האמאסעקסואלוטעטהאמאסעקסואליטעט איז א געשלעכט-אטראקציע (סעקסואלע צוגעצויגנקייט) צווישן צוויי מענטשן פונעם זעלבן מין. (אינגל צו אינגל אדער מיידל צו מיידל) א מענטש וואס גלוסט צו זיין אייגענעם געשלעכט ווערט גערופן א האמאסעקסואל, אדער ביי א מאנצביל א משכב זכר'ניק און ביי א מויד א לעזביאנקע.
פארצייטנס האט מען געקלערט אז עס איז א פעלער און א לייבליכע קרענק. אבער היינט האלטן רוב פסיכאלאגן אז עס אינעם נאטור און עס איז נישט א קראנקייט.
עס איז נישט נאר א באגריף ביי מענטשן, עס זענען אויך דא חיות וואס זענען האמאסעקסואל.ראזע ווינקל
די נאציס האבן באצייכנט האמאסעקסואלן מיט א ראזע ווינקל כּדי צו באצייכענען האמאסעקסואלן ביי די קאנצענטראציע לאגער. היינט צו טאגס נוצט די צייכן ווי איינע פֿון די האמאסעקסואלע געמיינדעס סימבאלן נאך דעם רעגנבויגן פאן.
אין דער תורה איז האָמאָסעקסואַליזם פאר מענער אַ האַרבע עבֿירה, װי עס שטײט: "וְאֶת זָכָר לֹא תִשְׁכַּב מִשְׁכְּבֵי אִשָּׁה תּוֹעֵבָה הִוא" (ויקרא יח כב). און די שטראָף דערפֿון איז: "וְאִישׁ אֲשֶׁר יִשְׁכַּב אֶת זָכָר מִשְׁכְּבֵי אִשָּׁה תּוֹעֵבָה עָשׂוּ שְׁנֵיהֶם מוֹת יוּמָתוּ דְּמֵיהֶם בָּם.". אין אידיש:א מאן וואס וועט שלאפן מיט א מאן ווי די סדר מיט א פרוי דערמיט האבן ביידע געטון א אומווערדיגע זאך און זיי וועלן שטארבן אינג.
פארוואס זענען מענטשען האמאסעקסואל.
עס זענען דא פארשידענע סיבות, ווי די ביאלאגיע פון ווען מען איז געבוירען און די סביבה ווי מען ווערט אויפגעוואקצען, למשל די וואס האבען מער עלטערער ברידער זענען מער שייך צו זיין האמאסעקסואלhttp://news.bbc.co.uk/1/hi/5120004.stm.
עס איז היינט צו טאג נישט דא קיין געוויסע וועג ווי אזוי צו ווערען אויס האמאסעקסואל. עס איז אויך נישט קיין בחירה צו זיין האמאסעקסואל ווייל מער ווערט שוין אזוי ביי זייער יונג.
עס זײַנען דא פסיכילאגן וואס האלטען אז איינע פון די מעגליכע סיבות דערצו, ווייל ווען מען קומט און די יארן ווען די הארמאנען וואקסען, זענען די קינדער וואס האבען נישט גענוג קוראזש צו צוגיין צו א מיידעל, באגניגען זיי זיך מיט זכרים וואס זעהען די מערסטע אויס ווי א מיידל און אזוי הייבט זיך עס אן.
יעדן יאָר מאַכן די האמאסעקסואליזם־אָנהענגערס אַ שטאָלץ־פּאַראַד אין פֿאַרשײדענע ערטער אין דער גאָרער װעלט.
אזוי אויך איז דא אסאך פראדוקטען וואס ווערט דערינען אריינגעמישט מילך ווי צום ביישפיל: שאקאלאד, אייז קרעם, און נאך...,
ווי ספעציעליסטן געבן אן איז מילכיג'ס א 'מוז' פאר יעדן מענטש יעדן איינציגער טאג, ווייל דאס ענטהאלט אין זיך א גאר גרויסע פראצענט פון ווייטעמונען און פראטין, אין אמעריקא ווערט דאס געגעסן דורכאויס דעם טאג פאר פרישטאג און מיטאג (און פאר נאכטמאל פליישיגס) און אין אייראפע ווערט דאס געגעסן פאר פרישטאג און נאכטמאל (און פאר מיטאג פליישיגס),
היינטצוטאג'ס איז מילכיג'ס א גרויסע אינדארסטריע הויפזענדליך חלב ישראל
פירצה איז ווען פרומע אידן טוען נאכלאזן אויף א געוויסן געביט אין אידישקייט אויף א מאסן פארנעם.
צום ביישפיל, די וואס האלטן אז די בעוועגונג פון די ציונים אין די גרינדונג פון א אידישע לאנד איז קעגן די תורה'דיגע געזעצן, איז עס פירצה, ווייל עס איז געטאן געווארן מיט מאסן פרומע אידן.
די וואס טוען פראטעסטירן קעגן א פירצה ווערן אנגערופן קנאים.
מילך ווערט גערופן א ווייסע פליסיגקייט, וואס געווענליך ווערט דאס ארויסגעמאלקן פון א זויג חיה א נקיבה (למשל א קו) אדער א מענטש. עס זענען פארהאנען עטליכע ערליי מילך ווי צום ביישפיל עס איז דא וואס האט מער וואסער עס איז דא וואס זענען פעטער א. א. וו. מילך אנטהאלט פראטעין, קאלציום און וויטאמין C. דער עיקר צוועק פון מילך איז צו שפייזן די ניי-געבוירענע קינדער.
נאר מענטשן טרינקען מילך אפילו ווען זיי זענען שוין דערוואקסן, און דעמאלסט טרינקען זיי מילך פון בהמות, צום ביישפיל קי און ציגן.
מען קען אויך מאכן א סארט מילך פון מאנדלען, סאי, קאקוסניס און פארשידענע ניסלעך. אפילו פון באנאנען מאכט מען מילך.
געזונט.
דאס מילך פון א בהמה אנטהאלט נאטירליך פארשידענע הארמאנען וואס לויט טייל שטודיעס זענען שעדליך פאר מענטשן. דערפאר זענען פיל מענטשן אלערגיש דערצו.
מאראליש.
וויבאלד כדי צו טרינקען מילך פון א באשעפעניש ברויך מען זי כסדר פארשוואנגערן און צונעמען איהר קאלב תיכף נאכן געבורט, האלטן אסאך אז עס איז אוממאראליש. אזוי אויך דעם וועג וואס מ'באהאנדלט די קי אויף די גרויסע פארמס איז זייער גרויזאם און אוממענטשליך.
מילך פראדוקטן.
מען מאכט דערפון יאגורט, פוטער און קעז.
אידישקייט.
מן התורה איז פאראן אן איסור צו קאכן מילך מיט פלייש, און מדרבנן איז אויכעט אסור אפילו צו מישן מילכיקס מיט פליישיקס.
לויט דער הלכה דארף זיין א איד בשעת'ן מעלקן, אנדערשט טאר א ייד נישט טרינקען צוליב א גזירה פון חז"ל. מילך וואס א ייד איז נישט געווען דערביי ביים מעלקן ווערט גערופן חלב עכו"ם. רבי משה פיינשטיין איז מתיר דאס אלגעמיינע מילך אין אמעריקע היינט ווען די רעגירונג פירט אדורך די געזעצן, און די OU פארלאזט זיך אויף זיין פסק.
גלייכונג (אדער עקוואציע) אין מאטעמאטיק, איז א וועג אנצוצייכענען צוויי עלעמענטן מיט דעם זעלבן ווערט, איינער אנטקעגן דעם אנדערן. דער סימבאל וואס מען שטעלט צווישן די עלעמענטן איז דאס: =. אויב זיינען די צוויי עלעמענטן ניט זעלבסט ווערט, שטעלט מען צווישן זיי דעם סימבאל ≠. (א מאטעמאטישע פראבלעם וואס ווייזט אז איין ווערט איז גרעסער אדער קלענער פון דעם אנדערן רופט מען א "אומגלייכונג").
א גלייכונג מיט וואריאבלען.
אין אלגעברע קען זיין וואריאבלען אין א גלייכונג, די ווערטן צייכנט מען אָן, אין אלגעמיין, מיט א formula_1.
דער וועג אויסצוגעפינען אַ וואריאבל אין א גלייכונג איז ווי פאלגנדיק: מען טיילט אָפ די וואריאבלען אין איין זייט פון דער גלייכונג, און די נומערן שטעלט מען אוועק אין דער אנדערער זייט, און די נומערן אדער ווערטן וואס מע פירט אריבער דרייט מען איבער פון פלוס צו מינוס אדער פון טאפלט צו צעטיילן; אדער פארקערט: פון מינוס צו פלוס אדער פון צעטיילן צו טאפלט. דאס זעלבע איז ווען מיר האבן א קוואדראטצאל מיט א נומער פירט מען אריבער צום צווייטן זייט דעם קוואדראטצאל אונטער א קוואדראטישער ווארצל.
פאלגנדיק איז א ביישפיל צו טרעפן א וואריאבל אין א ברוכצאל.
קוואדראטישע גלייכונג.
ביז יעצט האבן מיר דערמאנט א גלייכונג פון דער ערשטער מדריגה וואס הייסט א לינעארע גלייכונג, אבער אויב איז די גלייכונג פון דער צווייטער מדריגה רופט מען די גלייכונג א קוואדראטישע גלייכונג.
א קוואדראטישע גלייכונג זעט אויס אזוי: formula_1 ווען formula_1 זיינען פאראמעטערס, און formula_1איז דער וואריאבל.
אויך איז דא גלייכונגען פון דער דריטער און פערטער מדרגה.
פאראמעטרישע גלייכונגען.
א פאראמעטרישע גלייכונג פאר א קרומע דריקט אויז די קאארדינאטן פון פונקטן אוי דער קרומע ווי פונקציעס פון א וואריאבל וואס הייסט א פאראמעטער. צום ביישפיל,
זענען פאראמעטערס פארן איינס־קרייז, מיט פאראמעטער "t". צוזאמען ווערן די גלייכונגען גערופן א פאראמעטרישע רעפרעזענטאציע פון דע קרומע. מען קען גענעראליזירן פאראמעטרישע גלייכונגען צו אייבערפלאכן און פלאכטעס מיט א העכערער דימענסיע; די צאל פאראמעטערס איז גלייך מיט דער דימענסיע פון דער פלאכטע.
יוסף וואלדמאן איז א סאטמארער דיסידענט פירער אין קרית יואל. ער שטאמט פון א באוואוסטער סאטמארער משפחה. זיין טאטע ר' אליעזר איז געווען א מגיד שיעור אין דער קהילה.
היסטאריע.
נאך דער טראנזיציע אין סאטמאר ווען דער ערשטער סאטמארער רבי איז אוועק האט זיך באשאפן אן אויפשטאנד באוועגונג אינערהאלב סאטמאר וואס האבן גישטעלט אפאזיציע צו דער נייער סאטמארער רביסטעווע.
יוסף האט זיף צוגעשטעלט צו דער אפעזיציע נאכן אום ערפאלגרייכן קאנדידירן פאר קרית יואל שולע קאמיטעט ארום תשמ"ט ווי ער האט אנגעצויגן קנאפע זיבן הונדערט שטימען, וואס ער האט באקומען פון אממייסטענס, אפזיציאנערן אינערהאלב דעם סאטמאר שטעטל קרית יואל.
יוסף האט גענומען א מיסיע צורוקצוהאלטן צו בקרידיווען די אפאזיציע מיטגלידער דורך גרינדען און אנפירן דאס ארגאניזאציע "קאמיטע פאר וואוילזיין קרית יואל",
יוסף'ס קינדער זענען ארויס געשיקט געווארן פון די אפיציעלע סאטמארער אינסטוטוציעס וואס ער האט פרובירט צו באקעמפן מיט ציין און נעגל, ער האט גערופן דאן קרית יואל רב און קהלה צום אלגעמיינעם געריכט.
דאן האבן סאטמאר קהלה אים באצייכנט אלס "מסור" וויבאלד דער ריכטער האט פארלאנגט די פערזענליכע ערשיינונג פון קרית יואל רב ווען ער האט ביים אורטייל זיך געזייטיגט צו יוסף.
צענדליגע מאסן דעמאנסטראנטן פלעגן זיך אפט ארגאניזירן ביי יוסף הויז טיילמאל איבערלאזענדיג וואנדאלן ווי פארברענטע אויטאמאבילן און דאס גלייכן.
יוסף האט גאר אויפגיהיצט די געמיטער צוליב מיטטיילן וואנדאליזם צום לאקאלן פאליציי צו פראצעסירן געוואלדטאטן.
יוסף האט מיטגעטיילט צו דער אלגעמיינער פרעסע אלץ וואס קומט פאר אין דעם חסידישן שטעטל קרית יואל, גאר שטארק האט ער פארשעמט סאטמאר ווען ער האט עקלערט פאר גאר פראמינענטן נייעס אגענטור אז רבי אהרן'ס פירערשאפט איז א דוגמה צום כומעיני דער רעליגעזע פירער אין איראן. צוצושטרייכן אז יוסל וואלדמאן איז געווען דער ערשטער ייד אין דער חרידישער וועלט וועלעכער האט זיך דערוואגט אריינצוגיין אינעם גוי׳ישען געריכט.
אן אויוון איז א פארמאכט ארט וואס דערונען טוט מען באקן בראטן א.ד.ג פארשידענע עסנווארג. דאס איז אין מערהייט (היינט צו טאג'ס) א צוזאמשטעל פון פיר אייזערנע ווענט און פון הונטען ברענן א פייער און דאס טוט עס דערווארעמען, אין די אלט פארצייטישע וועלט פלעגט דאס זיין געמאכט פון ציגל און מען האט פון הונטען אריין געלייגט האלץ און דאס אנגעצונדן און אזוי באקן אדער דערווארעמען די שטוב ווינטער.
היינט זענען רוב אויוונס געהייצט מיט גאז אדער עלעקטריע.
בודאַפעשט () איז די הויפטשטאט פון אונגארן, אין אלע הינזיכטן, עקאנאמיש, אינדוסטריעל, טראנספארט, און סאציאל. בודאפעשט איז געגרינדעט געווארן אין 1873 מיט דער פאראייניקונג פון די דריי שטעט בודא, אלטאויבן און פעשט. בודאפעשט האט א באפעלקערונג, פון א 1,700,000 איינוווינער, וואס מאכט אויס ארום צוואנציק פראצענט פון די אונגארישע פאפולאציע, די באפעלקערונג איז היבש קלענער געווארן, און אין די 1980ער יארן האט די באפעלקערונג דערגרייכט, צו איבער צוויי מיליאן איינוווינער.
די דוניי טייך לויפט אינמיטן שטאט, און צוטיילט צווישן מזרחדיקן פעשט, וואס איז דער צענטער פון שטאט, און איז א פלאכע שטח. און די מערבדיקע בודא, וואס איז בערגיק און ווייניקער באוווינט, און עטליכע טייערע געגנטער.
די שטאט באשטייט פון דריי און צוואנציק איינגעטיילטע קווארטלען.
די דוניי טייך וואס צוטיילט די שטאט, איז די לענגסטע טייך אין צענטראל אייראפע, דעריבער איז די טייך געווען א וויכטיקע טראנספארטאציע מיטל, אין אייראפע. בודאפעשט איז דערפאר געווארן א טרעפונגס פונקט פון טראנספארט, נישט נאר אין אונגארן. די שטאט געפונט זיך אין צפון פון לאנד, נאנט צו די גרעניץ מיט סלאוואקיי.
פעשט האט עטליכע שאסיי רינגען, וואס נעמען ארום די שטאט. בודאפעשט האט עטליכע באוואוסטע בריקן אריבער דעם טייך, קיין בודא. די דריטע געגנט פון שטאט, איז אלטאויבן, און געפונט זיך צפון פון פעשט.
די שטאט איז אויפגעשטעלט געווארן דורך דער רוימישע אימפעריע, אבער ארכעאלאגישע גראבונגען, צייגן אויף א באוווינטע ארט, פון יארן איידער די רוימער זענען אנגעקומען. ווען די מאזשיארן, האבן איינגענומען אונגארן, זענען סיי בודא, און סיי פעשט, שוין געווען אויפגעשטעלט. אין די מיטל אלטער, האט בודא דער דעמאלטדיקע הויפטשטאט דערגרייכט איר הויכפונקט, אונטער דער מאזשיארישע קעניג, מאטיאש האניאדי. דערנאך איז די שטאט געפאלן צו די אטאמאנישע אימפעריע, וועלכע האט פארוויסטעט די צוויי שטעט, פעשט איז געפאלן אין יאר 1526, און בודא מיט פופצן יאר שפעטער.
ווען עסטרייך האט איינגענומען אונגארן פון די טערקן, אין יאר 1686, זענען ביידע שטעט געווען פארלאזט. אין די אנהייב 18טער י"ה, זענען די שטעט ווייטער געווען פארלאזט, צוליב די אויפטאנדן וואס די מאזשיארן האבן אנגעפירט קעגן עסטרייך. מאריא טערעזא, קעניגן פון עסטרייך, האט אסאך ארויס געהאלפן אין דאס ווידעראויפבוי פון שטאט, און אין יאר 1800 האט די שטאט געהאט 54,000 איינוווינער.
אין יאר 1838, איז פעשט פארפלייצט געווארן, און אסאך געביידעס זענען פארניכטעט געווארן.
עסטרייך אונגארישע אימפעריע.
אין יאר 1848, האט אין בודאפעשט געווירבעלט מיט רעוואלוציענערן, און פון די אונגארישע נאציאנאלע באוועגונג, אין זייער אויפשטאנד קעגן דער האבסבורג דינאסטיע, זענען זיי געווען די ערשטע צו פאראייניקן פעשט מיט בודא צו איין שטאט. די אויפשטאנד האט זיך געענדיקט מיט א ביטערע דורכפאל, און מיט דעם איז די שטאט אראפ פון איר גלאנץ.
אין יאר 1867, זענען די עסטרייכער געקומען מיט די אויסגלייך, אויפצושטעלן די עסטרייך אונגארישע אימפעריע, אין די יארן איידער די אויסגלייך, האט די שטאט זיך גענומען בליען מיט א שנעלע אימפעט, וואס האט פארגעזעצט אויך נאכדעם. צווישן די יארן 1840-1900, האט די באפעלקערונג אין בודאפעשט געוואקסן מיט זיבן מאל, און דערגרייכט 730,000 איינוווינער. די שטאט האט געמאכט גרויס פארשריט, און גראנדיעזע פראיעקטן, און מאסיווע אונטערנעמונגען, זענען דורכגעפירט געווארן אין שטאט. ווי אויפבויען ברייטע שטראזן, די אפערע געביידע. די גרעסטע און וויכטיקסטע פראיעקט, איז געווען דאס אויבויען אן אונטערערדישע באן אין יאר 1896, און דער פייערליכער עפענונג, אין שפיץ פון קייסער פראנץ יאזעף.
צוואנציקסטע יארהונדערט.
די ערשטע וועלט מלחמה, האט נישט געברענגט צופיל ענדערונגען אויפן שטאט זעלבסט, אונגארן האט פארלוירן אסאך טעריטאריעס צו די נייע לענדער, וואס זענען אויפגעקומען אין איר שכנות. אבער אין 1930 האבן א מיליאן איינוווינער געוווינט אין שטאט, און נאך 400,000 אין די פארשטאט געגנטער. אין די נייע זעלבסטשטענידקע הויפטשטאט, האבן זיך געפונען דאס רוב אנטוויקעלסטע אינדוסטריעלע פאבריקן פון גאנץ אונגארן, און אין קליינפעשט און אין די פארשטאטן, איז געווען דער עיקר בליען פון די יארהונדערט.
מיטן נאצי אריינקום, האט בודאפעשט געכאפט א טויט קלאפ, און ריזיקע געגנטער זענען פלאך געווארן מיט דער ערד, דורכאויס דער צווייטער וועלט קריג. טויזנטער איינוווינער זענען אומגעקומען אין די באמבאדירונגען פון די רוסן, און ארום הונדערט טויזנט יידישע איינוווינער, פון די 280,000 יידן פון שטאט, זענען אומגעקומען, אסאך אין אוישוויץ, און אנדערע אין טייך דוניי, דורך די פאשיסטישע פייל קרייץ, די נאציס האבן אויפגעשטעלט א געטא, ווי אסאך יידן זענען געצווינגען געווען, זיך אריינצושטופן דארט.
קאמוניזם.
אין יאר 1948 זענען די קאמוניסטן געקומען צו די מאכט, און זיי האבן פאראייניקט די פארשטאטן מיט בודאפעשט, די באפעלקערונג איז געשטיגן, און דערגרייכט 1.6 מיליאן.
אין יאר 1956 האט אויסגעבראכן די אונגארישע רעוואלוציע, וואס איז אונטערגעברענגט געווארן מיט אן אייזערנעם פויסט דורך די סאוועטן פארבאנד. נאכן אונטערגיין פון קאמוניזם, איז בודאפעשטס באפעלקערונג געפאלן, נאך שווערע עקאנאמישע רעסעסיעס, און די באפעלקערונג איז קלענער געווארן.
יידישע באפעלקערונג.
אין צוועלפטן יארהונדערט, האבן יידן שוין געוווינט אין שטאט. אין יאר 1744, האט מאריא טערעזא ארויסגעטריבן די יידן, און נאך דריי יאר האבן זיי זיך אומגעקערט.
אין די יארן דערנאך, איז בודאפעשט געווארן א גרויסע יידישע שטאט, מיט א גאר ארגאנאזירטע קהילה, און דערגרייכט איר הויכפונקט מיטן נאצישן אריינמארש, און געהאט נאנט צו 300,000 יידן, מאכנדיק בודאפעשט פאר א גרויסע יידישע שטאט איבער די וועלט. אין די ניינצטע יארהונדערט איז אויפגעבויט געווארן די גרויסע שול, וואס איז די צווייטע גרעסטע אין די וועלט, און געהערט צו די נעאלאגישע קהילה, און ווערט גערופן די דוהאני שול, וואס איז אפן ביז היינט
די סטאטוס קווא, האט אויך געהאט א שול מיטן נאמען רומבאך שול, וואס היינט איז עס פארמאכט, און די קהילה עקזיסטירט שוין נישט.
די ארטאדאקסן האבן אויך א גרויסע בית המדרש, וואס ווערט גערופן די קאזינצי שול, וואס געפונט זיך אין יידישע קווארטאל, און האט אלע צוגעהערן פון א יידישע קהילה, ווי א שחיטה, א מקווה, א רעסטאראן מיטן נאמען חנהס רעסטאראן, וואס האט א גוטע הכשר. חב"ד פירט אויך אן יידישע אקטיוויטעטן, און זונטאג שולע, און אין די קאמפוס פון די אוניווערסיטעט.
עס װױנען דאָרט בערך הונדערט טױזנט אידן; ס'רובֿ זײַנען גאָר פריי.
אונגארישע פארלאמענט.
די מערסט באזוכטע אטראקציע אינעם שטאט איז די פארלאמענט הויז.
עס איז די דריט גרעסטע פארלאמענט געביידע אין די וועלט און די גרעסטע געביידע אין אונגארן. עס ליגט אויפן דענאבע טייך ארויסקוקענדיג מיטן גאנצן פראכט און מייסטעטישקייט צום טייך, אבער די אריינגאנג איז אויפן אנדערן זייט.
דער בנין איז געבויט געווארן דורך א אידישע ארכיטעקטער. מען האט זיך באניצט מיט פערציג מיליאן שטיינער עס צו בויען! און א האלבע מיליאן טייערע סארט שטיינער! און פערציג קילאגראם גאלד.
בשעת'ן עס בויען איז עס געווען די טייערסטע בנין אין גאנץ אייראפע – פון דער געלט וואלט מען געקענט בויען א שטאט פאר ביז דרייסיג טויזענט מענטשן... יאפס, דוקא די צוריקגעשטאנענע אונגארישע האבן געבויט אזאנס...
היינט שטעלט מען צו ספעציעלע טור'ס וואס טראגן און ווייזן ארום דעם פרעכטיגן בנין מיט איר אייגנארטיגע געבוי, און אלע אינטערעסאנטע זאכן וואס מען קען זען דערין.
א נארהאפטיגע טאץ מיט כלערעליי קעזן
קעז איז אן עסנווארג וואס ווערט פראדוצירט פון אויסגעטריקענטן/אויסגעארבעטן מילך פון א קו, שאף אדער א ציג.
עס זענען פארהאנען עטליכע ערליי פארמאטן אין קעז, ווייכע קעז (ווייס) און געלע קעז.
קאטעדש קעז (דאס איז מער פליסיג)
אמעריקאנער קעז טשיז (וואס איז מער פארטריקנט)
קעז ווערט געמאכט פון מילך וואס ווערט גערונען דורך אריינלייגן רענעט (א פראדוקט וואסט אנטהאלט ענזימען, געמאכט פונעם פערטן מאגן פון א בהמה) וואס שיידט אפ די סראוועטקע.
מען קען עסן קעז אזוי ווי עס איז, שמירן אויף ברויט אדער עסן אין א סאנדוויטש, אדער קאכן.
עטימאלאגיע.
דאס ווארט קעז ענלעך צו "Käse" (דייטש), "Cheese" (ענגליש), "Queso" (שפאניש), וואס שטאמען פון לאטייניש caseus "קאַזעאוס".
דער באקאנטער סימבאל פון קאקא-קאלע
קאקא-קאלע (ענגליש: "Coca-Cola") איז די גרעסטע פירמע אין דער וועלט וואס פארבריצירט זיסע קארבינירטע געטראנקען, די מערסטע פאפולערע איז זייער קאלע סאדע, מ'רופט עס אין קורצן "קאק" עס איז א זיסער טונקעלער געטראנק געמאכט מיט קארמאליזירטע צוקער און קאפעין.
די פירמע איז הויפטקווארטירט אין אטלאנטא, דזשארדזיע.
און ארץ ישראל האט עס א הכשר פון הרב משה לאנדא פון בני ברק.
מען האט געמאכט קאקא־קאלע צום ערשטן מאל דעם 8טן מיי 1866.
וועבלינקען.
וויפל צוקער האט א קען סאדא? א ווידעא קליפ געט אייך די שוידערליכע ענטפער: 7 און האלב טיי לעפעלעך... [http://video.google.com/videoplay?docid=-2156528875761294002&sourceid=docidfeed&hl=en-CA]
אן אַלבאָם מיינט געוויינלעך א מוזיק אלבאם, וואס איז א זאמלונג פון שטיקלעך מוזיק, אפטמאל געזאנגען.
ווען די ערשטע פלאטעס זענען ארויסגעקומען, זענען נישט געווען גענוג גרויס פאר א לאנגן שטיק מוזיק. דערפאר האט מען געדארפט רעקארדירן עטלעכע פלאטעס פאר א גאנצער פיעסע. ד"ה די מוזיק איז געווען רעקארדירט אויף אן אלבאם פון פלאטעס. היינט ניצט מען דאס ווארט אלבאם אויך פאר איין פלאטע אדער סידי וואס אנטהאלט עטלעכע טראקן מוזיק וואס האבן א שייכות צוזאמען.
אנטאן פאוולאוויטש טשעכאוו (29סטן יאנואר 1860 - 15טן יולי 1904) איז געווען א באווסטער רוסישער שרייבער און דראמאטיקער ביי דער ענדע פון דעם 18טן יארהונדערט. ער האט געשריבן קורצע געשיכטעס.
טשעכאוו ווערט גערעכנט װי אײנער פון די ערשטע װאָס שרייבן מיט דעם מאדערנעם סטיל פון אויפבויען א כאראקטער און זיך קאנצענטרירן כמעט אינגאנצן אויף פסיכאלאגישע עלעמענטן, ווי איידער אױפֿבױען א שפאנענדע געשיכטע.
זיינע פארשטעלונגען האבן דערגרייכט א גרויסע הצלחה, און האבן דערשײַנט אויף די טעאטער-בינעס פון דער גארער וועלט.
כל נדרי איז די חשובסטע תפילה ביי די אידן וואס מען זאגט איר פאר תפילת מעריב פון ערב יום כיפור. די תפילה ווערט שוין דערמאנט אין תלמוד און דאס איז געשריבן אויף אראמיש.
איבער די תפילה.
די תפילה האט מען מתקן געווען צו אויסלייזן אלע נדרים (צוזאגס) וואס דער מענטש האט פארשפרעכט אין די לעצטע יאר און וואס ער וועט פארשפרעכן אין די קומעדיגע יאר ("מיום כיפורים שעבר עד יום כיפורים זה, ומיום כיפורים זה עד יום כיפורים הבא עלינו לטובה"). אין די צייטן פון די ראשונים איז געוועזן א מחלוקת צו מען זאל זאגן די תפילה אדער נישט. צום ביישפיל ר' עמרם גאון האט געשריבן אויף דער מנהג "מנהג שטות הוא" (דאס איז א נארישע געוווינהייט) (כאטש וואס ביי זיין סידור איז די תפילה פארשריבן) ווארשיינליך פון וועגן וואס על-פי הלכה קען נישט אזוי א תפילה אויסלייזן נדרים. אבער מיט די צייט איז דער מנהג זייער איינגעווארצלט געווארן ביי די אידן, און זי האט באזעצט געווארן אויך אין שולחן ערוך.
פארצייטנס זיינען די יודן באשולדיג געווארן דורך די גוים אז זייערע צוזאגס האט נישט קיין צושטאנד אלץ דעם וואס זיי לייזן דאך אויס די נדרים ערב יו"כ, וואס דערפאר האבן די אידן געדארפט שווערן מיט א באזונדערע שבועה כדי צו פֿארפֿעסטן זייערע צוזאגס. די רעפארמער אין די 19טע י"ה האבן וועגן דעם באשלאסן צו נישט זאגן "כל נדרי", און האבן אנשטאט דער געזאגט דאס קאפיטל "שיר המעלות ממעמקים" מיטן ניגון פון "כל נדרי". אבער היינט אויך די רעפארמער זאגן "כל נדרי" אזוי ווי די ארטאדאקסן.
די תפילה האט מען באזונדער מתקן געווען פאר "אלערליי" אידן איינגערעכנט בעלי עבירות ("על דעת המקום ועל דעת הקהל אנו מתירין להתפלל עם העבריינים"). דערפאר איז טאקע איינגעפירט אז אלע אידן אפילו די סעקולערע זאלן קומען אין שול יעדעס יאר צו הערן "כל נדרי".
כאטש וואס די תפילה זאגט מען ביינאכט, איז איינגעפירט צו זיך איינוויקלען מיט טליתים.
די תפילה איז מען מקפיד צו זאגן פאר די שקיעה, ווייל לויט די הלכה טאר מען נישט אויסלייזן נדרים אום שבת און אום יום טוב.
מעריב (לשון הקודש: "תפילת ערבית") איז די תפילה וואס אידן דאווענען ביי דער נאכט.
די תפילה האט דער ערשטער געדאווענט יעקב אבינו אויפן וועג ווען ער איז אנטלאפן פון עשו קיין פדן ארם, אינעם ארט בית אל, אזוי ווי דער פסוק זאגט אין פרשת ויצא, "וַיִפגַע בַּמָקוׁם", דרשענען חז"ל אז יעקב אבינו האט געדאווענט מעריב.
חז"ל זאגן אז די תפילות זענען קעגן די קרבנות וואס מען האט מקריב געווען אין בית המקדש, ווייל אין די תפילות ווערן דערמאנט די קרבנות וואס מען האט מקריב געווען יעדן טאג, און די פסוק זאגט וּנְשַלמָה פָרִים שְׂפָתֵינוּ, דאס מיינט מיר וועלן מקריב זיין שטירן מיט אונזערע לעפצין, און תפילות ערבית איז קעגן די געדערים אין פעטנס (חלבים און אימורים) פון די קרבנות וואס האט געברענט א גאנצע נאכט, ווייל קיין שום קרבן האט מען נישט געטארט מקריב זיין ביינאכט.
אויך זאגן חז"ל אז אט די תפילה איז א רשות, דאס מיינט אז נאר אויב מ'וויל קען מען דאס דאווענען, אנדערש ווי די תפילות שחרית און מנחה וואס איז א חובה.
אבער אין שולחן ערוך שטייט אז כלל ישראל האבן זיך עס מקבל געווען ווי א חובה, דעריבער מוז מען עס דאווענען.
ערב יום כיפור פאלט אום ט׳ תשרי, און מען פירט זיך עטלעכע מנהגים פארבינדן מיט דעם יום טוב וואס גייט גלייך נאך, יום כיפור.
כדי צו פארמיידן יום כיפור פאלן גלייך פאר אדער גלייך דערנאך שבת, איז דער כלל לא אד"ו ראש, לויט וועלכן ערב יום כיפור איז נישט חל אויף מאנטיק, דאנערשטיק און שבת, ד.ה. ער קען נאר געפאלן זונטיק, דינסטאג, מיטוואך אדער פרייטאג.
a> פלאזא פול ביי די סליחות פון ערב יום ככיפור תשע"א
דער מנהג פון כפרות.
שלאגן כפרות אין דעם קוואַרטאַל מאה שערים, ירושלים
טייל האבן א מנהג, אין צוגרייטונג צו יום כיפור, דרייען אַ האָן (פאר א מאנספארשוין) אדער א הין (פאר א פרוי) איבער דעם קאָפּ און זאָגן "זה התרנגול ילך למיתה ואני אלך ואכנס לחיים טובים ארוכים ולשלום" (טייטש: "דער דאָזיקער האָן וועט גיין צום טויט און איך וועל גיין און אַריין אַ לאַנג גוט לעבן און שלום"), און דערנאך צו שעכטן אים און מאַכן אים אַ מאָלצייַט פֿאַר אָרעמעלייט. אנדערע מענטשן דרייען אַרום דעם קאָפ אַ סומע געלט וואס מען גיט צו צדקה ווי אויסלייזגעלט.
ס׳איז שוין אין די ראשונים א שמועס צי איז דער מנהג אויסגעהאלטן: דער רַשב"א און רבי יוסף קאַראָ זענען דערקעגן, אבער דער רמ"אָ האט מתיר געווען.
מנהגים ביי די תפילות.
פארטאגס ערב יום כיפור, זאָגט מען די לעצטע סליחות פון די עשרת ימי תשובה (חוץ די סליחות וואס מען זאָגט יום כיפור גופא). אין די אשכנזישע קהילות זענען דריי מנהגים בנוגע די סליחות: מערסט פארשפרייט איז דער מזרח-אשכנזישער מנהג ווערן סליחות פארקירצט מער ווי אנדערע טעג, בעת אין דעם מערבדיק-אשכנזישן מנהג, ווערן זיי פארלענגערט ווי ערב ראש השנה, און ביי טייל חסידים (גור, רוזשין, אלעקסאנדער) זאגט אינגאנצן נישט קיין סליחות ערב יום כיפור.
מען זאגט נישט תחנון ערב יום כיפור. די אַשכּנזים זאָגן אויך נישט מזמור לתודה, און אבינו מלכנו, סיידן ווען ערב יום כיפור געפאלט פרייטיק זאגט מען יא אבינו מלכנו ביי שחרית.
אין טייל קרייזן מאכט מען התרת נדרים נאָך שחרית.
מען דאווענט מנחה פרי איידער מען זעצט זיך צו דער סעודה המפסקת, און ביים סוף פון דער שטילער שמונה עשרה זאגט מען דעם "וידוי פון יום כיפור.
טייל לעקעך.
ערב יום כיפור איז א מנהג צו 'בעטן' א שטיקל לעקעך וואס מען עסט גלייך. דער עניין דערפון איז טאמער איז נגזר אויפן מענטש ראש השנה אז ער וועט דאַרפן צוקומען צו מענטשן, זאל ער יוצא זיין מיט דעם וואס ער געבעטן א שטיקל לעקעך. ביי טייל חסידים איז דער מנהג צו באקומען פון רבי'ן. אנדערע זאגן אז דער טעם פונעם מנהג איז מיט דעם בעטן די גבאים מחילה פונעם עולם טאמער האבן זיי במשך דעם יאר עמעצן בא׳עוולה׳עט.
דער בעל שם טוב פֿלעג זאגן אז געבן לעקעך ערב יום כיפור איז א גאר אלטער מנהג, און בײם געבן לעקעך פלעג ער זאגן "איך גיב דיר לעקעך און דער אייבערשטער זאל דיר געבן א גוט יאר".
טובל׳ן זיך אין מקווה.
עס איז דער שטייגער אז מענער גייען היינט נאך האלבן טאג זיך טובל׳ן אין א מקווה.
עס איז אַן אלטער מנהג וואָס איז אָנגענומען אין עטלעכע ערטער און קהילות, אין וועלכער אפילו די פרויען טובל׳ן זיך אין דער מקווה ערבֿ יום כיפּור זיך מטהר זיין לכבוד דעם הייליגן טאָג. אמאל פלעגן אפילו די פרויען וואס זענען נישט פארהייראט אויך טובל׳ן זיך, אבער מען האט דאס מבטל געווען צוליב דעם איסור פנויה.
די אידישע אויסדרוקן פון אידיש שפראך גייט צוריק הונדערטער יארן, דורך די יארן איז כסדר צוגעקומען מער און מער טיטלן. דער בלאט פרובירט צו ברענגען טיטלן אונטער איין ארטיקל.
ליל ששי אידן.
ליל ששי אידן זענען אידן וואס זייער שייכות צו אידישקייט גייט האנט אין האנט מיט די פולע תענוגים אדער באקוועמליכקייטן פון וואס עס פארדינען די וואס פירן זיך אויף אידיש, אין אנדערע ווערטער, זיי זענען מער אריין געטאן אין דעם גשמיות'דיגן חלק פונעם אידישען לעבן ווי אין דעם חלק הרוחניות.
א גיטער ביישפיל איז דער ענין פון עסן שבת'דיגע געקעכטץ אין ליל ששי, אנגעהויבן האט זיך דאס דורך די ערליכע מתמידים וועלכע שטרענגן זיך אן אויף צו בלייבן ליל ששי און לערנען נאכאנאנד, האט מען זיי צוגעשטעלט זיי זאלן טועם זיין פון די פריש געקאכטע שבת'דיגע מאכלים כדי אנצושעפן כוחות פאר די פילע שעות פון פלייסיג לערנען. זענען געקומען אויך די וואס האלטן נישט ביים לערנען נאר האבען אויך געוואלט הנאה האבען פון דעם תענוג, אזוי ארום האבן די סארט אידן אנטייל גענומען אינעם חלק האכילה, אן מקיים צו זיין אויך דער חלק היגיעה אין לערנען. היינט צוטאג'ס האבן זיך פארמערט די לעצטע גרופע פילפאכיג, אז פון די אריגענעלע האט מען שוין כמעט פארגעסן.
די ליל ששי אידן קענען באטראכט ווערן ווי מענטשן וועלכע זוכן הנאה צו האבען פון ביידע וועלטן, פון איין זייט - ווען עס קומט צו רוחניות - ווילן זיי זיך נישט איבערשטרענגן אדער נאכגעבן פון וועלטליכע תענוגים וואס ווערט בדיעבד ערלויבט ע"פ תורה, און פון די אנדערע זייט - ווען עס קומט צו גשמיות - ווילן זיי דאס מערסטע הנאה האבן פון די בענעפיטן וואס דער אידישער דרך החיים שטעלט צו.
שבח אידן.
שבח אידן זענען די וואס האבן ליעב צו שמועסן און קולעצען אגאנצןדאווענען אבער ווען עס קומט צו שבח נותנים לו... וואס איז נאכדעם וואס מען זינגט אל אדון שבת ביים דאווענען, ציפּען זיי זייערע קינדער פון אונטער די טלית אז זיי זאלן דאווענען ערליך.
*
סעודת המפסקת איז טייטש די "אפטיילונג סעודה" און איז די סעודה וואס מען עסט איידער א תענית וואס האלט אהן א טאג מיט א נאכט פאנגט זיך אהן.
עס זענען דא 2 סעודות המפסקת איבער דעם יאר, איינס אום ערב תשעה באב, און די צווייטע אום ערב יום כיפור.
הלכות און מנהגים.
עס זענען דא פארשידענע הלכות און מנהגים ביי די סעודת המפסקת.
דירעקציע וויאזוי די ווינט לויפט.
ווינט איז דער שטראמונג פון לופט באשטאנדטיילן אין א געוויסער האריזאנטאלער ריכטונג.
דאס קומט צושטאנד דורך אומאייניגער אטמאספערע הייצונג אויף דעם ערד פלאך. וואס אויף איין פלאץ איז די טעמפעראטור נידעריגער וואס שלעפט די לופט פון די שכינותדיגער פלאץ וואס איז העכערע טעמפרוטאר.
עס פאסירט אין אלע פארמען, פון א קליין פרישער לופטל וואס בלאזט אויף אפאר מינוט, ביז גלאבאלע שטורעמס.
א קליין ווינטל פאסירט דורך דעם וואס די זון באקט אויף איין פלאץ, און מאכט אז די ווארעמע לופט זאל זיך הייבן, און די זייטיגע קאלטער לופט קומט אויטאמאטיש אהין צו ערזעצן דעם חלל וואס האט זיך געשאפט דורך די לופט וואס איז ארויפגעגאנגען. דאס שאפט די פארענדערע לופט וואס מיר רופן ווינט.
בענעפיטן.
דער ווינט קען דינען ווי א פריינט, דורך זומער ווען עס איז ביטער הייס, קומט ער און מאכט קיל און לעבט אויף די קינדער ווען עס מאכט פליען דעם קייט, אדער ביי א קליין בעיבי וואס די ווינט בלאזט די טשאשטקלעך אין דעם בעטל עס זאל זינגן און זיך דרייען.
אמאל האבן אויך אלע שיפן גערייזט אויף זעגלען וואס האבן פונקציאנירט דורך די ווינטן וואס בלאזן אויף די ארויפגעצויגענע ליילעכער איבערן שיף. און ווען די שיף געוואלט בייטן ריכטונגען, האט מען אויסגעדרייט די זעגל אויף א אנדערע זייט, אלעס געוואנדן אין די ריכטונגען אין וואס די ווינטן בלאזן.
און אויב האט אויסגעבראכן א שטורעם און די זעגלען האבן זיך צובראכן איז מען געווען אויף געהאקטע צרות.
די וועטער-פאראויסזאגער באשטימען אויך פיהל, לויט וועלכער ריכטונג און מיט וואספארא שטארקייט די ווינטן בלאזן.
אויך נעמט דער ווינט א הויפט ראלע אין שפייזן די באשעפענישן און איז א וויכטיג פאר די עקזיסטענץ פונעם וועלט באשאף,
נעמליך, די נאטור איז אז גענוי ווי די באשעפענישן אויף אונזער וועלט, מערן זיך אדורכדעם וואס צוויי זרעים קומען זיך צוזאם, אזוי טוען אויך געוואוקסן שפראצן בלויז נאכוואס די פייבער שטויב פון די קערנדלעך פון איין געוואוקס, בארירן דעם קערנדל פונעם צווייטן געוואוקס. און דאס טוט אלעס דער ווינט צושטאנד ברענגען.
פעלעריקייטן.
אין ווינטער איז עס ביטער פארפרויערן קאלט, אויב בלאזט ער מיטן גאנצן קראפט. אויך איז דא גרויזאמע הוראגאנען און טארנאדאס וואס אן רחמנות קענען זיי חרוב מאכן גאנצע שטעט הייזער און יארן און עפאכעס פון פלאג מי הארוואניע פון די מענטשן אין איין מינוט.
תשליך איז דער נאמען פון א אידישער מנהג צו גיין דעם ערשטן טאג פון ראש השנה צו א טייך וואס איז דא דערינען פיש און דארט "אוועקווארפן" אלע עבירות וואס דער מענטש האט געטון א גאנץ יאר. דער מנהג האט מען ארויסגעלערנט פון א פסוק:.
אין אן ארט וואו עס איז נישטא קיין טייכן מיט פיש, מאכט מען תשליך אויך לעבן יעדער וואסער איינזאמלונג אדער אפילו ביי וואסער וואס רינט פון א קראן.
אויב דער ערשטער טאג ראש השנה געפאלט שבת, זאגט מען תשליך נאר ביים צווייטן טאג. אסאך פירן זיך, מען גייט זאגן תשליך א טאג פאר ערב יום כיפור (אדער דעם פריערדיקן אוונט) וואס ווערט גערופן "שלש עשרה מדות", ווייל מען זאגט דעם פזמון מיט די שלש עשרה מדות ביי סליחות אין יענעם טאג.
עס איז געשריבן געווארן א ספעצילע תפלה פון חיד"א צו זאגן ביי תשליך.
200x200פיקס
סאפיע איז א ריזיקער לאנדשאפט גארטן אין אומאן, אוקריינע מיט הערליכע וואסערפאלן, קוואלן א.א.וו. וואס איז צעשפרייט אויף 150 ק"מ.
דער גארטן איז גאר א שיינער, די וועגן זענען אויסגעהאקטן שטיינער, און צוגעגרייטע סארט ביימער, בלומען און גראזן, פון פארשידענע מיני סארטן. אין די זומער טעג איז א מחיה צו גיין שפאצירן דארט.
רוב מענטשן ווען זיי גיין איהר באזוכן קומן אהן נאר ביי די ערשטע אדער די צווייטער אפטיילונג, אבער עס איז זייער א גרויסער ריזיגער פארק, מען קען זיך דארט עטליכע מאהל פארלירן, עס געדוירט עטליכע שעה צו זעהן אלע אינטערעסאנטע פלאנצוגנען און ריזיגע אויסגעהאקטע שטיינער וואס עס איז דא אין איהר. ביים סוף פינעם גארטן געפינט א גרויסער בנין וואס דינט פאר א פארש צענטער פאר די לקאלאע איינוואוינער איבער פארשידענע מיני בלומען און פלאנצוגנען.
אינעם גארטן איז דא פארשידענע קליינע פארוויילונגס פלעצער, וויי ריידס, שיפן, רייטן מיט פערדן.
דער גארטן איז געגרינדעט געווארן אינעם יאר ה'תקנ"ו; 1796 דורך א הערשער מיטן נאמען "פאטאצקי" (Count Stanislaw Szczesny Potocki) וואס האט אויפגעשטעלט דעם גארטן אלץ א מתנה פאר זיין ווייב "סאפיע" און האט אנגערופן דעם גארטן נאך זיין ווייב.
דער גארטן איז דער דריטער שענסטער גארטן אין דער וועלט. ווען דער אמעריקאנער פרעזידנט ביל קלינטאן איז געקומען באזוכן אוקריינע, האט מען אים געפירט ער זאל זען דעם גארטן סאפיע.
היטלער אין גארטן.
אנשי אומן דערציילן אז היטלער איז צוויי מאל געווען אין אומאן, דאס צווייטע מאל איז ער געווען דארט איבערשמועסן קריג אגענדע און סטראטעגיע. דער פלאץ וואו מ'האט רוב איבער געשמועסט איז די "מרפסת אהבה" דער ליבשאפט פלאץ דארט אין דעם סאפיע גארטן, וואס די באשלוס האט אים געברענגט צום ענדגילטיגן פארלוסט פון דער מלחמה. (מ'זאגט אז ר' נחמן מ'ברסלב וואס ליגט דארט האט עס געפועל'ט.)
אידן מיטן גארטן.
די ברעסלבער חסידים קומען זייער אפט באזוכן אין אומן, זיי פארן צו ר' נחמן'ס קבר ווואס ליגט אין אומאן. ביי זיי איז דא א מנהג צו קומען וויזשיטן דעם גארטן. ווייל ר' נחמן מברסלב האט געזאגט: "זיין אין אומאן און נישט זיין אין סאפיע?".
סאפיע איז א פוילישער נאמען פאר זייערע גויטעס.
ביי אידישע שטיבער אין די היינטיגע פרומע אידישע געגענטער איז דער נאמען זייער פאפולער צוליב דעם וואס זיי העלפן רייניגען די הייזער פאר שבת און יום טוב.
אסאך אידן זענען לא עלינו אויסבאהאלטן געווארן אלס פיצקילע מיידלעך ביי די שכנים ביים האלאקויסט און די סאפיס זענען פון די אידישע קינדער.
מוכאמאד (אראביש: مُحَمَّد, וואס מיינט בארימטער; 570 - 8טן יוני 632) איז דער נאמען פוןנעם גרינדער פון איסלאם וואס ווערט פאררעכנט ביי די מוסלמענער אלס דער לעצטער און חשוב'סטער נביא
ער איז געבוירן אין מעקא כ"ז ניסן ד'ש"ל; 570 (לויט די סוניס), און געשטארבן י"א סיון ד'שצ"ב; 632. זיין טאטע איז געשטארבן נאך איידער מוכאמאד איז געבוירן, און זיין מאמע איז געשטארבן ווען מוכאמאד איז געוועזן א קליין קינד, וואס דערפאר איז ער געהאדעוועט געווארן ביי זיין זיידן عبد المُطلب און דערנאך ביי זיין פעטער אבו טאליב أبو طالب. נאך דעם איז ער געווארן א סוחר.
ווען ער איז געווען 20 יאר אלט האט ער חתונה געהאט צו א רייכן ווייב خَديجة ווען זי איז געוועזן 40 יאר אלט און זיי האבן געבוירן א טאכטער מיטן נאמען פאטימא.
לויט דער איסלאמישער טראדיציע האט זיך מלאך גבריאל (جبريل) אנטפלעקט צו אים אין יאר ד'ש"ע ווען ער איז געווען 40 יאר אלט. דריי יאר שפעטער האט ער אנגעהויבן דרשנען אז מען דארף דינעם דעם איינציגן גאט.
אין 622 האט ער זיך געצויגן קיין מעדינע.
a> ריילאנדס 52, די אלטסטע מאנוסקריפט דעס נייען טעסטאמענטס. ענטהעלט א טייל פון די בשורה לויט יוחנן, פרק י"ח.
דער נייער טעסטאמענט אָדער: בְּרִ֥ית חֲדָשָֽׁה (גריכיש: Η Καινή Διαθήκη, אראמיש: דיתקא חדתא) איז דער נייער בונד פון די קריסטן בנוסף צום דער אלטער תורה פון די יידן וואס איז תנ"ך. אורשפרינגליך איסט זי געשריבן געווען אין גריכיש, און ס'דא היסטאריקער וואס מיינען דאס ס'גווען נאך עלטערע טייל-ווערסיעס אין לשון אראמיש. די ברית חדשה האט כ"ז בוכער, וואס זינד אפגטיילט צווישען די פיער בשורות (עוון גליונות) וואס דערציילן איבער די לעבן פון ישו; די מעשה'ס פון די שלוחים, וואס דערציילט איבער ישו'ס שלוחים און די אנהייב דער קירכע נאך זיין עלייה אינס הימעל; די בריווע, הויפטליך פון זיין משולח שאול התרסי/פולוס, אבער אויך פון פטר חמור, ישו'ס ברודער יעקב און די משולחים יהודה און יוחנן; און די נבואה פון יוחנן, וואס דערציילט איבער יום הדין פון די קריסטן.
חברה קדישא, חסד של אמת איז סיי וועלעכע ארגאניזאציע וואס קימערט זיך מיט באגראבן טויטע קערפערס לויט די אידישע טראדיציעס און פאר שריפטן.
עס זענען דא פארשידענע אנדערע מנהגים ווי אזוי פונקטלעך מ'זאל זיך פֿירן מיט א טויטן קערפער איידער מען באגראבט עס.
נאך דער טהרה טוט מען אן דעם מת די תכריכים.
דער נאמען.
אין גמרא געפונט מען אז די מענטשן וואס טוהן דאס הייסן מתעסקים (מועד קטן כד:), אדער מיטן נאמען גומלי חסדים (כתובות ח:). פון דא שטאמט לכאורה דער נאמען פאר דער באקאנטער חבורה מתעסקים, אבער דער גאנצער באגריף פון האבן א חברה שטייט ארויס דארט אין דער גמרא (מועד קטן כז:) רב המנונא איז געקומען צו א שטאט האט ער געהערט מען בלאזט שופר מען איז מודיע פאר יעדן עס איז דא א טויטער מענטש און דערנאך גייען אלע מענטשן צו דער ארבעט, האט ער געפרעגט הייתכן פארוואס גייען זיי צו דער ארבעט, מען טאר יעצט נישט ארבעטן עס איז דאך דא א טויטער מענטש יעדער איז מחויב צו טון וואס ער קען אים צו געבן כבוד און באערדיגן, האט מען אים געזאגט "חבורתא איכא במתא" עס איז דא דא א חבורה וואס גיט זיך ספעציעל אפ מיט די זאכן, האט ער געזאגט "אי הכי שריא לכו", אויב אזוי מעגט איר. די חבורה ווערט דערמאנט אין די ראשונים ווי אין תשב"ץ סימן י״ג און אין שו"ת הרא"ש כלל י"ג סי י"ג.
איין טעם פארוואס עס הייסט חברה קדישא איז וויבאלד זיי געבן זיך אפ מיט טויטע, און א טויטער מענטש איז מטמא, און וויבאלד מען האט נישט געוואלט זיי רופן חברה למתים המטמא רופט מען זיי מיטן פארקערטן נאמען חברה קדישא (מטעמים דף 91), נאך א טעם קדוש איז אויך טייטש אנגרייטן, וויבאלד זיי גרייטן אהן אלץ פאר דעם טויטן מען זאל אים קענען באערדיגן.
די ארבעט פון דער חברה קדישא.
דער עיקר פראצעדור איז די טהרה, דאס איז וואס מען רייניגט דעם קערפער פֿיזיש. טייל חברה קדישא'ס האבן דעם מנהג צו טובל'ן דעם גוף אין א מקוה בײַ דער טהרה. אנדערע גיסן וואסער מיט א שיעור „תשעה קבין".
אין תשובות חת"ם סופר (או"ח סי' קצ"ג) ווערט דערמאנט דער ציל און די ארבעט פון דער חברה אין פראנקפורט: אזוי ווי עס איז באקאנט ווען איינער שטארבט בעט מען פון אים אסאך געלד, צוליב די קבורה, מען בעט אייביג צו "הב הב", עס איז דא א ווערטל ביי מענטשן "אי אפשר לפתיחת קבר בלי דמים", דעריבער איז איינגעפירט מען זאל שטעלן א חבורה וואס יעדער זאל איינצאלן געלד, און דערפאר וועט ער האבן א זכות צו באקומאן א שטיקל ערד ווי מען זאל אים באערדיגן, מיט דעם געלד וואס מען באקומט העלפט מען ארויס יעדן פון די חבורה אויב ער ווערט קראנק שיקט מען אים א דאקטער, פאר רפואות, דינגען מענטשן זאלן שטיין דארט בשעת יציאת נשמה, זאגן מיט זיי ווידוי, געבן צו עסן ביי די סעודת הבראה, צו טרייסטן, זיך אומקוקן אויף די יתומים.
עס איז א אנגענועמענע זאך ווער עס העלפט נישט צו פאר די חבורה אדער פיזיש מיט זיין גוף אדער מיט זיין געלד האט נישט קיין מיינונג אין די חבורה, ער ווערט באטראכט ווי א פרעמדער מענטש פון אן אנדער שטאט.
אזוי געפונען מיר אסאך סארט מנהגים אין די שו"ת זעט מהר"ם שי"ק יו"ר סי' קע"א, בית נפתלי סי' כ"א.
עס שטייט אין שו"ת רשד"ם יור"ד סי' ק' עס מען מוז געבן כבוד פאר די בעלי חברה קדישא "גדול כבודן של בעל חברה קדישא, ווער ער פארשעמט זיי עונו ישא זיי האבן א דין ווי תלמידי חכמים. עס איז א מנהג צו מאכן א ספעציעלן מי שברך פאר די מענטשן וואס גיבן זיך ספעציעל אפ מיט באערדיגען.
יום הכניסה.
ביינאכט מאכט מען א סעודה סיי פאר די מענער מתעסקים סיי פאר די ווייבער מתעסקים.
הערות.
הרב יחיאל מיכל טוקטשינסקי, "גשר החיים"
ראש חודש ווערט אנגערופן דער ערשטער טאג פון א חודש אין אידישן קאלענדער.
עס קען זיין צוויי טעג ראש חודש, אויב דער חודש האט 30 טעג, איז דער דרייסיגסטער טאג דער ערשטער טאג ראש חודש
אין די צייטן פון חז"ל פלעגט מען מקדש זיין דעם חודש ע"פ ראייה דורך עדות פון 2 כשר'ע עדות.
אין די צייטן פונעם בית המקדש האט מען מקריב געווען א קרבן מוסף ראש חודש. היינטיגע צייטן דאווענט מען נאך א תפילה, מוסף.
ראש חודש איז א שטיקל יום טוב. טייל ווייבער האבן א מנהג נישט צו טון קיין מלאכה ראש חודש.
תקיעת שופר איז א מצות עשה פון דער תורה, צו בלאזן שופר ראש השנה.
דער שופר איז אן אויסגגעלעכערטער הארן פון א ווידער.
מען בלאזט דריי מיני קולות: תקיעה, שברים אן תרועה.
מקור פון דער מצוה.
אין דער תורה ווערט ראש השנה גערופן "יום תרועה" און "זכרון תרועה". חז"ל לערנען ארויס אז מען דארף בלאזן שופר ראש השנה (און אויך יום כיפור פון יובל) דריי מאל תקיעה, תרועה, תקיעה.
די תקיעה איז א גאנצע קול, און די תרועה איז א צעבראכענע קול.
אין גמרא ראש השנה ווערט געברענגט אז די חכמים זענען געווען מסופק וויאזוי דארף אויסהערן די תרועה.
טאוול פון דעם קינות פון דעם פאגראם
קעשענעווער פאגראם איז געוועזן אן אויסטערלישע פאגראם אנטקעגן די אידן אין רוסלאנד אין דעם יאר ה'תרס"ג; 1903.
דאס פאגראם האט זיך אנטוויקלט אין קעשענעוו אונטער די שטיצע פון דער רוסישער רעגירונג און בראשם דער רוסישער אינערן מיניסטער נאך וואס עס איז פארשפרייט געווארן א בלוט בילבול קעגן די אידן אז זיי האבן געהרגעט קריסטלעכע קינדער כדי צו מאכן מיט זייערע בלוט, מצות אויף פסח.
אין פארלויף פון 3 טעג האבן די צעשויבערטע געמארדעט, פארווונדעט און בארויבט פיל אידן. זיי האבן אראפגעווארפן קינדער פון הויכע שטעק און האבן אויסגעהאקט אויגן. די רוסישע פאליציי האט זיך נישט אריינגעמישט צו פארמיידן דאס פאגראם. אין דעם פאגראם זיינען געשטארבן 49 אידן, און ארום 500 הונדערט פארווונדעט געווארן, אויך הונדערטער הייזער און געשעפטן זיינען בארויבט און פארברענט געווארן.
דאס פאגראם האט צושוידערט די וועלט, איבערהויבט די אידן צוליב די הארבע אנטיסעמיטישקייט. אויף דעם האט חיים נחמן ביאליק געשריבן זיין באוווסטע דיכטונג "על השחיטה". אויך האט די פאגראם צוגעשטופט פיל אידן צו עמיגרירן פון רוסלאנד צו די פאראייניקטע שטאטן פון אמעריקע און א קליין טייל צו ארץ ישראל (ביי די צווייטע עליה). בנימין זאב הרצל האט צוליב דעם געטוישט זיין געדאנק, און האט באלאסן אז מען דארף אויפשטעלן א אידישע מדינה אין ארץ ישראל און נישט ערגעץ אנדערש ווי ער האט פריער געהאלטן.
רבי אהרן בערנשטיין (ח' סיון תרע"ח, מאי 1918 – י"ט חשוון תשנ"ה, 24סטן אקטאבער 1994) איז געווען דער ראש ישיבה פון חיי עולם אין ירושלים און א מיטגליד אין דער מועצת גדולי התורה פון אגודת ישראל.
ביאגראפיע.
רבי אהרן בערנשטיין איז געבוירן געווארן אין יאר ה'תרע"ח צו זיין פאטער רבי פישל דיין ראב"ד פון עדת החסידים אין ירושלים, א קארלינער חסיד און באוווסטער גאון און צדיק ווי אויך א גרויסער יחסן.
רבי אהרן איז געווען א גרויסער און באוווסטער עילוי. גאר יונג האט ער זיך שוין געשריבן אין לערנען מיט גדולי אר"י, בעיקר איז רבי אהרן שטארק נתקרב געווארן צום טשעבינער רב וואס האט אים געגעבן היתר הוראה, א זאך וואס נאר איינצילע האבן דערצו זוכה געווען.
אין יאר ה'תרצ"ט האט ער חתונה געהאט מיט דינה, טאכטער רבי יצחק מאיר האגער אב"ד ור"מ סטאנעוויטצא אין אוקריינא. נאך אלס יונגערמאן איז ער אויפגענומען געווארן אלס ראש ישיבה אין דעם באוואוסטן חסידישן ישיבת חיי עולם, און שפעטער איז ער אויך געווארן דיין אין בי"ד פון אגודת ישראל. נאך זיין פטירה און עלטער פון זעקס און זיבעציק יאר, איז צונויפגעקליבן געווארען זיינע חידושים אויף סוגיות הש"ס דורך זיינע קינדער אינער ספר פרי אהרן.
רבי אהרן איז אויך דער שווער פון אדמו"ר רבי משה לייב ראבינאוויטש דער מונקאטשער רבי.הגאון רבי אהרן זצ"ל מיט זיין איידעם האדמו"ר ממונקאטש
בנימין "ביבי" נְתַּנְיַהוּ (געבוירן כ"ח תשרי תש"י, 21סטן אקטאבער 1949) איז דער פירער פון דער אָפּאָזיציע, און איז געווען דער 9טער פרעמיער מיניסטער פון מדינת ישראל.
ער איז ערשט דערוויילט געווארן פרעמיער מיניסטער אין 1996 (ביז 1999), און ווידערדערוויילט אין 2009, און אין 2013, און אין 2015.
ער איז דער ברודער פון יונתן נתניהו, דער אפיציר וואס איז אומגעקומען ביי דער ענטעבע אפעראציע אין 1976.
ער האט געדינט אלס זעלנער אין סיירת מטכ"ל, ווי זיין ברודער האט געדינט, ער האט נאכדעם געלערנט אין די פאראייניקטע שטאטן.
יונגווייז און ערשטע טריט.
נתניהו איז געבוירן אין תל אביב, דערוואקסן און געלערנט אין ירושלים און אין פילאדעלפיע. ער איז דער צוויטער זון צווישן דריי קינדער פון צילה און פראפ' בנציון נתניהו (מיליקאווסקי) און אן אייניקל פון הרב נתן מיליקאווסקי. נתניהו האָט געזאָגט עטלעכע מאָל אַז זיין משפּחה שטאמט פון די תלמידים פֿונעם ווילנער גאון און זיין זון רבי אברהם ווילנער.
ארום די יארן 1960 איז די משפחה געוועזן צומאל אין ישראל און צומאל אין אמעריקע. אין די יארן 1963 - 1967, האט די משפחה געוואוינט אין אמעריקע אין טשעלטנהאם און פֿילאדעלפֿיע. דארטן האט נתניהו געלערנט אין הויכשולע, און געוועזן א מיטגליד אינעם דעבאטירן קלוב.
אין מיליטער.
ווען ער האט געענדיקט הויכשולע, האט זיך נתניהו אומגעקערט קיין ישראל צו דינען אין מיליטער. אין מיליטער איז ער געווען א קריג סאלדאט און א גענעראל אין סיירת מטכ"ל. אין דעם סיירת האט ער גענומען א טייל אין געהוילטע אפעראציעס, אין דעם 8טן מיי 1972 האט ער א טייל גענומען אין דער אפעראציע ווען א פליגער פון "סאבענא" איז פארכאפט געווארן דורך רוצחים פון לוד עראפארט. די אפעראציע האט געפירט אהוד ברק, וואס איז דעמאלטס געווען דער גענעראל פון דעם סיירת. נתניהו איז פארוואונדעט געווארן אין דער אפעראציע, פון א שאס וואס איז ארויס שלא בכוונה פון זיין חבר'ס ביקס.
אין יאר 1972 האט ער געענדיקט צו דינען אין צה"ל מיט דעם טיטל אפיציר.
שטודירן אין אמעריקע.
נאכן מיליטער, האט ער זיך אומגעקערט אין אמעריקע. און שטודירט דארטן פאר אן ערשטן דיפלאם אין ארכיטעקטור און א צווייטן דיפלאם אין האנדל. די טיטלען האט ער באקומען אין MIT. דערנאך האט ער געלערנט פאליטישע וויסנשאפט אין הארווארד אוניווערסיטעט. אין יענער תקופה האט ער אויכעט געארבט אין דער ביזנעס עצות פירמע "באסטאן קאנסולטירן גרופע". אין יענער תקופה האט ער געטוישט זיין משפחה נאמען צו "ניתאי" (מיט דעם נאמען האט זיין טאטע געפלעגט זיך אונטער חתמענען אויף ארטיקלען וואס ער האט געשריבן). יארן שפעטער, אין א אינטערוויו צו דער טעלעוויזיע, האט ער ערקלערט, אז ער האט דאס געטון כדי עס זאל זיין גרינגער פאר מענטשן אין דעם געגנט וואס רעדן נישט קיין העברעיש אויסצודרוקן זיין נאמען.
וןען ס'האט אויס געפלאצט דער יום כיפור קריג אין יאר 1973 איז ער צוריק געקומען קיין ישראל אטייל צו נעמען אין דעם קריג. און ווען ס'האט זיך געענדיקט האט ער זיך אומגעקערט קיין אמעריקע.
אין יאר 1976, האט ער פארלארן זיין ברודער יונתן (יוני) נתניהו, וואס איז געהרגעט געווארן אין דער ענטעבע אפעראציע אלס גענעראל אין סיירת מטכ"ל.
אין ישראל.
נאך ווען ער האט געענדיקט שטודירן אין 1977 האט ער זיך אומגעקערט קיין ארץ ישראל און געארבעט אלס פארקויפן דירעקטער פון דער מעבל קאמפעני "רים".
אין די יארן 1978 - 1980 האט ער אויכעט געפירט אן ארגאניזאציע אונטער דעם נאמען "מכון יונתן צו אויס פארשטן די טעראר" וואס האט איינגעארדנט עטלעכע אינטערנאציאנאלע קאנגרעסן וועגן דעם סוביעקט פון טעראר. דארטן האט ער זיך ערקענט מיט א פאר פאליטיקאנטן, איינער פון זיי איז געווען דער מיניסטער משה ארענס וואס האט אים מקרב געווען, ער האט אים אריין געברענגט אין פאליטיק און האט אים רעקאמענדירט צו דינען אלס א דיפלאמאט פון ישראל אין וואשינגטאן. דעם פאסט האט ער געהאלטן אין די יארן 1982 - 1984.
אין די יארן 1984 - 1988 איז ער געוועזן אמבאסאדאר פון ישראל אין די פאראייניקטע פעלקער און ער האט זיך ארויס געוויזן מיט זיין אויס געצייכנטע אינטערוויוס צו דער וועלטלעכער טעלעוויזיע.
פאליטיק.
אין 1996 איז ער געווארן צום ערשטן מאל פרעמיער מיניסטער פון ישראל.
אין זיין תקופה ווי פינאנץ מיניסטער האט די ישראל רעגירונג פארקויפט עטלעכע רעגירונג געזעלשאפטן צו ווערן פובליקע געזעלשאפטן. אין 2003 האט מען ארויסגעלאזט די אקציעס פון אל על אויף דער בערזע.
אין 2007 האט משה פייגלין קאנדידירט קעגן אים פאר דער פירערשאפט פון דער ליכוד פארטיי, אבער נתניהו האט אים געזיגט. אין די כנסת וואלן 2009 איז ליכוד געווען די צווייטע גרעסטע פארטיי; צוזאמען מיט אנדערע רעכטע פארטייען האט נתניהו צוזאמענגעשטעלט א קאאליציע. ביי די כנסת וואלן 2013 איז נתניהו געווארן דער צווייטער מענטש צו ווערן געוויילט פרעמיער מיניסטער פון ישראל א דריט מאל (נאך דוד בן גוריון).
באשולדיגן תיק 1000 און תיק 4000.
לויט דער רעקאמענדאציע פון אביחי מאנדלבליט איז נתניהו אנגעקלאגן געווארן פאַר דעם ירושלים דיסטריקט געריכט אין ה'תשע"ט און ה'תש"פ.
משפחה.
נתניהו האט געהייראט ד"ר מיקי מרים ווייסמאן אין 1972 אין באסטאן, וואו ביידע האבן שטודירט. זיי האבן איין טאכטער, נועה, וואס איז געווארן א בעלת תשובה, און האט געהייראט דניאל ראט. קורץ נאך נועה'ס געבורט אין 1979 האבן זיי זיך גע'גט.
בזיווג שני (1981–1984) האט ער געהייראט פלאר קייטס, א בריטישע פרוי, וואס האט זיך מגייר געווען ביי די קאנסערוואטיוון כדי חתונה צו האבן.
בזיווג שלישי אין יאר 1991 האט ער חתונה געהאט צום דריטן מאל מיט שרה, טאכטער פון שמואל בן ארצי און זיין ווייב חוה.
מיט זיין ווייב שרה האט ער צוויי קינדער, יאיר און אבנר.
טאמעס עלווא עדיסאן (; 11טן פעברואר 1847 - 18טן אקטאבער 1931) איז געווען אן אמעראיקאנער ערפינדער און ביזנעסמאן, פאררעכענט דער גרעסטער אמעריקאנער ערפינדער. ער האט אנטוויקלט אסאך באאיינפלוסלעכע פאטענטן, ווי די ערשטע סטאביליזירטע קאמערציאלע לאמפ לעקטער, דעם ערשטן פאנאגראף און די ערשטע פילם-קאמערע.
אין 1876, האט ער געגרינדעט זיין ערשטע לאבאראטאריע אין מענלא פארק, ניו דזשערסי, וואו א סך פון זיינע פריערע ערפינדונגען זענען אנטוויקלט געווארן. שפעטער האט ער געגרינדעט א באטאניק-לאבאראטאריע אין פֿארט מייערס, פלארידע, אין א קאלאבאראציע מיט ביזנעסלייט הענרי פארד און הארווי עס פֿייערסטאן, און א לאבאראטאריע אין וועסט אראנדזש, ניו דזשערסי, מיט דער וועלט׳ס ערשטן פילם־סטודיא, די שווארצע מאריא. ער איז געווען אן ערפינדער בשפע, מיט 1,093 אמעריקאנישע פאטענטן אין זיין נאמען, אחוץ פון פאטענטן אין אנדערע לענדער.
ער איז געווען פארהייראט צוויי מאל און האט געהאט זעקס קינדער. ער איז געשטארבן אין יאר 1931 פון צוקערקרענק.
ווייץ איז א מין גראז וואס איז קולטיווירט איבער דער גאנצער וועלט, עס איז די מערסטער וויכטיגער מענטשליכער עסענווארג קערנדל, און דאס צווייטער מערסטע פלאנצונג פון תבואה אגריקולטור נאך קוקוריזע. איינס מער פון רייז וואס איז די דריטע.
מען מאכט דערפון ברויט חלה קוכן קיכעלעך, מצה און פיטא, אויך נוצט מען דאס צו מאכן אלקאהאל און וואדקע. אויך נוצט מען די אויסגעטרוקנטע שטענגלעך דערפון–שטרוי– צו מאכן דעכער.
ווען ווייץ וואקסט דארף מען אכט געבן קעגן פארשידענע פלאטערלעך און מאלן וואס זייערע לארוועס עסן די ווייץ. אויך פייגעלעך און מייז עסן ווייץ.
קליין
האולוויט (פון ענגליש "האול" - גאנץ "וויט" - ווייץ) איז די סארט ברויט, מצה אדער חלה וואס די מעל דערפון איז ספעציעל געלאזט מיט די ברוינע שטיקלעך שאלאכטס פון דעם ווייץ וואס ווערט גערופן קלייען.
עס מער געזונט ווי דאס געווענליכע ווייסע ברויט ווייל עס אנטהאלט אסאך פיברע וואס איז אויך גוט פאר ארויסגיין.
קוכן אדער מזונות, איז דער עסענווארג וואס איז געוויינליך זיס, אויפגעבלאזן און אפט מאל געבאקן.
דאס איז נישט געזונט צו עסן, ווייל עס מאכט גראב און קאלעסטעראל און נאך קרענק.
גט איז א תורהדיגע פונאנדערשיידונג שטר צווישן דעם מאן און דעם פרוי וועלכע ווילן זיך שיידן. דער שטר פארמאגט צוועלף שורות און ווערט צוריסן גלייך נאכדעם וואס די מאן געבט דאס איבער אין די ווייבס האנט, וואס דאן זענען זיי שוין עפ"י תורה געשיידט.
נאכן גט איז די פרוי אין א מצב פון א גרושה און דער מאן הייסט א גרוש.
אנדערשט ווי ביי די קאטאליקן איז ביי אידן יא לעגיטים דאס צו טאן.
מען פסקנט אז מען קען זיך גטן פאר סיי וואס. היינט איז דא אסאך ווייבער וואס פארלאנגן א גט נאכדעם וואס זיי ווערן געוואויר אז זייער מאן קריכט אראפ פון אידישן וועג. אדער פאר אנדערע סיבות, און די רבנים ווייסן זיך נישט קיין עצה צו געבן.
דער גט מוז איבערגעגעבן ווערן פארנט פון א בית דין און עדים
דער וואס פירט אן דעם בית דין ווערט אנגערופען "מסדר הגט".
עס איז פארהאן ספעציעלע ספרים מיט דעם סדר הגט אז סיי די רבנים און סיי די מאן, פרוי, און אלע באטייליגטע זאלן קענען מיטהאלטן דעם גט.
מען דארף זייער מדקדק זיין וויאזוי מען שרייבט די נעמען אין א גט
לינקס
דעמאקראטישע פארטיי איז א פאליטישער פארטיי אין אמעריקע זענען זיי מער ליבעראל געשטימט, און זענען די קאנקורענט פון רעפובליקענס. דאס זענען די 2 גרויסע פארטייען אין אמעריקע.
שיטות.
געבורט אדער ענטבינדונג (דייטש: Geburt, Entbindung) איז דער פראצעס וויאזוי א מענטש אדער סיי וואסארא אנדערע בעל חי קומט אריין אין דער וועלט ארויס פון דער מוטער'ס רחם דורך דער מוטערשייד וואס געשעט א נס און ברייטערט זיך אויס פאר די קאפ און פלייצעס פונעם קינד אדורך צו גיין.
דאס קומט נאך 9 חדשים שוואנגערן אדער 40 וואכן נאך לעצטן ווסת.
דאס ניין חדשים שוואנגערן איז נאר דער פרעצעס פון א מענטש, א בעל חי האט אנדערע חדשים און אנדערע צייטן וואס זי שוואנגערט, די גמרא אין מסכת בכורות זאגט אז א שלאנג שוואנגערט זיבן יאהר.
דאס הייבט זיך אן נאך קאנטרעקשאנס און מען דארף אריין לויפן אין שפיטאל.
ווען דאס קינד איז אין רחם אטעמט עס דורך דעם פלאצענטא דער רגע וואס דאס קומט ארויס לאוויר העולם אטעמט דאס פון די נאז און מויל און מען דארף אפשניידן דעם פלאצענטא.
סטעם צעל (שטאמונג צעל) איז א צעל וואס איז נאכנישט געהעריג אריינגעוואקסען אין א פולען צעל און לויט ווי עס ווערט אריינגעפלאנצט קען מען דאס קאנראלירן צו וואקסן און זיך דופעלטן אין א גליד וואס איז פעלעריג פונעם מענטש אדער בעל חי'.
דאקטוירים לייגן גרויסע האפענונג אז דאס וועט ערמעגליכען צו לאזן ערזעצן סיי וואסארא געשעדיגטע איבר אדער אויסהיילן אלע קרענק פון מענטשן אין די קומענדיגע יארן.
ר' משה דוד טענדלער איז דאס מתיר צו באנוצן פאר וויסנשאפטלער אלס פארש פאר געזונטהייט און דאס לאזן וואקסן אין לאבאראטאריעס אלס מעגליכע פאטענציאלע ערזעץ פון געשעדיגטע אברים.
ניו זילאנד () איז אַן אינזל־לאַנד אין דעם דרום פאציפישן אקעאן, וואס אנטהאלט צוויי גרויסע אינזלען, צפון אינזל און דרום אינזל, מיט עטלעכע 600 קליינע אינזלען. 4,1 מיליאָן פּערזאָנען ווױנען דאָרט. זײַן הױפּטשטאָט איז װעלינגטאָן און די מערסט באפעלקערטע שטאט איז אויקלאנד. ניו זילאנד געפינט זיך 1500 ק"מ מזרח פון אויסטראליע, אריבער דעם טאסמאן ים, און 1000 ק״מ דרום פון די פאציפישע אינזלען ניי קאלעדאניע, פידזשי און טאנגא.
אין 1951 האבן זיך פאראייניגט אויסטראליע, ניו זילאנד און די פאראייניקטע שטאטן פון אמעריקע אינעם אנזוס זיכערהייט אפמאך.
פאלינעזער האבן זיך באזעצט אין די אינזלען וואס זענען היינט ניו זילאנד צווישן 1250 און 1300 און זיי האבן אנטוויקלט א באזונדערע מאארישע קולטור. אין 1642 איז דער האלענדישער אויספארשער אבעל טאסמאן געווארן דער ערשטער אייראפער צו זען ניו זילאנד.
ניו זילאנד איז אן אנטוויקלט לאנד, און ראנגט הויך אין געזונג, בילדונג, עקאנאמישע פרייהייט און קוואליטעט פון לעבן.
דער עקסעקוטיוו פון לאנד איז דער קאבינעט, געפירט דורכן פרעמיער מיניסטער, וואס איז היינט דזשאסינדא ארדערן. דער ראש מלוכה איז די מלכה עליזאבעט די צווייטע, רעפרעזענטירט דורך א גובערנאטאר-גענעראל, היינט דאמע פאטסי רעדי. ניו זילאנד איז א מיטגליד אין די פאראייניגטע פעלקער, די קאמאנוועלט, אנזוס, די ארגאניזאציע פאר עקאנאמישע קאאפעראציע און אנטוויקלונג, פאציפישע אינזלען פארום און אזיע-פאציפיש עקאנאמישע קאאפעראציע.
אין 1645 האבן האלענדישע קארטארגראפן געגעבן די אינזלען דעם נאמען "Nova Zeelandia" ("נאוואַ זילאַנידאַ") נאכן האלענדישן פראווינץ זילאנד. דער בריטישער אויספארשער דזשיימס קוק האט שפעטער אנגליציזירט דעם נאמען צו "New Zealand" ("ניו זילאנד").
אין יאר 1788 איז קאפיטאן ארטור פיליפ געווארן גובערנאטאר פון דער נייער בריטישער קאלאניע ניו סאוט וויילס, וואס האט איינגעשלאסן ניי זילאנד. די בריטישע רעגירונג האט באשטימט דזשיימס באזבי בריטישער רעזידענט צו ניי זילאנד אין 1832 נאך א פעטיציע פון צפון מאארי. אין 1835, נאך א פראקלאמאציע פון אט-אט א פראנצויזישע באזעצונג דורך שארל דע טיערי, האבן די פאראייניגטע שבטים פון ניי זילאנד געשיקט א דעקלאראציע פון אומאפהענגיקייט צום מלך וויליאם דער פערטער פונעם פאראייניגטן קעניגרייך בעטנדיק שיץ. דערנאך האט דאס קאלאניעס ביורא געשיקט קאפיטאן וויליאם האבסאן צו פאדערן סואווערענטעט פארן פאראייניגטן קעניגרייך און צו פארהאנדלען אן אפמאך מיט די מאארי. דער אפמאך פון ווייטאנגי איז געחתמ׳עט געווארן דעם 6טן פעברואר 1840.
געאגראפיע.
ניו זילאנד באשטייט פון צוויי הויפט אינזלען און אומגעפער 600 קלענערע אינזלען. די צוויי הויפט אינזלען (דער צפון אינזל, אדער "Te Ika-a-Māui טע איקאַ־אַ־מאַאואי", און דער דרום אינזל, אדער "Te Waipounamu טע ווייפונאַמו") זענען צעשייד דורכן קוק דורכגאס, 22 ק״מ ברייט ביים שמעלסטן פונקט. אויסער די צפון און דרום אינזלען, זענען די פינעף גרעסטע באפעלקערטע אינזלען סטוארט אינזל, טשאטאם אינזל, גרויס באריער אינזל (אין דעם האוראקי איינגאס), ד׳ערוויל אינזל (אין די מארלבארא דורכגאסן) און ווייהעקע אינזל (בערך 22 ק״מ פון צענטראלן אקלאנד).
ניו זילאנד איז לאנג און שמאל (מער ווי 1600 ק״מ לענגאויס זיין צפון־צפון־מזרח אַקס מיט א מאקסימום ברייט פון 400, מיט אומגעפער 15,000 ק״מ פון בארטנליניע און א סך־הכל שטח פון 268,000 ק״מ. אזוי ווי ניו זילאנד האט פארווארפענע אינזלען און א לאנגע בארטנליניע, האט דאס לאנד פארשפרייטע ים־רעסורסן. זיין עקסקלוסיווע עקאנאמישע זאנע איז איינע פון די גרעסטע אין דער וועלט, און באדעקט מער ווי 15 מאל אזוי ווי זיין לאנד שטח.
דער דרום אינזל איז די גרעסטע יבשה פון ניו זילאנד און איז דער 12ט גרעסטער אינזל אין דער וועלט. ער איז צעטיילט לענגאויס דורך די דרום אלפן. עס זענען פאראן 18 שפיצן העכער פון 3000 מעטער, וואס דער העכסטער פון זיי איז בארג קוק, הויך 3754 מעטער. פיארדלאנד אין דעם דרום־מערבדיקן ווינקל פון דרום אינזל האט שטאציקע בערג און טיפע פיארדן. דער צפון אינזל איז דער 14ט גרעסטער אינזל אין דער וועלט, און איז נישט אזוי בערגיק אבער האט וואולקאנען. אין דעם נארד אינזל וואולקאנען־פלאטא געפינט זיך דער העכסטער בארג אין נארד אינזל, בארג רואפעהו (2797 מעטער), און אויך די גרעסטע אזערע אין דעם לאנד, אזערע טאופא, וואס טוליעט זיך אין דער קאלדערע פון איינעם פון דער וועלט׳ס מערסט טעטיגע סופערוואולקאנען.
ניו זילאנד איז א טייל פון אויסטראלאזיע, און איז אויך דער דרום־מערבדיקער עק פון פאלינעזיע. מען ניצט אפט דעם טערמין אקעאניע צו באדייטן דעם ראיאן וואס נעמט איין דעם קאטינענט אויסטראליע (קאנטינענט), ניו זילאנד און נאך אינזלען אין דעם פאציפישן אקעאן וואס זענען נישט איינגעשפארט אין דעם זיבן-קאנטינענט מאדעל.
רעפערענצן.
סוכה איז די פּראָוויזאָרישע כאַטקע וואָס אידן ציען זיך אַרײַן צו וואוינען דאָרטן אין משך פון סוכות. מען עסט און מען שלאָפט אין דער סוכה. אַ סוכה דאַרף זײַן באַדעקט מיט כשרן "סכַך".
דאָס ווערט אַרויסגעלערנט פונעם פסוק: בַּסֻּכֹּת תֵּשְׁבוּ שִׁבְעַת יָמִים.
עסן און שלאָפן אין דער סוכה.
עסן אין דער סוכה איז א פליכט נאר ווען מען עסט אן ״אכילת קבע״, אבער שלאפן אין דער סוכה איז נישט קיין חילוק נאר אלעמאל א מצווה.
מקור פון דער מצווה.
די מצווה פון וואוינען אין דער סוכה שטייט אין פרשת אמור אין ספר ויקרא: בַּסֻּכֹּת תֵּשְׁבוּ שִׁבְעַת יָמִים, האבן די חז״ל געלערנט פונעם ווארט 'תשבו' א די מצווה פון וואוינען אין דער סוכה איז פשט אזוי ווי א מענטש וואוינט אין זיין שטוב א גאנץ יאר, און איינע פון די הויפט זאכן וואס א מענטש טוט ביי זיך אין שטוב איז עסן]: תנו רבנן: 'תשבו' - כעין תדורו. מכאן אמרו: כל שבעת הימים עושה אדם סוכתו קבע וביתו עראי. כיצד? היו לו כלים נאים - מעלן לסוכה, מצעות נאות - מעלן לסוכה, אוכל ושותה ומטייל בסוכה, ומשנן בסוכה.
סכך.
סכך (ארויסזאגנדיג: סְכאַך) איז דער דאך פון דער סוכה, דאס איז פאררעכנט אלס דער וויכטיקסטער טייל פון דער סוכה. לויט דער הלכה מוז איר מאַטריאַל זיין נאך פון אן אָבּגעשטינער געוואוקס פון דער ערד וואס איז רוי נישט אויסגעאַרבערט אדער פראצעסירט. די הלכה לויטעט אויך אז די סכך מוז זיין געבויט אויפן געדאנק פאר דער מצוה פון סוכה, דער אויסדרוק פון תלמוד איז "לְשֶם מִצוַת סוּכָּה", אדער על כל פנים צו שיצן פון דער זון. די ווענט מעגן זיין פון אלערליי מאַטריאַלן און מוז נישט זיין געבויט לשם מצות סוכה. צו זיין כשר, דארף א סוכה האבן כאטש דריי ווענט וואס זענען הויך צען טפחים, און זיין באדעקט מיט סכך.
אינווייניג פון דער סוכה, פון דער פאדלאגע ביזן סכך טאר נישט זיין העכער פון צוואנציק איילן (אמות) און נישט ווינציקער פון צען טפחים.
נוי סוכה.
ס׳איז פאראן א ברייט אנגענומענער מנהג צו באשיינען די סוכה מיט נוי סוכה.
רבי אברהם ישעיהו קארעליץ (י"א חשוון ה'תרל"ט, 1878, קאסעוו - ט"ו חשוון ה'תשי"ד, 1953, בני ברק), איז געווען איינער פון די פירער פון יידנטום אין ארץ ישראל, און דער מחבר פון די ספרים חזון איש.
רבי אברהם ישעיהו איז געבוירן געווארן י"א חשוון תרל"ט אינעם שטעטל קאסעוו, ליטע, (דעמאלסט אין גראדנער גובערניע, רוסלענדישע אימפעריע, היינט אין בריסקער גובערניע, בעלארוס) צו זיין פאטער, הרב שמריהו יוסף קארעליץ, קאסעווער רב, און זיין מוטער, ראשא לאה, א טאכטער פון הרב קאצנעלבויגן, רב פון קאסעוו און דערנאך פון קאברין.
ביי דער ערשטער וועלט־מלחמה האט ער געוואוינט אין סטויפץ, וואו ער האט געדינט ווי שטאטס־רב ווען דער ארטיקער רב, הרב יואל סאראצקין, איז געווארן פארטריבן פונעם שטעטל.
ארץ ישראל.
אום ט"ז תמוז תרצ"ג (1933) איז ער ארויף קיין ארץ ישראל, נאכדעם וואס הרב חיים עוזר גראדזענסקי האט געבעטן משה פרוש פון אגודת ישראל צו באקומען סערטיפיקאטן פארן חזו"א און זיין ווייב כדי זיי זאלן קענען וואוינען אין ארץ ישראל.. לויט רפאל האלפערן האט דער חזון איש זיך איינגעשפארט אז מען זאל נישט באקומען דעם סערטיפיקאט דורכן הויפטראבינאט נאר דורך אגודת ישראל.
ווען ער איז אנגעקומען אין לאנד איז ער געבליבן עטלעכע טעג ביי הרב דוד פאטאש, ביז ער האט געדונגען א שטוב אין גאולה גאס אין תל אביב. עטלעכע וואכן נאך תשעה באב האט ער געדונגען א דירה אין דער נייער קהילה וואס האט זיך אנטוויקלט אין בני ברק, וואס איז שפעטער געווארן, אין א גרויסער מאס צוליב אים, א פעסטונג פון חרדישן יידנטום אין ישראל.
זומער תרצ"ד (1934) האט דער חזו"א געוואוינט א לענגערע תקופה אין צפת פאר זיין געזונט; במשך דער תקופה האט ער געלערנט בעיקר אינעם בית מדרש פון רבי יוסף קארו אין דער אלטשטאט.
דעצעמבער 1936 איז דער חזון איש געווארן געפערלעך קראנק. מען האט דאס מודיע געווען אומעטום אין דער יידישער וועלט, און מ'האט גערופן דעם עולם צו דאווענען פאר אים..
אין תש"א איז נפטר געווארן ראשא לאה קארעליץ, דעם חזון איש'ס מוטער, אין ירושלים, און מען האט זי קובר געווען דארט.
ר' יודל שיין איז א פריוואטער מענטש, וואס וואוינט אין לייקוואד און איז טעטיג אין כשרות ענינים.
ער האט געפירט אן אנגייענדע מערכה אויפקלערן די וועלט איבער די כשרות פראבלעמען פון פלייש פון רובאשקין.
ער זאגט אז דער קאשוי רב האט געזאגט אז ער איז אן איש אמת וואס נעמט נישט קיין שוחד.
רובאשקין ענטפערט אז ער איז פון די מלאכים מיט א שרעקליכע שנאה צו חב"ד און אז ער האט געוואלט מאכן עקסטארשן אויף זיי פארלאנגענדיג שווערע פראצענטן זיי אריינצוברענגען אין לייקוואד וואס זיי האבן צוריק געוויזן זינט דעמאלטס ליידן זיי זיך אן פון אים.
פֿאַרקױף מאַשין אדער פֿאַרקױפֿאָמאַט איז אן אויטאמאטישע מאשין וואס פארקויפט זאכן אן קיין מענטש זאל דאס אפערירען.
די ערשטע ווענדינג מאשין איז געווען צו פארקויפן הייליגע וואסער, היינט נוצט מען דאס בעיקר פאר סאדא און נאשעריי. אבער אין פראנקרייך איז דאס א נארמאלער ערשיינונג אז גאנצעטע שפייז זענען אויסגעשטעלט צו פארקויפן אסאך פראדוקטן אין אזא ריזיגען מאשין וואס פארנעמט א געשעפט פראנט פענסטער.
סימפלי צפת איז א חסידישער מוזיק-טרופע וואס זינגען בראסלעווער ניגונים אויפן סטיל פון ר' שלמה קארליבאך און פארן ארום איבער דער וועלט אויפטרעטן אין יידישע צענטערן זיי מעורר זיין בתשובה דורך דעם כוח הנגינה מיט ר' נחמן ברסלבער'ס תורה און חיזוק.
זיי וואוינען א גאנץ יאר אין צפת.
תלמיד איז די לשון קודש ווארט אויף סטודענט.
דאס ווארט "תלמיד" ווערט אין אלגעמיין געניצט אויף איינער וואס לערנט תורה ביי א רבי.
א "תלמיד" איז א שטערקערע נאענטשאפט צו א רבי ווי א חסיד. א חסיד איז בלויז ווען איינער האט א שעצונג צו א רבי אין פרובירט זיך צו פירן לויט דעם רבי'נס הנהגה. ווידער א "תלמיד" איז איינער וואס לערנט פערזענליך תורה ביי א רבי און מ'האלט זיך כמעט ווי א קינד.
חז"ל זאגן תלמידו כבנו אז א תלמיד ווערט פארעכנט ווי א זון.
שוויגער איז די מאמע פון א ווייב אדער מאן.
ביי א טייל מענטשן איז די ווארט שוויגער ווייזט אויף א אומפארגינערשע יענטערישע כאראקטור, צוליב וואס עס איז זייער אפט וואס מאמעס טראסטן נישט אדער פארגינען נישט דאס זעלבסטשטענדיגע לעבן פון זייערע נאר וואס פארהייראטע קינדער, ספעציעל אויב די קינדער זענען נאך יונג, דעריבער מישן זיי זיך און זיי טיילן איין יעדע זאך ווי אזוי די קינדער זאלן זיך פירן, און עס קומט ארויס סאך קריגערייען דערפון.
די ניו יארק סאן (ענגליש: "The New York Sun") איז פארעפנטליכט אלס א טעגליכער צייטונג פון 2002 ביז 2008 אונטער איר רעדאקטאר סעט ליפסקי.
עס איז אין דעם סטיל פון א בראד שיט ווי דער ניו יארק טיימס לאנג און הויך. אויך איז דאס שטארק א פונקט צו דעקן די קונסט און ליטעראטור נייעס כדי צוציען די רייכע ליינער קרייז.
סעט איז א פרייער אבער שטארק טראדיציאנאלער איד וואס איז פרא ארץ ישראל און פרא רעליגיע.
ער האט געגרינדעט דעם ענגלישן פארווארד און איר ארויפגעארבייט מיטן ברעכן אסאך אידישע נייעס וואס פאראינטערסירט אלגעמיינע גוים ווי למשל די אויפדעקונג מיט א בילד אז דער ביז דעמאלטסדיגער באקאנטער פרומער הלכה סענעטאר זשאו ליבערמאן טרינקט קאוק אין תשעה באב בעת קעמפעינענדיג מיט על גאר אלס וויצע פרעזידענט פון אמעריקע אויפן דעמאקראטישע פארטיי טיקעט. די אזאלכע סארטן נייעס האבן געבויט די צייטונג אלס וועלט איינפלוס ביז עס איז שוין געווען צו שווער צו פארטראגן פון זיינע בעלי בתים די אלטע ליבעראלע פרייע אידן וואס זענען נאך פון די קאמוניסטישע נייגונג נאך פון די ארבייטער רינג געדאנקען גאנג, און זיי האבן אים ארויסגעווארפן. דעמאלטס האט ער דאס געפענט דעם סאן.
אויך האט ער געגרינדעט די וואל סטריט זשורנאל אזיע אויסגאבע.
ער האט 10 רייכע אידישע אינוועסטארס אין דעם סאן.
ביי איר גרינדונג האבן רעכטע ציונים רבנים ווי אבי ווייס פון ריווערדעיל און נאך פראקלאמירט א מאסן אנסובסקריפשען פון ניו יארק טיימס ווי זיי זענען געווארן באשולדיגט צו זיין גענייגט קעגן אידן. און לעגעענדעס פליען אז דאס האט געגרייכט און צענדליגע טויזענטע קענסעלעישאןס וואס האבן אלע אויפגעסיינט צו באקומען דעליווערט אהיים דעם ניו יארק סאן אנשטאט דעם טיימס.
מיט איין דגוש ווילן זיי זיך איבערקלוגן פון ניו יארק טיימס אז זיי לייגן א גרעסערן דגוש אויף לאקאלע נייעס אויפן פאראנט בלאט.
ר' ישראל אהרן קלעצקין איז א באקאנטער צעטלעך און פאשקווילן קלעבער אין די ווענט פון מאה שערים און אין גאנץ ירושלים. די ביזנעס גייט שוין פון זיין טאטע וואס פלעגט אויך האבן א לעגענדארע באקאנטשאפט אין די אמאליגע ירושלים. ער פלעגט זיין בדחן ביי ירושלים חתונות, אויך דער זינגער און אויך די קלעזמער שפילער. און אויך די קול אויסצורופן אלע לוויות.
ווען דער טאטע איז געשטארבן האט דער אינגערמאן ר' ישראל אהרן איבערגענומען די ביזנעס און זי געפירט אויף א מאדערן שטייגער וואס האט ארוסיגענומען די קנאים פון גלייכגעוויכט ביז זיי האבן געעפנט אן אייגענע פאבריק מרום צו קאנקורירן מיט דעם. זינט דאן גייען אן שאלכטן פון ביידע קאמפאניס וואס בלוט גיסט זיך ווי וואסער רייסענדיג איינער דעם אנדערן'ס צעטלעך.
לאכן איז א מענטשלעכער אויסדרוק פון פרייד.
לאכן קען קומען אלץ רעזולטאט אדער צו ערוועקן איינע פון די פאלגענדע פארשידענע מצבים. ווי צום ביישפיל, גוטמוהטיגקייט, פריינדשאפט, פארגעניגען, אדער פרייליכקייט.
אפלאכן איז נישט קיין אמתער לאכן ווייל כאטש עס קומט אויך צו ערוועקן די אויבען דערמאנטע געפילען, איז עס בלויז א מיטל צו ערגרייכן א זייטיגע זאך דאס איז מער ווי ליצנות.
אסור לאדם למלא שחוק פיו, דאס הייסט לאכן אויפן קול. ווייל מען מוז שטענדיג טרויערן לחרבן המקדש.
מיינט איר אן איינגנשאפט קאלטבלוטיקייט?
קאלט איז די פארקערטע פון הייס. און באדייט א נידריגער טעמפארטור. א פריזער מאכט דאס עסן קאלט און עס קען זיך האלטן אויף לאנגע מאנאטן.
אזוי אויך ווערט באנוצט דער עיר קאנדישאנער אפצוקילן די שטוב ווען עס איז הייס, ספעציעל אין די זומער חדשים.
פאסיק האלט אן די הויזן זאל נישט אראפפאלן ארום דעם בויך.
א פאסיק איז געווענליך געמאכט פון לעדער אדער פלאסטישע מאטעריאלן.
עטימאלאגיש שטאמט פאסיק פונעם טשעכישן Pásek (פאסעק)
צי מיינט איר א אנגעשטעלטער וואס ארבייט פאר אן אנדערן?
ארבעט איז דער וועג וויאזוי מענטשן זענען פארנומען אנצוהאלטן און מאכן א לעבן צו דורך פארדינען געלט אדער סתם זיך אונטערהאלטן צו אנהאלטן דאס לעבן.
די תורה זאגט אז צוליב די זינד פון עץ הדעת איז "בזיעת אפך תאכל לחם", קען מען נאר דורך שוויצען; עסן ברויט.
ביי די נאציס אין אוישוויץ פארניכטיגונג'ס לאגער איז געווען גרויסע אויפשריפט ביים אריינגאנג טויער "ארבייט מאכט פריי".
אמאליגע צייטן פלעגט מען ארבעטן מער פיזיש שווערער אבער היינט איז מען איבערוואג פון זיצן אין ביוראס און נישט מאכן איבונגען ביים ארבעטן.
עבודה - גייסטליכע ארבעט.
עבודה איז לאוו דאווקא פיזיש נאר גייסטיש, אוואו מען האט כוונות און מען ארבייט שווער מיטן מוח.
רעפטליך ברויט ארויס פון פלאסטיק זעקל
ברויט איז אן עסן וואס ווערט געמאכט פון א טייג, וואס איז מעל אויסגעמישט מיט וואסער; מען באקט דעם טייג, אדער אמאל טוט מען פרעגלען אדער קאכן דעם טייג. ברויט קען זיין אדער געזייערט אדער נישט געזייערט (ווי מצה). אין דעם טייג גיט מען אריין זאלץ און א זייערמיטל ווי הייוון אדער סאדע. אפטמאל מישט מען אריין פעט. ס'איז פאראן סארטן ברויט וואס זענען געמאכט מיט צוקער, מילך, אייער, ראזשינקעס, ציבל און זוימען (מאן, קימל אדער סעזאם).
פריש ברויט איז געשמאק; עס שמעקט גוט, זעט אויס גוט און האט א גוטן טעם.
אמאליגע צייטן איז דאס געווען גאנצעטע היינט איז דאס צושניטן. אבער אין פארשידענע לענדער איז דאס נאך אלסט נישט צושניטן, און דאס קומט אין פארשידענע מינע פארעמען.
עס איז דא היינט בעיקר ווייס ברויט, ווי אויך האולוויט וואס איז געזונטער.
אסאך שפראכן האבן ענלעכע ווערטער פאר ברויט, ווי ענגליש "bread", האלענדיש "brood", דייטשיש "Brot", שוועדיש "bröd" און נארוועגיש און דעניש "brød".
די יסודות.
אויב איר נעמט א רעפטל ברויט און וועט דאס באטראכטן פון דער נאנט וועט איר באלד באמערקן אז דאס איז פיל מיט קליינע לעכער. די לופט לעכער מאכן דעם ברויט ווייעך ווי א ספאנדזש. איר וועט אויך באמערקן אז ברויט איז פייכט. אויב איר וועט לאזן דעם רעפטל אינדרויסן פאר עטליכע שטונדן וועט די גאנצע פייכקייט אויסטרוקענען און דאס רעפטל וועט מער נישט זיין צום עסן.
כדי צו מאכן א ברויט דארף מען נאכפאלגן צוויי יסודות. די ערשטע יסוד פון ברויט איז די לופט לעכער וואס אן דעם וועט דאס קיין ברויט קיינמאל נישט זיין. צו דעם פארלאנגט זיך הייוון וועלכע עסט אויף די צוקער און באשאפט אלקאהאל און קארבאן דיאקסייד אין דעם פראצעדור. די קארבאן דיאקסייד גאז מאכט די לעכער אינעם ברויט און עס גייט נישט ארויס פון די ברויט אפילו ווען עס ליגט אינעם הייסן אויוון און דאס ברויט בלייבט ברויט. אויב זאל די קארבאן דיאקסייד ארויסגיין וועט די ברויט באלד ווערן ווי א קיכל. די אלקהאל וואס ווערט באשאפן ווערט יא אויסגעברענט ווען עס באקט זיך און דאס גיט א טעם פאר'ן ברויט.
צווייטנס דארף א גוט ברויט געמאכט ווערן דייקא פון ווייץ מעל און דארף ווערן געקנעטן ביז עס ווערט א ווייכע טייג. מען קען מאכן ברויט אויך פון אנדערע סארט מעל, אבער א גוטע ברויט איז געמאכט פון ווייץ וויבאלד ווייץ פארמאגט אין זיך א פראטעין וועלכע ווערט גערופן גלוטאן וועלכע נעמט אויף די קארבאן דיאקסייד וועלכע ווערט געשאפן און האלט דאס צוזאמען און מאכט די טייג ווי א באלון וועלכע קען זיך אויסציען. ווען דאס ווערט אפגעבאקן בלייבט דאס צוזאמענגעהאלטן אויפ'ן זעלבן סיסטעם ווי ווען עס איז געווען א טייג וויבאלד די קארבאן דיאקסייד גייט נישט ארויס ווי מיר האבן פריער ערקלערט.
מ'קען באקן ברויט אויך מיט מעל געמאכט פון אנדערע סארטן תבואה, ווי ספעלט, קארן, גערשט און האבער.
הייוון און איר ראלע אין ברויט.
הייוון איז א געוואוקס פון די שוועמל (מאשרום) פאמיליע און געפינט זיך אין יעדע פלאץ אין די וועלט וואו עס עס קען וואקסן גראז און ביימער. הייוון איז איינצעלענע צעלן פון שוועמל וועלכע ווערן צוזאמענגענומען אינאיינעם און ווערט פארקויפט אלס הייוון. עס איז פאראן פארשידענע וועגן וויאזוי מען שטעלט צוזאם די הייוון און דאס ווענדט זיך צו וואס מען נוצט עס. וויין און ביר ווערן אויך געמאכט מיט די הילף פון הייוון אבער דאס איז שוין אנדערש צוזאמענגעשטעלט. די הייוון זענען צוזאמענגעשטעלט פון עטליכע כעמיקאלן און די כעמיסטערס קענען דאס טוישן און צוזאמענשטעלן וויאזוי זיי ווילן.
אין ברויט (און אויך אין וויין און ביר) וועט די הייוון פארברענען די נאטורליכע צוקער וואס איז פאראן דארט. ווען דאס ווערט פארברענט פאסירט א כעמיקאלע רעאקציע וועלכע איז באקאנט אלס קארבאן דיאקסיד. אין וויין און אין ביר האט די קארבאן דיאקסייד א גרויסע ראלע אין דעם טרונק וויבאלד עס פראדוצירט נאטורליכע גאז. אין ברויט ווערט די קארבאן דיאקסייד בלאקירט פון די פייכטע טייג און קען נישט ארויסגיין. אבער די גאזן קעמפן מיט די טייג און דאס מאכט אז די טייג זאל זיך אויפבלאזן און נאר א דאנק דעם האבן מיר ברויט.
גרייט אן א גרויסע זיפלאג פריזער בעג וועלכע קען אנטהאלטן מער ווי א האלבע גאלאן וואסער. א ברייטע סלייס הייוון פון גראסערי געשעפט. א גלעזל ווארים וואסער פון ארום 100 דעגרי (אויב די פינגער שפירט נישט ווארים און נישט קאלט איז דאס בערך 100 דעגרי). און א האלבע קאפ צוקער.
לייגט אריין די הייוון אין דאס גלעזעל וואסער דאס צו אקטיוויזירן און דערנאך גיסט אריין די צוקער. ווען איר זענט פארטיג לייגט די גאנצע געמישעכץ אריין אין דעם פריזער בעג און מאכט דאס צו אבער נעמט ארויס ווי מער לופט בעפאר עס איז גענצליך צוגעמאכט און לאזט דאס ליגן בערך א שטונדע אין א ווארימע פלאץ.
ווען איר וועט צוריק קומען דערצו וועט איר באלד זען אז די הייוון צעלן האבן פראדוצירט קארבאן דיאקסייד. די בעג וועט זיין אנגעפילט מיט גאז און דאס וואסער וועט האבן באבעלס ווי סאדע וואסער. ווי לענגער איר וועט דאס לאזן אלס מער קארבאן דיאקסייד וועט באשאפן ווערן און די בעג וועט ווערן פילער און פילער ביז ווילאנג עס וועט פלאצן נאך בערך א מעת לעת. אין יעדע שטונדע וועט יעדע הייוון צעל פראדוצירן קארבאן דיאקסייד איר וואג וואס מיינט אז די הייוון דאפעלט זיך יעדע שטונדע.
נאך מער אינטרעסאנט איז אז די הייוון צעלן ארבעטן מיט א ווידער-פראדוציע סיסטעם גענוי ווי מענטשן. א צעל געבורט א נייע צעל און ווען די נייע צעל איז ערוואקסן געבורט עס אליינס א צעל און אזוי גייט עס ווייטער און ווייטער און עס געבורט דורות פון צעלן אין עטליכע שטונדן. אין די צייט וואס מען לאזט א טייג יערן האט עס צייט צו געבוירן איין נייע דור פון צעלן. אגב, איז וויכטיג צו וויסן אז הייוון דארף זיין פריש ווייל די צעלן שטארבן אויס און מיט אלטע הייוון קען מען נישט מאכן קיין ברויט אדער חלות.
ווען מען מאכט א ברויט טייג דארף מען נישט אריינלייגן קיין עכטע צוקער כדי עס זאל פראדוצירט ווערן קארבאן דיאקסייד און די טייג זאל זיך יערן. ווען די הייוון קומט זיך צוזאם מיט די ווייץ מעל זוכט עס אפיר אלע נאטורליכע צוקער און פראדוצירט אפילו נייע צוקער וועלכע ווערט גערופן מאלטאס. אין דעם עקספרימענט וועלכע מיר האבן געגעבן פאסירט די גאנצע זאך זייער שנעל וויבאלד עס איז פאראן אסאך צוקער. אויב עס איז נישט פאראן קיין ווייסע צוקער וועט דאס געדויערן מער צייט וויבאלד עס וועט ערשט דארפן פראדוצירן די צוקער און דערנאך וועט ערשט געשאפן ווערן די קארבאן דיאקסייד.
נארמאל וואלט די קארבאן דיאקסייד געברויכט ארויסגיין פון די טייג ווייל עס איז גענוג שטארק און עס זוכט געווענליך אקסיגן. אבער אין א ברויט פאסירט אן אינטרעסאנטע זאך אז עס ווערט אפגעהאלטן פון די טייג דורך גלוטאן וועלכע ליגט אין די ווייץ. אבער כדי דאס זאל ארבעטן מוז מען קנעטן דעם טייג וועלכע פראדוצירט קייטן פון די גלוטאן וועלכע האלטן זיך צוזאם און בלאקירן די קארבאן דיאקסייד פון ארויסגיין. אויב איינער זאל נוצן א בלענדינג מאשין צו מאכן א טייג און דאס נישט קנעטן וועט דאס נישט יערן וויבאלד די גלוטאן וועלן נישט פארמירן קייטן און דאס טייג וועט נישט ווערן ציעדיג ווי א באלון.
עס איז אויך פאראן א וועג וויאזוי צו מאכן יערן ברויט מיט כעמיקאלן ווי בעקינג פאודער אדער אנדערע כעמיקאלן. עס איז אפילו פאראן צו באקומען מעל וועלכע פארמאגט שוין אין זיך בעקינג פאודער. אבער ריכטיגע ברויט איז דאס בעסטע מיט הייוון. ברויט דורך כעמיקאלן ווערן אנגערופן שנעלע ברויט וועלכע ווערט גענוצט אין פארשידענע געבעקס ווי מאפינס אדער באנענא ברויט.
דאס באקן.
ברויט פארמאגט נישט נאר מעל און וואסער, מען לייגט אריין דערין אביסל צוקער און זאלץ צו געבן א טעם. די צוקער העלפט די הייוון זיך יערן און דאס זאלץ טוט דאס פארקערטע, אבער וויבאלד עס איז פאראן פון ביידע גלייכט זיך דאס אויס און עס עפעקטירט נישט די יערן פראדעצור. ברויט פארמאגט געווענליך אביסל גרינצייג אויל און אמאל קען אויך ליגן דארט נאך עטליכע זאכן אבער נאר א קליין ביסל פון זיי. אלעס איז געוואנדן לויט'ן בעקער און דאס מאכט איין ברויט אנדערש אין טעם ווי א צווייטע. מען קען אויך נוצן מילך אין ברויט און עס האט זייער א גוטע טעם אבער עס איז נישט אויפגעכאפט צווישן אונז.
דער בעקער וועט ערשט דארפן ווייקן די הייוון אין וואסער דאס צו מאכן אקטיוו בעפאר מען מישט דאס אריין מיט אלע אנדערע זאכן. ווען אלעס איז שוין אויסגעמישט איז די טייג קלעבעדיג און מען וועט דארפן נוצן מעל צו קענען קנעטן מיט די הענט. דאס קנעטן הייבט אן מאכן גלוטאן קייטן ווי מיר האבן פריער ערקלערט און נאכ'ן קנעטן א שטיק צייט ווערט די טייג אויס קלעבעדיג און דעמאלט ווייסט מען אז עס דער פראדעצור איז פארטיג און מען לייגט עס צו יערן אין א ווארימע ארט פאר 60 ביז 90 מינוט. מען דעקט געווענליך צו די טייג עס זאל זיך נישט אויסטרוקענען און די וויכטיגסטע טייל פון מאכן ברויט פאסירט פון זיך אליינס.
היינטיגע צייטן דארף מען מער נישט קנעטן מיט די הענט זינט מיר האבן מאשינען וועלכע טוט די קנעטן ארבעט פאר אונז. קנעטן איז א שווערע ארבעט וועלכע יעדע פרוי האט אמאל געברויכט טאן מיט די אייגענע הענט און האט געקאסט כוחות.
ווען עס איז פארטיג דרוקט מען אראפ די טייג ארויסצונעמען די לופט און מען לייגט אריין די טייג אין די בעקעלעך אין וועלכע זיי באקן זיך און מען לאזט דאס דארט נאכאמאל יערן צו דאפעלט די סייז. ווען עס ענדיגט יערן איז מען פארטיג מיט'ן מאכן די ברויט און מען שטעלט דאס אריין אין אויוון צו באקן.
א ברויט באקט זיך בערך צווישן א האלבע שטונדע און 45 מינוט. ווען עס איז פארטיג קומט ארויס א גוטע ביאלאגישע און כעמיקאלע מייסטערהאפטיגע פראדוקט וועלכע מיר רופן ברויט.
ברויט ארום דער וועלט.
קיינער ווייסט נישט ווען ברויט איז אויסגעטראפן און טייל ווילן זאגן אז די עגיפטישע האבן אויסגעטראפן דעם פראצעדור פון אריינלייגן הייוון. די וואס גלייבן אין דעם זאגן אז עס איז נישט מעגליך אז איינער האט גענוצט זיין שכל צו טראכטן אז מיט הייוון קען מען מאכן ברויט און עס מוז זיין אז דאס איז געווען א צופאל. די וועלט זאגט אז די עגיפטישע זענען געווען די ערשטע וואס האבן געטרינקען ביר און זיי טראכטן אז ביים מאכן די ביר איז אריינגעפאלן הייוון אין ברויט אדער אן ענליכע עקסידענט און ברויט איז ערפינדן געווארן.
דאס ברויט וואס מען אין אמעריקע שטאמט פון בריטאניע און פארמאגט א גוט רינדל וועלכע איז די בעסטע טייל פון דעם ברויט. אין פראנקרייך גלייכט מען נישט די רינדל פון דעם ברויט וויבאלד עס איז צו דיק און אנשטאט האבן זיי אויסגעטראפן די באגעט וועלכע פארמאגט א דינער רינדל און פארמאגט אסאך מער לעכער אינעם ברויט. אין אמעריקע איז אויך פאראן בוגעט אבער וויבאלד אמעריקאנער גלייכן רינדל קומען אונזערע בוגעטס מיט דיקע רינדל.
פארקויפן געסלייסטע ברויט איז אן אמעריקאנער קאנצעפט. אין אסאך אנדערע לענדער איז נישט פאראן אזא זאך און מען סלייסט ברויט מיט א מעסער.
די דייטשע זענען די וועלט'ס גרעסטע ברויט עסער און זיי באקן 300 ערליי ברויטן פון וועלכע איבער 100 ערליי זענען פאראן צו באקומען איבער'ן גאנצן לאנד. דאס לאנד פארמאגט 17,000 קאמערציאלע בעקערייען און נאך 1,200 קליינע בעקערייען וועלכע מאכן אנדערע ברויטן ווי די גרויסע. 80 מיליאן איינוואוינער עסן אויף ארום 1.1 מיליאן טאנען ברויט, 5 מיליאן טאנען ראללס, און א האלב מיליאן טאן פרעצעלס פער יאר. דאס לאנד טראגט די וועלט'ס רעקארד פון דאס מערסטע ברויט אלע יארן. די דייטשע עסן ברויט אין יעדע סעודה און באטראכטן דאס אלס א וויכטיגע און געזונטע עסן וועלכע יעדער דארף האבן אין זיין דיעטע. איין סארט ברויט וואס מען באקט אין דרום דייטשלאנד איז דאס פרעצל.
אין איטאליע באקט מען פיצא, און ביי יידן בייגלעך.
אגב, דער נאמען ברויט שטאמט פון דייטשלאנד. אין אסאך שפראכן זאגט מען דאס ענליך. (אין ענגליש: ברעד).
ברויט אין אידישער קולטור.
ברויט פארנעמט אן ארט אין יידישקייט; צוליב זיין חשיבות האבן חז"ל איינגעפירט א באזונדערע ברכה אויף ברויט, "המוציא לחם מן הארץ". אז מען עסט א מאלצייט מיט ברויט און ווערט זאט, איז א חיוב פון דער תורה צו בענטשן.
פת שחרית.
לויט דעם שולחן ערוך איז א מצוה צו עסן פת שחרית, עסן ברויט אינדערפרי.
די משנה זאגט ווער עס וויל זוכה זיין צו תורה זאל מקיים זיין
חמץ ומצה.
חמץ איז ברויט וועלכע יערט זיך און מצה איז ברויט וועלכע יערט זיך נישט און בלייבט הארט און אויסגעדינט. ווי מיר האבן פריער געזען געדויערט צייט ביז די הייוון אין די ברויט הייבט אן יערן. מצה פארמאגט נישט קיין הייוון אבער איז דאך פארבאטן נאך 18 מינוט וויבאלד די מעל און וואסער אליינס יערן מיט א געוויסע פראצענט און ווערט פאררעכנט אלס חמץ.
הויזן איז א מער מאדערענער וועג פון א קלייד וואס איז אויף יעדן פוס באזונדער. אונטער די הויזן טראגט מען גאטקעס.
זייט דעם 16סטן יארהונדערט איז דאס געווארן נארמאלע קליידונג פאר מענער אין מערב'דיגע לענדער.
אבער היינט צו טאג גייען דערמיט אויך פרויען.
ביי חרדים טארן פרויען נישט גיין דערמיט ווייל עס פעלט אין באשיידנקייט, וויבאלד מען זעט די פארעם פונעם קערפער. נאר מיט א קלייד וואו די פארעם איז פארהוילן.
און דער מנהג ביי די חרדישע בחורים טראגן הויזן געמאכט פון שטאף, און נישט פון וואטע ווי רוב די וועלט.
קליידל הייסט א קלייד וואס זיין אונטערשטער טייל איז ווי א האלבקלייד, אנדערשט ווי א הויזן וואס איז בעיקר ביי פרויען וואס נעמען ארום דעם פוס און פונעם מענטש.
עס איז קעגן די הלכה אז א מאן זאל אנטאן א קלייד צוליב צניעות
ערווה ביי מענער איז דאס די מילה
ביי פרויען איז דאס יעדע שטיקל פלייש וואס איז אויפגעדעקט שלא כמנהג.
קלאסיק באדייט די שטודיע פון דער גייסט וויסנשאפט פון גריכנלאנד און רוים אין די אוראלטע צייטן, צווישן די יארן 600- ביז 600.
מיינט אז עס איז אריין אין דער גאס אלס אנגענומענער און מערסטענס אויפגעכאפטער זאך אין א געוויסע צייט.
הרב דוד כהן, אדער ווי ער איז געווען באוואוסט אלס הרב הנזיר (דער רב דער נזיר), (אלול ה'תרמ"ז - כ"ח אב ה'תשל"ב), איז געווען א רב, א מקובל, פילאזאף און א נזיר - צוליב וואס מען האט אים גערופען דער נזיר - א תלמיד פון הרב קוק.
געבוירן אין דער שטאט מיעסיגאליע לעבן ווילנא, צו א חשובער רבנישער משפחה. געווען א תלמיד פון חפץ חיים, און א תלמיד אין די וואלאזשינער און סלאבאדקער ישיבות. אים האט געצויגן צו לערנען מער ווי וואס מען האט געלערנט אין ישיבה דערפאר האט ער זיך געקערט צו די לערנונגען פון הרב שמשון רפאל הירש און שפעטער צו די שרייבונגען פון הרב אברהם יצחק הכהן קוק. ער האט זיך אויך אויסגעלערנט די רוסישע שפראך כדי צו ווערן אנגענומען אין אוניווערסיטעט.
אין דעם אוניווערסיטעט פון באזעל האט ער אויף זיך גענומען נזירות, אבער דאס נזירות איז נישט געווען קיין פשוטע, ער האט אויך גענומען אויף זיך א שטארקע דייעטע וואס האט נישט געהאט קיין שום פלייש און פיש. האט קיינמאל נישט געטראגן קיין לעדערנע בגדים ווי לעדערנע שיך. און א תענית דיבור יעדן ערב ראש חדש, און פון ראש חדש אלול ביז נאך יום כיפור.
ער האט זיך געטראפן מיט הרב קוק אין 1915 אין שווייץ, ער האט אויף דעם געזאגט אז דאס האט געטוישט זיין לעבן. ער האט דאן איבערגעלאזט אלע זיינע סעקולארע שטודיעס און האט זיך אריינגעווארפן אין יידישע לערנונגען.
אין 1922 האט אים הרב קוק - וואס האט זיך דאן געפונען אין ארץ ישראל - פארבעטן צו קומען זיין א לערער אין א ישיבה וואס ער האט אויפגעשטעלט, ער האט דאן געמאכט די לימודים פאר דער ישיבה וואס איז באשטאנען פון פילאסאפיע, היסטאריע, מוסר, עברית און תנ"ך. ער אליין איז געווען א לערער דארט פאר מוסר, גמרא און פילאסאפיע.
אויך האט ער גערעדט נאר עברית, און נישט פארלאזט ירושלים.
ער פלעגט זיך טרעפן מיט הרב קוק כמעט טעגליך, די צוויי זענען געווען זייער נאענט, און הרב קוק האט אים געטרויעט מיט זיינע כתבים אויף פילאסאפיע. וואס איז געווען די עיקר זאך אין וואס ער האט עוסק געווען.
ער האט געשריבן א ספר קול הנבואה אין וואס ער שרייבט אסאך וועגן די צוריקקער פון נבואה ביי אידן, וואס ער איז געווען זיכער וועט געשען דורכדעם וואס אזויפיל אידן קומען צוריק וואוינען אין ארץ ישראל.
ער איז געווען א פייערדיגע אנהענגער פון הרב קוק אז די צוריקער און די אויפקומען פון די רעגירונג אין ארץ ישראל אלס מדינת ישראל איז טייל פון דער גאולה.
ער האט איבערגעלאזט איין זוהן הרב שאר ישוב כהן אשכנזישער רב הראשי אין חיפה. און איין טאכטער די ווייב פון ישראלישע רב הראשי הרב שלמה גורן.
וויקימעדיע קאמאנס (יידיש: וויקימעדיע שותפות) איז איינע פון די וויקי וועבזייטלעך פון דער וויקימעדיע פונדאציע.
וויקימעדיע קאמאנס איז דער אכסניא פאר טעקעס, בילדער און ווידעא און אוידיא קליפס. עס פאראייניגט אלע באניצערס פון אלע נאנט צו 300 וויקיפעדיע שפראכן, וואס טוען דארטן ארויפלאדירן אלעס און דערנאך טוישט מען זיך אויס יעדער איינער לינקט אהין פון זיין שפראך וויקיפעדיע.
עס איז דא א ראבאט באנוצער וואס טשעקט פון צייט צו צייט אראפנומען טויטע לינקען פון דא צו טעקעס וואס מ'האט אראפגענומען פון דארטן צו מחמת גניבה אדער אנדערע סיבות.
האָן אדער הון (ווייבלעכער מין: הין; וויסנשאפטלעכער נאמען: "Gallus gallus domesticus") איז א שטוביקטער מין עוף, אן אונטערזגאל פון דעם באנקיווע-האן ("Gallus callus"). מען ניצט דאס בעיקר פאר מענטשן עסנווארג פון זייער פלייש און אייער. אין 2011 זענען געווען אין דער וועלט 19 ביליאן הינער.
הענער זענען אלץ-פרעסערס: זיי עסן סיי זאמען סיי אינסעקטן.
דער האן איז דער נאציאנאלער פויגל פון פראנקרייך.
רעסטאראן איז אזא מין געשעפט וואס טוט פארקויפן פארטיג געקאכט עסן וואס מען עסט אויפן ארט. אין אלגעמיין פארמאגט עס א דיינונג רום מיט טישן און בענקלעך זיך אראפצוזעצין עסן.
אויך אין א האטעל האט מען א רעסטאראן ווו די געסט אין האטעל קענען עסן. געוויינטלעך איז אזא רעסטאראן אפן פאר אנדערע וואס וואוינען נישט אין האטעל.
א פאליסי איז אויסגערעכענטער פלאן פון אקציע צו פירן באשלוסען און צו דערגרייכן ראציאנאלע מסקנות.
דער טערמין טוט אנצייכענען די רעגירונג ווערטשאפט, פריוואטער סעקטאר ארגענעזאציעס און גרופעס, און אויך צו אידיווידואלען.
אן עקזעקטיוו ארדער, קארפערעט פאליסיס, אין פארלעמענטארישע פארשריפטן פון סדר זענען אלע ביישפילן פון פאליסי.
פאליסי קען אויך אנצייכענען די פראצעס פון מאכן וויכטיגע ארגענעזאציאנאלע באשלוסן, אריינגערעכנט די אידענטיפיקאציע פון פארשידענארטיקע אלטערנעטיווען ווי פראגראמען אדער ספענדינג פריאריטעטן, און אויסוועלן צווישן זיי באזירט אויף די השפעות און קאנסעקווענסן דאס וועט האבן.
פאליסיס קענען ווערן באטראכט ווי פאליטיש, מענעזשטאריעל, פינאנציעל, און אדמיניסטראטיווע מעכעניזםס אראנזשירט צו דערגרייכן באשטימטע צילן און אגענדעס.
רעדאקטירונג אדער רעדאגירונג איז ענדערן צו פארקלארערן תוכן אדער נישט גוטע געפראזטע אדער געסעפלעטע ווערטער פון א געשריבענער טעקסט.
רעדאקטארן פון צייטונגען.
זיי זענען באקאנט אלס די אויספארעמער פון מיינונגען, געווענליך זענען זיי שרעקדעדיגע קריטיקירער וואס לעבן פון יענעם אויסבעסרן...
יצחק ראזנבערג (תש״ט - ט׳ אייר תשע״ו) איז געווען א מולטי מיליאנער פון וויליאמסבורג באקאנט אלס דער ראש הקהל פון די ארונים קהל יטב ד'סאטמאר און פרעזידענט פון סערטיפייד לאמבער אין וויליאמסבורג און בארא פארק. ער איז אויך געווען א גרויסער צדקה געבער און איינער פון די גרויסע שטיצער פון סאטמאר רבי אהרן טייטלבוים.
יצחק ראזנבערג איז געבוירן געווארן אין בני ברק אין תש״ט צו זיין פאטער צבי ראזנבערג. שפעטער האט ער זיך געצויגן קיין וויליאמסבורג.
אין תשע״ד האט דער סאטמארער רבי אים באשטימט ראש הקהל פון סאטמאר.
אום ט' אייר תשע"ו איז ער טראגיש אומגעקומען אין מיאמי פלארידע ווען א שטורעם ווינט האט אים דערטרונקען אינעם אטלאנטישן אקעאן.
מאנטרעאל (,) איז די גרעסטע שטאט אין קוויבעק, א פראווינץ אין קאנאדע. איר באפעלקערונג איז 1,620,693 (קאנאדישער צענזוס, 2006). מאנטרעאל איז די צווייטע גרעסטע שטאט פון פראנצויזיש רעדערס, נאך פאריז.
שפראך.
די אפיציעלע שפראך אין מאנטרעאל איז פראנצויזיש.
לויטן צענזוס אין 2006, זענען דא 8545 מענטשן אין מאנטרעאל מיט מאמע לשון אלס מוטערשפראך, און 4320 וואס רעדן העברעיש אלס מוטערשפראך. אבער די חסידישע קהילה פון מאנטרעאל האלט אז 15,000 מענטשן רעדן יידיש אלס מוטערשפראך.
דער 16טן יארהונדערט אויספארשער זשאק קארטיער איז ארויף אויף א בארג אין 1535 צו וואס ער האט געגעבן דעם נאמען mont réal (מאנט רעאל), וואס איז טייטש "קעניגלעכער בארג", לכבוד דעם מלך פון פראנקרייך.
די ערשטע אייראָפּעישער באזעצונג אינעם געגנט איז געווען אין 1642.
מאנטרעאל געפינט זיך אין דרום־מערב פונעם פראווינץ קוויבעק.
פריוואטקייט איז א מעגליכקייט און א רעכט פון א יעדער מענטש צו האלטן זיין זעלביגקייט, דאס הייסט אינפארמאציע איבער זיין אייגן פערזענליכן לעבן און שאפן אוועק פון פובליק, ארויס פון דאס וויסן פון די איבעריגע מענשטן פון ציוויליזאציע, אדער גרופע צו באשיצען איינע פון אירע מענטשן'ס פריוואטקייט.
כמעט יעדע ציוויליזירטע לאנד אויף די וועלט האט געזעצען צו היטן די פריוואטקייט רעכט פון אינדיוואדועלע מענשטן פון אירע ציוויליזאציע'ס, און דאס ווערט אנערקענט אלס א יסודות'דיגער מענטשן רעכט. אויך האט אינטערנעט און סתם געזעלשאפטן ספעציעלע געזעצן צו היטן די פריוואטקייט פון אירע נוצער, קאסטומער און קאנקורענטן.
אין אידישקייט איז דא א פאנדעמאטאלער פליכט פון צניעות וואס אין באגריף ענדעלט דאס אסאך צו פריוואטקייט.
לגבי אלס רעכט איז דאס אבער נישט אזוי גרינג צו ערייכען, ווייל חז"ל באשטעטיגען אז "כל ישראל ערבים זה לזה", און כאטשיג בית דין קען נישט גארנישט טאן אן עדות, איז אבער דא אן ענין פון קנאין פוגעין בו, אז אויב מען זעהט ביי איינעם אן עוולה מוז מען אים אויפמערקזאם מאכן, און ער קען נישט ענטפערן אז "מיינד יאר אוין ביזנעס" און מען מעג אים ארויסגעבן זיין פריוואטקייט צו פארשעמען ברבים לויט וויאזוי דער קנאי פארשטייט אז עס איז פאסיג צו טאן.
השגת גבול.
דאס איז אן הלכה נישט צו קאפירן כדי צו מאכן געלט פון יענעם'ס ביזנעס איינפאל אדער פלאג.
דער ראמאדאן () איז דער ניינטער מאנאט פון דעם איסלאמישן קאלענדאר.
אין דעם מאנאט פירן זיך די מוסולמענער, מענער און ווייבער פון 13 יאר אלט, צו פאסטן יעדן טאג פון עלות השחר ביז צאת הכוכבים, ווייל לויט זיי איז אין דעם מאנאט געשריבן געווארן דער הייליקער קוראן דורך מלאך גבריאל צו מוכאמאד, וואס דערפאר האט מוכאמאד נישט געגעסן און נישט געטרונקען משך דעם גאנצן מאנאט.
אין דעם חודש פירן זיך די מוסולמענער צו פייערן און פראווען סעודות יעדע נאכט, און צו עסן טייטלען, לזכר דעם וואס מוכאמאד האט דאן אויך געגעסן טייטלען.
איינער וואס צוליב-וואס האט נישט געקענט פאסטן אין די טעג, דארף ער משלים זיין דעם תענית און פאסטן אין א אנדער צייט.
אזוי ווי דער איסלאמישער קאלענדאר באשטייט צוועלף מאנאטן לויט דער לבנה, איז דאס איסלאמישע יאר קורצער פונעם זון יאר מיט 11 טעג, און דער מאנאט ראמאדאן רוקט זיך צוריק מיט 11 טעג יעדע יאר.
גוגעל דעסקטאפ - איז אַ סוויטע פון כלים אויף דעם באַנוצער'ס אייגן קאָמפּיוטער - אנשטאט די נארמאלע סוירטש אויףן אינטערנעט, דער הויפט פון זיי אַ פערזענליכן זוכמאַשין.
עס איז כמעט נישטא קיין זאך וואס דאס קען אייך נישט אפירטרעפן, אימעיל'ס טשעט פיטטשער'ס, און אפילו לאנג אויסגעמעקטע.
איינע פון די געוואלדיגע מעלות וואס דאס אפערט איז אז טאמער אייער קאמפיוטער גייט שלאפן אינמיטן ארבייטן אויף א בלאט, אדער טאמער א סיסאפ האט מיט אומרעכט אראפגעמעקט א געוויסער ארטיקל איז אייער שווערע ארבייט נישט לטמיון, דעסקטאפ וועט עס אייך אויפזיכן אויף די היסטארי פאלדער ווייל אלעס ווערט געסעיווט.
קריסטאָל נאַכט (אדער קרישטאָלנאַכט) איז געווען א פאגראם אויף אידן אין דייטשלאנד און אין טיילן פון עסטרייך אין ט"ז מרחשון ה'תרצ"ט (דעם 9טן און 10טן נאוועמבער 1938).
די נאציס האבן אויסגעניצט ווען א יונגער פוילישער איד, מיטן נאמען הערשל גרינשפאן, האט דערשאסן אויף טויט 2 נאציס, דייטשע דיפלאמאטן אין פאריז, צו פירן דעם פאגראם מיט וואס עס האט זיך אנגעהויבן חורבן אייראפע.
עס איז וויכטיג צו באטאנען אלס די היסטאריע, די נאצי פארטיי האט זיך געגרייט א לאנגע צייט פאר אזא מאמענט. יאזעף געבעלס, דער פראפאגאנדע מיניסטער, אין זיין צייטונג דער שטירמער האט געשטרומט א לאנגע צייט מיטן נוסח פון די נאציס און האבן אנגעגרייט דאס גאנצע דייטשע פאלק אז די אידן ווילן שיסן און פאטיליגין יעדן דייטש אויף דער ערד, די נאציס, מיט דאס דייטשע פאלגט מיט די הילף פון די דייטשע פאליציי, שטורם טרופערס, און געסטאפא האבן זיך א לאז געטאהן און האבן אויסגעשאסן אלע פענסטער און גלאז פון די אידישע בתי מדרשים און סינעגאגעס. אויך פון גאר אסאך יודישע געשעפטן האט מען געבראכן די גלאז און צוגענומען אלעס וואס איז געקומען אונטער די האנט. פון דעם מאמנעט איז קלאר געווארן ביי די אידן און ביי די וועלט אז די היטלער רעזשים איז גרייט אויסצופאלגן אלעס וואס די נאצי רעזשים פרעדיגט, דאס ערד פון אייראפע ברענט, וועלכער איד עס קען דארף הייבן פיס און אנטלויפן.
איבער טויזנט שטעט און דערפער האבן זיך אנגעפילט מיט גלאז פון די אידישע געשעפטן און הייזער וואס די דייטשע צעיושטע אויפגעהעצטע פאלקס מאסן האבן זיך א לאז געטאן צו שלאגן און פלינדערן די אידן און זייער אייגענטום - צוליב דעם איז איר נאמען קריסטאל נאכט (אלס די פילע גלאס וואס האט זיך געשאטן אין די גאסן).
1668 שולן זענען געווארן חרוב און פארברענט.
30,000 אידן זענען געווארן אפגעפירט אין קאנצענטראציע לאגערן.
וואָרד איז דער ווארט פראצעסאר פון מייקראסאפט.
מ'קען דערמיט שרייבן און טייפסעטען ביכער, אי-מעיל, וויקיפעדיע ארטיקלן, און אזוי ווייטער.
און נאך פיל מער קאמפליצירטער זאכן וואס איז מער פארגעשריטן פארן דורכשניטליכן באנוצער.
עס דינט פאר די גרעסטע פראפעסיאנעלערע אויסשטעלערס ביז צום קלענסטן פשוט'ן באנוצער.
א קלאַװיאַטור (ענגליש: "keyboard") איז דאס ברעטל (פלאטע) וואס קומט ארגינעל פונעם שרייבמאשין. ער האט א סאך קלאווישן (קוואדראטישע קנעפלעך) אויסצוכאפן די אותיות און סימבאלן פארן קאמפיוטער דאס איבערטייטשן פונעם מענטש צום עקראן און פראצעסער. דאס האט איבערגענומען אין דער היינטיגער מאדערנער עפאכע דעם פעדער אנשטאט שרייבן טייפט מען.
ווארט גיכע קנעפלעך.
CTRL + D = עפנט דער שריפט באקסל
CTRL + N = נייע דאקומענט
CTRL + SHIFT +C = קאפירן צורה (אנשטאט דרוקן מיטן מייזל אויפן טייטל)
CTRL + SHIFT +V = אריינקלעפ צורה
ווינדאוס קנעפל + M מינימייזד אלע פענסטערס
ווינדאוס קנעפל + שיפט + M ברענגט צוריק אלע פענסטערס
ווינדאוס קנעפל + E עפנט אויף "מיין קאמפיוטער"
ווינדאוס קנעפל + BREAK ברענגט ארויס די "סיסטעם פראפערטיס"
F3 זוכען א פייל אדער פאלדער
CTRL + ESC מאכט אויף די סטארט מעניו
F1 ברענגט ארויף די העלפ מעניו
טייפן אדער קלאפן איז די מלאכה פון שרייבן אויף א קלאוויאטור אדער א שרייבמאשין.
א גוטע שיטה פון טייפן איז "בלינדטייפן", ווען מען קוקט נישט אויפן קלאוויאטור נאר אויפן עקראן.
וויקיביבליאטעק (Wikisource) איז א וויקי פראיעקט אויך פון וויקימעדיע צו זאמלען פרייערהייט אלע טעקסטן פון יידיש-שפראכיגע ביכער וואס איז נאר סיי ווען אמאל ארויס אויף דער וועלט און אויף דער אינטערנעט. אזוי ארום צאמצושטעלן א פרייע ווירטואלע ביבליאטעק פאר יעדן אפן צו ליינען און שרייבן (פארשטייט זיך אז דאס מוז קודם ווערן באפרייט פון די מחברים).
די פילשפראכיגע אויסגאבע פון וויקיביבליאטעק האט אנגעהויבן דעם 6טן דעצעמבער 2003.
גוגעל ווידעא איז א ווידעא וואטשן און ארויפלודירונג וועב סייט פון גוגל.
עס איז אַ מאַסן פאַרזאמלונג פון טויזנטער ווידעאס צושפרייט איבער'ן גאַנצן וועב אבער עס שיקט אייך נישט צום מקור נאר עס לייגט די לינק פון ווי עס איז.
ארויפצולאדירן ווידעא און איר האט נישט קיין וועבסייט איז זייער קאמפלאצירט און דארף דארכגיין דעם צענזור פון גוגל איר קענט זיך באונוצען מיט דעם קאנקורענט יוטוב וואס איז פיל שנעלער און גרינגער אבער נישט אזוי פראמיניט.
עס האט אויך עקסטער סוירטש ווי למשל טייפט אריין זאלי אדער ארוני און זעהט וואס עס געט אייך אלס.
עס איז אויך דא זייער אסאך חסידישע קליפס דאס אלעס קומט פון איין איד הרב ר' יוסף יצחק זאב קאלקאווסקי באקאנט אלס זשאוסעף קאלקאווסקי. וואס זייענדיג א חסידישער בעל תשובה גלייבט ער אז רעביס עבודת ה' וועט מאכן בעלי תשובה די אלע פרייע אידן וואס קוקן גוגל ווידעא, ער לייגט דאס אויף זיין סייט און ר' גוגל ווייזט דאס אייך אין א באזונדערע בלאט נישט אהין טראגענדיג דעם אינטערנעט טראפיק.
עס שטעלט אויך צו אר עס עס פיעד אז אויב ווילט אריינבאקומען אלע ווידעאס פון סאטמאר סיינט איר זיך אויף פאר די ווארט.
איציק אלס בחור מיט זיין רבין ר' משה וויינבערגער
הרב קאלאקאווסקי מיט גאווערנאר טאם וואלף פון פענסילוואניא חנוכה תשע"ט
ר' יוסף יצחק זאב קאלקאווסקי איז רב הצעיר פון בית מדרש ד'ווייט לייק אין ניו יארק, אונטער דער נשיאות פון הרה"ג רבי שמואל יוסף פישביין היינט צוטאגס. ער איז אויך א טשאפלין אין א תפיסה אין פענסילוואניא און אויך אין א שפיטאל אין ראקלאנד קאונטי. ער רופט זיך אן אב"ד קאבלענץ היינט צוליב ער איז אן איינעקל פון דעם בעל חוות יאיר, ווער איז געווען רב אין קאבלענץ, און ער רופט זיך דעם קהילה אין די תפיסה "ק"ק חוות יאיר ד'קאבלענץ".
ער איז געווען רב אין קהילת קול אמת - א יאנג איזראעל שול - א פאר יאר. ער איז אויך געווען רבי פון מוסדות נחלי אמונה ד'ריטשמאנד אין ווירזשיניע.
אויך באקאנט אלס "איציק קאלקאווסקי", ער איז געבוירן צו זיין אידישער מאמע אין לאנג איילאנד, און אלס קינד זיינע עלטערן האבן געצויגן אין א קליין דערפל קאליקון, א האלבע שעה אוועק פון מאנטיסעלא אפסטעיט ניו יארק. זיין טאטע איז א באקאנטער פאליציימאן אין דער געגנט וואס אלע אידישע קאנטרי'ס און קעמפ'ס קענען זייער גוט.
אין ווירשזיניע חול המועד פסח נאכן זאגן א דרשה פאר פרייע אידן
זיין זיידע איז געווען א מאדערנער ארטאדאקסישער איד, געבוירן אין אמעריקא צו אונגארישע אידן פון דער שטאט סאטמאר, און ער האט אים זייער שטארק מקרב געווען. דעם זיידע אליין איז געווען אן איינעקל פון גדולי רבנים, צווישן זיי דעם טשענגער רב (הרב משה שפיטץ), קראלער רב (הרב משה אריה אסטרייכער און זיין פאטער,הרב מייר לייב), טעמעשווארער רב (הרב לוי ירושלמי), ווערדאנער רב (הרב נפתלי צבי ליפכאוויץ), של"ה הק',דעם בעל חוות יאיר, מהר"ל מפראג, און אויך אנדערער גרויסער רבנים און צדיקים. דער קליינער "זשאסעף'ל" וויאזוי מען האט אים דענמאלטס גערופן איז נתקרב געווארן צו אידישקייט זיך צוזעהנדיג די באשיידן און פיל מיט פרייד און געפיל לעבנסשטייגער פון די ארטיגע חסידים וואס וויילן דארטן אין די זומער טעג.
ער האט אנגעהויבן צו זיכן און נישטערן ביז איינער האט אים געשיקט לערנען אין עזרא אקאדעמיע א קירוב שולע אין קווינס, דארטן איז ער נשפע געווארן פון זיין רבי און מורה דרך ר' משה וויינבערגער אליין א געווארענער חסיד נאכדעם וואס ער איז צוריק צו זיין אפשטאם אלס בעלזער חסידים פארן צווייטן וועלט קריג.
ר' משה וויינבערגער פירט זיך ווי א רבי נאכן פיאצעסענער רב.
נאך דעם, ר' יצחק זאב האט געלערנט אין ישיבת אור שמח און ירושלים, און דארט האר ער געהאט א שטארקער קשר מיט א סאך אדמורי"ם, און נאך דעם האט ער געלערנט און ישיבת בית מדרש לתלמוד און קווינס און דארט איז ער בקומען הוראה.
זיין בוך איבער קירוב על פי הלכה
ר' משה וויינבערגער איז דער רב אין קהילת אש קודש אין וואודמיר.
אין די איגענט איז ער געווען א מאדערן ארטאדאקס און זיך געלערנט אין וויי יו צו ווערן א לויער. ווען ער האט גענדיגט האט ער זיך מיישב געווען אז א לויער איז זייער נישט קיין ערליכע פאך האט ער דאס איבערגעלאזט אין אנגעהויבן צו לערנען תורה.
ער איז א זעלבסט געווארענער חסיד נאכדעם וואס ער איז צוריק צו זיין אפשטאם אלס בעלזא חסידים פאר די צווייטער וועלט קריג.
ר' משה וויינבערגער גייט א שטריימל און פירט זיך ווי א רבי מיט א קאלירט בעקיטשע פירענדיג טיש פאר זיין עולם אין אש קודש אויפן פלאם פייערדיגן דרך אין עבודת ה' ווי דער הייליגער פיאצעסענא רב וואס איז אומגעקומען על קידוש ה' אין ווארשא געטא.
זיינע שיעורים אויף ענגליש איז א ציאונגס קראפט דורכאויס דער גאנצער חרדישער וועלט. ער לערנט פאר פערל ווערטער און דברי חיזוק פון הרב קוק ביז תניא און פון סאטמאר רב ביז ר' יוסף גרינוואלד אלס פון אינעווייניג, נישט חלילה צו פארדרייען זייערע ווערטער. זיינע טעיפס קומען אן אין אלע עקן פון די גארער וועלט.
אויך האט ער שוין געמאכט אסאך בעלי תשובות פון איבעראל וואס מבקשים קומן צו אים צו פארן. זייענדיג א מאדערן געבוירענער און אויפגעוואקסענער פארשטייט ער פונקטליך צום המון עם, ער האט אנגעהויבן זיין ארבייט פון הרבצת התורה אין עזרא עקעדמי א רוסישע קירוב סקול אין קווינס. אבער זיין נאמען אלס ווארים און פייערדיג הארץ האט געשלאגן ווארצלן איבעראל און ווען אפאר עשירים האבן געבויט אן עקסקלויסווער קהילה אין וואודמיר האבן זיי אים פארבעטן צו ווערן רב ער איז פארבליבן וואונען אין פאר ראקוועי פאר די חינוך פון זיינע קינדער ביז עס איז אים געלונגען צו פארפרומען דעם גאנצן געגענט, ער האט געבויט א מענער מקוה און אין זיין שול טאר מען נישט רעדן ביים דאווענען, און א געוויינליכער דאווענען נעמעט ווי כל נדרי מען שרייט און מען בעט. הקיצור ער האט אוועק געשטעלט א געמיינדע פון מאדערענע ארטאדאקסישע דאקטוירים און לויערס און זיי אלע אנגעטאן גארטלן בארד און פיאות מיטן חסידישן פלאקער.
זיין קהילה איז דער רייכסטער שול אין די פייוו טאונס אין פילע רבנים און משולחים מיט רעביס קומען דארטן האלטן דרשות און פירן טישן, ווייל ר' משה וויינבערגער האלט אז בלויז דער דרך החסידות קען אנהאלטן די אידישקייט אין דעם דור.
ער פארט אוועק זומער אלס רב אין ווייט האוס עסטייטס קאנטרי אין לאך שעלדרייק, אפסטייט ניו יארק אויף א באהאלטן פלאץ וואס קיינער קען נישט צוקומען צו אים, און זיין צעלפאן איז פארלאשאן.
דוד וואלפסאן (9טן אקטאבער 1855 - 15טן סעפטעמבער 1914) איז געוועזן דער פירער פון דער אלוועלטליכער ציוניסטישער באוועגונג נאך בנימין זאב הרצלס טויט. חיים ווייצמאן, האט אים איבערגענומען.
וואלפסאן איז געבוירן געווארן אין דראביאן, ליטע, צו זיינע עלטערן יצחק און פייגא.
רבי צבי מאיר זילבערבערג איז א חסידישער בעל דרשן און עובד ה' מיט פייערדיגע חסידים איבעראל, ער אליין איז א חסיד פון אמשינאווער רבי'ן פון ארץ ישראל. ער פירט די נחלת יעקב חבורה.
ער איז געבוירן געווארן אין תש"ך אין בארא פארק, ניו יארק צו זיין פאטער רבי משה זילבערבערג, א גערער חסיד, און זיין מוטער, א טאכטער פון רבי גדליה שור, ראש ישיבה פון תורה ודעת אין פלעטבוש, ברוקלין.
ער פראוועט היינט אין אן אייגענעם בית המדרש, אינדערוואכן אין דער בעלזא-מאכניווקער שול אין ירושלים, און שבת אין דעם בנין פון דער וויזשניצער תלמוד תורה. ביי שלוש סעודות קומען זיך יעדע וואך צוזאם בערך 150 אינגעלייט און בחורים, אזוי אויך אין די ימים נוראים האט ער בערך 200 מתפללים.
עס איז דא פון אים א ספר שיחות התחזקות פינף בענדער, חסידות און מוסר אויפן סדר פון די פרשיות.
ווען ער קומט צופארן קיין אמעריקע פון ארץ ישראל דינגט מען ארויס גאנץ ערשטע קלאס פאר אים כדי עס זאל חלילה נישט נכשל ווערן צו זיצן נעבן אן אומריינע פרוי אדער מאן.
רבי מרדכי מנשה זילבער (געב׳ ג' אלול תשי"א), באקאנט אלס רבי מאטל זילבער, איז רבי פון קהל תולדות יהודא סטיטשין אין בארא פארק.
ער האט חסידים אין פארשידענע ערטער. אויסער דער צענטראלע בית המדרש אין בארא פארק, האבן זיינע חסידים געעפנט שטיבלעך אין וויליאמסבורג, מאנסי, לעיקוואד, קרית יואל, און אויך אין ארץ ישראל אין ירושלים.
ער האט געלערנט אין ישיבת תורה ודעת. דער משגיח פון ישיבה רבי משה וואלפסאן, היינט רב פון ביהמ"ד אמונת ישראל, האט אים אויסגעוועלט אלס זיין איידעם.
הינטערגרונט.
רבי מאטל איז געבוירן געווארן אין פאריז ג׳ אלול תשי״א צו זיין פאטער ר׳ שמחה אלטער זילבער, א סטוטשינער חסיד פון גאליציע. ער אליין איז פון זיין יוגנט געווען א שטארקער חסיד פונעם סטוטשינער רב, רבי יהודה הורוויץ.
גלייך נאך דער פטירה פונעם סטוטשינער רב, זענען טייל חסידים ארויס און געגרינדעט אן אייגענע קהילה, זיי האבן אויפגענומען רבי מאטל צוערשט אלס ראש החבורה און שפעטער, ווען די חבורה איז זיך צעוואקסן אלס א געהעריגע קהילה, איז ער געווארן רבי און מנהיג פון דער קהילה.
רבי מאטל זאגט אסאך שיעורים אין חסידות, אויף א טיפן פארנעם. זיין סטיל איז גאר אייגנארטיג, באזירט אויף כתבי אר"י און ספרי קבלה, מיט א געמיש פון א ברייטן אויסוואל פון פארשידענע ספרי חסידות. ער זאגט הפלא'דיגע גימטריאות על דרך הרמז געמישט מיט חסידות. שלש סעודות זאגט ער יעדע וואך א פרישע מאמר פון איבער א שעה.
ער לערנט אסאך קבלה, און דאס איז זיין עיקר באשעפטיגונג דורכ'ן טאג. ער זאגט עטליכע שיעורים אין קבלה פאר יונגעלייט, און ער פאדערט כסדר אז א מענטש דארף זיך מאכן פאר א כלי מוכשר צו קענען לערנען קבלה. אויך רעדט ער אסאך איבער די עבודת היחודים פון צדיקים צו וואס יעדער דארף צוקומען.
ער זאגט אויך מוסר שמועסן און שיעורים אין אזעלכע ספרים ווי מסילת ישרים, און נאך. זיינע מוסר שמועסן זענען זייער אייגנארטיג. ער איז געבענטשט מיט הומאר און א גוטער שפראך, און צומאל איז עס זייער קאמיש און טשיקאוו. דער שיעור איז זייער פאפולער, נאך מער ווי די שיעורים אין חסידות, און איז א לייכטע שיעור.
פורים און שושן פורים שטייט ער 8 שעה אויפ'ן טיש, און האלט אונטער דעם עולם אויף א מייסטערהאפטיגן פארנעם.
דער זידיטשויווער ביים שאקלען לולב
דער לולב איז איינע פון די פיר מינים וואס מען איז מחויב צו שאקלען אום סוכות (יעדן טאג אחוץ שבת), אזוי ווי עס שטייט אין פסוק:.
די לולבים וואקסן אויף טייטלביימער. ביז די לעצטערע יארן פלעגט מען נעמען סתם לולבים, רוב דערפון פלעגן קומען פון על אריש און פון עגיפטן. לעצטנס זייט עס איז ערפונדן געווארען די באקאנטע דערי לולבים זײַנען מדקדקים במצות מקפיד צו ניצן דעם סארט לולב וואס זיי האלטן אים פאר װוּנדער־שײן.
טעם.
מען שאקלט לולב כדי צו זיך דערוועקן מיט פרייד צו אפגעבן לויב און דאנק פאר די גוטע פלאנצן.
שמיטה פראבלעם.
אין שנת ה'תשס"ח שנת השמיטה איז געווארן א פראבלעם ווייל וויבאלד די דערי לולבים זאלן ארויסקומען שיין און שטארק און הויך דארף מען דערויף ארבעטן א גאנץ יאר און וויבאלד רוב פון די דערי לולבים קומען פון ארץ ישראל טאר מען דאס נישט ניצן אזוי ווי א סך פוסקים האלטן אז נעבד וואס דאס מיינט ארבעטן אין שמיטה קען מען נישט יוצא זיין דערמיט.
אתרוג ("Citrus medica") איז א מין שמעקעדיקע אלעמאל-גרינע ציטרוס פרוכט וואס ענדלט צו א לימענע סיי אין אויסזען און סיי אין טעם. דער אתרוג איז איינער פון די ארבעה מינים וואס מען נעמט סוכות.
דער אתרוג איז איינער פון די פינף מקורותדיקע ציטרוס פרוכט.
אין דער תורה ווערט דער אתרוג גערופן "פרי עץ הדר".
מען שאקלט דאס זיך צו ערוועקן מיט פרייד צו אפגעבן לויב און דאנק פאר די גוטע פלאנצונגן.
מען שאקלט דאס אין יום טוב סוכות א טייל פון די ארבעה מינים, זיך צו ערוועקן מיט פרייד צו אפגעבן לויב און דאנק פאר די גוטע פלאנצונגען.
ערבות זענען די צווייגעלעך און די בלעטער פון די ווערבע ביימער.
מען לייגט צוויי ערבות צוזאמען מיטן לולב און הדסים פאר די ארבע מינים. רוב מענטשן שטעלן די ערבות אויף דער לינקער זייט פון דעם לולב; לויטן אריז"ל לייגט מען איין ערבה צו רעכטס און איינס צו לינקס.
הושענא רבה נעמט מען א בינטל פון פינף (לויט רוב שיטות) ערבה רוטעלעך וואס הייסט אן "הושענא" און מען קלאפט עס פינף מאל אויף דרערט.
מען שאקעלט דאס זיך צו ערוועקן מיט פרייד צו אפגעבן לויב און דאנק פאר די גוטע פלאנצונגן.
קרן עזר למשפחות הנצרכות - אידיש: א פאנד פאר דארפענדע פאמליעס. איז געגרינדעט געווארן דורך 5 עשירים אין וויליאמסבורג, דער פירער איז ר' משה דייטש און דער מוסד איז די גרעסטע צדקה פאנד אין וויליאמסבורג, עס נעמט נישט קיין שטעלונג אין די סאטמאר מחלוקת ווייל עס סערווירט ביידע פארטייען, זיי זענען דערווייל די איינציגסטע מוסד וואס שטעלט נישט אריין קיין עדס נישט אין דער איד און נישט אין דער בלאט.
דער פאנד איז געשטעלט פאר אלע געברויכן פון לאקאלע אידישע פאמיליעס. עס מאכט חתונה קינדער און צאלט פאר טעגליכע געברויכן פון ארימע שטיבער פון לערנען פריוואט מיט זייערע שוואכע בחורים ביז צאלן גראסערי בילס.
היינט צוטאגס האט דאס א פילאליע אין קרית יואל אנגעפירט דורך ר' אברהם יושע גפן וואס ער האט געוואונט בעפאר אין וויליאמסבורג אין זיך אריבערגעצויגן דארטן דאס ארויפצוארבייטן.
קאָמוניזם איז א טעאָריע און סיסטעם פון סאָציאַלער און פּאָליטישער אָרגאַניזאַציע, וועלכע איז געווען א הויפּט–קראַפט אין דער וועלטלעכער פּאָליטיק דורכאויס רוב יאָרן פונעם 20טן יאָרהונדערט. אַלס אַ פּאָליטישע באַוועגונג האָט קאָמוניזם געזוכט אונטערצואוואַרפן קאַפּיטאַליזם דורך אַן אַרבעטער–רעוואָלוציע און אײַנשטעלן אַ סיסטעם אין וועלכער די שאַפונגס־מיטלען (ווי פאַבריקן) זאָלן געהערן צו דער גאַנצער באַפעלקערונג אַנשטאָט זײַן דער אייגנטום פון יחידים.
אין טעאָריע האָט קאָמוניזם געזוכט צו גרינדן א קלאַסלאָזיקע געזעלשאַפט פון צופרידנהייט און פרײַהייט, אין וועלכער אלע מענטשן געניסן זייער סאָציאלן און עקאָנאָמישן סטאטוס. אין פּראקטיק אָבער האָבן קאמוניסטישע רעזשימען אָנגענומען די פאָרעם פון אויטאָריטארער רעגירונג, וועלכע האָט זיך ווייניק געקימערט מיט דעם ארבעטער–קלאס און האבן גענומען זייער מאכט אלס א פריאריטעט.
דער קאנצעפט פון א געזעלשאפט מיט אייניגע אייגנשאפט פון פאַרמאָג און רייכקייט גייט צוריק הונדערטער יארן אבער איז ערשט אדאפטירט געווארן דורך די מאסן ווען אייראפע איז געבלאזן געווארן פון דעם סאציאליסטישן ווינט אינעם 19טן יאָרהונדערט. אין יענע צייטן איז אייראפע דורכגעגאנגען אן אינדוסטריאלע רעוואלוציע און סאציאלע טויש און די קריטיקירער האבן באשולדיגט קאפיטאליזם פאר'ן אנטוויקלען אן ארימע קלאס, פאבריקן ארבעטער וועלכע זענען געשטעלט געווארן אין שווערע פאזיציעס, און פארן אויסברייטערן די צווישנשייד פון די ארימע און רייכע.
די גרינדער פון מאדערנע קאמוניזם איז פראקלאמירט געווארן דורך א דייטשער פילאסאף קארל מארקס און זיין פריינט פרידריך ענגלס. ווי אנדערע סאציאליסטן, האבן זיי אויך געזוכט צו ברענגען אן ענדע צו קאפיטאליזם. אבער אנדערש ווי אנדערע וועלכע האבן געזוכט איינצושטעלן סאציאליסטישע סיסטעמען אינעם לאנגן טערמין אויף א פרידליכע וועג, האבן זיי געהאלטן אז דאס וועט נאר קענען פאסירן אויב עס וועט פאסירן אין א פלוצלינדיגער רעוואלוציע וואס וועט פארלאנגען א שטארקע קראפט און וועט מוזן גיין מיט געוואלד.
כדי צו פראמאטירן זייער געדאנק האבן זיי דאס גערופן וויסנשאפטלעכע סאציאליזם אדער קאמוניזם און די צוויי נעמען זענען פארבליבן אייניג באטראכט ביז'ן ענדע פונעם 19טן יארהונדערט. די צוויי האבן דערלעבט צו זען זייער געדאנק אין פראקטיק אין וועלכען אלע אינדוסטריעס און פראפערטי זענען געווארן אייניג פארוואלטעט אבער נאך אלץ איז פארבליבן א קלאס אפטיילנדיגע געזעלשאפט פון ארימע און רייכע. דער טערמין פון קאמוניזם האבן זיי רעזערווירט פאר דעם ענדגילטיגן שטאפל אין וועלכע קלאס אפטיילונג איז פארשוואונדן געווארן, מענטשן האבן געלעבט אין רואיגקייט, און דער פארלאנג פאר א רעגירונג איז מער נישט געווען א באדערפעניש.
דער טערמין קאמוניזם איז ערשט געווארן אפיציעל אין 1917 ווען וולאדימיר לענין און זיין באלשעוויק פארטיי האבן איבערגענומען די מאכט אין רוסלאנד און האבן נאמינירט זייער באוועגונג אלס די קאמוניסטישע פארטיי און האבן איינגעשטעלט אן איינצעלענע פארטיי רעזשים וועלכע האט געזאלט אומפלימענטירן די סאציאלע פאליסיס פון וועלכע קאמוניזם איז באשטאנען. לענין האט געגרינדעט דעם פארבאנד פון סאוועטישע סאציאליסטישע רעפובליקן, באקאנט אלס די פֿע-עס-עס-אר אדער סאוועטן־פאראיין. לענין'ס קאמוניסטישע באוועגונג האט געצילט צו אונטערווארפן קאפיטאליזם איבער גאנץ אייראפע און מאכן סאציאליזם די געזעלשאפט פון דעם צוקונפט.
לענינ'ס נאכפאלגער איז געווען יאזעף סטאלין וועלכער האט טראנספארמירט רוסלאנד צו א דיקטאטור פון קאמפלעט רעגירונג קאנטראל אויף דער עקאנאמיע און די אונטערדריקונג פון יעדע פארעם פון אפאזיציע.
אלס א רעזלוטאט פון לענין און סטאלינ'ס פאליסיס האט קאמוניזם אנגעהויבן פארלירן שטיצע אבער עס איז שוין געווען צו שפעט פאר די איינוואוינער פון דעם סאוועטן־פאראיין ווייל אויב איינער האט זיך געוואגט צו הייבן זיין קול אין אפאזיציע האט מען אים באלד אפגערוימט פון וועג.
ווען די צווייטע וועלט מלחמה האט אויסגעבראכן האט סטאלין געזען א געלעגנהייט צו פארשפרייטן קאמוניזם איבער אייראפע ווען אין דער זעלבער צייט האבן די אליאירטע געזוכט דאס צו שטערן. נאך דער מלחמה האבן די קאמוניסטישע פארטייען גענומען די מאכט אין כינע, מזרח אייראפע, און אנדערע ראיאנען אין אזיע און יענע תקופה איז שפעטער באצייכענט געווארן אלס דער אנהויב פונעם קאלטע קריג אין וועלכען די סאוועטן־פאראיין און די פאראייניגטע שטאטן און אירע אליאירטע לענדער האבן זיך פארמאסטן פאר פאליטישע און מיליטערישע מאכט. ביידע באוועגונגען האבן געווינען שטיצע לענגאויס דעם וועג און ביז די פריע 80ער יארן האבן מער ווי א דריטל באפעלקערונג פון דער וועלט געוואוינט אונטער קאמוניסטישער הערשאפט.
די קאמוניסטישע רעזשימען האבן זיך געטיילט מיט די הויפט יסודות פון די קאמוניסטישע פרינציפן וועלכע האבן אפגעווארפן די מעגליכקייט פון פריוואטע פראפערטי און קאפיטאליזם, די דאמינאציע פון עקאנאמישע אקטיוויטעטן, און אבסאלוט קאנטראל פון רעגירונג געפירט דורך איין פארטיי. די קאמוניסטישע רעגירונגען האבן איבערגענומען קאנטראל פון דער מידיא, פארבאטן רעליגיעזע באוועגונגען, און אפגעשטילט פאליטישע קעגנערשאפט.
קאמוניסטישע געזעלשאפטן זענען דורכגעגאנגען א דראמאטישע טויש און די שפעטע 80ער און פריע 90ער יארן ווען פאליטישע און עקאנאמישע פראבלעמען אין דעם סאוועטן־פאראיין און די באאיינפלוס פון קאפיטאליזם האט געברענגט דער צוזאמענפאל פון סאוועט רוסלאנד. מיט דעם איז די קאלטע קריג געווען פאראיבער און קאמוניזם האט פארלוירן איר דאמינענץ איבער די וועלט. די איינציגע לענדער וועלכע זענען פארבליבן קאמוניסטיש ביז'ן היינטיגן טאג זענען כינע, קובא, לאאס, צפון קארעע און וויעטנאם. אלע אנדערע קאמוניסטישע לענדער האבן אדאפטירט נייע פאליסיס אין וועלכע זיי האבן איינגעפירט דעמאקראטישע פרינציפן און אפערירן מיט מערערע פארטייען.
אין די קומענדיגע חלקים וועלן מיר אריינקריכן טיף אין דער טעאריע פון קאמוניזם צוריק צו אירע פילאסאפישע ווארצלן און געבן צו פארשטיין וויאזוי דאס איז פראקטיצירט געווארן אין סאוועט רוסלאנד, כינע, און מזרח אייראפע. מיר וועלן אויך באטראכטן די איינפלוס פון די קאמוניסטישע פארטייען ארום דער וועלט און דער צוקונפט פון דער אידעלאגיע.
ערשטע פאָרעמען פון קאָמוניזם.
a> דער גרינדער פון מאדערנעם קאמוניזם
קאָמוניסטישע געדאַנקען גייען צוריק אסאך פריער ווי ארגינעל אנגענומען. טייל היסטאריקער זאגן אז אזוי ווייט צוריק ווי 2,500 יאר האט דער גריכישער פילאזאף פלאטאן געשריבן וועגן אדאפטירן א פאראייניגטע געזעלשאפט, וואס אין זיינע אויגן וואלט עס געברענגט שלום אויף דער וועלט. זיין געדאנק האט ער פארשריבן אין א בוך אין וועלכען ער לייגט אויס א פלאן אז די געזעלשאפט זאל דערוועלן די געלערנטע מענטשן וועלכע פירן די רעגירונג אז קיינער וועט נישט האבן אייגענע פארמעגן, און די ארבעט זאל איינגעטיילט ווערן לויט קאטעגאריעס און געהאלטן. אבער קיינער וועט נישט ארבעטן פאר זיך אליינס נאר ענדערש, פאר דער רעגירונג וואס מיינט, אין אנדערע ווערטער, פאר דער געזעלשאפט.
זיין געדאנק איז געגאנגען נאך פיל ווייטער אז מענטשן זאלן וואוינען אין באראקן און אויפציען קינדער אינאיינעם אנשטאט באזונדערע פאמיליעס. דער פילאזאף האט געגלייבט אז ווי מער מענטשן וועלן פראקטיצירן די פאראנטווארטליכקייטן פון לעבן, אלס בעסער וועט דאס זיין פאר שלום ווייל מען וועט נישט גלוסטן אזויפיל, און א טובה פאר איינעם וועט מיינען א טובה פאר יעדן.
איבער די קומענדיקע 2,000 יאר האבן נאך פילאסאפן געשריבן וועגן אזעלכע געדאנקען אבער קיינמאל האט דאס נישט געברענגט צו גארנישט. רוב פון די פילאזאפן האבן געשריבן אז דער געדאנק וועט זיין אן אלטערנאטיוו צו דער סיסטעם פון רעגירונג און קעניגרייך אין יענע צייטן וועלכע איז לויט זיי נישט געווען סיסטעמאטיזירט און יושרדיג.
די ערשטע טריט וואס מענטשן האבן גענומען אין א געוויסען פארעם פון קאמוניזם איז געווען די פראנצויזישע רעוואלוציע אין 789' אין וועלכע די רעוואלוציאנערן האבן אראפגעווארפן די מאנארכיע און גענומען די רעגירונג אין דער אייגענער האנט. די פראפאגאנדע אונטער דער רעוואלוציע איז געווען די אומ'יושר'דיקייט פון קעניגרייך און די אנפירער האבן צוגעזאגט אייניגע רעכט פאר יעדן און אייניגע אייגנשאפט פון פארמעגן און רייכקייט.
די רעוואלוציע איז דורכגעפאלן און די מאנארכיע איז צוריק איינגעשטעלט געווארן און די פירער פון דער קאמוניסטישער באוועגונג זענען אומגעברענגט געווארן. אבער קאמוניזם איז נישט געגאנגען שלאפן אין פראנקרייך און פאר די נעקסטע הונדערט יאר האבן מערערע גרופעס פרובירט אויפלעבן די באוועגונג אבער זענען אפגעשטילט געווארן דורך די קעניגרייך. א הויפט פיגור אין קאמוניזם איז געווען א פראנצויז מיט'ן נאמען לואיס בלענק וועלכער האט דאקומענטירט א גענויע פראפאזיציע ווי אזוי א קאמוניסטישע סיסטעם זאל ארבעטן, גייענדיג ביז'ן לעצטן דעטאל. זיין ארבעט איז שפעטער אדאפטירט געווארן דורך קארל מארקס וועלכער האט גענומען שריט, און אלעס וואס איז געווארן פון קאמוניזם איז צו זיין קרעדיט אדער שולד.
בלענק און א צווייטער פילאסאף, אוגוסטע בלאנקווי, האבן געהעצט די מאסן קעגן דעם פראנצויזישן קעניגרייך און האבן מאביליזירט א גרופע קאנספיראטירער וועלכע זענען געווען פאראנטווארטליך פאר דער צווייטער פראנצויזישער רעוואלוציע (1848) אין וועלכער די מאנארכיע איז נאכאמאל באזייטיגט געווארן און די רעוואלוציע האט זיך פארשפרייט צו מערערע ראיאנען אין אייראפע פון וועלכע רוב זענען דורכגעפאלן.
אויסער וואס די צוויי רעוואלוציאנערן זענען דירעקט פאראנטווארטליך פאר די צוקונפטיגע קאמוניזם האט היסטאריע זיי אויך געגעבן קרעדיט פאר'ן מאכן היסטאריע פון קעניגרייך וועלכע איז די אייציגסטע טובה וועלכע קאמוניזם האט געברענגט צו דער וועלט.
אויסער רעוואלוציאנערן זענען געווען אסאך אנדערע טעאריסטן און פילאסאפן וועלכע האבן קריטיקירט די רעוואלוציאנערן און האבן ענדערש געהאלטן פון א לאנג טערמינענדיגע איבערגאנג צו סאציאליזם. טייל פון זיי האבן געהאט אנדערע געדאנקען ווי די קאמוניסטן אבער די פרינציפן זענען שטענדיג געווען די זעלבע אז די אייגנשאפט פון פראפערטי און רייכקייט זאל ווערן צעטיילט מיט יושר און אזוי ארום וועט יעדער לעבן אין פרידן. טייל פון זיי האבן געהאלטן אז די מערסט געלערנטע מענטשן ווי וויסנשאפטלער, אינדזשענירן, און אינדוסטריאליסטן, זאלן פירן די רעגירונג. די טעאריע איז געווען אז אויב די מענטשן וועלן זיין פאראנטווארטליך פאר די וואוילזיין פון געזעלשאפט וועלן זיי אויסנוצן זייערע כשרונות צום מאקסימום.
עס איז אויך געווען אזעלכע וואס האבן געהאלטן אז קאמוניזם וועט נישט ארבעטן מיט אזויפיל מענטשן אינאיינעם ווייל מען וועט נישט קענען האלטן קיין קאנטראל. די טעאריסטן האבן פארגעשלאגן אז לענדער און שטעט זאלן צעטיילט ווערן צו גרויסע גרופעס אין וועלכע יעדע וועט האבן אן אייגענע רעגירונג און א סופרים רעגירונג וועט פארזיכערן אז אלעס קלאפט.
עס איז געווען אזעלכע וואס האבן געזוכט אנדערע אלטערנאטיוון צו קאפיטאליזם און טייל האבן דאס אפילו פראקטיצירט אונטער אייגענער פאראנטווארטליכקייט. באקאנט איז א פילאנטראפישער פראדוצירער פון בריטאניע מיט'ן נאמען ראבערט אווין וועלכער האט פארמאגט א באוול (קאטאן) מיל אין וועלכע עס האבן געארבעט הונדערטער מענטשן. אווין איז געווען ביי דער מיינונג אז עס איז נישט די רעגירונג וואס ברענגט קנאה און שנאה אין געזעלשאפט נאר ענדערש די מענטשן אליינס. ער האט געהאלטן אז אויב די וואוילזיין פון די ארבייטער וועט בעסער ווערן וועט זיין פרידן.
אווין האט דאס געוואלט אליינס פראקטיצירן און האט אויסגעגעבן זיין אייגן געלט צו בויען און פאררעכטן די הייזער פון זיינע ארבייטער, איבערגעארבעט זיין פעקטארי מיט נייע מאשינעריי צו געבן מער זיכערהייט און ריינקייט, פרייע שול פאר זייערע קינדער, און עטליכע נאן פראפיט געשעפטן זיי צו סערווירן מיט ביליגע פראדוקטן וועלכע זענען וויכטיג צום לעבן.
אווין האט געהאלטן אז די אינטערעסע פון די ארבייטער צו די אינדוסטרי וועט זיי געבן קוראזש צו אינוועסטירן און קויפן קאמאדיטיס (סחורה) און ווען ביזנעס וועט פארברייטערט ווערן וועט אליינס געגרינדעט ווערן סאציאליסטישע געזעלשאפטן געבויט און געפיטערט אויף ביזנעס.
ער איז געגאנגען נאך ווייטער ווען אין 825' האט ער אימיגרירט קיין אמעריקע וואו לאנד איז געווען ביליג און געקויפט א קאלאניע אינעם היינטיגען שטאט אינדיאנא און דאס נאמינירט ניו הארמאני (נייע רואיגקייט און פרידן). אין זיין קאלאניע האט ער איינגעשטעלט זיין סאציאלע סיסטעם מיט טויזנטער מענטשן וועלכע האבן אינאיינעם געארבעט אין דער זעלבער אינדוסטריע און געלעבט מיט אייניגע רעכטן. ער איז אבער דורכגעפאלן און נאך דריי יאר איז די קאלאניע בטל געווארן.
דאס האט אים אבער נישט אפגעשטעלט פון גיין ווייטער און ביז דעם לעצטן טאג פון זיין לעבן האט ער ווייטער פראקטיצירט זיין געדאנק און אויך אנדערע האבן אים נאכגעטאן אין אמעריקע, בריטאניע, און אין פראנקרייך.
ווען מען קוקט צוריק אויף היסטאריע און מען באטראכט די מלחמות און עקאנאמישע פראבלעמען וואס אייראפע האט דורכגעמאכט אין דעם 18טן און 19טן יאָרהונדערט קען מען גרינג פארשטיין וויאזוי קאמוניזם האט געקענט געבוירן ווערן אינעם ערשטן פלאץ. מענטשן זענען געווען דערנידערט און דער צוקונפט איז געווען פארטונקעלט. קאפיטאליזם איז געווען צו די עקסטרעם און פאר וועמען עס איז נישט געלונגען צו נעמען א שריט איז געבליבן פארארעמט און דערנידערט.
די וועלט איז דורכגעגאנגען איר גרעסטע טויש אין טויזנטער יארן מיט די אינדוסטריאלע רעוואלוציע און עס איז אויך געווען צייט צו מאכן א טויש אין רעגירונג סיסטעם. מען האט געהאט פארשידענע געדאנקען און עס האט געקאסט אסאך מוט, צייט, און בלוט ביז אויך דאס איז צושטאנד געקומען. אט דאס איז די היסטאריע פון קאמוניזם און טראץ איר דורכפאל וועט אסאך בלייבן צו פארדאנקן פאר אירע גרינדער און קעמפער.
די געדאַנקען פון מאַרקס און ענגעלס.
עס זענען געווען די צוויי מענטשן, קארל מארקס און פרידריך ענגעלס, וועלכע האבן אויסגעלייגט די יסודות אויף וועלכע קאמוניזם איז געבויט געווארן אינעם 21סטן יארהונדערט. ביידע זענען געווען געלערנטע דייטשן (מארקס א איד) און האבן געארבעט אלס דזשורנאליסטן און פאליטישע אקטיוויסטן. די צוויי זענען ארומגעגאנגען אין די גרויסע אייראפעאישע שטעט צו פארשפרייטן זייערע קאמוניסטישע געדאנקען און האבן געגרינדעט א קליקע פון נאכפאלגער.
אין 1848 האט די קליקע פובליצירט א מאניפעסטא אין וועלכע די צוויי האבן אפגעווארפן אלע רעפארם פלענער און געגעבן צו עקלערן מיט וויסנשאפטלעכע חשבונות פארוואס קאמוניזם וועט זיין אן עקאנאמיע וואס וועט ארבעטן. צווישן זייערע ווערטער איז באקאנט וואס זיי האבן פאראויס געשריבן אז קאמוניזם איז א קראפט פאר זיך אליינס צו וועלכע א רעגירונג קען זיך נישט קעגנשטעלן אויב די איינוואוינער ווילן דאס.
מיט טיפזיניגע ווערטער האבן די צוויי געגעבן צו עקלערן אז די איינציגסטע שוועריקייט צו דאס לעבן אין דער געזעלשאפט איז דער פאקט אז עס איז פאראן אזא זאך ווי א קלאס. לויט זיי איז א קלאס אפגעטייטש געווארן אלס א גרופע פון מענטשן אינערהאלב א געזעלשאפט וואס טיילן די זעלבע סאציאלע און עקאנאמישע סטאטוס. קלאס געפעכטן זענען פארגעקומען אין אלע פריערדיגע געזעלשאפטן אין היסטאריע, און אין יעדען פאל איז עס געווען א קליינע גרופע מענטשן וואס האבן קאנטראלירט די פראדוקציע פון דער געזעלשאפט, ווי לאנד, מאטריאלן, געצייג און מאשינעריי, ארבעט, און געלט. דאס איבעריגע פון פאלק האט געהאט זייער ווייניג און די איינציגסטע קראפט זייערע איז געווען די קראפט פון גיין ארבעטן. אבער וויבאלד די רעגירונג האט אויסגענוצט צופיל פון די פרוכט וואס די ארבייטער האבן ארויסגעגעבן האט דאס געמאכט דעם ארבייטער פארלירן זיין חשק צו ארבעטן און פראדוקציע איז דערפאר שטענדיג פארמינערט געווארן.
זיי האבן ערקלערט אז עס איז פאראן א קלאס קאמף צווישן וואס זיי האבן גערופן די בוארגעאואיסטן (קאפיטאליסטן וואס קאנטראלירן די פראדוקציע) און פראלעטאריאטן (די אינדוסטריאלע ארבייטער). אין געזעלשאפט זענען די בוארגעאואיסטן די וואס פארדינען און ווערן רייך פון די פראלעטאריאטן דורך זיי געבן ווייניג געהאלט און האלטן די פראפיטן פון פארקויפן און טעכנאלאגישע אינאוואציעס צו זיך אליינס. זיי האבן באטראכט די נייע מערב וועלט אלס א קאפיטאליסטישע סיסטעם פון ערגסטן סארט אין וועלכע די פראלעטאריאטן וועלן ביי א געוויסן פונקט נוצן סטרייקס, וואלן, און געוואלדטאטן צו אונטערווארפן די בוארגעאואיסטן און עווענטועל ווערן זייערע באלעבאטים און דערנאך וועט זיך דאס צוריק דרייען פארקערט נאכאמאל און נאכאמאל.
אנשטאט האבן זיי פארגעשלאגן א געזעלשאפט אין וועלכע די רעגירונג זאל נישט זיין א הויפט אינסטרומענט. די ארבעט קלאס, וועלכע איז די מאיאריטעט, וועט זיך צוזאמעננעמען און אראפווארפן קאפיטאליזם פון זיך און מיט געוואלד איינשטעלן א צייטווייליגע רעגירונג וועלכע וועט צווינגען יעדן צו אדאפטירן דעם נייעם סיסטעם אין וועלכע יעדער וועט האבן די אייגנשאפט פון פראפערטי אינאיינעם און יעדער מענטש וועט נוצן זיין ארבעט'ס קראפט, וויסנשאפט, אדער אינאוואציע צו געבן פאר דער געזעלשאפט פון וועלכער יעדער און אויך ער אליינס וועט הנאה האבן.
לויט זיי האט קאמוניזם געמיינט אז עס זאל עלימינירט ווערן אזא זאך ווי אן ארבייטער און א באלעבאס ווען יעדער וועט זיין אן ארבייטער און א באלעבאס אינאיינעם און העלפן געבן עפעס צו דער געזעלשאפט. קיינער וועט מער נישט זיין א באשטימטער ארבייטער צו איין זאך און מען וועט קענען טאן עפעס אנדערש דעם אנדערן טאג. מארקס האט מיט זיינע ווערטער פארגעשטעלט: "איך וועלן פאנגען אינדערפרי און כאפן פיש נאכמיטאג אבער איך וועל נאך אלץ נישט ווערן א פאנגער אדער פיש כאפער ווייל אויב וויל איך אנדערש וועל איך אזוי טאן. אלע ארבעט צו דער עקאנאמיע וועט זיין וואלונטירנדיגע אקטיוויטעטן וואס יעדער וועט וועלן טאן ווייל מיט דעם וועט ער העלפן זיך אליינס".
זיינע ווערטער זענען ווארים אויפגעכאפט געווארן פון א געפלאגטער געזעלשאפט וועלכע האבן שווער געארבעט און פארדינט ווייניג און האבן אלע ווי איינער געוואלט א טויש. פון זיין קליקע איז געווארן מערערע קליקעס אין ביז דער ענדע פון דעם 19טן יאָרהונדערט איז געווארן דערפון א שטארקע באוועגונג איבער גאנץ אייראפע וועלכע האט זיך גערופן די אינטערנאציאנאלע ארבעטסמענער אסאסיאציע און איז געווען הויפטקווארטירט אין פאריז, פראנקרייך. אין 912' איז א צווייטע באוועגונג געגרינדעט געווארן אין אמעריקע וועלכע האט רעפרעזענטירט די זעלבע קאנצעפט פאר די אמעריקאנער, קאנאדער, און יאפאנעזער. די צוויי גרופעס אינאיינעם האבן פארמאגט איבער 9 מיליאן מיטגלידער וועלכע זענען געווען גרייט אויסצופאלגן סיי וועלכען באפעל די גרינדער און פירער וועלן געבן אנצוהייבן דעם טויש.
אבער די מיטגלידער פון די אזויגערופענע מארקס באוועגונג זענען געווען צעטיילט וויאזוי דער טויש זאל צוגיין. עס זענען געווען אזעלכע וואס האבן געהאלטן אז דאס דארף קומען מיט א מיליטערישער רעוואלוציע וועלכע זאל אראפווארפן די קאפיטאליסטישע רעגירונג און אומברענגען די וואס שטעלן זיך אנטקעגן. אנדערע האבן דאס אפגעווארפן און געהאלטן אז דאס זאל ענדערש אויסגעארבעט ווערן מיט די קאפיטאליסטישע פירער אין פרידן ווייל מיט אזא מאיאריטעט וועלן זיי סייווי מוזן נאכגעבן. עס זענען אויך געווען אזעלכע וואס האבן געהאלטן מען זאל דערווייל נישט מאכן א דראסטישען טויש נאר ענדערש אדאפטירן סאציאליסטישע פראגראמען אינערהאלב די קאפיטאליסטישע רעגירונגען וואס וועט עווענטועל פירן צו דעם ענדגילטיגן קאמוניסטישן סיסטעם.
דאס ערשטע לאנד וואו קאמוניזם האט געכאפט איז געווען רוסלאנד, א ריזיג ארים לאנד וועלכע איז געווען אין די ערשטע פאזעס פון אדאפטירן די אינדוסטריאלע ארבעט'ס סיסטעם. די קאמוניסטישע נאכפאלגער האבן געפינען פאר וויכטיג דאס אפצוהאלטן באצייטענס און איינשטעלן קאמוניזם אלס א ביישפיל צו אנדערע אייראפעאישע לענדער.
די קאמוניסטן נעמען איבער רוסלאנד.
מארק און ענגעלס האבן געוואלט אז קאמוניזם זאל ערשט אריינקומען אין א מאדערן אנטוויקעלט לאנד ווי דייטשלאנד, פראנקרייך, בריטאניע, אדער אמעריקע וואו דער אור אלטער פודאליזם איז שוין לאנג געווען א פארגאנגענהייט און די אינדוסטריאלע רעוואלוציע איז שוין געווען א טייל פון געזעלשאפט. רוסלאנד איז נאך געווען פרימיטיוו מיט א שוואכערעקאנאמיע און אן אימפעריאלע פאליטישע סיסטעם וועלכע איז געפירט געווארן דורך א צאר (מאנארכיע) און זיין הויף און האט אונטערדרוקט די עטנישע איינוואוינער מיט הויכע שטייערן.
קאפיטאליזם איז דארט געווען אין אירע ערשטע שטאפלן אבער האט זייער שנעל אויפגעכאפט נאכפאלגנדיג אנדערע אייראפעאישע לענדער. אבער אין דער זעלבער צייט האט די קאמוניסטישע באוועגונג אויך באקומען אסאך נאכפאלגער און מען האט געשפירט אז א רעוואלוציע הענגט אין דער לופטן. די פראגע איז נאר געווען צי קאפיטאליזם וועט איבערנעמען אדער קאמוניזם.
די ערשטע שריט איז נאך צושטאנד געקומען אין 1890 ווען א טייל פון דער באוועגונג האט נאכגעפאלגט א טעראריסט מיט'ן נאמען געארגי פלעקהאנאוו און האבן זיך ארויסגעצויגן פון דער רוסישער אימפעריע און אנגעהויבן לעבן אויף די פרינציפן פון דעם קאמוניסטישן סיסטעם וועלכע איז פארגעשריבן געווארן דורך מארקס און ענגעל.
אין 1898 איז געגרינדעט געווארן א צווייטע באוועגונג וועלכע האט זיך גערופן די רוסישע סאציאלע דעמאקראטישע פארטיי וועלכע האט זיך אנגעשלאסן אין דער אינטערמאציאנאלער קאמוניסטישער באוועגונג. עטלעכע יאר דערויף האט וולאדימיר לענין, א וויכטיגע פיגור פון דער קראמוניסטישער באוועגונג, געשריבן זיין בוך וועלכע ער האט גערופן וואס עס ברויך געטאן ווערן. לענין איז געווען א געריבענער רוס וועלכער האט אויסגעארבעט א פלאן ווי אזוי די קאמוניסטן וועלן איבערנעמען די רעגירונג און דערנאך וויאזוי קאמוניזם וועט איינגעשטעלט ווערן. ער האט אויסגעארבעט א פריינשאפט מיט פלעקהאנאוו און באקומען זיין שטיצע.
אבער עס איז נישט געווען דווקא זיינע פארשריבענע פלענער וואס האט געברענגט קאמוניזם ווי דער מזל וואס האט זיך צוגעשפילט דערצו. דער דעמאלטדיגער און לעצטער צאר, ניקאליי דער צווייטער, האט געהאט אסאך שוועריקייטן צו האלטן זיין רעגירונג און ווען די ערשטע וועלט קריג האט אויסגעבראכן און רוסלאנד איז געגאנגען א גאנג האט ער זיך אפגעזאגט פון דער רעגירונג וועלכע איז זאפארט צוזאמענגעפאלן און איז צייטווייליג אנגעהאלטן געווארן דורך א פאראייניגטען נאציאנאלען פארלאמענט וועלכער האט אינגאנצן אנגעהאלטן 8 מאנאטן.
די צייטווייליגע רעגירונג האט שוין אויך פארמאגט א גרויסע טייל קאמוניסטן דערין און דאס האט געגעבן א גרינגע האנט פאר לענין אין זיין רעוואלוציאנערער באלשעוויק ארמיי צו פארכאפן די מאכט פון דער רעגירונג אין 1917 מיט א קאמף וועלכער האט כמעט נישט פארגאסן קיין בלוט.
לענין'ס נייע רעגירונג האט זיך באלד ארויסגעצויגן פון די וועלט קריג דורך פארהאנדלען מיט דייטשלאנד וועלכע האט איר געקאסט אסאך לאנד. אבער לענין האט נישט יעצט אינטרעסירט לאנד נאר סטאביליטעט און האט זיך זאפארט גענומען בויען זיין רעגירונג וועלכע איז באקאנט געווארן אלס דער פארבאנד פון סאוועטישע סאציאליסטישע רעפובליקן.
די נייע רעגירונג האט באלד געגעבן די קאנטראל פון פירמעס צו די ארבייטער, אייניגע רעכט צו מענער און פרויען, די פונאנדערטיילונג צווישן רעליגיע און שטאאט, און אנגעהויבן ארבעטען אויף פראגראמען וועלכע האט געמוטיגט נאטור-פארשונג-וויסנשאפט, ליטעראטור, און קונסט. א פלאן איז אויסגעלייגט געווארן פאר א פרייע העלט קעיר סיסטעם, א פרייע ערציאונג סיסטעם, פענסיעס צו אלע ארבייטער, און וואוינונגען פראגראמען, פאר יעדן אייניג. די רעגירונג איז באטראכט געווארן אלס די רעגירונג צו די מענטשן אין ורועלכער קיין איינער, אפילו נישט לענין, האט באקומען באצאלט מער וויפיל א געלערנטער ארבייטער באקומט אין ביזנעס.
אבער די קאמוניסטישע רעגירונג איז נישט געגאנגען געשמירט אין די ערשטע יארן. רוסלאנד איז געווען אן ארים לאנד און סיי לענין און אויך מארקס און ענגעלס האבן געהאלטן אז זי וועט נאר קענען מצליח זיין אויב אויך אנדערע אייראפעאישע לענדער וועלן גיין צו קאמוניזם. דאס האט אבער נישט פאסירט הארט נאך דער מלחמה ווען פינלאנד, דייטשלאנד, אונגארן און נאך לענדער האבן געצויגן לינקס. לענין האט שווער געארבעט צו באקומען נאך לענדער און נאר די רוסיש טעריטאריע ארומגענומענע מאנגאליע איז אים געלונגען צו באקומען. אויך פון אינעווייניג האט לענין געהאט אסאך שוועריקייטן ווען א רייע לינקע גרופעס האבן פרובירט זיך קעגנשטעלן די רעגירונג. לענין האט אויסגעליידיגט די רעגירונג פון יעדן פארדעכטיגטן און האט געארדענט זיין רויטע ארמיי צו באקעמפן די קאנטער-רעוואלוציאנערן. ביז 1921 איז רוסלאנד געווען אין א פולשטענדיגע ציווילע קריג צווישן די רויטע (קאמוניסטן) און ווייסע (אנטי-קאמוניסטן). לענין'ס רעגירונג האט אין יענע יארן אויפגעשטעלט א געהיימע פאליציי קראפט וועלכע האבן טעראריזירט, ארעסטירט, און אומגעברענגט צענדליגער טויזנטער אפאנענטן.
דורכאויס די קריג האט די קאמוניסטישע רעגירונג ווייטער אנגעהאלטן איר איבערגאנג פון קאפיטאליזם צו קאמוניזם אויף א ברייטן פארנעם. די רעגירונג האט נאציאנאליזירט אלע בענק, אינשורענס פירמעס (פארזיכערונג פירמעס), באן-רעלסן, און גרויסע פעקטאריס (פאבריקן). אלע פריוואטע קאמערץ איז פארבאטן געווארן און אלע תבואה פון די פארווייטערטע געגענטער איז צוזאמענגעקליבן געווארן צו שפייזן דאס פאלק.
דער עקאנאמישער מצב איז נאר ערגער געווארן מיט יעדען פארבייגייענדיגען מאנאט ווען אינפלאציע איז דראסטיש געשטיגן, פראדוקציע איז פארמינערט געווארן, און מיליאנען שטאטישע איינוואוינער זענען געגאנגען ארבעטן אויף די פעלדער צו קענען בלייבן ביים לעבן. אין דער זעלבער צייט האבן בריטאניע, די פאראייניגטע שטאטן, איטאליע, דייטשלאנד, און נאך קאפיטאליסטישע לענדער געשיקט הילף צו די אנטי-קאמוניסטן קעמפער און האבן געלייגט עקאנאמישע סאנקציעס איבער רוסלאנד. דאס האט נאכמער פארערגערט דעם מצב און מיט פארמערטע ארימקייט האט אויסגעבראכן פארשיידענע קראנקהייטן און מענטשן זענען געשטארבן אין די מאסן. א געשאצטע 7 ביז 8 מיליאן מענטשן האבן פארלוירן זייערע לעבנ'ס אין די צוויליע קריג פון וועלכע איבער 5 מיליאן זענען געווען ציווילע מענטשן.
די קאמוניסטן האבן שטארק געוואונען אבער דאס איז געקומען מיט א פרייז. דער עקאנאמישער מצב איז געווען א קאמפלעט קאטאסטראפע און די רעגירונג איז געווען געצוואונגען נאכצולאזן פארשיידענע קאמוניסטישע פאליסיס צו העלפן צוריק אויפבויען דאס לאנד. די רעגירונג האט אויפגענומען נייע סטראטעגיסטן און פראפעסארן און ביוראקראטיע איז צוריק איינגעשטעלט געווארן. די רעגירונג האט ווייטער אנגעהאלטן פינאנץ, טראנספארטאציע, שווערע אינדוסטרי, און אויסערן האנדל אבער האט צוריק פריוואטיזירט אסאך אנדערע ביזנעסער און האט געלאזט מענטשן מאכן דאמעסטישע ביזנעס. דער ערהוילונג'ס פלאן האט געארבעט און ביז עטלעכע יאר האט דאס לאנד אפגעאטעמט פון דעם גרעסטן טייל פון די קאטאסטראפע.
אין מאי 1922 האט לענין געליטן פון א סטראוק און איז געווען געצוואונגען אויפצוגעבן זיין פאזיציע. יאזעף סטאלין, א געטרייער קאמוניסטישער שטיצער וועלכער האט אנגעהאלטן פארשיידענע רעגירונג'ס פאזיציעס, איז אריינגעשטעלט געווארן אלס ?דעפיוטי? צו איבערנעמען די לייצעס. סטאלין האט באלד איבערגענומען די רעגירונג מיט א שטארקייט און נאך יענעם דעצעמבער האט די רעגירונג פארברייטערט די קאמוניסטישע סיסטעם צו א סאך הכל פון 15 רעפובליקס אין און ארום רוסלאנד וועלכע איז יעצט געווארן א נייע פעדעראציע באקאנט אלס דער פארבאנד פון סאוועטישע סאציאליסטישע רעפובליקן אדער פֿסס"ר. די גרויסע רעפובליקן צווישן זיי איז געווען אוקריינע, בעלארוסיע (היינט בעלארוס), און טראנסקאווקאז (היינט דזשארדזשיע, ארמעניע, און אזערביידזשאן).
רוסלאנד אונטער סטאלין.
סטאלין איז געווען א שטארקער פירער פון די ערשטע מינוט וואס ער האט אריינגעטרעטן אין אפיס און זיינע ארומיגע האבן געציטערט פון אים. סטאלין האט פארשפראכן צו מאכן קאמוניזם א סוקסעס נאכדעם וואס די רוסישע עקאנאמיע איז שוין געווען צוריק צו סטאביליטעט נאכפאלגנדיג די ציווילע קריג.
סטאלין האט געברענגט א מעסעדזש מיט זיך וועלכע איז געווען אין קאנטראסט צו דעם ארגינעלן קאמוניזם קאנצעפט וואס קארל מארקס האט פארגעשריבן. לויט מארקס וואלט רוסלאנד אליינס נישט געקענט מצליח זיין אלס א קאמוניסטישע שטאאט נאר אויב די רייכע און מאכטפולע לענדער, ווי פראנקרייך, דייטשלאנד, און בריטען וועלן אויך ווערן קאמוניסטיש. סטאלין האט אדאפטירט אן איין לאנד סאציאליזם און געזאגט אז די יו-עס-עס-אר איז נישט אנגעהאנגען אויף אנדערע לענדער און וועט נישט פארברענגען צייט דערויף נאר ליבערשט ארבעטן אויף א מאדעל סיסטעם וועלכע אנדערע לענדער וועלן נאכפאלגן.
די רעגירונג אונטער סטאלין האט באלד אנגעהויבן בויען הונדערטער פעקטאריס וועלכע האבן פראדוצירט מאשינערי געצייג, אויטאמאבילן, מאטארן, עירקרעפט, דזשענערעיטארס, כעמיקאלן, אייזן, קוילן, און אויל. אבער סטאלינ'ס צוגאנג צו קאמוניזם איז געווען אנדערש ווי לענין וועלכער האט זיך באטראכט אלס א מעסיגער. סטאלין האט גענוצט די פולע מאט פון די רעגירונג פאר דעם קאמוניזם איבערטויש און האט געארדענט די ארעסטן פון צענדליגער טויזנטער וועלכע האבן געהאט אנדערע מיינונגען. די ארבעט איז געטאן געווארן דורך א פריש געגרינדעטע פאליציי כוח וועלכע האט זיך גערופן די עם-קעי-ווי-די. די ארעסטירטע זענען געפייניגט געווארן און הינריכטעט געווארן אין פובליק אן באקומען א געהעריגע משפט און אסאך אנדערע זענען פארשיקט געווארן צו ארבעט'ס לאגערן אין סיביר.
עס ווערט געשאצט אז איבער 10 מיליאן מענטשן זענען ארעסטירט און פאראורטיילט געווארן צו פארשידענע שטראפן דורכאויס די סטאלין הערשאפט נאר צוליב זייער קעגנערשאפט צו קאמוניזם. די ספעציעלע פאליציי כוח האט דירעקט געצילט געלערנטע מענטשן (וויסנשאפטלער, קינסטלער, שרייבער, און שפילער) וועלכע האבן געהאט איינפלוס וואס האט געקענט זיין א שטער צו קאמוניזם.
ווי געזאגט האט סטאלין נישט געשטרעבט פאר א קאמוניסטשע אויסערן פאליסי נאר האט זיך פארנומען מיטן שטארקן דעם סאוועטן־פארבאנדס גרעניצן צו פארזיכערן רוסלאנד פון צוקונפטע מלחמות איבער קאמוניזם. אבער סטאלין האט קיינמאל נישט אפגעווארפן געלעגנהייטן פון וועלכע דער סאוועטן־פארבאנד האט געקענט פארדינען. דער פאליסי האט געברענגט די דייטשע-סאוועט "נישט־אגרעסיע פאקט" אין וועלכע די צוויי לענדער האבן געשוואוירן פריינטשאפט אריינגייענדיג אין דער צווייטער וועלט קריג. דער פאקט איז פארשטייט זיך איבערגעריסן געווארן אין 1941 ווען נאצי דייטשלאנד האט אינוואדירט רוסלאנד און עס אריינגעשלעפט אין דער צווייטער וועלט קריג וועלכע האט געפירט רוסלאנד זיך אנצושליסן מיט די אליאירטע לענדער וועלכע האבן אינאיינעם עווענטועל באזיגט נאצי דייטשלאנד.
די צווייטע וועלט קריג האט געקאסט רוסלאנד זייער א טייערע פרייז ווען א געשאצטע 30 מיליאן מענטשן האבן פארלוירן זייערע לעבנ'ס און א גרויס חלק אינפראסטרוקטור איז פארניכטעט געווארן אינאיינעם מיט היסטארישע געביידעס וועלכע די רוסישע פאלק האט געשעצט. סטאלין איז געווען א קאלטע בריאה אבער אויך אים האט די מלחמה בארירט און ער האט אסאך געטוישט זיין פאליסי לגבי רוסלאנד'ס היסטאריע און אסאך גרופעס, אריינגערעכנט אידישע, וועלכע זענען ליקווידירט געווארן בעפאר די קריג, האבן אצינד באקומען איינזעעניש, אין די נאך-מלחמה סטאלין רעגירונג.
נאך סטאלין: כרושטשעוו און ברעזשנעוו.
סטאלינס טויט אין 1953 האָט געברענגט א שווערע קאנטעסט צווישן די רוסישע פירער און דער געווינער איז געווען ניקיטע כרושטשעוו וועלכער איז געווען הויפט פון דער קאמוניסטישער פארטיי אין מאסקווע און אין אוקריינע. עס האט אים געדויערט 4 יאר ווילאנג ער האט גענצליך איבערגענומען די מאכט און א יאר דערויף איז ער אויך געווארן פרעמיער מיניסטער פון סאוועטן־רוסלאנד.
כרושטשעוו איז אין פאקט געווען א געטרייער לוטענענט פון סטאלין אבער איינמאל ער האט איבערגענומען די פירערשאפט האט ער ברייט אראפגעריסן סטאלין'ס דיקטאטורישאפט ווועלכע איז באקאנט געווארן אלס די דע-סטאליניזאציע תקופה. הונדערטער טויזנטער ארעסטאנטן זענען ארויסגעלאזט געווארן פון טורמע און מיליאנען אנדערע האבן באקומען לייכטערע שטראפן ווי ארגינעל פאראורטיילט. כרושטשעוו האט קלאר געמאכט אז דער סאוועטן־פארבאנד איז א שטאאט פאר יעדן און מער נישט קיין דיקטאטורישאפט.
אבער די די-סטאליניזאציע האט אינגאנצן נישט געמיינט א די-קאמוניזימאציע אין כרושטשעוו'ס אויגן. זיין רעגירונג האט גענוצט די אנטי סטאלין באוועגונג אלס א ציל צו הייבן די גייסט פון קאמוניזם און דאס האט זייער גוט געארבעט ווען דאס פאלק האט מיטגעשפילט און זיך פרובירט פארגלייכן מיט די ערייכונגען פון אמעריקע. רוסישע אנאליסטן האבן פאראויס געזאגט אז רוסלאנד וועט זיין אייניג ווי די אמעריקאנער לעבנ'ס סטיל ביז די 80'גער יארן און דאס האט געשטופט יונגע רוסישע סטודענטן צו פילע ערייכונגען אין טעכנאלאגיע אין וויסנשאפט, אריינגערעכנט די ספעיס פראגראם אין וועלכע רוסלאנד איז געווען מער פארגעשריטן ווי אמעריקע אין די ערשטע יארן.
כרושטשעוו האט טאקע דעליווערט וואס ער האט צוגעזאגט, אבער זיין רעגירונג איז געווען די וואס האבן געצאלט דעם פרייז. כרושטשעוו איז באקאנט געווען מיט זיינע טיפע רעגירונג אויפשאקלונגען וועלכע ער האט עטליכע מאל אויפגעלעזט און ארומגעביטן, ביז ער איז געבליבן דער איינציגסטער קאבינעט באאמטער וואס איז פארבליבן מיט זיין ארגינעלע פאסטן זינט ער איז געווארן פארטיי סעקרעטאר. דאס האט געפירט ליאניד ברעזשנעוו צו ברענגען קאנספיראציע'ס איבער די רעגירונג און צעביסלעך האט ער איבערגעצייגט די קאמוניסטישע פארטיי פירער צו באזייטיגן כרושטשעוו און ער האט איבערגענומען זיין ארט. דאס איז געווען אין 964' ווען כרושטשעוו איז געצוואונגען געווארן צו רעזיגנירן, און ברעזשנעוו אינאיינעם מיט א געלערנטער עקאנאמישע אדמיניסטראטער האבן איבערגענומען די לייצעס פון דער רעגירונג וועלכע איז געשטאנען אין אירע בעסטע יארן זינט די צווייטע וועלט קריג.
מיט דער אריינטרעטונג פון ברעזשנעוו האט זיך געענדיגט די די-סטאליניזאציע תקופה און די רעגירונג האט ווידער אנגעהויבן ארעסטירן טויזנטער און פארבאטן אנצוגיין מיט אנטי סטאלין באוועגונגען. די קאמוניסטישע פאליציי איז געווארן די וועלט באוואוסטע קעי-דזשי-בי וועלכע האט זיך אפגעגעבן מיט'ן פארשן און פייניגן די אנטי קאמוניסטן און רעגירונג שפעקולירער. אסאך אנגעזעענע שרייבער און פארטיי פירער זענען פארטריבן געווארן פון לאנד אדער אריינגעשליידערט געווארן אין טורמע.
דאס געלט וואס רוסלאנד האט פארמאגט איז פארנוצט געווארן פאר מיליטערישע עריייכונגען ווען די קאלטע קריג איז שוין געווען אין פולן שוואונג. דאס האט אריינגעפירט רוסלאנד'ס עקאנאמיע אין טיפן אפגרונד און די רעזולטאט איז געווען, דער עווענטועלער צוזאמענפאל פון די סאוויט יוניאן. דער סאוועטן־פארבאנד האט פשוט נישט געקענט קאנקורירן מיט די פאראייניגטע שטאטן וועלכע האט גענאסן פון א געזונטע עקאנאמיע ווען אין דער זעלבער צייט זענען די רוסישע געגאנגען הונגעריג. די שטיצע פאר קאמוניזם האט אנגעהויבן פארלירן איר מאמענטום און דערצו איז ברעזשנעוו קראנק געווארן און די רעגירונג האט פארפעלט צו ראטעווען דעם מצב.
גאָרבאטשאָווס רעפאארמען און דער סאוועטן צוזאמענפאל.
גורבאטשאוו (ל) באשולדיגט יעלצין (ר) פאר אונטערווארפן זיין רעגירונג
ברעזשנעוו איז געשטארבן אין 1982 און צוויי פון זיינע נאנטע געהילפן האבן איבערגענומען די רעגירונג פאר די נעקסטע עטליכע יאר. איינער פון די צוויי איז געשטארבן אין 85' און די קאמוניסטישע פארטיי האט ערוועלט מיכאיל גורבאטשאוו אלס גענעראל סעקרעטאר פון דער פארטיי. גורבאטשאוו איז געווען אן אדוואקאט וועלכער האט זיך ארויפגעארבעט אינערהאלב דער קאמוניסטישער פארטיי אלס א יונגער (ער איז געווען 54 יאר אלט) ענערגישער פירער. זיין אנהויב איז געווען שוואך אבער מיט דער צייט האט ער זיך ארויסגעשטעלט אלס דער גרעסטער רעפארמירער אין סאוועטן־רוסלאנד און, אין קאנטראסט צו זיין כוונה, דער ארכיטעקט פון איר פארניכטונג.
גורבאטשאוו'ס כוונה איז געווען. ברענגען דיסציפלין און מאדערניזירן דעם קאמוניסטישן סיסטעם. ער האט גענוצט פאליסיס וועלכע לענין האט ארגינעל פארגעלייגט און זענען אבער קיינמאל נישט איינגעשטעלט געווארן. דאס האט אריינגערעכנט א רעגירונג טיילווייזע באזייטיגונג פון אויסער'ן האנדל און אינוועסטמענט און האט אויך רעדוצירט די צענטראלע קאנטראל איבער די רעגירונג קאנטראלירטע פירמעס.
אויסער זיינע רעפארמען איבער די קאמוניסטישע ווארצלן האט גורבאטשאוו אויך געברענגט א רייע פאליטישע און סאציאלע רעפארמען וועלכע האט רעדוצירט די צענזור פון די מעדיע און געלאזט פארשידענע ארגאניזאציעס זיך פארמירן צו ברענגען סאציאלע דינסט צום פאלק. איבער אלעם האט ער רעפארמירט די עלעקטאראלע סיסטעם ווען ער האט פארגעלייגט א מולטי-קאנדידאט עלעקציע סיסטעם צום ערשטן מאל זינט 1920. דאס האט געפירט צו די גרינדונג פון פארשידענע נישט קאמוניסטישע פארטייען וועלכע האבן פארגעלייגט זייערע קאנדידאטן צו די 1990 וואלן.
די נייע פארטייען האבן באלד אנגעהויבן פארלאנגען א טראנספער פון מאכט פון דער צענטראלער רעגירונג צו די לאקאלע רעגירונגען. נייע באוועגונגען האבן אנגעהויבן פארלאנגען מערב סטיל געזעלשאפט און קיינער איז נישט אפגעשטילט געווארן פון הייבן זיין קול. אין דער זעלבער צייט האבן גורבאטשאוו'ס עקאנאמישע פאליסיס נישט געארבעט און דאס האט געפירט צו גרויסע אנטי-קאמוניסטישע באוועגונגען, ספעציעל אין די סאוועטן געצווינגענע טעריטאריעס ווי עסטלאנד, לעטלאנד, און ליטע.
די פלוצלינגע צעמישעניש האט געפירט א גרופע הארטנעקיגע קאמוניסטישע פארטיי פירער אינאיינעם מיט די מיליטער און קא־גע־בע צו א געפלאנטע אקציע אין וועלכע זיי האבן געזאלט באזייטיגן די אויטאריטעט פון גורבאטשאוו און צוריק אריינשטעלן קאמוניזם אין אירע רעלסן. אבער דאס האט געפירט צו דעם מכה בפטיש ווען עס איז דורכגעפאלן ביז צוויי טעג צוליב די שווערע דעמאנסטראציע פון די נייע רוסישע רעפובליק פארטיי אונטער די פירערשאפט פון באריס יעלצין וועלכע האבן פארנומען די גאסן פון מאסקווע און געשטערט דעם פלאן.
גורבאטשאוו האט פארלוירן אויטאריטעט און האט באלד רעזיגנירט אלס סעקרעטאר פון דער קאמוניסטישער פארטיי. ביז עטליכע טעג איז די קאמוניסטישע פארטיי צוזאמענגעפאלן און אלע סאוועטישע רעפובליקס (אוקריינע בולארעס, און רוסלאנד זעלבסט) האבן געמאלדן זייער זעלבשטענדיקייט פון סאוועטישן רוסלאנד.
אום דעם 25סטן דעצעמבער 1991 האט גורבאטשאוו רעזיגנירט פון זיין פרעזידענטשאפט און דערמיט איז די לאנג יעריגע סאוועטן־פארבאנד צוזאמענגעפאלן און געווארן היסטאריע.
קאמוניזם אין כינע.
דער וועלט'ס באוואוינטסטע לאנד איז געקומען אונטער קאמוניסטישע הערשאפט אין 1949 נאכדעם וואס דאס לאנד איז דורכגעגאנגען צענדליגער יארן פון פאליטישע קאנפליקטן און אומסטאביליקייט וועלכע האט זיך אנגעהויבן הארט נאך די ערשטע וועלט מלחמה ווען די מערב וועלט האט אונטערגעשריבן דעם היסטארישן ווערסיי אפמאך אין פראנקרייך וועלכע האט געענדיגט די ערשטע וועלט קריג מיט די קאפוטילאציע פון די דייטשע אימפעריע. אין דעם אפמאך האבן פילע לענדער נאכגעגעבן לאנד איינע פאר די צווייטע און די אליאירטע האבן געצווינגען כינע אויפצוגעבן די שטאט שענדאנג צו יאפאן וועלכע האט געהאט א לאנג יעריגע קריגעריי איבער די טעריטאריע. די כינעזער סטודענטן זענען געווען זייער ברוגז אויף די אליאירטע און האבן געהאלטן אז מען האט אויסגעשפילט כינע וועלכע איז געווען א מיטגלידער אין די אליאירטע ארמייען. דאס האט געפירט צו היציגע דעמאנסטראציעס אין וועלכע מען האט קריטיקירט די מערב וועלט און געזוכט אן אנדערע רעגירונג סטיל. אין 1921 האבן צוויי אוניווערסיטעט פראפעסארן געגרינדעט די קאמוניסטישע פארטיי אין דער שטאט שאנכיי און צווישן זייערע נאכפאלגער איז געווען דער יונגער מאא זעדאנג, דער זון פון אן ארימע פארמער.
כינע האט אין יענע יארן נישט געהאט קיין סטאבילע רעגירונג און די פראווינצן און טעריטאריעס זענען געפירט געווארן דורך לאקאלע מלחמה לארדן. ווען די קאמוניסטישע פארטיי האט אנגעהויבן געווינען שטיצע אינערהאלב כינע האבן אנדערע גרופעס, און ספעציעל די קאמינטאנג פארטיי, דאס פרובירט שטערן און עס האט אויסגעבראכן א שטיקל מלחמה אין וועלכע די פרא-קאמוניסטן זענען געמארדעט געווארן און פארטריבן געווארן פון די גרויסע שטעט.
דער יונגער מאא איז דאן אויפגעקומען מיט א פלאן אין וועלכע די קאמוניסטישע פארטיי האט אנגעהויבן איינשטעלן דעם קאמוניסטישן מאדעל אין די פארווייטערטע שטעטלעך וואו עס האבן געוואוינט די ארימע פארמער און האבן גרינג צוגעשטימט דערצו. ביז א שטיק צייט האט די פארטיי דערקלערט זעלבשטענדיקייט אלס די דזשיאנגקסי סאוועטישע רעפובליק וועלכע האט אויך געהאט אן ארמיי, באקאנט אלס די רויטע ארמיי.
ווי נאר מאא האט דערקלערט זעלבשטענדיקייט האט די קאמינטאנג ארמיי מארשירט צו די קאמוניסטישע טעריטאריעס און עס האט אויסגעבראכן א מלחמה. אין אנפאנג האבן די קאמוניסטן געהאט די אויבערהאנט אבער ביז עטליכע וואכן האט די קאמינטאנג ארמיי ארומגערינגעלט דזשיאנגקסי און די קאמוניסטן זענען געווען געצווינגען צו אנטלויפן. מאא האט דאן געהאט אן ארמיי פון 80,000 מענער וועלכע האבן אים נאכגעפאלגט אריין אין גלות זוכנדיג א נייעם ארט וואו צו לאנדן. דאס איז געווען א מארש פון איבער א יאר ביז די רויטע ארמיי איז אנגעקומען אין שאנקסי פראווינץ אין צפון צענטראל כינע. אבער די לאנגע וועג פון איבער א יאר איז געווען באגלייט פון פייער פון די קאמינטאנג און פארשידענע מחלות וועלכע זענען פארשפרייט געווארן און אומגעברענגט צענדליגער טויזנטער. ביי דער צייט מאא האט דעגרייכט שאנקסי האט זיין ארמיי נאר פארמאגט 8,000 מיטגלידער.
דערנאך האט נאכגעפאלגט די מלחמות צווישן כינע און יאפאן אין וועלכע די קאמוניסטן האבן געהאלפן די קאמינטאנג קעמפן די יאפאנעזער אבער זענען געבליבן פאליטיש נישט איינגעשטימט און די קריגערייען האבן צוריק אויסגעבראכן ווען די קאמפן זענען געווען פאראיבער אין 1945. די רויטע ארמיי האט זיך אויסגעצייכנט צו זיין די מערסט געשולטע ארמיי קעגן יאפאן וועלכע איז פארטריבן געווארן אונטער דרוק ווען זי האט געקעמפט א צווייטע פראנט מיט אמעריקע אויפ'ן פאסיפיק.
מיט די ענדע פון די צווייטע וועלט קריג האט די קאנפליקט צווישן די קאמוניסטישע פארטיי און די קאמינטאנג אויפגעפלאצט און די קאמוניסטן האבן אנגעהויבן געווינען שטיצע ביי אלע ארימע פארמער וועלכע האבן געהאלפן קעמפן קעגן די קאמינטאנג. ביז 4 יאר איז די קאמינטאנג געווען באזיגט און מאא האט שטאלץ דעקלערט אז כינע האט געגרינדעט א נייע מענטש'נס רעפובליק אוו כינע. די קאמינטאנג כוחות האבן געמאכט פליטה פון כינע און זיך באזעצט אויפ'ן טייוואנער אינזל און זיך דעקלערט א זעלבשטענדיגע לאנד מיט'ן נאמען טייוואן.
כינע אונטער מאַאָ.
מאַאָ האָט געהערשט אַלס כינע'ס קאָמוניסטישער פירער פון 1949 ביז זײַן טויט אין 1976. ווי נאָר ער האָט אריינגעטראָטן אין אָפיס האָט ער אונטערגעשריבן אַ פרײַנטשאַפט אָפּמאַך מיט סאָוועטן־רוסלאַנד און איז פאַרבליבן געטרײַ צו די סאָוועטן ביז נאָך סטאַלינ'ס טויט ווען דער נײַער קאָמוניסטישער פירער כרושטשאָוו האָט אָנגעהויבן די דע-סטאַליניזאַציע.
מאא האט אין אויפברויז באשולדיגט רוסלאנד פאר'ן לאזן אונטערגיין קאמוניזם און פארשיקט אלע סאוועטישע ראטגעבער פון כינע און אנגעהויבן ארבעטן אויף א נייע מאדעל קאמוניזם מיט וועלכע ער האט זיך געגרויסט אלס די זעלבסטשטענדיגע קאמוניסטישע לאנד. מאא האט נאכגעפאלגט סטאלינ'ס פאליסיס אבער האט אויך אימפלימענטירט סיסטעמען געבויט דירעקט אויף קארל מארק'ס טעאריעס.
אין 1956 האט מאא געעפענט א פראגראם אין וועלכע זיין רעגירונג האט איינגעלאדענט אלע אינטעלעקטועל (געלערנטע) צו קומען זאגן געדאנקען וואס זיי האלטן איבער די קאמוניסטישע רעגירונג. מאא האט פארקויפט אז מיט'ן הערן די קריטיק וועט ער קענען אויסארבעטן דעם סיסטעם פאר'ן צוקונפט. ווען אלע באריכטן זענען געווען פארטיג האט מאא זיך געטראפן מיט צופיל קריטיק איבער די רעגירונג און אויף אים זעלבסט. מאא האט שטיל געמאכט זיינע קריטיק דורך אפזאגן פון זייערע שטעלעס, ארעסטן, און פארטרייבן פון לאנד.
מאא איז געווען באקאנט אז ער האט אויסגעארבעט זיינע באשליסונגען אליינס און דאס פרובירט אויפן חשבון פונעם פאלק. א ביישפיל איז געווען א פלאן פון זיין רעגירונג צו פראדוצירן ארגיקולטור אויפ'ן מאקסימום אויף וועלכע מאא האט פארגעזאגט אז דאס וועט לאזן כינע פראדוצירן אזויפיל ארגיקולטור ווי בריטען ביז 15 יאר. די רעגירונג האט געצוואונגען צענדליגער מיליאנען צו גיין ארבעטן אין די פעלדער און כמעט יעדע הויז איז געווען פארמישט אין די פראדוקציע אויף פארשידענע וועגן.
דער פראגראם איז שפעטער באקאנט געווארן אלס די "גרעיט ליפ פארווערד" וועלכע האט עווענטועל געברענגט א צוזאמענפאל פון כינע'ס עקאנאמיע און גרויסע נארטוליכע קאטאסטראפעס וועלכע האבן אומגעברענגט מיליאנען דורכאויס צענדליגער יארן. א דריטל פון כינע'ס וועלדער זענען אויסגעהאקט געווארן פאר די פראדוקציע פון האלץ און דאס האט ארויפגעברענגט די וואסער שטאפלן און געברענגט פארפלייצונגען אין די גרויסע שטעט (געוואוקסן נוצן אויס אסאך וואסער און אויב זיי ווערן עלימינירט פליסט אריין צופיל רעגן וואסער אין די טייכן).
די פראבלעמען האבן געברענגט פרישע באוועגונגען קעגן קאמוניזם און האט דעגרייכט איר קלימאקס אין 66' ווען מאא האט געשפירט אז זיין אייגענע רעגירונג האט פלענער צו אדאפטירן נייע דעמאקראטישע פאליסיס. מאא האט דאן געארדענט זיין מיליטער צו שטערן די בייזוויליגע פלענער קעגן קאמוניזם און געגרינדעט א פראגראם, וועלכע איז גערופן געווארן די גרויסע קולטוראלע רעוואלוציע, אין וועלכע א ספעציעלע אפטיילונג פון די מיליטער אונטער'ן נאמען די רויטע וועכטער האבן געפייניגט וויסנשאפטלער און פארשלאסן שולעס, צוברענכדיג די אייגענע עקאנאמיע נאר כדי צו שטערן דעמאקראטיע. דער מצב איז געווארן אזוי שלעכט אז אין 67' האט די רעגירונג געמוזט אריינשיקן דאס מיליטער צו האלטן ארדענונג אין לאנד צוליב די גרויסע מאס פארברעכנס וואס די ארימקייט האט געברענגט.
א טויש אין כינע איז אנגעקומען אין די פריע 70'גער יארן ווען מאא אליינס האט איינגעזען אז ער איז באגאנגען גרויסע טעותים און האט צוריק גערופן אפיציעלן וועלכע ער האט יארן פריער ארויסגעווארפן. די רעגירונג האט אנגעהויבן נאכלאזן אין פארשידענע הינזיכטן און די וועלט האט דאס אויפגענומען מיט גרויס צופרידנהייט און אלס רעזולטאט האט כינע געווינען איר זיץ אין די יו-ען וועלכע איז געווען אונטער פראגע אויב טייוואן זאל דאס באקומען אלס די ריכטיגע כינעזער. אין 72' האט אמעריקע'ס פרעזידענט ריטשארד ניקסאן באזוכט כינע און אונטערגעשריבן די שאנכאי קאמיוניק אין וועלכע די פאראייניגטע שטאטן האט נארמאליזירט באציאונגען מיט כינע און איר פארזיכערט אז איר קאנפליקט מיט טייוואן וועט געלעזט ווערן אן קריג.
די הארטנעקיגע קאמוניסטן האט דאס נישט געפאלן און מאא איז שוין געווען צו אלט אין שוואך דאס צו שטערן. אין די לעצטע פאזע האבן א גרופע קאמוניסטישע פארטיי פירער פרובירט ארויפציען א סקאנדאל אויף די צוריק גערופענע מיניסטארן אבער בעפאר זיי האבן געהאט א שאנס צו גיין פובליק איז מאא געשטארבן אין עלטער פון 82 יאר.
כינע נאך מאא.
מאא האט געהאט באשטימט זיין נאכפאלגער בעפאר ער איז געשטארבן אבער מיט זיין טויט האט זיך אלעס געטוישט און דער נייער פירער האט פארפעלט צו נעמען אויטאריטעט און די מער מעסיגע מיניסטארן האבן געפירט די מערכה און עלימינירט די קאמוניסטישע עקסטרימיסטן וועלכע האבן זיך גרופירט אונטער מאא'ס פרוי.
אין די רעגירונג איז געווען א מיניסטער מיט'ן נאמען דענג עקסזיאפינג וועלכער האט איבערגענומען די לייצעס פון די רעגירונג און צום צווייטן מאל געלאזט קריטיקירער קומען געבן זייערע מיינונגען אויף די קאמוניסטישע פארטיי. אבער אויך די צווייטע פרואוו איז דורכגעפאלן ווען די קריטיק איז געווען צופיל פאר די רעגירונג און דער פראגראם איז פארשלאסן געווארן און די גרעסטע קריטיקירער זענען ארעסטירט געווארן. דענג האט אבער באוויזן צו ראטעווען דאס לאנד'ס עקאנאמיע פון אונטערגאנג און איז קרעדיטירט געווארן פאר'ן צוזאמענהאלטן דאס פאלק און פאררעכטן דאס בילד פון די קאמוניסטישע פארטיי וועלכע איז באשמיצט געווארן נאך די גרעיט ליפ פארווערד דורכפאל און קאטאסטראפע.
דענג איז געווען פון די יונגע אין די רעגירונג אבער האט שטענדיג געוואונען איבער די עלטערע מיניסטארן און געהאלפן אריינברענגען נייע יונגע מיניסטארן וועלכע האבן מיטגעברענגט מיט זיך רעפארם פאליסיס וועלכע האט נאר געקענט אדאפטירט ווערן מיט דענג'ס צושטימונג און באמיאונג. א וויכטיגע טויש אין כינע האט זיך אנגעהויבן אין די 80'גער יארן ווען די רעגירונג האט איינגעזען אז מיט די ארגינעלע קאמוניסטישע סיסטעם וועט מען אין ערגעץ נישט אנקומען. אלס רעזולטאט האט די רעגירונג איינגעשטעלט פינאנציעלע זאנעס אין וועלכע אינטערנאציאנאלע אינוועסטירער זענען איינגעלאדענט געווארן צו מאכן ביזנעס. די ארגיקולטור סיסטעם איז ארויס פון די רעגירונג'ס הענט און איבערגעגעבן געווארן צו די פארמער וועלכע האבן געעפענט א פרייע מארק און אסאך רעגירונג פעקטאריס זענען צום ערשטן מאל ערלויבט געווארן צו נוצן זייערע פראפיטן פאר נייע אינוועסטמענט אנשטאט דאס געבן פאר די רעגירונג.
די רעזולטאטן זענען געקומען זייער שנעל און כינע'ס עקאנאמיע האט אנגעהויבן וואקסן שנעלער ווי סיי וועלכע לאנד און האט דעגרייכט קלימאקס אין 97' ווען האנג קאנג איז צוריק געגעבן געווארן צו כינע דורך בריטען און האט געדינגט אלס א הויפט אינטערנאציאנאלע האנדל'ס לאנד וועלכע איז יעצט געווען אונטער כינעזער הערשאפט. אבער די כינעזער רעגירונג האט נישט פרובירט איינשטעלן אירע פאליסיס אין האנג קאנג און ביז'ן היינטיגן טאג געניסט דאס אינזל פון פרייהייט וועלכע די כינעזער איינוואוינער האבן נישט.
דענג האט פארזיכערט די כינעזער פאלק אז די גוטע יארן זענען אויפ'ן וועג און כינע וועט זיין דער מאדעל פון א מארדערניזירטע קאמוניזם וועלכע איז אויסגעוואקסן דעם ארגינעלן טעאריע פון קאמוניזם. די וועלט איז געווען זייער צופרידן אבער האט געהאט א פארדאכט אז דאס איז נאר צייטווייליג און איינמאל כינע'ס עקאנאמיע וועט זיין געראטעוועט וועלן די קאמוניסטן צוריק באקומען זייער איינפלוס און די נייע רעכטן וועלן באזייטיגט ווערן. דענג איז געשטארבן אין 97' און זיין נאכפאלגער, פרעזידענט דזשיאנג זעמין, האט גאר פארגרעסערט די רעפארם פאליסיס און האט אפילו געלאזט רעגירונג ביזנעסער זיך פריוואטיזירן אויף א געוויסע פראצענט, ספעציעל די וואס זענען געווען אויף צרות אדער האבן נישט געברענגט קיין רעזולטאטן. דער פאליסי איז געווען אין דירעקטע קאנסטראסט צו דענג אבער האט זיך ארויסגעשטעלט צו זיין איינע פון די בעסטע באשלוסן פון די כינעזער רעגירונג וועלכע עסט די פירות ביז'ן היינטיגן טאג.
כינע איז זינט די 90'גער יארן פארבליבן א קאמוניסטישע שטאאט מיט א טיפע רעפארם פאליסי אין איר עקאנאמישן אפטיילונג. די איינציגסטע טייל פון די רעגירונג וואס איז פארבליבן הונדערט פראצענט קאמוניסטיש איז די פאליטישע סיסטעם. די קאמוניסטן האבן די אויבערהאנט אין זענען נוטה צו דעמאקראטיע נאר ווען עס קומט צו געלט און דערמיט האט כינע געווינען די צוטרוי פון די דעמאקראטישע וועלט כאטש אין רעאליטעט איז איר פאליטישע סיסטעם א קאמוניסטישע סיסטעם אין שורש און ווער עס פרובירט זיך קעגנשטעלן ווערט עלימינירט ווי אין סטאלין רוסלאנד.
קאמוניזם אין מזרח אייראפע.
אויסער כינע, האט קאמוניזם אריינגעדרינגען מיט א שטארקייט אין מזרח אייראפע נאך די צווייטע וועלט קריג. די אלע שטעט וועלכע האבן געשפירט דעם קאמוניסטישן טעם זענען געווען יונג און זענען אויסגעקריצט געווארן פון די געוועזענע עסטרייך-אונגארן, דייטשלאנד, רוסלאנד, און אטאמאניש אימפעריעס דורך צענדליגער אפמאכן וועלכע זענען געווען דער רעזולטאט פון די ערשטע וועלט קריג. רוב דערפון האבן געווינען זעלבשטענדיקייט אלס הינקנדיגע דעמאקראטיעס און אלע אויסער טשעכאסלאוואקיי זענען אריינגעפאלן אין אינערליכע קאנפליקטן פאר אויטאריטעט.
דורכאויס די צווייטע וועלט קריג האט נאצי-דייטשלאנד איינגענומען די אלע לענדער, רוב דערפון אן א שאס. ביי די ענדע פון די קריג האבן די סאוועטישע כוחות מארשירט פון מזרח און באפרייט די אלע לענדער פון דייטשע קאנטראל מיט די אויסנאם פון יוגאסלאוויע און אלבאניע. נאך די קריג האבן די אליאירטע איינגעשטימט צו געבן סאוועט-רוסלאנד די איינפלוס אויף מזרח אייראפע.
די סאוועטן האן באלד אנגעהויבן ארבעטן צו ברענגען קאמוניזם אין די אלע לענדער ווען די מערב וועלט האט פארמאכט די אויגן אלס א דאנק פאר סאוועט-רוסלאנד פאר'ן העלפן דערשטיקן נאצי-דייטשלאנד און ענדיגן די צווייטע וועלט קריג. די סאוועטן האבן איינגעשטעלט קאמוניסטישע רעגירונגען אין פוילן, אונגארן, בולגאריע, רומעניע, און טשעכאסלאוואקיי. אין 46' האט דער בריטישער פרעמיער מיניסטער, ווינסטאן טשורטשיל, קריטיקירט די קאמוניסטישע באוועגונג און געלאזט פאלן דעם היסטארישן ארויסזאג אז אן אייזערנע פירהאנג איז אראפגעפאלן אויפ'ן קאנטינענט. מיט דעם ארויסזאג איז מזרח און מערב אייראפע אפיציעל אפגעטיילט געווארן פאר די קומענדיגע יארן ווען פון איין זייט האט דעמאקראטיע געבליעט און אויף די אנדערע זייט האט קאמוניזם צוגרינד געלייגט אלעס.
ספעציעל איז געטראפן געווארן דייטשלאנד זעלבסט וועלכע איז געווארן צוטיילט אין האלב צווישן די קאמוניסטן און קאפיטאליסטן. אין דער זעלבער צייט וואס מערב דייטשלאנד האט באקומען הילף פון די מערב וועלט און זיך צוריק געשטעלט אויף די פיס מיט א בליענדיגע עקאנאמיע, איז מזרח דייטשלאנד פארבליבן אין ארימקייט און דעפרעסיע און טראנספארטאציע צווישן די צוויי ראיאנען איז געווארן זייער שווער ווען מיליאנען פאמיליעס זענען מיט געוואלד צעטיילט געווארן און האבן זיך מער נישט געקענט טרעפן.
די איינציגסטע צוויי לענדער וואס זענען אויך געגאנגען אונטער קאמוניזם נישט אונטער די סאוועטישע איינפלוס איז געווען יוגאסלאוויע און אלבאניע. די צווי לענדער האבן געהאט אייגענע פראבלעמען וועלכע האבן נישט געקענט געלעזט ווערן נאך דער קריג און ווען די קאמוניסטישע ווינט האט געבלאזן אינעם ראיאן זענען אויך די צוויי לענדער געפאלן קרבנות צו קאמוניזם.
צווישן די מזרח אייראפעאישע לענדער זענען בולגאריע, טשעכאסלאוואקיי, און מזרח דייטשלאנד געווען די וואס האבן גענוי נאכגעפאלגט און מיטגעשטימט מיט סטאלין ווען רומעניע, אונגארן, און פוילן האבן זיך פרובירט אפטיילן פון דעם סאוועטן־פאראיין און אדאפטירט רעפארמען אויף א געוויסע פראצענט. אין 55' האבן די סאוועטן געמאכט די ווארשע פאקט אין וועלכע עס איז געגרינדעט געווארן א קאנטער ארגאניזאציע צו נאט"א דורך די קאמוניסטישע לענדער אין מזרח אייראפע. די איינציגסטע צוויי לענדער וואס האבן נישט אונטערגעשריבן דעם אפמאך זענען געווען יוגאסלאוויע און אלבאניע וועלכע האבן זיך דערנענטערט צו כינע און האבן קיינמאל נישט געלאזט די סאוועטישע כוחות באטרעטן זייער ערד.
קאמוניזם אין מזרח אייראפע איז אבער קיינמאל נישט אויפגענומען געווארן אזוי ווארים ווי אין רוסלאנד אדער כינע. פון אנהויב אן האבן רעפארמיסטן פרובירט זיך קעגנשטעלן און זענען אונטערדרוקט געווארן דורך סאוועטישע כוחות. די ערשטע אזעלכע באוועגונגען האבן זיך אנגעהויבן מיט די טויט פון סטאלין און די די-סטאליניזאציע פון קרוטשאוו. אונגארן און פוילן האבן אנגעהויבן פרובירן מאכן שבת פאר זיך אבער די סאוועטן האבן דאס צושטערט און עלימינירט אלע וואס זענען געשטאנען אין וועג.
ספעציעל איז געווארן א מהומה און טשעכאסלאוואקיי וואו די רעפארמיסטן האבן געמאכט אן איבערקערעניש און די סאוועטישע ארמיי איז אריין אין א פולע אינוואזיע און באזייטיגט דעם רעפארמיסט פירער און איינגעשטעלט א צווייטן וועלכער איז געווען לאיאל צו מאסקווע.
קאמוניזם אין מזרח אייראפע האט אנגעהויבן אויסוועפן אין די שפעטע 80'גער יארן ווען גורבאטשאוו איז געווארן פרעזידענט פון רוסלאנד און ער האט פארשפראכן נישט צו נוצן רוסלאנד'ס מיליטער צו האלטן די קליינע לענדער ביי קאמוניזם. דאס האט באלד געפירט צו גרויסע פראטעסטן קעגן קאמוניזם אין פוילן און אין אונגארן וועלכע האבן באוויזן די ערשטע צו באזייטיגן די קאמוניסטישע פארטייען און באפרייען זייערע לענדער פון סאוועט רוסלאנד. דאס איז נאכגעפאלגט געווארן אין טשעכאסלאוואקיי וואו די פובליק האט אראפגעברענגט די רעגירונג און באלד דערנאך האט זיך דאס זעלבע אפגעשפילט אין דייטשלאנד וואו דער בערלינער וואנט איז אראפגעקומען און באפרייט מזרח דייטשלאנד פון קאמוניסטישע הערשאפט. באלד דערנאך האט זיך דאס זעלבע אפגעשפילט אין רומעניע וואו די מאסן האבן אומגעברענגט זייער קאמוניסטישער פירער און זיין פרוי און זיך אפגעטיילט פון סאוועט רוסלאנד איבערנאכט און מיט דעם זענען אלע אפמאכן צווישן סאוועט רוסלאנד און מזרח אייראפע צעפאלן און עלימינירט געווארן.
אלבאניע און יוגאסלאוויע האבן נאכגעפאלגט צום לעצט ערשט אין 1990. אין אלבאניע איז אלץ געגאנגען געשמירט אבער אין יוגאסלאוויע האט איבער דעם אויסגעבראכן א ציווילע קריג וועלכע האט זיך געשלעפט עטליכע יאר און האט געקאסט דאס לעבן פון הונדערטער טויזנטער מענטשן.
קאמוניזם אין אזיע.
מאנגאליע איז געווען דאס ערשטע לאנד אויסער דער סאוועטן־פארבאנד צו אדאפטירן א קאמוניסטישע רעזשים. דאס לאנד איז ארגינעל געווען א טייל פון דער כינעזער אימפעריע בעפאר די ערשטע וועלט קריג און נאך די קריג איז געווען א קאנפליקט צווישן כינע און רוסלאנד ווער עס זאל קאנטראלירן די רעגירונג. אין 1924 איז די רעגירונג געגאנגען קאמוניסטיש אונטער דעם איינפלוס פון רוסלאנד און איז געבליבן געטריי צו די סאוועטן ביז איר אונטערגאנג. דורכאויס די יארן האט מאנגאליע צוויי מאל געשיקט טרופן צו העלפן די סאוועטן קעמפן פאר קאמוניזם.
איינמאל דער סאוועטן־פאראיין איז צוזאמענגעפאלן האט אויך אנגעהויבן בלאזן רעפארם אין מאנגאליע וועלכע האט פארלאזט קאמוניזם אין 93' און האט ערוועלט א פרעזידענט אין דעמאקראטישע וואלן צום ערשטן מאל.
פון מאנגאליע איז קאמוניזם פארשפרייט געווארן אין וויעטנאם, קאמבאדיע און לאאס, וועלכע געפינען זיך איינע נעבן די אנדערע. וויעטנאם איז ארגינעל געווען א טייל פון דער פראנצויזישער אימפעריע און האט געווינען איר זעלבשטענדיקייט הארט נאך די צווייטע וועלט קריג אין וועלכע דאס לאנד איז צעטיילט געווארן צו צוויי ראיאנען פון וועלכע צפון וויעטנאם איז איבערגענומען געווארן פון די קאמוניסטישע פארטיי.
די קאמוניסטן האבן געהאט א שטארקע איינפלוס אין יענע צייטן און האבן געארבעט אויף דרום וויעטנאם איר צו נעמען אונטער קאמוניסטישע הערשאפט. דאס האט געפירט צו א מיליטערישע קאנפליקט אין וועלכע אמעריקע האט זיך אריינגעמישט און געשיקט טרופן צו ראטעווען דרום וויעטנאם פון די קאמוניסטישע נעגל. אמעריקאנער אויסערן פאליסי סטראטעגיסטן זענען געווען ביי דער מיינונג אז אויב גאנץ וויעטנאם וועט גיין קאמוניסטיש וועט קאמוניזם זיך שנעל פון דארט פארשפרייטן איבער גאנץ אזיע און נאך ווייטער.
אבער נאכ'ן נעמען שווערע פארלוסטן עטליכע יארן נאכאנאנד, האבן אמעריקאנער אינדערהיים פראטעסטירט קעגן די מלחמה און אמעריקע האט זיך ארויסגעצויגן פון דארט אין 975'. ווי נאר אמעריקע האט פארלאזט דרום וויעטנאם איז גאנץ וויעטנאם פאראייניגט געווארן אונטער קאמוניסטישע הערשאפט וועלכע איז געשטיצט געווארן דורך דער סאוועטן־פארבאנד.
אינדערצווישן איז אויך די דערנעבנדיגע קאמבאדיע געווארן קאמוניסטיש אונטער כינעזער איינפלוס. דאס איבערגאנג צו קאמוניזם דארט איז געגאנגען מיט גרויס ברוטאליקייט פון וועלכע 1.7 מיליאן מענטשן האבן פארלוירן זייערע לעבנס אין קאנפליקט און פון הונגער און פיין. אמעריקאנער כוחות האבן אויך אין קאמבאדיע פרובירט אפהלטן די קאמוניסטן אבער האבן נאר דורכגעפירט לופט קאמפיינען וועלכע האט נישט מער ווי געשפעטיגט די גרינדונג פון די קאמוניסטישע רעגירונג. אין 79' האט וויעטנאם אינוואדירט קאמבאדיע און איינגעשטעלט א פרא וויעטנאם רעגירונג וועלכע האט נאכגעפאלגט דעם סאוועטישן מאדעל פון קאמוניזם און איז נישט געווען אזוי ברוטאל. כינע האט פרובירט זיך קעגנשטעלן אבער די סאוועטן זענען געקומען וויעטנאם צו הילף און כינע האט זיך צוריק געצויגן.
אין די 80'גער יארן האט וויעטנאם אדאפטירט א רייע רעפארמען וועלכע האט געברענגט פארמערטע האנדל מיט סאוועט רוסלאנד און אנדערע קאמוניסטישע לענדער. וויעטנאם האט איבערגעלעבט די סאוועט צוזאמענפאל און איז ביז'ן היינטיגן טאג פארבליבן א קאמוניסטיש לאנד.
קאמבאדיע, פון די אנדערע זייט, האט איבערגעלאזט סאציאליזם אין 90' אן האט אדאפטירט א רייע פרייע האנדל רעפארמען און צוויי יאר דערויף האט דאס לאנד דורכגעפירט וואלן אין וועלכע עטליכע פארטייען האבן זיך באטייליגט. דאס לאנד אפיציעל נאמינירט געווארן אלס די קעניגרייך פון קאמבאדיע און ביז 99' זענען אלע פארברעכער אינערהאלב די קאמוניסטישע פארטיי געברענגט געווארן צו גערעכטיקייט.
לאאס איז געווארן קאמוניסטיש אין 75' אונטער די איינפלוס פון וויעטנאם וועלכע האט איר געהאלפן עקאנאמיש ביז אין די 90'גער יארן ווען לאאס האט דורכגעפירט עקאנאמישע רעפארמען. אבער דאס לאנד איז פארבליבן קאמוניסטיש ביז'ן היינטיגן טאג.
נאך א לאנד אין אזיע וואס איז געגאנגען אונטער קאמוניסטישע הערשאפט איז צפון קארעע. דאס לאנד קארעע איז ארגינעל געווען א קאלאניע פון יאפאן ביז נאך דער צווייטער וועלט קריג ווען דאס לאנד איז צעטיילט געווארן צווישן די אליאירטע און סאוועטישע קאנטראל. אין 1948 זענען געגרינדעט געווארן צוויי באזונדערע רעגירונגען און די צפון טייל איז געווארן קאמוניסטיש אונטער סאוועטישע קאנטראל.
צפון קארעא האט פרובירט אינוואדירן דרום קארעע אין 50' אבער איז געשטערט געווארן דורך די אליאירטע טרופן אין שפיץ פון די פאראייניגטע שטאטן. פון די אנדערע זייט איז כינע געשטאנען צו הילף פאר צפון קארעא און די קריג איז געווען א בלוטיגע וואס האט געקאסט מיליאנען מענטשליכע קרבנות. די קריג האט זיך געענדיגט מיט א שטילשטאנד אין 53' און איז פארבליבן צוויי באזונדערע שטאאטן.
דער קאמוניסטישער פירער פון צפון קארעא איז געווען קים איל סאנג וועלכער האט געהערשט פון 48' ביז זיין טויט אין 94'. ער איז געווען א דיקטאטורישער פירער וועלכער האט נאציאנאליזירט דאס לאנד מיט ברוטאלע הענט. זיין סיסטעם האט אבער פארפעלט און ביי דער צייט וואס ער איז געשטארבן האט דאס לאנד געהונגערט און מערערע עפעדימיעס האבן אומגעברענגט צענדליגער טויזנטער.
זיין זון, קים דזשאנג איל, האט אים איבערגענומען אלס פירער און האט געלייגט זיינע פריאריטעטן צו לעזן די עסן קריזיס און קומען צו א פארהאנדלונג איבער אירע נוקלעארע שטודיעס פראגראם מיט די פאראייניגטע שטאטן אין אויסטויש פאר עקאנאמישע הילף. אבער די געשפרעכן זענען דערווייל א דורכפאל און דאס לאנד איז פארבליבן קאמוניסטיש פונעם ערגסטן סארט.
קאמוניזם אין לאטיין אמעריקע.
קובא און ניקאראגוע זענען די איינציגסטע צוויי לענדער אין לאטיין אמעריקע וואס זענען געגאנגען אונטער קאמוניזם טראץ די שטארקע קאמוניסטישע ווינט וואס האט געבלאזן אינעם ראיאן. קובא איז געווען אונטער א דיקטאטורישע הערשאפט ווען פידעל קאסטרא האט געמאכט א רעוואלוציע און באזייטיגט די רעגירונג אלס א נאציאניליסט. אבער איינמאל ער האט איבערגענומען די מאכט האט ער זיך דעקלערט א סאציאליסט און האט אנגעקניפט פריינטליכע באציאונגען מיט סאוועט־רוסלאנד וועלכע האט באלד אויסגענוצט דאס לענדל צו סטראשן די פאראייניגטע שטאטן מיט נוקלעארע מיסילס וועלכע זי האט דארט אינסטאלירט.
נאך דעם מיסיל קריזיס האט קאסטרא זיך פאראייניגט מיט די קאמוניסטישע פארטיי און דאס לאנד איז אפיציעל געווארן קאמוניסטיש. קאסטרא האט פארזוכט עטליכע קאמוניסטישע מאדעלן און ווען איינס איז דורכגעפאלן האט ער גענומען א צווייטע. קאסטרא איז אלע יארן געווען א שווערע ארבייטער און א שרעקליכער עקשן און נאר אזוי האט ער באוויזן צו בייקומען אלע פראבלעמען.
קובא'ס שווערסטע צייטן איז געקומען נאך דעם סאוועטישן צוזאמענפאל. דורכאויס די סאוועטישע יארן האט קובא עקספארטירט צוקער צו רוסלאנד אין אויסטויש פאר נאפט און מאשינערי און די האנדל האט זיך גענצליך אפגעשטכלט אין 91'. בלית ברירה האט קאסטרא דורכגעפירט א רייע עקאנאמישע רעפארמען וועלכע איז אין דירעקטע קאנטראסט צו די ארגינעלע קאנצעפט פון קאמוניזם. אבער פאליטיש איז דאס לאנד פארבליבן קאמוניסטיש.
ניקאראגוא איז געווען פון די לעצטע לענדער צו גיין אונטער קאמוניזם ערשט אין 84' מיט די הילף פון קובא און סאוועט־רוסלאנד. די ארטיגע קאמוניסטישע רעגירונג האט אבער קיינמאל נישט אויסגעראטן די אפאזיציע פארטייען און מיט דער צייט האבן רעוואלוציאנערן, געשטיצט דורך אמעריקע, געדרוקט די קאמוניסטישע רעגירונג צו האלטן דעמאקראטישע וואלן אין וועלכע די הויפט אפאזיציע פארטיי האט געווינען און איינגעשטעלט א רייע רעפארמען וועלכע גיט ציווילע רעכטן.
קאמוניזם אין מיטל מזרח.
די איינציגסטע לאנד אין מיטל מזרח וואס איז געפאלן אונטער די סאוועטישע נעגל איז געווען אפגאניסטאן וועלכע איז געווען א קאנסערוואטיווע מאנארכיע. אין 1978 האט די קאמוניסטישע פארטיי דורכגעפירט א רעוואלוציע אויף די אנווייזונגען פון סאוועטן־רוסלאנד. דאס האט געפירט צו א ביטערע קאנפליקט צווישן א ראדיקאלע פארטיי און די קאמוניסטישע פארטיי. די ראדיקאלן האבן דארט געבונטעוועט און די סאוועטן האבן באלד אריינגעשיקט א מיליטער וועלכע האט אומגעברענגט דעם ראדיקאלן פירער און איינגעשטעלט א פרא־סאוועטישע רעגירונג.
די ארבעט איז אבער נישט געגאנגען גרינג און די סאוועטן האבן אריינגעברענגט א מיליטער פון 100,000 צו האלטן סטאביל דאס לאנד פון עקסטרעמיסטן. א באזונדערע גרופע איז געגרינדעט געווארן צו קעמפן די קאמוניסטן וועלכע איז געשטיצט געווארן דורך פאקיסטאן און די פאראייניגטע שטאטן. די סאוועטן האבן יארן לאנג געליטן פון די ראדיקאלן און האבן נישט געקענט באוויייזן צו ברענגען דאס לאנד אונטער קאנטראל. ענדליך אין 86' האט מיכאאל גורבאטשאוו געברענגט דעם קאנפליקט צו א בארואיגונגס שטאפל און ארויסגעצויגן זיינע טרופן. די פרא סאוועטישע רעגירונג האט אבער נישט לאנג אנגעהאלטן ווען אין 92' האבן די טאליבאנער געמאכט א איסלאמישע רעוואלוציע און איבערגענומען די מאכט אין 96' און אומגעברענגט דעם קאמוניסטישן פארטיי פירער.
נאך א פלאץ אינעם מיטל מזרח וואו די סאוועטן האבן געלייגט א פוס פאר א שטיק צייט איז געווען אין דרום תימן. דאס לאנד תימן איז ארגינעל געווען א בריטישע קאלאניע און איז געווארן זעלבשטענדיג אין 67' נאך א גורילא קריג וועלכע האט פארטריבן די בריטישע. די פארטיי וואס האט געווינען איז געווען א סאציאליסטישע און האט גענומען הילף פון סאוועטן־רוסלאנד. אבער עס זענען געווען עטליכע שטארקע פארטייען און די קאמוניסטישע פארטיי האט נישט געקענט אנהאלטן צו לאנג און האט זיך עווענטועל פאראייניגט מיט צפון תימן און עס זענען אפגעהאלטן געווארן דעמאקראטישע וואלן.
קאמוניזם אין אפריקע.
אפריקע איז על פי רוב געווען קאלאניעס פון פראנקרייך און בריטאניע וועלכע האבן איינע נאך די אנדערע געווינען זעלבשטענדיקייט נאך די צווייטע וועלט קריג. קאמוניזם האט דעגרייכט רוב אפריקאנער לענדער אבער נאר פיר פון זיי זענען טאקע געגאנגען קאמוניסטיש. דאס זענען געווען די רעפובליק פון קאנגא, עטיאפיע, אנגאלא און מאזאמביק.
קאנגא איז געווען די ערשטע אויף די רייע באלד נאכדעם וואס זי האט זיך דעקלערט זעלבשטענדיג פון פראנקרייך. דער קאמוניסטישער פארטיי פירער האט איבערגעמאכט דאס לאנד אויפן סאוועטישן מאדעל און גענומען הילף פון סאוועטן־רוסלאנד און אויך פון כינע. אנטי קאמוניסטן האבן אומגעברענגט דעם קאמוניסטישן פארטיי פירער 10 יאר שפעטער און זיינע נאכפאלגער האבן פרובירט אנהאלטן קאמוניזם. אבער זיי זענען דורכגעפאלן ווען די עקאנאמיע איז געגאנגען א גאנג און די פארטיי איז געצוואונגען געווארן צו מאכן א מולטי פארטיי עלעקציע אין וועלכע אן אנטי קאמוניסטישע פארטיי האט געווינען און צעבראכן קאמוניזם. דער געוועזענער קאמוניסטישער פירער זעלבסט איז אויך געווארן אויס קאמוניסט און האט שפעטער נאכאמאל געווינען צו ווערן פרעזידענט פון קאנגא, דאסמאל אלס א נאציאנאליסט.
עטיאפיע איז געגאנגען קאמוניסטיש אין 74' מיט שטיצע פון סאוועטן־רוסלאנד און קובא וועלכע האבן פארזיכערט דאס לאנד צו העלפן צוריק באקומען קאנטראל אויף א ראיאן וועלכע איז פארכאפט געווארן דורך סאמאליע סעפאטעריסטן. די עקאנאמיע אין עטיאפיע האט נישט געארבעט און מענטשן האבן געהונגערט וואס האט געצוואונגען די רעגירונג דורכצופירן עקאנאמישע רעפארמען און קאמוניזם איז צעביסלעך צונישט געווארן. דער קאמוניסטישער פירער האט נאך אלץ אנגעהאלטן די מאכט און איז ארויסגעשטויסן געווארן פון אפיס אין 91' באלד נאך דעם סאוועטישן צוזאמענפאל.
אבער מיטן צוזאמענפאל פון קאמוניזם האט זיך ערשט אנגעהויבן די צרות אין עטיאפיע ווען פארשידענע רעבעלן גרופעס האבן געקעמפט פאר מאכט און דאס לאנד איז אריין אין א בלוטיגע ציווילע קריג וועלכע האט אנגעהאלטן ביז אין 00' ווען א שלום איז איינגעשטעלט געווארן.
אנגאלא און מאזאמביקיא זענען ביידע געווען קאלאניעס פון פארטוגאל און האבן געווינען זעלבסטשטענדיקייט אין 75' ווען פארטוגאל איז דורכגעגאנגען א דעמאקראטישע רעוואלוציע. ביידע לענדער האבן באלד אדאפטירט קאמוניזם אונטער די איינפלוס פון סאוועטן־רוסלאנד וועלכע האט זיי געשטיצט עקאנאמיש.
אין אנגאלא האט אבער אויסגעבראכן א צווילע קריג צווישן די קאמוניסטן און אנטי קאמוניסטן און נאך עטליכע גרופעס. דאס לאנד איז געווארן א שטאנדפונקט צווישן רוסלאנד און אמעריקע וועלכע האבן ביידע געשיקט מיליטערישע הילף. די געשלעגן האבן זיך אפיציעל געענדיגט אין 91' ווען רוסלאנד און אמעריקע האבן אויסגעארבעט א שלום. אבער די קריגערייען האבן נישט נאכגעלאזט ביז עטליכע יאר שפעטער און היינט איז דאס א דעמאקראטיש לאנד.
אין מאזאמביקיא האט זיך אפגעשפילט אן ענליכע סצענע ווען דאס לאנד איז אויך אריין אין א ציווילע קריג מיט שטיצע פון דרופםאפריקע און סאוועטן־רוסלאנד אויף די צוויי זייטן. אבער דאס לאנד האט שנעלער שלום געמאכט (אין די שפעטע 80'גער יארן) און די צוויי פארטייען האבן אינאיינעם אדאפטירט פאליטישע רעפארמען און זיך געזעגנט פון קאמוניזם עטליכע יאר בעפאר דעם סאוועטישן צוזאמענפאל.
קאמוניסטישע איינפלוס אין נישט קאמוניסטישע לענדער.
קאמוניסטישע פארטייען האבן עקזיסטירט אין אסאך לענדער פון דער וועלט, אבער אין רוב פון זיי האבן די קאמוניסטישע פארטייען נישט באוויזן צו געווינען קאנטראל פון דער רעגירונג און האבן עקזיסטירט אלס אפאזיציע פארטייען. אין 1970 האט דער יו-עס שטאַט־דעפארטמענט אינדענטיפיצירט 88 לענדער וועלכע האבן דעמאלט געהאט קאמוניסטישע פארטייען אדער באוועגונגען. אין 1989 האט א צווייטע שטודיע געוויזן אז דער נומער איז אזויפיל ווי 106 און 23 דערפון זענען געווען אונטער קאמוניסטישע הערשאפט.
קאמוניזם האט אנגעהויבן אונטערגיין אין די ענדע 80ער און פריע 90ער יארן מיט דעם סאוועטישן צוזאמענפאל אלס דער מכה בפטיש. זינט דעמאלט האבן די קאמוניסטישע פארטייען מער נישט פרובירט נעמען די מאכט מיט געוואלד נאר עקזיסטירן אלס א טייל פון מולטי-פארטייען ליבעראלע דעמאקראטיעס, פרובירדיג צו דעגרייכן מאכט דורך פרייע וואלן.
קאמוניזם אין מזרח אייראפע היינטיגע צייטן.
די קאמוניסטישע פארטיי פונעם סאוועטן־פארבאנד (סי-פי-עס-יו) איז אפגעשטארבן אינאיינעם מיט דעם סאוועטן פאראיין אין 91' און איז אויפגעלעזט געווארן א מאנאט דערויף. די 15 געוועזענע סאוועטישע רעפובליקן זענען צעטיילט געווארן צו זעלבשטענדיגע לענדער און די קאמוניסטישע פארטיי איז פארבאטן געווארן פון עקזיסטירן.
מיט דער צייט האבן די קאמוניסטישע שטיצער צוריק אויפגעבויט זייערע פארטייען אבער מיט אנדערע ווארצלן און נייע נעמען און האבן מער נישט פרובירט נעמען די מאכט מיט געוואלד. די נייע קאמוניסטישע פארטייען האט מען גערופן די נעא-קאמוניזם און זיי עקזיסטירן היינט אין אלע לענדער וואס האבן באלאנגט פאר דעם סאוועטן פאראיין.
די קאמוניסטישע פארטייען אין די געוועזענע קאמוניסטישע לענדער זענען גרויסע אפאזיציע פארטייען וועלכע געווינען געווענליך צווייט אדער דריט אין נאציאנאלע וואלן. אין רוסלאנד, צום ביישפיל, איז די קאמוניסטישע פארטיי אריינגעקומען צווייט אין די נאציאנאלע וואלן אין 96' וועלכע באריס יעלצין האט געווינען און נאכאמאל אין 00' וועלכע וולאדימיר פוטין האט געווינען. אין עטליכע קליינע לענדער אין מזרח אייראפע און אזיע האבן די קאמוניסטישע פארטייען עווענטועל געווינען די וואלן אבער האבן קיינמאל נישט צוריק איינגעשטעלט קאמוניזם ווי בעפאר, נאר ליבערשט איינגעשטעלט א סאציאליסטישע עקאנאמישע סיסטעם מיט א מולטי-פארטיי פאליטישע סיסטעם.
די איינציגסטע צוויי געוועזענע קאמוניסטישע לענדער וועלכע האבן קיינמאל מער נישט געהאט אפילו אן אפאזיציע קאמוניסטישע פארטיי איז דייטשלאנד און אלבאניע.
קאמוניזם אין מערב אייראפע.
די קאמוניסטישע פארטייען אין מערב אייראפע זענען געגרינדעט געווארן צוושן די יארן פון 1918 און 1923, נאכפאלגנדיג דער רוסישער רעוואלוציע. די פארטייען האבן געהאט אסאך שטיצער וועלכע איז שטארק געווארן בעפאר און נאך דעם צווייטן וועלט קריג אבער זיי האבן קיינמאל נישט באוויזן צו געווינען די מאכט און האבן נישט פרובירט דאס נעמען מיט געוואלד. די איינציגסטע מערב אייראפעאישע לאנד וואו די קאמוניסטן האבן יא געקעמפט מיט די רעגירונג איז געווען אין גריכן, וואו די קאמוניסטן האבן געקעמפט א גורילע קריג צווישן 46' און 49' אבער זענען דורכגעפאלן.
נאכפאלגנדיג דעם סאוועטישן צוזאמענפאל, האבן אלע קאמוניסטישע פארטייען אין די פרייע לענדער פארלוירן אסאך שטיצע און עקזיסטירן היינט אלס קליינע פארטייען מיט ווייניג אויסזיכטן פאר דעם צוקונפט.
קאמוניזם אין אמעריקע.
די קאמוניסטישע באוועגונג אין די פאראייניגטע שטאטן האט זיך אנגעפאנגען אין 1917 נאכפאלגנדיג די באלשעוויק רעוואלוציע אין רוסלאנד. די קאמוניסטן האבן ארגינעל באלאנגט צו די סאציאליסטישע פארטיי אוו אמעריקע און האבן זיך אפגעטיילט און געגרינדעט צוויי נייע פארטייען וועלכע האבן זיך גערופן די קאמוניסטישע פארטיי און די קאמוניסטישע לעיבאר פארטיי. עווענטועל האבן זיך די צוויי פארטייען פאראייניגט און זענען געווארן די קאמוניסטישע פארטיי פון די פֿאראייניגטע שטאטן פון אמעריקע (סי-פי-יו-עס-עי).
קאמוניזם אין אמעריקע איז קיינמאל נישט טאלערירט געווארן און באלד נאך די ערשטע וועלט קריג האט די רעגירונג אנגעהויבן זיך פארלייגן אויסצוראטן קאמוניזם. צווישן 919' און 920' האבן פעדעראלע און לאקאלע אויטאריטעטן באפאלן קאמוניסטישע הויפטקווארטירן און ארעסטירט טויזנטער און די פארטיי איז געגאנגען אונטער די ערד וואו זיי זענען ווייטער אנגעגאנגען מיט זייער ארבעט און די אויטאריטעטן האבן זיי נאכגעיאגט און פון צייט צו צייט ארעסטירט נאך און נאך. אין 29' איז דער קאמוניסטישער פירער פון אמעריקע ארעסטירט געווארן און איז פארשיקט געווארן פון לאנד.
צווישן די יאר'ן פון 30' ביז 45' האט קאמוניזם געהאט איר גרעסטע איינפלוס אין אמעריקע. אין די יארן איז פארגעקומען די גרעיט דעפרעסיע און מיליאנען האבן פארלוירן זייערע דזשאבס און די אומצופרידענע האבן געזוכט א נייע עקאנאמישע סיסטעם צו וועלכע קאמוניזם האט געקלינגען זייער פאסנד פאר אזעלכע מענטשן.
און אירע בעסטע יארן האט די קאמוניסטישע פארטיי פארמאגט 80,000 מיטגלידער אבער האט אנגעהויבן פאלן ווי נאר די דעפרעסיע איז אריבער און נאכמער ווען נאצי-דייטשלאנד האט אונטערגעשריבן די נאן-אגרעשן פאקט מיט סאוועטן־רוסלאנד. ביי די ענדע פון די קריג ווען די אליאירטע האבן זיך פאראייניגט מיט רוסלאנד צו באקעמפן דייטשלאנד, האט זיך די פארטיי אביסל צוריק געכאפט און דער דעמאלטדיגער פארטיי פירער האט רעפארמירט די פארטיי און דאס געגעבן א נייע נאמען, די קאמוניסטישע פאליטישע אסאסיאציע.
דער אויסברוך פון די קאלטע קריג האט געגעבן א שטארקע קלאפ פאר די קאמוניסטישע פארטיי פון וועלכע זי האט זיך קיינמאל מער נישט ערהוילט. די רעגירונג איז געווען באזארגט אז די רוסישע קאמוניסטן וועלן פרובירן געווינען איינפלוס אין אמעריקע און פרעזידענט טרומאן האט באשטעטיגט א געזעץ וועלכע האט ערלויבט די אויטאריטעטן צו פארשן אלע רעגירונג ארבייטער אויב זיי האבן שייכות צו די קאמוניסטישע פארטיי. ווער עס איז געפינען געווארן מיט עפעס קאמוניסטישע באציאונגען איז אפגעזאגט געווארן פון זיין דזשאב און אלע שרייבער, אקטיארן, און פילם פראדוצירער מיט קאמוניסטישע באציאונגען זענען באזייטיגט געווארן אדער האט מען זיי שטיל געמאכט. די רעגירונג האט געארבעט זייער אומ-דעמאקראטיש אבער רוב האבן געהאלטן אז עס איז נישט פאראן קיין אנדערע ברירה צו קענען פארמיידן קאמוניזם פון קענען אינפילטרירן דאס אמעריקאנער רעגירונג.
צווישן די יארן פון 50' און 54' האבן די אויספארשונגן דעגרייכט א קלימאקס ווען דער רעפובליקאנער סענאטאר, דזשאסאעף מעקארטי, האט זיך גענומען איבער פארדעכטיגטע וואס האבן שייכות מיט קאמוניזם און מיט דעם באוואשן צענדליגער אנגעזעענע פאליטישאנס. אין די ענדע האט די סענאט זיך גענומען איבער מעקארטי זעלבסט, נאכדעם וואס עס איז אויפגעוויזן געווארן אז ער האט אויסגענוצט זיין פאליטישע מאכט צו נקמה נעמען פון זיינע קעגנער אינערהאלב די רעגירונג.
מיטגלידערשאפט אין די קאמוניסטישע פארטיי איז געפאלן אין די טויזנטער יעדעס יאר און ביז 57' האט עס געהאלטן אינגאנצן ביי 10,000. פון דעמאלט אן איז די קאמוניסטישע פארטיי אן אויסגעשפילטע פארטיי מיט ווייניג אויפטוען אבער עקזיסטירט נאך ביז'ן היינטיגן טאג.
אריבער די גרעניץ אין קאנאדע האט קאמוניזם געהאט שטיצע אינערהאלב די האנדל יוניאנס וועלכע האבן געוואלט אראפווארפן אמעריקאנער און בריטישע אימפעריעליזם. אבער קאמוניזם האט אנגעהויבן פארלירן שטיצע ווען סטאלין איז געשטארבן און עס איז ארויפגעשווימען דער אמת וואספארא קאלטבלוטיגע רוצח און מאסן מערדער ער איז געווען, וואס האט געגעבן א שלעכט בילד איבער קאמוניזם בכלל. מיט דער צייט האבן די צוויי גרעסטע יוניאנס פארלאזט די קאמוניסטישע פארטיי און קאמוניזם איז זינט דעמאלט פארבליבן א קליינע סעקטע.
די צוקונפט פון קאמוניזם.
קארל מארקס און פרידריק ענגעלס האבן פארגעשריבן אז קאפיטאליזם איז געווען א טונקעלע צייט און קאמוניזם וועט אויפבליען און איבערנעמען די וועלט און גרינדן די צוקונפט אין וועלכע די פשוט'ע מענטשן וועלן זיין צופרידן און עס וועט הערשן שלום אויף דער וועלט.
אבער די רעאליטעט פון קאמוניזם האט אינגאנצן נישט געשטימט מיט דער טעאריע ווי מארקס און ענגעלס האבן זי אראפגעלייגט. אויסער וואס די קאמוניסטישע צענטראלע עקאנאמיע סיסטעם האט נישט געארבעט, איז די פאליטישע סיסטעם דערפון געווען קארומפירט און אירע פירער האבן דאס אויסגענוצט פאר מאכט און טיילמאל געפייניגט און אומגעברענגט מיליאנען פאר זייער כבוד און מאכט.
אויסערדעם וואס קאמוניזם איז געווען א דורכפאל פאר זיך, איז עס געווען א דאפעלטער דורכפאל ווען אין דער זעלבער צייט האבן די קאפיטאליסטישע לענדער געהאט די גרעסטע סוקסעסן אין די היסטאריע ווען די עקאנאמיעס האבן געבליעט און מענטשן האבן באקומען די סטאנדארטן פון וועלכע זיי האבן גע'חלומט צו לעבן. קאמוניזם האט זיך ארגינעל נאר געבויט אויף די פראבלעמען וואס קאפיטאליזם האט געהאט, אבער ווען עס איז שוין געווען אימפלימענטירט איז די קאפיטאליסטישע עקאנאמישע סיסטעם דורכגעגאנגען א דראסטישע טויש ווען די עקאנאמיע איז איבערגענומען געווארן מיט סערוויס און פינאנץ און האנט ארבעט איז איבערגעפירט געווארן צו די ארימע לענדער.
קאמוניסטישע רעזשימען האבן געארבעט זייער שווער זיך אן עצה צו געבן און זענען געשטאנען מיט בייזע אויגן און זיך צוגעקוקט ווי די קאפיטאליסטישע לענדער וואקסן און בליען מיט ציפערן ווי קיינמאל בעפאר. אין דער צייט וואס אמעריקאנער בירגער האבן הנאה געהאט פון יעדע מינוט אין לעבן, זענען די רוסישע בירגער געווען אונטערדרוקט אונטער א ברוטאלע רעזשים וואס האט זיי קוים געקענט האלטן ביים לעבן.
דער פאקט איז אבער אז מארקס און ענגעלס האבן אין א געוויסן וועג געווארענט אויף דעם אויסגאנג. מארקס שרייבט קלאר אין זיין בוך אז קאמוניזם וועט זיך נאר אויסארבעטן אויב עס וועט ערשט איינגעשטעלט ווערן אין די רייכע לענדער. ער ווארענט אז די ארימע לענדער וועלן נישט האבן די קוועלער צו מאכן דעם סיסטעם ארבעטן און דאס וועט דורכפאלן.
און אזוי איז טאקע געווען. די רייכע אייראפעאישע לענדער זענען געווען צופרידן און האבן נישט געזוכט צו אדאפטירן קאמוניזם. פון די אנדערע זייט האבן די נייע ארימע לענדער (לענדער וועלכע זענען נארוואס געווארן זעלבסטשטענדיג נאכ'ן זיך אפברעכן פון גרויסע אימפעריעס) זיך באלד צוגעכאפט צו קאמוניזם אלס אן אלטערנאטיווע עקאנאמיע סיסטעם און עס איז געווען א דורכפאל.
די פירער פון די לענדער זענען געווען ביי דער מיינונג אז ערשט דארף זיין שלום און דערנאך וועט מען ארבעטן אויף די עקאנאמיע. אין רוב פון די לענדער איז דער פאליטישער מצב געווען קריגערייען און מלחמות און נאר קאמוניזם האט אויסגעזען צו זיין דער צוקונפט און מען האט געהאפט אז איינמאל די מענטשן וועלן לעבן בשלום וועט די עקאנאמיע אויטאמאטיש ארבעטן. דאס איז אבער געווען א פֿאַטאַלער טעות און אנשטאט אויפגעבן קאמוניזם האבן אירע פירער זיך באשיצט אונטער מאכט ביז עס איז מער נישט געווען קיין ברירה.
ווען סאוועטן־רוסלאנד איז ענדליך צוזאמענגעפאלן און מיטגענומען מיט זיך רוב קאמוניסטישע לענדער, האבן די פארבליבענע קאמוניסטישע לענדער זיך רעפארמירט צו קענען בלייבן ביים לעבן. די טראנספארמירונג איז טיילמאל געגאנגען אויף אזוי ווייט אז די רעגירונג איז נישט געווען צום דערקענען. די איינציגסטע צוויי לענדער וועלכע זענען געבליבן מיט די ארגינעלע ארטאדאקסישע קאמוניזם איז קובא און צפון קארעא, כאטש אויך זיי זענען געווען געצוואונגען צו טוישן גאנג עטליכע מאל צו קענען שפייזן דאס פאלק. אין ביידע לענדער זענען די ארגינעלע פירער נאך אלץ אין מאכט און דאס איז דער הויפט סיבה צו דעם פאקט. אין קובא איז פידעל קאסטרא נאך אלץ פירער, און ווען ער וועט שטארבן האט ער א ברודער וואס וועט אים איבערנעמען, און אין צפון קארעא איז קינג דזשאנג איל דער זון פון דעם גרינדער פון די רעזשים.
די שאנסן אז א קאמוניסטישע באוועגונג זאל נאכאמאל ארומגיין אין די וועלט איז רחוק מן השכל. 95 פראצענט פון קאמוניסטישע רעזשימען זענען צוזאמענגעפאלן און די פארבליבענע האבן זיך רעפארמירט און האבן נישט קיין אייניגע מאדעל סיסטעם וואס ווערט נאכגעפאלגט. מען קען קיינמאל נישט וויסן וואס דער צוקונפט וועט ברענגען, אבער ווען מען באטראכט דער גאנצער היסטאריע און פראקטיק איז נישטא וואס צו זארגן אז דאס וועט אמאל צוריק קומען. קאמוניזם איז געווען א דורכפאל פון אנהייב אָן און איז נאר געגאנגען מטה מטה ווי ווייטער.
אזעלכע לענדער ווי קובא און צפון קארעא וועלן ווארשיינליך אויפגעבן קאמוניזם עווענטועל. אין קובא וועט דאס מעגליך פאסירן ווען די קאסטרא ברודערס (80 און 75 יאר אלט) וועלן שטארבן און דאס לאנד וועט איבערלאזן קאמוניזם צו קענען באנייען האנדל מיט אמעריקע. אין צפון קארעא איז דער עקאנאמישער מצב נישט גוט און אויב דאס וועט ווייטער אזוי אנגיין וועט דאס לאנד זיין געצוואונגען צו מאכן דראסטישע רעפארמען.
די שווערסטע צו שפעקולירן איז כינע, וויעטנאם, און לאאס וואו די עקאנאמיע איז במשך די יארן איבערגעארבעט געווארן אבער די פאליטישע סיסטעם איז פארבליבן אן איין פארטיי הערשאפט. כינע איז אנטשלאסן אז זי וועט נישט איבערמאכן די טעותים וואס מיכאיל גארבאטשאוו האט געטאן אין רוסלאנד און מיט אירע עקאנאמישע רעפארמען שטייט איר עקאנאמיע ביי זייער גוטע שטאפלען ווען אין דער זעלבער צייט איז פאראן א קאמוניסטישע פאליטישע סיסטעם וועלכע לאזט נישט קיין אפאזיציע צושטאנד קומען און די מידיע ווערט צענזורט.
פֿיאָדאָר איוואַנאָוויטש טיוטשעוו (5טן דעצעמבער 1803 – 27סטן יולי 1873)איז געווען אַ באַוווּסטער רוסישער דיכטער און דיפּלאָמאַט. ער האט
געוווינט אין מינכן און אין טורין, און ער איז געווען באַקאַנט מיט היינריך היינע און פרידריך שעלינג.
אין ליטעראַרישן לעבן האָט טיוטשעוו קיין אָנטייל ניט גענומען, פֿאַר ליטעראַט האָט ער זיך ניט געהאַלט.
עס זייַנען פֿאַרבליבן אַן ערך 400 פֿון זייַנע לידער, וואָס זייערע שורות ציטירט מען אָפֿט אין רוסלאַנד. טיוטשעווס פֿריע לידער זייַנען געשריבן אויפֿן שטייגער דער פּאָעטישער טראַדיציעס פֿונעם 18סטן יאָרהונדערט. אין זייַנע געדיכטן, וואָס שטאַמען פֿון די 1830ער, זייַנען שטאַרק די טראַדיציעס פֿונעם אייראָפּעישן (באַזונדערס דייַטשן) ראָמאַנטיזם. דאָס איז פֿילאָסאָפֿישע (מעדיטאַטיווע) דיכטונג, וואָס איר וויכטיקסטע טעמעס זייַנען: געדאַנקען וועגן דער אַלוועלט, וועגן דעם מענטשלעכן גורל, וועגן דער נאַטור. אין די 40ער יאָרן האָט טיוטשעוו געשריבן אַ ריי פּאָליטישע אַרטיקלען, געווידמעט דער פּראָבלעם פֿון די באַציונגען צווישן רוסלאַנד און דער מערבדיקער ציוויליזאַציע. אין די 1850 האָט ער געשאַפֿן עטלעכע שאַרפֿע ליבעס-לידער, וואָס אין זיי די ליבע איז באַטראַכט ווי אַ טראַגעדיע. די דאָזיקע לידער זייַנען דערנאָכדעם געווען פֿאַראייניקט אין אַזוי-גערופֿענעם "דעניסיעווער ציקל" – דהיינו דעם לידער-ציקל, געווידמעט י.אַ. דעניסיעווען, דעם דיכטערס אַ געליבטער. אין די 60-70-ער יאָרן שאַפֿט טיוטשעוו על-פי-רוב פּאָליטישע ליריק.
דאָס סאַמע באַרימסטע טיוטשעווס ליד – "!Silentium" – איז אַ ביטער רוף צום שווייַגן, אַ באַדויערונג, וואָס איין מענטש קען ניט קיינמאָל אינגאַנצן פֿאַרשטיין דעם אַנדערן. אַ סך שורות פֿון טיויטשעווס לידער זייַנען געוואָרן ברייט ציטירטע אַפֿאָריזמען.
האַרבסט אדער אָסיען איז איינער פון די 4 סעזאנען פון יאר נאך זומער און בעפאר ווינטער. מען טוט דעמאלטס איינזאמעלען די תבואה.
עס פאלן דעמאלטס די בלעטער פון די ביימער נאכדעם וואס זיי טוישן קאליר פון גרין צו אראנזש און דערנאך רויט.
די נאכט ווערט לענגער און דער טאג ווערט קירצער.
די טעמפעראטור ווערט קעלטער.
עס איז משך פון די חדשים סעפטעמבער אקטאבער נאוועמבער דעצעמבער אין צפון זייט פון דער וועלט, און די חדשים פון מארץ אפריל מיי אין דרום זייט לענדער פון דער וועלט.
דאס איז די צייט פון ימים נוראים, און יום טוב סוכות און דעם אנפאנג פונעם אידישן יאר.
חביות עץ לאכסנת היין בשלב היישון
א קעלטער איז דער פלאץ וואו מ'קוועטשט אויס טרויבן בכדי צו מאכן וויין. ספעציעל מיינט א קעלטער די גרוב וואו דער זאפט זאמעלט וואס קומט ארויס ווען מ'פרעסט די טרויבן.
אמאל פלעג דער קעלטער זיין לעבן דעם וויינגארטן. אבער היינטיגע צייטן ברענגט מען טרויבן פון דער ווייט צום קעלטער.
צו מיינט איר ערבות פאר ארבעה מינים אדער פאר הושענה רבה?
ערבות איז א פארפליכטונג אזא גאראנטי, אז ווען איינער בארגט געלט פון א צווייטן נעמט ער מיט אן עָרב וואס יענער אף על פי וואס ער אליין'ס באקומט נישט דאס געלט נעמט ער זיך אונטער צו באצאלן אויב דער חבר קען נישט באצאלן.
ערבות איז א זאך וואס א מענטש איז זיך זעלבסט מתחייב זיי רופן דאס "וואראנטי" אז ווען מ'קויפט עפעס קען מען דאס צוריקגעבן און דער פארקויפער מוז געבן א נייע זאך צוליב זיין התחייבות.
אנשטאט וואס ביי די בענק איז דא נכסים פארמעגן וואס ווערט אן "ערב" פארן חוב איז דא אזא זאך אז אנדערע מענטשען קענען זיך מתחייב זיין צו באצאלן. די גמ"חים היינט אין ניו יארק פארבארגן בלויז מיט 3 אנדערע ערבים וואס שרייבן אונטער.
עס איז דא אזא רוחניותדיג ערבות אויף יעדן איד צו זעהן אז יענער זאל זיך פירן הייליג. ווי די משנה זאגט "כל ישראל ערבים זה בזה"
אין מזרח אייראפע איז מען מזכיר נשמות אויך די טעג פון יום טוב (שלוש רגלים) ווען מען ליינט אין דער תורה די פרשה "כל הבכור", ד.ה. אחרון של פסח, דעם צווייטן טאג שבועות און שמיני עצרת.
נאך יזכור זאגט מען אב הרחמים, א תפילה פאר די קדושים פון די קרייצצוגן.
עס איז א מנהג ביי טייל ארויסצושיקן פון שול יעדעם איינעם וואס האט נאך ביידע עלטערן וואס לעבן. צוליב סזאל נישט שאטן קיין עין הרע מצד די חברה וואס האבן שוין נישט קיין עלטערן.
אויך געבט מען צדקה לעילוי נשמת זיי.
אויך צינד מען א נשמה ליכט פאר זיי.
די פעריאדישקייט פון דער זון קומט פון דער ראטאציע פון דעם ערד־פלאנעט ארום זיין אַקס.
די ראטאציע פון דער ערד דורך דעם טאג
א טאָג אדער א מעת-לעת איז אן איינס פון צייט וואס איז לאנג אזוי ווי די זון גייט איין מאל ארום דער ערד. וואס די זון גייט לכאורה ארום דער ערד איז צוליב דעם וואס די ערד דריים זיך אויף איר אקס, אבער די לענג פון דעם טאג איז אויך אפהענגיק אין דעם וואס די ערד גייט ארום דער זון.
א מעת-לעת האט 24 שעה׳ן, וואס איז 1,440 מינוט, וואס איז 86,400 סעקונדעס. איין זון יאר האט (בערך) 365.2422 טעג, ד״ה 365 טעג, 5 שעה׳ן, 48 מינוט און 46.08 סעקונדעס.
א טאג איז א נאטירלעכער איינס פון צייט (אנדערש ווי א שעה, וואס איז אן אויסגעקלערטער איינס).
אויך קען א טאג אפגצייכענען די האלבער טאג קעגן די נאכט, דאן רופט מען עס בייטאג דאס הייסט די דאזיגע שעות וואס איז ליכטיג.
דער אידישער טאג הייבט זיך אן פון דער צאת הכוכבים.
הלכה איז דער אידישער באגריף וויאזוי זיך צו פירן אויף די וועלט ביים לעבן און ביים טויט. עס איז א מאדערן ווערסיע פון תרי"ג מצוות.
עס איז דא א 4 טיילן שלחן ערוך: חושן משפט געלט און האנדל. יורה דעה - כשרות. אורח חיים טעגליכע פירונגען. און אבן העזר - מאן און ווייב.
לעצטנס איז דא דער משנה ברורה וואס זענען פארשריבן אלע מאדערן הלכות.
עס איז דא וואס זענען צווישן איין מענטש און אנדערן. און צווישן גאט אין דעם מענטש.
יידל מיטן פידל (פויליש: Judel gra na Skrzypcach, ענגליש: Yiddle With His Fiddle) איז א זייער ערפאלגרייכער פילם אויף יידיש, וואס איז געשאפן געווארן אין פוילן דורך רעזשיסאר יוסף גרין, מיט מאלי פיקאן אין דער טיטל־ראלע. די פרעמיערע איז געהאלטן געווארן אין ווארשע י"ד תשרי תרצ"ז, און דער פילם האט געעפנעט אין ניו יארק י"ז טבת. מיט א סינכראניזאציע אויף העברעאיש שפילט ער אויך אין ארץ ישראל זייט ח' תמוז דעם זעלבן יאהר.
די געשיכטע פון דעם פילם דערציילט וועגן א יונג מיידל (מאלי פיקאן) און איר טאטע, וואס האבן נישט קיין געלט מען האט זיי ארויסגעווארפן פון דער דירה און זיי מוזן וואנדערן אין וועגן און פארדינען געלט ווי כליזמרים. דאס מיידל האט מורא צו וואנדערן ווי א מיידל, וואס איז זייער שווער אין די וועגן און זי טוט זיך אן ווי א בחור, וואס הייסט יידל.
יידל און זיין טאטע טרעפן זיך מיט צוויי אנדערע כליזמרים, און יידל פארליבט זיך אין דעם יונגער מאן אפרים. עס איז אוודאי נישט גרינג פאר איר ווייל ער מיינט זי איז א בחור.
אינמיטן וועג זענען זיי ביי א חתונה וואו די כלה וויל נישט עכט חתונה האבן ווייל זי איז פארליבט אין יאסל פריעדמאן. יידל ערלעדיגט אז מען זאל זי מיטנעמען מיט די קלעזמער, און זי זינגט צוזאמען מיט זיי. ווען אפרים וויל זיך פארליבן אין דער כלה פרובירט יידל עס צו שטערן. סוף-כל-סןף, נאך א סך צרות, ער לערנט זיך אז זי איז א מיידל. ער ליבט איר און זי ליבט אים און זיי פארן צוזאמען קיין אמעריקע, וואו זי וועט זיין א זינגערין.
פאטענץ ((העברעיש: "חזקה", ענגליש: "exponentiation")) איז אן אריטמעטישע אפעראציע אויף צאלן. דער פשוטסטער אופן פון פאטענץ איז איבערגעחזרטע טאפלונג. מען שרייבט א פאטענץ מיט א מדרגה אדער כפל אנצייגער; די מדרגה שרייבט מען קליינטשיק, אויבן, ביי דער רעכטער זייט פונעם נומער, אזוי: formula_1, און דאס צייכנט אן צו טאפלען דעם באזיס נומער "A" מיט זיך אליין אזוי פיל מאל ווי די מדרגה "b" ווייזט.
צום ביישפיל: ווען עס שטייט פאר אונדז דער טערמין formula_1 דארפן מיר טאפלען דעם 3 מיט זיך אליין 4 מאל. formula_1 וואס קומט אויס formula_1. און מע זאגט עס ארויס "דריי צום פערטן כח" אדער "דריי צו דער פערטער מדריגה".
א מדריגה איז חל נאר אויפן באזיס נומער. צב"ש אויב דער באזיס נומער איז מיט א מינוס, דאפלען מיר ניט דאס מינוס סיידן אויב דער באזיס נומער מיטן מינוס זיינען מיט קלאמערן. למשל
באשטימטע וועגן ווי צו רעכענען איינלערנונגען מיט מדרגות.
formula_1
די אַריטמעטיק (פון גריכיש ἀριθμός, "אַריטמאס" "נומער") איז דער עלצטער און עלעמענטארסטער צווייג פון מאטעמאטיק, געניצט דורך כמעט יעדן איינעם, פאר ארבעטן פון פשוטן טאג־טעגליכן ציילן ביז פארגעשריטענע וויסנשאפט און האנדל חשבונות. זי איז געבויט אויף דער שטודיע פון קוואנטיטעט, ספעציעל ווי דער רעזולטאט פון אפעראציעס וואס קאמבינירן צאלן. אין דער געוויינלעכער שפראך, מיינט זי מער פשוטע אייגנקייטן ווען מען ניצט די טראדיציאנעלע אפעראציעס פון צוגאב, אראפנעם, טאפלונג און צעטיילונג מיט קלענערע צאלן. פראפעסיאנעלע מאטעמאטיקער ניצן אמאל דעם טערמין "(העכערע) אריטמעטיק" בנוגע צו פארגעשריטענע רעזולטאטן אין נומערן טעאריע, אבער מ'זאל דאס נישט אויסטוישן מיט חשבון.
דער גריכישער מאטעמאטיקער דיאפאנטוס האט פארפאסט אינעם דריטן יארהונדערט די סעריע פון ביכער "אריטמעטיקא", וואס ווערט גערעכנט דעם אריטמעטישן פאראלעל צו די "עלעמענטן" פון אוקלידוס. אין דעם בוך האט ער געוויזן וועגן צו לייזן א סיסטעם פון גלייכונגען וואן די צאל אומבאשטימטע איז גרעסער ווי די צאל גלייכונגען און די לייזונגען זענען גאנצע צאל; די גלייכונגען רופט מען דיאפאנטישע גלייכונגען אויף זיין נאמען. צוליב דעם ווערט דיאפאנטוס גערופן "דער פאטער פון אלגעברע".
די מאיא קולטור האט געניצט א נומערן סיסטעם באזירט אויפן נומער 20, און האט אויך געהאט א סימבאל פארן נומער 0 נול. שוין פאר זייער צייט האט מען געניצט "ליידיק" פלעצער (למשל אין דער בבלישער סיסטעם), אבער די מאיא האבן דערפינדן א סימבאל פאר נול גאנץ נאענט צו ווי מען פארשטייט 0 היינט.
די דעצימאל סיסטעם וואס מען ניצט היינט, אין וואס יעדער ציפער באדייט א פאטענץ פון 10, איז געקומען פון אינדיע.
די בינארישע סיסטעם, וואס ניצט נאר צוויי סימבאלן, 0 און 1, איז אנטקוויקלט געווארן אינעם 17טן יארהונדערט דורך לייבניץ, אבער זי איז נישט געווארן ברייט געניצט ביז דער אנטוויקלונג פון דיגיטאלישער עלעקטראניק, בעיקר א דאנק צו קלאד שאנאן.
אריטמעטישע אפעראציעס.
די גרונטלעכע אריטמעטישע אפעראציעס זענען צוגאב, אראפנעם, טאפלונג און צעטיילונג. אנדערע אפעראציעס זענען פראצענט, קוואדראט ווארצלען, פאטענץ און לאגאריטמען.
צוגאב (+).
צוגאב איז די יסודותדיקע אפעראציע פון אריטמעטיק. מען שטעלט צוזאמען צוויי צאלן צו פראדוצירן איין צאל, דעם סכום.
צוגאב פון צאלן איז קאמוטאטיוו און אסאציאטיוו, במילא קען מען ענדערן דעם סדר אין וואס מען רעכנט דעם סכום.
דער נייטראלער עלעמענט פאר צוגאב איז 0; ד"ה אז מען גיט צו 0 צו נאר וועלכער צאל באקומט מען די זעלבע צאל.
צוגאב פון דער נומער 1 נאכאנאנד איז די גרונטלעכער פארעם פון ציילן; דער רעזולטאט פון צוגעבן 1 ווערט געוויינטלעך גערופן דער נאכגייער פון דער אריגינעלער צאל.
טאפלונג (× אדער · אדער *).
טאפלונג איז די צווייטע יסודותדיקע אפעראציע פון אריטמעטיק. מען שטעלט צוזאמען צוויי צאלן צו פראדוצירן איין צאל, דעם פראדוקט. די ערשטע צוויי נומערן רופט מען דעם טאפלער און דעם פֿארטאפלטער, אדער סתם "פאקטארן.
פאטענץ.
מיט גאנצע צאלן איז די אפעראציע פון פאטענץ נאר א פארקירצונג פאר איבערגעחזרטע טאפלונגען. אז מען טאפלט "a" מיט זיך "b"
מאל רופט מען דאס "a" צו פאטענץ "b", און מען שרייבט "a'b"
געזעצן פון אריטמעטיק.
די געזעצן פון אריטמעטיק זענען פונדאמענטאלע פרינציפן וואס האלטן ביי די אריטמעטישע אפעראציעס, און מיט זיי קען מען פארגרינגען דעם גאנג פון רעכענען. דער ערשטער וואס האט געשריבן די געזעצן פון אריטמעטיק וואס מיר האבן היינט איז געווען דער אינדישער מאטעמאטיקער בראהמאגופטא, וואס האט געלעבט בערך אין יאר 625.
מיט די געזעצן ווערן די אפעראציעס פון אריטמעטיק שטארק נוצלעך מיט א סך אפליקאציעס. אין א פאראלגעמיינערטן שטייגער, א מאטעמאטישע סטרוקטור ווי די ראציאנאלע צאל אדער די רעאלע צאל וואס האט די אריטמעטישע אפעראציעס און היט זייערע געזעצן ווערט אנגערופן א פעלד.
פאלגנד זענען די פונדאמענטאלע געזעצן פון אריטמעטיק.
נומערן סיסטעמען.
יעדע צאל קען מען אויסשטעלן אין פארשידענע וועגן לויט וועלכער סיסטעם מען ניצט. אין טאג־טעגלעכן לעבן ניצט מען די דעצימאלע סיסטעם, וואס האט צען ציפערן: 0, 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8 און 9. מיט די צען ציפערן קען מען אויסשטעלן יעדע צאל. אין דער סיסטעם ווייזט דער ארט פון א ציפער זיין ווערט. אין דער רעכטער פאזיציע איז יעדער ציפער ווערט גענוי זיין צאל, אין דער צווייטער פאזיציע צען מאל זיין צאל, אין דער דריטער פאזיציע, הונדערט מאל זיין צאל, אא"וו.
היסטאריש, פלעג מען ניצן אנדערע סיסטעמען איידער די דעצימאלע סיסטעם איז געווארן ברייט אנגענומען. צוויי סיסטעמען וואס זענען נאך אין באניץ זענען די סיסטעם פון לשון קודש, וואו יעדער אות אין אלף בית האט א ווערט, נישט אפהענגיק אין וואו מען שרייבט אים, און די רוימישע צאלן, וואס האט געוויסע אותיות וואס זייער ווערט איז יא אומאפהענגיק וואו זיי זענען געשריבן, אבער נישט אזוי ווי די דעצימאלע סיסטעם.
נומערן טעאריע.
מען ניצט דאס ווארט "אריטמעטיק" צו באדייטן נומערן טעאריע. דאס שליסט איין אייגנשאפטן פון גאנצע צאלן וואס האבן א שייכות מיט פרימצאלן, צעטיילקייט און לייזן גלייכונגען אין גאנצע צאלן. דאס נעמט איין אויך דעם גרונט-טעארעם פון אריטמעטיק און אריטמעטישע פונקציעס.
הושענא רבא איז דער לעצטער טאג פון דעם יו"ט סוכות, עס מיינט "פילע הושענא'ס" צוליב די פילע געבעטען וואס מען זאגט ביים דאווענען אין דעם דאזיגן טאג, מיט דעם ווארט "הושענא".
אין צייטן פון בית המקדש האבן כהנים ארום שפאנצירט די מזבח מיט בינטלעך ערבות זינגענדיג געזאנגען.
אלס א געדענקעניש צום ביהמ"ק שפאנצירט מען ארום דעם באלעמער מיטן לולב און אתרוג זיבן מאל זאגנדיג א באזונדערע "הושענא" געבעט יעדעס מאל באזונדער. אויפן באלעמער שטייט מען מיט זיבן ספרי תורות. אין צאנז בלאזט מען שופר צווישן יעדע רינג.
דער טאג ברענגט מיט זיך א פארכטיגע געמוט אזוי ווי ימים נוראים, עס איז אנגענומען אז דער טאג איז דער גמר דין פון די נייע יאר וואס הייבט זיך אן אום ראש השנה, דעריבער וואונטש מען זיך מיטן וואונטש "א גוט קוויטל" וואס ווייזט אויף די ענדגילטיגן וואונטש צום נייעם יאר.
דאס דאווענען איז אויפן ימים נוראים סטיל, דער בעל תפלה טוט אן א קיטל, די ניסוח איז די זעלבע ווי ימים נוראים, טייל האבן דעם מנהג צו זאגן שיר המעלות ממעמקים נאך ישתבח, איידער קריאת התורה זאגן טייל די שלש עשרה מדות און דעם זעלבן יהי רצון ווי די ימים נוראים.
געוויסע חסידישע רבי'ס האלטן עמאציאנאלע רעדעס צו ערוועקן אידן צו טאן תשובה.
מען נעמט א בינטל מיט 5 ערבות וואס רופט זין "הושענות", אין מ'קלאפט דאס אויף דער ערד.
פון דא נעמט זיך דאס שפריכווארט "ווערד ווי אויסגעקלאפטע הושענות" צוליב וואס מען ניצט נישט איבער די זעלבע הושענות נאכדעם וואס מ'האט שוין געקלאפט דערמיט.
תיקון ליל הושענא רבה.
הושענא רבה ביינאכט זענען דא פארשידענע מנהגים. מען ליינט גאנץ ספר דברים (אסאך ליינען בציבור פון א ספר תורה) און מען ענדיגט גאנץ תהלים (נאָך יעדן ספר זאגט מען א ספעציעלן "יהי רצון"). ס'איז אויך דא אזעלכע וואס קוקן אויפן שאטן ביים ליכט פון דער לבנה כדי צו דערגיין וואס וועט פאסירן אין קומענדיגן יאר.
די אַמיש זענען פּראָטעסטאַנטישע קריסטן וועלכע שטאַמען פון דער שווייץ און דײַטשלאַנד און היטן אָפּ זייער גלויבן זיך נישט צו לאָזן פון קיין שום מאָדערענע לוקסוס און טעכניק. זיי וואוינען בעיקר אין די פאַראייניגטע שטאַטן פון אַמעריקע און אין קאַנאַדע און געבן זיך אָפּ מיט לאַנדווירטשאַפט און באַנוצן זיך מיט פערד און וואָגן.
אָפּשטאַם.
די אַמיש שטאַמען אָרגינעל פון פּראָטעסטאַנטישע קריסטן וועלכע האָבן אויפגעהאָדעוועט אַן אַנדערע רעליגיעזע גלויבונג און האָבן זיך אָפּגעטיילט פון די פּראָטעסטאַנטן. די רעליגיע ווערט גערופן אַנאַבאַפּטיסט אין וועלכע די עלטערן ברענגען אַרײַן זייערע קינדער אין דער רעליגיע נאָר ווען זיי זענען שוין גענוג אַנטוויקלט צו פאַרשטיין און זיי גלייבן אַז מיט דעם טויש ווערט פאַרגעבן אַלע עבירות און דער מענטש ווערט ווי אַ נײַ־געבוירן קינד וועלכע איז ריין פון יעדער זינד. די רעליגיעזע גרופּע איז אָפיציעל געגרינדעט געוואָרן אין 1693 נאָכדעם וואָס עטליכע גלחים האָבן באַשלאָסן זיך אָפּצוטיילן פון זייער פאָטער רעליגיע צוליב עטליכע קלייניקײַטן וועלכע זענען זיי נישט געפעלן.
די נײַ געגרינדעטע גרופּע וועלכע איז געבוירן געוואָרן אין דער שווייץ האָט זיך נישט געוואָלט קריגן מיט זייער פאָטער־רעליגיע און זייער פירער האָט באַשלאָסן צו אימיגרירן קיין אַמעריקע וועלכע איז אַ לאַנד פון רעליגיעזע פרײַהײַט. אין יענע צײַטן האָבן זיך רוב אימיגראַנטן באַזעצט אין פּענסילוועניע וועלכע איז דאַן געווען איינע פון גרויסבריטאַניעס קאָלאָניעס און די לענקעסטער קאַונטי איז געוואָרן די פאַרנומענסטע אימיגראַנט יישוב מיט צענדליגער טויזנטער אימיגראַנטן וועלכע זענען געקומען פון איבער גאַנץ אייראָפּע. די אַמיש זענען געקומען אין קליינע גרופּעס וועלכע האָבן אָנגעהאַלטן ביז אין 1770.
די אַמיש פאַרמאָגן נישט קיין געבעט הײַזער ווײַל עס איז נישט אין זייער רעליגיע. אַנשטאָט קומען זיי זיך צוזאַם אין די הײַזער און קלײַבן זיך צונויף יעדע וואָך בײַ אַ צווייטן. ווען פרעמדע באַזוכער באַמערקן אַ גרעסערע צאָל פערד און וועגנער נעבן אַ הויז איז דאָס אַ סימן אַז זיי פלעפלן דאָרט.
די אַמיש האָבן זיך באַלד באַשעפטיגט מיט לאַנדווירטשאַפט ווײַל זייערע פירער האָבן פאַרשטאַנען אַז אויב די באַפעלקערונג וועט אַרויסגיין טאָן מסחר אין דער וועלט וועלן זיי ווערן אומגלויביק. די עצה האָט געווירקט און די אַמיש באַפעלקערונג האָט שטאַרק געוואָקסן און פאַרמאָגט שוין הײַנט געגנטן אין אָהײַאָ, אינדיאַנע, און אין קאַנאַדע. די באַפעלקערונג סטאַטיסטיק ווײַזן אַז זיי האָבן געוואָקסן פון יאָר צו יאָר מיט אַ גרויסער צאָל. ווי באַקאַנט וועלן זיי נישט רעדן אָדער האַנדלען מיט נישט-אַמיש מענטשן ווײַל זייער רעליגיע ערלויבט דאָס נישט, אויס מורא אַז זיי וועלן זיך באַרעכענען. צווישן די אַמיש ווערן אַלע אַנדערע גוים אָנגערופן די ענגלישע און ווערן באַטראַכט אַלס פרײַע מענטשן וועלכע זענען שלעכט פאַר דער וועלט און זינדיגן פאַרן באַשעפער.
די אַמיש רעדן אַ דיאַלעקט פון דײַטש וואָס מ'רופט "פּענסילוועניע דײַטש". אויב עס קומט אויס צו רעדן מיט א פרעמדן וועלן זיי נוצן די ענגלישע שפּראַך וועלכע זיי לערנען זיך אויך.
די ארדענונג.
די אמיש גלויבונג און לעבנ'ס סטיל איז באהערשט ביי א רייע תקנות וועלכע זיי רופן די ארדענונג (אין דייטש). זיי גלייבן אלע אז עס איז פאראן א באשעפער אויף דער וועלט און זיי וועלן נאר טאן זאכן וועלכע זיי גלייבן אז דאס איז די ווילן פון באשעפער. עלעקטריציטעט, אויטאמאבילן, טעלעוויזיע, מאדישע קליידונג און אלע תאוות עולם הזה זענען פארבאטן ביי זיי ווייל זיי האלטן אז דאס נעמט אוועק די געדאנקען פון דער רעליגיע.
מאדע איז ביי זיי איינע פון די ערגסטע זאכן און זיי האלטן אז מיט זייער לבוש בלייבן זיי אפגעטיילט פון דער גאנצער וועלט. קומען און גיין מעג מען נאר מיט פערד און וואגן ווייל מיט דעם באגרעניצט מען זיך נישט צו גיין צו ווייט אוועק פון דער געמיינדע. יעדע פערד און וואגן איז באלאכטן מיט א לאמטערן וועלכע איז ווי זייער סימבאל.
לייענענדיג די שורות אלס א איד קוקן די זאכן נישט אויס אזוי פרעמד און מאדנע, אבער א גוי וועלכער הערט פון דעם מאדנעם פאלק טראכט ער צו זיך אז זיי זענען פשוט א פאלק וועלכע איז געבליבן שטעקן מיט דער צייט! עס איז אבער נישט אזוי. די גייסטליכע פירער ווייסן גענוי וואס עס טוט זיך אפ אויף דער וועלט און יעדע נייע טעכנאלאגיע ווערט באטראכט אויב עס מעג אויפגעצויגן ווערן צווישן דער באפעלקערונג. פילע נייע טעכנאלאגיעס זענען מיט די יארן ערלויבט געווארן צווישן דער באפעלקערונג אבער נאר אזעלכע זאכן וואס איז וויכטיג פאר ביזנעס אדער טאג טעגליכן לעבן. אויב אבער עס קען אויך גענוצט ווערן פאר באקוועמליכקייט אדער פארוויילונג וועט עס נישט דורכגעלאזט ווערן אפילו נישט וואס קען אויך גענוצט ווערן פאר ביזנעס.
א ביישפיל איז א קאמפיוטער. כאטש דאס איז א ריכטיג ביזנעס מיטל איז דאס נישט ערלויבט ווייל ער קען אויך גענוצט ווערן פאר אייגענע באקוועמליכקייטן. אבער למשל פלאסטיק, וועלכע איז א נייע סארט מאטריאל, איז יא אקצעפטירט געווארן ווייל דאס קען נאר אויסגענוצט ווערן צום גוטן.
א זשורנאליסט וועלכן עס איז געלונגען אויסצופרעגן אן אמיש (נארמאל וועלן זיי נישט ענטפערן פאר קיינעם) האט געשטעלט די פראגע אויב יענער וואלט געוואלט קויפן אן אויוון צו באקן צי דאס וואלט אקצעפטירט געווארן? דער זשורנאליסט וועלכע האט זיך גערישט אויף אן ענטפער אז אפשר אן אנטיק אדער גענוצטער אויוון איז ערלויבט, איז ערשטוינט געווארן צו הערן אז אדרבא, א נייער אויוון (פארשטייט זיך א האלץ אויוון ווייל קיין עלעקטריק אדער גאז איז דארט נישט פאראן) וואס קען בעסער באקן איז גאר א גוטע זאך אריינצוברענגען אויב מען קען זיך דאס ערלויבן.
אן אמיש הויז.
אן אמיש הויז איז ממש דאס וואס איז געווען אמאל און דארט איז דאס ווייניגסטע געענדערט געווארן. קיין איין הויז פארמאגט נישט קיין ערנסטע אפאראטן און קיין שום עלעקטרישע קראפט איז נישט פאראן. מעבל איז אויך פאראן ווייניג און די וואס זיי האבן יא איז געשניצט דורך דער האנט און איז זייער פשוט. זייערע הייזער ווערן באלאכטן מיט לעכט, אויל, אדער גאז לאמפן.
די איינציגסטע מאדערנע פאבריק ביי דער אמיש באפעלקערונג איז די מילך פאבריק וועלכע פארמאגט מעכאנישע געצייג צו מעלקן די קי און זיי האבן אויך א פרידזשידער צו קענען האלטן דאס מילך פריש. זייער פרידזשידער ארבעט מיט א גענעראטאר ווייל עלעקטריק איז פארבאטן. אויפן פעלד מעג מען נאר נוצן עכטע פערד פאר דער ארבעט און אויב איינער וויל זיך גרינגער מאכן די ארבעט קען ער צושטעלן א גאז געטריבענע מאשין אבער דאס פערד וועט אלס מוזן דינען אלס דער לאקאמאטיוו און די מאשין העלפט צו.
אן אמיש ארבעט'ס פערד איז א גענוצט פערד וועלכע האט שוין הארטע פיס, שטארקע אקסלען, און א הויקער אויפן רוקן. די סארט פערד ווערן אנגערופן דרעפט פערד און ווערן נאר גענוצט פאר דער שווערער ארבעט. אידרויסן דרייען זיך אלע מענטשן אויף הויכע און געזונטע פערד וועלכע קענען ארויפשפרייזן בערג און דורכמאכן אלע שווערע וועגן. פאר טראנספארטאציע וועט קיינער נישט זיצן אויפ'ן פערד זעלבסט (פארוואס? זעט אויס אז דאס איז איינע פון זייערע טראדיציעס) נאר אלע פארן ארום מיט זיינע וועגנער.
די איינציגסטע פובליק ענערגיע סיסטעמס וועלכע די אמיש נוצן איז ווינט מיל, וואסער, און סאלאר טעכנאלאגיע ווייל די אלע דריי זענען זעלבסשטענדיגע סיסטעמען וועלכע האבן גארנישט צעטאן מיט די דרויסנדיגע וועלט.
זיי זענען ערלויבט צו נוצן מאדערנע טראנספארטאציע אזוי לאנג וואו זיי אפערירן דאס נישט.
קליידונג.
זייער קליידונג איז איינע פון זייערע סימבאלן מיט וועלכע מען וועט זיי דערקענען אפילו אויסער זייערע גרעניצן. די אמיש קליידן זיך ווי אין די אלטע צייטן ווען די גאנצע וועלט איז געווען אנגעטאן צניעות'דיג.
מענער גייען אלע געקליידעט אין שווארצע סוטס וועלכע פארמאגן נישט קיין קנעפלעך און מיט בלויע אדער ווייסע העמעדער. אלע גייען מיט הויזן טרעגער און יעדער אן אויסנאם האט שווארצע שיך. אלע האבן היטן כאטש זיי גייען נישט שטענדיג דערמיט. זייערע היטן זענען געמאכט פון פעל אדער פון שטרוי. די פרויען גייען מיט לאנגע קליידער ביז די קניען און וועלן נאר נוצן סחורות וועלכע זענען נישט אויפפאלנד אדער שרייענדיג.
פארהייראטע מענער גייען מיט בערד און זייערע פרויען דעקן זיך צו די האר ווי די אראבער און ארטאדאקסישע אידן.
די אמיש נייען אליינס אויף רוב פון זייערע קליידונג און די סחורות קויפן זיי פארטיג אין דרייגוד געשעפטן. אנדערע קליידונג ווי היטן, שיך, הויזן טרעגער קויפן זיי פארטיג.
זייער אלטמאדישע קליידונג און זייער באשיידנהייט האט זיי נאמינירט אלס די פשוטע מענטשן מיט וועלכע זיי ווערן גערופן איבער דער וועלט.
פינאנץ און קאמערץ.
די וועלט זאגט אז די אמיש, ספעציעל די וואס וואוינען אין לענקעסטער קאונטי זענען רייכע, אדער בעסער געזאגט באלעבאטישע מענטשן. צי דאס איז אמת ווייסט קיינער נישט אבער ווען מען רעכנט וואספארא קליינע הוצאות זיי האבן איבער'ן טאג איז דאס גרינג צו פארשטיין. רוב אמיש האנדלן מיט ריעל עסטעיט און פארמינג אבער קיינער נעמט נישט ארויס צופיל געלט ווייל קיינער וויל נישט פארברייטערן זיין ביזנעס צופיל ווייל דאס וועט אים אוועקנעמען דעם קאפ פון אנדערע זאכן און די רעליגיע וועט זיין די ערשטע צו ליידן דערפון.
גאר אן אינטערעסאנטע זאך אין האנדל איז אז קיינער בארגט נישט קיין געלט פון קיין צווייטן. נישטא אזא זאך! נו וויאזוי קען איינער קויפן א פארעם? און וויאזוי וועט זיך איינער אן עצה געבן אויב ער דערלייגט גרויס געלט אדער עס קומען אים אונטער עפעס אויסערגעווענליכע אויסגאבן?
צו דעם איז פאראן א כמו גבאי צדקה ארגאניזאציע וועלכע איז א פאנד וועלכע דינט די פינאנציעלע אינטערעסן פון די באפעלקערונג. ווען א נייע יונגע קאפל ווערט פארהייראט דארפן זיי זיך נישט קענען ערלויבן צו קויפן א פארעם נאר וועלן באקומען דאס געלט פון די קאמיוניטי קאסע וועלכע ווערט צוזאמענגעשטעלט דורך אלע איינוואוינער וועלכע גיבן א געוויסע סומע יעדן מאנאט. אויב עס איז פאראן א קריזיס און מער מענטשן נויטיגן זיך אין געלט וועלן די ארגאניזאציע וואלונטירן ארומגיין שנארן א גרעסערע סומע געלט.
די אמיש וועלן נאר פרובירן קויפן זייערע פראדוקטן אין קליינע געשעפטן וועלכע האבן באגרעניצטע פארגעשריטנקייטן און וועלן פרובירן אויסצוקרויזן די גרויסע טשעין געשעפטן וועלכע זיי באטראכטן ווי די דרויסנדיגע וועלט. רוב געשעפטן אין וועלכע די אמיש קויפן איין זענען די באלעבאטים נישט קיין אמיש אבער זיי שטעלן זיך צו לויט די אמיש לעבנ'ס סטיל. זיי נוצן נישט קיין רעכן מאשינען, דידזשיטעל וואגשאל, און ווער רעדט נאך פון קאמפיוטערס.
איבער לענקעסטער קאונטי זענען פאראן זייער אסאך אמיש געשעפטן וועלכע זענען מער פארנומען מיט'ן סערווירן די טוריסטן ווי די אמיש באפעלקערונג זעלבסט. אויב איינער וויל טאן ביזנעס מיט די אמיש דייקא דעמאלט וועט ער מוזן עפענען זיין געשעפט אין א פארשטופטן ווינקל וואו ער וועט ציען ווייניג אויפמערקזאמקייט. טוריסטן וועלן נישט וויסן פון דעם געשעפט אבער די אמיש וועלן דאס שנעל אפירזוכן.
ווען א נייע געשעפט עפענט זיך איז נישט פאראן אזא זאך ווי אדווערטייזמענט. דער קאנצעפט עקזיסטירט בכלל נישט אים דעם באפעלקערונג. אלעס גייט דארט פון מויל צו אויער.
די אמיש וועלכע פראדוצירן פראדוקטן פארקויפן דאס נישט דירעקט אויפ'ן מארקעט נאר נוצן א מיטלמאן. איינע פון די באקאנטע פראדוקטן וועלכע זיי פראדוצירן איז שעדס (פאוויטקע אין אידיש) וועלכע זיי פארקויפן פאר א מיטלמאן וועלכער נעמט עס אפ נאכ'ן באצאלן קעש און ער טראגט עס אויפ'ן מארקעט. דאס זעלבע איז מיט די מאטריאלן וועלכע זיי קויפן צו מאכן זייערע פראדוקטן. זיי מאכן דעם ארדער און באצאלן מזומן אויפ'ן פלאץ.
עס זענען פאראן אמיש וועלכע פארקויפן אין זייערע געשעפטן פראדוקטן וועלכע זענען נאר געמאכט פאר טוריסטן. די חברה פארשטייען נישט צו קיין סעילסן און אקצעפטירן נאר קעש געלט. (א קרעדיט קארד איז נישט בנמצא).
די באפעלקערונג.
די אמיש באפעלקערונג ציילט זיך היינט 227,000 זעלן זי האט זיך געטאפלט אין די לעצטע 16 יאר און זי איז היינט צושפרייט אין 27 שטאטן פון די פאראייניגטע שטאטן פון אמעריקע.
אן אמיש חתונה.
איינע פון די אינטערעסאנסטע איינפירונגן אין די אמיש באפעלקערונג איז די חתונה סיסטעם. אלע זייערע חתונות קומען פאר אנפאנג ווינטער ווען עס איז נאך נישט קאלט. די פארנומענסטע מאנאט פאר חתונות איז נאוועמבער.
די אמיש הייראטן צווישן 16 און 20 יאר אלט און פארשטייט זיך אז זיי מעגן זיך נאר משדך זיין מיט אמיש.
ווען עס פאסירט א שידוך ווערט דאס געהאלטן אין געהיים צווישן די נאנטע פאמיליע און די גאס מעג נישט געוואויר ווערן דערפון ביז אין די זומער (יולי, אוגוסט) ווען די נעמען פון אלע שידוכים ווערן פארעפענטליכט און מען הייבט אן צוגרייטן א חתונה מאלצייט. קיין שום דזשולערי מעג נישט געקויפט ווערן פאר די כלה ביז די חתונה און די איינציגסטע מתנה וועלכע די כלה באקומט ווען די שידוך ווערט געשלאסן מעג אויך נישט זיין קיין דזשולערי.
די חתונה סעזאן הייבט זיך אן אקטאבער און די צוויי זייטן טיילן זיך איין מיט די ארבעט. די צד הכלה גרייט צו די חתונה מאלצייט און די צד החתן קויפט איין וויכטיגע פראדוקטן פאר די צוקונפטע קאפל. דער צד החתן האט די ארבעט פון איינלאדענען אלע געסט צו די חתונה וועלכע ציילט אין די הונדערטער.
די חתונה מאלצייט קומט פאר אין די כלה'ס עלטערן'ס הויז און געדויערט ביז אין די שפעטע נאכט שטונדן און די נייע קאפל בלייבן וואוינען אין די כלה'ס עלטער'ן וואוינונג ביז די זומער ווען די עלטערן קויפן זיי א הויז. איבער די ווינטער וועלן זיי באזוכן פאמיליע מיטגלידער פאר עטליכע טעג און זיך גרייט מאכן פאר זייער קומנדיגע לעבן.
די אמיש מייסטערווערק.
די אמיש זענען באקאנט שוין פון לאנגע יארן מיט זייערע האנט-געמאכטע וואלענע צודעקן (דאכענעס) מיט וועלכע א גרויסע צאל אמיש מאכן א פרנסה. די סארט צודעקן איז טראדיציאנאל א פרויענ'ישע ארבעט וועלכע מען ירש'נט אראפ פון דור צו דור. די אמיש צודעקן זענען געמאכט פון די טייערסטע ענגלישע וואל און פארקויפן זיך פאר איבער $1,000 דאלאר און טייל קענען זיין פיל טייערער.
אין זייערע ערשטע יארן און אויך שפעטער האבן זיך די אמיש שטארק געפלאגט אין די ביזנעס ווייל עס איז געווען אן אויפגעכאפטע באשעפטיגונג צווישן אלע עלטערע פרויען אין נארט אמעריקע און די פרייזן זענען געווען זייער נידעריג. היינט זענען זיי די איינציגסטע וואס מאכן עס און דאס איז א סטאבילע ביזנעס מיט גרויסע פראפיטן. נאכמער, אלע אזעלכע סארט צודעקן ווערן היינט פארקויפט צו די אמיש וועלכע פארקויפן דאס ווייטער אויף די מארקעט. זיי פארמאגן אויך גאר אלטע צודעקן וועלכע פארקויפן זיך פאר אסטראנאמישע פרייזן צוליב די חשיבות דערפון און אזוי אויך פארקויפן זיי אלטע ביליגע פון שוואכע קוואליטעט אדער וואס איז מער נישט אין סטיל.
טראדיציאנאל פלעגן די אמיש מאכן די צודעקן נאר אין טונקעלע קאלירן און רוב דערפון האבן געהאט דיימאנטן דיזיינס. היינט קען מען אבער באקומען אלע סארט דיזיינס און אלע סארט קאלירן. וויבאלד זייערע צודעקן איז א האנט-געמאכטע זאך איז שווער אז עס זאל זיי 100 פראצענט פונקטליך און מען וועט געווענליך קענען טרעפן עפעס א קלייניקייט וועלכע איז נישט ווי עס דארף צו זיין. טייל מענטשן האבן זיך מיט די יארן איינגערעדט אז די אמיש מאכן דאס ספעציעל אזוי ווייל זיי מעגן נישט מאכן א 100 פראצענטיגע זאך אלס א כבוד פאר'ן באשעפער ווייל נאר ער קען מאכן עפעס 100 פראצענט. וויאזוי אימער, האט מען דאס קיינמאל נישט געקענט באשטעטיגן ווייל, ווי געזאגט, איז עס געמאכמט מיט די האנט און ביי יעדע האנט ארבעט איז געווענליך פאראן עפעס א טעות.
מען בויט א שטאל!
די אמיש זענען באקאנט מיט זייערע שטאלן. יעדער האט א שטאל אין וועלכע זיי האדעווען בהמות און האלטן זייערע פערדן. עס איז נישט פאראן אזא זאך איינער זאל נישט האבן א שטאל. יעדער וואס האט א הויז האט ער א שטאל.
אינטערעסאנטער פון דעם איז דאס בויען די שטאל. ווען מען בויט א שטאל איז די גאנצע שטאט איבערגעדרייעט. א נייע שטאל ווערט געבויט פאר א ניי-געהייראטע קאפל אדער אויב א שטאל האט זיך פארברענט אדער חרוב געווארן פון א ווינט. די גאנצע שטאט האט א טייל אין יעדע שטאל. אלע מענער, פרויערן און קינדער וועלן זיך באטייליגן ווען מען בויט א נייע שטאל. די האלץ ווערט געקויפט ביי א לאמבער און אלע אנדערע טיילן ווערן צוגעגרייט בעפאר די ארבעט הייבט זיך אן כדי עס זאל קענען גיין אן אפשטעל. אויב מען פלאנט א גרעסערע שטאל וועט מען געווענליך באשטעלן א קרעין צו הייבן די גרויסע שטאנגן. די ארבעט וועט צוגעגרייט ווערן בעפאר און ווען די שטאנגן וועלן זיין גרייט וועט מען אריינברענגן דעם קרעין וועלכע וועט דאס אויפהייבן און וועט באלד אפטראגן.
די עלטערע ערפארענע איינוואוינער קאנטראלירן די קאנסטראקשן און די יונגע פרישע מענער און די קינדער טוען די ארבעט ווען די פרויען און מיידלעך ברענגן זיי צו עסן און טרינקען און אנדערע געברויכן. דאס אויפשטעלן א שטאל געדויערט נישט לאנג און יעדער האט א חלק דערין.
די סצענע פון בויען א שטאל איז ווי דער סימבאל פון די באפעלקערונג'ס פריינשאפט. ווען איינער וויל אראפמאלן אדער אויפשפילן עפעס וועגן די אמיש וועט מען געווענליך נוצן א פערד און וואגן און די סצענע פון בויען א שטאל.
פרייהייט און רעכטן.
די אמיש זענען זייער אויסגערעכנט און וועלן נאר האלטן אין די קאמיוניטי איינער וואס איז דערביי. א קינד ווערט נישט געצווינגן צו ווערן א מיטגלידער פון די קאמיוניטי נאר וועט זיך דאס אליינס אויסוועלן ביי די 16 יאר אלט. ביז די 16 קענען נישט קיין קינדער זיין אנוועזענד אין געשעענישן וועלכע האבן צעטאן מיט רעליגיע.
איינמאל מען דעגרייכט די 16 וועלן די עלטערן און די קאמיוניטי פירער פארלאנגן פון דעם יוגנטליכן צו מאכן זיין באשלוס אין לעבן. אויב וויל ער זיך נישט צושטעלן וועט ער מוזן פארלאזן די קאמיוניטי און ער האט די מעגליכקייט צוריקצוקומען ביז א קורצע צייט דערנאך אויב ער טוישט זיין מיינונג. אויב ער פארפעלט צוריקצוקומען ביז א געוויסע צייט ווערט ער אויסגעשלאסן פון די קאמיוניטי און וועט מער קיינמאל נישט קענען צוריקקומען אפילו ער האלט דערביי. אין אזא פאל וועט די פאמיליע מוזן אפהאקן אלע פארבינדונגן מיט דעם קינד און ער וועט שטענדיג באטראכט ווערן אלס א פרעמדער.
די אמיש האבן בכוונה צו געבן יעדן די אויסוואל אין לעבן ווייל זיי ווילן נאר האלטן אזעלכע מענטשן וועלכע זענען עכט דערביי און ווייסן וואס זיי האבן אויסדערוועלט. רוב טאטעס שיקן אוועק זייערע קינדער בעפאר די 16 צו זען די דרויסנדיגע וועלט כדי זיי זאלן פארשטיין וואס זיי פארפאסן און וואס זיי נעמען זיך אונטער. איינער וואס זעט די היינטיגע וועלט און וועט נאך אלץ אויסוועלן די אמיש לעבנ'ס סטיל איז געווענליך עכט דערביי און וועט בלייבן געטריי צו די קאמיוניטי מיט'ן גאנצן ווילן.
קיינער צווינגט נישט קיינעם צו האלטן די רעליגיע און יעדער האט די רעכט צו פארלאזן די קאמיוניטי. אבער אינערהאלב די קאמיוניטי מוז יעדער איינהאלטן אלע איינפירונגן און טראדיציעס. אויב איינער איז נישט דערביי אפילו נאר צו איין פרט וועט מען אים משלח זיין מיט שיינעם.
א פשוט'ע לעבן אין א מאדערנע וועלט.
די גרעסטע שטער און פראבלעם צו די אמיש איז שטענדיג געווען, און איז היינט, די דרויסנדיגע וועלט. דער ערשטער און גרעסטער פראבלעם איז די פארנומענע טוריזם וואס קומט דארט פאר. זייער אינטערעסאנטע לעבנ'ס סטיל איז געווארן איינע פון די פארנומענע אטראקציע ערטער וועלכע ברענגט אהין הונדערטער מענטשן יעדן טאג. די אמיש איגנארירן די באזוכער און קוקן נישט אויף זייער זייט. קיינער ענטפערט נישט אדער לאכט צו קיינעם נאר זיי גייען אן מיט'ן סדר היום ווי גארנישט וואלט געווען. זיי וואלטן גערן געקענט באשטיין אז די גאנצע באזוכונגען זאלן זיך היינט אויפהערן כאטש עס ברענגט זיי א גוטע עקענאמיע.
טראץ זייערע אייגענע תקנות און געזעצן פרובירן זיי איינצוהאלטן אלע רעגירונג'ס געזעצן און האלטן דאס פאר וויכטיג. די אמיש צאלן שטייערן אבער נעמען נישט קיין שום בענעפיטן פון די רעגירונג און קויפן נישט קיין אינשורענס (זיכערהייט). אין 1961 האט די איי.אר.עס. זיי געמאכט אן אויסנאם אז זיי דארפן נישט צאלן קיין ?סאשעל סעקיוריטי? שטייער וויבאלד זיי צאלן נישט אריין אינעם סיסטעם און אין 1965 איז דאס געווארן געזעץ. אויסער סאשעל סעקיוריטי צאלן זיי אלעס כאטש וואס זיי נעמען נישט גארנישט פון די אלע סאציאלע פראגראמען.
נישט אלע זייערע אויפפירונגען קלאפט מיט די רעגירונג'ס געזעצן און זיי האבן שוין מערערע מאל געהאט פראבלעמען מיט די ?לאו ענפארסמענט אגענטורן? וועלכע זיי האבן געשליכטעט דורך מענטשן וועלכע האבן רעפרעזענטירט זייער געמיינדע אין די רעגירונג.
איינע פון זייערע גרעסטע פראבלעמען מיט'ן געזעץ איז די ערציאונג סיסטעם. די פעדעראלע און לאקאלע רעגירונגען האבן ערציאונג'ס סטאנדארטן וועלכע אלע שולעס מוזן איינהאלטן. אבער די אמיש ווילן נישט הערן פון די סטאנדארטן און האבן זיך זייער אייגענע וועג פון ערציאונג. די רעגירונג האט יארן צוריק געוואלט דארט אויפשטעלן א פובליק שולע אבער עס איז נישט געווען פאר וועם און דאס איז קיינמאל נישט צושטאנד געקומען. זיי האבן אן אייגענע פריוואטע שול-סיסטעם וועלכע גייט נאר ביז די 8'טע קלאס און דערנאך גייען אלע קינדער ארויס ארבעטן. זיי האלטן אז זיך לערנען א פאך איז וויכטיגער ווי ליינען ביכער פון היסטאריע. יעדעס קינד קומט ארויס מיט א פאך אין האנט מיט וועלכע ער באשעפטיגט זיך זיין גאנץ לעבן. עס איז נישט פאראן דארט אזא זאך אז איינער טוישט זיין לעבנ'ס קאריערע. ווער עס הייבט אן זיין לעבן מיט מעלקן קיען וועט בלייבן מיט דעם ארבעט פאר זיין גאנץ לעבן גענוי ווי עס איז געווען אין די אלטע צייטן.
אבער אין אלגעמיין וועלן זיי זיך צושטעלן צו די געזעצן און וועלן כאטש פרובירן דאס בעסטע לויט זייערע מעגליכקייטן, ספעציעל ווען עס קומט צו געזונטהייט אדער זיכערהייט. אלס א ביישפיל איז זייערע פערד און וועגנער. די לאקאלע רעגירונג האט זיי געווארנט אז די טונקעלע פערד און וועגנער קענען שווער געזען ווערן אין דער טונקל און איז א סכנה צו רייטן אויף א הייעוועי (הויפט וועג) אדער גרויסע גאסן. די אמיש האבן דאס פארשטאנען און האבן מסכים געווען ארויפצולייגן א ?אראנדזשע טרייענגל האזארד טעוועלע? וועלכע שיינט מיט מינימאלע ליכטיקייט. אין אהייא, וואו א גרויסע צאל אמיש וואוינען, האבן זיי אפילו רויטע לעקטערלעך ענליך צו אן אויטא וועלכע ארבעט מיט באטעריעס.
מאדערנע מעדעצינען ווערן נישט דערמאנט אין זייער ארדענונג און דאס איז די פערזענליכע באשלוס פון יעדע פאמיליע. רוב פאמיליעס נעמען געהעריג מעדעצינען וואס ווערט פארשריבן דורך א דאקטאר. אין פאל פון א עקסידענט אדער אנדערע ?עמוירדזשענסיס? וועט מען זיי געווענליך אריינפירן צו מאדערנע שפיטעלער מיט אמבולאנסן.
מיליטערישע באדינונגען איז ביי זיי שטרענג פארבאטן און קיינער שרייבט זיך נישט איין צו די מיליטער. זיי האלטן אז אוועקנעמען דאס לעבן פון א צווייטן מענטש, אפגעזען פאר וועלכע סיבה, איז א פארברעך און דערפאר ווילן זיי נישט גיין אין מיליטער. ווען אן אפליקאציע פאר מיליטער קומט אן פאר א יוגנטליכער וועלן זי דאס שיינערהייט אפזאגן מיט אן עקלערונג אז דאס איז קעגן זייער ווילן און זיי גלייבן אז דאס לעבן אדער טויט פון יעדן מענטש ליגט אין די הענט פון באשעפער און קיינער טאר נישט צולייגן קיין האנט דערצו. אין צייטן פון א מיליטערישע דרעפט, ווי ביי דער צווייטער וועלט קריג, האבן זיי בלית ברירה יא געשיקט זייערע קינדער אבער זיי האבן אויסגעארבעט מען זאל זיי געבן זייטיגע ארבעט וועלכע פארלאנגט נישט צו טראגן וואפן אויף זיך. די וועלכע זענען דעמאלט געגאנגן אין מיליטער האבן געהאט זייער שווערע צייטן זייענדיג אין די דרויסנדיגע וועלט און טייל צייטונגן האבן נאכאנאנד באריכטעט וועגן זייער אנוועזנהייט.
די עקענאמישע וועלט און היינטיגע סיסטעם פון ביזנעס קומט זיי שווער אן און מיט יעדע טריט ווייטער דארפן זיי שווערער ארבעטן צו מאכן פרנסה. אינפלאציע איז אויך א שטארקע פראבלעם פאר זיי ווייל זייער לעבנ'ס סטיל טוישט זיך נישט און ווען פראדוקטן ווערן טייער דערזעען זיי זיך מיט א פראבלעם און פרובירן אנדערע זאכן. איבער די יארן האבן זיי אנגעהויבן איינפלאנצן מערערע געוואוקסן און האבן אנטוויקעלט א גרעסערע פראדוקציע. טראץ די היינטיגע קליינע וועלט און גרינקייט צו טאן ביזנעס אויף די אנדערע עק וועלט זענען די אמיש פארבליבן מיט א געקלויבטע צאל דרויסנדיגע געשעפטן לייט מיט וועלכע זיי טוען ביזנעס און געטרויען זיי אלס זייערע דיסטריביוטערס.
די פאקט אז די אמיש זענען שוין באזעצן אין אמעריקע פאר איבער 300 יאר איז א קלארער צייכן אז זייער געמיינדע וועט קיינמאל נישט צופאלן. פארקערט גאר, אנקעטעס האבן געוויזן אז אין די לעצטע 50 יאר האט זיך זייער באפעלקערונג דריי-פאכיג געדאפעלט. ווי מיר האבן געזען זענען זיי נישט שטעק געבליבן מיט די צייט. זיי ווייסן זייער גוט וואס טוט זיך אפ אין די וועלט אבער זיי האלטן אן זייער רעליגיע און אלטמאדישע לעבנ'ס סטיל מיט א שטארקייט.
באזוכן די אמיש.
צו פארשטיין מער און זען זייער לעבנ'ס סטיל איז נאר מעגליך דורך גיין זיי באזוכן. זיי האבן געמיינדעס אין עטליכע ערטער אין די פאראייניגטע שטאטן און אויך אין קאנאדע. די צוויי גרעסטע געמיינדעס זענען אין פענסעלוועניע און אין אהייא. די אמיש באפעלקערונג אין אהייא איז האלב פון די אין פענסעלוועניע אבער פאר'ן באזוך וועט דאס נישט אויסמאכן און ביידע זענען אייניג אינטרעסאנט.
אויב איר ווילט אהינפארן איז וויכטיג צו געדענקען אז די אמיש וועלן נישט טוישן א ווארט מיט קיינעם און וועלן אפילו נישט קוקן אויף אייער זייט. ערווארט נישט קיין באגריסונגען און עס איז א שאד צו עפענען דאס מויל צו זיי. די לענקעסטער קאונטי האט מיט די יארן אויפגעשעטעלט סעפציעלע ערטער וועלכע זענען געמאכט פאר טוריסטן אבער יעדער האט די רעכט ארומצוגיין וואו מען וויל אזוי לאנג ווי מען שטערט זיי נישט. די פאליציי איז דארט זייער שטרענג מיט די טוריסטן און אויב מען טשעפעט די אמיש טרייבט מען אוועק.
עס זענען פאראן טורס וועלכע טראגן ארום מערערע מענטשן אויפאיינמאל איבער די קאונטי אבער אויב איר ווילט זיי בעסער באטראכטן איז כדי צו גיין אליינס און שטילערהייט צוקוקן זייער לעבן. נעמען בילדער איז זייער שווער ווייל רוב מענטשן וועלן זיך אוועקדרייען אדער ארויפלייגן די הענט אויפ'ן געזיכט ווען איינער וויל נעמען א בילד.
קרעיגסליסט איז דער מערסטע באנוצטער קלאסיפיידס עדווערטייזונג וועב סייט און סאציאלער חברים נעטווארק וועב סייט.
געגרינדעט דורך א פרייען איד קרעיג ניימארק, אין יאר 1995 אין סאן פראנסיסקא איז דאס היינט צוטאגס צו וואקסן אין צו 900 לאקאלע וועב סייטס. פון יעדע שטאט וואס האט אן אייגענע קרעיגליסטע
די פינף באראס פון ניו יארק סיטי (אין אידיש)
די שטאָט ניו־יאָרק () איז די סאַמע באוואוינסטע שטאָט אין די פאראייניקטע שטאטן פון אמעריקע און דער צענטער פונעם ניו יארק מעטראפאליטען שטח. זי געפינט זיך אין דעם שטאַט ניו יארק און האט א באפעלקרונג פון 8.8 מיליאן. איר גרויסקייט און שטח איז 321 קוואדראט מייל זייענדיג דעריבער די מערסטע געדיכט באוואוינטע שטאט אין צפון אמעריקע.
ניו יארק איז א וויכטיקער צענטער פון אינטערנאציאנאלער דעמאקראטיע, און ווערט אמאל גערופן די קולטורלערע און פינאנציעלע הויפטשטאט פון דער וועלט.
די שטאָט ליגט אויף איינעם פון דער וועלטס גרעסטע נאטירלעכע האוונס, און אנטהאלט די פינף באראס: מאנהעטן, ברוקלין, בראנקס, סטעטן איילענד און קווינס, וואס זענען פאראייניגט געווארן אין איין שטאט אין יאר 1898.
די שטאָט פון ניו יארק שטאמט פון דער גרינדונג אין 1624 פון א האַנדלארט אין לאוער מאנהעטען דורך קאלאניסטן פון דער האלענדישער רעפובליק. אין 1626 האט מען אים געגעבן דעם נאמען ניי אמסטערדאם. די שטאט מיט אירע ארומיגע ערטער זענען געקומען אונטער ענגלישער הערשאפט אין 1664. ניו יארק איז געווען די הויפטשטאט פון די פאראייניגטע שטאַטן פון 1785 ביז 1790. זי די גרעסטע שטאט אין לאנד זייט 1790. די סטאטוע פון ליבערטי האט באגריסט מיליאנען אימיגראנטן ווען זיי זענען אנגעקומען אין שיפן אין אמעריקע ביים סוף פונעם 19טן און אנהייב 20סטן יארהונדערטער און איז א סימבאל פון די פאראייניגטע שטאטן און זיין דעמאקראטיע. אינעם 21סטן יארהונדערט איז ניו יארק ארויסגעקומען ווי א גלאבלן פונקט פון שעפעריי און פירנעמערשאפט, סאציאלן טאלעראנץ, און סביבה׳דיקער אויסהאלטונג.
נישט אריינגערעכענט דער ריזן שטח פון גאנץ אפסטעיט און לאנג איילענד, וואס דאס הייסט די סאבארב'ס.
ניו יארק איז די לינגוויסטיש מערטס פארשיידנדיקע שטאָט אין דער וועלט; מען רעדט דארט 800 שפראכן.
איידער די אייראפעאישע קאלאניסטן זענען געקומען אין אמעריקע, איז די געגנט פון היינטיקן ניו יארק סיטי געווען באוואוינט דורך פארשידענע גרופעס אלגאנקווין שבטים פון אמעריקאנישע אינדיאנער, איינשליסנדיק די לענאפע וואס זייער היימלאנד האט איינגעשפארט סטאטן איילנד, דעם מערב טייל פון לאנג איילענד, כולל דעם שטח וואס איז היינט ברוקלין און קווינס, אויך מאנהעטן, דעם בראנקט און דעם נידריגן האדסאן טאל.
דער שטח וואו די שטאט געפינט זיך היינט איז געווארן אנטפלעקט אין יאר 1524 דורך דזיאוואני דא וועראזאנא, אן איטאליענישער אויספארשעט וואס האט געדינט דעם פראנצוישן קרוין. דאַ וועראַזאַנא האט גערופן דעם ארט "נואוועל אַנגולעם" (פראנצויזיש: Nouvelle Angoulême - נייער אנגולעם). אין יענער צייט האבן געוואוינט אין דער געגנט עטלעגע 5,000 אמעריקאנער איינגעבוירענע פונעם לענאפע שבט. די אייראפעאישע זידלונג אין דער געגנט האט אנגעהויבן אין יאר 1614, ווען מ׳האט אויפגעשטעלט א האלענדיש דערפל אין דרום פון מאנהעטן אינזל וואו מ׳האט געהאנדלט מיט פעלצן. מיט דער צייט האט מען גערופן דעם יישוב ניי נידערלאנד. אין 1624, האט דער קאלאניע־גובערנאטאר פיטער מינואיט געקויפט דעם אינזל מאנהעטן פון די לענאפע מיט א בייט פאר סחורה ווערט 60 גולדן. אין 1664 האט אן ענגלישע ארמיי איבערגענומען דעם יישוב און האבן געענדערט זיין נאמען צו "ניו יארק", אויפן נאמען פונעם הערצאג פון יארק, וואס איז שפעטער געווארן דער מלך דזשיימס דער צווייטער. ביז 1700, האט די באפעלקערונג פון דעם לענאפע זיך פארקענערט צו 200 מענטשן.
הוראגאן סענדי.
דעם 29סטן און 30סטן אקטאבער 2012, האט הוראגאן סענדי חרב געמאכט א ברייטן שטח פון אונטער מאנהאטן, מיט שטארקע פארפלייצונגען און הויכע ווינטן, אז א סך איינוואוינער זענען געבליבן און קראפט און בענזין און די טראנספארט סיסטעם האט אויפגעהערט צו ארבעטן. צוליב דעם שטורעם און זיין אימפאקט האט זיך אנגעהויבן אן ערנסטע דיסקוסיע וועגן בויען ים ווענט און אנדערע באריערן ביים בארטן צו פארמיידן נאך אזא פארפלייצונג אין דער צוקונפט.
קאוויד-19-פאנדעמיע.
אין מערץ 2020, איז באשטעטיקט געווארן דאס ערשטע פאל אין דער שטאט פון קאוויד-19 אין מאנהאטן. די שטאט איז גיך געווארן דער וועלטס־עפיצענטער פון דער פאנדעמיע אין דער אָנהייב־פֿאַזע, איידער די אינפֿעקציע איז געווארן פֿארשפרייט איבער דער וועלט און דעם גאנצן לאנד. ביז מערץ 2021, האט ניו יארק סיטי רעקארדירט מער ווי 30,000 טויטע פון קאמפליקאציעס צוליב קאוויד-19.
ניו יארק סיטי ליגט אויף דריי אינזלען אינעם אטלאנטישן אקעאן צוזאמען מיט א טייל אויף דער יבשה פון צפון אמעריקע. די שטאָט שליסט איין גאנץ מאנהעטן אינזל און סטעטן איילענד און אויך דעם מערב טייל פון לאנג איילענד, ווי אויך עטלעכע קלענערע אינזלען.
מאנהעטן איז די בארא פון ניו יארק מיטן קלענסטן שטח (59 קוואדראט ק״מ) און האט כמעט אלע וואלקנקראצערס פון ניו יארק, ווי אויך צענטראל פארק. מאנהעטן האט גאר א געדעכטע באפעלקערונג, 27,812 מענטשן א קוואדראט ק״מ אין 2015, מער ווי יעדע שטאט אין די פאראייניגטע שטאטן פון אמעריקע.
ברוקלין ליגט אויפן מערבדיקן שפיץ פון לאנג איילענד און האט די גרעסטע באפעלקערונג (2.6 מיליאן) פון אלע פינף באראס. ברוקלין האט א לאנגן בארטן וואס שליסט איין קאני איילענד. די צוויי גרעסטע שטאטגערטנער אין ברוקלין זענען מארין פארק און פראספעקט פארק.
קווינס, וואס ליגט אויף לאנג איילענד צפון און מזרח פון ברוקלין, איז די בארא מיטן גרעסטן שטח, 283 קוואדראט ק״מ.
די פארשידענע טיילן פון דער שטאט ווערן צעטיילט מיט וואסער. א טייל פונעם טייך האדסאן איז דער גרענעץ צווישן ניו יארק (מאנהעטן און בראנקס) און ניו זשערסי. דער מזרח טייך איז דער גרענעץ צווישן מאנהעטן און לאנג אינזל (ברוקלין און קווינס). דער טייך הארלעם איז דער גרענעץ צווישן מאנהעטן און דעם בראנקס.
א קליין שטיקל באדן אין מאנהעטן איז אן אינטערנאציאנאלע טעריטאריע וואו די פאראייניגטע פעלקער ארגאנציזאציע איז הויפטקווארטירט.
ניו יארק סיטי, ספעציעל מאנהעטן, האט גאר א סך וואלקנקראצערס, בערך 5600, פון זיי 48 זענען העכער פון 200 מעטער.
איבערבליק איבער דער עקאנאמיע פון ניו יארק סיטי.
ניו יארק איז א גלאבאלער צענטער פון אינערנאציאנאלע ביזנעס און האנדל.
וואל סטריט.
די וויכסטיקסטע עקאָנאָמישע באשטאנדטייל פון ניו יארק סיטי ליגט אין זיין ראָלע אלס די הויפּטקוואַרטיר פאַר די פינאנציעלע אינדוסטריע פון די פאראייניקטע שטאטן, כאראקטעריש באקאנט אלס 'וואל סטריט'. אסאך גרויסע פינאַנציעלע פירמעס זענען הויפטקווארטירט אין ניו יארק סיטי, און די שטאָט איז אויך היים פאר אַ שפרידלדיגער נומער פון נייע פינאַנציעלע 'סטאַרטאַפּ' פירמעס.
לאוער מאנהעטן איז דער דריט-גרעסטער צענטראַל ביזנעס דיסטריקט אין די פאַראייניקטע שטאַטן. זי איז היים פאר די ניו יאָרק בערזע אויף וואַל סטריט און די NASDAQ אויף 165 בראָדוויי, רעפּרעזענטירנדיג דערמיט די וועלט'ס גרעסטער און צווייט-גרעסטער סטאַק עקסטשיינדזש האַנדל צענטערן.
אומגעפער 1.1 מיליאן יידן וואוינען היינט אין ניו יארק סיטי, איבער העלפט פון זיי אין ברוקלין.
ספארט.
יעדע יאר לויפן א סך מענטשן אין דעם ניו יארק מאראטאן, איינער פון די פאפולערסטער מאראטאנען אין דער וועלט., וואס אין 2006 האבן 37,866 מענטשן געענדיגט.
מיי ספייס (יידיש: מיין פלאץ), איז א סאציאלער חברים נעצווארק וועבזייטל, וואו מען מאכט זיך נייע חברים און מען האלט אן קאנטאקט] מיט זיי. עס איז אויסגעשטעלט צו אקאמאדירן די פריינטשאפט קאמיוניקאציע מיט געצייג און אייגענע ?סוירטש? מאשין מיט בילדער, טשעט אימייל, מוזיק ווידעא בלאגס פערזענליכע פראפילן און נאך פארשיידענע אויסשטעלונגן צווישן אירע באנוצער.
עס איז געווארן אפגעקויפט דורך רופערט מורדאק מעדיע אימפעריע.
פראגע צייכן אין רוב שפראכן
פראגע צייכן איז דער סימבאל וואס ווערט געשטעלט ביי דער ענדע פון א זאץ וואס איז פראגע, אנשטאט א פינטל. אנציצייכענען אז די פריערדיקע פראזע דארף געליינט ווערן מיט א ניגון פון א פראגע.
ביי א געוויינליכן קלאוויאטור איז דאס פלאצירט לעבן דעם רעכטן שיפט קנעפל, וואס איר דארפט ארפאדרוקן צוזאמן מיט דעם באטאן כדי עס זאל ווייזן א פראגע צייכן.
יידישע געשעפטן אין גאלדעס גרין
גאָלדערס גרין איז א אידישע געגנט אין צפון-מערב לאנדאן, וואס איז הײַנט פֿון די גרעסטע יידישער באפֿעלקערונג אין ענגלאנד. לויטן צענזוס פון 2011 זענען 37% פון די איינוואוינער יידן. אמאל פֿלעגן וווינען דארט פֿיל פֿארמעגליכע יידן אבער הײַנט געפֿינט זיך דארט אלערלײַ יידן.
זענען פאראן דארט צענדליקע בתי מדרשים, אסאך מוסדות התורה והחסד, ווי למשל א וועד הצדקה וואס באשטעטיגט די נויטווערדיגקייט פון אידן וועלכע קומען קלייבן געלט. צווישן די מוסדות התורה זענען דא יידישע שולעס און חדרים און עטליכע בית-יעקב'ס, ווי אויך ישיבות און כוללים.
אין גאלדערס גרין קען מען געפֿינען אלץ וואס מען טרעפֿט אין יעדער גרויסער יידישער געמיינדע.
טראנספארט.
גאלדערס גרין סטאנציע איז א לאנדאנער אונטערגרונט סטאנציע אויף דער נארדערן ליניע אין זאנע 3. זי איז די ערשטע אייבערפלאך סטאנציע אויפן עדזשווער צווייג צפונדיק. אין דעם הויף פון דער סטאנציע געפינט זיך די גרויסע גאלדערס גרינער אויטאבוס סטאנציע וואו עס קומען אויטאבוסן פון גאנץ צפון־מערב לאנדאן; דאס איז אויך א סטאנציע פאר נאציאנאלע עקספרעס צווישנשטעט קאטשן אריין און ארויס פון צענטראל לאנדאן.
צווישן די בוס רוטעס אדורך גאלדערס גרין זענען דער 210 קיין פֿינזבורי פארק, דער 102 קיין עדמאנטאן גרין, דער 139 קיין וואטערלו. פון גאלדערס גרין סטאנציע הייבן אן דער 83 קיין אילינג שפיטאל, דער 183 קיין פינער און דער 240 קיין עדזשווער.
שחרית איז דער תפילה וואס אידן דאווענען אינדערפרי. דאס איז די לענגסטע פון די טאג-טעגלעכע תפילות. שחרית הייבט אן מיט ברכות און קרבנות, און דערנאך זאגט מען פסוקי דזמרה. נאכהער איז דער עיקר טייל פון דער תפילה, קריאת שמע מיט אירע ברכות און שמונה עשרה. נאכדעם זאגט מען תחנון און עטלעכע מזמורים און פסוקים.
מאנטאג, דאנערשטאג און שבת ליינט מען די תורה ביי שחרית.
די צייט פון שחרית איז די ערשטע פיר שעה'ן פון טאג; קריאת שמע מוז מען ענדיגן פריער, ביז דריי שעה'ן פון טאג. וותיקין דאווענען שחרית גאנץ פרי כדי אנצוהייבן די שמונה עשרה מיטן זונאויפֿגאַנג.
פסוקי דזמרה.
פסוקי דזִמרה איז א טייל פון שחרית פון "ברוך שאמר" ביז "ישתבח". די פסוקי דזמרה זענע א סעריע פון פסוקים פון תהלים און דברי הימים, אויך עטלעכע פסוקים פון משלי און נחמיה, און "אז ישיר" פון דער תורה.
די וואכנדיקע פסוקי דזמרה (לויט נוסח אשכנז הייבט אן מיט "מזמור שיר חנוכת הבית לדוד" (תהלים ל). נאכדעם זאגט מען "ברוך שאמר", "הודו", "מזמור לתודה", "יהי כבוד", "אשרי" און די קאפיטלעך תהלים קמה-קנ (מיט נאך פסוקים), "ויברך דוד", און "ויושע" מיט "אז ישיר".
לויט נוסח ספרד און די ספרדים און תימנים איז דער סדר א ביסל אנדערש. מ'הייבט אן "הודו", "מזמור שיר חנוכת הבית לדוד", עטלעכע פסוקים און "למנצח בנגינות" (תהלים סז), "ברוך שאמר", "מזמור לתודה" און ווייטער אזוי ווי נוסח אשכנז.
מיינט איר קרבן מנחה?
מנחה איז די תפילה וואס אידן דאווענען פאר-נאכטס.
די מיטאג תפילה ווערט אזוי אנגערופן, דאס האט מתקן געווען יצחק אבינו. דער זמן איז פון א האלבע שעה נאך חצות (דאס ווערט גערופן מנחה גדולה ביזן זמן פון דאווענען מעריב וואס דאס ווענט זיך אינעם לענג פונעם טאג (שעות זמניות) זומער איז עס שפעטער ווינטער איז עס פריער. עס ווערט געברענגט א דיעה צו דאווענען אין דעם זמן פון מנחה קטנה, וואס הייבט אן צוויי און א האלב שעה'ן פארנאכט.
אין די הייליגע ספרים שטייט אז מנחה איז די גרעסטע תפילה פון טאג, אליהו הנביא ביים הר הכרמל איז נישט געענטפערט געווארן נאר ביז ווען עס איז געקומען דער זמן פון תפילת מנחה און ער האט דאן מתפלל געווען איז ער גענטפערט געווארן.
פארגעניגן אדער נחת אדער תענוג איז א פאזיטיווע סענזאציע. דאס פארקערטער ווי פיין, עס איז א געפיל פון גוט קעגן שלעכט. מען שפירט דאס אלס טעם געוויינליך בשעתן עסן אדער האבן געשלעכט אדער הייליגע מענטשן שפירן דאס בשעתן דאווענען אדער גאר אינטאלעקטואלע ביים לערנען ווייל מען איז דעמאלטס פרייליך און דאס שאפט פארגעניגן.
אידיש נחת.
ביי אידן אז די קינדער גייען אין די מסורה איז דאס פארשאפט "נחת" פאר די עלטערן.
עונג שבת ויו"ט.
עס איז א מצוה צו שלאפן און עסן פלייש און טרינקען אלקאהאלישע געטראנקען אין שבת און יו"ט כדי צו זיין פרייליך און אזוי ארום זיין אין פארגעניגן אין די הייליגע טעג.
וויין איז אן אלקאהאליש געטראנק אויפגעארבייט פון טרויבן זאפט.
עס זענען פאראן פארשידענע סארטן וויין; ווייסע און רויטע, טרוקענע און זיסע, לייכטע און שטארקע.
עס איז אויך פאראן א ראזשינקע וויין גערופן אויף לשה"ק "יין צמוקים", וואס יודן האבן גענוצט אין די פלעצער וואס מען האט נישט געהאט קיין פרישע טרויבן.
וויין ביי יודן.
ביי יודן פארנעמט וויין א גאר חשוב'ער ארט: מען מאכט דערויף א באזונדערע ברכה און עס ווערט נישט גע'פטר'ט מיט א המוציא, מען מאכט דערויף קידוש, הבדלה, ד' כוסות און ברכת המזון.
פורים איז א מצוה מדרבנן צו טרינקען וויין עד דלא ידע.
נגינה מיינט יידיש געזאנג. אַ ניגון האָט דאָס גרעסטע כּוח צו מעורר זײַן דעם מענטש.
נגינה גייט צוריק ביז דוד המלך וואס האט געזינגען די תהלים און אויך צוגעשפילט מוזיק.
די אַרבעט פֿון די לוויים אין בית המקדש איז געװען צו זינגען און צו שפילן כלי זמר.
אין שפעטערדיגע דורות איז איינגעפירט געווארן זינגען ביים דאווענען מיט א חזן און א קאפעלע (כאר). איינער פון די גרויסער קאמפאזיטארן פון שול מוזיק איז געווען לעוואנדאסקי.
הײַנטיקע צײַטן איז דאָס געװאָרן צוריק אן אינטעגראַלע טײל פֿון ייִדישקײט דורך דער עבודה פֿון חסידים װאָס איז געװאָרן געגרינדעט דורך'ן בעש"ט.
חלב (כיילעוו) איז די טיילן פעטנס פון א רינד וואס איז פארבאטן צו עסן פאר א אידן. אזוי ווי די פסוק זאגט אין פרשת שמיני.
נישט אלע פעטנס פון א בהמה איז חלב, חז"ל זאגן אז נאר די טיילן פעטנס וואס די תורה רעכנט אויס אין פרשת צו פון א קרבן חטאת אז מען זאל דעמפן אויפן מזבח אט די טיילן זענען די פארבאטענע, די איבעריגע ווערן אנגערופן שומן און מען מעג עס עסן.
די פאך פון אויסרייניגן א רינד פון חלב, ווערט אנגערופן "ניקור", א מענטש וואס איז באהאווענט אין די פאך ווערן אנגערופן א "מנקר", און אלגעמיין זענען דאס די שוחטים.
עס זענען דא געוויסע טיילן פון א רינד וואס קיינער איז נישט באהאווענט פונקטליך ווי אזוי צו אויסרייניגן דעריבער טוט מען עס אינגאנצען אפשניידן מיט די פלייש און די ביינער אין פארקויפן פאר גוים, ווי למשל די אינטערשטע 2 פיס מיטן גאנצן אינטישטן טייל, עס ווערט אנגערופן "חלק אחורנית".
חלב פון א פויגל אדער א חיה מעג מען עסן.
עלינו לשבח איז א תפילה וואס לויט ווי עס שטייט אין כתבי רב האי גאון האט דאס יהושע בן נון קאמפאזירט תיכף נאכדעם וואס ער האט אריבערמארשירט מיט דער אידישער ארמיי די שטאט יריחו, די ערשטע שטאט וואס יהושע האט איינגענומען אין ארץ ישראל. דעמאלטס האט ער געזעהן די פילע גויאישע אפגעטער, און ער האט זיי אלע פארטיליגט, האט יהושע דעמאלטס געזאגט די תפלה, ווי ער לויבט גאט מיט די ווערטער
ווען יהושע האט מלחמה געהאלטן אויף דער שטאט יריחו האט ער געזאגט די תפלה זיבן מאל אהין און צוריקוועגס און געבלאזן שופר ביז די מויער פון דער שטאט איז איינגעזונקען.
לויט געוויסע פארשער איז די תפילה געשריבן געווארן ביי די צייטן פון די תנאים.
די ווערטער האט מען אראפגענומען אין די צייטן פונעם צענזור, צוליב וואס די קריסטן האבן געהאלטן אז דאס ווארט "ולריק" איז קעגן דעם "אותו האיש" וואס איז בגימטריא די זעלבע ווי ישו, אבער מ'האט עס דערנאך צוריקגעשטעלט. דער ערוגת הבושם פסק'נט אז מ'מוז עס זאגן, אנדערש איז מען משנה ממטבע שטבעו חכמים.
נאך ״עלינו״ זאגט מען די תפילה וואס פאנגט זיך אהן "(ו)על כן נקוה" האט עכן געמאכט ווען ער האט תשובה געטאן. "ע"ל "כ"ן "נ"קוה איז ראשי תיבות "עכן".
כאטשיג וואס יהושע האט בלויז ערפינדן די תפלה פאר זיך פאר יענעם מאמענט, האבן שפעטער די קדמונים מתקן געווען מ'זאל דאס זאגן יעדן טאג נאך יעדע תפלה. דער ב"ח אין אורח חיים סימן קל"ג, זאגט דער טעם כדי איידער מ'גייט ארויס זיך אפטיילן פון שוהל ארבייטן מיט די גוים, זאל מען אריינברענגען און הארץ פון א אידן אמונה אין אויבערשטן כדי זיך נישט אפלערנען פון די געצין דינער.
לויט דער הלכה דארף מען שטיין ווען מען זאגט די תפילה. עס איז אינטערעסאנט וואס דער חיד"א ברענגט אין זיין ספר עבודת הקודש להחיד"א אז עלינו איז גימטריא "ומעומד".
מען זאגט עלינו מיט על כן נקוה נאך יעדער תפילה. נאך א ברית און נאך קידוש לבנה זאגט מען אויך עלינו.
אויך זאגט מען עלינו אין דער מוסף שמונה עשרה פון די ימים נוראים.
באַרבראַ סטרײסענד (Barbra Joan Streisand) איז א יידישע זינגערין. זי האט זיך באקאנט געמאכט מיטן אקטען אויף פידלער אויפן דאך.
אלס פיצל קינד פון פופצן חדשים איז זי געווארן פאריתומט פון איר טאטע. איר מאמע האט שווער געארבעט איר אויסצוהאלטן, און שפייזן.
ר' מאטקע בלוי איז דער אנפירער גרינדער און הויפט עסקן פאר משמרת הקודש והחינוך.
ער איז א ירושלים'ער געבוירענער און אייניקל פון ר' עמרם בלוי ז"ל.
ער חזרט שטענדיק איבער אז ער האט נישט גארנישט פון זיין גאנצער עסקנות און ער טוט בלויז די שליחות פון די רבנים בעיקר ר' ניסן קארעליץ און ר' שמואל וואזנער.
ער האט פאר א שטיק צייט צוריק אנגעהויבן א חרדישע אויסגאבע פון נעשונאל זשיאגראפיק זשורנאל ריין פון אפיקורסות פון עוואלוציע און צניעות ארטיקלן, אונטערן הכשר פון משמרת הקודש והחינוך.
אויך האט ער אנגעהויבן צו לייגן דרוק מיט סוקסעס אויף אלע קאנצערטן פון חול המועד עס זאל האבן די הכשר פון משמרת הקודש והחינוך, און די 3 גרויסע זינגער יעקב שוועקי, מרדכי בן דוד מיט אברהם פריד וואס טרעטן אויף פאר געמישטע עולם באקומען נישט זיין הכשר ליפא שמעלצער באקומט יא.
טראפיק טיקעט מיינט געווענליך א באוועגן פארלעצונג פון געזעץ וואס ווערט געטון דורך דער קאר שאָפֿער. אנדערשט ווי פארקינג טיקעטס וואס ווערט אויסגעשריבן קעגן קאר ווערט דאס אויסגעשריבן קעגן דעם דרייווער.
פוינטס.
פוינטס אז מען זאמלט זיך אן א געוויסער סכום פון פוינטס, וואס יעדער טיקעט געט צו אביסל, דארף מען זיך איבערלערנען דרייווען אז נישט נעמט אוועק די דרייווער'ס לייסענס.
ניו יארק דעפארטמענט אפ מאטאר וויעקל [http://www.nydmv.state.ny.us/]
עדיפוס איז א טראגעדישער פיגור אין דער גריכישער מיטאלאגיע.
די מיטאלאגיע דערציילט אז עדיפוס איז געווען א קינד צו זיין טאטן לאיאס, דער קעניג פון טעביי, און צו זיין מאמען יאקאסטא. ווען עדיפוס איז געבוירן געווארן האט דער מגיד עתידות אראקעל פון דעלפי געזאגט נבואה אז עדיפוס וועט אין זיין עלטער מארדן זיין טאטע און ליגן מיט זיין מאמען. עדיפוסס עלטערן האבן באשלאסן גערן צו איבערגעבן זייער קינד צו א פאסטאך, זאל אראפווארפן דאס קינד פון א הויכע בארג. אבער דער פאסטאך מיט זיין דערבארעמדיקייט האט דאס נישט געטון, און האט איבערגעגעבן דעם קינד צו אן אנדער פאסטאך פון קארינאטוס. דער פאסטאך פון קארינאטוס האט איבערגעגעבן דעם קינד צו די אומפרוכפערדיקע קעניגן פון קארינאטוס.
ווען עדיפוס איז דערוואקסן געווארן האט ער באזוכט דעם זעלבער צוקונפט-אנזאגער "אראקעל פון דעלפי" און איז דערוווסט געווארן פון די שרעקלעכע נבואה אז ער וועט אין צוקונפט הרגענען זיין טאטן און ליגן מיט זיין מאמען, דערפאר האט ער אנטלאפן געשווינד צו דער שטאט טעביי (אומוויסנדיק אז זיינע אמתע עלטערן וווינען דארט). אויפן וועג צו טעביי האט ער זיך באגעגנט מיט א דראשקע וואס צוליב-וואס האט זיך אנטוויקלט א קריג צווישן אים מיט די דראשקע איינזיצערס, וואס ביים ענדע האט ער געהרגעט זיין אומווויסנדיגער טאטע "לאיאס" וואס איז דארטן געווען.
ווען עדיפוס איז אנגעקומען ביים מויער פון טעביי האט ער באזיגט א שרעקלעכער ספינקס מאנסטער וואס האט זיך אימער פערזוימט ביים טויער פון טעביי און פארמיידט אלע איינוווינערס פון איר א דורך צו גיין. צוליב דעם האט די שטאט טעביי באשטימט עדיפוס ווי זייער קעניג צו זיין אומוויסנדיקע מאמע יאקאסטא.
עדיפוס מיט זיין מאמע האבן געבוירן 4 קינדער: צוויי זין פאלינעקעס און עטעאקלעס, און צוויי טעכטער אנטיגאנא און איסמענא.
אין א צייט ארום האט זיך צעשפרייט א שרעקלעכע עפידעמיע אין טעביי וואס דורך דעם איז געווויר געוארן פאר עדיפוס זיינע זינד אז ער האט געהרגעט זיין טאטן און געלעגן מיט זיין מאמען, גלייך דערנאך האט ער זיך אויסגעהאקט זיינע אויגן, און גוזר געווען אויף זיך גלות.
נאך דעם האבן זיינע קינדער "פאלינעקעס" מיט "עטעאקלעס" זיך צוקריגט, פאלינאקעס איז אנטלאפן קיין ארגאס און חתונה געהאט מיט דער טאכטער פון דעם קעניג פון ארגאס. נאכער איז ער ארויס מלחמה קעגן דער שטאט טעביי וואס ביי דעם קריג האבן די צוויי ברידער זיך געהרגעט איינער דעם צווייטן, און די שטאט טעביי האט געווונען דעם קריג.
קרעאן דער ברודער פון "יאקאסטא" איז ארויף ווי אן הערשער פון טעביי, און האט באפוילן צוצוגרייטן א פרעכטיקע לוויה צו "עטעאקלעס", און דער קערפער פון "פאלינעקעס" דער פאררעטער ווארפן אין פעלד זאלן די הינט און די רויב־פויגלען אים אויפרייסן.
פון דער געשיכטע האט דער יידישער פסיכאלאגער זיגמונד פרויד ערפינדן דעם באגריף עדיפוס קאמפלעקס אויף דערוואקסענע וואס בלייבן אויפגעהאנגען צו זייער מאמען.
שמחת בית השואבה איז א טאנץ צעראמאניע וואס מען פרייט זיך מיט אויסערגעווענליכע ענטוזיאזם אפצוצייכענען די ניסוך המים עבודה פון די צייטן פון בית המקדש.
וויבאלד סוכות איז דער הערבסט יום טוב (חג האסיף) וואס הייבט זיך אן די רעגן סעזאן, נוצט מען אויס דער מאמענט צו בעטן און דאנקן און לויבן פאר די וואסער וואס איז דער אינטערגאלסטער באשטאנדטייל פון נאטור.
מי שלא ראה שמחת בית השואבה לא ראה שמחה מימיו. במוצאי יום טוב הראשון של חג ירדו לעזרת נשים ומתקנין שם תיקון גדול. מנורות של זהב היו שם, וארבעה ספלים של זהב בראשיהם, וארבעה סולמות לכל אחד ואחד, וארבעה ילדים מפרחי כהונה, ובידיהם כדים של מאה ועשרים לוג שהן מטילין לכל ספל וספל. מבלאי מכנסי כהנים ומהמייניהן, מהן היו מפקיעין, ובהן היו מדליקין. ולא היה חצר בירושלים שאינה מאירה מאור בית השואבה. חסידים ואנשי מעשה היו מרקדין בפניהם.
שלאק איז א צודעק פאר א סוכה, געמאכט צו באשיצן די סוכה פון רעגן.
סארטן שלאק.
עס זענען דא עטליכע סארטן שלאק. דאס רוב זענען געמאכט פון שטאף וואס לאזט נישט אדורך וואסער, און מען קען דאס נייען און בייגן.
עס זענען דא בעיקר צוויי וועגן פון מאכן א שלאק מיט די שטאף.
א סוכה מיט א שלאק
א סוכה מיט א שלאק אביסל ארויפגעדרייעט
גריכישע מיטאלאגיע איז א זאמלונג פון לעגענדארישע דערציילונגען וואס זיינען געשאפן געווארן אינעם אלטן גריכנלאנד. באשרייבונגען איבער פארמענטשלעכונגע אפגאטער.
חופשת קיץ (, ייִדיש: מײַן פֿאָטער, מײַן האַר) איז דער נאמען פון א דראמאטישן ישראלדיקן פילם וואס דערציילט איבער דעם חרדישן ליטווישן לעבן. די הויפט אקטיארס זיינען אסי דיין וואס שפילט װי דער ראש ישיבה, שרון הכהן בר שפילט װי זיין ווייב, און אילן גריף שפילט װי זייער קינד. דער רעזשיסאר פון דעם פילם איז דוד וולך וואס איז א אפגעפארענער ירושלמער ליטווישער יונגערמאן וואס האט געלערנט אין דער פאנאוועזשער ישיבה און װוינט הײַנט אין תל אביב.
די פרעמיערע אויפפירונג פון דעם פילם איז דערשינען דעם 13טן אקטאבער 2006 בײַם חיפה קינא פעסטיוואל פארמעסטונג. אויך איז דער פילם דערשינען אין טרייבעקא קינא פעסטיוואל-פארמעסט אין טרייבעקא, ניו יארק אנטקעגן אנדערע 17 פילמען.
דער פילם ביי דער פארמעסטונג.
דער פילם האט זיך מיטגעטיילט ביים פארמעסטונג אין "חיפה קינא פעסטיוואל". און די ריכטערס האבן דאס באלוינט אלס די בעסטע פילם, און האבן געשיינקט פאר דער רעזשיסאר "דוד וולך" א סומע פון 30,000 שקל, אבער רוב צוזעער האבן אויסגעקליבן דאס פילם "תנועה מגונה" װי די אויסדערוועלטע פילם פון דער פעסטיוואל.
אויך ביי דער טרייבעקא-קינא-פעסטיוואל-פארמעסטונג איז דאס באלױנט געווארן װי דער בעסטער דערציילערישער פילם, און האבן געשיינקט פאר דעם רעזשיסאר "דוד וולך" א סומע פון 50,000 דאלאר.
דער ארטיקל איז בלויז צערעמאניע און פראצעדור פון חתונה האבן, אויב זוכט איר מער אינפארמאציע פארן לעבן נאך דעם גייט אין אישית.
חתונה אין אידיש הייראט איז די נאכט און מאמענט ווען מאן און ווייב גייען אריין אין זייער בשותפותדיגען לעבן טאנצט מען און עס איז א גרויסע זאך צו אויפלעבן דעם חתן מיט די כלה זיי זאלן זיין פרייליך פארן גאנצן לעבן.
הייראטען דאס איז דער באדייט פון חתונה האבן.
עס קומט פון לשון הקודש, ווי עס איז איינגעפירט ביי אידן צו מקדש זיין א פרוי ווען דער חתן גיט דער כלה אונטער דער חופה א גאלדן רינגל און זאגט "הרי את מקודשת לי בטבעת זו כדת משה וישראל".
מצוות און מנהגים.
אשכנזים זענען נוהג צו מאכן די חופה פון א זיווג ראשון תחת כיפת השמים (אונטער דער הימל) פאר א סימן ברכה, אזוי ווי עס שטייט אין פסוק: "והרבה ארבה את זרעך ככוכבי השמים" (בראשית כב, יז). א סך האבן דעם מנהג (לויט שולחן ערוך יורה דעה) אז די חופה זאל זיין "במילוי הלבנה" ווען די לבנה ווערט פול, ד"ה די ערשטע דריי וואכן פונעם חודש אין דעם יידישן קאלענדאר.
דער לאגא פון יונג יידיש
יונג יידיש איז א געזעלשאפט פון א גרופע מיט יונגע טעטיקערס וואס זייער ציל איז צו אנהאלטן די יידישע שפראך זאל נישט פארניכטעט ווערן. געגרינדעט אין 1991 און אנגעפירט ווי הויפט דירעקטאר פונעם קינסטלער שרייבער און קולטור-טוער מענדי קאהן אדער מנחם כהנא, זייט 2016 איז דער הויפט וואלונטערן אלי בענעדיקט, און זייט 2019 איז ער דער כלל-אנפירער אונטער מענדי,
זאמעלונג.
א אויסשטעלונג אין יונג יידיש
יונג יידיש האט א זאמלונג פון איבער 100,000 יידישע ביכער, צייטשריפטן, פלאטעס, דאקומענטן אא"וו. און איז היינט איינע פון די פינף גרעסטע אידיש-זאמלונגען אויף דער וועלט.
אקטיוויטעטן.
יונג יידיש ארגאניזירט קאנצערטן, אויסשטעלונגען, יום טובדיקע אימפרעזעס ווי אויך יידיש-לימודים, מיט וועלכע האט געפלעגט פירן דער לערער חנן בארדין פון דער העברעאישער אוניווערסיטעט, און אין שפעטרדיגע יארן פאלינא בעלילאווסקי, ווי אויך א לייען גרופע מיטן נאמען "רעדן יידיש" וואס איז געפירט דורך אלי בענעדיקט.
היכל פון יונג יידיש אין א קאנצערט 2021
די געזעלשאפט פארמאגט צוויי גרויסע ביבליאטעקן וואס זי האט געשאפן דורך א נאציאנאלער זאמל-פראיעקט אין ישראל פון יידישע ביכער: איינע, זינט 1993 אין ירושלים, אויף ירמיהו גאס 52 און די צווייטע, זינט 2006 אינעם ארטיסטן אפטייל פון דער תל אביב נייע צענטראלע סטאנציע אין תל אביב. יונג יידיש פירט אויך אן מיט אימפרעזעס, פראָיעקטן און פראדוקציעס אין גאנץ ישראל און אין אויסלאנד.
א טאטע לערנט מיט זיין קינד
a> ירושלים.חינוך אדער ערציאונג אדער בילדונג איז די ערציאונג פון א קינד ווען ער איז נאך קליין.
א מענטש ווערט געפארעמט זיין געדאנקען און פירונגען פון אלעס און אלעמען ארום.
די וואס געבן זיך אפ מיט דעם זענען לערערין'ס און עלטערן.
פארצייטנס האט יעדער טאטע געדארפט לערענען פריוואט מיט זיין קינד אדער אים באזארגן א פריוואטער לערער זאל לערענען מיט זיין קינד, וואס דערפאר האבן פילע קינדער נישט געלערנט אין קיין שולעס, און אויסגעוואקסן אוילע פויערס און עם הארצ'ים.
ביים ענדע פון די 19טע י"ה איז אריין אין די וועסטליכע קולטור א רעפארמע אז די רעגירונגען מוזן באזארגן גרונדשולס פאר זייערע אלע בירגער אויף אומזינסט, אבער די מיטלשולעס און קל וחומר די אוניווערסיטעטן און קאלעדזשן וואס דארט האט מען שטודירט הויכע לימודים האט דאן געקאסט געלט. א צייט שפעטער איז אויך די גרונדשולעס געווארן א טייל פון די רעגירונגס פארפליכטונגען און נאר די אוניווערסיטעטן מיט די קאלעדזשן זיינען געבליבן אונטער פריוואטע געזעלשאפטן. היינט אין פילע אייראפישע לענדער שטיצט די רעגירונג און צאלן אויס א טייל פון די לימודים אויך אין די אוניווערסיטעטן פאר זייערע בירגער.
בילדונג אין מדינת ישראל.
א שטוב אין א שולע
לױטן חוק אין ישראל (חוק חינוך חובה חינם) זײַט 1984 און איר באַשטימונג אין 1999 איז די מדינה מחויב אױסצוצאָלן חינוך פֿאַר קינדער פֿון 3 בין 18 יאָר.
א בילד פון דעם 6טן שטאק
תל אביב נייע צענטראלע אויטאבוס סטאנציע () איז א טערמינאל פאר אויטאבוסן אין תל אביב, און זי איז די גרערסטע טערמינאל איבער דער גארער וועלט.
מען האט איר אנגעהויבן בויען אין יאר ה'תשכ"ז, אבער די געבוי האט זיך פארזאמט זייער לאנג, און נאר 26 יאר שפעטער אין יאר ה'תשנ"ג האט מען אויפגעעפנט די סטאנציע.
די סטאנציע געפינט זיך אין דרום תל אביב, נישט ווייט פון תל אביב ההגנה באן סטאנציע.
a> פון דעם אראקל פון דעלפי
אראקל פון דעלפי איז געווען א אראקל אין אוראלט גריכנלאנד אין שטאט דעלפי וואס האט געזאגט נבואה וואס עס וועט פאסירן אין דער צוקונפט.
עס איז דא א באוווסטע מיטאלאגיע איבער דער אראקל מיט דעם קעניג עדיפוס.
דער ספֿינקס (פון אוראלט גריכיש: "σφίγξ"; "דערשטיקן") איז א מיטאלאגישער מאנסטער צונויפגעשטעלט פון א לייב מיט א קאפ פון א מענטש (זעט די בילד).
ביי די גריכישע מיטאלאגיע איז ער געזעצן ביים טויער פון דער שטאט טעביי און האט געפרעגט יעדער דורכגייהער א רעטעניש: "וואס פאר א באשעפעניש גייט אויף פיר פיס אין דער פרי, צוויי פיס ביי טאג און דריי פיס אין אוונט?" אויב דער דורכגייער האט נישט געוווסט די ענטפער, האט אים דער מאנסטער פארשטיקט גערן.
ביי די געשיכטע פן עדיפוס, איז עדיפוס געווען דער ערשטער וואס האט געוווסט דעם ענטפער אויף דעם רעטעניש (אז דאס איז א קינד), און דער מאנסטער האט זיך דאן אראפגעווארפן פון דער מויער צום טויט. נאך דעם האבן די שטאט טעביי אים באקרוינט אלס זייער קעניג.
דעלפי איז א שטאט אין גריכנלאנד. ביי די אלטע גריכלאנד איז דארט געווען א רעליגיע צענטראל וואס איז דארט געווען פלאצירט דער מגיד עתידות דער אראקעל פון דעלפי.
היינט געפינט זיך דארט "ארכיאלאגישע פלאץ" מיט די אלטע טעמפל פון אפאלאן דער אפגאט פון די זון און נאך...
אראַקל (שטאמט פון לאטייניש וואס מיינט "רעדן") איז ביי דער גריכישער מיטאלאגיע אַן ארט ווו גאט רעדט צו די נביאים.
אויך איז דאס א נאמען פון א פארצייטישער מיטאלאגישער מגיד עתידות מיטן נאמען אראקל פון דעלפי.
דער מלבי"ם שרייבט אויף זיי "
אן אינזל, אדער אינדזל, איז א קליין ערדישער שטח אין ים. דער גרעסטער אינזל אויף דער וועלט איז גרינלאנד מיט 2,166,086 ק"מ ווען 81.1% פון אים איז אייז.
אזעלכע אינזלען זענען אומאפהענגיקע שטעט ווי קיובא, איסלאנד, מאדאגאסקאר און נאך. אזעלכע אינזלען האבן אין זיך עטלעכע שטעט ווי בארנעא און היספאניאלא.
א גרופע אינזלען וואס האבן א שייכות צוזאמען שאפן אן ארכיפעלאג.
א ים, מער אדער זעע איז א גרויסער געביט מיט געזאלצענע וואסער. אין אלגעמיין פארבינדן זיי זיך מיט אן אקעאן.
רוב וועלט איז געדעקט מיט ים. די טראנספארט אויפן ים איז דורך שיפן.
מיינט איר דער ים אקעאן?
אקעאנוס איז ביי די גריכישע מיטאלאגיע דער נאמען פון דער טייך-אפגאט.
פארצייטנס האבן די גריכן געגלויבט אז דער אקעאן איז א זון פון די געטטער אוראנוס (די הימל) מיט גאיא (די ערד).
אוראנוס איז ביי דער גריכישע מיטאלאגיע דער ערשטער אפגאט, די הימל. לויט דער מיטאלאגיע איז באשאפן געווארן אלע לעבענישן פון דעם וואס די היץ פון דער זון מיט די רעגן האבן געשיצט אויף דער ערד, ווען די ערד איז זיין ווייב, די אפגאטין גאיא.
דער 7טער פלאנעט אוראנוס הייסט נאך דעם אפגאט.
זעאוס איז דער נאמען פון דער הויפט אפגאט ביי דער גריכישער מיטאלאגיע. דער אפגאט איז דער הערשער אויפן דונער און אויפן בליץ. אויך איז ער דער פאראנטװאָרטלעכער אױף די געזעצן און גערעכטיקײַט.
בײַ די רוימישע מיטאלאגיע הייסט ער יופיטער, וואס נאך אים רופט מען די 5טע פלאנעט: יופיטער.
באטאניק (שטאמט פון גריכיש) איז א טייל פון די ביאלאגישע וויסנשאפט וואס פארנעמט זיך מיט פלאנצן און געוויקסן, בלומען און ביימער. איר אנטוויקלונג, איר וואקס, איר פרוכט א.א.וו.
אַ װיכטיקער באַשטאַנדטײַל פֿון דער באָטאַניק איז די פֿלאַנצן-סיסטעמאַטיק, די װיסנשאַפֿט װאָס טײלט די מלוכה פֿון די פֿלאַנצן אין גרופּעס. אַן אַנדער צװײג פֿון דער באָטאַניק איז די פֿיזיִאָלאָגיִע פֿון די פֿלאַנצן, װאָס שטודירט דעם מעטאַבאָליזם, די באַװעגונג פֿון פֿלאַנצען און אַזױ װײַטער.
באטאניקער שטודירן די קלאסיפיקאציע (טאקסאנאמיע), סטרוקטור (אנאטאמיע און מארפאלאגיע) אדער פונקציע (פיזיאלאגיע) פון פלאנצן, סיי צעלן, סיי געוועבן, סיי ארגאנען, סיי גאנצע פלאנצן, סיי גרופעס פון פלאנצן.
די שטודיע פון פלאנצן איז לעבנס־נייטיק ווייל זיי זענען א פונדאמענטאלער טייל פון לעבן אויף דער ערד, שאפן זויערשטאף און עסנווארג דורך וואס מענטשן און אנדערער באשעפענישן קענען לעבן. דורך פאטאסינטעז טוען פלאנצן איינזאפן קוילן זייערס. ווי אויך לאזן זיי ארויס זויערשטאף אין דער אטמאספער. נאך, פלאנצן פארמיידן אונטערשווענגונג פון דער ערד.
האט איר געמיינט אנפלאנצן? (אריינלייגן זאכן אין דער ערד עס זאל דערפון וואקסן)
האט איר געמיינט איבערפלאנצן? (אריבערלייגן א פלאנץ פון איין פלאץ צום צווייטן, אדער אן גליד פון איין מענטש צום צווייטן)
פלאנץ ווערט גערופן אלע סארט לעבעדיגע געוואוקסן וועלכע שפראצן ארויס פון דער ערד, למשל ביימער, גראזן און געווירצן.
די וויסנשאפט וואס פארנעמט זיך מיט פלאנץ הייסט באטאניק.
די סיסטעם וויאזוי א פלאנץ לעבט און וואקסט איז דורך נוצן זון שטראלן, וואסער, געוויסע מינעראלן, און קוילן זייערס. דאס ווערט גערופן פאטאסינטעז.
די פלאנצונגען האבן ווארצלען וואס לויפן אראפ אונטער דער ערד און זיי ציען אריין אין זיך פייכטקייט און אנדערע כוחות פון די ערד.
דינסטיק איז דער דריטער טאָג פֿון דער װאָך, נאך מאנטיק און פאר מיטוואך.
לויטן סדר פון די זיבן כוכבי־לכת חל"ם כצנ"ש, הייבט אן דער טאג פון דינסטיק מיט ם=מארס; דער נאמען דינסטיק שטאמט טאקע פון דעם דייטשישער נאמען פון מארס.
זיי האבן צוגעלייגט קאליר צום פראנט זייט פאראיאר
וואל סטריט זשורנאל איז דער ביזנעס טאג-צייטונג וואס האט איבער 2 מיליאן ליינער פון ארום די גארער וועלט. עס איז זייער פרעסטיזשפול און האט שוין געווינען 29 פוליצער פרייזעס.
עס איז א בראדשיט ווי די ניו יארק טיימס, אבער עס האט כמעט נישט קיין בילדער נאר אזעלכע קאמפיוטער גראפיקס פון פנים'ער פון מענטשן און נומערן.
עס ווערט ארויסגגעבן אין ניו יארק סיטי מיט אזיע און אייראפע אויפלאגעס. דורך די דאו זשאונס קאמפאני.
איר הויפט קאנקורענט איז דער פיינעסל טיימס פון לונדון. און עס איז דער צווייטער גרעסטער צייטונג נאך יו עס עי טודעי.
עס איז באקאנט פאר איר ערשטע זייט, וואס האט איין קאלום וואס טוט זיך אין די גאנצע וועלט אין קורצען און אינעווייניג איז מער באריכות.
די עדיטאריעל איז זייער קאנסערוועטיוו געשטימט, אבער די נייעס רעפורטארשזען זענען מער לינק און נישט צוגעבינדען צו די מיינונגען פון די רעדאקטארן.
איר הויפט נייעס איז בעיקר פינאנץ און ביזנעס דעריבער טראגט דאס דעם נאמען נאכן גאס אין מאנהעטן אווו עס געפינט זיך די סטאק מארקעט; וואל סטריט.
האניג אדער האניק איז א פליסיגע זיסע זאך וואס קומט ארויס פון א האניג בין. מען נוצט דאס אלס א מענטשנס עסנווארג.
די פארשער האבן געטראפן פערשטיינערטע רעסטן פון בינען וואס ווערן געשאצט צו א תקופה פון פאר 150 מיליאן יאר.
אין א אויסגעגראווירטע וואנט אין זימבאבווע פון פאר 15,000 יאר זעט מען א מענטש וואס נוצט זיך מיט רויך כדי צו רויבן האניג.
יידישקייט.
לויט דער היינטיגער וויסנשאפט ווייסט מען אז די בין נעמט יא ארויס פון איר קערפער פארשידענע מאטעריעלן צו דער האניג. די רבנים ענטפערן דערפון אז די מאטעריעלן זיינען ווייניגער ווי א זעכציגסטל, און זיי זיינען בטל בשישים.
עס איז דא א מנהג ביי יידן צו עסן עפל מיט האניג אין דער יום טוב ראש השנה.
װאָרטירער אדער ווארט פראצעסאר איז א קאמפיוטער פראגראם וואס באדינט צו שרייבן און אויסשטעלן טעקסטן און זיי אפדרוקן.
איינע פון די פאפולערע שרייב פראגראמען איז די מייקראסאפט ווארד פראגראם.
מען קען היינט טייפן אן-ליין, אן אפלאדירן א פראגראם אויף אייער קאמפיוטער, דורך גיין צו גוגל דאקס און ספרעדשיטס.
קיינציקלאפעדיע (ענגליש: "Uncyclopedia"; ווערטלעך: "אומציקלאפעדיע") איז א קאמישער ענציקלאפעדיע פראיעקט וואס איז א פאראדיע פון וויקיפעדיע.
דער פראיעקט אין פאראן אין עטלעכע שפראכן ארײַנגערעכנט די יידישע שפראך [https://yi.uncyclopedia.info/] און די העברעישע שפראך מיטן נאמען איןציקלופדיה [https://eincyclopedia.org].
פאסיל (קומט פון די לאטיין ווארט אויפגראבן) איז רעסט פון בעלי חיים אדער פון פלאנצן וואס זייער פארעם איז געבליבן געהיטן. דאס איז די סימנים פון עוועלאציע
די דאזיגע וויסענשאפט הייסט פאלאטעלאגיע וואס העלפט פאר די געאלאגישע פארשערס צו זיך אויסלערנען איבער די פערגאנגענע צייטן. ווי.צ.ב.ש האט מען געטראפן איבערבלייבענישען פון דינאזאריערס וואס האבן געלעבט ביז פאר 65 מיליאן יאר. אויך אין די היינטיגע שטיינער זעהט מען צייכענעס פון איר פרימיטיווער אלטע שטאנד.
עס קען זיין פוס טריט אפדרוקען אדער סיי וואס וואס געט סימנים פון א פריערדיג לעבן.
קריאת התורה - ליינען פון א כשר געשריבענע ספר תורה מיט די טראדיצאנאלע ניגון לויט די טעמי המקרא.
אויף אידיש רופט מען עס אין קורץ "ליינען", אדער די וואס רעדן ענגליש רופן עס "ליין" (I AM STUDYING TO "LAIN").
לערנען תורה, כדי צו וויסן וויאזוי צו לעבן.
מנין.
נישט יעדער דארף אויסהערן, אבער עס מוז זיין צען וואס הערן ווייל דער מצוה איז ליינען.
פאַלעאָנטאָלאגיע איז די שטודיע פון וויאזוי לעבן האט זיך אנטוויקלט אויף דער ערד.
עס איז באזירט אויף די פאסיל רעקארדס וואס מ'טרעפט און זוכט כסדר פריש.
חזיר ווארצל איז א אויפגעבלאזן פימפל וואס קוקט אויס ווי א ווארצל אויף דער הויט פון א פינגער. דאס קומט פון א ווירוס.
עס קען שאפן קענסער און עס קען זיך פארשפרייטן.
דאקטוירים נעמען דאס היינט אראפ מיט א פייער ברען.
מיינט איר דעם איזראעלי בילדער מאגאזין כל העולם כולו?
כל העולם כולו איז א הייד פארק אינטערנעט שמועס פלאץ אויף אידיש.
לכתחלה זענען רוב זאכן און מיינוגען דארטן געווען ארוניש געשטימט איבער די סאטמאר פאליטיק און עס איז געווען די בעסטע פלאץ צו דערוויסן וועגן אלע ארונישע ניוז און דעמעגאגיע דורכאויס דעם טאג.
a> הויז נאך דער פטירה פון זיין טאכטער דינה עטיל בערלין
הרב יוסף יקותיאל אפרתי (געבוירן ה'תשי"ג,  1953) פירט דעם בית מדרש גבוה להלכה בהתיישבות החקלאית, איז א מיטגליד אין דער וועדת הרבנים פון דגל התורה און איז א מומחה אין כשרות.ער איז געווען דער גבאי פון הרב יוסף שלום אלישיב, וואס איז געווען גערעכנט אין ליטווישע קרייזן אלס פוסק הדור.
אפרתי איז געבוירן געווארן אין ישראל, צו רב שמעון אפרתי, פירער פון דער כשרות אפטיילונג פון דער הויפט רבנות פון ישראל. ער האט געלערנט אין חורב (א ״ישיבה תיכונית״) אין ירושלים און דערנאך אין דער כרם ביבנה ישיבה. אין די 1970ער יארן האט ער חתונה געהאט מיט צביה, טאכטער פון פנחס שיינמאן.
ער איז אויפגעצויגן געווארן אין א שטוב פון דעם מזרחי קרייז. אבער זיי שטאמען פון חסידישע רביס פון פוילן.
אלס אינגערמאן האט ער אנגעהויבן זיין קאריערע אין כשרות ביים בעלזא בד"ץ און פון דארטן איז ער געווארן א חסיד און צוריק אנגעטאן די שטריימל און בעקישע און זיך געלאזט וואקסן א פולע בארד און פיאות, ווי זיינע זיידעס בעפאר דעם צווייטן וועלט קריג.
זיין עקספערטיז אין כשרות האט ארויפגעארבעט די מהדרין רבנות השגחה אז עס זאל ווערן מער פארלעסלעך.
הלכה און כשרות.
ער שטייט שוין יארן אין שפיץ פון מכון לחקר החקלאות בהתיישבות; וואס דאס איז א אפאראט פון 12 כוללים, וואס אנטהאלט איבער 200 אינגעלייט תלמידי חכמים וואס טוען דורך אלע מצוות התליות בארץ און די כשרות פון ארץ ישראל אגריקאלטור ווי די הלכות פון שביעית, ערלה, חלה און תרומות, און ועל כולם די פארצווייגטע אישוס פון שמיטה.
פארהעלטעניש מיט הרב אלישיב.
ער איז דער שרייבער און עצה געבער הרב אלישיב.
זיין נאנטשאפט צו רב אלישיב איז א וואונדער ביי פיל, ווייל הרב אלישיב, איז דאס פארקערטער ווי זיין גבאי אפרתי וואס איז א היציגער. אבער אלעס האט זיך אנגעהויבן אלס בחור ווען דער אינגער אפרתי פלעגט אין משך פון 2 יאר יעדן איינציגן טאג משוגע מאכן דעם רב מיט טעגליכע 12 שאלות. קיינמאל האט דער רב נישט געפרעגט דעם בחור קיין שום זאך נישט ווי אזוי ער הייסט, נישט וואו ער לערנט, און נישט וואו ער וואוינט. בלויז געענטפערט קאלט און טרוקן די הלכה. ביז איינמאל ענדליך האט ער אים געפרעגט א שאלה וואס דער רב האט נישט געהאט קיין ענטפער. און אים געשיקט צו אן אנדערן האט ער אים געפרעגט ווער ער איז. האט זיך ארויסגעוויזן אז ער האט געקענט גוט זיין טאטע.
קערפּער פלעק אָדער שיינהייט מאַרק איז אַ פּימפּל אויפן געזיכט.
עס איז נישט קיין געזונט פּראָבלעם, עס איז נאָר אַן עקל אבער געוויסע קאלירטע פימפלען זענען יא שיין.
פארהאן וואס פרובירן צו מאכן א אפעראציע דאס אפצוטאן פון געזיכט.
א טעלעוויזיע פראגראם איז א פראגראם אויף פארשידענע טעמעס ווי אקטואליע פראגראם, געסט אויפנאמע פראגראם, שפאט פראגראם א.ד.ג.
טעלעוויזיע סעריע.
א טעלעוויזיע סעריע איז א המשכדיקע דערציילערישע טעלעוויזיע פראגראם.
הינדויִזם איז אַ רעליגיע פֿון דרום אזיע.
הינדואיזם איז די דריטע מערסטע פארשפרייטע רעליגיע אין דער וועלט, נאך קריסטנטום און איסלאם, מיט מער פון א ביליאן אנהענגער. פון זיי, איין ביליאן וואוינען אין אינדיע. אנדערע גרויסע קהילות פון אנהענגער זענען נעפאל (23 מיליאן), באנגלאדעש (14 מיליאן) און דער אינזל באלי אין אינדאנעזיע (3.3 מיליאן).
נאַפֿט אדער אויל איז א נאטירלעכע שווארצע אויפרייסענדער פליסיגקייט, צונויפגעשטעלט בעיקר פון קוילנוואַסערשטאפֿן, וואס ליגט באהאלטן אונטער דער ערד אין טיפע שטיינער פארמאציעס.
די מערסטע באנוצטער כעמיקאל היינט אין לעבן, - פלאסטיק איז פון דעם. אויטאמאבילן און מאשינען פארן און זענען צוזאם געשטעלט דורך דעם. מען מאכט פון דעם בענזין און זעקלעך.
בוימל אדער אויל איז א פליסיג עסנווארג וואס ווערט ארויסגעפרעסט פון פארשידענע פרוכט, ירקות, תבואה. א.א.וו. למשל איילבירטן, קוקוריזע, ניסלעך און זונרויזן.
אזוי ווי בוימל קאכט אסאך הייסער ווי וואסער, ניצט מען דאס אסאך צו פרעגלן פיש, אייער, פלייש און אנדערע עסן. מ'ניצט בוימל אויך צו געבן א געשמאק אין סאלאטן.
באניץ.
טייל מענטשן באניצן דאס ווארט "בוימל" אויף שמן־זית דווקא. - און זיי רופן אן דעם דאזיגן ארטיקל בוימל מיט איר שם כללי "אויל".
עס זענען פארהאנען נאך סארטן אויל, ווי צום ביישפיל, באלזאם וואס הייסט אין לשון הקודש שמן אפרסמון - פונעם פרוכט וואס מ'רופט היינט אפרסמון, נעמט מען ארויס א שמעקעדיגע גוטע אויל, וואס איז מער געאייגענט פאר גערוך.
אזוי זענען פארהאן נאך סארטן אויל, פאר אנדערע נוצן, ווי צום ביישפיל 'בעיבי אויל' פאר א אויסשלאג, צו מאכן איידעלער דאס הויט.
א מאַשין איז א זאך וואס מענטשן האבן פאבריצירט צו טון א געוויסע ארבעט, אדער צו מאכן גרינגער פאר מענטשן, אדער אזא ארבעט וואס א מענטש קען אליין נישט מאכן. עס זענען פאראן מאשינען וואס האבן אסאך באוועגלעכע טיילן, ווי למשל א ראווער און א זייגער. אנדערע מאשינען האבן נישט קיין באוועגלעכע טיילן, ווי למשל א קאמפיוטער און א טעלעפאן.
ס'זענען פאראן זעקס מאשינען וואס מען ניצט שוין פון אוראלטע צייטן.
א מאשין ניצט אויס די געזעצן פון פיזיק (למשל, פון מעכאניק, טערמאדינאמיק אדער עלעקטראמאגנעטיזם) אויספירן ארבעט וואס פאדערט א סך קראפט במשך א לענגערע צייט. אזוי א קראן קען הייבן שווערע לאסטן וואס אפילו הונדערט מענטשן וואלטן נישט געקענט אליין.
שמעון ראלניצקי איז א חרדישער זשורנאליסט וואס געהער זיך צו דעם ארונישן סאטמארער קרייז.
ער איז פון די ערשטע חסידישער שרייבער פון א סאטמארער קרייז וואס האט זיך ארויסגעשטעלט צו שרייבן ארטיקלען אונטער זיין ארגינעלען נאמען, אבער ער שרייבט אויך נאך ארטיקלען מיט א פענע נאמען "ש. כהן" און נאך.
זיין טאלאנט ליגן בעיקר אין זיין געשמאקע שריפט סטייל און היסטאריע.
דער בלאט.
אנגעהויבן זיין קאריערע האט ער אין דער צייטונג דער בלאט, זיין געלונגענקייט פון טייפן אסאך, האט אים געשטעלט סיי אלס דער פאליטישער קארעספאנדאט און סיי אלס דער אידישער וועלט קארעספאנדאט. (איבערנעמענדיג שיף און מילער נייעס אגענטור וואס איז געווען די ארבעט פון ר' אייזיק שניצלער, וואס ער גיט היינט ארויס די המספיק גאזעט און דער אידישער פלאם.) אויך גיט ער לאנגע אפהאנדעלונגען פון די ברענעדיגע פראגעס פון דער וואך.
דער שטערן.
ראלניצקי האט געפענט זיין מאגאזין "דער שטערן", און אביסל שפעטער געפענט א שוועסטער אויסגאבע "דער שפאקטיוו" כדי עס זאל קענען ארויסקומען צוויי מאל אינעם חודש: דער שטערן יעדן ראש חודש, און דער שפאקטיוו קומט ארויס יעדן האלבן חודש.
אנדערע אויסגאבעס.
נאך 18 יאר ארויסגעבן ״דער שטערן״ האט ער חנוכה תשפ"א ארויסגעקומען מיט זיין נייער אויסגאבע דער גלאק וואס קומט ארויס חודשליך.
ווי אויך ער איז געווען א פראמינענטער שרייבער אין דער אויסגאבע ״צייטשריפט״ וועלכע האט זיך זיך שוין פארמאכט אסאך יאר צוריק.
דער פּינגװין איז אַ פֿױגל װאָס קען נישט פֿליען. װײל זײַנע פֿליגל זענען קורץ, באַדעקט מיט האַרטע שופּן און אָן פֿליג־פֿעדערן. זײַנע פֿיס זענען נאָר פֿון הינטן. דעריבער שטייט ער אױף דער ערד גאַנץ גראָד און שפּאַרט זיך דערבײַ אָן אױף זײַנע האַרטע עק־פֿעדערן. גײענדיק, מאַכט ער מיט די פֿליגל און פֿאַלט אָפֿט אַנידער. דערפֿאַר אָבער שװימט ער אױסגעצײכנט און די פֿליגלען דינען אים דעם זעלבן צוועק װי פֿליסן בײַ אַ פֿיש. ער פֿלעגט אין װאַסער. ער לעבט שטענדיק אין ים און גײט אַרױס נאָר צו בריִען זײַנע אײער אױפֿן ברעג. ער דערנערט זיך מיט פֿיש און פֿלאַנצן.
דער פּינגװין לעבט אין דעם דרום־טײל פֿון שטילן אָקעאַן און מאַכט זײַן נעסט אָן אַן "אײנזאַמער אינזל" װוּ רױב־שנאָבל־חיות קומען נישט אָן.
דער פינגווין דערנערט זיך פֿון קליינע פּיש און ים שרצים.
פינגווינען לעבן נאר אינעם דרום האלבקיילעך פון דער וועלט: אנטארקטיקע, ניי זילאנד, דרום אויסטראליע, דרום אפריקע און דרום אמעריקע. דאס מערסטע צפון וואס זיי דערגרייכן איז די גאלאפאגאס אינזלען וואן דער קאלטער הומבאלט שטראם פליסט דערביי.
מיינט איר אין אלגעמיין צייטונג?
צייטשריפט איז א ביי-וואכענטליכער יידישער מאגאזין.
עס ווערט ארויסגעגעבן דורך ר' ישראל מענדל וואגשאל פון מאנרא א זון פון ר' הערש אפרים וואגשאל.
עס אנטהאלט 4 באזונדערע אינטערעסע אפטיילונגען. זיי לויפן דארטן העכסט אינטערסאנטע ארטיקלן פון ר' הערשל פרידמאן ר' אשר לעווין און פון ר' פנחס גלויבער, י. לעבאוויטש שמעון ראלניצקי. און אזוי ווייטער. אויך איז דא ווערק געשריבן דורך פרויען פאר פרויען. א שטייגער ווי דאס אידישע ליכט, אלע ארטיקלען האבן מוסר השכל'ס און קענטליך געשריבן פון לערערין'ס וואס שרייבן דאס פאר חינוך, נישט פאר די בלויזע אינפארמאציע ציל. אויך איז דא פאר קינדער ארטיקלען וואס איז א איבערפלאנצונג פון דעם פאפולערן אויסגאבע דער קינדער שפיל וועלכע ווערט ארויסגעגעבן דורך די קינדער שפיל פירמע, עס איז גאר אינטערעסאנט פאר קינדער, עס אנטהאלט שיינע מעשיות און אקטיוויטעטן פאר קינדער אין יעדן יארגאנג.
כמדומה לי אז עס איז שוין פארשפארט, און קומט מער נישט ארויס.
י. לעבאוויטש א שרייבער אין יידיש-שפראכיקע צייטונגען און זשורנאלן, איבערהויפט אין דער בלאט, און דער אידישער פלאם.
י. לעבאוויטש איז אויך דא א באנוצער וואס רופט זיך מיט דעם נאמען י. לעבאוויטש אלס מיטגליד אין דער וויקיפעדיע.
לעבאוויטש
דרום אַמעריקע איז אַ קאָנטינענט אין דעם מערבֿדיקן האלבקײַלעך, דרום פון צפון אמעריקע, אין דעם מערב האלבקיילעך; דער פאנאמא קאנאל צעשייד צווישן זיי. צו מזרח פון דרום אמעריקע געפינט זיך דער אטלאנטישער אקעאן און צו מערב דער פאציפישער אקעאן. דער עקוואטאר שניידט אדורך דעם צפון טייל פון דעם קאנטינענט, אזוי איז רוב פון זיין שטח אין דעם דרום האלבקיילעך פון דער ערד.
זיין שטח איז 17,840,000 קוואדראט קילאמעטער און ער איז דער פערט־גרעסטער קאנטינענט, נאך אזיע, אפריקע און צפון־אמעריקע. אין באפעלקערונג איז ער דער פינפט־גרעסטער קאנטינענט, נאך אזיע, אפריקע, אייראפע און צפון־אמעריקע.
דער קאנטינענט פון דרום־אמעריקע נעמט איין אויך נאך עטלעכע אינזלען, וואס מערסטנס געהערן זיי צו לענדער אינעם קאנטינענט. די קאראאיבישע טעריטאריעס, אחוז טרינידאד און טאבאגא, געהערן געאגראפיש צו צפון־אמעריקע.
די לענדער פון דרום־אמעריקע וואס גרענעצן דעם קאראאיבישן ים–דאס זענען די לענדער קאלאמביע, ווענעזוועלע, גייאנע, סורינאם און וגיאנה–ווערן אויך גערופן קאראאיבישע דרום־אמעריקע.
דער קאנטינענט ווערט צעטיילט אין עטלעכע טיילן וואס שליסן איין די גינעס, דעם דרום קאנוס (טשילע, ארגענטינע, אורוגוואי און בראזיל) און די אנדן־לענדער (פערו, באליוויע און עקוואדאר).
בראזיל איז דאס גרעסטע לאנד אין דרום־אמעריקע, סיי אין שטח סיי אין באפעלקערונג.
די בעלי חיים פון דרום אמעריקע זענען פילפאכיק, און שליסן איין פיל זגאלן וואס זענען עקסלוסיוו צו דעם קאנטינענט, ווי למשל: יאגואר, פומא, יאגוארונדי, זגאלן פון פארדעלן, גריווע-וואלף, וואלדהונט, זגאלן פונעם דרום-אמעריקע פוקס, קורץ-אויער פוקס, ברילן-בער, בארג-טאפיר, בראזיליאנער טאפיר, פאנאמא-טאפיר, פארשידענע הערשן ווי די זומף-הערש, פאמפאס-הערש, אנדן-הערש, שפינדל-הערש און פודו, לאמא, אלפאקא, גואנאקא, וויקוניע, סארטן פעקאריען, נאגערס אזוי ווי די קאפיבארא, מארא און שינשילא, נייוועלט מאלפעס, אלינגיטא, ראק-שאפ, קינקאזשו, מוראשקע-בער, פֿוילטיר, דער גרעסטער טייל פון זגאלן פון כלאמיפֿארידן, פלאטערלן, די פיראניא פיש, קיימאנער, און פויגלען ווי גרינבאק פאראקיט, קאריאמען, קאנדארן און נאנדו.
דרום אמעריק איז דער דרומדיקער טייל פון די אמעריקעס. ס׳איז אנגענומען אז דער קאנטינענט איז צוגעגרענעצט צו צפון־מערב מיטן דאריען וואסערשייד לענגויס דעם גרענעץ צווישן קאלאמביע און פאנאמא; אנדערע אבער האלטן אז דער גרענעץ איז דער פאנאמא קאנאל. געאפאליטיש און געאגראפיש ווערט גאנץ פאנאמא – כולל דעם אפשניט מזרח פונעם פאנאמא קאנאל אינעם איסטמוס – אריינגערעכנט נאר אין צפון אמעריקע און צווישן די לענדער פון צענטראל-אמעריקע. כמעט די גאנצע יבשה פון דרום אמעריקע זיצט אויף דער דרום אמעריקע פלאטע.
בארטנס און אינזלען.
די פארמע פון דרום-אמעריקע איז אזוי ווי א דרייעק, וואס זיין באזע שאפט דעם צפון־מזרח בארטן און זיין שפיץ קערט צו דרום צום קאנטינענט אנטארקטיקע. אין צפון געפינט זיך דער קאראאיבישער ים, פון מזרח איז דער קאנטינענט ארומגענומען מיטן אטלאנטישן אקעאן, דער דרום עק דערגרייכט דעם דרום אקעאן, און זיין מערבדיגע גרענעצן זענען אויפן פאסיפישן אקעאן.
דער דרום טייל פונעם מערבדיגן בארטן איז שטארק צעטיילט מיט קליינע און טיפע בוכטעס, ענלעך צו פיארדן. אחוץ האבן די בארטנס א צאל איינגאסן וואו שיפן קענען זיך אנקערן, און נאנט צו זיי האט מען אויפגעשטעלט גרויסע און חשובע פארט שטעט ווי למשל ריא דע זשאנערא אויפן מזרח בארטן, וואלפאראיסא אויפן מערב בארטן און קארטאכענע אויפן צפון בארטן. בוענאס איירעס, די הויפטשטאט פון ארגענטינע און איר הויפט פארט, ליגט אויפן דרום־מערבדיגן ברעג פונעם אויסגאס פונעם טייך לא פלאטא וואס איז עפעס ווי א גרויסער איינגאס; מאנטעווידעא, די הויפטשאטא און הויפט פארט שטאט פון אורוגוואי, ליגט אויפן צפון־מזרח ברעג פון דעם זעלבן טייך. צווישן די אנדערע חשובע פארט שטעט וואס מען האט אויפגעשטעלט אין קלענערע איינגאסן ווערן גערעכענט אויך קאיאא אין פערו, גואיאקיל אין עקוואדאר ובאראנקילע אין קאלאמביע.
דער דרום עק פון דרום־אמעריקע האט פיל קליינע איינגאסן, און אויך פיל קליינע אינזלען. דא געפינט זיך אויך דער גרעסטער אינזל פון דרום-אמעריקע, פייערלאנד ("Tierra del Fuego; טיערא דעל פועגא"). צווישן די אנדערע חשובע אינזלען פון דרום-אמעריקע ווערן גערעכענט די פאלקלאנד אינזלען, מזרח פון דעם דרום שפיץ פון דער יבשה, דער אינזל טרינידאד, וואס ליגט נאנט צום צפון בארטן, אין די גאלאפאגאס אינזלען, וואס זענען פארשפרייט איבערן עקוואטאר פון מערב זייט.
איינע פון די ערשטע דרום־אמעריקאנישע ציוויליזאציעס איז געווען ביי נארטע טשיקא, אויפן בארטן פון צענטראלן פערו. דער ארכיטעקטור פון נארטע טשיקא איז גלייכצייטיק מיט די פיראמידן פון אוראלטן עגיפטן. דער הערשנדיקער קלאס פון נארטע טשיקא האט געגרינדעט א האנדל נעצווערק און האט אנטוויקלט לאנדווירטשאפט. נאך דעם אין יאר 900 פאר דער ציווילער רעכענונג האט נאכגעפאלגט די שאווין ציוויליזאציע, וואס האט געהאלטן ביז 300 פאר דער ציווילער רעכענונג.
אין דעם צענטראלן בארטן פון פערו, בערך ביים אנהייב פון דעם 1טן יארטויזנט, האבן אויפגעבליעט די מאטשע (100-  ביז 700), פאראקאס און נאזקא (400-  ביז 800) קולטורן, וואס האבן געהאט צענטראליזירטע שטאטן מיט בלייביקע מיליטערן, האבן פארבעסערט לאנדווירטשאפט דורך באוואסערונג און נייע סטילן פון קעראמיק קונסט. ביי אלטיפלאנא (100-  ביז 1200, באליוויע) האט מען געפירט א גרויסע קאמערציאלע נעצווערק.
ארום דעם 7טן יארהונדערט האבן סיי די טיאהואנאקא סיי די ווארי אימפעריע (600–1200, צענטראל און צפון פערו) פארשפרייטעט זייער השפעה צו דעם גאנצן אנדעס ראיאן.
היסטאריש, זענען די אלע היספאנישע לענדער געגרינדעט געווארן ווי רעפובליקן מיט דיקטאטארן, אחוץ בראזיל, וואס איז געווען א קאנסטיטוציאנעלע מאנארכיע זיין ערשטע 67 יארן פון אומאפהענגיקייט, ביז אן איבערקערעניש וואס האט פראקלאמירט א רעפובליק. אין די שפעטערדיקע יארן פונעם 19טן יארהונדערט, זענען די מערסט דעמאקראטישע לענדער געווען בראזיל, טשילע, ארגענטינע און אורוגוויי.
אין דער תקופה צווישן די וועלט־מלחמות איז נאציאנאליזם געווארן שטערקער אויפן קאנטינענט, אונטער דעם איינפלוס פון לענדער ווי נאצי דייטשלאנד און פאשיסטישער איטאליע. אין דעם סוף 20סטן יארהונדערט, במשך דעם קאלטן קריג, זענען פיל לענדער געווארן מיליטערישע דיקטאטורן מיט אמעריקאנישער נאכהילף כדי צו פארמיידן די השפעה פונעם ראטנפארבאנד. נאך דעם ווען די אויטאריטאטישע רעזשימען זענן איינגעפאלן, זענען די דאזיקע לענדער געווארן דעמאקראטישע רעפובליקן.
במשך דעם ערשטן יארצענדלינג פונעם 21סטן יארהונדערט, האבן זיך רעגירונגען אין דרום־אמעריקע זיך געצויגן פאליטיש לינקס, מיט לינקע פירער געוויילט אין טשילע, אורוגוויי, בראזיל, ארגענטינע, עקוואדאר, באליוויע, פאראגוויי, פערו און ווענעזועלע. רוב לענדער אין דרום־אמעריקע ניצן פראטעקציאנישטע פאליטיק צו העלפן לאקאלע אנטוויקלונג.
לענדער.
פלאצירונג פון דרום אַמעריקע אין דער וועלט
דרום אמעריקע האט 12 אומאפהענגיקע לענדער און דריי טעריטאריעס
קלימאט.
דער קלימאט אין דרום אמעריקע איז מערסטנס טראפיש. אין דעם מדבר רעגנט עס נישט אבער אין די בערג רעגנט עס ביז 200 צ"מ. די טעמפעראטור ווענדט זיך אויך—אין די בערג 15 °C אבער 40 °C אין די טראפישע געגנטן.
נאטירלעכע רעסורסן.
די ערד אין בראזיל איז גוט פאר וואקסן קאווע. ס'איז פאראן עטלעכע מינעראלן: אייזן, מאנגאן, גאלד און איידלשטיינער, און אויך נאפט.
קולטור.
דרום אמעריקע האט חשובע שרייבער ווי גבריאל גארסיא מארקעס און כארכע לויס בארכעס. די לענדער פון דרום אמעריקע האבן א רייכע פארשיידנקייט פון מוזיק. צווישן די מערסט בארימטע זשאנערס זענען וואלענאטא פון קאלאמביע, סאמבע און באסא נאווא פון בראזיל, און טאנגא פון ארגענטינע און אורוגוויי.
ר' פנחס גלויבער איז א חסידישער יונגערמאן, אויפגעצויגן געווארן אין בארא פארק האט ער תמיד געהאט א נעג צו וויסן און לערנען וויאזוי צו שרייבן און רעדן.
ער האט אנגעהויבן זיין קאריערע אין דער בלאט וואו ער האט געשריבן א סעריע ארטיקלען איבער נפלאות הבורא והבריאה.
דערנאך האט ער געגרינדעט זיין אייגענע וועכנטליכער צייטונג, "דער וואכן זשורנאל". ער איז אונטערגעגאנגען נאך א פאר חדשים.
אויך פלעגט ער רעגלמעסיג שרייבן פאר דער צייטשריפט. היינט איז ער א קאלומניסט פאר מאמענט מאגאזין, דער שטערן און שרייבט אין פילע אנדערע אויסגאבעס.
אויך רעדט ער אפט אויף קול מבשר וואו ער האט פירט אן מיט עטליכע פראגראמען, בעיקר דער פאפולערער "על רגל אחת" פראגראם.
לינקס.
גלויבער
"משביע" איז א בית התבשיל (א "פֿאלקס קיך") וואס געפינט זיך ביי 4114 פערצנטע עוועניו, צווישן 41סטער גאס און 42סטער גאס אין בארא פארק, ברוקלין.
חודש תשרי תשס"ז אין משביע.
במשך די ימים טובים אין גאנץ חודש תשרי זענען טויזנטער סעודות סערווירט געווארן אין דעם לאקאל פון משביע. די הנהלה פון משביע מיט אירע גוטע פארנט, וואלענטירען און געלט שטיצערס, ארבעטן שטענדיג אז משביע זאל זיין אנגענעם פאר ווי מער מענטשן און העלפן ווי מער מענטשן. אין זיכען אלץ אויף-צוקומען מיט וועגען צו מאכען משביע זאל העלפען פאר מער מענטשן און עס זאל זיין אייגענעם צו געניסען פון משביע פאר ווי מער מענטשן פון משביע האט מען ארויס געשיקט פאסט קארטלעך פאר הונדרעטער משפחות וואס מיר האבן זיך דערוויסט אז זיי קענען הנאה האבן פון משביע במשך ראש השנה, יום כיפור, סוכות, שמיני עצרת אין שמחת תורה, זיי מודיע געווען אז מיר וועלען זיין אפען במשך די הייליגע טעג און מיר וועלען סערווירען פון די בעסטע און די שענסטע מאכלים, אויך האבן מיר אריין געלייגט מודעות און אלע תומכי שבת און עונג שבת דעליוועריס, אויך האבן מיר געשטעלט עדווערטייזמענט און די חרדישע מידיא.
משביע איז געווענטליך אפען פון זונטאג ביז דאנערשטיג פון פיר אזייגער ביז ניין ביינאכט און פארמאכט שבת און יום טוב (ווייל דאס פלאץ איז נישט מוכשר פאר דעם) אבער מיט גרויס הילף פון א פאר נדבנים איז משביע געווען אפען די לעצטע ימים טובים. כדי עס זאל זיין איינגענעם פאר אלעמען און בפרט משפחות צו קומען פראווענען די סעודת יו"ט און משביע, האט "משביע" זיך געזיכט זיך אויס צו צייכענען מיט די פראגראם מען האט צו געקויפט נאך מחיצות אז א יעדע משפחה זאל קענען האבן א יו"טדיגע סעודה פאר זיך. מען האט סערווירט די טייערסטע מאכלים און טייערע וויינען און אלע סימנים אויף ר"ה און אלע מנהגים פון יו"טדיגע עסנווארג עס זאל זיך שפירן א מלכותדיגע אטמאספערע.
ערב ראש השנה זענען געקומען קינדערליך אין געהאלפן צו גרייטן די טישן אויף יום טוב, עס איז כדי צו באטענען אז צוויי יונגע לייט וואס אימפארטירען גאר גאר טייערע דיספאזיבעל געשיר האבן מנדב געווען פאר אלע ימים טובים אויסטערליש הערליכע געשיר אזוי שיין זענען זיי געווען אז די ארבעטער וואס רייניגען אין משביע האבן דאס אויס געוואשען אין א היים גענומען, נאך געמאכטע אייזענע עסצייג גרויסע אין קליינע, טיפע אין פלאכע טעלערס, הערליכע טעלערס פאר די כריין איגערקעס אין עפעטייזערס אין ספעציעלע נאכגעמאכטע קריסטאלע גלעזליך מיט א פיסעל אין אן א פיסעל. אין פאר שטייט זיך מיט געדינגענע סחורה'נע טישטעכער מיט סחורה'נע סארוועטליך דאס האט ממש גענומען שעהן אנציגרייטן, אין דאס פלאץ האט אויס געקוקט קעניגליך, ממש אז דער וואס האט געמאכט קידוש דארט ראש השנה האט געקענט שפירען דעם "מלכיות".
פאר שטייט זיך דער קעכער ר' קלמן פישער נ"י - די עסען ווערט געקאכט אין פאפא האל אויף פערצענטער עוועניא - ער איז געשטאנען שעה'ס אנגרייטן די אייוועלך אין אנשרייבן מיט לעבלס אויף די בעקעלך אין ווייזן פאר די וועטערס וועליכע איז פאר יעדער סעודה עקסטער.
פין דעם אנדער זייט זענען מענטשן אנגעקומעם מיט נדבות יעדער פאר מינוט איז געווען נאך איינער ביים טיהר מיט א נדבה אין געקענט זעהן מיט די אייגענע אויגען וואס מיינט "כל חלב לה'" איינער איז נתפעל געווארען פין צענדליגער רויסטען - בהמה פליישען וואס איז געווען צוגעגרייט, איינער איז נתפעל געווארען פין די הערצאג אין ברטנורא וויינען, איינער פין די אויפגעשניטענע טייערע "שהחינו - פרוכט" מיט די סימנים.
עס נישט פאסיג צושרייבן ווי אזוי די סעודת זענען צו געגענגען צוליב די כבוד פון די משפחות די געסט, אז זיי זאל זיך שפירען באקוועם אבער עס איז געווען ממש א רעטונג פאר אסאך משפחות, עלטערע מענער, עלטערע פרויען, אין נאך.
דער זעלבער האט זיך איבער געשפילט ערב יום כיפור, נאר ערב יום כיפור איז געווען א גאר גרויסער עולם, עס קוקט אויס אז ערב יום כיפור איז שווער פאר מענטשן זיך צוצושטעלן צו געסט מיט די צייטן פון די סעודות, אין עס איז ממש אויסגעגאנגען אלע עסן וואס משביע האט צו געגרייט פאר ערב און מוצאי יום כיפור צוזאמען. אבער באלד נאך הבדלה מוצאי יום כיפור איז דער קעכער ר' קלמן פישער אריין געגאנגען אין דער קיך אין אנגעהויבן קאכן פון פריש. ר' אלכסנדר ראפאפורט האט דערווייל געברענגט פון שטוב א פאר קאנטענערס זופ מיט א געבראטענע בהמה פלייש וואס זיין בעל-הבית'טע האט געהאט אין דער פריזער און מען האט דאס שנעל געלאזט אויף ווארעמען. נאך דעם איז ר' סענדער, ארום געפארן צו אלע גראסעריס וואס זענען געווען אפֿן מוצאי יום טוב אויס געקויפט אלע חלות פון אלע פאליצעס. אין ביז א ביסל האט שוין אנגעהויבן אויס צו קוקן ווי עס האט גארנישט פאסירט און דער עס זאל פון משביע און עס איז געווען פול מיט יו"ט'דיגע עסנווארג.
עס איז כדאי צו באטאנען, ווייל עס מאכט זיך נישט אזוי אפט, מוצאי יום כיפור זענען שוין געשטאנען בערך צען מענטשן מענער מיט פרויען ביי דער טיר צען מינוט פאר דער באשטימטער צייט פון עפענען. במשך די הייליגע טעג האט משביע אויך געהאט די זכיה צו האבן צו גאסט יודן וואס זענען געקומען פון אויס לאנד צו זיין ביי די צדיקים, רבי'ס אויף די ימים נוראים.
א אשה צדקנית פון לאס אנג'לעס האט געשיקט געלט פאר איינער פין איר משפחה וואס וואוינט דא אין ברוקלין זאל קויפן א סאך שפילצייגן און דאס אריבער ברענגען קיין משביע זאל דאס אויסגעבן חול המועד און פארמערן די שמחת יו"ט פון די קינדער און די משפחות.
כדי צו פארברייטען און פארגרינדערן פאר דעם ציבור צו ניצען די סערוויס פון משביע, זענען די משביע תומכים און וואלענטירן אויפגעקומען מיט א געדאנק צו מאכן א שטאטישע שמחת יו"ט פאר קינדער דעם ערשטען טאג חול המועד.
עס איז ממש געווען "אומר ועושה" מען האט שנעל אפ געדריקט א צעטל אז עס וועט זיין "פאני ריידס", חסידישע מוזיק, מתנות, עסען אין טרינקען פאר אלע לעבען די גרויס סוכה פון משביע. די צעטליך האט מען אריין געלייגט אין אלע "תומכי שבת" אין "עונג שבת" קערבליך אין אויך אויף געהאנגען אין אלע שיהלן. דאס איז געווען צו מאכען יעדעם איינעם פילען אייניג אין באקוועם צו קומען קיין משביע, אין עס איז נישט קיין חילוק, רייך צו ארים, יעדער קען הנאה האבן פין משביע. דער תועלת פין דעם איז אז קיינער זאל זיך קיין מאל נישט שעמען הנאה צו האבן פין משביע, "ווייל משביע גיבט פאר יעדעם איינעם". אין אויך פאר די וואס קענען זיך נישט ברענגען דער צו, צוגעניסען פון דאס פלאץ זאלען האבן א גרינגען אייטריט.
נאך דעם האט מען זיך גענומען בויען די גרויסע סוכה, אין כדי אז דער סוכה זאל זיין מיט אלע הידורים, האט מען געמעכט א "פערמיט" ביי די שטאט. א סאך דורך גייער האבן געהאלפען מיט דעם בויען לייגען סכך קויפען אין לייגען נוי סוכה. אין טעג וואס דער צייט איז טייער אזוי ווי די גמרא זאגט "ראשון לחשבון עונות" - ווייל מען האט נישט קיין צייט, האבן יודען געטראפען צייט צו העלפען משביע.
בערך זעקס אזייגער פאר נאכטס אין טאג פאר ערב סוכות זענען די אדמורי"ם פון בורשטין און קאסאן געקומען לייגען סכך אויף די סוכה אין באזיכט דעם עס זאל וואס איז געווען אין מיטען דער ארבעט אנגעפילט מיט אנשים נשים וטף, אין אויך האט מען זיי געוויזען די פילע קאמערן מיט די יום טוב'דיגע מאכלים.
ערב סוכות ביז שפעט נאך מיטאג ווען די ארבעטער האבן אנגעגרייט דאס פלאץ אין דער סוכה, האט דער טעלפאן נישט אויף געהערט צו קלינגען מיט מענטשן וואס איינער האט געוואלט וויסען די שעות פון יום טוב איינער האט געוואלט וויסען די שעות פון חול המועד. אויך איז געווען גאר א סאך יודען וואס האבן אריינגעריפען מיט נדבות אדער אריין געברענגט נדבות, צוליב דער הארבע זאך וואס שטייט אין זוהר הק' אז די הייליגע אושפיזן וואס קומען צו די סוכה בלייבען נאר ביי ווער עס האט געשיקט צועסען פאר אנדערע.
עס ממש נישט גלויבליך ווי פיל משפחות גרויס אין קליין זענען געקומען עסען די סעודות אין משביע. (עס לאזט זיך נישט שרייבען מערערע פרטים ווייל עס קען א מאל וויי טוהן די אורחים, אין דאס בלאט איז אפשר נישט גענוג לאנג.)
מאנטיג דער ערשטער טאג חול המועד אזוי ווי עס איז געווארען נאנט צו עלעוו אזייגער זענען שוין געקומען קינדערליך צו דער סוכה אין די היימישע יונגעלייט מיט די טארמפייטערס האבן אויף געשטעלט זייער סיסטעם אין די פערד זענען אראפ געקומען פון די טרעלער, דער קעכער מיט די וועטערס האבן געשניטען מזונות אין קיגעל אין צו געגרייט געשמאקע געטראנקען. אזוי ווייט אז ביי עלעוו אזייגער איז שוין געווען א לאנגע שורה פון קינדער סיי ביי די סוכה ביי די עסען סיי ביי די מוזיק אין דער זאל פון משביע אין סיי ביי פערד אויף די גאס.
אגאנצען טאג ביז פינף אזייגער האט געהערשט א פרייליכע היימישע חסידישע יום טוב'דיגע אטמאספערע, פאר הודערטער משפחות מיט קינדער עס ממש געהערשט א יודיש חן אויף דער גאנצער עוועניא.
פרשטייט זיך אז מען האט אויס געטיילט הונדרעטער שטיקלעך מזונות אין הונדרעטער שטיקלעך הייסע קיגעל מיט פערפעל אין די סוכה גאנצטע קאונטענערס פון פרישע פיקעלס, צענליגער פלעשער זיסע סאדע מיט גרעפ דזו'ס. דער טעם פון חסידישע ניגונים וואס האט זיך געהערט אויף די גאנצע גאס, דארך די ספיקערס איז נישט צו ביישרייבען.
ר' סנדר דערציילט, אז א מאמע וואס איז אונגעקומען שפעט נאך מיטאג האט געזאגט אז זי האפט אז זי איז נישט שפעט אבער זי האט צו געזאגט פאר אירע קינדער שפילצייגען אזוי ווי עס איז געשטאנען אויף די צעטליך אין די באקס (=תומכי שבת), הערענדיג די ווערטע באקס האט ר' סנדר איר גערופען צו א זייט אין אן געפילט א גאנצען זעקל מיט טייערע שפילצייגען א היים צונעמען.
די טעג פין חול המועד איז משביע געווען אויפען נאך מער ווי יום טוב יעדען טאג פין צוועלעווע אינדערפרי ביז ניינע באנאכט אין איין שאס. (דא נאכאמאל קען מען נישט פרברייטערן צו ליב די כבוד פין אונזערע ברידער און שוועסטער)
אויף די צווייטע טעג פרשטייט זיך איז געווען א נייע זאך אויף דעם מעניא, קרויט האלעפשעס.
די תומכים פון משביע וואס זענען כסדר געקומען קוקען אין משביע ווי אזוי עס עס איז אנגעגרייט זענען יעדען מאל נאך אמאל נתפעל געווארען.
רבנים צדיקים וואס האבן געבען געלט פאר משביע במשך דער חודש זענען דער רחמסטריווקא רבי, באבובער רבי (רמ"ד), נאווארמינסקער רבי, אין סאטמער רבי (רז"ל) דעם טאג פון פירען זיין זון אונטער די חופה.
משביע ווערט אויס געהאלטען דורך דעם חשובער ציבור וואס האלט אין איין ענטפערען צו די אפיל פין משביע. הגם עס איז נאך קיין איין טאג נישט געשטאנען אן קיין חובות, איז אבער א שטאלץ צו אונזער געמיינדע אז מיר האלטען אויס דעם הייליגען מוסד. בקרוב בעז"ה וויל משביע עפענען אין וויליאמסבורג.
א מזוזה איז א הייליגע אביעקט ביי די יידן, דאס איז א שטיקל קלף וואס איז געשריבן אויף איר דורך א סופר 2 פרשיות: שמע מיט והיה אם שמוע (זעט די בילד), מען פיקסירט דאס ביי די העכערע
זייט פון די רעכטע זייט פון טיר נאנט צום אויבערשטידל. די מצווה האבן די חז"ל ארויסגעלערנט פון די תורה:.
די ווארט "מזוזה" שטאמט פון לשון הקודש וואס מיינט די זייטן פון די טיר, אזוי ווי עס שטייט אין די תורה ביי די געשיכטע פון יציאת מצרים.
אין מדינת ישראל זיינען ביי רוב טירן פון די הייזער און געשעפטן באפעסטיגט מיט א מזוזה - פרומע מיט פרייע ביידע גלייך. אויב מען זעט זעלדן א טיר אָן א מזוזה, איז דאס ווארשיינליך פון די רוסישע עולים אָדער פֿון אַראַבער.
אויך אין אמעריקא אין יעדער ישוב ווי עס וואונען אידן, אפילו גאנץ ווייטע פון די תורה, אזעלכע וואס זענען רעפארמער און קאנסערוואטיוון וועלן רוב פון זיי האבן עפעס א מזוזה ביי זייער טיר, און ביי זייער געשעפטען, א ווערטעל גייט ארום ביי די קלייבן נדבות, השי"ת איז אזא גוטער, ער האט געוואלט אנווייזען ווי מען קען קלאפן צו נעמען געלד, האט ער געהייסן אידן זאלן ארויף לייגן א מזוזה אויפן טיר...
רבי יצחק אייזיק הוטנער (תרס״ו–תש״ם) איז געווען דער גרינדער און ראש ישיבה פון חיים בערלין אין פלעטבוש, ברוקלין, ער האט זוכה געווען אויפצושטעלן די אמעריקאנער תורה וועלט.
ער איז געבוירן אין ווארשע, פוילן אין יאר ה'תרס"ו. ער האט געלערנט אין סלאבאדקע, וואו מ'האט אים גערופן "דער ווארשעווער עילוי".
ער האט געהאט א געוואלדיגע פירערשאפט פאליטיק אפילו געווארן א חסיד און געפירט טישן. מיט קבלה תורות.
רבי הוטנער איז געווען א מיטגליד אין דער אמעריקאנער מועצת גדולי התורה.
ער האט גרויס געמאכט לכתחילה הרב אביגדור מילער אלס זיין צווייטער אין קאמענד צו פירן די ישיבה, אבער דאס קנאות פון רבי אביגדור נישט צו דערלאזן לערנען ענגלישע לימודי חול פון די עלטערע בחורים האט צושיידט זייערע וועגן. דער איידעם פון רב הוטנער און היינטיגער ראש ישיבה איז טאקע נישט געקומען צו ר' אביגדורס לוויה.
יציאת מצרים איז די עיקרדיקע געשיכטע וואס האט פאסירט פאר כלל ישראל און דער גרונט פון די יידישע רעליגיע.
די געשיכטע.
די געשיכטע פון ​​יציאת מצרים איז געזאָגט אין די ספרים פון שמות, ויקרא, במדבר, און דברים, די לעצטע פיר פון די פינף ספרים פון דער תורה. עס הייבט זיך מיט די אידען אין קנעכטשאפט אין לאנד מצרים. משה רבינו פירט זיי ארויס פון מצרים און דורך דעם מדבר צו בארג סיני, וואו דער אייבערשטער אנטפלעקט זיך צו זיין פאלק ווי ער האט געמאכט א בונד. זיי דארפן האלטן זיין תורה (ד"ה געזעץ,), און ער וועט געבן זיי דאס לאַנד כנען.
די אידן האבן אָנגענומען די בונד און באַקומען זייער געזעצן, און, מיט דער אייבערשטער איצט צווישן זיי אויפן וועג פון סיני, צו דעם צוגעזאָגטן לאַנד, אָבער ווען מ'האט זיי דערציילט אַז דאס לאנד איז אָנגעפילט מיט ריזן האבן זיי אָפּגעזאגט צו גיין, און די אייבערשטער שטראפט זיי צו בלייַבן אין דער מדבר ביז ד דור וואָס איז ארויסגעגאנגען פון מצרים שטארבט. נאָך 37 יאָר אין די קדש ברנע, דער נעקסטער דור גייט צו די גרענעצן פון כנען, ווו משה רעדט צו זיי צום לעצטן מאל, איבערגייענדיג זייערע נסיעות און געבן זיי נאך געזעצן. די תורה ענדיגט מיט דעם טויט פון משה אויף בארג נבו און זיין קבורה דורך דעם אייבערשטן, און די אידן גרייטן זיך איינצונעמען דאס לאנד.
קריעת ים סוף.
ס׳איז באשריבן אין די תורה אלס דער גרויסער נס וואס גאט האט געטאן צו די יידן זעקס טאג נאך יציאת מצרים, ווען ער האט געשפאלטן דעם ים סוף פאר די אידן און די מצרים זיינען דערטרונקען געווארן.
וויליאם שייקספיר (ענגליש: "William Shakespeare"; 23סטן אפריל 1564 - ט"ז אייר ה'שע"ו, 3טן מיי 1616) איז געווען איינער פון די גרעסטע דראמאטורגן און דיכטער אין דער מערבדיקער קולטור. ער האט געשריבן זיינע פיעסעס, פאעמעס און סאנעטן צווישן אנהייב 1590ער יארן און 1612.
זיינע טראגעדיעס, קאמעדיעס און היסטארישע כראניקעס זייוען איבערגעזעצט געווארן כמעט אין אלע שפראכן, ביז היינט ווערן זיי געשטעלט אין טעאטערס איבער דער גארער וועלט. אויך האבן שייקספירס ווערק באווירקט אויף דער טאג-טעגלעכער גערייד אין דער מריבדיקער קולטור, ד"ה מען ציטירט האפטלעך אויסדרוקן פון זיי.
שייקספיר איז געבוירן און געהאדעוועט געווארן אין סטראטפארד-אויפן-אוואן, וואריקשיר. ווען ער איז געווען אלט 18, האט ער געהייראט ען האטאוויי, מיט וועמען האט ער געהאט דריי קינדער: סוזאנא און די צווילינג העמנעט און דזשודיט. צווישן 1585 און 1592, האט ער אנגעהויבן א דערפאלגרייכע קאריערע אין לאנדאן ווי אן אקטיאר, שרייבער און טייל־אייגנטומער פון א שפיל־געזעלשאפט וואס האט געהייסן די Lord Chamberlain's Men ("לארד טשעמבערליינס מען"), שפעטער באוואוסט ווי די King's Men ("קינגס מען"). ביי דער עלטער פון 49 (אומגעפער 1613), ווייזט אויס אז ער האט זיך פעניסאנירט קיין סטראטפארד, וואו ער איז געשטארבן דריי יאר נאכהער. עס זענען געבליבן ווייניג באריכטן פון שייקספיר׳ס פריוואטן לעבן.
צווישן ה'שנ"ד; 1594 - ה'שנ"ז; 1597 האט שייקספיר אנגעשריבן א קאמעדיע מיטן נאמען "דער סוחר פון ווענעדיג", וואס איינער פון אירע פערסאנאזשן איז א ייד א מלווה בריבית. אזעלכע טענהען, אז די דאזיקע פארשטעלונג איז אנטיסעמיטיש, וואס באהאנדלט דעם יידן אלס מלווה בריבית. אבער פון דער אנדערער זייט, זאגט מען, אז שייקספיר האט זיך קיין מאל נישט באגעגנט מיט קיין יידן, און פארקערט, זיין קאמעדיע קומט אפשלאגן קריסטאפער מארלוי׳ס שרעקלעכע אנטיסעמיטישע פיעסע - "דער ייד פון מאלטא".
שייקספירס בארימטסטע פיעסעס זיינען "האמלעט","קעניג ליר","אטעלא","מאקבעט", "ראמעא און יוליע" און אנדערע.
שייקספיר האט פראדוצירט דעם מערסטן טייל פון זיינע ווערק צווישן די יארן 1589 און 1613. זיינע פריערדיקע שפילן זענען מערסטן קאמעדיעס און היסטאריעס, און א סך האלטן אז די דאזיקע ווערק זענען די בעסטע פון די זשאנערס. ביז אומגעפער 1608, האט ער געשריבן בעיקר טראגעדיעס, צווישן זיי "האמלעט", "אטעלא", "קינג ליר", און "מאקבעט", אלע גערעכנט צו זיי צווישן די שענסטע ווערק אין דער ענגלישער שפראך. אין דער לעצטע פֿאזע פון זיין לעבן, האט ער געשריבן טראגיקאמעדיעס (אויך באוואוסט ווי ראמאנען) און ער האט צוזאמענגעארבעט מיט אנדערע דראמאטורגן.
שייקספיר האט צוגעלייגט נייע ווערטער און פראזעס צו דער ענגלישער שפראך. ער האט געמאכט מער פאפולער טייל ווערטער. ער האט געשאפן מער ווי 1,700 ענגלישע ווערטער.
שייקספיר איז געבוירן געווארן אין סטראטפארד אויפן אוואן אין 1564 צו זיינע עלטערן דזשאן שייקספיר, א הענטשקע מאכער, און זיין ווייב מערי אַרדן. ער איז געטויפט געווארן דעם 26טן אפריל און אזוי ווי דער שטייגער איז געווען דעמאלסט צו טויפן קינדער נאך זייער געבורט, איז אנגענומען צו זאגן אז ער איז געבוירן געווארן דעם 23סטן אפריל. ער איז געווען דער דריטער פון אכט קינדער.
מען קלערט אז שייקספיר האט געלערנט אין דער ״קעניג׳ס נייע שולע״, א פרייע שולע 400 מעטער פון זיין היים.
ווען ער איז געווען אלט 18 יאר האט שייקספיר געהייראט ען האטאוויי. זיי האבן געהאט דריי קינדער, א טאכטער סוזאנא, אין מיי 1583, און צווילינג, א זון האמנעט און א טאכטער דזשודיט, צווי יאר נאכהער אין 1585. האמנעט איז געשטארבן ביי דער עלטער פון 11 און מען האט אים באגראבן דעם 11טן אויגוסט 1596.
נאך דער געבורט פון די צווילינג הערט מען נישט פון שייקספיר ביז אין 1592 ווערט ער דערמאנט ביי דער לאנדאנער טעאטער סצענע, אחוץ איין מאל אין א פראצעסט אין וועסטמינסטער דעם 9טן אקטאבער 1589. היסטאריקער רופן די יארן צווישן 1585 און 1592 שייקספיר׳ס "פארלוירענע יארן". ביאגראפן וואס ווילן צוזאמענשטעלן וואס האט פאסירט אין די דאזיקע יארן האבן עטלעכע מעשה׳לעך. ניקאלאס רוי, שייקספיר׳ס ערשטער ביאגראף, דערציילט א סטראפארד לעגענדע אז שייקספיר האט געמאכט א ויברח פון דער שטאט קיין לאנדאן כדי מען זאל נישט קענען פראקורירן אים פאר גנב׳ענען הירשן פונעם לאקאלן פריץ טאמאס לוסי. מ׳זאגט אז שייקספיר האט גענומען נקמה קעגן לוסי מיט א סקאנדאליעזער באלאדע וועגן אים. אין דעם 18טן יארהונדערט האט מען דערציילט א מעשה אז שייקספיר האט אנגעהויבן זיין קאריערע אין טעאטער מיט געבן אכט אויף די פערד פון טעאטער־גייער אין לאנדאן. דזשאן אברי האט באמערקט אז שייקספיר איז געווען א שולע־לערער. טייל 20סטער יארהונדערט אקאדעמיקער האבן פארגעשלאגן אז שייקספיר איז געווען אנגעשטעלט ווי א שולע־לערער דורך אלעקסאנדער האגטאן פון לאנקאשיר, א קאטוילישער פריץ וואס האט דערמאנט א געוויסן "וויליאם שייקשאפט" אין זיין צוואה. אבער ס׳איז נישט קיין ראיות צו די מעשה׳ס נאר וואס מ׳האט איבערגעזאגט וועגן אים נאך זיין טויט, און שייקשאפט איז געווען א פארשפרייטער נאמען אין דעם לאנקאשיר געגנט.
דורכאויס זיין קאריערע האט שייקספיר געטיילט זיין צייט; טייל צייט האט ער געוואוינט אין לאנדאן און טייל צייט אין סטראטפארד. אין 1596, א יאר פריער איידער ער האט געקויפט ״נייער פלאץ״ ווי זיין פאמיליע־הויז אין סטראטפארד, האט שייקספיר געוואוינט אין דער פאראפיע סט העלענס, בישאפסגייט, צפון פונעם טייך טעמז. אין 1599 האט ער זיך שוין געצויגן קיין סאדארק; אין יענעם יאר האט זיין געזעלשאפט געבויט דארט דעם גלאב טעאטער. אין 1604, האט ער זיך געצויגן צוריק צפון פונעם טייך, אין א געגנט נארד פון סט פאלס קאטעדראל מיט פיל שיינע הייזער. דארט האט ער געדונגען צימערן פון א פראנצויזישער הוגענאט קריסטאפער מאנטדזשוי, וואס האט געמאכט פערוקן פאר פרויען.
שפילן.
די ערשטע ווערק פון שייקספיר זענען "ריטשארד דער דריטער" און די דריי טיילן פון "הענרי דער זעקסטער", געשריבן אין די אנהייב 1590ער יארן ווען ס׳איז געווען פאפולער היסטראשיע דראמע. ס׳איז אבער שווער צו דערגיין גענוי ווען שייקספיר האט געשריבן זיינע שפילן, און פון שטודיעס פון די טעקסטן איז משמע אז "טיטוס אנדראניקואס", די קאמעדיע פון טעות׳ן, "די דרעסירונג פון דער ארורה," און "די צוויי מענער פון וועראנע" געהערן אויך צו שייקספיר׳ס פריערסטער תקופה. זיינע ערשטע היסטאריעס, וואס ציען שטארק אויף דער 1587 אויסגאבע פון ראפאעל האלינסהעד׳ס "דברי הימים פון ענגלאנד, סקאטלאנד און אירלאנד", טון דראמאטיזירן די חורבנישע אויסקומען פון שוואכער אדער מושחתדיקער רעגירונג, און טייל טייטשן אפ אז פון דעם האט געשטאמט דער אנהייב פון דער טיודאר דינאסטיע. די פריערע שפילן זענען געווען באאיינפלוסט פון די ווערק פון אנדערע עליזאבעטאנער דראמאטורגן, ספעציעל טאמאס קיד און קריסטאפער מארלוי, דורך די טראדיציעס פון מיטל־אלטער דראמע און דורך די שפילן פון סענעקע. די קאמעדיע פון טעות׳ן איז אויך געווען באזירט אויף קלאסישע מאדעלן, אבער מ׳האט נישט געטראפן קיין מקור פאר ״די דרעסירונג פון דער ארורה״, אויבוואויל זי האט א שייכות מיט אן אנדער שפיל מיטן זעלבן נאמען וואס שטאמט אפשר פון א פאלקס־מעשה.
באאיינפלוס.
שייקספיר׳ס ארבעט האט איבערגלאזט א בלייביקן איינדרוק אויף שפעטערע טעאטער און ליטעראטור. ער האט פארברייטערט דעם דראמאטיקן פאטענץ פון כאראקטעריזאציע, סיפור־המעשה, שפראך און זשאנער. למשל, ביז "ראמעא און יוליא" האט מען נישט געקלערט צו ניצן ראמאנטיק ווי א טעמע פאר א טראגעדיע. פריער פלעג מען ניצן א מאנאלאג איבערצגעבן אינפארמאציע וועגן א כאראקטער אדער א געשעעניש, אבער שייקספיר האט געניצט מאנאלאגן אויסצופארשן וואס ליגט אין קאפ פון א כאראקטער. זיין ווערק האט שטארק באאיינפלוסט שפעטערע פאעסיע.
שייקספיר האט באאיינפלוסט ראמאניסטן ווי טאמאס הארדי, וויליאם פאלקנער און טשארלס דיקנס. די מאנאלאגן וואס אמעריקאנער ראמאניסט הערמאן מעלוויל האט געשריבן זענען נאכגעמאכט פון שייקספיר; זיין קאפיטאן אחאב אין "מאבי-דיק" איז א קלאסישער טראגישער העלד, אינספירירט פון "קינג ליר". פארשער האלטן אז 20,000 פיעסעס פון מוזיק זענען פארבונדן מיט שייקספיר׳ס ווערק. דאס שליסט איין דריי אפערעס פון include three operas by דזשוסעפי ווערדי, "מאקבעט", "אטעלא" און "פֿאלסטאף".
אין שייקספיר׳ס צייט איז די גראמאטיק, אויסלייג און אויסרעד פון ענגליש נישט געווען סטאנדארדיזירט אזוי ווי היינט, און זיין באניץ פון שפראך האט געהאלפן פארמירן מאדערנע ענגליש.
א דראַמאַטורג איז דער וואס שרייבט פארשטעלונגען צום טעאטער.
פון די ערשטע ערקענטע דראַמאַטורגן זיינען די וואס האבן געפועלט אין אוראלט גריכנלאנד אין דעם 5טן י"ה פארן ציילן, ווי סאפֿאקלעס און אריסטאפֿאנעס. דער מערסט באקאנט דראמאטורג אויף דער ענגלישער שפראך איז געווען וויליאם שייקספיר.
א פארשטעלונג איז פאפולערע ליטעראטורע אויסדרוק וואס ווערט געשפילט ביים טעאטער.
ארטאדאקס יודישער בינע.
אין די לעצט צענדליגע יארן, איז געווארן א ערשיינונג פון א יודיש-פרומער בינע, און מיט פול-לאנגע פילמען, וואס ערפילט די היימישער וועלט מיטן געברויך פון ערליכע פארגעניגן.
אט דאס ערשיינונג, איז א ברייטערע שילדערונג וויאזוי עס איז געווארן און פארוואס, אבער עס איז א פאקט, וואס ווערט מער און מער.
אויף צום באמערקן, אז כאטש עס זענען פארהאנען פילמען וואס זענען באזירט וועגן יודען, און צומאל אויך דירעקטירט, פראדוצירט, געשפילט דורך פרומע יודען, איז דארט אויך דא א צווישנ'שייד, פאר וועמען עס איז געאייגענט, וואס צומאל איז עס געאייגענט בלויז פאר די סעקולערע וועלט. ווי א שטייגער אנפילן די הוילקייט, אושפיזין (פילם) א.ד.ג.
טעאַטער (פון אוראלט גריכיש: "θέατρον" "טהעאַטראן") איז א קונסט ווו עס ווערט געשפילט פארשטעלונגען מיט לעבעדיקע אקטיארן. דער פלאץ וואו די פארשטעלונגען קומען פאר הייסט א טעאטער.
געוויינלעך שפילט מען די פארשטעלונג אויף א בינע.
איינער וואס שרייבט פארשטעלונגען צום טעאטער הייסט א דראמאטורג.
די ערשטע פארשטעלונגען זענען פארגעקומען אין אוראלט גריכנלאנד. פארשטעלונגען זענען געווען אדער טראגעדיעס אדער קאמעדיעס. די גריכישע דראמאטורגן זענען געווען אייסקילוס, סאפאקלעס, אייריפידעס און אריסטאפאנעס.
זיי האבן געהאלטן פארמעסטן צווישן דראמאטורגן און מען האט באלוינט דעם געווינער מיט א פריז.
קאפוויי איז דער פיין אינעם שטערן פון קאפ. דער מוח האט נישט קיין נערווען צעלן, דעריבער איז קיינמאל די פיין פון מוח נאר בלויז פון פנים העכערע טייל.
עס קען זיין דער סימפטאם פון ערגערע קרענק אדער סתם פארבייגייענדע אומאנגענעמליכקייטן.
מעגלעכע סיבות פון קאפווייטיג.
עס זענען דא היינט פייןקילער'ס ווי אספירין, טיילענאל אדער עדווין.
ר' שמואל בנימין קרויס איז א איד פון אייראפע וואס אסאך אידן איבערהויפט וואס קערן זיך אן אין די סאטמאר ארונים קרייזן, זענען פארגלייבט אין אים, אז ער ווייסט אלעס, און ער קען מאכן נסים, און פועלן ישועות, גרויסע עשירים ווענדן זיך צו אים פאר זיי מאכן א ביזנעס טראנזאקציע, אדער סתם אידן פאר זיי טוען שידיכים צו בעטן א ברכה אז אלעס זאל גיין גוט, און אפילו יונגע בחורים שעמען זיך נישט אים צו אנצורופן אויפ'ן טעלעפאן פאר א פארלוירענע פאר גלעזער, תפילין, פאספארט וכדו'
זיין גרויסקייט האט זיך אנגעהויבן יארן לאנג זיין אן איינגעשטעלטער מגיד שיעור אין תורת חסד ישיבה אין היטשין און אין לאנדאן, דארטן האבן זיינע מופתים געטראגן א בחורישע פארעם, ווען מען האט עפעס געברויכט אוועק פארן פון ישיבה אן רשות אדער טרעפן א פארלוירן היטל וכדו' פלעגט מען צו אים גיין פאר א ברכה, און מיט'ן אריינקוקן אין זיין "תהילים" איז אלעס געווארן ערליידיגט. די מיסטישע כוחות איז צעביסלעך געווארן פארשפרייט, און ער איז געווארן מער און מער אנגענומען, היינט ווען ער קומט קיין אמעריקע ספעציעל אין קרית יואל ווארן א רייע און מען קען נישט סתם אזוי אריינגיין צו אים.
ער איז א געוואלדיגער גוט הארץ וואס זארגט זיך פאר יעדן אלטן בחור אנצוטראגן שידיכים, און ער איז א ארימאן וואס וואונט זייער שפארעריש, און מיט זיינע געלטער וואס מענטשן געבן אים שטיצט ער א כולל, און געט צדקה.
מאנכע זאגן אז ער זעט אויס ווי דער "בעל שם טוב" אליינ'ס מיט זיין פארצייטיש'ן אויסזען, זיינע אויגן זענען זייער טיף און שפראצן מיט אהבת ישראל ווען א איד רעדט צו אים זיך אראפ פון הארצן, מען זעט אז ער איז כל כולו פארווייטאגט אינעם אידס פראבלעם.
ער דינט אלס רב אין דער דריטער סאטמאר אהרונישער שול אין סטעמפארד היל.
רב קרויס איז א חסיד נאמן פונעם סאטמארער רבי'ן, רבי אהרן טייטלבוים. ווען דער סאטמאר רבי האט חתונה געמאכט זיין אינגסטע קינד ב' חשון תשס"ז, איז ער ספעציעל געקומען צו פארן צו דער חתונה קיין קרית יואל נו יארק, וואו מען האט אים מכבד געווען מיט עד קידושין; אין מיטן דער סעודה איז אים שלעכט געווארן, ער איז צאמגעפאלן אין געכאפט אן ערנסטן סטראק.
אַדאָבי (ענגליש: "Adobe") איז א קאמפיוטער פראגראם פירמע וואס איז געגרינדעט געווארן אין דעצעמבער 1982 דורך דזשאן ווערנאק און טשארלס געטשקי.
די ביידע האבן געעפנט אדאבי נאכן פארלאזן די זיראקס פארק כדי צו עפענען א פרישע עפאכע פון קאמפיוטער ווייכווארג אויפן פאסטקריפט שפראך, וואס איז בעיקר נוצליך צו דרוקן אילוסטראציע און טעקסט.
די פירמע נאמען "Adobe" איז נאכן טייך אדאבי (Adobe Creek) וואס איז געווען נעבן דעם הויז פון איינער פון אירע גרינדער. די הויפטקווארטיר איז אין שטאט סען דזשאסע אין קאליפארניע. אין יאר 2004 האבן אדאבי ארבעטער זיך געציילט צו 4000, מער ווי האלב אין סען דזשאסע. אדאבי האט נאך פיליאלעס אין אנדערע שטעט.
ביזן יאר 2005 זענען מאקראמעדיע און אדאבי געווען קאנקורענטן, וויבאלד ביידע האבן פאבריצירט גראפיקס פראגראמען. יענע יאר האט אדאבי אפגעקויפט מאקראמעדיע, און אין אדאביס וועבזייטל קען מען טרעפן לינקען צו מאקראמעידיע און אויך פארקערט.
דער אומזיכערקייט פרינציפ איז ערפינדען דורך דעם דייטשען פיזיקער ווערנער הייזענבערג אין 1927. ער איז א טייל פון קוואנטן-מעכאניק וואס איז מסביר די אויפפירונג פון נאטור אויף א גאר קליינער מדרגה, וואס ווערט נייטיג ווען מען האנדלט מיט זאכן קלענער פון אן אטאם. לויט דעם אומזיכערקייט פרינציפ איז דא א גרענעץ איבער ווי פונקטלעך עס קען זיין די גיכקייט פון א באשטאנדטייל און די "פאזיציע" (וואו ער געפינט זיך). די צוויי זענען אפהענגיג איינע אין דער אנדערער, און ווי מער פונקטליך איינס איז, אלס ווייניגער פונקטליך ווערט די אנדערע.
לויט דעם קומט אויס אז ווען אן עלעקטראן איז אנגעבונדן אין אן אטאם אזוי אז די פאזיציע דערפון איז פונקטליך מיט א זיכערקייט די גרייס פון אן אטאם, איז די וועלאציטעט אזוי אומפונקטליך אז דער עלקטראן פליט ארום אין דער אטאם אין אלע ריכטונגען מיט גרויסע גיכקייטן, ווי אויך איז דער עלעקטראן נישט אויף איין פונקטליכע פלאץ אין דעם אטאם, נאר איז בערך ערגעץ דארט.
איינשטיין האט זייער נישט ליב געהאט דעם אומזיכערקייט פרינציפ, און האט זיין גאנץ לעבן פרובירט אויפצוקומען מיט א בעסערער טעאריע, אבער ער האט נישט מצליח געווען. און די ניינציגער יארן זייט זיין אויפקום, האט מען נאר געטראפן וואס מער ראיות צו דער טעאריע, כאטש עס הערט זיך אומגלויבליך און אומפארשטענדליך.
ניעלס הענריק דאוויד באהר (7טן אקטאבער 1885 - 18טן נאוועמבער 1962) איז געווען א יידישער פיזיקער פון דענמארק וואס האט אויפגעטון אסאך אין די בוי און אויסזע פון דעם אטאם, און איז געווען פון די ערפינדער פון קוואנטום פיזיק. ער האט באקומען דעם נאבעל־פריז פאר פיזיק אין 1922.
ער האט באקומען אן ערע דיפלאם פונעם ווייצמאן אינסטיטוט פאר וויסנשאפט.
לעבנסגעשיכטע.
באהר איז געבוירן געווארן אין קאפנהאגן, דענמארק, דער צווייטער פון דריי קינדער פון כריסטיאן באהר (1858—1911), א וועלטס-פיזיאלאג, און העלען (אדלער) (1860—1930).
באהר האט געלערנט פיזיק אין קאפנהאגן אוניווערסיטעט, און האט באקומען זיין דאקטאראט אין 1911. יענע יאר איז ער אריבער צום אוניווערסיטעט פון קעמברידזש צו ארבעטן מיט דזשיי דזשיי טאמסאן, אבער ער האט נישט געדאנזשעט איינארדענען מיט אים און א קורצע צייט נאכהער איז ער אריבער צו מאנטשעסטער אוניווערסיטעט צו ארבעטן מיט ערנעסט ראדערפארד, וואס האט געפארשט די סטרוקטור פונעם אטאם.
רומעניע (רומעניש: "România") איז אַ לאַנד אין מזרח־אײראָפּע. זײַן הױפּטשטאָט איז בוקאַרעשט.
רומעניע ציט זיך אויף א שטח פון 237,500 קמ"ר (10 מאל גרעסער פון ארץ ישראל, און איז אויך גרעסער פון אונגארן און בולגאריע צוזאמען), די קארפאטע בערג פארנעמען א דריטל פונעם לאנד.
53 פראצענט בירגער וואוינען אין שטעטלעך און דערפער, די איבעריגע אין די גרויסע שטעט, למשל בוקאַרעשט, קאנסטאנצא, יאס, טעמעשוואר א.ד.ג.. 1 פראצענט פונעם פאלק זענען נאך היינט אידן. ענגליש איז די צווייטע שפראך אינעם לאנד.
שפראכן.
די אפיציעלע שפראך פון רומעניע איז רומעניש, א לאטיינישע שפראך מיט א שייכות צו איטאליעניש, פראנצויזיש, שפאניש, פארטוגעזיש און אנדערע שפראכן. רומעניש איז די מוטערשפראך פון 91% פון דער באפעלקערונג. ס'זענען אויך 45,000 געבוירענע רומענער וואס רעדן דייטש און 32,000 רעדער פון טערקיש.
אין די שולעס לערנט מען די פרעמדע שפראכן ענגליש און פראנצויזיש. פינף מיליאן רומענער רעדן ענגליש, 4-5 מיליאן רעדן פראנצויזיש.
טוריזם.
מער ווי 60% פון אויסלענדישע באזוכער אין 2007 זענען געווען פון אנדערע אייראפעאישער פארבאנד לענדער. די פאפולערע זומער אטראקציעס פון מאמאיע און אנדערע קורערטער אויפן שווארצן ים האבן געצויגן 1.3 מיליאן טוריסטן אין 2009. שלעסער אין זימבערגן שטעט ווי סיביו, בראשאוו, און שעסבורג ציען א גרויסע צאל טוריסטן. בראן שלאס, לעבן בראשאוו איז איינער פון די בארימטסטע אטראקציעס אין רומעניע, וואס ציט הונדערטער טויזנטער טוריסטן יעדע יאר ווייל ער ווערט אפט אנאנסירט ווי דער שלאס פון דראקולא.
טוריסטישע אנווייזונגען.
אמעריקאנער בירגער קענען זיין אין רומעניע ביז 30 טעג אן א וויזע, פון ישראל דארף מען אייביג א וויזע.
מען מעג אריינברענגען אין לאנד ביז 10,000 דאלער.
די וואלוטע אין רומעניע איז 'ליי' (איינצעלנע איז 'לעאָו').
3 ערליי מטבעות איז פארהאן: 50, 100, 500 ליי, און שטרות איז פארהאן 5 ערליי: 1000, 5000, 10,000, 50,000, 100,000 ליי.
עס וועט זיין קאמפליצירט צו צוגלייכן דער ליי מיט אויסלענדישע געלט; 1 דאלער באטרעפט 6,753.77 ליי, און 1 ש"ח באטרעפט 31068 ליי.
זייט געווארענט: אויפצוטוישן געלט אויף דער גאס איז א סכנה, עס איז נישט געזעצלעך און דאס איז דער שנעלסטער וועג אריינצופאלן אין די הענט פון די פאליציי!, מען מעג בלויז אויפטוישן ביי די געוועלבן וואס זענען געאייגנט דערפאר, וואס דאס קען מען געפונען איבעראל.
דער פרייז פאר א מארקע איז.40 אדער 0.55 צענט -ווען מען שיקט צו אייראפע, און קיין אמעריקע איז 0.60 אדער 0.75 צענט.
אויך דא ברויך מען זיך באניצן מיט די מאגנאטישע קאלינג קארד'ס, וואס דער פרייז דערפאר איז 1.60 דאלער, אדער 3.10 דאלער.
אויפצוטוישן א קאלינג קארד וואס עס האט זיך אויסגעליידיגט אינמיטן רעדן, דרוקט דעם K קנעפל אויפן טעלעפאן, דאס וועט אויסנוצען די לעצטע ביסל קרעדיט וואס איז נאך געבליבן אינעם קארטל, אינדערצווישן קענט איר אריינלייגן דעם פרישען קארטל אן דעם וואס דער שמועס זאל ווערן איבערגעהאקט.
א פאקס קען מען שיקן ביי יעדן פאסט אפיס פארן פרייז פון 2 דאלער א בלאט, אנצונעמען א פאקס איז דער פרייז 1 דאלער.
דער זומער זייגער אין רומעניע הויבט זיך אן סוף מערץ, און ענדיגט זיך סוף אקטאבער.
די עמערגענסי נומערן אין רומעניע זענען וואו פאלגענד: פאליציי 055, אמבולאנס 061. (עס איז דא אין פלאן צו ענדערן די נומערן עס זאל ענדלען צו די עמערגענסי נומערן פון גאנץ אייראפע, אבער בעת'ן שרייבן די שורות איז דאס נאכנישט געענדערט געווארן).
די רומענישע חגאות זענען ווי פאלגנד: יאנואר 1-2, דעצעמבער 1, דעצעמבער 25-26.
סטאקס איז דער טייל וואס גרויסע קארפאראציעס געבן ארויס א געלעגענהייט פאר פרעמעדע מענטשן צו קויפן און אינוועסטירן סטאק אין זייער קאמפאני.
שארט.
זעהט: סטאק מארקעט.
די בערזע איז א מארק וואו בערזע-מעקלער האנדלען אקציעס און ווערטפאפירן. די בערזע פירט א ליסטע פון די אקציעס וואס ווערן באהאנדלט דארטן.
אין 1171 האט די רעפובליק פון ווענעדיג געבארגט געלט פון אירע בירגער, מיט 5% צינזן, אבער אן א דאטע ווען זיי וועלן צוריקבאצאלן דאס געלט. במשך דער צייט האבן מענטשן אנגעהויבן צו קויפן און פארקויפן די ווערטפאפירן פונעם בארג, און מיט דעם איז געווארן א מארק פאר ווערטפאפירן.
קאָרפּאָראַציע איז א פאראיין, וואס טוט ביזנעס און פירט זיך זעלבשטענדיק
, אפגעזעהן און אפגעשייד פון די מענטשן וואס זענען אירע מיטגלידער
2 צוויי מענטשן האלדזן זיך
האלדזן אדער זיך ארומנעמען איז דער אויסדרוק פון ליבע, פריינטשאפט, נאנטשאפט, שעצונג אדער אפילו נאר צו מחזק זיין אדער טרייסטן איינעם. עס איז פון איין הארץ צום צווייטען הארץ אזא איבערגוס און בוסט פון געפיל, פון איין מענטש צום צווייטען. מען לייגט ארום איין אדער ביידע הענט ארום דעם קערפער פון אנדערן, און מען איז פנים צום פנים קערפער צום קערפער באהאפטען מיט צאמגעבינדענקייט. ווי לענגער און שטערקער דאס האלט אן אלס מער טיפער מיינט דאס אויסצדרוקן די געפילן.
דאס מאכט מען געווענליך וועט מען זעט א גוטן חבר נאך לאנגע צייט אפשניט צום ערשטן מאל, אזא ענטוזיאזים עקפאוזשען פון ליבע.
אסאך מנובלים טוען דאס אימגעבעטן און איבער די מאס וואס דאן איז דאס א סעקסואל באלעטיגונג און מען קען ווערן באשטראפט.
אין תנ"ך זעט מען דאס פילע מאל ביי משפחה ברודער אדער קאזין'ס וואס מ'האט זיך נישט געזען א לאנגע צייט, צווישן לבן הארמי און יעקב. (בראשית כ"ט י"ג). צווישן יעקב און עשו. (בראשית ל"ג ד'). יעקב קושט און נעמט אורם זיינע איינקליך, מנשה און אפרים, ווען יוסף ברענגט זיי בעפאר אים. (בראשית מ"ח י') אלס א מער פארנאגראפישער אויסדרוק טרעמפן מיר אין שיר השירים צוויי מאל: "שְׂמֹאלוֹ תַּחַת רֹאשִׁי וִימִינוֹ תְּחַבְּקֵנִי." (שיה"ר ב' ו', ח' ג')
על פי הלכה איז דא א איסור פון חיבוק אין די ימי טהרה. אויך אויף א פרעמדע מיידל און פרוי איז דאס נישט אויסגעהאלטן משום צניעות און אין ביי יידיש רעדנדע חסידים, טראץ וואס זיי זענען מער ווארעם ווי אנדערע, איז דאס נישט אנגענומען ווארשיינליך צוליב דעם וואס דאס ווערט פארעכענט ווי א אינטימער רור, וואס קען ערוועקן האמאוסעקסואלע געפילען וואס קען ווערן אויפגעהייטערט ארויס פון קאנטראל און ציען צו עבירה פון מוציא זרע לבטלה זיין.
טעקסט=
ארץ ישראל איז אַ שטח לאַנד אינעם מיטל מזרח וואו יידן האבן געוואוינט אין די צייטן פונעם ערשטן בית המקדש. ארץ ישראל איז כולל די היינטיקע לענדער מדינת ישראל, א גרויסער טייל פון יארדאניע און לבנון, און א טייל פון סיריע.
לויט דער תורה זענען פארן מצוות התלויות בארץ, דאס הייסט, געוויסע מצוות וואס מען האלט נאר אין ארץ ישראל.
נאך פערציק יאר אין מדבר, האט יהושע אריינגפירט די יידן אין ארץ ישראל
די קרייצפארער מלוכה (1099 - 1260).
פעסטונגען אין עכו פון דער קרייצפארער תקופה
ביי דעם ערשטן קרייצצוג האבן די קרייצפארער איינגענומען ירושלים אין 1099, און זיי האבן אויפגעשטעלט דאס קעניגרייך פון ירושלים. זיי האבן געקעמפט אויף א זייער ברוטאלן אופן, און זיי האבן געשאכטן גאר אסאך נישט־קריסטן. אין ירושלים האבן זיי געפירט א רציחה פון 40,000 מענטשן, צווישן זיי אסאך יידן וואס האבן מיטגעהאלפן די מוסולמענער אין דעם אנשטרענג צו שיצן די שטאט. די קרייצפארער האבן פארברייטערט זייער מלוכה ביז עגיפטן, דעם מיטלענדישן ים און דעם כנרת. שוין אין די ערשטע צען יאר האבן זיי צוריקגעשטופט די אראבער פון לאנד.
אין 1186 האט סאלאדין אנגעהויבן א קאמף קעגן די קרייצפארער, און האט זיי ענדלעך געזיגט.
סער אײַזיק ניוטאָן (; 25סטן דעצעמבער 1642 - 20סטן מערץ 1727) איז געווען אן ענגלישער וויסנשאפטלער, פיזיקער, מאטעמאטיקער, אסטראנאם, אלכעמיסט און פילאסאף, וואס טייל האלטן אים פאר דעם גרעסטן וויסנשאפטלער וואס האט געלעבט.
זיינע אויפטוען אין פיזיק און אין מאטעמאטיק זענען נאך די יסודות צו די ענינים ביז היינטיגע טעג. זיין חיבור "די מאטעמאטישע חשבונות פון דער פילאסאפישער נאטור" לייגט דעם אינהאלט צו קלאסישע מעכאניק און אפטיק, מיט דער ערשטער אויסקלערונג פון גראוויטאציע און די דריי געזעצן פון מעכאניק, וואס זענען געווען דער באזיס פון דעם וויסנשאפטלעכן בליק אויפן פיזישן אוניווערס דורכאויס די נעקסטע דריי יארהונדערטער. ניוטאן האט געוויזן אז די באוועגונג פון אביעקטן אויף דער ערד און הימלישע קערפער פאלגן די זעלבע נאטירלעכע געזעצן.
ניוטאן האט געהאלטן אז די באוועגונג פון אביעקטן אויף דער ערד און די באוועגונג פון הימלישע קערפער דארפן ארבעטן לויט די זעלבע נאטירלעכע געזעצן, און דער מאטעמאטישער מאדעל וואס ער האט געוויזן פאר דער באוועגונג פון הימלישע קערפער האט טאקע צוגעפאסט קעפלער'ס געזעצן און די פארשידענע אבזערוואציעס. ער האט אויסגעחשבונ'ט קעפלער'ס געזעצן פון זיין מאטעמאטישער טעאריע פון גראוויטאציע, און מיט די זעלבע פרינציפן האט ער געגעבן צו פארשטיין די ארביטן פון קאמעטן.
ניוטאן האט געבויט דער ערשטער פראקטיקער שפיגל-טעלעסקאפ אין 1668; אויך האט ער אנטוויקלט א טעאריע פון ליכט באזירט אויף דער באמערקונג אז א פריזמע צעלייגט ווייסע ליכט אין די קאלירן פונעם רעגנבויגן. ניוטאן האט אויך אנטוויקלט קאלקולוס אין ענגלאנד אין דער זעלבער צייט ווי גאטפריד לייבניץ האט אנטוויקלט דעם קאלקולוס אין דייטשלאנד.
ניוטאנ׳ס טעאריעס פון ליכט, באוועגונג און גראוויטאציע האבן דאמינירן פיזיק במשך די נעקסטע דריי יארהונדערטער, ביז אלבערט איינשטיין האט זיי מאדיפיצירט מיט זיין טעאריע פון רעלאטיוויטעט.
אייזיק ניוטאן איז געבוירן געווארן דעם 25סטן דעצעמבער 1642 (וואס איז דעם 4טן יאנואר 1643 אויפן גרעגאריאנישן קאלענדאר), אין וואולסטארפ מאיאנטעק, לינקאנשיר, מזרח ענגלאנד, דריי מאנאטן נאך דעם טויט פון זיין פאטער, א פויער אן אנאלפאבעט. ווען ער איז געווען אלט דריי יאר האט זיין מאמע געהייראט בזיווג שני דעם גלח בארנאבוס סמיט און האט זיך אריבערגעצויגן צו וואוינען מיט אים, לאזנדיג איר זון ביי זיין באבע.
זיין יוגנט איז געווען גוט שווער און ער האט נישט געקענט גרינג האבן פריינט פון זיין עלטער. זיין טרייסט האט ער געפונען אין וויסנשאפט; שפעטער האט ער אמאל דערציילט וויאזוי האט ער געוואונען אין א שפרינג-קאנקורס דורך אויסרעכענען די גיך פון דער ווינט. פון 12 יאר ביז 17 יאר האט ניוטאן געלערנט אין דער קינגס שולע אין גראנטהאם.
ער איז שטארק באוואוסט פאר דערפינדן דעם קאלקולוס. אויך האט ער אנטוויקלט דעם ניוטאן-ראפסאן מעטאד פאר אויסרעכענען נומעריש די ווארצלען פון פונקציעס. אין אקטאבער 1659, האט ניוטאן פארלאזט די שולע און איז צוריק אינעם דארף וואו ער איז געבוירן געווארן, לויטן פארלאנג פון זיין מוטער וואס איז געווארן אן אלמנה פון זיין שטיף־פאטער סמיט, און זי האט אים באשטימט פארוואלטער פונעם פאַרם. ניוטאן איז געווארן שטארק אנטוישט פון דער ארבעט. הענרי סטאקס, דירעקטאר פון דער קינגס שולע, האט איבערגעצייגט זיין מוטער צו שיקן אים צוריק אין דער שולע צו פארענדיקן זיינע שטודיעס. ניוטאן האט דאס טאקע געטון ווען ער איז געווען 18, און האט זיך אויסגעצייכענט איז זיינע שטודיעס.
אין יוני 1661 האט ער אנגעהויבן שטודירן אין טריניטי קאלעדזש פונעם אוניווערסיטעט פון קעמברידזש, רעקאמענדירט דורך זיין פעטער וויליאם אייסקאוו. דארט האט ער געלערנט די פילאסאפיע פון אריסטו און דערצו האט ער שטודירט די מאדערנע פילאסאפן ווי דעקארט און די אסטראנאמען קאפערניק, גאלילעא און טאמאס סטריט. דורך זיין שטודירן איז ער געוואויר געווארן די ארבעט פון קעפלער. ער האט געשריבן אין זיין העפט א רשימה פון שאלות וועגן מעכאנישער פילאסאפיע לויט דער פארשטאנד פון יענע יארן. אין 1665 האט ער פארעפנטלעכט און גענעראליזירט דעם בינאם-טעארעם, און האט אנגעהויבן אנטוויקלען די מאטעמאטישע טעאריע וואס איז שפעטער געווארן דער קאלקולוס. אין יענעם יאר, קורץ נאך ווען ער האט געענדיגט זיינע שטודיעס, איז דער אוניווערסיטעט פון קעמברידזש געווארן פארמאכט צוליב דעם אויסברוך פון דער גרויסער מגפה פון לאנדאן אין די יארן 1665 – 1666.
די נעקסטע צוויי יאר האט ניוטאן פארוויילט אין זיין הויז אין וואולסטארפ. ניוטאנ׳ס פארשונגען און פריוואטע געדאנקען אין די צוויי יאר האבן אנטוויקלט און קריסטאליזירט זיינע טעאריעס איו פארשידענע געביטן: ער האט אנגעהויבן פארמולירן דעם קאלקולוס, פירן עקספערימענטן אין אפטיק פון וואנעט ער איז ארויסגעקומען מיט זיינע רעוואלוציאנערע ארויסקומען, און צו קלערן וועגן די געזעצן פון באוועגונג און גראוויטאציע. אין 1669 איז ניוטאן באשטימט געווארן צום אמט פון לוקאס-פראפעסאר פון מאטעמאטיק אין קעמברידזש.‏ דעם אמט האט ניוטאן איבערגענומען פון אייזיק בארא וואס האט געוואלט איבערגעבן זיין צייט צו טעאלאגיע.
מיטעלע יארן.
בילד פון אייזיק ניוטאן אין יאר 1726
במשך די יארן האט אנטוויקלט א מחלוקת צווישן ניוטאן און גאטפריד ווילהעלם לייבניץ וועגן דעם פריאריטעט ווער פון זיי איז געווען דער ערשטער צו אנטוויקלען דעם קאלקולוס. רוב מאדערנע היסטאריקער האלטן היינט אז ניוטאן און לייבניץ האבן ביידע אנטפלעקט און אנטוויקלט דעם אינפיניטעזימאלן קאלקולוס יעדער איינער באזונדער. ניוטאן האט אייגנטלעך געפעדערט לייבניץ, אבער ער האט פארעפנטלעכט גאר ווייניג פון זיינע אנטוויקלונגען ביז 1693, און א גאנצע אויפקלערונג האט ער נישט געגעבן ביז 1704. שפעטער האט ניוטאן גע׳טענה׳ט אז ער האט געזוימט מיט פארעפנטלעכן זיינע געשריפטן ווייל ער האט מורא געהאט מען וועט אים אויסלאכן. לייבניץ האט אבער ארויסגעגעבן א גאנצע אויפקלערונג פון זיין ארבעט שוין אין 1684.
שפעטערע יארן.
אין 1696 האט ער זיך געצויגן קיין לאנדאן ווען מ׳האט אים באשטימט צום אמט פון ״שומר״ פונעם קעניגלעכן מינצעריי (Warden of the Royal Mint), וואס ער האט באקומען דורך זיין פאַטראן טשארלס מאנטאגיו, ערשטער ערל פון האליפאקס,  דעמאלסט שאצקאנצלער פון בריטאניע.  ווען טאמאס ניל, דער פריערדיקער פארוואלטער פונעם מינצעריי (Master of the Royal Mint), איז געשטארבן אין 1699, איז ניוטאן געווארן מסתמא דער בעסט באקאנטער פארוואלטער פון דעם מינצעריי. ניוטאן האט געהאלטן דעם אמט פאר די לעצטע 30 יאר פון זיין לעבן.
ער האט גענומען א חשובן טייל אין דער גרויסער רעפארעם פון די מטבעות אין ענגלאנד און דאס פאראייניגן פון די ענגלישע און סקאטישע סיסטעמען פון מטבעות ווען מ׳האט פאראייניגט ענגלאנד מיט סקאטלאנד אין 1704.
אפטיק.
אילוסטראציע פון ניוטאנ׳ס צעשפרייטונג עקספערימענט
אין 1666, האט ניוטאן אויסגעפירט זיין בארימטן צעשפרייטונג עקספערימענט, וואו ער האט אנטפלעקט דעם ספעקטרום פון קאלירן וואס קומען ארויס פון א פריזמע וואס איז געשטעלט ביים מינימום אפנייג ווינקל איז ציגלפארמיג (גראדעקיג) (ד״ה דער סנאפ ליכט וואס קומט ארויס טוט זיך נישט צעצווייגן אדער אריינקערעוון) אויך ווען דער סנאפ ליכט וואס קומט אריין איז קאנוסדיק און לכאורה דארף דאס ליכט ארויסקומען קיילעכדיג. ניוטאן האט פארשטאנען אז אזוי ווי ביים מינימום אפנייג ווערן אלע אריינקומענדיגע שטראלן גענייגט דורכן זעלבן ווינקל - צוליבן לאקאלן מינימום, וואלט דאס ליכט געדארפט ארויסקומען אין א קיילכדיגן סנאפ, און אזוי ווי דער עקספערימענט קומט אויס אנדערש, איז דער איינציגער געהעריגער הסבר אז די פריזמע נייגט די פארשידענע קאלירן דורך פארשידענע ווינקלען. ניוטאן האט אויסגעדרונען פונעם עקספערימענט אז דער קאליר פון ליכט (און קאליר אין אלגעמיין) איז אן אינערלעכע אייגנשאפט פון ליכט, נישט אזוי ווי אלע האבן געהאלטן אין יענע צייטן אז די פריזמע שטעלט צו קאלירן צום ווייסן ליכט.
מעכאניק.
ניוטאן האט באשריבן די קראפט פון גראוויטאציע, די באגריפן געוויכט, מאסע, אימפעט און ווינקל־אימפעט און זייערע קאנסערווירונג געזעצן.
געזעצן פון באוועגונג.
אין דער SI סיסטעם ווערט דער איינס פון קראפט גערופן א ניוטאן (N) צו דער ערע פון אייזיק ניוטאן. איין ניוטאן איז די קראפט וואס מען דארף אנווענדן אויף א קערפער מיט א מאסע פון איין קילאגראם צו געבן אים א פארגיכערונג פון איין מעטער א סעקונדע א סעקונדע.
אייזיק ניוטאן, "פרינקיפיא מאטעמאטיקא" (שער בלאט)
אן עלעקטראניש בוך איז א דיגיטאליש בוך וואס איז נישט געדרוקט אויף פאפיר, נאר עס ווערט געצייגט אויף אן עקראן. צום ביישפיל די וויקיפעדיע ווערט פארעכנט װי א דיגיטאליש בוך.
פון די הויפט חסרונות פון א דיגיטאלישער בוך איז דאס וואס עס איז זייער שווער צו באוואכן זייערע קאפירעכט. ווייל מען קען לייכט קאפירן גאנצענע ביכער פון אנדערע איבערהויפט דורך דער אינטערנעט.
געזעלשאַפֿט איז דער טערמין צו באַשרייבן אַ גרופע מענטשן זייענדיק צוזאַמען פון א געוויסער סיבה אדער מערערע סיבות וואס פאראייניגט זיי. עס זענען פאראן אין דער וועלט (און אויך אין דער היסטאריע פון דער מענטשהייט) גאר א סך געזעלשאפטן, וואס זענען קלאסיפיצירט אין פארשידענע וועגן. פראקטיש גערעדט, טוט יעדער סארט ארגאניזאציע פון מענטשן (א פאלק, א באזעצונג אא"וו) שאפן א סארט געזעלשאפט.
א געזעלשאפט קען שאפן אז די מיטגלידער זאלן געניסן אין וועגן וואס איינער אליין וואלט נישט געקענט אויפטון, דורך קאלאבאראציע; די מעלות קענען זיין לטובת יחידים אדער לטובת דער אלגעמיינער געזעלשאפט.
געזעלשאפט אין אידישקייט.
דער רמב"ם פסקנט אז אויב א מענטש וואוינט אין א פארדארבענע געזעלשאפט, דארף ער זיך אפילו אריבער-ציען וואוינען אין א מדבר, כדי נישט צו ווערן באיינפלוסט פון זיי.
א שריפֿט איז א סיסטעם פון סימבאלן וואס מען שרייבט צו רעפרעזענטירן א שפראך. די סימבאלן קענען זיין בילדער אדער אותיות. עס זענען פאראן פארשידענע שריפט סיסטעמען. אויך זענען פאראן שריפטן פאר געוויסע צוועקן, ווי למשל ברייל פאר בלינדע מענטשן.
נישט יעדע שפראך האט א באזונדערן שריפט. למשל, העברעיש און יידיש ביידע ווערן געשריבן מיט אלף בית. ענגליש, דייטש, שפאניש און נאך א סך שפראכן שרייבט מען מיטן לאטיינישן אלפאבעט.
אוראלט עגיפטיש פלעג מען שרייבן מיט היעראגליפן, וואס זענען בילדער. היינט ניצט מען דאס מער נישט.
אין אן אלפאבעטישער שריפט באדײַט יעדער אות א פאנעם, אדער א קאנסאנאנט אדער א וואקאל. טייל שריפטן, ווי העברעיש און אראביש, האבן נישט קיין אותיות פאר וואקאלן.
די מעטאד און סינטאקס פון צאמשטעלן די סימבאלן צו שאפן ווערטער רופט מען ארטאגראפיע.
דער ערשטער אלפאבעט פון קאנסאנאנטן איז דער אלף בית פון כתב עברי צו שרייבן לשון קודש.
די שװײץ (;;;) איז א לאנד איינגעשלאסן לאנד אין מערב אייראפע וואס איז א פעדעראלע רעפובליק פון 26 קאנטאנען. זי גרענעצט דייטשלאנד צו צפון, פראנקרייך צו מערב, איטאליע צו דרום און עסטרייך און ליכטנשטיין צו מזרח.
די שווייץ איז א נייטראל לאנד וואס האט נישט באטייליגט אין קיין מלחמות זייט 1815.
דער אפיציעלער נאמען פון דער שווייץ איז די שװײצער קאָנפֿעדעראציע (לאטיין: "Confoederatio Helvetica"). די שווייץ האט פיר אפיציעלע שפראכן: איטאליעניש, דייטש, פראנצויזיש, און רומאנטש.
איר הױפּטשטאָט איז בערן, און די גרעסטע שטאט איז ציריך.
אין דער שווייץ געפינען זיך ביוראען פון עטלעכע אינטערנאציאנאלע ארגאניזאציעס, כולל די פאראייניגטע פעלקער.
שווייץ איז באקאנט פאר איר וואונדערבארע לאנדשאפט, מיט א סך בערג און אזערעס.
שווייץ עקזיסטירט ווי א לאנד זייט אדאפטירן די שווייצע פעדעראלע קאנסטיטוציע אין 1848.
אוראלטע היסטאריע.
אין דעם שטח פון דער היינטיקער שווייץ האבן געוואוינט קעלטישע שבטים שוין אין 1500 פאר דער ציווילער רעכענונג, ווי למשל די העלוועטן. אין די צייטן פון דער רוימישער אימפעריע האבן זיי אויפגענומען רוימישע קולטור און די לאטיינישע שפראך.
מיטל אלטער.
נאכן איינפאל פון דער רוימישער אימפעריע האבן די גערמאנישע שבטים, די אלעמאנען און די לאמבארדן, איינגענומען דעם שטח, וואס איז שפעטער געקומען אונטער דער הערשאפט פון די פראנקען. דורכאויס די 6טער, 7טער און 8טער יארהונדערטער איז דער שטח פון דער שווייץ געווען אונטער פראנקישער הערשאפט. אבער ביים אפמאך פון ווערדון וואס האט צעטיילט די פראנקישע אימפעריע זענען די שווייצער לענדער געווארן צעטיילט צווישן מיטל פראנקיע און מזרח פראנקיע ביז אומגעפער דעם יאר 1000, ווען זיי זענען געווארן פאראייניקט אונטער דער הילהייליגער רוימישער אימפעריע.
אלטע שווייצער קאנפעדעראציע.
די אלטע שווייצער קאנפעדעראציע איז געווען אן אליאנץ צווישן די טאל־געמיינדעס אין די צענטראלע אלפן. אין 1291 האט מען געמאכט אן אפמאך צווישן די קאנטאנען אורי, שוויץ און אונטערוואלדן וואס ווערט גערעכנט די גרינדונג פון דער קאנפעדעראציע.
מאדערנע תקופה.
שווייץ איז נישט אינוואדירט געווארן אין קיינער פון די צוויי וועלט מלחמות.
אין 2002 איז די שווייץ געווארן א פולער מיטגליד אין די פאראייניגטע פעלקער. שווייץ איז א גרינדער מיטגליד אין דער אייראפעישער פרייהאנדל אסאסיאציע.
די שווייץ באדעקט א שטח פון 41,285 ק"מ² איבער די צפון אן דרום זייטן פון די אלפן; 60% פונעם שטח פון דער שווייץ געפינט זיך ביי די אלפן, אין צענטער און דרום פון לאנד. די שטעט און שטעטלעך זענען מערסטנס אין צפון. די באפעלקערונג פונעם לאנד איז אומעגעפער 7.9 מיליאן, וואס גיט א באפעלקערונג ענגקייט פון 190 מענטשן אין א ק"מ². דער גרעסטער קאנטאן, גראבונדן, וואס ליגט אינגאנצן אין די אלפן האט א באפעלקערונג ענגקייט פון נאר 27 מענטשן אין א ק"מ².
די שווייץ ליגט צווישן די גארטל־ליניעס 45° און 48° N (צפון), און לענג 5° און 11° E (מזרח). זי אנטהאלט דריי טאפאגראפישע שטחים: די שווייצער אלפן צו דרום, דאס שווייצער מיטללאנד, און די זשורא בערג אין צפון. די אלפן זענען א הויכע בארגקייט וואס ליגן אריבער דעם צענטראל־דרום טייל פונעם לאנד און נעמען אריין אומגעפער 60% פונעם גאנצן שטח פונעם לאנד. אין די הויכע טאלן פון די שווייצער אלפן געפינען זיך א סך גלעטשערס, וואס באדעקן אינגאנצן א שטח פון 1,063 ק"מ².
די ריין און רהאן טייכן הייבן אן אין די שווייצער בערג. די גרעסטע אזערעס אין דער שווייץ זענען גענף אזערע, קאנסטאנץ אזערע, ציריך אזערע און ניישאטעל אזערע.
בערך א הונדערט פון די בארג שפיצן אין דער שווייץ זענען העכער פון 4000 מעטער. דער העכסטער איז מאנטא ראזא (4,634 מ'); אבער דער מאטערהארן (4,478 מ') איז דער מערסט באקאנטער. ביידע ליגן אין די פענינע אלפן אין דעם קאנטאן וואלייס.
די קאנטאנען פון דער שווייץ
די באפעלקערונגען זענען פון 15,000 (אפנצעל אינערהאדן) און 1,253,500 (ציריך), מיט א שטח צווישן 37 ק"מ² (באזעל־שטאט) און 7,105 ק"מ² (גראבינדן). די קאנטאנען נעמען אריין אינגאנצן 2,889 מוניציפאליטעטן. אינערהאלב דער שווייץ געפינען זיך צוויי ענקלאוון: ביסינגען, וואס געהערט צו דייטשלאנד, און קאמפיאנע ד'איטאליע וואס געהערט צו איטאליע.
א געזעץ וואס ווערט דורכגעפירט אין דעם פעדעראלן פארלאמענט קען ווערן איבערגעקערט דורך א רעפערענדום, ווען 50,000 בירגער אונטערשרייבן קעגן דעם געזעץ ווערנט 100 טעג. דער רעפערענדום איז א וואל פונעם גאנצן לאנד, און א מערהייט באשליסט צי אנצונעמען דעם געזעץ צי נישט. אויך 8 קאנטאנען קענען פאדערן א רעפערענדום קעגן א פעדעראלן געזעץ.
אינטערנאציאלע אנשטאלטן.
שווייץ האלט זיך נייטראל זייט 1515. ערשט אין 2002 איז זי געווארן א מיטגליד אין די פאראייניגטע פעלקער, דורך א רעפערענדום. שווייץ איז אבער נישט קיין מיטגליד אין דעם אייראפעישן פארבאנד, און האט זיך אפגעזאגט עטלעכע מאל. דער רויטער קרייץ איז געגרינדעט געווארן אין גענף, שווייץ.
די יערליכע אסיפות פונעם וועלט עקאנאמישער פארום אין דאוואס ברענגען צוזאמען די הויפט אינטערנאציאנאלע ביזנעס און פאליטישע פירער פון דער שווייץ און פרעמדע לענדער אדורכשמועסן וויכטיגע פראגעס פון דער וועלט, איינשליסנדיק געזונט און די סביבה. אויך דער הויפטקווארטיר פון דער באנק פאר אינטערנאציאנאלע אויסגלייכן (BIS) זענען פלאצירט אין באזעל זייט 1930.
עקאנאמיע.
די שווייץ האט א סטאבילע הייטעק עקאנאמיע און איז זער פארמעגלעך, און ווערט פאררעכנט דאס רייכסטע לאנד אין דער וועלט לויט באפעלקערונג. די עקאנאמיע פון דער שווייץ איז די 36סטע גרעסטע אין דער וועלט לויט ברוטא אינלענדישן פראדוקט (קויפן קראפט פאריטעט).
דעמאגראפיע.
אומגעפער 8 מיליאן מענטשן וואוינען אין דער שווייץ. פון זיי רעדן 64% אלעמאניש (א דיאלעקט פון דייטשיש, וואס די שווייצער רופן "שוויצער־דייטש") אלס מוטערשפראך, אין צפון־ און צענטראל־שווייץ. 19% פון דער באפעלקערונג רעדן פראנצויזיש ווי מוטערשפראך, אין דעם מערב טייל פונעם לאנד, און 8% רעדן איטאליעניש, אינעם דרום טייל. נאר 1% פון די באוואוינער רעדן רומאנטש, אן אלטע שפראך א ביסל ענלעך צו לאטיין, אין דרום־מזרח פונעם לאנד.
אורבאניזאציע.
ביז פאר 70 יאר האט די באפעלקערונג פון דער שווייץ געוואוינט בעיקר אין דערפער ארום דעם לאנד, אבער היינט וואוינען צוווישן צוויי דריטל און דריי פערטל פון דער גאנצער באפעלקערונג אין שטעט און שטעטלעך. דער שווייצער פלאטא האט א געדעכטע באפעלקערונג מיט אומגעפער 450 מענטשן א ק"מ2. די גרעסטע מעטראפאליטאנישע שטחים זענען ציריך, גענף-לאזאן, באזעל און בערן.
יידן אין דער שווייץ.
יידן האבן אנגעהויבן וואוינען אין דער שווייץ אין אנהייב פונעם 13טן יארהונדערט.
לויט וואס ווערט באוויזן, זיינען שוין געווען יידן אין דער שווייץ אין יאר ד'תתקע"ג (1213).
אינעם 15טן יארהונדערט האט מען פארטריבן די יידן פון לאנד, און נאר אין דעם 17טן יארהונדערט האט מען זיי ווידעראמאל אריינגעלאזט. אין די 1850ער יארן איז געווען א שטארקע אימיגראציע פון דייטשלאנד און מזרח אייראפע.
דער מערסטער באקאנטער יענע יארן אין שווייץ, איז געווען איינער מרבותינו הראשונים זי"ע דאס איז רבינו משה זי"ע וואס האט געוואוינט אין ציריך, א תלמיד פון מהר"י מקורבי"ל, וואס האט געשריבען הגהות אויפן ספר סמ"ק פון זיין רבי מהר"י מקורבי"ל, וואס די הגהות איז באקאנט אלץ הסמ"ק מצוריך, גדולי דורו האבן דאס גערופן "צורכר" (מהר"ם מינץ, מהרי"ל, מהרי"ק), און מהרי"ק איז דא א שטיקל ווי ער איז שארף חולק אויף איינער פון די גדולים וואס זאגט אז מען קען זיך נישט פארלאזן אויפן סמ"ק מצוריך להלכה "ואשר כתבת דאין מורין מספר הצור"ך שקבץ וכתב כל הדעות ולא לפסק הלכה דבר תימא בעיני ובעיני כל שומע היאך פה קדוש יאמר דבר זה דלמה טורח וחיבר כל ההגהות הגדולות ההנה אם לא לפסק הלכה ולמה יבא דבר שאין כהלכה ויניח ההלכה דרחמנ' ליצלן מהאי דעת'"
רבינו משה האט געוואוינט אין ציריך און געווען די מנהיג און רבי פון די קהילה ערגעץ ארום די ק' יארן, אין א דאקומענט וואס איז דא אין די שטאטישע ארכיוון זעהט אויס אז אין יאר ה"א פ"ט (1329) האט ער שוין דארט געוואוינט, און אז זיין טאטע האט געהייסן ר' זוסמאן, און אין א שפעטערדיגע דאקומענט פון יאר ק"ז (1347) ווערט געשריבען וועגן צאלן שטייערן פון א געוויסע דירה וואס געהערט צי "המורה משה היהודי", די כינוי מורה איז יענע יארן געווען א כינוי פאר א רבי, ווי מען טרעפט אין פילע ספרים פון יענע יארן.ליידער איז רבינו משה אומגעקומען ביי די שווערע פרעות נאך די שווארצע מגיפה, אזוי שטייט אין די פנקסי הקהילה, ה' יקום דמו.
אנדערע טענה'ן (מבוא לספר הסמ"ק מצור"ך הוצאת תשמ"א) אבער אז ער איז אנטלאפן דעמאלט צי דער שטאט בערן, זייער ראי' איז ווייל אין די שטאטישע ארכיוון פון ציריך אין א דאקומענט פון יאר ק"י (1350) ווערט גערעדט אז די שטאט ראט פארקויפט די אויבענדערמאנטע דירה פון יאר ק"ז פאר מעיאר פון שטאט, דארט שטייט אז דער באלעבוס פון דירה איז ר' משה מבערן, פון דעהם דרינגען זיי אז ער ווארשיינליך אנטלאפן צי דער שטאט בערן.
אויסער רבינו משה מצוריך וואס מיר האבן שוין דערמאנט אויבן, טרעפן מיר צווישן די ספרים נאך עטליכע רבנים וואס זענען געווען אין שווייץ.
אין הקדמה צי די קרבן נתנאל שרייבט די קרבן נתנאל זיין סדר היחוס ביז צי די מהר"י וייל, שרייבט ער אז זיין זיידע דור חמישי איז געווען הגאון מוהר"ר יונה וייל שהיה אב"ד במדינת בורגא ושוואבין ומדינת שווייץ, א אוהר אייניקל פון מהר"י וייל, ווארשיינליך איז ער געווען ערגעץ ארום די ר' - ש' יארן. ער איז געווען די מחבר פון ספר הניקור, מער פרטים איבער איהם ווייסעך נישט.
אזוי אויך ערגעץ אין די אנהייב ת' יארן אין קהילת טיהנגין אין שווייץ איז געווען א רב מיטן נאמען מוהר"ר מתתיהו ז"ל בן ר' אדני' ישראל ז"ל, אין שו"ת חוט השני (לבעל החוות יאיר) איז דא א שאלה פון איהם און א תשובה צי איהם.
ערגעץ ווי אין די תק"י יארן איז געווען א רב אין שווייץ מוה"ר יעקב שווייך ז"ל, אין תשו' זכרון יוסף איז דא עטליכע תשובות צי איהם.
אין די צייטן פון די חתם סופר האט געדינט פאר א רב אין קהילת עטלינגה אין שווייץ און פאר לאנד'ס רב הגאון מוהר"ר אברהם ז"ל, אין תשובת חתם סופר איז דא א תשובה צי איהם, וז"ל חלק ב (יורה דעה) סימן קעה "החיים והשלום יחדיו יהיה תמים לחכם מחוכמים מארי דאברהם דתלי' תני' בדלו תני' בבחירתא כוותי' ה"ה הרב המאה"ג חו"ש בעל פיפיות המפורסם כערוגת הבשם כש"ת מהו' אברהם ני' אב"ד דק"ק ענטלינגה ומדינת שווייץ יע"א."
ערגעץ אין די תר"י-ל יארן האט געדינט פאר א רב אין קהילת ה"ב הגאון מוהר"ר יוסף וו"ב ז"ל, אין תשובת כתב סופר איז דא צוויי תשובות צי איהם איינס אין תרי"ז אין די אנדערע אין יאר תרכ"ו, וואס היבט זיך אהן "מנחם ציון וירושלם, ישביעהו אורך ימים ושנות חיים, ה"ה ידידי הרב המאוה"ג המופלא בהפלגת חכמים אוצר נחמד חרוץ ושנון כש"ת מו"ה יוסף וו"ב ני' אבדק"ק ה"ב במדינת שווייץ יע"א".
עס וואינען היינט ארום 1000 פרומע און נאך ארום 20000 נישט פרומע יידן אין לאנד, דאס מערהייט אין ציריך.
כאטשיק שווייץ זאל צוהייסן א דעמאקראטיש לאנד באשטייט דארט א פארבאט אויף כשר'ער שחיטה.
ביי דער צווייטע וועלט־מלחמה האט שווייץ נישט געלאזט יידן זיך ראטעווען דורך אריינקומען אין לאנד אויסער ווייניג געציילטע פעלער.
אין די צוויי דערפער ענדינגען און לענגנאַו אין, איז געווען די איינציקע יידישע געמיינדע אין דער איצטיקער שווייץ פון 17 טן ביז 19טן יאָרהונדערט, וואו עס איז מעגלעך געווען שטענדיק יישוב אין דער צייט. ביז אַרום 1800, האבן די דערפער געהערט צו דער מאַרגראַוויאַטע פון ​​באַדען, דערנאָך די קאַנטאָן פון אארגוי. יידן ווערן דערמאנט צום ערשטן מאָל אין לענגנאו אין 1622, אין ענדינגען אין 1678. דאס קויפן לאַנד זענען אויך פארבאטן צו די אידן דאָרט ביזן 19טן יאָרהונדערט. אַזוי האבן זיי געלעבט פֿון די פּעדלעריי, פיה און פאַרמאָג האַנדל.
אין 1844 זענען 44 פֿיה הענדלער אין ענדינגען אַליין און 15. אין לענגנאַו.
אין 1850, האָבן 1,515 אידן געלעבט אין די צוויי דערפער.
אין 1750/51 איז די ערשטער שול געבויט געווארן.
דריי פון אייראפע'ס הויפט שפראכן—דייטשיש, פראנצויזיש און איטאליעניש—זענען אפיציעלע שפראכן אין דער שווייץ. די שווייצער קולטור איז פארבונדן מיט די שכנותדיקע לענדער לויט דער שפראך. אויך איז פאראן די איזאלירטע רומאנטשע קולטור אין גראבונדן קאנטאן אין מזרח פונעם לאנד.
אין דער שווייץ געפינען זיך עטלעכע 1000 מוזייען.
יערלעך קומען פאר דער לוצערנער פעסטיוואל, דער מאנטרע דזשעז פעסטיוואל און דער לאקארנא אינטערנאציאנאלער פילם פעסטיוואל.
ליטעראטור.
ביי דער גרינדונג פון דער קאנפעדעראציע אין 1291 האבן אלע ראיאנען גערעדט דייטשיש, ממילא איז די פריעסטע שווייצער ליטעראטור געווארן געשריבן אויף דייטשיש. אין דעם 18טן יארהונדערט איז פראנצויזיש געווארן מאדיש אין בערן און אנדערע ערטער, און מ'האט אנגעהויבן זען דעם איינפלוס פון פראנצויזיש.
פראמינענטע שווייצער שרייבער זענען יערעמיאש גאטהעלף (1797–1854) אויף דייטשיש און זשאן-זשאק רוסא (1712–1778) אויף פראנצויזיש. די מערסטע באקאנטע שווייצער ליטערארישע ווערק אין "היידי", א מעשה וועגן א יתומה וואס וואוינט ביי איר זיידע אין די אלפן, געשריבן דורך יאהאנא שפיירי (1827–1901). דאס בוך איז געווארן א סימבאל פון דער שווייץ.
דער פאפולערסטער ספארט אין דער שווייץ איז נארטלען. אויך שטארק פאפולער איז פוטבאל און אייז האקי.
אויטאספארט פלעג פארקומען אין דער שווייץ, אבער נאכן לע מאן קאטאסטראף אין 1955 האט מען דאס פארווערט.
באַלפֿור דעקלאַראַציע איז געווען די ערשטע דעקלאראציע וואס די בריטן האבן איינערקערט אין דעם זכות פון די יידישע ציונים זאלן זיך באזעצן אין ארץ ישראל און אויפבויען א יידישע מדינה. דאס איז אונטערגעשריבן געווארן אין מיטן דער ערשטער וועלט קריג י"ז חשוון ה'תרע"ט; 2טן נאוועמבער 1917.
די דאזיקע דעקלאראציע האט פארגעלייגט ד"ר חיים ווייצמאן.
אין יאר ה'תר"פ האבן די בריטן באקומען א באשטעטיקייט צו הערשן אויף פאלעסטינע אין ארץ ישראל (וואס הייסט: דער בריטישער מאנדאט) כדי אױסצופֿירן זייער צוזאג. צום סוף, אין יאר ה'תש"ח איז געגרינדעט געווארן מדינת ישראל.
נילי (ר"ת נצח ישראל לא ישקר) איז געוועזן א ציוניסטישע אומלעגאלע אקטיוויטע ארגאניזאציע אין ארץ ישראל בשעת דער ערשטער וועלט קריג. די ארגאניזאציע האבן געוואלט אומווארפן די טערקישע רעגירונג וואס האט דאן געהערשט אויף ארץ ישראל. די סיבה דערוועגן איז ווייל די ציוניסטן האבן געוווסט אז כל-זמן די טערקן הערשן אויף ארץ ישראל וועט די ציוניסטישע געדאנק זיך נישט קענען אויספירן.
זייערע אקטן איז געווען צו אריבערפירן באהאלטענע אינפארמאציע פון די טערקישע ארמיי צו די בריטן.
דער גרינדער פון די ארגאניאציע איז געווען אהרן אהרונסון.
די בינארישע צאל סיסטעם (אדער צווייער-סיסטעם) איז א נומערן סיסטעם וואס ניצט נאר צוויי סימבאלן, געווענטליך 0 און 1.
ציילן אין בינאריש.
ציילן אין בינאריש איז ענליך ווי צו ציילן אין דער דעצימאלער סיסטעם, נאר אנשטאט ניצן צען ציפער-סימבאלן ניצט מען נאר צוויי, 0 און 1. מען פאנגט אן מיט די ערשטע קאלום אויף דער רעכטער זייט, די "איינסערס" קאלום. מען ציילט 0, 1, ביז מען האט מער נישט קיין סימבאלן, דאן גייט מען לינקס צום נעקסטן קאלום, די "צווייערס" קאלום. מען שרייבט 10 וואס מיינט 1 מאל צוויי מיט 0 מאל איינס. די דריטע קאלום איז די "פירערס", די פערטע קאלום איז די "אכטערס", און אזוי ווייטער, עס דאפלט זיך מיט יעדן קאלום. עס קומט אויס אז 100101 מיינט 1 מאל צוויי און דרייסיג, פלאס 0 מאל זעכצן, פלאס 0 מאל אכט, פלאס 1 מאל פיר, פלאס 0 מאל צוויי, פלאס 1 מאל איינס = זיבן און דרייסיג. אדער אויף דעצימאל 37.
די וועלט זאגט א ווערטל: עס זענען דא 10 סארט מענטשן, די וואס פארשטייען בינאריש און די וואס פארשטייען נישט בינאריש.
חיבור.
צולייגן נומערן אין בינאריש איז גאנץ פשוט.
1 + 1 ← 0, טראג 1 (ווייל 1 + 1 = 0 + 1 × 10 אין בינאריש)
אהרן אהרונסאן (1876 - 15טן מיי 1919) (געוווינט אין זכרון יעקב) איז געווען אן אגראנאם און דער גרינדער פון די ציוניסטישע ארגאניזאציע מיטן נאמען "נילי".
אהרונסאן איז געבוירן אין באקעוו, רומעניע, צו די טאטע מאמע מלכה און פישל אהראנסאן.
ער איז עולה געווען קיין ארץ ישרעל אין יאר 1900, אין דער ערשטער עליה.
ער האט אויסגעפינען ווילדע עמער ווייץ וואס מ'האלט איז געווען דער ערשטער מין פון ווייץ.
ער איז געשטארבן אין 1919 בשעת ער איז געפארן קיין בריטאניע.
ומשה היה רועה איז א סעריע פון ביכער וואס באשרייבט אין אידישן שפראך דאס לעבנשאפן פון לעצטן סאטמארער רבי'ן ר' משה טייטלבוים ז"ל.
דער ערשטער באנד, באשרייבט בלויז פון זיין געבורטסטאג ביז זיינע פריע בחורישע יארן.
דער צווייטער באנד איז ערשינען ביים ערשטן יארצייט פון סאטמאר רבי כ"ו ניסן תשס"ז, באשרייבט פון ימי בחרותו ביז אין מיטן די שואה.
די ווארט ומשה היה רועה קומט ארגינעל פון די תורה'ס נאראטיוו אין שמות ג' ווי אזוי משה רבינו האט געפאשעט די שעף פון זיין שווער יתרו איידער דער אייבישטער האט זיך באוויזן צו איהם אין די סנה.
א טראל איז אן אינטערנעט טערמינאלאגיע, אזא נאמען אויף איינעם וואס גייט אריין אין אן עטאבילירטן וועב סייט מער אפט א פארום, שמועס גרופע, און ער הייבט אן קריכן אויף די נערוון, אויפצורעגן די באנוצער מיט טשעפערייען, און פאלטשע טריקס זיי ארויסנעמען פון די כלים, דורך פארדרייען די שמועס, אדער אנדערע שטערונגען צום סדר, ביז זיין כוונה אין זיך באטייליגן אין דעם סייט ווערט קלאר למפרע אז מען וויל דאס שטערן.
דאקטוירים דיאגניזרן די סארטן אלס א מענטש וואס פירט זיך ווי א טראל איז געוויינליך אויסגעשפילט פון געזעלשאפט, נישט צוליב זיין ווייניג שכל, נאר צוליב אנדערע זאכן, צו ווייל שלעכטע מידות, צו ווייל ער איז ל"ע א מיאוסער מענטש. און ער נעמט נקמה אונטער אנאנאמיטעט ווי מקען אים נישט געבן א פראסק ער זאל זיך אפטראגן. און אפילו מ'זעהט אז די טראלס זענען דאך געלונגענע קאמיוניקירער און זיי ווייסן וויאזוי צו געווינען די דעבאטע אונטער סאקפאפעטס און אנדערע טריקס פון פאלטשע אידענטעטיס און עקשנות, ווייזט דאס נעבעך ווי טיעף זיי זענען קראנק, און מיט אביסל צייט און געדולד וועט איר אייביג אויפדעקן זייער פאלטשקייט און לויז ווערן פון זיי, פארשטייט זיך אז זיי זענען לוזער'ס דעריבער האבן זיי אייביג מער צייט ווי דער נארמאלער אינטערנעט באנוצער.
די דעצימאל סיסטעם איז א נומערן סיסטעם וואס איז געבויט אויף א באזע צען. זי ווערט אנגערופן דעצימאל ווייל דעצימאל קומט פון לאטיין דעצימוס וואס מיינט צען.
ציילן.
צו ציילן אין דעצימאל פאנגט מען אן פון 0 און מען לייגט צו דעם קומענדיגן סימבאל אין ראנג פאר דעם קומענדיגן נומער, אזוי אז 8 איז אכט.
ווען מען האט שוין נישט קיין סימבאלן, לייגט מען צו א קאלום וואס ווייזט וויפיל מאל מען זאל אויסרעכענען די באזע צען. אזוי אז 10 איז צען און 27 איז זיבן און צוואנציג ווייל עס מיינט 2 מאל 10 (פון די צענער קאלום, וואס איז איין מאל צען) מיט זיבן, און 4567 איז פיר טויזנט פינף הונדערט זיבן און זעכציג ווייל עס מיינט 4 מאל 10 מאל 10 מאל 10 (פון דעם טויזנטער קאלום, וואס איז דריי מאל צען מאל צען) מיט 4 מאל 10 מאל 10 מיט 6 מאל 10 מיט 7.
צי מיינט איר יידיש גראמאטיק?
אין לינגוויסטיק, איז גראַמאַטיק (פון גריכיש: γραμματική), אדער דקדוק, די זאמלונג פון סטרוקטור-כללים וואס זענען חל אויפן צוזאמענשטעל פון טיילזאצן, פֿראזעס און ווערטער אין א געוויסער נאטירלעכער שפראך. דאס ווארט גראמאטיק באדייט די שטודיע פון געזעצן וואס דיקטירן די באנוץ פון א שפראך. אלע געזעצן וויאזוי מען שרייבט און רעדט די שפראך הייסן גראמאטיק. דאס פעלד טוט איינשליסן פאנאלאגיע, מארפאלאגיע און סינטאקס, אפטמאל אויך פאנעטיק און סעמאנטיק.
דאס איז א טייל פון דער גרעסערער חכמה פון שפראך וואס הייסט לינגוויסטיק. דאס ווערט אויך צעטיילט אין קלענערע אפטיילונגען מיט עקסטערע נעמען.
לינגוויסטיק איז די וויסנשאפטלעכע פארשונג פון די נאטורלעכע מענטשלעכע שפראכן. ווצ"ב, וויאזוי יעדע שפראך האט זיך אנטוויקלט און ווי אזוי איר באזעצן אין דער צוקונפט. לינגוויסטיק איז כולל די שטודיע פון גראמאטיק און פאנעטיק.
פארבונדענער אידיאם.
א פאַרבונדענער אידיאָם איז אן אידיאָם (אויסדרוק) וואס פארבינדט צוויי אדער מער ווערטער צוזאַם, און באקומט א געוויסן באטייט, וואס נישט אימער איז זי דער ריכטיגער באַטייט.
וו.צ.ב. "דריי נישט דעם קאָפ", כאטש וואס דער ריכטיגער טייטש איז נישט צו דרייען פיזיש דעם קאפ, אבער מען קען איר אויך נוצן אלץ "אַ נאַחסישע שטערונג". און נאך וואס די ווערטער זיינען שוין פארבונדן, קען מען נישט זאגן "דריי נישט דעם שכל" א.ד.ג. ווייל עס איז שוין פארבונדן און באזעצט מיט אן אנדער אידיאָם.
נועם אלימלך - פון די סאמע הייליגסטע חסידישע ספרים - איז דער ספר וואס דער רבי ר' מיילעך האט געשריבן מיט זיינע תורות. דער ספר איז איינער פון די גרונטלעכע ספרים פון חסידות.
די ווערטער פונעם נועם אלימלך זענען צו מיסטעריש און הויך ממילא שווער צו פארשטיין פאר פשוט'ע אידן, די גרעסטע חסיד'ישע רביים האבן זיך געמוטשעט צו פארשטיין די טיפע כוונות פון די הייליגע ווערטער און האבן זיך נישט דערגרונטעוועט. גרויסע רבי'ס פלעגן לערנען דעם נועם אלימלך פרייטיק נאכן טובל זיין לכבוד שבת.
עס איז א מנהג צו לייגן אונטערן קישן פון א יולדת אדער סיי וואסארא קראנקער א נועם אלימלך אונטערן קושן כדי ער זאל בלייבן לעבן און ווערן געזונט.
חזנות איז ווען מ'זאגט שטיקלעך דאווענען אויף א מוזיקאלישן אופן.
היסטאריע פון חזנות.
און דעם 18טן יארהונדערט איז חזנות געווארן שטארק פארשפרייט. אין דעם 19טן יארהונדערט איז חזנות, אדאנק דעם חזן שלמה זולצער, געווארן איינגעפלאנצט אין אייראפע, צוליב זיינע לחנים וואס ער האט מחבר געווען, און פארשטייט זיך אז שפעטער זענען שוין אויפגעקומען אסאך חזנים וואס זענען בארימט און מ'זינגט זייערע לחנים ביז היינט, ווי יאסעלע ראזנבלאט, משה קוסעוויצקי און זבולון קווארטין,
וואס איז חזנות.
א 'ממקומך', א 'כל נדרי', א 'הנני העני ממעש', קען מען דען אזוי סתם אפזאגן אזעלכע שטיקלעך אן זיך גארגלען, אדער עפעס א קוועטש. לאמיר זיך פארשטעלן אז כל נדרי 'זאגט' מען, ס'גייט עפעס נישט!, דא קומען אריין די חזנים מיט זייערע שטימעס און הייבן אויף דעם עולם צו העכערע ספערן און געבן צו א געפיל צום דאווענען, און אין דער זעלבער צייט נעמען זיי אוועק דעם קאפ פון טראכטן ווען ענדיגט מען שוין דאס דאווענען.
גאלדערנע תקופה פון חזנות.
די תקופה צווישן די צוויי וועלט־מלחמות ווערט אפט גערופן די "גאלדערנע תקופה" פון חזנות. די גרויסע חזנים זענען כולל זאוול קווארטין (1874–1953), יאסעלע ראזנבלאט (1882–1933), גרשון סיראטע (1874–1943) און לייב גלאנץ (1898–1964).
נאך דער צווייטער וועלט־מלחמה זענען געווען די חשובע חזנים משה קוסעוויצקי, דוד ווערדיגער, ריכארד טוקער. דער באקאנטער אפערע־טענאר יעקב פנחס פערלמוט (באקאנט מיטן נאמען ״יאַן פירס״) האט רעקארדירט גאר שיינע חזנות שטיקלעך; ער האט קיינמאל נישט געהאט קיין שטעלע ווי א חזן אבער ער פלעג זיין דער חזן ימים נוראים.
צווישן די היינטיגע חזנים זענען נפתלי הערשטיק, יצחק מאיר העלפגאט, ארי קליין, יענקי לעמער און בנציון מילער.
עולם החרדי איז א חרדישע בילדער מאגאזין וואס ווערט ארויסגעגבן דורך 2 אינגע זשורנאליסטן; די ביכלער ברודער פון ארץ ישראל.
עס איז א בילדער מאגאזין פון אלע חרדישע מסיבות איבער די גארער וועלט דארט ווערט געדעקט אלע שמחות און מסיבות און אויך להבדיל לוויות א.ד.ג
אסאך רופען דאס פירוש חי אויף מסכת עבודה זרה
אנדערע רופען דאס פארנאגראפיע פון חסידות
עס ווערט בעיקר געשטיצט דורך באבוב 45 מענטשן, אויס נקמה אויף קעניג דער בעל הבית פון כל העולם כולו וואס האט געבעטן געלט פון די די צדדים אין און אין באבוב מחלוקת צו דעקן סימפאטיש.
ר' בן ציון מארקאוויטש איז א וויזשניצער חסיד וואס וואוינט אין וויליאמסבורג. ער פארשפרייט די אלגעמיינער זשורנאל, המודיע און אלע ישראלישע צייטונגען אין די ניוז סטענדס פון גרויס־ניו יארק.
ער האט א שטיק צייט געהאט אן אייגענע צייטונג אין יידיש וואס האט אנגעהאלטן אפאר חדשים, און געהייסן "די וואך".
ער איז א באקאנטער פיקסטשער אין וויליאמסבורג בכלל, און אין די חרדישע מעדיע בפרט, זייענדיג א פובליק מבין.
אַ פֿירמע () איז אַ לעגאַלע אָרגאַניזאַציע צו מאַכן ביזנעס און האַנדלען דערמיט.
דער געדאנק פון א פירמע האט זיך אנטוויקלט אינעם 17טן יארהונדערט מיט דער ציל פון פארמינערן די קאמערציעלע ריזיקע פון ענטרעפרענוערשיפ.
פריוואטע פירמע.
א פריוואטע פירמע איז א פירמע וואס באלאנגט צו א פריוואטן מענטש אדער א גרופע מענטשן, און זיי קענען אפמאכן וועמען אריינצונעמען אלס שותפות. אנדערש ווי א פאבליק פירמע וואס יעדער קען קויפן אקציעס אויף דער בערזע.
דאס שװעדן (; "סוועריע"), אפיציעל דאס קעניגרייך פון שוועדן, איז אַ לאַנד אין דעם סקאנדינאווישן האלבאינזל אין צפון־אײראָפּע. שוועדן האט לאנד גרענעצן מיט נארוועגיע צו מערב און פינלאנד צו צפון־מזרח, און ים גרענעצן מיט דייטשלאנד, דענמארק און פוילן צו דרום, און מיט ליטע, לעטלאנד, עסטלאנד און רוסלאנד צו מזרח. פון שוועדן קיין דענמארק איז דא א בריק־טונעל. זײַן הױפּטשטאָט איז שטאָקהאָלם, מיט א באפֿעלקערונג פֿון 800,000 אין דער שטאט און 2 מיליאן אינעם מעטראפאליטאנעם שטח.
שוועדן איז דאס דריטע גרעסטע לאנד אין דעם אייראפעאישן פארבאנד, מיט א שטח פון 450,295 קוואדראט ק"מ. די באפעלקערונג פון שוועדן איז 9.3 מיליאן.
שוועדן איז איינער פון די שטאַטן מיט די גרעסטע לעבן ערווארטונג.
די אפיציעלע שפראך איז שוועדיש, זייט דעם 1טן יולי 2009; פריער האט שוועדן נישט געהאט קיין אפיציעלע שפראך. שוועדן האט פינף אפיציעלע מינדערהייט שפראכן: פיניש, יידיש, סאמי, מעאנקיעלי און ראמאני.
שוועדן איז געווארן א מיטגליד פונעם אייראפעישן פארבאנד אום 1995. די וואלוטע איז די שוועדישע קראנע.
א קוק אויפן סטוראַ שעפֿאַלעט נאציאנאלן פארק
שוועדן געפינט זיך אין צפון אייראפע, מערב פונעם באלטישן ים מיט א לאנגן בארטן, זייענדיק דער מזרח טייל פונעם סקאנדינאווישן האלבאינזל. צו מערב זענען די בערג וואס שיידן שוועדן פון נארוועגיע. פינלאנד געפינט צו צפון־מזרח. אין ים זענען דא גרענעצן מיט דייטשלאנד, דענמארק, ליטע, לעטלאנד, עסטלאנד, פוילן און רוסלאנד, און א בריק־טונעל אין דרום־מערב פארבינדעט שוועדן מיט דענמארק.
שוועדן, מיט א שטח פון 449,964 קוואדראט ק"מ, איז דאס 55סטע גרעסטע לאנד אין דער וועלט, דאס 4טע גרעסטע אין אייראפע (אויסשליסנדיק אייראפעאישן רוסלאנד) או דאס גרעסטע אין צפון אייראפע. דער העכסטער פונקט איז קעבנעלקייסע, הויך 2,111 מעטער איבערן ים פלאך.
15% פון שוועדן ליגט צפון פונעם ארקטישן קרייז. בערך 65% פון דעם גאנצן שטח איז באדעקט מיט וועלדער. די גרעסטע אינזלען זענען גאטלאנד און עלאנד. די גרעסטע אזערע איז ווענערן, די דריטע גרעסטע אזערע אין גאנץ אייראפע.
די גרעסטע שטעט אין שוועדן זענגן שטאקהאלם (1,372,565 איינוואוינער), געטעבארג (549,839), מאלמא (280,415) און אופסאלא (140,454).
שוועדן איז א קאנסטיטוציאנעלע מאנארכיע, און דער ראש מלוכה איז קארל גוסטאוו. דער פארלאמענט האט 348 מיטגלידער, און וואלן ווערן געהאלטן יעדע פיר יאר, דעם דריטן זונטאג אין סעפטעמבער.
דער גרעסטער טייל פון שוועדנס עקאנאמיע איז אינזשעניריע, מיט 50%. אויך זענען טעלעקאמוניקאציע און די אויטאמאבילן אינדוסטריע גאנץ וויכטיג.
די צווי גרעסטע פירמעס זענען וואלווא און עריקסאן.
דער שוועדישער רייקסבאנק, געגרינדעט אין 1668, איז דער עלצטער צענטראלבאנק אין דער וועלט.
שוועדן א נאציאנאלע ביבליאטעק וואס געפינט זיך אין שטאקהאלם.
נחום ראזענבערג באקאנט דורך זיין עוסק זיין אין עניני מקווה, סיי אין פראקטיק און סיי הלכה'דיג, ער וואוינט אין וויליאמסבורג. אויך איז ער באקאנט לעצטענס צוליב זיין האטליין זיך אנעמען פאר קינדער פון מלמדים לויט אים און אנדערע עוולות פון כשרות המאכלים און פארמעט וכו' מתריע צו זיין אויף די פירצות היהדות לויט אים.
ער זאגט אז ער פלעגט ארומפארן לשם מצוה בויען און פארעכטן מקוואות, דורך די יארן האט ער זיך איינגעקויפט אסאך פיינט, רבנים, צו סתם בעלי בתים, פאר'ן נישט וועלען נאכגעבן וואס ער פארלאנגט, נאכען יאהרען לאנג טועהן אין מקוואות האט ער זיך געגעבען א נאמען "רב המקוואות".
נחום איז געבוירן אין ניו יארק צו זיין פאטער ר' משה צבי ראזנבערג און זיין מוטער מירל, א טאכטער פון רבי אשר אנשיל גרינוואלד שו"ב אונגוואר, וואס איז דער מחבר פון „מטה אשר" על שמ"ח, „נר מצוה" אויף חנוכה, „זוכר הברית" אויף מילה, „טוב ירושלים" און נאך.
האטליין.
ער שרעקט זיך נישט פון גארנישט, יעדע מכשול אדער חסרון וואס ער האט געטראפן אדער טרעפט בכלל און אין מקוואות בפרט, וועט ער אריבער גיין צו יענעם רב פארהאלטן היתכן!, און ער וועט שיקן צו אלע רבנים בריוון און פאשקעווילן. היינט צוטאגס גיט ער זיינע מחאות אויפן האטליין זיינער.
דאס דענמאַרק (דעניש: "Danmark") איז אַ סקאנדינאוויש לאַנד אין צפון־אײראָפּע. זײַן הױפּטשטאָט איז קאָפּנהאַגן. דענמארק ליגט ביים צפון ים און ביים באלטישן ים; צו דרום האט עס א גרענעץ מיט דייטשלאנד.
דענמארק איז דאס קלענסטע פון די סקאנדינאווישע לענדער. די ארומיגע לענדער זענען דייטשלאנד (צו דרום), שוועדן (צו מזרח), נארוועגיע (צו צפון) און דאס פאראייניגטע קעניגרייך (צו מערב). דאס לאנד איז אינגאנצן ארומגענומען מיטן ים אחוץ דעם האלבאינזל יוטלאנד, דער גרעסטער טייל פון דענמארק, וואס האט א לאנד גרענעץ מיט דייטשלאנד. צו דרום-מזרח איז דער באלטישער ים, צו מערב דער צפון ים, צו צפון דער סקאגעראק און צו צפון-מזרח דער קאטעגאט.
אחוץ יוטלאנד האט דענמארק 76 באפעלקערטע אינזלען און אסאך קליינע אינזלען.
דאס לאנד איז גאנץ פלאך, מיט קליינע בערגלעך, אזערעס, וועלדער און פאַרמען.
דאס וועטער אין דענמארק איז גאנץ ווינטיק און רעגנדיק. אין ווינטער, ווערט עס נישט זייער קאלט, און עס שנייט נישט מער ווי א פאר וואכן. עס מאכט זיך אמאל צו צען יאר א קאלטער ווינטער ווען דער ים ווערט פארפרוירן. די זומערן זענען נישט הייס, און שטענדיג איז דא א מעגלעכקייט פון רעגן אדער ווינט.
דער עקאנאמישער מארק אין דענמארק איז שטארק אנטוויקלט מיט א גאנץ אנטוויקלטער לאנדווירטשאפט, אינדוסטריע, סטאבילער וואלוטע, א גרויסן פראצענט פון אויסערן האנדל, דורך ווייניג אריינמישן פון דער רעגירונג.
דער עיקר עקספארט פון דענמארק איז עסן, מאשינען, מעדיקאמענטן און ענערגיע צו לענדער אינעם אייראפעישן פארבאנד (איבערהויפט שוועדן, דייטשלאנד און דאס פאראייניגטע קעניגרייך.
דער דורכשניט לוין פאר אן ארבעטער אין 2004 איז געווען 300,000 דענישע קראנען א יאר (40,000 איירא).
אין א רעפערענדום אין סעפטעמבער 2000, האט דענמארק באשלאסן נישט אריינגיין אין דער איירא, נאר צו בלייבן מיט דער דענישער קראנע.
דענמארק איז פון די מערסטע אנטוויקלטע לענדער אין דער וועלט אין דערנייבארער ענערגיע. 20% פון דער ענערגיע אין לאנד ווערט פארזארגט דורך ווינט טורבינעס.
דער מערסטער באוואוסטער דענישער שרייבער איז האנס קריסטיאן אנדערסען, בארימט פאר זיינע מעשה'לך. די באוואוסטע דענישע וויסנשאפטלער זענען דער אסטראנאם טיכא בראהע, און די פיזיקער ניעלס באהר (וואס האט ערקלערט ווי דער אטאם ארבעט) און אלע רעמער (וואס האט אויפגעדעקט די גיך פון ליכט).
טעאריע איז א טיפע לערע, א געדאנק אדער א מיינונג וואס איז נישט אויפגעוויזען געווארן שווארץ אויף ווייס אז אזוי איז עס במציאות, נאר עס איז א שטארקע מעגליכקייט אז ס'קען' זיין אזוי, באגלייט מיט א שטארקע הסבר פארוואס עס איז אזוי פארשטענדליך.
אין װיסנשאַפֿט, אַ טעאָריע איז אַ דערקלערונג װאָס איז געבױט אױף אַ קאָלעקציע פֿון פֿאַקטן. למשל דאַרװינס טעאָריע איז געבױט אױף אַ סך פֿאַקטן װעלכע זײַנען מסביר די טעאָריע פֿון עװאָלוציע אָן קײַן סתּירות. אָבער מען רופֿט עס נישט "אַ פֿאַקט" װײַל די טעאָריע אַלײן איז נישט דערװיזן געװאָרן.
משה טארים (נפ' ה'תש"ס) איז א פוילישער סאטמארער חסיד, ער שטאמט פון קראקע, ער איז געווען פון די אויסגעשפראכענסטע בני יואל. פריער האט ער געוואוינט אין ניי סקווירא.
זיין זון הייסט מענדל טארים. ער איז געווען דער שווער פון ר' משה אריה פריינד ז"ל און אברהם יצחק גאלדבערגער.
קול הלשון איז א האטליין אין מדינת ישראל, ענגלאנד און אין אמעריקא צו הערן דף היומי, שיעורי חסידות, הספדים און נאך אויף העברעיש, אידיש און ענגליש
מ'קען מיטהאלטן די שיעורים לעבעדיג אין דער צייט וואס ס'ווערט פארגעלערנט.
אחוץ דעם קען מען אראפלאדן שיעורים פון קול הלשון אין אסאך בתי מדרשים און אויך אין בן גוריון פליפעלד.
נינט טייב ("נינעט טאַייעב"; געבוירן דעם 21סטן אקטאבער 1983) איז אן ישראלדיקע זינגערין, אקטריסע און קאמיקערין. זי איז באוווּסט געווארן דורכן פאפולערע פארמעסט־טעלעוויזיע־פראגראם: "דער ערשטער כוכב־נולד" אינעם יאר 2003 אין ישראל.
אין יאר 2004 האט זי אנגעהויבן צו שפילן װי אן אקטריסע ביים טעלעוויזיע סעריע "השיר שלנו".
אין 2005 האט זי געשפילט די געזאַנג שטימע פון מערי פּאָפּינס אין די העברעאיש רעדנדיקע ווערסיע פון דיזני'ס מוזיקפילם "מערי פּאָפּינס" פון 1964 (איר דיאַלאָג שטימע איז געשפילט געווען דורך עדי קוזלובסקי).
אין 2018 האט זי געשפילט יעלי אַשכנזי אין די ישראלדיקע סעריע "בשבֿילה גיבורים עפֿים" ("פאַר זי העלדן פֿליען").
די באָנאָבאָ איז פֿון די מאַלפּעס פֿאַמיליע. גענעטיש איז זי די מערסטע פֿון אַלע שנאָבל־חיות ענלעך צו א מענטש, מיט 98.4% פּון דער DNA גענױ װי בײם מענטש. זײ זענען זײער פֿרידלעך און די נקבֿות האָבן די מאַכט.
עס איז הײַנט פֿאַרבליבן נאַר עטלעכע טױזנט באָנאָבאָס. זײ געפֿינען זיך אין די קאָנגאָ געגנט אין צענטראַל אַפֿריקע.
מיינט איר דאס פילם אושפיזין?
אושפיזין (געסט אין אראמיש) זענען די 7 נעמען פון די רוחניות'דיגע אידישע פאלקס טאטעס וואס קומען אריין אין דער סוכּה יעדער נאכט אלס געסט פון דעם יו"ט סוכות ע"פ קבלה. אברהם יצחק יעקב משה אהרן יוסף דוד מען זאגט א ספעציעלע תפילה זיי צו לאדענען.
פולווער איז א מאסיווישע מאטעריע וואס דערשיינט אין גאר קליינע ברעקלעך. למשל שטויב אדער מעל זיינען פולווער.
דער ווארט פולווער (אלס שיספולווער) קען מען טערעפן אין סידור הרב: "הבערת פולווער לשמחת היום (שמחת תורה) אסורה, אא"כ הוא באופן של גרם כיבוי (שעב ג)".
אין דער לעבנסשטייגער נוץ מען זיך מיט פארשיידענע פולווערס ווי: מילך-פולווער, שיספולווער, באקפולווער, וואשפולווער, קאקאין-דראגס, עקספלאזיע מאטעריאל אא"וו.
אויך אין באטאניק נוצט דער בלומען שטויב אלס א געשלעכט-צעל אויף צו פרוכטן די פלאנצונגען.
א פויגל ("Aves") איז א סארט בעל חי מיט צוויי פיס, פליגלען און פעדער וואס לייגן אייער. רוב פויגלען פליען ארום אין די לופטן דורך זייערע פליגלען. ס'זענען דא בערך 10,000 זגאלן פויגלען אויף דער וועלט, פונעם ארקטיק ביזן אנטארקטיק.
דער גרעסטער פויגל איז דער שטרויס (וואס קען וואקסן ביז 9 מעטער), דער קלענסטער 5 צ"מ.
זיי קענען פליען קעגן די קאלטסטע ווינט, און האבן נישט קיין קליידונג אבער זענען באשיצט דורך זייערע פעדערן ווארעם צוליב די פילע בלוט וואס שטרומט ווילד אין זייער קערפער.
זיי טראגן קערנדליך פון איין פלאץ צו אנדערן פלאץ, וואס ווערט אנגפלאנצט, אויך קרענק וואס ווערט אנשטעקונג אין מענטשן.
טייל פויגלען קענען זינגען; די ווערן גערופן זינגפויגלען. ביישפילן זענען דאס רויטהעלדזל, דאס טרילערל, דער קאנאריק, דער דראסיין, דער סאלאוויי און די קרא. פויגלען וואס זינגען נישט שליסן איין די טויב, די מעווע, דער אדלער, די סאווע און די קאטשקע. פיקהאלצן טון פויקן צו האלטן זייער טעריטאריע.
שיספולווער איז א שווארצער פולווער וואס איז א כעמישער אויפרייס מאטעריאל. שיספולווער איז דער ערשטער באוואוסטער אויפרייס מאטעריאל. ער ווערט געמאכט פון אויסמישן שוועבל, האלצקוילן און קאליום ניטראט. ער ברענט גיך און שאפט גאזן וואס דארפן מער פלאץ ווי עס געפינט דארטן, און דערמיט שאפט אן אויפרייס.
איר מיטל איז צו פריילאזן פייער, היץ און גאז. מען נוצט דאס צו מאכן פארשידענע שיסגעווער און קוילן. אויך פאר פייערונג ראקעטעס (ליכט קאלירטע ראקעטעס).
עס איז ברייט געהאלטן אז שיספולווער איז געווארן ערפינדעט אין כינע אינעם 9טן יארהונדערט.
קאמעדיע איז א געשעעניש אדער א שפיל וואס איז אויסגעשטעלט צו ערוועקן הומאר ביי די וואס האלטן דאס מיט. וואס ווערט אויסגעשפילט דורך טאלאנטירטע קאמיקער, וואס האבן דעם חוש מאכן לאכן ווער ס'קוקט צו זייערע לאכעדיגע ווארע.
קאמעדיע ווערט אויסגעשפילט אסאך אין די פראגראם פון פארוויילונג אין טעאטער, צו אין בינע שפילן, אין מאוויס, אין קורצע ווידעא קליפס א.ד.ג.
דאס רוב פונעם היינטיגן וועלטס מענטשן האבן ליב לאכן, אן קיין באזונדערע סיבה, און פאר קיין שום סיבה, ספעציעל אינעם שוואך נערווירטן גענעראציע פונעם היינטיגן דור, איז דאס לאכן א מונטערע צוועק, וואס אלע כאפן זיך ארויף דערויף.
גלויבן, "(העברעאיש - אמונה ענגליש - belief)", באציעט זיך צו יעדע זאך וואס דער מענטש האט ערייכט נישט דורך זיין אייגענע איבערצייגונג, נאר דורך גלייבן אן אנדערן וואס האט דאס ערייכט דורך זיין אייגענעם איבערצייגונג.
פארווארט.
וויסן באציעט זיך צו יעדע זאך וואס דער מענטש האט ערייכט מיט אייגענע איבערצייגונג, באנוצנדיג זיך מיט די געפילן – חושים – senses – וואס מען פארמאגט צו ערייכן דעם וויסנטשאפט, צ.ב.ש. זען, הערן, פילן, שמעקען, מאטעמאטישער בארעכנונג, לאגישער בארעכנונג, א.ז.ו. אנדערע וויסנטשאפטליכער מעטאדעס.
גלויבן באציעט זיך צו יעדע זאך וואס דער מענטש "האט נישט ערייכט מיט אייגענע איבערצייגונג", אבער באנוצנדיג זיך מיט זיינע געפילן האט ער דאס ערהאלטן פון איינעם וואס האט דאס ערייכט דורך אייגענע איבערצייגונג. גלויבן באציעט זיך צו יעדע זאך, וואס איז נישט ערייכט געווארן צו דעם גלייבנדן מענטש דורך זיינע אייגענע איבערצייגונג, אבער עס איז ערייכט געווארן צו א געוויסן אנגענומען און פארלעסליכן מענטש, אדער צו מערערע גרויסע פאפולערע מענטשן איז עס ערייכט געווארן, אדער דאס גלייכן, אין א געוויסן מאמענט מיט א קלארער איבערצייגונג, און ס'איז אומאיבערגעהאקט איבערגעגבן צו דעם גלייבנדן מענטש, דירעקט פון די דאזיגע איבערגעצייגטע מענטשן, אן אומאיבערגעהאקטע איבערגעבונג ווי פון א טאטן צו א קינד.
גלייבן אין אייבערשטן.
אמונת השם - גלייבן אין אייבערשטן - איז פון די פרינציפן עקרים פון יידישקייט, דער רמב"ם רעכנט דאס דער ערשטער פון די שלושה עשר עיקרים וואס ער האט אוועק געשטעלט.
מה רבו מעשיך ה'; מאוד עמקו מחשבותיך; וכו'
נאטור איז די געזעצן פון די באשאפעניש און ווי אזוי די וועלט; פיזיקע און מאטריאל, ארבייטן היינט צוטאגס.
אומנאטורליך.
אומנאטורליך איז א סארט באגריף אדער געשעניש וואס איז קעגן די געזעצן פון נאטור.
מען גלייבט אין א נס וואס איז העכער די נאטור. אויב מען גלייבט נישט אין אזא נס ווי קריעת ים סוף איז מען אן אפיקורס.
לויט געוויסע פוסקים טאר מען גאר נישט גלייבן היינט צוטאגס אין פרישע אומנאטורליכע גלייבונגן און דאס וואס מען איז פארפליכטעט מכוח די אמונה צו גלייבן אין קריעת ים סוף איז וויבאלד די תורה פארציילט אונז אז גאט האט דאן געטוישט די נאטור און עס איז נישט געווען אומנאטורליך, אבער היינט צוטאגס טוט דאס שוין נישט גאט טוישן די נאטור, ווייל מיר זענען נישט גענוג ערליך ווי די דור המדבר און קיין איין נס וואס איז פריש איז נישט באגלייבט אחוץ אז א הייליגע איד זאגט אז דאס איז מן השמים.
סיי דער רמב"ם און סיי דער חובת הלבבות לייגן אראפ אלס דער יסוד אין אידישער אמונה זיך צו פארטיפן אין די טבע כדי צו וויסן זיך פון דער נאנט און אינטימיטיש מיט איר באשעפער.
אזוי אויך איז דא טייל וואס טייטשן איבער פון רמב"ם אז מען טאר נישט גלייבן אין אומנאטורליכע גלייבונגען.
שעלדאן גדליה שלום גארי איידלסאן (; 4טן אויגוסט 1933 – 12טן יאנואר 2021) איז געווען באטראכט אלס דער רייכסטער איד אין דער וועלט.
זיין פארמעגן ווערט געשאצט אויף איבער 41 ביליאן דאלער.
זיין רייכטום האט זיך אנגעהויבן פון ארגאניזרין קרוז שיף רייזעס און קאנווענשאןס.
היינט איז ער בעל הבית אויף עטליכע פון די שענסטע לוקסוסדיגע האטעלן און קאסינאס אין לאס וועגאס.
אין 2013 איז ער דורך פארבס מאגאזין געשאצט געווארן צו זיין ווערט איבער זעקס-און-צוואנציג מיליארד דאלער.
ער איז נפטר געווארן כ״ח טבת תשפ״א.
קירוב פילאנטראפיע.
איידלסאן איז געבוירן געווארן אין דארטשעסטער, באסטאן, אין א יידישער פאמיליע.
ער איז געווען א רעכטער קאנסערוואטיווער טראדיציאנאלער איד, ער האט געגעבן הונדערטער טויזנטער דאלער פאר די רעפובליקאנער פארטיי און פאר דזשארדזש דאבעליו בוש און אויך פאר ביבי נתניהו. אויך איז ער א גרויסער שטיצער פון חב"ד הייזער איבער דער וועלט.
ער האט צוויי זין און א טאכטער פון זיין ערשטער הייראט און צוויי זין פון דער צווייטער.
ר' אהרן נאה איז א ראכמאן-אייניקעל (די משפחה וואס פארוואלט אויף די אידישע ליכט אויסגאבע). ער איז א גרויסער גביר זייענדיג די סי.אי.או. פון א גרויסע קאמפאני או.טי.אר. וואס געט זיך אפ אפצודינגן ליידיגע ווענט און סייןס אויף די גרעסטע גאסן אין מאנהעטן און דורכאויס אלע הייוועיס פון גרעיטער ניו יארק דאס צו פארדינגן פאר עדווערטיימענטס פאר גרויסע געלטער.
ער איז אן איידעם ביי ר' יענקל מילער.
נאה, אהרן
רבי מרדכי שטיין (געב' י"ג אדר תש"א), אדער ווי מ'רופט אים רבי מאטל שטיין, איז דער פאלטיטשאנער רבי, און וואוינט אין בארא פארק.
רבי מרדכי איז געבוירן געווארן י״ג אדר תש״א צו זיין פאטער, רבי ישראל אברהם שטיין, דער פריערדיגער פאלטיטשאנער רבי, וואס האט געוואוינט אין בענסאנהורסט, ניו יארק.
רבי מרדכי האט געלערנט אין דער וויזשניצער ישיבה אין שיכון וויזניץ, בני ברק, וואו ער איז געווען זייער נאנט צו זיין רבי, רבי חיים מאיר האגער פון וויזשניץ.
כאטש ער איז געווען אנהייב פון די אזוי־גערופענע מורדים, האט ער אבער 'אפיציעל' איבערגעבעטן זיין רבי'ן, און זיך שפעטער צוגעשארט צו מאנסי-ווישניץ און די עקסטרעמע סאטמארער רייען.
רבי מרדכי האט געהייראט א טאכטער פון רבי יוסף מאיר כהנא פון ספינקא.
ר' מרדכי איז געווען ראש ישיבה אין דער סאטמארער ישיבה גדולה פון בערך תשל"ח ביז תשמ"א. אבער ווען רבי יואל איז אוועק האט די משפחה צוביסלעך אפגעהאקט מיט סאטמאר, רבי מרדכי איז היינט א וויזשניץ מאנסי'ער חסיד.
ר' מרדכי, אזוי ווי זיין פאטער, איז א שטארקער סימפאטיקער צו בני יואל און האט נישט געהאט קיין שום קשר מיטן פריערדיקן סאטמארער רבי, ר' משה טייטלבוים, און זיין נאכפאלגער רבי אהרן טייטלבוים.
ביי דער סאטמארער מחלוקה צווישן ר' אהרן און ר' זלמן לייב, האט זיך ר' מרדכי צוגעשטעלט צו ר' זלמן לייב, פונקט ווי אסאך קעגנערס פון ר' משה. תשס"ו האט זיין איידעם זיך משדך געווען מיט רבי זלמן לייב.
ר' מרדכי איז א ווארימער רעדנער און זייער א חסידישער איד, און איז אנערקענט אלס איינער פון די אנגעזעהנע רבי'ס.
רבי מרדכי איז געווען שטארק מקושר צו זיין רבי און קרוב, רבי מרדכי פון וויזנשיץ-מאנסי.
נתן יונתן ("נאַטאַן יאָנאַטאַן"; תשרי ה'תרפ"ד; 20סטן סעפטעמבער 1923, קיעוו – י"ט אדר ה'תשס"ד;12טן מארץ 2004) איז געווען א ישראלדיקער דיכטער. ער האט ארויסגעגעבן 13 פאעזיע-ביכער און 3 פראזע-ביכער, אויך האט ער איבערגעזעצט פאעזיעס פון יידיש צו העברעיש. זיינע פאעזיעס זיינען איבערגעזעצט געווארן צו פיל אנדערע שפראכן. פון זיינע באוווסטע לידער רעכענען זיך "הרדופים ליד החוף", "נאסף תשרי", "חופים", "האיש ההוא", "החול יזכור", "דוגית", "כמו בלדה", "אניטה וחואן".
נתן יונתן איז געבוירן געווארן אין קיעוו נתן קליין אין 1923. אין 1925 האט זיין משפחה אימיגרירט אין ארץ ישראל.
ער האט געטוישט זיין פאמיליע-נאמען צו "יונתן" וואס איז איינגעשלאסן פון זיין נאמען מיט זיין טאטנס נאמען "יונה".
פילע ישראלישע זינגער האבן געשאפט לידער פון זיינע דיכטונגען. צום ביישפיל האט אריק איינשטיין געשאפט א ליד פון נתן'ס פאעזיע "דוגית".
דיכטער אדער פאעט (און אויף לשון קודש פייטן) איז דער וואס שרייבט דיכטונגען, דהיינו, געשריבענע לידער וואס זיינען נישט באשטימט ווילנדיק פאר געזאנגען.
אנדערש איז א ליריקער (אדער "קופלעטיסט") וואס שרייבט טעקסט פאר א קאמפאזיטער כדי צו מאכן דערפון א מעלאדיע.
דער וואס שרייבט הייליקע דיכטונגען, הייסט א פייטן.
איינער וואס שרייבט דיכטונגען פאר קינדער, הייסט א קינדער-דיכטער.
מיינט איר: דיכטונג, מוזיק אדער נגינה?
א לידל איז א געזאנג אנשטאט מיט מוזיק דוקא מיט ווערטער וואס א מענטש זינגט מיט דער שטימע א צוזאמשטעל פון פארשידענע טענער און קלאנגען. ווען איינער זינגט אליין איז ער א סאלא, צוויי וואס זינגען צוזאמען זענען א דועט. ווען א סאך מענטשן זינגען צוזאמען איז עס א כאר. די ווערטער פונעם ליד קענען זיין געשריבן ספעציעל פאר דעם געזאנג אדער ווערטער גענומען פון א אנדער ארט צו וואס מ׳האט קאמפאנירט א געזאנג.
א ליד קען מען זינגען אדער מיט דער באגלייטונג פון מוזיק, אדער אן מוזיק.
גראמען.
זעט א באזונדערן ארטיקל אויף גראמען.
מען רופט דאס אן גראמען ווייל יעדע ווארט ענדיגט זיך מיט די זעלבע אויסזאג.
פיוט איז א תפילה אדער סתם א טראדיציאנאלער פאעטישער ליד און געזאנג אזוי צו ערוועקן די געפילן פאר א יום טוב אדער שבת.
א פיוט איז באשיינט מיט פארשידענע וועגן, ווי גראמען, מעטאפארען, ראשי תיבות פון מחבר, ציטירונגען פון תנ"ך אד"ג.
זעט אויך דיכטונג פאר אלגעמיינע וועלטלעכע דיכטונגען.
א קאמיקער איז איינער וואס פארוויילט אן אוידיטאריע מיט קאמישע אויפפירונג אדער מיט דערציילן וויצן.
איינער פון די מערסטע באוואוסטע קאמיקער איז געווען טשארלי טשאפלין.
זיין בילד אויף ישראליש געלט
שמואל יוסף עגנון (באוווסט אלס: ש"י עגנון"; געבוירן: שמואל יוסף טשאַטשקעס) (בוטשאָטש, גאליציע, ט' אב ה'תרמ"ז; 30סטן יולי 1887 - י"א אדר א' ה'תש"ל; 17טן פעברואר 1970) איז געווען פון די גרויסע העברעישע שרייבערס. אויך איז ער געווען א פראזאיקער. אין יאר ה'תשכ"ו איז ער באלוינט געווארן מיט א נאבעל באלוינונג פאר ליטעראטור.
זיין ערשטע פאעזיע האט ער געשריבן אויף יידיש (זיין מוטער שפראך) ווען ער איז געווען 15 יאר אלט. צווישן 1905 - 1907 איז ער געווען דער רעדאקטאר פֿון דער צייטונג "דער יודישע וועקער" אונטער זיין נאמען ש"י טשאטשקעס.
זיין טאטע "שלום מרדכי הלוי" האט געהאט סמיכה פון רבנות.
זיין שפראך אין זיינע ליטערארישע-שאפונגען איז באזירט פון תנ"ך, מדרש, משנה און חז"ל.
אין 1966 איז ער באלוינט געווארן מיטן נאבעל פריז פאר ליטעראטור.
פובליקירט נאך זײַן שטארבן.
אין יאר 1977 האט דער העברעישער אוניווערסיטעט פובליצירט זיין יידישע ווערק (1977): א קאלעקציע פון געשיכטעס מיט לידער וואס ש"י עגנון האט געשריבן אויף יידיש צווישן תרס"ג - תרס"ז.
נאוועמבער איז דער 11טער חודש אין גויאישן קאלענדער, צווישן אקטאבער און דעצעמבער.
ער קומט פונ'ם לאטיינישן ווארט 9 ווייל אין רוימישן קאלענדאר איז דאס געווען דער ניינטער חודש ציילנדיג פון מערץ.
נאוועמבער איז איינער פון די 4 מאנאטן וואס האבן שטענדיג 30 טעג.
אינטערנאציאנאל איז מער אויסגעשפרייט פון נאציאנאל וואס מיינט געווענליך א צוזאמענארבייט און אנגעלעגענהייט פון פארשידענע לענדער צושפרייט איבער די וועלט. עס ווערט אויך באנוצט אויף צו אויסמשלן א געשעעניש אינדערויסן פון דאס אייגן לאנד ווי מ'געפינט זיך.
ווען מען זאגט גלאבאל מיינט מען אינטרנאציאנאל ארויס פון די גרעניצען פון די אייגן לאנד, אבער רוב מאל מיינט מען צוזאגן אז עס איז איין זאך צענטערעלעזירט וואס שפילט זיך אפ איבעראל ווי למשל ווען מער רעדט פון א גלאבאלע עקענאמיע מיינט מען צוזאגן אז עס ווערט געפירט דורך איין צוויי ריזן קאמאפניס וואס זיי שפרייטן אויס זייער נעץ איבעראל. אינטערנאציאנאל מיינט נישט איין זאך.
פרשת וירא איז דער פערטער פרשת השבוע אין ספר בראשית פון דער תורה.
שבת פרשת וירא קען נאר געפאלן אין די טעג ט"ו חשוון, י"ז חשוון, י"ח חשוון און כ' חשוון.
די פרשה.
די פרשה הייבט זיך אן מיטן פסוק "וַיֵרָא אֵלָיו ה' בּאֵלוֹנֵי מַמְרֵא, וְהוּא יוֹשֵב פּתַח הָאוֹהֶל כּחֹם הַיוֹם", דער טייטש: "און גאט האט זיך באוויזן צו איהם אין אלוני ממרא, און ער איז געזעצין ביים טיר פונעם געצעלט ביים היץ פון טאג".
דער פסוק איז א מיסטיריעזע, צוליב וואס עס ווערט נישט דערמאנט צו וועם גאט האט זיך באוויזן, אויך עס ווערט נישט דערמאנט דער אוירזאך פון דעם באווייזונג, ווי דער פאלגענדער פסוק הייבט אן צו שילדערן די געשיכטע פון די דריי מענטשן.
חז"ל ערקלערן אז דאס איז געווען אברהם אבינו דער דריטער טאג זינט ער האט זיך גע'מל'עט, וואס דעמאלטס איז דער פיינפולסטער טאג פאר דעם גע'מל'עטן, און גאט איז געקומען בלויז צו מבקר חולה זיין.
בראנדז איז א סארט מאטעריאל וואס איז צונויפגעשמעלצט פון קופער מיט צין.
בראנדז איז שטארקער פון אייזן, מען האט דאס איבערהויפט גענוצט אין דער בראנדז עפאכע. היינט נוצט מען דאס איבערהויפט צו שאפן סטאטועס.
קורצע דערציילונג איז אן אפטייל פון פראזע. עס באשרייבט א קורצע געשעעניש.
דער אויסשטעל פון א קורצע דערציילונג: 1) דער אריינגאנג פאנגט זיך אן מיט אן אויסטיילונג 2) נאכער קומט דער פלאנטער 3) און דאן דער הויכפונקט פון דער דערציילונג 4) נאכער ווערט דער פראבלעם פון דעם פלאנטער אויסגעלייזט 5) און די ענדע.
די ענדע פון דער דערציילונג קען בלייבן אפן אדער פארמאכט, קיילעכיק אדער דער הויכפונקט.
פון די באוווסטע וואס האבן געשריבן קורצע דערציילונגען איז געווען אנטאן פאוולאוויטש טשעכאוו.
גראמען איז ווען מען איז מסדר א ניגון מיט ווערטער וואס א שורה ענדיגט זיך מיט אן ענדליכן ווארט אין אויסשטעל, עס זאל שטימען מיט א געוויסער פונקטליכער ענליכקייט צו דער פריערדיגער שורה, מיט ה' מוצאת הפה, ווען מען זאגט ארויס דאס ווארט.
עס ווערט גענוצט ווען מען וויל ארויסברענגן א זאך בדרך שיר, עס איז ווי מען זינגט א ניגון און אפעלירט צום הארץ פונעם מענטש ער זאל מסכים זיין צו א געוויסער בקשה, אדער זאלן נתעורר ווערן זיינע הרגשים.
ביי געוויסע קרייזן ספעציעל אין חוץ לארץ ניצט מען גראמען ביי א חתונה וואס א בדחן זינגט א ליד מעורר זיין די מסובים מיט שמחה און תשובה.
בדחנות איז דאס אונטערהאלטונג און פארוויילונג, אויפצולעבן און מאכן פרייליך און אויך ערוועקן געפילן פון תשובה און התעוררות ביי א חתונה.
בדחנים באנוצען זיך מיט גראמען; לידער; נגינה; ווי אויך הומאר מיט קאמעדיע.
שטיין אין געאלאגיע איז א נאטירלעכע פארהארטעוועטע צוזאמשצעלצונג פון מינעראלן. די אויבערשטע שיכטע פון דעם ערד-פלאנעט איז שטיין, צוזאמענגעשטעלט נאטירלעך פון מינעראלן. א שטיין קען צוזאמענגעשטעלט פון איין מינעראל, ווי למשל קרייד, צוזאמענגעשטעלט פון קאלציט, אדער פון עטלעכע מינעראלן, ווי גראניט, וואס איז צוזאמענגעשטעלט פון קווארץ, פעלדשפאט און מיקא.
שטיינער ווערן צעטיילט אין דריי גרופעס: מאגמאטישע שטיינער, מעטאמארפישע שטיינער און אפזעץ-שטיינער.
מאגמאטישע שטיינער ווערן אויסגעפורעמט ווען מאגמא קילט זיך אפ אין דעם ערדקרוסט, אדער ווען לאווא קילט זיך אפ אויפן אייבערפלאך פון דער ערד אדער אויפן ים-געלעגער. מעטאמארפישע שטיינער ווערן פארמירט ווען עקזיסטירנדע שטיינער געפינען זיך אונטער הויכע דרוקן און טעמפעראטורן וואס פארוואנדלען זיי.
די וויסנשאפטלעכע שטודיע פון שטיין ווערט גערופן פעטראלאגיע.
תרח (ארויסזאגענדיג טעֶראֵך) (געלעבט 205 יאר: א'תע"ח - ב'פ"ג) איז דער טאטע פון אברהם אבינו.
תרח האט געהאט דריי זין, נחור, אברם און הרן.
הרן, דער אינגסטער (רמב"ן), האט געבוירן, צוויי טעכטער מִלכָּה און שרה מיט איין זון, לוט.
הרן'ס צוויי עלטערע ברודער האבן חתונה געהאט מיט זיין צוויי טעכטער, נחור האט גענומען מלכה און אברם האט גענומען שרה.
נחור האט געבוירן א זון, בתואל.
בתואל האט געבוירן רבקה מיט לבן.
לבן האט געבוירן לאה מיט רחל.
לויט איין דעה איז שרה געווען דער טאכטער פון תרח, פון אן אנדערן ווייב.
תרח איז געווען א כומר און האט האט געדינט עבודה זרה. צום סוף תשובה געטאן.
דיכטונג (אדער פאעזיע) איז א ליטערארישע זשאנער. דאס איז די קונסט פון שרייבן טעקסט אויף א שיינעם פורעם (ווי צום ביישפיל מיט גראמען אדער קלאנגען אד"ג). א דיכטונג איז אין אלגעמיין אן אפטייל פון טעקסט מיט אפגעשניטענע שורות אויף די זעלבע לענג. און איז מיינסטנס געמישט מיט מעטאפערען און פאנטאזיע. עס קען זיין א קורצער טעקסט אדער לאנג ווי א בוך.
לידער זיינען אנדערש ווי דיכטונגען. לידער זיינען טעקסטן וואס מען האט געשאפן כדי צו מאכן פון זיי מעלאדיעס. לידער איז געבויט אויף א פֿאַל וואס דער פראסטער מענטש קען פארשטיין, אבער דיכטונגען זיינען טיפערע טעקסטן וואס מען קען זיי אנאליזירן.
דער וואס שרייבט דיכטונגען הייסט א דיכטער.
פאעמע.
פאעמע איז א לאנגע דיכטונג אפטמאל מיט גראמען.
זע אויך.
זע פיוט פאר מער טראדיציאנאלע הייליגע פאעטיקע.
דער כשרות לאגא פון התאחדות הרבנים
דאס התאחדות הרבנים איז דער רבנים פאריין פון סאטמאר און אנדערע חרדישע געמיינדעס אין אמעריקע.
גרינדונג.
התאחדות הרבנים איז געגרינדעט געווארן דורך רבי יואל טייטלבוים ז"ל דער סאטמארער רבי צו באקעמפן אלע פירצות און שטעלן דאס אידישקייט אין אמעריקע צוריק ווי סאיז געווען אין דער אלטער היים אין סאטמאר, ער איז געווען דער נשיא פון דער גרינדונג ביז זיין פטירה כ"ו אב תשל"ט.
אפטיילונגען.
התאחדות הרבנים איז צאמגעשטעלט געווארן פון א וועד הפועל, וועד חיזוק הדת, וועד המרכזי. מיט דער צייט האט מען געגרינדעט א וועד הכשרות, און א בית דין אויף דיני תורות.
חברים היינט צו טאגס.
ר' יחיאל יצחק גליק איז געווען דער מנהל און ספרא דדיינא. ער האט איבער גענומען פון ר' יודל גרובער, און פאר ר' יודל איז געווען ר' שבתי מרדכי בערקאוויטש.
הרב מענדל זילבער איז דער אב"ד, ער פירט אן דעם בית דין און די דיני תורות.
דוב הייקינד איז געווען דער ערוויילטער אסעמבלימאן פון בארא פארק.
הייקינד איז געבוירן געווארן אין וויליאמסבורג, ברוקלין; זיין פאטער איז געווען א וויזשניצער חסיד.
ער איז א פרומער ייד, און זיין אהבת ישראל האלט אים אין איין ערוויילן אויף די חסידים זיי צו פארטערטען אין דער ניו יארק אסעמבלי אין אלבאני, הויפטשטאט פון ניו יארק שטאַט.
ער איז פון ר' מאיר כהנא'ס תלמידים און אנהענגער. און די סאטמאר מינאריטעט אין בארא פארק האט אים טאקע גאר שטארק פיינט ווייל ער שרעקט זיך נישט אנצונעמן פאר אידן און קעמפן פאר זייערע רעכט.
ער איז באקאנט פאר זיך אנעמען פאר גדעון בוש קעגן די פאליציי אנדערשט ווי נח דיר וואס איז טאקע געווארן ארויסגעוועלט פון אמט.
אויך איז ער שטענדיק אין די צייטונגען צו זיך אננעמען פאר ארץ ישראל פאליסי.
ער האט אויך ערקלערט אז ער איז לטובת רעישעל פראפיילונג אויף אראבישע באן פאסאזשירן, אז פאליציי זאל זיי מעגן אפשטעלן און אונטערזיכן בלויז צוליב זייער פרצוף וואס זיי זענען געבוירן ענדליך צו זעלבסט מערדער טעראריסטן.
א קאלעקציע פון פילע מינעראלן און שטיינער
א מינעראל איז א נאטורליכע סובסטאנץ וואס איז נישט ארגאניש.
זיי געפינען זיך בעיקר אינטערן ערד פלאך דארטן זענען זיי אויסגעפארעמט געווארן אין משך פון פילע יארן אין פארשידענע געאלאגישע פראצעסן.
דער טערמין מינאראל איז נישט דוקא אויף איר כעמישע קאמפאזיציע נאר אויך אויף איר מינעראלישע סטרוקטור. עס איז דא טויזנטער פארעמען פון מינעראלן פון פשוטע זאלץ שטיקער ביז די קאמפליצירסטע סארטן קריסטאל, שטיינער און אייזן.
דער באגריף מינעראלן קען אויך אסאך מאל ווערן באנוצט אויף ארגאנישע סובסאטאנצען ווי גאז זאפאסן, און בורשטין וואס קומט פון סאסנע ביימער א.א.וו.
קאַנאַדע (ענגליש: "Canada" "קעֶנעֶדעֶ"; אויף קאנאדישער פראנצויזיש קאַנאַדאַ) איז א פעדערירט לאנד וואס אקופירט דעם רוב פון צפון אמעריקע, פון דעם אטלאנטישן אקעאן אין מזרח ביז צום פאציפֿישן אקעאן אין מערב און אויך צו צפון ביזן ארקטישן אקעאן. דאס צווייטע גרעסטע לאנד לויט פלאך מאס, זי האט א גרעניץ מיט די פאראייניקטע שטאטן סיי צו דרום סיי צו צפון-מערב. זי איז צוזאמענגעשטעלט פון 10 פראווינצן און דריי גרויסע טעריטאריעס. קאנאדע איז א ריזיג לאנד מיט א ברייטן אויסוואל פון געאלאגישע פֿארמירונג, קלימאטן, און עקאלאגישע סיסטעמען. זי פֿארמאגט רעגנדיגע וועלדער, שיינע גראזלאנד, דעסיידיאוס וועלדער, טונדרע לאנד (שטחים אן ביימער אדער אנדערע געוויקסן), און נאס לאנד. קאנאדע האט מער אזערעס און אינלאנד וואסערן ווי סיי וועלכע אנדער לאנד. זי איז בארימט מיט איר דעקאראציע וועלכע אטראקט מיליאנען טוריסטן יערליך. אירע אוצרות פער מענטש איז די צווייטע רייכסטע אין דער וועלט נאך אויסטראליע.
קאנאדע איז דאס צווייטע גרעסטע לאנד אין דער וועלט אין שטח אבער האט א קליינע באפעלקערונג בערך אזויפיל איינוואוינערס ווי עס איז דא אין דעם שטאַט קאליפארניע, וועלכע איז נאר א 25טל די גרויסקייט פון קאנאדע. די סיבה דערפון איז, ווייל א גרויס חלק פון קאנאדע ליגט זייער צפון וואו עס איז געפרוירן קאלט און עס איז כמעט אוממעגליך צו וואוינען דארט. רוב קאנאדער וואוינען אינגאנצן אויף דרום און א דריטל פון די גאנצע באפעלקערונג וואוינען אין די מעטראפאליטאנע שטעט, פֿון וועלכע די גרעסטע זענען: טאראנטא, אנטעריא; מאנטרעאל, קוויבעק; ווענקואווער, בריטיש קאלאמביע און עדמאנטאן, אלבערטא. די אפיציעלע שפראכן זענען ענגליש און פראנצויזיש וועלכע איז די ארגינעלע אפשטאם פון רוב קאנאדער. קאנאדע איז טאקע אמאל באשטאנען נאר פון ענגלישע און פֿראנצויזן, אבער מיט די יארן האבן געלאנדעט צענדליגער טויזנטער אימיגראנטן פון גאנץ אייראפע. די אימיגראציע קיין קאנאדע גייט נאך היינט אן אין גרויסן, זייענדיג דאס איינציגסטע לאנד אין צפון אמעריקע וואס האלט נאך אן אפיציעלע אימיגראציע פראגראמען. אין די לעצטע 30 יאר, און נאך היינט, זענען רוב אימיגראנטן קיין קאנאדע פון אזיאטישע לענדער.
קאנאדע איז באוואוסט מיט אירע רייכע אוצרות פון געהילץ, מינעראלן, און עכט פֿריש וואסער אויף וועלכע אסאך אינדוסטריעס זענען אוועקגעשטעלט. רוב פון קאנאדעס טייכן זענען מיט די יארן צוגעשטעלט געווארן פאר היידרא-עלעקטריק באנוץ פון וועלכע קאנאדע שטעלט צו אלע ערליי ענערגיע. קאנאדע האט אויך א גרויסע פֿאבריצירונג אינדוסטריע וועלכע עקספארטירט א דריטל פון איר ארויסגעבונג. די הויפט פאבריקאציע אינדוסטריע איז טראנספארטאציע. כאטש קאנאדע'ס עקענאמיע איז שטארק אנגעוויזן אויף איר פאבריקאציע איז אבער די סערוויס סעקטאר פיל גרעסער און רוב קאנאדער ארבעטן אין דעם סעקטאר וועלכע רעכנט אריין: טראנספארטאציע, האנדל, פינאנץ, פערזענלעכע באדינסטן, און רעגירונג.
קאנאדע איז א פארלאמענטארישע דעמאקראטיע אין וועלכע די פעדעראלע, פראווינציאלע, און טעריטאריאלע רעגירונגען זענען 100 פראצענט ערוועלט. וויאזוי אימער, איז אבער קאנאדע'ס ריכטיגע סאווערען (הערשער) א מאנארך, וועלכע איז די קעניגן פון דעם פאראייניגטן קעניגרייך. די קעניגן איז רעפרעזענטירט אין קאנאדע דורך א גאווערנער-גענעראל און 10 לוטענענט גאווערנערס. קאנאדע'ס קאנסטיטוציע גאראנטירט יושר צו אלע בירגערס און די פעדעראלע און פראווינציאלע מאכט ווערט אויסגעלייגט אונטער דער קאנסטיטוציע. אבער מיט די יארן האט די רעגירונג איינגעשטעלט פילע פראגראמען וועלכע געבן א ברייטע אויסוואל פון סאציאלע סערוויסעס פאר דער פובליק.
ארגינעל זענען די ערשטע קאנאדער געווען אן אינדיאנער פֿאלק. זיי זענען געווען די ערשטע מענטשליכע באשעפענישן וועלכע האבן באטראטן די קאנאדער ערד. דער נאמען קאנאדע האבן זיי באלד אין אנהויב באשטימט. דער באדייט איז אין זייער שפראך: דארף אדער קאמיוניטי. עס האט געדויערט 250 יאר ביז די ערשטע אייראפעאישע גרופע האט זיך באזעצט אין קאנאדע.
די אייראפעאישע זענען געקומען אין גרופעס אין א משך פון 50 יאר און זענען געווען צוטיילט אין צוויי טיילן. צו ערשט זענען געקומען פֿראנצויזישע און שפעטער ענגלישע. די צוויי פֿעלקער האבן זיך באזעצט אויף צוויי אנדערע עקן, די פֿראנצויזן אויף מזרח און די ענגלישע אויף מערב. אין 760' האט בריטאניע באזיגט די פראנצויזן אין קאנאדע און געווארן דאס בלויזע קעניגרייך וועלכע גייט נאך אן ביז'ן היינטיגן טאג כאטש קאנאדע פארמאגט אן אייגענע פארלאמענטארישע רעגירונג. די פראנצויזן האבן אבער נישט פֿארלאזט קאנאדע און האבן שטענדיג פרובירט זיך צוזאמענצוהאלטן מיט זייער שפראך און קולטור. דאס איז א באזונדערע קאפיטל אין קאנאדע'ס היסטאריע וועלכע האט אין די לעצטע יארן געברענגט צו א שטארקע באוועג צווישן די פראנצויזן זיך אפצוטיילן און גרינדן א זעלבטשטענדיג לאנד.
די מאדערנע קאנאדע איז אויסגעפֿארמט געווארן אין 1867 אין א היסטארישער פאסירונג וועלכע די קאנאדער רופן די קאנפֿעדעראציע. דריי בריטישע קאלאניעס האבן זיך דעמאלט פאראייניגט אין געגרינדעט א טיילווייז זעלבטשטענדיג לאנד פון פיר פראווינצן. זינט דעמאלט זענען נאך זעקס פראווינצן און דריי טעריטאריעס צוגעלייגט געווארן צו קאנאדע'ס זעלבסשטענדיגן לאנד. קאנאדע האט ערשט באקומען פולע זעלבשטענדיקייט פונעם פֿאראייניגטן קעניגרייך אין 1931 אבער באלאנגט ווייטער צו דער קאמאנוועלט אף נאציאנען, אן אסאסיאציע פון לענדער מיט נאנטע פארבינדונגען צום פֿאראייניגטן קעניגרייך.
לאנד און אוצרות.
קאנאדע איז זייער א גרויס לאנד (נאר רוסלאנד איז גרעסער) אבער איז באמת נאר א צענטל די גרויסקייט, ווייל די גאנצע צפון זייט איז קאלט און אומבאוואוינט. די דרום ראיאנען וואו די קאנאדער וואוינען האבן נישט אזעלכע לאנגע ווינטערס און האט גוט ארגיקולטור לאנד. רוב קאנאדער וואוינען אינערהאלב 200 מייל (320 קילאמעטער) פון די אמעריקאנער גרעניצן.
קאנאדע אקופירט גאנץ צפון פון נארט אמעריקע מיט א שטח פון 3,849,674 קוואדראט מייל (9,970,610 קוואדראט קילאמעטער) פון וועלכע 7.6 פראצענט איז באדעקט מיט פריש וואסער ווי טייכן און אזערעס, אריינגערעכנט א גרויסע טייל פון די גרעיט לעיקס (די מערסט באוואוסטע אמעריקאנער קערפער מיט פריש וואסער). קאנאדע איז ארומגענומען מיט וואסער פון דריי זייטן און אמעריקע איז אויף איר פערטער זייט. צו צפון האט זי דעם ארקטיק אקעאן, אויף מזרח דעם אטלאנטישן אקעאן (ביים שפיץ מזרח-צפון איז זי גאנץ נאנט צו גרינלאנד, אפגעטיילט מיט די באפין בעי טייך), און צו מערב דעם פאציפישן אקעאן און א טייל מיט אלאסקא.
קאנאדעס ראיאנען זענען איינגעטיילט ווי פאלגענד: די גרעיט לעיקס און סעינט לארענס לאולענדס, די קענעידיען שילד, די גרעיט פלעינס, קענעידיען קארדילירא, און די קאנאדישע ארקטיק ארכיפילעג.
די גרויסע אזערעס און סעינט לארענס לאולענדס נעמען אריין דאס גאנצע מזרח טייל פון קאנאדע ווי נופאונדלענד, נאווע סקאשע, ניו בראנסוויק, פרינצ עדווארד איילענד, אנטעריא און קוויבעק. עס נעמט אויך אריין די גרינער בערג פון ווערמאנט און די ווייסע בערג פון ניו העמפשער וועלכע גרעניצן זיך מיט קוויבעק. די ראיאן איז האט זייער גוטע ערד און איז אויך די הארץ פון פאברעצירונג. אנטעריא און קוויבעק פארמאגן 77 פראצענט פון קאנאדע'ס ארבעטס קראפט אין די פאברעצירונג סעקטאר.
די קענעידיען שילד איז די גרעסטע ראיאן פון קאנאדע וועלכע נעמט אריין די צפון טיילן פון מזרח קאנאדע אנגעהויבן פון לאבראדאר ביז די האדסאן בעי און אינדערצווישן אלע טעריטאריעס און צפון טיילן פון די מיטעלע פראווינצן ווי מעניטאבע, און אנטעריא. די ראיאן איז געפרוירן קאלט און ווייניג מענטשן וואוינען דארט.
די גרעיט פלעינס גרעניצט די קענעידיען שילד אויף מערב זייט. עס נעמט אריין די גאנצע מערב טייל פון קאנאדע וועלכע זענען די פראווינצן פון בריטישע קאלומביע, אלבערטא, און האלב פון סעסקעטשווען. די ראיאן פארמאגט די מערסט פרוכטבארע ערד פון גאנץ קאנאדע.
די קאנאדישע קארדילירא נעמט אריין א טייל פון די נארטוועסט טעריטאריעס און די גאנצע פון די יאקען טעריטאריעס. די טעריטאריעס געפינען זיך העכער בריטיש קאלאמביע און זענען באוואוסט אין דער וועלט אלס די ראוקי מאונטענס וועלכע הייבט זיך אן נאך אין קאליפארניע און גייט אדורך די גאנצע מערב ברעג ביז נאך די יאקען טעריטאריעס. די ראוקי מאונטענס זענען אנדערש ווי אלע בערג אין דער וועלט. עס פארמאגט אסאך שטעטלעך אויף זיך מיט שיינע טייכן און וועלדער. די העכסטע פונקט פון די ראוקי מאונטענס געפינט זיך אין קאנאדע מיט די הויכקייט פון ארום 12,000 פיס.
דער קאנאדישער ארקטישער ארכיפעלאג איז א בינטל פון הונדערטער אינזלן אין דער האדסאן בוכטע. די אינזלען גייען ארויף זייער הויך אינעם ארקטיק אבער עס וואוינען מענטשן איבעראל. די מערסט באוואוסטע אינזלען זענען די קווין עליזאבעט אינזלען וועלכע ליגן אויך גאר הויך. דער קאנאדישער ארקטישער ארכיפעלאג איז זייער קאלט און טרוקן און גיט ארויס זייער ווייניג געוואוקסן.
טייכן, אזערעס, און גרענעצן.
קאנאדע פארמאגט מער וואסערן ווי סיי וועלכע אנדער לאנד אין דער וועלט. אויסער די גרעיט לעיקס וועלכע זי טיילט זיך מיט די פאראייניגטע שטאטן (אויסער לעיק מישיגן) פארמאגט זי 31 לעיקס אדער רעזערווארן וועלכע פארנעמן מער ווי 500 קוואדראט מייל (1,300 קוואדראט קילאמעטער) אין שטח. די גרעסטע לעיקס זענען די סופיריער און הורן, ביידע זענען צווישן 60 און 80 טויזנט קוואדראטער מייל גרויס. קאנאדע'ס גרעסטע טייכן זענען דער סט. לארענס און דער מאקענזיע. דער סט. לארענס איז ריזיג גרויס און ווערט דאס מערסטע גענוצט פאר קאמערציאלע פראכט וועלכע קומען פון דעם אטלאנטיק אקעאן. דער מאקענזיע איז נישט אזוי גרויס ווי לאנג. איר לענג גרייכט איבער 2,500 מייל (4,000 קילאמעטער), מאכנדיג איר איינע פון די לענגסטע טייכן אין דער וועלט.
קאנאדע'ס לעיקס פארמאגן די פרישסטע וואסער וואס מען קען ווי אימער געפינען. אסאך ספרינג וואסער וואס עס זענען דא אין די געשעפטן קומען פון קאנאדער וואסערן, אריינגערעכנט לאבראדאר וועלכע הייסט צו זיין די בעסטע ספרינג וואסער אויף די מארקעט. אויך פון די טייכן האט קאנאדע שטארקע נוצן ווייל מיט א מאנגל און קוילן האט זי מיט די יארן דעוועלאפט א שטארקע סטרוקטור פון היידרא-עלעקטריק וועלכע נעמט איר ענערגיע פון די טייכן דורך נאטורליכע און מענטשליך געמאכטע וואסער פאלן.
קאנאדע'ס וואסער ברעג גרעניץ ליניעס ציילן צוזאמען אן ערך פון 115,000 מייל (קילאמעטער 185,000) אבער עס איז זייער צובראכן צוליב די פילע אינזלן וועלכע שטייגן ארויס ביי אלע ברעגן וועלכע זעען זיך גוט אן אין יעדע מאפע. קאנאדע האט די פולע קאנטראל אויף אלע וואסערן ביז 230 מייל (370 קילאמעטער) ווייט פון די ברעגעס. צום מערסטן קומט עס איר צוניץ אין די פיש אינדוסטרי מיט וועלכע קאנאדע איז געבענטש.
קאנאדע גרעניצט זיך נאר מיט אלאסקא און די פאראייניגטע שטאטן. די קאנאדע–אמעריקע גרעניץ איז די לענגסטע גרעניץ אויף דער יבשה און האט די גרעסטע מאס האנדל צווישן צוויי גרעניצן אין דער וועלט. די סך הכל האנדל אין א ביזנעס טאג דעגרייכט 1.2 ביליאן דאלאר אין ווערד. די גרעניץ איז אויך די פרידליכסטע גרעניץ צווישן צוויי לענדער מיט די ווייניגסטע פראבלעמען. מיליאנען מענטשן גייען טעגליך אדורך די גרעניצן שנעלער ווי עס געדויערט צו צאלן טאלל אויף סיי וועלכע בריק אדער טונעל וועלכע פירן אריין קיין מאנהעטן. זינט די סעפטעמבער אטאקעס אויף אמעריקע האבן אמעריקע און קאנאדע אביסל פארשטערקערט די זיכערהייט אבער איז נאך אלץ געבליבן די גרינגסטע גרעניץ אדורכצוגיין.
קלימאט, פלאנצונגען, און באשעפענישן.
צוליב איר גרויסקייט האט קאנאדע א גרויסער אויסוואל פון קלימאטן, אנגעפאנגען אין די געפרוירענע ארקטיק ראיאנען ביז די דרום ביזנעס שטעט ווי מאנטרעאל, טאראנטא, און ווענקואווער. אין א געווענליכן זומער טאג איז די וועטער אין די צפון ראיאנען ארום 45 גראד (8 צעלסיוס) און אין די דרום שטעט ארום 72 (22 צעלסיוס) אבער קען גיין אפטמאל ביז גוט איבער 90 גראד. אין יאנואר זענען די צפון ראיאנען אזוי קאלט ווי 31 אונטער זערא (מינוס 35 צעלסיוס) און אין די דרום שטעט איז געווענליך 30 גראד. דאס ווארימסטע ארט איז אין דרום-מערב בריטיש קאלאמביע וואו עס איז געווענליך מיט 10 ביז 20 גראד ווארימער ווי אין טאראנטא אדער מאנטרעאל. די צפון ראיאנען זענען איבערגעדעקט מיט שניי מער ווי האלב פונעם יאר און טייל ערטער זענען שנייאיג א גאנץ יאר. די מזרח פראווינצן (קוויבעק, נאווע סקאשע, נופאונדלענד, אנטעריא) באקומען דאס מערסטע שניי איבער א ווינטער אבער בלייבט נאר פאפרוירן ביז פרילינג.
קאנאדע איז נישט אזוי שטארק באוואקסן פראצענטועל. אבער צוליב איר גרויסקייט האט זי אסאך וועלדער פון וועלכע מען שניידט ארויס מיליאנען ביימער יערליך פאר האלץ און פאפיר פראדוקציע, וועלכע איז א שליסל וויכטיגע אינדוסטרי אין קאנאדע'ס עקענאמיע. פלאנצונגען איז דא בשפע, ספעציעל ארום די פילע לעיקס און טייכן. אלע ערליי גרינצייג און פרוכט וואקס אין קאנאדע פון וועלכע מען עקספארטירט א שיינע טייל קיין אמעריקע. די צוויי מערסט באקאנטע און גוטע געוואוקסן פון קאנאדע זענען פאטעיטאס פון פרינס עדווארד איילענד (באקאנט אלס די פי-אי-איי פאטעיטאס) און טאמעיטאס פון קוויבעק. אלע פלאנצונגען זענען קאנצעטרירט אין מזרח אדער מערב קאנאדע. די מיטעלע פראווינצן זענען ארים פון ביימער און פלאנצונגען.
קאנאדע האט די זעלבע סארט חיות און בהמות וואו אין די צפון אייראפעאישע און אזיאנער לענדער. רוב קאנאדע פארמאגט שווארצע און ברוינע בערן, וועלף, פוקסן, און מינק. אין די ארקטיק ראיאנען זענען פאראן נאר די ווייסע פאלאר בערן. קאנאדע פארמאגט איבער גענוג נאטיווע בהמות פון וועלכע מען פלעגט אין די אלטע צייטן מאכן ביזנעס פון וואל און לעדער. היינט עקספארטירט קאנאדע מער נישט קיין איינע פון די זאכן. די איינציגסטע נאטיווע באשעפעניש פון וועלכע קאנאדע מאכט נאך היינט ביזנעס איז פיש. אלע לעיקס און טייכן זענען איבערגעפילט מיט אלע ערליי פיש וועלכע ווערן עקספארטירט קיין אמעריקע און נאך מערב לענדער.
באפעלקערונג.
די באפעלקערונג צאל איז געשטאנען ביי 28,846,746 אין דער לעצטער צענזוס פון 96'. די וואוקס פון דער פריערדיגער צענזוס אין 91', וועלכע איז געווען 27.3 מיליאן, איז געווען די גרעסטע וואוקס פראצענטועל פון אלע אינדוסטריאליזירטע לענדער אין דער וועלט. קאנאדע'ס ארכי ליבעראלע אימיגראציע סיסטעם נעמט אן אימיגראנטן פון כמעט אלע לענדער אין דער וועלט. די געשאצטע באפעלקערונג אין 02' איז געווען נאנט צו 32 מיליאן איינוואוינער.
רוב קאנאדער וואוינען אין די אורבאן שטעט וועלכע געפינען זיך זייער נאנט צו די דרום גרעניצן. צוויי דריטל פון דעם וואוינען אין אנטעריא און קוויבעק, וועלכע ווערט אויך אנגערופן צענטראל קאנאדע. רוב קאנאדער זענען בריטיש אדער פראנצויזיש אפשטאמיגע אבער עס ווערן אויך רעפרעזענטירט נאך עטליכע אייראפעאישע לענדער. אין צפון זענען די אינדיגינוס פאלק די מערהייט. פראנצויזיש און ענגליש זענען די צוויי אפיציעלע שפראכן טראץ די וואס רעדן ענגליש אלס זייער מאמע-לשון שטייגן איבער די צאל פון פראנצויזיש רעדנדיגע אלס זייער מאמע-לשון מיט 2.5 קעגן 1. אלע פראנצויזישע זענען רוימען קאטויליקן און די ענגלישע זענען צוטיילט צו עטליכע רעליגיעס.
קאנאדער האבן א הויכע שריפטיקייט ראטע און א צאל גאר גוטע יוניווערסיטיס. די וואוינונג סטאנדארט איז פון די העכסטע אין דער וועלט טראץ וואס איינס פון 7 פאמיליעס האבן פראבלעמען מיט ארימקייט. ווילדע פארברעכנס איז נידעריג ווען צוגעגליכן קעגן אנדערע נארט אמעריקע לענדער. די פארברעכנס הייבן זיך אבער יעדעס יאר.
קאנאדע איז א לאנד אין וועלכע אלע איינוואוינער זענען פון ערגעץ אנדערש. אלע אחוץ די אינדיגינוס זענען אנגעקומען קיין קאנאדע אין די לעצטע 400 יאר. דערפאר שפירן אלע קאנדער א געוויסע געבינדנהייט צו זייער היים לאנד אפשטאם. רוב זענען אייראפאישע אבער לעצטענס קומען די אזיאנער שטארק אריין. אין די לעצטע 20 יאר זענען האלב פון אלע אימיגראנטן געווען פון אזיאנער לענדער. די שנעלסט וואקסנדיגע באפעלקערונג זענען די כינעזער וועלכע שפראצן ווי די היישעריקן. ארום 29 פראצענט פון די באפעלקערונג זענען איינגעשריבן אלס מער ווי איין עטניק. די אינדיגינוס מאכן אויס 3 פראצענט פון די באפעלקערונג און די שווארצע מאכן אויס 2 פראצענט.
אימיגראציע איז זייער וויכטיג אין קאנאדע'ס באפעלקערונג ווייל קאנאדע וואקס זייער לאנגזאם נאטורליך. די געבורט'ס ראטע פער פרוי שטייט אינגאנצן ביי 1.6, וואס טייטש אז די פאמיליעס זענען ממש א דריטל די גרויסקייט ווי עס פלעגט זיין אין די געוועזענע דור. די לעבנ'ס שפאן איז איינע פון די העכסטע אין דער וועלט און די געבורט'ס ראטע איינע פון די נידעריגסטע וואס מאכט די באפעלקערונג עלטער און עלטער. אין דעם פארגאנגענעם יאר איז די נאטורליכע וואוקס געווען בלויזע 0.36 פראצענט אלס א רעזולטאט פון 11.1 ניי געבוירענע פער יעדע 1,000 מענטשן און א טויט ראטע פון 7.5 פער 1,000 מענטשן. די געבורט ראטעס ווערן קלענער און קלענער יעדעס יאר שוין פאר א לענגערע צייט און די רעגירונג איז שטארק באזארגט אז א זערא נאטורליכע וואוקס איז נישט ווייט. דערפאר האט זי באשלאסן אין די אנהויב 80'גער יארן צו עפענען אירע טויערן פאר יעדן איינעם.
אויסער די צאל און געמיש פון אימיגראנטן פון אלע לענדער האט קאנאדע אוועקגעשטעלט זייער א לייכטע אימיגראציע סיסטעם וועלכע אימיגרירער האבן ענדערש געקליבן צו גיין. רוב אימיגראנטן רוקן זיך באלד אריין אין די געדיכטע אורבאן שטעט וואו זיי לערנען זיך שנעל די פראנצויזישע אדער ענגלישע שפראך און צומאל ביידע. זינט די סעפטעמבער אטאקעס אויף אמעריקע איז קאנאדע געווען געצוואונגען שטרענגער צו מאכן אירע אימיגראציע פאליסיס, ווערנדיג באשולדיגט דורך די אמעריקאנער פאר'ן האבן צו א ווייכע אימיגראציע סיסטעם וועלכע לאזט אדורך טעראריסטן אן קיינע פראבלעמען.
קאנאדע איז באוואוסט מיט איר נידעריגע באפעלקערונג געדיכטקייט פון 8.3 מענטשן פער קוואדראט מייל (3.2 מענטשן פער קוואדראט קילאמאטער) אבער דער אמת איז אז עס איז א גרויסער טעות ווייל מער ווי צוויי דריטל קאנאדער וואוינען אין די אורבאן שטעט וועלכע זענען צוטיילט אין 26 מעטראפאלעיטנס. די לעצטע צענזוס האט געוויזן אז 59.6 פראצענט פון פאלק וואוינען אין די שטעט ממש און צוזאמען מיט די סובורבס האט עס אויסגעמאכט 77.9 פראצענט.
די קאנאדער באפעלקערונג איז נישט אייניג צוטיילט איבער'ן לאנד. די לעצטע צענזוס האט געוויזן אז 62 פראצענט פון פאלק וואוינען אין קוויבעק און אנטעריא, ביידע מער צו מזרח. די איבעריגע 17 פראצענט וואוינען אין אלבערטא, סעסקעטשווען, און מאניטאבע. 8 פראצענט וואוינען אין די מזרח אטלאנטיק פראווינצן וועלכע זענען: ניו בראנסוויק, נאווע סקאשע, נופאונדלענד און לאבראדאר, און פרינץ עדווארד איילענד. 13 פראצענט וואוינען אין בריטיש קאלאמביע, און קארגע 0.3 פראצענט וואוינען אין די דריי טאריטאריעס וועלכע זענען: די יוקאן, נארדוועסט טעריטאריעס, און נונאוואט.
בריטיש קאלאמביע האט ערשט אנגעהויבן וואקסן אין די לעצטע 25 יאר צוליב די פילע כינעזער וועלכע וואוינען דארט. אלבערטא האט אסאך בענעפעטירט פון דעם ווייל אויך איר באפעלקערונג צאל איז געשטיגן. נאך אלץ איז אנטעריא געבליבן די גרעסטע און עקאנאמיש וויכטיגסטע פראווינץ. קאנאדע'ס הויפטשטאט אטאווא געפינט זיך אויך אין אנטעריא.
1) טאראנטא, אנטעריא (4,881,400 איינוואוינער), איז דאס לאנד'ס הויפט פינאנציעלע און פאבריקאציע צענטער און איז איינע פון די וועלט'ס מערסט עטניק געמישטע שטאט. די לאקאלע אנטעריא רעגירונג גיט סערוויס אין 70 שפראכן.
2) מאנטרעאל,קוויבעק (3,511,800 איינוואוינער), א גרויסע פאבריקאציע און קאמערציאלע שטאט. מאנטרעאל איז די וועלט'ס גרעסטע פראנצויזיש רעדנדיגע שטאט אויסער די גרעניצן פון פראנקרייך.
3) ווענקואווער, בריטיש קאלאמביע (2,078,800 איינוואוינער), א שנעל וואקסנדיגע שטאט אין פאבריקאציע פון טראנספארט און געהילץ.
4) אטאווא, אנטעריא (1,106,900 איינוואוינער), קאנאדע'ס קאפיטאל און א ריזן צענטער פון הויך טעכנאלאגיע פארשונג.
5) עדמאנטאן, אלבערטא (956,800 איינוואוינער), א נאפט און פארמינג ארט. עדמאנטאן, אלבערטא'ס הויפט שטאט, אנטהאלט די באוואוסטע עדמאנטאן וועסט מאל, נארט אמעריקע'ס גרעסטע (אינדאר) שאפינג צענטער.
6) קאלגערי, אלבערטא (971,500 איינוואוינער), קאנאדע'ס הויפטקווארטיר פון נאפט און א וויכטיגע פארם האנדל'ס ארט.
7) קוויבעק סיטי, קוויבעק (693,100 איינוואוינער), איז געגרינדעט געווארן נאך אין 608' אלס קוויבעק'ס הויפט שטאט. די שטאט פארמאגט א גוטע רעזערוואט צענטער און איז באקאנט אין דער וועלט אלס א ריכטיגע ירושה פלאץ.
8) וויניפעג, מאניטאבע (684,800 איינוואוינער), א גרויסע ווייץ האנדל'ס ארט און א גרויסע פראדוצירער פון רעילראוד רעלסן.
9) העמילטאן, אנטעריא (680,600 איינוואוינער), די פרינציפאלע צענטער פון קאנאדע'ס אייזן פראדוקציע.
10) לאנדאן, אנטעריא (426,300 איינוואוינער), אן אינדוסטריאלע און קאמערציאלע שטאט.
11) קיטשענער, אנטעריא (431,700 איינוואוינער), א שטארקע פאבריקאציע שטאט וואו עס ווערן געמאכט אסאך פון קאנאדע'ס העכסט פארגעשריטענע טעכנאלאגישע פראדוקטן.
12) סט. קעטערינס, אנטעריא (393,100 איינוואוינער), א צענטער פון ארגיקולטור און אביסל אינדוסטריעל פראדוקציע.
13) העליפאקס, נאווע סקאשע (359,200 איינוואוינער), א ים פארט און עקענאמישע צענטער פונעם אטלאנטיק ראיאן.
קאנאדע איז אפיציעל צוויי-שפראכיג, און אלע סערוויס פון די פעדעראלע און לאקאלע רעגירונגען ווערן געגעבן אין ענגליש און אין פראנצויזיש. דער אויסוואל פון די שטאט אטאווע אלס דאס לאנד'ס קאפיטאל איז אויסגעקליבן געווארן ווייל זי שטייט ביי די גרעניץ צווישן אנטעריא און קוויבעק, אפשפיגלנדיג די לאנג שטייענדיגע פאליטישע און קולטורישע וויכטיקייט פון די צוויי געגרינדעטע נאציאנס. די לעצטע צענזוס האט געוויזן אז נאר 1.7 פראצענט פון פאלק קען נישט איינע פון די צוויי אפיציעלע שפראכן. 17 פראצענט זענען אינגאנצן ביילינגיול, פון דעם זענען רוב אין ניו בראנסוויק און אין קוויבעק. 59 פראצענט רעדן נאר ענגליש און איז זייער מאמע-לשון. 23 פראצענט רעדן נאר פראנצויזיש און איז זייער מאמע-לשון. און די איבעריגע 16 פראצענט רעדן אפיציעל אנדערע שפראכן אבער קענען איינע פון די צוויי אפיציעלע שפראכן. די מערסט גערעדטע אנדערע שפראכן אין קאנאדע זענען: כינעזיש, איטאליעניש, פאנדזשאביש, היספאניש, פארטוגעזיש, און פויליש.
די אינדיגינוס מענטשן רעדן אסאך ערליי שפראכן, אלע מיט אן ענליכע סטיל. נישט אלע פון די שפראכן קען מען נאך הערן צווישן זיי אבער עס איז אינטערעסאנט ווי אזא קליין פעלקל פון א האלב מיליאן מענטשן און פון זעלבן אפשטאם רעדן כאטש 15 ערליי שפראכן, אלע ענדלנדיג איינע צו די אנדערע אז א פרעמדער ווייסט נישט קיין חילוק. זייער מערסט גערעדטע שפראך איז קרי וועלכע ווערט גערעדט דורך 100,000 מענטשן.
עטנישע גרופעס און קאמפאזיציע.
די עטנישע קאמפאזיציע פון די קאנאדער מענטשן איז כלערליי. די צוויי גרעסטע גרופעס, די בריטישע און פראנצויזישע אפשטאמיגע, מאכן אויס 35 און 25 פראצענט פון די באפעלקערונג. רוב פראנצויזן וואוינען אין קוויבעק, וואו זיי מאכן אויס ארום 80 פראצענט פון די באפעלקערונג. נאך גרויסע גרופעס פון פראנצויזן וואוינען אין ניו בראנסוויק און אין אנטעריא און דאס איבעריגע וואוינען צושפרייט אין גאנץ קאנאדע. די גרעסטע גרופע פון פראנצויזן אין מערב קאנאדע וואוינען אין א קליין שטעטל אין וויניפעג, זיי ציילן ארום 45,000. דער חילוק צווישן די פראנצויזן און די ענגלישע זענען, אז די פראנצויזן זענען א קולטורע גרופע וועלכע האלטן זיך מיט זייער שפראך, היסטאריע, און רעליגיע. די ענגלישע זענען אבער נישט אזוי, קיינער האט נישט קיין שום געפיל אדער שייכות מיט בריטען.
אנדערע עטניקס אין קאנאדע זענען די אייראפעאישע וועלכע מאכן אויס 20 פראצענט פון די באפעלקערונג. רוב אייראפעאישע קומען פון דייטשלאנד, איטאליע, און אוקריינע. 8 ביז 10 פראצענט פון דער באפעלקערונג זענען אזיאנער אפשטאמיגע. זיי קומען פון האנג קאנג, אינדיע, כינע און טייוואן. די איבעריגע זענען פון איבער דער גאנצער וועלט. די גרעסטע טיילן זענען פון אמעריקע, לאטיין אמעריקע, און אפריקע.
פיר פינפטלעך פון קאנאדישע פראנצויזן וואוינען אין קוויבעק, אלע פראנצויזן וואס וואוינען אין די אנדערע פראווינצן קוקן אויך ארויס אויף קוויבעק אלס זייער צענטער פון קולטור און סאסייאיטי. די קוויבעקער פראנצויזן, וועלכע זענען ארומגענומען מיט ענגליש רעדנדיגע שכינים און געניסן פון אן עקענאמיע וועלכע איז דאמינירט דורך ענגליש רעדנדיגע עליטע, האבן אנגעהויבן זיך צו שטארקן אין 960', וועלנדיג באקומען א שטערקערע קאנטראל אויף די קוויבעקער געשעענישן. ערשט האבן זיי אנגעהויבן מיט עפענען סקולס און געבן הילף פאר פראנצויזיש רעדנדיגע קליינע ביזנעסער און מיט דער צייט האט זיך אנגעהויבן פארעמען א גרופע פון סעפערעטיסטן וועלכע האבן געהאט אין ציל צו מאכן קוויבעק א פראנצויזיש זעלבסשטענדיגע לאנד. אנדערע מער מעסיגע פראנצויזן האבן אנגעהויבן בונטעוון מיט אן אנדערן פלאן וועלכע זאל נישט אפטיילן קוויבעק פון קאנאדע, אבער זי זאל באקומען מער לאקאלע רעגירונג מאכט ווי סיי וועלכע אנדערע פראווינץ. די מינאריטעט פון ענגלישע קוויבעקער זענען פארשטייט זיך געווען קעגן די אלע פלענער און האבן געקעמפט מיט ציין און נעגל צו שטערן די וויסטע פלענער וועלכע האבן אנגעהויבן צו באקומען מער און מער שטיצע. אויך די ענגלישע פון גאנץ קאנאדע זענען געווען שטארק דערקעגן און האבן אפילו נישט מסכים געווען צו לאזן קוויבעק באקומען מער לאקאלע מאכט ווי זייערע פראווינצן.
מיט די יארן זענען די פראנצויזן שטערקער געווארן און האבן געגרינדעט די קוויבעקיא פארטיי און שפעטער די בלאק קוויבעיאס וועלכע רעפרעזענטירט איר אין די פעדעראלע פארלימענט. די אנגייענדיע אקטן פון די קוויבעקער און שפעטער די דורכגעפאלענע רעפערענדומס האבן געברענגט א היסטארישע אומצוטרוי צווישן די ענגלישע און פראנצויזישע קאנאדער. קוויבעק האט אויך פארלוירן איר פריינטשאפט מיט אנדערע מינאריטעט גרופעס אין קוויבעק. אזוי ווייט, אז איינע פון די קרי פירערס האט געמאלדן אז אויב קוויבעק טיילט זיך אפ פון קאנאדע וועט זי זיך אפטיילן פון קוויבעק. די קוויבעקער האבן געטאן אלס וואס מעגליך צוזאמען צוהאלטן קוויבעק אין פאל זייער חלום וועט צושטאנד קומען איין טאג זאלן זיי נישט בלייבן אויסגעשפילט ווען טיילן פון איר זעלבסט וועלן איר איבערלאזן. א ביישפיל פון אזא פאל איז געווען מיט איין יאר צוריק ווען די קוויבעקער רעגירונג האט צוזאמענגעשמאלצן אלע שטעטלעך פון מאנטרעאל און אירע ארומיגע סובורבס צו עטליכע גרויסע שטעט, אויס מורא אויב קוויבעק וועט אמאל ווערן זעלבסטשטענדיג זאלן די ענגליש רעדנדיגע באראס זיך נישט קענען אפטיילן און צוריקגיין אונטער די קאנאדישע פעדעראלע רעגירונג. (מער וועגן די פראנצויזן און זייער לאנג יעריגן היסטאריע און פאליטיק וועט נאכפאלגן טיפער אינעם ארטיקל).
די שווארצע זענען קיינמאל נישט געווען קיין ערנסטע פראצענט אין קאנאדע'ס באפעלקערונג אבער זייער היסטאריע איז זייער אינטערעסאנט. די ערשטע שווארצע זענען אנגעקומען אין קאנאדע אין 689' ווען א גרופע פליטים פון די היסטארישע אמעריקאנער רעוואלוציע האבן מיטגעברענגט מיט זיך זייערע קנעכט און זיך באזעצט אין קאנאדע. יענע צייטן זענען געווען זייער אנגעצויגענע ווייל בריטען האט געקעמפט צו האלטן קאנטראל אין קאנאדע אז די פראנצויזן זאלן נישט פארשפרייטן זייערע פליגלן ארויס פון די קוויבעקער גרעניצן. אויך אין אמעריקע האט בריטאניע אנגעפירט קאמפיינען אנצוהאלטן איר אימפעריע אין אלע שטעט. אלע שווארצע וואס האבן צוגעהאלפן בריטאניע אין איר קאמפן האבן געוואונען פרייהייט אלס דאנקבארקייט. אין דער ענדע פונעם 17טן יאָרהונדערט האבן נאווע סקאשע און באלד דערנאך אנטעריא באפרייט אלע שווארצע פון קנעכטשאפט.
אין 812' ווען די בריטישע האבן באמבארדירט וואשינגטאן האבן טויזנטער שווארצע אויסגענוצט די געלעגנהייט און זיך אריבעגעשווערצט קיין העליפאקס וואס האט אין יענע יארן געמיינט פולע פרייהייט כאטש אפילו די נאווע סקאשע רעגירונג האט נאך דעמאלט געהאט אסאך דיסקרימינירטע געזעצן פאר די שווארצע. עטליכע יאר שפעטער האבן עטליכע אמעריקאנער אנטי סלעיוו גרופעס אמטליך געהאלפן נאך טויזנטער שווארצע זיך אריבערשווערצן קיין אנטעריא דורך ספעציעל וועגן וועלכע מען איז פארצייכנט געווארן אין די היסטאריע אלס די אונטערגרונט רעילראודס.
די קאנאדישע שווארצע האבן עווענטועל באקומען פולע פרייהייט און רעכט פיל שנעלער ווי די אמעריקאנער שווארצע. עס איז אינטערעסאנט אז מיט די פרייהייט וואס זיי האבן געקענט באקומען אין קאנאדע זענען דאך קיין סאך שווארצע מער נישט געקומען פון אפריקע נאר זענען געוואקסן נאטורליך.
אימיגראציע.
אימיגראנטן מאכן אויס ארום 16 פראצענט פון קאנאדע'ס באפעלקערונג און ווי דערמאנט איז קאנאדע אנגעוויזן אויף אימיגראנטן. אין די געוועזענע דורות האט די אימיגראציע דעפארטמענט זיך פארלייגט צו באקומען אייראפעאישע אימיגראנטן. אין 1960 האט מען געטוישט די סיסטעם און עס איינגעטיילט אין דריי הויפט קאטעגאריעס: אימיגראנטן וואס אנטלויפן צוליב פאליטישע קריגערייען, פאמיליע מיטגלידער פון קאנאדישע בירגער, און זעלבסשטענדיגע אימיגראנטן. די זעלבסשטענדיגע אימיגראנטן ווערן די ערטשע אקצעפטירט דורך א פונקטן סיסטעם וואס די אימיגראציע דעפארטמענט האט איינגעשטעלט לויט די שטאפלן פון ערציאונג וואס די אימיגראנטן האבן. מענטשן מיט אסאך פונקטן ווערן שטענדיג אריינגענומען און זיי ציילן טאקע 50 פראצענט פון קאנאדע'ס אימיגראנטן. אנדערע 42 פראצענט אימיגראנטן זענען פאמיליע מיטגלידער פון קאנאדער בירגער וועלכע ווערן אויך געווענליך אריינגענומען אן קיין שטער. אימיגראנטן וואס פארלאזן זייערע לענדער וועגן פאליטישע קאנפליקטן באקומען שווער א גרינע קארטעל און מאכן נישט אויס מער ווי 9 פראצענט פון אלע אימיגראנטן. טראץ וואס קאנאדע נעמט אפיציעל אריין אימיגראנטן פון די גאנצע וועלט האט זי די שטערענגסטע געזונטהייט געזעצן און נעמט נישט אריין נאר 100 פראצענט געזונטע מענטשן.
די אימיגראציע דעפארטמענט שטודירט יעדע פינף יאר וויאזוי איינצוטיילן די אימיגראנטן לויט די פראווינצן. אין סך הכל האט זי א ציל צו נעמען ארום 250,000 אימיגראנטן יערליך וועלכע מאכט אויס 1 פראצענט פון די באפעלקערונג צאל. זינט דער רעסעסיע אין 990' איז די צאל אימיגראנטן פארמינערט געווארן צו 210,000 פער יאר וועלכע איז 0.7 פראצענט פון דער באפעלקערונג צאל. אמעריקע קומט אריין די צווייטע מיט בלויזע 0.3 פראצענט אימיגראנטן פון די באפעלקערונג צאל.
די אימיגראנטן באקומען סעטעלמענט סערוויסעס פון די רעגירונג ווי צייטווייליגע אקאמאדאציע, שפראך קלאסן, און הילף צו טרעפן דזשאבס. אין 996' האט די רעגירונג ארויפגעלייגט א $975 שטייער אפצאל פאר יעדן אימיגראנט צו העלפן באצאלן די קאסטן פאר די סערוויסעס. דער אפצאל האט גרויס קעגנערשאפט און ווערט שטענדיג דעבאטירט. א גרויסע טייל אימיגראנטן זענען געלערנטע מענטשן וועלכע קומען פאר א בעסער לעבן. אפילו די גאר געלערנטע מיט א ספעציעלע פאך זענען געצוואונגען צו ארבעטן פאר א מינימום געהאלט ביז זיי קענען איינע פון די צוויי שפראכן און די קאנאדער געזעצן.
לעבנ'ס סטיל.
דאס געמיש פון ראיאן און קולטור פון די צוויי אנדערע פעלקער אין קאנאדע קען נישט אנצייכענען אן איינצעלעם קאנאדער לעבנ'ס סטיל. אבער עפעס גענעראלעזאציעס קען מען יא מאכן און די ערשטע דערפון איז די וואוינונג סטאנדארט פון קאנאדע וועלכע איז זייער הויך ווי אין די פאראייניגטע שטאטן, רוב אייראפאישע לענדער, און יאפאן. רוב קאנאדער וואוינען אין גוטע הייזער, גייען שיין אנגעטאן, דרייוון גוטע אויטאס, קויפן איין מיט שכל, און געניסן פון א גוטע העלט קעיר סיסטעם וועלכע גוט הילף פאר יעדן אייניג, ארים צו רייך. קאנאדער גיבן אויס זייער גרעסטן טייל געלט פאר האוזינג. רוב הייזער זענען שיין און גוט און זענען איינצעלע פאמיליע הייזער. נאר 1 פראצענט פון קאנאדע'ס באפעלקערונג וואוינען אין אפארטמענטס וועלכע די רעגירונג רופט אן צוזאמענגעשטופט. אין די לעצטע צוויי-צענדליג יארן האבן זיך די פאמיליעס שטארק געענדערט און עס זענען פאראן פיל מער איינצעלע עלטערן פאמיליעס. די סיבה דערצו איז צוליב די שווערע געזעצן וואס די רעגירונג האט איינגעפירט בנוגע פאמיליע אייגנטום. די קאנאדער זענען נישט קיין גרויסע פרעסער, אבער גלייכן אלע ערליי עסן וועלכע מען קען טרעפן אין די מולטי ערליי רעסטוראנטן מיט עסנס פון די גאנצע וועלט. אין אלגעמיין זענען די קאנאדער זייער אן איידל פאלק מיט גוטע מדות מיט וועלכע זיי געפינען חן אין די גאנצע וועלט. די פראנצויזן זענען אבער מער אויסגעלאסן און פראסט. די קאנאדער זענען אויך א געלאסענע פאלק און נישט אזוי יאגעדיג ווי די אמעריקאנער וועלכע לעכצן נאכ'ן דאלאר. ביז נישט לאנג צוריק פלעגן אלע געשעפטן זיין פארשלאסן זונטאג אבער מיט דער צייט האט זיך עס געטוישט. זעקס אזייגער נאכמיטאג איז כמעט אלעס פארשלאסן אחוץ די לעבנסוויכטיגע געשעפטן ווי פארמאסיס א.ד.ג.
אין אלע אנדערע זאכן ווי האביס, ספארטן, און ענטערטעינמענט זענען די קאנאדער צוטיילט אין צוויי פעלקער. די פראנצויזן האבן זייער קולטור וועלכע איז גענוי די זעלבע ווי די עכטע פראנצויזן. און די ענגלישע זענען ווי די בריטישע אדער ווי די אמעריקאנער.
כאטש קאנאדער וואוינען אין די בעסטע סטאנדארטן זענען אבער איינס פון זיבן ארים און האבן נישט גענוג געלט אויסצוהאלטן די סטאנדארטן. א הויפט סיבה פארוואס עס זענען פאראן אזויפיל ארימע איז ווייל, ווי געזאגט, זענען זייער אסאך פאמיליעס איינצעלע עלטערן פאמיליעס וועלכע קענען זיך שווער באגיין מיט געהאלט פון איין מענטש. ארום האלב פון די וואס ווערן פאררעכנט ארים ארבעטן נישט און געניסן פון וועלפעיר פראגראמען. פארברעכן איז א שטארקע פראגע אין קאנאדע פון וועלכע די מידיא רעדט אסאך. קאנאדע האט א נידעריגע פארברעכן ראטע מיט 1.6 מארדן פער 100,000 מענטשן. (פארברעכן ראטעס אין אנדערע לענדער: 0.6 אין יאפאן, 0.9 אין בריטאניע, 9.9 אין די פאראייניגטע שטאטן, און 17.2 אין מעקסיקא). די צאל מארדן און אנדערע פארברעכנס פאלן יעדעס יאר.
עס איז כמעט נישט געווען קיין שרעקליכע מארד סצענעס אין קאנאדע'ס היסטאריע וועלכע זאלן מאכן נייעס אין דער וועלט. אבער אפילו אזוי האט די רעגירונג שטענדיג געארבעט אויף גאן קאנטראל און ממש לעצטענס אויף גאן רעגיסטראציע. די אקטן האט גרויס קריטיק אין לאנד וועלכע שטערט די רעגירונג איינצושטעלן די נייע געזעצן.
קאנאדע איז זייער א ריין לאנד קעגן איר שכן אמעריקע. אפגערעדט פון ענווייראמענטאלע פאליסיס פארמאגט זי פשוט ריינע גאסן וועלכע טוריסטן גלייכן שטארק. אפילו אין די געדיכטע שטעט זענען די גאסן שטענדיג זויבער. די ארטיגע לאקאלע רעגירונגען און מוניציפאליטעטן האבן זייער הארבע געזעצן בנוגע זויבערקייט און אויך א רייע געזעצן וויאזוי פריוואטע הייזער זאלן אויסקוקן פון אינדרויסן. טוריסטן וואס קומען אן קיין טאראנטא אדער מאנטרעאל ווערן באגייסטערט וויאזוי אזעלכע פארנומענע שטעט קענען זיין אזוי ריין.
קאנאדע איז איינס פֿון די רייכסטע לענדער אויף דער וועלט, א מיטגליד פֿון דער ארגאניזאציע פאר עקאנאמישע קאאפעראציע און אנטוויקלונג (OECD) און גרופע פון אכט (G8). קאנאדע איז א געמישטע עקאנאמיע, העכטסראנגיק נידעריגער ווי די פֿאראייניגטע שטאטן אבער העכער פֿון רוב מערב-אייראפעאישע לענדער אויפן אינדעקס פֿון עקאנאמישער פֿרייהייט. זײַ די אנהייב 1990טע יארן, האט די קאנאדישע עקאנאמיע געוואקסן גיך מיט ווייניג ארבעטלאזיקייט און מיט הויכע עודפים צו דער פֿעדעראלער רעגירונג. הײַנט האט קאנאדע אן עקאנאמישע סיסטעם, פֿורעם פֿון פראדוקציע און הויכע לעבנ-סטאנדארטן גאנץ ענלעך צו די פֿאראייניגטע שטאטן. אין אקטאבער 2007, האט געהאלטן די נאציאנאלע ארבעטלאזיקייט בײַ 5.9%, די נידעריגסטע אין 33 יאר. ארבעטלאזיקייט אין די פראווינצן טוישט זיך פוֿן (נידעריג) 3.6% אין אלבערטא צו א הויכפונקט פֿון 14.6% אין ניופֿאנדלאנד און לאבראדאר.
אינעם פֿארגאנגענעם יארהונדערט, האט דער וואוקס אין פֿאבריקאציע, מינירן און באדינונג סעקטארן פֿארוואנדלט דאס פֿאלק פֿון א מער דארפֿישער עקאנאמיע אין וואס אן אינדוסטריעלער שטאטעקאנאמיע. דער גרעסטער טייל פֿון דער עקאנאמיע איז די באדינונג אינדוסטריע וואו דרײַ פֿערטל פֿון אלע קאנאדישע ארבעטערס ארבעטן. קאנאדע איז דאך אן אויסנאם צווישן די אנטוויקלטע לענדער מיט א וויכטיקן גרונטיקן סעקטאר—צוויי פֿון קאנאדע'ס הויפט אינדוסטריעס זענען געהילץ און אויל.
קאנאדע איז פֿון די ווייניג אנטוויקלטע לענדער וואס עקספארטירן מער ענערגיע ווי זיי אימפארטירן. אטלאנטישע קאנאדע האט ריזיקע בארטנליקע לאגערונגען פון נאטירלעכע גאז, און גרויסע אוצרות פֿון אויל און גאז אין אלבערטא. מיט די ריזיקע אטאבאסקא דיעגעכץ זאמדן האט קאנאדע די צווייטע גרעסטע וועלטליכע זאפאסן פֿון אויל נאך סאודי אראביע.
קאנאדע איז פֿון דער וועלט'ס וויכטיגסטע באזארגערס פון אגריקולטורעלע פראדוקטן, מיט ווייץ, קאנאלא און אנדער תבואה פֿון די קאנאדישע פרעריעס. קאנאדע איז דער וועלט'ס גרעסטע פראדוצירע פֿון צינק און אוראניום און גרויס אין אסאך אנדערע נאטירלעכע רעסורסן ווי גאלד, ניקל, אלומיניום, און בליי.
מיט די פֿאראייניגטע שטאטן איז דא גרויסע אינטעגראציע זײַט דער צווייטער וועלט מלחמה. דער "צפון אמעריקע פרייער מסחר אפמאך" (NAFTA) האט געשאפֿן א פרייע האנדלן זאנע צווישן קאנאדע, די פֿאראייניגטע שטאן און מעקסיקא.
זײַט 2001, קאנאדע האט פֿארמיטן א רעסעסיע און האט די בעסטע עקאנאמישע אויספֿירונג אין דער G8 גרופע.
רעגירונג.
קאנאדע איז א פעדעראציע וועלכע'ס רעגירונג איז צוטיילט צווישן די צענטראלע און פעדעראלע רעגירונגען און די פראווינציאלע און טעריטאריאלע רעגירונגען. קאנאדע'ס אפיציעלע קאנסטיטוציע איז געמאכט געווארן אין 982' וועלכע איז געבויט אויך עטליכע פריערדיגע קאנסטיטוציעס און דערויף צוגעלייגט א קאפיטאל פון רעכט און פרייהייט. די קאנאדער קאנסטיטוציע גיט אויך וואס קאנאדער רופן "פאטריאציע" – געבנדיג די קאנאדער רעגירונג די פולע אויטאריטעט איבער איר אייגענע קאנסטיטוציע. בעפאר האט בריטען אויך געהאט א טייל אויטאריטיט אויף די קאנסטיטוציע אין אן אקט וועלכע איז אנגערופן געווארן דער בריטישער נארד אמעריקע אקט.
אלע קאנאדישע בירגער (מיטן אויסנאם פון עלעקטאראל אפיצירן און קרימינאלן) העכער 18 יאר אלט קענען וויילן און לויפן אין וואלן אין סיי וועלכע פאזיציע. דאס לאנד איז איינגעטיילט אין ריידינגס (דיסטריקן) און יעדער בירגער איז איינגעשריבן צו זיין לאקאלן ריידינג. דער ארויסגאנג ביי אן עלעקציע איז זייער הויך אין קאנאדע מיט ארום 75 פראצענט פון פאלק און פארגלייך צו אמעריקע ווי נאר 55 פראצענט פון פאלק גייען בכלל ארויס וויילן כאטש די פאליטיק איז דארט פיל אינטערעסאנטער און מער מענטשן האלטן עס מיט טאג טעגליך. קאנאדע'ס הויפט פון דעם לאנד איז דער מאנארך פון דעם פאראייניגטן קעניגרייך. דער מאנארך ווערט רעפרעזענטירט אין קאנאדע דורך אן גובערנאטאר אלגעמיינער (Governor General) וועלכע האט גארנישט קיין פאליטישע קראפט. דער הויפט עקזעקיוטיוו איז דער פרעמיער מיניסטער וועלכער ווערט ערוועלט דורך די לעגיסלאטור. די פארלאמענט איז 100 פראצענט ערוועלט דורך וואלן אין וועלכע אלע בירגערס קענען וויילן יעדע 5 יאר. די ריכטערס פאר די הויכע געריכט ווערן ערוויילט דורך די פעדעראלע און פראווינציאלע רעגירונגען.
די רעגירונג האט צוויי טראדיציאנאלע פארטייען וועלכע זענען די ליבעראלע פארטיי און די פראגרעסיוו קאנסערוואטיווע פארטיי. די צוויי פארטייען האבן אויך ערוויילטע באאמטער אין אלע פראווינציאלע רעגירונגען. ווען איין פארטיי איז אין מאכט איז די אנדערע די אפיצילע אפאזיציע אין פארלאמענט. אין 993' האט זיך דאס בילד געטוישט ווען די קאנסערווטיוון זענען באזיגט געווארן דורך די ליבעראלן און די בלאק קוויבעקוואס פון קוויבעק זענען אריינגעקומען צווייט און געווארן די אפיצילע אפאזיציע אין פארלאמענט. אין 997' זענען די בלאק קוויבעוואס איבערגענומען געווארן פון די שטארק אריינקומענדיגע רעפארם פארטיי וועלכע איז דאן געווארן די אפאזיציע אין פארלאמענט. די רעפארם פארטיי האט זיך שפעטער געענדערט איר נאמען צו די קאנאדישע אליאנץ. זי איז צוזאמענגעשטעלט פון מערב פראווינצן.
זינט דעם צווייטן וועלט קריג האט די פעדעראלע רעגירונג שטארק פארמערט אלע סאציאלע סערוויסעס ווי מעדיקל קער, פענסיע, און קינדער געלט. די פראווינציאלע רעגירונגען האבן קאאפערירט אבער זענען אלע געווען באזארגט אז מיט דעם וועט די פעדעראלע רעגירונג פארמינערן די טראדיציאנאלע קראפט וואס די פראווינציאלע רעגירונגען האבן. ספעציעל איז די זארג געווען אין קוויבעק וואו די פראווינציאלע רעגירונג האט מורא פאר א דאמינירונג פון די ענגליש רעדנדיגע מאיאריטעט פון לאנד.
אין אויסערן פאליסי האט זיך קאנאדע צוגעטשעפעט צו די נישט קאמוניסט קראפטן דורכאויס דעם קאלטן קריג און האט פארארדענט טרופן צו נאט"א, אן אליאנץ געפארעמט צוריק צוהאלטן די געפאר פון די קאמוניסטישע אגרעסיע. וויאזוי אימער, האט קאנאדע קיינמאל נישט געוואלט זיין א גרויסע מיליטערישע מאכט. זייענדיג א שטארקע שטיצער פון די פאראייניגטע פעלקער האט קאנאדע שטענדיג געשיקט מיליטערישע טרופן און געצייג אין אלע יו-ען אונטערגענומענע שלום אפעראציעס.
די צענטראלע רעגירונג האט די פולע מאכט אויף אלע אפטיילונגען וועלכע זענען נישט צוגעטיילט פאר די פראווינציאלע רעגירונגען ווי שטייערן, חובות, מיליטער, באנקירונג, קאמערץ, נעוויגאציע, שיפינג, ענעריגע פאסט, צענזוס, סטאטיסטיק און נאך. אויף אימיגראציע און ארגיקולטור קען די פעדעראלע רעגירונג אסאך מאל איבערגעבן אין טייל פאר די פראווינציאלע רעגירונגען אויב נויטיג.
אין 982' האט די סופרים קארט איבערגעמאכט די קאנסטיטוציע און צוגעלייגט די באוואוסטע טשארטער אף פרידאם וועלכע האט פארזיכערט פאר אלע בירגער פונדאמענטאלע פרייהייט צו וויילן אין אלע וואלן, פרעסע, קעמפן דיסקרימינאציע, שפראך, און נאך פרייהייטן מיט וועלכע קאנאדע סימבאלאזירט. די טשארטער האט אויך אסאך געענדערט די פאליטישע סיסטעם פון מאכן און טוישן געזעצן און דאס טוישן א פאליסי אפילו עס קלאפט אן אין אנדערע טשארטער פראוויזיע'ס. די נייע קאנסטיטוציע איז אונטערגעשריבן געווארן דורך אלע פראווינציאלע פרעמיערס אויסער דער פרעמיער פון קוויבעק וועלכער האט אפגעזאגט אונטערצושרייבן ווייל די נייע טשארטער האט נישט געשטימט מיט קוויביקס פאליסיס. יענער אקט האט געפירט צו די פארשטערקערונג פון די סעפעטעריסטישע גרופע און א רעפערענדום אין 995' וועלכע זיי האבן שיעור נישט געוואונען.
פעדעראלע רעגירונג ארגאניזאציע.
די פארלאמענט באשטייט פון דריי חלקים: די גאווערנער דזשענעראל, די סענאט, און די הויז אף קאמאנס. די הויז אף קאמאנס האט 3 מאל אזויפיל מיטגלידער ווי די סענאט. דער פרעמיער מיניסטער און די עקזעקיוטיוו קאבינעט זענען אלע מיטגלידער אין די פארלאמענט, געווענליך אין די הויז אף קאמאנס.
דער גאווערנער דזשענעראל איז א רעפרעזענטעטיוו פון די מאנארך וועלכע איז די בריטישע קעניגן. עס זענען אויך פאראן 10 לוטענעט גאווערנערס איינס פאר יעדע פראווינץ. דער גאווערנער דזשענעראל ווערט ערוועלט דורך דעם פרעמיער מיניסטער און דארף באקומען די אומאפיציעלע צושטימונג פון די מאנארך. ענגליש רעדנדיגע זענען שטענדיג געקליבן געווארן פאר גאווערנער דזשענעראל. די טערמין פון א גאווערנער דזשענעראל איז געווענליך 5 יאר.
דער גאווערנער דזשענעראל'ס ראלע איז נישט מער ווי א צערעמאניאלע. ער אדער זי (די היינטיגע גאווערנער דזשענעראל איז א פרוי) דארף באשטעטיגן און אונטערשרייבן יעדע ביל אין נאמען פון די מאנארך, אויפזאגן און איינשווערן מיטגלידער, אויטאריזירט אלע טריטיס, און גיט באערדעס פאר די וואס דארפן דאס באקומען. אפיציעל דארף דער גאווערנער דזשענעראל אריינשטעלן דעם פרעמיער מיניסטער און די קאבינעט מיטגלידער, אבער אזויווי עס האט אבער נישט קיין פאליטישע קראפט מוז ער אדער זי סייווי מיטשטימען מיט יעדע אויסוואל וואס די קאמאנס ערוועלט. אין אנדערע ווערטער איז די גאווערנער דזשענעראל נאר א סימבאליזירנדע מאנארך.
די הויפט עקזעקיוטיוו איז דער פרעמיער מיניסטער, געווענליך דער פירער פון די פארטיי מיט די מערסטע זיצן אין פארלאמענט. קאנאדע'ס פארלאמענטרי סיסטסעם איז נאכגעמאכט פון בריטען אז אויך דער פרעמיער מיניסטער מוז ווערן ערוועלט אין א לאקאלע ריידינג ווי אלע אנדערע פארלאמענט מיטגלידער. דעם פרעמיער מיניסטער'ס פאזיציע באקומט ער נאר ווייל זיין פארטיי האט די מאיאריטעט אין די הויז אף קאמאנס און ווייל ער איז דער פירער פון די פארטיי. דער סיסטעם ווערט אנגערופן די פארלאמענטרי סיסטעם. (אין אמעריקע ווערט דער פרעזידענט ערוועלט אין א באזונדערע עלעקציע און צומאל קען אן אנדערע פארטיי האבן די מאיאריטעט אין די רעגירונג). אויב דער פרעמיער מיניסטער רעזיגנירט אלס פירער פון די פארטיי בעפאר די קומענדיגע וואלן ווערט דער נייער פירער פון די פארטיי אויטאמאטיש אויפגענומען אלס פרעמיער מיניסטער ביז ווילאנג נייע וואלן קענען אפגעהאלטן ווערן.
די פאראנטווארטליכקייט פון דעם פרעמיער מיניסטער איז די פאליסי פון די רעגירונג איבער אלע הויפט אישוס. דער פרעמיער מיניסטער ערוועלט זיך אליינס זיין עקזעקיוטיוו קאבינעט וועלכע זענען אלע ערוועלטע פארלאמענט מיטגלידער. (אין אמעריקע ברענגט דער פרעזידענט מיט זיך א פארטיגע קאבינעט וועלכע זענען קיינער נישט ערוועלט און זענען נישט קיין מיטגלידער אין די רעגירונג). דער גאווערנער דזשענעראל דארף געבן די באשטעטיגונג אויף די אויסוואל פון די קאבינעט. דער פרעמיער מיניסטער איז אויך דער וואס רעקעמאנדירט וועמען מען זאל אריינשטעלן אין די ציווילע סערוויס אפטיילונגען, אין די סענאט, און אין די יוסטיץ דעפארטמענט. די קאבינעט באשטייט פון 40 מיטגלידער וועלכע זענען ווי די עקזעקיוטיוון צו די צענדליגער רעגירונג אפטיילונגען ווי פינאנץ, אימיגראציע, לעיבאר, געזונטהייט א.א.וו.
די טערמין פאר דעם פרעמיער מיניסטער איז 5 יאר אבער רוב פרעמיער מינסטער'ס פאררופן נייע וואלן בעפאר זייער טערמין לויפט אויס. עס איז נישטא קיין רעגולאציעס אויף ווילאנג א פרעמיער מינסטער קען בלייבן אין אמט. עס זענען שוין געווען קאנאדער פרעמיער מיניטערס וואס האבן געדינט עטליכע טערמינען פון וועלכע עס זענען טיילמאל געווען אפגעטיילט איינע פון די אנדערע מיט עטליכע יאר. דער היינטיגער פרעמיער מיניסטער דזשאן קרעטעין האלט שוין ביי זיין דריטן טערמין, זייענדיג אין אמט זינט 93'. דער פרעמיער מיניסטער קען אפגעזאגט ווערן פון אמט אויב א מערהייט פון פארלאמענט פירט דורך א "נאן קאנפידענס" שטימע – וועלכע איז א דעקלעראציע פון די פארלאמענט אז זיי שטיצן מער נישט דעם פרעמיער מיניסטער. אזא שטימע צווינגט דעם פרעמיער מיניסטער אדער צו רעזיגנירן אדער צו פאררופן נייע וואלן אויב ער האט נאך א שאנס נאכאמאל צו געוואונען.
די מיטגלידער פונעם סענאט ווערן איינגעשוואוירן דורך די גאווערנער דזשענעראל אבער ווערן ערוועלט דורך דעם פרעמיער מיניסטער. איינמאל א סענאטאר איז אין אמט קען ער דארט בלייבן ביז ער ווערט 75 יאר אלט. צו ווערן געקליבן פאר די סענאט איז א כבוד פאר א פאליטישן. צו זיין א סענאטאר מוז מען האבן א גרויסע אייגנטום פון לאנד, מען מוז זיין 30 יאר אלט, און וואוינען אין דעם פראווינץ צו וועלכע מען ווערט געשעטעלט. די סענאטארס זענען די רעפרעזענטירן פון די פרינציפאלע ראיאנען. אין סך הכל איז פאראן 104 סענאטארס אבער עס קען צוגעלייגט ווערן ביז נאך 8 אין ספעציעלע פעלער.
דער באדייט פון די קאנאדער סענאט איז ליבערשט אויסגעשטעלט ווי די בריטישע הויז אף לארד'ס ווי די אמעריקאנער סענאט. כאטש די סענאט האט אסאך מאכט און קען צושטערן סיי וואס עס געפעלט איר נישט, איז עס בעיקר געשטעלט געווארן פאר א צווייטע איבערטראכטונג נאך די הויז אף קאמאנס בעפאר א געזעץ ווערט דורכגעפירט. א באזונדערע אישו וואס די סענאט איז פאראנטווארטליכט איז די עקאנאמיע. זי דארף איבערקוקן אלע סאציאלע עקאנאמישע אישוס וואס איז וויכטיג פאר דאס לאנד און זיי גוט אויספארשן, וועלכע פירט אסאך מאל צו ענדערונגען אין די רעגירונג'ס פאליסיס.
די מיטגלידער פונעם הויז אף קאמאנס ווערן דירעקט ערוועלט דורך די ציווילע וויילער יעדע 5 יאר. יעדע פראווינץ אדער טעריטאריע איז צוטיילט צו עטליכע ריידינגס, געוואנדן לויט די צאל באפעלקערונגען, און יעדע ריידינג ערוועלט איין מיטגלידער. די סך הכל צאל פון מיטגלידער אינעם הויז אף קאמאנס שטייט היינט ביי 301 אבער עס ווערט שטענדיג פארמערט נאך יעדע צענזוס. יעדע ריידינג האט בערך 100,000 וויילער און אויב עס ווערט מער גרינדעט די פראווינציאלע רעגירונג נאך א ריידינג. ווען אימער א זיץ ווערט ליידיג צוליב סיי וועלכע סיבה מוז מען דאס באלד ערזעצן מיט וואלן וואס ווערט אנגערופן א ביי-עלעקציע.
צו קוואליפיצירן פאר אן עלעקציע צו די הויז אף קאמאנס מוז דער קאנדידאט זיין אינגאנצן 18 יאר אלט און מוז נאמינירט ווערן דורך זיין אייגענע פארטיי נאכדעם וואס ער דעגרייכט א געוויסע פארטיי שטאפל. אויסער אויב איינער לויפט אלס אן אינדעפענדענט דעמאלט ברויך ער נישט קיין שום נאמינאציע. דער קאנדידאט מוז נישט ארגינעל וואוינען אין די ריידינג אין וועלכע ער לויפט אבער איינמאל ער געוואונט מוז ער דאס טאן.
אין פראקטיק איז די הויז אף קאמאנס די הויפט לעגיסלאטיווע אפטיילונג וואו רוב וויכטיגע בילס ווערן פארגעלייגט און שטודירט. דער פרעמיער מיניסטער און רוב עקזעקיוטיוו קאבינעט מיטגלידער זענען אויך מיטגלידער אים די הויז אף קאמאנס. אויב די רעגירונג פארלירט די שטיצע פון א מאיאריטעט אין קאמאנס מוז מען פאררופן נייע וואלן, דערפאר שטימען נישט די מיטגלידער פון די פארטיי קעגן די רעגירונג. אלע דיסקוסיעס און מיינונגען אינערהאלב די פארטיי ווערן דעבאטירט אין פריוואטע מיטינגען אדער פארטיי קאקוס. איינמאל די דעבאטע איז פאראיבער וועלן אלע מיטגלידער פון די פארטיי שטעלן איין פראנט אין פארלימענט און אזוי ארום קענען אנהאלטן די קראפט.
אלע אנדערע פארטייען אין די הויז אף קאמאנס וועלכע שטיצן נישט די רעגירונג זענען באקאנט אלס די אפאזיציע. די מאיאריטעט פארטיי מיט די מערסטע זיצן נאך די רעגירונג'ס פארטיי איז די אפיציעלע אפאזיציע און האט ספעציעלע פריווילעגיעס. דער פירער פון יענע פארטיי איז איינע פון די מערסט וויכטיגסטע פיגורן אין די פארלאמענט. די פארלאמענט סיסטעם פארלאנגט אז די אפאזיציע פארטיי מוז האלטן אנדערש ווי די רעגירונג'ס פארטיי אין יעדע אישו כדאי יעדע אישו און ביל זאל קענען גוט דעבאטירט ווערן בעפאר עס ווערט געטאן. דער פרעמיער מיניסטער און זיינע פארטיי מיטגלידער דארפן זיין גרייט צו יעדע צייט אפצוענטפערן און צו פארשטיין געבן די רעגירונג'ס פראגראמען אדער אקציעס צו די אפאזיציע.
"זעט: קאנאדע'ס פרעמיער מיניסטארן"
יוסטיץ.
די לעגאלע סיסטעם אין קאנאדע איז אויפגעצויגן געווארן לויט די ענגלישע געזעצן, אויסער אין קוויבעק, וואו די קוויבעקער פראווינציאלע רעגירונג האט איר אייגענע ציווילע געזעצן וועלכע איז נאכגעמאכט די ארגינעלע פראנצויזישע געזעצן וועלכע האלט נאך אן זינט 804'. די פעדעראלע גערעכטיקייט איז אנגעפירט דורך די סופרים געריכט פון קאנאדע, וועלכע איז צוזאמענגעשטעלט דורך א טשיף ריכטער און 8 הילפס ריכטער אונטער אים, פון וועלכע דריי זענען פון קוויבעק. די סופרים קארט געפינט זיך אין דער הויפט שטאט אטאווע און פירט אן מיט אלע ציווילע, קרימינאלע, און קאנסטיטוציאנאלע געזעצן. די צווייטע גרעסטע געריכט נאך די סופרים קארט איז די פעדעראלע געריכט פון קאנאדע וועלכע איז צוטיילט צו צוויי אפטיילונגען: די אורטייל געריכט און די אפיעל געריכט. אינעם פעדעראלן געריכט ווערן געברענגט פארשידענע קעיסעס, אריינגערעכנט די וואס קלאגן די פעדעראלע רעגירונג. די פראווינצן האבן אלע סופרים קארטן און אסאך קליינע ציווילע געריכטן צוטיילט אין די ראיאנען.
פראווינציאלע רעגירונגען.
קאנאדע איז צוזאמענגעשטעלט דורך 10 פראווינצן, יעדע איינע מיט אן אייגענע לעגיסלאטור און אדמיניסטראציע. אלע פראווינציאלע רעגירונגען זענען אויסגעשטעלט אין סטרוקטור ווי די פעדעראלע נאציאנאלע רעגירונג. די מאנארך איז רעפרעזענטירט אין יעדע פראווינץ דורך א לוטענעט געווארנער וועלכע ווערט איינגעשטעלט דורך די גאווערנער דזשענעראל מיט די צושטימונג פון דעם פרעמיער מיניסטער. די פראווינציאלע רעגירונגען ווערן ערוועלט יעדע 5 יאר.
דער אנפירער פון א פראווינציאלע רעגירונג איז דער פרעמיער וועלכער ווערט אייגעשוואוירן דורך דעם לוטענעט גאווערנער נאכדעם וואס זיין פארטיי געווינט א מערהייט אין די פראווינציאלע עלעקציעס. דער אויסשטעל פון די פראווינציאלע לעגיסלאטור איז גענוי ווי אין די הויז אף קאמאנס. דער פרמיער מוז אנהאלטן א מאיאריטעט און טוט זיך אליין ערוועלן אן עקזעקיוטיוו קאבינעט מיט מיניסטארן פאר יעדע אפטיילונג. פארשטייט זיך אז אלע עקזעקיוטיוון זענען מיטגלידער פונעם אזויגערופענעם טשעמבער.
די יאקען און נארטוועסט טעריטאריעס ווערן יא געפירט דורך אטאווע וועלכע האט אריינגעשטעלט א קאמישענער אין די הויפט געגענטער (יעלאונייף אין די נארטוועסט טעריטאריעס און ווייטהארס אין די יאקען טעריטאריעס). אונטער דעם קאמישענער איז פאראן אן ערוועלטע קאונסיל אזויווי אין רוב שטעט אין דער וועלט. די קאונסיל האט אבער נישט די פולע קאנטראל אויף די טעריטאריע אזיווי די פראווינציאלע רעגירונגען און טייל דעפארטמענטס ווערן דירעקט געפירט דורך די פעדעראלע רעגירונג.
א דריטע טעריטאריע איז געגרינדעט געווארן אין 999' ארויס פון די נארטוועסט טעריטאריעס און איז א נאמען געגעבן געווארן נועווענאט. די טעריטאריע נעמט אריין 2 מיליאן קוואדראט קילאמעטער פון ארקטיק געגענטער. די קליינע טעריטאריע האט זיך אויך אן אייגענע קאונסיל מיט א קאמישענער און איז באזעצט מיט אינדיגינוס מענטשן.
פאליטישע פארטייען.
די שטארקסטע נאציאנאלע פאליטישע פארטייען אינעם לעצטן דור זענען די פראגרעסיוו קאסערוואטיוון און די ליבעראלן. די דריטע גרעסטע פארטיי מיט די טראדיציאנאלע נאציאנאלע שטיצע איז די ניו דעמאקראטיק פארטיי (ען-די-פי). די פראגרעסיוו קאנסערוואטיווע פארטיי האט געווענליך געשטיצט די לימיטאציע צו סטעיט קראפט און א פיסקאלע אחריות, ווען די ליבעראלן האבן שטענדיג געצילט צו אריינמישן די רעגירונג אין אלע אפטיילונגען, ספעציעל אין די עקענאמיע. די ליבעראלן זענען אויך שטענדיג באטראכט געווארן אלס די פארטיי וועלכע איז טראדיציאנעל די מערסטע אפען פאר אימיגראציע.
די קלענערע ען-די-פי וועלכע איז צוזאמענגעשטעלט געווארן מיט די געוועזענע קענעדיען לעיבאר און פראטעסט מואוומענטס פארטייען שטיצט פראגראמען וועלכע פארמערן סאציאלע און עקענאמישע אייניקייט. די ען-די-פי פאררופט זיך אלס די פארטיי וועלכע שטעלט פאר די געווענליכע פשוט'ע איינוואוינער אבער עס איז איר נאך קיינמאל נישט געלונגען צו באקומען די אויבערהאנט און פירן די רעגירונג. מיט דעם אלעם האט די פארטיי א שטארקן כוח מיט וועלכע זי שטיצט געווענליך די ליבעראלן. פראווינציאלע רעגירונגען האט די ען-די-פי פארטיי יא באוויזן צו געווינען אין 4 פראווינצן.
אין די 93' עלעקציע האבן נאר די ליבעראלן אנגעהאלטן זייער פאליטישע באזע, ווען די צוויי אנדערע פארטייען האבן אסאך פארלוירן ווען די פערטע גרויסע פארטיי, די בלאק קוויבעקיאס איז געגרינדעט געווארן דורך די קוויבעקער צו שיצן קוויבעק'ס אינטערעסן און צו פרעדיגן סאוורענטי (זעלבשטענדיקייט). די צוויי אנדערע פארטייען זענען ממש צוזאמענגעפאלן און די בלאק קוויבעקיאס איז געווארן די אפיציעלע אפאזיציע אין די רעגירונג. דער דעמאלטדיגער פירער פון די בלאק קוויבעקיאס, לוסיען בושארד, האט באלד דערנאך פארלאזט זיין שטעלע צו ווערן דער פרעמיער פון קוויבעק. דערווייל איז נאך די בלאק קוויבעקיאס זייער שטארק אבער איז שוין היבש רעדוצירט געווארן זינט די אינטערעסן פאר זעלבשטענדיקייט האט אסאך נאכגעלאזט און די פארטיי האט פארלוירן איר אפיציעלע אפאזיציע צו די קענעדיען עלייענץ פארטיי. אויב קוויבעק וועט אמאל געוואונען פולע זעלבשטענדיקייט וועט זי גענצליך אויפלעזן איר פארטיי אין די פעדעראלע רעגירונג.
די קענעדיען עלייענץ, וועלכע האט סוקסעסירט די רעפארם פארטיי, איז שטארק געווארן נאכדעם וואס זי האט אנגעהויבן שטיצן קאנסערוואטיווע אישוס ווי שניידן שטייערן און רעגירונג'ס פונקציעס און האט געשטערט די קוויבעקער פון אירע פלענער. דער פירער פון די פארטיי, סטאקוועל דעי, האט גאר שטארק געפירט די פארטיי וועלכע האט ווידער געוואונען אין 00' מיט אן אויסערגעווענליכן שטארקייט, צונעמנדיג נאך אפאר זיצן אין פארלאמענט. דעי האט שפעטער געמוזט רעזיגנירן נאכדעם וואס עס זענען ארויפגעצויגן געווארן אויף אים עטליכע סקאנדלן.
סאציאלע סערוויסעס.
קאנאדע איז א ריכטיגע סאציאלע רעגירונג מיט די מאקסימולע וועילפעיר פראגראמען וואס מעגליך. די רעיגירונג גיט אומזיסטיגע העלט קעיר פאר ארים און רייך אייניג, פענסיע פאר רעטייערמענט און דיסעביליטי, ענפלאוימענט אינשורענס ביז א יאר, און קינדער געלט פאר ארימע און מיטל פארדינער פאמיליעס צו העלפן אויפציען קינדער. אחוץ די אלע פראגראמען שפענדעט די רעירונג ביליאנען דאלארן פאר די פראווינציאלע רעגירונגען צו העלפן מיט אויפציאונג און סאציאלע הילף פאר די וואס דארפן דאס. אלעס צוזאמען קאסט דאס אפ פאר די רעגירונג 57.3 ביליאן דאלאר פער יאר און נאך 9 ביליאן פאר די העלט קעיר סיסטעם.
די אדמיניסטראציע פון וועלפעיר סערוויסעס איז אין גרעסטן טייל די אחריות פון די פראווינציאלע רעגירונגען וועלכע צוטיילן עס צווישן מוניציפאליטיס. די פראווינציאלע רעגירונגען זענען אויך פאראנטווארטליכט פאר ערציאונג וועלכע זי דארף ארויפברענגען אויף הויכע שטאפלן. העלט און ערציאונג זענען די עיקר פליכטן פון די פראווינציאלע רעגירונגען וועלכע גיבן אויס פארדעם ארום 50 ביז 60 פראצענט פון זייער בודזשעט. די העלט קעיר סיסטעם אין קאנאדע איז באמת געגרינדעט געווארן דורך די פראווינציאלע רעגירונגען אין 947' וועלכע האבן געפירט צו די גרינדונג פון די קאנאדע העלט אקט אין 966'. נאך היינט זענען די פראווינציאלע רעגירונגען די וואס צושפרייטן און אפערירן די העלט קעיר סיסטעם מיט אסאך פינאנציעלע הילף פון די פעדעראלע רעגירונג.
מיט דער צייט איז קאנאדע געוואקסן און מער קרענק האט אנגעהויבן פלאגן דאס לאנד וועלכע האט געקאסט צופיל געלט פאר די רעגירונג, ביז עס איז שוין געווארן א דעפיציט. די רעגירונג האט זינט דעמאלט אנגעהויבן פאדערן אפצאלן אויף אסאך מעדעצינען און איבעריגע דאקטוירים באזוכן און געעפענט קליינע פריוואטע קליניקס אלעס כדי צו מאכן אביסל קעש וועלכע פאדערט זיך וויכטיג פאר די רעגירונג'ס קאסע.
פארטיידיגונג.
אלס א לאנד מיט נאר 30 מיליאן איינוואוינער ווערט קאנאדע נישט פאררעכנט אלס א צענטראלע מיליטערישע קראפט. די קאנאדער רעגירונג האט אין 94' ערקלערט אז די קאנאדער כוחות פליכט איז היינט צו טאג נאר צו היטן דאס לאנד און וואסערן און צו געבן אינטערנאציאנאלע סעקיוריטי פאר יו-ען געשטיצטע מיסיעס.
די קאנאדער מיליטער זענען ענדערש איין סיסטעם ווי זייענדיג צוטיילט אין אן ארמיי, עירפארס, נעיווי, און נאך. דער אנפירער פון די מיליטערישע כוחות איז דער טשיף אויף די דעפענס סטעף. אונטער זיין קאמאנד איז דאס מיליטער צוטיילט אין 3 טיילן: די לופט כוחות, מעריטיים, און לאנד כוחות. מיליטרישע סערוויס איז 100 פראצענט וואלונטירנדיג מיט'ן אויסנאם ביי א קריטישע קריג ווי ביי די צווייטע וועלט קריג.
קאנאדע איז איינע פון די גרינדער מיטגלידער פון נאט"א זינט זי איז אויפגעשטעלט געווארן אין 49'. דאס מיליטער האט צו יעדע צייט גרייט א מיליטער אין אייראפע פאר סיי וועלכע נאט"א מיסיע. קאנאדע האלט אויך פעסט מיט אין די אמעריקאנער און אייראפעאישער ספעיסקרעפט פראגראמען צו וועלכע זי האט שוין אריינגעברענגט אסאך געלט און וויסנשאפט. קאנאדע האט אנטייל גענומען אין די אינטערנאציאנאלע ספעיס צענטער דורך שענקן איין טייל. קאנאדע'ס מיליטער ווערט באטראכט אין דער וועלט אלס איינע פון די וועלט'ס פרידנס אנהאלט נאציאנען. אלעס צוזאמען האט זי שוין געשיקט 85,000 פערסאנעל אויף פארשידענע שלום מיסיעס, א טייל וועלכע גייען נאך היינט אן.
די מיליטערישע כוחות איז אויך שוין 3 מאל גענוצט געווארן אינלאנד צו פארהאלטן אומרוען איינמאל אין קוויבעק אין פרעמיער מיניסטער טראדאו'ס צייטן ווען עס האט געדראעט טעראריסטישע אטאקעס דורך קוויבעקער טעראריסטן און א צווייט מאל ווען א גרופע אינדיגינוס איינוואוינער אין קוויבעק האבן געוואלט רעוואלטירן און אין 95' ביי אן אינצידענט אין בריטיש קאלאמביע.
קאנאדע האט קיינמאל נישט געפינען פאר וויכטיג צו שטארקן איר מיליטער נאר ליבערשט פרובירט עס צו שניידן. די מיליטער האט נישט קיין הויכע פראפייל אין לאנד און מיליטערישע געשעענישן האט א קליינע אפעקט אין פאליטיק. 10 יאר צוריק האט די מיליטער פארמאגט קנאפע 120,000 פערסאנעל וועלכע האט אפגעקאסט די רעגירונג 11.3 ביליאן דאלאר. ביז אין 97' האט שוין די ציפער געהאלטן ביי 61,600 גרייטע פערסאנעל און נאך 28,700 פאר רעזערוו. ארגינעל האט די רעגירונג געפלאנט צו שניידן די מיליטער'ס קאסטן צו 10 ביליאן דאלאר אבער די סעפטעמבער אטאקעס אויף אמעריקע האט אויפגעברענגט אסאך קריטיק אז די רעגירונג איז זייער צוריקגעשטאנען און מוז זיך מער אנטוואפענען צו זיין גרייט על כל צרה שלא תבא.
אויסערן פאליטיק.
קאנאדע'ס אויסערן פאליסיס ווערן קאארדירנירט דורך די דעפארטמענט אף פאריען אפעירס און אינטערנעשאנעל טרעיד. קאנאדע נוצט אירע השפעות צו קוראזשירן דעמאקראטיע, די זיכערהייט פון מענטשליכע רעכט, פרייע האנדל, און פרידנדיגע רעזאלוציעס פאר קאנפליקטן. די היינטיגע ליבעראלע רעגירונג איז ביי דער מיינונג אז מער האנדל ברענגט מער דעמאקראטיע און שלום. די פאליסי איז געמאלדן געווארן אין 990' דורך דער היינטיגער פרעמיער מיניסטער דזשאן קרעטעין און האט ארויסגערופן אסאך קריטיק אינערהאלב דאס לאנד און נאכמער אין אמעריקע. וויאזוי אימער, איז אבער די פאליסי זייער גוט אויפגענומען געווארן אין די קאנאדער ביזנעס וועלט און מען האט אנגעהויבן פארמערן האנדל אין די גאנצע וועלט, ספעציעל אין אפריקע און אין קובא, וואו אמעריקע האלט נאך היינט אן איר עמבארגא.
די נייע פאליסי האט שפעטער (אין 96') געברענגט די פאראייניגטע שטאטן צו מאכן די "העלמס בורטאן אקט" וועלכע האט פארבאטן געוויסע ביזנעס פירער וועלכע האבן אנגעפירט מיט די האנדל אין קובא אריינצוקומען אין די פאראייניגטע שטאטן. קאנאדע האט באלד צוריקגעשלאגן דורך גרינדן די "פאריען עקסטרעטעריטאריעל מעזשורס אקט", פארבאטנדיג קאנאדער פירמעס צו אבזערווירן אמעריקאנער עמבארגאס. די צוויי אקטן האבן אנגעהאלטן איין יאר ביז ווען די פאראייניגטע שטאטן האט צוריקגעצויגן פון איר אקט. היינט איז שוין אמעריקע ווייכער צו קובא און עס איז שוין פאראן א שטארקע שטיצע אויפצולעזן די אמאליגע עמבארגא מיט קובא.
קאנאדע שיקט אסאך הילף פאר דריטע וועלט לענדער ווי געלט און מעדיצינישע הילף. אין 68' האט די רעגירונג געגרינדעט די קענעדיען אינטערנאציאנאלע דעוועלאפמענט אגענטור (סי-עיי-די-עי), א ספעציעלע אגענטור אנצופירן מיט הילף פאר די וועלט. די אגענטור שיקט ביליאנען דאלארן יערליך פאר אסאך לענדער וואס האלטן זיך אינמיטן דעוועלאפן און א טייל פאר די יו-ען. די אגענטור האט אויפגעשטעלט א ריסורטש צענטער צו אדאפטירן סייענס און טעכנאלאגיע פאר דריטע וועלט לענדער.
קאנאדע איז פון די שטארקסטע שטיצער אין די יונייטעד נעישאנס און שפילט דארט א גרויסע ראלע. אין די געוועזענע יארן האט קאנאדע איינגעשטעלט עטליכע שלום פאליסיס וועלכע האבן איר געגעבן א רעפוטאציע אלס א לאנד וואס זוכט שלום. די באקאנסטע פון אזא פאל איז געווען ביי די סועז קאנאל קריזיס אין 56' ווען דער דעמאלטדיגער פרעמיער מיניסטער ליסטער פירסאן האט פארגעשטעלט די אינטערנאציאנאלע שלום כוחות וועלכע האט נאך היינט דארט קאנטראל און האט יענעם יאר געוואונען די אינטערנאציאנאלע "נאבעלע שלום פרייז" וועלכע האט אים געגעבן די מעגליכקייט פארשפרייטן שלום אויך אויף אנדערע ערטער.
קאנאדע שטיצט די יו-ען אין עטליכע וועגן: זי איז די פערטע גרעסטע פינאנציעלע ביישטייערער, פארנעמט 10 פראצענט פון דער וועלט'ס אינטערנאציאנאלע שלום טרופן, און טוט אסאך פאקטישע ארבעט ווען עס קומט צו שלום מיסיעס. קאנאדע איז נאך געווען פארמישט אין די ערשטע אינטערנאציאנאלע שלום מיסיעס: קאשמיר אין 48', פאלעסטינע אין 53', קאנגא אין 60', און ציפערן אין 64'. קאנאדע האט אויך שטענדיג געשיקט א צאל טרופן און מיליטערישע געצייג אין יו-ען געשטיצטע קריגן ווי די קארעא קריג (53'-50'), ביי די פערסישע גאלף קריג אין 91', און לעצטענס ביי די אפגאניסטאנער קריג. קאנאדע האט אויך די מלחמות (אחוץ די אפגאניסטאנער קריג) פרובירט צו פארהאלטן דורך פארהאנדלונגען. שטייענדיג הארט פאר די קריג קעגן איראק (ווען די שורות ווערן געשריבן) איז קאנאדע דערווייל קעגן גיין אין קריג אזוי לאנג ווי די יו-ען וועט נישט דורכפירן א רעזאלוציע אז מען קען גיין אין קריג.
קאנאדע'ס היסטאריע הייבט זיך אן נאך מיט הונדערטער יארן צוריק ווען די אייראפעאישע האבן אנגעהויבן באזעצן די קאנאדער טעריטאריע. דער פראצויזישער אויספארשער סאמועל דע שאמפליין איז אנגעקומען אין 1603 און האט אויפגעשטעלט די ערשטע אייראפעישע יישובים, פארט ראיאל אין 1605 און קוועבעק סיטי אין 1608. די ענגלישע האבן עטאבלירט פישעריי פאסטן אין ניופאנדלאנד אין 1610 און האבן באזעצט די דרייצן קאלאניעס צו דער דרום זייט. פון 1689 ביז 1763 איז געווען פיר צווישן-קאלאניעשע קריגן. ביים בונד פון אוטרעכט (1713) איז נאווא סקאשא געקןמען אונטער בריטישער הערשאפט. מיט'ן בונד פון פאריז (1763) האט פראנקרייך נאכגעגעבן קאנאדע מיט רוב פון נייער פראנקרייך צום פאראייניגטן קעניגרייך.
אין 1763 איז נייער פראנקרייך געווארן דער פראווינץ פון קוועבעק.
אין 1791 איז דער פראווינץ פון קאנאדע צעטיילט געווארן אויף צוויי: אויבער קאנאדע (ענגליש רעדערס) און אונטער קאנאדע (פראנצויזיש רעדערס). אין 1867 דער בריטיש נארד אמעריקע אקט האט אויפגעשטעלט א קאנפעדעראציע פון איין דאמיניע קאנאדע מיט פיר פראווינצן: אנטעריא, קוועבעק, נאווא סקאשא און ניי ברונסוויק.
אין דער צווייטער וועלט קריג האט קאנאדע אונטער פרעמיער מיניסטער מאקענזי קינג געעפנט מלחמה קעגן דייטשלאנד דריי טעג נאך בריטאניע.
אין 1949 איז ניופאנדלאנד געווארן דער צענטער פראווינץ פון קאנאדע.
אידן אין קאנאדע און איר היסטאריע.
עס וואוינען היינט ארום 350,000 אידן אין קאנאדע צושפרייט אין 8 שטעט. די גרעסטע צאל אידן וואוינען אין טאראנטא וואו עס איז פאראן די מערסטע ביזנעס. אבער דאס איז נאר אין די לעצטע צענדליגער יארן. בעפאר דעם האבן רוב קאנאדישע אידן געוואוינט אין מאנטרעאל וועלכע איז שטענדיג געווען די הויפט ביזנעס שטאט פון קאנאדע און די גרעסטע טייל אידישע אימיגראנטן זענען דארט באזעצט געווארן, קאנאדע'ס ערשטע שול, ק"ק שארית ישראל-ספאניש-פארטוגעזיש, איז געגרינדעט געווארן אין 777' אין מאנטרעאל נאכדעם וואס די גרופע אידן האבן געהאט געדאווענט צענדליגער יארן אין אן ארויסגעדינגענעם ארט.
די אידישע באפעלקערונג צוטיילט זיך ווי פאלגענד: טאראנטא, אנטעריא: 175,000. מאנטרעאל, קוויבעק: 100,000. ווענקאווער, בריטיש קאלאמביע: 30,000. וויניפעג, מאניטאבע: 15,000. אטאווע, אנטעריא: 12,000. קאלגערי, אלבערטא: 7,500. העמילטאן, אנטעריא און עדמאנטאן, אלבערטא" 5,000. רוב קאנאדישע אידן זענען אשכנזים אבער עס פאראן א גרויסע צאל פראנצויזיש רעדנדיגע מאראקאנער אידן וועלכע וואוינען אלע אין מאנטרעאל. מען שאצט אז ארום א דריטל פון די אידישע באפעלקערונג האלט שבת און א גרויסע טייל דערפון זענען פולע שותמ"צ (נישט פאר אונז געזאגט). די עכט אידישע באפעלקערונג ווערט קלענער פון יאר צו יאר צוליב אסאך געמישטע הייראטן (ליידער) אבער נאך אלץ איז די באפעלקערונג צאל שטארק געשטיגן אין די לעצטע יארן ביז אזוי סאך ווי 14 פראצענט, מאכנדיג איר איינע פון די שנעלסטע וואקסנדיגע באפעלקערונגען. פון די אימיגראנטן זענען 25 פראצענט רוסישע וועלכע האבן אימיגרירט אין די מאסן פון ווען די קאמוניסטישע רעגירונג איז אויפגעלעזט געווארן אין 91'. די צווייטע גרעסטע צאל פון אימיגראנטן זענען פון מדינת ישראל (ארום 20 פראצענט) וועלכע האבן איבערגעלאזט זייער לאנד און געפינען א רואיגערע און פארזיכערטערע לעבן אין קאנאדע. די פרייע און נישט פרייע קאנאדישע אידן (דאס נעמט נישט אריין די פרומע אידן) האבן עטליכע קעגנגעזעצטע מיינונגען לגבי מדינת ישראל און ווערן באטראכט אלס אזוי שטארק פרא מדינת ישראל ווי אידן איבער די וועלט. קאנאדער אידישע פירער האבן שטענדיג געארבעט אריינצוברענגען מער אידישע אימיגראנטן פון אנדערע געפלאגטע לענדער אויף וועלכע די ציוניסטישע פירער האבן געברויזט. אויך לעצטענס ארבעטן די קאנאדער אידישע פירער אריינצוברענגען אסאך אידן פון ארגענטינע אויף וועלכע די ציוניסטן ארבעטן אויך זייער שווער.
אידן האבן אנגעהויבן קומען קיין קאנאדע נאך אין די מיטעלע יארן פונעם 17טן יאָרהונדערט. די פראנצויזישע האבן דעמאלט געהאט קאנטראל אין רוב קאנאדע און האבן אויסגעשלאסן די אידן פון יעדע זאך און זיי אויסגעטיילט צרות און טיילמאל פארטריבן פון זייערע טעריטאריעס. די מאיאריטעט פון אידן זענען טאקע אנגעקומען מיט די בריטישע סאלדאטן וועלכע האבן זיך באזעצט אין מאנטרעאל און געקעמפט פאר קאנטראל איבער קוויבעק (קוויבעק איז דעמאלט געווען נאך פיל גרעסער ווי היינט און האט אריינגענומען אויך עטליכע אמעריקאנער שטעט). די בריטישע האבן נישט געטשעפעט מיט די אידן און די ביסל אידן האבן זיך געגרינדעט א קליינע שול וועלכע האט זיך גערופן "שארית ישראל" ווי פריער דערמאנט. אין אידישע היסטאריע איז באוואוסט די פרענק פאמיליע וועלכע זענען געווען פון די ערשטע אידישע פאמיליעס וועלכע האבן אמיגרירט קיין נארט אמעריקע צוזאמען מיט די בריטישע סאלדאטן מיט וועלכע זיי האבן אנגעהאלטן א נאנטע פריינטשאפט. די פרענק פאמליע האט אסאך אויפגעטאן פאר אידישקייט סיי אין קאנאדע און אויך אין די ערשטע אמעריקאנער שטעט. זיי זענען געווען רייך און געהאט נאנטע פארבינדונגען מיט אלע ענגלישע פירער. די פרענק פאמיליע איז געווען א אידישע סימבאל פאר דריי דורות דענאך זענען די קינדער שוין אוועקגעגאנגען פון די אידישע וועג און האבן מער נישט אינטערעסירט די אידישע באדערפענישן.
אין יענע צייטן האט דאס אידישקייט אין קאנאדע געציילט קוים עטליכע מינינים. א צענזוס פון 831' צייגט אז עס זענען נישט געווען מער ווי 107 רעגיסטרירטע אידן אבער היסטאריקער זאגן אז עס זענען געווען מער אידן נאר זיי האבן זיך נישט רעגיסטרירט אויס מורא פאר זייער אידישקייט. אין 832' האבן שוין די אידן באקומען אלע ציווילע רעכט ווי אלע בירגער. נאך אלץ איז א איד'ס געזיכט געווען ווי א מאדנע באשעפעניש פאר די איבעריגע איינוואוינער. ממש בעפאר דעם 19טן יאָרהונדערט האבן די ניי אנגעקומענע אידישע אימיגראנטן זיך אנגעהויבן באזעצן אין די אלע אויבנדערמאנטע שטעט אין פראווינצן, די גרעסטע טייל דערפון אין געווען אין אנטעריא. ביים אריינטערעטונג פונעם 19טן יאָרהונדערט האט די אידישע באפעלקערונג געציילט ארום 3,000 נפשות.
מיט עטליכע יאר שפעטער האט די אידישע באפעלקערונג זיך דראסטיש געהעכערט ווען טויזנטער אידן זענען אנטלאפן פון די קאמוניסטישע רוסלאנד און אימיגרירט אומלעגאל קיין קאנאדע וועלכע האט געהאט אפענע טירן פאר אימיגראנטן. אין 921' האט די אידישע באפעלקערונג געציילט 126,000. דורכאויס די צווייטע וועלט קריג האט קאנאדע פארשלאסן אירע טויערן פאר די געליטענע (דער דעמאלטדיגער פרעמיער מיניסטער מעקענזי קינג איז געווען א גרויסער שונא ישראל און א שטארקע שטיצער פון היטלער בעפאר די קריג) און פאר קוים אפאר טויזנט נפשות איז געלונגען זיך אריינצובאקומען אין לאנד. נאך די מלחמה האבן די אידישע ארגאניזאציעס אינערהאלב קאנאדע איבערגעדרייט א וועלט אז די רעגירונג זאל עפענען אירע טויערן פאר די מלחמה איבערלעבער. די פילע שתדלנות האט געהאלפן און די קאנאדישע רעגירונג האט אויפגענומען בערך 75,000 אידישע נפשות אין א משך פון צוויי יאר, צווישן זיי זענען געווען א קליינע צאל עכט פרומע אידן פון וועלכע עס שטאמען די היינטיגע חסידישע און ליטווישע בליענדיגע קהלות. רוב ניי אנגעקומענע אידן האבן זיך באזעצט אין טאראנטא אדער אין מאנטרעאל אין ביידע שטעט האבן געהאט בערך די זעלבע צאל אידישע איינוואוינער. אבער איבער די יארן האבן זיך א גרויסע טייל מאנטרעאלער אידן אריבערגעצויגן קיין טאראנטא אויס מורא פאר אן אפטיילונג פון קוויבעק.
אידישע קהילות.
עס וואוינען אין קאנאדע אלע ערליי אידן פון וועלכע רוב דערפון זענען שטארקע פארפרעמדעט פון אידישקייט אבער האלטן זיך פאראייניגט אונטער א אידישע ארגאניזאציע וועלכע רעפרעזענטירט זיי אין לאנד. די גרעסטע אזא ארגאניזאציע איז די קענעידיען דזשואיש קאנגרעס וועלכע האט זייערע הויפטקווארטיר אין מאנטרעאל און נאך 6 אקטיווע צענטערן איבער אלע ווינקלן פון קאנאנדע. נאך זיי איז פאראן נאך צוויי גרויסע אידישע ארגאניזאציעס די "בני ברית" און די "וויזו", ביידע ציניוסטישע פעדעראציעס וועלכע האבן ליב צו פארטרעטן די אידישע געמיינדע ביי יעדע נארישקייט. רוב אידן זענען ענגליש רעדנדיגע וועלכע האבן געפינען די פראנצויזישע שפראך אלס א פראבלעם. נאך אלץ איז פאראן ארום 20 פראצענט ספרדים פון די אידישע איינוואוינער וועלכע רעדן יא פראנצויזיש. א קליינער צאל אידן אין מאנטרעאל און אין טאראנטא זענען פרומע אידן, זיי ציילן ארום 5,000 פאמיליעס.
די קאנאדער פרייע אידן זענען מער טראדיציאנאל אידיש ווי די אמעריקאנער אידן און כאטש זיי אליין האלטן כמעט גארנישט, רעספעקטירן זיי מער די פרומע אידן און 40 פראצענט פון זיי אינדענטיפיצירן זיך אלס ארטאדאסיטע אידן. כשר'ע עסן איז דא צו באקומען אין טאראנטא, מאנטרעאל, וויניפעג, און אטאווע. רוב כשר'ע פראדוקטן ווערן אימפארטירט פון די פאראייניגטע שטאטן אבער מען מאכט שוין היינט אסאך עסן אין קאנאדע און טייל פון זיי ווערן עקספארטירט צו די פאראייניגטע שטאטן.
אידישקייט ווירבעלט שיין אין קאנאדע. עס זענען פאראן אסאך ישיבות און סקולס, אייגענע צייטונגען אויף מערערע שפראכן, וואוילטעטיגע ארגאניזאציעס פון אלע סארטן, און בעיקר א שטארקע פריינשאפט צווישן אלע קהילות. די שטאט מאנטרעאל האט די גרעסטע אידישע ביבליאטעק אין צפון אמעריקע מיט טויזנטער אידישע ארטיקלען פון הונדערטער יארן.
‫פֿינלאַנד (,) איז אַ לאַנד אין צפון־אײראָפּע. זײַן הױפּטשטאָט איז העלסינקי.
פינלאנד גרעניצט זיך מיט רוסלאנד אויף דער מזרח זייט, שוועדן אויף דער מערב זייט, און נארוועגיע אויף צפון מערב. פינלאד איז דאס אכטע גרעסטע לאנד אין אייראפע.
5.4 מיליאן מענטשן וואוינען אין פינלאנד.
געאגראפיש געפינט זיך פינלאנד טייל אין דער ארקטישער ראיאן, טייל אין צענטראלער אייראפע און טייל אין צפון אייראפע. אין די וועלדער פון פֿינלאנד וואקסן טענענביימער, בערעזעס און סאסנעס.
פינלאנד האט 180,000 אזערעס און 180,000 אינזלען.
דער פריערדיקער פרעמיער מיניסטער, מאַטי וואַנהאַנען, האט רעזיגנירט פון דער פירערשאפט פון דער צענטער פארטיי אין יוני 2010, און געבעטן פון פרעזידענט צו רעזיגנירן אלס פרעמיער מיניסטער. דעם 22סטן יוני האט פארלאמענט געוויילט די נייע פירערין פון דער צענטער פארטיי, מאַרי קיוויניעמי, פרעמיער מיניסטער.
אוב (בלעז סעאנס) איז א אומנאטורלעכע פאנטאזיע פון צו אראפרופן נשמות פון געשטארבענע מענטשן אויף די וועלט.
לויט די תורה טאר מען דאס נישט טון. אבער כאטש וואס דאס איז פארבאטן לויט די תורה, נוצן זיך די "מחזירים בתשובה" מיט האט די שפיל כדי צו אויפווייזן אז עס איז דא לעבן נאךן שטארבן. לויט ווי זיי זאגן, קען מען נישט אראפבריינגען נשמות אום שבת.
עס שטייט אזוי אין מדרש אז רבי עקיבא האט געזאגט פארן הער פון רוים, ווען ער האט איהם געפרעגט א באווייז אז שבת איז אנדערש ווי אנדערע טעג, האט איהם געזאגט ער קען גיין קוקען דעם סאמבטיון, און ער קען זיך עס איבערצייגן ביי אראפ ברענגן א נשמה פון אוב, דער הער האט עס פרויבירט ער האט געברענגט זיין טאטע אראפ יעדען טאג און איהם אויסגעפרעגט, ווען עס איז געקומען שבת, איז ער נישט אראפ געקועמן, האט איהם זיין זוהן געפרעגט טאטע זייט דיין טויט היטסטו שבת ? האט איהם דער פאטער געזאגט: ווער עס היט עס נישט אויף די וועלט, דער היט עס אויף יענער וועלט.
פּוילן (), אפיציעל די רעפובליק פון פוילן (;;), איז א לאנד אין אײראָפּע וואס גרענעצט דײַטשלאַנד צו מערבֿ; טשעכײַ און סלאָוואַקײַ צו דרום; אוקראַינע, בעלאַרוס און ליטע צו מזרח; און דעם באלטישן ים און קאַלינינגראַדער אָבלאַסט, רוסלאַנד, צו צפון. דער שטח פון פוילן איז 312,679 קוואדראט ק"מ, אזוי איז עס דאס 69סטע גרעסטע לאנד אין דער וועלט און דאס 9טע גרעסטע אין אייראפע. מיט א באפעלקערונג איבער 38 מיליאן מענטשן, איז פוילן דאס 34סטע מערסט באפעלקערטע לאנד אין דער וועלט און דאס זעקסטע מערסט באפעלקערטע מיטגליד פונעם אייראפעישן פארבאנד. פוילן איז אן איינהייטלאנד מיט 16 וואיעוואדעשאפטן. זײַן הױפּטשטאָט איז װאַרשע.
פוילן איז א מיטגליד פונעם אייראפעישן פארבאנד, נאטא, די פאראייניגטע פעלקער, די וועלט האנדל ארגאניזאציע, די ארגאניזאציע פאר עקאנאמישע קאאפעראציע און אנטוויקלונג (OECD), אייראפעישער עקאנאמישער ראיאן, אינטערנאציאנאלע ענערגיע אגענטור, אייראפע ראט, ארגאניזאציע פאר זיכערקייט און קאאפעראציע אין אייראפע, אינטערנאציאלע אטאמישע ענערגיע אגענטור און G6.
די אפטייטש פון פוילן איז א גלייכער פלאץ. (אין דער חסידישער וועלט איז באקאנט דער טייטש: פועל ישועות, אלץ גוטס). היינט אויף פויליש: פאָלסקא (טייטש: לאנד פון פעלקער).
די גרענעצן פון פוילן האבן זיך שטענדיג געריקט אהין און אהער, אויך זענען געווען צייטן ווען פוילן איז בכלל נישט ערשינען אויף דער מאפע אלס א זעלבשטענדיק לאנד.
געאגראפֿיע.
פוילן ציט זיך אויף א שטח פון 312,677 קמ"ר, עס גרענעצט זיך מיט זיבן לענדער און איין ים. די הויפטשטאט איז ווארשא, פוילן פֿארמאגט 42 מיליאן איינוואוינער.
אנדערע גרויסע שטעט זענען: קראקע, וואס איז אמאל געווען די הויפטשטאט אין לויף פון 500 יאר, לאדזש, פאזען, ווראצלאוו (ברעסלוי), גדאנסק (דאנציג), שטשעטשין, קאטאוויץ, לובלין.
די זיבן לענדער וואס זי גרענעצט זיך זענען די פאלגנדע: דייטשלאנד אין מערב, טשעכיי און סלאוואקיי אין דרום, אוקראינע און בעלארוס אין מזרח און ליטא און רוסלאנד אין צפון מזרח; ביי צפון זייט גרעניצט זיך מיטן באלטישן ים.
מער פון זעכציג פראצענט פון די פוילישע בירגער וווינען אין שטעטלעך און דערפער, די איבעריגע וואוינען אין די גרויסע שטעט ווי קראקא, ווארשא, א.ד.ג.
פוילן האט זיך אין די לעצטע יארן גאר אסאך גערוקט אויף פאראויס מיט דעמאקראטיע און מאדערנקייט, עס איז אינגאצען נישט צוצוגלייכן צו וואס פוילן איז געווען ביז די תש"נ יארן, אלע באקוועמליכקייטן וואס מען געפינט אין אמעריקא איז דארט אויך דא צו געפינען, אבער פונדעסטוועגן ווערט נאך די טראדיציאנעלע אלטמאדישקייט אפגעהיטן אין די קליינע דערפלעך, צווישן זיי רוב פון די קברי צדיקים וואס מען רייזט ארום.
אדמיניסטראציע.
זייטן 1טן יאנואר 1999 איז פוילן איינגעטיילט אין 16 פראווינצן.
מוזיק.
ביים סוף פונעם 18טן יארהונדערט האט פוילישע קלאסישע מוזיק אנטוויקלט אין נאציאנאלע פארעמען ווי דער פאלאנעז. אינעם 19טן יארהונדערט זענען די מערסט פאפולערע קאמפאזיטארן געווען יאזעף אייזנער און זיינע תלמידים פרעדעריק שאפען און איגנאצי דאבזשינסקי.
מען מעג אריינברענגען אין פוילן בלויז ביז 5000 איירא.
די פוילישע מטבע איז דער זלאָטע, וואס דאס ווערט צעטיילט אויף 100 גראָשין. 5 ערליי שטרות איז דא דארט, וואו פאלגנד: 10, 20, 50, 100, 200 זלאטעס. און 9 ערליי מטבעות: 1, 2, 5, 10, 20, 50 גראשין.
דער צוגלייך צו אויסלענדישע מטבעות איז ווי פאלגנד: אמעריקאנער 1 דאלער: 4.03 זלאטע. ישראל'דיגער 1 ש"ח: 0.96 זלאטע. 1 איירא: 3.70 זלאטע.
מען קען איבעראל געפונען געוועלבן וואס זענען געאייגנט אויפצוטוישן מטבעות, אין פויליש ווערט דאס גערופען "קאַנטאָר".
פּאָסט וואס מען שיקט ארויס פון פוילן וועט אנקומען אינדרויסן פון אייראפע נאך צוויי וואכן. דער פרייז פאר א מארקע איז 2 זלאטע.
די מעגנאטישע קאָלינג קארד'ס וואס מען דארף אריינלייגן אינעם פובליק טעלעפאן סיי ווען און סיי ווי אימער מען וויל רופען, איז דא דריי ערליי: 1וואס מען קען רופן 25 מאהל (פרייז: 11.30 זלאטע), וואס מען קען רופען 50 מאהל (פרייז: 20.40 זלאטע), און 100 מאהל (פרייז: 37.20 זלאטע). נעמט אינאכט אז נאך יעדע דריי מינוט וואס מען רעדט גייט דאס שוין אריין צום קומעדיגע מאהל. אזוי א א קאלינג קארד וואס האט צ.ב.ש. 25 מאהל קען מען רעדן בלויז 75 מינוט.
ווען איר וועט רופען א נומער וואס האט בלויז 6 נומערן וועט איר הערן אויפן טעלעפאן אויף פארשידענע שפראכן (אויך ענגליש; ווארט מיט געדולד) אינסטרוקציעס וואספארא נומערן צו ניצען.
1 אדער 2- לייגט צו 4 אנפאנג פונעם טעלפעאן נומער.
3, 4 אדער 5 - לייגט צו 6.
6, 7, 81, 83, 84, 85 - לייגט צו 2.
86, 87, 88, 89 - לייגט צו 3.
ווען איר רופט פון פוילן צו פוילן, דארפט איר דריקן צום ערשט 0, דערנאך דעם עריע קאד 1033, 1044, 1055 אדער 1066, ווענד זיך פון וועלכע טעלפאן קאמפאני איר רופט, דאן דעם נומער.
פון פולין צו ארץ ישראל דארפט איר דריקען 00-972 און דאן דעם נומער (נישט קיין 0 פאר די נומער).
פאר הילף דריקט 913 צו וויסען טעלעפאן נומערן פון יענעם פלאץ; 912 פאר גאנץ פולין; 908 פאר דער גאנצער וועלט, פונדעסטוועגן זייט געראכטן אז דער אויפן אנדערן זייט טרייבל וועט נישט קענען קיין ענגליש.
א פעקס קען מען שיקן פון יעדן פאסט אפיס, מיטן באצאלן די זעלבע פרייז וואו סתם א טעלעפאן-רוף.
פאר עמורדזשענסי -ארבעט די פאלעגנדע נומערן פאר אומזינסט 24 שעה א טאג: 998 פייער-לעשער, 999 אמבאלאנס; 997 פאליציי (אדער 112 פון א סעליולער טעלעפאן). און וואו אויבענדערמאנט זייט געראכטן אז דער אויפן אנדערן זייט טרייבל וועט נישט קענען קיין ענגליש...
די פוילישע חגאות זענען וואו פאלגענד: 1טן יאנואר; 1טן מאי; 3טן מאי; 15טן אויגוסט; 1טן נאוועמבער; 11טן נאוועמבער; 25-26 דעצעמבער.
אקוזאטיוו און דאטיוו.
נאך ווערבן וואס גייען מיטן דאטיוו: גלייבן, דערציילן, ווײַזן, זאגן, טעלעפֿאנירן, ענטפֿערן
אבער לערנען און פֿרעגן גייען מיטן אקוזאטיוו אחוץ ווען מען ניצט א פרעפאזיציע.
אקטיוו און פאסיוו.
עס זיינען דא 2 סארטן זאצן: אַקטיוו און פאַסיוו.
וו קעגן ב.
אנדערשט ווי אין לשון הקודש נוצט מען דעם ב' בלויז ביי ב מיט א פינטל ווי B אבער ביי ב' אן א פינטל ווי V נוצט מען צוויי וו'ס.
אַ געגליכן צו אַן.
פאַר אַן "איינצאל זאך-ווארט", ווען דאס זאך-ווארט הייבט זיך אָן מיט אַ קאָנסאָנאַט, זאגט מען און שרייבט מען אַ (אָן אַ נו"ן), און ווען עס הייבט זיך אן מיט א וואקאל, זאגט מען און שרייבט מען אַן (ענדליך ווי ביי ענגליש).
מעגן געגליכן צו טארן.
מען ניצט מעגן ביי א פאזיטיוון זאץ און נישט טארן ביי א נעגאטיוון זאץ.
א געווענליכע שווארצע גארטלדער גארטל איז א שטריק וואס דינט אלס אייגנארטיגע מלבוש, וואס חסידים טוען אן ביים דאווענען.
דער טעם.
חסידים טראגן דעם גארטל כדי אפצוטיילן צווישן דעם אויבערשטן און אונטערשטן טייל גוף. דער טעם פון דעם מנהג שטאמט צוליב דעם וואס דער כהן אין בית המקדש פלעגט אויך טראגן א גארטל ביים טון די עבודה.
מנהגים.
אפילו די וועג וויאזוי מען טראגט און קניפט אן דעם גארטל איז פארהאן פילע מנהגים.
אסאך פירן זיך אריינצודרייען די רצועות פון זייער תפילין אין די גארטל.
דער גארטל ווערט אויך גענוצט ביים טאנצן מצוה טאנץ.
אין צאנזער הויפן, ווי באבוב, צאנז און קלויזנבורג, אזוי אויך די ירושלימ'ער אידן אויף זייערע קאפטנס, טראגן גרויסע הויכע ברייטע גארטלעך.
רבי'ס פלעגן טראגן ווייסע גארטלעך.
געוויסע חסידים ווי סקווירא, בעלזא און אנדערע טראגן דעם גארטל א גאנצן טאג.
__קיין_אינהאלט_טאבעלע__
שפראַך איז א קאמוניקאציע מיטל אריבערצופירן מעלדונגען צווישן מענטשן דורך רעדן אדער שרייבן און דורך באוועגונג צייכונגען.
די וויסנשאפטלעכע שטודיע פון שפראך ווערט גערופן לינגוויסטיק. פראגעס וועגן דער פילאסאפיע פון שפראך, למשל צי ווערטער קענען רעפרעזענטירן דערפארונג, האט מען שוין געקלערט כאטש פון די צייטן פון גארגיאס און פלאטאן אין אוראלט גריכנלאנד.
שפראכן אנטוויקלען זיך במשך די יארן, און די היסטאריע פון זייער עוואלוציע קען מען רעקאנסטרואירן דורך פארגלייכן מאדערנע שפראכן פעסטצושטעלן וועלכע אייגנקייט וואלטן זייערע עלטערע־שפראכן געדארפט האבן כדי די שפעטערדיקע אנטוויקלונגס שטאפלען זאלן פאסירן. א גרופע שפראכן וואס שטאמען פון אן אייניגער עלטער־שפראך ווערט גערופן א שפראכפאמיליע. די אינדא-איירפעאישע פאמיליע איז דער מערסט ברייט גערעדט און שליסט איין א פארשידנהייט פון שפראכן ווי ענגליש, רוסיש און הינדי; די סינא-טיבעטישע פאמיליע שליסט איין מאנדארין און די אנדערע כינעזישע שפראכן, באדא און טיבעטיש; די אפרא-אזיאטישע פאמיליע שליסט איין אראביש, העברעאיש און סאמאלי; די באנטו שפראכן שליסן איין סוואהילי, זולו און הונדערטער אנדערע שפראכן וואס מען רעדט דורכאויס אפריקע; און די מאלאיא-פאלינעזישע שפראכן שליסן איין אינדאנעזיש, מאלייאיש, טאגאלאג און נאך הונדערטער שפראכן וואס מען רעדט דורכאויס דעם פאציפיק. די שפראכן פון דער דראווידישע פאמיליע ווערן גערעדט מערסטנס אין דרום אינדיע, און שליסן איין טאמיל, טעלוגו און קאנאדא.
אקאדעמיקער האלטן אז צווישן 50% און 90% פון די שפראכן וואס מען רעדט אין אנהייב פונעם 21סטן יארהונדערט וועלן גאנץ מעגלעך אויסשטארבן ביזן יאר 2100.
נישט נאר דער מענטש האט א שפראך, נאר אויך בעלי חיים נוצן זיך מיט זייער שפראך אין פארשיידענע וועגן ווי דורך זייער שטימע, ראשונגען, באוועגונג צייכונגען, רירונגען, וויזועלע בליקן, שמעקן אד"ג.
א שפראך ווערט אנטוויקלט פונעם איין איינציגער גאטס-וואונדער אינעם נאטור. אין דער הייליגער יודישער תורה שטייט געשריבן קלאר, אז אין אנהייב באשאף, האבן אלע גערעדט נאר לשון הקודש, נאר נאכן דור הפלגה האט איז פארמירט געווארן זיבעציג הויפט שפראכן, און פון דעם נאך און נאך ענליכע שפראכן.
אין דער היינטיגער טעכנאלאגיע ניצט מען דאס ווארט שפראך אויך ביי קאמפיוטער שפראכן.
אחוץ די סימבאלן פון א שפראך, האט זי אויך א גראמאטיק. מיט דעם ווערט די שפראך באררייכערט און קען אויסדרוקן קלארע פארהעלטענישן.
מוטער שפראך און מאמע לשון.
די שפראך מיט וואס מ'האט זיך געהאָדעוועט און געוואַקסן מיט דעם שפּראַך און דאס גע'ירשענט פון אלס קליין פיצל קינד זינט די מאמע האט אים געזייגט און געוויגעלט הייסט די מוטער שפראך. ווען מען רעדט וועגן יידיש ווי א מוטערשפראך רופט מען עס מאמע לשון.
פhלשפראכיג.
איינער וואס רעדט פליסיג דריי אדער מער שפראַכן ווערט אנגערופן 'א פֿילשפראכיגער'.
צום ביישפיל, אסאך היינטיגע ארטאדאקסישע יודן קענען יידיש, ענגליש און העברעאיש; אזא איינער הייסט א דריי-שפראכיגער.
מיאוסע שפראך.
אין יעדע שפראך איז פארהאנען 'מיאוסע רייד', גראב גערעדט, וואולגאר, אדער ווי מ'זאגט 'א מיאוס ווארט', וואס מיינט א שעלטונג, פארשעמונג אדער נידריג גערעדט - ווי פון געשלעכט, וואס איז געמיין, נישט איידל צו רעדן הויך.
אברהם אבינו מיט שרה אמנו (געמעל)
שָׂרָה אמנו איז געווען די ווייב פון אברהם אבינו, זי איז געווען איינע פון די ארבע אמהות.
זי האט ארגינעל געהייסן שָׂרַי, און גאט האט געטוישט איר נאמען צו שרה.
אויך ווערט זי אנגערופן מיטן נאמען יִסכָּה, וואס מיינט "קוקן", צוליב וואס זי איז געווען זייער א שיינע פרוי, און פרעמדע מענטשן האבן געקוקט אויף איר מיט גליסטעניש.
זי האט אויף א וואונדערלעכן אופן געשוואנגערט אין געבוירן איר איינציגן זון יצחק ביי די ניינציג יאר.
זי איז געשטארבן אין קרית ארבע אויף דער עלטער פון 127 יאר, און מען האט איר באגראבן אין מערת המכפלה.
ציון קבר פון שרה אמנו במערת המכפלה בחברון
חיי שרה איז דער פינפטער פרשת השבוע פון ספר בראשית.
שבת פרשת חיי שרה קען נאר געפאלן אין די טעג כ"ב חשוון, כ"ד חשוון, כ"ה חשוון און כ"ז חשוון.
דער ערשטער פסוק איז "וַיְהִי חַיֵי שָׂרָה מֵאָה שָנָה וְעֶשׂרִים שָנָה וְשֶבַע שָנִים שְנֵי חַיֵי שָׂרָה", דער טייטש: "און עס איז געווען די לעבנסטעג פון שרה הונדערט יאר און צוואנציג יאר און זיבן יארן, דאס זענען די לעבענסטעג פון שרה".
חיי שרה
רבי חיים אלעזר שפירא זצ"ל (ה' טבת ה'תרל"ב - ב' סיון ה'תרצ"ז), רב אין מונקאטש, באקאנט אלס דער מנחת אלעזר.
אפשטאם.
רבי חיים אלעזר איז געבוירן אין סטריזשעוו ה' טבת ה'תרל"ב צו זיין פאטער הרב צבי הירש שפירא, רב אין מונקאטש, דער דרכי תשובה, א זון פון הרב שלמה שפירא רב אין מונקאטש, דער שם שלמה, א זון פון הרב אלעזר שפירא רב אין לאנצהוט, א זון פון הרב צבי אלימלך שפירא רב אין דינאוו, דער "בני יששכר". און צו זיין מוטער מרת אסתר א טאכטער פון הרב חנינא הורוויץ פון אוליאנאוו.
רבנות.
אין עלטער פון צוויי און דרייסיג יאר איז רבי חיים אלעזר שוין געווען ראש בית דין אין מונקאטש. נאך דער פטירה פון זיין פאטער אין יאר ה'תרע"ד איז רבי חיים אלעזר געווארן רב אין מונקאטש.
אדמו״רות.
דעם צווייטן טאג סוכות תרע"ד (1913), אן ערב שבת, איז זיין פאטער נפטר געווארן און די קבורה איז פארגעקומען יום טוב. גלייך ווען זיי זענען צוריקגעקומען פון דער לווייה פרייטיג צונאכט האט ער אנגעהויבן פירן די רביסטעווע מיט א "טיש", זאגן תורה און ניגונים.
עטלעכע וואכן נאכהער, זונטיק פון פרשת וישלח, האט מען אים באשטימט אפיציעל שטאטס רב מיט א כתב רבנות געשריבן און אונטערגעשריבן אויף קלף דורך די קהילה עסקנים.
בשעת דעם ערשטן וועלט קריג (1914-1918), איז מונקאטש געווען א גרענעץ שטאָט, און פילע יידישע פליטים זיינען דארט אנגעקומען. דער רבי האטהאט געארבעט אסאך לטובת די פליטים פון גאליציע אין מונקאטש.
הסתלקות.
רבי חיים אלעזר איז נפטר געווארן ב' סיון ה'תרצ"ז.
פאמיליע.
רבי חיים אלעזר האט געהייראט אין יאר ה'תרמ"ז בזיווג ראשון מרת חיה חאשא א טאכטער פון הרב שרגא יאיר ראבינאוויטש, אן אייניקל פון הרב יעקב יצחק ראבינאוויטש, דער ייד הקדוש פון פשיסחא. אין יאר ה'תרס"ו ווען זיי זענען נאך נישט געהאלפן געווארן מיט קינדער האט ער זי גע'גט.
רבי צבי הירש שפירא זצ"ל, בעל דרכי תשובה ממונקאטש
רבי צבי הירש שפירא זצ"ל (י"א תמוז ה'תר"י - ב' סוכות ה'תרע"ד), רב אין מונקאטש
רבי צבי הירש איז געבוירן אין סטריזשעוו אין יאר י"א תמוז ה'תר"י צו זיין פאטער הרב שלמה שפירא רב אין מונקאטש, דער "שם שלמה", א זון פון הרב אלעזר שפירא רב אין לאנצהוט, א זון פון הרב צבי אלימלך שפירא רב אין דינאוו, דער "בני יששכר". און צו זיין מוטער מרת חיה פרימא רבקה א טאכטער פון הרב יקותיאל שמעלקא ערבליך א זון פון הרב משה יהודה לייב ערבליך, רב אין סאסוב באקאנט אלס רבי משה לייב סאסאווער.
רבי צבי הירש איז געווען א תלמיד מובהק פון דעם צאנזער רב, און פון זיין זון דער שינאווער רב.
אין יאר ה'תרע"ד נאך די פטירה פון זיין פאטער איז רבי צבי הירש געווארן רב אין מונקאטש
זומער אין יאר ה'תרע"ג איז רבי צבי הירש קראנק געווארן, און ער איז נפטר געווארן ב' סוכות ה'תרע"ד.
פראטעסט אדער מחאה איז א אויסשריי און רעאקציע אז מען פארדאמט א געוויסער עוולה פון אן אנדערן מענטש, עס קען אבער אויך אויסטייטשן אלס סאלירידיטעט אין פאזיטיווער פארעם אלס צושטימונג צו איינעם.
קנאים ווי אין די סאטמאר קרייזן, אדער מער אין נטורי קרתא און קאשוי און אויך וויזניץ מאנסי, באנוצען דעם ענין אלס אינטערגאלער טייל פון זייער אידישקייט.
דאס שטאמט פון די תורה ביי סדום נאראטיוו אז אברהם אבינו בעט זיך ביי גאט נישט פארלענדן די גאנצע שטאט, אבער די ענטפער איז אז קיינער האט נישט מוחה געווען.
אבער נאך מתן תורה ביים בארג סיני איז לויט געוויסע פוסקים אוועק געפאלן די מצוה אדער חיוב פון מוחאה כלפי גוים און עס איז נאר פארבליבן א פליכט אויף אידן צוליב די דין פון ערבות און פון לפני עוור לא תתן מכשול. אז מען דארף איינעם ראטעווען פון עבירה ווייל א יעדער איד איז אחריות איינס אויפן אנדערן. אבער ביי די שבע מצוות בני נוח איז יא דא א חיוב מוחאה וועגן מען דארף צווינגן די גוים צו איינהאלטן זייערע מימאלע פליכטן אויף די וועלט.
סאטמאר.
אין סאטמאר איז דאס געווען ביז היינט צוטאגס א ענין נאר לגבי קעגן ציונים, אבער זינט הרב זלמן לייב טייטלבוים איז אריינגעקומען אין פאוער איז מען שוין מוחה קעגן תועבה אויך.
קעגן גוים האלטן זיי אז עס איז אן עבירה מוחה זיין צוליב דער איסור פון התגרות באומות.
פּאַריז ("פּאַרי") איז די הויפּטשטאָט פון פראַנקרײַך. זי איז די גרעסטע שטאָט אין אייראָפּע נאָך לאָנדאָן, און די 20סטע אין באַציאונג איבער דער גאָרער וועלט. די שטאָט פּאַריז, צווישן אירע אַלטע גרענעצן פון 1860, האַלט אַ שטח פון 105 קוואַדראַט ק"מ און אַ געשאַצטע באַפעלקערונג פון 2,193,031 (יאַנואַר 2007).
דער סיין טײַך פליסט אַדורך דעם עלטסטן טייל פון פּאַריז. אַרום פּאַריז געפינען זיך אַ סך וועלדער.
פּאַריז איז געגרינדעט געוואָרן אינעם 3טן יאָרהונדערט פאַר דער ציווילער רעכענונג דורך אַ קעלטישן פאָלק, די פּאַריזיאי, פון וועמען די שטאָט האָט גענומען איר נאָמען. אינעם 12טן יאָרהונדערט איז פּאַריז געווען די גרעסטע שטאָט אין דער מערב־וועלט, אַ בליענדיקער האַנדל־צענטער, און דער היים פונעם אוניווערסיטעט פון פּאַריז, איינער פון די ערשטע אוניווערסיטעטן אין אייראָפּע. אינעם 18טן יאָרהונדערט, איז פּאַריז געווען די הויפּט אָרט פון דער פראַנצויזישער רעוואָלוציע, און זינט דעמאָלסט איז פּאַריז אַ וויכטיקער צענטער פון פינאַנץ, האַנדל, מאָדע, וויסנשאַפט און די קונסטן, ווי אויך דער צענטער פון פּאָליטיק און פארקער.
דער פּאַריזער ראַיאָן האָט אַ ברוטאָ אינלענדישער פּראָדוקט פון €612 ביליאָן (גיליטיק 2012), וואָס איז מער ווי 30 פּראָצענט פונעם ברוטאָ אינלענדישן פּראָדוקט פון גאַנץ פראַנקרײַך, און אַזוי אַרום ווערט ראַנגירט פון די פינף רײַכסטע ראַיאָנען פון אייראָפּע. פּאַריז איז דער באַנקירן און פינאַנץ צענטער פון פראַנקרײַך, און דאָרט געפינען זיך די הויפּטקוואַרטירן פון 30 פירמעס אינעם פארטון גלאָבאַל 500.
אין פּאַריז געפינט זיך דער מערסט־באַזוכטער קונסט מוזיי אין דער וועלט, די לואוורע, ווי אויך אַנדערע מוזייען. ארכיטעקטורישע אָנדענקפּונקטן אין פּאַריז שליסן אײַן דעם נאָטרעדאַם דע פּאַריז קאַטעדראַל און דעם אײַפל טורעם. אין 2014 האָבן 22.4 מיליאָן טוריסטן באַזוכט פּאַריז, די שפּיץ פון אַלע טוריסטן צילן. פּאַריז איז אויך באַקאַנט פאַר מאָדע און רעסטאָראַנען. רוב פון די הויפּט אוניווערסיטעטן אין פראַנקרייך געפינען זיך אין פּאַריז, ווי אויך די צײַטונגען "לע מאנד", "לע פיגארא" און "ליבעראשיאן".
פּאַריז איז אַ וויכטיקער באַן, שאָסיי און לופט־טראַנספּאָרט קנופּ, באַדינט דורך די צוויי אינטערנאַציאָנאַלע פליפעלדער פּאַריז-שאַרל דע גאָל און פּאַריז-אָרלי. דער פּאַריזער מעטראָ, וואָס האָט זיך געעפנט אין 1900, האָט אַ לענג פון 200 ק"מ און באַדינט 9 מיליאָן פּאַסאַזשירן טאָג טעגלעך. פּאַריז איז דער קנופּ פונעם נאַציאָנאַלן שאָסיי נעצווערק, און איז אַרומגענומען מיט דרײַ אַרום־שאָסייען.
דער הײַנטיקער בירגערמײַסטער פון פּאַריז איז אַן הידאַלגאָ, געוויילט צום אַמט דעם 5טן אַפּריל 2014. זי איז די ערשטע פרוי צו זײַן בירגערמײַסטער פון פּאַריז.
עטימאָלאָגיע.
דער נאָמען "פּאַריז" שטאַמט פון די אַמאָליגע אײַנוואוינער, דער קעלטישער שבט די פּאַריזיאי.
פּאַריז ווערט אָפט גערופן "די ליכטיקע שטאָט" ("La Ville Lumière"), סײַ צוליב איר פירנדע ראָלע ווערנט דער אויפקלערונג, סײַ ווײַל פּאַריז איז געווען פון די ערשטע אייראָפּײאישע שטעט וואָס האָבן אַרײַנגעשטעלט גאַזענע גאַס באַלײַכטונג. אין די 1860ער יאָרן זענען די בולעוואַרן און גאַסן פון פּאַריז געוואָרן באַלײַכטעט מיט 56,000 גאַז לאָמפּן.
די אײַנוואוינער פון פּאַריז רופט מען "פּאַריזער" (אויף פראַנצויזיש "Parisiens").
מיטל־אַלטער.
במשך דער הונדערט-יעריגער מלחמה, האָט ענגלאַנד געהערשט איבער פּאַריז פון 1420 ביז 1437.
אין 1789 האָט זיך די פראַנצויזישע רעוואָלוציע אָנגעהויבן אין פּאַריז. פּאַריז איז געווען די הויפּטשטאָט פון דער פראַנצויזישער אימפּעריע וואָס נאַפּאָלעאָן האָט אויפגעשטעלט אין 1804. אין יאָר 1814 האָט רוסלאַנד באַזיגט פּאַריז.
מאָדערנע תקופה.
אין 1871 האט פּרײַסן אײַנגענומען פּאַריז.
ביז 1901 איז די באַפעלקערונג פון פּאַריז געוואָקסן צו 2,715,000. אַ סך קינסטלער האָבן זיך באַזעצט אין פּאַריז, צווישן זיי פּיקאַסאָ און מאטיס. פּאַריז איז געווען דער געבורטאָרט פון פאוויזם, קוביזם און אַבסטראַקטע קונסט.
בעת דער ערשטער וועלט־מלחמה, איז פּאַריז געווען א שטיק צײַט דער פראָנט. צווישן 600 און א טויזנט פּאַריזער טאַקסיס האָבן געשפּילט אַ ראָלע אין דער מלחמה ווען זיי האָבן געפירט 6,000 זעלנער צום פראָנט בײַם ערשטן קאַמף פונעם מאַרן. די שטאָט פּאַריז איז באָמבאַרדירט געוואָרן דורך צעפעלינען. אין די יאָרן נאָך דער מלחמה האָט פּאַריז געצויגן שרײַבער, מוזיקאַנטן און קינסטלער פון אַרום דער וועלט, צווישן זיי ערנעסט העמינגוויי, איגאָר סטראווינסקי, זשאסעפין בייקער און דער מאָלער סאַלוואַדאָר דאלי.
זינט איר באַפרײַאונג פון נאַצישער דײַטשלאַנד אין 1944 דורך די אַליאירטע קראַפטן איז פּאַריז געבליבן די פרײַע הויפּטשטאָט פון פראַנקרײַך.
דעם 25סטן מערץ 1977 איז זשאַק שיראק געוואָרן דער ערשטער געוויילטער בירגערמײַסטער פון פּאַריז זינט 1789.
דעם 13טן נאָוועמבער 2015 זענען דערמאָרדעט געוואָרן אין פּאַריז מער ווי 120 מענטשן אין א ריי טעראָר־אַטאַקעס.
געאָגראַפֿיע.
פּאַריז געפינט זיך אין צפון־צענטראַל פראַנקרײַך, 450 ק״מ דרום־מזרח פון לאָנדאָן, 287 ק״מ דרום פון קאלע, 306 ק״מ דרום־מערב פון בריסל, 774 ק״מ צפון פון מאַרסיי, 385 ק״מ צפון־מערב פון נאנט און 135 ק״מ צפון־מזרח פון רוען. פּאַריז ליגט אויפן סיין טײַך און שליסט אײַן אין זיך צוויי אינזלען.
אין דעם שטח פון דער שטאָט געפינען זיך עטלעכע בערגלעך, וואָס דאָס העכסטע פון זיי איז מאָנמארטרע, הויך 129 מעטער.
פּאַריז האָט אַ שטח פון 105.4 קוואַדראַט ק״מ. אין פאַרגלײַך איז ירושלים גרויס 125 קוואַדראַט ק״מ, ניו יאָרק 786 קוואַדראַט ק״מ, און גרויסלאָנדאָן 1587 קוואַדראַט ק״מ. דער גרעסטער דיסטאַנץ פון מזרח ביז מערב איז 18 ק״מ.
עקאָנאָמיע.
דער פּאַריזער ראַיאָן איז פראַנקרִײַכס פּרעמיערער צענטער פון עקאָנאָמישער טעטיקײַט, מיט אַ ברוטאָ אינלענדישן פּראָדוקט אין 2012 פון €624 ביליאָן (US$687 ביליאָן). באַפעלקערונג האָט פּאַריז 18.8% פון גאַנץ מעטראליטאנעם פראַנקרײַך, אָבער ברוטאָ אינלענדישן פּראָדוקט האָט פּאַריז 30% פונעם גאַנצן לאַנד.
פּאַריז איז די צווייטע טײַערסטע שטאָט אין דער וועלט. די אַנדערע טײַערסטע שטעט אין אייראָפּע זענען אָסלאָ, ציריך, גענף און קאָפּנהאַגען.
באַשעפֿטיקונג.
לויטן צענזוס פון 2011, איז 59.0 פּראָצענט פון דער אַרבעטסקראַפט אינעם פּאַריזער מעטראָפּאָליטאַנער שטח אין האַנדל, טראַנספּאָרטאַציע און מאַרק דינסטן; 26.8 פּראָצענט האָבן געאַרבעט אין בילדונג און אַנדערע קהלישע דינסטן; 8.6 פּראָצענט האָבן געאַרבעט אין פאַבריקאַציע, מינעריי און עפנטלעכע נוציקײַטן; 5.3 פּראָצענט האָבן געאַרבעט אין קאָנסטרוקציע; און 0.3 פּראָצענט האָבן געאַרבעט אין לאַנדווירטשאַפט.
אײנקונפֿטן.
דער דורכשניטלעכער נעטאָ הויזגעזינד־אײַנקונפט (נאָך בײַשטײַערונגען פאַר געזונט און פּענסיע) אין פּאַריז איז געווען €36,085 אין 2011. ער האָט געגרייכט פון €22,095 אינעם 19טן אראנדיסמאנט צו €82,449 אינעם 7טן אראנדיסמאנט.
האָטעלן.
אין 2013 זענען געווען אין פּאַריז 1570 האָטעלן מיט 70,034 צימערן. 55 פון די האָטעלן זענען אויפן ראַנג פון פינף שטערן.
טראַנספּאָרט.
דער פּאַריזער מעטראָ סיסטעם איז געבויט געוואָרן אין 1900 דורך ענזשעניר פולזשאנס ביענוועניו און אַרכיטעקט העקטאָר גימאנד. דער מעטראָ ציט זיך 215 ק״מ מיט 300 סטאַנציעס און 16 ליניעס. דער מעטראָ באַדינט מער ווי 6 מיליאָן באַוואוינער און טוריסטן יעדן טאָג. יעדע געביידע אין פּאַריז געפינט זיך נישט מער ווי 500 מעטער פון אַ מעטראָ סטאַנציע.
בילדונג.
פּאַריז איז דער מערסט געבילדעטער דעפּאַרטמענט אין גאַנץ פראַנקרײַך. בערך 40 פּראָצענט פון דער באַפעלקערונג האָט אַ דיפּלאָם.
אינעם 12טן יאָרהונדערט איז געגרינדעט געוואָרן דער אוניווערסיטעט פון פּאַריז, באַקאַנט ווי דער סאָרבאָן. אין 1970 האט מען אים צעטיילט אין 13 אויטאָנאָמישע אוניווערסיטעטן.
פּאַריז איז א קולטורעלער צענטער פונעם ערשטן ראַנג, מיט מער ווי 210 מוזייען, און אויך אַ הויפּט צענטער פון מאָדע.
ביבליאָטעקן.
פּאַריז פאַרמאָגט אַ סך עפנטלעכע ביבליאָטעקן. די מאזארין ביבליאָטעק אין פּאַריז, וואָס האָט זיך געעפנט אין 1643, איז די עלטסטע עפנטלעכע ביבליאָטעק אין גאַנץ פראַנקרײַך.
פײַערטעג.
דער גרעסטער פײַערטאָג אין פּאַריז איז באסטיל טאג, דעם 14טן יולי, ווען די אַרמיי פירט אַ פּאַראַד אויף די שאמפס עליזע.
בירגערשאפט איז די פארבינדונג פון א מענטש מיט זיין שטאַט.
א מדינה דארף זארגן פאר זיינע בירגער אין פארשידענע ענינים.
א מאפע פון די לענדער מיט א וועסטליכער קולטור
וועסטליכע קולטור איז דער נאמען פון דער קולטור וואס האט זיך אנטוויקלט איבערהויפט אין אייראפע, און אין די לעצטע הונדערטער יארן אויך אין צפון אמעריקע און אין אויסטראליע.
די קולטור איז באווירקט געווארן, מיט וואס עס באלאנגט צו וויסנשאפט און קונסט, איבערהויפט פון די אלטע גריכלאנד אין פארשידענע אנגעלעגנהייטן, ווי אין פאליטיק, וויסנשאפט, ליטעראטור, קונסט, און נאך...
און וואס עס באלאנגט צו מאראל און עטיקייט איז דער קולטור באווירקט געווארן פון יידישקייט, א טייל פון זיי דורך די קריסטן.
אין דעם 20סטן י"ה, ביים קאלטן קריג איז פֿאָרגעקומען אַ קאנפראנטאציע צווישן דער מערב וועלט צום סאוועטן פארבאנד מיט אירע אונטערשטיצער.
ר' אליעזר שלמה שיק (באַקאַנט אלס מוהרא"ש) (29סטן מיי 1940; כ"א אייר ה'ת"ש - 6טן פעברואר 2015; י"ז שבט תשע"ה) איז געווען א פירער פון א ברסלבער אפטיילונג וואס רופט זיך "היכל הקודש" און א משפיע פון דעם ישוב יבנאל וואס ווערט גערופן ביי אים עיר ברסלב.
ער האט געוואוינט אין בארא פארק אבער ער האט געהאט אנהענגער אין די צענדליגע טויזנטער איבער דער גארער וועלט וואס האבן זיך געשוואורן ביי אים אז ער איז געווען אן ערליכער איד מיט העכערע כוחות.
ער איז געווארן אויפגעצויגן ביי די היימישע קרייזן, אבער זיינע ידיעות און בריוון און זיינע צוגעלאזענע שמועסן האט געצויגן אפילו פרייע איבערהויפט ספרדים וואס טוען זיך אן זיינע קמיעות מיט א בילד פון אים. זיי גלייבן אז דער דאזיקער קייטל אריינגעקריצט א בילד פון זיין הייליקן געזיכט, שיצט זיי פון אלע שלעכט ברוחניות ובגשמיות.
אליעזר שלמה שיק איז געבוירן געווארן כ"א אייר ת"ש אין ירושלים צו זיין פאטער רבי מנחם זאב שיק, טאקייער רב, וואס איז געקומען אין ארץ ישראל פון אונגארן ביים אויסבראך פון דער צווייטער וועלט-מלחמה. די משפחה האט זיך שפעטער געצויגן קיין אמעריקע, וואו ער האט געלערנט ביים קאשויער רבין און אין דער תפארת ירושלים
ישיבה ביי הרב משה פיינשטיין.
ער האט געהייראט די טאכטער פונעם קאסאנער רבין אין בני ברק.
אין תשע"ה איז ער געווארן זייער קראנק, און ער איז נפטר געווארן ערב שבת י"ז שבט. דעם זעלבן טאג האט מען אים מלוה געווען פון זיין בית מדרש אין בארא פארק, און נאך שבת האט מען אים באערדיגט אין יבנאל.
נאך זיין פטירה האבן א טייל פון זיינע תלמידים אויפגענומען הרב יצחק לעזער ווי זייער רב.
יעדע יאָר, אויף זיין יארצייט י"ז שבט ווערט געהאלטן אַ הילולא ביי זיין ציון אין דעם בית החיים אין יבנאל.
שייכות צו ברסלב.
ווינטער תשי"ז, ביי די 16 יאר איז ער געווארן נאנט צום ברסלבער וועג דורך זיך אנקלאפן אין דעם ספר "השתפכות הנפש" און דאס האט אים געברענגט צו פרייליכקייט, תיקון חצות, און התבודדות, און אזוי איז ער געווארן א ברסלבער.
ער איז געווען א בקי אין יעדן ספר וואס האט נאר שייכות צו ברסלב און איינזעהנדיג אז ס'פעהלט ספרים האט ער אנגעהויבן ארויסגעבן ספרים אנהויבענדיג איבערצודרוקן אלטע און נאכדעם דרוקן נייע ספרים פון זיינע שיעורים בריוון אין סתם התחזקות.
זיייענדיג אין ירושלים אין שול אין ברסלב האט ער אנגעהויבן צו באקומען אסאך מתנגדים זעענדיג אים אלס איינער וואס פארשפרייט ר' נחמנס ספרים לכל בעי, וואס פאר די מתנגדים איז דאס געווען א זלזול אין דעם רעבנס ספרים, אויך האט אויפגעעפנט א חבורה פון זיינע מענטשן וואס פאר די מתנגדים האט עס אויסגעזען ווי א רעביסטעווע. מ'האט איהם גע'רודפ'ט עד חרמה אזוי אז ער איז טאקע אוועק פון דארט אבער בויענדיג אן אייגן געזעלשאפט מיט באשוואוירענע חסידים.
א שטעטל יבנאל מיט 400 משפחות בעיקר בעלי תשובות אדער ספרדישע, הונדערטער טויזנטער קונטרסים און הונדערטער ספרים אלץ איז געווארן אפגעשריבן און אפגעטעיפט, און אזוי ווייטער. געבענדיג זיינע בתי מדרשים א נייע נאמען "היכל הקודש".
זיינע אויפטוען.
הרב שיק מיט הרב עובדיה יוסף
די ארונישע צייטונג "דער בלאט" דעקט אים שטארק פאזיטיוו. און צוליב זיינע פארברענטע חסידים וואס לויפן ארום שלעפן מענטשן האט דאס צוגעברענגט אז פילע סאטמאר בעלי שיטה האבן אנגעהויבן צו קומען צו זיינע שיעורים ווי ער פארגעסט נישט נאכצוברענגען פון סאטמאר רב, און אפאר קנאות'דיגע פראזען.
וויליאמסבורג.
אין וויליאמסבורג האבן זיי אפגעקויפט א בנין אויף סקילמאן סטריט וואו עס איז פלאצירט געווארן דער שול, די ישיבה תפארת התורה (ר׳ יואל ראטה),אין די ת״ת היכל הקודש ברסלב
יבנאל.
עס איז אנטשטאנען א מחלוקת צווישן די מוהרא"ש און די אלטע איינוואונער פון יבנאל צוליב וואס ער האט אהינגעשיקט זיינע מענטשען דארט צו וואונען, און עס האט געבאדערט טייל פון די אלטע איינוואונער.
א בלאַט איז א טייל פון א פלאנץ איבער דער ערד וואס וואקסט דורך פֿאטאסינטעז.
אויך א דף אין א גמרא רופט מען א בלאט, ווי אויך אין קאמפיוטער שפראך פון א וועבזייטל איז איין זייט א בלאט.
באָראַט (ענגליש: "Borat") איז א פילם וועגן באָראַט סאַגדיעוו, א פיקטיווער קאַזאַכער זשורנאליסט געשפילט דורך סאשא באראן כהן.
ער האט אנגעהויבן דעם כאראקטער צו דורכפירן ליצנותדיגע אינטערוויאוס מיט מענטשן אלס א פארשטעלטער זשורנאליסט פון קאזאקיסטאן, און עס איז די טעג ארויס אין א פילם אין אמעריקע וואס איז געווארן די הייסטע פילם אין אלע טעאטערס שוין פאר די צווייטע וואך, בעיקר שפילט דאס אויף וויאזוי ער פרעגט נארמאלע מענטשן דורכאויס אמעריקע אנטיסעמיטשע און אנטיפרויען פראגעס און זיי ענטפערן מיט א שמייכל ווי צוצישטימען צו זיינע אנטי מיינונגען, ווי צום ביישפיל גייט ער קויפן א פיסטויל און דעם געשעפט קלוירק ענטפערט אים וויאזוי צו שיסן א איד און יעדער לאכט...
אדער די סצענע ווי ער זינגט א קאנטרי סאנג אין א אריזאנע באר מיט קאובוי היטן און מענער און פרויען זינגן אלע מיט שיכורהייט, "ווארפט אריין דעם איד אין ברין... כדי מיין לאנד זאל זיין פריי... כאפט אן דעם איד ביי די הערנער... ווען מיר דערנאך קענען מאכן א גוטער פארטי...
כאטשיג דער פילם מאכט שפאס און חוזק פון אלע מאנדע זאכן און מענטשן איז אבער דער איד דער הויפט ציל ברעט. וויאזוי צו מאכן לאכן דעם צושויער.
די ADL וואס פארדאמט אלע אנטיסעמיטישע זאכן, האט גאר באגריסט דעם פילם ווייל עס ווייזט ווי בלינד און אומראציאנאל די האס פון אנטיסעמיטיזם איז, און די אמעריקאנע פאלק אין די טעאטערס לאכן נישט פון די אידן נאר גאר פון די כאראקטער ווי נאריש ער האט פיינט דעם איד.
א סעודה איז א מאלצייט מיט דער גאנצער פאמיליע אדער חברים ביי חסידים איז דאס א פארברענגען אדער טיש.
ביי אידן איז דאס בעיקר שבת און ימים טובים.
וואסארא סארטן געטראנקען און עסנווארג?
דער גאַװיאַל (וויסנשאפטלעכער נאָמען: "Gavialis") איז אַ רעפטיל װאס לעבט אין אינדיע אין די גרױסע טײַכן גאַנגעס, אינדוס, בראַמאַפּוטראַ און טײַכן זיך אױס מיט זײַן לאַנג־אױסגעצױגענעם מױל װי אַ שנאָבל. ער דערגרײכט ביז איבער 5 מעטער לאַנג.
דער זגאַל איז איינער פון די דרייַ מינים פון קראקאדילן, צוזאַמען מיט דער קראָקאָדיל און דער נילוס קראָקאָדיל.
דער גאַוויאַל געפינט זיך כּמעט אויסשליסלעך אין דעם טייַך.
וויינעט Ynet איז דער אינטערנעט פארטאל פון דער טאג צייטונג ידיעות אחרונות איינער פון די גרעסטע מאדערן העברעאישע טאג צייטונגען. עס פלעגט ארויס קומען אין אראביש אויך אבער מער נישט.
די ארטיקלן און נייעס איז אסאך פון דער געדרוקטער צייטונג אבער עס האט אויך פיל וואס איז נישט פון צייטונג, און אסאך מער ארגינעלע שטאף וואס פאראינטערסירט מער אינטערנעט ליינער ווי איידער צייטונג ליינער.
זייער הויפט קאנקורענץ איז וואלא, דער אינטערנעט פארטאל פון מעריב (צייטונג), זייער הויפט קאנקורענץ אין דרוק.
זיי שטעלן אויך צו RSS פיעד פון אידישע נייעס ווען עס איז ברעיקינג איבער דער גאנצער וועלט.
פארראט אדער ביטראגע איז דער אקט פון פארעטען א מכלומרשטען גוטער חבר; אז איינער אנערקענט נישט די גוטס וואס מען ער באקומט פון דעם אנדערן, און ער צאלט אים צוריק מיט שלעכטס באהאלטענערהייט; אנעם וויסן פון דער וואס געט אים די גוטס, און אונטער זיין רוקן ווען ער ווערט געוואור די פארארט איז שוין צו שפעט.
מען נוצט דאס אויף א באהאלטענער פיינט וואס ארבייט און אינפלאריטירט א גרופע קעגן זייער אינטערעסע פון זיין אייגן לאנד פאלק משפחה אידיאל און געזעלשאפט, וואס ער נוצט אויס די טראסט וואס זי האבן אים געגעבן קעגן זיי.
דער דאזיגער פארערטער איז בטבעו א פאלטשער מענטש וואס האט זיך בלויז פארשטעלט, פון אנפאנג אן, ווי א חבר כדי אייך צו פארנערן און קענען דערנאך פארעטען.
עס איז אויך גענוצט אויף א מאן וואס טשיד אויף זיין אייגן ווייב מיט א פרעמדע פרוי. אלס א שרעקליכע בגידה, ווייל די ווייב איז דאך די מאמע און לעבןס שותף פון זיין הויז און קינדער און אז ער טוט ליבען אן אנדערן פארלייקענט ער די טובה פון איר.
אין אידישקייט ווערט דאס גענוצט אויף איינער וואס טוט אן עבירה אז ער אנערקענט נישט די טובה פון די בריאה און ער טוט ליבען זיך איידער ווי גאט.
עס איז די פארקערטער ווי הכרת הטוב, און לשון קודש הייסט דאס כפוי טובה, אבער עס איז נאך מער און טיפער ווי דעם, ווייל נישט נאר צאלט ער נישט צוריק און לייקענט די טובה ער צאלט גאר צוריק שלעכטס און שטראף אנשטאט די טובה.
אין אלע ציווילע געזעלשאפטן אפילו ווען טויט שטראף איז נישט לעגאל איז דאס אבער יא לעגעטים פאר א פארעטער.
כפוי טובה איז לייקענען גוטס וואס מען באקומט פון איינעם עס איז דאס פארקערטער ווי הכרת הטוב.
די גרעסטע שטאפל פון כפיית טוב איז א פארעטער.
דינאמיק איז דער אפטייל פון קלאסישער מעכאניק אין דער פיזיק שטודיע וואס באנעמט זיך מיט דער באוועגן פון קערפער. דינאמיק האט צוויי אפצווייגן: קינעמאטיק, וואס שטודירט באוועגונג, און קינעטיק, וואס באהאנדלט די עפעקטן פון כוחות אויף זאכן וואס באוועגן זיך.
דינאמיק איז באזירט אויף ניוטאן'ס דריי געזעצן.
אונגאַרן (אױך׃ אונגערן, אונגאַריש: "Magyarország" " מאָדיאָראָרסאַג") איז אַ לאנד איינגעשלאסן לאַנד אין צענטראל אייראפע וואס גרענעצט זיך מיט עסטרייך, סלאוואקיי, אוקראינע, רומעניע, סערביע, קראאטיע און סלאוועניע. זײַן הױפּטשטאָט איז בודאַפּעשט.
אונגארן איז א מיטגליד אין דעם אייראפעישן פארבאנד, נאט"א, ארגאניזאציע פאר עקאנאמישע קאאפעראציע און אנטוויקלונג און איז א שענגען לאנד. די אפיציעלע שפראך איז אונגאריש.
נאך דער ערשטער וועלט־מלחמה.
אזוי ווי אונגארן איז געווען א טייל פון דער עסטרייך־אונגארישער אימפעריע, וואס האט נאכגעגעבן ביי דער ערשטער וועלט־מלחמה, האט עס פארלוירן א גרויסן שטח פונעם לאנד. רומעניע האט איבערגענומען זימבערגן און אנדערע טיילן פון מזרח אונגארן, דאס נייע לאנד טשעכאסלאוואקיי האט איבערגענומען די צפונדיקע טעריטאריעס (כולל א גרויסן טייל פון אויבערלאנד) און בשותפותדיקע סערבישע און פראנצויזישע ארמיי האט איבערגענומען א שטח אין דרום.
קאמוניסטישע רעגירונג.
אין 1946 האבן זיך די קאמוניסטן געשטארקט, און צוביסלעך געקומען צו די מאכט, אונגארן איז געווארן א קאמוניסיש לאנד, און טויזנטער יידן זענען איינגעשפארט געווארן, אין די גרעניצן פונעם לאנד, אלעס אונטערן איינפלוס פון דעם סאוועטן פאריין,
אונגארן האט זיך אנגעשלאסן צו דעם ווארשע פאקט, מיט אלע אנדערע קאמוניסטישע לענדער אינעם ראיאן,
אין 1956 האט אויסגעבראכן די אונגארישע רעוואלוציע, קעגן דער קאמוניסטישער פירערשאפט, די רוסן האבן אריינגעברעגט די מיליטער, און האבן אונטערדריקט די רעוואלוציע, מיט גרויס ברוטאלקייט, טויזנטער יידן האבן אויסגענוצט די געלעגנהייט, און אנטרינען קיין עסטרייך, און פון דארט צו אנדערע לענדער ארום דער וועלט, ווי ישראל, פאראייניגטע שטאטן, ענגלאנד און קאנאדע
די סיטואציע אין דעם לאנד פון די מאזשיארן, האט זיך נישט צופיל געבעסערט, פארקערט גאר די מצב איז געווארן מער אנגעצויגן מיט רוסלאנד, און די עקאנאמישע לאגע איז געווען אין א כאאס צושטאנד,
אונגארן האט באקומען זעלבסטשטענדיגקייט, ווען דער סאוועטן פאריין איז געקומען צו אן ענדע.
נאך פיר צענדליקער פון קאמוניסטישער הערשאפט, האט אונגארן פארוואנדלט א צענטראליזירטע עקאנאמיע אין א מארק עקאנאמיע. אויסלענדישער אייגנשאפט און אינוועסטירונג אין אונגארישע פירמעס זענען גוט פארשפרייט. אונגארן וויל אריינגיין אין דער אייראזאנע אין די יארן 2012–2013; כדי דאס אויספירן מוז עס מינערן די רעגירונג הוצאות און רעפארמירן די עקאנאמיע.
אלס איינער פון די נייעסטע מיטגלידער פונעם אייראפעישן פארבאנד (זײַט 2004) האט אונגארן געוויזן עקאנאמישן וואוקס. דער פריוואטער סעקטאר פארנעמט מער ווי פון 80% GDP. דער העכסטער שטאפל פון איינקונפט־שטייער איז גאנץ הויך, אבער קארפאראטיווע שטייערן זענען נידעריג. אינפלאציע היינט איז נידעריג.
היינט איז אונגארן א פולער מיטגליד אין דער ארגאניזאציע פאר עקאנאמישע קאאפעראציע און אנטוויקלונג (זײַט 2006) און די וועלט האנדל ארגאניזאציע.
אונגאַרן איז אַ לאנד איינגעשלאסן לאַנד אין צענטראל אייראפע מיט א שטח פון 93,030 קוואדראט ק"מ. דאס לאנד ווערט צעטיילט דורך דעם דוניי טייך. דער מזרח טייל איז מערסטנס פלאך, מיט בערג אין צפון לעבן דעם גרענעץ מיט סלאוואקיי, און דער גרויסער אונגארישער פליין אין דרום־מערב. אויך אינעם מזרח טייל איז דער טיסא טייך. דער מערב טייל איז מער בערגיק, און האט די באלאטאן אזערע, די גרעסטע אזערע אין צענטראלער אייראפע.
אונגארן איז בארימט פאר זיין אויסגעצייכנטע מאטעמאטיק בילדונג. צווישן די וועלט באקאנטע אונגארישע מאטעמאטיקער זענען דזשאן וואן נוימאן און פאל ערדאש.
אן אָרגאַזם (פון גריכיש: "ὀργασμός") איז די לעצטע שטופע ווען דער וואס איז פארמישט אין האבן געשלעכט האלט ביים קלימאקס פון דעם סעקסואלן אקט וואס ברענגט אז ער/זי זאל קומען צום הויכפונקט.
דאס קומען צו ארגאזם איז פאראן ביי ביידע, ביים מאן און ביי דער פרוי. אבער ביידע שפירן דאס אנדערש, און קיינער קען נישט פארשטיין וויאזוי און וואס דער אנדערע שפירט.
טראצדעם וואס דער ארגאזם איז טאקע אנדערש, איז עס אבער ביי ביידע דער קלימאקס, וואס איז דער סאמע העכסטע שטופע פונעם געשלעכט, וואס נאכדעם ווערט די ליבע און גלוסט גענצליך אנטרינען.
סימנים פון ארגאזם.
זי הייבט אן עטוואס ציטערן. די קליטארע אין די װאַגינע ווערט שטייף. די מוסקאלן ווערן עטוואס אויפגעבלאזן ביד די ארגאזם גייט דורך, וואס דאן גייט אלעס צוריק צו איר פריערדיגע שטאפל.
דער פעניס באקומט א דינע אבער לובריקארע פליסקייקייט, צו דערטאגן דעם אקטיוון מארסירן. א גאר קליינע דאזע ספרעמע גייט ארויס, וואס באשמירט דעם שפיץ פונעם פעניס.
רוסלאַנד (), אויך באוואוסט מיטן נאמען רוסלענדישע פעדעראציע,"Российская Федерация" איז א זעלבשטענדיגע רעפובליק (א פאליטישע סיסטעם אין וועלכע די מענטשן ערוועלן רעפרעזענטיוון וואס זאלן פירן די מאכט) אין מזרח אייראפע און צפון אזיע, דער וועלט'ס גרעסטע לאנד אין שטח, מיט 17,075,400|קוואדראט ק"מ. פון צפון־מערב צו דרום־מזרח, האט רוסלאנד גרענעצן מיט נארוועגיע, פינלאנד, עסטלאנד, לעטלאנד, ליטע, פוילן, בעלארוס, אוקראינע, גרוזיע, אזערביידזשאן, קאזאכסטאן, כינע, מאנגאליי און צפון קארעע.
רוסלאנד איז אמאל געווען דאס גרעסטע, מאכטפולסטע, און פראמינענטסטע לאנד אין דעם געוועזענעם "פֿארבאנד סאוועטישע סאציאליסטישע רעפובליקן", אויך באקאנט אלס די פֿסס"ר. אדער די סאוועטן פֿארבאנד. אין 1991 איז די מאכטפולע בערישע פֿסס"ר צובראכן געווארן אויף שטיקער און רוסלאנד איז געווארן אן אייגן לאנד פאר זיך.
די פֿסס"ר איז אמאל געווען די סימבאל פון קאמוניזם, א פאליטישע סיסטעם אין וועלכע די קאמוניסטישע פארטיי פירער האבן געהאט פאליטישע און עקענאמישע קראפט. די רעגירונג האט געאייגענט אלע פירמעס און שטחים, און קאנטראלירט אלע פראדוקציעס, אימפארטן און עקספארטן, און וואס נישט. דער קאמוניסטישער סיסטעם ווערט אויך טייל מאל גערופען די קאמאנד אדער פלאנירטע עקענאמיע. נאך דער פונאנדערפאל פון די סאוויטישע פארבאנד האט רוסלאנד זיך אנגעהויבן אנטוויקלען צו א מער דעמאקראטישע סאסייאיטי, געזעצט אויף אן עקענאמיע פון מעכאניזם און פרינציפאלן. רוסלאנד האט געמאכט עטליכע גוטע ענדערונגן: זי האט איינגעשטעלט א דעמאקראטישע עלעקציע סיסטעם אין אלע טיילן פון די רעגירונג און לעגאליזירט דאס מעגליכקייט צו פארוואלטן לאנד אדער ביזנעס. רוב גרויסע רוסישע ביזנעסער זענען שוין היינט פריוואטיזירט.
ווי מיר שטייען היינט דארף נאך רוסלאנד האבן א גרויסער תיקון און האט נאך א לאנגע וועג צו גיין ביז זי וועט זיך קענען פאררעכנען אלס א העכסט מאדערניזירט לאנד אין די פאראייניגטע פעלקער. ביזנעסער, לאנד, און אנדערע אייגנטום איז ווייט פון יושר'דיג צוטיילט לויט די באפעלקערונג צאל. פילע ענווייראמענטל חרבנות זענען נאך פאראן וואס דארפן פאררעכטעט ווערן. אויך א סטאבילע פאליטישע סיסטעם דארף נאך געהעריג דעוועלאפט ווערן וואס זאל פארמישן די סיטיזענס אין לאקאלע, ראיאנישע, און נאציאנאלע געשעענישן, ווי עס איז איינגעשטעלט אין אלע פרייע לענדער.
דאס איבערטויש פון קאמוניזם צו דעמאקראטיע האט געטוישט אלעמענס לעבנ'ס סטיל. טייל האבן אויפגעלאכטן ווען דאס פרייהייט האט זיי געגעבן די געלעגנהייט צו גיין אין ביזנעס. אנדערע זענען פארביטערט געווארן מיט די אונטערגאנג פון קאמוניזם ווען זיי האבן פארלוירן זייער געלט מיט די אויסנאמישע עקאנאמישע טויש. דאס איבערטויש פון קאמוניזם צו פרייהייט האט פארמינערט די באפעלקערונג צאל. טראץ וואס טויזנטער מענטשן פון די ארומיגע ראיאנען פון די געוועזענע יו.עס.עס.אר. האבן אימיגרירט קיין רוסלאנד, איז רוסלאנד'ס באפעלקערונג צאל נאר קלענער געווארן צוליב איר קלענסטע לעבנ'ס שפאנונג און נידעריגע געבורט ראטע. (מער וועגן די קאמוניסטישע סיסטעם און איר צוזאמענפאל וועט קומען אינעם ארטיקל אי"ה).
אין אלגעמיין ווערט רוסלאנד'ס וועטער קלימאט צוגעגליכן צו קאנאדע. רוב פון רוסלאנד שטייט אויף די זעלבע שטאפל אויף צפון ווי קאנאדע. די וועטער איז דארט געווענליך מיט 20 פראצענט קעלטער ווי אין רוב שטעט אין אמעריקע. די שטעט און ראיאנען וואס זענען גאר הויך זענען גאר קאלט (סיביר אלס ביישפיל) און ווייניג מענטשן וואוינען דארט, גענוי ווי אין קאנאדע. מיט נאך א זאך איז רוסלאנד ענליך צו קאנאדע, אז ביידע לענדער זענען ריזיג גרויס אין שטח פראצענטווייז צו אירע באפעלקערונג צאלן. רוסלאנד'ס ארגיקולטור איז זייער רייך און איר מינעראלן רייכקייט איז די רייכסטע אין די וועלט. אין אנדערע ווערטער, פארמאגט רוסלאנד אלע שליסלן און געצייג צו ווערן א רייך לאנד. מען קען נישט וויסן…
רוסלאנד'ס גרעניצן לויפן איבער 12,500 מייל (20,100 קילאמעטער). אויף צפון גרעניצט זי זיך מיט דעם ארקטישן אקעאן. אויף מזרח האט זי דעם פאציפישן אקעאן מיט נאך צענדליגער קלענערע טייכן. אויף דרום-מזרח האט זי צפון קארעע, לענגאויס דרום האט זי כינע און נאך קליינע לענדער, ביים דרום-מערב ווינקל האט זי אוקריינע, אויף מערב האט זי פינלאנד מיט אירע שכינים, און ביים צפון-מערב ווינקל האט זי נארוועגיע.
דער וועג וויאזוי רוסלאנד ווערט אדמיניסטרירט איז ווי פאלגנד: 21 רעפובליקן, 6 טעריטאריעס, ווערט דארט גערופען קרעיס, 10 נאציאנאלע שטחים, ווערט דארט גערופן אקרוגס, 49 ראיאנען, און צוויי שטעט מיט פעדעראלע סטאטוסן. די הויפט און גרעסטע שטאט איז מאסקווע.
לאנד און נאטורליכע אוצרות.
סיי אין שטח און סיי אין געאגראפישער מאס איז רוסלאנד דאס גרעסטע לאנד פון דער וועלט. מיט א שטח פון 6,592,800 קוואדראט מייל (17,075,200 קוואדראט קילאמעטער) פארנעמט רוסלאנד א ניינטל פון דער וועלט'ס לאנד און איז צוויי מאל אזוי גרויס ווי די פאראייניגטע שטאטן אדער כינע. רוסלאנד דערגרייכט א ברייטקייט פון 6,200 מייל (10,000 קילאמעטער) פון מזרח צו מערב און 2,400 מייל (4,000 קילאמעטער) פון דרום צו צפון. רוסלאנד פארנעמט א באלעבאטישע פארציע פון צוויי קאנטינענטן: אזיע און אייראפע, מיט די אורעל בערג און טייכן וואס טיילט אפ די צוויי.
רוסלאנד פארמאגט אויך אסאך אינזלען אינעם פאציפישן און ארקטישן אקעאן. די מערסטע באוואוסטע אינזלען אינעם ארקטיק זענען די פראנץ יאזעף, אן ארכיפעלאג פון 100 גרויסע אינזלען, נאווייא זימליא, ניו סיביריען איילענדס, און ווערענדזשל איילענדס. אינעם פאסיפיק פארמאגט זי די וועלט באקאנטע קאריל אינזלן וועלכע שניידן אריין ביז טיף אין די יאפאנעזישע וואסערן. רוסלאנד און יאפאן האבן זיך אסאך געקריגט וועגן די אינזלן אבער עס האט קיינמאל נישט געברענגט צו אן ערנסטע קריג.
רוב לאנד באשטייט פון פשוט'ע ערד וואס איז גאנץ גוט צו פלאנצן. רוסלאנד'ס גרויסע בערג געפינען זיך אין סיביר און לויפט אריין ביז אינעם פאסיפיק אקעאן.
נאטורליכע ראיאנען און טייכן.
רוסלאנד ווערט צוטיילט אויף עטליכע גיאגראפישע ראיאנען: די גרעיט יוראפיען פלעין, די ארעל מאונטענס, און סיביר. דערנאך ווערט סיביר אליינס צוטיילט צו: מערב סיביר, צענטראל סיביר, און דאס בערגיגע סיביר.
אינעם גרויסן אייראפעאישן פלוין וואס איז די אייראפעאישע טייל פון רוסלאנד, דאס גרעסטע טייל פון לאנד, איז די ערד איינגעטיילט אויף צוויי. די צפון טייל פון די אייראפעאישע רוסלאנד האט זייער פשוט'ע ערד מיט אסאך טייכן אן קיין שום מינעראלן אדער אנדערע אוצרות. אין קאנטראסט איז די דרום טייל פון די אייראפעאישע רוסלאנד זייער רייך. רוסלאנד'ס גאנצע ארגיקולטור ליגט אין דעם טייל פון לאנד.
מזרח פון די אייראפעאישע רוסלאנד געפפנען זיך די ארעל בערג וועלכע טיילן אפ די אייראפעאישע און אזיע טיילן פון רוסלאנד. די בערג זענען אין אלגעמיין נישט צו הויך (ארום 2,000 פיס) אבער איר העכסטע שפיץ גרייכט א הויכקייט פון איבער 6,000 פיס (ארום 1,800 מעטער).
מערב פון די אוראל בערג הויבט זיך אן מערב סיביר וועלכע איז די גרעסטע שטח אין די וועלט וואס איז אזוי גלייך. מען רעדט דארט פון איבער 1,000 מייל (1,800 קילאמעטער) פון גלייכע ערד אן קיין שום בערג, א זאך וואס מען זעהט נישט אין ערגעץ. מערב סיביר פארמאגט אין זיך אסאך אויל און נאטורליכע גאז. צענטראל סיביר, וועלכע געפינט זיך צו מזרח פון מערב סיביר, באשטייט פון זייער שווערע שטחים. עס איז פאראן דארט שווערע בערג און טאלן און שטיינערדיגע ערד. אסאך טיילן פון צענטראל סיביר איז אנגעלייגט מיט וואלקענאו לאווא וועלכע מאכט אויסקוקן די ערד זייער אלט און ארים. ביים מזרח שפיץ פון רוסלאנד געפינען זיך די גרויסע שרעקעדיגע בערג וועלכע גרייכן איבער 10,000 פיס הויך און זענען פיל מיט הונדערטער וואלקענאוס, פון דעם צענדליגער וואס זענען נאך אלץ אקטיוו. דער העכסטער בארג הייסט קליוטשעסאקאיא ספאקע און גרייכט א הויכקייט פון איבער 15,000 פיס.
רוסלאנד'ס גרויסע טייכן געפינען זיך אין סיביר און זענען פון די לענגסטע אין די וועלט. דער גרעסטער טייך איז דער אוב וועלכער לויפט אדורך גאנץ מערב פון רוסלאנד און כינע. דער טייך איז לאנג 3,362 מייל (5,410 קילאמעטער) וועלכע מאכט איר די לענגסטע טייך אין אזיע און אין אייראפע און דער פערטער לענגסטער טייך אין די וועלט. אלע אנדערע ריזיגע טייכן לויפן צווישן די בערגיגע ראיאנען אין סיביר ביז אריין אינעם ארקטיק.
דורכאויס די סאוויט יוניאן צייטן זענען די רוסן געווען פארנומען מיט בויען הונדערטער דאמבעס פאר עלעקטריק קראפט און וואסער פלאס קאנטראל. די רוסן האבן אבער נישט גוט געבויט די דאמבעס און האבן נישט איבערגעלאזט די ספעציעלע לייטערס וואס מען מאכט אדורכצולאזן פיש אויף די אנדערע זייט. אזוי ארום האט זיך אלע פיש אויסגעליידיגט פון די באוואוינטע געגענטער.
גרעניצן, ערד, וועלדער, חיות און בהמות.
ווייל רוסלאנד איז דאס גרעסטע לאנד אויף דער וועלט האט זי די לענגסטע וואסער גרעניץ ליניע. איר וואסער גרעניץ ליניע לויפט אויף א שטרעקע פון 23,400 מייל (37,650 קילאמעטער) מערסטענס ביים ארקטיק און פאסיפיק אקעאנס. אויך לויפט עס אדורך דעם שווארצן ים און דעם קעספיען ים. כאטש רוב פון אירע וואסער גרעניץ ליניע'ס ליגן אין וואסערן וואס זענען פארפרוירן אויף עטליכע מאנאטן אינעם יאר, טוט איר שיפינג פארנעמען פלאץ אויף אלע אירע וואסערן.
וויבאלד א גרויסע טייל פון רוסלאנד איז שטארק אויף צפון פון די וועלט איז דארט כמעט נישט פאראן קיין געוויקסן ווייל אין די ווינטער ווערט די ערד פארפרוירן זייער טיף אראפ וואס לאזט נישט וואקסן קיין זיסע פרוכט אדער גרינצייג. א גרויס טייל פון די בערג זענען פאלאר ראיאנען וואס זענען באדעקט א גאנץ יאר מיט שניי און דארט וואקסט גארנישט.
רוסלאנד'ס וועלדער, רוב פון זיי אין סיביר, באדעקן מער ווי צוויי פינפטלעך פונעם לאנד און ציילט נאנט צו א פערטל פון דער וועלט'ס סך הכל וועלדער ראיאנען. די וועלדער זענען צוטיילט און צוויי טיילן: אינעם צפון טייל באשטייט עס פון ממש איין גרויסע וואלד אן קיין איבערהאקונג און האט נאר איין ערליי בוים וואס רופט זיך קאניפערוס און ווערט גענוצט פאר סאפטוואוד לאמבער. מען האט שוין אסאך ביימער פון דארט אויסגעהאקט אבער עס קוקט נישט אויס ווי עס וועט זיך אמאל ענדיגן. די ביימער זענען קליין און ליגן שטארק צושפרייט איינע פון די אנדערע. אויף טייל ערטער איז אינגאנצען נישט פאראן קיין ביימער ווייל עס קומט צו ווייניג וואסער. אנשטאט איז דא הויכע גראז און אנדערע ווילדע געוויקסן. די דרום טייל באשטייט פון עטליכע וועלדער וואס האבן געמישטע ביימער גענוי ווי מיר זעען אין די ערטער ווי מיר גייען אין די קאנטריס.
רוסלאנד האט נישט צופיל מינים ווילדע חיות אבער פון וואס זי האט יא האט זי בשפע. אין די צפון ראיאנען געפינען זיך ווייסע פאלאר בערן, ים-הונט, ים-פערד, האזן, מיט נאך עטליכע קלענערע חיות נישט גרעסער ווי קעץ. ווי אויך געפינען זיך דארט אסאך פייגל וועלכע זענען פארנומען כאפן פיש פון וואסער צום עסן. אין די אייראפעאישע טיילן פון רוסלאנד געפינען זיך אסאך וועלף, פוקסן, מינקס, וואלד-חזירים, און הערשן. אויך אסאך מינים שלענג קריכן דארט ארום. אין די נידעריגערע טיילן פון סיביר געפינען זיך די באקאנטע סיביר טייגער, דער גרעסטער קאץ אין די וועלט. טייל פון די דערמאנטע חיות זענען אין געפאר צוליב זייער זעלטנהייט אויף וועלכע די פאנגער פארלייגן זיך.
נאטורליכע אוצרות.
רוסלאנד פארמאגט די גרעסטע רעזווארן פון מינעראלן אוצרות פון אלע לענדער אין די וועלט. טראץ איר גרויסע שפע, זענען אסאך פון די רעזווארן אויף פארשטופטע אפגעלייגטע ערטער ווי עס איז שווער צו דערגרייכן צוליב דער קלימאט וואס הערשט דארט א גאנץ יאר און וואלט געווען זייער טייער ארויסצושעפן די אוצרות פון דארט.
רוסלאנד איז צום מערסטענס געבענטשט מיט פליסיגע מינעראלן. דאס לאנד פארמאגט מער ווי האלב פון די וועלט'ס מעגליכע קוילן רעזווארן און אפשר נאכמער נאפט. נאטורליכע גאז האט זי 40 פראצענט פון די וועלט'ס סך הכל וועלכע ליגט אין גאנץ רוסלאנד. איר קוילן און נאפט זענען אויך פאראן אין רוב טיילן פון לאנד אבער די ריכטיגע אוצרות ליגן טיף אין סיביר נאכנישט צוגערירט. ווען די אראבישע לענדער וועלן אויסגיין פון אויל (משיח וועט שוין פריער דא זיין) וועט רוסלאנד זייער רייך ווערן פון אירע געשוואלענע אוצרות. אויף דערווייל זענען זיי גארנישט ווערד צוליב די שווערע און טייערע ארבעט וואס נוטיגט זיך אויב מען וויל זיי האבן, ווי מיר האבן פריער דערמאנט. נאר פון אייזן (מיט וועלכע רוסלאנד איז אויך געבענטש) האט זי נוצן ווייל די מערהייט פון אייזן אוצרות ליגן ארום און ארום דער הויפט שטאט מאסקעווע.
אויך מיט אלע ערליי מעטאלענע אוצרות איז רוסלאנד געבענטש ווי גאלד, זילבער, קופער, ניקעל, מערקורי, עלומינם, בליי, און צינק. די אלע אוצרות ליגן אין די ארעל מאונטענס און אין סיביר.
רוב פון רוסלאנד האט א הארבע קלימאט מיט לאנגע ציפעדיג קאלטע ווינטערס און גאר קורצע און קילע זומערס. דאס איז צוליב וואס רוסלאנד ליגט זייער הויך אינעם געאגראפישן קערברייט פון די וועלט און אויך ווייל די הויכע בערג ביי איר מערב גרעניץ זייט שטערט די ווארימע שטראם וואס קומט ארויס פונעם פאסיפיק עס זאל גרייכן טיף אין לאנד. אין די זומער ווערט נאר ווארים אין דעם אייראפעאישן טייל פון לאנד וועלכע גיט די מעגליכקייט צו פלאנצן. פונדעסטוועגן פלאגן זיך די רוסישע פארמערס זייער שטארק פאר אביסל פירות ווייל עס קומט אראפ ווייניג רעגן און די זומער איז קוים עטליכע מאנאטן.
די קעלסטע ערטער אין רוסלאנד זענען אין סיביר און די קעלסטע ארט איז אין די שטאט ווערקהאיאנסק וואו אין א געווענליכער ווינטער טאג איז די וועטער 59 אונטער זערא פארנהייט (מינוס 51 צעלזיוס) און האט שוין אמאל דערגרייכט 90 אונטער זערא (מינוס 68 צעלזיוס) אין פעברואר. אין זומער איז דארט געווענליך 56 גראד (13 צעלזיוס) אבער האט שוין אמאל דערגרייכט [איר וועט נישט גלייבן] 98 גראד (37 צעלזיוס). די חילוק צווישן ווערקהאיאנסק'ס קעלסטע טאג און הייסטע טאג איז דער גרעסטער חילוק צווישן וועטער גראד פון אלע רעקארד וואס מען האט אמאל רעקארדירט.
אין דעם אייראפעאישן רוסלאנד איז אביסל ווארימער צוליב דער שטראם וואס קומט אריין פונעם אקעאן. די געווענליכע טעמפרעאטור אין מאסקעווע אין יאנואר איז צווישן 9 און 21 גראד (פון מינוס 6 ביז מינוס 13 צעלזיוס). אין יולי איז די טעמפרעאטור צווישן 56 און 75 גראד (פון 15 ביז 20 צעלזיוס).
סביבה־פראגעס.
לאנד און וואסערן אוצרות האבן געליטן הארבע דעאגראציע דורכאויס די סאוועטן צייטן ווען די נוקלעארע פראדוקציע איז געווען אויפ'ן העכסטן פארנעם. אסאך געגענטער, ווי קיוזניטש אין דרום סיביר, רוב פונעם דרום טייל פון די אוראל בערג וועלכע איז געווען א העפטיגע אינדוסטריעל ארט, און די וואלגע טייך זענען גאר שטארק דעאגרירט געווארן אזש ביז'ן היינטיגן טאג עפעקטירט דאס מענטשן און בהמות וואס באזוכן די געטראפענע ערטער.
עטליכע נוקלעארע עקסידענטן האבן אויסגערינען גאר אסאך שעדליכע כעמיקאלן וועלכע האט איבערגעלאזט די לופט פארפעסטיגט מיט גאר שעדליכע ראדיאציע וועלכע האט דערגרייכט ביז ווייט אוועק פון רוסלאנד'ס גרעניצן. די מערסט באקאנטסטע נוקלעראע עקסידענט איז דער טשערנאביל אויפרייס אין אוקריינע אין יאר 986' וועלכע האט עפעקטירט די שטאט ברייענסק. רוסלאנד האט געליטן פון נאך אויפרייסן פון וועלכע די וועלט האט נישט געוואוסט ביז לעצטענס ווייל עס איז אויסבאהאלטן געווארן דורך די סאוויעטן וועלכע האבן זיך געשעמט דערמיט. איר מעיעק נוקלעאר פלענט, נעבן די שטאט טשעליאבינסק, האט דריי מאל אויפגעריסן, אין 49', 57', און 67'. אלע דריי אויפרייסן צוזאמען האבן ארויסגעלאזט פיל מער ראדיאציע ווי דער טשערנאביל עקסידענט. אויך אויף א גרויסע אינזל אינעם ארקטיק מיט'ן נאמען נאוואיא זימליא איז פאראן אן אומגעהויערע מאס ראדיאציע. די רוסן האבן גענוצט דעם אינזל אלס זייער גרעסטע נוקלעאר פראבע ארט.
אויסער די אויפרייסן און אומאחריות'דיגע פראבעס האבן די רוסן שטענדיג אריינגעווארפן די נוקלעארע איבערבלייבענישן אין די וואסערן ארום רוסלאנד וועלכע האט שטארק פארפעסטעט די וואסער מיט אלע לעבעדיגע וואס שווימען דארט ארום. צום מערסטן האבן זיי גענוצט דעם ארקטיק אלס זייער דאמפ אבער זיי האבן אויך געווארפן זאכן אינעם יאפאנעזישן טייך ביז אזוי שפעט ווי אין 93'. נאך היינט צו טאג זענען פאראן הונדערטער אפגעדינטע נוקלעארע סובמארינען אין שיפן וואס אנקערן אין די רוסישע וואסערן און זענען א סכנה יעדע מינוט פאר אן אויפרייס. די רוסן האבן נישט גענוג געלט צו באהאנדלן די איבערבלייבענישן.
אסאך טייכן און לעיקס זענען שטארק פארפעסטעט געווארן פון די צענדליגער טויזנטער קאמפס עראפלאנען וואס זענען גענוצט געווארן אין די צענדליגער קריגן און האבן אויסגעגאסן טאנען פון שמוציגע אויל און גאז וועלכע האבן איבערגעדעקט די טייכן מיט א שיכט פון שווארצע אויל. באקאנט איז דער שווארצער טייך וועלכער פארמאגט שרעקליך אסאך שמוציגע אויל וואס מען וואלט קיינמאל נישט געקענט אויסרייניגן אפילו מיט די וועלט'ס געלט. דער גרעסטער פראבלעם פון אלעם איז אז אסאך קליינע רוסישע שטעט זענען נישט עקוויפטעט מיט וואסער רייניגונגס מאשינען און זענען אויסגעשטעלט צו די שעדליכע כעמיקאלן.
רוסלאנד פארמאגט זייער ווייניג פיש טראץ וואס זי האט דאס מערסטע וואסערן אין איר באזיץ. דאס איז ווייל אסאך וואסערן זענען אזוי שמוציג אז די פיש קענען נישט דארט לעבן. די וואסערן וואס זענען שוין יא ריין זענען זייער נישט גוט קאנטראלירט געווארן און עס זענען עטליכע מאל פארגעקומען קאמערציאלע פיש געיעג וואס האט אויסגעליידיגט די טייכן פון פיש. נאך עפעס וואס מאכט אסאך אויס, זענען די ריזיגע טייכן וואס זענען פארפרוירן רוב מאנאטן פון יאר.
ווען רוסלאנד איז געווארן צוריק זעלבשטענדיג נאך דעם צוזאמענפאל פון קאמוניזם האט די רעגירונג אונטערגענומען א רייע פרישע פראגראמען פאר א פריינטליכערער סביבה. נאך אלץ האט זי א שוואכע נעטווארק פאר פארקס און רעזעווארן. ריסייקלינג האלט נאך דארט אין די ערשטע פאזעס.
מענטשן און געזעלשאפט.
רוסלאנד'ס סך הכל באפעלקערונג איז געשאצט געווארן אין יאר 02' אויף 144,978,570, מאכנדיג עס דאס זעקסטע אנגעפילטסטע לאנד נאך כינע, אינדיע, די פאראייניגטע שטאטן, אינדאנעזיע, און בראזיל. זינט דער צוזאמענפאל פון סאוועטן פארבאנד איז די אימיגראציע ראטע קיין רוסלאנד געשטיגן צו מער וויפיל עס האבן פארלאזט רוסלאנד. וויאזוי אימער, איז אבער רוסלאנד'ס נאטורליכע וואוקס פון איר באפעלקערונג נעגאטיוו וויל איר געבורט ראטע שטייט ביי 9.7 פער טויזנט מענטשן אבער איר טויט ראטע שטייט ביי 13.9 פער טויזנט מענטשן, דאס טייטש אז מער מענטשן זענען געשטארבן ווי געבוירן.
רוסלאנד איז דאס איינציגסטע אינדוסטריאליזירטע לאנד וועלכע'ס דעמאגראפישע וואוקס איז נידעריגער ווי אין אירע פריערדיגע יארן. דאס איז ווייל, ווי געזאגט, איז איר סביבה זייער נישט גוט און איר העלט קעיר סיסטעם ווערט קלענער און קלענער ווייל עס איז דא א מאנגל אין געלט. אין די לעצטע צוויי יאר איז דער דורכשניטליכער לעבנ'ס שפאן ראטע געשטיגן, פונדעסטוועגן איז איר היינטיגע מענער לעבנ'ס שפאן ראטע ביי 62 יאר, היבש נידריגער ווי אין 94' ווען עס איז געשטאנען ביי 64. די לעבנ'ס שפאן ראטע פאר פרויען איז געפאלן פון 74 צו 73 יאר.
די סך הכל באפעלקערונג געדיכטקייט איז 22 איינוואוינער פער קוואדראט מייל (8 איינוואוינער פער קוואדראט קילאמעטער), אבער אין אמת'ן איז עס שטארק געוואנדן לויט דעם ראיאן און קען נישט גערעכנט ווערן אלס דורכשניטליך. רוב מענטשן וואוינען אינעם אייראפעאישן טייל פון רוסלאנד (ווערט אנגערופן די פערטייל טרייענגל, וואס נעמט אריין די שטח פון די מערב גרעניץ זייט ביז די ארעל מאונטענס, אדער מערב סיביר) וואו עס איז פיל געדיכטער ווי אויבנדערמאנט. בעפאר די צווייטע וועלט קריג און אויך נאכ'ן קריג האבן זיך אסאך אימיגראנטן זיך באזעצט אין רוסלאנד'ס מזרח טייל, וועלכע נעמט אריין די פרעסטיגע סיבירישע ראיאנען. די סאוויעטישע רעגירונג האט עס זייער שטארק געקוראזשט. אין די לעצטע יארן איז עס אבער צוריק אויסגעליידיגט געווארן ווען מאסן האבן זיך אריבעגעצויגן צו מערב.
למעשה וואוינען ארום 65 מענטשן פער קוואדראט מייל (25 פער קוואדראט קילאמעטער) אין די דרום שטעט, וואס נעמט אריין מאסקעווע. אין דעם צפון טייל פון דעם אייראפעאישן רוסלאנד און אין אין רוב טיילן פון סיביר וואוינען קארגע 3 מענטשן פער קוואדראט מייל (1 מענטש פער קוואדראט קילאמעטער). אין די לעצטע 15 יאר זענען די באפעלקערונגן פון אסאך שטעט זייער שטארק געפאלן ווען אין דער זעלבער צייט זענען אומבאוואוסטע שטעט און ראיאנען אנגעפילט געווארן מיט גרויסע פראצענטן. דאס איז ווייל די שטעט האבן פארגרעסערט זייערע אינדוסטריאלע סעקטאר.
דורכאויס די סאוויעט צייטן האבן מיליאנען עטניק רוסישע אימיגרירט צו די ארומיגע ראיאנען וועלכע זענען געווען א טייל פון די יו.עס.עס.אר. פארבאנד. דאס האט אבער אנגעהויבן אויסוועפן אין די שפעטערע יארן און איז אפילו געגאנגען אויף צוריק נאך די צווייטע וועלט קריג און נאכמער ווען קאמוניזם איז געפאלן.
פרינציפאלע שטעט.
רוסלאנד האט אנטוויקלט א גרויסע אורבאנע באפעלקערונג דורכאויס איר סאוויעטער צייט. כאטש די רעגירונג וויל ענדערש מען זאל זיך צושפרייטן איבערן גאנצן לאנד, וואוינען היינט ארום 78 פראצענט מענטשן אין די אורבאנע שטעט. מער ווי 10 שטעט, רוב דערפון אינעם אייראפעאישן רוסלאנד, פארמאגן מער ווי א מיליאן איינוואוינער. די גרעסטע שטאט איז מאסקווע, די הויפטשטאט. דערנאך קומט פעטערבורג, וועלכע גרעניצט זיך מיט פינלאנד און פירט רוב אימפארט עקספארט. אנדערע גרויסע שטעט זענען: נאוואסיבירסק, די גרעסטע שטאט אין מערב סיביר. ניזהני נאווגאראד, די גרעסטע שטאט אין דער וואלגע טייך ראיאן. די שטאט אנטהאלט אלע אויטאמאביל אין שיפן פאבריצירונג. יעקאטערינבורג, די גרעסטע שטאט אין די ארעל בערג. סאמארא, וועלכע פארמאגט אסאך אויל אינדוסטריעס. (פאר די פונקטליכע באפעלקערונג צאל פון איטליכע גרויסע שטאט זעט בייגעלייגטן קעסטל).
עטניק גרופעס, שפראך, און רעליגיע.
רוסלאנד האט די גרעסטע אויסוואל פון עטניק גרופעס אבער מאכן נישט אויס מער ווי 18 פראצענט פון דעם סך הכל באפעלקערונג צאל. די דריי גרעסטע עטניק גרופעס וועלכע מאכן אויס מער ווי איין פראצענט פון די באפעלקערונג זענען: טאטארס (פון אזיע) מיט 3.8 פראצענט, אוקריינעיענס מיט 3 פראצענט, און טשאוואש (א געמיינדע אין מזרח רוסלאנד) מיט 1.2 פראצענט. אנדערע מינאריטעטן זענען: בעלארוסן (א קליין לאנד אין אייראפע), דייטשן, באשקירס (א רוסישע מוסולמענער גרופע), אידן (ווערן פאררעכנט אלס אן עטנישע גרופע אין רוסלאנד) און נאך צענדליגער קלענערע. פון אלע עטנישע גרופעס האבן 32 גרופעס זייערע אייגענע טעריטאריעס וואו זיי האלטן זיך צוזאמען. אין די לעצטע עטליכע יאר האט עס אביסל אנגעהויבן אויסוועפן ווען אסאך עטניקס האבן זיך אריבעגעצויגן צו די גרעסערע שטעט אדער אנדערע ראיאנען.
אגב, די אפיציעלע אידישע ראיאנען וואס די קאמוניסטישע רעגירונג האט געשענקט פאר די אידן צו וואוינען איז די איינציגסטע עטניק ראיאן וואס איז באזעצט מיט אנדערע עטניקס ווייל די אידן האבן ליבערשט אויסגעקליבן צו בלייבן אין זייערע דעמאלטדיגע וואוין ערטער. די אידן האבן פארלאזט רוסלאנד דורכאויס די סאוויעט צייטן צוליב די שוועריקייטן צו האלטן אידישקייט.
רוסיש איז דעם לאנד'ס אפיציעלע און מערסט גענוצטע שפראך אין ביזנעס, רעגירונג, און אין שולעס. די עטניק גרופעס האבן זיך זייערע אייגענע שפראכן, אבער אינגאנצען 4.5 פראצענט פון זיי קענען נישט קיין רוסיש. די איבעריגע עטניקס זענען ביילינגיול (צוויי-שפראכיג). טייל עטניק ראיאנען האבן דערקלערט אפיציעלע עטניק שפראך ראיאנען, אבער מיליאנען נישט-רוסישע האבן אדאפטירט רוסיש אלס זייער מאמע-לשון. אלעס צוזאמען ווערט גערעדט איבער הונדערט שפראכן אין רוסלאנד אבער מען קען דאס זעלטן הערן ווייל די סאוויעטן האבן גוט אריינגעבאקן די רוסישע שפראך אין יעדן.
דורכאויס די סאוויעט צייטן איז רעליגיע געווען פארבאטן און די רעגירונג האט קאנטראלירט אלע רעליגיעזע אינסטיטוטן. אין די שפעטע 980' יארן האט די רעגירונג אביסל אנגעהויבן גרינגער מאכן אירע פאליסיס בנוגע רעליגיע און אין 990' האט זי געשענקט נאכמער פרייהייט. מיט'ן צוזאמענפאל פון קאמוניזם אין 991' איז רעליגיע געווארן 100 פראצענט פריי און עס האבן זיך באלד אנגעהויבן וועבן רעליגיעזע גרופעס וועלכע האלטן אן זייערע טראדיציאנאלע רעליגיע'ס.
די גרעסטע טייל רוסן זענען קריסטליכע גלויביגע אבער זענען נישט צופיל פארנומען מיט זייער רעליגיע און גייען ווייניג צו א געבעט-הויז. די צווייטע גרעסטע רעליגיעזע גרופע אין לאנד זענען די מוסולמענער וועלכע האבן זיך זייערע עייגענע ראיאנען אין דעם וואלגע טייך ראיאן. אנדערע באקאנטע רעליגיעזע גרופעס זענען: קאטויליקן, פראטעסטאנטן, און, להבדיל, אידן. די קאטויליקן און פראטעסטאנטן האבן זיך אויך זייערע געגענטער אבער די אידן וואוינען צושפרייט אין גאנץ רוסלאנד נאך היינט צו טאג.
ערציאונג.
ערציאונג אין רוסלאנד איז זייער גוט. די סאוויעטן האבן אין דעם אריינגעלייגט כוחות און האבן טאקע נושא פירות געווען. אין יאר 1918 האט די רעגירונג אנגעהויבן געבן פרייע פאבליק שולע פאר אלע פאמיליעס, א שריט וואס האט גאר שטארק פארבעסערט דאס חינוך איבער'ן לאנד. די רוסישע זענען נישט קיין קלעצער און גלייכן צו שטודירן. מען שאצט אז מער ווי 99 פראצענט רוסישע העכער 15 יאר קענען ליינען און שרייבן. דאס איז אן אויסטערלישע הויכע ראטע וואס איז נישט פארהאנען אין ערגעץ. א דאנק זייער ווילן צו לערנען און צולייגן קאפ האבן די רוסן דערגרייכט צו זיין פון די מערסט פארגעשריטענע לענדער.
זינט דער גרינדונג פון קאמוניזם איז געווען פארבאטן פריוואטע שולעס פאר קינדער. די קאמוניסטן האבן גוט אכטונג געגעבן אז אלע לערערין'ס זאלן זיין אונטער די רעגירונג'ס קאנטראל און פרעדיגן קאמוניזם אין די קעפ פון די קינדער. ערשט אין 92' האט די רוסישע רעגירונג אויפגעצויגן א נייע ערציאונג געזעץ וואס האט ערלויבט צו עפענען פריוואטע שולעס. די זעלבע געזעץ האט אויך, צום ערשטן מאל זינט קאמוניזם, ערלויבט צו קענען פאבלישן אייגענע ביכער פון סיי וועלכע טעמעס.
עס איז ממש צום באוואונדערן וואספארא געלונגענע ערציאונג סיסטעם די סאוויעטן האבן באוויזן אהערצושטעלן. אנדערש ווי אין אלע לענדער מיט צענדליגער סקול סיסטעמען האט רוסלאנד ליבערשט אוועקגעשטעלט עטליכע ריזיגע סקול סיסטעמען וועלכע האבן אריינגענומען יעדן איינעם און טראדיציאנאל געלערנט די רוסישע שפראך באגלייט מיט העפטיגע פרעדיגונג פון קאמוניזם קולטור. מען קען שווער טרעפן א רוסישער וואס איז נישט געגאנגען אין שולע.
וויבאלד רוסלאנד איז שטענדיג געווען שמאל אין געלט האט זי פארשטייט זיך נישט געהאט קיין געהעריגע שולעס און אוודאי נישט גענוג פאר אלע קינדער. דערפאר האט זי איינגעשטעלט א סיסטעם אז די קינדער זאלן קומען אין שיפטן. רוסישע שולעס זענען נאך היינט אזוי צוריקגעבליבן אז מען קען שווער גלייבן אז דארט לערנען קינדער. קיין פלאמבינג, הייצונג, עירקאנדישענונג, איז נישטא. אבער נאך אלעם שטערט עס נישט זייערע לימודים און עס קומען פון דארט ארויס גוט געשולטע סטודענטן מיט וועלכע רוסלאנד האט זיך נישט מיט וואס צו שעמען (א לעקציע, להבדיל, וויאוזי מען דארף לערנען תורה. פת במלח תאכל...).
רוסלאנד'ס אוניווערזיטעטן זענען נישט קיין פריוואטע נאר אויפ'ן זעלבן סיסטעם ווי די שולעס. יעדע שטאט האט א אוניווערזיטעט וואו מען קען באקומען פרייע לימודים און אויך מער פארגעשריטענע פאר געלט. די גרעסטע און בעסטע אוניווערזיטעטן זענען אין די גרויסע שטעט ווי אין מאסקעווע, סעינט פיטערסבורג א.א.וו.
פון רוסלאנד זענען געקומען די גרויסע מוזיק סאלאיסטן, צווישן זיי די פידלער דוד אויסטראך און גדעון קרעמער, דער טשעליסט מסטיסלאוו ראסטראפאוויטש און דער פיאניסט וולאדימיר הורוויץ.
סאציאלע סטרוקטור.
דורכאויס די סאוויעט צייטן האבן כמעט אלע איינוואוינער פארדינט אייניג און נאר די קאמוניסטישע פארטיי מיטגלידער האבן גענאסן פון לוקסזעריע פריווילעגיעס ווי: באזונדערע געשעפטן, אויטאס, האטעלן, און רעזארט ערטער וואו נאר די עליטע פאליטישע האבן געוויילט. צו האבן אן אייגענע ביזנעס וואס קען גרעסער ווערן און אריינברענגן מער רווחים פאר'ן איינגעטומער איז געווען פארבאטן. די רייכסטע מענטשן אין לאנד האבן פארדינט נישט מער ווי 4 מאל אזויפיל ווי די ארימסטע. שטעלט אייך פאר אזא שפיל אין אמעריקע אז דער ארימסטער פארדינט 300 דאלאר א וואך און דער רייכסטער 1,200... נאכ'ן צוזאמענפאל פון קאמוניזם איז די הויפט אישו ביי יעדן געווען ביזנעס. ביז אין די ענדע 90'גער יארן האבן די רייכסטע שוין פארדינט 15 מאל אזויפיל ווי די ארימסטע. נאך אלץ גארנישט. די אמת'דיגע רייכסטע אין רוסלאנד איז נאך ביז היינט די רוסישע מאפיא וועלכע איז זייער מאכטפול סיי אין רוסלאנד און אויך אין מערערע לענדער אין דער וועלט.
די ערשטע שריט וואס די רעגירונג האט געטאן ווען קאמוניזם איז צוזאמענגעפאלן איז געווען, צו פריוואטיזירן אלע הייזער וואס האט געגעבן א מעגליכקייט פאר יעדן אפצוקויפן זייערע הייזער פון די רעגירונג פאר א שפאט ביליגן פרייז. אזוי אז מען האט נישט מער געדארפט באצאלן רענט פאר א הויז האט מען געהאט די מעגליכקייט איינצושטעקן געלט אין ביזנעס. אין די ערשטע יארן זענען אסאך מענטשן געווארן מיטל-קלאס פארדינער א דאנק דעם.
היינט צו טאג איז שוין אסאך בעסער. עס זענען שוין פאראן גרויסע ביזנעסער וואס גיבן ארבעט פאר מערערע מענטשן און טייל פון זיי מאכן שיין געלט. דאס אלעס איז אבער נאר אין די גרויסע שטעט ווי ביזנעס ווירבעלט. אין די קליינע ראיאנען פארדינט מען פרוטות. רוב זענען דארט ארים און אפילו די וואס ווערן פאררעכנט אלס מיטל-קלאס פארדינען קוים עפעס.
די לעבנ'ס סטיל אין רוסלאנד איז געוואנדן לויט'ן פארדינען. די ארימע לעבן שווער אדורך יעדן טאג און זייער אסאך זענען פארנומען מיט פארקויפן זייערע חפיצים אדער אנדערע זאכן אויף די גאסן. די רייכערע רוסישע לעבן שוין היינט א מערב סטיל לעבן נישט קיין סאך אנדערש ווי אין אמעריקע. אמעריקאנער פראדוקטן זענען זייער פאפולער אין די גרויסע שטעט. ליינען איז נאך אלץ זייער שטארק ווי אין די סאוויעט צייטן נאר די ליינווארג איז אנדערש געווארן. מען צענזורט נישט קיין ביכער און מען פארקויפט מער נישט קיין קאמוניזם פרעדיגונג ביכער. מען קען היינט קויפן ביכער פון סיי וועלכע נושא. ספארטן, מוזיק, און שפילן האבן זיך נישט געטוישט קיין סאך. ווייניג רוסישע זענען איטערעסירט אין די אלע זאכן ווייל ווי געזאגט איז א גרויס טייל פון לאנד זייער ארים און חלומ'ן נאך נישט פון אזעלכע השגות.
די רוסישע פארן נישט קיין סאך ארום פאר וואקאציע אדער טוריזם. אפגערעדט פון אינטערנאציאנעל, גייען זיי אפילו נישט קיין סאך אין רוסלאנד זעלבסט. רוב פון די וואס האבן געלט פארן אוועק איבער די וויקענדס אין קאנטריס וואו זיי פארמאגן קליינע הייזעלעך און ווייניג שטח. די רייכע האבן יא טייערע קאנטרי הייזער מיט סווימינג פולס און נאך באקוועמליכקייטן. יעדער וואס פארמאגט א קאנטרי הייזעל פלאנצט זיך אליינס אביסל גרינצייגט און פרוכט וועלכע זיי נוצן פאר זייערע דייעטן. דורכאויס די סאוויעט צייטן האט די רעגירונג קאנטראלירט אלע טרעוול און נאר געלאזט פארן צו אנדערע קאמוניסטישע לענדער.
די רוסן עסן דריי מאלצייטן א טאג. צו פרישטאג עסן זיי געווענליך ברויט מיט מילכיגע פראדוקטן. א טייל רוסן עסן נאך ביז'ן היינטיגן טאג די טראדיציאנאלע רוסישע פרישטאג וועלכע באשטייט בלויז פון ברויט און טיי. מיטאג איז זייער עיקר מאלצייט אין וועלכע זיי עסן פלייש, זופ, גרינצייג, אייער, און צומאל אויך אביסל מילכיגס געמישט. נאכטמאל באשטייט דארט נאר פון אביסל טיי און עפעס צובייסונגן. די רעסטוראנטן סערווירן מער מאכלים אבער ווייניג שטאפן זיך אן ביינאכט מיט עסן. וואדקע, ביר, און וויין ווערט דארט געטרינקן 24 שטונדן א טאג. ווען א רוסישער האט אפאר דאלאר וועט ער קויפן דערפון עפעס אלקהאל געטראנקן. רוסישע רעסטוראנטן זענען אמאל געווען זייער ארים און האבן סערווירט ווייניג עסן און געגעבן שוואכע סערוויס. היינט האבן זיי אסאך עסן, אריינגערעכנט עטנישע עסן, ווי כינעזע און מעקסיקא עסן. פאר א דורכשניטליכער רוס איז א רעסטוראנט צו טייער פאר מער ווי צוויי מאל א יאר.
די עקענאמישע און סאציאלע ביטונגן זינט דער צוזאמענפאל פון קאמוניזם האט צום מערסטן געטראפן די פרויען און קינדער. הייראטן איז שטארק געפאלן און גט'ן האט זיך שטארק געהויבן וועלכע האט איבערגעלאזט זייער אסאך מאמעס מיט קינדער אן מענער. די מאמעס זענען זייער אנגעשטרענגט מיט טאן אלע היים ארבעט נאכדעם וואס זיי ארבעטן א גאנצן טאג. נאכמער, רוב רוסישע הייזער קענען זיך נישט פארגינען די וויכטיגע היים אפלייענסעס ווי וואש מאשינען א.ד.ג. וואס מאכט זייער ארבעט פיל שווערער און נעמט אויף מער צייט.
היימלאזיקייט און אנעמפלאוימענט האט זיך אסאך געהויבן זינט נאך קאמוניזם און האט שוין עטליכע מאל געהאלטן ביי א קריזיס. היינט צו טאג האלט די אנעמפלאוימענט ראטע ביי 9 פראצענט פון די ארבעטס-קראפט. רוסישע ביזנעסער זענען זייער נאכגעלאזט מיט'ן באצאלן די ארבייטערס. טייל ארבייטערס באקומען זייערע געהאלטן מאנאטן שפעט וועלכע פלאגט די ארבעטס-קראפט מיט פילע פראטעסטן און סטרייקס.
רוסלאנד'ס העלט קעיר סיסטעם איז א קאטאסטראפע. דער סיסטעם איז איינגעשטעלט געווארן אין 92' און ברויך אויסצאלן אלע מעדיקל קאסטן. אבער וויבאלד עס איז פאראן קארופציע אין ביזנעס און מען באצאלט נישט געהעריג קיין שטייערן שאדט עס שטארק פאר די העלט קעיר סיסטעם. אנדערע בענעפיטן ווי פענסיע, אנעמפלאוימענט איז דא צו באקומען אבער אויך דאס איז קארופטירט און ווייניג טשעקס קומען געהעריג אן און ווען יא איז עס שפעט.
עקענאמיע.
1) ליבליראזאציע, וואס באדייט אין אנדערע ווערטער פרייהייט צו טאן ביזנעס מיט סיי וואס פאר סיי וועלכע פרייז.
2) פינאנציעלע סטאביליזאציע, וועלכע האט געפאדערט צו שניידן די רעגירונג'ס אויסגאבן אין אלע אומוויכטיגע סעקטארס. מיליטער איז דעמאלט געווען די הויפט אויסגאבע פון די רעגירונג און איז אין עטליכע יאר געשניטן געווארן צו ווייניגער ווי א צענטל, ברענגנדיג א פלוס פון קעש אין די רעגירונג'ס קאסעס.
3) פריוויטיזאציע, די רעגירונג האט פריוויטאזירט אלע קלענערע און מיטלגאטיגע ביזנעסער צו אינדיווידועלע ביזנעס לייט. דאס איז געווען א קלוגע שריט וואס האט אריינגעברענגט אסאך פאנדן פאר פרישע אינוועסטמענטס.
4) אינטערנאציאנאליזאציע, די רעגירונג האט געעפענט אלע אירע טויערן צו די וועלט און געלאדענט יעדן צו טאן ביזנעס מיט איר.
אין די ערטשע יארן האט יעדער פרובירט אריינצולייגן א פוס אין ביזנעס אבער זייער אסאך זענען אדורך געפאלן און די רעגירונג האט איינגעזען אז עס איז וויכטיגער צו מאכן "לאנגע-טערמין" אינוועסטמענטס וואס זאל מיט די יארן הייבן די עקענאמיע מיט יסודות'דיגע אינדוסטריס. נאך א פראבלעם איז אויפגעקומען ווען די עקזעקיוטיוון אינערהאלב די רעגירונג און ביזנעס פארשטייער האבן זיך צופיל ארומגעקריגט אויף אזוי ווייט אז יעלצין האט אין 93' אריינגעשיקט מיליטער אין פארלימענט ארויפצוצווינגען די נייע רעפארמען. די קריגערייען האט געשטערט יעדע אפטיילונג פון די רעגירונג און גארנישט איז מעגליך געווען דורכצופירן.
א גוטער ביישפיל איז די רוסישע צענטראלע באנק (אר.סי.בי.). א טייל פון יעלצינ'ס רעפארם פלאן איז געווען איבעצוטוישן די צענטראלע באנק צו א צוויי-רייענשיכט באנק סיסטעם וואס אלע קאפיטיליסטישע לענדער האבן היינט צו טאג וואס קאנטראלירט די פלוס פון געלט אין לאנד און אויך אלע פאליסיס פון אלע קאמערציאלע בענק כדי צו האלטן קאנטראל אויפ'ן דאלאר. אין רוסלאנד זענען א גרויס טייל פון די באנקירן געווען קעגן יעלצינ'ס רעפארם פלאן און האבן געשטערט יעדע נייע זאך. נאך א פראבלעם איז מיטגעקומען ווען די באנק האט נישט געהאט גענוג געלט צו קויפן אלע פארגעשריטענע מאשינען און קאמפיוטערס און אזוי ארום נישט געקענט האלטן געהעריג קאנטראל. נאך א פראבלעם איז געווען אז די בענק האבן נישט געוואלט בארגן קיין געלט פאר ביזנעס אינוועסמענט געברויכן, נאכדעם וואס אסאך ביזנעסער האבן נישט צוריק באצאלט זייערע חובות. די פראבלעמען האבן שרעקליך פארקריפעלט די באנק און די אינפלאציע איז געגאנגען קאטאסטראפע.
א סטאטיסטיק פון יאר 00' ווייזט אז רוסלאנד'ס דזש.די.פי. האט נאר דערגרייכט 251.1 ביליאן דאלאר, אין דעם אריינגערעכנט 54 פראצענט פון סערוויס. בלייבט איבער נאר 39 פראצענט (97 ביליאן דאלאר) אין פאבריצירונג (די איבריגע 7 פראצענט גייט פאר ארגיקולטור). מען שאצט אז עס וועט נאך געדויערן א לאנגע צייט ווילאנג רוסלאנד וועט זיך אויפארבעטן איר עקענאמיע צו א סטאנדארטע סטאביליזם.
וואלוטע, באנקירונג, און פינאנץ.
די הופט וואלוטע אין רוסלאנד איז דער רובל וועלכע באשטייט פון 100 קאפיקס. ווען רוסלאנד איז געווען קאמוניסטיש האט איר וואלוטע נישט געהאט קיין שום ווערד אין די פרייע לענדער און מען האט אין ערגעץ נישט געקענט זען א רובל. נאכ'ן צוזאמענפאל פון קאמוניזם איז איר רובל ארויף אויף די אינטערנאציאנאלע מארקעט. מיט'ן נייעם באנק סיסטעם (ווי פריער דערמאנט) זענען אסאך ריזיגע בענק געווארן קליין און הונדערטער נייע בענק זענען צוגעקומען צוטיילט פאר אלע ראיאנען. אלעס צוזאמען זענען אויפגעשטעלט געווארן איבער 2,500 נייע בענק. אבער זיי האבן נישט צו לאנג אנגעהאלטן ווייל נאך צוויי יאר האט די צענטראלע באנק געטוישט פאליסיס וועלכע האט געצווינגען פאר מער ווי האלב זיך צו פארמאכן.
רוסלאנד'ס מארקעט אין סטאקס און אין באנדס ווייזן ענליכע שוואכקייט. אפגערעדט פון די אינטערנאציאנאלע וועלט, האבן אפילו די רוסן און אייגענע ביזנעס עקזעקיוטיוון נישט קיין צוטרוי צו אירע סטאקס. עס זענען פאראן ממש געציילטע רוסישע פירמעס וואס זענען באמת פעאיג אויפ'ן סטאק מארקעט. סטאק עקסדשעינדזשעס געפינען זיך אין מאסקאווע, סעינט פיטערסבורג, און נאוואסיבירסק.
רוסלאנד האט געמאכט גרויסע ענדערונגן אין איר וואלוטע סיסטעם עטליכע יאר נאכ'ן צוזאמענפאל פון קאמוניזם. אין די סאוויעט צייטן האבן אלע לענדער אין די פאראיין גענוצט די אלטמאדישע רובל וועלכע מען האט גענוצט אין דעם בעש"ט'ס צייטן. אין 93' האט רוסלאנד געטוישט די אויסזען און געשטעל פון איר רובל און באלד געמאלדן אז אלע אלטע רובל זענען אומגילטיק. דער אקט האט אפגעטיילט רוסלאנד'ס וואלוטע סיסטעם מיט אלע אירע ארומיגע לענדער און איר געגעבן די מעגליכקייט צו קאנטראלירן די צירקולאציע פון די וואלוטע סיסטעם.
ווען די רובל איז ארויס צו די אינטערנאציאנאלע מארקעט איז עס ווערד געווען 1.7 פאר א יו.עס. דאלאר. פרעזידענט יעלצין האט דאס שפעטער געענדערט צו א נייע אויסערן עקסטשעינדזש ראטע וועלכע האט פארלאנגט 450 רובל פאר איין יו.עס. דאלאר. ביז דריי יאר איז עס געפאלן צו 5,000 רובל פער יו.עס. דאלאר. זעענדיג אז עס איז נישט קיין תכלית האט די צענטראלע באנק גענומען די זאך אין די האנט אריין און אנגעהויבן קאנטראלירן די עקסטשעינדזש ראטעס אז עס זאל גיין וועג ארויף. כדי צוצוקומען צודעם האבן זיי כסדר געקויפט רובל און אזוי ארום געהויבן דעם רובל מער און מער. מיט די יארן איז עס טאקע אסאך בעסער געווארן.
היינט צו טאג קען א רוסישער קויפן אן אמעריקאנער דאלאר פאר 6.4 רובל.
ארבעט-קראפט.
די כסדר'דיגע עקענאמישע רעפארמ'ס האט שטארק עפעקטירט די לעיבאר קראפט אין רוסלאנד. לויט אפיציעלע רעגירונג'ס באריכטן האבן 75.3 מיליאן מענטשן געהאט א דזשאב אין יאר 90'. אין 94' האבן די באריכטן געוויזן אז עס איז געפאלן צו 68.7 מיליאן מענטשן. אויך די צאל ארבייטער פער עקענאמישער סעקטאר האט זיך געטוישט. אין 90' האבן 42 פראצענט פון די ארבעט'ס קראפט געארבעט אין אינדוסטרי. אין 94' איז עס געפאלן צו 35 פראצענט. אין ריטעיל איז פארקערט עס הייבט זיך יעדעס יאר. די סערוויס סעקטאר איז שטענדיג געווען ביי ארום 20 פראצענט.
רוסלאנד'ס עקענאמישער פאל האט געמאכט אנעמפלאוימענט א ערנסטע פראבלעם ווייל די רעגירונג האט נישט גענוג געלט צו צאלן די אינשורענס און ווייניג מענטשן שרייבן זיך בכלל איין אלס אנעמפלאויט ווייל מען באקומט מער בענעפיטן אלס אן ארבייטער, ווי האוזינג, סאציאלע אינשורענס, וואס ווערן קאנטראלירט דורך פריוואטע פירמעס און נישט דורך לאקאלע רעגירונגן ווי אין אמעריקע. א גרויסע טייל וואס האבן נישט קיין דזשאב זענען איינגעשריבן אלס ארבייטער נאר וועגן די בענעפיטן וואס מען האט דערפון. ארום 9.7 פראצענט פון דעם לאנד זענען אפיציעל אנעמפלויאט אבער די ראטע שטייט פיל העכער ווי דעם וועגן די אויבנדערמאנטע פראבלעם. דאס וואוינען סטאנדארט איז זייער שוואך ווייל מען פארדינט ווייניג און מען באקומט דאס געלט שפעט. א געווענליכער רוסישער ארבייטער פארדינט די ווערד פון 5,500 יו.עס. דאלאר פער יאר.
פאבריצירונג.
פאבריצירונג איז געווען א וויכטיגע פראיאריטי אין די סאוויעטישע רוסלאנד ווייל א גרויס טייל פון פאבריצירונג איז געווען וויכטיג פאר מיליטערישע באנוץ. רוסלאנד זעלבסט האט געהאט 60 פראצענט פון פאבריצירונג אין די יו.עס.עס.אר., רוב דערפון אין מערב רוסלאנד און אויף די ארעל מאונטענס. קוילן און גאזאלין איז יא געווען פארשפרייט אויף מערערע ערטער אין לאנד, אריינגערעכנט מערב סיביר וועלכע האט פארנומען א גרויסע פארציע.
רוסלאנד איז שטענדיג געווען ווי א וועלט פאר זיך צוליב דעם וואס זי איז געווען קאמוניסטיש און האט נישט געוואלט האנדלען מיט קיין איין פרייע לאנד. זי האט פאבריצירט אלעס אליינס אנגעהויבן פון קאמפיוטערס ביז לאקאמאטיוון. אויטאמאבילן, ארגיקולטור מאשינען, ספעס שאטלן, ראקעטן, און מיליטערישע וואפן. אין אייזן איז רוסלאנד פון די גרעסטע און מאכט די מערסטע ערליי אייזן. אין עראספעס און אין דעפענס וואפן איז רוסלאנד היבש פארגעשריטן טעכנאלאגיש. אבער אין סך הכל איז זי צוריקגעבליבן אין פאבריצירונג קעגן אנדערע לענדער וואס זענען האלב אזוי גרויס ווי איר. אין די יארן צווישן 90' און 96' ווען עטליכע רעפארמען האבן צוגרונד געלייגט די רוסישע עקענאמיע ווי פריער דערמאנט, האט די פאבריצירונג סעקטאר געליטן צום מערסטן מיט'ן אויסנאם פון אייזן וועלכע האט זיך שטענדיג גוט פארקויפט אויף די אינטערנאציאנאלע מארקעט. אויך די טעקסטייל אינדוסטרי איז ממש געגאנגען א גאנג און מען אנגעהויבן צו אימפארטירן פון אייראפעאישע לענדער פאר פיל ביליגער. מען שאצט אז אזוי סאך ווי 90 פראצענט אנצוגן מיט וועלכע די רוסישע דרייען זיך ארום זענען געמאכט פון אימפארטירטע סחורה.
אין אלע ערליי גרובונגן איז רוסלאנד גרויס. אין גאלד, זילבער, דיימאנטן, בליי, און קופער איז זי פון די פינף גרעסטע אין די וועלט. זי איז די גרעסטע אין ניקעל און די צווייטע גרעסטע אין עלומינעם וועלכע ווערן ארויסגעגראבן אין דעם אייראפעאישן טייל פון רוסלאנד, ספעציעל ארום די שטאט סעינט פיטערסבורג. אויסער אלעם האט רוסלאנד די גרעסטע רעזווארן פון גאזאלין און קוילן גענוג צו סופלייען די וועלט פאר הונדערטער יארן ווי מיר האבן דערמאנט אינעם אריינפיר פון דעם ארטיקל.
ווי באקאנט האט רוסלאנד קיינמאל נישט אכט געגעבן אויף דאס געזונט פון אירע בירגער וועלכע דערקענט זיך שטארק אין די פאבריצירונג סעקטאר. מען ארבעט דארט אונטער די אינטערנאציאינאלע סטאנדארטן און טויזנטער ווערן אנגעשטעקט מיט די ערגסטע קרענק. נישט קיין וואונדער אז די לעבנ'ס-שפאן איז דארט אזוי נידעריג...
אגריקולטור, וועלדער, און פֿישעריי.
טראץ רוסלאנד'ס גרויסקייט און רייכקייט און נאטורליכע אוצרות האט זי א מאנגל פון ארגיקולטור לאנד. בלויז 8 פראצענט פון לאנד איז קולטיווירט (געהאדעוועט), און רוב דערפון ליגן אינעם אזויגערופענעם פערטייל טרייענגעל וועלכע פארנמעט רוב פון מערב רוסלאנד. מען האט אסאך פרובירט אופצוארבעטן די אנדערע טיילן פון לאנד אבער אן ערפאלג. די שווערע וועטערס טרוקענען אויס די בלעטער און די ערד.
אויך ארגיקולטור איז רעדוצירט געווארן אין די פריע 90'גער יארן, טייל צוליב די עקענאמיע און אויך וועגן וועטער ענדערונגן. ארום 35 פראצענט עסן אין רוסלאנד זענען אימפארטירט און די מענטשן זענען דאס מערסטע פארזיכערט מיט דעם.
רוסלאנד איז א גרויסע פאבריצירער פון לאמבער און האלצענע פראדוקטן. רוב געהילץ וועלדער געפינען זיך אין צוויי דערנעבענדיגע וועלדער אין צפון-מזרח פונעם אייראפעאישן רוסלאנד און א קלענערע טייל אין דרום סיביר. די סאוויעטישע רעגירונג האט נישט אריינגעלייגט א פינגער אין קאלט וואסער אכט צו געבן אויף איינע פון די וויכטיגסטע אוצרות וואס איר לאנד פארמאגט און אסאך ביימער זענען אויסגעטריקענט געווארן און איינגעפאלן אין די ווינטער. היינט צו טאג ווערן די וועלדער גוט געהיטן און אפילן די אלטע ביימער האבן שוין צוריק אויפגעלעבט.
די שפע פון געהילץ איז שטענדיג געווען גוט אבער נישט אייביג האבן די רוסן געמאכט געלט דערפון. ווען אימער די עקענאמיע איז נישט געווען אויף די גוטע רעלסן איז נישט געווען קיין געלט צו שיקן די סחורה קיין אויסלאנד און מיט אן איבערפלוס פון האלץ איז די מארקעט שטארק געפאלן.
די פישינג אינדוסטרי איז פון די גרעסטע אין די וועלט. אפילו אין רוסלאנד'ס שווערסטע צייטן איז פישינג געשטאנען די פערטע גרעסטע אין די וועלט. רוסלאנד גיט היינט ארויס א פערטל פון די וועלט'ס פרישע און געפרוירענע פיש און א דריטל פון געקענטע פיש. אלע פיש פלעגן אמאל געפאנגען ווערן אין טייכן און אזערעס אין לאנד. היינט צו טאג האבן די רוסן א ריזיגע נעטווארק פון פיש כאפן אין די צוויי גרויסע אקעאנען מיט הונדעטער שיפן.
באדינונגען.
מיט די קאמוניסטישע געפלאנטע עקענאמיע איז סערוויס נישט געווען פון די וויכטיגסטע זאכן. איינמאל קאמוניזם איז געפאלן האבן אנגעהויבן אויפקומען מיליאנען סערוויס פירמעס און די פרייזן פאר סערוויס איז שטארק ארויף. ביזנעס פארבינדענע סערוויסעס, ווי באנקירונג, פינאנץ, און אינשורענס איז מיטאמאל געווארן איינע פון די וויכטיגסטע אינדוסטריס אין די ביזנעס וועלט און אירע פרייזן זענען געשטיגן מיט 86 פראצענט.
פון די אנדערע זייט זענען אסאך רעגירונג'ס אנגעוויזענע סערוויסעס שטארק געפאלן ווייל די רעגירונג האט נישט געהאט גענוג געלט צו האלטן אלע ארבייטערס. אזעלכע סעקטארס ווי ריסוירטש, העלט, ערציאונג, טראנספארטאציע, און קאמיוניקאציע האבן געמוזט אויפזאגן זייערע לאנג יעריגע ארבייטערס וואס האט פארשטייט זיך עפעקטירט די עקענאמיע און געזונטהייט.
טראנספארטאציע.
די סאוועטן האבן געהאלטן פאר וויכטיג צו פארברייטערן טראנספארטאציע פאר ביזנעס באנוץ אבער האבן עס קיינמאל נישט באטראכט פאר א סערוויס וואס קען ברענגען געלט און האבן צוגעשטעלט טראנספארטאציע פאר ממש בחינם, אבער נאר אין די ראיאנען וואס האבן פארמאגט ביזנעסער. עס איז אויסגעקומען אז די אייראפעאישע רוסלאנד האט געהאט גוטע טראנספארטאציע און סיביר האט כמעט גארנישט געהאט. אין גענעראל האט רוסלאנד זייער שוואכע טראנספארטאציע קעגן אנדערע אינדוסטריאליזירטע לענדער.
רעילראודס פארנעמען די גרעסטע טייל אין רוסלאנד'ס ביזנעס טראנספארטאציע און ווייל דאס לאנד איז אזוי גרויס האט זי די צווייט מערסטע רעילראודס אין די וועלט מיט א סך הכל פון 53,400 מייל (86,000 קילאמעטער). ארום א דריטל רעילראודס ווערן שוין היינט נישט באנוצט. די פארנומענסטע רעילראוד געפינט זיך אין מערב סיביר וואו עס פארט אפטמאל א באן יעדע 3 מינוט. אלע רעילראודס זענען קאנטראלירט דורך די רעגירונג. אויך פאר פאסאזשירן פארנעמען די רעילראודס האלב טראנספארטאציע, כאטש באסעס איז שטארק אויפגעכאפט פאר טרעוועל אין לאנד און פליגערס פאר אינטערנאציאנאלע רייזעס. די רוסישע רעגירונג שטיצט שטארק די רעילראוד סיסטעם וועלכע איז די ביליגסטע טראנספארטאציע, אנדערש ווי אנדערע לענדער וועלכע פארלאזן די רעילראודס מער און מער און נוצן באסעס, אויטאס, און טראקס כאטש עס איז פיל טייערער אויפצוהאלטן געווענליכע ראודס ווי רעילראודס. טראקס פארנעמען נאר 5 פראצענט פון קאמערציאלע שיפעריי.
אלס דאס גרעסטע לאנד אין די וועלט וואלט רוסלאנד געברויכט האבן די מערסטע שאסייען אבער איז למעשה די זעקסטע אין די רייע מיט 330,814 מייל (532,000 קילאמעטער) פון ראודס. נאר 67 פראצענט פון אלע ראודס זענען געפלאסטערט און נאר צו 60 פראצענט שטעט און דערפער קען מען צוקומען דורך געפלאסטערטע שאסייען. ווייניג מענטשן פארמאגן דארט אויטאס ווייל עס עקזיסטירט נישט דארט אזא מין זאך ווי באקומען קרעדיט פון א באנק, און צו גיין באצאלן די פולע פרייז פון אן אויטא איז אוממעגליך פאר א מיטל פארדינער. פון יעדע 1,000 איינוואוינער פארמאגן 120 מענטשן אן אויטא. וואסערוועגן ווערן אויך אסאך גענוצט פאר טראנספארטאציע. עס איז באוואוסט דער וואלגע טייך אלס דער גרעסטער וואסער-וועג אין לאנד וועלכע איז אויסטערליש לאנג און איז פארבינדן מיט צענדליגער קליינע קאנאלן און טייכן וואס צוזאמען גרייכן זיי כמעט אלע שטעט וואו עס איז פאראן ביזנעס.
אין די סאוויעט צייטן איז אינגאנצן געווען איין לופטליניע, "עראפֿלאט", וועלכע האט סערווירט דאס גאנצע לאנד, האלטנדיג א שטארקע מאנאפאל פאר צענדליגער יארן. עראפלאט איז נאך היינט פעסט אין ביזנעס אבער זי האט מער נישט די מאנאפאל ווייל עס זענען שוין פאראן עטליכע פרישע לופטליניעס. אירע צוויי גרעסטע קאנקורענטן זענען "וואנאקאווע עירליינס" און "טרענסערא". ביז אין די 80ער יארן האבן ווייניג מענטשן ווען אמאל זיך ארויפגעזעצט אויף א פליגער. דאס האט זיך אבער שטארק געטוישט ביי די ענדע פון די קאמוניסטישע יארן און נאכמער ווען קאמוניזם איז געפאלן, הייבנדיג זיך אין ווייניגער פון 10 יאר מיט איבער 1,500 פראצענט. פון אלע ערליי טראנספארטאציע ציילט לופט רייזעס אן אכטל.
רוסלאנד האט ים-פארטן; די וויכטיקסטע פון זיי זענען אין וולאדיוואסטאק, פרימארסק, מורמאנסק, פעטערבורג, מאגאדאן און ארכאנגעלסק. די הויפט פליפארטן אין לאנד זענען שערעמיעטעווא און דאמאדעדאוו אין מאסקווע און פולקאווא אין פעטערבורג.
קאמוניקאציע.
די סאוויעט רעזשים האט ווי דערמאנט געלייגט א שטארקע דגוש אויף ערציאונג און מאסן פראפאגאנדע. דערפאר האט זי געשטיצט אלע ערליי פאבלישינג און קאמיוניקאציעס אין לאנד אבער האט אין דער זעלבער צייט געשטערט די מעגליכקייט צו קאמיוניקאציע ארויס צו די וועלט אויס מורא אז אירע סיטיזענס וועלן זיך עפענען די אויגן. ראדיא און טעלעוויזיע האט זי אויפגעצויגן אין 960' און עס שטארק געשטיצט, נוצנדיג דאס אלס א פאבלישינג מיטל צו פרעדיגן קאמוניזם. פארשטייט זיך אז אויסלענדישע טשענעלס זענען געווען שטרענג פארבאטן. קאמפיוטערס איז געווען פארבאטן ווייל אויף דעם האט די רעגירונג נישט געקענט האבן קיין קאנטראל. אלע קאמיונקאציע סיסטעמען האבן פארמאגט ספעציעלע סענסארס וועלכע האבן נישט אדורך געלאזט דאס וואס די רעגירונג האט נישט געוואלט מענטשן זאלן הערן.
אין די מיטעלע 80'גער יארן האט גארבאטשאוו דורכגעפירט א נייע רעפארם וועלכע האט ערלויבט פאר די פאבלישינג פירמעס צו דיסקוסירן סענסיטיווע פאליטיק. דער אקט האט אריינגעברענגט אין ביזנעס אסאך נייע מעדיע פירמעס, צווישן זיי עטליכע נייע צייטונגן וועלכע זענען באלד אויפגעכאפט געווארן ביי די מאסן וועלכע האבן צום ערשטן מאל אין זייער לעבן געקענט מיטהאלטן וואס עס זיך טוט זיך אפ אין זייער רעגירונג. פון די קארגע עטליכע מיליאן צייטונג לייענער האבן מיטאמאל 65 מיליאן איינוואוינער אנגעהויבן קויפן א צייטונג טעגליך. ווען די גוטע יארן זענען אנגעקומען אין די פאליטיק מיט יעלצין און די פארלימענט האט זיך אנגעהויבן האבן די מידיא פירמעס זיך ריכטיג געשטעלט אויף די פיס און האבן באקומען נייע רעכטן. יעלצין האט שפעטער פריוואטיזירט אלע מידיא פירמעס און פריוואטע אינוועסטירער האבן עס איבערגענומען.
די טעלעפאן סיסטעם האט זיך אויך אסאך געטוישט נאכ'ן צוזאמענפאל פון קאמוניזם. די רעגירונג האט פריוואטיזירט אירע עטליכע פירמעס און עס איז געעפענט געווארן א נייע מארקעט פאר טעלעפאן סערוויס און א מעכטיגע קאנקורענט צווישן 90 נייע פירמעס וועלכע האבן געגעבן בעסערע סערוויסעס פאר פיל בליגערע פרייזן. רוסלאנד איז אבער נאך אלץ זייער צוריקגעבליבן אין קאמוניקאציע. א שטודיע אין 00' האט געוויזן אז נאר 218 פון 1,000 הייזער פארמאגן א טעלעפאן. דאס איז פינף מאל ווייניגער ווי סיי וועלכע מאדערניזירטע לאנד. סעלפאונס איז אפגערעדט. עס זענען פאראן גאנצע שטעט און דערפער וועלכע פארמאגן ניטאמאל איין סעלפאן. ווי מיר שטייען יעצט האט די רוסישע רעגירונג אסאך פלענער וויאזוי אויפצוארבעטען איר קאמיוניקאציע סעקטאר און וועט בעטן הילף פון אינטערנאציאנאלע טעלעקאמיוניקאציע פירמעס.
די סאוועטן האבן געטאן אלץ וואס מעגליך נישט צו לאזן אירע בירגער באזוכן קאפיטאליסטישע לענדער. פון דער אנדערער זייט האט זי אבער יא געקוראזשט אויסלענדישע צו קומען באזוכן איר קאמוניסטישע לאנד ווייל עס איז גוט צוניץ געקומען פאר אויסערן טוישונגען און אויך פאר פאליטיק. אין די בעסטע יארן האבן ארום 7 מיליאן אויסלענדישע באזוכט רוסלאנד פון דעם אביסל מער ווי העלפט פון אייראפעאישע לענדער. די קאמוניסטן האבן שטארק געשטיצט טוריזם אינלאנד כדי צו ברענגען פראפאגאנדע ביי אירע בירגער. דאס מערסט באזוכטע ארט איז פארשטייט זיך געווען די הויפטשטאט מאסקווע.
רוסלאנד האט געווענליכע אטראקציעס וועלכע ציען טוריסטן צו קומען באזוכן רוסלאנד. די פארנומענסטע אטראקציע ערטער זענען ארום און ארום מאסקווע און פעטערבורג וועלכע פארמאגן א רייע פון מוזייען, פארקן, אזערעס, און אנדערע געווענליכע אטראקציע פונקטן. רעזארט ערטער אויפן שווארצן ים זענען אויך זייער פארנומען און דער בייקאל אזערע, וועלכע איז די גרעסטע אזערע אין די וועלט מיט פריש וואסער און פארמאגט אסאך אינטערעסאנטע ים חיות, ברענגט אויך אסאך באזוכער יעדעס יאר.
אין די ערשטע יארן נאך דעם אומפאלן פון קאמוניזם איז אויסלענדישע טוריזם שטארק געפאלן אבער האט זיך צוריק געהויבן נאכמער עטליכע יאר שפעטער. אינעם יאר 2000 האבן 21.2 מיליאן אויסלענדישע באזוכט רוסלאנד. כאטש די אנגייענדיגע ארבעט פון בויען האטעלן אין די גרויסע שטעט, איז רוסלאנד'ס טוריזם נאך אלץ אומאנטוויקלט וואס איז א שטארקע סיבה פארוואס רוסלאנד קען נישט באקומען די צאל באזוכער וואס מערב לענדער באקומען.
אויסערן עקענאמישע פארבינדונגען, האנדל, און אינוועסטמענטס.
נאך דער צוזאמענפאל פון די יו.עס.עס.אר. האבן רעפארמער אין יעלצין'ס פארטיי איינגעזען פאר וויכטיג צו פארבינדן רוסלאנד'ס עקענאמיע מיט גלאבאלע עקענאמיע צו באקומען פינאנציעלע הילף פאר מארקעט רעפארמען. רוסלאנד'ס הויפט פראבלעם איז דעמאלט געווען אירע נאציאנאלע חובות וועלכע עס איז אוממעגליך געווען אליין צו באצאלן אין יענע שווערע צייטן. אין די ערשטע עטליכע יאר האט זי טאקע כמעט גארנישט באצאלט ביז עס איז איר געלונגען אין 96' צו באקומען א לאנגע טערמין ווידער-באצאלונג דורך צוויי קרעדיטערס פון פאריז און פון לאנדאן.
א דאנק איר גלאבאלע עקענאמישע פארבינדונג האט רוסלאנד אנגעהויבן באקומען הילף פון די אינטערנאציאנאלע מאניטערי פאנד (איי.עם.עף.). אין 94' האט זי באקומען 1.5 ביליאן דאלאר. אין 95' 5.5 ביליאן דאלאר. און אין 96' 2.9 ביליאן דאלאר. אויסער דעם האט אמעריקע מיט דייטשלאנד געבארגט פאר רוסלאנד 2.4 ביליאן דאלאר אין 96'. כדי צו פארגרינגערן די עקענאמיע און אזוי ארום געשטיצט יעלצין'ס פארטיי זי זאל געווינען די דעמאלטדיגע וואלן.
רוסלאנד'ס עקענאמישע מוסטער האט זיך דראמאטיש געטוישט זינט זי איז געווארן אויס קאמוניסטיש. אין די יארן פון די קאלטע קריג (ענדע 40'גער יארן) האט די יו.עס.עס.אר. געפירט אלע אירע אויסערן האנדל נאר מיט אנדערע קאמוניסטישע לענדער און האט פרובירט צו מאכן א בלאק פון קאמוניסטישע לענדער אין אייראפע און אזיע וואס זאלן זיין 100 פראצענט זעלבשטענדיג אין עקענאמיע פון די מערב לענדער. דאס האט אזוי אנגעהאלטן פאר קנאפע 20 יאר ווען רוסלאנד האט איינגעזען אז צו צוקומען צו מער טעכנאלאגיע וועט זי יא מוזן עפעס האנדלן מיט די מערב לענדער. נאך אלץ איז צוויי דריטל האנדל געבליבן מיט די קאמוניסטישע לענדער און אלעס איז געווען מיט'ן זעלבן פלאנירטן וועג ווי די גאנצע קאמוניסטישע עקענאמישע סיסטעם איז געגאנגען.
ווען דער פסס״ר איז צובראכן געווארן האט זיך אלעס געטוישט. רוסלאנד'ס אויסערן האנדל איז רעדוצירט געווארן ביז א דריטל און אויך אימפארטן זענען געפאלן מיט העלפט. דאס ביסל האנדל און אימפארטן האט גענומען גאר אן אנדער ליניע וועלכע האט גענויגט צו די מערב לענדער. ביז עטליכע יאר האבן אלע מערב האנדל געציילט דריי פינפטלעך פון איר סך הכל האנדל אויסער די געוועזענע יו.עס.עס.אר. טעריטאריע און די האנדלן מיט די אייראפעאישע קאמוניסטישע לענדער איז געפאלן ביז צו א צענטל. אפילו מיט רוסלאנד'ס געוועזענע אינערליכע איפעריע האט זי אפגעלאזט מער ווי האלב האנדל אחוץ מיט אוקריינא און בילארוס. דייטשלאנד פארנעמט היינט 13 פראצענט פון רוסלאנד'ס האנדל, דערנאך קומט די פאראייניגעטע שטאטן און איטאליע. אין 98' איז רוסלאנד'ס געווארן א מיטגלידער אין די אזיע-פאסיפיק עקענאמיק קאאפאראציע (אפע"ק) ארגאניזאציע.
צוביסלעך האט רוסלאנד פארלוירן קאנטראל אויף אלע אימפארט און עקספארט שטייערן זייענדיג אונטער שטארקע דרוק פון די איי.עם.עף. וועלכע האט איר געצווינגען צו טוישן אירע פאליסיס. די אייניציגסטע זאכן וואס איז יא געבליבן אונטער רוסלאנד'ס קאנטראל איז וואפן און אנדערע פארטיידיגונגס פארבינדעטע געצייג. פון 91' ביז 96' האט רוסלאנד געהאט א גוטע באלאנס אויף אירע אויסערן האנדלן וועלכעס עקספארט סורפלוס איבער אימפארט האט דערגרייכט מער ווי 5 פראצענט פון דעם לאנד'ס ברוטא אינלענדישער פראדוקט, אין יענע צייטן איז עס געווען די העכסטע האנדל סורפלוס אין דער וועלט. די גוטע האנדל יארן זענען אבער נישט לאנג פארבליבן ווייל פילע אומלעגאלע אימפארטן און א פלוס פון שמוגלערייען אויף ארויס האבן אנגעהויבן פלאגן דאס לאנד.
די רוסישע פעדעראציע איז געווארן א זעלבשטענדיג לאנד אין דעצעמבער 1991 אלס א רעזולטאט פון דער צוזאמענפאל פון די יו.עס.עס.אר. דורכאויס דער קאמוניסטישער תקופה איז די "רוסיען סאוויעט פעדערעטעד סאשעליסט רעפובליק" (אר.עס.עף.עס.אר.) געווען די גרעסטע פון אלע יו.עס.עס.אר.'ס 15 רעפובליקן. רוסלאנד פארנעמט היינט צו טאג גענוי די זעלבע טעריטאריע וואס זי האט פארמאגט אין די קאמוניסטישע צייטן. רוסלאנד האט נאכ'ן זעלבשטענדיג ווערן געטוישט איר קאנסטיטוציע און רעגירונג סיסטעם. זי איז היינט א פעדעראלע און פרעזידענטיאלע רעגירונג אונטער א קאנסטיטוציע וואס איז אדאפטירט געווארן אין 993', איבערנעמענדיג די אלטע יו.עס.עס.אר. קאנסיטיטוציע וואס איז צום לעצטן מאל רעפארמירט געווארן אין 1978. די פעדעראלע רעגירונג איז צוטיילט אין דריי באזונדערע אפטיילונגען: די עקזעקיוטיוו (דער פרעזידענט און פרעמיער מיניסטער), לעגיסלאטיוו (פעדעראלע אסעמבלי), און יוסטיץ. די רעגירונג איז פאראנטווארטליכט צו דעם פרעזידענט און די עקזעקיוטיוו איז שטערקער ווי די אנדערע צוויי אפטיילונגן. די עקזעקיוטיוו האט די גאנצע מאכט פון דורכפירן געזעצן און די לעגיסלאטור איז געשטעלט עס צו שטודירן אבער האט נישט קיין מאכט. די לעגיסלאטור קען מיט די כוח פון וואלן טוישן די עקזעקיוטיוו אדער שטערן די עקזעקיוטיוו פון דורכפירן א געזעץ.
רוב פון רוסלאנד'ס היינטיגע קאנסטיטוציע איז געמאכט געווארן דורך פרעזידענט באריס יעלצין, וועלכער האט געווינען רוסלאנד'ס פירערשאפט זינט זי איז געווארן זעלבשטענדיג ביז אין 99' ווען ער האט רעזיגנירט פון פאליטיקס. יעלצין איז נאך ערוועלט געווארן אנהויב 91' ווען רוסלאנד איז נאך געווען א טייל פון די יו.עס.עס.אר. און איז פארבליבן דער ערשטער פרעזידענט פון די זעלבשטענדיגע רוסלאנד. אין 96' איז ער ווידער ערוועלט געווארן פאר א פיר יעריגע טערמין אבער האט רעזיגנירט אין זיין דריטע יאר.
די קאנסטיטוציע.
דורכאויס די סאוויעט צייטן איז די הויפט מאכט אדמיניסטרירט געווארן פון די קאמוניסטישע פארטיי וועלכע האט געהאט אירע באזעס אין די הויפט שטאט מאסקעווע. יעדע פון די 15 רעפובליקס האבן געהאט א באזונדערע לאקאלע רעגירונג וועלכע האט נישט געהאט צופיל מאכט. די ווייניגסטע פון אלע האט געהאט רוסלאנד זעלבסט (אר.עס.עף.עס.אר.), וועלכע האט אויך געהאט א לאקאלע רעגירונג אבער האט נישט געהאט קיין אייגענע סעקיוריטי פאליציי און א לאקאלע קאמוניסטישע פארטיי ווי די אנדערע 14 רעפובליקס. רוסלאנד זעלבסט האט פארמאגט אין איר לאקאלע רעגירונג א קאונסיל פון מיניסטארן און א לעגיסלאטור.
רוסלאנד זעלבסט האט געהאט איר אייגענע קאנסטיטוציע וועלכע איז געמאכט געווארן אין 978' אבער איז ערשט געווארן געזעץ ווען די סאוויעט יוניאן איז צוזאמענגעפאלן. די קאנסטיטוציע האט דעמאלט איבערגעגעבן די עקזעקיוטיוו צו די לעגיסלאטור. די לעגיסלאטור האט אבער נישט געהאט קיין שום ערפארונג וויאזוי מען פירט די רעגירונג און עס האבן זיך געמאכט מערערע פראבלעמען. דער גרעסטער פראבלעם איז געווען וויאזוי צו צוטיילן די מאכט צווישן די רעגירונג אפטיילונגן. ענדליך אין 93' האט יעלצין באוויזן צו איינשטעלן א נייע קאנסטיטוציע דורך א רעפערענדום. כאטש די נייע קאנסטיטוציע האט אויך געגעבן צופיל מאכט פאר די עקזעקיוטיוו, האט עס אבער אוועקגעשטעלט אסאך דעמאקראטישע רעגירונג סיסטעמען ווי טערמינען פאר אפיס, עלעקטאראל פראצעדורן, און שטימרעכט פאר אלע סיטיזענס העכער 18 יאר אלט.
די עקזעקיוטיוו, לעגיסלאטור, און יוסטיץ.
די הויפט מאכט פארמאגט די עקזעקיוטיוו אפטיילונג וועלכע ווערט געפירט דורך א פרעזידענט וועלכער ווערט ערוועלט דורך די איינוואוינער פאר א 4 יעריגן טערמין. אזויווי אין אמעריקע קען א פרעזידענט אין רוסלאנד אויך נישט דינען מער ווי צוויי טערמינען. דער פרעזידענט איז אויך דער קאמאנדיר אין טשיף פאר די מיליטערישע אפטיילונג און שפילט די גרעסטע ראלע אין די סעקיוריטי קאונסיל, וועלכע מאכט אלע באשלוסן בנוגע מיליטערישע אקטיוויטעטן. אינאיינעם מיט'ן דעפענס מיניסטער, האט דער פרעזידענט די פולע קאנטראל אויף אלע נולעארע וואפן יעדע מינוט אין טאג.
דער פרעזידענט ערוועלט זיך אליינס א פרעמיער מיניסטער וועלכער איז דער צווייטער אין קאמאנד. די באשטימונג איז געוואנדן אויף די סטעיט דומא, די נידעריגערע הויז אין פארלעמענט, אויב זיי ווארפן אפ דעם קאנדידאט פאר פרעמיער מיניסטער דריי מאל קען דער פרעזידענט אויפלעזן די לעגיסלאטור און פאררופן נייע וואלן. דער פרעזידענט קען אויך אויפלעזן די לעגיסלאטור פאר עטליכע אנדערע סיבות. אויב דער פרעזידענט שטארבט אדער קען נישט זיין אין אפיס וועגן וועלכע אנדערע סיבה נעמט דער פרעמיער מיניסטער איבער דעם רעדל אויף צייטווייליג ביז ווילאנג מען ערוועלט א נייעם פרעזידענט וואס מוז געטאן ווערן אין 3 מאנאטן.
די וויילער וועלן אויס פארטייען דורך א בעלאט און לויט די רעזולטאטן ווערן 225 מיטגלידער (האלב פון די דומא) צוטיילט, געוואנדן לויט די שטארקייט פון די פארטיי. די אנדערע האלב פון די דומא ווערן באזונדער ערוועלט דורך עלעקטראל דיסטריקס אין גאנצן לאנד. יעדע פון די 89 יוניט פארמאגן כאטש איין עלעקטראל דיסטריק. יעדער רעפרעזענטעטיוו מוז באקומען מינימום 5 פראצענט פון די שטימען צו קענען ערוועלט ווערן אלס א דומא מיטגלידער. די רעפרעזענטיוון פלעגן אלע יארן דינען א צוויי יעריגן טערמין. אין 995' האט דאס געזעץ אנגעהויבן ערלויבן א 4 יעריגן טערמין סיסטעם.
די העכסטע אין די יוסטיץ אפטיילונג איז די קאנסטיטוציאנאלע געריכט וועלכע איז צוזאמענגעשטעלט פון 19 ריכטער וועלכע ווערן ערוועלט דורכ'ן פרעזידענט און מוז באשטעטיגט ווערן דורך די קאונסיל אף פעדערעישן. דאס העכסטע געריכט האט דעם מאנדאט איינצוטיילן פאר די עקזעקיוטיוו און לעגיסלאטור אלע קאנסטיטוציאנאלע אישוס. אין די 90' קאנפליקט צווישן יעלצין אין די לעגיסלאטור (ווי דערמאנט) איז דאס העכסטע געריכט געבליבן אויסגעשפילט נאכדעם וואס זי האט פרובירט צו מאנדאטירן אין דעם קאנפליקט אבער איז דורכגעפאלן. ביים אויסשטעלן די נייע קאנסטיטוציע אין 93' האט מען ארומגעטוישט די גאנצע געריכט סיסטעם און אויך אירע מיטגלידער.
אונטער די קאנסטיטוציאנאלע געריכט איז פאראן צוויי געריכטן: די סופרים קארט און די ארביטרעישן קארט. די סופרים קארט פסק'נט אויף אלע ציווילע, קרימינאלע, און אדמיניסטראטיווע געזעצן און די ארביטרעישן קארט אויף אלע עקענאמישע ענינים. אלע ריכטער ווערן ערוועלט, אזויווי דאס העכסטע געריכט, דורך דעם פרעזידענט און ברויך באשטעטיגט ווערן דורך די פארלעמענט'ס העכערע הויז.
ארגינעל פלעגן אלע ריכטער באשטימט ווערן אויף קורצע טערמינען אבער דאס האט זיך געטוישט אין 93' מיט די נייע קאנסטיטוציע, געבנדיג זיי א 12 יעריגן טערמין. לויט'ן געזעץ זענען אלע ריכטער אין רוסלאנד אינדעפענדענט און קענען נישט אפגעזאגט ווערן פון אפיס. כאטש די יוסטיץ דעפארטמענט איז באפרייט געווארן פון דירעקטע פאליטישע קאנטראל וועלכע האט עקזעסטירט אין די קאמוניטישע צייטן, איז זי אבער נאך אלץ פינאנציעל זייער שוואך. זי איז אויך אסאך אויסגעשטעלט צו סטראשונגן און דרוק פון די וועלט'ס באוואוסטע רוסישע קרימינאלע אונטערוועלטניקערס און פון טויזנטער קאראפטירטע אפישעלס וועלכע באלאנגן אדער שפילן מיט ארגאנאזירטע פארברעכן.
זינט די ענדע 980' יארן האט זיך רוסלאנד געטוישט פון אן איינציגע קאמוניסטישע פארטיי פון די סאוויעט פאראיין (סי.פי.עס.יו.) צו א כאאטישער עטליכע פארטיי דעמאקראטיע. די סי.פי.עס.יו. איז איבערגענומען געווארן מיט הונדערטער פאליטישע גרופעס און פארטייען פון אלע מינים, אנגעהויבן פון מאנארכיעסטן ביז קאמוניסטן. פון די אלע פארטייען זענען פאראן קליינע מיט קוים עטליכע מינינים און ריזיגע מיט מיליאנען. אסאך פון די פארטייען זענען אזעלכע וואס קומען אין גייען. פריינטשאפט צווישן די פארטייען איז זייער אומסטאביל און עס קומען צו אסאך צוזאמענשטויסן. אינדיווידואלע מענטשן זענען דארט א גרויסע טייל פון פאליטישע פארטיי פירער. די אגענדעס פון אסאך פארטייען זענען ארים און שוואך דאקומענטירט.
רוסלאנד'ס פארטייען קענען צוטיילט ווערן אין הויפט קאטעגאריעס: קאמוניטישע פארטייען, רוסישע נאציאנאליסטישע, רעפארמעריסטן, און ספעציעל אינטערעסן פארטייען וואס ווערט אנגערופן סענטריסטן. עס זענען פאראן פארטייען מיט אלע ערליי נעמען און סימבאלן וואס באלאנגען על פי רוב צו איינע פון די פיר קאטעגאריעס. אבער עס זענען פאראן צענדליגער נישט קליינע פארטייען וועלכע האבן זיך זייערע אייגענע אינטערעסן און וועג פון לעבן. די גרעסטע פארטיי איז נאך אלץ די קאמוניסטישע [זיי ציילן א דריטל פון פאלק] און די סענטריסטן יוניט זענען צווייט אויף די ליסטע. די סענטריסטן יוניט זענען א בלאק פארטיי וועלכע האבן געשטיצט און אריינגעברענגט דעם היינטיגן פרעזידענט וולאדימיר פוטין. אן אנדערע סענטריסט פארטיי מיט'ן נאמען "פאטער-לאנד גאנץ רוסלאנד" זענען דריט אויף די רייע. זיי האבן אריינגעברענגט דעם געוועזענעם פרעמיער מיניסטער יעווגעני פרימאקאוו און דעם מאסקעוון מעיאר יורי לוזהאקאוו.
רוסלאנד איז צוטיילט אין 89 אדמיניסטראטיווע יוניטס, 21 רעפאבליקס, 6 טעריטאריעס, 10 נאציאנעלע שטחים, 49 ראיאנען און די צוויי שטעט מאסקעווע און סעינט פיטערסבורג וועלכע האבן פעדעראלע סטאטוסן.
די יו.עס.עס.אר. איז געווען א מיליטערישע "סופערפאוער" מיט א מאסיווע נוקלעארע ארסענאל און מיליאנען טרופן. אין די 80ער יארן האט זי געהאט איבער 5 מיליאן מיטגלידער. ווען די יו.עס.עס.אר. איז צוזאמענגעפאלן אין 91' איז די מיליטער אריבער אונטער די מיליטערישע קאמאנד פון די קאמאן וועלט אף אינדעפענדענט סטעיטס, אן ארגאניזאציע וואס האט פארגעשטעלט און געהאלפן רוב פון די געוועזענע יו.עס.עס.אר. רעפאבליקס. אין 92' האט רוסלאנד צוריק אויפגעשטעלט אן אייגענע מיליטער סטרוקטור אלס אן ענטפער נאכדעם וואס עטליכע רעפאבליקס ווי אוקריינע האבן זיך געגרינדעט אייגענע מיליטערן. די זעלבשטענדיגע ארמייען פון די ראפאבליקס האבן ווייטער אנגעהאלטן פאר איין יאר ביז זיי האבן זיך צוביסלעך אויפגעלעזט און אריין אונטער רוסישע קאמאנד, אונטער די נייע רוסישע מיליטערישע סטרוקטור. די נייע סטרוקטור האט אויפגעשטעלט א סעקיוריטי קאונסיל אויף וועלכע דער פרעזידענט האט די פולע בעלות און מאכט באשלוסן צוזאמען מיט זיין דעפענס מיניסטער. אלע מיטגלידער פון די סעקיוריטי קאונסיל ווערן אויסגעקליבן און דאמינירט דורך דעם פרעזידענט.
פארגאנגענעם יאר האט רוסלאנד געהאט 977,100 טרופן אין די ארמיי, נעיווי, עיר פארס, עיר דעפענס פארס, און סטראטעגישע ראקעט פארס (וועלכע קאנטראלירן די נוקלעארע וואפן). פארא-מיליטערישע טרופן, אריינגערעכנט גרעניץ טרופן האבן אויסגעמאכט נאך 200,000. וויאזוי אימער זענען רוסלאנד'ס קאנווענציאנאלע כוחות אין גענעראל נישט געהעריג צוגעגרייט צו א קריג. די מיליטערישע קאמפיין וואס די רוסן האבן אנגענומען אין טשעטשניע אין 95' און 96' און ווידער פארגאנגענעם יאר האט געוויזן אז די רוסישע טרופן זענען אומפעאיג און האבן א שוואכקייט אין קאמאנד, טרענירוג, און מאראל. אזוי לאנג ווי די אלע זאכן וועלן נישט פארבעסערט ווערן וועט רוסלאנד נישט קענען פאררעכנט ווערן אלס א מיליטערישער וועלט'ס-מאכט טראץ איר גרויסע צאל קראפטן. אירע ספעציעלע כוחות איינהייטן זענען יא גאנץ גוט צוגעשטעלט אבער אויך זיי האבן א שוואכקייט אין קאמאנד וועלכע ברענגט זיי צו דורכפאלן אין געוואגטע מיסיעס.
לויט'ן רוסישן געזעץ מוז יעדער 18 יעריגער מאן דינען א מינימום פון צוויי יאר אין די מיליטער. עס זענען אבער פאראן אסאך אויסנאמען וואס האט אסאך רעדוצירט די מיליטערישע כוחות צאל. וואס א יאר שפעטער ווערט די מיליטערישע חיוב גרינגער און מען דאבעטירט שוין לעצטענס צו טוישן צו א פולע וואלונטיר סיסטעם ווי אין אמעריקע וואס וועט אין טעאריע זיין מער עפעקטיוו און ווייניגער פאפולער. א וואלונטיר מיליטער איז פיל טייערער ווייל מען מוז צאלן מער געלט און געבן א בעסערע טרענירונג צוצוציען מענטשן צום מיליטער. רוסלאנד'ס איצטיגע פינאנציעלע מצב וועט נישט ערלויבן איינצושטעלן אזא סיסטעם אין דעם נאנטן צוקונפט.
אלע נוקלעארע וואפן וואס די יו.עס.עס.אר. האט פראדוצירט ליגן היינט אין רוסלאנד אונטער א שוואכע קאנטראל וואס ברויך זיך פאר די מערסט געפארפולסטע וואפן אין די וועלט. דורכאויס די יארן, ספעציעל נאך די קאלטע קריג איז רוסלאנד אייגענגאנגן אויף עטליכע טריטיס צו רעדוצירן איר נוקלעארן ארסענאל. אסאך טריטיס האט זי אנגעפיפן אבער פונדעסוועגן האט זי אויסגעראטן אסאך וואפן. פארגאנגענעם יאר האבן רוסלאנד און די פאראייניגטע שטאטן אונטערגעשריבן א פרישע אפמאך צו רעדוצירן אירע נוקלעארע וואפן מיט צוויי דריטל אין א צייט פון 10 יאר.
רוסלאנד פארמאגט אן איבערפלוס פון אלע ערליי וואפן וועלכע זיי פארקויפן פאר הונדערטער אייראפעאישע, אפריקאנער, און אזיעאנער לענדער. כמעט יעדע פארשטופטע לענדל אויפ'ן מזרח זייט פון די וועלט פארמאגט רוסישע וואפן. די אלע וואפן זענען היינט מער נישט ווערד קיין סאך אבער איז גענוג סכנה'דיג אין די הענט ביי וועמען זיי ליגן.
רוסלאנד'ס היימלאנד זיכערהייט אגענטור איז געווען די באוואוסטע קא גע בע (די בוכשטאבן באדייטן: די "שטאַט פארזיכערונג קאמיטעט" אין רוסיש) וועלכע איז געווען זייער גרויס און מאכטפול. די קא גע בע.'ס ראלע האט אריינגענומען אינטעליגאנץ ארבעט אין לאנד, קאנטערשפיאנאזש, און צו דערשטיקן יעדע נעגאטיווע זאך קעגן קאמוניזם. די קא גע בע. האט אויך געהאט אן אויפגאבע צו אינפארמירן די סאוויעטישע פירערשאפט מיט אלע נייעס און דעוועלאפמענטס פון די גאנצע וועלט וואס די יו.עס.עס.אר.'ס צענזירטע מידיא האט נישט געהאט קיין צוטריט. אלע קא גע בע. אגענטן זענען געווען מיטגלידער פון די סאוויעט עליטע גרופע און זענען אין גרעסטן טייל געווען די מערסט געלערנטסטע פערזאנען פון גאנץ רוסלאנד.
אין 1991 ווען די פאליטישע שלאכטן זענען געווען אויפ'ן העכסטן פארנעם האט עס צום מערסטן געשאדט פאר די קא גע בע און אסאך געהיימע אינפארמאציע האט אנגעהויבן ארויסרינען פון צווישן די שפאלטענעס פון די צענדליג יעריגע פארמאכטע אגענטור. פרעזידענט יעלצין האט דאן איבערגענומען קאנטראל אויף די אגענטור און עס גענצליך רעפארמירט, צוטיילנדיג אין 5 באזונדערע אגענטורן וועלכע עקסזעסטירן ביז היינט. די צוויי הויפט אגענטורן פאר היימלאנד זיכערהייט זענען היינט די עף.עס.בי. (פעדעראלע סעקיוריטי סערוויס), וועלכע האט אפיציעל איבערגענומען די שפיאנאזש ארבעט פון די קא גע בע אין לאנד, און די עס.ווי.אר. (פאריען אינטעליגענס סערוויסן), וועלכע האט איבערגענומען די שפיאנאזש ארבעט אויסער די גרעניצן פון רוסלאנד. כאטש ביידע אגענטורן זענען ריזיגע קערפערשאפטן מיט א שטארקע השפעה, קענען אבער היינט די רוסן מער נישט זאגן זייערע דעות און אנפירן מיט זעלבשטענדיגע פאליטישע אקטיוויטעטן ווי אין די סאוויעט צייטן אונטער די געוועזענע וועלט'ס מאכטפולסטע אגענטור, די קא גע בע. (מער וועגן די קא גע בע. זע אין בייגעלייגטן קעסטל).
אינטערנאציאנאלע ארגאניזאציעס און אויסערן פאליסיס.
נאכן צוזאמענפאל פון דער סאוועטן פארבאנד האט רוסלאנד איבערגענומען איר ארט אין די פאראייניגטע פעלקער און איז אריינגענומען געווארן אין איר זיכערהייטס ראט. אין 1991 איז רוסלאנד געווארן א מיטגלידער אין דער קאמאנוועלט פון אומאפהענגיקע שטאטן, לייגנדיג האפענונג אז אזוי ארום וועט זי קענען צוריק ווערן א סטאביל לאנד סיי אין עקענאמיע און סיי מיליטעריש. ביז עטליכע יארן האבן די געוועזענע סאוועטישע רעפובליקס אונטערגעווארפן די וואלוטע און די סי.איי.עס. האט ליקווידירט איר פאראייניגטע מיליטערישע קאמאנד. באלד דערנאך האט זיך רוסלאנד ארויסגעצויגן פון די סי.איי.עס. און געגרינדעט איר אייגענע וואלוטע ווי פריער דערמאנט.
רוסלאנד איז אויך א מיטגלידער אין די "פארטנערשיפ אף פיעס", א פראגראם וואס איז געגרינדעט געווארן צו שטארקן פריינטשאפט צווישן די לענדער וואס זענען מיטגלידער אין נאטא (נארט אמעריקע טריטי ארגאניזאציע). אין נאטא זעלבסט איז רוסלאנד נאר א שטיקל מעמבער אין פאליסיס ווי קאנטערטאראריזם און ענליך. אויך איז זי א מיטגלידער אין די סי.אי. (אייראפעאישע קאונסיל).
נאך די צווייטע וועלט קריג האט די קאלטע קריג דאמינירט רוסלאנד'ס אויסערן פאליסיס. אלעס איז געווען להכעיס צו דאס אומצופרידנהייט פון די פאראייניגטע שטאטן און אירע אליאירטע. אין 85' האט מיכאיל גורבאטשאוו איבערגענומען די פירערשאפט און געפירט די יו.עס.עס.אר. צו די ענדע פון די קאלטע קריג. גורבאטשאוו האט אנגעהאלטן זיין פאזיציע ביז אין 91' ווען באריס יעלצין האט אים ארויסגעשטויסן און באלד דערויף איז די יו.עס.עס.אר. צוזאמענגעפאלן און פריינטשאפט מיט די מערב לענדער האט זיך דראמאטיש געטוישט. יעלצין האט צוזאמען מיט זיין אויסערן מיניסטער, אנדרעי קאזירעוו, צום ערשט אנגענומען א פרא-אמעריקאנער אויסערן פאליסי. יעלצין און קאזירעוו האבן ביידע געהאט אן אפגעשפאנטע שטעלונג צו די פארברייטערונג פון נאט"א, וועלכע איז געווען די הויפט מיליטערישע אלייענץ דורכאויס די קאלטע קריג.
אין 93' האט א שטארקע שטיצע צו דעם אלטראנאציאנאליסט קאנדידאט ווילאדימיר זהירינאווסקי געצווינגן די רעגירונג נאכצולאזן פון איר פרא-אמעריקאנער פאליסיס. אלס א רעזולטאט האט רוסלאנד אנגעהויבן פארקויפן נוקלעארע טעכנאלאגיעס צו לענדער וואס האבן זיך געהאלטן אינמיטן דעוועלאפן ווי איראן, דרום קארעא און נאך, א שריט וואס האט גערעגט די אמעריקאנער. די רוסן האבן אויך דעמאלט אנגעהויבן קוראזשירן אירע שכינים, די געוועזענע רעפאבליקס אין די יו.עס.עס.אר., אין אפאזיציע צו נעמען א טייל אין נאט"א ווען די מלחמות האבן זיך אנגעהויבן אין די געוועזענע יוגאסלאוויע. נאטא"ס שטיצע צו די געליטענע מוסולמענער איז נישט אקצעפטירט געווארן ביי די רוסן וועלכע האבן געהאט היסטארישע נאנטע פארבינדונגן מיט די עטנישע סערבן. יעלצין האט געוואוסט אז אויפצובויען א גוטע עקענאמיע וועט ער מוזן ווערן א מיטגלידער אין די ווארלד טרעיד ארגאניזאציע אבער די אנגייענדיגע פראבלעמען האבן דאס נישט ערמעגליכט. רוסלאנד'ס קאנפליקטן מיט יאפאן איבער די קוריל אינזלן איז אויך געווען א שטארקע שטער.
אין 99' איז די סיטואציע פלוצלינג אסאך ערגער געווארן ווען נאט"א האט געמאכט ערנסטע פארשריט, ארייננעמענדיג אזעלכע לענדער ווי טשעכיי, פוילן, און אונגארן וועלכע האט א ציפ געטאן פאר די רוסן און געפירט די די גרויליגע שלאכטן וועלכע די יוגאסלאוויער האבן אנגענומען קעגן די אלבאניער סעפעטעריסטן אין די קאסאווע פראווינץ. רוסלאנד האט זיך דאן באנארישט און געמאכט נענטערע באציאונגן מיט די קאמוניסטישע כינע כאטש יעלצין האט אליין פארשטאנען אז דאס איז נישט גוט פאר די רוסישע עקענאמיע און סטאביליזם.
ווען פרעזידענט ווילאדימיר פוטין האט איבערגענומען די פירערשאפט האט ער באלד אנגעהויבן צוריקדרייען די אומקאנטראלירטע פאליסיס, נויגנדיג מער צו די מערב וועלט. נאך די סעפטעמבער עלף אטאקע אויף אמעריקע איז רוסלאנד געווארן נאך נענטער צו אמעריקע מיט'ן אנטייל נעמען אין די פארברייטערטע קאמף קעגן טעראריזם. פארגאנגענעם מאי האט רוסלאנד מיט די פאראייניגטע שטאטן עררייכט די ערטשע ערנסטע נוקלעארע רעדוקציע טריטי אין צענדליגער יארן. אין דעם זעלבן מאנאט האט רוסלאנד אויך געמאלדן איר לימיטירטע מיטגלידערשאפט אין נאט"א ווי פריער דערמאנט.
די היסטאריע פון רוסלאנד הייבט אן מיט די מזרח סלאוון. דער ערשטער מזרח סלאווישער שטאַט, קיעווער רוס, האט אנגענומען קריסטלעכקייט פון דער ביזאנטישער אימפעריע אום 988, מיט דעם האט אנגעהויבן א סינטעז פון ביזאנטישע און סלאווישע קולטורן וואס האבן דעפֿינירט רוסישע קולטו פאר די קומענדיגע טויזנט יאר. דער קיעווער רוס שטאַט איז לסוף זיך צעפאלן אונטער די מאנגאלישע אינוואדירערס אין די 1230ער יארן.
נאך דעם קיעווער רוס איז געקומען די גרויסהערצאגשאפט פון מאסקווע. אום 1547 איז איוואן דער פערטער געקרוינט אלס צאר פון רוסלאנד. אין די אנהייב 1600ער איז געווען א ברודערקריג. שפעטער האט רוסלאנד אנגעפאנגען באזעצן מזרח סיביר.
די רוסישע אימפעריע אין 1866
רוסלאנד איז אריין אין דער ערשטער וועלט מלחמה צו שטיצן סערביע. אום 1917 האט אויסגעבראכן די רוסישע רעוואלוציע. די ערשטע רעוואלוציע האט איבערגעקערט די מאנארכיע און אויפגעשטעלט א פראוויזארישע רעגירונג. די צווייטע (אקטאבער) רעוואלוציע, אנגעפירט פון וולאדימיר לענין האט איבערגעקערט די פראוויזארישע רעגירונג און אויפגעשטעלט די ערשטע קאמוניסטישע מדינה.
אין אויגוסט 2008 האט רוסלאנד אינוואדירט גרוזיע ביי דער מלחמה אין דרום אסעטיע. ביי די וואלן אין מערץ 2012 האט מען ווידעראמאל געוועלט פוטין פאר א קאדענץ 6 יאר. אין פעברואר 2014 איז דאס לאנד געווען דער גאסטגעבער פאר דער ווינטער אלימפיאדע. אין מערץ 2014 האט רוסלאנד אינוואדירט און אנעקסירט די אויטאנאמישע רעפובליק פון קרים.
ווען רוסלאנד האט אראפגעשאקלט די קאמוניזם, אזי די הויפט און שווערסט דרוקנדיגער פראבלעם אין דעם נייעם רוסלאנד געווען די עקאנאמיע. ווען די פסס"ר איז צוזאמענגעפאלן אין 1991 איז די עקאנאמיע געווען אין א געפערליכן מצב. אויסערן רעזערוון זענען געווען אויסגעניצט, פארמינערנדיג די העכסט וויכטיגע אימפארטן, און די אויסגעבונג פון לאנד האט געהאלטן ביים נידעריגסטן שטאפל זינט עס האט אנגעהויבן פאלן אין 1970. יעלצינ'ס ענטפער צום מצב איז געווען א ספעציעלער פראגראם, וועלכע ער האט אנגערופן "שאק כוואליע", וואס האט געגעבן הנחות פאר אלע ביזנעסער זיי צו ראטעוון פון באנקראט. עס איז קיינמאל נישט געווען א רעגירונג וואס האט אזויפיל ארומגעארבעט אין דער עקענאמיע ווי יעלצינ'ס רעגירונג אין די פריע 90ער יארן.
יעלצין'ס רעפארם האט זיך גיך איינגעגעבן אין לאנד אבער האט כמעט גארנישט פארבעסערט דעם מצב, ווייל עס האט געקאסט א טייערן פרייז פאר די איינוואוינער וועלכע האבן באקומען באצאלט זייער ווייניג. נאך א שטארקער פראבלעם וואס האט געשטערט די עקאנאמישע אנטוויקלונג איז געווען (און איז נאך היינט), אז די טעכנאלאגיע וואס די פאבריקן האבן גענוצט איז געווען אלט מאדיש און האט פארלאנגט אסאך ארבעטער וואס האט געקאסט אסאך געלט. קיינער אין גאנץ רוסלאנד האט נישט געקענט אוועקלייגן קיין געלט ווייל די אינפלאציע ראטעס זענען געווען זייער הויך און צענדליגער ביזנעסער האבן איבערגעלאזט מיליאנען ארבייטער אן א שטיקל ברויט.
די שווערע יארן האט געמאכט אזא חורבן מיט וועלכע רוסלאנד פלאגט זיך נאך היינט צו סטאביליזרן. אסאך שטייערן זענען קיינמאל נישט קאסירט געווארן און אלע געווענליכע רעגירונג'ס פראגראמען ווי פענסיע, מעדיקל, און וועלפעיר זענען גענצליך צוזאמענגעפאלן און קיינער האט נישט באקומען קיין בענעפיטן. אן קיין געזונט סיסטעם איז די געזונטהייט מצב געפאלן צו קאטאסטראפישע צייטן און דער לעבנסשפאן איז דראסטיש געפאלן אין גאר א קורצע צייט.
אין יענע יארן וואלט רוסלאנד געקענט שטיין אויף פיל א בעסער'ן מצב ווען נישט די ביליאנען דאלארן אין פאנדן וועלכע זי איז געווען געצוואונגען צו בארגן פון אינטערנאציאנאלע בענק און רעגירונגען און האט זיך געפלאגט זיי צו באצאלן. פרעזידענט פוטין איז געווען דער ערשטער וועלכער האט פארשטאנען אז דאס לאנד ברויך מאכן לאנגע טערמין אינוועסטמענטס וועלכע וועט מיט דער צייט סטאביליזירן די עקענאמיע.
עווענטועל, אין אויגוסט 2006 האט רוסלאנד אפגעצאלט דעם פובליקן חוב וואס איז איבערגעבליבן פון דער סאוועטן פארבאנד תקופה צום פאריזער קלוב, איז דער עול פונעם חוב געפאלן אונטער 10% פונעם ברוטא אינלענדישן פראדוקט און,ריכטיק צום מאנאט אפריל 2007 האט זיך דער חוב געפונען אומגעפער 6-7% פונעם בא"פ.
די פאליטישע סצענע.
זינט רוסלאנד'ס זעלבשטענדיקייט איז איר פאליטישע סצענע געווארן זייער אומסטאביל און באגלייט מיט א רייע קאנפליקטן. די ערשטע ביישפיל איז געווען די בלוטיגע קאנפליקט צווישן יעלצין און א גרויסע טייל פון פארלימענט אין 93'. די פארלימענט האט נישט געוואלט אקצעפטירן יעלצין'ס שאק וועיוו פאגראם און האבן באקומען אסאך שטיצער אונטער זיי. מיט דער צייט האבן זיי געהאט א שטיקל מאכט און געסטראשעט יעלצין אז ער מוז ליקווידירן זיין פאגראם. יעלצין האט זיך אויסגעלאכט און באלד אויפגעלעזט די גאנצע פארלימענט און אריינגענומען נייע פנים'ער. די מיניסטארן האבן זיך נישט געלאזט און אראנזשירט א מיליטער וועלכע האט אקופירט די פארלימענט געביידע. יעלצין האט באלד אלאמירט די מיליטער און זיי האבן געשטורמט די פארלימענט, איבערלאזנדיג איבער 100 טויטע, צווישן זיי אסאך גרויסע פאליטישאנס.
יעלצין האט זיך באלד גענומען צו דער ארבעט און געגרינדעט א נייע קאנסטיטוציע וועלכע איז אריין אין קראפט אין א שפעטערדיגע רעפערענדום. אין די נייע קאנסטיטוציע האט יעלצין זיכערער געמאכט זיינע מאכטן, פארשטערקערנדיג די מאכט פונעם פרעזידענט איבער די לעגיסלאטור. מיט דעם מאכט האט יעלצין שפעטער געקענט אריינפירן רוסלאנד אין די טשעטשניער קריג וועלכע האט געהאט א שטארקע ווידערשטאנד אין פארלימענט.
צוויי יאר דערויף האבן די אפאזיציע פארטייען, די קאמוניסטן און די נאציאנאליסטן, געוואונען די מאיאריטעט אין די לעגיסלאטור וועלכע איז געווען א שטער פאר יעלצין. די אפאזיציע שטארקייט האט געוויזן אז דאס לאנד איז סקעפטיש איבער זייער מצב און ווילן צוריק קאמוניזם. צום מזל האט יעלצין געוואונען די וואלן, האבנדיג די הילף פון די מידיא (די מידיא איז שטענדיג געשטאנען אויף יעלצין'ס זייט) און פון די אליאירטע לענדער. אמעריקע אליינס האט אריינגעשטעקט מיליאנען דאלארן אז יעלצין זאל געוואונען די וואלן.
רוסלאנד'ס עקענאמיע האט זיך אבער נישט גערירט פון פלאץ און באשולדיגונגען זענען געווארפן געווארן פון איינעם צום צווייטן. אין 98' האט יעלצין אומערווארטעט אויפגעשאקלט די פארלימענט און אויפגענומען א דריטל נייע מיניסטארן. יעלצין האט אבער מער נישט געזען קיין גוטע טעג. ער איז קראנק געווארן אויפ'ן הארץ און האט מער נישט געקענט אנגיין מיט אלע זיינע פליכטן. יעלצינ'ס אויסערן מיניסטער, יעווגעני פרימאקאוו, האט איבערגענומען א טייל פון יעלצינ'ס ארבעט אבער יעלצין האט אים געטראסקעט נאך א יאר, באשולדיגנדיג אים אויף די פארשלאפענע עקענאמיע. אנשטאט פרימאקאוו האט יעלצין געקליבן זיין אינערליכע מיניסטער, סערדזשי סטעפאשין, וועלכער איז געווען שטארק לאיאל צו יעלצין.
אויך סטעפאשין האט נישט מאריך ימים געווען אין אפיס און יעלצין האט אים אויפגעזאגט אין א פארלימענט אויפשאקלונג. יעלצין האט דאן אויפגענומען ווילאדימיר פוטין וועלכער איז דעמאלט געווען דער הויפט פון רוסלאנד'ס אויסערן שפיאנאזש אגענטור (עס-ווי-אר). פוטין,היינט פרעזידענט פון רוסלאנד, איז געווען א וועטארן קעי-דזשי-בי אפיציר וועלכער האט איבערגעלעבט אלע רעגירונג אויפשאקלונגן און האט געפינען חן אין יעלצין'ס אויגן, וועלכער האט אים געהאט באשטימט אלס די עס-ווי-אר'ס הויפט. פוטין האט באלד געמאלדן זיין דעטערמינאציע צו דערשטיקן די רעבעלן אין טשעטשניע און מיט דעם ערהאלטן אסאך שטיצע אין לאנד. זעענדיג אז פוטין איז פאסיג אויף זיין פאזיציע, האט יעלצין געמאלדן די פארלימענט אז ער וויל פוטין זאל אים ערזעצן ווען זיין טערמין וועט אפלויפן אין יולי 00'.
יעלצין האט פלוצלינג רעזיגנירט פון זיין אמט אין דעצעמבער 99' און באשטימט פוטין אלס זיין סוקסעסאר. יעלצין האט געזאגט אז ער האט פארלאזט די אפיס צו מאכן פלאץ פאר א יונגערע דור פון פאליטישע פירער. די פריע רעזיגנאציע פון יעלצין, וועלכע איז מעגליך אויך געווען צוליב געזונטהייט סיבות, האט געגעבן די געלעגנהייט פאר פוטין צו פארשטארקן זיין שטיצע אינערהאלב דעם לאנד. פוטין האט שפעטער געוואונען זיין בענקל פאר א פולע טערמין אין די פעדעראלע עלעקציע וועלכע איז אפגעהאלטן געווארן אין מערץ 00'. פוטין האט אריינבאקומען 53 פראצענט פון די שטימען וועלכע איז געווען א גרויסע נומער אין רוסלאנד.
אין די אנהויב פון דעם 21'סטן יאר-הונדערט האט די קאמוניסטישע פארטיי אנגעהויבן מער אונטערצופאלן אבער די רעגירונג איז נאך אלס צו שוואך אויפצולעבן די עקענאמיע. פוטין איז היינט א שטארקע פירער מיט א שטארקע שטיצע אין אלע עקן פון לאנד און איז ווערט אויך באטראכט אלס א נענטערע פריינט מיט די אליאירטע לענדער. פוטין האט דערווייל געפירט רוסלאנד צו שטאפלן וואו זי האט קיינמאל בעפאר נישט דערגרייכט.
די שווערע פאליטישע סצענעס אין לאנג יעריגע קאנפליקטן האט געפירט צו א שטארקע פארלאנג איינצושטעלן פראוויציאנאלע רעגירונגן מיט גאווערנערס אין יעדע שטאט. דער באגריף איז ווארים אויפגעצויגן געווארן אין די לעצטע צוויי יאר אין א לאנד וועלכע'ס היסטאריע איז געווען צו אנגעוויזן אויף די צענטראלע רעגירונג און די אינדיווידועלע וועלכע האבן איר דאמינירט.
רוסלאנד'ס אידישע היסטאריע.
פון ווען אן רוסלאנד איז געווארן "רוסלאנד" האבן אסאך אידן שוין געוואוינט דארט אין קליינע גרופעס. די ערשטע דראסטישע פארמערונג איז געווען אין די אנפאנג יארן פונעם 17'טן יאר-הונדערט ווען עטליכע הונדערט טויזנט אידן פון פוילן האבן זיך אריינגעריקט קיין רוסלאנד און געווארן א טייל פון די רוסישע באפעלקערונג. דער הויפט סיבה וואס האט געברענגט די פוילישע אידן קיין רוסלאנד איז געווען די צוטיילונג פון פוילן (פוילן איז פון 700' ביז די ערשטע וועלט קריג נישט געווען קיין אייגן לאנד נאר איז געווען צוטיילט צווישן דייטשלאנד, רוסלאנד, און עסטרייך. אין היסטארישע ביכער ווערט פוילן אנגערופן מיט פארשידענע נעמען געוואנדן לויט די געגענט. מען קען זען די ווערטער פרייסישע פוילן, רוסישע פוילן, עסטרייך פוילן און דייטשע פוילן).
פון ווען אן די אידן האבן אנגעהויבן שטראמען קיין רוסלאנד זענען זיי געווארן "די אידן פראבלעם". די אידן האבן קיינמאל נישט אריינגעפאסט אין די רוסישע לעבנ'ס סטיל ווייל זיי האבן זיך געהאט זייער אייגענע "שם לשום ומלבוש". די אידן האבן זיך אין מערסטן טייל באזעצט אין קליינע שטעטלעך (ווילעדזשעס) אוואו זיי האבן גענצליך איבערגענומען קאנטראל אויף די עקענאמיע. די רוסישע עמפייער האט פארבאטן פאר מענטשן צו וואוינען אין די שטעטלעך וואו זיי האבן די בעלות אויף די גאנצע שטעטל ווי עס איז געווען דער פאל מיט רוב אידן. די צוויי פראבלעמען זענען פארבליבן אויף שטענדיג ביז ווען קאמוניזם איז צוזאמענגעפאלן. די קאמוניסטן האבן נישט געוואלט אפלאזן די אידן סיידן זיי ריקן זיך אריין אין די גרויסע שטעט. די אידן האבן נישט געהאט אלע רעכטן אין לאנד ווי: שיקן קינדער אין פאבליק סקולס, האנדלן מיט פארשידענע זאכן, און פארדינען פון רעגירונג'ס בענעפיטן.
די אידן האבן זיך געהאט באזעצט אין דעם ראיאן וועלכע איז דעמאלט אנגערופן געווארן די "פעל אף סעטעלמענט", א רייע קליינע שטעטלעך צווישן מאסקעווע אין די רומענישע גרעניץ. אין די פעל אף סעטעלמענט האבן די אידן אויסגעמאכט 10 פראצענט פון די באפעלקערונג און די שטעט האבן געהאט די גרעסטע באפעלקערונג סטאטיסטיקס פון אלע שטעטלעך אין רוסלאנד (באלד דריי מאל די ראטע). די אידן האבן שטענדיג געהאט א הויכע געבורט ראטע און א גרעסערע לעבנ'ס שפאן ווייל זיי האבן געלעבט א געזונטערע לעבן. די הויכע ראטעס האבן פארשאפט אן ארימקייט פראבלעם ווייל די אידן זענען געווען פארבאטן אנצונעמען פראפעסיע'ס און דערפאר איז די קאנקורענץ שטארק געשטיגן וואס א יאר שפעטער.
ווען ניקאלעס דער ערשטער איז געווארן פרעזידענט (ענדע פונעם 17'טן יאר-הונדערט) האט ער נאך מער פארמינערט די אידישע רעכטן און גוזר געווען אז אלע אידן מוזן דינען אין די מיליטער פאר א מינימום פון 25 יאר. אין 843' האט די רעגירונג נאך מער אונטערגעדרוקט די אידן און זיי גענצליך פארטריבן פון קיעוו וואו ארום 60,000 אידן האבן געוואוינט. די פארטריבענע אידן האבן זיך אלע באזעצט אין די שטעטלעך וואו זיי האבן געוואוינט אין גרופעס, עטליכע טויזנט אידן פער שטעטל. אין יעדע שטעטל איז די שטאטישע שול געווען אין צענטראל פון שטאט און יעדער האט געוואוינט קאנצעטרירט ארום די שול.
די אידן האבן זיך ערנעגט דורך שמאטע הנדלונגן, קליינע געשעפטן, פעדלערס, און ארטיסטן. די ארבעט קראפט איז געשטאנען זייער הויך כאטש קיינער האט נישט פארדינט קיין ערנסטע זאכן. אויך ביי די פרויען און אפילו קינדער איז די ארבעט'ס ראטע געווען העכער וואו אין לאנד. ווי א יאר שפעטער איז די ארימקייט ערגער געווארן ווייל עס איז שוין נישט געווען מיט וואס צו האנדלן. די אידן האבן דאן ערלעדיגט א ספעציעלע וועילפעיר ארגאניזאציע אין וועלכע די רעגירונג האט זיי געגעבן ארבעט.
מיט די יארן האט די רעגירונג טייל מאל נאכגעלאזט און ערלויבט די אידן צו געניסן פון פארשידענע בענעפיטן. אין איין פאל האט די רעגירונג ערלויבט די אידן צו שיקן זייערע קינדער אין די שטאטישע שולעס. אבער קיינער האט פארשטייט זיך נישט געוואלט שיקן די קינדער אין די גוי'אישע שולעס. זעענדיג אז קיינער שיקט נישט די קינדער אין די שטאטישע שולעס האט די רעגירונג איבערגעארבעט די סקול סיסטעם און רענאווירט די געביידעס כדי צו צוציען די עלטערן זיי זאלן שיקן זייערע קינדער. דאס געלט פאר די ארבעט איז געקומען פון א ספעציעלע פאנד וועלכע איז איינקאסירט געווארן פון א נייע שטייער אויף ליכט. למעשה האט גארנישט געהאלפן און די עלטערן האבן ווייטער געשיקט די קינדער אין חדר וועלכע די עלטערן האבן אליינס אויסגעהאלטן מיט די גרעסטע פלאג.
אלעקסאנדער דער צווייטער, א קורצע דורכגאנג.
די יארן פון אלעקסאנדער דער צווייטער (האט געהערשט פון 818' ביז 881') האט געברענגט פודאמענטאלע ענדערונגן צו די רוסישע געזעלשאפט. די אידן האבן געהאט דאס מערסטע נוצן פון דעם ווען זיי האבן געהאט די מעגליכקייט זיך מער ארינצופעדימען אין די רוסישע לעבן. מיט איין שריט אויף א מאל זענען די אידן צוביסלעך געווארן "נוצבאר" פאר די רוסישע איינוואוינער. טייל וואס האבן געקענט א פראפעסיאנאלע פאך האבן באקומען ערלויבעניש זיך אריבערצוציען קיין מאסקעווע אדער פעטערבורג וואו זיי האבן באלד אנגעהויבן ערנסטע האנדל.
די אידישע באפעלקערונגן אין מאסקעווע, פעטערבורג אדער אדיסע האבן געוואקסן שנעלער ווי אנדערע און זיי האבן באקומען גוטע דזשאבס, יעדער לויט זיין מעגליכקייט. נאך די קרימיאן קריג איז רוסלאנד אדורכגעגאנגען אן אידוסטריאלאע רעוואלוציע וועלכע האט געעפענט די האנדל צווישן מער לענדער, געבנדיג א געלעגנהייט פאר די אידישע פארמערס זיך אריינצודרייען אין ארגינעלע רוסישע פארמער פראיעקטן. ווי מינעראלן, אייזן, א.ד.ג. וועלכע זיי האבן געקענט עקספארטירן צו אנדערע קאמוניסטישע לענדער.
די אידן האבן זיך זייער שנעל אריינגעדרייט אין אלע פראפעסיע'ס, אריינגערעכנט דאקטוירים, אדוואקאטן, און דזשורנאליסטן וועלכע האט געהאט זייער א שלעכטע ווירקונג אויף זייערע רוסישע קאלעגאס. אין 863' האט רוסלאנד געהאט א שווערע ארבעט צו דערשטיקן די ווידערשטאנד וואס די פוילישע האבן צוגעגרייט פאר א געפלאנטע רעוואלט. נאך די קריג איז אלעס אנדערש געווארן ווען די רעגירונג האט שוואכער געמאכט אלע מינאריטי גרופעס וועלכע האט אויך שטארק עפעקטירט די אידן און ביז א קורצע צייט איז אלעס צוריק צום אלטן, נאך מיט א גרעסערע האס. דער מצב האט זיך דערקייקעלט אזוי ווייט, אז די איר-אלטע בלוט בלבולים וועלכע איז שוין אומגילטיג געווארן דורך אלעקסאנדער דער ערשטער האט ווידער אנגעהויבן פלאגן די אידישע געמיינדע.
דער מארד פון אלעקסאנדער אין יאר 881' האט זיך אויסגעלאזט זייער נישט גוט פאר די אידן און אלע האפענונגן אז עס וועט נאך קומען בעסערע צייטן איז פארשוואונדן. אנשטאט איז דער מצב געווארן נאך פיל ערגער ווי 50 יאר פריער ווען אלעס איז באשולדיגט געווארן אויף די אידן. אלעקסאנדער'ס מארד זעלבסט (דורך א גרופע רעוואלטירער) איז אויך אנגעלייגט געווארן אויף די אידן. צענדליגער פראגראמען זענען אויסגעפירט געווארן אויף אידן אין אלע קלענערע שטעט, גרייכנדיג איבער 200 פראגראמען אין יאר 881' אליינס. די רעגירונג'ס אויטאריטעטן האבן טיילמאל גאר ארויסגעהאלפן די וואס האבן אנגעפירט די פאגראמען און אין טייל פעלער אפילו באשולדיגט די אידן אלס די גורם צום פאגראם.
אין 882' האט די רעגירונג איינגעשטעלט נייע אנטיסעמיטישע געזעצן, באקאנט אלס די "מאי לאוס", וועלכע האט אזוי אנגעהאלטן ביז אין 917'. די געזעצן האט דערגרייכט די העכסטע שטאפלן פון דיסקרימינאציע וואס איז געווען אין רוסלאנד'ס היסטאריע. אידן האבן נאר געמעגט וואוינען אין די ווילעדזשעס. זיי זענען אפגעזאגט געווארן פון דזשאבס און האבן נישט געמעגט האנדלן מיט טויזנטער ערליי זאכן. דאס ביסל ביזנעס וואס די אידן האבן שוין יא געקענט טון איז געווען לימיטירט און גענצליך פארבאטן זונטאגס און און אין אלע קריסטיליכע חגאות.
אלעקסאנדער דער דריטער איז נישט געווען קיין סאך בעסער און האט נישט געוואלט נאכלאזן פאר די אידן אויף קיין איינע פון די מאי געזעצן. אין 865' האט די רעגירונג דורכגעפירט א פרישע געזעץ וועלכע האט פארלאנגט אז אלע אידן פון מאסקעווע מוזן פארלאזן די שטאט און גיין וואוינען אין די פעל אף סעטעלמענט. ארום 20,000 אידן זענען דאן פארטריבן געווארן, איבערלאזנדיג זייערע הייזער און פרנסות. אין 894' האט אלעקסאנדער אויסגעקליבן די שטאט יאלטא פאר זיין רעזארט ארט. עטליכע וואכן פאר די קריסטליכע חגאות האט אלעקסאנדער באפוילן אז אלע אידן מוזן פארטריבן ווערן פון דארט. אלעקסאנדער איז ערשט אהינגעפארן ווען קיין איין איד איז מער נישט געווען צו געפינען אין די גאנצע שטאט. אבער ער איז באשטראפט געווארן אויפ'ן פלאץ און איז פלוצלינג געשטארבן אין די שטאט.
די פראטאקאלן פון זקני־ציון.
אין יענע יארן איז ערשינען אן אנטיסעמיטיש בוך מיט'ן נאמען "די פראטאקאלן פון זקני־ ציון" וועלכע איז געשריבן געווארן דורך אן אנאנים שרייבער. די פראטאקאלס אינע'ם בוך זענען געזאגט צו זיין די מינוטן פון א קאנפערענץ פון אידישע פירער וואו זיי מאכן פלענער וויאזוי צו דאמינירן די וועלט. דאס בוך איז פיל מיט אנטיסעמיטישע געדאנקען קעגן די אידן.
דאס בוך איז נאך היינט א הייסער ארטיקל צווישן נעא-נאצישע שטיצער און אנטיסעמיטישע גרופעס.
דריי שווערע יארן.
צווישן די יארן פון 903' און 906' האט די אידישע באפעלקערונג געליטן פון א רייע פאגראמען וועלכע איז געשטיצט געווארן דורך די פאליציי און די לאקאלע רעגירונג'ס אויטאריטעטן. אפילו דער דעמאלטדיגער פרעזידענט ניקאלעס דער צווייטער האט געגעבן זייער לייכטע דינאנסירונג קעגן די פאגראמען וועלכע האט געמיינט א גרינע ליכט פאר די אנטיסעמיטישע גרופעס ווייטער אנצוגיין מיט זייער ארבעט אומגעשטערט.
די אידישע קינדער האבן נעבעך געוואוסט וואס עס גייט פאר און האבן פאררופן יום התפלות אין אלע שטעט. די פרייע אידן האבן ליידער אויפגעשטעלט א דעפענסיווע מיליטערישע כוח וועלכע זיי האבן גענוצט קעגן זייערע אנפאלער. אין יענע צייטן האט אויסגעבראכן קריג צווישן רוסלאנד און יאפאן איבער די קוריל אינזלן און די אידן זענען באשולדיגט געווארן מיט קאנספירירן צום שונא. דאס האט געברענגט פרישע פאגראמען וועלכע האט איבערגעלאזט אסאך פארלוסטן.
אין די דריי אויבנדערמאנטע יארן זענען פארגעקומען ארום 300 פאגראמען וועלכע האט איבערגעלאזט איבער 1000 קרבנות און פיל מער פארוואונדעטע הי"ד. די אידישע דעפענסיווע גרופע האט אבזערווירט און פארשריבן און גענומען בילדער פון יעדן אינצידענט. זיי האבן גענוצט עטליכע שרעקליכע בילדער פאר פאסט קארטלעך וועלכע זיי האבן ארומגעשיקט אין גאנץ אייראפע אויפצושטורמען די וועלט אויף וואס עס גייט פאר אין רוסלאנד מיט די צושטימונג פון די רעגירונג. די אלע טאקטיקן האט אבער נישט קיין סאך געהאלפן ווייל אויך די אייראפעאישע לענדער זענען געווען אנטיסעמיטיש און האבן גארנישט געטאן צו העלפן די אומשולדיגע אידן אין רוסלאנד.
אין יאר 911' איז פארגעקומען די באקאנטע בייליס בלוט בלבול אין דער שטאט קיעוו אין וועלכע א פאבריק פארוואלטער, מענדל בייליס, איז ארעסטירט און אנגעקלאגט געווארן אלס דער פאראנטווארטליכער פאר דער מארד פון א קליין קינד וועלכע איז געפונען געווארן טויט אין א ווינקל פון שטאט. די רוסישע אויטאריטעטן האבן גאנץ גוט געוואוסט אז די בלוט בלבולים זענען אן אויסגעטראכטע קאנצעפט אבער האבן פונדעסטוועגן מיטגעהאלטן און אנגעקלאגט די אידן. מענדל בייליס איז אפגעזעצן אין טורמע פאר צוויי יאר ערווארטנדיג זיין אורטייל. אבער די אנקלעגער האבן אין די ענדע נישט געקענט אויפבויען א געהעריגע קלאגע און טראץ אלע מיטלען וואס די אויטאריטעטן האבן גענוצט, אריינגערעכנט פאלשע עדות און פאבריקירטע פאפירן, האט די דזשורי אים דעקלערט אומשולדיג און בייליס איז באפרייט געווארן. די אנקלעגער האבן נישט געקענט פארנעמען זייער דורכפאל און איינע פון די פראקורארן האט געשריבן א בוך אין וועלכע ער ווייזט אויף לעכערליכע ראיות אין בייליס'ס אנקלאגע.
פאליטישע אקטיוויטעטן און מאסן אימיגראציע.
די יארן האבן זיך גערוקט און די אידישע באפעלקערונג האט זיך געמערט מיט הויכע נומערן. אין די מיטעלע 19 הונדערט יארן האט די רוסישע אידישע באפעלקערונג געציילט איבער 5 מיליאן. די רעגירונג האט אבער נאך אלס נישט געוואלט נאכגעבן פאר די אידן צו האבן געהעריגע רעכטן און דאס האט שפעטער געפירט צו אן אינערליכע פאליטישע אויפשאקלונג אינערהאלב די אידישע געמיינדע וועלכע האט שפעטער געגרינדעט אן אייגענע אידישע ארבעט'ס קראפט, באקאנט מיט'ן נאמען "אלגעמיינער אידישער ארבייטער". די ארבעט'ס קראפט איז אבער געווען מער ווי איר נאמען. עס האט אויך איבערגעארבעט און פארשטערקערט די אידישע דעפענסיווע גרופע וועלכע האבן געקעמפט מיט די פאגראם אנפירער. מען שאצט אז די גרופע האט געהאט 33,000 מיטגלידער.
אין יענע יארן האט די ציוניסטישע באוועגונג אנגעהויבן מאכן פארשריט און אסאך אידיש רוסישע גרופעס האבן זיך אנגעשלאסן אין די ציוניסטישע פועלי ציון פארטיי וועלכע האט שוין דעמאלט געהאט איר ציל אויפצושטעלן א אידישע לאנד אין פאלעסטינע. די מאסיווע מערכה וואס די ערליכע קהלות האבן אויפגעשטעלט אפצוהאלטן די ציוניסטן האט אבער נישט דעגרייכט רוסלאנד וואו די געליטענע אידן האבן מיט האפענונג איבערגעליינט דער יודנשטאט בוך (געשריבן דורך הערצל) צענדליגער מאל. נאך די צווייטע וועלט קריג האט זיך אנגעהויבן א מאסן אידישע אימיגראציע פון רוסלאנד וועלכע זענען אנטלאפן צו זוכן א בעסער'ן צוקונפט. די גרעסטע טייל האט אימיגרירט קיין נארט אמעריקע און די איבעריגע קיין אויסטראליע, אפריקע און מדינת ישראל.
אין סך הכל האבן איבער צוויי מיליאן אידן פארלאזט רוסלאנד צווישן די יארן פון 881' ביז 914'. עס וואוינען נאך היינט צענדליגער טויזנטער אידן און רוסלאנד וועלכע האבן שוין אלע פרייהייטן אבער לעבן אין נויט צוליב די שלעכטע עקענאמיע.
סלעש איז א שיפער ליניע, געבויגן פון לינקס אונטן צו רעכטס אויבן, דאס איז איינע פון די פיסוק סימבאלן.
בעק סלעש איז דער פארקערטער ריכטונג: דאס וועט איר טרעפן אין רוב קלאוויאטורן העכער דעם ענטער באטאן-סימבאל.
אין א יידיש קלאוויאטור געפינט ער זיך ביים קנעפל Q.
דער מקור דערפון איז פון אמאליגען רוים, דאס איז דער אמאליגער קאמע פון היינט.
תולדות איז די זעקסטע סדרה פון ספר בראשית פון תורה.
דער ערשטער פסוק פון די פרשה איז: "וְאֵלֶּה תּוֹלְדֹת יִצְחָק, בֶּן-אַבְרָהָם, אַבְרָהָם הוֹלִיד אֶת-יִצְחָק.".
עס איז דא צוויי אפטייטשונג אויף דעם ווארט "תולדות", די אנגענומענע טייטש פון די וועלט איז "קינדער", דאס מיינט דער פסוק דערציילט ווער זענען געווען די קינדער פון יצחק.
אבער עס זענען דא אנדערע תורה קאמענטעריעס, וואס טייטשן דאס ווארט "תולדות" אלס "לעבנס-געשיכטע", אדער "ביאגראפיע", דאס מיינט די תורה הייבט אן צו שילדערן די ביאגראפיע פון יצחק. וויבאלד ביי די ענדע פון די פריערדיגע פרשה ווערט געשילדערט די פטירה פון אברהם אבינו, זאגט יעצט די תורה, אז פון דא הייבט זיך אן די געשיכטע פון יצחק.
דאס זעלביגע ביי נח שטייט אויך "אֵלֶּה, תּוֹלְדֹת נֹחַ--נֹחַ אִישׁ צַדִּיק תָּמִים הָיָה, בְּדֹרֹתָיו, אֶת-הָאֱלֹהִים, הִתְהַלֶּךְ-נֹחַ" און אויך ביי יעקב שטייט, "אֵלֶּה תֹּלְדוֹת יַעֲקֹב, יוֹסֵף בֶּן-שְׁבַע-עֶשְׂרֵה שָׁנָה", מיינט דאס ביידע אז די תורה שילדערט די געשיכטע פון נח און יעקב.
תולדות
קאַזאַכסטאַן (Қазақстан אָדער Казахстан) איז אַ לאַנד אין צענטראַל־אַזיע און אייראפע און איז דאס ניינטע גרעסטע לאנד אין דער וועלט. זײַן הױפּטשטאָט איז אַסטאַנאַ, און איז פֿריער געװען אַלמאַטיע.
קאזאכסטאן איז איינער פון די גרעסטער אנטיילנעמערס פון דעם טורקישער ראט און די טורקס"וי קהילה. די מלוכישע שפראך, קאזאכיש, קערט זיך זייר נאנט צו אנדערע טערקישע שפראכן מיט וועלכער עס איז פארבונדן אין א שטארקן אופן דורך די קולטור און היסטאריע.
פאר דעם מערסטן טייל פון זיין היסטאריע, אין תחום פון היינטיקן קאזאכסטאן זענען נאמאדישער שבטים געווען די מערהייט פון באוווינערס. ביי דעם זעכצנטן יארהונדערט זענען די קאזאכישערס ארויסגעקומען ווי א פאראייניקטער ציבור, אפגעטיילט אין דריי מחנות. רוסלאנד האט זיך אנגעהויבן צו מקריב ווערן צום קאזאכישער סטעפ אין דעם אכצנטן יארהונדערט און ביי דעם מיטן פון ניינצענטן יארהונדערט איז גאר קאזאכסטאן געווען א חלק פון דער רוסלענדישער אימפעריע. נאך דער רוסישער רעוואלוציע דער תחום פון קאזאכסטאן איז סוף-כל-סוף געווארן די קאזאכישע סאוועטע סאציאליסטישע ראטנרעפובליק אין 1936, א חלק פון סאוועטן פארבאנד.
קאזאכסטאן האט זיך דערקלערט א זעלבשטענדיק לאנד דעם 16טן דעצעמבער, 1991, און איז געווען די לעצטע סאוועטע רעפובליק צו מאכן אזוי. זיין פירער פון דער קאמוניסטישער תקופה, נוסורלטאן נאזארבאיעוו, איז געבליבן צו ווערען דער ערשטער פרעזידענט, א מעמד וואס ער האלט נאך פאר מער פון צוואנציק יאר. פון זעלבשטענדיקייט אן, קאזאכסאטן לויפט נאך נאך א באלאנסירטע אויסלאנד-פאלאציע און ארבעט צו בעסערן זיין עקאנאמיע, בפרט בנוגע צו זיין אינדוסטריע פון "היידרא-קארבאן". אין דער זעלבער צייט, דאס הייסט נאך דעם סאוועטן בונד, האט קאזאכסטאן מוסיף געווארן צו אנטיילנעמען מיט א סאך אינטערנאציאנאלע ארגאניזאציעס ווי די פאראייניגטע פעלקער, די איירא-אטלאנטיק שוטפות'ער ראט און די שאנכיי קאאפעראציע ארגאניזאציע. קאזאכסאטן איז אויכעט איינע פון די זעקס נאך-סאוועטע מדינות, וואס זענען מקיים געווען א זעלבשטענדיקע שותפות אקציע פלאן מיט נאט"א.
קאזאכסטאן איז היים צו א קיבוץ פון א סאך פארשידענע פעלקער און קאלטורין, און איינער פון די עיקרים איז ווארום יאזעף סטאלין האט געשיקט גאר פעלקער אין גלות צום יענעם לאנד. קאזאכסטאן יעצט האט א באפעלקערונג פון 16.6 מיליאן מענטשען מיט 131 נאציאנאליטעטן, בתוכם: קאזאכן, רוסן, אוקריינען, דייטשן, אוזבעקן, טאטארען, און אוּיִגארן, אבער בערך 63% פון דער באפעלקערונג זענען קאזאכן. קאזאכסטאן איז א מדינה וואס לאזט פרייהייט פון רעליגיע און א סאך פארשידינע גלויבנס זענען געפונין, און עס איז דא אין קאזאכסטאן אויכעט א אידישע קהילה. איסלאם איז דער רעליגיע פון 70% דעם מענטשען ווייל קריסטנטום איז דער רעליגיע פון 26.2% פון מענטשען. וויבאלד אז דער קאזאכישער שפראך איז דער מלוכישער שפראך, מכל מקום רוסיש איז גענוצט אין אן אפיציעלע אופן גלייך אויף גלייך מיט קאזאכיש אין קאזאכסטאן'ס פאלקסאינסטיטוציעס.
דער קאזאכישער קעניגרייך.
די ערשטע באוווינערס אין צענטראל-אזיע זענען געווען אינדא-איראנען, און די טערקישע פעלקער האבן זיך אנגעהייבט צו מסיג גבול זיין צו זיי לפחות אין דעם 5טן יארהונדערט, אבער עס איז מעגליך אז עס איז געווען פריער. ביים סוף זיי זענען געווארען דער דאמינאנט נאציונאליטיע אין צענטראל-אזיע. אפילו אז יענערע טערקישע פעלקער האבן געהאט דעם צוויי שטאטן פון טארא"ז און האזראט-ע-טערקיסטא"ן, וואס זענען געווען וויכטיגע אפשטעלן אויף דעם זיידן גאס פון מזרח ביז מערב, מכל מקום אן אמת'ע פאליטישע סיסטעם איז נישט ארויסגעקומען ביז דער מאנגאלישער אינוואזיע אין דעם 13טן יארהונדערט. אונטער דער מאנגאלישער אימפעריע אדמיניסטראטישע דיסטריקטן זענען מקוים געווען, און יענע דיסטריקטן זענען שפעטער אונטערגעגאנגען דעם נייען קאזאכישן קעניגרייך.
דורך יענער תקופה, דאס נאמאדישע לעבן און א פֿיך-עקאנאמיע זענען ממשיך געווען צו דאמינירן דעם סטעפ. אין דעם 15טן יארהונדארט, האט אנגעהויבן דער קאזאכישער אידענטיטעט צו קומען ארויס צווישן די טערקישע שבטים, עד כדי כך אז ביי דעם 16טן יארהונדערט געפינט מען אן איינציקע קאזאכישע שפראך, קולטור און עקאנאמיע.
פונדעסטוועגן, די קאזאכן האבן געהאט מחלוקת'ן מיט די פערסיש-רעדנדיקע פעלקער צו דרום-זייט און ביים 17טן יארהונדערט איז דאס קאזאכישע קעניגרייך שוואך געווארן פון א טיילונג פוו די קאזאכידע שבטים אין דריי מחנות. לויט דער טיילונג, פאליטישע מחלוקת און די פארקלענערענט חשיבות פון זיידן גאס האט דאס אוזבעקישע קענעגרייך אריינגעכאפט צו אייננעמען דעם תחום פון מאנגעשלאק האלבאינדזל, וואס איז אויפן קאספישן ים, פון קאזאכישן קענעגרייך.
קאזאכסטאן אונטער רוסלענדישע אימפעריע.
אינעם 19טן יארהונדערט, האט די רוסלענדישע אימפעריע אנגעהויבן צו גרעסערן זיך אין צענטראל-אזיע. די "גרויסער שפיל" תקופה, וואס איז געווען א געיעג צווישן רוסלאנד און דער בריטישער אימפעריע צו מלקט זיין דעם לאנד אין צענטראל-אזיע, איז געווען בערך פון 1813 צום 1907. די צארן זענען דעמאלט משלט געווען אויף דעם מערטייל פון דעם היינטיגן קאזאכסטאן-לאנד.
די רוסלענדישע אימפעריע האט אנגעהויבן אן אדמיניסטראציע-סיסטעם און האט געבויט מיליטארישע באראקן אין קאזאכסאן על מנת צו מייסד זיין זיין בייזיין אין צענטראלע אזיע. די ערשטע רוסישע שטאט אין קאזאכסטאן, אורסק, איז געבויט געווארן אין 1735. רוסלאנד האט גוזר געווען אז נאר רוסיש איז געווען דערלויבט אין אלע שולעס און ארגאניזאציעס פון דער ממשלה. צוליב דעם, אז רוסלאנד האט פראבירט צו דורכפירן זיינע סיסטעם, די קאזאכערס האבן אנגעהויבן צו גיין קעגן דעם רוסישער אימפעריע און ביי 1870 די מערהייט פון דעם קאזאכערס זענען געווען קעגן זיינדיג א חלק פון רוסלאנד. דאס איז געווען אויך בגלל די שלעכטס וואס די רוסישע השפעה האט געטאן צו די טראדיציאנעלע נאמאדישע לעבן און פיר-עקאנאמיע, און די הונגער וואס איז שנעל מחריב געווען דערביי א פאר קאזאכישע שבטים.
פון 1890 אן, גרעסערער נומערס פון באזעצערס פון די רוסלענדיישע אימפעריע זענען אנגעהויבן צו באזעצן דעם תחום פון היינטיגער קאזאכסטאן, בפרט די פראווענציע פון סעמירעטשיע. די נומער פון באזעצערס האט שנעל געוואקסט מער, ווען די טארנס-אראל באהן פון אורענבערג צו טאשקענט איז פארענדיקט געוורען אין 1906. די וואנדערונג צום קאזאכסטאן איז געווען אויסגעזען ביי א ספעציעלע וואנגערונג דעפארטאמענט (Переселенческое Управление) אין פעטערבורג. בסך-הכל, עס איז געווען בערך 400,000 רוסישע באזעצערס וואס זענען געוואנדערט צו קאזאכסטאן אינעם 19טן יארהונדערט, און בערך איין מיליאן סלאוון, דייטשערס, אידן, און אנדערען וואס זענען געוואנדערט צום תחום אין די ערשטע טייל פונעם 20טן יארהונדערט.
די קאנקורענץ וואס איז דעמאלט געשיין פאר לאנד און וואסער צווישן די קאזאכערס און די נייע באזעצערס האט געגעבן א גרויסע שינאה צו די קאזאכערס קעגן די השלטה פון די רוסישע אימפעריע, אין איהרע לעצטע יארען. די ערנצטעסטער אויפשטאנד, דער צענטראלע אזיע רעוואלט, אז געשיין אין 1916, ווען די קאזאכערס האבן אטאקירט די רוסישע און קאזאקישע באזעצערס און מיליטארישע באראקן. דער רעוואלט האט געברענגט א סאך בלוט-פארגיסונג צו ביידע זייטן. זיי האבן ביידע געקריגט קעגן די אנקום פון דער קאמוניסטישער ממשלה ביז 1919.
קאזאכסטאן אונטער סאוועטן בונד.
אף-על-פי אז עס איז געווען דא א קורצע תקופה פון זעלבשטענדיגקייט אין די יארן נאך דעם סוף פון די רוסישע אימפעריע, די סאוויעטן האבן ברוטאל געקריגט קעגן די קאזאכערס, און סוף-כל-סוף די קאזאכערס האבן זיך אונטערגעווארפט דער סאוויעטער השלטה. אין 1920, דער היינטיגער תחום פון קאזאכסטאן איז געווארען אן אויטאנאמיש ראטנרעפובליק פון סאוויעטן בונד.
די סאוויעטע דערשטיקערונג פון די טראדיציאנעלע קאזאכישער פירערס מיט די גענייטע קאלעקטיוויזאציע אין די יארן פון 1920 צו 1930 האבן געבראכט הונגער און כעס צו דעם קאזאכישן פאלק. צווישן 1926 און 1939, די קאזאכישע באפעלקערונג האט פארלוירען 22% פון הונגערטויט און אוועקוואנדערונג. דעמאלט, אויך פול געוויסע קאזאכישע שרייבערס, פאעטן, פילאסאפן, פאליטיקאנטן און היסטאריקערס זענען נשחט געווארען ביי סטאלין'ס באפעלן, סיי על מנת צו זיין משלט אופן קאזאכישן פאלק און סיי על מנת צו דערשטיקן קאזאכישן אידענטיטעט און קאלטור. אין 1936, קאזאכסטאן איז געווארען א סאוויעטער ראטנרעפובליק. קאזאכסטאן האט מקבל געווען מיליאנען פון פארגלות'טן מענטשן פון אנדערער טיילן פון סאוויעטן בונד ביז די צווייטע וועלט מלחמה.
יענע פארגלות'טע מענטשן זענען אסיר געווארן אין עטלעכע פון די גרעסטערע סאוועטישע גולאגס, בתוכם דער אלזשיר גולאג ארויס פון אסטאנא, וואס איז געווען פאר די ווייבער פון "פיינד פונעם פאלק". אין 1947, צוויי יארן נאך דעם סוף פון דער מלחמה, דער סעמיפאלאטינסט טעסט פלאץ פאר טעסטירן נוקלעארערע וואפנס איז מייסד געווארען נאנט צום שטאט סעמעי.
קאזאכסטאן ליגט אויף ביידע זייטן פון דעם אוראל טייך, וואס הייבט אן פון די אוראל בערג און פארענדיקט אין דעם קאספישן ים, מיט א צענטל פון זיין שטח אין אייראפע. קאזאכסטאן איז די ניינטע גרעסטע מדינה אין דער וועלט לויט שטח, און די גרעסטע לאנד איינגעשלאסענע מדינה אין דער וועלט, גלייך אין גרייס מיט מערב אייראפע. עס איז באגרענעצט מיט רוסלאנד, אוזבעקיסטאן, כינע, קירגיזסטאן און טורקמעניסטאן, און האט א בארטן אויפן קאספישן ים און דעם אראל ים.
פאר דער רוסישער קאלאניזאציע, די קאזאכן האבן געהאט א רייכער קולטור מיוסד אין זייער נאמאדישע לעבן. אף-על-פי אז איסלאם איז געקומען קיין קאזאכסטאן אין דער 15טן יארהונדערט, די רעליגיע איז נישט געווען גענצלעך אויסגעפירט ביז פיל יארן שפעטער. על כן, איסלאם אין קאזאכסטאן איז געווען פארמישט מיט פריער טענגרייסטע (אדער די אלטע קאזאכישע עבודה זרה רעליגיע) ענינים.
לויט טראדיציאנעלער קאזאכישער גלויבן, פארשידענע גייסטער איינוואוינען אין דער ערד, הימל, וואסער, פייער, און בהמות. ביז היינט, טייל געסט זענען מכובד (נארמאל אין פלעצער ווייט פון גרעסטער שטעט) מיט א סעודה פון פרעש געהרג'עטע שעפסנס. די געסט זענען א מאל געבעט צו בענטשן די לעמל און בעטן זיין נשמה פאר רשות צו עסן פון זיין פלייש פאר דער שחיטה. א סאך אנדערע עסנווייג אויך האבן ספעציעלע מיינונגען אין היינטיגער קאזאכישער קולטור.
וויבאלג אז בהמות זענען געווען אזוי צענטראל צו די טראדיציאנעלע קאזאכישע לעבן, דער מערהייט פון מנהגים שטאמן פון בהמה'שע ענינים. למשל, קאזאכן האבן א סאך ליב רייטן פערד. עס איז אויכעט געווען מענטשלעך אין פריער צייטן צו פרעגן די שלום פון א מענטש'ס בהמות פאר פרעגן אים. אפילו היינט, א סאך קאזאכן זענען נאך פאראינטערעסירט אין פערד און בהמה'ישקייט.
פרשת נח איז די צווייטע סדרה (פרשה) פון ספר בראשית און פון דער תורה.
די סדרה הייבט אן מיט א באריכט פון די הארבע עבירות וואס די מענטשן אין נח'ס צייטן האבן עובר געווען, און דער אייבישטער ווארנט זיי אז ער גייט ברענגען א מבול. במשך 120 יאר בויט נח א תיבה צו געבן די מענטשן צייט צו טון תשובה. ענדלעך טוען זיי נישט תשובה און דער אייבישטער האט געהייסן אריינגיין אין דער תיבה מיט זיין משפחה און מיט צוויי פון יעדן מין בעל חי; פון די טהור בהמות האט נח אריינגענומען זאלבע זיבן.
ווען דער מבול האט אויפגעהערט, האט נח געשיקט א יונה, א טויב, צו דעגרגיין צי ס'איז שוין טרוקן אין דרויסן און מ'קען שוין ארויסגיין פון דער תיבה. די טויב איז צוריקגעקומען מיט אן איילבירט צווייג אין איר מויל.
שבת פרשת נח קען נאר געפאלן אין די טעג א' חשוון, ג' חשוון, ד' חשוון, ו' חשוון.
פרשת בראשית איז די ערשטע סדרה (פרשה) פון דער תורה.
אין דער סדרה לערנט מען איבער וויאזוי דער אויבערשטער האט באשאפן די וועלט, אין לויף פון זעקס טעג אין דער וואך, און ער האט גערוט דעם זיבעטן טאג, שבת קודש.
שפעטער אין דער סדרה לערנט מען איבער די ערשטע מענטשן פון די וועלט, וואס דער אויבערשטער האט באשאפן, אדם און זיין ווייב חוה, וועלכע האבן זיך געדרייט אין גן עדן, און האבן געזינדיגט נאכ'ן עסן פון דעם עץ הדעת בוים.
חוה האט געבוירן צוויי קינדער קין און הבל. קין האט שפעטער אומגעברענגט הבל.
דערנאך האט חוה געבוירן א דריטן זון, שת.
דערנאך ענדיגט צו די סדרה מיט דעם ייחוס פון די קומענדיגע צען דורות פון אדם ביז נח.
מצוות.
אין דער סדרה איז אויך דא די ערשטע מצוה, פריה ורביה.
א,א בְּרֵאשִׁית, בָּרָא אֱלֹהִים, אֵת הַשָּׁמַיִם, וְאֵת הָאָרֶץ. א,ב וְהָאָרֶץ, הָיְתָה תֹהוּ וָבֹהוּ, וְחֹשֶׁךְ, עַל-פְּנֵי תְהוֹם; וְרוּחַ אֱלֹהִים, מְרַחֶפֶת עַל-פְּנֵי הַמָּיִם. א,ג וַיֹּאמֶר אֱלֹהִים, יְהִי אוֹר; וַיְהִי-אוֹר. א,ד וַיַּרְא אֱלֹהִים אֶת-הָאוֹר, כִּי-טוֹב; וַיַּבְדֵּל אֱלֹהִים, בֵּין הָאוֹר וּבֵין הַחֹשֶׁךְ. א,ה וַיִּקְרָא אֱלֹהִים לָאוֹר יוֹם, וְלַחֹשֶׁךְ קָרָא לָיְלָה; וַיְהִי-עֶרֶב וַיְהִי-בֹקֶר, יוֹם אֶחָד. א,ו וַיֹּאמֶר אֱלֹהִים, יְהִי רָקִיעַ בְּתוֹךְ הַמָּיִם, וִיהִי מַבְדִּיל, בֵּין מַיִם לָמָיִם. א,ז וַיַּעַשׂ אֱלֹהִים, אֶת-הָרָקִיעַ, וַיַּבְדֵּל בֵּין הַמַּיִם אֲשֶׁר מִתַּחַת לָרָקִיעַ, וּבֵין הַמַּיִם אֲשֶׁר מֵעַל לָרָקִיעַ; וַיְהִי-כֵן. א,ח וַיִּקְרָא אֱלֹהִים לָרָקִיעַ, שָׁמָיִם; וַיְהִי-עֶרֶב וַיְהִי-בֹקֶר, יוֹם שֵׁנִי. א,ט וַיֹּאמֶר אֱלֹהִים, יִקָּווּ הַמַּיִם מִתַּחַת הַשָּׁמַיִם אֶל-מָקוֹם אֶחָד, וְתֵרָאֶה, הַיַּבָּשָׁה; וַיְהִי-כֵן. א,י וַיִּקְרָא אֱלֹהִים לַיַּבָּשָׁה אֶרֶץ, וּלְמִקְוֵה הַמַּיִם קָרָא יַמִּים; וַיַּרְא אֱלֹהִים, כִּי-טוֹב. א,יא וַיֹּאמֶר אֱלֹהִים, תַּדְשֵׁא הָאָרֶץ דֶּשֶׁא עֵשֶׂב מַזְרִיעַ זֶרַע, עֵץ פְּרִי עֹשֶׂה פְּרִי לְמִינוֹ, אֲשֶׁר זַרְעוֹ-בוֹ עַל-הָאָרֶץ; וַיְהִי-כֵן. א,יב וַתּוֹצֵא הָאָרֶץ דֶּשֶׁא עֵשֶׂב מַזְרִיעַ זֶרַע, לְמִינֵהוּ, וְעֵץ עֹשֶׂה-פְּרִי אֲשֶׁר זַרְעוֹ-בוֹ, לְמִינֵהוּ; וַיַּרְא אֱלֹהִים, כִּי-טוֹב. א,יג וַיְהִי-עֶרֶב וַיְהִי-בֹקֶר, יוֹם שְׁלִישִׁי. א,יד וַיֹּאמֶר אֱלֹהִים, יְהִי מְאֹרֹת בִּרְקִיעַ הַשָּׁמַיִם, לְהַבְדִּיל, בֵּין הַיּוֹם וּבֵין הַלָּיְלָה; וְהָיוּ לְאֹתֹת וּלְמוֹעֲדִים, וּלְיָמִים וְשָׁנִים. א,טו וְהָיוּ לִמְאוֹרֹת בִּרְקִיעַ הַשָּׁמַיִם, לְהָאִיר עַל-הָאָרֶץ; וַיְהִי-כֵן. א,טז וַיַּעַשׂ אֱלֹהִים, אֶת-שְׁנֵי הַמְּאֹרֹת הַגְּדֹלִים: אֶת-הַמָּאוֹר הַגָּדֹל, לְמֶמְשֶׁלֶת הַיּוֹם, וְאֶת-הַמָּאוֹר הַקָּטֹן לְמֶמְשֶׁלֶת הַלַּיְלָה, וְאֵת הַכּוֹכָבִים. א,יז וַיִּתֵּן אֹתָם אֱלֹהִים, בִּרְקִיעַ הַשָּׁמָיִם, לְהָאִיר, עַל-הָאָרֶץ. א,יח וְלִמְשֹׁל, בַּיּוֹם וּבַלַּיְלָה, וּלְהַבְדִּיל, בֵּין הָאוֹר וּבֵין הַחֹשֶׁךְ; וַיַּרְא אֱלֹהִים, כִּי-טוֹב. א,יט וַיְהִי-עֶרֶב וַיְהִי-בֹקֶר, יוֹם רְבִיעִי. א,כ וַיֹּאמֶר אֱלֹהִים--יִשְׁרְצוּ הַמַּיִם, שֶׁרֶץ נֶפֶשׁ חַיָּה; וְעוֹף יְעוֹפֵף עַל-הָאָרֶץ, עַל-פְּנֵי רְקִיעַ הַשָּׁמָיִם. א,כא וַיִּבְרָא אֱלֹהִים, אֶת-הַתַּנִּינִם הַגְּדֹלִים; וְאֵת כָּל-נֶפֶשׁ הַחַיָּה הָרֹמֶשֶׂת אֲשֶׁר שָׁרְצוּ הַמַּיִם לְמִינֵהֶם, וְאֵת כָּל-עוֹף כָּנָף לְמִינֵהוּ, וַיַּרְא אֱלֹהִים, כִּי-טוֹב. א,כב וַיְבָרֶךְ אֹתָם אֱלֹהִים, לֵאמֹר: פְּרוּ וּרְבוּ, וּמִלְאוּ אֶת-הַמַּיִם בַּיַּמִּים, וְהָעוֹף, יִרֶב בָּאָרֶץ. א,כג וַיְהִי-עֶרֶב וַיְהִי-בֹקֶר, יוֹם חֲמִישִׁי. א,כד וַיֹּאמֶר אֱלֹהִים, תּוֹצֵא הָאָרֶץ נֶפֶשׁ חַיָּה לְמִינָהּ, בְּהֵמָה וָרֶמֶשׂ וְחַיְתוֹ-אֶרֶץ, לְמִינָהּ; וַיְהִי-כֵן. א,כה וַיַּעַשׂ אֱלֹהִים אֶת-חַיַּת הָאָרֶץ לְמִינָהּ, וְאֶת-הַבְּהֵמָה לְמִינָהּ, וְאֵת כָּל-רֶמֶשׂ הָאֲדָמָה, לְמִינֵהוּ; וַיַּרְא אֱלֹהִים, כִּי-טוֹב. א,כו וַיֹּאמֶר אֱלֹהִים, נַעֲשֶׂה אָדָם בְּצַלְמֵנוּ כִּדְמוּתֵנוּ; וְיִרְדּוּ בִדְגַת הַיָּם וּבְעוֹף הַשָּׁמַיִם, וּבַבְּהֵמָה וּבְכָל-הָאָרֶץ, וּבְכָל-הָרֶמֶשׂ, הָרֹמֵשׂ עַל-הָאָרֶץ. א,כז וַיִּבְרָא אֱלֹהִים אֶת-הָאָדָם בְּצַלְמוֹ, בְּצֶלֶם אֱלֹהִים בָּרָא אֹתוֹ: זָכָר וּנְקֵבָה, בָּרָא אֹתָם. א,כח וַיְבָרֶךְ אֹתָם, אֱלֹהִים, וַיֹּאמֶר לָהֶם אֱלֹהִים פְּרוּ וּרְבוּ וּמִלְאוּ אֶת-הָאָרֶץ, וְכִבְשֻׁהָ; וּרְדוּ בִּדְגַת הַיָּם, וּבְעוֹף הַשָּׁמַיִם, וּבְכָל-חַיָּה, הָרֹמֶשֶׂת עַל-הָאָרֶץ. א,כט וַיֹּאמֶר אֱלֹהִים, הִנֵּה נָתַתִּי לָכֶם אֶת-כָּל-עֵשֶׂב זֹרֵעַ זֶרַע אֲשֶׁר עַל-פְּנֵי כָל-הָאָרֶץ, וְאֶת-כָּל-הָעֵץ אֲשֶׁר-בּוֹ פְרִי-עֵץ, זֹרֵעַ זָרַע: לָכֶם יִהְיֶה, לְאָכְלָה. א,ל וּלְכָל-חַיַּת הָאָרֶץ וּלְכָל-עוֹף הַשָּׁמַיִם וּלְכֹל רוֹמֵשׂ עַל-הָאָרֶץ, אֲשֶׁר-בּוֹ נֶפֶשׁ חַיָּה, אֶת-כָּל-יֶרֶק עֵשֶׂב, לְאָכְלָה; וַיְהִי-כֵן. א,לא וַיַּרְא אֱלֹהִים אֶת-כָּל-אֲשֶׁר עָשָׂה, וְהִנֵּה-טוֹב מְאֹד; וַיְהִי-עֶרֶב וַיְהִי-בֹקֶר, יוֹם הַשִּׁשִּׁי.
פרשת לך לך איז די דריטע סדרה פון ספר בראשית אין דער תורה.
שבת פרשת לך לך קען נאר געפאלן אין די טעג ח' חשוון, י' חשוון, י"א חשוון, י"ג חשוון.
לך לך
a> ביים ציון פון זיין זיידן דער ייטב לב
רבי יקותיאל יהודה טייטלבוים (זלמן לייב; תקס"ח – ו' אלול תרמ"ג) איז געווען רב אין סיגעט, באקאנט אלס דער ייטב לב.
תולדות.
רבי יקותיאל יהודה איז געבוירן און יאר תקס"ח, צו זיין פאטער הרב אלעזר ניסן טייטלבוים, רב אין דראהאביטש, א זון פון הרב משה טייטלבוים דער ישמח משה, און צו זיין מוטער מרת רויזא בלימא א טאכטער פון הרב אהרן, רב אין חאדאראוו (א תלמיד פון הרה”ק רבי ר’ אלימלך מליזענסק).
אין יאר תקצ"ג האט מען אויפגענומען רבי יקותיאל יהודה פאר רב אין סטראפקאוו. נאך זיין זיידן'ס פטירה אין יאר תר"א האט מען אים אויפגענומען אלס רב אין איהעל. אין אוהעל האט מען זיך אויסגענומען מיט רבי יקותיאל יהודה פארשידענע באדינגונגען איבער חסידישע אויפפירונגען און אז ער זאל נישט זאגן לאנגע מוסר דרשות, ווען פארשידענע לייט האבן קעגן אים באקלאגט ביי די באהערדע, האט מען אים פאריאגט פון דארט ערב ראש השנה תר"ז, אין איז אויפגענומען געווארן רב אין גארליץ.
אין יאר תרט"ז איז רבי יקותיאל יהודה געווארן רב אין דראהביטש, ער דארט מיטגעמאכט שווערע רדיפות, אויף די עלטער האט ער זיך אויסגעדרוקט, דאס איז געווען מיינע ביטערסטע יארן.
י"ח תמוז תרי"ח איז ער אויפגענומען געווארן רב אין סיגעט.
אין זיינע יארן האט זיך אויסגעשפרייט אין סיגעט א שווערע מחלוקת אין די ענינים פון דער אויפפירונג פון דער שטאט. רבי יקותיאל יהודה האט זיך צוריק געהאלטן פון זיך אריינמישן אין דער קריגעריי און צו זיינע מקורבים האט ער דערציילט און ער האט אזוי געזאגט: עטץ זאלט וויסן אז מיין זיידע דער ישמח משה זיע"א האט מיר דערציילט אז ער געדענקט זיין פריערדיגן גלגול און אז ער איז געווען פון דער מחלוקת פון קרח און ווען איך האב איהם געפרעגט צו וועלעכער זייט איז ער געווען האט ער מיר צוריק געענטפערט אז אין דער מחלוקת פון קרח איז געווען דריי גרופעס: איין גרופע איז געווען מיט משה און ס'איז געווען צו זיי מסירות נפש וועגן איהם, די צווייטע גרופע האבן זיך געטענה'ט מיט קרח און געוואלט איבערצייגן מיט זייערע טענות אז משה איז גערעכט, די דריטע גרופע זענען געשטאנען פון דערווייטנס און זיך זיך נישט אריינגעמישט בכלל אין דער מחלוקת און ער איז געווען פון דער דריטער גרופע און וועגן דעם וויל ער זיך נישט אריין מישן אין דער מחלוקת אזוי ווי מיין זיידע איז געשטאנען אין דער זייט און זיך נישט אריינגעמישט.
דער ייטב לב איז געווען באקאנט אלס גאון בנגלה ובנסתר, ער האט געהאט א שטארקן כח מגידות, שלש עשרה מדות פאר שמע קולנו פלעגט ער האלטן דרשות קרוב צו דריי שעה. דער ייטב לב איז געווען דער ערשטער חסידישער רבי וואס האט געפירט א ישיבה.
רבי יקותיאל יהודה איז נפטר געווארן ו' אלול תרמ"ג.
טייטלבוים, יקותיאל
בראַזיל אדער בראַזיליע (), אפיציעל די פֿעדעראַטיװע רעפובליק פֿון בראַזיל (), איז דאס גרעסטע לאַנד אין דרום אַמעריקע. זײַן הױפּטשטאָט איז בראַזיליאַ. בראזיל איז דער וועלט'ס פינפט גרעסטע לאנד, סיי לויט שטח סיי לויט באפעלקערונג. עס דאס גרעסטע פארטוגעזיש-רעדנדיקע לאנד אין דער וועלט, און דאס איינציגסטע אין די אמעריקעס.
בראזיל גרענעצט דעם אטלאנטישן אקעאן צו מזרח מיט א בארטן־ליניע לאנג 7,491 ק"מ. עס גרענעצט אלע לענדער אין דרום אמעריקע אחוץ עקוואדאר און טשילע, און באדעקט 47.3 פראצענט פונעם דרום־אמעריקע קאנטינענט. דער אמאזאנאס באסיין שליסט איין א ריזעדיקן טראפישן וואלד מיט פארשידענע עקאלאגישע סיסטעמען.
בראזיל האט געהאט א סך אלט-געזעסענע איינוואוינער פעלקער איידער פעדרא אלווארעז קאבאל איז געקומען אין 1500 און געמאנט דאס לאנד פאר דער פארטוגעזישער אימפעריע. ביז 1808 איז בראזיל געווען א פארטוגעזישע קאלאניע. ווען פראנקרייך האט אינוואדירט פארטוגאל אין 1808, איז די הויפטשטאט פון דער אימפעריע געווארן גערוקט פון ליסבאן אויף ריא דע זשאנערא. אין 1822 איז בראזיל געווארן אומאפהענגיק פון פארטוגאל, און א קאנסטיטוצאנעלע מאנארכיע מיט א פארלאמענטארער סיסטעם איז געווארן איינגעפירט. אין 1889 האבן די מיליטער איבערגעקערט די אימפעריע, און דאס לאנד איז געווארן א רעפובליק מיט א פרעזידענט.
לויט דער היינטיקער קאנסטיטוציע פון בראזיל, פארמולירט אין 1988, איז דאס לאנד א פעדעראלע רעפובליק. די פעדעראציע באשטייט פון דעם פעדעראלן דיסטריקט, 26 שטאטן און 5,570 מוניציפאליטעטן.
די עקאנאמיע פונעם לאנד איז די אכט גרעסטע אין דער וועלט לויט ברוטא אינלענדישן פראדוקט גערעכנט אין דאלארן, און זיבעט לויט פראדוקט ווערדע (קויפן קראפט פאריטעט).
בראזיל איז א גרינדער מיטגליד פון די פאראייניגטע פעלקער, גרופע 20 און דער ארגאניזאציע פון אמעריקאנישע שטאטן.
די הויפט אינדוסטריעס זענען קאווע, אויטאמאבילן, סויע, אייזן, שטאל און ציטרוס פרוכט. בראזיל איז דער וועלט'ס גרעסטער פראדוצירער פון קאווע שוין 150 יאר.
אום 28סטן אקטאבער 2018, איז זשאאיר באלסאנארא דערוויילט געווארן פרעזידענט פון בראזיל. ער הייבט אן זיין קאדענץ דעם 1טן יאנואר 2019. דורך די וואלן האט ער געמאלדן אז דאס ערשטע לאנד וואס ער גייט באזוכן אלס פרעזידענעט וועט זיין ישראל און דערנאך די פאראייניגטע שטאטן. אויך האט ער צוגעזאגט אריבערפין די בראזילישע אמבאסאדע קיין ירושלים.
דער ערשטער אייראפעער וואס איז געקומען קיין בראזיל איז געווען דער פארטוגעזישער אויספארשער פעדרא אלווארעס קאבראל, אין 1500. ער האט געמאנט בראזיל פאר פארטוגאל. אין 1549 האט פרטוגאל אויפגעשטעלט אין בראזיל א צענטראלע רעגירונג, און דער שטאט סאלוואדאר. די פארטוגעזישע קאלאניסטן האבן געפלאנצט צוקער ראר און זיי האבן געברענגט מיליאנען אפריקאנישע שקלאפן צו ארבעטן אין די פעלדער. אין די 17טן און 18טן יארהונדערטער האט מען אנטפלעקט אין דרום און מערב בראזיל גאלד און ברילאנטן.
אין פעברואר 1822 האט אנגעהויבן די אומאפהענגיקייט מלחמה פון בראזיל צווישן די בראזיליער קאלאניסטן און דער פארטוגעזישער רעגירונג, און האט געענדיגט דעם 8טן מערץ 1824, ווען די לעצטע פארטוגעזישער זעלנער האבן אונטערקאפיטולירט. די מלחמה האט מען געפירט סיי אויף דער יבשה סיי אויפן ים. דעם 29סטן אויגוסט 1825 האט פארטוגאל אפיציעל אנערקענט בראזיל.
דעם 15טן נאוועמבער 1899 האט די ארמיי איבערגעקערט די מאנארכיע.
אין 1956 איז זשוסעלינא קוביטשעק געווארן פרעזידענט. אין זיינע יארן זענען די עקאנאמיע און דער אינדוסטריעלער סעקטאר שטארק געוואקסן. מען האט געבויט די נייע הויפטשטאט בראזיליא, וואס איז געווארן געווידמעט אין 1960. זיין נאכפאלגער איז געווען זשאניא קוואדראס וואס האט אבער רעזיגנירט אין 1961. נאך אים האט געדינט זיין וויצע־פרעזידענט, זשואווא גולאר; דאס מיליטער האט אים אראפגעזעצט אין 1964. דער מיליטערישער רעזשים האט געדויערט ביז די 1980ער יארן.
אין 1985 איז כאזע סאַרני געווארן פרעזידענט, אבער ער האט נישט געקענט איבערהערשן די עקאנאמישן קריזיס און איבעראינפלאציע וואס ער האט גע'ירשנט פונעם מיליטערישן רעזשים. אין 1989 האט מען געוויילט אלס פרעזידענט פערנאנדא קאלאר.
אין 2002, און נאכאמאל אין 2006, האט מען געוויילט לואיס דא סילווא פרעזידענט. זיין נאכפאלגער, זייט 2011, איז דילמא רוסעף, די ערשטע פרוי צו ווערן פרעזידענט פון בראזיל. דעם 26סטן אקטאבער 2014 איז דילמא רוסעף געווארן געוויילט פרעזידענט א צווייט מאל, קעגן א קאנסערוואטיוון פארמעסט.
אדמיניסראציע.
בראזיל איז א פעדעראציע פון 26 שטאטן. די רעגירונג פון בראזיל איז א דעמאקראטישע רעפובליק מיט א פרעזידענט-סיסטעם. דער פרעזידענט איז סיי ראש-מלוכה און סיי הויפט פון דער פאראייניגונג-רעגירונג, וואס ווערט געוויילט אויף א קאדענץ פון פיר יאר מיט א מעגלעכקייט פון א צווייטן קאדענץ. דער היינטיקער פרעזידענט איז דילמא רוסעף, זייט דעם 1טן יאנואר 2011. דער פרעזידענט באשטימט די מיניסטארן.
די בראזילישע פעדעראציע איז די פאראייניקונג פון די שטאַטן, די מוניציפאליטעטן און דער פעדעראלער דיסטריקט. די פעדעראציע איז באזירט אויף פינעף גרונטלעכע פרינציפן: סואווערעניטעט, בירגערשאפט, ווערדע פון מענטשן, די סאציאלע ווערטן פון ארבעט און פרייהייט פון פירנעמונג, און פאליטישער פלוראליזם. די לעגיסלאטור פון דער פעדעראציע ווערט גערופן די "נאציאנאלע קאנגרעס פון בראזיל".
מיליטער.
די מיליטערישע קראפטן פון בראזיל זענען די צווייטע גרעסטע אין לאטיין אמעריקע, און באשטייט פון דער בראזילישער ארמיי, בראזילישן לופטפלאט און בראזילישן ים־פלאט. די ארמיי האט 235,978 טעטיקע פערסאנאל.
דער מזרח גרענעץ פון בראזיל איז דער אטלאנטישער אקעאן, מיט א בארטן לענגער פון 7,367 ק"מ. אחוץ דעם גרענעצט בראזיל מיט אורוגוויי צו דרום, ארגענטינע און פאראגוויי צו דרום־מערב, באליוויע און פערו צו מערב, קאלאמביע צו צפון־מערב, און מיט ווענעזועלע, גייאנע, סורינאם און דעם פראנצויזישן דעפארטמענט פראנצויזישע גויאנע צו צפון. בראזיל האט א גרענעץ מיט יעדן לאנד אין דרום אמעריקע אויסער טשילע און עקוואדאר. אויך נעמט איין בראזיל עטלעכע ארכיפעלאגן אינעם אקעאן. צוזאמען מיט די אטלאנטישע אינזלען ליגט בראזיל צווישן גארטל ליניעס 6°N און 34°S, און מערידיאנען 28° און 74°W.
בראזיל איז דאס פינפטע גרעסטע לאנד לויט שטח אין דער וועלט, און דאס דריטע גרעסטע אין די אמעריקעס, מיט א שטח פון 8,515,767.049 קוואדרט מעטער, כולל 55,455 קוואדראט מעטער פון וואסער. בראזיל האט פיר צייט זאנעס, פון UTC-5 אין דעם מערב טייל פון לאנד, ביז UTC-2 אין די אטלאנטישע אינזלען; די "נאציאנאלע צייט" פון בראזיל איז UTC-3.
בראזיל האט די גרעסטע נאציאנאלע עקאנאמיע אין לאטיין אמעריקע, די אכט גרעסטע עקאנאמיע אין דער וועלט לויט דעם מארק קורס, און די זיבעט גרעסטע עקאנאמיע לויט קויפקראפט, וועדליק די אינטערנאציאנאלער געלטפאנד און וועלט באנק. בראזיל האט א געמישטע עקאנאמיע מיט ברייטע נאטירלעכע רעסורסן. אין 2014 איז דער ברוטא נאציאנאלער פראדוקט לויט קויפקראפט געווען $15,153 א מענטש. די ארבעטסקראפט פון בראזיל איז טעטיג אין לאנדווירטשאפט, מינעריי, פאבריקאציע און דינסט סעקטארן.
די אינדוסטריע פון בראזיל איז באזירט בעיקר אויף אוויאציע, קאווע, אויטאמאבילן, סויע, אייזן, שטאָל, ציטרוס פרוכט און עלעקטראנישע אפאראטן.
שוין די לעצטע 150 יאר איז בראזיל דער וועלטס גרעסטער פראדוצירער פון קאווע. אנדערע וויכטיקע עקספארטן זענען לופטמאשינען, עלעקטרישע געצייג, אויטאמאבילן, עטאנאל, טעקסטיל, אייזן ארץ, שטאל און מאראנצן זאפט.
אין 2002 האט בראזיל באקומען א הלוואה פונעם אינטערנאציאנאלן געלטפאנד פאר $30.4 ביליאן, די גרעסטע הלוואה פונעם געלטפאנד ביז דעמאלסט. ס'האט געהייסן אז בראזיל מוז צוריקבאצאלן די הלוואה ביז 2006, אבער אין 2005 האט די בראזיליער צענטראלבאנק שוין צוריקבאצאלט די גאנצע הלוואה.
בראזיל פארלירט א סך געלט וועגן קארופציע, אין איין יאר אליין $41 ביליאן; 69.9% פון דעם לאנד'ס פירמעס האלטן אז קארופציע איז א הויפט אורזאך פארוואס זיי קענען נישט אריינדרינגען דעם גלאבאלן מארק מיט דערפאלג.
ביז 2010 האט די עקאנאמיע שטארק געשטיגן, אבער זייט דעמאלסט איז געווארן א רעצעסיע.
די עקאנאמיע פון בראזיל איז גאנץ פארצווייגט און שליסט איין לאנדווירטשאפט, אינדוסטריע און א ברייטע רייע פון דינסטן. אין 2007 האט לאנדווירטשאפט צוזאמען מיט וועלדעריי און פישעריי געווען 5.7% פונעם ברוטא אינלענדישן פראדוקט.
אינדוסטריע, פון אויטאמאבילן, שטאל און פעטראכעמיקאלן צו קאמפיוטערס, פליווארג און אויסהאלטיקע גיטער, ווערט גערעכנט ווי 30.8% פונעם ברוטא אינלענדישן פראדוקט. די אינדוסטריע איז קאנצענטרירט אין סאא פאולא, ריא דע זשאנערא, קאמפינאס, פארטא אלעגרע און בעלא האריזאנטע.
בראזיל איז דער וועלט'ס צענטער גרעסטער ענערגיע קאנסומענט.
וויסנשאפט און טעכנאלאגיע.
די אגענטורן פון דער רעגירונג געבן געלט אויף פארשונג אין דעם געביט פון טעכנאלאגיע. די הויפט טעכנאלאגישע אנשטאלטן זענען אזוואלדא קרוז אינסטיטוט, בוטאנטאן אינסטיטוט און די בראזיל לאנדווירטשאפט פארשונג קארפאראציע.
88% פון בראזיל'ס עלעקטריציטעט קומט פון הידרא-עלעקטרישער קראפט. בראזיל איז דאס איינציגסטע לאנד אין לאטיין אמעריקע וואס פאבריצירט האלב-דורכפירערס.
די שאסיי סיסטעם פון בראזיל האט געהאט 1.98 מיליאן ק"מ (אין 2002).
זייט 1945 גייט אראפ די באן סיסטעם פון בראזיל, און מען בויט בעיקר נייע שאסייען. אין 2002 זענען געווען 31,848 ק"מ פון באן וועג. די ערשטע מעטרא סיסטעם אין בראזיל איז געווען דער סאא פאולא מעטרא.
אין בראזיל זענען פאראן אומגעפער 2,500 פליפארטן, די צווייטע גרעסטע צאל אין דער וועלט (נאך די פאראייניגטע שטאטן).
בראזיל האט א נאציאנאלע געזונט סיסטעם פאר אלע בירגער אומזיסט. פארמעגלעכע בראזיליאנער האבן אויף פריוואטע געזונט דעקונג.
אין 2002 האט בראזיל געהאט 40% פון מענטשן וואס ליידן פון מאלאריע אין דער גארער וועלט.
בעלי חיים.
פארשיידענע בעלי חיים וואוינען אין דעם אמאזאן רעגנוואלד, צווישן זיי הערשן (אין דרום) און עטלעכע זגאלן מאלפעס (אין צפון). אויך שניי לעמפערט, פוקסן און טאפירן.
בראזילישע מוזיק האט עלעמענטן פון אייראפעאישער און אפריקאנישער מוזיק. די סאמבע איז א מוזיק־זשאנער וואס שטאמט פון און סימבאליזירט בראזיל.
דער פאפולערסטער ספארט אין בראזיל איז פוטבאל. דער בראזילער נאציאנאלער פוטבאל מאנשאפט ווערט ראנגירט צווישן די בעסטע אין דער וועלט, און האט געווינען דעם וועלט־קאפ טורניר פינף מאל, מער ווי יעדן אנדער לאנד.
נעצבאל, קוישבאל, אויטאספארט און קאמפקונסט זענן אויך שטארק פאפולער.
דער קארלין סטאלין חסידישער הױף איז געגרינדעט געװארען דורך דעם גרויסן רבי'ן הר"ר אהרן פון קארלין, א תלמיד פון דעם מעזריטשער מגיד. קארלינער חסידים שטאמען פון קארלין לעבן פינסק אין װייס־רוסלאנד.
דער צווייטער רבי איז געווען זיין זון הר"ר אשר פון סטאלין. נאך אים איז געווען רבי זיין זון רבי אהרן פערלאוו, מחבר פון „בית אהרן".
נאך אים איז געווארן רבי זיין זון דער יונגער רבי הר"ר אשר.
דער צווייטער רבי אשר איז אוועק יונגערהייט איבערלאזנדיג זיין זון ישראל אלס קינד. די חסידים האבן אים אויפגענומען אלס רבי, דעריבער הייסט ער "דער ינוקא".
ביי דער חורבן אייראפע זענען אומגעקומען פיר פון די ברידער: רבי אשר מיט רבי משה זענען אומגעקומען ביי דער רציחה פון די סטאלינער יידן ערב ראש השנה; רבי אברהם אלימלך איז דערמארדעט געווארן, אזוי איז אנגענומען ביי די חסידים, י"ד חשוון תש"ג (1942); רבי אהרן האט מען דערמארדעט אין ווארשע אין חודש אב.
די קארלינער חסידים זענען באקאנט אלס עובדים וואס שרייען, שאקלען זיך, און זינגען ביים דאווענען.
דאס חסידות היינט.
נאך דער צוויטער וועלט קריג האט ר' יוחנן וואס איז געווען אונטערן נאמען סטאלינער רבי פון לוצק איבער גענומען די גאנצע חסידות פון קארלין־סטאלין און גערופן געווארן אונטער דעם נאמען. היינט װערט עס געפירט דורך דער רבי ר' ברוך מאיר יעקב שוחט, אן אייניקל פון רבי יוחנן. ער וואוינט אין גבעת זאב, נישט ווייט פון ירושלים. (אנדערע האבן צוליב געוויסע סיבות פון נאך די פטירה פון רבי יוחנן אפגעלאזט דעם היינטיגן רבי'ן און זיי זענען געגאנגען צו אנדערע רביס ווי צ"ב לעלאוו אדער געמאכט שבת פאר זיך ווי צ"ב קהל חסידי ירושלים און פינסק קארלין.)
קארלין־סטאלין האט קרוב צו צוויי טויזנט משפחות אין ארץ ישראל און ארום דער וועלט. אין ארץ ישראל געפינען די חסידים בעיקר אין ירושלים, בני ברק, ביתר עלית, מודיעין עילית, טבריה און דעם יישוב גבעת זאב וואו דער רבי פירט זיין הויף.
דער הויפט בית מדרש פונעם חסידות, "היכל רבינו יוחנן", איז געווען אין דעם בוכארים געגנט אין ירושלים. אין ירושלים זענען אויך שטיבלעך אין בית ישראל, עזרת תורה, סנהדריה און רמות. דאס חסידות האלט אויס די אור החיים שול אין דער אלטשטאט. אין ביתר זענען פיר שטיבלעך (שכונת אתרוג, שכונת הגפן, שכונת הדקל, שכונת התמר). אין מודיעין עילית צוויי שטיבלעך (אין קרית ספר און אין אחוזת בראכפעלד), אין בני ברק צוויי שטיבלעך, אין צפת דער אלטער בית מדרש און אין טבריה צוויי שטיבלעך (אין טיילת און אין 200 פלוס געגנט).
דאס חסידות האט ישיבות קטנות אין ירושלים, רמות, ביתר עילית און מודיעין עילית, און א ישיבה גדולה אין רמות.
אין די פאראייניקטע שטאטן פון אמעריקע זענען דא שטיבלעך אין בארא פארק (מיט א ישיבה קטנה און א ישיבה גדולה), מאנסי און לייקוואוד. אויך איז דא א שטיבל אין סטאמפארד היל, לאנדאן, ענגלאנד.
דער ברודער פונעם קארלינער רבי, רבי יוחנן שוחט (איידעם ביים אלעקסאנדער רבי), פירט ״לוצק״, א קליין חסידות.
די קארלינער רביס האבן זיך שטענדיג דערקעגנט צו ציוניזם און דער מזרחי, און האבן אויך נישט געשטיצט פאזיטיוו דעם אגודת ישראל. היינט איז דאס חסידות נישט אריינגעמישט אין פאליטיק, לויט דער הוראה פונעם פריערדיקן רבי'ן רבי יוחנן.
דער אלטער בית מדרש אין סלאנים, 2006
דער סלאנימער הויף איז א חסידות וואס שטאמט פון דער שטאט סלאנים, אין מערב בעלארוס. די שושלת פון סלאנימער רבי'ס ציט זיך שוין לענגער ווי 150 יאר. סלאנים לייגט א דגש אויף אמונה און ענווה.
אין ה'תרי"ח (1858), נאך דער פטירה פון רבי משה פון קאברין (כ"ט אייר ה'תרי"ח), האט א גרויסער טייל פון זיינע חסידים מקבל געווען אויף זיך די הנהגה פון זיין תלמיד רבי אברהם וויינבערג (דער ערשטער) (1804-1883) וואס האט געוואוינט אין סלאנים, אזוי האט אנגעהויבן דער סלאנימער הויף. דער ערשטער סלאנימער רבי איז באוואוסט נאכן נאמען פון זיין ספר "יסוד העבודה" וואס באהאנדלט די יסודות פון חסידות. ער איז נפטר געווארן י"א חשוון ה'תרמ"ד (1883).
נאך זיין פטירה האט זיין אייניקל (א זון פון זיין בן יחיד, רבי יחיאל מיכל אהרן) רבי שמואל וויינבערג, דער "דברי שמואל", באקאנט אלס "דער פאטער", איבערגענומען די רביסטעווע. ער האט אוועקגעשטעלט די יסודות אויף וואס מ'האט שפעטער אויפגעשטעלט אגודת ישראל. ער האט געדינט אלס רבי צוויי און דרייסיג יאר ביז זיין פטירה י"ט שבט ה'תרע"ו (1916) אין ווארשע.
רבי ישכר לייב וויינברג פון סלאנים
נאך רבי שמואל'ס פטירה זענען זיינע צווי זין געווארן רביס. זיין בכור רבי ישכר לייב וויינבערג האט איבערגענומען די רביסטעווע אין סלאנים; ער איז נפטר געווארן כ"ח ניסן אין יאר ה'תרפ"ח (1928), (זיין נאכפאלגער איז געווען זיין זון רבי אברהם יהושע העשיל וויינבערג וואס איז ארויף אין ארץ ישראל אין יאר ה'תרצ"ה (1935) וואו ער האט זיך באזעצט אין תל אביב). דער יונגערער זון, רבי אברהם וויינבערג (דער צווייטער), מחבר פון "בית אברהם", האט געצויגן קיין ביאליסטאק וואו ער געפירט אלס סלאנימער רבי; שפעטער האט ער געפירט אין באראנאוויטש. ער האט אויפגעשטעלט דארטן א גרויסן צענטער פון חסידות און די "תורת חסד" ישיבה. רבי אברהם וויינבערג איז נפטר געווארן אין סלאנים א' אייר ה'תרצ"ג (1933).
ווען דער צוויטער רבי אברהם וויינבערג איז נפטר געווארן, האט ער איבערגעלאזט נאך זיך איין זון, רבי שלמה דוד יהושע, וואס איז נאך געווען א בחור. מיט דעם האבן די חסידים אים אנגענומען אלס זייער רבי, און ער האט געפירט די הויף ביז ווען ער איז געהרגעט געווארן ביי די פארניכטונגס לאגער דורך די נאציס אום ו' מרחשון ה'תש"ד.
נאך דער צווייטער וועלט מלחמה, ווען די מערהייט פון סלאנימער חסידים וואס האבן געוואוינט אין אויסלאנד זענען געהרגעט געווארן, האבן די חסידים פון ארץ ישראל אנגענומען פאר א רבי'ן מרדכי חיים קאסטילניץ, וואס איז באוואוסט אלס "ר' מאטל" אדער "ר' מאטל דיין"). רבי מרדכי חיים האט נישט געוואלט זיין א רבי, אבער פאקטיש האט ער אויפגעשטעלט דעם הויף פונדאסניי אין ארץ ישראל און האט איהם געפירט.
רבי מאטל איז נפטר געווארן י"ד טבת ה'תשי"ד, און רבי אברהם וויינברג (דער דריטער), מחבר פון "ברכת אברהם", האט אנגעהויבן צו פירן דעם הויף. זיבן און צוואנציג יאר האט ער געפירט, און אין די יארן ווען ער פלעגט דינען אלס רבי האט ער צוריק אויפגעשטעלט דעם הויף. ער איז געווען א מיטגליד פון דער מועצת גדולי התורה פון אגודת ישראל, און פלעגט אנהאלטן גוטע באציאונגען מיט אלע גדולי הדור פון יענער צייט.
אין דער צייט וואס דער ברכת אברהם האט געפירט, איז אויסגעבראכן א מחלוקת צוווישן די חסידים, ביז טייל פון די חסידים האבן באקרוינט רבי זיין איידעם רבי שלום נח בערעזאווסקי, דער "נתיבות שלום". א חודש שפעטער איז דער שווער נפטר געווארן, אין י"ב סיון תשמ"א, און דער הויף האט זיך צוטיילט לויט די גוטסהייסונג פונעם ברכת אברהם. א טייל זענען געבליבן געטריי פאר דעם "נתיבות שלום" און נאך זיין פטירה האבן זיי מקבל געווען אויף זיך דעם פירערשאפט פון זיין זון רבי שמואל בערעזאווסקי. זיי זענען באוואוסט אלס די ווייסע סלאנימער, און א טייל האבן אנגענומען פאר א רבי'ן רבי אברהם וויינברג (דער פערטער), און זיי זענען באוואוסט אלס די שווארצע סלאנימער.
סדום מיט נאך פיר שטעט, עמורה, אדמה, צבויים און צוער זענען פינף היסטארישע שטעט וואס ווערט געברענגט איבער זײ פארשידענע געשיכטעס אין די תורה.
דער שטאט סדום איז לויט די היסטאריע פון די תורה געווען א שטאט ווי די איינוואוינער זענען געווען שלעכט, אומפארגינעריש און אומרעכטפארטיג איינעם צום אנדערן, לויט חז"ל האט מען דארט באשטראפט איינער וואס האט געטאן א געפעליקייט פאר א צווייטן.
ביזן היינטיגן טאג, טוט דער ווארט סדום סימבאליזירן אן אקט אדער איינפירעכטס פון אומ'יושר אדער אומציווילירט. ווי עס ווערט אנגערפן "חוקי סדום" און אויף ענגליש רופט זיך עס "sodomy". אויך די משנה און מסכת אבות כאראקטיזירט אן אומפארגינער אלס "מדות סדום", ווי די משנה זאגט: שֶלִי שֶלִי וְשֶלָך שֶלָך זוּ מֶדַת סְדוֹם, טייטש: מיינס איז מיינס און דיינס איז דיינס דאס איז א מדה פון סדום.
די געשיכטע אין דער תורה.
"הר סדום" ביים דרום שפיץ פון ים המלחדער שטאט סדום ווערט געברענגט אין פרשת וירא איז געווען זייער א שלעכטע און א זינדיגע שטאט.
גאט האט באשלאסן איר צו פארטיליגן.
גאט לאזט וויסן פאר אברהם אבינו זיין פלאן צו איבערדרייען סדום. אברהם פרובירט צו מלמד זכות זיין און אפרופן די גזירה. אבער וויבאלד עס געפונען זיך נישט קיין צען צדיקים אין סדום ווערט די גזירה פארזיגלט.
באותו זמן האט געוואוינט דארט לוט, דער ברודער פון שרה, מיט זיין ווייב און זיינע צוויי טעכטער. גאט האט געשיקט צו אים די צוויי מלאכים וואס זענען געווען באזוכן ביי אברהם, זאלן אים ראטעווען און אים נעמען, זיך צו אויסבאהאלטן צו א דערביי נעבענדיגער שטאט מיטן נאמען צוער, וואס די שטאט איז אפגעשוינט געווארן נאר כדי צו ראטעווען לוט.
די איינוואוינער פון סדום דערוויסן זיך פון די צוויי באזוכער ביי לוט. די גאנצע שטאט זאמעלט זיך אן ארום לוט'ס הויז און ווילן טשעפן די צוויי מלאכים. לוט בעהט זיך ביי די שטאט מענטשן נישט צו טשעפען די געסט, ער אפפערט זיי זיינע צוויי אומ-פארהייראטע טעכטער פאר אן אויסטויש אנשטאט די מלאכים. די מענטשן עקשנ'ען זיך און ווילן זיך איינברעכן און לוט'ס הויז. עס געשעט א נס און אלע אנגריפער ווערן בלינד און קענען נישט גרייכן די טיר פון הויז.
לוט פאקט פעק צו אנטלויפן פון סדום. ער פרובירט אויך צו ראטעווען זיינע צוויי איידעמער, און בעט זיי זאלן מיטקומען מיט אים. די איידימער זענען געווען פארהייראט צו אנדערע צוויי טעכטער פון לוט, אויסער די וואס האבן זיך שפעטער געראטוועט צוזאמען מיט לוט. די איידימער לאכן זיך אויס און בלייבן אין סדום.
ווי נאר לוט קומט אן קיין צוער האט גאט געלאזט אראפרעגענען שוועבל מיט פייער אויף סדום מיט נאך דריי דערנעבענדיגע שטעט, עמורה, אדמה און צבויים, וואס האט פארברענט און פארניכטעט די מענטשן.
אויך די ערד זעלבסט איז אויף א פערמאנאט אופן קאליע געגאנגען, אזוי אז מ'קען דארט קיינמאל אנזייען געוואוקסן. ווי די פסוק זאגט אין פרשת נצבים.
איידער די איבערקערניש איז סדום געווען פון די פעטסטע און פרוכטבארע פעלדער אין ארץ ישראל. ווי מ'געפינען מיר אז ווען לוט האט זיך אפגעטיילט פון אברם, איז ער געגאנגען דרום-וועגס צו סדום, כדי צו אנפיטערן זיינע רינדער און פי. ווי די פסוק זאגט אין בראשית י"ג.
אויך איז די שטאט פיזיש איבערגעדרייט געווארן, קאפ אראפ פיס ארויף, די אלע פיר שטעט זענען געזעצן אויף איין גרויסע שטיין און גאט האט גענומען די שטיין און עס גענצליך איבערגעדרייט.
לוט'ס ווייב וואס איז אויך געווען א זינדיגער, ווערט טראנספארמירט צו א שטיק זאלץ.
סדום היינט.
a> וואס מען גלויבט איז סדום.עס איז נישט קלאר פונקטלעך ווי סדום איז היינט, די אנגענומענע מיינונג אין די וועלט אז עס איז ווי דער ים המלח איז און די אומגעגנט, אין דרום ארץ ישראל. וואס איז היינט אונטער דער הערשאפט פון מדינת ישראל און עס איז א שיינער רעזארט ארט מיט האטעלן און בעדער, ווי מענטשן פארן אהין אויף אוירלויב.
אין דער תורה זעט מען אז עס איז א חלק פון ארץ ישראל ווי דער פסוק זאגט אין פרשת נח
און כנען איז ארץ ישראל.
אויך דער רמב"ן אין פרשת נצבים זאגט אז די אורזאך פון די איבערקערניש פון סדום איז נאר ווייל עס איז א חלק פון ארץ ישראל.
אברהם איז דער פאטער פון דעם אידישן פאלק.
עס איז א מחלוקה וואו אברהם איז געבוירן. אין געוויסע מדרשים איז פאראן אז ער איז געבוירן אין כותא. אנדערע זאגן אז ער איז געבוירן אין אור-כשדים. דער רמב"ן שרייבט אז ער איז געבוירן נישט אין אור כשדים, נאר אין עבר הנהר.
הקב"ה האט אויסדערוועלט זיינע קינדער צוליב דעם וואס זיין ספערמע איז גענעטיש שטארק נאמנות אז זיי וועלן זיך האלטן שטענדיג צו די אמונה און בטחון.
ער האט שוין ביי די 3 יאר פון זיך אליינס אויסגעטראפן אז די וועלט און אירע באשעפענישן און נאטור מוז זיין פון א פלאנירער און גאר א קלוגער וויסענשאפטליכער אלץ-ווייסער. דורך א מעשה וואס ער האט מיטגעלעבט און ווערט פארציילט אין מדרש אז ער האט שפאצירט אויף דעם וועג און די זון האט געבאקן מיט א מורא'דיגע שטארקייט אים צו מאכן הייס האט ער זיך אראפגעזעצט אונטער א בוים וואס האט אים געגעבן שוץ און אפגעקילט, אזוי ארום האט אים באטראפן די גילוי השכינה זעהנדיג זיין חסד און קלוגער אויספארמונג פון בוים אים צו דינען. האט ער זיך זינט דעמאלטס באהאפטן צום בורא כל עולמים און הקבה האט געשלאסן מיט אים א בונט צו פארמערן זיינע קינדער ווי די שטערן פון הימל און זאמד פון בארטן.
אברהם איז נפטר געווארן א' טבת ב'קכ"ג.
דער בארטן איז דער טייל פון דער יבשה לעבן דעם אקעאן. א בארטן-ליניע איז די ליניע אויף א מאפע וואס ווייזט ווי דער בארטן זעט אויס.
מ'ניצט דאס ווארט "בארטן" אויף דעם טייל פון אן אינזל אדער א קאנטינענט לעבן אן אקעאן אדער די זאלצוואסער בייטייכן.
א ברעג ים קען באדייטן יעדע יבשה וואס איז לעבן א וואסער.
ווינסטאָן טשערטשיל (כ"א כסליו ה'תרל"ה; 30סטן נאוועמבער 1874 – כ"א שבט ה'תשכ"ה; 24סטן יאנואר 1965) איז געווען א בריטישער פאליטיקער וואס האט געדינט אלס פרעמיער מיניסטער פון דעם פאראייניגטן קעניגרייך במשך דעם צווייטן וועלט קריג און נאכאמאל פון 1951 ביז 1955. ער איז אויך געווען אן אפיציר אין דער בריטישער ארמיי, א שרייבער פון היסטאריע און א קינסטלער. פון 1900 ביז 1964 איז ער געווען א מיטגליד אינעם פארלאמענט פונעם פאראייניגטן קעניגרייך.
ער ווערט פארעכענט פאר איינער וואס האט פארשטאנען די סכנה און די שלעכטס פון דעם נאצי רעזשים פון היטלער, נאך אסאך פריער איידער אסאך אנדערע האבן עס געזען. ער האט פון אנהייב געזאגט אז היטלער נאצי איז א סכנה פאר אייראפע, און פאר דער גאנצער וועלט, ער האט געווארנט די אמעריקאנער זיי זאלן זיך שלאגן קעגן היטלער, אבער די אמעריקאנער האבן נישט געוואלט זיך מישן, זיי האבן דאס ענדערש געזען ווי א פראבלעם פון אייראפע. ער האט אויך געווארנט די רוסן, אז היטלער איז א סכנה, אבער די רוסן האבן אים נישט געגלייבט נישט גאנץ ביים אנהייב פונעם קריג, דעמאלטס האבן זיי גאר נאך געמאכט דעם באקאנטען ריבענטראפ מאלאטאוו אפמאך מיט די דייטשן, און אפילו שפעטער האט ער זיי געווארנט אז די דייטשן וויל אנגערייפן רוסלאנד, אבער יאזעף סטאלין האט אים נישט געגלייבט. און האט גארנישט געטוהן דערצו און דערפאר האבן די דיישטן אזוי שנעל געגענט איינעמען רוסלאנד ביז זיי זענען געווען ביי די טויערן פון מאסקאווע.
ווען ער האט געזען אז היטלער וויל אויספירן זיין פלאן אין אייראפע, האט ער זייער פארפירט אינעם בריטישן פארלאמענט קעגן זיין קעגנער נעוויל טשעמבערליין, ביז ער האט איבערצייגט די בריטישער אין דער סכנה פון היטלער, זיי האבן איהם ארויף געזעצט אלס פרעמיער מיניסטער, ער האט אנגעפירט דעם קריג קעגן די דייטשן מיט שטארקייט, ביז ער האט זיי אונטערגעברענגט.
ער איז געווען זייער א שארפער שונא פון קאמוניזם, נאכן צווייטן וועלט קריג, האט ער געווארנט די אמעריקאנער אויף דער סכנה פון סטאלין, ער האט געוואלט מען זאל גלייך זיך נעמען שלאגן און אונטערברעגנען די רוסן, אבער די אמעריקאנער האבן עס נישט פארשטאנען. אבער נישט געהאט קיין כח זיך ווייטער שלאגן. ביז דער קאמוניסטישער געדאנק האט זיך פארשטארקט און האט איינגענומען גאנץ מזרח אייראפע.
ער האט פארמאגט א חוש פון הומאר, און עס ווערט פארציילט אסאך ווערטליך און קלוגנדיגע פראזן וואס ער האט געזאגט.
ציונות.
אין חודש אדר ה'תרפ"א (מערץ 1921) איז ער געקומען אויף א באזוך אין ארץ ישראל (וואס דאן איז דאס לאנד געווען אונטער א מאנדאט פון דער בריטישער רעגירונג) די אראבער האבן דאן געפאדערט פון אים מבטל צו זיין דעם געדאנק פון ציונות און אויפשטעלן א רעפרעזענטאטיווער רעגירונג פון די איינוווינער אין ארץ ישראל וואס וועט ווארשיינליך זיין אן אראבישע רעגירונג (ווייל דאן זיינען די אראבער געווען 80% איינוווינער קעגן 20% יידן), אויך האבן זיי געפאדערט צו פארמיידן די אימיגראציע גרופעס וואס זיינען געקומען קיין ארץ ישראל. אבער טשערטשיל האט אפגעשלאגט דיזע פארשלאג ווייל די בריטן האבן זיך מחייב געווען צו אויספירן באלפורס דעקלעראציע, און אלס דעם האבן די אראבער איניציאטירט דער שרעקליכער תרפ"א ראיאטן.
גלייך נאך דער אויפרוהר האט טשערטשיל אויספארמירט א נייע דיפלאמאטיע און געשריבן דאס ערשטע ווייסבוך וואס האט באשטימט נייע תקנות פאר דעם ציוניסטישן געדאנק.
תרפ"א אויפרוהר איז געווען א טעראריסטישער אויפרוהר וואס די אראבער האבן געמאכט קעגן די יידן אין יפו ארץ ישראל אין יאר כ"ג ניסן ה'תרפ"א (1טן מײַ 1921) במשך פֿון 5 טעג. אין דער געשעעניש זיינען געמרדעט געווארן 43 יידן און 140 פארוווּנדעט געווארן.
דער אויפרוהר האבן זיי געמאכט נאך וואס דער בריטישער קאלאניען מיניסטער "ווינסטאן טשערטשיל" איז געקומען אויף א באזוך אין ארץ ישראל, און האט אפגעזאגט די אראבער פון זייער פארשלאג צו פארמיידן די ציונות און אויפשטעלן אן אראבישע רעגירונג אין ארץ ישראל.
דער ציל פון דער אויפרוהר איז געווען צו ווייזן פאר די וועלט אז די אראבישע נאציאנאליסטישע באוועגונג איז זייער שטארק, כדי צו באקומען א זכות צו אויפשטעלן אן אראבישע רעגירונג. און טאקע נאך דער אויפרוהר האבן די בריטן באשטימט צו אפשטעלן אויף א וויילע די עליות קיין ארץ ישראל.
נאך דער אויפרוהר האבן די יידן באשטימט צו שאפן א באזונדער ארגאניזאציע מיטן נאמען הגנה (וואס פון איר איז נאכער ארויס געוואקסן צה"ל) זאל שיצן די יידן פון אראבישע טעראר.
נאך דער אויפרוהר האבן פיל יידן אריבער וווינען פון יפו קיין תל אביב.
נאָרוועגיע (נארוועגיש: "Norge") איז אַ לאַנד אין צפֿון אײראָפּע, אפיציעל דאס קעניגרייך פון נארוועגיע, איז א לאנד וואס פארנעמט דעם מערב טייל פונעם סקאנדינאווישן האלבאינזל, ווי אויך יאן מאיען אינזל און דעם סוואלבארד ארכיפעלאג.
דאס לאנד גרעניצט זיך מיט שוועדן צו מזרח, רוסלאנד און פינלאנד. צו מערב, אריבער דעם צפון ים, ליגן דאס פאראייניגטע קעניגרייך און די פארא אינזלען, און אריבער דעם נארוועגישן ים ליגן איסלאנד און גרינלאנד. צו דרום, אריבער דעם סקאגעראק דורכגאס ליגט דענמארק.
נארוועגיע האט געהאלטן צוויי רעפערנדומס, אין 1972 און אין 1994, וואס האבן באשלאסן צו בלייבן אינדרויסן פונעם אייראפעישן פארבאנד. נארוועגיע איז א מיטגליד פון דער אייראפעאישער פרייהאנדל אסאסיאציע (EFTA), א פאראלעלע ארגאניזאציע וואס איז אויפגעשטעלט געווארן אין 1960.
איינער פון די בארימסטע נארוועגישע קאמפאזיטארן איז עדווארד גריג (1843 -1907).
תפוז ("טאַפּוז"; ווערטלעך: "מאראנץ") איז אן ישראלישער אינטערנעט פארטאל אויף העברעאיש.
צווישן די ווירטואלע קהילות דא איז תפוז יידיש, אויף וועלכע יידישיסטן רעדן זיך צונויף איבער אלעם פון יידיש און יידישקייט.
ברכת המזון אדער בענטשן, איז די מצוה פון לויבן גאט נאכן עסן א כזית ברויט.
די מצוה פון בענטשן שטייט אין די תורה, ספר דברים ח', - איבערזעצונג: "און איר וועט עסן און זיך אנזעטיגן און נאכער זאלט איר בענטשן דעם אייבירשטן אייער גאט אויף די גוטע לאנד וואס ער האט אייך געגיבן".
חז"ל זאגן אז פון די דאזיגע פסוק זעהט מען אז מען דארף זאגן דריי ברכות, ברכת הזן, ברכת הארץ און ברכת ירושלים. דאס זענען די ערשטע דריי ברכות פון בענטשן, הזן את הכל, על הארץ ועל המזון און בונה ברחמיו ירושלים.
די ברכה פון הָאֵל אָבִינוּ מַלכֵּנוּ, איז נישט פון די ארגינעלע מצוה, דאס האט שפעטער רבן גמליאל ובית דינו נאכן חורבן בית שני אין יבנה מתקן געווען. ווי עס ווערט אנגערופן ברכת הטוב והמטיב, צוליב וואס די ארגינעלע נוסח פון די ברכה איז בלויז געווען "ברוך אתה ה' אמ"ה הטוב והמטיב". די ברכה איז ספעציעל געווידמעט פאר די גענאדע וואס גאט האט באותו זמן געטאן, ווען די טויזענטער דערמארדעטע אידן פון די שטאט ביתר וואס זענען געלעגן פאר א וויילע אומבאערדיגט, האט מען געקענט באערדיגן און זיי זענען נישט פארשטונקען געווארן.
פון די הרחמן'ס און ווייטער, דאס האט מען צוגלייגט אין די צייטן פון די גאונים, דארט מעג מען צולייגן אייגענע געבעטן.
די ערשטער נוסח פון ברכת המזון איז געווען פון אברהם אבינו ווען ער האט אנגעפיטערט זיינע געסט, האט ער נאכן עסן זיי געהייסן זאגן די ווערטער "בָּרוּך אֵל עוֹלָם שֶאָכַלנוּ מִשֶלוֹ".
די ערשטע דריי ברכות האבן זיך שטענדיג געטון פארענדערן לויטן מצב פון די אידן, צום ביישפיל די ברכה פון נודה לך, וואס דאנקט גאט פאר געבן ארץ ישראל, איידער די אידן זיינען אריין קיין ארץ ישראל אין די צייטן פון משה רבינו איז די ברכה נישט געווען א לויב, ווייל מ'איז דאך נאך נישט געווען אין ארץ ישראל, נאר די נוסח איז געווען א געבעט. די זעלבע מיט רחם, איז נישט געווען ספעציפיש איבער ירושלים און דער ביהמ"ק נאר אין אלגעמיין איבער השראת השכינה.
זעה אויך.
מים אחרונים
דאס ערשטע ווייסבוך אדער טשערטשילס ווייסבוך איז געווען א ווייסבוך וואס ווינסטאן טשערטשיל האט געשריבן נאך די תרפ"א ראיאטן. אין דעם בוך דערקלערן די בריטן נייע תקנות בנוגע צו ציונות.
דער נאמען ווייסבוך.
דער נאמען "ווייסבוך" שטאמט פון ענגליש "White Paper", וואס זאגט ארויס אז דאס בוך איז נישט געווען פארמאליש און האט נישט געהאט קיין שטארקע פעסטשטעלונג.
בולגאַריע איז א לאַַנד אין דרום-מזרח אייראפּע. די הױפּטשטאָט איז סאָפיע. זי גרענעצט פינף לענדער: רומעניע צו צפון (בעיקר דורכן דוניי), סערביע און די רעפובליק פון צפון=מאקעדאניע צו מערב, און גריכנלאנד און טערקיי צו דרום; און דעם שווארצן ים צו מזרח.
די גרעסטע שטעט נאך סאפיע זענען פלאוודיוו (באפעלקערונג 338,153) און ווארנא (באפעלקערונג 334,870).
אין דעם סוף פונעם 6טן יארהונדערט איז אויפגעשטעלט געווארן די ערשטע בולגארישע אימפעריע. אין 1018 איז די אימפעריע געווארן א טייל פון דער ביזאנטישער אימפעריע.
ביי דער צווייטער וועלט-מלחמה איז בולגאריע געווען דאס איינציגסטע לאנד וואו די בירגער האבן פראטעסטירט אין די מאסן אז מען זאל נישט שיקן די יודן צו די פארניכטונג לאגערן. און די רעגירונג איז דאן טאקע געווען געצווינגען אפצושטעלן די מאסן-דעפארטאציעס, כדי צו פארמיידן א בירגער-קריג.
די הויפט פעלדער פון פארשונג און אנטוויקלונג זענען ענערגיע, נאנאטעכנאלאגיע, ארכעאלאגיע און מעדיצין.
ציידי תרפ"ט אויפרודער איז געווען אין די צייטן פון דעם בריטישן מאנדאט (1929) וואס די אראבער האבן געמאכט טעראר, און פאגראמען קעגן די אידן אין חברון און אין נאך ערטער. אין דער אויפרוהר זיינען געמארדעט געווארן איבער 113 יידן, 67 יידן זענען אומגעקומען אין חברון אליין. און הונדערטער פארווונדעט און גערויבט געווארן.
נאך דער אויפרור האבן די בריטישע באשטימט דאס צווייטע ווייסבוך וואס האט באשטימט זאלן יידן נישט מער טארן אימיגרירן קיין ארץ ישראל, און נישט טארן מער זיי פארקויפן ערד-פלאך.
וואס רבי ברוך קאפלאן זצ"ל האט דערציילט וועגן דעם פאגראם.
די צייט וואס איך בין געווען אין חברון איז אויך אויסגעפאלן דאס וואס עס זענען נעבאך אומגעקומען אן ערך פון עטליכע און צוואנציג ישיבה לייט גרויסע תלמידי חכמים און נאך פערציג מענטשן פון די אנשי העיר, וואס די וועלט רופט עס "די פרעות פון חברון" [די חברון פאגראם]. האב איך געוואלט באצייכענען דא א טעות וואס איז אריין געגאנגען אין דער וועלט, א געוואלדיגן טעות, א מורא'דיגע טעות, אז די וועלט האט אנגענומען אז די חברון'נער אראבער זענען געווען רוצחים און זיי האבן באפאלן די אידן מחמת רציחה, מחמת שלעכטקייט. אבער אויב מען וועט אויסגלייכן די ידיעות איז דאס באמת נישט ריכטיג. אוודאי אן אראבער איז אן אראבער, ער איז נישט קיין יוד, אבער זיי זענען געווען זייער פריינטליכע אראבער, די אידן האבן געלעבט מיט זיי זייער פריינטליך, די גוים האבן געארבעט פאר די אידן, און מ'איז געווען צופרידן, עס איז געווען רואיג.
א דוגמא ווי ווייט רואיג עס איז געווען צווישן אידן און די אראבער, למשל איך האב געהאט א מנהג, בערך א מייל-צוויי לעבן חברון איז געווען א בוים וואס עס איז מקובל אז די בוים איז געווען די אשל אברהם, וואו אברהם אבינו האט אויפגענומען די מלאכים, האב איך געהאט א גרויסן הרגש פון צייט צו צייט צו גיין באזוכן דעם בוים, (מובא בחוט המשולש תולדות מרן החת"ם סופר שאכן מקובל שזה הי' של א"א) ספעציעל אין זומער צייט ווען ס'איז ווארים. דארט איז אבער נישט געווען קיין ישוב, ס'איז געווען יעדע 5-7 בלאק אן איינצעלנע הויז, איך פלעג אביסל רעדן מיט זיי, מ'האט זיך פארשטאנען מיטן וואונק [נישט קענענדיג דעם אראבישן שפראך]. קיינער אין ישיבה האט מיר נישט געזאגט גיי נישט אונטערן שטאט, ס'איז א סכנה, "אראבער!". ס'איז נישט איינגעפאלן, אזוי פריינדליך האט מען געלעבט מיט די אראבער.
אויך האב איך געזען א בריף פון גערער רבי, (רבי אברהם מרדכי אלטער-אמרי אמת) אין יענע יארן שרייבט ער אז ער איז געפארן קיין א"י, אזוי ווי ס'האט אנגעהויבן ווערן א באוועגונג, אז מען וויל אוועקפארן פון פוילן קיין א"י, האט ער געוואלט זען וואס פאר א סארט פאלק דער אראבער איז, ווי אזוי צו ראטן די מענטשן, צו מען זאל יא פארן אדער נישט פארן, שרייבט ער דארט אין דעם בריעף אז דער אראבער איז זייער א פרידליכער פאלק, און א פיינער פאלק.
דערפאר וויל איך זאגן אז ס'איז אריין א געוואלדיגע גרייז אין דער וועלט אז די חברון'ער אראבער זענען געווען גרויסע רוצחים, און באפאלן די אידן. מעשה שהי' לא כך הי', נאר וואס דען? וועל איך אייך -ביי דעם געלעגנהייט- זאגן מעשה שהי'.
די מעשה איז אזוי, די היינטיגע ציונים די רשעים, איז שוין דעמאלטס אויך געווען די זעלבע זאך אזוי ווי היינט, זיי האבן געקערט די וועלט דארטן, אזוי ווי היינט מאכן זיי ביטערע אומגליקן ביי די מלחמות מיט די אראבערס, ס'איז שוין אומגעקומען אזויפיל אידן זאל דער אויבערשטער אונז אויסהיטן, דער אויבערשטער זאל רחמנות האבן אויף אונז. דעמאלסט אויך זענען זיי ארויס געגאנגען איין מאל מיט א לאזונג אז דער כותל [המערבי] איז א יודישע נאציאנאלע אייגנטום, די אראבער געווענטליך האבן געהאלטן פארקערט, אז שוין 1100 יאר איז דאס זייערע. וואס קען מען טאן, מיר זענען דאך אין גלות, מפני חטאנו גלינו מארצנו, אבער עס האט זיך אנטוויקעלט די ציוניסטישע באוועגונג, זענען געקומען די פוסטיאקעס די אלע שווארץ יארן, האבן זיי געזאגט "די כותל איז אונזערע", (עס איז בכלל א קשיא וואספארא שייכות האבן זיי צו די מקומות הקדושה). איז געווארן א גרויסע ויכוח אין די צייטונגען. און דערנאך האבן זיי געוואלט מאכן א מקום קבוע צו דאווענען, (כאטש אז זיי האבן אזא שייכות צום דאווענען אזוי ווי גרון [דער דעמאלסדיגער רב הראשי] האט א שייכות צום דאווענען, ער גייט אויפן מקום המקדש מאכן א מנין), צו ענטעגענייזן [רייצן] די אראבער און צוביסלאך מער אריינקריכן, און ס'האט צוגעברענגט צו סכנת נפשות. ר' יוסף חיים זאנענפעלד האט זיי געבעטן ברחמים "לאזט אפ!", ס'איז גענוג אז די אראבער טוען א חסד און לאזן אונז קומען דאווענען, אבער אויף א קביעות האבן מיר קיינמאל נישט געהאט קיין חזקה, עס איז נישט אונזער ארט, ס'איז זייער ארט עד ביאת גואל צדק,
אבער זיי האבן נישט געפאלגט, זיי האבן געמאכט א גרויסע אסיפה אין ירושלים, מ'האט געזאגט אז ס'איז געווען 10,000 מענטשן, אויסצורופן אז ס'איז פאר די אידן, און זיי רופן זיך אידן (כאטש דער חפץ חיים שרייבט אז זיי זענען נישט קיין אידן, די ציונים זענען זרע עמלק), איינער פון די רעדנער איז געווען דער רב הראשי האט ער אויסגערופן אזוי: "שמע ישראל הכותל כותלינו הכותל אחד", דאס איז געווען אין אלע צייטונגען. האט זיך צוהיצט און צופלאקערט צווישן די ציונים און די אראבער, השם ירחם.
דערנאך, איינמאל, מ'איז געזיצן אין חברון און געלערנט, זעען מיר אין שטאט לויפן ארום בויעס [יונגאטשן] מיט קורצע אפגעשניטענע הויזלעך און מיט געווער מיט בייסיקלס און מאטערסייקעל'ס, און לויפן ארום אין די הויפט גאסן אין חברון אהין און צוריק, פון די געווער האט מען זיך דערשראקן, וואס פאר א מעשה? מער פעלט דא נישט.
בקיצור, האט מען געשיקט רופן אט די חברה, צום ר' משה מרדכי עפשטיין [דער משגיח אין חברון'ער ישיבה], און זיי האבן נישט געוואלט קומען, מען האט געמוזט גיין צו זיי, האט מען זיי געפרעגט, פאר וואס קומט איר? מה ראו על ככה? וואס טוט איר דא? ס'פעלט אונז אויס? איר וועט דאך דערמיט אויפרייצן די אראבער! ס'רייצט זיך שוין אזוי אויך!. האבן זיי געענטפערט, מיר קומען אייך פראטעקטן [שוצן]. האבן מיר געזאגט, געוואלד! רחמנות!, און זיי האבן נישט געוואלט אוועקגיין, ביז וואנען ס'איז געווארן צו שפעט.
ביז ווען די פירער פון די אראבער האבן אויפגעקליבן פון אסאך דערפער גרויסע מאסן'ס פון אראבער דארט, (און ווי געווענטליך פארשטייט זיך די צוואנציג קאווערדס [שוואך כאראקטערדיגע מחוצפים] זענען אנטלאפן, זיי האבן ארויסגעכאפט זיך), און ס'שוין געווען שפעט, זיי האבן זיך ארגענעזירט, זייער מופטי האט געזאגט א גרויסע רעדע פאר זיי, זיי האבן געמיינט אז פרייטיג צונאכטס קומט די גאנצע ישיבה דאווענען, וועלן זיי אריינקומען אנפאלן די גאנצע ישיבה און אטאקירן.
איי די ישיבה איז אליין געגן די ציונים, און געגן די פאסקודניאקעס, געגן די אלע זאכן. אבער די אראבער ווייסן דאך נישט, לא ידעו להבחין. האבן זיי געקומען, ס'איז געווען א גרויסער קרבן א עולה תמימה, ר' שמואל ראזנהאלץ. ווען ס'איז שוין געווען א טומל אין שטאט זענען אלע געבליבן אינדערהיים, אבער ער איז געווען א גרויסער מתמיד, א מורא'דיגער מתמיד, ער האט געקענט לערנען 80 בלאט גמרא א טאג, האבן זיי איהם געטראפן און זיי האבן בעונותינו הרבים [ער ציוויינט זיך] גע'הרג'עט און פארגאסן זיין בלוט אויף די אפענע גמרא וואס ער האט געלערנט. די פאליציי האט דאן אריינגעמישט זיך אין אווענט און ס'האט זיך אביסל איינגעשטילט.
אויף מארגן אינדערפרי פארטאג האבן מיר געהערט ווי עס טומלט זיך אין שטאט, און וואס מערער אלץ האט מען געהערט קולות וברקים, און איך בין געווען צוזאמען מיט נאך איינעם, מיט אברהם אושפענער, האבן מיר געוואוינט אין א דירה געדונגען ביי א יוד, וואס ער האט געהאט געדונגען א גאנצן אפארטמענט ביי אן אראבער, ס'איז געווען 3 שטאק, מיר זענען געווען אויף'ן אויבערשטן שטאק, און אזוי ווי ס'איז געווען גרויסע געשרייען אין שבת, מ'האט געזאגט וידוי, האב איך געהאט פארשידענע מחשבות דאן... אבער אז מען האט געהערט אז מען קלאפט זייער שטארק ביי אונז אין טיר אונטן, א לענגערע צייט [נאכער האבן מיר אויסגעפונען וואס איז געווען די קלאפערייען טיר, אז אבוסאלא דער אראבער האט זיי נישט געוואלט אריין לאזן ווייל ער האט געוואוסט אז זיי גייען אויף רציחה, זיי זענען אויפגעהעצטע, און ער האט נישט געוואלט, אזוי איז אויך געווען אין אסאך ערטער וואס די אראבער האבן נישט אריינגעלאזט, קוים קוים האט ער אויסגעהאלטן א פאר שעה, נאכער האט דער אויבערשטער געהאלפן און ס'איז געווארן שטיל, סיי ביי אונז האט מען נישט געקלאפט און סיי אין שטאט. - ס'איז געווען 65 מענטשן נעבאך קדושים וטהורים וואס ס'איז שוין געווען לאחר המעשה...!!!, אבער די אנדערע חלק פון שטאט רוב רובם זענען געראטעוועט געווארן...
פארוואס פארצייל איך די מעשה דא, איך האב געוואלט דאס זייער שטארק מפרסם זיין, וואס די ציונים די רשעים -זייער טאטעס און די היינטיגע- האבן אונז אנגעטון צרות, רק אין יראת אלקים במקום הזה והרגוני על דבר אשתי, זאגט דאך די הייליגע תורה אז אן יראת שמים איז רציחה פשוט, און דאס האבן זיי געטאן א מעשה פון אזוי פיל יארן עד היום הזה, זיי האבן קאאפערירט מיט די נאציס, ווי ס'איז באשריבן אין די ביכער אז זיי זענען געווען שותפים מיט די נאציס, (אויסער דעם ענין וואס די חז"ל זאגן גדול המחטיאו יותר מן ההורגו), זעקס מיליאן אידן זענען אומגעקומען ווי די גמרא זאגט אין כתובות אז אל תמרדו באומות ואל תעלו בחומה דריי שבועות האט דער אויבערשטער משביע געווען, און אז איר וועט נישט היטן די שבועות הריני מתיר את בשרכם כצבאות וכאילות השדה, און ס'איז נתקיים געווארן אויף אט די זעקס מיליאן אידן, דורך די נאציס [צוזאמען] מיט די זרע עמלק (דער חפץ חיים שרייבט [מובא בכתבי הר"ר אלחנן וואסערמאן הי"ד] אין סוף ספר קובץ הערות [מאמר אומר אני מעשי למלך] אז די ציונים זענען זרע עמלק), דורך די עבירות וואס זיי האבן אוועקגעשטעלט דעם גאנצן כלל ישראל נאך די ציוניסטישער שמוץ און דער ציוניסטישער געדאנק, און אויך בפועל ממש געווען שותפים צו די [רוצחים].
ר' משה שאהנפעלד שרייבט אין א קונטרס, אז ער איז אמאל געקומען צום חזון איש נאך ווי עס האט אויסגעבראכן די מדינה, די אראבער פלעגן פון צייט צו צייט באפאלן אידן, איז יענער געקומען און געזאגט: אוי רבי! איר האט געהערט? עס גייט אדורך עטליכע חדשים, יעדע פאר טעג פאלט א קרבן פון די אידן, אוי וויי אוי וויי, וואס טוט זיך דא?
האט אים דער חזון איש געזאגט: מיין טייערע ר' משה שעהנפעלד! איר זענט גערעכט, אבער עס וואונדערט זיך מיר אויף אזא בר דעת ווי איר זענט. אודאי, עס זענען אין די לעצטע פאר חדשים געווען עטליכע צענדליגע נפשות און יעדער נפש אחת מישראל איז אן עולם מלא. אבער דא שטייען דאך די ציונים, די מדינה, די רשעים, זיי נעמען און שמד'ן אפ אידן, קינדער, הונדערטער טויזענטער אלע טאג, דאס זאל ווייטאן! אזא גזירת השמד וואס מען שמד'ט אפ הונדערטער טויזענטער אידן, און חז"ל זאגן גדול המחטיאו יותר מן ההורגו, דאס האט ער איהם געזאגט.
נו, זינט דער חזון איש האט דאס געזאגט איז שוין אסאך יארן אדורך ועד היום הזה. ווי למשל ווען איך רעד דא יעצט, האט מיר איינער געוויזן א צייטונג, א שרעקליכע זאך, אז עס איז דא א מענטש, ער רופט זיך א בריסקער, ווייס איך צו ער איז טאקע א בריסקער? ער איז א קליינע מענטש און א גרויסע שגץ, א רוצח, האט ער גענומען איצטער באליידיגן אמעריקע, דער פרעזידענט רעיגן, מיט א חוצפה וואס עס כאפט ממש א פחד, עס איז נאך אזוי נישט געהערט געווארן. עס קען חלילה ברענגען שמדיות, די אראבער קענען זיך אויפכאפן, און די דריי מיליאן אידן זענען אלע אין סכנת נפשות.
וואס גייט אן אזא מנובל? אז די אראבער האבן געהאט אין באגדאד א רעאקטאר, גייט דער רשע צוברעכט עס. דו ווייסט דאך אז עס איז סכנת נפשות פאר אלע אידן, אבער וואס גייט אים אן? ווייל ער וויל ווערן מיניסטער פרעמיער, א שווארץ יאר, קוקט ער נישט אויף גארנישט.
די גמרא זאגט אז א קוואל פון וועלכע דו האסט געטרונקען וואסער זאלסטו נישט אריין ווארפן א שטיין, דו פארעך איינער! דו פארעך בעגין! לעבסט אינגאנצן פון אמעריקע, דו מיט דיין פאסקודנע פינסטערע מדינה! ווען נישט אמעריקע וואלסטו נישט געהאט קיין קיום, די גאנצע כח קומט פון אמעריקע, זיי גיבן אייך אלעס, זיי גיבן אייך געווער און אלעס! גייסטו, דו חצוף איינער, ווייל דיר געפעלט נישט, ווייל דיר פאסקודניאק געפעלט נישט זיין פאליטיק. - און די גאנצע זאך קען ארויסרופן צארן ביי די אראבער. סוף כל סוף איז דאך דא הונדערטער מיני אראבער, און רוסלאנד שטייט אויף זיין זייט. - קוקט ער נישט אויף די אלע זאכן, זיין כבוד און זיין פאליטיק פירט איהם אפילו עס זאל קאסטן הונדערטער און טויזנטער אידישע נפשות.
און מיט וועמען, רבותי, האט מען זיך דא פארבונדן? אנדערע מענטשן, טאקע פון די רעליגיעזע האבן געזאגט, "התאהבנו בבגין"! מיר האבן זיך פארליבט אין בעגין! עס כאפט א פחד! ער איז דאך געווען דער ראש המסיתים ומדיחים, דער ראש הכופרים, און א מסית ומדיח איז דער דין "לא תשמע לו, ולא תאבה לו ולא תחמול עליו, וגו'". פינף לאווין זאגט רש"י. דאס איז א יחיד'יגער מסית, ווען ער האט צוגערעט איין מענטשן, טאר מען נישט ליב האבן.
היינט, א מאסן מסית ומדיח, א רוצח, א רשע, א ראש הכופרים, פון די מדינה, וואס האט אומגעברענגט די תימן'ער יודנטום, די מאראקאנער אידן, און נאך אסאך ספרדישע, עס איז געווארן פון זיי ציונים און פוסטאקעס, אראפגעפירט פון תפילין, פון תורה. שרייבט איינער פון די רעליגיעזער פארטיי, "התאהבנו בבגין"?! ווי קען מען ליב האבן א מסית? איר האט געהערט??? צו אזא מצב אנקומען? השם ירחם עלינו!
...מען האט טאקע געהאלטן ביי אן אנדער ענין, אבער דאס הארץ טוט וויי, כי יחם לבבי, האב איך געוואלט אויסנוצן די געלעגנהייט צו זאגן, מען זאל וויסן אז השם ירחם עלינו, ומה עוללו לנו הציונים הרשעים הארורים האלו! מען דארף צו וויסן אז עס איז פארהאן א טעות אין דער וועלט, מען מיינט אז די אראבער האבן דאס געטון, זאל מען וויסן אז די גאנצע זאך וואס די אראבער זענען געווען אין כעס אויף אונז האבן זיי [די ציונים] געמאכט. ווייל די אראבער זענען געווען א פרידליכן פאלק. בין איך אן עדות, מיר האבן געלעבט מיט זיי אין חברון מיט א פרידליכקייט. גיבט א קוק אין די בריווען פון גער'ער רבי'ן אז די אראבער זענען געווען פרידלעך. און פון די היסטאריע זעט מען אויך אזוי אז אלע פאגראמען זענען געווען בעיקר אין איירופע, די הלכה איז בידוע אז [נאר] "עשו" שונא ליעקב, די אראבער זענען געווען פרידליך אלע דורות. ווער האט דאס געמאכט אז זיי זענען פיינטליך יעצט? די ציונים ארורים! מיר ווייסן דאך הבא להרגך השכם להרגו, די אראבער זענען געזיצן דארט עלעף הונדערטער יארן, (און מיר זענען דארט געווען אין גלות, מפני חטאנו גלינו מארצינו), קומען יעצט בכח ובזרוע און ווארפן זיי ארויס, הרג'ענען, צובאמבען, צובוטשערן זיי, עד היום הזה אין לבנון, מיט די עראפלאנען וואס זיי האבן פון אמעריקע, מעקן זיי אויס גאנצע דערפער.
זאל מען וויסן ווער די רוצחים זענען, זיי -די ציונים- זענען די גרעסטע רוצחים וואס די וועלט פארמאגט, זיי האבן זיך אנגעטשעפעט אויפן כלל ישראל און לאזן נישט לעבן ברוחניות און נישט בגשמיות.
זאל שוין יעדער מתפלל זיין, אז השם ירחם עלינו!
די מעשה ווי אזוי ר' אהרן פישער ז"ל טאטע פון ר' ישראל יעקב פישער ז"ל הראב"ד האט געראטעוועט מאה שערים.
פרייטאג, דער אראבישער וועכנטליכער רו-טאג. די אראבער פון אראבישן קווארטל אין אלט-שטאט ירושלים האבן זיך ארויסגעלאזט פונעם מעטשעט העכער'ן הר הבית, אויפ'ן וועג צוריק פון זייערע צערעמאניעס, נאכדעם וואס דער שעיך האט זיי אנגעהעצט אין זיין רעדע קעגן די אידן. ער האט געפאדערט נקמה אין די אידן, וועלכע ווילן פארכאפן די מאכט אויף ארץ ישראל אויפ'ן חשבון פון די אראבער, און גערופן צו פארקלענערן די אידישע אנוועזנהייט, ספעציעל אין די נייע שטחים. עס איז געווען קלאר אז אצינד צילט ער דירעקט די נייע געגנטן.
מיט צעהיצטע געמיטער האבן זיך טויזנטער אראבער א לאז געטון אין דער ריכטונג אינדרויסן פון דער חומה. די אידן פון אלט-שטאט האבן זיך פאר שרעק באהאלטן אין זייערע הייזער הינטער פארמאכטע לאדנס. בלויז געציילטע דרייסטע אידן האבן זיך געוואגט שטילערהייט זיך ארויסצושלייכן פון דער חומה דורך אן אנדער טויער און שנעל געלאפן צו מאה שערים, ווארענען די איינוואוינער, זיי זאלן זיין געראכטן אויף דער געפאר וואס דראט זיי.
א שרעק איז געפאלן אויף מאה שערים. די געשעפטן זענען אין איילעניש פארמאכט געווארן. די שטיבלעך פון "ישועות יעקב" שול זענען פול געווארן מיט מתפללים אין דעם אומאפיציעלן יום תפילה. די הייזער זענען פארזיגלט געווארן מיט ריגלען און שלעסער, און קיין לעבעדיג נפש האט זיך נישט אנגעזען אין גאס.
עס איז אבער געווען קלאר אז מען דארף מיט עפעס שטארקער באקעמפן די אנפאלער. עס זענען שוין לאנג אריבער די צייטן ווען די אויסערגעווענליכע מאכט פונעם גרינדער, ר' יוסף ריבלין, איז געווען בכח צו פארטרייבן אראבער בלויז מיט'ן בלאזן פונעם שופר. אויך איז עס שוין געווען א לאנגע צייט וואס מאה שערים איז נישט געווען פארמאכט ווי א חומה מיט הערמאטישע טויערן וואס זענען מעגליך געווען צו פארשליסן, נאר געווען אפן פון אלע זייטן מיט גאסן צו די ארומיגע געגנטן. די איינוואוינער זענען געווען פארצווייפלט. וואס טוט מען?
פון די הייזער האבן זיך דערטראגן די שטימעס פון הארציגע תהילים-מעלאדיעס פון די מאה-שערימ'דיגע קינדערלעך, באגלייט מיט'ן געוויין פון די תחינות פון ערליכע ירושלימ'ער אידענעס, ווען דריי שאטנס האבן זיך שטיל ארויסגעשלייכט פון די מאה שערים געסעלעך. אין דער שטילקייט אויף דער גאס האט זיך נישט אנגעזען קיין זכר פון די הכנות צום אנקומענדן שבת. די שאטנס האבן שנעל געשפאנט די עטליכע הונדערט מעטער ארויס פון שטעטל. זיי האבן זיך געשטעלט ביי דער גרעניץ, דארט וואו די שבטי ישראל גאס קומט זיך היינט צוזאמען מיט דער הנביאים גאס. (דאס איז, אגב, דער ווינקל וואס איז אזוי נאענט צום פונקט וואו שבטי ישראל קומט זיך צוזאמען מיט מאה שערים; דער צענטער אויך פון די היינטיגע מחאות.)
דארט האט זיך אנטפלעקט פאר זיי אן אויסטערליש-שרעקליך בילד: טויזנטער, טויזנטער אראבער האבן זיך אנגעזען פונדערווייטנס. וואס א מינוט שפעטער איז די מענטשן-מאסע געקומען נענטער. זיי האבן זיך שנעל דערנענטערט פון דער ריכטונג פונעם יפו-טויער, און אצינד מארשירט לענגאויס דער שבטי ישראל גאס. אט האבן זיך שוין געזען די אויסגעשטרעקטע העק און אייזנס - די דעמאלטיגע פרימיטיווע געווער-מיטלען - ווען עס דערטראגן זיך די קולות: "איטבאך אל יאהוד! איטבאך אל יאהוד! (אויסשעכטן די אידן)".
עס איז זיי אדורך א סקרוך אין די ביינער נאר פון זען דאס. זיי האבן זיך באהאלטן אינעם ווינקל, פארשטעקט אונטער א בוים.
הרה"ג ר' אהרן פישער האט ער געהייסן - איינער פון די יונגעלייט - ער איז געווען א אימיגראנט פון ראמעניע, ער האט מיט יארן פריער געדינט געצוואונגענערהייט אינעם ראמענישן מיליטער. דארט אין ראמענישן מיליטער האט ער זיך געמוזט לערנען צו שיסן מיט א רעוואלווער, און ווען ער איז ארויפגעקומען קיין ארץ ישראל האט ער עס מיט זיך מיטגענומען כל צרה שלא תבא. אצינד האט ער עס ארויסגענומען פון די באהעלטעניש וואו עס איז ביז היינט געלעגן אן עס צו געברויכן ביז היינט, ארויסגייענדיג פון מאה שערים מיט אזא מורא'דיגע מסירות נפש.
ר' אהרן האט פארמאגט א ספעציעלן חוש אין צילן, ער איז געווען ממש א שארף צילער. אצינד האט ער זיך איינגעשטעלט דעם לעבן מיט דרייסטקייט צו פרובירן ניצן דעם חוש אויף צו ראטעווען זיך און אלע זיינע שכנים.
דער צעהיצטער המון אראבער האט זיך שוין אנגעזען גאנץ נאענט, און יעצט האט מען שוין דערקענט, ווי אין שפיץ פון זייער מחנה גייט דער שעיך מיט א אויסגעשטרעקטער האק, ווי א גענעראל פירנדיג הינטער זיך די מחנה פון אראבער.
ר' אהרן האט טיילווייז פארדעקט איין אויג, ווען זיין גאנצער קערפער איז פארשטעלט פון דעם ברייט-פארצווייגטן בוים, בלויז זיין האנט פלאך האט ארויסגעשטעקט ווען צווישן די פינגער ליגט דער שיסער, ער האט ארויסגעבליקט פון צווישן די צווייגן און זיך געגרייט צוזאמען מיט דעם וואס זיינע ליפן האבן געשעפטשעט א הייסע תפילה צום באשעפער און דאן האט ער ארויסגעשאסן איין איינציגע קויל ווען ער רעכנט אויס פונקטליך וואו ער וויל עס זאל דערגרייכן.
און עס האט געצילט פונקט צום פינטל, אזוי ווי דער שעיך האט די גאנצע צייט געהאלטן אין איין שרייען רציחה-לאזונגען קעגן די אידן, איז זיין מויל געווען נאכאנאנד אפן, אט דאס האט ר' אהרן אויסגערעכנט אויסצוניצן די געלעגענהייט אז דער איינער קויל זאל דערגרייכן זיין ציל גענוג פאטאל, נאך איידער זיי וועלן אניאגן צו רעאגירן, עס זאל דעם שעיך אינגאנצן אומשעדליך מאכן: דער קויל האט געטראפן זיין וועג גראד אין דעם אפענעם מויל פון דעם הויפט. וואס איז פארוואונדעט געווארן, א שטראם בלוט האט זיך געגאסן פון זיין מויל און ער איז אנידערגעפאלן אויף דער ערד מאכטלאז.
די אראבער האבן געוואלט צולויפן צו אים, אים געבן הילף, אבער דאן האט זיך געהערט א געשריי פון דער מחנה: באלד וועלן די אידן אנפאלן אויף אונז און שיסן, זיי וועלן אונז אלע אויס'הרג'ענען! א שרעק איז באפאלן די אראבער און זיי האבן אנגעהויבן זיך צוריקציען, און אין גרויס איילעניש צעטראטן איינער דעם צווייטן, פיל פון זיי זענען פארוואונדעט געווארן און ביז א קורצע צייט איז נישט געבליבן קיין זכר פון די גאנצע מחנה.
דארט אין ווינקל אין זייער באהעלטעניש, זענען נאך אלץ געזעסן די צוויי יונגעלייט צוזאמענגעפרעסט, פון זייער באהעלטעניש האבן זיי קלאר געזען די אויסטערלישע געשעעניש, זיי האבן נאר געווארט ביז עס איז זיכער אז די סכנה איז בעזר ה' פארביי און ווען אויף די גאנצע לענג פון שבטי ישראל גאס האט זיך אראפגעלאזט א טאָטאַלע שטילקייט, זענען זיי לאנגזאם ארויסגעקראכן פון אונטער'ן בוים.
זיי זענען שנעל געלאפן צוריק צו מאה שערים, ר' אהרן פישער האט זיך שטילערהייט אריינגעשלייכט אין זיין הויז ווי גלייך ער וואלט אין ערגעץ נישט געווען. ער האט נישט געפונען פאר וויכטיג עמיצן צו אינפארמירן וואס ער האט יעצט געטאן, אפילו נישט פאר זיינע גאר נאנטע פאמיליע מיטגלידער. ברוך ה' די סכנה איז אינגאנצן פארביי, דאס איז דער עיקר.
יעצט האט מען אין מאה שערים געקענט פריי אפאטעמען, עס האט נאך געדויערט א וויילע ביז מען האט זיך אפגעכאפט פון דעם גרויסן שרעק און אין א קורצער צייט ארום איז מאה שערים צוריק אויפגעלעבט געווארן, די געשעפטן האבן זיך צוריק געעפנט, יעדער האט ווייטער געקויפט און דאס געווענליכע גערודער פון די הכנות צום שבת קודש האט ווידער פארפולט די לופט.
מען וואלט נאך ביז היינט נישט געוואוסט ווער עס האט מיט אזא העראאישן טאט געראטעוועט דעם גאנצן ישוב פון מאה שערים, ווען נישט וואס מיט פיל יארן שפעטער איז ר' אהרן'ס זון: מרן ראב"ד העדה החרדית רבי ישראל יעקב פישער זצ"ל, געקומען אויף א באזוך צו א געוויסן דאקטער און יענער האט אים געפרעגט אויב ער איז א זון פון ר' אהרן פישער ז"ל און ווען דער ראב"ד זצ"ל האט אים געענטפערט אז יא, האט ער אים אויסגעזאגט אז ער איז געווען צוזאמען מיט זיין טאטן, דעמאלט ווען ער האט זיך איינגעשטעלט זיין לעבן צו ראטעווען די מאה שערים'דיגע אידן פון א גרויזאמער פאגראם.
ערשט דעמאלט'ס האט מען זיך דערוואוסט דורך וועמען און ווי אזוי עס איז געקומען אויף מאה שערים אט דער גרויסער נס.
די פינפטע אימיגראציע פון יידן קיין ארץ ישראל איז געווען פון אזיע, מזרח אייראפע און א טייל פון צענטראל אייראפע איבערהויפט פון דייטשלאנד. דאס איז פארגעקומען צווישן די יארן נאך פרעות תרפ"ט (1929) ביז ווען עס האט אויסגעפלאצט דער צווייטער וועלט קריג (ה'תרצ"ט; 1939). אין די אימיגראציע זיינען געקומען קיין ישראל ארום 300 טויזנט יידן.
אין די אימיגראציע זיינען געקומען פארמעגלעכע און אויפגעקלערטע מענטשן אנדערש ווי די פריעריגע אימיגראציעס, און דאס האט זייער געהאלפן צום עקאנאמישן אנטוויקלונג אין לאנד.
‫מאָלדאװע ("Republica Moldova", רוסיש: Република Молдова) איז אַ לאנד-איינגעשלאסן לאַנד אין דרום-מזרח אייראפּע, צווישן רומעניע צו מערב און אוקראינע צו צפון, מזרח און דרום. איר הױפּטשטאָט איז קעשענעוו.
ווערנט דער מיטל אלטער, רוב פון דער היינטיגער טעריטאריע פון מאלדאווע איז געווען א טייל פון דער פרינציפאליטעט פון מאלדאוויע. אין 1812, האט די רוסלענדישע אימפעריע אנעקסירט דעם מזרח טייל פון דער פרינציפאליטעט און געגעבן א נאמען בעסאראביע. צווישן 1856 אין 1878, האט מען צוריקגעגעבן דעם דרום טייל צו מאלדאוויע. אין 1859 איז זי געווארן פאראייניגט מיט וואלאכיע צו פארמירן די מאדערנע רומעניע.
מאלדאווע איז געווארן א מיטגליד פון די פאראייניגטע פעלקער אין מערץ 1992.
מאלדאווע ליגט כמעט אינגאנצן צווישן צוויי טייכן, דער נעסטער און דער פרוט.
די הויפט שטעט אין מאלדאווע זענען קעשענעוו, טיראספאל און באלטי.
לויטן צענזוס פון 2004, זענען 75.8% פון די באפעלקערונג מאלדאוואנער (2,564,849) און 8.3% (282,406) אוקראינישע. יידן זענען געווען 3608. דער צענזוס האט נישט איינגעשפארט די טעריטאריע פון טראנסניסטריע.
נבלה איז א כשר'ע בהמה וואס מען האט נישט געשחטן לויט דער הלכה, אדער עס האט גע'פגר'ט.
אין דער תורה שטייט אז מען טאר נישט עסן. קיין נבילה. אויסער דעם איז דא א מצוה צו געבן נבילה פלייש פאר א הונט אלס אן הכרת הטוב אז ביים ארויסגיין פון מצרים האבן די הינט נישט געבילעט.
געוויסע יידישע טראדיציאנעלע זאגן (איבערהויפט פאר קינדער) אז ווען מען עסט נבלה איז דאס מטמטם דעם מח.
די ערשטע עליה (וואס הייסט פויערס עליה) איז געווען די ערשטע גרופע פון ארום 25 טויזנט ציוניסטישע אידן וואס האבן עמיגרירט פון מזרח אייראפע און תימן קיין ארץ ישראל אין די נייע צייט צווישן די יארן ה'תרמ"א; 1881 - ה'תרס"ג; 1903. (דענסמאל איז ארץ ישראל געוועזן אונטער דער אטאמאנישער אימפעריע.)
פאר די אימיגראציע איז געוועזן נאך גרופעס וואס האבן עמיגרירט קיין ארץ ישראל ווי צ.ב.ש. בעלי התוספות אימיגראציע און תלמידי הגר"א אימיגראציע, אבער זיי האבן עמיגרירט אלס רעליגיעזע סיבות און נישט נאציאנאלישע סיבות אויף צו גרינדן א זעלבסטשטענדיקע יידישע מדינה.
די אימיגראציע האט פאסירט בשעת ווען ווולגארערע יידן (ארום 3.5 מיליאן) האבן עמיגירט פון מזרח אייראפע צו אנדערע לענדער פון דער גארער וועלט איבער הויפט צו די פאראייניקטע שטאטן פון אמעריקע, האבן א קליין טייל פון זיי עמיגירט קיין ארץ-ישראל.
די סיבות פון די אלגעמיינע אימיגראציע איז געווען אלס די ענגשאפט וואס איז געווען אין אייראפע פון וועגן די שנעלע וואקסונג פון די דעמאגראפיע (ליינט דארט) און אויך אלס די שרעקלעכע רדיפות און פאגראמען וואס די גויים האבן גערודפט די יידן.
רוב פון די עמיגראנטער האבן צום סוף זיך צוריקגעקערט קיין אייראפע, און נאר א טייל פון זיי איבערהויפט די תימענער (2.5 טויזנט) זיינען געבליבן אין ארץ-ישראל.
א פערטל פון די עמיגראנטערס זיינען געוועזן פויערס וואס האבן געארבייט אין לאנדווירטשאפט. ביי די עמיגראציע איז געגרינדעט געווארן 28 דערפער, פון זיי: ראשון לציון, פתח תקוה, ראש פינה און נאך...
די אַרגענטינע, אפיציעל די אַרגענטינער רעפובליק ("רעפובליקאַ אַרכענטינאַ"), איז אַ פעדעראלע רעפובליק אין דרום־מזרח דרום אַמעריקע. זי איז דאס צווייטע גרעסטע לאנד אין דרום אמעריקע לויט פלאך מאס. זי געפינט זיך צווישן די אנדן אין מערב און דעם דרום אטלאנטישן אקעאן אין מזרח. זי גרענעצט פאראגוויי און באליוויע צו צפון, בראזיל און אורוגוויי צו צפון־מזרח, און טשילע צו מערב און דרום. איר הױפּטשטאָט איז בוענאס איירעס.
ארגענטינע האט א שטח פון 2,780,400 קוואדראט ק"מ, און איז דאס אכט-גרעסטע לאנד אין דער וועלט, דאס צווייט-גרעסטע אין לאטיין אמעריקע, און דאס גרעסטע שפאניש-רעדנדע. דאס לאנד איז צעטיילט אין 23 פראווינצן, וואס יעדער איינער האט זיין אייגענע קאנסטיטוציע.
אין 1861 איז דאס לאנד געווארן ארגאניזירט ווי א פעדעראציע פון פראווינצן מיט בוענאס איירעס אלס הויפטשטאט.
ארגענטינע האט די דריטער גרעסטע עקאנאמיע אין לאטיין אמעריקע, און איז א מיטגליד אין די גרופע 15 און גרופע 20 הויפט עראנאמיעס פון דער וועלט. אויך איז ארגענטינע א גרינדער מיטגליד פון די פאראייניגטע פעלקער, די וועלט באנק און די וועלט האנדל ארגאניזאציע.
דער נאמען "ארגענטינע" שטאמט פון לאטייניש וואס מיינט זילבער, אלס דעם וואס דער ערשטער מענטש וואס האט אנפלעקט די געביט אין יאר 1516 איז געפארן דארט צו זוכן זילבער.
אייראפעער זענען ערשט געקומען אין דער ארגענטינע אין יאר 1502 מיט אמעריגא וועספוטשי. אין 1776 איז געגרינדעט געווארן דאס וויצעקעניגרייך פון ריא דע לא פלאטא מיט זיין הויפטשטאט אין בוענאס איירעס. די בריטישע האבן אינוואדירט דאס לאנד צוויי מאל, אין 1806 און 1807, אבער אן דערפאלג.
אין 1810 זענען געקומען צו ארגענטינע די נייעס אז דער מלך פון שפאניע פערנאנדא דער זיבעטער איז געווארן אראפגעווארפן דורך דער ארמיי פון נאפאלעאן. אום 25סטן מיי 1810 האבן די פארשטייער פון דער שטאט בוענאס איירעס אויפגעשטעלט דעם ערשטן אדמיניסטראטיוון ראט (La Primera Junta). דעם 9טן יולי 1816 האט מען פראקלאמירט אפיציעל אין דער שטאט טאקאמאן אז די פאראייניגטע פראווינצו פונעם לא פלאטא טייך זענען אומאפהענגיק פון דער שפאנישער רעגירונג. אין 1817 איז דער ארגענטינער גענעראל חאסע דע סאן מארטין אריבערגעגאנן די אנדן כדי צו באפרייען טשילע און פערו פון שפאנישער הערשאפט, און מיט דעם האט ער געשאפט א סוף צום שפאנישן סטראש אויף ארגענטינע׳ס זעלבשטענדיקייט.
אין 1912 האט דער פרעזידענט, ראקע סאענז פעניא, איינגעפירט געהיימע וואלן פאר אלע מאנצבילן. אין די וואלן פון 1916 איז היפאליטא יריגאיען געוויילט געווארן פרעזידענט.
אין די 1920ער יארן איז ארגענטינע געווען דאס זיבעטע רייכסטע לאנד אין דער וועלט, אבער שפעטער איז זי אראפגעגאנגען.
אין 2003 האט מען געוויילט נעסטאר קירשנער פרעזידענט, און אונטער אים האט די עקאנאמיע פון לאנד זיך סטאבליזירט. אין 2007 האט מען געוויילט זיין ווייב, קריסטינע פערנאנדעז דע קירשנער פרעזידענט אנשטאט אים, און אין 2011 האט מען זי געוויילט פאר א צווייטן קאדענץ.
ארגנעטינע איז דאס אכטע גרעסטע לאנד אין דער וועלט לויט שטח. זי געפינט זיך אין דרום אמעריקע און גרענעצט פאראגוויי און באליוויע צו צפון, בראזיל און אורוגוויי צו צפון־מזרח, און טשילע צו מערב און דרום.
ארגענטינע איז לאנג 3,900 ק"מ (2,500 מייל) פון צפון צו דרום, און 1,400 ק"מ (870 מייל) פון מזרח צו מערב (מאקסימום).
טאפאגראפיש צעטיילט זיך ארגענטינע אין דריי טיילן: די פרוכפערע פלוינען פונעם פאמפאס אין צענטער פון לאנד, וואו געפינט זיך די רייכע לאנדווירטשאפט פון ארגענטינע; דאס הויכלאנד פון פאטאגאניע אין דרום און די אנדן בארגקייט לענגאויס דעם מערב גרענעץ מיט טשילע, וואס אנטהאלט דעם העכסטן פונקט אין גאנץ אמעריקע, דער בארג אקאנקאגוע אין מענדאזא, וואס איז הויך 6,962 מעטער איבערן ים שפיגל. דער נידריגסטער פונקט אין ארגענטינע איז לאגונא דעל קארבאן, 105 מעטער נידריגער פונעם ים שפיגל, וואס איז דער נידריגסטער פונקט אין די מערב און דרום האלבקיילעכער פון דער ערד.
שטעט.
די גרעסטע שטעט אין ארגענטינע זענען בוענאס איירעס (באפעלקערונג 3,050,728), קארדאבע (1,372,000), ראזאריא (1,242,000) און מענדאזא (885,434).
ארגענטינע איז א פעדעראלע קאנסטיטוציאנעלע רעפובליק, געפירט דעמאקראטיש. די רעגירונג זיצט אין בוענאס איירעס. דער היינטיקער פרעזידענט איז קריסטינע פערנאנדעז דע קירשנער.
פראווינצן.
ארגענטינע איז א פעדעראציע פון 23 פראווינצן און איין אויטאנאמישע שטאט, בוענאס איירעס. יעדער פראווינץ האט זיין אייגענע קאנסטיטוציע.
ארגענטינע האט נאטירלעכע רעסורסן בשפע, א גוט געבילדעטע באפעלקערונג, אן עקספארט אריענטירטן לאנדווירטשאפט סעקטאר און א דיווערציפיזירטע אינדוסטריעלע באזע. די עקאנאמיע פון ארגענטינע איז די דריטע גרעסטע אין לאטיין אמעריקע.
ארגענטינע איז איינע פון דער וועלטס פירנדע אנטוויקלדיקע לענדער און איז א מיטגליד אין די G-20 הויפט עקאנאמיעס.
אינדוסטריע.
אין 2012 איז פאבריקאציע געווען 20.3% פונעם ברוטא אינלענדישן פראדוקט. די פירנדיקע סעקטארן זענען געווען: עסן־פראצעסירן, געטראנקען און טאבאק פראדוקטן; אויטאס; טעקסטיל און לעדער; כעמיקאלן און אפטייקווארג; שטאל, אלומיניום און אייזן; מעבל; פלאסטיק און רייפן; און גלאז און צעמענט.
דער גרעסטער אינדוסטריעלער צענטער אין ארגענטינע איז קארדאבע, וואן ס'געפינט זיך מעטאל־ארבעט און פאבריקאציע פון אויטאס.
אין 2013 האט ארגענטינע געהאט 5.57 מיליאן באזוכער, ראנגירנדיק דער הויפט טוריסן־ציל אין דרום אמעריקע, און דער צווייטער אין לאטיין אמעריקע נאך מעקסיקא. די טוריסטן האבן אריינגעברענגט א הכנסה פון 4.41 ביליאן אמעריקאנער דאלארן אין 2013.
אויטאסטראד אין בוענאס איירעס (Av. General Paz)
א פראכט שיף פארן ראזאַריא-וויקטאריא בריק.
ארגענטינע האט מער ווי 230,000 ק"מ (144,000 מייל) פון גאסן (אחוץ פריוואטע דארפישע גאסן), פון זיי 72,000 ק"מ (45,000 מייל) זענען ברוקירט און 1,575 ק"מ (980 מייל) זענען אויטאסטראדן. עטלעכע הויפט שטעט זענען באהאפטן דורך פילשפאלירן אויטאסטראדן און מ'האלט אין איין בויען מער. איבערן גאנצן לאנד זענען 9.2 מיליאן וואגנס איינגעשריבן אין 2008 (230 פאר א 1000 באפעלקערונג).
דאס באן נעצווערק האט אינגאנצן א לענג פון 34,059 ק"מ (21,170 מייל). נאך יארצענדליגער מיט א דינסט וואס איז געווארן כסדר אפגעשוואכט און אומגענוג אויפהאלטונג, האט מען פארמאכט די מערסטע צווישנשטעטיגע פאסאזשיר דינסטן אין 1992 ווען מ'האט פריוואטיזירט די באן געזעלשאפט, און טויזנטער ק"מ פון שינעס (נישט גערעכנט אויבן) זענען ארויס פון באניץ. צווישנשטעטיגע באן דינסטן ווערן ווידער-אקטיווירט, און אויך די בוענאס איירעס אונטערגרונט באן ווערט שטארק באניצט.
די בוענאס איירעס מעטרא, וואס האט אנגעהויבן אין 1913, איז געווען די ערשטע אונטערגרונט סיסטעם אין לאטיין אמעריקע און דעם דרום האלבגלאבוס. אויף אירע 55 ק"מ פון גערעלסן פארן קנאפע 900,000 פאסאזשירן טאג טעגלעך.
ארגענטינע האט אומגעפער 11000 ק"מ פון שיפֿיקע וואסער וועגן, וואס טראגן מער פראכט ווי די באנען. דאס איז כולל א ברייט נעצווערק פון קאנאלן. ארגענטינע האט בריווח נאטירלעכע וואסער וועגן; די מערסטע באקאנטע זענען די ריא דע לא פלאטא, פאראנא, אורוגוויי, ריא נעגרא און פאראגוויי טייכן.
ארגענטינע האט דריי נאבעל פריז געווינער: בערנארדא הוסיי, סעזאר מילשטיין און לואיס לעלואר.
ארגענטינע האט א נוקלעארן פראגראם; זיי האבן געבויט דעם ערשטן פארש רעאקטאר אין 1957. אויך איז ארגענטינע טעטיק אין קאסמאס פארש.
די באפעלקערונג פון ארגענטינע איז צאמגעשטעלט בעיקר פון די אפשטאמלינגען פון אימיגראנטן, מערסטנס פון שפאניע און איטאליע, און אויך פראנקרייך, דייטשלאנד, רוסלאנד, בריטאניע, די שווייץ און די סקאנדינאווישע לענדער. קרוב צו 90 פראצענט פון דער באפעלקערונג זענען ווייסע קאווקאזן.
פראקיש איז שפאניש די שפראך פונעם לאנד, וואס כמעט אלע ארגענטינער רעדן. אנדערע שפראכן וואס מען רעדט אין ארגענטינע זענען ענגליש (מער ווי 40% פון דער באפעלקערונג פון לאנד), איטאליעניש (1.5 מיליאן מענטשן), אראביש (1 מיליאן מענטשן), דייטשיש (400,000 רעדער) און יידיש (200,000 רעדער).
ארגענטינע האט די גרעסטע באפעלקערונג פון יידן אין לאטיין אמעריקע, און די 7ט גרעסטע אין דער גארער וועלט.
רעליגיע.
די ארגענטינער קאנסטיטוציע גאראנטירט רעליגיעזע פרייהייט. 76% פון ארגענטינער זענען קאטאליקן. דעם 13טן מערץ 2013 האט מען געוויילט אן ארגענטינער קארדינאל פויבסט, מיטן נאמען "פראנציס". ער איז געווען דער ערשטער פויבסט פונעם קאנטינענט פון אמעריקע, און דער ערשטער נישט־אייראפעאישער פויבסט אין 1272 יאר.
געבוירן.
י"ד חשוון - רבי אהרן יהודא לייב שטיינמאן, גרויסע ראש ישיבה אין בני ברק (נפ' ה'תשע"ח)
רעפערענץ מיינט די צוזאמשטעל פון איין זאך מיטן צווייטער דורך א נומער אדער סימבאל אז זיי געהערן צוזאמן אפילו זיי זענען צושפרייט.
עס איז אויך דער סדר צו לייגן רעפערענץ, א מענטש מיט טעלעפאן נומער, אויף א רעזומע ביי וועמען מען האט געארבייט בעפאר דעם צו קענען זיי רופן און פרעגן וועגן זיין ארבעט.
ביבליאָגראַפֿיע איז די שטודיע פֿון ביכער, ווער עס זענען זייערע מחברים, אין וועלכע יאָרן זיי האָבן געלעבט, ווען און אין וועלכע באַדינגונגען די ביכער זענען אַרויס.
עס איז א ליסטע פון ווי ער האט דאס געזאגט; ווען ער האט דאס געזאגט; פארוואס האט ער דאס געזאגט; אבער אזוי ווי מען קען נישט אריינפאקן אלע אינפארמאציע אינעם תוכן הענין, מאכט מען א נומער און דאס דינט ווי א רעפערענץ אויפצוקוקן די פרטים איבער דעם מקור.
דער טייל פון א ספר וואס לייגט צוזאם אלע מקורות פון ווי ער נעמט דאס, אין די מער הלכה ספרים איז דאס אויפן זעלבן בלאט, אבער אין די וועלטליכע ספרים איז דאס אין די סוף ספר, און מיט נומערן דאס צו רעפערענצן.
זעהט פאר הילף וויאזוי דאס צו טאן אין וויקיפעדיע ארטיקלן.
מנחם מאזוז איז א פרומער חוזר בשאלה אדוואקאט, זיין טאטע איז געוען א רב, ער איז דערהויבן געווארן צו דינען אלס דער ארץ ישראלדיגער הויפט לויער דאס הייסט אלס אטוירני זשענעראל.
זייענדיג פארמישט אין אלע לעגאלע דעבאטעס, איז ער געווארן פארהאסט ביי פרומע וואס ווילן ארויפצווינגן די תורה און הלכה דינים אויף די געזעלשאפט איבער די פרייע מאדערנעם געזעץ.
פּערו () איז א לאַנד אין דרום אַמעריקע. זײַן הױפּטשטאָט איז לימאַ.
מיט א באפעלקערונג פון עטלעכע 30 מיליאן פארשוין, איז פערו דאס פערט גרעסטע לאנד לויט באפעלקערונג אין דרום אמעריקע. די וואוקס פון באפעלקערונג איז אראפ פון 2.6% א יאר אין 1950 צו 1.6% אין 2000.
אומגעפער דריי פערטער פון די איינוואוינער זענען שטאטסלייט. די גרעסטע שטעט זענען לימא, קייאו, ארעקיפע (Arequipa), טרוכיא (Trujillo), טשיקלאיא (Chiclayo), פיורע (Piura), איקיטאס (Iquitos), קוסקא (Cusco), הואנקיא (Huancayo), און טשימבאטע (Chimbote).
אומגעפער 45% פון די באפעלקערונג זענען אינדיאנער, מערסטנס אייניקלעך פון די אינקא, טייל פון זיי היטן זייער ספעציעלע קולטור און זייער טראדיציאנעלן לעבנסטיל.
סאציאלע פאביע אדער סאציאלע אנגסט / פאניק (;) איז א גייסטיקע קרענק, פון א מענטש וואס פארכט איבערן מאס פון צו זיין באטראכט און אפגעשאצט ביי אנדערע אין א סאציעלער צושטאנד. ווי צום ביישפיל ציטערט ער צו רעדן עפענטליך, אדער זיך צוזאמענטרעפן געמיינשאפטליך. דאס ווערט פארעכטן אלס א כראנישע פאביע קרענק, ווייל אין יעדער סאציעלער צושטאנד איז ער איבערמאסיק זעלבסט-באוווסט (ד.ה. ער טראכט פון זיך איבער די נארמאלע מאס).
אָפט-מאל פילן זיי אז מענטשן באטראכטן זיי ווירקליך מיט זיבן אויגן, און דערפאר פילן זיי זיך זייער נידעריק און באזארגט מיט וואס זיי טוהען נעבן מענטשן. זייער שרעק קען זיין אזוי הארב, אז עס קען זיי ווירקליך באשעדיקן זייער ארבעטן פאר פרנסה, גיין אין שולע, און זייער אלגעמיינער סאציעלער לעבן אין פארשיידענע אקטיוויטעטן.
דער אונטערשייד פון סאציעלע אנגסט צו סתם שעמעוודיקייט איז מיט דעם וואס דער סאציאל-פארכטער ווערט געשעדיקט פונקציאנאליש מיט דעם וואס ער איז צוריק-געהאלטן פון זיין אקטיוו אין וועלכער סאציאלער צושטאנד.
די מאס פון דער פאביע איז נישט גלייך ביי יעדן, עס איז דא אן אונטערשייד צווישן מענטשן אין ווי אָפט זיי מאכן דאס מיט, און אין וועלכע סארט צושטאנד. צום ביישפיל קען א גרויסער זינגער אדער אקטיאר פון איין זייט שטיין אויף די בינע און שפילן פאר א גרויסן עולם, און פון דער צווייטער זייט ליידן פון סאציאלע פאביע אין סיי וואסערע סאציאלע צושטאנד.
סאציאליזם איז א סאצאיאלער און עקאנאמישער גאנג וואס איר געדאנק איז צו פארגלייכן די שטעלע פון אלע מענטשן. זיי פארטוען זיך איבער הויפט אין עקאנאמיע מיטן סאציאלן אייגנטום פון די מיטלען פון פראדוקציע.
סאציאלע דעמאקראטיע איז א פארעם פון סאציאליזם וואס מישט עלעמענטן פון קאמוניזם און קאפיטאליזם. אין אזא סיסטעם טוט די רעגירונג נעמען פארמעגן פון רייכע מענטשן איבערצוגעבן די ארעמעלייט, אבער מענטשן האבן די רעכט צו האבן אייגענע ביזנעסער און פריוואטע פארמעגן. אין די לענדער וואס פירן א סאציאלע דעמאקראטיע ווערן עטלעכע דינסטן קאנטראלירט פון דער רעגירונג, ווי למשל בילדונג, באהויזן און פובליקע טראנספארטאציע. צו צאלן פאר די דינסטן נעמט שטייערן פון דער באפעלקערונג.
די וואס האלטן פון דער סיסטעם פון פירן די עקאנאמיע ווערן גערופן "סאציאליסטן".
Windows Vista (װינדאָס װיסטאַ) איז דער נאמען פון דער אפערירן סיסטעם וואס מייקראסאפט־Windows האט באפרייט אנהייב 2007. די אפערירן סיסטעם באדינט פערזענלעכע קאמפיוטערס (פארן הויז און פארן געשעפט), שויס קאמפיוטערס, און ווי א מעדיע צענטער. פאר זיין אנמעלדונג (ט"ו תמוז ה'תשס"ה; דעם 22סטן יולי 2005), איז Vista געווען באקאנט מיטן קאדנאמען Longhorn.
י"ז חשוון ה'תשס"ז; דעם 8טן נאוועמבער 2006 איז דער אנטוויקלונג פון Windows Vista געווען גענצליך, און אין א באפרײַוּנג געשטעל; מײַקראָסאָפֿט האט דערקלערט אז די געפלאנטע דאטע צו אים פראדוקטירן פאר דער וועלט איז י"א שבט ה'תשס"ז; דעם 30סטן יאנואר 2007.
די דאזיקע באפרייונג איז געקומען 5 יאר נאכן Windows XP באפרייונג. דאס איז די לענגסטע צייט־ציהונג צווישן אפערירן סיסטעמען וואס מייקראסאפט האט פראדוצירט ביז דאן.
Windows Vista קומט מיט עטלעכע נייע פראדוקטן, פון זיי די Windows Mail, Windows Sidebar און נאך.
די וועראַזאַנא נערויס בריק () איז א טאפעלטע שטאק אויסגעצויגענע בריק וואס פירט פון ברוקלין קיין סטעטן איילענד אין ניו יארק איבער די טייל וואסער וואס הייסט נערויס. די נאמען איז נאך די איטאליענישע זוכער זשיאוואני די וואראזאנא די ערשטע באוואוסטע אייראפעאישער זוכער צו קומען איבער ניו יארקער וואסערן. די בריק האט א מיט-שפאן פון 4260 פוס לאנג, און איז געווען די לענגסטע בריק פון די צייט וואס מען האט דאס געענדיגט אין 1964 ביז 1981. עס איז היינט די זיבעטע לענגסטע בריק אין די וועלט און די לענגסטע אין אמעריקע. די בריק - צוליב איר גרויסקייט - קען געזען ווערן אין א יעדע בארא פון ניו יארק סיטי, כמעט אלע שיפען וואס קומען קיין ניו יארק אדער ניו זשערסי האפןס מוזען אונטער פארן די בריק. עס איז אויך באוואוסט אלס די אנפאנג פון די ניו יארק סיטי מאראטאן.
די בריק געהערט פאר ניו יארק סיטי אונטער די טרייבארא בריזש און טונעל אויטאריטי. די שנעל שטראז אינטערסטעיט 278 פארט אריבער אויף דער בריק. די בריק באהעפט די סטעטען איילענד עקספרעסוועי מיט די גואוונעס עקספרעסוועי. די וואראזאנאו צוזאמען מיט די אנדערע דריי הויפט בריקן פון סטעטען איילענד האבן באשאפן א נייע גרינגערע וועג פאר מענטשן פון ניו זשערסי צו פארן קיין ברוקלין און לאנג איילענד.
די בריק איז געווען די לעצטע גרויסע ארבעט פון דעמאלטסדיגע ניו יארק סיטי פארקס קאמישינער ראבערט מאסעס וואס ער האט שטארק געוואלט אז דאס זאל געבויעט ווערן כדי צוציענדיגען די עקספרעסועי סיסטעם אין ניו יארק וואס איז אויך געווען בעיקר אים צו פארדאנקן.
די דיזיין פון דער בריק איז געווען דורך אטהמאר אמאנן וואס האט אויך דיזיינד רוב פון די אנדערע ניו יארק סיטי בריקן איינגעשלאסן די זשארזש וואשינגטאן בריק, ביאין בריק, בראנקס וויטסטאון בריק, טרייבארא בריק, און די טראגס נעק בריק. דאס איז געווען זיין לעצטע פראיעקט.
ווען מען האט פלאנירט די בריק איז געווען א שטיקל טומעל ביי די איינוויאנער פון בעי ריזש וואס האבן געוויאנט אויף די פלאץ ווי די בריק שטייט וויבאלד זיי האבן דארט געוויאנט און זיי האבן זיך נישט געוואלט אוועקצוען.
מען האט אנגעפאנגן בויען די בריק דעם 13טן אויגוסט 1959. און די אויבירשטע שטאק האט זיך געעפענט דעם 21סטן נאוועמבער 1964 פאר איבער $320,000,000. די אונטערשטע שטאק האט זיך געעפנט דעם 28סטן יוני 1969. די בריק איז דאן געווען די לענגסטע בריק אין דער וועלט איבערנעמענדיג די טיטל פון די גאלדען געיט בריק ביז 1981 ווען די האמבער בריק אין ענגלאנד האט דאס איבערגענומען.
באנוץ.
די איינוועג אפצאל אויף צו נוצן די בריק - וואס מען באצאלט אויף די מערב ריכטונג פארענדיג פון ברוקלין אויף סטעטען איילענד - איז $9.00 פאר קארס און $4.00 פאר מאטארביציקליך. איזיפאס באנוצער באקומען א הנחה פון $1.00 פאר קארס און $0.50 פאר מאטארביציקליך. פאר איינוויאנער פון סטעטען איילענד איז דא א נידריגערע פרייז.
ביז 1986 איז די אפצאל אפגענומען געווארן אויף ביידע ריכטונגען, אבער נאך טענות פון די איינוויאנער אז דאס וואס קארן דארפן זיך אפשטעלן צופיל שעדיגט די לופט האט מען געמאכט די פאצאל נאר אויף איין ריכטונג.
די ארגינעלע פלענער פון דער בריק האבן געהאט א וועג פאר מענטשן און ביציקלען, אבער די פלענער זענען קיינמאל נישט פארווירקליכט געווארן. אין אקטאבער 2003 האט מעיאר מייקל בלומבערג צוגעזאגט ער וועט זען וואס קען געטאן ווערן דאס צו פארווירקליכען.
װענעזועלע (), אפיציעל די באליוואַרישע רעפובליק פון ווענעזועלע (שפאניש: "República Bolivariana de Venezuela"), איז אַ פעדעראלע רעפובליק אויפן צפון בארטן פון דרום אַמעריקע.
דאס לאנד גרענעצט גייאנע צו מזרח, בראזיל צו דרום און קאלאמביע צו מערב. צו צפון־מזרח זענען די אינזלען פון טרינידאד און טאבאגא. איר הױפּטשטאָט איז קאראקאס.
עס האט פיל נאטורליכע אוצרות אין זיך, אבער דער הויפט אוצר ביי איר איז נאפט, דאס איז איר קוואל פון רייכטוהם, זי פארמאגט עטלעכע הונדערטער טורעמס מיט גרויסע גראב מאשינען פון ווי מען גראבט פיר און צוואנציג שעה א טאג אסאך נאפט וואס ווערט פארקויפט אין אויסלאנד ספעציעל צו די פאראייניקטע שטאטן, דעריבער האט ווענזועלע א שטארקע איינפלוס אין אפעק, ווי אלע לענדער וואס פארקויפן נאפט זענען מיטגלידער. חוץ דעם פארמאגט זי אויך נאך אוצרות ווי גאלד, קופער, אייזן, זאלץ. אויך האט דאס לאנד פארשידענע מיני פיש, וואס איז א גרויסער באשעפטינגוגט פאר די ארימע איינוואונער פון דאס לאנד.
איר הויפט שפראך איז שפאניש, זי פארמאגט בערך 12 מיליאן מענטשן. איר הויפטשטאט איז קאראקאס ווי עס וואוינען איבער 3 מיליאן מענטשן. אויך וואוינען דארט אסאך פארמעגליכע רייכע יידן מיט פראכטיקע אידישע געמיינדעס, וואס זענען וואויל באקאנט אין דער וועלט מיט זייערע מעשי צדקה וחסד.
אין ווענעזועלע געפינט זיך דער העכסטער וואסער פאל אויף דער וועלט דער ענגעל וואסער פאל, עס איז טאקע שמאל און עס גיסט זיך פון איר ווייניג וואסער, אבער דאך איז עס די העכסטע, עס גייט אראפ פון א הויך פון 980 מעטער.
דער פאליטישער מצב אין ווענעזועלע איז וויבאלד דאס מערהייט פון פאלק לעבן אין גרויס ארעמקייט עס איז דא א גרויסע צווישענשייד צווישן די ארימע און רייכע וועלכע זענען לערך צוואנציג פראצענט פון די באפעלקערונג, די ארימע באפעלקערונג איז זייער בייז אויף די רייכערע און באטראכטען די העכערע קלאס אלס גנבים און שווינדלער און זאגן דאס איז וויבאלד אמעריקא העלפט די רייכע, דעריבער איז אויפגעשטאנען יוגא שאוועז וועלכער האט גוט פארשטאנען דעם מצב און האט געפרעדיגט אז די רייכע און אימפארליסטישע אמעריקע בראש פון בוש איז שולדיג אין אלעס, ער איז געווארן פרעזידענט פון ווענעזועלא און זייט דעמאלטס רייסט ער אראפ אמעריקא און פרעזידענט בוש מיט וואס ער קען. ער באטראכט זיך א קאמפאטישן פאר א אמעריקע, און פרויבירט צוזאעמענעמען אלע שונאים פון אמעריקא צו זיין פאראייניקט קעגן איר, אזעלכע מדינות ווי קובא אין עקסטרעמע אראבישע לענדער זענען זייע בעסטע פריינד.
זי הייסט ענדליך צו דעם נאמען ווענעציע, וויבאלד אין יאהר ה'רצ"ט זענען די איטאליענער אהין אנגעקומען, זיי האבן געזען הייזער אויף שטאנקן ארויסגעשטעקט פון די וואסער עס האט זיי דערמאנט פון דער באוואסטער שטאט אין איטאליע, ווענעציע, וואס אירע גאסן זיינען פיל מיט וואסער, דערפאר האבן זיי גערופן דאס פלאץ ווענעזועלע, וואס מיינט די קליינע ווענעציע.
אַ ראָבאָט איז אַן אויטאָמאַטישע מענטש-געמאַכטע מאַשין וואס האט אריינגעבויט א פראגראם וואס קאנטראלירט זיין באוועגונג.
דאס ווארט "ראָבאָט" ווערט דערמאנט צום ערשטן מאל אין א דראמע פונעם טשעכישן דראמאטורג קארל טשאפעק.
דער באגריף פון א געמאכטן באשעפעניש וואס קען זיך פירן ווי א מענטש האט מען שוין אויסגעטראכט אין די אוראלטע צייטן.
דער וויסנשאפטלעכער שרייבער אייזיק אסימאוו האט געשריבן און געפארשט דעם ענין פון ראָבאטן.
דער אפטייל פון טעכנאלאגיע וואס באהאנדלט ראָבאָטן הייסט ראָבאָטיק.
ראָבאָטן ווערן געניצט אין פאבריקן פאר שניידן, שווייסן און נאך ארבערט.
סורינאַם, אפיציעל די רעפובליק פון סורינאם (,), איז אַ לאַנד אין צפון פון דרום אַמעריקע. ער גרענעצט פראנצויזישע גויאנע צו מזרח, גויאנע צו מערב, בראזיל צו דרום, און דעם אטלאנטישן אקעאן צו צפון. זײַן הױפּטשטאָט איז פּאַראַמאַריבאָ.
אין יאר 667' האבן די האלענדער פארכאפט דעם שטח פון ענגלאנד, אין יאר 700' האט איר ענגלאנד צוריק דעראבערט און אין יאר 815' איז זי אפיציעל - דורך א פרידנס-אפמאך אין פאריז - צוגעטיילט געווארן צו האלאנד און א יאר שפעטער איז עס אריבער אין זיין רשות. סורינאם איז געבליבן א האלענדישע קאלאניע ביז 1954, ווען ער איז געווארן א מיטטייל־לאנד פונעם קעניגרייך פון די נידערלאנדן, מיט גלייכן סטאטוס אזוי ווי האלאנד און די האלענדישע אנטילן. דעם 25סטן נאוועמבער 1975 האט סורינאם פארלאזט דעם קעניגרייך פון נידערלאנדן צו ווערן אן אומאפהענגיק מדינה, אבער מיט נאענטע עקאנאמישע, דיפלאמאטישע און קולטורעלע פארבינדונגען מיט האלאנד.
אין די צייט פון די ציווילע קריג, האבן אסאך אנדערע לענדער נאכגעפאלגט דעם ביישפיל און באפרייט די שקלאפן. איינע פון זיי איז געווען סורינאם. דעמאלט האט אויסגעפעלט נאך ארבעט-הענט, ממילא האט מען אריבערגעברענגט אסאך ארבעטער פון די דערנעבנדיגע אינדיע. מען שאצט אז אין די יארן פון 873' ביז 916' זענען אריבער פיר און דרייסיג טויזנט ארבעטער געקומען פון אינדיע אליינס, און זיי זענען שוין דארט פארבליבן אויף שטענדיג.
די איצטיגע באפעלקערונג באשטייט פון קעראלעס (וואס איז א געמיש פון ניגערס [פעך שווארצע] און מולאטן), אינדיער יאוואנא כינעזער און נאך.
ווען מען קומט אהן אינעם לופטפעלד פון פּאראמאריבא באמערקט מען א גרויסן טאוול וואס דערציילט אביסל סטאטיסטיק פון די איינוואוינער און רעכנט אויס זייער רעליגיע און צאל, וואס דערגרייכט צו איבער צוואנציג: מאכמעדאנער, פּרעסביטעריאנער, לוטעריאנער, הוסיאנער, רומיש-קאטויליש, גריכיש-קאטויליש און נאך. ביי איזרעאל ווערט אויסגערעכנט 850 לויט די סטאיסטיק, אבער עקספערטן זאגן אז דער ציפער איז שטארק איבערגעטריבן.
דער קלימאט איז א טרוקענע און פייכטע און ווען עס רעגנט (געווענליך עטליכע מאל א טאג) קען מען ממש דערשטיקט ווערן פון היץ. נאכמיטאג זענען די געשעפטן געשלאסן צוליב די גרויסע פייכטקייט.
אויך איז דארט פארהאן גאר אסאך קאמארעס וועלכע פירן ארום פארשידענע מחלות
יודן און יודישקייט.
שפירן פון יודישע פארגאנגענהייט פירן צוריק צו אזוי ווייט ווי אין 632' ווען לויט די אפיציעלע אינפארמאציע פון דער האלענדישער געשיכטע זענען אין דעם יאר אהינגעקומען א קליינע גרופע פארטוגעזער יודן מיט די ערשטע ענגלישע קאלאניסטן.
אסאך יודן זענען אהינגעקומען וועלנדיג אנטלויפן פון די אינקוויזיציע. דער גובערנאטאר האט די יודן איבערגעגעבן א באזונדערע געגנט, וועלכע מען האט דאן גערופן די יודישע סאוואנא, וואו יודן האבן געהאט אן אייגענע אויטאנאמיע וועלכע האט עקזיסטירט כמעט צוויי הונדערט יאר. נאך היינט צו טאג קען מען דארט זעהן איבערבלייבענישן פון יענע צייט.
יודן האבן דאן געהאט אן אייגענעם פירשט וועלכע האט געהייסן דוד הנשיא, אור אור איינקלעך פון דער משפחה געפינען זיך נאך דארט ביזן היינטיגן טאג. איינער פון זיי איז ד"ר נאסי, א בארימטער מעדיקער אינעם רעגירונגס-שפיטאל.
עקװאַדאָר, אפיציעל די רעפובליק פון עקוואַדאר (), איז אַ דעמאקראטישע רעפובליק אין צפון־מערב דרום אַמעריקע. עקוואדאר גרענעצט קאלאמביע צו צפון, פערו צו מזרח און דרום, און דעם פאציפישן אקעאן צו מערב.
דער פרעזידענט איז ראַפֿאַעל קארעאַ זייט 2006.
אין דעם שטח פון היינטיקן עקוואדאר איז פריער געווען אן אינדיאנער קעניגרייך, וואס איז איינגענומען געווארן דורך דער אינקא אימפעריע אין 1470. אין 1533 האט שפאניע איינגענומען עקוואדאר.
צו מיינט איר הערן? אדער סטאפ אדער ער
הער איז אן אויבער בעל הבית איבער א באדינער מען נוצט דאס נאך היינט צוטאגס פארן אנרופען איינעם בלשון כבוד צוליב איר טראדיציאנאלער מיינונג פון חשיבות.
טשילע (), אפיציעל די רעפובליק פון טשילע (), איז אַ לאַנד אין דער מערב זייט פון דרום אַמעריקע. איר הױפּטשטאָט איז סאַנטיאַגאָ. זי באדעקט א לאנגן שמאלן שטח צווישן די אנדן אין מזרח און דעם פאציפישן אקעאן אין מערב. זי גרענעצט פערו צו צפון, באליוויע צו צפון־מזרח און ארגענטינע אין מזרח. די פאציפישע בארטן־ליניע איז לאנג 6,435 ק"מ.
דער צענטער טייל פון טשילע האט צוויי גרויסע שטעט, סאנטיאגא און וואלפארייסא, און האט א מיטלענדישן קלימאט, מיט דורכשניט טעמפעראטורן פון 28°C אין יאנואר און 11°C אין יולי.
טשילע"ס צפון מדבר אנטהאלט גרויסע מינעראל-פארמעגן, בעיקר קופער. דרום טשילע איז רייך אין וועלדער און האט א קייט פון וואולקאנען און אזערעס. דער דרום בארטן שליסט איין א סך קאנאלן, האלבאינזלען און אינזלען.
דעם 22סטן אפריל 2015 האט זיך אויפגעריסן דער קאלבוקא וואולקאן.
די באפעלקערונג פון טשילע איז 16.9 מיליאן (2009); פון זיי וואוינען 10 מיליאן אין צענטער טייל פון לאנד. א גרויסער טייל פון דער באפעלקערונג קומט פון איטאלינעשער און שפאנישער אפשטאמונג. 63% זענען קאטאליקן, 10% פראטעסטאנטן, און א קליינער טייל זענען יידן.
גאנץ דרום טשילע ווערט גערעכנט א טייל פון פאטאגאניע.
טשילע האט אן אומאפהענגיקע געריכטיקע מאכט כולל אן אפעליר־געריכט און דאס העכסטע געריכט פון טשילע.
אין דעם צענזוס פון 2002 האט טשילע געהאט א באפעלקערונג פון 15.1 מיליאן מענטשן. פון זיי וואוינען 40% אין סאנטיאגא און די ארומיקע געגנטן.
טשילע האט א פילעטנישע געזעלשאפט. א מערהייט פון דער באפעלקערונג האבן אן אייראפעאישן אפשטאם, בעיקר שפאניער, ווי אויך דייטשע, איטאליענער, אירישע, בריטישע, שווייצער און קראאטן. לויט גענעטישע אונטערזוכונגען האט אן ערך איין העלפט פון דער באפעלקערונג זיינען מעטיסן, וואס הייסט אז האבן אויך אורעלטערן צווישן אינדיאנער מיט נאך א קליינעם בייטראג פון אפריקאנער. בלויז 8% זיינען געהערן צו אבאריגענען, דערהויפּט מאפוטשע אינדיאנער.
די דייטשע אימיגראנטן וואס זענען געקומען אין טשילע אין די 1850ער יארן האבן זיך באזעצט אין דרום טייל פון לאנד, בעיקר אין וואלדיוויא און לאס אנכעלעס.
אילוסטראציע וואס סימולירט די באַוועגונג פון גאַז מאלעקולן.
גאַז איז אַ צושטאנד פון מאטעריע אין וואָס די מאלעקולן זענען נישט אנגעבונדן נאר זיי זענען ווייַט איינס פון אַנאַנד. אזוי ווי א פליסיקייט, קען גאַז שטראָמען און זיין פֿארעם קען זיך גאנץ גרינג ענדערן.
א דינער איז א פובליק סעודה פאר געליידנטע נדבנים, געמאכט צו ארויפטרייבן געלט פאר געוויסע צוועקן, געווענליך צדקה צוועקן. אדער עס קען אויך זיין פאר פאליטישע קאמפיינס.
עס שטאמט פון דעם ענגלישן ווארט dinner וואס מיינט נאכטמאל, צוליב דעם וואס געווענליך זענען די צאמקומענישן אויפדערנאכט.
יאסיף וויסאריאנאוויטש סטאלין () (כ"ב כסליו ה'תרל"ט; 18טן דעצעמבער 1878 אין גארי, גרוזיע - י"ח אדר ה'תשי"ג; 5טן מערץ 1953), געבוירן יאסעב בעסאַריאניס דזשע יוגאַשווילי, איז געווען א גרוזישער פאליטיקער וואס איז געווארן דער צווייטער געוועלטיקער אויף דעם סאוועטן פארבאנד צווישן די יארן פון ארום ה'תרפ"ב; 1922 ביז זיין שטארבן אין יאר ה'תשי"ג; 1953. ער האט איבערגענומען די פֿירערשאפֿט פונעם סאוועטן פֿארבאנד פון וולאַדימיר לענין. זיין מאדע פון הערשאפט ווערט היינט גערופן סטאליניזם.
ער ווערט פארעכענט פון די גרעסטע מערדער אין דער מאדערנער וועלט, אינאיינעם מיט היטלער, אונטער זיין רעזשים זענען געהרגט געווארן איבער צוואנציג מיליאן מענטשן.
ביז 1937 האט ער שוין געהאט פיר דאטשעס, איינער נישט ווייט פון סאטשי.
סטאלין האט אינוואדירט פוילן אום 18טן סעפטעמבער 1939. דערנאך, ביי דער צווייטער וועלט־מלחמה, האט ער געמאלדן נייטראלקייט, אבער האט אונטערגעחתמ׳עט א שלום־אָפמאַך מיט אדאלף היטלער, פירער פון נאצי דייטשלאנד. ווען דייטשלאנד האט אינוואדירט דעם סאוועטן־פארבאנד האט סטאלין געפירט א בלוטיקע קריג. נאך דער מלחמה האט סטאלין גענומען קאנטראל פון גאנץ מזרח-אייראפע, איינשליסנדיג דעם מזרח טייל פון דייטשלאנד, וואו ער האט אויפגעשטעלט א רייע מארקסיט־לעניניסטישע איין־פארטיי שטאַטן. אזוי האט ער למעשה געהערשט איבער גאנץ מזרח־אייראפע און האט געמאכט דעם סאוועטן־פארבאנד פאר א סופערמאכט.
נאמען.
סטאלין איז געבוירן געווארן יאסעב בעסאַריאניס דזשע יוגהאַשווילי אדער יאסיף דזשוגהאַשווילי. ער האט אנגעהויבן ניצן דעם נאמען "סטאַלין" אין 1912.
יונגע יארן.
יאסעב וויסאריאנאוויטש סטאלין איז געבוירן געווארן אין א קליין הויז פון איין שטוב אין גארי, גרוזיע. זיין פאטער האט געארבעט מאכן אום פאררעכטן שיך. זיין פאטער איז אפֿט געווען שיכור און פלעג פאַטשן זיין ווייב און זיין זון, ביז ער איז געשטארבן אין א געראנגל אין 1890. ווען יאסעב איז געווען יונג האט ער געכאפט פאקן. דאס האט אים איבערגעלאזט מיט שראַמען אויפֿן פָנים. שפעטער האט ער געהייסן ״פֿארבעסערן״ אלע פֿאטאגראַפֿיעס זיינע צו באהאלטן די שראמען. זיין לינקער ארעם איז געווען קערצער פון דעם רעכטן ארעם צוליב אן אקצידענט ווען א פֿאַעטאן האט אים געשטויסן. אין 1888 האט ער אנגעהויבן לערנען אין דער גארי קירכע־שולע, וואו ער איז געווען א געלונגערנער סטודענט. אין אויגוסט 1894 איז סטאלין געווארן א סטודענט אין דעם גלחים סעמינאר אין טיפֿליס (היינט טביליסי). ער איז ווייטער געווען א גוטער סטודענט, אבער ווען ער איז געווארן עלטער האט ער געהאט ווייניגער אינטערעס אין ווערן א גלח און האט געמאלדן אז ער איז אן אטעאיסט. צוזאמען מיט אנדערע חברים אין סעמינאר האט ער אנגעהויבן ליינען ביכער וואס זענען פארבאטן, כולל ״דאס קאפיטאל״ פון קארל מארקס. אין 1898 איז ער געווארן א מיטגליד אין דער מארקסיטישער גרופע מעזאם דאסי (״דריטע גרופע״), א גרוזינישע מארקסיסטישע גרופע. אין אפריל 1899 האט ער פארלאזט דעם סעמינאר אויף אייביג.
רעוואלוציאנער.
נאך ווען ער האט פארלאזט דעם סעמינאר אין 1899 האט ער באקומען א שטעלע ביים טיפֿליס פיזיק־אינסטיטוט. ער האט זיך מיטגעטיילט מיט גרופעס וואס זענען געווען אינטערעסירט אנהייבן א רעוואלוציע כדי אראפווארפן דעם צאר און איינפירן א רעפובליקאנישער רעגירונג. די פאליציי האבן געמאכט אן אבלאַווע אויף זיין הויז 1901 ווען זיי האבן געזוכט נאך מענשטן וואס האבן אנטקעגנגעשטעלט קעגן דער רעגירונג. סטאלין איז אנטלאפן און האט זיך באהאלאטן כדי די פאליציי זאלן אים נישט קענען טרעפֿן. ער האט ארגאַניזירט א קעגן־רעגירונג פראטעסט דעם ערשטן מיי 1901, ווען 3000 מענטשן האבן געקענט די אויטאריטעטן. אין נאוועמבער 1901, האט מען אים געוויילט צום טיפֿליסער קאמיטעט פון דער רוסישער סאציאל־דעמאקראטישער ארבעבס־פארטיי (RSDLP), א מארקסיסטישע פארטיי געגרינדעט אין 1898.
עסן און לאנדווירטשאפט.
סטאלין האט איינגעפירט קאלעקטיוויזאציע פון די פארמס, ד״ה די רעגירונג האט צוגענומען דאס לאנד פון די אלע אייגנטימער פון די פארמס און האט געמאכט פון זיי גרויסע פארמס וואס האבן געהערט צו דער רעגירונג. די קאמוניסטישע באאמטער האבן געהייסן די פארמערס ארבעטן אין די נייע פארמס און איבערגעבן די גארער פראדוקציע צו דער רעגירונג.
קאלעקטיוויזאציע האט נישט געטויגט. אין די יארן 1932–33 איז געווען א הונגער ווען מיליאנען מענטשן זענען געשטארבן. אזוי ווי מ׳האט נישט באצאלט די פֿארמערס גענוג געלט, און סיי ווי אלץ וואס זיי האבן געוואקסן האט די מדינה גענומען, האבן זיי נישט אריינגעלייגט קיין כוחות צו פארבעסערן זייער ארבעט., the workers did not try their best. דאס בעסטע פֿארמען האט געארבעט אויף די גאר קליינע פֿארמס וואס מ׳האט געגעבן צו די פויערן צו וואקסן וואס זיי האבן אליין געווארלט; אויף די קליינע פֿארמס האט מען געלאזט די פויערים האלטן וואס איז געוואקסן דארט. אין יאר 1938 זענען די טיילן פונעם לאנד געווען 4% פון סאוועטישע פארמען. דארט אבער האט געוואקסן 20% פון די ערדפראדוקטן.
אין די יארן 1947–1946 האט פאסירט א צווייטער גרויסער הונגער אינעם ראטנפארבאנד, צוליב א טרוקעניש, פֿארעגערט דורך דער פֿארוויסטונג דורך דער צווייטער וועלט-מלחמה. דאָס תבואה־גערעטעניש אין 1946 איז געווען אינגאנצן 39.6 מיליאן טאן – קוים 40% פֿונעם געטראג אין 1940.
מאסן הינריכטונגען.
כדי פטור צו ווערן פון זיינע קעגנער, וועמען ער האט אנגערופן ״שונאים פון דער ארבערטער־קלאס״, האט סטאלין איינגערפירט די ״גרויסע רייניקונג״. ער האט אריינגעלייגט אין טורמע מער ווי א מיליאן מענטשן, און נישט ווייניגער ווי 700,000 האט מען הינריכטעט צווישן די יארן 1934 און 1939.
צווישן די וואס מען האט הינריכטעט זענען געווען מערסטע פון די גענעראלן אין דער רויטער ארמיי, וואס סטאלין האט געהאלטן זיי פאר א סטראשונג קיין זיין הערשאפט. דאס האט שטארק אפגעשוואכט די מיליטער אין די ערשטע מאנאטן פון דער ווערמאכט׳ס אפֿענסיוו קעגן דעם ראטנפארבאנד אין 1941.
קאָלאָמביע איז אַ לאַנד אין צפון-מערב דרום אַמעריקע, מיט א שטח פון 1,141,748 קוואדראט ק"מ. זי האט א בארטן סיי אויפן אטלאנטישן אקעאן סיי אויפן פאציפֿישן אקעאן. קאלאמביע גרענעצט זיך מיט ווענעזועלע צו מזרח, בראזיל צו דרום־מזרח, פערו צו דרום, עקוואדאר צו דרום־מערב און פאנאמא צו מערב. זי האט 42,888,592 איינוואוינער.
די הױפּטשטאָט איז באָגאָטאַ, און די אפיציעלע שפראך איז שפאניש.
אויך איז דא אין קאלאמביע א פּאָרטשטאָט קארטאכענא, וואס געפונט זיך אין צפון קאָלאָמביאַ, אויף די קאראיבישער ים ברעג, און איז די הויפטשטאט פון דער פראווינץ באליוויאר.
גלידער איבערפלאנצונג איז אריינלייגן אנדערןס אברים אין א מענטש וואס האט פארלוירן זיין איבר אין אן עקסידענט אדער צו נאטורליכע קרענק, געוויינליך קומט דאס פון א טויטן מענטש, אבער געוויסע גלידער ווי א ניר און נאך קען קומן פון א לעבעדיגן.
מען קען טרעפן א היתר.
דער דאקטער דארף געבן זיין דיאגנאזיע ווען דער מענטש איז טויט, און מען דארף זעהן צו דאן איז ער אויך טויט לויט די הלכה.
אויך איז דא א דיון אוואו די נשמה רוהט. אין יעדע גליד עקסטער אדער איז דאס הויפט קווארטירט אין מוח צו אין הארץ.
‫אורוגװײַ (שפאניש: "República Oriental del Uruguay") איז אַ לאַנד אין דרום אַמעריקע. זײַן הױפּטשטאָט איז מאָנטעװידעאַָ. אורוגוויי גרענעצט צוויי גרויסע לענדער, בראזיל און ארגענטינע.
אורוגוויי איז דאס צווייטע קלענסטע לאנד אין דרום אמעריקע, נאך סורינאם.
טאבו איז א געוויסעע באגריף, זאך אדער פעולה וואס איז א סאציאלער איסור, חרם אדער עבירה צו טראכטן דערפון, רעדן דערפון, און זיך פארענען דערמיט. די געזעלשאפט האט דאס פארמיאוסט אן קיין קלארע דעפניציעס און מייסטענס מכוח זיי זענען געבוירן מיט דעם בייעסט מיינונג דערקעגן.
אויב איינער ברעכט די טאבו איז ער אויסן צו ווערן פארשעמט און פארשטיינערט פון די געזעלשאפט.
היינט צוטגאס נוצט מען דעם ווארט אויף א ענין וואס איז אראפגעקוקט אבער די געזעלשאפט וויל נישט רעדן דערפון דאס צו לעגיטימיזירן אן קיין טעם ווייל מען טראכט דאך נישט דערוועגן.
די ענגלישע וויקיפעדיע (ענגליש: "English Wikipedia") ווערט פאררעכענט ווי דער הויפט וויקיפעדיע פראיעקט ווייל דאס איז געווען די ערשטע שפראך אוואו עס האט זיך אנגעהויבן צו פארשפרייטן דער באגריף פון וויקיפעדיע. און אויך ווייל זי איז די גרעסטע. נאך איר קומען די דייטשע וויקיפעדיע און די פראנצויזיש-וויקיפעדיע.
וואקס אין פאפולערקייט.
אויב איר וועט אריינבליקן דארטן, וועט איר באמערקן א וואונדערליכע ענערגיע וואס דארטן בוזשעוועט, אז עס שוין היינט צוטאגס דאס דריטע מערסטע באזוכסטע וועב סייט אויפן גאנצן אינטערנעט. די ענגליש־שפראך וויקיפעדיע איז געגגרינדעט געווארן דעם 15טן יאנואר 2001, און נאך אכט און א האלב יאר, אין אויגוסט 2009, האט זי דערגרייכט דריי מיליאן ארטיקלען. ביים סוף 2011, מיט איבער 500 מיליאן רעגיסטרירטע באנוצער און נאנט צו פיר מיליאן ארטיקלען, איז זי די גרעסטע ענציקלאפעדיע זינט וועלט באשאפונג, מיט אסאך מער אינפארמאציע פון אלע אנדערע ענציקלאפעדיעס וואס האט גענומען יארן און עפאכעס צו שרייבן! וואס גייט דארטן פאר?! וועט איר זיך פרעגן וואס טרייבט אזא אסטראנאמישע וואוקס און אומפארשטענדליכע פאפולערקייט ביי מענטשן דאס צו בארבייטען?
אבער איר וועט באמערקן אז וואס טוען זיי דארטן די באנוצער? לאמיר גיין צו די סאטטיסטיק זייט און עס אנטפלעקט זיך אז דער ארטיקל זשארזש דאבליו בוש איז דאס מערסטע גענדערט און רעדאגירט דארטן. [http://en.wikipedia.org/wiki/Special:Mostrevisions]
יידישע וויקיפעדיע צוגאנג צו זיי.
וויבאלד דאס איז די צווייטע שפראך פאר רוב אידיש רעדענדער.
גייאַנע (), אפיציעל די קאאפעראטיווע רעפובליק פון גייאַנע, איז אַ לאַנד אין דרום אַמעריקע. זי גרענעצט סורינאם צו מזרח, בראזיל צו דרום און דרום־מערב, ווענעזועלע צו מערב און דעם אטלאנטישן אקעאן צו צפון.
די העכסטע בערג אין גייאנע זענען בארג אַיאַנגאַמע (2,042 מעטער), מאנטע קאבוריי (1,465 מעטער) און בארג ראריימע (2,810 מעטער – דער העכסטער בארג אין גייאנע) אויפן בראזיל-גייאנע-ווענעזועלע דרייפאכיקן גרענעץ-, א טייל פון דער פאקאריימע בארגקייט.
פרעפערענץ מיינט אז איר האט א פערזענליכער געפיל אנדערשט ווי די אלגעמיינער מענטש אדער אפילו די זעלבער ווי זיי האט דאס נישט מיט זיי נאר פערזענליך.
ווי למשל איר האט ליעב אדער סתם אזוי אויסגעוויילט צוליב אן אנדער סיבה איין זאך; מענטש; באגריף און ענין מער פון זיין חבר דאס צווייטער.
מען נוצט דאס ביי א טעם און די עס איז דא פאלקס ווערטל "על טעם וריח אין להתווכח". ווייל דאס איז א פערזענליכע געפיל וואס קען נישט זיין א אנגענומענער געפיל פאר אלעמען.
האַנט גראַנאַט (ענגליש: Hand grenade) איז ווי א באמבע וואס מ'שיסט דאס און ביים טראסק ערשט עקספלאודריט דאס.
דער מעכאניזם איז א שווערער אבער דאס ארויסציען דעם פין, און אפלאזן דעם האלטער מאכט אז די אויפרייס שטאף זאלן אנהייבן קאכן, וואס דאס ברענגט אז די גראנאט זאל פלאצן, עס געדויערט פיר סעקונדעס אז עס זאל פלאצן, און עס שעדיקט אין די פינעף אין פערציג פוס, פון ווי עס איז געפאלן.
עס זענען פאראן גראנאטן וואס זענען נישט געמאכט אומצוברענגן, צב"ש קאלירן פאר סימנים, אדער פארשפרייטן ווילדע ראיאטן,
ראקלאנד קאונטי () איז א געגנט [וואס אזא געגנט הייסט אין אמעריקא א 'קאונטי'] וואָס געפונט זיך אינעם 'האָדסאָן וואַלי' אין שטאט ניו יארק, אין די פאראייניגטע שטאטן פון אמעריקע.
אין ראקלענד קאונטי געפונען זיך גרויסע יודישע צענטראלען, אין די שטעט ווי סאפערן, ניו סיטי, וועסלי הילס, ערמאנט, וואו ס'איז דא א ריזן יודישע באפעלקערונג. און די באקאנטע חרדישע וואוינערטער, ווי ניו סקווירא אין ספרינג וואלי, און כתר ווילעדש אין מאנסי.
די הויפטשטאט פון ראקלאנד איז ניו סיטי, וואו עס געפונען זיך די שטאטישע רעגירונג ביוראס, די 'קאונטי' געריכט הויז, די פאליציי הויפט-קווארטיר און דאס גלייכן.
די שטעטלעך אין ראקלענד.
ראמאפא, האוואסטרא, אראנדזשבורג, קלארקסטאון, סטאוני פוינט
ר' שלמה משה עמאר איז געווען דער ספרדישער הויפט רב (רב הראשי) פון ישראל פון תשס"ג ביז תשע"ג.
ער איז געבוירן אום ה'תש"ח אין מאראקא און איז ארויף קיין ישראל אין יאר ה'תשכ"ב.
ער איז באוווסט אלס א רב וואס איז מיקל און מתיר שווערע פראבלעמען אין הלכות נישואין.
די זויגערס (ענגליש: "Mammals") זענען א גרופע פון די זעלבע "סארט" פון אלע בעלי חיים וואס איז כאראקטעריזירט מיט דעם וואס זיי האבן האר, דריי הערן-ביינער און זייערע נקבות געבן ארויס מילך פון זייער ברוסט-דריז. דער גרעסטער בעל חי אויף דער ערד, דער בלויער וואלפיש, איז א זויגער.
זיי זענען געוויינליך האריג, און ווארעם בלוטיג. אויך האבן זיי שווייס דריזן.
אלגעמיינע זויגערס האבן פיר פיס און לעבן אויף דער ערד, אבער טייל לעבן אין דעם ים, אין דער לופט, אין ביימער אדער אונטער דער ערד, און טייל האבן צוויי פיס.
די גרעסטע גרופע פון זויגערס זענען די פלאצענטאלן, וואס ביי זיי האבן די טראגעדיקע נקיבות א פלאצענטא דורך וועלכן זיי דערנערן דעם עמבריאן.
סאציאל דעמאקראטיע איז א רעגירונג־מעטאד וואס איר געדאנק איז צו גלייכרעכטן אלע בירגער אין דער מדינה סאציאלאגיש מיט דעם וואס די רעגירונג צווינגט יעדן בירגער צו צאלן שטייער פון וואס ער פארדינט, און מיט די געלט טוט די רעגירונג העלפן די שוואכערע בירגער. די מדינה העלפט זיי זיך אנטוויקלען און זיי געבן א פאטענציאל צו וואקסן עקאנאמיש.
אנדערש איז דער ליבעראלישע צוגאנג, וואס האלט אז דער עיקר גלייכרעכטיקייט דארף זיין בעגרעניצן נאר צו פאליטישע פֿירערשאַפֿט, ווצ"ב לאזן יעדן־גלייך שטימען ביי די וואלן, און רעכנען יעדע שטימע גלייך אָן דיסקרימיניטרן צווישן פארשיידענע סארטן מענטשן, און די רעגירונג דארף נישט גלייכרעכטן די בירגער עקאנאמיש און סאציאלאגיש.
דעיל קארנעגי (24סטן נאוועמבער, 1888 – 1טן נאוועמבער, 1955), פריער קארנאגי, איז געווען א שרייבער און רעדנער וואס האט זיך אפגעגעבן צו אנטוויקעלן די הלכות בין אדם לחבירו, דאס הייסט וויאזוי צו זיך אויפירן מיט אנדערע מענטשן. מיליאנען האבן שוין געליינט זיינע ביכער און מיטגעהאלטן זיינע סעמינארן, בעיקר סעילסלייט, מחנכים און מענטשן וואס ווילן געפעלן און לעבן גוט מיט זייער חברה אדער שלום בית.
די געוועזענע בעלי מוסר פון לעצטן דור, ווי ר' אליהו דעסלער און ר' אביגדור מילער האבן געהאלטן זיין בוך; "ווי צו שאפן פריינד און באאיינפלוסן מענטשן" ("How to Make Friends and Influence People"), וואס האט זיך שוין פארקויפט מער ווי דרייסיג מיליאן קאפיס. אלס א יסודות'דיגער מוסר ספר, ווייל זיי האבן געהאלטן אז זיך אויסצולערנען מידות בין אדם לחבירו קומט בעפאר מדריגות און הייליגע באגריפן און דאס איז דער עיקר ארבעט אין עבודת ה' פון יעדן איד אויף דער וועלט און זיין תכלית אין לעבן.
היינט צוטאגס, לאנג נאך זיין טויט, האלטן נאך אלס אן זיין געניאלער סיסטעם וויאזוי צו העלפן מענטשן אין פארעם פון סעמינארן. און אין ארץ ישראל באטייליגן זיך דערין אסאך חרדים אויכעט.
רוב איז די מערהייט ד.מ. מער ווי העלפט פון א געוויסער טייל.
עס איז דא אזא באגריף פון אחרי רבים להטות, אז אין א ספק ווען מען ווייזט נישט ויאזוי זיך פירן מוז מען גיין נאך רוב, אבער נישט צו שלעכטס.
דעמאקראטיע.
מערהייט איז א שליסל צו אן אמתע דעמאקראטיע, אין אלע געביטן פון א דעמאקראטיש לאנד.
יאַכט (שטאמט פון פלעמיש) איז א קליין שיפל וואס מ ניצט אויף פארוויילונג און אויף שפאצירונג אין דער ים. אזעלכע יאכטן פארן אויף זעגלען און אזעלכע אויף מאטארן.
זעגל־יאכטן.
א זעגל־יאכט קען זיין לאנג פון 6 מעטער ביז העכער פון 30 מעטער. רוב פריוואטע יאכטן זענען לאנג פון 7 ביז 14 מעטער - ס'איז זייער טייער סיי צו בויען סיי צו האלטן א לענגערן יאכט.
פערזאן מיינט יעדן אינידווידואלן מענטש ווען מען באציעט זיך צו זיין אידענטיטעט און זיינע מעשים. אדער אפילו דער מענטש באציעט זיך איבער זיך זעלבסט איז דאס "פערזענליך" און דאס דארף נישט יענעם, ווייל דאס איז פריוואטקייט און יעדער פערזאהן איז בארעכטיגט צו פריוואטקייט.
איינער וואס איז א גרויסער תלמיד חכם אדער גאון אדער עושר רופט מען אן א פערזענלעכקייט ווייל זיין פערזאנע רופט ארויס אסאך חשיבות ביים פובליקום
איז דאס נישט דא קיין ספעציעל רעכטן. אבער עס איז זייער א שטארקער יסוד ביי די בעלי מוסר ווייל די תורה זאגט אונז אז יעדער מענטש איז באשאפן מיט די געשטאלט פון הקב"ה און אויב מען שטודירט נישט וויאזוי צו אומגיין מיט אנדערע פערזאנען, איז דאס א זיכערקייט אז מען קען נישט קענען וויאזוי אומציגיין מיטן באשפער ווייל א אנדער פערזאהן איז א פאקט אז ער לעבט מיט אונז, און איז נישט בלויז א קאנצעפט.
אפגאט (לשון קודש: "עבודה זרה", ווערטלעך: "פרעמעדע דינען") מיינט אין יידישן זין פון ווארט אן אנטי גאט, וואס איין גאט איז דער פארקערטער ווי די אנדערע גאט. און אויב דינען געוויסע מענשטן איין גאט זענען זיי פאר די אנדערע גרופע מענטשן פארעכענט ווי עובדי עבודה זרה וואס דינען אן אפגאט אין זייער מיינונג,- ווייל יענער גאט איז אזוי פאלטש אז ער מאכט אז מען זאך זיך אפקערן פון דעם ריכטיגן גאט.
עס איז פון די דריי הארבסטע עבירות אין דער תורה.
דריקט אויפן בילד צו פארגרעסערן
אַן ערדציטערניש איז א נאטורליכע פלוצלינגע ערשיינונג, ווען די אונטערשטע ארגאנאן וואס האלטן צוזאמען די ערד ווערן צוטיילט, און דאס פאראורזאכט אז די ערד אויף א געוויסע פלאץ שאקעלט זיך שטארק אויף א קורצער צייט–געווענליך א מינוט, און דאס איז גורם שטארק שאדענס, צעווארפט הייזער און אלעס.
ווען עס פאסירט א ערדציטערניש אונטער אן אקעאן קען דאס גורם זיין א צונאמי וואס דאס נעמט צוזאמען דאס וואסער אויף איין פלאץ, און עס שיסט דערנאך אויס מיט א מוראדיגע קראפט און אויב עס פאסירט נעבן א לאנד וועט דאס געווענליך פארפלייצן שטעט און דערפער.
ערדציטערנישן, ווי אויך שטורעמען און וואולקאנישע טעטיקייט, קען מאכן שוואך בארגאראפן, וואס קען ברענגען צו ערדגליטשן און לאווינעס.
מערסטע טעקטאנישע ערדציטערנישן פאסירן אויפן רינג פון פייער, טיף נישט מער ווי צענדליגע קילאמעטער.
ויצא (ארויזאגענדיג: וואַיֵיצֵיי) איז דער זיבעטער פרשת השבוע פון ספר בראשית פון דער תורה.
די פרשה הייבט זיך אן מיטן פסוק, דער טייטש: "און יעקב איז ארויסגעגאנגען פון באר שבע און איז געגאנגען קיין חרן".
ווי עס קוקט אויס פון אט די פסוק, איז זייט יצחק איז אראפגעפארן קיין גרר פון חברון צוליב די הונגער, ווי געשילדערט אין פרשת תולדות, און באלד דערנאך, צוליב די קריגערייען מיט די פאסטעכער פון גרר, איז ער אריבער דערנעבן צו באר שבע, ווי דער פסוק זאגט, איז ער שוין דארט פארבליבן. און די געשיכטע פון יעקס'ס אויסכאפן די ברכות פון עשו האט פאסירט אין באר שבע.
גרר איז ביי דרום-מזרח ארץ ישראל לעבן פלישתים. פלישתים איז היינט בערך ווי עזה איז היינט און אראפציר אריין און די היינטיגע עגיפטן, ביים ים הגדול.
באר שבע איז אויך ביי דרום ארץ ישראל, נאר מער מערב צו.
פון חז"ל זעהט מען אז באר שבע איז דער דרום גרעניץ פון ארץ ישראל, ווי חז"ל דרוקט זיך אויס "מדן עד באר שבע". דן איז גאנץ אויוון ביי צפון, בערך ווי לבנון איז היינט, און באר שבע גאנץ הינטן.
חברון איז ארויפציר פון באר שבע, און די צייטן פון די תורה איז עס געווען א וועג פון דריי טאג פון באר שבע צו חברון.
חרן איז בערך און צפון סיריע, לעבן איראק, דאס איז זייער א ווייטער וועג פון חברון און אוודאי פון באר שבע אין פרקי דרבי אליעזר פרק טז (מהדורת זכרון אהרן עמ' קלד) שטייט אז דער וועג פון חברון ביז חרן איז זיבעצן טאג.
יעצט, ווען יעקב האט זיך ארויסגעלאזט פון באר שבע קיין חרן, איז עס געווען א וועג פון ניינצן טאג.
חז"ל זאגן אז אונטערוועגס קיין חרן איז יעקב פארבליבן פערצן יאר אין דעם ביהמ"ד פון שם ועבר לערנען תורה.
שם ועבר זענען געווען אין ירושלים, ווי דער פסוק זאגט, זאגן חז"ל אז ומלכי צדק איז שם און שלם איז ירושלים.
ויצא
פייוו טאונס () מיינט פינף שטעטלעך, איז א געגנט פון פינף קליינע שכינות'דיגע שטעטלעך אין לאנג איילענד, נו יארק, הארט ביים גרעניץ פון קווינס.
עס איז לעבן דעם פאר ראקעוועי קווינס געגנט, וואו פיל פרומע יידן וואוינען.
עס וואוינען דארט אסאך פרומע מאדערנע רייכע אידן.
די פרומע אידן וואוינען בעיקר אין לארענס, סידערהערסט און וואודמיר.
דער האַמסטער איז א נאָגער װאס לעבט אין גאַנץ אייראָפּע. ער האָט אַ קורצן, דיקן קערפּער, קורצע לאַפּקעס און שאַרפֿע נעגל. זײַן האָר האָט פֿערשיעדענע פֿאַרבען, פֿון אויבען גרויליך-ברוין, דער קאָפּ רויט-ברוין מיט געלע און װײַסע פֿלעקען, דער בויך שװאַרץ, די פֿיס װײַס. ער גראָבט זיך אויס אינעם פֿעלד טיעפֿע לעכער מיט עטליכע אויסגאַנגען.
דער האַמסטער דערנערט זיך מיט אַלערײ פּראָדוקטן, אָבער בשעת די תבואָה װערט צײַטיג אויפֿן פֿעלד, דערנערט ער זיך נור מיט קערנער.
אויף װינטער קלײַבט ער אויף אין זײַן לאָך גרויסע פֿאָרראַטען (ביז 25 קילוגראַם) דערהויפּט פֿון תבואָה-קערנער, אַרבעס, באָב, װײַל דאָס װערט נישט פֿערדאָרבען. די קערנער ברענגט ער פֿון פֿעלד אין זײַנע גרויסע באַקען-טאַשען, װעלכע עפֿענען זיך אינם מויל. אָבער װײַל ער קאָן נישט אָנקלײַבען אַזעלכע גרויסע פֿאָרראַטען, װאָס זאָלען איהם קלעקען אויפֿן גאַנצען װינטער, פֿערברענגט ער דאָס גרטסטען טײל װינטער אין שלאָף.
דער האַמסטער ברענגט גרויס היזק די פֿעלדער, דערצו פֿארמערט ער זיך זייער שנעל. די נקבה װאַרפט צװײ מאָל אין יאָר צו 6-12 שטיק.
עבודת ה' - איז פרומער אידישער באגריף פון די גייסטליכע ארבעט פון אינזין האבן אז אלעס זאל זיין לשמה: ד.ה. פארן באשעפערס וועגן.
עבודה איז לאוו דאווקא פיזיש נאר גייסטיש, אוואו מען האט כוונות און מען ארבעט שווער מיטן מוח צו טאן די ווילן פון די באשעפער און נישט טאן קיין שום עבירה.
עס איז דא ספעציעלע ארבעטן וואס איז פיזיש אויך פארן באשעפער ווי לערנען תורה און דאווענען און טאן אלע אנדערע מצוות אבער די כללית עבודת ה' האלט אן פאר יעדן איד 24 שעות 7 טעג א וואך 365 טעג א יאר און 120 יארן פון לעבן נאכאנאנד. ווייל לויט די תורה פערספעקטיוו איז יעדער באשעפעניש א עבד צום באשעפער, און ער האט אונז באשאפען מיר זאלן אים באדינען. און דאס איז דער ציל פון אונזער לעבן.
עס איז דא אין ספר חובת הלבבות א גאנצער קאפיטל וואס געבט זיך אפ מיט דעם מידה עס הייסט שער עבודת אלוקים.
איי פי (IP - Internet Protocol) אדרעס איז דער אדרעס פון יעדן באזנודערן קאמפיוטער אויף א קאמפיוטער נעצווערק וואס ניצט די IP סיסטעם פאר קאמפיוטער נעאצװערקן. די אינטערנעט ניצט די IP סיסטעם.
א יעדע מאשין וואס נעמט טייל אין א קאמפיוטער נעצווערק וואס ניצט IP - צום ביישפיל קאמפיוטערס, פרינטערס, אדער רוטירערס - האט אן IP אדרעסע.
מען קען דאס באטראכטן ווי א היים אדרעסע אדער א טעלעפאן נומער.
אן IP אדרעס קען זיין אז עס זאל אויסקוקן ווי עס געהערט צו מער ווי איין מאשין דורך א פראקסי אדער רוטירער וואס טוט נעט.
IP אדרעסן ווערן פארוואלט דורך די אינטערנעץ אסיגנירן נומערן אויטאריטעט זיי געבן ארויס גאנצע שטיקער IP אדרעסן צו קלענער פארוואלטערס פון וועלטליכע געגענטער און די געבן דאס פאר גרויסע ביזנעסער אדער ISP.
אן IP אדרעס איז א לאגישער אדרעס, אנדערש ווי א MAC אדרעס וואס איז א פיזישער אדרעס.
ווערסיעס פון IP.
עס זענען היינט דא צוויי ווערסיעס פון IP אין באניץ, IP ווערסיע 4 און IP ווערסיע 6, עס איז דא אסאך חילוקים אין די צוויי, און צוליב דעם וואס ווערסיע פיר ווערט מער באנוצט איז ווען מען זאגט סתם IP מיינט דאס ווערסיע פיר.
IP ווערסיע 4.
"עיקר ארטיקל: IP ווערסיע 4"
IP ווערסיע 4 ניצט נאר 32 ביטס (פיר בייטן) פאר אדרעסעס, און איז דערפאר איינגעצוימט צו 4,294,967,296 (232) מעגליכע אדרעסען. עס זענען אבער דא אדרעסען וואס זענען צוגעטיילט ספעציעל פאר פריוואטע אדרעסן (בערך 18 מיליאן אדרעסען) און צו אויסרופען (Multicast) אדרעסן (בערך 270 מיליאן אדרעסען). די אלע זאכן צוימן איין די וואוקס פון די אינטערנעט, IP ווערסיע 6 וועט דעריבער איבערנעמען.
א משל פון אן IP ווערסיע 4 אדרעס: 127.0.0.1 דאס הייסט א Loopback (פירצוריק) אדרעס און פירט אלעמאל צוריק צו די אייגענע קאמפיוטער.
IP ווערסיע 6.
IP ווערסיע 6 איז די נייע סיסטעם פון IP. ווינדאוס וויסטע, מעק OS X האבן דאס אריינגעבויט אין זיך. אויך אסאך ווערסיעס פון לינוקס האבן דאס אריינגעבויעט. אן IP אדרעסע פון ווערסיע 6 איז 128 ביטס (16 בייטס) וואס אפילו מען זאל ארויסגעבן מיט אביסל אן איבערגעטריבענע מאס, קוקט נישט אויס אז עס זאל א מאנגל אין די נאנטע צונקופט. עס קומט אויס אז עס איז מעגליך דרוך דעם צו האבן
איין פארשער האט געזאגט אויף דעם אז עס קומט אויס אז עס וועט זיין בערך 5000 אדרעסן פאר יעדע מעטער פון די ערדס פלאך. דאס מאכט דאס גענוג און נאך פאר די צונקונפט כאטש א יעדע סעל פאון און קארס און אנדערע פרעזענליכע מאשיןען וועלן ניצען די אינטערנעט.
משל פון IP ווערסיע 6 אדרעסע: 2001:0db8:85a3:08d3:1319:8a2e:0370:7334
ליפא פרידמאן איז געווען יארן לאנג דער מנהל המוסדות פון סאטמאר. ער איז געווען א איידעם בזיווג ראשון ביי הגאון ר' שאול בראך דער קאשויער רב.
אין קרית יואל איז דא א געסל געווידמעט לזכרו, "ליפא פרידמאן דרייוו".
זיין עלצטער זון בערל פרידמאן איז דער היינטיגער ארונים ראש הקהל, און זיין צווייטער זון ר' אברהם פרידמאן איז רעדאקטאר פון די צייטונג.
דזשודאס פריסט אין א קאנצערקט אין 2005
דזשודאס פריסט ("Judas Priest") איז א העווי-מעטאל קאפעליע פון ענגלאנד. די קאפעליע איז געגרינדעט גווארן ארום תשכ"ח (1968) דורך גיטאריסט קעיי. קעיי. דאונינג און באססיסט אייאן הילל. די קאפעליע זענען צווישן די מייסדים פון אריגינאלע העווי-מעטאל, וואס איז שפעטער געווארן "קלאסישע העווי-מטאל". וועגן דיע גרופ'ס השפעה עצומה אויף דער מוזיקאלער סגנון, האבן זיי באקומען דיע כנוי "דיע מעטאל געטער". דער קלאסישער אויפטו פון דער גרופע איז קעיי. קעיי. דאונינג און גלען טיפטאן אויף גיטארעס, ראב האלפארד דער זינגער,און איאן היל אויף באס-גיטאר.
בי ענד עיטש פאטא ווידעא () איז א גרויסע פאטאגראפיע געשעפט און מאנהעטן ניו יארק.
דאס געשעפעט פארקויפט כלערליי פראדוקטן און צוגעהערן וואס האבן א שייכות צו בילדער און ווידעא.
דאס געשעפט איז א שטארק באקאנט געשעפט צווישן די חרדישע פרומע אידן און ניו יארק צוליב וואס די אייגענטימער זענען פרומע חסידישע אידן, און זיי באשעפטיגן הודערטער פרומע אידן און זייער געשעפטן.
דער אייגענטומער איז ר' הערשל שרייבער
דער אנפירער איז דער איש החסד ר' משה שמואל גאלדשטיין.
זיי האבן דריי פילאליען 2 אין מאנהאטן פאר די סטאר און די אפיסעס. און דער וועירהאוז איז אין ברוקלין נעיווי יארד אין וויליאמסבורג
עס ווערט דארטן געשאצט חרדישע ארבייטער איבער 500 אין צאל.
ר' הערשל איז באוואוסט מיט זיין לב טוב ער פלעגט דירעקט קעיר נעמען פון זיינע ארבייטער ער האט קיינמאל נישט געלאזט ארויסווארפן קיין ארבייטער אויב איז מען אים געקומען זאגן אז אן ארבייטער טויג נישט האט ער געזוכט אן ארבייט פאר אים וואס ער טויגט יא.
היינט צוטאגס האט שוין ר' הערשל גארנישט מיט זיינע ארבייטער אנשטאט דעם איז ר' מנשה האראוויטץ וואס גיט זיך אפ מיט די ארבייטער.
די געשעפט האט פארמאגט די ווערהויז אין די נעווי יארד פון ווי די ארדערס זענען ארויסגעשיקט געווארן דארט פלעגן ארבייטן זייער אסאך חרדישע אידן, לעצטענס האט ער געמופט קיין נו זשערסי רוב אידישע ארבייטער פון די נעווי יארד זענען ארויס.
הרב אליעזר יהודה וואלדנבערג (ג' טבת ה'תרע"ו, 10טן דעצעמבער 1915 - ל' חשוון ה'תשס"ז, 21סטן נאוועמבער 2006) איז געווען פון די חשובע פוסקים אין די ת"ש יארן,
רב וואלדנבערג איז געבוירן אין ירושלים אין תרע"ו (1915) צו זיין פאטער רבי יעקב גדליה און זיין מוטער רחל. קורץ נאך זיין געבורט, אין דער ערשטער וועלט מלחמה האבן זיי געדארפט איבערלאזן ארץ ישראל, און זיי האבן זיך באזעצט אין חאלאב, סיריע. ווען זיי זענען צוריקגעקומען אין ירושלים, האט ער אנגעהויבן לערנען אין דער עץ חיים ישיבה.
ער האט ארויסגעגבן 22 בענדער שאלות ותשבות אונטערן נאמען ציץ אליעזר.
ער איז געווען א דיין אין דעם בית דין הגדול אין ירושלים און רב פון דעם שערי צדק שפיטאל.
די ירושלימער קנאים האבן אים געהאסט ווייל ער האט זיך צוגעשטעלט צו הרב צבי פסח פראנק און אנגענומען אן אפיציעלע רבנות שטעלע.
זיין זון ר' שמחה בונם וואלדנבערג איז אויך געווען א גרויסער פוסק וואס האט זיך אויפגעפירט ווי א ירושלים קנאי און האט לוחם געווען קעגן קרית יואל סקול דיסטריקט ביז ער האט ל"ע געכאפט א פאטאלן אנפאל; זינט דעמאלטס הערט מען נישט פון אים.
הרב חיים צבי (הערש) טייטלבוים איז דער סאטמארער רב אין ירושלים, און דער עלטסטער זון פון רבי זלמן לייב טייטלבוים, איינער פון די צוויי סאטמארער רביס. ער איז א תלמיד פון רבי אברהם דוד אטיק.
לעבנס געשיכטע.
רבי חיים הערש איז געבוירן תשל"ג אין דער געגנט וויליאמסבורג, ניו יארק, פאראייניגטע שטאטן, צו זיין פאטער רבי זלמן לייב טייטלבוים, דער סאטמארער רבי פון וויליאמסבורג, און צו זיין מוטער הרבנית חיה שרה, א טאכטער פון רבי משה שפיץ פון ביסטריץ זצ"ל. ביי זיין ברית האט זיין זיידע דער ברך משה זצ"ל איהם געגעבן א נאמען נאך זיין אייגענעם טאטן דער עצי חיים. אלס בחור האט ער געלערנט אין סאטמארער ישיבות אין מאנסי, וויליאמסבורג און אין ירושלים ביי רבי משה אריה פריינד זצ"ל וועלכער האט איהם מסמיך געווען צו ווערן א רב און האט איהם געגעבן א היתר הוראה (ערלויבעניש צו פסק'נען הלכות).
אין יאר תשנ"א, האט ער חתונה געהאט מיט זיין שוועסטער-קינד, די טאכטער פון רבי אפרים לעמבערגער זצ"ל פון מאקאווא בארא פארק, וועלכער איז אויך געווען אן איידעם ביים ביסטריצער רב. אין יאר ה'תשנ"ז נאכדעם וואס זיין טאטע איז געווארן א רב אין ירושלים, האט רבי חיים צבי איבערגענומען זיין פלאץ אלס סיגעטער רב אין וויליאמסבורג. אין יאר ה'תשנ"ט איז זיין טאטע רבי זלמן לייב צוריקגעפארן קיין אמעריקע צו דינען אלס אב"ד סאטמאר וויליאמסבורג, און אנשטאט איהם האט רבי חיים צבי האט מקבל געווען אויף זיך די אויפגאבע צו פירן די ארטיגע ירושלימער סאטמארער קהילה וואס שטיצט און רעספעקטירט איהם גאר שטארק.
אומגעפער פאר פסח ה'תשע"ז האט רבי חיים הערש זיך צוריקגעצויגן קיין אמעריקע צו וואוינען נאענט צו זיין פאטער דער רבי. ער פארט יעדע שטיק צייט באזוכן זיין קהילה. טראץ דעם וואס ער וואוינט אין די פאראייניגטע שטאטן, ווערט ער נאך אלץ פארעכנט אלס סאטמארער ירושלימער רב.
זיין סטאטוס אין סאטמאר און זיינע שטעלונגען.
ער האט א איידעלע באנעמונג, ער דערמאנט זייער אסאך דעם סאטמאר רבי'ן ז״ל (זיין עלטער עלטער פעטער) ביי זיינע דרשות און תורות, און ער ווערט פארעכענט אלס גרויסער קנאי אין ירושלים, און אלס וואס האט צו טון מיט קנאות ווי גיין מוחה זיין קעגן די ציונים אדער זייערע גראבונגען, שיקט ער ארויס זיינע יונגעלייט מוחה זיין, מאנכע רעכענען אים אלס עקסטרעמיסט וואס ערשיינט צו פארשידענע אירועים פון נטורי קרתא און אנדערע קיצונישע ענינים. ער ווערט באטראכט ביי די זאלונים אלס דער "קרוין צירונג" פון סאטמאר. אזוי ווי רבי חיים הערש איז נאך קיינמאל נישט געווען פארמישט אין די חילוקי דעות צווישן די צוויי ברידער, זענען פארהאן אויך פילע ארונים וואס שעצן און רעספעקטירן אים גאר שטארק. ווען ער פארט ארויס קיין ניו יארק און ער האלט א דרשה פאר די חסידים פון זיין טאטע האט ער פיל צוהערער.
אפענער פראקסי איז א געבארגטער אדער געגאנבעטער איי.פי. אדרעסע.
וויאזוי ווייסט מען דאס?
מען קען דאס אליין פרובירן, אין TOOLS אדער פרעפערענצן (געוואנדן אויב דו ניצט IE אדער MOZILLA) און אונטער PROXY לייג אריין די IP און PORT לייג אריין 3128. דאן גיי צו WWW.MYIPADDRESS.COM וועסטו זעהן די IP ADDRESS פון די PROXY.
דער חילוק צווישן סתם פראקסי און אפען פראקסי.
א פראקסי מיינט אז מען נוצט אן אנדער IP אדרעס (די פראקסיס), AOL נוצט פרקאסיס, אבער די AOL פראקסיס זענען נישט OPEN PROXY, א OPEN PROXY איז א פראקסי וואס לאזט יעדעם טאן וואס ער וויל, געווענליך איז דאס געהעקטע קומפיוטערס, דערפאר איז דאס נארמאל צו בלאקן, איך יעצט נישט קיין צייט אבער איך בין זיכער אז די ענגלישע האט א גוטע ארטיקל אויף דעם.
גניבה מיינט אוועק נעמען יענעם'ס א זאך ווען ער זעט נישט. בפניו איז דאס גזילה. איינער וואס גנב'עט הייסט א גנב.
אין די תורה איז דער איסור פון גנבענען איינע פון די עשרת הדברות.
קאפירעכט מיינט אז דער מחבר פון שרייבענגון אדער באשאפער פון יעדע סיי וואסערע שאפונגען ווי מוזיק, קונסט און אזוי ווייטער האבן רעכט דאס צו באגרעניצן איר קאפירונג וואס איז באשיצט פון א געזעץ אז מען טאר דאס נישט קאפירן.
אין ספרים שרייבט מען "כל הזכויות שמורות" אלס מנהג המדינה. אַרבעט וואס מען וויל רעזערווירן די רעכט מיטן סימבאל © (דער בוכשטאב C אין אַ קײַלעך, ראשי תיבות פונעם וואָרט copyright) - און קומענדיק צו די פראַזע "אַלע רעכט רעזערווירט". אָבער אין ישראל און אין רובֿ לענדער, איז עס ניט נייטיק, און די אַרבעט וועט זיין געשיצט אפילו אָן דעם, אויב זי טוט באַגרענעצן פֿאַר אנדערע מאַטעריאַל.
רוב פוסקים האלטן אז דאס איז נישט קיין שום פראבלעם צו קאפירן יענעמס ארבעט ווייל עס איז נישט שייך קיין קנין אויף אינטעלעקטועלן אייגנטום. אחוץ ווען דאס איז געמאכט פאר השגת גבול האט דער קאפירער אן אנדער עבירה.
אויף אידישע ספרים אין דער אלטער היים איז געווען איינגעפירט אז מען האט גענומען פון רבנים אן איסור אז קיינער זאל נישט טארן איבערדרוקן דעם ספר ביז א געוויסן טערמין פון יארן, געווענליך 10 יאר.
ביאגראפיע מיינט די פונטקליכער באשרייבונג פון דער געשיכטע א מענטש. ווען א מענטש שרייבט זיין אייגענע ביאגראפיע וועט דאס גערופן אן אויטאביאגראפיע.
אין אידישקייט איז דאס א גרויסער ענין צו רעדן שרייבן און ליינען אלעס וואס האט צו טאן מיט דאס לעבן פון א גרויסער מענטש צוליב דאס וואס מ'לערנט זיך אראפ פון זיין לעבן גוטע מעלות און מידות.
דאָס אידישע ליכט איז אַ װאכנבלאט אױסגאבע פֿון ירושלים אין ייִדיש. בעיקר מעשה׳ס און אױך אַ ביסל דברי תּורה און דינים.
עס איז מלכתחילה ארױסגעגעבן געװארן דורך בנות ירושלים הײנט צוטאגס איז דאָס אנגערופן באלייכטונגען.
און ראכמאן'ס הײסט אידישער ליכט.
דער הימל, דאס בילד געכאפט פון אן עראפלאן. דא זעט מען אז דער הימל האט פארשיידענע קאלירן
דער הימל איז דער טייל פון דער אטמאספער וואס מען קען זען פון דער ערד אדער פון אן אנדער אסטראנאמישן קערפער. ביי טאג זעט אויס דער הימל פון דער ערד גאנץ בלוי, אבער אין אמת'ן איז דאס ווייל דער לופט טוט צעווארפן דאס ליכט פון דער זון. [http://math.ucr.edu/home/baez/physics/General/BlueSky/blue_sky.html]
ביינאכט זעט אויס דער הימל שווארץ באשפרענקלט מיט שטערן.
בייטאג, ווען נאר דער הימל איז נישט איבערגעוואלקנט זעט מען די זון, און אמאל אויך די לבנה. ביינאכט זעט מען אין דעם הימל די לבנה, פלאנעטן און שטערן.
אנדערער פענאמענען וואס מען זעט אמאל אין דעם הימל זענען וואלקענעס, רעגנבויגן און דאס צפון ליכט.
סאשא באראן כהן אין 2011
סאַשאַ באַראָן כּהן (געבוירן דעם 13טן אקטאבער 1971) איז א יידיש-בריטישער קאמיקער און אקטיאר, וואס האט געוואונען דעo גאלדען גלאב פריז.
זײַן פאטער האט א קליידער געשעפט און זיין מוטער איז געבוירן אין ישראל פון ספרדישן אפשטאם.
ער איז באקאנט אלץ א פאפולערער אקטיאר און זיין לעצטע פילם באראט איז געווען זײן פאפולרסטע פילם.
ער עסט נאר כשר און ענטפערט נישט קיין טעלעפאן אום שבת און שװער האט ער זיך ערלױבט צו גײן אױף סעטארדעי נייט לייו װאס ווערט פראדוצירט שבת. כאטש ער האט נישט קיין פראבלעם מיט נגיעה בנשים.
ער איז א חתן צו איינער פישער אן אקטריסע פון אויסטראליע וואס האט זיך מגייר געווען.
ער קומט יעצט ארויס מיט א נייע מאווי ״דער דיקטאטאר״.
דער דעצעמבער איז דער 12טער און לעצטער חודש פון דעם גרעגאריאנישער קאלענדאר יאר, ער אנטהאלט 31 טעג.
דער נאמען שטאמט פון צען אין דער לאטיין שפראך ווייל לויטן רוימישן קאלענדאר איז דאס געוועזן דער צענטער מאנאט. די ערשטער דריי וואכן פון דעם חודש זענען הארבסט און די לעצטע וואך איז ווינטער.
סרול בֿראָנשטײן (1913, שטעפֿענעשט, בעסאַראַביע – 1943, טאַשקענט, ראַטנפֿאַרבאַנד) – אידישער פּאָעט.
"סרול בראָנשטײן" איז געבױרן געװאָרן אין אַ פֿאַמיליע פֿון אַ בעקער אינעם דאָרף שטעפֿאנעשט אין דרום-מיזרחדיקן טײל פֿון בעסאַראַביע, דעמולט אַ געגנט אין רוסלאַנד און יעצט אין מאָלדאָװע. אין די 1930ער יאָרן האָט ער געװױנט אין בוקאַרעשט, װי ר׳האָט זיך אָנגעהױבן דרוקן אין אידישע צײַטונגען און זשורנאַלן אין רומעניע, אַרײַנגערעכנט ״די װאָך״ (רעדאַגירט פֿונעם פּראָזאַיִקער משה אַלטמאַן) און ״שױבן״ (רעדאַגירט דורכן באַרימטן דיכטער און טעאַטער-דירעקטאָר יעקבֿ שטערנבערג). געדרוקט פּאָעזיִע און ליטעראַטור-קריטיק.
זײַן ערשט פּאָעזיע ביכל "מאָלדאָװע, מײַן הײם" איז אַרױס אין בוקאַרעשט אין 1938 און די צװײטע זאַמלונג "כ'האָב געעפֿנט ברײט די טױערן" - מיט אַ יאָר שפּעטער. אין 1940, װען בעסאַראַביע איז געװאָרן סאָװעטיש, איז בראָנשטײן אַהין קריקגעקומען. ער איז געװען אַ סאָלדאַט אין דער סאָװעטישער אַרמײ בשעת דער צװײטער װעלט-מלחמה, פֿאַרװוּנדיקט געװאָרן אױפֿן פֿראָנט אין 1942 און געשטאָרבן פֿון די דורכגעשאָסענע לונגען-װוּנדן אין אַ מיליטער-שפּיטאָל אין טאַשקענט, מיטל-אַזיע (יעצט אין אוזבעקיסטאַן) דעם װינטער 1943.
בראָנשטײן, סרול
געשעענישן.
באשטימט א יום טוב פאר חב״דסקער חסידים. איו דעם טאג איז דער בעל התניא באפרייט געווארן פון דער רוסישער תפיסה. אומעטום וואו עס געפינט זיך חב״ד חסידים ווערט געפראוועט אין דעם טאג סעודות הודאה.
אין קינעמאטיק (אן אפטיילונג פון פיזיק) איז די פאַרגיכערונג פון א זאך וויפיל די גיכקייט פון דער זאך ענדערט זיך אין א מאס צייט. אין איין דימענסיע איז די פארגיכערונג די ראטע ווי א זאך גייט גיכער אדער פאמעלעכער. אין אלגעמיין, אבער, איז גיכקייט א וועקטאר, און די פארגיכערונג שילדערט די ראטע פון ענדערונג פון סיי די גרייס און סיי די ריכטונג פון גיכקייט. אין אינטערנאציאנאלע איינסן מעסט מען פארגיכערונג אין מעטער א סעקונדע א סעקונדע.
וואו F איז די רעזולטאטישע קראפט אויפן קערפער, "m" איז זיין מאסע און a איז זיין פארגיכערונג.
ווען א קערפער פאלט איבער דער ערד אין פרייען פאל, האט ער א פארגיכערונג פון (בערך) 9.8 מעטער א סעקונדע א סעקונדע. מען איז געוואוינט צו ניצן דעם בוכשטאב "g" פאר דעם נומער.
a>; 1728געאמעטריע (פון; "געא-" "ערד", "-מעטראן" "מעסטן") איז אן אפטיילונג פון מאטעמאטיק וואס פארנעמט זיך מיט פראגעס פון פארעם, גרייס, פארהעלטענישע פאזיציע פון פיגורן און די איינגשאפטן פון רוימען.
געאמעטריע באהאנדלט פארמען (ווי קוואדראטן, דרייעקן און קרייזן) און פונדאמענטאלע סטרוקטורן ווי פונקטן, ליניעס - גלייכע און קרומע, און פלאכער פלאץ.
אין געאמעטריע טוט מען באווייזן פראפאזיציעס ניצנדיק טעארעמען, ווי למשל די קאנגרוענץ געזעצן.
געאמעטריע איז פון די עלצטע צווייגן פון מאטעמאטיק. זי האט אנגעהויבן אנטוויקלען אין מזרח אזיע און אוראלט עגיפטן.
געאמעטריע האט אָנווענדונגען צו פֿיל פֿעלדער, איינשליסנדיק קונסט, ארכיטעקטור און פֿיזיק, ווי אויך צו אנדערע צווייגן פון מאטעמאטיק.
די ערשטע באריכטן וועגן געאמעטריע טרעפֿט מען אין אוראלטע מעסאפאטאמיע און עגיפטן אין דעם 2טן יארהונדערט פֿאר דער ציווילער. אין דעם אנהייב איז געאמעטריע געווען א זאמלונג פֿון אויסגעפֿונענע פרינציפן וועגן, לענג, ווינקלען, שטחים און פֿארנעמען, וואס מען האט אנטוויקלט פֿאר פראקטישע צוועקן אין ערדמעסטונג, קאנסטרוקציע און אסטראנאמיע. די ערשטע טעקסטן וועגן געאמעטריע זענען די עגיפטישע רינד פאפירוס (2000–1800 פֿדצ״ר) און מאסקווע־פאפירוס (בערך 1890 פֿדצ״ר), און די באבילאנישע ליימענע טאָוולען ווי פלימפטאן 322 (1900 פֿדצ״ר). צום ביישפיל, דער מאסקווע־פאפירוס גיט א פֿארמל צו רעכענען דעם פֿארנעם פון אן אפגעהאקטן פיראמיד. שפעטערע ליימענע טאוולען (350–50 פֿדצ״ר) ווייזן אז באבילאנישע אסטראנאמען האבן אויסגעפֿירט טראפעזויד־פראצעדורן צו רעכענען די ארט און מהלך פון יופיטער. די דאָזיקע געאמעטרישע פראצעדורן האבן געפֿעדערט די אקספֿארדער רעכענער, כולל דעם דורכשניט גיך טעארעם, מיט 14 יאָרהונדערטער. אין דרום עגיפטן האבן די אוראלטע נובער געגרינדעט א סיסטעם פון געאמעטריע איינשליסנדיג פֿריערדיגע זון-זייגערס.
אין דעם 7טן יארהונדערט פֿדצ״ר האט דער גריכישער מאַטעמאַטיקער טאַלעס פֿון מילעטוס געניצט געאמעטריע צו לייזן פראבלעמען ווי למשל רעכענען די הייך פון די פיראמידן און די ווייט פֿון שיפֿן פֿונעם ברעג ים. מען זאָגט אויף אים אַז ער איז געווען דער ערשטער וואס האט געניצט א דעדוקטיוון געדאַנקען־גאַנג אָפגעוואנדן צו געאמעטריע, ווען ער האט אַרויסגעפֿירט פֿיר קאראלאַרן צו טאַלעס׳נס טעארעם. פיטאַגאראַס האט געגרינדעט די פיטאַגארישע שולע, וואָס ווערט גערעכנט צו ברענגען דעם ערשטן באַווייז פֿון פיטאַגאראַס׳נס טעארעם, וואָס האט אבער א לאַנגע היסטאריע.
איידאקסאס פון קנידאס (408–בערך 355 פֿדצ״ר) האט אנטוויקלט דעם מעטאד פון אויסשעפונג, מיט וואס מען קען רעכענען דעם שטח און פארנעם פון בייגעוודעקע פֿארעמען. אומגעפער אין 300 פֿדצ״ר, איז געאמעטריע רעוואלוציאנירט דורך אויקלידוס, וועמענ׳ס "עלעמענטן", ברייט געהאלטן דאס מערסט דערפֿאלגרייכע און באאיינפלוסלעכע לערנבוך פון אלע צייטן, האט איינגעפירט מאטעמאטישע שטרענגקייט דורך דעם אַקסיאמען־מעטאד, און איז דער פֿריסטער ביישפיל פון דעם פֿארמאט וואס מען ניצט ביזן היינטיגן טאג אין מאטעמאטיק, מיט דעפֿיניצע, אַקסיאם, טעארעם און באַווייז.
באגריפן אין געאמעטריע.
די פֿאלגנדע זענען פֿון וויכטיקסטע באגריפֿן אין געאמעטריע.
אקסיאמען.
אויקלידוס נעמט אן אבסטראקטן צוגאנג צו געאמעטריע אין זיין בוך עלעמענטן, איינע פון די מערסט באאיינפלוסלעכע ביכער געשריבן אין דער היסטאריע. אויקלידוס האט איינגעפֿירט געוויסע אקסיאמען וואס דריקן אויס ערשטיקע אדער קלאר־אמתע אייגנשאפֿטן פון פונקטן, גראָדן און אייבערפֿלאַכן. ער האט ממשיך געווען שטרענג אָפלערנען אַנדערע אייגנשאַפֿטן דורך א מאַטעמאַטישן געדאַנקען־גאַנג. די כאַראַקטעריסטישע אייגנשאַפט פון אויקלידוסנ׳ס צוגאַנג צו געאמעטריע איז געווען זיין שטרענגקייט, און אט דאָס ווערט גערופֿן היינט "אַקסיאמאַטישע" אדער "סינטעטישע" געאמעטריע. ביים אנהייב פונעם 19טן יארהונדערט האט די ערפֿינדונג פון נישט-אויקלידישע געאמעטריעס דורך ניקאליי איוואַנאוויטש לאבאַטשעווסקי (1792–1856), יאַנאש באליאַי (1802–1860), קארל פרידריך גאוס (1777–1855) און אנדערע געברענגט צו א ווידערבליען פון אינטערעס אין דעם דאזיקן דיסציפלין און, אין דעם 20סטן יארהונדערט, האט דויד הילבערט (1862–1943) געניצט אקסיאמאטישן פֿעסטשטעלן כדי צו שאַפֿן א מאדערנע פֿונדאַציע פֿאַר געאמעטריע.
א קאמיקס פון דער קינסטלער ווינזאר מעקיי ווי דער קליינער סאמי ניסט
קאמיקס איז א ליטערארישע פארעם פון א וויזועלע קונסט צו דערציילן געשיכטעס. עס איז צונויפגעשטעלט פון געמאלעוועטע בילדער וואס זיינען אין אלגעמיין קאמבינירט מיט טעקסט, אפטמאל קומט די טעקסט אין רעדן-באלאנען.
אין אלגעמיין דינט די קונסט צו פאָרשטעלן קאריקאטורן און צו באלוסטיקן די ליינערס מיט קליינע מעשהלאך.
טראנספארט איז אלע מיטלען וואס מען רוקט מענטשן אדער זאגן פון איין פלאץ צום אנדערן. "טראנס" אין לאטייניש איז "אריבער" צוויי פלעצער, און "פארט" איז טראגן.
טראנספארט דארף האבן אן אינפֿראַסטרוקטור ווי למשל גאסן, טראקטן, באן רעלסן, וואסערוועגן, קאנאלן און רערן-ליניעס; דערצו קומען אויך די טערמינאלן ווי וואקזאלן, באן סטאנציעס, אויטאבוס סטאנציעס און פארטן.
די פארשידענע פארמיטלען שליסן איין אויטאס, באנען, בוסן, לופטמאשינען, וואסער-פארמיטלען, לאסטאויטאס, קאסמאסשיפן און ראווערס.
פארדייאונג איז דער פראצעס פון מעטאבאליזם וואס אן ארגאניזם פראצעסירט און נעמט צונויף גרויסע מאלעקולן פון עסנווארג וואס צעגיין נישט אויף קלענערע מאלעקולן וואס צעגיין אין וואסער און ווערן נערשטאף. דאס עסן ווערט צעבראכן מעכאניש אויף קליינע שטיקער און כעמיש דורך ענזימען.
פארדייאונג הייבט אן אינעם מויל, וואו די ציין קייען דאס עסן אויף קליינע שטיקלעך, און דאס שפייעכץ גיט אריין ענזימען. דערנאך שלינגט מען איין דאס עסן דורכן וושט אין בויך אריין, ביז זיי ווערן אריינגענומען אין דער קליינע קישקע און אזוי ווייטער אין די בלוט אדערן.
צעברעכן גרויסע שטיקלעך אויף קליינע שטיקלעך הייסט מעכאנישע פֿארדייאונג. ווען די ענזימען צענעמען דאס עסן אין קליינע מאלעקולן הייסט דאס כעמישע פֿארדייאונג.
פארדייאונג סיסטעם'ס גלידער. וושט איז נומער 1
דער וושט איז דער עסנווארג רער וואס ליגט ביי יעדע ווערטעברעיט מין פון באשעפעניש צו פארבינדן צווישן די האלדז און געדערעם. דאס איז א טייל פון דער פארדייאונג סיסטעם.
דאס עסן נידערט נישט דארטן אראפ מכוח גראוויטי נאר צוליב די מוסקלען וואס פארארבעטן דאס אראפשיקן, און אפילו מען שטייט אויפן קאפ ארבעט דאס פערפעקט.
דאס איז נעבן די ווינט רער און א ספעציעלער אויטאמטישער דעקל פארשטאפט די ווינט רער עס זאל נישט אהין גיין די עסן נאר בלויז צום וושט.
אין משיחין בשעת הסעודה שמא יקדים קנה לושט.
די געבוי פון דער לופטרער.
די לופֿטרער אדער ווינטרער () איז אין אלע ווערטייברעיטס, דאס איז די רער, דורך ווי די לופט גייט דורך פון און דורך די האלדז ביז צו דעם ברוסטקאסטן וואס דאן ווערט דאס צעטיילט קודם אין צוויי גרויסע צווייגען קלענער און ברייטער צעשפרייט אריין אין די לונגען, צו ערמעגליכן דאס אטעמען.
דאס איז נעבן די וושט און א ספעציעל אויטאמטיש דעקל פארשטאפט די לופטרער עס זאל נישט אהין גיין די עסן נאר בלויז צום וושט.
אין משיחין בשעת הסעודה שמא יקדים קנה לושט
צו מיינט איר די ברוסטען פון א פרוי?
דער ברוסטקאסטן (גריכיש: "θώραξ", לאטיין: "thorax") בלאזט זיך אויף ווען מען ברויך אריינאטעמען אַקסיגען.
עס האט זיבן ריפן ביינער פון ביידע זייטן וואס העלפן דאס האלטן אויפגעבלאזן און פעסט ארומנעמענדיג דער וויכטיגעסטער איבר פון דאס לייב און לעבן: דאס הארץ! עס איז איר קעיזש און שיצונג.
אן קיין צולייגן עקסטער קאפ אדער באפעל ארבעט ער פון זיך אליינס אויפצובלאזן יעדע סעקונדע פון זיך זעלבסט.
אין לויט די אומשטענדן ארבעט דאס פלייסיגער למשל ווען מען לויפט אדער גייט ארויף אסאך שטיגן ארבעט דאס שנעלער ווי געוויינליך.
אטעמען איז די ארבעט וואס טראנספערירט אקסיגען אריין אין קערפער און קארבן דיאקסייד ארויס פון קערפער.
מענטשען דורכשניטלעך טוען אטעמען פון 12 ביז 20 מאל אין א מינוט, קינדער טוען שנעלער אטאמען ווי ערוואקסענע, בעיביס קענען אטעמען ביז 40 מאל א מינוט. א פערצען יעריגער בחור אטעמעט אריין בערך 30,000 מאל א טאג.
ווען מען אטעמעט שטארק פארלירט מען וואסער פון קערפער דעריבער איז וויכטיג צו טרונקען פליסיגקייטן בשעת מען מאכט איבונגען.
דאס לעבן פון די רוחניות טייל פון מענטש הייסט נשמה נאך די אטעמען טייל וואס אין לשון קודש הייסט "נשימה", וואס איז שטארק אינטערגאל אין גשמיותדיגער לעבן. אבער היינט צוטאגס וויבאלד מען קען נאך לעבן אן אטעמען צוליב סי.פי.אר. וואס דינט ווי מעכאנישער ווענטאלאציע איז דאס שוין נישט דערקענט אלס טויט אן אטעמען.
די אינעווייניגסטער טייל פון מאגן.
דער מאגן איז דער גליד וואס פארדייט דאס עסן, אינעם פארעם ווי א זעקל.
ער ליגט אויפן אויבערשטען חלק פון דעם בויך און ער איז באהאפטן צום וושט מקבל צו זיין דאס עסן. א מענטש האט נאר איינס אבער בהמות וואס זענען מעלה גרה האבן עטלעכע, ווי למשל א קו האט פֿיר מאגנס.
דער צוועק פונעם מאגן איז צו שטופן דאס עסן אין דער קליינער קישקע אריין. ווען די קליינע קישקע איז פול און איז עוסק אין פארדייען דאס עסן דינט דער מאגן איינצולאגערן דאס עסן.
בויך איז די מיטלסטער טייל פֿונעם מענטש פֿונעם ברוסטקאסטן ביזן פֿוס.
עס אַנטהאַלט אין זיך בעיקר די גלידער פֿונעם פֿאַרדייאונג סיסטעם, ווי דער מאָגן, פּענקריס, די געדערעם און לעבער, אָבער אויך אַנטהאַלט דאָס די נירן און פענכער.
פֿרויען זויג בעלי חיים האָבן דערין די טראכט וואָס האַלט דעם עיבור אין משך פֿון 9 חדשים.
עס אַנטהאַלט אויך מוסקלען און פעטענס.
די געדערעם אדער קישקעס זענען א גליד וואס באלאנגט צו דער פארדייאונגס סיסטעם דאס איז געבויט ווי א לאנגער רער וואס קען זיך אויסציען און איינציען, שטארק איינגעדרייט, דאס ציעט זיך פון די מאגן ביז דאס ארויסגיין דורך דעם פי הטבעת.
עס איז דא צוויי אפטיילונגען די דארע קישקע און די גראבע קישקע.
איר עיקר אויפגאבע איז צו אויסקוועטשען די עסענווארג פון אלע וואסער און דאס פארוואנדאלן אין צואה.
די אויסשטעל פון שטימע קעסטל פון אונטען.
דאס שטימע קעסטל איז דער גליד ביי יעדן זויג בעל חי' וואס זיצט העכער דער לופטרער אין פאדערשטן טייל פון האלדז דארטן ווי דער וושט מיט דער לופטרער צעטיילן זיך, און איר הויפט אויפגאבע איז צו באשיצן די לופטרער.
דאס איז צאמגעשטעלט פון 9 קארטילעדזש שטיקער, וואס צאמגעבינדען מיט מוסקל בענדער.
דאס דינט דורך צו לאזן לופט פון דעם פארניקס אריין אין די לונגען.
דאס איז אויך אחריות אויף דעם אויסשטעל פון טענער פון קול, אויף איר שטארקייט און איר הויכקייט. לויט איר ברייטקייט קענען זיך די שטים בענדער אויסציען און צאםציען.
הענריק איבסן (ט"ו ניסן ה'תקפ"ח - כ"ח אייר ה'תרס"ו; 20סטן מארץ 1828 - 23סטן מאי 1906) א נארוועגישער דראמאטורג, ער האט א סך משפיע געווען אויף דער מאדערנער רעאליסטישער דראמא.
זיין ערשטע פארשטעלונג "קאטלינא" איז דערשינען געווארן אום ה'תר"ח; 1848 ווען ער איז געווען 20 יאר אלט.
ווייכביין איז דער הארטער גומי געוועב מיט וואס די אברים פון די מענטשליכע קערפער פארבינדן די מוסקלען מיט די ביינער, און מיט צוויי ביינער.
עס אנטהאלט נישט קיין בלוט אדערן.
עס איז פאראנטווארטליך אויף די גאנצער סקעלעט פון מענטש זאל זיך האלטן אין פלאץ, ווי איר קלעפּ מאַטעריִאַל. אויך איז דאס דער געוועב פון אויער מיטן נאז.
א סעמי טרײלער (ענגליש: "Semi-trailer"; ווערטלעך: "האַלב-וואַגאָן") איז א סארט שווערער לאסטאויטא וואס ווערט געבויט פון צוויי טיילן: א שלעפער און א וואַגאָן.
דער פאדערטייל איז דאס איינסל וואס שלעפט דער הינטערטייל, דער וואַגאָן וואס מען טשעפעט צו עס זאל דאס שלעפן. לויט די שווערקייט פון דער לאסט אזויפיל רעדער האט דאס ביז 18.
מען נוצט בלויז דיזל פאר דעם.
זיין מאטאר קען אנטרייבן 450 ביז 600 פערד-מאכט.
א לאַסטאויטאָ אדער לאַסטמאַשין איז א גרויסער אויטא וואס ווערט באנוצט צו פירן לאסט און געצייג פון איין פלאץ צום צווייטן. מערסטנס ניצן לאסטאויטאס דיזל. לאסטאויטאס קענען זיין גרויס אדער קליין, אבער מערסטנס זענען זיי די גרעסטע פארמיטלען אויך די גאסן.
עס זענען פאראן לאסטאויטאס גרעסער פון בוסן, מיט גרויסע מאטארן פון 350 פערדקראפט אדער מער, וואס קענען פארן גיך אויף די אויטאסטראדן.
א ראד (רעדל פאר א קליינער ראד) איז א רינדעכיגער אביעקט, וואס צוזאמען מיט אן אַקס ערלויבט זיך דאס צו דרייען מיט דער מינדעסטער רייבונג, און ווערט באנוצט געווייטנלעך אין טראנספארט.
אויטאמאביל ראד.
מיט'ן אויסטרעף פון דעם אויטא איז איז דאס ראד געווארן איינע פון די הויפט קאמפאנענטן פון יעדע אויטא און אנדערש קען עס נישט פארן.
דער אינהאלט פון א ראד.
די ערשטע זאך איז וויכטיג צו פארשטיין אז א ראד פון אן אויטא איז אנדערש ווי אלע אנדערע סארטן רעדער וואס פארמאגן לופט. א ראד פון א ביציקל איז א רינדיגע גומע וועלכע אנטהאלט אין זיך א גומענער באלאן וועלכע ווערט אנגעפילט מיט לופט. א ראד פון אן אויטא באשטייט פון צוויי טיילן: דער אייזערנער ראד און די גומענע דעק וואס הייסט די רייף. די רייף איז נישט קיין באלאן נאר איז ארויפגעלייגט מיט כוח אויף דעם ראד און צוליב איר שטייפע באהעפטיגוגנ קען די לופט נישט ארויסגיין (לופט איז נישט ווי וואסער).
די ראד קען באשטיין פון פון סטיל אדער אלומינם (צוויי סארט אייזן). אלומינם איז פיל שטערקער ווי סטיל און איז טייערער. ביליגע אויטאס קומען מיט סטיל רעדער און מען קען זיך אליינס צוקויפן אלומינם. די מער בעסערע אויטאס קומען אלע מיט אלומינם רעדער און ווערט געמאכט דורך די פירמע וואס פראדוצירט דעם אויטא.
די רייף איז א טייל פון דעם אויטא וואס ווערט קיינמאל נישט געמאכט ביי די זעלבע פירמע וואס מאכט דעם אויטא. אלע אויטאס פירמעס קויפן די רייפן ביי רעדער פירמעס און געבן דאס מיט דעם אלס א סערוויס. רוב רעדער קומען מיט א גאראנטי פאר עטליכע יאר און האלט פאר בערך 100-150 טויזענט מייל.
מיר וועלן זיך נישט באציען צו דעם אייזערנעם טייל פונעם ראד נאר בעיקר אויף די רייף (גומענער טייל) וועלכע איז די הויפט טייל פון א ראד און דארט ליגט די גאנצע ארבעט. וויבאלד מיר וועלן נאר באטראכטן דעם טייל וועלן מיר דאס יא רופן ראד.
Bead Bundle= די טייל איז רינדיג און גייט ארום דעם גאנצן ראד פון ביידע זייטן. די טייל איז אן אייזערנע שטריק וועלכע האלט די רייף אויפ'ן ראד גענוג שטייף אז עס זאל נישט קענען ארויסגיין קיין לופט. די שטריק מוז זיין זייער שטארק ווייל ווען מען שטעלט ארויף די רייף אויפ'ן ראד נוצט מען א מאשין וואס טוט דאס מיט א שטארקע קראפט.
Body Plies = דער טייל איז צוזאמענגעשטעלט פון עטליכע שיכטן פון אנדערע מאטריאלן. די מערסט באנוצטע מאטריאל איז אן אויסגעארבעטע פאליעסטער אבער רוב רעדער פארמאגן מער ווי איין מאטריאל וועלכע פארמירן די שיכטן. די Body Plies זענען בעיקר געמאכט צו פארהאלטן די לופט עס זאל נישט ארויסגיין פון די דרוק וואס דער אויטא לייגט ארויף.
ווי מער שיכטן אלס שטערקער איז די ראד און לויט דעם מעסט מען די סך הכל וואג וואס די רעדער מעגן טראגן אויף זיך. די רעדער פון קליינע אויטאס פארמאגן נאר צוויי שיכטן און די רעדער פון א פליגער פארמאגן 30 שיכטן.
Belts= דאס זענען פאסיקעס געמאכט פון אייזן וועלכע האלטן די ראד פלאך פאר די בעסטע דרייוו אויפ'ן ראוד. אויב איינע פון די רעדער זענען נישט גענוג פלאך וועט דער אויטא ציען צו איין זייט און עס וועט נוצן פיל מער בענזין. יעדע ראד פארמאגט צוויי פון די סארט פאסיקעס.
Cap Plies = געוויסע רעדער פארמאגן נאך פאליעסטער שיכטן וועלכע האלטן בעסער צוזאמען אלע קאמפאנענטן פון די אינערליכע טיילן פון די ראד. די צוגעלייגטע שיכטן געפינט זיך אין רעדער וואס זענען ספעציעל געמאכט צו נוצן פאר לאנגע וועגן. די סארט רעדער זענען טייערער און קומען נישט סטאנדארט מיט אויטאס ווען מען קויפט זיי.
Tread = דאס איז די דרויסנדיגע טייל פונעם ראד וואס מיר זעען וועלכע איז שווארץ. די מאטריאל וואס ווערט גענוצט דערפאר איז נאטורליכע גומע און קען אויך אנטהאלטן סינטעטישע גומע. יעדע פירמע מאכט דאס אנדערש און דאס ווענדט זיך לויט וויאזוי מען ארבעט אויס די גומע און די פארעמען וועלכע גיבן "טרעקשען" פאר'ן אויטא.
ווען אלע קאמפאנענטן זענען צוזאמענגעשטעלט אינאיינעם לייגט מען אריין די רעדער אין א הייצונג מאשין וועלכע באהעפט איין טייל צו די צווייטע און עס ווערט איין שטיק. אויב איר וועט אריינקוקן אינעווייניג פון א ראד וועט איר גארנישט זען נאר שווארץ. איינמאל די ראד איז פארטיג קריצט מען אריין די פארשידענע פארעמען וועלכע געפינען זיך אויפ'ן פלאכן טייל פון די ראד וועלכע איז אנדערש אין יעדע ראד.
די נומערן.
די ערשטע זאך וואס איר וועט באמערקן איז א רייע נומערן וועלכע הייבן זיך אן מיט א ענגלישע בוכשטאב. אויב עס איז אן אויטא וועט די בוכשטאב זיין א פי. פאר פעסענדזשער. אויב עס וועט זיין א טראק וועט זיין דארט די בוכשטאבן על.-טי. פאר לייכטע טראק, און דאס זעלבע מיט אנדערע סארט רעדער.
די ערשטע דריי נומערן נאכ'ן בוכשטאב צייגט די ברייט פונעם ראד אין מילימעטער. די ברייט ווערט גערעכנט ארום און ארום פון איין עק ראד ביז'ן צווייטן עק (א ראד האט דריי זייטן. צוויי דערפון זענען די הייך און די דריטע איז די ברייט וועלכע ליגט אויפ'ן ראוד). די נעקסטע 2 נומערן צייגט די פראצענט פון די ברייט וועלכע ליגט אין די הייך. אין א נארמאלע ראד וועט עס זיין צוויי דריטל און די איבעריגע דריטל איז די ריכטיגע ברייט.
די הויך און ברייט מאכט אסאך אויס און יעדע ראד איז אנדערש און איז אויסגערעכנט לויט דער אויטא וועלכע ליגט אויף דעם. צוויי רעדער קענען זיין די זעלבע מאס אין דיאמעטער אבער איינס וועט די ברייטקייט פארנעמען 25 פראצענט פון די סך הכל און די צווייטע וועט די ברייט פארנעמען 65 פראצענט פון די סך הכל.
ווי קלענער די פראצענט פון די זייטן זענען פון די סך הכל ברייט אלס בעסער איז די ראד ווייל מיט קלענערע ווענט איז פאראן מער ראד אויפ'ן ראוד און די ראד האט מער קראפט אין זיך ווייל עס קען זיך נישט בייגן ווייל עס איז נישט פאראן גענוג גומע פון די צוויי זייטן.
דערנאך קומט נאך א בוכשטאב וועלכע צייגט וואספארא סארט פראדוקציע איז גענוצט געווארן צו מאכן די ראד. רוב רעדער וועלן האבן א אר. און א קליינע טייל וועלן האבן א די. אדער א בי. אנשטאט. די לעצטע צוויי נומערן צייגן צו וועלכע סייז ראד די ראד איז געמאכט. דורכשניטליכע רעדער זענען צווישן 15 און 17 אינטשעס.
אויסער די רייע נומערן איז אויסגעקריצט די נאמען פון די פירמע וואס מאכט די ראד און עס פארמאגט אויך נומערן ווילאנג דאס ראד וועט האלטן אין דורכשניטליך, ווי גוט די טרעקשען איז, וויפיל וואג עס קען פארנעמען, ווי גוט עס קען פארנעמען היץ, און די מאקסימום שנעלקייט וואס די ראד קען פארנעמען. די אלע נומערן ווערן באשטעטיגט אין רעגירונג געפירטע פראבעס און יעדע ראד וואס איר קויפט אין א לעגאלע געשעפט איז גאראנטירט צו זיין גענוג פארזיכערט לויט די אויפשריפטן וואס עס פארמאגט.
סארטן רעדער.
אין גענעראל זענען פאראן דריי סארטן רעדער וועלכע געפינען זיך אויף אלע אויטאס אויפ'ן גאס. די מערסט גענוצטע ראד סארט איז די "אל סיזען" רעדער וועלכע זענען געמאכט צו נוצן פאר אלע סעזאנען ארום דעם יאר.
וויאזוי אימער, איז אבער פאראן ערטער וואו די רעדער זענען נישט גענוג גוט פאר די ווינטער און מענטשן טוישן צו ווינטער רעדער נאר פאר די ווינטער און טוישן דאס צוריק אנפאנג זומער.
ווינטער רעדער זענען געמאכט פון א ווייכערע סארט גומע וועלכע לאזט זיך גרינגער בייגן און ארויפטרעטן אויך די שניי. די ווינטער רעדער האבן אויך בעסערע קריצן וועלכע קענען זיך האלטן בעסער אויף אייז און שניי און זענען ספעציעל דעזיינט אס אלע וואסער און נאסקייטן זאלן פארלוירן ווערן פון אונטער די ראד ווייל די מערסטע גליטשן פאסירט נאכדעם וואס דאס ראד זאמלעט אן אסאך שניי אדער אייז און די קעלט האלט עס דארט, מאכנדיג די גאנצע ראד א רינדיגע שטיק אייז.
ווינטער רעדער איז אבער נאר גוט פאר די ווינטער און איינמאל עס קומט די זומער איז וויכטיג דאס צוריק אראפצונעמען ווייל די ווייכע ראד איז שוואכער ווי די אנדערע און וועט ווערן אפגעשוואכט פון היץ און דאן איז עס אויסגעשטעלט צו פלעט טייערס. עס זענען אויך פאראן זומער רעדער וועלכע זענען צוגעשטעלט נאר פאר די זומער און קען זיך בכלל נישט צושטעלן צו די ווינטער וועטערס. די זומער רעדער זענען הארט און קראפטיק און קענען די שנעלסטע אפשטעלן אן אויטא ווען מען דרוקט די ברעיקס.
עס זענען פאראן הונדערטער סארטן ווינטער רעדער וועלכע ווערן געמאכט פון אלע פירמעס. יעדע פירמע גיט ארויס א נייע ווינטער ראד יעדע ווינטער סעזאן און עס איז פאראן א גרויסע קאנקורענט. צוליב די וויכטיקיט פון ווינטער רעדער איז געגרינדעט געווארן אן אסאסיאציע וועלכע פרובירט אויס ווינטער רעדער און נאר די וואס מאכן דאס דורך באקומען איר באשטעטיגונג וועלכע איז א סימבאל מיט א שניי אויסצייכענונג אינדערמיט.
פאר די וואס וואוינען אין ערטער וואו עס איז דא מילדע ווינטערס איז אל סיזען רעדער פונקט גענוג. אבער די וואס וואוינען אין קאלטע פלעצער וואו עס פאלט אסאך שניי איז זייער וויכטיג צו האבן ווינטער רעדער ווייל עס קען פשוט ראטעוון לעבנס.
דער פליכט פון די רעדער.
עס איז וואונדערליך צו טראכטן אז 4 רעדער מיט אביסל לופט צונויפגעדריקט אינעווייניג קען האלטן אזויפיל שווערע טויזענטער פונט. אבער ווען מען ווייסט וויפיל לופט עס ליגט צונויפגעדרוקט אינעווייניג איז דאס שוין גארנישט קיין וואונדער. רוב רעדער אנטהאלטן 30 פונט לופט דרוק אין יעדע סקווער אינטש. די לופט אינעווייניג קען פשוט נישט ארויסגיין צוליב די שטארקע גומע וועלכע נעמט איר ארום.
אויסעווייניג קוקט די ראד אויס רינדיג אבער ווען מען באטראכט עס פון דער נאנט זעט מען באלד אז די טייל פון די ראד וועלכע זיצט אויף די ערד איז פלאכער צוליב די דרוק פון די וואג וועלכע די רעדער טראגן. אויב מען וואלט אנגעפילט די ראד מיט מער לופט וואלט עס נישט געשען אבער יעדע ראד האט זיין מאס לופט וויפיל עס דארף האבן און עס איז געוואנדן לויט די וואג פון די אויטא. די מאס לופט איז ספעציעל אויסגערעכנט אז די ראד זאל זיך אביסל זעצן פון די וואג כדי עס זאל ליגן בעסער אויף די ערד.
א ראד ווערט זייער הייס ווען מען פארט שנעל און עס איז ספעציעל דעזיינט צו קענען אויסהאלטן די היץ. ווען דער אויטא פארט לאנגזאם נוצט עס פיל ווייניגער ענערגיע און עס איז פאראן ווייניגער היץ פון די ענערגיע. אויב דער אויטא פארט זייער שנעל נוצט עס מער ענערגיע און דאס גרעסטע טייל דערפון גייט צו די רעדער און אויך אויפ'ן ראוד. אויב איר וועט אנרירן א ראד נאך א לאנגע וועג וועט איר זיך אפבריען פון די היץ און עס וועט מעגליך אויך ארויסקומען א שווערע גערוך דערפון וועלכע קומט פון די אנגעהיצטע גומע.
עס איז זייער וויכטיג מען זאל כסדר איבערקוקן די לופט דרוק פון די רעדער מיט די ספעציעלע מעסטער, ספעציעל ווען מען פארט אויף לאנגע וועגן אין וועלכע די באדינונגן פון די רעדער קענען זיך גרינג טוישן צוליב די אנגעזאמעלטע היץ. די רעדער פירמעס זאגן מען זאל איבערקוקן די לופט דרוק איינמאל א מאנאט כדי צו זיין פארזיכערט. די ערשטע פראבלעם מיט א ראד פאסירט אויב די לופט דרוק איז נישט גוט און די ראד ליגט נישט געהעריג אויפ'ן ראוד. נאך וויכטיגער איז אז אלע 4 רעדער זאלן האבן די זעלבע מאס לופט דרוק אויפ'ן האר ווייל אויב נישט וועט דער אויטא מעגליך ציען צו איין זייט און עס וועט אויך פארלאנגן מער בענזין ווייל דער אויטא וועט דארפן נוצן מער ענערגיע צו דרייען די רעדער.
יעדע ראד האט א לעבנ'ס שפאן וועלכע איז געווענליך צווישן 100 און 150 טויזנט מייל. די נומער איז אבער נאר אן אפשאצונג און עס ווענדט זיך בעיקר וויאזוי דאס ראד ווערט גענוצט און אין וועלכע פלאץ דאס ווערט גענוצט. עס זענען פאראן דרייווער וואס ברעיקן זייער שטארק און רייבן אויס די רעדער אסאך מער וואס מאכט אז די ראד זאל שנעלער צעגיין.
א גוטע סימן וואס די רעדער פירמעס האבן געגעבן צו ווייסן ווען די רעדער זענען שוין מער נישט גוט איז צו מעסטן די טיפקייט פון די קריצן מיט א פעני. ווען א ראד איז ניי וועט די פעני אריינגיין מער ווי האלב. אויב די קאפ פון עירעהעם לינקלאן זעט זיך ארויס איז א סימן אז די ראד איז אפגענוצט און דארף געטוישט ווערן.
שונא אדער שונאים ווערן אנגערופן א מענטש אדער א גרופע וועלכע זענען אין אפאזיציע און האבן פיינט זייער אייגן אדער אן אנדער געוויסן פירער, אדער זיי האבן פיינט סתם א זאך, מענטש אדער גרופע מענטשן אדער א גאנץ פאלק. אין א מלחמה איז די קעגנארטיקע לאנד און מיליטער דער שונא איינער פארן אנדערן.
פיינט זענען די פארקערטע פון פריינט.
דער סיבה צום שנאה קען זיין פילפאכיג אבער ביי פאליטיק פעלט זיך נישט אויס עפעס ערענסט און עס קען זיך שאפן א שנאה סתם אזוי ווייל יענער געהער צו די אנדער פארטיי.
דער פֿאַרינקס אדער גארגל איז דער טייל פון גענאק אינעווייניג אין האלדז פלאצירט ממש נעבן מויל און נאז רערן און העכער די וושט, שטימע קעסטל און לופטרער.
עס איז א טייל פון די פארדייאונג סיסטעם און רעספיראציע סיסטעם פון אסאך בעלי חיים.
די שילדדריז (נאך איר פארעם, ווייל זי איז אויסגעפארעמט ווי א שילד) איז די דריז וואס באלאנגט צו דער ענדאקרינאלער סיסטעם. די שילדדריז פראדוצריט און גיט ארויס דריי קריטישע הארמאנען אינעם מענטש צו רעגולירן די מעטאבאליזם אין מענטש.
דאס איז אויגעפארעמעט ווי א פלאטערל און עס ליגט אין האלדז באדעקענדיג די קנה ממש אונטער דער הויט.
דאס איז איינער פון די חשובסטע גלידער פון מענטשליכן קערפער. דאס ברויך צו ארבעטן נאכאנאנד א גאנץ לעבן פון געבורט ביזן טויט.
DSCH איז א מאטיף באנוצט דורך דעם רוסישן קאמפאזיטאר דמיטרי שאסטאקאוויטש אום זיך זעלב צו רעפרעזענטירען, גלייך אזוי ווי באך האט געניצט דעם BACH מאטיף. עס אנטהאלט די נאטען רע-מי בעמאל-דא-סי, אדער D-Es-C-H (אין דייטש) וואס פאר דעם קאמפאזיטארס נאמען (ד.ש.) שטעהען (אין די דייטשע שרייבווייזע).
די מאטיף באפינדעט זיך אין פיהל פון זיינע ווערקן: די 10טע סימפֿאניע אין מי מינאר, דער 8טער שטרייין קווארטעט אין דו מינאר, דער 1טער פידלקאנצערט אין לא מינאר, דער ט1ער טשעלאקאנצערט אין מי בעמאל מאזשאר, די 15ע סימפאניע אין לא מאזשאר און די 2טע פיאנעסאנאטא אין סי מינאר אפוס 60.
מאורעות תרצ"ו - תרצ"ט (אויף העברעיש אויך המרד הערבי הגדול) איז דער נאמען פון א רעוואלט וואס האט פאסירט צווישן די יארן ה'תרצ"ו - ה'תרצ"ט (1936 - 1939) אין ארץ ישראל ווען דערבריטישער מאנדאט האט געהערשט דארט, ביי די רעוואלט האבן די אראבער ארגאניזירט א קייט פון טעראר אקציעס קעגן די יידן אין ארץ-ישראל. זיי האבן געשאסן יידן אומעטום און פארברענט פיל פון זייערע פעלדער. אויך האבן זיי אטאקטירט בריטישע סאלדאטן. אין דער רעוואלט זיינען געשטארבן איבער 80 יידן, 369 פארווונדעט געווארן און ארום 17,000 לאנדווירטשאפט דונאם איז פארברענט געווארן.
די רעאקציע פון די יידן צור רעוואלט.
אין דער יידישער יישוב איז געווען פארשידענע דעות ווי אזוי זאל מען רעקאצירן. די ציוניסטישע פירערשאפט האבן געהאלטן זאל מען איינהאלטן פון רעקאצירן מיט געווער לויט די מדיניות ההבלגה געדאנק. סיי צוליב א מאראלע סיבה נישט צו סתם מארדן אומבאשולדיגע אראבער, און סיי צוליב א פאליטישע סיבה כדי זאלן די בריטן זיך אננעמען פאר די אומבאשולדיגע יידן.
אבער פון צווייטן זייט האבן אזעלכע גע'טענות אז מען דארף יא רעאקצירן מיט געווער קעגן די אראבער, כדי צו נישט ווייזן שוואכקייט וואס וועט לאזן די אראבער זיך שטערקערן אויף די יידן.
בשעת דער רעוואלט האבן די יידן אויפגעשטעלט עטליכע לעגאלע און אומלעגאלע ארגאניזאציעס צו זיך שלאגן און פארטיידיקן די יידן פון די רעוואלט, ווייל די ארגאניזאציע "ההגנה" איז געוועזן צו קליין צו זיך שלאגן קעגן דער רעוואלט.
די לעגאלע ארגאניזאציעס זיינען געווען: "הנוטרות" וואס איז געווען א יידישע צעמישט מיט א בריטישע פאליציי, און "ספעציעלע נאכט רינגען" וואס האבן געוועזן טעטיק ביינאכט צו אטאקטירן די אראבער וואס האבן זיך אויסגעפלאצט אין די יידישע ישובים אין מיטן דער נאכט.
די אומלעגאלע עקסטרימערע אגאניזאציעס וואס האבן פארארבייט אָן קיין באשטעטיקונג פון די בריטן איז געווען "הנודדת" וואס האבן ארויס אטאקטירן די אראבער איידער די אראבער זיינען געקומען, און "פלוגות השדה" באוועגלעכע גרופעס וואס האבן זיך געוואנדעט צו די ערטער וואס זיינען געווען אטאקטירט.
פיל קאמיסיע.
איינע פון די קאמיסיעס צו אויסלייזן די רעוואלט איז געווען די פיל קאמיסיע, אבער די קאמיסיע איז דורכגעפאלן.
אנאטאמיע פון די נאז לעכער
נאז לעכער זענען נישט דוקא די לאך פון אינדערויסן נאר די גאנצע טונעלן סטרוקטאר פון היילן רערן און לעכער וואס לויפן טיעף אין פנים און פון אונטערן נאז.
דאס דינט ווי א הייצונג סיסטעם צו ווארעמען די נאז און די בלוט פון גאנצען קערפער. אויך צו שמעקן אלעס. און אויסרייניגען די לופט.
ר' אברהם מנחם (מענדל) וועכטער (געבוירן כ׳ טבת תש"ז) איז דער ראש כולל פון נחלת הר חב"ד. פריער איז ער געווען א סאטמארער חסיד וואס האט געהאט א ישיבה אין וויליאמסבורג.
ער איז געבוירן געווארן כ׳ טבת תש״ז אין נירבאטור, אונגארן צו זיינע עלטערן הרב ליפא וועכטער און זיין ווייב זעלדא. ווען ער איז געווען אלט צען יאר האט די משפחה זיך געצויגן אין קאנאדע.
נאך דער חתונה מיט זיין ווייב ראל האט ער געפירט א סאטמארער ישיבה מיט געקליבענע בחורים וואס האבן געהייסן מצוינים און זיי האבן געברויכט אן עקסטערע מסגרת ווי מער צו שטייגן ווי די אלגעמיינע בחורים פון דער סאטמארער ישיבה פון דעמאלטס. ער האט זיי איבערגערעדט צו ווערן חב"דסקע חסידים. צוליב דעם האט מען אים געשלאגן ביז ער האט גע׳חלש׳ט און אים ארויסגעווארפן נאקעט נאך די פעטש אויף דער גויאישער גאס אין מיטן ברוקלין. א שווארצער גוי האט דאס געזען און אים געראטעוועט פונ'ם טויט.
נאך אידן זענען געווארן געשלאגן צוליב דעם סקאנדאל.
די צייטונג דער איד האט געהעצט די מאסן און אים באשולדיגט אלס קידנכאפער וואס כאפט אוועק קינדער פון זייערע עלטערן.
ער וואוינט היינט צוטאגס אין ארץ ישראל וואו ער דינט אלס פוסק און ראש הכולל פאר חב"ד.
זיינע תלמידים זענען אלע אקטיוו אין חינוך. ער האט זיך נישט געטוישט די קליידונג פון סאטמאר אויף ליובאוויטש, אבער זיינע קינדער זענען יא מער ווייניגער מיט דעם ליובאוויטשער לבוש.
נוטרים (וואס מיינט היטערס) איז דער נאמען פון א יידישע לעגאלע ארגאניזאציע אין ארץ ישראל וואס איז אנטוויקלט געווארן ביי די מאורעות תרצ"ו - תרצ"ט ביז ווען ס'איז געגרינדעט געווארן מדינת ישראל. זייער ציל איז געווען צו פארטיידיקן די יידישע יישובים פון די אראבישע טעראר.
די נוטרים זיינען געווען פארעכנט ווי א צוגעלייגטער חלק צו די בריטישע פאליציי, אבער אין פאקט האבן אויף זיי געהערשט די ארגאניזאציע "ההגנה" וואס האט זיי געפירט לויט ציוניסטישע אינטערעסן.
א ברעג ים איז די גרעניץ פון דער ערד לעבן א וואסער, ד.ה. די דאזיקע שטיקל עק לאנד ביים ברעג פון א קערפער פון וואסער ווי א ים, אדער אן אקעאן, אדער אן אזערע.
ברעג ימען זענען באאייפלוסט פון די צוזאמשטעל און סביבהדיקער לאנדשאפט צוזאמען מיט וואסער געמאכטע חורבה'ס ווי דורך די כוואליעס און געוויקסן.
די געאלאגישע קאמפאזיציע פון שטיינער און זאמד דיקטירט די סארט ברעג וואס ווערט באשאפן.
כאטשיג א פלאזשע איז געווענליך אייביג א ברעג ים, טוט אבער די טערמין בלויז אנצייגן אויף אזא סארט ברעג ים וואס איז זאמטיג און און פייכט אדער מיט שטיינדלעך א אן א גרויסער טיפקייט גראד ביים עק.
די צווייטע אימיגראציע (וואס הייסט ארבייטערס עמיגראציע) איז געווען די צווייטע גרופע פון ארום 35 טויזנט ציוניסטישע אידן וואס האבן עמיגרירט פון מזרח אייראפע (איבערהויפט פון רוסלאנד) און פון תימן קיין ארץ ישראל אין די נייע תקופה צווישן די יארן ה'תרס"ג; 1903 ביז ה'תרע"ד; 1914 ווען עס האט אויסגעפלאצט דער ערשטער וועלט קריג.
רוב פון די עמיגראנטן האבן עמיגרירט צו פארבעסערן זייער לעבנסשטייגער אין עקאנאמיע און צוליב די אנטיסעמיטיזם וואס האט געהערשט אין אייראפע, אבער א קליין טייל פון זיי (ארום 1500 מענטשן) האבן עמיגרירט פון אידיאלאגישע סיבות כדי צו אויפשטעלן אין דער צוקונפט א יידישע מדינה, צ.ב.ש. האבן זיי זיך משתדל געווען צו רעדן העברעיש כאטש וואס זייער מוטער שפראך איז געווען יידיש אדער רוסיש.
די אימיגראציע האט פאסירט בשעת ווען ווולגארערע יידן (ארום 1.3 מיליאן) האבן עמיגירט פון מזרח אייראפע צו אנדערע לענדער פון די גארער וועלט איבער הויפט צו די פאראייניקטע שטאטן פון אמעריקע, האבן א קליין טייל פון זיי עמיגרירט קיין ארץ-ישראל.
די סיבות פון די אלגעמיינע אימיגראציע איז געווען אזוי ווי ביי דער ערשטער אימיגראציע אלס די ענגשאפט וואס איז געווען אין אייראפע פון וועגן די שנעלע וואקסונג פון די דעמאגראפיע (ליינט דארט) און אויך אלס די שרעקלעכע רדיפות און פאגראמען וואס די גויים האבן גערודפט די יידן ווי ביי קעשענעוו פאגראם וואס האט פאסירט אין ה'תרס"ג; 1903.
רוב פון די עמיגראנטער האבן צום סוף זיך צוריקגעקערט קיין אייראפע, און נאר א טייל פון זיי זיינען געבליבן אין ארץ-ישראל.
אין יאר ה'תרס"ט; 1909 איז געגרינדעט געווארן די ערשטע העברעישע שטאט וואס שפעטער האט מען איר גערופן "תל אביב", די שטאט האט מען געבויעט וויבאלד אין יאפא איז געווען זייער ענג (בלויז 10 טויזנט מענטשן).
הר דב (אדער הר הבתרים) איז א בארג וואס פארציט זיך מיטן בארג-חרמון אין ארץ ישראל און אין לבנון. דער בארג הייסט אויף העברעיש "הר דוב" לויטן נאמען פון "דב רודברג" וואס איז דארט גע'מארדעט געווארן דורך טעראריסטן אין יאר ה'תש"ל.
לויט די יידישע טראדיציע איז דארט געוועזן דער "ברית בין הבתרים" פון אברהם אבינו.
תשרי ה'תשס"א איז דארט פארכאפט געווארן 3 ישראלישע סאלדאטן דורך די כיזבאללא, וואס דערנאך אין יאר ה'תשס"ד האט מען זיי צוריקגעקערט אלס טויטע קערפער.
דער 19טער יארהונדערט איז די צייט צווישן די יארן 1801 - 1900.
#ווייטערפירן 18טער י"ה
דער בלאט איז געהאלטן נאך זיין אינהאלט איז געווען פאראייניקט, בכדי אויפצוהיטן די פריערדיקע ווערסיעס.
ביטע מעקט נישט אויס דעם בלאט!
#ווייטערפירן 17טער י"ה
#ווייטערפירן 16טער י"ה
#ווייטערפירן 15טער י"ה
פינקטלעכע וויסנשאפטן איז א כללישער נאמען פון די וויסנשאפטן וואס פארנעמען זיך מיט מאטעמאטיק און מיט אונבעלעבטע מאטעריעלן. עס ענטהאלט פארשידענע אינזשינעריעס, כעמיע, פיזיק, סטאטיסטיק, קאמפיוטער וויסנשאפט און נאך.
יוסף נחום שטראם ער איז א מגיד שיעור אין דף היומי און באבובער שול אין בת ים. זיינע שיעורים ווערן רעקארדירט אין ווידעא און ווערט ארויפגעלייגט אויף די סייט פון מאורות הדף היומי.
ער גיט קלארע שיעורים און רעדט אויס אסאך אקטועלע הלכות פון די לעצטיגע גדולים.
ר' יצחק לייב וויינגארטען איז א דאקטער פון נאטורליכער רפואה אין חרדישן וויליאמסבורג, זיין פאטער ר' שלמה וויינגארטען ז"ל האט געגרינדעט דעם עלטסטן געזונטהייט געשעפעט אין די ליע עועוניו הויפט גאס אין וויליאמסבורג, ער איז אויך שטארק אקטיוו אין די סאציאלע לעבן פון סאטמאר געמיינדע.
ער האט פאר א שטיק צייט ארויסגעגבן א צייטונג מיטן נאמען סאטמאר. און אויך איז ער געווען א רעפארטער פארן פנים חדשות די חסידים פון ר' משה טייטלבוים ז"ל האבן אים געוואלט הינריכטן צוליב דעם וואס ער האט געלייגט זיין פירערשאפט אין א סכנה אבער ער האט דאס איבערגעלעבט נאכן זיך אויפוועקן פון א קאמא. זיין יונגערער ברידער איז ר' ישראל משה וויינגארטן א געוועזענער ראש ישיבה אין אנטווערפן.
פאניק אטאקעס אין ענגליש הייסט דאס anxiety attack א קרענק וואס מענטשן ליידן דערויף אז זיי ווערן באמת איבערצייגט אז זיי פילן זיך ווי זיי שטארבן. זיי האבן פיווער א.א.וו.
דאס קען אנכאפן די ליידענדע אינמיטן שלאפן אדער אינמיטן עסן אדער ארבעטען.
האלדז ווייטאג אין ענגליש Pharyngitis דאס איז א ווייטיקדיגע אנטצינדונג פון דעם אינעווייניגסטן האלדז וואס הייסט פארינקס, עס קען אויך אריינרעכענען די אנצינדונג פון די מאנדעלן.
דער מערסט טרעפענדער גורם צו דער אנטצינדונג איז די אינפעקציע וואס 90% פראצענט איז פון א ווירוס. דאס איבעריגע ביי באקטעריע אינפעקציע.
צו מיינט איר די מאנדלען פון בוים?
מאנדלען איז א פאר גלידער פון דער לימפעס-סיסטעם וואס זייער פארעם איז ווי די מאנדלען וואס וואקסן אויף ביימער, דעריבער ווערן זיי אזוי גערופן. זיי זענען באהאפטן צום פארינקס.
עס מאכט זיך אפט אן אנצינדונג אויף די מאנדלען און ביי ערוואקסענע קען מען דאס ארויסשניידן, ווייל נאך די 5 יאר ענדיגט דאס איר קריטישער דינסט פון אימיון סיסטעם.
די לימפֿאַטישע סיסטעם איז א קאמפליצירטער נעצווערק פון לעכער און רערן, צאמגעשטעלט פון לימפנאדן און לימפרערן וואס טראנספערירן לעבנס קריטיש וויכטיגע באשטיינדטיילען פון דער בלוט צירקולאציע סיסטעם. זי איז א גרויסער טייל פון דער אימון-סיסטעם.
געשוואלענער ענקל פון די פוס.
א געשווילעכץ מאכט זיך ווען וואסער פון קערפער פארבלייבט אין די ביאלאגישער טישו.
אן אנצינדונג פונעם רעכטן לונג
לונגען־אָנצינדונג ("pneumonia") איז א אינפעקציע וואס אפעקטירט די לונגען, און מען טוט שווער אטעמען. נאך סימפטאמען זענען הוסט, ברוסט פיין און פיבער. זי איז א גאנץ פארשפרייטע קראנקייט וואס מען קען כאפן סיי יונג סיי אלט. לונגען־אנצינדונג קען קומען פון באקטעריע, ווירוסן, שוואמען אדער פאראזיטן. אמאל מאכן זיך אנדערע סימפטאמען אויך, ווי הוסטן מיט בלוט, שטארקע קאפווייטיק און נערוון פיין. נארמאל קומט לונגען־אנצינדונג פון באקטעריע און מען טוט זי היילן א מיט אנטיביאטיק.
א לונגען־אנצינדונג איז א שווערע קראנקייט, און מענטשן שטארבן דערפון.
סאטמאר שול ראדני איז די גרויסע סאטמארער זאלי שול אין וויליאמסבורג, ברוקלין, נו יארק, אויף דער גאס ראדני סטריט 152. די שוהל איז געווען די אפיציעלע גרויסע שוהל פון סאטמארער חסידים, וואס דארט האבן געדאווענט די פריערדיגע סאטמארער רבי'ס רבי יואל טייטלבוים זצ"ל און רבי משה טייטלבוים זצ"ל. היינט איז זי די שול פון רבי זלמן לייב טייטלבוים שליט"א.
די שוהל איז באנייט געווארן א' סליחות תשכ"ט.
ביז דאן איז געווען די סאטמאר שוהל אויף 550 בעדפארד, דער ארט ווי די הויז פונעם לעצטן סאטמארער רבי׳ן, רבי משה טייטלבוים זצ"ל, האט געוואוינט, און היינט וואוינט דארט דער סאטמארער רבי ר' זלמן לייב.
זייט דער סאטמארער מחלוקה, איז די אייגנטומערשאפט אין פירערשאפט פונעם ביהמ"ד געווען אונטער קריגערייען, ביז עס איז אנגעקומען צום גויאישן געריכט, און ר' זלמן לייב האט געוואונען, דעריבער איז זי היינט א סאטמאר-זאלונישע שוהל.
די אהרונים האבן זיך געבויט א נייע אייגענע שוהל, 13 הופער, וואס איז אויף 13 און 14 הופער סטריט.
די נייע 14 הופער שוהל ביי די לעצטע פאזעס פון עס איינרישן און באנייען אויף ראש השנה תשס"ז
13 הופער איז די ביהמ"ד הגדול דקהל יטב לב דסאטמאר אין וויליאמסבורג ברוקלין נו יארק, ארגינעל אויפן אדרעס 13 הופער סטריט, שפעטער פארברייטערט צו אויך 14 הופער סטריט.
דער ביהמ"ד איז ארגינעל געגרינדעט געווארן שבת שירה תשס"ג צוליב דעם סאטמאר מחלוקת, ווען די אהרונים זענען געווארן ארויסגעווארפן פון די אלטע ביהמ"ד אויף ראדני סטריט, האבן זיי געעפנט א נייעם אייגן ביהמ"ד.
אזוי אויך האבן זיי איינגערישט דעם נייעם ביהמ"ד מיט אלע באקוועמליכקייטן צו לערנען תורה, מיטן צושטעלן א ריזיגער היכל התורה און א אוצר הספרים מיט כל ערליי ספרים, באקוועמע טישן און בענקלעך. היינט צוטאג איז די היכל התורה דער גרעסטער לערנען ביהמ"ד אין וויליאמסבורג וואו אידן זיצן און לערנען פון גאר פרי ביז שפעט ביינאכט, אזא מין שטייגער ווי די היכל התורה היכל ראזענבערג אין קרית יואל אין היכל חי' אין בארא פארק.
און יאר תשס"ו האבן די ראשי קהילה און גבאים פונעם ביהמ"ד געבויט א פרישן, סאך גרעסערן ביהמ"ד קעגן איבער אויף 14 הופער סטריט, וואס איז געווארן נאכגעפאלגט מיט גרויס סענזאציע און אלע וועלטליכע צייטונגען אלס דער "נס ביהמ"ד" צוליב וואס עס איז געבויט געווארן דורך הרב שלום לאנדא און יצחק ראזנבערג אין א קורצן צייט אפשניט פון בלויז 14 טאג, פונעם גרונד ביז דער ענדע. דער נייער ביהמ"ד איז באנייט געווארן ראש השנה תשס"ז צוזאמען מיטן סאטמארער רבי,
תורת מנחם פון הרב יואל כהן
רבי יואל כהן (ט"ז שבט ה'תר"ץ - ד' אב ה'תשפ"א) איז געווען דער חוזר ראשי פונעם ליובאוויטשער רבי׳ן, רבי מנחם מענדל שניאורסאהן, וואס האט איבערגעזאגט זיינע תורות פארן עולם. דערנאך איז ער געווארן דער הויפט משפיע אין דער ישיבה אין 770 איסטערן פארקוויי.
הרב יקותיאל פֿעלדמאַן (באקאנט ווי ר' קותי) איז דער משגיח און משפיע אין דער צענטראַלער תומכי תמימים ישיבה און אין אהלי תורה.
ביאָגראַפֿיע.
ר' יקותיאל פֿעלדמאַן (ר׳ קותי) איז געבאָרן געוואָרן ח' טבת תשל"א צו זײַן פאָטער יהושע זעליג פעלדמאַן און מוטער זהבה. ווען ר׳ קותי איז אַלט געווען אַכצן יאָר אין יאָר תש"ן איז ער געפאָרן אין קרוין הייטס צו לערנען אַ יאָר בײַם ליובאוויטשער רבי׳ן אנגערופן קבוצה אין תומכי תמימים המרכזית אויך באקאנט ווי 770.
חתונה.
ער האט חתונה געהאט צו א טאכטער פון דיין העלער פון קרוין הייטס וואס איז אויך דער ראש פון דעם ליובאוויטשער רבי׳נס כולל, וואוינט אין קרוין הייטס. ר׳ קותי איז דעם משגיח אין ישיבת תומכי תמימים ליובאוויטש אין קרוין הייטס און אויך איינער פון די הויפט משפיעים. ער איז אויך א משפיע אין אהלי תורה.
ר׳ יקותיאל דינט אלס הויפט שליח פון ליובאוויטש אין וויליאמסבורגס חב"ד הויז אויף נארט 5 ראג בעדפארד עוועניו.
אין פיזיק און מאטעמאטיק, איז די דימענסיע דער פאראמאטער אדער מאס וואס פארלאנגט זיך צו דעפינירן די כאראקטאריסטיקן פון א אביעקט, די לענג, ברייט, הייך און גרייס פון דער פארעם.
אין לינעארער אלגעברע איז די דימענסיע פון א וועקטאר רוים דער קארדינאל פון א באזיס פון דעם רוים.
למשל א ליניע האט דימענסיע 1, ווייל מיט איין קאארדינאט קען מען פעסטשטעלן א פונקט אויף דער ליניע.
לענג איז דער לאנג דימענסיע פון יעדער אביעקט. די לענג פון א זאך איז פשוט די ווייטקייט צווישן ביידע עקן פון די זאך.
ביישפילן פון לענג זענען הייך וואס איז די ווערטיקאל ווייטקייט. און ברייט וואס איז די ווייטקייט פון זייט צו זייט.
מערת המכפלה (גריפן באראבישע שפה: الحرم الإبراهيمي, תעתיק: אלחרם אלאבראהימי, תרגום להעברעאיש מאראביש: המקום הקדוש של אברהם, ענגליש Cave of the Patriarchs) דער געדאפלטער הייל איז אין חברון עס ליגן דארטן באגראבן די אדם הראשון וחוה די אבות אברהם יצחק יעקב און די אמהות שרה רבקה ולאה אחוץ רחל וואס ליגט אין קבר רחל אין בית לחם. די קברים זענען אויך פארהייליגט ביי די אראבער.
אין תמוז תרפ"ט האט דער ליובאוויטשער רבי, ריי״צֿ באזוכט דעם יידישן יישוב אין חברון. דער רבי האט באזוכט די נכסים וואס זענען געווארן קאנפיסקירט פון חב"ד, צווישן זיי ראמאנא הויז. דורכן השתדלות פון לייזער-דן סלאנים, האט דער רבי באקומען א ספעציעלן באשטעטיגונג צו דאווענען אינערהאלב דער מערת המכפלה. צוזאמען מיט אים זענען אריינגעגאנגען זיין איידעם שמריהו גוראריה, הרב יעקב יוסף סלאנים רב פון חברון, לייזער-דן סלאנים, הרב ישראל זיסל דווארעץאון זיין ברודער יצחק – תלמידים פון דער חברונער ישיבה, און נאך איין לובאוויטשער חסיד.
אין די שפורן פון די פרעות תרפ"ט האט מען פארטריבן די יידן פון חברון און זייט דעמאלטס זענען יידן נישט געקענט צוקומען צו דער מערה.
א ראַדיִאָ אויפנעמער אדער אינקורצן א ראדיא איז א כלי וואס נעמט אויף ראדיא סיגנאלן. דורך דער כלי קען מען הערט דארטן די נייעס אדער מוזיק אדער סתם וועטער און טראפיק.
עס זײנען דא FM און AM און היינט צוטאגס ביי די גאר מאדערנע כלים אויך XM.
מאניקע לעווינסקי איז געבוירן אין די שטאט סאן פראנציסקא, קאליפראניע, וואס געפינט זיך אין די פאראייניגטע שטאטן, צו אירע עלטערן ביידע אידיש-אפשטאמיגע, איר פאטער פון דייטשלאנד, און די מוטער פון רוסלאנד.
זי האט געענדיגט שטודירן פסיכאלאגיע אין ארעגען אין יאר 1955, דערנאך איז אריבער קיין וואשינגטאן די סי אין דער צייט וואס ביל קלינטאן איז געווען פרעזידענט.
זי איז באוואסט אלס איינע פון די פרויען, מיט וועם ביל קלינטאן האט געהאט א געשלעכט אפפער, זי האט דערלאגנגט ביל קלינטאן א בלוי-דזשאב אינעם אוועל אפיס, וואס ער איז געווארן א דאנק דעם אימפיטשט, פארן דאס לייקענען מיט א ליגענט דורך קאנגרעס, די סענאט האט אבער אפגעווארפן די אימפיטשמענט, און קלינטאן איז פארבליבן פרעזידענט, בין ענדע פון זיין קאנדענציע.
היינט צו טאג'ס איז זי נאך א סינגל.
גוגל קא-אפ.
גוגל האט דאס אנאנסירט דעם 24סטן אקטאבער 2006.
דאס איז א וועג ווי אזוי ווער ס'וויל קען מאכען א אייגענע זוכמאשין באזירט אויף גוגל'ס אייגענעם זוכמאשין. ס'איז אומזיסט אזוי ווי כמעט אלע גוגל'ס פראדוקטן
דאס מיינט: אזוי ווי גוגל טרעפט אלעס, סיי זשאנק סייט'ס און סיי געהעריגע, קען מען דורך קא-אפ אויסשטעלן וועלכע וועבזייטלעך ס'זאל זיכען, און אויך וועלכע ענין צו למשל נאר אידישע וועבזייטלעך, אדער נאר וויסענשאפטליכע וועבזייטלעך.
וויאזוי ארבעט עס.
מ'קען דאס יעצט ארויפלייגן אויפ'ן אייגענעם וועבזייט
גוגל מארקער.
צו מאכען גרינגער ארויפצולייגען וועבזייטלעך איז דא "גוגל מארקער" דאס העלפט אז טאמער איז מען אויף א דף וואס מ'וויל ארויפלייגן אויפ'ן זוכמאשין גייט מען צו לינק'ס אין favorites, מ'קליקט אויף גוגל מארקער און ס'איז אינעווייניג, צו ניצען גוגל מארקער דארף מען עס דאינלאודן
ווער ניצט עס.
בבא קמא איז איין פארטעל וואס האט שטארק אויסגעניצט די געלעגענהייט און איינגעקויפט מאמענטום, ביים מאכן א זוכמאשין ביי קא-אפ פאר נאר אידישע זאכען, זיי האבען אויף יעצט אן ערך פון 900 וועבזייטלעך.
זייער האימפעידזש ביי גוגל איז דא [http://google.com/coop/cse?cx=018021551683913266102:9brkqymxofy (1)].
זייער אייגענע איז דא [http://www.babakama.co.il/babasearch.php (2)].
וועבלינקס.
[http://www.babakama.co.il/ בבא קמא] פראיעקט פון קא-אפ
די פֿאַראײניגטע שטאַטן פֿון אַמעריקע ()—געוויינלעך גערופן בלויז די פֿאַראײניגטע שטאַטן—זענען אַ פעדעראַלע דעמאָקראַטישע רעפּובליק אין צפון אמעריקע װאָס זענען געגרינדעט געװאָרן אין יאָר 1776. זייער הױפּשטאָט איז װאַשינגטאָן די. סי. די רעפּובליק נעמט ארײן 50 שטאַטן און דעם פעדעראלן דיסטריקט פון קאָלומביע. דער גרעסטער שטאַט איז אלאסקע אין צפון-מערב פון דעם קאָנטינענט פון צפון אמעריקע. דער שטאַט האוואי איז אין דעם פּאציפישן אָקעאן. די אנדערע 48 שטאטן מיט דעם דיסטריקט פון קאָלומביע געפינען זיך צווישן קאנאדע אין צפון און מעקסיקא אין דרום. אין מזרח איז א בארטן מיטן אטלאנטישן אָקעאן און אין מערב מיטן פּאציפישן אָקעאן. אויך האָט די מדינה פינף באוואוינטע און נײן נישט־באוואוינטע אינזלען אינעם פּאציפישן און אינעם קאראאיבישן ים.
דער ערשטער פּרעזידענט איז געווען דזשאָרדזש וואַשינגטאָן.
די פאראייניגטע שטאטן צוזאַמען, מיט א שטח פון 9.83 מיליאָן קוואדראט ק"מ (3.79 מיליאָן קוואדראט מײל), זענען דאָס דריטע אָדער פערטע גרעסטע לאנד לויטן טאָטאלן שטח, און דאָס דריטע גרעסטע לויטן שטח פון דער יבשה. די באפעלקערונג נאך די 2020 צענזוס איז איבער 331 מיליאָן אײנוואוינער, דאָס דריטע גרעסטע אין דער וועלט.
א בירגער פון די פאראייניגטע שטאטן ווערט אָנגערופן אן "אמעריקאנער".
דאָס לאנד האָט זיך אנטוויקלט פון די 13 בריטישע קאָלאָניעס אויפן אטלאנטישן בארטן אינעם 18טן יאָרהונדערט. צוליב אמפערייען צווישן דער בריטישער רעגירונג אין די קאָלאָניעס איז געשען די אמעריקאנישע רעוואלוציע. דעם 4טן יולי 1776 האָבן דעלעגאטן פון די 13 קאָלאָניעס ארויסגעגעבן זייער דעקלאראציע פון אומאָפּהענגיקייט, וואָס האָט געגרינדעט די מדינה.
במשך פונעם 19טן יאָרהונדערט האָבן די פאראייניגטע שטאטן זיך פארשפּרייט איבער דעם קאָנטינענט ביז צום בארטן פונעם פּאציפישן אָקעאן.
די עקאָנאָמיע פון די פאראייניגטע שטאטן איז די גרעסטע נאציאָנאלע עקאנאמיע אין דער וועלט, און זייער ברוטאָ אינלענדישער פּראָדוקט (בא"פ) פאר 2012 ווערט געשאצט צו 15.6 טריליאָן דאָלאר – 19% פונעם גלאָבאלן בא"פ לויט קויפקראפט פּאריטעט, פון 2011.
די עקאָנאָמיע ווערט געטריבן פון א שפע פון נאטורליכע רעסורסן, א גוט־אנטוויקלטער אינפראסטרוקטור, און הויכן פּראדוקטיוויטעט;. דאָס לאנד איז נאָך איינער פון דער וועלטס גרעסטע פאבריצירערס. עס גיט ארויס 39% פון דער גלאָבאלער מיליטערישער אויסגאבע, און איז א פּראָמינענטע עקאָנאָמישע, פּאָליטישע און קולטורעלע קראפט אין דער וועלט, ווי אויך א פירער אין וויסנשאפטליכער פאָרשונג און טעכנאָלאָגישער אינאָוואציע.
היסטאָריע.
אין די צײטן פונעם מיטלאלטער האָט מען בכלל נישט געוואוסט פונעם אמעריקאנישן קאָנטינענט; מען האָט געמיינט, אז נאָך אייראָפּע גייט דער פּאציפישער אָקעאן. עס איז געווען א גרויסער שּפּאנישער מאטראָס, וואָס האָט געהייסן קריסטאָפער קאָלומבוס. ער האָט געהאלטן, אז אויב מען פאָרט לאנג אויפן אטלאנטישן אָקעאן, קומט מען אָן אין אינדיע. ער האָט געפּועלט בײ דער שפּאנישער קעניגין, אויב מען גיט אים איבער א גרויסע שיף מיט געלט און מענטשן, וועט ער מאכן א נסיעה און דערמיט פארקירצן דעם וועג קיין אינדיע. ער האָט אויפגעוויזן, אז דאָס וועט אויפהייבן דעם עקספּאָרט-אימפּאָרט פון איבעראל, און שפּאניע, וואָס איז דאן געווען א וועלטמאכט, וועט דערפון שטארק בענעפיטירן.
נאָך א לאנגער נסיעה איז ער אָנגעקומען צו דער טרוקעניש און האָט דאָרט געטראפן א סך אומצוויליזירטע מענטשן. ער און זײנע מענטשן האָבן געמיינט, אז זיי האָבן אנטדעקט א קורצן וועג קיין אינדיע, דערפאר האָט ער אָנגערופן די מענטשן אינדיאנער. דאָס איז געווען אין 1492.
א ביסל שפּעטער איז אָנגעקומען אויף דער טעריטאָריע, וואָס איז הײנט דרום אמעריקע, א גענעראל מיטן נאָמען אמעריגאָ וועספּוטשי, און האָט אנטדעקט, אז דאָס איז בכלל נישט אינדיע, נאָר א נײער קאָנטינענט. דעריבער רופט מען עס אויף זײן נאמען אמעריקע.
דער אָנהייב פון די קאָלאָניעס.
נאך קריסטאפער קאָלומבוס האָבן די שפּאניער ארויסגעשיקט נאָך שיפן, און צוביסלעך האָט שפאניע באהערשט די גאנצע דרום– און צענטראל–אמעריקע, חוץ בראזיל, וואָס איז געוואָרן א פּאָרטוגעזישע קאָלאָניע.
אין 1565 האָט שפּאניע אויפגעשטעלט א שטעטל אין פלאָרידע, דאָס ערשטע שטעטל מיטן אייראָפּעישן סטיל.
אויך אנדערע אייראָפּעישע לענדער האָבן אָנגעהויבן זיך אינטערעסירן אין דעם נײעם קאָנטינענט: ענגלאנד, פראנקרײך און האָלאנד.
ענגלאנד האָט אויפגעשטעלט ווירדזשיניע אין 1620, דערנאָך מאסאטשוסעטס, און נאָך דעם – פּענסילוועניע. די פראנצויזן האָבן געבויט אינעם צפונדיגן טייל פון נאָרד–אמעריקע די שטעט קוויבעק און מאָנטרעאל, און די האָלענדער האָבן געבויט ניו אמסטערדאם, וואו עס געפינט זיך הײנט ניו יאָרק. אָבער די ענגלענדער האָבן געקעמפט, אז זיי זאָלן זײן די בעלי בתים, און ניו יאָרק איז גאָר שנעל אריבער צו זיי פון האָלאנד. אין יאָר ה'תקכ"ג איז אויך קאנאדע אריבער, אזוי אז גרויסבריטאניע (ענגלאנד) האָט אײנגענומען אלע שטחים, וואָס זענען געשטיצט געווארן בײ אנדערע לענדער.
די מלחמה פאר אומאָפּהענגיקייט.
אזוי ווי ענגלאנד איז פאקטיש געווען דער בעל הבית אויף דער טעראטאָריע האָט זי פרובירט דאָס אויסניצן צום מאקסימום. דער דעמאלטדיגער ענגלישער קעניג געאָרג דער דריטער האָט ארויפגעלייגט שווערע שטײערן אויף די אײנוואוינער. די אײנוואוינער האָבן פארלאנגט, אז אזוי ווי זיי זענען א חלק פונעם ענגלישער קעניגרײך, זאָלן זיי קענען וויילן א פארטרעטערשאפט אין דעם ענגלישן פּארלאמענט, וואָס זאָל זיך אָננעמען פאר זיי, און נישט דערלאָזן די אומיושרדיגע שטײערן. דער קעניג האָט זיי דאָס נישט געוואָלט נאָכגעבן. דאָס האָט געברענגט דערצו, אז אין דער צווייטער העלפט פונעם 17טן יאָרהונדערט האָט זיך אָנגעהויבן א באוועגונג, וואָס זי האָט זיך אָנגערופן "די אמעריקאנישע רעוואלוציע". די מענטשן האָבן אָנגעהויבן פארלאנגען מער פרײהייט, ענגלאנד איז נישט גרייט געווען זיי דאָס צו געבן, אזוי אז אין יאָר 1763 האָבן זיך צוזאמען גענומען דרײצן קאָלאָניעס, וואָס האָבן נישט געוואָלט זײן אונטער בריטאניע און אין אפּריל 1775 האָט די מלחמה פאר אומאָפּהענגיקייט אויסגעבראכן אונטער גענעראל דזשאָרזש וואשינגטאָן און דעם 4טן יולי 1776 האָט טאָמעס זשעפערסאָן אָנגעשריבן די דעקלאראציע פון אומאָפּהענגיקייט פאר די פאראייניגטע שטאטן פון אמעריקע.
די ערשטע דרײצן לענדער, וואָס האָבן זיך דערקלערט אומאָפּהענגיק און זענען געוואָרן א חלק פון דער נײער מדינה, זענען דעלאווער, פּענסילוועניע, ניו דזשערסי, דזשארזיע, קאָנעטיקעט, מאסאטשוסעטס, מערילענד, דרום קאראליינע, ניו העמפּשער, ווירדזשיניע, ניו יאָרק, צפון קאראליינע און ראוד אײלענד.
דער ווידערשטאנד האָט זיך צופלאקערט, די ענגלענדער האָבן געשיקט אן ארמיי אונטערצודריקן דעם ווידערשטאנד, נאָך א לאנגער קאמף האָבן זיך די ענגלענדער אונטערגעגעבן.
די מלחמה האָט אָנגעהאלטן ביזן 3טן אויגוסט 1782. דעם 3טן סעפּטעמבער 1783 האָט ענגלאנד אונטערגעשריבן א שלום אָפּמאך מיט אמעריקע. כאטש געאָרג דער דריטער פון ענגלאנד האָט נאָך געוואָלט אָנהאלטן די מלחמה, האָט ער פארלוירן אינעם פּארלאמענט זײנע שטיצער, און מען האָט דורכגעפירט א רעזאָלוציע אינעם פּארלאמענט פאר שלום.
פון דאן אָן האָבן די דערמאנטע דרײצן קאָלאָניעס באקומען א פולקומע זעלבשטענדיקייט. דזשאָרזש וואשינגטאָן איז געוואָרן אויסדערוועלט אלס דער ערשטער פּרעזידענט פון די פאראייניגטע שטאטן.
די ערשטע: אמעריקע האָט דערקלערט קריג קעגן בריטאניע דעם 18טן יוני 1812, צוליב דער נישט פרײער באוועגונג פון אמעריקע ארום דער וועלט און צוליב אירע פישכאפּערס, וואָס מען האָט זיי נישט געלאָזט האנדלען א.ד.ג. און אנדערע ווערטער פרײע האנדל - וואָס דאָס איז געווען דער רעזולטאט פון דער מלחמה פון ענגלאנד און פראנקרײך - איינזעענדיג אז ס'איז נישט רעאליסטיש זיך צו שלאָגן קעגן אזא אימפּעריע, האָט מען באשלאָסן אײנצונעמען קאנאדע, וואָס איז געווען אונטער בריטאניע.
דער בירגער–קריג.
א וויכטיגער קאפּיטל אין דער געשיכטע פון די פאראייניגטע שטאטן איז דער בירגער-קריג, וואָס האָט אויסגעבראָכן אין יאָר ה'תרכ"א, עס איז באקאנט מיטן נאָמען דער קאמף פון דעם צפון מיטן דרום. די דרומדיגע לענדער פון די פאראייניגטע שטאטן האָבן באשעפטיגט איבער א מיליאָן שווארצע קנעכט, די זענען געווען שווארצע מענטשן, וואָס מען האָט געצוואונגענערהייט געברענגט פון אפריקע. די דרום שטאטן האָבן געהאט א סך פעלדער אין זייער באנוץ, און עס איז זיי געווען וויכטיג צו האָבן אסאך ארבעטערס פאר די תבואה און פרוכטן. די צפון אײנוואוינער אין שפיץ פונעם פּרעזידענט אברהם לינקאָלן האָבן אויפגעפאָדערט די דרום לענדער צו באפרײען די קנעכט, וויבאלד דאָס איז קעגן דעם מענטשליכן מאָראל און קעגן די פארשריפטן פון דער דעקלעראציע פון אומאָפּהענגיקייט פון די פאראייניגונג, וואס לויטעט, אז אלע מענטשן זענען באשאפן געוואָרן פרײ. די דרומדיגע האָבן זיך נישט וויסנדיג געמאכט פון דעם פרעזידענטס פאָדערונג, זיי זענען געגאנגען א טריט ווײטער און האבן דערוויילט א נײעם פּרעזידענט, מיטן נאמען זשעפערסאָן דעוויס, זיי האָבן געלאָזט וויסן אז זיי טיילן זיך אָפּ פון די פאראייניגטע שטאטן. לינקאָלן האָט דאָס נישט צוגעלאָזט און איז ארויס מיט א בלוטיגן קאמף קעגן די דרום שטאטן, עס האָט זיך געצויגן פיר יאָר, און איבער זעקס הונדערט טויזענט סאָלדאטן זענען געהרגעט געוואָרן. צום סוף האָבן זיך די דרום'דיגע אונטערגעגעבן, די יוניאָן האָט זיך צוריק פאראייניגט, און די שווארצע קנעכט זענען ארויס פרײ. (פרעזידענט לינקאָלן איז דערמאָרדערט געוואָרן איינצלנע טעג נאָך דעם, וואָס די דרום'דיגע לענדער האָבן זיך אונטערגעגעבן).
די אמעריקאנער פאָן.
די פאָן אין אמעריקע האָט דרײ קאָלירן: רויט, בלוי, און ווײס. עס האָט דרײצן פּאסן, טייל רויט און טייל ווײס, דאָס סימבאָליזירט די דרײצן גרינדעדע קאָלאָניעס, און עס האָט פופציג ווײסע שטערן אויף א בלויען גראדעקיגן הינטערגרונט, דאָס זענען די פופציג שטאטן וואָס זענען דערין פאראייניגט.
א פאָלק פון אימיגראנטן.
די פאראייניגטע שטאטן איז א פאָלק, וואָס איז צוזאמענגעשטעלט פון אלע סאָרט מענטשן אין דער וועלט. פון די פארצײטישע אײנוואוינער די אינדיאנער זענען געבליבן עטליכע הונדערט טויזנט אלס אָנדענק, פון זיי זענען דא אזעלכע וואָס לעבן נאָך ביז הײנט אין ספּעציעלע רעזערוואציעס. די רעגירונג גיט זיי נאך אסאך בענעפיטן, כדי זיי צו פארגיטיגן פאר וואָס מען האָט פון זיי צוגענומען זייער לאנד, ווי דאָס אז זיי מוזן נישט צאָלן קיין שטײערן. אָבער די מערהייט פון דער באפעלקערונג פון די פאראייניגטע שטאטן זענען ווײסע מענטשן אָפּשטאמיגע פון אייראָפּע און אזיע, אָבער עס זענען אויך פאראן מיליאָנען שווארצע וואָס זענען קינדער פון די וועלכע זענען געברענגט געוואָרן געצוואונגענערהייט פון אפריקע צו דינען אלס קנעכט פאר די ערשטע באוואוינער. אין די שנייאיגע געביטן אין אלאסקע טרעפט מען נאָך די עסקימאָסישע שבטים.
געאָגראפיע.
דער לאנד–שטח פון די 48 שטאטן אין דער יבשה פון די פאראייניגטע שטאטן איז 7,700,000 ק"מ2. אלאסקע, מיט א שטח פון 1,480,000 ק"מ2, איז דער גרעסטער שטאט. האוואי, מיט א שטח פון 16,000 ק"מ2, אקופּירט אן ארכיפּעלאג אינעם פּאציפישן אָקעאן, דרום־מערב פון צפון אמעריקע.
די פאראייניגטע שטאטן איז דאָס דריטע גרעסטע לאנד לויט סה"כ שטח—יבשה און וואסער—אין דער וועלט (נאָך רוסלאנד און קאנאדע). דאָס לאנד גרעניצט קאנאדע אין צפון און מעקסיקא אין דרום. דער
קאנאדע-פאראייניגטע שטאטן גרענעץ, וואָס איז באשטימט געוואָרן אין דעם מיטן פונעם 19טן יאָרהונדערט, ציט זיך אין א גראדער ליניע לענגאויס דעם 49סטן גארטל ליניע צפון, אריבערגייענדיג טײכן און אָזערעס (פיר פון די גרויסע אָזערעס זענען צעטיילט צווישן די צוויי לענדער, און נאָר מיטשיגאן אָזערע געהערט אין גאנצן צו די פאראייניגטע שטאטן), אָן צו בארעכענען מיט טאָפּאָגראפישע ליניעס. די גרענעץ שאפט נישט קיין פּראבלעמען; די צוויי זײטן פון דער גרענעץ האָבן א גרויסע ענלעכקייט אין קולטור, שפּראך, טראדיציע און לעבנסשטייגער. די דרום גרענעץ מיט מעקסיקא איז העלפט פון דער לענג פון דער גרענעץ מיט קאנאדע, און גייט מערסטנס דורך מדבר־געגנטן.
אין מזרח ליגן די פאראייניגטע שטאטן אויפן ברעג פונעם אטלאנטישן אָקעאן; דער ברעג איז צוויי מאָל אזוי לאנג ווי דער מערב ברעג אויפן פּאציפישן אָקעאן. די אונטערשייד איז צוליב א סך טיפע אײנגוסן, וואָס געפינען זיך אין דעם צפון טייל פונעם מזרח בארטן, און טאקע דאָרט געפינען זיך די גרויסע פּאָרטן פון די פאראייניגטע שטאטן (באָסטאָן, ניו יאָרק, פילאדעלפיע, און באלטימאָר). דער דרום טייל פונעם בארטן איז פלאך און נישט באקוועם פאר שיפן. דער איינציגער גרויסער פּאָרט אין דרום איז דער פּאָרט פון ניו-אָרלינס, וואָס ליגט אין דער מיסיסיפּי דעלטע, וואָס ווערט שטענדיג פארשטאָפּט מיט דער עראָזיע פונעם טײך, און פאָדערט טײערע און רעגולערע אויפהאלטן טאטן.
אויפן שטח פון די פאראייניגטע שטאטן געפינען זיך בארגקייטן וואָס צוטיילן די פארשידענע געאָגראפישע ראיאָנען. די בארגקייטן וואס ציען זיך פון צפון קיין דרום פּאראלעל צו די בארטנס זענען: אפּאלאטשיע בערג (Appalachian Mountains) פּאראלעל צום מזרח בארטן, און די ראָקי בערג (Rocky), די קאסקייד בערג און די סיערע נעוואדא (Sierra Nevada) פּאראלעל צום מערב בארטן. אלס רעזולטאט פון די בארגקייטן געפינען זיך זיבן נאטור ראיאָנען לענגאויס די פאראייניגטע שטאטן, אין פּאסן וואָס גייען פון צפון קיין דרום: (1) אטלאנטישער בארטן; (2) אּפּאלאטשיע בארגקייטן; (3) דער מיטל מערב; (4) ראָקי בערג; (5) דער מערב מדבר־בעקן; (6) סיערע בערג; (7) פּאציפישער בארטן.
די נידעריקסטע און העכסטע פּונקטן אויף דער יבשה פון די פאראייניגטע שטאטן זענען ביידע אינעם שטאט קאליפארניע, נישט מער ווי 130 ק"מ ווײט איינס פון דער אנדערע. דער העכסטער שפּיץ אינעם לאנד, אין אין גאנץ צפון אמעריקע, איז מאקינלי בארג, הויך 6,194 מעטער. טעטיקע וואולקאנען געפינען זיך אין אלאסקע דורכאויס די אלעקסאנדער און אלעאוטישע אינזלען, און האוואי באשטייט פון וואולקאנישע אינזלען.
דער קלימאט אין די פאראייניגטע שטאטן.
די פאראייניגטע שטאטן איז א טייל פון דעם נײעם אנטדעקטן קאָנטינענט אמעריקע, ביידע טיילן דרום און צפון גרעניצן זיך מזרח זייט מיטן אטלאנטישן אָקעאן און מערב מיטן שטילן אָקעאן. אויך בײם מערב ברעג איז דאָ בײ ביידע טיילן די הויכע בערג וואָס זענען פארדעקט מיט אייביגע שנייען ווי די ראָקי בערג און די אנדן, אָבער זי טיילט זיך אָפּ מיט איר קלימאט פון דרום אמעריקע. דער קלימאט אין די פאראייניגטע שטאטן איז אין אלגעמיין מיטלמעסיג און באקוועם, באלאנסירט צווישן צפון זײט וואו עס הערשט זייער א קאלטער וועטער, און דאקעגן דרום און צענטראלע אמעריקע וואס דער וועטער איז אין אלגעמיין טראָפּיש און א שווערע היץ און הויכע פײכטקייט נעמט איר ארום.
אויך איז דער צענטראל אמעריקע און טיילן פון די פאראייניגטע שטאטן ווי פלאָרידא, וואָס ווענדט זיך צום זיד פאול, אפן צו שטורמישע ווינטן, אין געוויסע סעזאנען פון יאָר הוראַגאַנען.
אויך איז א חילוק אינעם ווינטער און זומער, ווען אין די פאראייניגטע שטאטן איז זומער איז אין דרום אמעריקע ווינטער און אזוי פארקערט.
די פאראייניגטע שטאטן איז פון די רײכסטע קאָנטינענטן אין נאטורליכע וואונדער, עס געפינען זיך דאָרטן בערג און טאָלן גרין פארדעקט מיט ריזיגע וועלדער, עס זענען דאָ אין אירע גרינע ביימער וואָס בליען און שפּראצן לויט די אָפּשאצונגען איבער צוויי טויזנט יאָר. הויכע ציכטיגע ווײסע בערג שפּיצן מיט שניי א גאנץ יאָר, טרוקענע וויסטענישן וואָס באקומען נישט קיין רעגן כמעט א גאנץ יאָר, און דערקעגן פייכטע נאסע געגנטן מיט שלאקרעגנס א גאנץ יאָר. עס געפינט זיך דאָרטן די גרעסטע זיסע וואסערזאמלונגען אין דער וועלט, אויך האָט זי נאטורליכע מינעראלן.
צוליב זײן ריזיגן פארנעם און דער אייניקייט פון דעם גרויסן לאנד, איז זײן קלימאט פארשידנארטיג. אין קאליפארניע און אין דעם פלאָרידע האלב אינזל איז דער ווינטער זייער איינגענעם, אָבער אין זומער איז זייער הייס מיט א הויכע מאס פײכקייט, דאקעגן אינעם צפונדיגן טייל פונעם לאנד איז דער זומער הייס אָבער צום אויסהאלטן, אָבער דער ווינטער איז זייער א קאלטער צוליב די פראָסטיגע ווינטן וואָס קומען ארײן פונעם צפון פאלוס.
דער פאראייניגטע שטאטן צענזוס ביורא שאצט אפ די באפעלקערונג צו 331,449,281, פון זיי זענען 11.2 מיליאן אומלעגאלע אויסלענדער. דאס איז פיר מאל אזוי פיל ווי די באפעלקערונג איז געווען אין 1900, בערך 76 מיליאן. די פאראייניגטע שטאטן איז דאס דריטע מערסטע באפעלקערטע לאנד אין דער וועלט, נאך כינע און אינדיע.
82% פון אמעריקאנער וואוינען אין שטאטישע געגנטן. די גרעסטע צענטערן פון באפעלקערונג זענען ארום ניו יארק (19,015,900), ארום לאס אנדזשעלעס (19,015,900) און ארום שיקאגא (9,504,753).
שפּראך.
אמעריקאנישע ענגליש איז די נאציאנאלע שפראך פון די פאראייניגטע שטאטן פראקטיש גערעדט. 80% פון דער באפעלקערונג רעדט נאר ענגליש אין דער היים. די צווייטע שפראך איז שפאניש, וואס 12% רעדן אין דער היים. אויף דער פעדעראלער ניווא איז נישט פאראן קיין אפיציעלע שפראך, אבער אין 28 שטאטן איז ענגליש די אפיציעלע שפראך. אין האוואי זענען ענגליש און האוואיש די אפיציעלע שפראכן.
די פאראייניגטע שטאטן האבן א קאפיטאליסטישע עקאנאמיע, וואס איז די גרעסטער עקאנאמיע אין דער וועלט. זייער ברוטא אינלענדישער פראדוקט ווערט געשאצט צו 15.1 טריליאן דאלאר אין 2011.
די וואלוטע איז דער אמעריקאנער דאלאר, וואס האט דעם סימבאל $.
ארבעטלאזיקײט און אינפלאציע זענען גאנץ נידעריג.
אגריקולטור איז שטארק אנטוויקלט, און זיי זענען פון דער וועלטס גרעסטע פראדוצירערס פון קוקורוזע, ווייץ, צוקער און טאבאק.
דאס לאנד האט רייכע מינעראל רעסורסן, כולל גאלד, נאפט, קויל און אוראניום.
די הויפט פאבריקאציע אינדוסטריעס זענען אויטאמאבילן, עראפלאנען און עלעקטראניק.
די ערד.
די ערד אין די פאראייניגטע שטאטן איז אין מערהייט זייער גוט צום בארבעטן, די בעסטע ערד איז אין דעם צענטראלן חלק וואס באקומט ריזיגע קאוואנטום פון דעם מיסיסיפי טייך, אלס רעזולטאט ווערט די פאראייניגטע שטאטן גערעכנט צו זיין איינע פון די אנטוויקלסטע לענדער אין לאנד ווירטשאפן און אויך אין האדעווען שאף און רינדער.
עס שטעלט נישט בלויז צו פאר אייגענע געברויכן, נאר עס פארבלייבט איר איבער גענוג צו עקספארטירן צו אנדערע מדינות.
עס געפינט זיך אין איר ערד פיל נאטורליכע מינעראלן, ווי גאלד, זילבער, נאפט, קוילן, אוראניום, אייזן, קופער, בליי און נאך. אירע געדיכנטע וולדער זענען געבענטש מיט אויסגעצייכנטע סארטן ביימער וואס ווערט פארנוצט צו בויען און מעבל אינדוסטריע.
אינדוסטריעס.
עס געפינט זיך אין די פאראייניגטע שטאטן פארצווייגטע אינדרוסטריעס וואס זענען פון די אנטוויקלסטע אין דער וועלט. אין די לעצטע הונדערט יאר איז זי פארוואנדלט געווארן אלס איינע פון די רייכסטע אינדוסטריעלע לענדער פון דער וועלט.
איינקונפט.
אמעריקאנישע מטבע פון א האלבן דאלאר
די דורכשניטליכע יערליכע איינקונפט פאר א הויזגעזינד ריכטיג פאר 2005 איז 46,326 דאלאר, אבער מיט וועזנטלעכע אונטערשיידן צווישן די שטאטן. למשל, ווען די יערליכע איינקונפט אין ניו דזשערסי איז געווען $60,246, איז זי אין מיסיסיפי געווען $34,396. די דורכשניטליכע יערליכע איינקונפט פאר א מענטש איז געווען $25,036.
צווישן די ראסן זעט מען אן אפשטאנד אין דער איינקונפט פון אפריקאנע אפשטאמיגע און היספאנישע (מערסטנס מעקסיקאנער) אנגעשטעלטע קעגן אייראפעישע און אזיאטישע (מערסטנס פון דעם ווייטן מזרח). די דורכשניטליכע איינקונפט פאר אן אזיאטישן פאמיליע איז די גרעסטע, $57,518, פאר ווייסע $48,977 און פאר אפריקאנער $30,134.
די איינקונפט אפשטאנדן אין די פאראייניגטע שטאטן זענען פון די גרעסטע אין דער אנטוויקלטער וועלט. אין 2006 האט דער העכסטער צענטל פארדינט 16 מאל מער ווי דער נידריגסטער צענטל.
דער מעדיאנער נעט ווערט (median net wealth) אין 2004 איז געווען $93,100 פאר א הויזגעזינד. דאס העכסטע פערטל איז געווען $422,400 פאר א הויזגעזינד (אחוץ דעם עיקר וואוינארט).
וויסנשאפט און טעכנאָלאָגיע.
די פאראייניגטע שטאטן איז א פירער אין וויסנשאפטליכער פארשונג זײט דעם סוף פונעם 19טן יארהונדערט. אין 1876 האט אלעקסאנדער גרעהעם בעל באקומען דעם ערשטן אמעריקאנישן פאטענט פארן טעלעפאן. טאמעס עדיסאנס לאבאראטאריע האט אנטוויקלט דעם פאנאגראף, דעם ערשטן עלעקטרישן לאמפ, און דעם ערשטן פילם קאמערע. ניקאלא טעסלא האט פיאנירט בייטשטראם און ראדיא. די אויטאמאביל פירמע פון הענרי פארד האט געמאכט פאפולער די מאנטאזש-ליניע. אין 1903 האבן די רייט ברידער געמאכט די ערשטע קאנטראלירטע פלי.
אמעריקע איז די עלטסטע פעדעראציע צווישן היינטיגע לענדער. עס איז א קאנסטיטוציאנעלע רעפובליק און א רעפרעזאנטיווע דעמאקראטיע.
די רעגירונג ביישטייט פון דריי פליגלען: די לעגיסלאטור (קאנגרעס), דער עקזעקוטיוו און די געריכטליכע מאכט.
לעגיסלאטיוו.
די געזעץ געבער וואס איז דער קאנגרעס וועלכע אנטהאלט צוויי הייזער דער סענאט וואס איז דער אויבערשטער הויז, און דער קאנגרעס וואס איז דער אינטערשטער הויז. זיי ווערן אויך גערופען די לעגיסלאטארן.
יעדער שטאט שיקט צום סענאט צוויי סענאטארן, וועלכע דינען אין אמט זעקס יאר, דער קאנגרעס ביישטייט פון פיר הונדערט פינף און דרייסיג פארשטייער, דאס איז אזוי אויסגעשטעלט אז יעדע זיבן הונדערט איין און זעכציג טויזנט מאן (לויט די 2020 צענזוס) שיקן איין קאנגרעס מאן אדער קאנגרעס פרוי צום פארלאמענט. די וואלן פאר די קאנגרעס קומט פאר יעדע צוויי יאר, זייער הויפטקווארטיר איז אין דעם קעפיטאל געביידע וואס געפינט זיך אין וואשינגטאן די. סי.
די עקזעקוטיווער אָרעם.
1. (State), אויסערן אינטערעסן געגרינדעט 1789, באשיצן ציווילע אין נישט ציווילע פאסאזשירן, דיפלאמאטישע באציאונגען
2. (Treasury), געלט קאסע, געגרינדעט 1789, אלעס ארום געלט ווי שטייערן בענק פאסט באצאלן
3. (Defense), באשיצן, געגרינדעט 1947, זען אז נאציאנאלע און מילטערישע זיכערהייט זאל קלאפן (די פענטאגאן איז אין זייער באזיץ)
4. (Justice), געזעצליך, געגרינדעט 1870, זען אז אלעס זאל ווערן געטון געזעצליך ווי למשל האלטן א אויג אויף אלקאהאל, באווערבן עדים. און טראספארטאציע פאר יורידיציע צוועקן ווי למשל פריזענע'ס,
5. (Interior), אינעווייניג-שטחים, געגרינדעט 1849, פובליקע פארקס, וועלדער, אויך צושטעלן וואסער,
6. (Agriculture), איבער עסן, געגרינדעט 1889, געזונטע עסן, הונגער, פארמ'ס נאטורליכע אוצרות
7. (Commerce), האנדל, געגרינדעט 1903, די עקאנאמיע וואוקס, אלטערנאטיווע ארבייט'ס פלעצער, האנדל מיט דער וועלט
8. (Labor), ארבעט, געגרינדעט 1913, (קודם געווען אינאיינעם מיט קאמערץ), העלפן און שיצן דעם ארבעטער
9. (Health and Human Services), געזונטהייט, געגרינדעט 1953, קראנקייטן, קאנטראל מעדיקער, העלפט ארימע,
10. (Housing and Urban Development), הייזער, געגרינדעט 1965, שעלטער'ס, עפארדעבעל הייזער,
11. (Transportation), טראנספארטאציע, געגרינדעט 1966, לופט, באן, הייוועי, טראק, געזעלשאפט, פארבעסערן
12. (Energy), ברענשטאף, געגרינדעט 1977, נוקלעארע וואפן אין רעאקטאר, אלעס ארום ברענשטאף,
13. (Education), דערציאונג, געגרינדעט 1979, ארבעט פאר דערציאונגס אינטערעסן
14. (Veterans Affairs), וועטעראנען אינטערעסן, געגרינדעט 1988, גיט אכטונג אויף די וועטעראנען
15. (Homeland Security), היימלאנד זיכערהייט, געגרינדעט 2002, אפהיטן פון נאטורליכע אדער טעראריסטישע געשעענישן
יוריסדיקציע.
נאך דעם קומט אריין דער געריכט, זייער אויפגאבע איז צו זען אז די געזעצן וואס מען האט באשטימט זאלן ווערן איינגעהאלטן פונקט ווי מען האט זיי באשטימט, און ווער עס איז עובר דערויף זאל ווערן באשטראפט.
אמעריקאנער שטאטן.
אמעריקע באשטייט פון פופציג שטאטן, דאס הייסט כאטש אין פאקט איז זי איין גרויסע מדינה, איז זי אבער צוזאמענגעשטעלט און פאראייניגט פון פופציג לענדער, אכט און פערציג פון זיי געפינט זיך זייט ביי זייט אין צענטער פון צפון אמעריקע, די אנדערע צוויי לענדער זענען אלאסקע און האוואי. וואס קאנאדע און דער פאציפישער אקעאן טיילט זיי אפ פון זייער היימלאנד.
ווי געזאגט איז ביים אנהייב געווען בלויז דרייצן שטאטן, מיט דער צייט זענען צוגעשטאנען נאך מדינות, אין הונדערט צוואנציג יאר נאך איר גרינדונג האט זי געציילט אכט און פערציג לענדער. אין יאר תשי"ט איז צוגעקומען דער שטאט אלאסקע, און א יאר דערנאך דער פופציגסטער שטאט האוואי.
די הערשאפט.
די הערשאפט אין די פאראייניגטע שטאטן איז אינטערעסאנט, יעדער איינער פון די פופציג שטאטן האט אן אייגענעם גובערנאטאר, אן אייגענע געזעץ הויז, און אייגענע געריכט הייזער, וועלכע פירן אן די אינערליכע אנגעלעגנהייטן פון זייער שטאט, ווי דערציאונג, פארקער. דאגעגן די אויסערלעכע פאליטיק און נאציאנאלע זיכערהייט זענען אונטער דער צענטראלער פעדעראלער רעגירונג וואס איר זיץ געפינט זיך אין דער הויפטשטאט, וואשינגטאן די סי.
אין שפיץ פון לאנד שטייט א פרעזידענט וולעכער ווערט אויסדערוויילט אין דעמאקראטישע וואלן איינמאל אין פיר יאר, אין די הענט פונעם פרעזידענט איז קאנצעטרירט די רעגירונגס באפולמעכטיקונג, ער איז דער פאקטישער פירער פונעם לאנד. דאס איז אנדערש ווי רוב דעמאקראטישע מדינות וואס ביישטיין פון א פארלאמענט, און די רעגירונג אויטאריטעט איז אין די הענט פון דעם פרעמיער מיניסטער.
יידן אין די פאראייניגטע שטאטן.
קריסטאפער קאלאמבוס איז אָנגעקומען אין די פאראייניגטע שטאטן אין יאָר ה'רנ"ב, דאָס הייסט אין דעם יאָר ווען מען האָט ארויסגעטריבן די יידן פון שפּאניע. יידן זאגן, אז פון הימל האָט מען דאן צוגעגרייט א רעטונגס פּלאץ פאר די קומענדיקע יאָרן פאר די יידן.
די ערשטע יידישע אימיגראנטן זענען געקומען קיין אמעריקע פון אייראפּע, הויפּטזעכליך שפּאנישע און פּאָרטוגעזישע יידן, וואָס זענען אנטלאָפן פון דער אינקוויזיציע צו דער נײער וועלט. יאָרן שפּעטער, ווען עס זענען פאָרגעקומען רדיפות אין דייטשלאנד און אין רוסלאנד קעגן יידן, די באוואוסטע פאָגראָמען, האָט זיך פארשטארקט דער אימיגראציע שטראָם פון דאָרט צו קומען צו די פאראייניגטע שטאטן.
נאָך דער צווייטער וועלט–מלחמה זענען פיל געראטעוועטע פון די נאצישע אקופּירטע לענדער געקומען צו די פאראייניגטע שטאטן, און האָבן איבערגעבויעט און אויפגעלעבט פון דאסנײ די פארניכטעטע יידישע געמיינדעס פון זייער אלטער היים. מען האָט אויפגעשטעלט בליענדיגע יידישע געמיינדעס בתי מדרשים, ישיבות, כוללים, חסידישע הויפן, ליטווישע ישיבות, מיידל שולעס און תלמיד תורה'ס, עס ווירבלט יידישקייט אויפן העכסטן גראד.
היינט צו טאָג געפינט זיך דער גרעסטער יידישער יישוב אין די פאראייניגטע שטאטן, עס איז נישט דאָ קיין שטאַט, וואו עס וואוינען נישט אין איר קיין יידן. אָבער רוב פרומע יידן זענען קאָנצטעטרירט אין די גרויסע שטעט ווי ניו יאָרק, ניו דזשערסי, לאָס אנדזשעלס, אין אלגעמיין זענען די יידן גלײכבארעכטיגט ווי די איבעריגע באפעלקערונג, פיל גרויסע יידישע קהילות עקזיסטירן אין לאנד. אסאך פון זיי פירן זייערע קינדער און אייניקלעך אויף די אלטע וועגן גענוי ווי זייערע זיידעס האָבן זיך געפירט פאר הונדערטער יארן. אויך זענען די אמעריקאנער ײדן באוואוסט איבעראל פאר זייער מיטלייד און הילף פאר יעדן נויטבאדערפיגן.
אריה מאכלוף דֶרעי (געבוירן דעם 17טן פעברואר 1959, ט' אדר א' ה'תשי"ט) איז דער פירער פון דער ש"ס פארטיי אין ישראל און דינט ווי דער אינערן מיניסטער און מיניסטער פאר אנטוויקלען די פעריפֿעריע.
אריה דרעי איז געבוירן אין מעקנעס, מאראקא צו זיינע עלטערן אליהו און אסתר (עזאגי). ביי די 9 יאר איז די משפחה ארויפגעקומען קיין ישראל, געלערנט אין דער ספרדישער ישיבה, פורת יוסף, און אין דער חברונער ישיבה אין ירושלים. שוין אין זיינע פריערע יארן האט זיך שוין אנגעזען זיינע טאלאנטן ביים ווערן מנהל אין ישיבת לב בנים און זיין א ראטסמאן אין גוש עציון, און באקומען סמיכה אין ישיבה וואו ער האט געלערענט. זיינע ערטשע יארן אין פאליטיק האבן שוין געוויזן וואו ער גייט אנקומען.
ווען ער איז געווען דער אויפגייענדער שטערן פון ש"ס, די ספרדישע פארטיי, אין כנסת, זייענדיג אן ענגערישער כנסת דעפוטאט ביז מ'האט אויף אים ארויפגעלייגט צוויי באשולדיגן, וועגן נעמען שוחד און וועגן כשר'ן געלט פאר מוסדות. אזעלכע טענה'ן אז מדינת ישראל האט אים געוואלט זען אינדרויסן פון פובליק לעבן צוליב זיין ענגערישקייט, אנדערע טענה'ן אז ער האט אויסגעניצט זיינע רעכטן צו שטארק - וואס דאס האט צוגעברענגט ביז אים אריינשליידערן אין תפיסה.
ער קומט כמעט יעדן ראש השנה קיין אומאן צו זיין צווישן בראסלעווער חסידים. ער זאגט פאר יעדן אז ער האלט אז א דאנק דעם זכות פון רבי נחמן מברסלב איז ער ארויס פון תפיסה אן קיין שאדן.
תפיסה.
זיין תפיסה און תפיסה מעשיהו. אין סעפטעמבער 2000 האָט דערי אָנגעהויבן דינען זיין אורטייל אין מעשיהו טורמע. ביים אריינגאנג צו דער תפיסה, איז אפגעהאלטן געווארן א מאסן ראלי מיט דער באטייליגונג פון צענדליגער טויזנטער, וואו אריה דרעי האָט אנטשולדיגט און אנטשולדיגט פאר הרב שך, ווייל ער האָט געוואלט פארגלייכן דעם קאָנפליקט און דעם רב'ס פלייסיקייט נאָך זיין אריינפיר אין דער יצחק ראַבין רעגירונג אין 1992, אין קעגנזאַץ צו הרב שך.
אריה מאכלוף דרעי און זיין פרוי יפה אפת (כהן) האָבן נייַן קינדער. זיין פרוי פירט די פאַרבאַנד "מפעלות שמחה".
אויפשטעלנדיג די ש"ס פארטיי.
די ספרדים האבן זיך אפגעבריט פון דער באהאנדלונג פון די חרדישע אשכנזים צו זיי, האט מען זיך עקסטער גרופירט אין אויפגעשטעלט ש"ס "התאחדות הספרדים שומרי התורה" נאכן געווינען בענקלעך אין אסאך שטימען פאר די בירגערמייסטער ווי ירושלים און ניצחונות איבער אנדערע שטעט, האט דאס ערשטע מאל ש"ס צוגעלייגט זייער רשימה צום 11טן כנסת אין 1984, ווען דאס איז אונטער געשטיצט פון די תורה'דיגער פירער פון ש"ס און די ספרדים הרב עובדיה יוסף, און פון דעם ליטווישן גדול הרב שך,
אין א איבערראשנדן זיג האט ש"ס געווינען 4 בענקלעך אין כנסת ווען דער ערשטער אין דער רשימה איז הרב יצחק חיים פרץ אין איז געווארן אינערן מיניסטער, און דאס אלעס איז אדאנק די פלייסיקייט פון אריה דרעי ארומצוגיין אויפקלערן און איבעררעדן די ספרדים פאר ש"ס, און זייענדיג דער מזכ"ל פון ש"ס פארטיי.
דרעי ווערט א הויכער פאליטישער ראטגעבער אין די אינערן מיניסטעריום.
אין 1986 איז דרעי באשטימט געווארן פאר מנכ"ל פון אינערן מיניסטעריום (משרד הפנים) אלט זייענדיג א קנאפע 27 יאר אלט.
אין 1988, ביי די וואלן צום 12טן כנסת, באקומט ש"ס 6 מאנדאטן, אריה דרעי לייגט א האנט אויפ'ן אינער'ן מיניסטעריום און ווערט אינערן מיניסטער (שר הפנים)
אין 1990 האט זשעימס בייקער געברענגט די הצעה פון א משא ומתן מיט די פאלעסטינער האט זיך די כנסת אויפגעשאקעלט (די פרשה רופט מען [http://he.wikipedia.org/wiki/התרגיל_המסריח התרגיל המסריח] (דאס פארשטינקענע שטיקל)): שמעון פרס האט געוואלט אז מ'זאל אננעמען די הצעה אבער שמיר האט נישט געוואלט, שמעון פרס מיט אריה דרעי זענען געקומען צו א פארשטענדעניש - מיט אונטער'ן טיש באציעונגען - אונטערצוווארפן די קאאליציע, ווען שמיר האט געהערט דערפון האט ער גלייך אפגעזאגט שמעון פרס פון דער קאאליציע, און צוליב אויפברויז פון דער מערך פארטיי, אויף אפזאגן זענען מיטגעגאנגען אלע איבעריגע מיניסטארן און די קאאליציע איז צופאלען נאכדעם דורכ'ן אי אמון פארשלאג.
שמעון פרס פאלט דורך צוויי מאל צוזאמצושטעלן א קאאליציע און שמיר נעמט צוריק איבער די לייצעס, און דעמאלטס זענען די חרדישע פארטייען געשטארקט געווארן, איו דער זעלבער צייט ווען דער כאריזמאטישער יונגער אריה דרעי בלייבט אינערן מיניסטער (שר הפנים), און ווערט א אומאפגעטיילטער חלק און דאמינירטער כוח אין שפילער אין כנסת, און אין פאליטיק בכלל.
דעצעמבער 2014 האט אלי ישי אויפגעשטעלט די "יחד" פארטיי, וואס האט נישט געדאנזשעט אריבערגיין דעם שוועל. ביי די כנסת וואלן 2015 אבער האט גענומען א סך שטימען פון ש"ס, וואס איז געבליבן מיט 7 מאנדאטן.
כּנסת-דעפּוטאַט אדער כנסת מיטגליד (העברעאיש: "חבר כנסת") איז איינער פון די 120 מיטגלידער פון דעם כנסת (דער פארלאמענט פון ישראל). א דעפוטאט איז א מיטגליד פון א א פאליטישער פארטיי וואס איז אויסגעקליבן דורך די בירגער ביי דעמאקראטישע וואלן. אויך דער פרעמיער מיניסטער דארף זיין א כנסת־דעפוטאט, ער ווערט אויסגעקליבן דורך דער פארלאמענט, און נישט דורך די בירגער.
דער כנסת איז צעטיילט מיט פאליטישע פארטייען.
ר' משה דייטש איז א זון פון דעם בעל צדקה וחסד ר' מאיר דייטש פון קרית יואל
ר' משה איז פון גרינדער און אנפירער פון דעם צדקה מוסד אין וויליאמסבורג קרן עזר למשפחות הנצרכות, דער מוסד מאכט חתונה קינדער און צאלט פאר טעגליכע געברויכן פון ארימע שטיבער ביז צאלן גראסערי בילס.
אינטערסאנט איז אז ר' משה פאר זיך איז א פארברענטע זאלי אבער זיינע שותפים און חברים און שטיצער זענען ארונים פונקט ווי זאליס.
דאָלאַר איז א וואלוטע. די אפיציעלע וואלוטע פון אמעריקע, קאנאדא, אויסטראליע און מער ווערט גערופן דאלאר.
דער נאמען שטאמט פון דייטש טאלער שטאמענדיג פון א טאל דארטן וואו מען האט דאס אנגעהויבן דאס צו מאכן.
דאס ווערט רעפרעזענטיזירט דורך דעם S סימבאל מיט א שטרייך אין דערמיט ($).
גוגל גרופס איז א עלעקטאראנישער קהילות וואס ווערט געהאוסט דורך גוגל. אזא סארט מעילינג ליסט סערוויס צוגעשטעלט פריי אן קיין אפצאל דורך גוגל.
באנוצעדיג זיך מיט גוגל גרופס קען יעדער טרעפן שמועסן פון מענטש לויט זיין געשמאק און אינטערעסע. שיין אויסגעשטעלט און טייל האבן פעסווארדס וואס מען קען נאר זיין א מעמבער דורך איינלאדענונג אדער אסאך איז פריי און אפען פאר יעדן צו ליינען און שרייבן.
מען קען דארטן זיך באטייליגן דורך ארויפגיין אויף יענעם וועב סייט, אדער אפילו בלויז פון שיקן אן אימעיל ווערט דאס שיין סארטירט און געשיקט פאר אלע מעמבערס.
עס עם עס SMS איז א קורצע ידיעה דינסט וואס מען קען באקומען אויפן סעלפאן. דאס איז אויך באקאנט אלס "טעקסט מעסעזשעס".
לויט די חרדי'שע רבנים איז "טעקסט מעסעדזשעס" פארבּאטן.
צאל (אדער נומער) ווערט געניצט צו ציילן און מעסטן פארשידענע אייגנקייטן.
מיט א צאל קען מען רעכענען וויפיל מאסע, צייט, ווייט, הייסקייט און אזוי ווייטער.
צאלן זענען פון די יסודות פון מאטעמאטיק.
סארטן צאלן.
ס'איז פאראן עטלעכע סיסטעמען פון צאלן.
נאטירלעכע צאל.
די מערסטע באקאנטע צאל זענען די נאטירלעכע צאל אדער ציילן צאל: איינס, צוויי, דרײַ....
אין דער באזע צען נומערן סיסטעם, וואס מען ניצט הײַנטיקע טעג פאר כמעט אלע אריטמעטישע אפעראציעס, שרײַבט מען די סימבאלן פאר די נאטירלעכע צאל מיט צען ציפערן: 0, 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, און 9. אין דער דאזיגער באזע צען סיסטעם, האט דער רעכטער ציפער פון א נאטירלעכער צאל א פלאץ ווערט פון איינס, און יעדער אנדערער ציפער האט א פלאץ ווערט וואס איז צען מאל אזויפיל ווי דער פלאץ ווערט פונעם ציפער צו זיין רעכט. דער סימבאל פארן סכום פון אלע נאטירלעכע צאל איז N, אויך געשריבן formula_1.
גאנצע צאל.
א גאנצע צאל איז א גאנצער נומער און נישט קיין ברוכצאל. א גאנצע צאל קען זיין א פאזיטיווער נומער (א נאטירלעכער נומער) (1, 2, 3, …) אדער א נעגאטיווער נומער (−1, −2, −3...) אינקלודיוו א נול. א גאנצע צאל איז די גרופע. (למשל א 1/2 צו א 1/3 זיינען נישט קיין 'גאנצע צאלן')
געוויינטלעך באצייכנט מען דעם סכום פון גאנצע צאלן מיטן אות formula_1.
ראציאנאלע צאל.
א ראַציאנאַלע צאָל איז א רעאלע צאל וואס מ'קען רעפרענזענטירן ווי די פארהעלטעניש (לאטיין "ratio ראַציא") פון צוויי גאנצע צאלן. דער סכום פון אלע ראציאנאלע צאלן ווערט באצייכנט formula_1. מען שרייבט א ראציאנאלע צאל ווי א ברוכטייל (טיילציפער) פון צוויי צאלן, דער "ציילער" און דער "טיילער".
דער סכום formula_1 מיט די אפעראציעס פון צוגאב און טאפלונג (פון רעאלע צאלן) שאפט א פעלד, דאס פעלד פון ראציאנאלע צאלן.
אומראציאנעלע צאל.
אן אומראציאנעלע צאל איז א רעאלע צאל וואס איז נישט קיין ראציאנאלע צאל. דער קוואדראט ווארצל פון 2 איז אן אומראציאנעלע צאל. מען קען דערווייזן אז קוואדראט ווארצל פון יעדער נאטירלעכער צאל איז אדער א נאטירלעכע צאל אדער אן אומראציאנעלע צאל.
אימאגינערע צאל.
דער סימבאל "i" ווערט געניצט פארן קוואדראט ווארצל פון 1-. אן אימאגינערע צאל איז פארמירט פון א רעאלע צאל געטאפלט מיט "i".
מאטעמאטיקער האבן אויסגעטראכט דעם נומער "i" ווייל ס'עקזיסטירט נישט קיין רעאלע צאל וואס מען קען קוואדראטירן צו מאכן 1-. מען קען האנדלען אימאגינערע צאל גענוי ווי רעאלע.
ווען מען האט צוערשט אנגעהויבן רעדן וועגן דעם קוואדראט ווארצל פון 1- האבן טייל מאטעמאטיקער נישט געהאלטן דערפון, דעריבער האט רענע דעקארט גערופן זיי "אימאגינער", ד.ה. "אויסגעטראכט". היינט ווערן די צאל געניצט, אבער דער נאמען איז געבליבן. די ערשטע צו ניצן אימאגינער צאל זענען געווען לעאנהארד אוילער און קארל פרידריך גאוס אינעם 18טן י"ה.
נעמען פון צאלן.
די ערשטע צען צאָלן האבן באזונדערע נעמען. אזוי ווי מען איז געוואוינט צו א צענדליגע סיסטעם פון ציילן, זענען די אנדערע נעמען געבויט אויף די נעמען און די טאפלונגען פון צען (הונדערט, טויזנט).
ס'איז נאך געבליבן אלטע נעמען פון אנדערע צאלן ווי טוץ (12), שאק (60) און גראס (144).
סחורה איז א האנדל און ביזנעס באגריף, אז די זאך אדער פראדוקט וואס מען פארקויפט און קויפט טוישט זיך איר ווערד צוליב דעם וואס דער פארקויפער קען איר פארקויפן און נישט ווייל די קויפער קען איר קויפן.
איר פרייז טוישט זיך לויט די ווערד פארן מוכר, איין ביישפיל איז עלעקטריציטעט וואס דאס איז נישט דער נושא וויפיל עס קאסט פארן מוכר, נאר וויפל קונים האט ער לויט דעם ווערט באשטעטיגט די פרייז פון די אינדאסטריע. אז איין טאג אין ווינטער צאלט מען דערפאר אזויפיל מיינט דאן קען זיין אז אין זומער וועט מען צאלן האלב אדער דאפעלט לויט וויפל דער בקשה דערפאר איז דעמאלטס. דאס קען ווערן געטוישט אין אינוועסטירונגען און זייטיגע סיבות.
נאקעט איז א מענטש וואס טראגט נישט קיין קליידונג הייסט עס נאקעט.
היינט איז פארבאטן אין רוב פלעצער אין דער וועלט אומלעגאל צו גיין נאקעט גענצליך אויף דער גאס.
לויטן געזעץ מוזן די זכרים זיך פארדעקן די פלאץ פון די פעניס, און די נקיבות סיי די וועדזשיינע (געשלעכט גליד) און אויך די ברוסטן ביים ארויסגיין אויפן גאס צווישן מענטשן.
אדם הראשון פארן חטא פון עסן דעם עפל דורך דעם שלאנג איז געווען נאקעט, אבער צוליב זיין זינד האט ער זיך געמוזט צודעקן מיט קליידונג אויס בושה.
ביי חסידים איז אנגענומען צו גיין נאקעט אין מקוה אפילו עס איז פיל מענטשן ביינאזאם און איז לכאורה אין קעגנווארט צו צניעות צו אנטבלויזן דעם קערפער פארנט פון א צווייטן.
אבער ביים גיין פונעם פלאץ וואו מען טוט זיך אויס די קליידער ביזן בור הטבילה פירט מען צוצודעקן מיט א האנטוך. אין די קהלה תולדות אהרן איז איינגעפירט אז עס איז טונקל אין מקוה, כדי מען זאל נישט צוקומען צו זעהן וואס מען טאר נישט, וואס דאס איז א הארבער פגם אין קדושה.
__לחיפוש__
קבר פון רבי יוסף קארו אין צפת
רבי יוסף קאַרו (ה'רמ"ח - י"ג ניסן ה'של"ה 1488-1575) איז דער מחבר פון בית יוסף אויפן טור און דערנאך דער שולחן ערוך. ווי אויך האט ער געשריבן דעם ספר כסף משנה אויפן משנה תורה להרמב"ם.
רבי יוסף קארו איז געבוירן געווארן אין שפאניע אין רמ"ח צו זיין פאטאר ר' אפרים.
א דייאגראם פון אלע באשטאנדטיילן פון אויג.
קארנעע ("Cornea") איז דער פארענט פון אויגן באל וואס איז א דורכזיכטיג הייטל וואס באדעקט און באשיצט די איריס שווארצאפל און אנדערע טיילן פון אויג. צוזאמן מיט די לינדז טוט דאס פארקריוון די ליכטיגקייט שטראלן, אלס רעזולטאט העלפט דאס די פֿאקוס.
די קארניע האט אויך פילע ענדלאזע נערוו ענדינגס וואס זענען סענסעטיוו צו סענזאציעס פון רור כעמיקאלן און שטארקע גערוך. דערמיט מאכענדיג דאס זאל בלינקען און רינען טרערן כדי אפצוהיטן דעם אויג פון שעדליכע גאזן און שארפע סם.
צוליב דעם וואס דער קארניע מוז זיין דורכזיכטיג כדי צו קענען זען, קען דאס נישט האבן קיין אדערן פאר בלוט סופליי אויפצוהאלטן די קארניע, אבער דאך באקומט דאס חיונא פון די טרערן און דאס האט מיליאנען נאכאנאנדיגע עלעקטראנישע נאכאנאנדיגע מעסעזשעס צום מוח צו יעדע ליאדע מינוט.
פענסטער איז א לאך אין א וואנט וואס מען לייגט דארטן א גלאז אדער פלאסטיק צו עפנען ווען מען ברויך לופט פון דערויסען אדער סתם פאר שיינקייט אדער פאר זון און ליכטיגקייט שיין זאל אריינקומען אין שטוב דורך די דורכזיכטיגקייט פון גלאז.
מען לייגט שטאָרעס פאר צומאכן. (אױך הײסט דאָס אַ "פֿאָרהאַנג")
א גרויסע פענסטער ווערט אפט געמאכט מיט א בויגן כדי צו קענען טראגן א גרויסן לאסט.
א שול איז מהודר זאל האבן 12 פענסטער.
עלעקטריע, שטאמענדיג פון דעם גריכישן ווארט ήλεκτρον (עלעקטראן), איז א אויסוואל פון פֿענאמענען וואס געשעען אלס רעזולטאט פון דער שטרעמונג פון אן עלעקטרישער לאדונג, וואס פיצקילע באשטאנדטיילן ווי עלעקטראנען און פראטאנען פליסן און שאפן א כוח וואס ציט און שטופט צווישן זיך.
דאס קען מאכן בליצן און אויך ליכטיגקייט.
עלעקטרישע לאדונג.
עלעקטרישע לאדונג איז א פיזישע אייגנשאפט פון מאטעריע, וואס איז גורם אן עלעקטראמאגנעטישע אינטעראקציע מיט אנדערע לאדונגען אדער מיט אן עלעקטרישן פעלד.
עלעקטרישע לאדונג איז א סקאלארע פיזיקאלישע גרייס וואס קען האבן פאזיטיווע אדער נעגאטיווע ווערטן.
עלעקטרישער שטראם.
א שטראם דורך א רעזיסטאר שאפט א היצונג; דזשיימס פרעסקאט דזשול האט דאס שטודירט מאטעמאטיש אין 1840.
עלעקטרישע קרייזן.
אן עלעקטרישער קרייז איז א צוזאמענשטעל פון עלעקטרישע קאמאפאנענטן וואס לאזט אן עלעקטרישע לאדונג פלוסן ארום א פארמאכטן שטעג (א קרייז); געוויינלעך איז דער צוועק אויפצוטון עפעס ווי צינדן א לעמפל.
די פארשידענע קאמפאנענטן אין א קרייז זענען אזעלכע עלעמענטן ווי קעגנשטעלן, קאנדענסאטארן, אויסשלישערס, טראנספארמאטארן און עלעקטראניק.
עלעקטראניק.
עלעקטראניק איז א געביט וואס באהאנדלט קרייזן מיט תחום עלעקטראנישע באשטאנדטיילן געמאכט פון האלבדורכפירערס ווי דיאדעס און טראנזיסטארן. מיטן הילף פון עלעקטראנישע באשטאנדטיילן קען מען שאפן אמפליפייערס, שאלטער באשטאנדטיילן, לאגישע טויערן אא"וו. זיי זענען דער פונדאמענט פון מערסטע עלעקטראנישע געצייג און דורך זיי האט די טעכנאלאגיע זיך שטארק אנטוויקלט אין דעם 20סטן יארהונדערט.
פראדוקציע.
עלעקטרישע קראפט ווערט גענערירט אדער מיט עלעקטראמעכאנישע גענערירערס, וואס מען טרייבט מיט פארע פון ברענען קוילן אדער נאפט, אדער פון א נוקלעארער רעאקציע, אדער פון קינעטישער ענערגיע וואס מען נעמט פון פליסנדיקן וואסער אדער ווינט.
יונתן יוסף מענצער איז א ביזנעסמאן און געוועזענער אקטיוויסט אין ברוקלין ניו יארק.
מענצער מיט זיין שותף יחיאל גאלדבערגער, זענען מיט יארן צוריק ארויף אויפן פאליטישן לייטער אין ניו יארק און האבן פארשאפט קאנטאקטן מיט פאליטישטאנס און ערוויילטע באאמטע, אין ניו יארק סטעיט. די קאנטאקטן וואס זיי האבן אנגעקניפט האט זיי אויך געברענגט נעגאטיווע פובליסיטי איבער פארשידענע קאמפיין מיטסברויכן.
ער איז א געוועזענע פאפא חסיד.
די שטחים פון דעם בריטישן מאנדאט
דער בריטישער מאנדאט איז דער נאמען פון דעם מאנדאט וואס דאס פאראייניגטע קעניגרייך האבן באקומען פון די פעלקער-ליגע ביי דער סאנרעמא קאנפערענץ צו הערשן אויף ארץ ישראל, פאלעסטינע, צווישן די יארן ה'תר"פ; 1920 - ביז ה'תש"ח; 1948 ווען מדינת ישראל איז געגרינדעט געווארן. ער איז אויפגעשטעלט געווארן מיט א ציל אויפצובויען א "יידיש נאציאנאל הויז" (בית לאומי) פאר די יידן אין ארץ ישראל לויט ווי די בריטישע האבן ערקלערט אין דער באלפור דעקלעראציע.
די ברוקלין נעיווי יארד איז א ריזן שטח וואס דינט אלס איין זייט גרעניץ פון וויליאמסבורג ביי קענט עוועניו.
דאס איז היינט צוטאגס די פלאץ פון הונדערטע אידישע ביזנעסער אזא אינדאסטירעל שטח בלויז פאר האנדל און נישט פאר וואונען.
ביי די צווייטע וועלט מלחמה איז דאס נאך געווען א מיליטערישע באזע.
ר' חיים שלמה ווערטהיימער איז דער הויפט אידישע געהילף דארטן אין די הנהלה.
איר מזרח איז קענט, מערב איז פלאשינג, און דרום איז וויליאמסבורג סטריט און צפון איז טילערי צופיסענס פון דאמבא.
רבי יהודה הלוי אָדער ריה״ל (בערך 1075, טאָלעדאָ, שפּאַניע - בערך 1141, אַפּנים אין ארץ־ישראל) איז געווען אַ פייטן, אַ יידישער פילאסאף און אַ דאקטער אין מיטל־עלטערישן שפּאַניע. ער איז באַוואוסט אַלץ דער מחבר פונעם פילאָסאָפישן ספר הכוזרי, שאַפער פון אַ צאָל באַרימטע פיוטים און אויך אַלץ באַזינגער פון ציון, וואָס האָט פּערזענלעך עולה געווען בעת די שווערע צייטן פון קרייצפארער.
ביאָגראַפיע.
יהודה הלוי איז געבאָרן געוואָרן אין טאָלעדאָ, אין קריסטלעכער (צפון) שפּאַניע. שוין אין זיינע יונגע יאָרן איז ער אָבער אַריבערגעפאָרן אין אַראַבישן חלק פונעם איבערישן האַלבאינזעל, וואָס האָט כולל געווען די באַרימסטע צענטערס פון דער קולטור פון ספרדישע יידן.
זיין נסיעה קיין ארץ־ישראל.
אין אַ ריי פון זיינע פאָעמעס האָט ריה״ל באַזינגט ירושלים און זיין שטרעבונג צו ארץ־ישראל. הגם ער האָט באַקומט אין ספרד אַ ברייטע אָנערקענונג, האָט ער באַשלאָסן זיך אָפּצושיידן מיט זיין משפּחה און צו פאָרן קיין ארץ־ישראל. אין יאָר ד'תת"ק (1140) איז ער אָנגעקומען אין אַלעקסאַנדריע אין עגיפּטן און האָט קורץ געוואוינט אין קייראָ. האַלב יאָר נאָכדעם איז ער געפאָרן מיט אַ שיף קיין ארץ־ישראל. ווינציק ווייס מען פון זיין לעצטער נסיעה, אָבער ס׳איז דאָ ראיות, אַז ער איז יאָ אָנגעקומען אין יורשלים און איז געשטאָרבן אָדער איז דערהרגעט געוואָרן קורץ נאָכן אָנקום.
זיין דיכטונג.
ער האט זייער אסאך געגלוסט און געבענגט צו זיין אין ארץ ישראל און וואוינען אין דער הייליגער שטאט. דער ספר יוחסין פארציילט אז ווען ער איז אלט געווארן פופציג יאָר איז ער אנגעקומען קיין ארץ ישראל, קומענדיג קיין ירושלים און זעענדיג וואו וויסט די הייליגע שטאט איז האט ער צוריסן זיינע בגדים און איז געגאנגען בארפוס מקיים זיין דעם פסוק כי רצו עבדיך את אבניך ואת עפרה יחוננו, ער האט מיט ליבשאפט און בענקשאפט געזונגען דעם פיוט "ציון הלא תשאלי לשלום אסיריך". עס איז דארט געשטאנען אן אראבער וואס האט צוגעגקוקט דעם גרויסן דביקות און ליבע פון רבי יהודה הלוי צו דער הייליגע ערד, ער האט איהם זייער מקנא געווען און פון גרויס קנאה האט ער איהם געשטאכן און גע'הרג'ט, ה' ינקם דמו.
ספר הכוזרי (פֿולער נאָמען: דאָס בוך פֿון איבערצײַגונג און ראיה צו פֿאַרטיידיקן דעם געשענדעטן גלויבן; אויף אַראַביש: "كتاب الحجة والدليل في نصرة الدين الذليل כִּתָּאבּ אלחַגׇ'ה ואלדׇּלִיל פִי נַצְר אלדִּין אלדַ'לִיל" –) איז אַ פילאָזאָפישער ספר פון ר' יהודה הלוי. ר' יהודה האָט אָריגינעל געשריבן דעם ספר אויף אַראַביש און ר' יהודה אבן תיבון האָט עם איבערגעזעצט אויף לשון קודש. דער ספר איז אויסגעשטעלט ווי אַ געשפּרעך צווישן דעם כאַזאַרישן קעניג מיט אַ אידישן חכם איבער די יסודות פון אידישקײַט.
דאָס שרײַבן פונעם ספר.
אין אַ בריוו וואָס איז געפונען געוואָרן אין דער קאַהירער גניזה, דערציילט דער מחבר זײַנעם אַ חבר, אַז ער האָט געשריבן דעם ספר נאָך אַנטהאַלטן שאלות פון אַ קראישער פילאָזאָף וואָס האָט געוואוינט אין שפּאניע. אין יענעם בריוו באַצייכנט ר' יהודה דעם ספר אַלס אַ „דבר פעוט” – אַ קלייניקײַט, פון דעם האָבן פאָרשער געדרונגען אַז דער ערשטער נוסח פון דעם ספר איז געווען פיל קירצער פאַר זײַן ענדגילטיקן נוסח. טייל האַלטן אויך אַז דעם פינפטן „מאמר” אין ספר איז צוגעגעבן געוואָרן שפּעטער צוליב ר' יהודה'ס אומצופרידנקײַט פון דעם ספר'ס צורה.
אינהאַלט.
דער ספר, וועלכער איז צוטיילט אויף פינף „מאמרים”, איז מתאר די הויפּטפּונקטן פון דער אידישער אמונה און פאַרטיידיקט זי פון אירע צוויי קאָנקורענטן אין יענער צײַט – דער קריסטנטום און דער איסלאַם, און פון אירע אינערליכע שעדיקערס – די פילאָזאָפיע און די קראות.
הקדמה.
נאָך אַ קורצן איבערבליק פון די געשעענישן וואָס האָבן געשטופּט דעם קעניג אויסצופאָרשן דעם ריכטיקן גלויבן, און זײַנע שמועסן מיט אַ פילאָזאָף, און קריסטליכע און מוסולמענישע גײַסטיליכער איבער זייערע גלויבנס, ווענדעט דער קעניג צו צו אַ אידישן חכם. אַנשטאָט רעדן מיטן קעניג וועגן די באַווײַזונגען אַז ס'איז דאָ אַ באַשעפער וואָס האָט באַשאַפן די וועלט און פירט אָן מיט איר, האָט דער חכם געזאָגט אַז ער דינט דעם גאָט וואָס האָט באַוויזן מופתים און אַרויסגענומען זײַן פאָלק ישראל פון מצרים. דער חכם האָט דאָס פאַרענטפערט מיט דעם אַז דורך אָנהייבן מיט שכלדיקע באַווײַזונגען איז שווער צו דערגיין דעם אמת, ווי מען זעט אַז די פילאָזאָפן שפּאַרן זיך איבער די זאַכן; דאַקעגן דורך אַ קלאָרן ווירקליכן באַווײַז אין פאָרעם פון אַ הימלשער התגלות קען ניט זײַן קיין צווייפל. אַזוי איז אויך בנוגע עטישקײַט, וואָס די פילאָזאָפן זײַנען ניט אַלע אײַנשטימיק איבער דער שאלה וואָס באַשטייט גוט, דאַַקעגן די אַנטפּלעקטע רעליגיע קען אָנזאָגן דעם מענטשן וואָס איז גוט און וואָס איז שלעכטס.
סטיל.
כוזרי איז א אידישער גרונד ספר איבער אמונה און השקפה אויסגעפאָרעמט אין אַ דעבאַטע מיט אַ קעניג וואָס האָט זיך נאָכדעם מגייר געווען צו די אידישע גלויבן צוזאַמען מיט זיין גאנץ פאלק.
עס איז דא חילוקי דעות ביי די היסטאריקער צו איז עס אמת געווען אז עס האט עקזיסטירט א מלך אין כוזרי וואס האט זיך מגייר געווען אדער איז עס נישט געווען אין פאקט נאר דער בעל מחבר האט דאס אזוי אויסגעפארמט.
ביי טייל חסידים האט מען נישט געלערנט דער ספר פון וועגן דער איסור פון פארשן אין אמונה.
וועב לינקען.
[https://he.wikisource.org/wiki/%D7%A1%D7%A4%D7%A8_%D7%94%D7%9B%D7%95%D7%96%D7%A8%D7%99 הכוזרי אין ויקיטקסט]
א פּאָנטשקע אדער פאַנקע (אין ירושלים רופט מען עס לאטקעס) (ענגליש: "doughnut", העברעאיש: "סופגנייה") איז א טייגל געפרעגלט אין בוימל וואס מען פילט אן מיט א זיסן איינגעמאכטס ווי: ווענילע קאסטערד אדער לעקוואר.
מען קען ארויפשמירן דערויף א ביסעלע שאקאלאד אדער שפריצן ארויף אביסעלע פולווער-צוקער.
מנהג צו עסן חנוכה.
עס איז א טראדיציאנאלער מאכל וואס מ'עסט ביי אשכנזישער יודן אום חנוכה, מיט לאטקעס און אנדערע עסנווארג וואס זענען געפרעגלט אין אויל אלס זכר צו דעם וואס דער נס חנוכה איז געשען מיט שמן.
דער מנהג ווערט שוין דערמאנט אין פריערדיגע פוסקים. פון די ערשטע מקורות איז רבי מיימון הדיין דער טאטע פונעם רמב"ם וועלכער שרייבט אז עס איז שוין א פריערדיגער מנהג און מ'זאל נישט משנה זיין.
אמעריקאנישער דאנאט.
דער הויפט אונטערשיד צווישן א טראדיציאנאלער פאנטשקע און א אמעריקאנישער דאנאט איז בעיקר אז אינעם לעצטן מאכט מען א לאך אינדערמיט.
א דריידל (וועסט-יידיש: טרענדל) איז א טראדיציאנעל שפיל פון חנוכה וואס לויט דער יידישער טראדיציע האבן זיך די קינדער געשפילט אין די צייטן פון די יונים ווען זיי האבן נישט געלאזט לערנען תורה און מען האט געמוזט לערנען באהאלטענערהייט און ווען די יונים זענען געקומען האבן זיי זיך געמאכט ווי זיי שפילען דריידל.
א דריידל איז א קעסטל פון פיר זייטן אין עס ווערט שיף פון אונטען און עס האט אן אנכאפער פון אויבן און אויף די פיר זייטן שטיייען די פיר אותיות - נ - ג - ה - ש - די אפטייטש איז נישטס (גארנישט) - גוט (אדער גאנץ) - האלב - שלעכט (אדער שטעל). שפעטער האט מען אויך געזאגט אז דאס איז מרמז: נס גדול הי' שם דאס מיינט "א גרויסער נס איז דארט געשען" דאס גייט ארויף אויף דעם נס פון דער מנורה אין די צייטן פון די חשמונאים.
דאס שפיל גייט אז יעדער לייגט אריין געלט אין דער באנק און מען דרייט דאס דריידל פון אויבן און מען לאזט עס דרייען ביז עס פאלט אראפ אויף איינעם פון די אותיות אדער קען מען דאס אפשטעלן אינמיטן דרייען. און די פיר אותיות פרעזענטירן דאס שפיל. ביי נאך א גירסה "נון מיינט נ'"עם" אז דו קענסט נעמן די גאנצע באנק, "גימל מיינט ג'"עב" אז דו דארפסט אריישטעלן אין באנק, "היי מיינט ה'"אלב" אז דו קענסט נעמן א האלבע באנק, "שין מיינט ש'"טעלן" אז יעדער מוז אריינשטעלן אין דער באנק איז דו קענסט איבערגיין מיטן דריידל ביז דריי מאל.
דער מנהג צו שפילן דריידל אין חנוכה ווערט געברענגט אין ספרים, אויך די חסידישע רבי'ס האבן געשפילט דערין, עס ווערט דערמאנט אין ספר בני יששכר, און אין ספר שיחות הר"ן סימן מ'.
עדיטאריעל (ענגליש: EDITORIAL) איז ווען די הויפט זעצערס און שרייבערס פון א צייטונג אדער סיי וועלכער נייעס אגענטור, געבט ארויס א מיינונג איבער סיי וועלכער נושא, וואס איז נישט דוקא אנגעבינדן מיט א ספעציפישן שרייבער.
אין אלגעמיין האבן די עדיטאריעלס א שטארקן השפעה אויף די ליינער, איבערהויפט פון פראמינענטע צייטונגען. צום ביישפיל ביי פאליטישע וואל פארמעסטן, טוען געווענליך די צייטונגען אינדארסירן קאנדידאטן אין די עדיטאריעל אפטיילונג, ווי עס קען מעגליך האבן אן השפעה אויף די אויסגאנג פון די וואלן.
דער טרויאנישער קריג (געשען אומגעפער 1200 פארן ציילן) איז איינע פון די הויפט געשיכטעס פון די גריכישע מיטאלאגיע. די געשיכטע איז וועגן דעם קריג פון גריכישע פעלקער וואס האבן באלאגערט די שטאט טרויא.
די אורזאך איז געווען אלס דעם וואס פאריס האט פארכאפט די פרינצעסין, די שיינע העלענע וואס איז געווען די ווייב פון מענעלאוס פון ספארטא.
מעדיעוויקי (MediaWiki) איז די וויקי ווייכווארג וואס ווערט פארשפרייט און גענוצט אונטער די פרייער באנוץ ליצענץ GNU.
דאס ווייכוואַרג איז ארגינאל געשריבן געווארן פאר וויקיפעדיע און אלע אירע שוועסטער וויקימעדיע פונדאציע פרייע און אפענע פראיעקטן, און איז היינט צוטאגס צעשפרייט פאר [http://www.mediawiki.org/wiki/Sites_using_MediaWiki יעדן פריי צו נוצען] און אפילו [http://www.mediawiki.org/wiki/Download אראפלאדענען].
אזוי ווי די וויקימעדיע פראיעקטן האבן א שטארקן דרוק אויף פילשפראכיקייט, האבן די אנטוויקלערס אויפמערקזאם אויף אינטערנאציאנאליזירן און לאקאַליזירן. מ'האט איבערגעזעצט דעם באניצער אינטערפייס אינגאנצן אדער טיילווייז אויף מער ווי הונדערט שפראכן, און דערצו קענען די לאקאלע סיסאפן מאדיפֿיצירן ווייטער (דאס גאנצע אינטערפֿייס קען מען רעדאקטירן דורך דער וויקי).
בלוט דרוק איז דער דרוק וואס דאס בלוט וואס צירקולירט אין קערפער לייגט אויף די ווענט פון די אדערן.
דאס איז נאר שייך ביי די גרויסע אדערן און נישט אויף די אדערן וואס פירן פון און צו די לונגען.
געוויינלעך מעסט מען בלוט דרוק אינעם אויבערשטן טייל פון ארעם. מען זאגט אויס בלוט דרוק ווי סיסטאלישער דרוק קעגן דיאסטאלישן דרוק. נארמאלער דרוק פון א געוואקסענעם מענטש וואס רוט איז אומגעפער 120/80 מ"מ Hg.
צו הויך בלוט דרוק איז א קראנקייט וואס קען פירן צו פאטאלע סטראק און הארץ אטאקע.
דאס קומט פון איבעריגע אנגעצויגענקייט, מען ברויך דאס קריטיש קאנטראלירן דורך עסענווארג דיעטע פון עלימינירן בוימל פעטן אלקאהאל, צוקער און איבעריגע וואג, איבונגען און מעדיצין.
רות המואביה איז די צענטראלע פערזענלעכקייט אין מגילת רות. זי איז געווען א טאכטער (אדער אן אייניקל) פֿון עגלון מלך מואב. זי האט חתונה געהאט מיט מחלון דער זון פֿון אלימלך, אבער זי איז געווארן אן אלמנה.
ווען איר שוויגער נעמי איז צוריקגעגאנגען קיין ארץ ישראל איז זי מיטגעגאנגען און זי האט זיך מגייר געווען.
צו פערציג יאר האט זי חתונה געהאט מיט בועז; זייער זון איז געווען עובד דער זיידע פֿון דוד המלך.
א זשורנאליסט איז איינער וואס זיין ארבעט איז אנאליזירן און רעפארטירן נייעס און אינפארמאציע. זיין פאך הייסט זשורנאליזם.
די מעטאדן פון א זשורנאליסט זענען, שרייבן אנאליזן פאר צייטונגען און זשורנאלס און האלטן אינטערוויוס.
קערפער שפראך איז א קאמיוניקאציע מיטל, ניצענדיג די קערפער מיט אדער אן די מויל שפראך.
צולייגן.
קערפער-שפראך מיינט אויסדרוקן אויפ'ן גוף אדער אויפ'ן פנים ווי א שמייכל, א בלינק מיט די אויגן, אדער א קוועטש מיט די נאז א דריי מיטן פינגער (שבכל הלילות). רוב באוועגונגען און אויסדריקן נעמען מענטשטן נישט אין אכט. ס'איז דא באמערקבארע און אומבאמערקבארע אויסדריקן וואס מ'קען צוריקהאלטן אין וואס מ'קען נישט צוריקהאלטן.
קערפער-שפראך באניצער.
די באוועגונגען פונעם קערפער געבן שטארק צו צו א שמועס עס צו מאכן אויס לאנגווייליג דאס ברענגט מענטשן זאלן זיך וועלן באקענען מיט דיר און דאס ברענגט זיך צו דערווייטערן ס'הארגעט אוועק פארבינדענישן פון לאנגע יארן.
הרב מאיר בראנדסדארפֿער (כ"ז אלול תרצ"ד - כ' אייר תשס"ט) איז געווען א פוסק און א מוהל. ער איז געווען א דיין ביי דער עדה החרדית אין ירושלים, און ממונה איבער דער שחיטה פון דער עדה החרדית. אויך איז ער געווען רב פֿון די תולדות אברהם יצחק חסידים אין ירושלים.
מאיר בראנסדארפער איז געבוירן אין אנטווערפן, בעלגיע, אין יאר תרצ"ד צו זיין פאטער שלמה בראנסדארפֿער און זיין מוטער פֿרומעט, א טאכטער פונעם פישטיאנער רב, רבי ישכר שלמה טייכטאל הי"ד.
ווען נאצי דייטשלאנד האט אינוואדירט בעלגיע אין אייר ה'ת"ש (מיי 1940) איז די בראנסדארפער משפחה אנטלאפן קיין פראנקרייך. ווען זיי זענען אנגעקומען אין פאריז איז מען געוואויר אז מאיר ליידט פון טובערקולאז. האט מען אים געשיקט צו א הייל צענטער אין דער שווייץ. נאך ניין חדשים ווען ער איז געווארן געזונט איז ער צוריקגעקומען צו זיין פאמיליע אין פראנקרייך, וואו ער איז געבליבן באהאלטן ביז נאכן צווייטן וועלט קריג. נאכן קריג אין תש"ה - (1945),האט זיין משפחה זיך געצויגן קיין ארץ ישראל.
אין ארץ ישראל האבן זיי געוואוינט צו ערשט אין קיבוץ חפץ חיים, דערנאך אין תש"ו]האבן זיי זיך באזעצט אין די אונגארישע הייזער אין ירושלים, דארט איז זיין פאטער געווארן איינער פון די נאנטע תלמידיים פון דעם שומרי אמונים רבי, רבי אהרן ראטה. ער איז נאר געווען צוועלף יאר אלט, אבער רבי אהרעלע האט געוויזן א נאנטשאפט צו אים און געזאגט אויף אים "אז דאס קינד וועט באלייכטן די אויגן פון יידן אין ירושלים עיר הקודש". ווען דאס חסידות האט צעשפאלטן מיט ר' אהרעלע'ס פטירה, האט זיין פאטער זיך איינגעשלאסן צו תולדות אהרן און דער יונגער מאיר איז געווארן איינער פון די חשובע מקורביום פונעם תולדות אהרן רבי אברהם יצחק קאהן.
נאך זיין בר מצווה, האט ער אנגעהויבן לערנען אין דער "בית יוסף צבי" ישיבה (דושינסקיא). דארטן האט ער געלערנט בחברותא מיט הרב משה האלבערשטאם, און זיי ביידע האבן באקומען היתר הוראה אין תש"ך פון הרב פנחס עפשטיין דער ראב"ד פון דער "עדה החרדית". נאכהער זענען זיי ביידע צוזאמען אריין לערנען אין דער סלאנימער "בית אברהם" ישיבה, וואו דער ראש ישיבה איז געווען הרב שלום נח בראזאווסקי.
מאיר האט חתונה געהאט מיט ברכה, די טאכטער פון הרב שמעון דוב קרישעווסקי, דער סעקרעטאר פונעם דיסקין יתומים הויז און דער פריוואטער סעקרעטאר פון דאקטער משה וואלאך, דער גרינדער און דירעקטאר פון דעם שערי צדק שפיטאל.
נאך דער חתונה האט ער פארגעזעצט לערנען אין דער מירער ישיבה אין דעם בית ישראל פערטל אין ירושלים.
זיינע רבי'ס אין הלכה, ביי וועמען ער האט גענומען סמיכה, זענען הרב משה אריה פריינד גאב"ד פון דער "עדה החרדית", רב שמואל וואזנער און רב יששכר דב גאלדשטיין ראש כולל שומרי החומות. ער האט אויך געהאט א שטארק שייכות מיט רב שלמה זלמן אויערבאך, מיט וועמען ער האט געשריבן אין הלכה'דיגע ענינים.
ער האט פֿארעפֿנטליכט דאס ספר שו"ת "קנה בשם" וואס אנהאלט תשובות וואס ער האט געשריבן אין די פיר חלקים פון שלחן ערוך.
אחוץ דעם איז ער געווען א באוואוסטער מוהל אין ירושלים.
זיין פטירה.
אור ליום כ' אייר תשס"ט איז ער פלוצלונג נפטר געווארן, און דעם נעקסטן טאג האט מען אים באערדיגט אין הר הזיתים.
דאס פרובירט צו געבען צו פארשטיין די אויפירונג וואס מוזיק וואכט אויף אין א מענטש
אויף די זיכרון.
אין די לעצטע שטודיעס איז איבערגעצייגט געווארען אז מ'קען פארבעסערן די זיכרון מערסטענס ביי קינדער דורך זיי לאזען הערן אסאך מוזיק
אין שולע.
און אסאך לענדער לערנט מען מיט די קינדער אויף לידער נאך און קינדערגארטען אדער מ'הייבט אהן דעם טאג מיט לידער ווייל דאס העלפט צו עפענען דעם קאפ, און מיטהאלטען.
באאיינפלוסט טאג טעגליך.
שטודיע אין ענגלאנד צייגט אז די וואס הערן קלאסישע מוזיק נייטען מער צו באקומען טרעפיק טיקעטס ווי די וואס הערן אנדערע זשאנערס
אזוי אויך צייגט די שטודיע אז האלב פון די היפ האפ צוהערער'ס האבען שוין מינומום אויף זייער רעקערד איין קרימינאלע אקט. [http://homepage.psy.utexas.edu/HomePage/Faculty/Gosling/music_and_music_preferences.htm]
װעטשערע אדער נאכטמאל איז די מאלצייט וואס מען עסט אין דעם אוונט, און אלגעמיין איז דאס די לעצטע גרויסע מאלצייט פון דעם טאג.
דאס ווארט וועטשערע שטאמט פון די סלאווישע שפראכן: אוקראיניש: вечеря "וועטשעריא" און סלאוואקיש, באזניש, קראאטיש: večera "וועטשערע", אזוי איז דאס ווארט געווארן א טייל פונעם סלאווישן קאמפאנענט פון יידיש.
אין רוב פלעצער אין דער וועלט איז איינגעפירט צו עסן דריי מאלצייטן א טאג, פרישטיק, מיטאג און וועטשערע.
סידור איז דאס געבעט בוך וואס ענהאלט די נוסחאות וואס אידן דאווענען צו גאט דורכאויס אלע צייטן און פייערונגען פון יאר.
עס זענען דא פיר הויפט סידורים, דער נוסח ספרד וואס עס דאווענען די חסידישע אידן, דער נוסח אשכנז וואס עס דאווענענן די מתנגדים און טייל חסידישע, און אויך איז די סידור פון די ספרדישע, וואס הייסט אויך נוסח ספרדים, וואס די ספרדים דאווענען, און תכלאל, פאר תימנער יידן.
דער סידור איז שוין אריבער הונדערטער ווערסיעס, ביז עס איז אנגעקומען צו די סידורים וואס מיר ווייסן היינט, די ערשטע באקאנט זענען פון די גאונים רב סעדיה גאון און רב האי גאון.
עס זענען נאך היינט דא אסאך סידורים וואס פארשידענע אידן דאווענען, סידור ר' חיים וויטאל, וואס מקובלים דאווענען,
a> וואס איז דער ערשטער פראטעין דורכגעפירט צו ווערן אין אןרענטגען מאשין.
פראטעין איז אן ארגאנישע פארבינדונג געמאכט פון הונדערטער ביז צענדליגער טויזנטער אמינאזייערסן אויסגעשטעלט אין א פארבינדענע לאנגע צאמגעדרייטע קייט פון שטריק.
דאס דינט אלס די וויכטיגסטע סובסטאנץ פאר אלע לעבעדיגע ארגאניזמען; עס געפינט זיך אין יעדער צעל, און אין יעדער ארגענעלע פון דעם צעל.
צו מיינט איר פונט (קארענסי)
פונט איז א אפטייל פון מאסע פון וואג. די ראשי תיבות איז lb.
אין רוב מדינות נוצט מען זיך נישט מיטן פונט נאר ענדערשט מיט קילא.
פֿאַנדאָם (ענגליש: "FANDOM"; גערופן וויקיע, "wikia", ביז דעם 25סטן יאנואר 2016) איז אן אויפֿהאלט דינער פאר וויקי פראיעקטן וועגן פארשידענע טעמעס, וואס זענען באזירט אויף פרייע אינהאלט.
כאראקטעריסטיק.
פֿאַנדאָם ווערט אפערירט דורך די פירמע.Fandom, Inc (געוועזן.Wikia, Inc), א קאמערציעלע פירמע וואס איז רעגיסטרירט אין דעלעווער, די פאראײניגטע שטאטן. די פירמע איז געגרינדעט געווארן אין סוף 2004 דורך וויקיפעדיע גרינדער זשימי וויילס מיט אנדזשעלאַ ביסלי.
פֿאַנדאָם שטעלט אן עמפאז אויף געמיינדעס, סיי די וואס זענען געשאפן געווארן פון דרויסן דעם אינטערנעט און סיי די וואס האבן אנטוויקלט זיך אויפן אינטערנעט.
פֿאַנדאָם איז פריי צו לייענען אָן קיין גרענעץ, פריי צו רעדאקטירן (אונטער כללים) און פריי צו קאפיען און פובליקירן (לויט די באדינגונגען פון GNU FDL און געוויסע בילדער - לויט די באדינגונגען פון ערלעך באנוץ).
פֿאַנדאָם נוצט דעם מעדיעוויקי ווייכווארג וואס ווערט געשריבן אין עפענטלעכע קאד און געהאלט דורך די וויקימעדיע פונדאציע.
אינהאלט.
פֿאַנדאָם שליסט איין א ווייטע קייט פון סוביעקטן; די פראיעקטן ווערן געוויינטלעך דערלויבט, א חוץ געדאנקען מיט א דירעקטע קאנקורס מיט די אנדערע פראיעקטן פון וויקימעדיע. פֿאַנדאָם דאַרפט אז אלע אינהאלט וואס ווערט געהאלטן וואלט זיין אונטער איין פון די ליצענצן פון פריי אינהאלט - לויט די באדינגונגען פון Creative Commons אדער די GNU פרייע דאקומענטאציע ליצענץ.
די וויקיס אויף פֿאַנדאָם ווערן געווידמעט צו א סך סוביעקטן, פון "שטערן קריג" ביז גלעטלינגען.
אויף פֿאַנדאָם געפֿינען זיך נישט קיין וויקיס אויף די יידישע שפראך.
קוקי אדער קיכעלע איז א נאמען פאר די שטיקלעך אינפארמאציע וואס ווערט אפגעהיטן אין קאמפיוטער פון אלע וועב סייטס וואס מ'האט באזוכט אויפן אינטערנעט דורך דעם בלעטערער.
די אויפטו פון דעס איז צוויי פאכיג, איינס אז דער באנוצער דארף נישט יעדעס מאל עקסטער ווארטן ביז דער וועב סייט טוט זיך עפענען וויבאלד דער סיסטעם האט שוין אוועקגעלייגט די אינפארמאציע. און אויך אז דער וועב סייט קאלעקטירט אינפארמאציע איבער די באנוצער צו וויסן זייער אינטערעסע.
משל איז א ליטערארישע זשאנער. א משל איז א בקיצורדיקע געשיכטע (וועגן בעלי חיים אדער פלאנצן מיט תכונות פון מענטשן, ווי למשל רעדן) וואס איז ווי א ביישפיל צו א נמשל וואס מען וויל מסביר זיין און ארויסברענגן א מוסר השכל.
דער משל איז א געוויסע געשיכטע, אבער דער נמשל ווענדט זיך גאנץ ברייט. אפטמאל איז שווער איבערצוגעבן א מוסר השכל, אבער מיט א משל גייט עס גרינגער.
אין אידישקייט איז דא א גאנצער ספר משלי פון שלמה המלך וואס איז געווען א קלוגער מאן.
פארשידענע תבואות פון וואס מען מאכט ברויט
ֿתבואה איז אן איינשליסנדיגער טערמין פאר לאנדווירטשאפטלעכע פלאנצונגען פון דער גראז פאמיליע וואס ווערן קולטיווירט. אין אלגעמיין מיינט עס אזעלכע תבואה וואס מען קען צעמאלן צו פראדוצירן מעל פון וואס מען מאכט ברויט. נאך דעם שניט פון דער פעלד טוט מען איינקווארטירן די תבואה אין א שפייכלער. די פעולה פון שיידן דעם שטרוי פון דער תבואה ווערט אנגערופן דרעשן.
תבואה טוט איינשליסן קארן, ווייץ, גערשטן, האבער, קוקורוזע, רייז און נאך פארשידענע תבואה.
טייל תבואה האט אונער־זגאל ווי ספעלט וואס איז אן אונטער־זגאל פון ווייץ.
ניוראן (אדער נערוונצעל) איז דער נאמען פון די דאזיגע עלעקטרישע לעבהאפטיגע צעלן אין דער נערווען סיסטעם וואס פראצעסירט און טראנסמיטירט אינפארמאציע. דאס טוט ארבעטן ווי עלעקטראנישע דראטן אין דער נערוון סיסטעם וואס איז אחריות אויף אריבערפירן מעלדונגען און פראצעסירן אינפארמאציע פארן קערפער.
אין ווערטעבריעט בעלי חיים איז די ניוראנס דער הויפט באשטאנדטייל פון מוח און די נערוון, און עס געפינט זיך אסאך אין די רוקן ביין.
עס קוקט אויס ווי פיצקעלע שטרענגלעך ווארצלעך פון א בוים.
עס קומט פארשידענארטיק אין גרייס און אין פארעם.
זיי טוען קאמוניקירן דורך כעמיקאלן און עלעקטראנישע סינאפסעס.
אויסדויער אדער דויערהאפטיגקייט איז א נאכנאנדיגער עקשנות און סבלנות ביי פיזישע איבונגען וואס די נערוון סיסטעם און דאס הארץ און אטעמען האלטן אן טראץ די שווערע ארבעט פון די מוסקלען וואס פארברענען אקסיזשען און גלוקאז און מ'דארף אויך פטור ווערן פון די אפפאל.
דאס אנטוויקלט מען בעיקר דורך לייכטע איבונגען פאר לאנגע צייט שטרעקעס, גיין שטאקן פון טרעפ, שפאצירן שנעל, לויפן, שווימען, פארן אויף א ביציקל. א.א.וו.
דאס איז איינער פון די פינף הויפט פאקטארן וואס מ'ארבעט זיך אויס ביים מאכן איבונגען און עס איז זייער געזונט דאס צו פארבעסערן און פארשטערקערן.
דאס קען אויך זיין אין פנים פון מאנטאלע נסיונות.
די געלע נערוון אין א האנט
א נערוו (פון לאטייניש "nervus נערוואוס") איז א בינטל (אדער עטלעכע בינטלען) ניוראנען (נערוו צעלן) וואס גייען צוזאמען פאראלעל, איינגעוויקלט אין נערוון געוועב. די ניוראנען וואס קומען צוזאמען אין נערוון פירן אינפארמאציע צווישן דעם קערפער פון א מענטש און זיין צענטראל נערוון-סיסטעם. די צענטראל נערוון-סיסטעם באשטייט פונעם מוח און דעם חוט השדרה. דער חוט השדרה איז דאס גרויסע בינטל נערוון וואס גייט פונעם מוח צום רוקן, און פירט אלע אינפארמאציע פונעם מוח צו די נערוון אינעם קערפער.
די נערוון זענען צוגעטשעפעט צו די מוסקלען פון דעם קערפער. עס לויפן אין דעם ארום די ניוראנען און אקסאנען וואס טראגן די לעבעדיקע עלעקטרישע סיגנאלן פון דעם מוח.
יבנאל איז א ישוב אין צפון זייט ישראל. די צאל איינוווינערס דארט איז 2.800 (אין סוף 2005) ווען 20% פון זיי זיינען ברעסלעווער חסידים וואס געהערן צו מוהרא"ש.
די מחלוקת קעגן מוהרא"ש.
די מחלוקה האט זיך אנגעהויבן יאהר תשמ"ז ווען שיק'ס חסידים האבען אין נאמען פון זייער רבין אנגעהויבען זיך אריינצוציען אין דארף, די שכנים וואס זענען צוגעוואוינט צו א רואיג דארפיש לעבן האבע זיך פלוצלונג געטראפן אין א בני ברק'יש הו-הא, הרב שיק האט זיך אנגעהויבען צו בויען אלעס אליינס א מקוה, תלמוד תורה, כולל, חתונה זאל, און אויף יעדע זאך האט ער געדארפט דורך גיין שבעה מדורי גיהנם,
מ'האט ארויפגעלייגט אויף איהם א קלאגע וואס האט געדראעהט תפיסה פון חתונה מאכען יונג וואס האט אנגעהאלטען ביז תשס"ז.
טאזש מאל אין אטלאנטיק סיטי
אטלאנטיק סיטי () איז א שטעטל אין ניו זשערסי וואס גרעניצט זיך מיטן אטלאנטישן אקעאן, וואס איז ברייט באקאנט אלס די לאס וועגאס פון דעם איסטערן ראיאן מיט אירע קאסינאס און רעזארט האטעלן פאר וואקאציע.
אטלאנטיק סיטי - און 2000 האט די פאפולאציע געהאלטען ביי 40,517.
אזוי ווי די שטאט האט זיך געפלאגט מיט אסאך ארימקייט און קרימינאלן האבען די וואוטערס אין א פריוו אפצושטעלן דאס, (1976) געשטימט צו בארעכטיגען דאס אויפבוי פון קאסינא'ס
און אין (1978) האט זיך די ערשטע קאסינא געעפנט (רעז אינטערנעשאנעל) און ביז היינט איז דא דארט 11 קאסינאס וואס דאס האט פאר די דארטיגע איינוואוינער צוגעשטעלט אסאך ארבעט, נארמאל איז אטלאנטיק סיטי די אונטער-פיהרער נאך לאס וועגאס אבער און די 1970 - 1980 יאהרען ווען לאס וועגאס איז פוהל געווען מיט קרימינאלע אקטיוויטעטן פון מאפיא גענגס און נאך, איז אטלאנטיק סיטי געווען די קעפיטאל פאר געמבלינג, און 2003 האט אטלאנטיק צובאקומען א נייע געשמאקייט ווען בארגאטא איז געפענט געווארען וואס צילט צו כאפן די יונגווארג,
די אטלאנטיק סיטי אינטערנעשינעל ערפארט איז פלאצירט 9 מייל פון אטלאנטיק סיטי.
11 קאסינאס.
פאנאראמא פון אטלאנטיק סיטי ביינאכט
אַ גאר אַלטע טעלעוויזיע פונעם יאָר ה'תשי"ט (1959)
טעלעוויזיע איז אַ טעלעקאָמוניקאַציע סיסטעם וואָס ווייזט ווידעאָ: רירנדיקע בילדער ווי די נייעס, פילמען, ספאָרט אא"וו.
די טעלעוויזיע האָט אריינגעברענגט אַ רעוואָלוציע אין דער וועלט, עס האָט באַוויזן אַז ביז איין מינוט קען אַ מענטש וויסן וואָס עס טוט זיך אָפ אין די אַנדערע עק וועלט. עס האָט אויך באַוויזען אַז דער מענטש קען מיטהאַלטן לעבעדיג די נייעס, דאָס הייסט נישט בלויז ער הערט די נייעס, נאָר ער זעט עס באַשיינפערליך מיט זײַנע אויגן.
קודם פלעגן זייט טעלעוויזיע וואָס זענען געווען בלויז שוואַרץ און ווײַס, נישט קאלירטע, מיט דער צייט איז עס געווארן מער און מער פארוויקלט, און הײַנט צו טאָג איז דער טעלעוויזיע אויפגעארבעט אויף זייער אַ מאדערנעם שטאפל, די בילדער זענען שארף און קלאר וואס האט נישט איר גלייכן, מען זעט אלעס שיין און גוט, נאך אסאך שענער ווי וואס עס איז בראשית געווען.
אין די ערשטע יארן איז דאס געווען אין יעדער שטוב אבער בלויז אין דער ציוויליזירטן וועלט, אבער אין דער ארעמער וועלט זענען געווען אסאך מענשטן וואס האבן נישט דאס געהאט אבער היינט צו טאג ווען מען נישט געפינט אין דער גאנצער וועלט א שטוב וואס געפינט זיך נישט א טעלעוויזיע, דאס גאנצע לעבן פון א מענטש אויף דער וועלט איז וואס ער זעט אין דער טעלעוויזיע, צופרי און ביינאכט פארן לייגן וועט ער געבן א בליק אויף דער טעלעוויזיע צו וויסן דעם וועטער מארגן, אדער די לעצטע נייעס, אויך אויב האט ער איבעריג צייט וועט ער כאפן א בליק מיט צו האלטן א פילם אדער א ספארט, א שוי פון א זינגער, און אזוי פארשידענע סארט פראגראמען.
בראשית פלעג מען טראנסמיטירן טעלעוויזיע סיגנאלן וואס די באניצער קענען כאפן מיט אן אנטענע. מיט דער סיסטעם גיט ארויס א סטאנציע איין פראגראם נאך אנאנד, אבער נאר איינס אויף א מאל. היינט זענען אויך פאראן קאבל-טעלעוויזיע און סאטעליט-טעלעוויזיע וואס דערלויבן אן אויסקלייב פון פראגראמען.
די פרומע רבנים האבן פארבאטן צו האלטן אין שטוב א טעלעוויזיע, און זיי שרייבן זייער שארף אז לויט די דיני התורה טאר מען אפילו נישט בלויז קוקן טעלעוויזיע, דאס איז נישט בלויז צוליב איר פרעמדע קולטור וואס דאס ווייזט, נאר וויבאלד, עס איז זייער אפענער פרייער וועג, עס ווערט דארט געזען אסאך אויסגעלאסענע מענטשן, מיט אסאך חלקים פון די קערפער וואס איז אויפגעדענקט, און לויט דער אידישער הלכה איז דאס אין כלל פון ראיות אסורות און אַ סאַך מאל איז עס ממש גילוי עריות, אויך זעט מען דארט אלע סארט גלויבנס וואס מענטשן אין אלע עקן פון דער וועלט האלטן וואס איז גאט און דאס איז עבודה זרה, אויך געוויינט דאס צו דעם מענטש צו שפיכות דמים, וויבאלד מען ווייזט דארט לעבעדיג ווי אזוי מענטשן ווערן געשאסן און גע'הרג'ט, און אויך אלע פילמען זעט מען ווי מען שיסט מענטשן און דאס געוויינט צו דעם מענטש צו שלעכטס.
נערוון צוזאמבראך איז אן ערשיינונג ווען דער מענטש געפינט זיך פלוצלינג אין א מענטאלער קראנקייט אטאקע.
מען ווערט מרה שחורה. דאס איז נישט ווי א פאניק אטאקע.
לאס וועגאס איז די גרעסטע שטאט אין נעוואדא. אין די קעפיטאל פאר אזארט שפילער לענגאויס אמעריקא.
דער יישוב איז געגרינדעט אין 1905 און געווארן א שטאט אין 1911.
וועגאס פאר אידען?
"בוסטון טיימס" באריכטעט אין 2004 אז 600 נייע אידישע משפחות ציען זיך אריבער קיין וועגאס יעדען מאנאט [http://www.boston.com/news/nation/articles/2004/04/04/oy_vegas_sin_city_gets_kosher/]
פֿאַרװײַלונג - מיינט: יעדע זאך וואס די ציל איז צו ברענגען פארגעניגען פאר אנדערע דורך פארוויילונג ווי למשל: פארטיעס, טאנץ, טשאטן, און אזוי ווייטער.
פארוויילונג אינדוסטרי.
די פֿארוויילונג אינדוסטרי איז די גרעסטע אינדוסטרי אין די וועלט מיט פאבריצירען און פראקטיצירען שפילערייען, מאוויס, טעלעוויזשאן סטאנציעס און די מוזיק אינדוסטרי איז אונטער דעם און נישט פארגעסנגיג פון מאזעאום'ס און קאסינאס
כעמיע איז דער וויסנשאפטלעכער דיסציפילין וואס באהאנדלט עלעמענטן און פארבינדונגען צוזאמענגעשטעלט פון אטאמען, מאלעקולן און יאנען: זייער צוזאמענשטעל, סטרוקטור, אייגנשאפטן, אויפפיר, און די ענדערונגען וואס זיי גייען אדורך א רעאקציע מיט אנדערע סובסטאנצן.
עס זיינען דא מאטריאלס וואס האבן א רעאקציע צווישן זיי, און עס זיינען פאראן מאטריאלס וואס האבן נישט קיין רעאקציע צווישן זיי. למשל גאלד מיט וואסער האבן נישט קיין רעאקציע צווישן זיך, און אויך אויב מען וועט איינווייקן גאלד אין וואסער אין משך הונדערטער יארן וועט די גאלד בלייבן גאנץ און ריין. אבער למשל נאטריום מיט וואסער האבן יא א שטארקער רעאקציע.
כעמיע איז א גרונטלעכע וויסנשאפט צו פארשן פארשיידענע אנדערע וויסנשאפטן, ווי ביאלאגיע, מעדיצין, געאלאגיע, געאגראפיע אא"וו. דער טייל פון כעמיע וואס פארנעמט זיך מיט ארגאנישע מאטריאלס הייסט ביאכעמיע.
א כעמישע רעאקציע איז א פארוואנדלונג פון סובסטאנצן אין אנדערע סובסטאנצן. מען קען דאס באשרייבן אין א כעמישער גלייכונג.
כעמישער סטרוקטור.
ביים אנהייב פונעם צוואנציקסטן יארהונדערט זענען די טעארעטישע אונטערגעבייען פון כעמיע געווארן גוט פארשטאנדלעך צוליב א סעריע פון מערקווירדיקע אנטפלעקונגען וואס האבן באוויזן בודק זיין און אויפדעקן די נאטור פונעם אינערלעכן סטרוקטור פון אטאמען. אין 1897, האט דזשיי דזשיי טאמסאן פון קעמברידזש אוניווערסיטעט אויפגעדעקט דעם עלעקטראן און קורץ נאכהער האט דער פראנצויזישער וויסנשאפטלער בעקערעל ווי אויך די פאר פיער און מארי קירי אויסגעפארשט דעם פענאמען פון ראדיאאקטיוויטעט. אין א סעריע פיאנערנדיקע צעווארפן עקספערימענטן האט ערנעסט ראדערפארד ביים אוניווערסיטעט פון מאנטשעסטער אויפגעדעקט דעם אינערלעכן סטרוקטור פונעם אטאם און דעם עקסיזטענץ פונעם פראטאן, קלאסיפיזירט און דערקלערט די פארשידענע טיפן ראדיאאקטיוויטעט און דערפאלגרייך פארוואנדלט דעם ערשטן עלעמענט דורך באמבארדירן אזאט מיט אלפא טיילכלעך.
זיין ארבעט וועגן אטאמישן סטרוקטור האבן פארבעסערט זיינע תלמידים, דער דענישער פיזיקער ניעלס באהר און הענרי מאזעלי. די עלעקטראנישע טעאריע פון כעמישע בונדן און מאלעקולארישע ארביטאלן האבן אנטוויקלט די אמעריקאנער וויסנשאפטלער ליינוס פאלינג און גילבערט.
אטאם.
אן אטאם איז דער גרונטלעכער איינס פון א כעמישן עלעמענט. דער אטאם איז א זאמלונג פון טיילכלעך פון מאטעריע צונויפגעשטעלט פון א הארץ אנגעלאדנט מיט א פאזיטיווער עלעקטרישער לאדונג (דער אטאמקערן) וואס אנטהאלט פראטאנען און נייטראנען, ארום וואס עס דרייען זיך עלעקטראנען וואס טראגן א נעגאטיווע עלעקטרישע לאדונג וואס באלאנסירט די פאזיטיווע לאדונג פון דעם קערן. אן אטאם איז דער קלענסטער טייל פון מאטעריע וואס היט אויף די כעמישע אייגנשאפטן פונעם עלעמענט, צום ביישפיל עלעקטראנעגאטיוויטעט, יאניזאציע ענערגיע, קאארדינאציע צאל, די סארט פארבינדונגען וואס ער קען שאפן, למשל, מעטאלישע בינדונג, יאנישע בינדונג און קאוואלענדע בינדונג.
כעמישער עלעמענט.
באשרייבונג פון די כעמישע עלעמענטן, לויט דער פעריאדישער טאבעלע
א כעמישער עלעמענט ווערט דעפינירט דורך דעם אייגנארטיגן נומער פון פראטאנען אין זיין אטאמקערן. דער דאזיקער נומער ווערט גערופן דער אטאם-נומער פונעם עלעמענט. צום ביישפיל, אלע אטאמען מיט 6 פראטאנען אין דעם קערן זענען אטאמען פון קוילנשטאף, און אלע אטאמען וואס אנטהאלטן 92 פראטאנען אין זייער קערן זענען אטאמען פונעם עלעמענט אוראניום. אבער, ס׳עקזיסטירן אויך איזאטאפן פון אן עלעמענט וואס זענען פאראנדערט פון אנאנט מיט דער צאל נייטראנען אין דעם קערן.
די כעמישע עלעמענטן ווערן שיין געצייגט אין דער פעריאדישער טאבעלע וואס בינדט צונויף די עלעמענטן לויט זייער אטאם-נומער. א דאנק איר אייגנארטיגער סטרוקטור טיילן די קאלאנעס (אויך גערופן גרופעס/פאמיליעס) און די רייען (אויך גערופן פעריאדן) פון די פארשידענע עלעמענטן עטלעכע געמיינזאמע כעמישע אייגנשאפטן, און זיי זענען אראנזשירט לויט א המשך פון אייגנשאפטן ווי אטאם-ראדיוס, עלעקטראנעגאטיוויטעט אד״ג.
כעמישע פארבינדונג.
ייצוג בכתיב כימי של עמילופקטין, אחת התרכובות האורגניות הנפוצות בטבע
א פארבינדונג איז א מאטעריע וואס אנטהאלט געוויסע כעמישע עלעמענטן, און וואס האט א געוויסע פארעם וואס שטעלט פעסט אירע כעמישע כאראקטעריטיקן. צום ביישפיל, וואסער איז א פארבינדונג וואס אנטהאלט הידראגען און זויערשטאף אין די פראפארציעס 1:2, מיט איין זויערשטאף אטאם צווישן צוויי הידראגען אטאמען, און צווישן זיי איז א ווינקל פון 104.5°. כעמישע פארבינדונגען ווערן געשאפן און צעפאלן דורך כעמישע רעאקציעס.
מאלעקול.
א "מאלעקול" איז דער קלענסטער אומטיילבארער טייל פון א ריינער כעמישער סובסטאנץ וואס האט איר אייציגן געזעמל פון כעמישע אייגנשאפטן, ד״ה, איר פאטענציאל דורכצוגיין א געוויסע זאמלונג פון כעמישע רעאקציעס מיט אנדערע סובסטאנצן. (צום באמערקן אבער אז נישט אלע סובסטאנצן זענען צוזאמענגעשטעלט פון מאלעקולן.) מאלעקולן זענען טיפיש א געזעמל פון אטאמען צוזאמענגעבונדן מיט קאוואלענטע בונדן, וואו די סטרוקטור איז עלעקטריש נייטראל און אלע וואלענץ עלעקטראנען זענען צונויפגעפארט מיט אנדערע עלעקטראנען אדער אין בונדן אדער אין פארווייז פרייע עלעקטראנען.
די "אינערטע" אדער איידעלער-גאז עלעמענטן (העליום, נעאן, ארגאן, קריפטאן, קסענאן און ראדאן) באשטייען פון פרייע אטאמען אלס זייער קלענסטער דיסקרעטער איינס, אבער די אנדערע איזאלירטע כעמישע עלעמענטן באשטייען פון אדער מאלעקולן אדער נעצווערק פון אטאמען געבונדן איינער צו אנאנד. באקאנטע סובסטאנצן וואס אנטהאלטן דערקענבארע מאלעקולן זענען וואסער, לופט, פיל ארגאנישע פארבינדונגען ווי אלקאהאל, צוקער, בענזין און פארשידענע אפטייקווארג.
סובסטאנץ און געמיש.
א כעמישער סובסטאנץ איז א סארט מאטעריע מיט א געוויסן צונויפשטלע און געוויסע אייגנשאפטן. א זאמלונג פון סובסטאנצן ווערט גערופן א געמיש. ביישפילן פון געמישן זענען דער לופט און געשמעלצן.
מאל.
דער מאל איז אן איינס פון מאָס וואס באדייט א קוואנטיטעט פון סובסטאנץ (אויך גערופן א כעמישער קוואנטיטער). דער מאל ווערט דעפינירט ווי די צאל אטאמען געפונען אין גענוי 0.012 קילאגראם (אדער 12 גראם) פון carbon-12, וואו די carbon-12 אטאמען זענען אומגעבונדן, באוועגן זיך נישט און אין זייער גרונדצושטאנד. די צאל יש׳ן א מאל ווערט באוואוסט אלס דער אוואגאדרא-קאנסטאנט, און איז למעשה בערך 6.022×1023 מאל−1. מאל-קאנצענטראציע איז וויפיל פון א געוויסן סובסטאנץ געפינט זיך פער פארנעם פון צעפירונג, געמאסטן אין מאל/ד״מ3.
יאנען און זאלצן.
א "יאן" איז אן אנגעלאדענער אטאם אדער מאלעקול, וואס האט באקומען אדער פארלוירן איינעם פון זיינע עלעקטראנען. ווען אן אטאם פארלירט אן עלעקטראן און ממילא האט מער פראטאנען ווי עלעקטראנען, ווערט דער אטאם פאזיטיוו אנגעלאדן אדער א פאזיטיווער יאן. ווען אן אטאם באקומט א עלעקטראן און ממילא האט מער עלעקטראנען ווי פראטאנען, ווערט דער אטאם נעגאטיוו אנגעלאדן אדער א נעגאטיווער יאן. פאזיטיווע און נעגאטיווע יאנען קענען צאמשטעלן א קריסטאל־לאטיץ פון נייטראלע זאלצן, ווי למשל +Na און -Cl יאנען וואס פארמירן נאטריום קלאריד, NaCl.
זייערס און באזעס.
זייערסן און באזעס זענען טיפישע כעמישע סובסטאנצן. א זייערס באפרייט H+ יאנען אין וואסער, און א באזע באפרייט OH− יאנען אין וואסער. זייערסן און באזעס רעאגירן צוזאמען; די באזע נעמט א H+ יאן פונעם זייערס, צו שאפן וואסער, H2O, מיט א זאלץ.
דיסציפלינען.
כעמיע ווערט צעטיילט אין פארשידענע דיסציפלינען.
כעמיע צווישן מענטשן.
אויך אין דער טאג טעגליכער שפראך ניצט מען דאס ווארט כעמיע צו פארשטעלן דעם קשר צווישן מענטשן. אויב איז דער קשר גוט, זאגט מען אז עס איז דא א כעמיע צווישן זיי. טאמער נישט, זאגט מען אז עס איז נישטא קיין כעמיע צווישן זיי.
קאקאַאָ איז דער אויסגעטרוקנט זוימען (יאדער) פונעם קאקאא בוים פון וואס מען פאבריצירט שאקאלאד.
א קאקאא שויט האט א שאלעכץ אזוינע א לעדערנע, וואס קען זיין דיק 3 ס"מ. ער איז פיל מיט א פאפ, וואס מ'רופט 'באבא דע קאקאא' אין דרום אמעריקע, דאס הילט איין פון 30 ביז 50 ווייכע ראזעווע אדער לילא זוימען אדער באנדלעך (זיי זען אויס ווי מאנדלן).
וויליאם ברעדלי פּיט (ענגליש: "William Bradley Pitt"; געבוירן דעם 18טן דעצעמבער 1963) איז אן אמעריקאנער פילם אקטיאר און פראדוצירער.
קאריערע.
פיט איז געבוירן געווארן אין אקלעהאמע אויפגעצויגען אין מיזורי פרובירט זשורנאליזום און אין 1986 איז ער אריבער געפארען קיין האליוואד אויספרובירען זיין גליק מיט א נישטיגע $325 דאלער אויף אים.
און 1988, די ערשטע מאהל געווען אין א געהעריגע פילם פארדינט פאר דעהם א וואך $1,523 פאר זיבן וואכן. ביז 1991 ווי ער האט אנגעהויבן מיטען שפיץ ארויף געווען אין דריי פילמען, אקאדעמיע פריז געוואונען אין 1995,
באוואוסט פון די פילמען "קעמף קלוב" (1999), "מיסטער און מיסז סמיט" (2005), "די אשענס" און נאך.
אין 2006 איז ער געווען דער 20'סטע אויפן ליסט ביי פארבס פון די 100 ערשטע מערסט פאפולערער פיגור'ס צוליב זיין סעקסואלען אויסזעהן און טאלאנירטע ווערק - זיך טרעפן מיט אנדזשעלינא דזשאלי און אפ'פטר'ן זשעניפער עניסטאן האבען א סאך צוגעגעבען צו די בּאָז.
ער האט פארדינט די יאר א געשאצטע 25 מיליאן דאלער. ברעד פיט איז נאכאמאל אין 2006 נאמינירט געווארן אלץ די סעקסיעסט מאן אויף די פלאנעט וואס לעבט, דורך א אנקעטע פון ניו יומען מאגאזין - "New Woman magazine" - וואו איבער 10,000 פרויען האבען זיך באטייליגט.
אין 1995 איז ער געווארן ערוועלט אלץ איינער פון די 25 אטראקטיווע אקטיארן פון אלע צייטען.
די ייִדישע אױטאָנאָמע געגנט (רוסיש:Еврейская автономная область) איז אַ געגנט אין רוסלאנד. עס איז געגרונדעט געווראען אין יאר תרצ"ד אלס א יידישער שטח.
די אפיציעלע שפראכן זענען רוסיש און יידיש.
יידישע זידלונגען אין דער געגנט.
וואלדהיים, א יידישע זידלונג אין דער יידישער אויטאנאמער געגנט, איז געגרינדעט געווארן אין 1928 און האט געשאפן די ערשטע קאלעקטיווע פארם אין דער געגנט. אין 1980 האט מען געעפנט א יידיש־שולע דארטן. אויך אמורזעט האט א היסטאריע פון יידישער זידלונג אין דער יידישער אויטאנאמער געגנט. פון 1929 ביז 1939, איז דאס דארף געווען דער צענטער פון יידישער זידלונג דרום פון ביראבידזשאן. די היינטיקע יידישע געמיינדע האלט קבלת שבת צערעמאניעס און פארזאמלונגען וואוי מ'זינגט יידישע געזאנגען. א סך פון די אייניקלעך פון די גרינדער פון דער זידלונג האבן פארלאזט דאס דארף. די וואס זענען געבליבן אין אמורזעט, ספעציעל די מיט קרובים אין ישראל, לערנען זיך אויס וועגן די טראדיציעס פונעם יידישן פאלק. די באפעלקערונג פון אמורזעט, ווי געשאצט אין סוף 2006, איז 5,213.
סמידאוויטש איז נאך א פריערדיקע יידישע זידלונג אין דער יידישער אויטאנאמער געגנט.
וועבלינק.
דאָנאַלד דזשאָן טראַמפּ (ענגליש: "Donald John Trump;" געבוירן ט"ו סיון ה'תש"ו 14טן יוני 1946) איז אן אמעריקאנער ביזנעסמאן, מעדיע פערזענליכקייט, פאליטיקאנט, דער 45 טער פרעזידענט פון די פאראייניגטע שטאטן, ער איז געווען דער פארזיצער פון דער טראַמפּ ארגאניזאציע און דער אייגנטומער פון פילע 'טראַמפּ' ביזנעסער און דעוועלאפמענטס.
דאָנאַלד טראַמפּ'ס טאכטער איוואנקא האט זיך מגייר געווען לויט דער הלכה. זי האט געהייראט א איד, דזשערעד קושנער.
דאנאלד טראמפ מיט זיין פאמיליע
טראַמפ איז געבוירן געווארן דעם 14טן יוני 1946 אין דזשאמייקע, קווינס, א געגנט אין ניו יארק סיטי, דער פערטער פון פינעף קינדער געבוירן צו פרעדעריק טראמפ (1905–1999) און מערי ען טראמפ (געבוירן מאקלאוד, 1912–2000). זיינע געשוויסטער זענען מעריאן, פרעד דזשוניער, עליזאבעט און ראבערט.
ער האט געהייראט זיין ערשטע ווייב, טשעכישע מאדעלקע איוואנא זעלניטשקאווא אום 7טן אפריל, 1977.
ווערק.
טראַמפּ איז דער ארויסגעבער פון עטליכע שטארק פאפולערע ביכער. צווישן זיי דער גאר אויפגעכאפטע בוך 'דער קונץ פונעם געשעפט' (The Art of The Deal), וואס רעדט איבער וויאזוי צו פירן און שליסן געשעפטליכע פארהאנדלונגען.
אויך האט ער א יאר פאר דער סעפטעמבער 11 אטאקע אויף די צווילונג וואלקן קראצערס אין מאנהעטן ארויסגעגעבן די בוך 'די אמעריקע וואס מיר פארדינען זיך' (The America We Deserve), אין וועלכע ער זאגט פאר אז טעראריסטן זענען נישט ווייט פון צו נוצן עראפלאנען אויסצופירן א שרעקליכע טעראריסטישע אטאקע אויפן אמעריקאנעם באדן. אין זיין בוך קריטיקירט ער די צוגאנג פון דער דעמאלטס'דיגער רעגירונג, וואס ברענגט נישט קיין גוטע קאנסעקווענצן.
פרעזידענטשאפט.
דאָנאַלד טראַמפּ האט גענומען ערנסט אין באטראכט צו לויפן פאר פרעזידענט פון די פאראייניקטע שטאטן אין יאר 2012. ביים ענדע האט ער באשלאסן דעמאלט נישט צו לויפן. אנשטאט האט ער אויסגעווארט ביז די וואלן אין 2016.
פריימערי וואלן.
אין יולי 2015 האט ער געמאלדן אז ער לויפט צו זיין דער פרעזידענט קאנדידאט פון דער רעפובליקאנער פארטיי פאר די וואלן אין 2016. זינט דאן איז ער געווען אין צענטער פונעם פארמעסט, זייענדיג פאראויס אין רוב נאציאנאלע אנקעטעס. ער האט זיך פארמאסן אנטקעגן זעכצן אנדערע מאכטפולע קאנדידאטן, אריינגערעכנט בען קארסאן און גאווערנארס ווי זשעב בוש דער גאווערנאר פון פלארידע, קריס קריסטי דער גאווערנאר פון ניו זשערסי און דזשאן קעסיג דער גאווערנאר פון אהייא, און סענאטארן ווי טעד קרוז פון טעקסאס און מארקא רוביא פון פלארידע. אבער רוב פון זיי האבן זיך ארויסגעצויגן שוין אין די ערשטע פאזעס פונעם פארמעסט איינזעענדיג אז זיי האבן נישט קיין אויסזיכטן, מיטן אויסנאם פון געציילטע קאנדיטאטן ווי טעד קרוז, וועלכער האט געוואונען די וואלן אין א רייע שטאטן און איז געבליבן אינעם פארמעסט ביז כמעט צום סוף ווען עס איז קלאר געווארן אז טראַמפּ האט געוואונען די מערהייט פון די דעלעגאטן.
טראַמפּ האט גענאסן פון גאר אסאך קעגנערשאפט פון פאליטיקאנטן אינערהאלב די רעפובליקאנע פארטיי, זייענדיג א דרויסנדיגער מיט א לויזע און טשעפעדיגע צונג און א אפענע קריטיקירער פון פאליטישע פערזענליכקייטן. אבער נאכן אפהאלטן די פריימערי וואלן אין רוב שטאטן, אין א שווערע און היסטאריש שטורמישע פארמעסט, איז דער ביליאנער דאָנאַלד טראַמפּ דערקלערט געווארן דער פאקטישער געוואונער און איז באשטימט געווארן אלס דער רעפובליקאנער קאנדידאט פאר די פרעזידענטליכע וואלן אין 2016.
ביי זיין קאמפיין האט טראַמפּ אויסגעגעבן דאס ווייניגסטע געלט פון אלע קאנדיטאטן, און דאך האט ער געבראכן די רעקארד באקומענדיג די מערסטע צאל שטימען פון סיי וועלכע רעפובליקאנער פריימערי פארמעסט אין היסטאריע.לאָגאָ פֿון טראמפ פֿאַר פּרעזידענט קאָמפּיין 2016
אלגעמיינע וואלן.
דורכאויס די טעג איידער די 2016 אלעגמיינע וואלן זענען פארגעקומען, האבן אלע מעדיע נעצן, אנקעטע נעמער און סטאטיסטיקער פארגעשאצט א קלארע געווינס פאר זיין דעמאקראטישע קעגנער הילערי קלינטאן. ווען עס אבער געקומען די נאכט פון די וואלן (דינסטאג לך תשע"ז) האט זיך ארויסגעשטעלט אז טראַמפּ האט געווינען אלע סווינג שטאטן, אריינגערעכנט אזעלכע שטאטן ווי פענסילוועניע, מישיגן און וויסקאנסין וואס א רעפובליקאנער האט זיי נישט געוואונען זינט די 1980 יארן, און דערמיט געווינען דאס פרעזידענט בענקל אלס טאטאלע סורפרייז. קלינטאן האט טאקע באקומען א צוויי מיליאן מער שטימען דורכאויס גאנץ אמעריקע צוליב די פילע שטימען וואס זי באקומען אין די געציילטע שטארק באוואוינטע שטאטן, אבער טראַמפּ האט למעשה געוואונען די וואלן וויבאלד ער איז אריינגעקומען דער געוואונער אין רוב שטאטן, באקומענדיג 306 עלאקטארעלע שטימען, אנטקעגן קלינטאנס 232 עלאקטארעלס.
2020 וואלן.
אין 2020 איז פארגעקומען א היציגע וואל-פארמעסט, וואו טראמפ האט פארלוירן ווידערוויילונג פאר א צווייטן טערמין, קעגן דזשאו ביידן.
טראמפ האט פרובירט צו שרייען אז די וואלן זענען גע'גנב'עט געווארן פון אים. זיין קאמפיין האט אריינגעגעבן צענדליגע אנקלאגעס אין געריכט, אבער זיי זענען אלע אפגעווארפן געווארן, וויבאלד עס נישט געווען קיין שום קראנטע באווייזן אז מען האט גע'גנב'עט די וואלן. 6טן יאנואר, 2020, האט דער פרעזידענט דורכגעפירט א ראלי קעגן די אנגעבליכע וואלן פעלשערייען, און עס האט זיך געענדיגט אין א ווילדן איבערפאל אויפן קעפיטאל געביידע.
אימפיטשמענט.
טראמפ איז אין לויף פון זיין פיר יאר אלס פרעזידענט אימפיטשט געווארן צוויי מאל - דער איינציגסטער אמעריקאנער פרעזידענט מיט אזא רעקארד.
די פראטעסטן קעגן אים.
נאך דער איינשווערן צערעמאניע, זענען פארגעקומען פולע פראטעסטן קעגן אים, סיי אין אמעריקאנישע שטעט, און סיי נאציאנאל. די פראטעסטירער זענען געווארן געשאצט אלע צוזאמען אין די מיליאנען.
דאנאלד
מאכמוד אכמעדיניזשאד (محمود احمدی نژاد) איז דער איראנער פרעזידענט, און איז בארוהעמט מיט זיין אפענע אטאקעס קעגען מדינת ישראל.
מאכמוד אכמעדיניזשאד איז דער 6טער פרעזידענט פון איראן איינגעשוואוירן דעם 6טן אויגוסט, 2005. ער איז געבוירן אין א שטעטל נעבען טעהראן אין אריין אין פובליק אפיס צום ערשטען מאהל אלץ מעיאר פון טעהראן אין מאי 3, 2003.
ער האט חתונה געהאט און האט 3 קינדער.
זיין גראדיעישאן.
ער איז דורך אין 1976 א פארהער צו קענען אריינגיין אין אוניווערסיטעט פאר טעכנאלאגיע און וויסענשאפט פון 400,000 איז ער גאשטאנען 134סטע, צוליב דעם איז ער גאווארען אנגענימען אלץ סטודענט אין אינזשענירינג, און 1984 נאכפאלגענדיג די הצלחה איז ער געווארען אנגענימען איו צווייטען שטאפעל פון אינזשענירינג צו באקומען א שיין און אין 1997 האט ער באקומען א PhD פאר "טראפיק & טראנספארטאציע אינזשענירינג" און אלעס אויסגעצאהלט דורך די סיקרעט סערוויס פון איראן וואס ריפט זיך די רעוואלוציאנע וועכטער - משמרות המהפכה - וואס ער איז געווען א מעמבער,
נאכען גראדיעישאן איז ער געווארען אן פראפעסאר אין די אינזשענירינג דעפארטמענט
קאריער און פאליטיק.
1979 איז אכמעדיניזשאד געווען די קאנדידאט פון די אוניווערסיטעט זיך צו טרעפען מיט אנדערע סטודענטן ביי כומעיני צוצוהעלפן די איבערקערעניש אין איראן, נאכדעם איז ער געווארן דער גענעראל פון די "רעוואלוציאנע וועכטער" אין די מערב ברעג פון איראן, 1986 צוריק צום אוניווערסיטעט צו צוענדיגען, נאך די איראן-איראק קריג איז ער געווארן די בירגערמייסטער פון געגנטער אין איראן אנפאנג און מאקו כאווי און נאכדעם און אדראוויל ער האט זיך דעמאלטס אנגעקערט צו די פאליטישע גרופע אנסער-חיזבאללא, ביזע ווערן בירגערמייסטער פון דער הויפטשטאט פון איראן,טעהראןאון 03' ווען פון אן אומבאקאנטער אכמעדיניזשאד איז געווארען די פאפולערע מעיאר צי איינפיהרען דראסטישע ענדערונגען ווי אפטיילען מענער און פרויען אין ארבייט פלעצער און באערדיגען די געפאלענע פון די איראן-איראק קריג און צענטער פון שטאהט און אריינברענגען שטרענגע רעגליעזע געפירעכצער און צו דער זייט טיילען אומזיסט זופ פאר די ארימע.
ווערענדיג פרעזידענט.
משה אריה פריעדמאן קושט זיך מיט אים
גאַבאָן איז אַ לאַנד אין מערב צענטראל אַפֿריקע וואס גרענעצט זיך מיט עקוואטארישער גינע, קאמערון, רעפובליק פון קאנגא און דעם איינגאס פון גינע. זײַן הױפּטשטאָט איז ליברעװיל.
די באפעלקערונג פון גאבאן איז באלד 1.5 מיליאן (1,442,334). כמעט אלע גאבאנעזע שטאמען פון די באנטו.
אורי געלער (געבוירן דעם 20סטן דעצעמבער 20 1946 אין תל אביב, ישראל) איז אַ ישראלדיקער קונצען פערפארמער באוויסט אלץ די "לעפלעך בייגער" ער איז באקאנט אין די וועלט מיט זיינע אומנאטירליכע כוחות,
אין 2006 איז ארויף א טעלעוויזיע פראגראם וואס רופט זיך "אורי גלר מחפש את היורש" - אורי זיכט זיין איבערנעמער, און א סעריע קאפיטלען פון ערוץ 2 - קאנאל 2 ווי 9 ווייזען ארויס זייערע פעהאיגקייטען און טעלעפאטיע און אין די זאכען.
פֿאַטימאַ (606 אדער 614 - 632) איז דער נאמען פון מוחמדס טאכטער צו זיין ערשטער רייכער ווייב خَديجة. די טאכטער ווערט פארעכנט אלס א הייליגע פרוי ביי די שיאיטינער.
זי איז געבוירן אין מעקא.
גייסט וויסנשאפט איז אן אקאדעמישע קלאסיפיקאציע וואס פארנעמט זיך מיט גייסטלעכע וויסנשאפטן וואס זיינען נישט לאגיש און מען קען דאס נישט פיזיש אנטאפן. די קלאסיפיקאציע אנטהאלט פילאסאפיע, ליטעראטור, היסטאריע, קולטור, שפראכן, מוזיק, קונסט און די וויזועלע און פארשטעלונג קונסטן.
דער נאמען "גייסט וויסנשאפט" קומט פון דייטשיש "Geisteswissenschaft", ווי מ'האט גערופן די סוביעקט אין די דייטשע אוניווערסיטעטן ביי דער אויפקלערונג.
פשעווארסק, וועסט גאליציע, איז א באקאנטע שטאָט אין די חסידישע קרייזן, אויף זיין נאמען איז דער הויף וואס רבי משה יצחק געווירצמאן האט אויפגעשטעלט. דער הויף געפֿינט זיך אין אנטווערפן, און אחוץ אנטווערפן וואוינען רוב פשעווארסקער חסידים אין לאנדאן און אין מאנטשעסטער, ענגלאנד און אין מאנסי, ניו יארק.
דעם פשעווארסקער רבי'נס בית מדרש, בית יצחק, איז אויף מערקאטאר גאס, אנטווערפן.
צו ראש השנה און שבתים פֿון נסיעות קומט צו פֿארן הונדערטער יידן, אנדערע חסידים אויך, נישט נאר פשעווארסקער, דאווענען מיטן רבי'ן, און מען דינגט א גרויסן זאל כדי עס זאל זײַן גענוג פלאץ פֿארן גאנצן עולם.
דער ערשטער רבי איז געווען הר"ר משה יצחק געווירצמאן, א זון פֿון נפתלי אלימלך, וואס איז געווען א זון פֿון ר' אברהם גארליצער. ר' אברהם איז געווען דעם נועם אלימלך'ס אן אייניקל.
לאקאציע פון שטעטל פשעווארסק אין פוילן
נאך דער חתונה האט זיך רבי משה יצחק באזעצט אין פשעווארסק, גאליציע, דעריבער הייסט ער פשעווארסקער רבי. נאכן חורבן פֿון אייראפע איז ער אריבערגעצויגן קיין פאריז. אין יאר תשט"ז האט ער אויפֿגעשטעלט זײַן הויף אין אנטווערפן. ער איז געווען דער נשיא פֿונ'ם גאליציאנער כולל חיבת ירושלים. אסאך פֿלעגן רופֿן עם „ר' איציקל". זײַנע זון זענען נעבעך אומגעקומען אין די קריג יארן.
נאך זײַן פטירה יום כיפור ה'תשל"ז האבן די חסידים, ובראשם הר"ר אלחנן היילפרין פֿון לאנדאן, מכתיר געווען זײַן איידעם הר"ר יעקב לייזער אלס רבי.
נאך דער פטירה פון רבי יעקב כ"ז חשון ה'תשנ"ט האט ממלא מקום געווען זיין זון רבי לייבוש לייזער.
פשעווארסקער רבי'ס.
י"ח אדר תש"ע איז נפטר געווארן די טאכטער פון רבי לייבוש און מרת חנה שלאמצא, מרת שרה בריוו (געב' תשמ"ה), צוויי וואכן נאך ווען זי איז שטארק פארוואונדעט געווארן אין א פארקער צוזאמענשטויס. איר מאן איז ר' ישראל יצחק בריעף, זון פונעם לאנדאנער שוחט ר' משה מאיר בריעף.
טענעסי אין די פאראייניגטע שטאטן
טענעסי איז איינע פון די 50 שטאַטן פון אמעריקע. זי ווערט פארעכנט אלס א דרום (סאדערן) סטעיט, ווי די איינוואוינער רעדן מיטן סאדערן אקצענט, זי ליגט אין צענטער פון דרום-מזרח אמעריקע.
עס גרעניצט זיך פון צפון די שטאט קענטאקי און א ביסל ווירדזשיניע, פון מזרח צפון קאראליינע, פון דרום דזשארדזשיע, אלאבאמא און מיסיסיפי, פון מערב ארקענסאו און מיזורי.
די באפעלקערונג פונעם שטאַט לויטן 2020 צענזוס איז 6,910,840
די הויפט שטאט איז מעמפיס.
די באוואוינטע שטעט זענען נעשוויל און מעמפיס, וואו עס איז דא א אידישע געמיינדע, און נאקסוויל.
אנערקענטע איינוואוינער.
טענעסי איז דער היים שטאט פון על גאר, וואס איז געווען וויצע-פרעזידענט ביי ביל קלינטאן, און פרעזידענט קאנדידאט און יאר 2000. ער איז געווען דער סענאטאר פון טענעסי.
‫אינדיִע, אפיציעל די רעפובליק פון אינדיע (; "בהאַראַט גאַנראַדזשיאַ"), איז אַ לאַנד אין דרומדיקער אַזיע. איר הױפּטשטאָט איז ניו דעלי. אין איר הונדערטער שפּראכן זיינען גערעדט. זי איז דאס זיבעטע גרעסטע לאנד אין דער וועלט לויט שטח, און זי האט די צווייטע גרעסטע באפעלקערונג. זי איז די גרעסטע דעמאקראטיע אין דער וועלט.
אינדיע גרענעצט פאקיסטאן צו מערב, כינע, נעפאל און בהוטאן צו צפון־מזרח, מיאנמאר און באנגלאדעש צו מזרח, און דער בוכטע פון בענגאל צו דרום־מזרח, דעם אינדישן אקעאן צו דרום און דעם אראבישן ים צו דרום־מערב.
פיר וועלט רעליגיעס—הינדואיזם, בודהיזם, דזשייניזם און סיקהיזם—שטאמען פון דאנעט; יידישקייט, זאראאסטריזם, קריסטנטום און איסלאם זענען אהער געקומען אין די לעצטע צוויי טויזנט יאר. אינדיע איז געווארן זעלבשטענדיק פון דעם פאראייניגטע קעניגרייך אום 1947, דאן האט די קאמיסיע פארמירט אויך דאס לאנד פאקיסטאן פאר די מוסולמענער. 80 פראצענט אינדישע איינוואוינער זענען פון די הינדואישער רעליגיע.
איר אפיציעלע שפראך איז ענגליש, ווייל עס ווערן גערעדט ארום פיר הונדערט שפראכן אין אינדיע, האט מען אדאפטירט ענגליש, אלס די אפציעלע שפראך, וואס ווערט גערעדט אין פארלאמענט, היינט רעדן עס רוב מענטשן ווי א צווייטע אקצענט.
דער ערשטער פרעמיער מיניסטער פון אינדיע איז געווען דזשאווארהארלאל נעהרו, פון 1947 ביז 1964.
די אינדישע עקאנאמיע איז די דריטע גרעסטע אין דער וועלט.
אינדיע איז א פעדעראלע קאנסטיטוציאנעלע רעפובליק, רעגירט דורך א פארלאמענטארער סיסטעם, מיט 29 שטאטן און 7 פארבאנד טעריטאריעס.
אינדיע איז א גרינדער מיטגליד פון דער וועלט האנדל ארגאניזאציע, און האט אונטערגעשריבן דעם קיאטא פראטאקאל.
דער נאמען "אינדיע" איז גענומען פון "אינדוס", וואס שטאמט פונעם אלטן פערסישן ווארט "הינדוש", א ווארט וואס נעמט זיך פונעם סאנסקריט ווארט "סינדהו".
נאציאנאלע סימבאלן פון אינדיע.
דער נאציאנאלער בעל־חי פון אינדיע איז דער בענגאלישער טיגער. דער נאציאנאלער פויגל איז דער פאווע "pavo muticus".
אינדיע איז דאס זיבעטע גרעסטע לאנד אין דער וועלט; זי באדעקט דעם גרעסטן טייל פונעם אינדישן אונטער־קאנטינענט. די לענדער וואס גרענעצן אינדיע זענען פאקיסטאן, באנגלאדעש, מיאנמאר, כינע, בהוטאן און נעפאל, און אויך דאס אינזל־לאנד שרי לאַנקאַ.
אינדיע איז א האלבאינזל, ארומגענוען מיט ימען אין מזרח (די בוכטע פון בענגאל), דרום (דער אינדישער אקעאן) און מערב (דער אראבישער ים). אין צפון זייט פון אינדיע געפינען זי די הימאלייע (וואס האט די העכסטע בערג אין דער וועלט) און אנדערע בארגקייטן.
צוויי גרויסע טייכן פליסן פון דער הימאלייע אדורך אינדיע, דער גאנגעס און דער בראהמאפוטרא, און ביידע רינען אפ אין דער בוכטע פון בענגאל. צוויי וויכטיגע בייטייכן פונעם גאנגעס זענען די יאמונע און דער קאסי.
אינדיע האט 7,517 ק"מ פון בארטן; 5,423 ק"מ געהערן צום אינדישן האלבאינזל און די אנדערע 2,094 ק"מ געהערן צו די אנדאמאן, ניקאבאר און לאקשאדוויפ אינזל־קייטן.
צוויי אוראלטע שפראכן, סאנסקריט און טאמיל, שטאמען פון אינדיע.
שטח פון דער מאוריער אימפעריע. אין העל בלוי ווערט געוויזן די אימפעריע, אין טונקל בלוי די געגנטן וואס האבן געשאפן מיט איר א בונד
אין יאר 321 פאר דער ציווילער רעכענונג האט דער ערשטער מאוריער קייסער, טשאנדראגופטא געגרינדעט די מאוריער דינאסטיע מיטן הילף פון טשאנאקיע. דער מערסטער טייל פונעם אונטער־קאנטינענט איז געווארן פאראייניקט צום ערשטן מאל אונטער איין הערשאפט. די אימפעריע האט זיך פארברייטערט נאך ווען די גריכן און פערסן האבן צוריקגעצויגן פונעם ראיאן.
טשאנדראגופטאס זון, בינדוסארא, האט ווייטער פארברייטערט די אימפעריע כמעט צו גאנץ היינטיקער אינדיע.
אין 300 פאר דער ציווילער רעכענונג האט דער מאורישער קייסער אשאקא אויפגעשטעלט אן אימפעריע וואס האט געהערשט איבער כמעט דעם גאנצן שטח פון היינטיקער אינדיע, און האט פארשפרייט בודהיזם איבער דער אימפעריע.
פון 1526 האט די מוגהאל אימפעריע געהערשט איבער אינדיע. אין די 1600ער יארן האבן אייראפעישע לענדער אנגעהויבן אינוואדירן אינדיע. אין 1856 האט די בריטישע אימפעריע געהערשט איבער דעם גרעסטן טייל פון אינדיע.
דעמאגראפיק.
a> פירט די געוואוקס אין אינדיעס באפעלקערונג.
אינדיע איז דאס צווייטע מערסט באפעלקערטע לאנד אין דער וועלט, מיט א באפעלקערונג 1,210,193,422 באוואוינער, לויטן באריכט פונעם 2011 פראוויזארישן צענזוס. איר באפעלקערונג איז געוואקסן מיט 1.76% א יאר אין די יארן 2001–2011, אראפ פון 2.13% א יאר אינעם פריערדיקן יארצענדלינג (1991–2001). דאס מענטשן מין־פארהעלטעניש, לויטן 2011 צענזוס, איז 940 נקיבות צו א 1,000 זכרים. די מעדיאן עלטער איז געווען 24.9 אינעם 2001 צענזוס. דער ערשטער צענזוס אין דער נאך־קאלאנישער תקופה, געפירט אין 1951, האט געציילט 361.1 מיליאן מענטשן. מעדיצינישע אנטווירלונגען פון די לעצטע 50 יאר ווי אויך פארגרעסערטע לאנדווירטשאפט פראדוקטיוויטעט צוגעברענגט דורך דער "גרינער רעוואלוציע" האבן גורם געווען א גיכע וואוקס אין אינדיעס באפעלקערונג. דאך האט אינדיע עטלעכע פאלקסגעזונט ארויסרופן. לויט דער וועלט רפואה ארגאניזאציע, שטארבן 900,000 אינדיער יעדע יאר פון טרינקען קאנטאמירט וואסער אדער אטעמען פארפעסטיקטע לופט. עס זענען 50 דאקטוירים פאר יעדע 100,000 אינדיער. די צאל אינדיער וואס וואוינען אין שטאָט־שטחים איז געוואקסן 31.2% פון 1991 ביז 2001. Yet, in 2001, העכער פון 70% האבן געוואוינט אין דארפישע געגנטן. לויטן 2001 צענזוס, זענען פאראן מער ווי 27 א מיליאן שטעט אין אינדיע; צווישן זיי דעלהי, מומביי, קאלקאטא, טשעניי, באנגאלארע, היידעראבאד און אכמעדאבאד are the מערסט באפעלקערטע מעטראפאליטאנע געגנטן. די אלפאבעטיזירונג ראטע אין 2011 איז געווען 74.04%: 65.46% פון נקיבות און 82.14% פון זכרים. קעראלא איז דער מערסט אלפאבעטיזרטער שטאַט; ביהאר דער ווינציקסטער.
אינדיע איז די היים פון צוויי הויפט שפראך־פאמיליעס: אינדא־אריש: (גערעדט דורך 74% פון דער באפעלקערונג) און דראווידיש (24%). אנדערע שפראכן וואס מ'רעדט אין אינדיע קומען פון די אויסטרא-אזיאטישע און טיבעטא־בורמישע שפראך־פאמיליעס. אינדיע האט נישט קיין נאציאנאלע שפראך.
אינדיע איז די מערסטע באפעלקערטע דעמאקראטיע אין דער וועלט. אינדיע איז א פארלאמענטארע רעפובליק מיט זעקס נאציאנאלע פארטייען, כולל די אינדיאנישע נאציאנאלע קאנגרעס און די בהאראטיא דזשאנאטא פארטיי (BJP), און מער ווי 40 ראיאנישע פארטייען.
ביי די ערשטע דריי נאציאנאלע וואלן פון אומאפהענגיקער אינדיע, אין 1951, 1957, און 1962, האט די קאנגרעס פארטיי פון דזשאווארהארלאל נעהרו געווינען גאנץ גרינג. ווען נעהרו איז געשטארבן אין 1964, איז לאל באהאדור שאסטרי געווארן פרעמיער מיניסטער אויף א קורצע צייט, אבער ער איז געשטארבן פלוצלינג אין 1966. נאך אים איז אינדירא גאנדהי געווארן פרעמיער מיניסטער; אונטער איר האט קאנגרעס געזיגט אין די וואלן פון 1967 און 1971.
אינדיע איז די גרעסטע דעמאקראטיע אין דער וועלט. די רעגירונג ווערט צעטייל אויף דריי צווייגן: לעגיסלאטיוו (פארלאמענט, וואס מאכט געזעצן), עקסעקוטיוו (די מיניסטארן) און די געריכטיקע מאכט. די פארלאמענט זיצט אין דער הויפטשטאט פון אינדיע, ניי דעלי. דער פארלאמענט האט צוויי הייזער: ראדזשיא סאבהא (דאס העכערע הויז) האט 250 מיטגלידער און לאק סאבהא (דאס נידעריקע הויז) האט 545 מיטגלידער.
די עקאנאמיע פון אינדיע וואקס גאר גיך, פון די גיכסטע אין דער וועלט. אינדיע'ס עקאנאמיע איז די דריטע גרעסטע אין דער וועלט מיט א ברוטא אינלענדישער פראדוקט פון $4798 ביליאן, מיט א וואוקס ראטע פון 8.25% (אין 2010). דער דינסט סעקטאר ווערט פאררעכנט 43% פון דער עקאנאמיע און דער אינדוסטריעלער סעקטאר 41%.
די הויפט אינדוסטריעס זענען אויטאמאבילן, אפטייקווארג, טעקסטיל, טראנספארט געצייג, כעמיקאלן, מאשינעריע, מינעריי, נאפט, עלעקטראניק, עסן פראצעסירונג, צעמענט און שטאל.
טראץ דער גרויסער וואוקסט אין דער עקאנאמיע, ליידט 27.5% פון דער באפעלקערונג פון ארעמקייט.
זייט דעם 1טן יאנואר 1995 איז אינדיע א מיטגליד אין דער וועלט האנדל ארגאניזאציע.
די ערשטע ליטערארישע שרייבונגען, אנהייבנדיק פון 1400 פאר דער ציווילער רעכענונג, זענען געשריבן געווארן אין דער סאנסקריט שפראך. פראמינענטע ווערק פון סאנסקריט ליטעראטור שפארן איין עפאסן ווי מאהאבהאראטא און ראמאיאנא, און די דראמעס פון קאלידאסא.
מיליטער (פון לאטיין: "militaris") אדער ארמיי איז א ארגאניזאציע וואס פארבאנדט אלע קעמפערס אין א מדינה, א מיליטער איז אונטערגעבויגן צו דער רעגירונג און צו אירע געזעצן. דער צוועק פון דער מיליטער איז צו שיצן דאס לאנד.
די וואס דינען אין א מיליטער הייסן סאלדאטן, די סאלדאטן זיינען צעטיילט אין באזונדערע קארפוסן ווי פוס-מיליטער, לופט-מיליטער, ים-מיליטער, רעזערוויסטן מיליטער, פאנצער מיליטער, ארטילעריע אא"וו.
אחוץ די סאלדאטן פון ניצן וואפן, זענען דא די וואס באדינען די וואפן, און די וואס פירן טאנקען און אנדערע מאשינען.
די ארמיי זענען בעיקר אויף דער יבשה, און ניצן אמאל העליקאפטערס. דאס ים מיליטער קעמפט מיט שיפן. דאס לופט מיליטער קעמפט מיט עראפלאנען.
הרב יעקב יאקב יוקב יוקל עטלינגער הערוך לנר מייסד פון מאדערנע ארטאדאקסיע
מאדערנע ארטאדאקסיע איז דער מער מאדערענער טייל פון די ארטאדאקסן. די אידילאגע איז געבויעט אויף תורה ומדע, וואס נעמט צוזאם שמירות תורה ומצות מיט סעקולארע אידאלן.
זיי ווערן דערקענט דורך דעם קליינעם קאפל אנעם שווארצן היט און שווארצן רעקל וואס טון אנקליידן דעם חרדישען איד.
אין ארץ ישראל האבן די "מזרחי" אן ענליכער אידעלאגיע.
תורה עם דרך ארץ.
דאס איז זייער מאטיוויציע און הויפט דעפעניציע, זיי האלטן פון גיין אין קאלעדזש און זיך לערנען א פראפעסיע פון דאקטעריי אדער אדוואקאט. דאס איז באזירט אויף ר' שמשון רפאל הירש.
געגנטן.
אין אמעריקע זענען די מאדערנע ארטאדאקסיע א רוב פון פרומע יידן אין אלע אנדערע שטאטן אחוץ ניו יארק ווייל זיי האבן ניט געדאנק יודקא אויף אלע אינפארמאציע. אין מאנהעטן וואוינען זיי אין די אפער וועסט סייד, און אפער איסטסייד, און טינעק, ניו זשערסי, און פלעטבוש און קווינס.
רבנים.
הרב יוסף דוב הלוי סאלאווייטשיק, אן אייניקל פון רבי חיים בריסקער, ווערט פארעכנט אלץ איינער פון די חשוב'סטע דענקער און שרייבער אויף דער אידעאלאגיע פון תורה ומדע, און איז געווען פון די גרעסטע פוסקים און הלכה'שע וועגווייזער פאר מאדערן-ארטאדאקסישן אידנטום. רוב היינטיגע רבנים פון די מאדערן ארטאדאקסישע קרייזן, איבערהויפט אין אמעריקע, פארופן זיך אלס תלמידים פון הרב סאלאווייטשיק.
מוסדות.
ישיבה אוניווערסיטעט איז זייער גרעסטע ישיבה.
ישיבת חובבי תורה איז א גאר מאדערנער ישיבה.
איטאַליע (איטאַליעניש: "Italia" "איטאַליאַ"), אפיציעל איטאליענישע רעפובליק ("Repubblica Italiana" "רעפובליקאַ איטאַליאַנאַ"), איז אַ לאַנד אין דרום אייראָפּע, א דעמאקראטישע רעפובליק. איר הױפּטשטאָט איז רױם. איטאליע איז א גרינדער מיטגליד פונעם אייראָפעישן פאַראיין, און אויך א מיטגליד אין גרופע 8, מיט דעם אכטן גרעסטן ברוטא אינלענדישן פראדוקט אין דער וועלט.
די מדינה איז אויף א האלבאינזל. די אפענינער בערג גייען די לענג פונעם לאנד.
מיט דער טריקעניש גרעניצט זיך אין די אלפן מיט דער שווייץ, פראנקרייך, עסטרייך, סלאוועניע, צו צפון זייט. פון די אנדערע זייטן איז זי ארום גענומען מיט פינעף וואסערן, דער אדריאטישער ים, דער יאנישער ים, דער טירענישער ים, דער ליגורישער ים און דער מיטלענדישער ים. אויך איז אין שטח פון איטאליע ווערט אויסגערעכנט בערך 70 אינזלען, צווישן זיי סיציליע און סארדיניע, ווי אויך פאנטעלעריע 60 ק"מ מזרח פונעם בארטן פון טוניסיע און 100ק"מ דרום־מערב פון סיציליע, און לאמפעדוסע, 113 ק"מ פון טוניסיע און 176 ק"מ פון סיציליע. צווישן די וואסערן פון איטאליע איז דער טיבער טייך, דער פא טייך, און דער טירענישער ים, לאגא גארדא, לאגא קאמא, לאגא מאדזשורע.
אויב קוקט מען פון דער לופט אראפ אויף איטאליע זעט מען פאר זיך א פארעם פון א שטיוול דערפון נעמט זיך דעם אויסדרוק דער איטאליענישער שטיוול.
צווישן די אינטעראסאנטע זאכן אין איטאליע איז דער געבויגענער טורעם אין דער שטאט פיזע, א ריזן טורעם וואס שטייט שיף, ער זעט אויס יעדן מינוט ווי ער וויל זיך בייגן און פאלן. אויך געפינט זיך אין איטאליע די גרויסע וואולקאנען בערג וואס שפייען פון זיך טאג און נאכט קאכעדיגע פלאמען, מען זעט פון דערווייטענס רויך וואלקענעס פייער און שוועבל. צווישן די טעטיגע בערג איז דער עטנע בארג, און דער וועזואוו בארג. דער וואולקאן אין סטראמבאלי. אויך איז דא אסאך שלאפעדיגע וואולקאנען, וואס קענען אין יעדע ליאדיע מינוט אויפרייסן. און דעריבער ווערט איטאליע אויך גערופן דאס וואולקאנען לאנד.
דאס קעניגרייך פון איטאליע איז געשאפן געווארן אין 1861. אין 1922 בעניטא מוסאליני איז געווארן איר הערשער. אין 1940 איטאליע איז אריין אין דער צווייטער וועלט מלחמה מיט די דייטשן. אום 25סטן יולי 1943 האט מען אפגעזאגט מוסאליני פון זיין אמט, און איטאליע איז אריבער צו די אליאירטע קראפטן. אין 1946, נאך דער צווייטער וועלט מלחמה, איז איטאליע געווארן א רעפובליק. איטאליע איז געווען א גרינדער מיטגליד פונעם אייראפעישן פארבאנד.
איטאליע איז א האלבאינזל, מיט א לאנד גרענעץ נאר אין דער צפון זייט. דער אלפן בארג־קייט צעשיידט צפון איטאליע פון פראנקרייך, דער שווייץ און עסטרייך. אין די אלפן געפינט זיך מאן בלאנק, דער העכסטער בארג אין מערב אייראפע. דער צווייטער וויכטיקער בארג־קייט איז די אפענינען (איטאליעניש: "Appennini") אין צענטראלער און דרום איטאליע.
וואסערן.
עס געפינט זיך אין איטאליע זעלבסט אסאך סארטן וואסערן, אייגענטליך איז גאנץ איטאליע פול מיט וואסער, ספעציעל איז באקאנט די גאסן פון ווענעציע וואס זענען פיל מיט וואסער קאנאלן, און מען פארט פון איין גאס צום צווייטן און פון איין געגענד צום צווייטן מיט שיפן.
זי פארמאגט אויך די גרויסע פארט שטעט פן וואו מען פארט ארויס צו אנדערע לענדער און קאנטינענטן מיט א שיף. צווישן זיי די גרויסע נאפאלי און די בארימטע פארט-שטאט בארי
ראיאנען.
איטאליע איז צעטיילט אויף 20 ראיאנען; די ראיאנען זענען צעטיילט אויף 109 פראווינצן.
ווענעציע.
די שטאט ווענעציע איז איינע פון אינטערעסאנט'סטע שטעט, עס פארמאגט לערך 118 קליינע אינזלען, אירע גאסן זענען לאנגע וואסער קאנאלן, מען קען דערויף גיין בלויז מיט שיפן. עס קומען אהין טויזנטער טוריסטן א יאר, און די שיפן קאמפאניס מאכן דערפון א לעבן.
איטאליע איז א פארלאמענטארע רעפובליק זייט דעם 2טן יוני 1946, ווען מען האט אפגעשאפן די מאנארכיע אין א קאנסטיטוציאנעלן רעפערענדום. דער פרעזידענט פון איטאליע ("Presidente della Repubblica"), היינט דזיארדזיא נאפאלאטינא זייט 2006, איז איטאליע'ס מלוכה-הויפט. דער פארלאמענט וויילט דעם פרעזידענט אויף א קאדענץ פון זיבן יאר. איטאליע האט א געשריבענע קאנסטיטוציע.
איטאליע האט א פארלאמענטארע רעגירונג באזירט אויף א פראפארציאנעלער וואל־סיסטעם. דער פארלאמענט האט צוויי הייזער, דער דעפוטאטן־קאמער, מיט 630 זיצן, און דער סענאט, מיט 315 זיצן, וואס ביידע האבן גלייכע מאכטן.
דער פרעמיער מיניסטער ווערט באשטימט דורכן פרעזידענט און מוז אויך באקומען די הסכמה פון פארלאמענט.
נאך דער רעזיגנירונג פון סילוויא בערלוסקאני דעם 12טן נאוועמבער 2011, האט מען באשטימט עקאנאמיסט מאריא מאנטי ווי פרעמיער מיניסטער.
די הויפט פאליטישע פארטייען אין איטאליע זענען די פרייהייט מענטשן, די דעמאקראטישע פארטיי, די צפונדיקע ליגע און דער פאריין פון קריסטלעכע און צענטער דעמאקראטן.
ראיאנען פון איטאליע.
איטאליע ווערט צעטיילט אין 20 ראיאנען ("regioni", איינצאל "regione"), וואס פינף פון זיין זענען אויטאנאמיש. אויך איז דאס לאנד צעטיילט אין 110 פראווינצן ("province") און 8,100 מוניציפאליטעטן ("comuni").
עס ווערט געציילט היינט צו טאג די באפעלקערונג פון איטאליע 61.680 מיליאן באוואוינער, לויטן 2014 וועלט פאקטבוך, מיט א הויכער באפעלקערונג ענגקייט. 20% פון איטאליענער זענען עלטער ווי 65.
אין 2004 זענען געווען אין איטאליע עטלעכע 30 הויפט פליפארטן (כולל די צוויי קנופן פון מאלפענסע אינטערנאציאנאל אין מילאן און לעאנארדא דא ווינטשי אינטערנאציאנאל אין רוים) און 43 הויפט ים־פארטן (כולל דעם פארט פון יאנאווע, דער גרעסטער פארט אין לאנד און דער צווייטער גרעסטער ביים מיטלענדישן ים.
איטאליע האט אן אנטוויקלטע מארק עקאנאמיע, ענלעך צו פראנקרייך און דעם פאראייניגטן קעניגרייך. זי איז די צענטע-גרעסטע עקאנאמיע אין דער וועלט און די פערטע-גרעסטע אין אייראפע לויט קויפקראפט פאריטעט.
איטאליע איז געווען דער וועלטס 7טער גרעסטער עקספארטירער אין 2009. איטאליע'ס נאענסטע האנדל פארבינדונגען זענען מיט אנדערע לענדער פונעם אייראפעישן פארבאנד, מיט וועמען זי האט 59% פון איר גארן האנדל. די גרעסטע האנדל שותפים זענען דייטשלאנד (12.9%), פראנקרייך (11.4%), און שפאניע (7.4%). טוריזם איז איינער פון די גיכסטע וואקסנדע און רווחדיקע סעקטארן פון דער נאציאנאלער עקאנאמיע: מיט 43.6 מיליאן אינטעראנאציאנאלע טוריסטן אנקומער און סה"כ הכנסות געשאצט צו $38.8 ביליאן אין 2010, איז איטאליע סיי דאס פינפטע מערסט באזוכטע לאנד און דאס העכסטע טוריזם דינער אין דער וועלט.
אידן אין לאנד.
אידן וואוינען שוין גאר לאנג אין איטאליע, נאך זייט דעם צווייטן חורבן בית המקדש. פון די גאר באקאנטע שטעט פאר אידן זענען מאנטובה, פאדובה, ליווארנא, מאדינא.
צווישן די גרויסע אידן וואס האבן געוואוינט אין איטאליע, זענען געווען: רבי עובדיה מברטנורא, דער רמ"ע מפאנו, דער זרע שמשון, דער חיד"א און דער רמח"ל.
בכלל איז איטאליע גוט באקאנט פאר דער אידישער היסטאריע צוליב דעם וואס דארט איז די הויפט שטאט רוים, און די רוימער האבן אמאל געוועלטיגט איבער דער וועלט און האבן חרוב געמאכט דאס בית המקדש, און פארטריבן די אידן אין גלות.
פאר דער צווייטער וועלט מלחמה האבן געוואוינט איבער זיבעציג טויזנט אידן אין איטאליע, עס איז אינטערעסאנט אז אפילו איטאליע איז געווען פון דעם אקס, און א פולער שותף מיט נאצי דייטשלאנד, דאך האבן זיי נישט אנגענומען די נירנבערגער געזעצען, בכלל איז כמעט נישט געווען קיין ספעציעלער אנטיסימיטיזעם פונעם איטאליענישן פאלק פאר די אידן אין דער צייט פון דער צווייטער וועלט מלחמה. עס איז געווען צייטן וואס די דייטשען האבן איינגענומען אסאך חלקים פון איטאליע, און דעמאלטס האבן די דייטשען מיט זייערע שותפים די פאשיסטן פון איטאליע גע'הרג'ט אידן, עס ווערט געשאצט אז די דייטשען האבן געמארדעט לערך פופצן טויזנט אידן אין איטאליע ביי דער צווייטער וועלט קריג.
היינט געפינען זיך אומגעפער פופציג טויזנט אידן אין איטאליע.
מעדיצין איז א זאך וואס איז באקאנט און יעדער האט זיין אייגענע עקספריענס ווען ס'העלפט און וויאזוי אבער רוב ווייסן נישט די פינסטערע אמת אונטער מעדיקעישאן
טעאריע.
מעדיצין איז "דראגס" נישט עפעס אנדערש, פונקט ווי דראגס מאכט נאָם א מענטש ער פילט נישט גארנישט - ווי מער אלץ ווייניגער פילט מען - אזוי אויך מעדיקעישאן נישט ס'העלפט נאר אויס געפילען מ'פילט נישט פארשטייט זיך אז ס'העלפט פאר אלע פראבלעמען אהן אויסנאם אויס פראבלעם-מ'איז נאָם א משל ווי פעין רעליף, איז פארוואס נעמט עס עולם גולם און פארוואס לאזט מען עס ווייטער אזוי אהנגיין? די סיבה איז גאנץ פשוט ס'איז א אינדוסטרי וואס גיסט געלט אריין און ארויס
דער אמת.
יעדע דאקטער ווערט אויסגעצאהלט זיין וואקציע דורך פייזער אדער עלי לילי און אזוי ווייטער, די דאטאבעיס פון אלע פערסקריפשאנס ווערט געזען יעדען חודש דורך די קאמפאניס און טאמער ס'איז דא צו ווייניג איז די שאלה צום דאקטער היתכן אדרבה פרעגט אייך נאך!
היפנאזיע איז אויסגעשטעלט מיט צוויי מענטשען איינער ווערט היפנאטיזירט ווען דער אנדערער היפאנאטיזירט אים און דאס ברענגט אריין דעם מענטש און א אנדערע פלאנעט וואס דאס איז די אומבאוויסטזיניגע חלק אין מוח וואס דאס וואכט אויף די ווילען און צוזאמגענימענקייט מער ווי ער האט אין באוויסטזין, ס'ווערט געטועהן אין א פסיכאלאגישען וועג
ווערט געניצט.
דער כח המחשבה פון א מענטש איז צוטיילט אויף צוויי טיילן. די ערשטע טייל ווערט באנוצט ווען דער מענטש טראכט אריין, אנאלעזירט, דאס ווערט אנגערופען דער 'באוואוסטזיין', קאנטשע"ס מיינ"ד בלע"ז. דער צווייטער טייל וואס וועט אנגערופן דער 'אונטער-באוואוסטזיין', דער טייל ווערט באנוצט דורכ'ן מענטש ווען מען שלאפט א.ד.ג.
די מחשבה-טייל פון 'אונטערן-באוואוסטזיין', איז אזוי ווי א פאטאגראפיע מאשינדל וואס כאפט בילדער און היט דאס אפ אין די טיפע זכרונות קעמערלעך פון די מחשבה, דאס נעמט כסדר אריין אינפארמאציע, און היט דאס אפ אין אירע מחשבה קעמערלעך, אָן דעם וואס עס זאל דאס אנאלעזירן אדער אדורך טראכטן.
'אונטערן-באוואוסטזיין' ליגט אויך איינגעקריצט די נאטורן און געוואוינהייטן פונעם מענטש, ווי צ.ב.ש. די מידות, און אויך פחדים, א.א.וו. דארט געפונען זיך אוועק געלייגט אלע זכרונות פונעם מענטש.
אצינד, ווען א מענטש באשלוסט מיט'ן 'באוואוסטזיין' אז ער וויל טוישן זיין התנהגות, און זיך שטארקן איבער געוויסע שוועריגקייטן/מדות/פחדים/געוואוינהייטן וועלכע שטערן אים צו מצליח זיין אין לעבן, ברוחניות אדער בגשמיות, וועט אבער פיל מאל דער 'אונטער-באוואוסטזיין' נישט זיין גרייט אנצונעמן זיין באשלוס, און אקצעפטירן דעם טויש, צוליב וואס דער 'אונטער-באוואוסטזיין' טראכט נישט דורך און אנאלעזירט נישט די אינפארמאציע, צו פארשטיין די וויכטיגקייט און תועלת פונעם שינוי לטובה וואס דער מענטש וויל מאכן.
ווי אויך איז דער 'אונטער-באוואוסטזיין' פויל, און עס איז גרינגער זיך נישט אנצושטרענגן אויף טוישונגען, וועט דאס דעריבער שטערן דעם מענטשן זיך אפצורייסן פון זיינע אלטע שוועריגקייטן/מדות/פחדים א.ד.ג. און ס'וועט אים נישט לאזן מאכן דעם אזוי וויכטיגן טויש אין לעבן.
ווען א מענטש טוט זיך באהאנדלן דורך 'היפנאזיע', ארבייט מען מיט ביידע דערמאנטע חלקים פון די מחשבה אויפאמאל, מיט'ן 'אונטער-באוואוסטזיין' צוזאמען מיט'ן 'באוואוסטזיין', און דעריבער דורך 'היפנאזיע' דורך דעם קען דער מענטש יא דעגרייכן זיין ציל און וואונטש צו טוישן אלטגעזעסענע געוואוינהייטן און נאטורן.
ווי אויך קען ער זיך דערגיין צו די טיפע זכרון קעמערלעך און ארויסנעמן אלטע זכרונות פון פארשידענע שווערע צייטן וואס דער מענטש איז אריבער. און אצינד ווען ביידע טיילן פונעם מח ארבייטן צוזאמען, העלפט דאס דער מענטש זאל זיך קענען שטארקן אוועקצונעמען די שוועריגקייטן, און בעסער פארשטיין וויאזוי נאכצולאזען אלטע געפילן און הרגשים עמוישאנ"ס וועלכע דרוקן אים.
ווען דער מענטש שלאפט, שלאפט זיין 'באוואוסטזיין', און ער טוט נישט אנאליזירן אדער דורכטראכטן זאכן אין דער צייט, אבער דער 'אונטער-באוואוסטזיין' איז יא טעטיג אייביג, אפילו ווען מען שלאפט.
אזוי אויך ווען דער מענטש איז אין א צושטאנד פון 'היפנאזיע', איז זיין 'באוואוסטזיין' נישט וואך, איז דעריבער דער 'אונטער-באוואוסטזיין' ענדערש גרייט צו אננעמען און אקצעפטירן די פארשלאגן און געוואוינהייטן וואס דער מענטש וויל טוישן.
און ווי דערמאנט איז דארט איינגעקריצט אלע נאטורן און זכרונות פונעם מענטש, און ווער דער מענטש איז, קען ער דעריבער מיט'ן כח פון 'היפנאזיע' זיך העלפן טוישן זיינע נאטורן און געוואונהייטן שנעל און גרינג.
וואס פאסירט ווען מען ווערט 'היפנאטיזירט' ?
דער מענטש איז אנגעלעהנט אין א באקוועמען בענקל, און מיט די הילף פון דעם טעראפיסט ווערט ער זייער רוהיג, ביז דער 'באוואוסטזיין' אנאלעזירט מער נישט צופיל און גייט אריין אין כמו-שלאף צושטאנד, נים ולא נים.
דער 'היפנאזיע' צושטאנד קען ערקלערט ווערן, אזוי ווי ווען מען ערוועקט זיך פון שלאף און מען וויל נאך אביסעל שלאפען, טראץ וואס דער מענטש האלט זיינע אויגן פארמאכט, הערט ער וואס טוט זיך ארום אים, אדער ווען איינער איז פארטיפט אין א שפאנענדע מעשה ביכעל, און ער פארגעסט זיך וואו ער איז, אזש עס דאכט זיך אים אז ער אויף יענעם ארט איבער וואס ער ליינט יעצט. נאך א וויילע, גייט דער מענטש אריין אין זייער א באקוועמע און געשמאקע רויהיגייט, דער 'באוואוסטזיין' איז מער נישט וואך, און הערט אויף צו אנאלעזירן, אצינד נעמט איבער דער 'אונטער-באוואוסטזיין', און איז שוין גרייט צו אקצעפטירן זיינע פארשלאגן און טוישונגן.
אבער, דער 'אונטער-באוואוסטזיין' וועט נאר אננעמען אזעלכע פארשלאגן וועלכע דער מענטש וויל מיט'ן 'באוואוסטזיין', אזוי ווי דעם פריער דערמאנטן צוגלייך, ווען מען ערוועקט זיך פון שלאף און די אויגן זענען נאך פארמאכט, איז מען גענצליך בעל הבית אויף זיך, אזוי אויך ווען דער מענטש איז אין א צושטאנד פון 'היפנאזיע', וועט ער נאר מקבל פארשלאגן און זאכן וואס ער וויל און קען באשטיין צו הערן.
'היפאנזיע' איז אבסאלוט גענצליך סעיף, און דאס האט נישט קיין שום זייטיגע ווירוקנגען סיי"ד עפעקט"ס, ווייל ווי דערמאנט קען דער מענטש נאר ווערן היפנאטיזירט אויב ער וויל, און ער וועט נאר אקצעפטירן און זיך פארנעמן וואס ער וויל. ווי אויך קען מען נישט בלייבן היפנאטיזירט... די איינציגע סיי"ד עפעק"ט דערפון קען זיין אז דער מענטש וועט זיין אין רוהיגערע שטימונג די קומענדיגע פאר שעה אדער טאג.
ניקאלשבורג (טשעכיש: מיקולאָװ) אין איז אַ שטאָט אין טשעכײַ אין דער געגנט פֿון מעהרן װאָס ליגט נעבן דער גרענעץ צו עסטרײַך. דער רבי ר' שמעלקע איז געווען אב"ד פון ניקאלשבורג.
אין יאר 1938 האבן געוואוינט 472 יידן אין ניקאלשבורג; רוב פון זיי זענען אומגעקומען אין חורבן אייראפע.
איסלאַנד (איסלענדיש: Ísland "אײַזלאַנד") איז אַן אינזל־לאַנד אין אײראָפּע וואס ליגט אינעם אטלאנטישן אקעאן. זײַן הויפטשטאט איז רעקיאַװיק. איסלאנד איז דער צווייטער גרעסטער אינזל אין אייראפע, נאך גרויסבריטאניע. איסלאנד איז דאס מערסטע אנטוויקלטע לאנד אין דער וועלט.
ביזן 20סטן יארהונדערט, האט די איסלאנדישע באפעלקערונג זיך פארלאזט אויף פֿישעריי און לאנדווירטשאפט. פון 1262 ביז 1918 איז איסלאנד געווען א חלק פון נארוועגיע און שפעטער דענמארק.
ביזן 20'סטן יארהונדערט איז איסלאנד געווען פון די ארעמסטע לענדער אין מערב אייראפע. אבער לעצטנס איז די עקאנאמיע שטארק געוואקסן.
אין 2007 איז איסלאנד געווען דאס פינפטע גרעסטע פראדוצירנדע לאנד, מיט $40,112 א מענטש. איסלאנד האט ווייניג נאטורלעכע רעסורסן, אחוץ הידראעלעקטרישע און געאטערמאלע קראפט. 40% פון עקספארט קומט פון פישעריי, וואס באשעפטיגט 7% פון דער ארבעטקראפט.
די נאציאנאלע וואלוטע איז דער איסלאנדישער קראנא (ISK).מערסטנטייל פון די איינוואוינער זענען נישט אינטרעסירט אין מיטטיילן אין דעם אייראפעאישער וואלוטע די איירא. אינעם לעצטן יארצענדליקער האט די עקאנאמיע דיווערסיפיצירט אין ווייכווארג פראדוקציע, ביאטעכנאלאגיע און פינאנציעלע באדינונגען.
פערזענלעכע שטייערן זענען 22.75%. און קארפאראטער שטייער איז 18%, פון די נידריגסטע אין דער וועלט.
איסלאנד איז א מיטגליד אין דער אייראפעאישער פרייהאנדל אסאסיאציע.
איסלאנדישע מוזיק האט א שייכות מיט נארדישער מוזיק.
טראדיציאנעלע איסלאנדישע מוזיק איז שטארק רעליגיעז. זי האט זיך פארלאזט בעיקר אויף זינגען קלויסטערלידן, ווייל ס'איז געווען א מאנגל פון מוזיק אינסטרומענטן.
די איסלאנדישע דזשעז קאפעליע "מעזאפארטע" איז באקאנט איבער דער גארער וועלט.
איסלאנד פארמאגט עלעקטראנישע מוזיקער ווי טהאר און גוסגוס.
פוטבאל און אטלעטיק זענען פאפולערע ספארטן.
דעניס פרעגער איז א אידישער ראדיאו טאלק שוי האוסט פון קאליפארניע וואס ווערט געהערט אין הונדערטער לאקאלע ראדיא סטאנציעס דורכאויס אמעריקע.
ער איז רעכט קאנסערוועטיוו געשטימט.
אויך געהער ער זיך אן צו דער קאנסערוועטיווער שטרעמונג פון אידישקייט.
ער איז נאנט צו חב"ד אקטיוויטעטן און נעמט אקטיוו אנטייל אין זייער פאנדרעיזינג.
ער איז געווארן אויפגעצויגן אלס קינד און בחור אלס פרומער און דערנאך געווארן מער פריי.
ער גלייבט אז די תורה איז פון הימל, און געשריבן דורך א העכערער גאטליכער האנט נישט דורך א מענטש.
ער האלט זיך אבער רוב מאל מיט די רעפובליקאנער קעגן די דעמאקראטישע פארטיי פאליטיק.
ער האט אנגעהויבן זיין פובליק רעדן קאריערע אלס אקטיוויסט צו באפרייען די אידן פון קאמונסיטישער רוסלאנד.
ער האט יארן לאנג אנגעפירט א רעליגיע פראגראם פון א גלח, רב און אימאם.
ער רעדט בעיקר פון מאראלן.
ער האט זיך געגט פון זיין אייגן ווייב און חתונה געהאט מיט זיין גויטע סעקראטאר.
די רעפובליק פון סודאן (אראביש: "جمهورية السودان") איז אן איסלאמיש לאנד אין צפון־מזרח אפריקע,וואס האט די גרעסטע טעריטאריע אין אפריקע, און פון אלע אראבישע לענדער, און דאס פופצנטע גרעסטע לאנד אין דער וועלט לויט שטח. סודאן גרענעצט עגיפטן צו צפון, עטיאפיע און עריטרעע צו מזרח, דרום סודאן צו דרום, די צענטראלע אפריקאנער רעפובליק צו דרום־מערב, טשאד צו מערב און ליביע צו צפון־מערב. די הויפטשטאט איז כארטום.
די באפעלקערונג פון סודאן איז 44 מיליאן (אין 2010). 8.5 מיליאן מענטשן וואוינען אין דרום סודאן, וואו מ'האט געהאלטן א רעפערענדום אין יאנואר 2011 און א גרויסע מערהייט האט געשטימט אויפצושטעלן א באזונדער לאנד.
סודאן איז געווארן זעלבשטענדיק דעם 1טן יאנואר, 1956, אבער האט געליטן 17 יאר פון א אינערליכן ברידער קריג צווישן די צוויי פראקציעס די איסלאמישע פון צפון און די שווארצע, און קריסטן אין דרום ביז 1972 ווען מ'איז געקומען צו אן אפמאך.
אירלאַנד איז אַ לאַנד אין אײראָפּע. זײַן הױפּטשטאָט איז דובלין. אירלאנד אקופירט רוב פון דעם אירלאנד אינזל.
אין 1949 איז אירלאנד געווארן א רעפובליק און עס האט פארלאזט דער בריטישער קאמאנוועלט.
די צוויי מערסטע געשפילטע ספארטן אין אירלאנד זענען פוסבאל און גאלף, יעדער איינער ווערט געשפילט דורך 17% פון דער באפעלקערונג.
דער טיגער ("panthera tigris"; נקבה: טיגריכע) איז א זויגער פון דער קאץ פאמיליע. טיגערס זענען דער גרעסטער סארט קעץ, לאנג ביז 3.38 מעטער און מיט א געוויכט ביז 389 קילאגראם. זיי זענען זייער שטארק און טון באפאלן הערשן און בהמות. זיי קומען פון אזיע. זייער פעלץ איז אראנזש מיט שווארצע פאסן. יעדער איינציגער טיגער האט אנדערע שטרייפן וועלכע אונטערשיידט אים פון די אנדערע.
צוליב זיינע שיינע פעל און האר, טוט מען אים כסדר פאנגען. דערפאר איז זיין צאל שטארק רעדוצירט געווארן אין די לעצטערע יארן. אין אסאך לענדער זענען טיגערס אויף דער באדראעטע מינים ליסטע. אין כינע קען מען באקומען טויטשטראף פארן האנדלען מיט גלידער פון א טיגער.
סארטן.
עס זענען פארהאן ניין סארטן טיגער'ס, וואס דריי דערפון זענען שוין גענצליך אויסגעראטן.
זיין פאפולאציע איז געששאצט אויף ארום 2.500.
הערשט אין 2004 האט מען אים קאטעגאריזירט אלס באזונדערער זגאל.
מארך ביין איז דער ווייכער טישו אינמיטן פון די ביין, דארטן וואקסן און ווערן פרודוצירט רוב בלוט צעלן פון די קערפער.
יידישע קיך.
מען לייגט א מארך ביין פון אן אקס אין דעם טשאלנט פאר שבת צו מאכן טעם און פעטנס.
אויסטראַליע איז אַ לאַנד אין דעם דרום האלבקוגל וואָס נעמט ארײַן די יבשה (פֿונעם קלענסטן קאָנטינענט), דעם אינדזל טאַזמאַניע, און נאָך אַ סך אינדזלען אין די אינדישע און פּאציפֿישע אָקעאַנען. איר הױפּטשטאָט איז קאַנבערע.
די ארומיגע לענדער זענען אינדאנעזיע, מזרח טימאר און פאפוא ניי גינע צו צפון, די סאלאמאן אינזלען און וואנואטו צו צפון־מזרח און ניו זילאנד צו דרום־מזרח.
דער אײראָפעיִשער ייִשובֿ אין אויסטראַליע האָט זיך אָנגעהויבן ערשט אין דעם 18טן יאָרהונדערט.
זייט 1טן יאנואר 1901, איז אויסטראליע א פעדעראציע מיט זעקס שטאטן און צוויי טעריטאריעס. איר באפעלקערונג איז 22 מיליאן. מיט א שטח פון 7.6 מיליאן קוואדראט ק"מ, איז אויסטראליע דאס זעקסטע גרעסטע לאנד אין דער וועלט.
די היינטיגע באפעלקערונג אין אויסטראליע שליסט איין מערסטנס ווייסע מענטשן פון א בריטישער אפשטאמונג. די אריגינעלע איינוואוינער פון אויסטראליע און זייערע אפשטאמלינגען זענען טונקל, גערופן אבאריגינערן, וואס זענען היינט 2% פון דער באפעלקערונג. אויך האט אויסטראליע א מינדערהייט פון מער ווי 100,000 יידן וואס וואוינערן מערסטנס אין מעלבארן און סידני.
אויסטראליע איז א מיטגליד אין די פאראייניגטע פעלקער, גרופע פון 20, קאמאנוועלט, ארגאניזאציע פאר עקאנאמישע קאאפעראציע און אנטוויקלונג, אנזוס, וועלט האנדל ארגאניזאציע, אזיע-פאציפיק עקאנאמישע קאאפעראציע און דעם פאציפישן אינזלען פארום.
דער נאמען אויסטראליע קומט פון לאטיין "Australis, אויסטראליס" וואס איז טייטש דרום.
די ערשטע איינוואוינער פון אויסטראליע זענען געווען די אבאריגענער. דער ערשטער ענגלענדער וואס איז אנגעקומען אין אויסטראליע איז געווען וויליאם דאמפיער אין 1688. אין יאר 1770 איז אנגעקומען אין אויסטראליע דער אויספארשער דזשיימס קוק, וואס האט געמאנט צוויי דריטל פונעם לאנד. אזוי ווי ער האט באריכטעט אז קיינער וואוינט נישט אין אויסטראליע, האט מען אוועקגעשטעלט דאס לאנד פאר ארעסטאנטן.
דעם 8טן פעברואר 1788 איז נייער דרום וויילס געווארן א בריטישער קאלאניע. פון דער ערשטער זידלונג איז געווארן די שטאט סידני. די קאלאניע דרום אויסטראליע איז געגרינדעט געווארן אין 1836 ווי א "פרייע קאלאניע, ד"ה נישט פאר ארעסטאנטן.
אין די 1850ער יארן האט אנגעהויבן אין אויסטראליע א גאלד געיעג.
דעם 1טן יאנואר 1900 האט מען פאראייניגט די קאלאניעס פון אויסטראליע אין א פעדעראציע, די "קאמאנוועלט פון אויסטראליע", וואס איז געווארן א "דאמיניאן" פון דער בריטישער אימפעריע.
אויסטראליע האט באטייליגט אין ביידע וועלט מלחמות אונטערן בריטישן קרוין.
אין 1999 האט מען געהאלטן א רעפערענדום וואו 55% פון אלע וויילער האבן אפגעווארפן א פארשלאג לויט וואס אויסטראליע זאל ווערן א רעפובליק.
הויפטשטאט.
די צווי גרעסטע שטעט, סידני און מעלבארן, האבן ביידע געהאלטן אז זיי דארפן ווערן אויסגערופן ווי די הויפטשטאט פון אויסטראליע. נאך אן אויסגעצויגענעם געראנגעל האט די אלגעמיינע זאמלונג פון אויסטראליע באשלאסן דעם 2טן פעברואר 1899 א פשרה צו בויען א נייע שטאט קאנבערא ווי די הויפטשטאט.
אין 1911 האט מען צעטיילט די אויסטראלישע הויפטשטאט טעריטאריע פון ניי דרום וויילס, און מען האט אויסגערופן די שטאט קאנבערא געבויט אין דער טעריטאריע ווי די הויפטשטאט פון אויסטראליע.
אויסטראליע איז א קאנסטיטוציאנעלע מאנארכיע מיט א פעדעראלער סיסטעם.
יעדער שטאַט און טעריטאריע האט זיין אייגענעם פארלאמענט וואס מאכט געזעצן. יעדער שטאַט ווערט געפירט דורך א פרעמיער און יעדע טעריטאריע דורך א הויפט מיניסטער. דער אויסטראלישער פארלאמענט זיצט אין קאנבערע, און מאכט געזעצן פארן גאנצן קאמאנוועלט פון אויסטראליע.
דער הויפט פון דער פעדעראלער רעגירונג איז דער פרעמיער מיניסטער פון אויסטראליע. דער היינטיגער פרעמיער מיניסטער איז סקאט מאריסאן פון דער אויסטראלישער ליבעראלער פארטיי, וואס האט איבערגענומען די פירערשאפט פון זיין פארטיי אין 2018 פון מאלקאלם טערנבול, וואס האט אנגעהויבן זיין קאדענץ דעם 15טן סעפטעמבער 2015.
אויסטראליע האט א ראש מלוכה, די מלכה פון אויסטראליע (וואס איז אויך די מלכה פונעם פאראייניגטן קעניגרייך). זי ווערט רעפרעזענטירט אין דער קאמאנוועלט פון אויסטראליע דורכן גובערנאטאר־גענעראל, היינט קווענטין ברייס, און אין די שטאטן דורך א גובערנאטאר.
אין 1901 האט מען אויפגענומען א פאן פאר דער פעדעראציע פון אויסטראליע באזונדער פון די פענער פון די זעקס שטאטן. דער פעדעראלער פאן סימבאליזירט דעם דרום שטערן און די מאפע פון די שטערן וואס מען קען זען אינעם דרום האלבקיילעך, מיטן ציל פאן אויסדרוקן אז אויסטראליע איז דער איינציקער קאנטינענט וואס געפינט זיך אינגאנצן דרום פונעם עקוואטאר. אויך זעט מען אויפן פאן דעם יוניאן פאן וואס ווייזט דאס שייכות פון אויסטראליע צום בריטישן קרוין.
אין 1999 האט מען געהאלטן א רעפערענדום צי אויסטראליע זאל ווערן א רעפובליק; מען האט באשלאסן אז אויסטראליע בלייבט א מאנארכיע מיטן בריטישן מאנארך אלס ראש מלוכה.
אויסטראליע איז א רייך לאנד וואס גענערירט איר איינקומפט פון פארשידענע מקורות איינשליסנדיג מינעריי עקספארט, טעלעקאמוניקאציע, באנקירן און פאבריקאציע. זי האט א פריי מארק עקאנאמיע מיט ווייניג ארעמקייט.
די וואלוטע פון אויסטראליע און נארפאלק אינדזל איז דער אויסטראלישער דאלאר, וואס דינט אויך ווי די וואלוטע פון די אומאפהענגיקע פאציפישע אינדזל-לענדער קיריבאטי, נאורו און טואוואלו. די אויסטראלישע בערזע איז די 9טע גרעסטע אין דער וועלט. אויסטראליע האט די 12טע גרעסטע עקאנאמיע אין דער וועלט.
אין 2010 איז די אויסטראלישע רעגירונג געווען שולדיג א חוב פון $190 ביליאן, 20% פונעם ברוטא אינלענדישן פראדוקט.
די לעצטע 15 יאר האט אויסטראליע געוואקסן מיט א דורכשניט יערלעכער ראטע פון 3.6%, קעגן דער ארגאניזאציע פאר עקאנאמישע קאאפעראציע און אנטוויקלונג דורכשניט יערלעכער ראטע פון 2.5%.
אין מיי 2012 האבן 11,537.900 מענטשן געהאט ארבעט, מיט אן ארבעטסלאז ראטע פון 5.1%.
אויסטראליע איז דער וועלט'ס פערט־גרעסטער עקספארטירער פון וויין; די וויין אינדוסטריע ברענגט אריין $5.5 ביליאן צום לאנד'ס עקאנאמיע.
אויסטראליע באדעקט א שטח פון 7,617,930 קוואדראט קילאמעטער. זי איז ארומגענומען מיט די אינדישן און פאציצפישן אקעאנען, און איז צעשייד פון אזיע אריבער די אראפורא און טימאר ימען; דער קאראל-ים ליגט ביים בארטן פון קווינסלאנד און דער טאסמאן-ים ליגט צווישן אויסטראליע און ניי זילאנד. אויסטראליע איז דאס זעקסט גרעסטע לאנד אין דער וועלט לויט שטח, און האט 34,218 קילאמעטער פון בארטן. אויסטראליע ליגט צווישן די גארטל ליניעס 9º און 44º דרום און צווישן די מערידיאנען 112º און 154º מזרח.
לענגאויס דעם מזרח בארטן פון אויסטראליע—לענגער ווי 2,000 ק"מ—געפינט זיך דער גרויסער באריער ריף, וואס איז דער גרעסטער המשך פון קאראל ריפן אין דער וועלט, און דער גרעסטער סטרוקטור אין דער וועלט צאמגעשטעלט פון לעבעדיקע ארגאניזמען. דער העכסטער בארג אויף דער יבשה פון אויסטראליע איז קאשיושקא בארג, הויך 2,228 מעטער.
אזוי ווי אויסטראליע איז זייער גרויס האט זי פארשידענע לאנדשאפטן, מיט טראפישע רעגנוועלדער אין דעם צפון־מזרח. בארג קייטן אין דרום־מזרח, דרום־מערב און מזרח, און א טרוקענער מדבר אין דעם צענטער פון לאנד. דער קאנטינענט איז גאר טרוקן, און דער דורכשניט יערלעכער רעגן איז ווינציגער פון 500 מ"מ. די באפעלקערונג ענגקייט איז פון די נידריגסטע אין דער וועלט, מיט 2.8 באוואוינער א קוואדראט ק"מ.
דער קלימאט פון אויסטראליע איז שטארק באאיינפלוסט פון אקעאן־שטראמען.
סביבה.
דער מערסט פארשפרייט בוים אין די אויסטראלישע וועלדער איז דער אייקאליפט. די באקאנטע אויסטראלישע בעלי חיים זענען די פלאטיפוס, קענגורו, קאאלא און וואמבאט. גאר א סך סגאלן פון אויסטראלישע לעבן מער נישט, זייט די אייראפעער זענען אנגעקומען.
ווערנט צוויי יארהונדערטער זענען די מערהייט פון באזעצער געקומען פון די בריטישע אינזלען, און היינט זענען די אויסטראליער בעיקר פון בריטישע און אירישע אפשטאמונג. עס ווערט געשאצט אז 12% פון אויסטראליער שטאמען פון אזיע.
זייט דעם סוף פון דער צווייטער וועלט-מלחמה האט די באפעלקערונג פון אויסטראליע פארמערט פיר מאל. דאך איז די באפעלקערונג ענגקייט פון די ווייניגסטע אין דער וועלט, און די הייזער זענען דורכשניטלעך צוויי מאל אזוי גרויס ווי אין מערב אייראפע.
די אימיגראציע קיין אויסטראליע איז גאנץ הויך—צוויי אויסטראליער פון יעדן זיבן זענען געבוירן געווארן אין א פרעמד לאנד.
אויסטראליע האט נישט קיין אפיציעלע שפראך, אבער פראקטיש איז ענגליש די נאציאנאלע שפראך. אויסטראלישע ענגליש איז א ביסל אנדערש ווי אנדערע דיאלעקטן פון ענגליש, סיי אין גראמאטיק סיי אין אויסלייג. לויטן צענזוס פון 2011, אין בערך 80% פון שטיבער איז ענגליש די איינציקסטע שפראך וואס מ'רעדט.
יידישקייט אין אויסטראליע.
יידן זענען געקומען קיין אויסטראליע שוין אינעם 18טן יארהונדערט, ווען מען האט אויפגעשטעלט די ארעסטאנטן זידלונג אין 1788. אין 1844 האט מען געגרינדעט די ערשטע שול, אין סידני, אבער די קהילה איז געבליבן קליין ביז די כוואליעס פון אייראפעאישע יידישע אימיגראנטן צווישן די צוויי וועלט מלחמות און נאך 1945.
די יידן אין אויסטראליע זענען קאנצענטרירט מערסטנס אין די שטעט סידני און מעלבארן, וואס יעדע האט אומגעפער 45,000 יידן. דערצו וואוינען עטלעכע 7,000 יידן אין פערט און נאך 1,000 אין בריסביין, ניוקאסל און אדעלייד. די מעלבארנער קהילה איז צאמגעשטעלט מערסטנס פון פוילישע חורבן איבערלעבער, און די סידני קהילה נעמט איין יידן פון ענגלאנד, אונגארן און לעצטנס פון דרום אפריקע. די פערט קהילה האט געוואקסן א סך זייט דער ענדע פון אפארטהייד אין דרום אפריקע ווען א סך יידן האבן אימיגרירט אין מערב אויסטראליע. גאנץ א הויכער פראצענט פון יידישע קינדער באקומען א יידישן חינוך, אומגעפער 60%.
יידן זענען 0.5% פון דער באפעלקערונג פון אויסטראליע.
השגחה פרטית אדער סתם השגחה איז דער תורה באגריף אז א גאט איז משגיח און פאסט אויף אלע טואונגען פון די מענטשן אויף די וועלט, פון עבר הווה און עתיד.
עס איז א מחלוקת הראשונים צו מען מוז גלייבן אין פרטית אז דער באשעפער מישט זיך אין דעטאל צו נאר אין אנפאנג, אבער דער בעל שם טוב האט אנגענומען זייער שטארק אין השגחה פרטית, און געפאדערט זיינע תלמידים צו גלייבן אין השגחה פרטית, נישט נאר אין בעלי חיים נאר אפילו אין בלעטלעך און גראזן אויך.
א פליפעלד אדער לופטפעלד איז א שטח וועלכע איז דעזיינט פאר דאס הייבן און לאנדן פון קאמערציאלע און פריוואטע פליגער. לופטפעלדער געפינען זיך אין אלע גרויסע שטעט און דינט אלס א וויכטיגע טייל פון מאדערנע טראנספארטאציע אינפראסטרוקטור.
אין א פליפעלד דארף זיין א קאנטראל-טורעם מיט ראדאר, איינער אדער מער סטארטפאסן, א פלאץ פאר אויפהאלטן לופטמאשינען, און פארקירן פלאץ פאר לופטמאשינען. אין אן אינטערנאציאנאלן פליפעלד איז פאראן צאל-דינסטן און קאנטראלירונג פון פאסן.
טאנען מענטשן.
יעדע לופטפעלד פארמאגט א ריזיגע צאל קאסטומערס, די גרעסטע טייל פון זיי פאסאזשירן. מיר וועלן נוצן די סטאטיסטיקס פון הארטספיעלד אינטערנאציאנאלע פליפארט אין אטלאנטא וועלכע איז די פארנומענסטע לופטפעלד אין די וועלט מיט די מערסטע צאל קאנעקשן פלייטס.
הארטספיעלד באהאנדל'ט 2,400 פליגערס פער טאג וואס קומט אויס צו א פלייט יעדע 40 סעקונדעס 24 שטונדן פער טאג. אויף א דורכשניטליכע פלייט געפינען זיך ארום 50 פאסאזשירן וואס קומט אויס צו איבער 100,000 פאסאזשירן אין איין איינציגן טאג און נאנט צו 150 מיליאן פער יאר. דאס איז א ריזיגע צאל מענטשן און רוב פון די מענטשן וועלן זיך קויפ'ן א טרינק, נוצן די ארויסגאנג צימערן, אדער קויפן עפעס צו ליינען. צו קענען געבן די אויבנדערמאנטע סערוויסעס דארפן די לופטפעלדער זיין נאנט צו גרויסע אטאסטראדעס און פובליק טראנספארטאציע, האבן א ריזיגע צאל פון פארקירונג פלעצער, גענוג טיקעטינג און פעקלעך איינטשעקונג ערטער, צושטעלן רעסטאראנטן און אנדערע עסן און טרינקן סערוויס, און געבן גענוג פלאץ פאר די קאסטומס אגענטן.
אויסער די סערוויסעס פאר די פאסאזשירן דארף יעדע לופטפעלד צושטעלן סערוויסעס פאר די לופטליניעס און זייערע ארבייטער. יעדע לופט געזעלשאפט דארף באקומען פלאץ וואו צו האלטן זייערע פליגער, איינגעשטעלטע צימערן פאר דער פליגע, און טערמינאלן וואו אירע פאסאזשירן זאלן ווארטן פארן אפשטייגן צום עראפלאן. די קארגא פירמעס דארפן נאך מער פלאץ ווי דעם צו קענען לאדענען און אפלאדענען זייערע משאות. די פילאטן דארפן אזעלכע סערוויסעס ווי סטארטפאסס, פליווארג, ברענשטאף, לופט פארקער אינפארמאציע, און איינשטעלונגן צו פאררעכטן זייערע פליגער. יעדע לופטפעלד מוז געבן די אלע סערוויסעס און אויב נישט איז עס אויס לופטפעלד. די סערוויסעס גייען אריין אין צוויי קאטעגאריעס, סערוויסעס אויף די ערד און סערוויסעס אין דער לופט.
ערד טראנספארטאציע.
א לופטפעלד איז אבער נישט נאר וואס איר נאמען באדייט. עס פארמאגט אויך א ערד טראנספארטאציע סיסטעם. א לופטפעלד קען נישט עקזעסטירן אין א פארשטופטע ארט ווייל עס איז אנגעוואנדן אויף א מאסיווע טראנפארטאציע פארנעם וועלכע זאל ברענגן און טראגן די מיליאנען מענטשן און אויך טראגן מענטשן פון איין ארט צום צווייטן אינערהאלב די לופטפעלד.
אין הארטספיעלד לופטפעלד איז פאראן 4 אינטערסטעיט הייעוועיס וועלכע גרייכן די לופטפעלד און עס פארמאגט א באזונדערע באן סיסטעם וועלכע פירט אריין די פאסאזשירן צו די שטאטישע טראנזיט סיסטעם. עס זענען פאראן דארט איבער 30,000 פארקינג פלעצער, ספעציעלע ערטער וואו עס איז געמאכט ארפצולייגן און אויפנעמען פאסזשירן נאנט צו די טערמינאלן, 11 אויטא רענטעל פירמעס, 18 שאטעל ליניעס צו גרויסע האטעלן, פריוואטע טראספארטאציע און טעקסי ווארט ערטער, און 12 באס ליניעס וועלכע סערווירן די לופטפעלד. אויסער די אלע זאכן איז פאראן אן אינערליכע שאטעל ליניע אין פארעם פון א באן וועלכע פירט טויזנטער פאסאזשירן אויף איר 3.5 מייל שינעס מיט 13 סטאנציעס.
טערמינאלן און קאנקורסן.
אין א פארנומענע לופטפעלד, ווי אטלאנטא'ס הארטספיעלד אינטערנאציאנאל וועלכע באהאנדל'ט 2,400 פלייטס יעדן טאג, מיינט אז ארום 300,000 מענטשן פארן אדער קומען אן אין די לופטפעלד און א גרויסע טייל פון זיי דארפן האבן סערוויסעס. די לופטפעלד שטעלט צו אלע סערוויסעס אין זייערע טערמינאלן און קאנקורסן וועלכע איז די הארץ פון א לופטפעלד.
די געביידעס אין וועלכע די טערמינאלן געפינען זיך איז איינגעטיילט אויף צוויי טיילן עס זענען פאראן די קאנקורסן וועלכע זענען די לאנגע וועג זאלן אין וועלכע עס געפינען זיך די הונדערטער געשעפטן און רעסטוראנטן און פון דארט גייט מען אריין צו די טערמינאלן. אין הארטספיעלד איז פאראן 5.7 מיליאן סקווער פוס פון טערמינאלן און קאנקורסן (דאס איז בערך 130 אקער לאנד) וועלכע סערווירן די הונדערטער טויזנטער פאסאזשירן. עס זענען פאראן 75 עסן געשעפטן, 82 ריטעיל געשעפטן, און 21 סערוויס פלעצער צוגעשטעלט דורך די לופטפעלד.
אמאל פלעגן די קאנקורסן זיין אפען פאר די פובליק און אלע מענטשן וועלכע זענען מיטגעקומען באגלייטן זייערע נאנטע האבן אויך געקענט נוצן די סערוויסעס. אין געוויסע צייטן ווען דאס לאנד איז געווען אויף א הויכע אלערט, ווי ביי די גאלף קריג, האט מען נישט אריינגעלאזט קיין נישט-פאסאזשירן אריבער די זיכערהייט פונקטן. זינט די סעפטעמבער 11 אטאקעס האט זיך דאס אפיציעל געענדיגט און אלע נישט-פאסאזשירן קענען ניטאמאל אריבערגיין די טיקעט קאונטערס. די איינציגסטע סערוויס וועלכע ווערט נישט צוגעגרייט אין די לופטפעלדער איז די עסן וועלכע מען סערווירט אויף פלייטס. די עסן ווערט צוגעשטעלט דורך פריוואטע פירמעס וועלכע מאכן אלעס גרייט אין זייערע אייגענע פאבריקן און ברענגן דאס גרייט ארויף אויפ'ן פליגער. אויסער די טערמינאלן פאר די פאסאזשירן זענען פאראן באזונדערע טערמינאלן פאר גרויסע קארגא פירמעס ווי פעדעקס און די-עיטש-על וואו זיי לאדענען די פליגער.
די טויערן.
די טויערן (דאס ארט וואו די פליגער שטעלן זיך אפ אויפצונעמען און אראפלייגן די פאסאזשירן) פון דעם לופטפעלד ווערן ארויסגעדינגען דורך דעם לופטפעלד פאר די ערליינס וועלכע צאלן געלט דאס צו נוצן. גרויסע ערליינס דינגען געוויינלעך ארויס גאנצע טערמינאלן מיט אלע טויערן וואס קאסט מיליאנען דאלארן.
אלע רוטינע באהאנדלונג וועלכע די פליגער דארפן נוצן, ווי אפוואשן, אראפנעמען די אייז, און איבערפילן מיט ברענשטאף, ווערן געטאן ביי די טויערן אזוי לאנג ווי דער פליגער לייגט אראפ און נעמט אויף די פרישע פאסאזשירן. ווען א פליגער דארף פארראכטן ווערן וועט מען עס געווענלעך אריינפירן אין ספעציעלע האנגארן וואו עס איז צוגעשטעלט אלע געצייג און מעכאניקער. אבער אין געוויסע פעלער ווען עס האנדלט זיך פון קלענערע פראבלעמען וועט מען עס יא פאררעכטן אזוילאנג ווי דער פליגער איז ביים טויער. אין אזא פאל קומען די מעכאניקערס צו פארן מיט א ספעציעלן מאשין וואו זיי האבן די געצייג צוגעגרייט. א באזונדערע אפטיילונג אין א לופטפעלד איז די פעקלעך באהאנדלונג וועלכע איז א מייסטערהאפטיגע ארבעט וועלכע ווערט געטאן דורך די לופטפעלד איינגעשטעלטע. וויבאלד עס זענען פאראן אזויפיל פליגער און אזויפיל טויערן וועט שטענדיגע אויסקומען אז געוויסע טויערן וועלן זיך געפינען זייער ווייט פון דער הויפט אריינגאנג און די פאסאזשירן דארפן גיין אמאל בלאקס צו קענען אנקומען אינדרויסן.
סטארטפאסן.
אין א פליפעלד געפינען זיך איינע אדער מער סטארטפאסן. א סטארטפאס איז געווענליך לאנג צוויי מייל, ברייט ווי א 16 ליניע שאסיי, און איז געגאסן בערך 3 פיס הויך.
עס איז פארשטענדליך אז א סטארטפאס מוז זיין זייער שטארק געמאכט. שטעלט אייך פאר מיט וואספארא קראפט א 747 דזשאמבא פליגער קומט אראפ. דער פליגער זעלבסט וועגט בערך 850,000 פונט און קומט צופארן מיט א שנעלקייט פון נאנט צו 200 מ.פ.ש. און מיט'ן גאנצן קראפט שמייסט עס ארויף אויפ'ן סטארטפאס. א סטארטפאס מעג נישט כאפן קיין שפאלטן ווייל עס קען זיין קאטאסטראפיש פאר א לאנדונג און דאס מוז מען שטענדיג נאכקוקן און באלד פאררעכטן אויב עס מאכט זיך א פראבלעם. די סטארטפאסס דארפן אויך זיין צוגעשטעלט לויט די פליגער וועלכע קומען אראפ אויף איר. צום ביישפיל ווען מען האט אנגעהויבן נוצן די 747 דזשאמבא פליגער האבן רוב לופטפעלדער געמוזט איבערמאכן זייערע סטארטפאסס ברייטער ווייל די רעדער אויף דעם פליגער זענען מער צעשפרייט און האבן א שטערקערע קראפט ווי אנדערע פליגער.
רוב סטארטפאסס באשטייען פון נאנט צו א מיליאן קוביק פוס פון צעמענט וועלכע איז אויסגעגאסן אויף א שטח פון 12,000 פוס. א סטארטפאס איז געווענליך געבויט העכער ווי דער אויבערפלאך ווייל עס ליגט אויסגעשפרייט ערד פון 6 פוס הויך אויף וועלכע די צעמענט ווערט אויסגעגאסן. אין די צעמענט אליין איז פאראן צוויי ערליי. די ערשטע סארט איז בערך 8 אינטשעס דיק געגאסן און דערויף איז געגאסן א צווייטע סארט צעמענט 17 אינטשעס דיק.
אין רוב לופטפעלדער זענען פאראן עטליכע סטארטפאסס וועלכע ליגן אויסגעשפרייט אויף אלע זייטן (מזרח, מערב, דרום, און צפון) און אין אסאך פעלער האקן זיי אריבער איינע די אנדערע. די לופט פארקער קאנטראלירער טיילן איין וועלכע סטארטפאס זאל גענוצט ווערן פאר לאנדונגן און וועלכע זיך אויפצוהייבן געוואנדן לויט די וועטער פון יענע טאג און וויאזוי די ווינטן לויפן. כדי צו פארמינערן פראבלעמען דארפן די פלייטס לאנדן און זיך אויפהייבן די זעלבע וועג ווי די ווינט לויפט.
די פליגער נוצן קליינע סטארטפאסס וועלכע פירן זיי פון די געיטס צו די הויפט סטארטפאסס. די סארט סטארטפאסס ווערן אנגערופן טעקסי סטארטפאסס. עס זענען פאראן א באזונדערע שטאב פון קאנטראלירער וועלכע זיצן אין די טורעמעס און קאנטראלירן די פליגער אויף די פילע טעקסי סטארטפאסס ביז זיי קומען אן צו די הויפט סטארטפאס וואו די לופט פארקער קאנטראלירער נעמען איבער און דאס זעלבע פארקערט. ביי די געיטס ווערן די פילאטן געפירט דורך די לופטפעלד ארבייטער וועלכע צייגן מיט די שיינענדיגע שטעקעלעך וואו צו גיין און ווען צו סטאפן. גרויסע פליגער ווערן אויך צוגעהאלפן דורך ספעציעלע טרעקלעך וועלכע באגלייטן זיי פון און צו די סטארטפאס.
ברענשטאף.
יעדע פליגער מוז געווענליך איבערגעפילט ווערן מיט ברענשטאף צווישן איין פלייט און די אנדערע. א פליגער נוצט אסאך ברענשטאף, ספעציעל די דזשאמבא פליגער וועלכע פארברענען א גאלאן (4 ליטער) יעדע סעקונדע. מיט אזא גרויסן אפעטיט פאדערט זיך אריינצולייגן צענדליגער טויזנטער גאלאן ברענשטאף וואס מיינט אז די לופטפעלדער פארקויפן מיליאנען גאלאנען ברענשטאף יעדן טאג פאר די לופטליניעס. די לופטפעלדער פארמאגן ריזיגע שטחים וואו די ברענשטאף ווערן געהאלטן און אין טייל לופטפעלדער קומט די ברענשטאף אריין דורך א פייפליין וועלכע שטראמען אריין צווישן 50 און 90 טויזנט גאלאן פער שטונדע. צום ביישפיל אין דענווער אינטערנאציאנאל לופטפעלד איז פאראן דריי אינזלן וועלכע אנטהאלטן יעדע איינע 6 גרויסע טאנקן מיט 3 מיליאן גאלאן אין יעדע טאנק. די פאמפ וועלכע גיט ארויס די ברענשטאף צו די פליגער פאמפט ארויס ארום 300 גאלאן פער מינוט.
אין טייל לופטפעלדער נוצט מען טאנקיר טראקס צו ברענגען די ברענשטאף פון די טענק צו די טויערן אבער אין מער פארגעשריטענע לופטפעלדער זענען פאראן אונטערערדישע רערן וועלכע צירקולירן די ברענשטאף ארום צו אלע טויערן.
זיכערהייט.
יעדע לופטפעלד פארמאגט אייגענע זיכערהייט שטאבן און עמוירדזשענסי מעדיקל סערוויסעס אין פאל עפעס פאסירט. עס זענען פאראן ספעציעלע לעשאויטאס וואס זענען גרייט יעדע מינוט. די פעדעראלע אוואציע דעפארטמענט (עף-עי-עי) פארלאנגט אז אין אלע לופטפעלדער זאלן די עמוירדזשענסי ארבייטער זיין גרייט צו דעגרייכן יעדע פונקט אינעם לופטפעלד צווישן 3 און 5 מינוט. רוב פון די עמוירדזשענסי ארבייטער זענען שטאטישע ארבייטער וועלכע זענען סטאנציאנירט אין די לופטפעלדער. לופטפעלדער פארמאגן אויך זייער אייגענע פאליציי שטאב. אין טייל לופטפעלדער זענען די פאליציי צוגעשטעלט דורך די שטאט און אין טייל זענען זיי פריוואט צוגעשטעלט דורך די לופטפעלד פארוואלטונג. די פאליציי באוואכן די סטראטעגישע פונקטן אינעם לופטפעלד און שטערן די נישט-פאסאזשירן אריינצוגיין ווייטער וואו די זיכערהייט פונקטן. (מער וועגן זיכערהייט אין די לופטפעלדער וועלן מיר אויך בארירן אין די קומענדיגע ארטיקלען). יעדע לופטפעלד פארמאגט א ריזיגע רייניגונג'ס גרופע וועלכע געבן זיך אפ מיט'ן האלטן די טערמינאלן און קאנקורסן ריין און דארפן מאכן זיכער אז די סטארטפאסס זענען שטענדיג ריין. די שטאב פארמאגט טראקטארס און ספעציעלע כעמיקאלן וויאוי צו באהאנדלן שניי און גליטש און זענען פאראנטווארטליכט אויף די סטארטפאס זיכערהייט. ווען עס קומט א שניי שטורעם קוקן די לופטפעלדער אויס ווי א מיליטערישע זאנע. עס לאזן זיך ארויס הונדערטער טראקטארס און זאלץ טראקס וועלכע רייניגן זייער שנעל די סטארטפאסס און מאכן א גערודער וואס הערט זיך ווייט אוועק. קיין איין גאס אין א שטאט באקומט נישט אזעלכע שנעלע סערוויס ווען עס שנייט. ווען נישט די שנעלע ארבעט וואס זיי טוען וואלטן די לופטפעלדער זיך אפגעשפארט יעדעס מאל ווען עס שנייט.
די פארוואלטונג.
נאכ'ן לייענען וועגן די אלע אפטיילונגן און פאראנטווארטליכקייטן פון א לופטפעלד פארשטייט מען אז דאס איז ווי א ריזיגע ביזנעס. עס איז אן אינוועסמענט פון ביליאנען דאלארן אהערצושטעלן און קאסט אפ הונדערטער מיליאנען דאלארן פער יאר דאס צו אפערירן. אין א לופטפעלד זענען פאראן טויזנטער ארבייטער צעטיילט אין צענדליגער אפטיילונגן.
רוב ארבייטער אינעם לופטפעלד ארבעטן פאר פריוואטע פירמעס ווי לופטליניעס, מעכאניקער, קאנטראקטאר, רייניגונג, און געשעפטן. די פאליציי און עמוירדזשענסי ארבייטער באלאנגן צו די שטאט און אויך די לופט טראפיק קאנטראלירער באלאנגן פאר די פעדעראלע רעגירונג. די איבעריגע 10 פראצענט ארבעטן אין די אדמיניסטראציע, פינאנץ, און פובליק רילעישאנס וועלכע אפערירט ווי א שטאטישע רעגירונג. כמעט אלע לופטפעלדער זענען פובליק ביזענעסער וועלכע זענען פינאנצירט דורך מוניציפאלע באנדס. אלע איינשטעלונגן באלאנגן צו די לופטפעלד און זיי מאכן געלט פון פארדינגען די טויערן און רעכטן צו די לופטליניעס און פון די סערוויסעס וועלכע זיי שטעלן צו פאר די מיליאנען פאסאזשירן. זיי פארקויפן מיליאנען גאלאנען ברענשטאף פער טאג און פארדינגען טויזנטער פארקינג פלעצער פאר גוט געלט. היינט בעטן שוין רוב לופטפעלדער אויך א ספעציעלע שטייער וועלכע איז אריינגערעכנט אינעם טיקעט פרייז.
גרויסע לופטפעלדער מאכן אסאך געלט אבער עס זענען פאראן אסאך פון זיי וואס ווערן געהאלפן דורך שטאטישע פאנדן אלס א סערוויס וועלכע די שטאט מוז פארמאגן. אין די לעצטע יארן ווען אלע לופטליניעס האבן געליטן פון די אפגעשוואכטע טרעוול האבן די לופטפעלדער אויך שטארק געליטן און אסאך זענען געווען געצווינגן אפצושפארן טייל פון זייערע סערוויסעס אויף צייטווייליג.
אן עראפלאן אדער פליגער איז א סארט לופטמאשין וואס איז געוויינטלעך שווערער ווי לופט און טוט זיך הייבן מיט זיינע פליגלען און פליען דורך לופט.
עס איז איין וועג פון טראנספארטאציע ווי אזוי צו אנקומען פון איין פלאץ צום צווייטן.
א פליגער הייבט זיך אין די לופט 30,000 פיס מיט א גיך פון 400 - 500 מייל א שעה און דאס איז דערווייל די שנעלסטע מיטל פון טראנספארטאציע.
די עלטערע און קלענערע עראפלאנען האבן פראפעלער מאטארן, אבער אלע מאדערנע גרויסע עראפלאנען פארן מיט דזשעט שטראָמען.
די ערשטע פליגער זיך צו ערפאלגרייך הייבן זענען געווען וואס די רייט ברידער האבן געבויט דעם 23סטן מערץ 1903 און געהויבן דעם 17טן דעצעמבער פון יענעם יאר.
לעטלאַנד (לעטיש: "Latvija") איז אַ לאַנד אינעם באַלטישן ראיאן פון צפון אײראָפּע. עס גרענעצט עסטלאנד צו צפון, ליטע צו דרום, רוסלאנד צו מזרח און בעלארוס צו דרום-מזרח. אריבער דעם באלטישן ים צו מערב ליגט שוועדן. דער שטח פון לעטלאנד באדעקט 64,589 קוואדראט ק"מ.
די הױפּטשטאָט פון לעטלאנד איז ריגע. לעטלאנד איז א מיטגליד פון די פאראייניגטע פעלקער זײַט דעם 17טן סעפטעמבער 1991; פון דעם אייראפעישן פארבאנד זײַט דעם 1טן מיי, 2004 און פון נאט"א זײַט דעם 29סטן מערץ, 2004.
דעם 1טן יאנואר 2014 איז די לעטישע וואלוטע, דער לאץ, געטוישט פארן איירא.
אויך איז לעטלאנד א מיטגליד אין די אייראפעראט, אינטערנאציאנאלן געלטפאנד און וועלט האנדל ארגאניזאציע.
לעטלאנד געפינט זיך אויפן מזרח בארטן פונעם באלטישן ים, און ליגט אויפן מזרח אייראפעישין פלוין. רוב פונעם לאנד איז באדעקט מיט וועלדער, בעיקר סאסנעס.
דער פארלאמענט פון לעטלאנד, די סאַיעמא, האט 100 מיטגלידער.
פארן צווייטן וועלט קריג איז מרדכי דובין, דער פירער פון אגודת ישראל אין לעטלאנד, געווען א מיטגליד אין דער סאיעמע.
וועב 2.0 איז דער איצטיגער אפדעיט פארגעשריטענע ווערסיע פון די אינטערנעט וואס זי האט צו אפערן און פון וואס זי באשטייט.
עס איז א אפגרעיד פון די ביז איצטיגע וועב 1.0 ווערסיע מיט דעם הויפט חילוק אז אמאל זענען וועב סייטס געווען אנגעפירט בלויז ביים די מנהל אבער היינט ווערן וועב סייטס געפירט אייניג ביי יעדן באנוצער.
הויפטזעכליך ווערט דאס אפגעשפילט דורך די וויקיפעדיע וועב סייט און דעלישעס סאציאלע בוקמארק וועבסייט און ענליכע סייטס וואס איז אנגעפירט און געשריבן דורך יעדן אייניג אן קיין צענטראלער פירערשאפט. אויך איז דאס אפגעטיישט דורך דעם וואס היינט באנוצט מען זיך מיט אר עס עס צו ליינען אנדערע וועב סייטס און נישט דורך זוך מאשינען און פארטאלן.
ספעם (ענגליש: "Spam") איז דער נאמען פאר אומגעבעטענע אימעילס אדער הערות אויף וועב סייטס פון טראלס.
בערך 85 פראצענט פון אלע אימעילס איז ספעם.
עס ווערט אויכט געשיקט דורך קאמפיוטער פראגראם וואס זוכט אימעיל אדערעסן אויף אלע וועב סייטס אדער בלאגס און שיקט אטאמאטיק עדווערטייזמענטס.
אפט מאל ווערט אזוי געשיקט קאמפיוטער וויירוסס דורך ספעם.
‫עסטלאנד 2021עסטלאַנד (; פיניש: "Viron" "tasavalta", רוסיש: "Эстонская Республика") איז אַ לאַנד אין צפון אײראָפּע. זײַן הױפּטשטאָט איז טאַלין. עס גרענעצט לעטלאנד צו דרום און רוסלאנד צו מזרח.
די ערשטע שול אין עסטלאנד איז געגרינדעט אין 2005.
דאס ווייסע הויז איז א באצייכענונג צו דאס גרויסע פאלאץ וואס ליגט אויף 1600 פענסילוועניע עוועניו, אין וואשינגטאן די סי וואו עס וואוינט דער פרעזידענט פון די פאראייניקטע שטאטן פון אמעריקע.
דאס בילד פון דעם ווייסן הויז איז געפארמט אויף א 20 דאלער פאפיר-געלט.
אָהאַיאָ איז אפשר דער ערגסטער פון די פופציג שטאטן פון די פאראייניגטע שטאטן, זי איז א חלק פון צפון-מזרח, וואס ווערט אנגערופן איסט נארד, זיין הויפט שטאט איז קאלומבוס.
אנדערע גרויסע שטעט אין אהאיא זענען קליוולאנד, סינסינאטי, דייטאן, אקראן און טאלעדא.
אין קליוולאנד געפינט זיך אין איר א גרויסער יישוב פון פרומע אידן, אויך איז דארט דא די טעלזער ישיבה.
די באפעלקערונג לויטן 2020 צענזוס איז 11,799,448
איידאהא איז געווארן א שטאַט פון אמעריקע דעם 3טן יולי, 1890,  דער 43סטער שטאט פון די 50.
ער געפֿינט זיך ביים פאציפיק צפון-מערב ברעג
דער אפיציעלער שטאַט גרינצייג פון איידעהא איז דער קארטאפל, און דער שטאַט אינסעקט איז דאס מאנארך פלאטערל.
די באפעלקערונג לויטן 2020 צענזוס איז 1,839,106
אילינוי איז דער איין און צוואנציגסטער שטאַט פון די 50 שטאטן פון די פאראייניגטע שטאטן. ער איז א חלק פון צפון-מזרח, וואס ווערט אנגערופן איסט נארד, זיין הויפטשטאט איז ספרינגפילד.
איינע פון די באקאנטע גרויסע שטעט איז אין איהר מיטן נאמען שיקאגא, זי איז די דריטע גרעסטע שטאט ביי פאפולאציע.
דער סענאטאר פון אילינוי איז געווען דער פאפולערער באראק אבאמא וואס איז היינט דער פרעזידענט פון די פאראייניגטע שטאטן פון אמעריקע.
די באפעלקערונג לויטן 2020 צענזוס איז 12,812,508
אַלאַבאַמאַ איז פלאצירט דרום פון די פאראייניגטע שטאטן און איז די 22טע שטאט פון די 50 שטעט, איר הויפטשטאט איז מאנטגאמערי.
די באפעלקערונג לויטן 2020 צענזוס איז 5,024,279
לויטן פאראייניגטע שטאטן ביורא פון עקאנאמישן אנאליז, דער ברוטא שטאַט פראדוקט פון אלאבאמא אין 2008 איז געווען $170 ביליאן, דאס הייסט, $29,411 א מענטש.
אלאבאמא'ס לאנדווירטשאפט פראדוקטן זענען עופות, אייער, רינדער, פיסטאשקעס, באוול, קוקורוזע, סארגע), גרינסן, מילך, סויע און פערשקעס.
אינדוסטריעלע פראדוקציע שליסט איין אייזן און שטאל פראדוקטן (למשל, גאסאייזן און שטאל רערן); פאפיר, געהילץ, און הילצענע זאכן; מינעריי (בעיקר קויל); פלאסטיק זאכן; אויטאס און לאסטאויטאס; און קליידונג.
באן.
אמטראק האט א טעגלעכע באן, דער קרעסנט, וואס פארט פון ניו יארק קיין ניו ארלינס, מיט סטאנציעס אין עניסטן, בירמינגהאם און טאסקאלוסע.
אלאסקע (, "אליאסקא") איז דער גרעסטער שטאט פון די פאראייניקטע שטאטן פון אמעריקע אין שטח; זי איז פלאצירט ביים צפון-מערב עק פון דעם צפון אמעריקע קאנטינענט. צו מזרח איז קאנאדע, צו צפון דער ארקטישער אקעאן, צו מערב און דרום דער פאציפישער אקעאן, מיט רוסלאנד ווייטער צו מערב אריבער דעם בערינג דורכגאס. אומגעפער העלפט פון אלאסקע'ס 683,478 איינוואוינער וואוינען אין דעם אנקארעזש מעטראפאליטאנעם שטח אלאסקע איז דער ווינציגסטער באפעלקערטער שטאַט.
אלאסקע איז דער ניין און פערציגסטער שטאַט פון די פופציג שטאטן פון די פאראייניגטע שטאטן. זי איז דער גרעסטער שטאַט אין שטח פון די פאראייניגטע שטאטן מיט א שטח פון 570,380 קוואדראט מייל (1,477,277 קוואדראט ק"מ). זי געפונט זיך צווישן רוסלאנד אין קאנאדע, דאס הייסט אז אלאסקע איז איינע פון צוויי אמעריקאנער שטאטן וואס גרעניצט זיך נישט מיט זיין מוטער לאנד אמעריקע נאר מיט קאנאדע.
זייט אמעריקע האט איהר אפּגעקויפט האבן די איינוואוינער שטענדיג געוואלט מאכן אלאסקע א לאנד פאר זיך וואס זאל געהערן צו די פאראייניגטע שטאטן, אבער קאנגרעס האט קיינמאל דאס נישט געלאזט, זיי האט מורא געהאט אז צוליב איהר ערד אוצרות וועט זי אריינפאלן אין פּריוואטע הענט.
אין 1867 האט זי אמעריקע אפגעקויפט פון רוסלאנד, אלס אמעריקאנער קאלאניע. אין 1912 האט זי באקומען טעריטארישע שטאטוס, און אין יאר תשי"ט 1959, ניינציג יאר שפעטער איז זי ענדגילטיג געווארן דער ניין און פערציגסטער שטאַט.
די באפעלקערונג פון אלאסקע לויטן 2020 צענזוס איז 733,391.
אלאסקע איז א לאנד פון וואסער פאלן, אייזבערג און שנייאיגע בערג שפיצן, עס געפינט זיך אין איהר אסאך וואסער צונגען דאס הייסט א ים צונג וואס דרינגט אריין אין א בערגיקער געגנט.
אויף צפון זייט פון איר שטח זענען די עסקימאסן,
אין יאר ה'תרנ"ז דרייסיג יאר נאך דעם וואס די פאראייניגטע שטאטן האט זי אפגעקויפט פון רוסלאנד, האט זיך צושפרייט א גרויסע גאלד פיבעריי, אין די קאנאנדע געגנט יוקאן איז אנטדעקט געווארן גרויסע שיכטן גאלד, און די גאלד זוכער האט אפגעמאכט אז אויך אין דער דערנעבענדיגער אלאסקע וועט מען טרעפן, דעריבער האט זיך אנגעהויבן א מאסן שטראם אין דער אלאסקע.
א דריטל פון אלאסקע איז פארגליווערט מיט אייז, דעם איבריגן חלק פראבירן די איינוואוינער צו באארבייטן. עס וואקסט אין איר גערשטן, קארטאפל גרינס. אויך אין איר ערד איז דא אסאך רייכע מינעראלן, זי איז רייך מיט גאלד, זילבער, קופער, בליי, אייזן און קוילן.
די הויפטשטאט זשונא געפינט זיך אינעם אלעקסאנדער ארכיפעלאג, און מען קען צוקומען צו איר נאר דורכן ים אדער מיט א לופטמאשין.
אלאסקע איז פּלאצירט אין דעם ווייטן צפון־מערב פון צפון אמעריקע, און איז דער גרעסטער שטאַט ביי טעריטאריע. זיין גרויס איז איבער אנדערהאלבן מיליאן קוואדראט קילאמעטער. די טעריטאריע האט די פאראייניגטע שטאטן אפגעקויפט פון רוסלאנד צוליב חובות וואס רוסלאנד איז שולדיג געווען פאר די פאראייניגטע שטאטן, אום 16סטן אפריל, 1867 ה'תרכ"ז, פאר א נישטיגער סומע פון 7.2 מיליאן דאלארן. בערך הונדערט יאר שפעטער, האט פרעזידענט טרומאן געמאכט אלאסקע דעם 49סטן שטאט פון די היינטיגע 50 שטאטן.
רוסלאנד איז אין יאר 1856 געווען זייער געדריקט אין געלט און זיי האבן גערעכנט אז זיי וועלן סיי ווי נישט קענען אנהאלטן די טעריטאריע צוליב וואס די ענגלענדער וועלן עס עווענטועל איינעמען, האבן זיי אנגעטראגן דעם שטח פאר געלט סיי פאר אמעריקע און סיי פאר ענגלאנד, אזוי זאל זיך אנהויבן א ליציטאציע קאנקורענץ. למעשה האבן די ענגלענדער נישט געוויזן קיין שום אינטערעסע צו קויפן, די אמעריקאנער יא, און האבן אנגעהויבן דירעקטע פארהאנדלונגען. אבער עטוואס אין יענער עפאכע האט אויסגעבראכן אין אמעריקע דער ברידער-קריג, איז די פארהאנדלונגען זענען צייטווייליג אפגעשטעלט געווארן. נאך דעם קריג זענען די פארהאנדלונגען ווידער באנייט געווארן, און עווענטועל האט זי אמעריקע אפגעקויפט פאר דער סומע פון 7.2 מיליאן דאלאר, בערך 2.3 סענט פער אקער לאנד.
ווען מען האט זי פארקויפט האט רוסלאנד באטראכט פאר א געווינס אז עס איז פטור געווארן פון זיין חוב און געגעבן גארנישט, אבער באלד דערנאך האט עס זיך געכאפט אז עס איז באגאנגען א נארישקייט, דערמיט, אבער עס איז שוין געווען צו שפעט. אויך שפעטער ביי דער קאלטער קריג איז אלאסקע געווען א גלענצענדער סטראטעגישער שטח לטובת אמעריקע.
אמעריקע האט דעמאלטס נישט געהאט קיין שום אינטערעסע אין דעם שטח, אמעריקע האט דאן געטון די מאדנע אפקויף בלויז ארויסצושטופן רוסלאנד פון דעם אמעריקאנער באדן.
די איינוואוינער.
עס איז גוט באקאנט די עסקימאסישע שבטים וואס וואוינען אינעם צפון'דיגן חלק פון אלאסקע, דארט הערשט א אייזיגע פראסטיגע קלימאט, די ערד איז דארט פארפרוירן די מערהייט פון יאהר, אין ווינטער פאלט דארט די טעמפראטור ביז זעכציג אונטער נול, זייערע שטיבער איז געמאכט פון פארגליוועטרע שניי, עס איז דארט דא א בארג פון אייז וואס צוגייט קיינמאל נישט, פון דעם אייז בארג האקן די עסקימאסן אויס גרויסע אייז ציגל, מען לייגט די ציגל איינס אויפן צווייטן אין א רייע, מען שטעלט עס אויס ווי א קיילעכדיגען פארום ווי א קאפל, און עס בויעט זיך אויף זייער הייזער וואס ווערט גערופן "איגלו", אינעווייניג אין הויז איז א איינגענעמע און ווארימע טעמפעראטור וועלכע ערמעגליכט די עסקימאסן צו בלייבן לעבן טראץ די שרעקליכע קעלט אין דרויסן, זיי וואוינען זייער אינטערעסאנט, זיי עהרנערן זיך פון כאפן פיש פון טייך, און פין די גרויסע ווייסע בערן, און ים לייבן וואס עס דרייען זיך דארט.
עס ווערט געשאצט אז עס וואוינען קרוב צו זעכציג טויזנט מאן עסקימאסן, אויך זענען דארט דא ארום דרייסיג טויזנט אינדיאנער.
ווען זיי כאפן א בער באנוצן זיי אויס יעדע שטיקל פונעם בער פארן ריכטיגן באנוץ, דאס פלייש צום עסן, די פעל מאכן בגדים, די אדערן פאר שטריק, די ביינער פאר כלים, אויך מאכן זיי די שארפע חלקים פון די חיות פאר מעסערס און כלי משחית, און אזוי ווייטער. זיי פארן ארום מיט שליטן וואס ווערט געשלעפּט דורך די גרויסע הינט אויף די שניי און די אייז. היינט צו טאג באנוצן זיי זיך אויך אסאך מיט העליקאפטערס.
גאווערנאר סארא פעילין פון אלאסקא, איז א שטארקע קאנסערוואטיוו.
יודן אין אלאסקע.
6,000 יודן וואוינען אין אלאסקע, 5000 פון זיי אין אנקארעדזש, וואו ס'זענען דא צוויי שולן און 600 אין פערבענקס מיט איין שול. אויך אין דזשונא וואוינען 300 יודן.
אקלעהאמע איז איינער פון די פופציג פאראייניגטע שטאטן, זי איז פלאצירט אין דרום-מערב אמעריקע וואס ווערט אנגערופן וועסט-דרום-צענטראל, איר הויפטשטאט איז אקלהאמע סיטי. דער שטאַט האט א שטח פון 177,847 קוואדראט ק"מ (68,667 קוואדראט מייל)
אין איר האט פאסירט איינע פון די גרעסטע טראגעדיגעס און טעראר געצילט קעגן דער רעגירונג פון די פאראייניגטע שטאטן. עס איז דורכגעפירט דורך "אייגענע", טימעטע מקעוועי א ווייסער עקסטרעמיסט, וואס האט געהאלטן אז די רעגירונג פון די פאראייניגטע שטאטן פארדינט צו ווערן אינטערגעברענגט.
זי איז די 46סטער שטאט פון די 50 שטאטן.
די באפעלקערונג לויטן 2020 צענזוס איז 3,959,353
אריזאנע () איז א שטאַט ביים דרום ברעג פון אמעריקע וואס גרעניצט זיך מיט מעקסיקא. זי איז באוואוסט מיט אירע הייסע זומערס און מדבריות. זי איז דער אכט און פערציגסטער שטאט פון די 50 שטאטן. איר הויפט שטאט איז פיניקס. זי ווערט אנגערופן צווישן די שטאטן פון ראקי בערג.
אין אריזאנע געפינט זיך די רוזעוועלט דאמבע, וואס איז אויפגעשטעלט געווארן אויסצוניצן די טייך וואסערן פאר די פעלדער אין דער מדבר'דיגער געגנט.
דער גרויסער קעניאן איז געווארן פון דעם טייך געלעגער פון דעם קאלאראדא טייך, איינער פון די גרויסע טייכן פון די פאראייניגטע שטאטן, ער גייט ארויס פון די פעלזן בערג און שלענגלט זיך דורך די הויכע בערגלעך פון אריזאנע, ביז עס גיסט זיך אריין אין מעקסיקא ים אויסגוס, די רוישיגע וואסער פון דעם קאלאראדא טייך האבן אין לויף פון די יאָרן פאראורזאכט א שטארקער מיטשלעפ, אין די פעלזן, אזוי איז געשאפן געווארן דער מעכטיגער און וואונדעליכער שיינער קעניאן.
פון דערווייטענס זעהט עס אויס מעכטיג ווי הויכע זיילן, טורעמ'ס און פאלאצן, די שטיינער זענען אין פארשידענע פארבן, אבער רוב זענען די קאליר רויט, עס איז אבער אויך דא געלע, ברוינע, גרינע און אפילו שווארצע שטיינער, א מענטש וואס דרייט זיך דארט זעט קלאר און באשיינפערליך די וואונדער פון נאטור, און רופט אויס מיט באגייסטערונג דעם באקאנטן פסוק פון דוד המלך: מה רבו מעשיך ה' כולם בחכמה עשית מלאה הארץ קניניך.
עס רעגנט כמעט נישט אין אריזאנע. אבער טראץ דעם זענען דארט פארהאן פארשידענע פלאנץ פעלדער, דורך דעם וואס מען באוואסערט זיי מיט ריזיגע שלויכן.
עפ"י הלכה איז א הידור פאר די מצות אויף פסח צו נעמען ווייץ וואס עס האט נישט גערעגנט דערויף זינט עס איז געווארן געצייטיגט.
די באפעלקערונג פון אריזאנע לויטן 2020 צענזוס איז 7,151,502
עס איז באקאנט פאר די פרומע אידן דאס פארהעלטנמעסיג יודיש דערפל אין אריזאנע וואס הייסט זכריה ברוינער'ס ישוב.
ארעגאן - די שטאט קעפיטאל
ארעגאן איז א שטאַט אין דעם מערב ברעג פון אמעריקע גרעניצט זיך מיט דעם פאציפישן אקעאן, און איז דער 33סטער שטאט פון די 50 שטעט
די באפעלקערונג לויטן 2020 צענזוס איז 4,237,256
איינער פון די שיינע פלעצער אין ארקענסא
אַרקענסא איז איינע פון די פופציג שטאַטן אין די פאראייניקטע שטאַטן פון אמעריקע. ער איז דער 25סטער שטאט, זיי ווערט פארעכנט פאר א דרום-מערב שטאט וואס הייסט וועסט-דרום-צענטראל, פאקטיש איז ער אינמיטן אמעריקא, ער גרענעצט זיך מיט זעקס שטאטן.
ביל קלינטאן, אמאליגער גובערנאטאר פון ארקענסא, איז געווען פרעזידענט פון די פאראייניגטע שטטאן.
די באפעלקערונג לויטן 2020 צענזוס איז 3,011,524.
דעלעווער אי דער ערשטער אמעריקאנער שטאַט ס'ווערט גערופן איינע פון 5 מיט-אקיאנוס שטעט. דעלעווער איז דער צווייטער קלענסטער שטאַט אין שטח.
די באפעלקערונג לויטן 2020 צענזוס איז 989,948
האוואי איז א גרופע אינזלען וואס געפינט זיך אין שטילן אקעאן, זי איז ווייט ארום דריי טויזנט פיהר הונדערט מייל פון סאן פראנציסקא קאליפארניע, איהר הויפטשטאט איז האנאלולו.
זי איז די פופציגסע שטאט פון די פאראייניגטע שטאטאן, זי איז געווארן א עמטליכע שטאט אין יאהר ה'תשי"ט, זי איינע פון די צוויי שטאטן וואס האט נישט קיין גרעניץ מיט די פאראייניגטע שטאטן, עס טיילט איהר אפ די וואסערן.
זי איז שטארק באקאנט ביי דער צווייטער וועלט מלחמה צוליב דעם אנגעריף פון די יאפענעזער אויף איהר אמעריקאנער מיליטערישע אינזעל פערל הארבער.
די באפעלקערונג פונעם שטאַט לויטן 2020 צענזוס איז 1,455,271
וויאמינג איז איינער פון די פופציג שטאטן אין די פאראייניגטע שטאטן. ער איז א חלק פון די ראקי בערג, א בערגיגע געגנט. וויאמינג האט די קלענסטע באפעלקערונג, ער איז דער 44סטער שטאט פון די 50 שטעט, זײַן הויפטשטאט איז שאַיען.
די באפעלקערונג פונעם שטאַט לויטן 2020 צענזוס איז 576,851
אין וויאמינג געפינט זיך דער גרעסטער פארק פון די פאראייניגטע שטאטן, דער יעלאסטאן פארק. עס איז באקאנט די אקסן וואס דרייען זיך ארום אין איהר פראנק און פריי אין די טויזנטער.
אויך זעט מען אסאך אין דעם פארק די אלד פעטפואל, דאס זענען הייסע פארע און וואסער שטראמונגען וואס שפראצן ארויס פון די ערד טיפענישן, עס איז זייער אינטערעסאנט דאס צוזעהן, עס גייט צו אז פונקטליך יעדע זעכציג מינוט שפריצט ארויס א מעכיטיגע שפריץ פון דער ערד, עס דערהויבט צו איבער פינף מעטער, עס שפריצט אזוי פינף מינוט אין א צו.
לאנדווירטשאפט איז שטענדיק געווען א וויכטיקער טייל פון דער עקאנאמיע פון וויאמינג. די עיקר זאכן וואס וואקסן אין וויאמינג זענען פלייש, היי, צוקער, תבואה (ווייץ און גערשט) און וואל.
וויסקאנסין איז דער דרייסיגסטער שטאט פון די 50 שטאַטן אין די פאראייניגטע שטאטן, עס ענטהאלט אין זיך אסאך פארעם'ס און איז באוויסט פאר די קעז וואס ווערט דארט געמאכט, ס'איז אין צענטער פון אמעריקע, לעבן צוויי פֿון די גרויסע אזערעס, זיין הויפט שטאט איז מעדיסען.
די באפעלקערונג פונעם שטאַט לויטן 2020 צענזוס איז 5,893,718.
ווירדזשיניע איז דער 10טער שטאט פון די פופציג שטאטן, אין די פאראייניגטע שטאטן, וואס געפינט זיך אין דרום זייט פון אמעריקע. די הויפטשטאט איז ריטשמאנד.סי איי עי הויפט אריינגאנג אין לענגלי, ווירדזשיניע
די סי איי עי איז הויפטקווארטירט אין לענגלי, ווירדזשיניע.
די באפעלקערונג פונעם שטאַט לויטן 2020 צענזוס איז 8,631,393
ווירדזשיניע, גערופן אויפן נאמען פון דער מלכה עליזאבעט די ערשטע, וועמען מ׳האט גערופן די "בתולה קעניגין" (The Virgin Queen), איז געווען איינע פון די 13 זידלונגען וואס האבן רעוואלטירט קעגן בריטאניע אין 1776. ווי איינע פון די ערשטע שטאַטן אין די פאראייניגטע שטאטן, האט ווירדזשיניע פארזארגט צו די פאראייניגטע שטאטן א סך פון אירע ערשטע חשובע פירער ווי דזשארזש וואשינגטאן און טאמעס זשעפערסאן, ווי אויך נאך זעקס פרעזידענטן פון די פאראייניגטע שטאטן וואס זענען געבוירן געווארן אין דעם שטאַט (זשיימס מעדיסאן, זשיימס מאנרא, וויליאם הענרי העריסאן, זשאן טיילער, זאקארי טיילאר און וואודרא ווילסאן); צוליב דעם רופט מען ווירדזשיניע די „מאמע פון די פרעזידענטן". אויך האט ווירדזשיניע פיל ערטער פארבונדן מיט דער היסטאריע פון די פאראייניגטע שטאטן.
היסטאריש האט ווירדזשיניע געהערט צום דרום וואו מען האט צוגעלאזט שקלאפעריי.
דאָס עסטרײַך (דײַטשיש: "Österreich"), אפיציעל די רעפובליק פֿון עסטרײַך (דײַטשיש: "Republik Österreich") איז אַ פעדעראלע רעפובליק וואס איז א לאנד איינגעשלאסן לאַנד אין צענטראל-אײראָפּע. זיין הויפטשטאָט איז וויען. עס וואוינען דאָרט מער ווי 8.5 מיליאָן מענטשן, פון זיי עטליכע טויזנט יידן. (רוב פון די אידן וואוינען אין דער הויפטשטאט וויען).
עסטרייך גרענעצט מיט אכט לענדער: דייטשלאנד און טשעכיי פון צפון, סלאוואקיי און אונגארן פון מזרח, סלאוועניע און איטאליע פון דרום, און שווייץ און ליכטנשטיין פון מערב.
עסטרייך באדעקט א שטח פון 83,879 קוואדראט ק"מ. דאס לאנד ליגט אין די אלפן און איז איבעראל בערגיק; נאר 32% פון לאנד איז נידריגער ווי 500 מעטער, און דער העכסטער פונקט איז 3,798 מעטער איבערן ים־פלאך. די מערהייט פון דער באפעלקערונג רעדט א בייערישן דיאלעקט פון דייטש ווי זייער מוטערשפראך, און די אפיציעלע שפראך איז עסטרייכישע דייטש. אויך אונגאריש און סלאוועניש זענען אפיציעלע שפראכן אין טייל פון לאנד.
עסטרייך האט א היסטאריע וואס גייט צוריק מער ווי טויזנט יאר, פונעם 9טן יארהונדערט.
אין דעם 19טן יארהונדערט האט געהערשט אין עסטרייך די האפסבורג דינאסטיע, און עסטרייך איז געווארן איינער פון די גרויסער קראפטן פון אייראפע. אין 1867, האט דער קייסער פראנץ יאזעף פארוואנדלט די עסטרייכישע אימפעריע אין דער עסטרייך־אונגארישער אימפעריע. די עסטרייך־אונגארישע אימפעריע איז איינגעפאלן אין 1918 ביים סוף פון דער ערשטער וועלט מלחמה. די ערשטע עסטרייכישע רעפובליק איז געגרינדעט אין 1919, מיט א קלענערן שטח לאנד. אין 1938 האט עסטרייך זיך באהאפטן צו נאצי דייטשלאנד אינעם אנשלוס, וואס האט געצויגן ביז דער ענדע פון דער צווייטער וועלט מלחמה אין 1945, ווען די אליאירטע כוחות האבן אקופירט דאס לאנד. די אקופאציע האט געענדיגט אין 1955 ווען דער עסטרייכישער שטאַט אפמאך האט ווידער אויפגעשטעלט עסטרייך ווי א סואוורענער שטאַט. אין יענעם יאר האט דער עסטרייכישער פארלאמענט דערקלערט די אייביגע נייטראלקייט פון עסטרייך.
היינט איז עסטרייך א פארלאמענטארע דעמאקראטיע וואס באשטייט ניין פעדעראלע שטאטן. די הויפטשטאט און גרעסטע שטאט איז ווין, מיט א באפעלקערונג העכער פון 1.7 מיליאן. עסטרייך איז איינע פון די רייכסטע לענדער אין דער וועלט, מיט א ברוטא אינלענדישן פראדוקט א מענטש פון $52,216 (געשאצט 2014). דאס לאנד האט א הויכן לעבן סטאנדארט. עסטרייך איז א מיטגליד פון די פאראייניגטע פעלקער זייט 1955, פונעם אייראפעישן פארבאנד זייט 1995, און האט אדאפטירט די אייראפעאישע וואלוטע, די איירא, אין 1999.
עסטרייך געהערט צו דער שענגען זאנע. אזוי אויך געהערן אלע שכנותדיקע לענדער, קומט אויס אז ביי די גרענעצן פון עסטרייך עקסזיסטירט נישט קיין קאנטראל.
אין יאר 788 האט קארל דער גרויסער איינגענומען דעם שטח וואס איז היינט עסטרייך. דעם נאמען עסטרייך טרעפט מען צום ערשטן מאל אין 996, געשריבן "Ostarrîchi". אין 1156 איז עסטרייך געווארן א הערצאגשאפט. נאכן טויט פון פרידריך דער צווייטער אין 1246, האט אטאקאר דער צווייטער פון בעהמען באקומען הערשאפט איבער די הערצאגשאפטן פון עסטרייך, סטיריע און קארינטיע. אין 1278 האט אים געזיגט רודאלף וואן האפסבורג. פון דעמאלסט אן ביז דער ערשטער וועלט-מלחמה איז עסטרייך געבליבן אין די הענט פון דער האפסבורג דינאסטיע.
אין 1908 האט עסטרייך אנעקסירט באסניע און הערצעגאווינע. ווען דער ארציהערצאג פראנץ פערדינאנד איז דערהרגעט געווארן אין סאראיעווא אין 1914 דורך א באסנישן סערב, איז דאס געווען א תירוץ פאר עסטרייך־אונגארן פארן עסטרייכער קייסער צו פראקלאמירן מלחמה קעגן סערביע, און דורך דעם האט אויסגעבראכן די ערשטע וועלט-מלחמה, וואס ביי איר סוף איז די עסטרייך־אונגארישע אימפעריע צעטיילט געווארן. מער ווי איין מיליאן עסטרייך־אונגארישע זעלנער זענען אומגעקומען ביי דער ערשטער וועלט-מלחמה.
נאך א רעפערענדום אין 1994 איז עסטרייך געווארן א מיטגליד אינעם אייראפעישן פארבאנד דעם 1טן יאנואר 1995.
דער עסטרייכישער פארלאמענט געפינט זיך אין וויען, די גרעסטע שטאט און הויפטשטאט פון לאנד. עסטרייך איז געווארן א פעדעראלע, פארלאמענטארע, דעמאקראטישע רעפובליק דורך דער פעדעראלע קאנסטיטוציע פון 1920. די פאליטישע סיסטעם פון דער צווייטער רעפובליק מיט ניין שטאטן איז באזירט אויף דער קאנסטיטוציע פון 1920 און 1929, וואס איז ווידערמאל איינגעפירט געווארן דעם 1טן מיי 1945.
אדמיניסראטיווע אפטיילונגען.
עסטרייך איז א פעדעראלע רעפובליק, וואס איז צוטיילט אין ניין לענדער (). די שטאטן זענען צעטיילט אין באצירקן () און סטאטואר-שטעט (). דיסטריקטן זענען צעטיילט ווייטער אין געמיינדעס (מוניציפאליטעטן) (). Statutory Cities have the competencies otherwise granted to both districts and municipalities. די לענדער זענען נישט סתם אדמיניסטראטיווע אפטיילונגען נאר זיי האבן some legislative authority distinct פון דער פעדעראלער רעגירונג, צו ביישפיל אין ענינים פון קולטור, social care, יוגנט און נאטור שיצן, hunting, בויען, and zoning ordinances. מען שמועסט היינט צי ס'איז כדאי פאר א קליין לאנד צו האבן צען פארלאמענטן.
דאס לאנד עסטרייך איז מערסטנס בערגיק אזוי ווי א גרויסער טייל פונעם לאנד ליגט אין די אלפן. פונעם גאנצן שטח פון עסטרייך (84,000 קוואדראט ק"מ) נאר 32% געפינט זיך נידעריגער פון 500 מעטער.
עסטרייך ליגט צווישן גארטל ליניעס 46º און 49º צפון, און צווישן די מערידיאנען 9º און 18º מזרח.
62% פונעם לאנד געהערט צו די מזרח אלפן. דער העכסטער בארג אין עסטרייך איז גרויסגלאקנער (3,798 מעטער).
דער עסטרייכער פארלאמענט איז פלאצירט אין וויען, דעם לאנד'ס גרעסטע שטאט און הויפטשטאט. עסטרייך איז געווארן א פעדעראלע, פארלאמענטארישע, דעמאקראטישע רעפובליק מיט דער קאנסטיטוציע פון 1920, וואס איז אריינגעפירט געווארן ווידעראמאל דעם 1טן מיי 1948.
דער ראש־מלוכה איז דער פֿעדעראלער פרעזידענט ("Bundespräsident בונדעספרעזידענט") וואס ווערט געוויקלט גראד דורך דער באפעלקערונג.
עסטרייך איז דאס צוועלפטע רייכסטע לאנד לויטן ברוטא אינלענדישן פראדוקט א מענטש, האט א גוט־אנטוויקלט סאציאל-מארק עקאנאמיע און א הויכן לעבן-סטאנדארט. ביז די 1980ער יארן זענען געווען א סך פון די אינדוסטריע-פירמעס נאציאנאליזירט, אבער אין די לעצטיקע יאר איז אדורך א פריוואטיזאציע ביז די פראפארציע פון פירמעס וואס געהערן צו דער מדינה איז ענלעך צו אנדערע אייראפעאישע עקאנאמיעס. אינטערנאציאנאלער טוריזם איז אויך א וויכטיקער טייל פון דער נאציאנאלער עקאנאמיע.
היסטאריש איז דער גרעסטער האנדל שותף פון עסטרייך געווען דייטשלאנד אבער זיינעדיק א מיטגליד אין אייראפעאישן פארבאנד האט זיך אנטוויקלט פארבינדונגען מיט אנדערע אייראפעאישע מארקן, און עסטרייך איז געווארן ווייניקער אפהענגיק אויף דייטשלאנד.
טוריזם ברענגט אריין 9% פונעם ברוטא אינלענדישן פראדוקט פון עסטרייך. אין 2007 האט טוריזם אריינגעברענגט US$ 18.9 ביליאן, דאס 9טע מערסטע אין דער וועלט.
ענערגיע.
אין 1972 האט עסטרייך אנגעהויבן בויען א קערנדיקע קראפט עלעקטריע גענערירן סטאנציע ביי צווענטנדארף אויפן דוניי מיטן איינשטימיגן באשלוס פון פארלאמענט. אבער אין 1978 האט מען געוויילט אין א רעפערענדום 49.5% פאר קערנדיקער קראפט און 50.5% דערקעגן, נאכדעם האט פארלאמענט באשלאסן נישט צו גענערירן עלעקטריע פון דער סטאנציע וואס מ'האט ערשט געענדיקט.
העלפט פון עסטרייכ׳ס עלעקטריע ווערט געשאפן דורך וואסערקראפֿט.
די באפעלקערונג פון עסטרייך איז געשיצט געווארן אין יולי 2015 צו 8,623,073.] די באפעלקערונג פון דער הויפטשטאט ווין איז מער ווי 1.8 מיליאן.
ווין איז אוודאי די גרעסטע שטאט אין עסטרייך. נאכדעם קומען גראץ, מיט 265,778 איינוואוינער, לינץ (191,501), זאלצבורג (145,871), און אינסברוק (122,458). אלע אנדערע שטעט האבן ווייניגער ווי 100,000 איינוואוינער.
אין 2010 האט עסטרייך געהאט 1.27 מיליאן באוואוינער וואס זענען געבוירן אין אויסלאנד, וואס איז 15.2% פון דער גארער באפעלקערונג. פון זיי, זענען 764,000 (9.1%) געבוירן ת אינדרויסן פונעם אייראפעישן פארבאנד און 512,000 (6.1%) זענען געבוירן געווארן אין אן אנדער א״פֿ מיטגליד שטאט.
דייטש איז די אפיציעלע שפראך פון עסטרייך און, לויטן 2001 צענזוס, ווערט גערעדט דורך 88.6% פון דער באפעלקערונג ווי מוטערשפראך — נאכהער קומט טערקיש (2.3%), באסניש (2.2%), סערביש (1.9%), ענגליש (0.7%), אונגאריש (0.5%), קראאטיש (0.4%), פויליש (0.4%), אלבאניש (0.3%), סלאוועניש (0.3%), טשעכיש (0.2%), אראביש (0.2%) און רומעניש (0.2%).
היסטאריש האט עסטרייך שיין בייגעשטייערט צו פארשידענע סארטן קונסט, ספעציעל מוזיק. אין עסטרייך זענען געבוירן געווארן די בארימטע קאמפאזיטארן יאזעף היידן, מיכאל היידן, פראנץ ליסט, פראנץ שובערט, אנטאן ברוקנער און יאהאן שטרויס דער פאטער און יאהאן שטראוס דער זון. אין זאלצבורג, דעמאלסט אן אומאפהענגיקער פרינציפאליטעט אבער הײַנט א טייל פון עסטרייך, איז געבוירן געווארן וואלפגאנג אמאדעוס מאצארט.
וועסט ווירדזשיניע איז פלאצירט דרום אין די פאראייניגטע שטאטן און איז דער צענטער שטאַט פון די 50 שטאטן אין אמעריקע. איר הויפטשטאט איז טשארלסטאן. די ארומיגע שטאטן זענן פענסילוועניע צו צפון, אהאיא צו צפון און מערב, קענטאקי צו מערב, מארילאנד צו צפון און מזרח, און ווירדזשיניע צו מזרח און דרום.
די אהייא און פאטאמאק טייכן זענען א טייל פון אירע גרענעצן.
די באפעלקערונג פונעם שטאַט לויטן 2020 צענזוס איז 1,793,716
שטאטשאפט.
וועסט ווירדזשיניע איז געווארן א שטאט אין 1863.
וועסט ווירדזשיניע איז אמאל געווען א טייל פון ווירדזשיניע. ביים אנהייב פונעם אמעריקאנער ברידערקריג, האט ווירדזשיניע מיט אנדערע דרומדיגע שטאטן ארויסגעטרעטן פון די פאראייניקטע שטאטן. די איינוואוינער פון דעם מערבדיגן טייל פונעם שטאט האבן געשפירט אז זיי האבן נישט קיין השפעה אין די ענינים וואס ווערן געפירט אינעם שטאט, בפרט דעם באשלוס ארויסצוטרעטן. זיי האבן דעמאלסט ארויסגעטרעטן פון ווירדזשיניע צו שאפן אן אייגענעם שטאט, וועסט ווירדזשיניע, אין די פאראייניגטע שטאטן. נאך דער מלחמה זענען די פאראייניגטע שטאטן צוריק צוזאמען, אבער וועסט ווירדזשיניע האט נישט צוריקגעקערט צו ווירדזשיניע.
וועסט ווירדזשיניע ווערט אפט גערופן דער "באַרג שטאַט" ווייל זי איז אינגאנצן אין דער אפאלאשיען בארגן קייט, און ס'זענען דא פילע בערגלעך און בערג דורכאויס דעם שטאט. דער העכסטער איז ספרוס 4863 פיס (1482 מעטער) איבערן ים־פלאך.
ווערמאנט איז איינער פון די פופציג שטאטן פון די פאראייניגטע שטאטן, ער איז אינעם חלק פון ניו ענגלאנד, זיין הויפט שטאט איז מאנטפעליער.
די באפעלקערונג פונעם שטאַט לויטן 2020 צענזוס איז 643,077
די צוויי סענאטארן פון ווערמאנט זענען פאטריק ליהי און בערני סאנדערס.
טעקסאַס (, "טעקסעס"; שפאניש: "Tejas", "טעכאַס") איז איינער פון די פופציג שטאטן פון די פאראייניגטע שטאטן, אין דרום-מערב, וואס ווערט אנגערופן וועסט-סאוט-סענטראל. זיין הויפטשטאט איז אסטין.
די גרעסטע שטעט אין טעקסאס זענען היוסטן, סאן אנטאניא און דאלאס.
דער פריערדיגער פרעזידענט פון די פאראייניגטע שטאטן דזשארזש וואלקער בוש איז דארט געווען גובערנאטאר, ער האט צוויי מאל געוואונען די וואלן דארט.
די באפעלקערונג פונעם שטאַט לויטן 2020 צענזוס איז 29,145,505
די גרעסטע שטעט אין טעקסאס זענען היוסטן, סאן אנטאניא, דאלאס און אסטין (די הויפטשטאט).
טעקסאס קולטור איז א צונויפמישונג פון צפון־אמעריקאנישע קולטור, שפאנישע קולטור און מעקסיקאנישע קולטור.
דער פאפולערסטער ספארט איז פוסבאל. אויך שטארק פאפולער זענען אויטאספארט און פערד געיעג.
יוטאַ (ענגליש: "Utah") איז א שטאַט אין די פאראייניגטע שטאטן. ער איז געווארן דער 45סטער שטאט אריינצוקומען אין דעם פאריין דעם 4טן יאנואר, 1896. יוטא איז דער 13טער גרעסטער און דער 34סטער מערסט באפעלקערטער שטאט. די הויפטשטאט איז סאלט לייק סיטי.
די באפעלקערונג פונעם שטאַט לויטן 2020 צענזוס איז 3,271,616
לואיזיענע איז איינע פון די פופציג פון די פאראייניגטע שטאטן, זי איז פלאצירט אין דרום-מערב אמעריקע וואס ווערט אנגערופן וועסט-סאוט-סענטראל, איהר הויפט שטאט איז בעטן רוזש, און די גרעסטע שטאט איז ניו ארלינס.
די באפעלקערונג פונעם שטאַט לויטן 2020 צענזוס איז 4,657,757
מאנטענע איז א שטאַט אין די מערבדיגע פאראייניגטע שטאטן. איר הויפטשטאט איז העלענע.
מאנטענע איז דער 4טער גרעסטער שטאט לויט שטח און דער 44סטער מערסט באפעלקערטער שטאט פון די 50 שטאטן פון די פאראייניקטע שטאטן פון אמעריקע. דער מערבדיקער דריטער טייל פונעם שטאט האט עטלעכע בארג-קייטן.
די באפעלקערונג פונעם שטאַט לויטן 2020 צענזוס איז 1,084,225
דער נאמען "מאנטענע" נעמט זיך פון שפאניש "montaña" "מאנטאַניאַ" (בארג).
מיזורי איז איינע פון די פופציג שטאטן פון די פאראייניקטע שטאטן פון אמעריקע. עס געפינט זיך אין חלק פון צפון-מעריב וואס הייסט וועסט-נורד-סענטראל. איהר הויפט שטאט איז דזשעפערסאן סיטי.
די באפעלקערונג פונעם שטאַט לויטן 2020 צענזוס איז 6,154,913
הערי ס. טרומאן די 33'טער אמעריקאנער פרעזידענט, פון די פאראיינגיטע שטאטן קומט פון דארט.
מינעסאטע איז איינע פון די פופציג שטאטן פון די פאראייניקטע שטאטן פון אמעריקע, און איז געווארן דער 32סטן שטאַט דעם 11טן מיי 1858. זי געפינט זיך אין חלק פון צפון-מעריב וואס הייסט וועסט נארד סענטראל. איר הויפטשטאט איז סאן פאל.
מינעסאטע איז דער 12טער גרעסטער שטאט לויט שטח און 21סטער מערסט באפעלקערטער שטאט.
די באפעלקערונג פונעם שטאַט לויטן 2020 צענזוס איז 5,706,494
מיסיסיפי איז איינער פון די דרומדיקע שטאטן פון די פאראייניקטע שטאטן פון אמעריקע.
די באפעלקערונג פונעם שטאַט לויטן 2020 צענזוס איז 2,961,279
פּאָרטוגאַל (פארטוגעזיש: "Portugal"), אפיציעל די פארטוגעזישע רעפובליק (), איז אַ דעמאָקראַטישע רעפּובליק אויפן איבערישן האלבאינזל אין דרום-מערב אײראָפּע. ער איז דאס מערסט מערבדיקע לאנד פון דער יבשה פון אייראפע. דאט לאנד איז אַרומגענומען מיט דעם לאַנד שפאַניע אויף די צפון און מזרח זייטן, און מיטן אַטלאַנטישן אָקעאַן בײ די מערב און דרום זייטן. צוויי אטלאנטישע ארכיפעלאגן, אזארן און מאדירא, זענען אויך א טייל פון פארטוגאל. דער גרענעץ צווישן פארטוגאל און שפאניע איז לאנג 1,214 ק״מ, דער לענגסטער גרענעץ אינעם אייראפעאישן פארבאנד.
דאס לאנד אינערהאלב די גרענעצן פון היינטיקן פארטוגאל איז געווען באזעצט כסדר זייט פרעהיסטארישע צייטן. קודם די קעלטן און די רוימער, דערנאך די וויזיגאטישע און סוועבישע גערמאנישע פעלקער, וואס אויך זיי זענען געווארן אינוואדירט דורך די מורן. די דאזיקע מוסולמענישע פעלקער זענען ענדלעך געווארן פארטריבן בשעת דער קריסטלעכער "רעקאנקוויסטא" פונעם איבערישן האלבאינזל.
אין יאר 838 איז געגרינדעט געווארן די ערשטע גראפנשאפט פון פארטוגאל. אין יאר 1139 האט מען פראקלאמירט אלפאנסא הענריקעס דעם ערשטן מלך פונעם קעניגרייך פון פארטוגאל. אין די 15ט־ און 16ט־יארהונדערטער האט פארטוגאל פיאנערט דעם אנטדעקונג-אלטער און האט פארברייטערט מערבדיקן איינפלוס און געגרינדעט די ערשטע גלאבאלע אימפעריע, און איז אזוי געווארן איינע פון דער וועלט׳ס הויפט עקאנאמישע, פאליטישע און מיליטערישע קראפטן.
אין 1755 האט אן ערדציטערניש פארניכטעט ליסבאן. ביי די נאפאלעאנישע מלחמות איז פארטוגאל געווארן אקופירט, אין 1822 האט בראזיל פראקלאמירט זיין אומאפהענגיקייט פון פארטוגאל און פון 1828 ביז 1828 האט געפירט די פארטוגעזישע ברידער־קריג. נאכאלץ איז פארטוגאל געבליבן שטארק אפגעשוואכט און מער נישט געווען קיין וועלט מאכט.
די רוימער האבן אינוואדירט דעם איבערישן האלבאינזל ערשט אין יאר 219 פאר דער ציווילער רעכענונג. אין די לעצטע טעג פון יוליוס קייסער האט מען אנעקסירט כמעט דעם גאנצן האלבאינזל צו דער רוימישער רעפובליק. די קארטגינער, די קעגנער פון רוים ביי די פונישע מלחמות זענען געווארן אוועקגעטריבן פון זייערע בארטן־קאלאניעס.
אין אנהייב פונעם 5טן יארהונדערט האבן גערמאנישע שבטים אינוואדירט דעם איבערישן האלבאינזל און דארט האבן זיי אויפגעשטעלט זייער קעניגרייך.
אין יאר 711 האבן די מורן אינוואדירט דעם איבערישן האלבאינזל וואס איז דעמאלסט געווארן א טייל פונעם אומאיאדישן כאליפאט, און איז געבליבן אונטער די מוסולמענער ביז 1249. די אומאיאדן האבן באזיגט די וויזיגאטן און האבן זיך פארשפרייט איבערן האלבאינזל. אין יאר 750 איז דער אומאיאדישער כאליפאט איינגעפאלן און דער האלבאינזל איז געבליבן אין דעם עמיראט פון קארדאבע.
אין 1910 איז פארטוגאל געווארן א רעפובליק. אין 1926 האט די מיליטער איבערגענומען די רעגירונג און פון דעמאלסט האט געהערשט אין פארטוגאל א פאשיסטישע רעגירונג ביז 1974, ווען א לינקע מיליטערישע רעוואלוציע האט איבערגעקערט די רעגירונג און געפירט דאס לאנד צו ווערן א דעמאקראטיע.
אין 1975 האט פארטוגאל באפרייט זיינע קאלאניעס: מאזאמביק, אנגאלא, גינע-ביסאו, די קאפווערדישע אינזלען און סאא טאמע און פרינסיפע.
פארטוגאל איז אריין אינעם אייראפעישן פארבאנד אין 1986.
די טעריטאריע פון פארטוגאל שליסט איין א שטח אינעם איבערישן האלבאינזל און צוויי ארכיפעלאגן אינעם אטלאנטישן אקעאן: די ארכיפעלאגן פון מאדירא און די אזארן. פארטוגאל ליגט צווישן די גארטל־ליניעס 32º און 43ºN, און די מערידיאנען 32º און 6ºW.
קאנטינענטאלער פארטוגאל ווערט צעשפאלטן דורך זיין הויפט טייך, דער טאגוס, וואס פליסט פון שפאניע און לאזט אויס זיין וואסער אין דער טאגוס לעפצונג, אין ליסאבאן, און פון דארטן אין אטלאנטישן אקעאן אריין. דער צפון טייל פון לאנד איז בערגיק אבער אינעם דרום טייל געפינען זיך פלוינען.
דער העכסער שפיץ אין פארטוגאל איז בארג פיקא אויפן אינזל פיקא אין די אזארן. דער בארג איז אן אוראלטער וואולקאן, הויך 2,351 מעטער.
רוב טיילן פון פארטוגאל האבן א מיטללענדישן קלימאט. פארטוגאל איז פון די ווארעמסטע לענדער אין אייראפע. אין ווינטער פאלט שניי אין די צפון און צענטראלע געגנטן פון לאנד.
פארטוגאל באקומט צווישן 2500 און 3200 שעה'ן זון א יאר.
רעגירונג און אדמיניסטראציע.
פארטוגאל איז א דעמאקראטישע רעפובליק זייט דער קאנסטיטוציע פון 1976 מיט זיין הויפטשטאט אין ליסבאן, די גרעסטע שטאט. די קאנסטיטוציע טיילט די קראפטן צווישן פיר קערפער: דער פרעזידענט פון דער רעפובליק, די רעגירונג, די פארזאמלונג פון דער רעפובליק און די געריכטן.
דער פרעזידענט, וואס איז דער עקסעקוטיוו, ווערט געוויילט אויף א קאדענץ פון פינעף יאר; דער היינטיקער פרעזידענט איז מארסעלא רעבעלא דע סאזאַ.
די פארזאמלונג פון דער רעפובליק איז א פארלאמענט פון איין קאמער מיט 230 דעפוטאטן וואס מען וויילט פאר א קאדענץ פון פיר יאר.
די רעגירונג באשטייט פונעם פרעמיער מיניסטער (היינט אנטאניא קאסטאַ) און מיניסטארן און שטאַט־סעקרעטארן.
מער ווי העלפֿט פֿון דער באַפֿעלקערונג איז באַשעפֿטיקט מיט לאַנדװירטשאַפֿט. מען װאַקסט תבואה, גרינסן, פֿרוכט (מערסטנס ווײנשטאקן פֿאַר װײן און ראזשינקעס), איילבירט ביימער און קארק ביימער. אויך פאמידארן, גערשטן, ניס, קארשן, עסבארע שוועמלעך, עופות און רינדערפלייש.
די הױפט צוויגן פון אינדוסטריע זענען סארדינען, ראזשינקעס און אייבירט בוימל. פארטוגאל האט רעסורסן פֿון קויל, אייזן, קופער, טונגסטן און צין.
אין 1986 איז פארטוגאל געװארן א מיטגליד אינעם אייראפעישן פארבאנד, און אין 1999 האט ער אויפגענונעמן דעם איירא (€) אנשטאט דעם פארטוגעזישן עסקודא. די צענטראלבאנק פון פארטוגאל איז באנקא דע פארטוגאל, וואס געהערט צו דער אייראפע־סיסטעם פון צענטראלבענק.
פארטוגאל איז דער וועלט׳ס פירנדיקער פראדוצירער פון פראפן. אויך פראדוצירט ער קופער, צין, טונגסטן און אוראניום.
פארטוגאל האט א שטארקע טראדיציע אינעם פישעריי סעקטאר און איז פון די לענדער מיטן גרעסטן פארניץ פון פיש פאר א מענטש.
פארטוגאל איז פון די צוואנציק מערס באזוכטע לענדער אין דער וועלט, מיט א דורכשניט פון 13 מיליאן אויסלענדישע טוריסטן א יאר. די הויפט טוריסט־צילן זענען, ליסבאן, אלגארוו, מאדירא און פארטא.
פארטוגאל האט א נאציאנאלע באן־סיסטעם וואס ציט זיך דורכן גאנצן לאנד און אויך אין שפאניע אריין.
קאנטינענטאלישער פארטוגאל האט פיר אינטערנאציאנאלע פליפארטן לעבן די שטעט ליסבאן, פארטא, פארא און בעזשא.
פארטוגאל האט היבשע רעסורסן פון ווינט און טייך קראפט, וואס זענען די צוויי מערסט קאסטן-עפעקטיווע באנייבאר קוואלן. אין 2008 האט פארטוגאל פראדוצירט 43% פון זיין באניץ פון עלעקריע.
לויטן צענזוס פון 2011 האט פארטוגאל געהאט א באפעלקערונג פון 10,562,178 (פון זיי 48% זכרים און 52% נקיבות). נאכדעם וואס פארטוגאל האט פארטריבן די מורן און די יידן איז דאס לאנד געבליבן מיט איין רעליגיע (קאטאליציזם) און איין שפראך (פארטוגעזיש).
טראצדעם זענען געבליבן טייל יידן אין פארטוגאל על תנאי פון זיך שמד׳ן און עטלעכע האבן ווייטער געהיטן יידישקייט אויף א געהיימען אופן, למשל די יידן פון בעלמאנטע, וואס פירן זיך היינט אפנטלעך יידיש.
די פארטוגעזער זענען אן איבערישע עטנישע גרופע.
יידן אין פארטוגאל.
די ערשטע ידיעות וועגן יידן אין פארטוגאל זענען פונעם 12טן יארהונטדערט ווען שוין דעמאלסט האבן די שטעט ליסבאן, בעזשא און סאנטארע געהאט יידישע פערטלן. אין 1492, בשעת דעם גירוש פון די יידן פון שפאניע, האט מען דערלויבט 150,000 יידן פון שפאניע זיך צו באזעצן אין פארטוגאל נאכן צאלן א היבשן אפצאל צו דער רעגירונג. אין 1521 האט אנגעהויבן פועל׳ן אין פארטוגאל די פארטוגעזישע אינקוויזיציע. אפיציעל זענען נישט געבליבן נאכהער קיין יידן אין פארטוגאל, אבער א סך האבן געלעבט ווי אנוסים און האבן געהיטן יידישקייט געהיימלעך. א סך פון די האנוסים אין פארטוגאל האבן עמיגרירט קיין מאראקא, סאלאניקי, אמסטערדאם, בראזיל און אין דער אטאמאנישער אימפעריע, וואו זיי האבן געלעבט אפנטלעך ווי יידן.
צוויישן די פארטוגעזישע אנוסים ווערן גערעכנט דער מאטעמאטיקער פעדרא נונעז און דער דאקטער גארסיע ד׳ארטע.
אין ערשטן יארצענדלינג פונעם 21סטן יארהונדערט זענען געווען אין פארטוגאל 750 יידן, מערסטנס אין ליסבאן.
פארטוגאל האט אנטוויקלט זיין אייגענע קולטור וואס איז אבער געווארן באאיינפלוסט דורך די פארשידענע ציוויליזאציעס וואס זענען אדורך דעם מיטלענדישן ים און דעם אייראפעאישן קאנטינענט.
צווישן די נייע קולטורעלע אנשטאלטן זענען דער בעלעם קולטורעלער צענטער אין ליסבאן און די סעראלוועס פונדאציע און קאסא דא מוסיקא אין פארטא.
פארטוגאל איז די היים פון פופצן אונעקסא וועלט ירושה ערטער, דער אכטער אין אייראפע און 17טער אין דער וועלט.
ארכיטעקטור.
דער טראדיציאנעלער ארכיטעקטור האט דעם מאנועלין סטיל וואס שטאמט פון די ערשטע יארצענדלינגען פונעם 16טן יארהונדערט. א טיפישער ביישפיל פון דעם ארכיטעקטור איז דער בעלעם טורעם.
פארטוגעזישע ליטעראטור איז פון די ערשטע מערבדיקע ליטעראטורן. איינער פון די ערשטע דראמאטורגן איז געווען זשיל וויסענטי (1465-153). דער דיכטער לואיז וואז די קאמויס (1524-1580) האט געשריבן די עפישע פאעסיע Os Lusíadas (די לוסיאדן). זשאזע סאראמאגא האט באקומען דעם נאבעל פריז פאר ליטעראטור אין 1998.
פוטבאל איז דער פאפולערסטער ספארט אין פארטוגאל.
מישיגן איז איינע פון די פופציג מדינות פון די פאראייניגטע שטאטן, זי איז א חלק פון צפון-מזרח, וואס ווערט גערופן איסט נארד, איר הויפט שטאט איז לאנסינג.
די גרעסטע שטעט אין מישיגן זענען דעטרויט, גראנד רעפידס, סטרלינג הייטס, ען ארבאר, לאנסינג און קאלאמאזו.
די באפעלקערונג פונעם שטאַט לויטן 2020 צענזוס איז 10,077,331
מעין איז איינער פון די פופציג שטאטן אין די פאראייניגטע שטאטן. ער איז א חלק פון דעם ניו ענגלאנד ראיאן. זיין הויפטשטאט איז אויגאסטא.
די באפעלקערונג פונעם שטאַט לויטן 2020 צענזוס איז 1,362,359
די קאָמאָנוועלט פון מאַסאַטשוסעטס (ענגליש: "Commonwealth of Massachusetts") איז איינער פון די פופציג שטאטן פון די פאראייניגטע שטאטן. ער איז אין דעם חלק פון ניי ענגלאנד אין צפון-מזרח פון די פאראייניגטע שטאטן.
זיין הויפטשטאט איז באסטאן; די שטאט באסטאן איז איינע פון די גרעסטע שטעט אין אמעריקע.
די שטאַט'ס הויפטשטאָט און גרעסטע שטאָט אין מאסאטשוסעטס איז באסטאן. אנדערע שטעט מיט א באפעלקערונג איבער 100,000 שליסן איין וואוסטער, ספרינגפילד, לאוועל און קעמברידזש.
די באפעלקערונג פונעם שטאַט לויטן 2020 צענזוס איז 7,029,917.
מאסאטשוסעסט איז באקאנט אין די לעצטע יארן אין גאנץ אמעריקע צוליב דעם וואס זיין סענעטאר, זשאן קערי, איז געלאפן פאר פרעזידענט קעגן פרעזידענט דזשארזש וואלקער בוש אין יאר 2004, און האט פארלוירן די וואלן.
צפון דעקאטע () איז איינע פון די פופציג שטאטן פון די פאראייניקטע שטאטן פון אמעריקע. עס געפינט זיך אין חלק פון צפון-מערב וואס הייסט וועסט-נורד-סענטראל. זיין הויפטשטאט איז ביסמארק.
צפון דעקאטע איז געווארן איינער פון די פאראייניקטע שטאטן דעם 2טן נאוועמבער 1889. דער מיזורי טייך פליסט דורך דער מערב זייט פונעם שטאַט.
צפון דעקאטע גרענעצט די קאנאדישע פראווינצן מאניטאבא און סאסקאטשעוואן צו צפון, מינעסאטע צו מזרח, דרום דעקאטע צו דרום און מאנטענע צו מערב.
דער שטאַט איז דער גרעסטער פראדוצירער אין די פאראייניגטע שטאטן פון א סך תבואה, כולל גערשט (36% פון פֿ"ש געראט), האבער (17%) און ווייץ (15%).
דער שטאַט ניו המעפשער איז איינע פון די פופציג מדינות פון די פאראייניגטע שטאטן. ער איז אין דעם חלק פון ניו אינגלענד, זיין הויפטשטאָט איז קאנקארד.
די באפעלקערונג פונעם שטאַט לויטן 2020 צענזוס איז 1,377,529.
ניו מעקסיקא איז איינע פון די פופציג פון די פאראייניגטע שטאטן, זי געפינט זיך אין די ראקי בערג געגנט. זיין הויפטשטאט איז סאנטע פע.
עס געפינט זיך אין אים, איינע פון די אינטערעסאנטסטע טוריסטן פלעצער פון די פאראייניגטע שטאטן, דער קאלסבאד הייל, דאס ווערט פארעכנט ווי דער גרעסטער הייל אין דער וועלט. עס איז איבאראל באוואוסט מיט זיינע אייז טראפן וואס הענגן אראפ, זיי פארמירן הערליך שיינע פארעמס און אלע פארבן וואס נאר מעגליך.
דער הייל איז געמאכט שטאקן אויף שטאקן. מען האט אריינגעבויט אין איהר ספעציעלע שיינע זאלן, צימערן און פילצאליגע אונטערעדרדישע דורכגאנגען, ספעציעל איז באוואסט "דער גרויסער שטוב". אויך איז דא אינעם הייל אסאך ריזיגע וואסערן און טייכן וואס מען קען זיי דורכגיין בלויז מיט שיפען. די וועגן פון איין שטאק צום צווייטן קען זיין אסאך מאל וואס מען מוז זיך דראפענען בלויז דורך שטריק.
נעבראסקא איז איינע פון די פופציג שטאטן פון די פאראייניקטע שטאטן פון אמעריקע. עס געפינט זיך אין חלק פון צפון-מעריב וואס הייסט וועסט נארד צענטראל. זיין הויפטשטאט איז לינקלען.
די ביורא פון עקאנאמישן אנאליז האט גערעכענט דעם ברוטא שטאַט פראדוקט פון נעבראסקא אין 2010 צו זיין $89.8 ביליאן. נעבראסקא האט א גרויסן לאנדווירטשאפט סעקטאר, און איז א גרויסער פראדוצירער פון רינדער פלייש, חזיר פלייש, קוקורוזע (טערקישער ווייץ), סויע באנדלעך און זארגעהירזש. אנדערע וויכטיקע סעקטארן שליסן איין פראכט טראנספארט, פאבריקאציע, טעלעקאמוניקאציע, אינפארמאציע טעכנאלאגיע און פארזיכערונג.
דרום דעקאטע איז איינער פון די פופציג שטאטן פון די פאראייניקטע שטאטן פון אמעריקע. זי געפינט זיך אין חלק פון צפון-מערב וואס הייסט וועסט-נארד-צענטראל. איר הויפט שטאט איז ביסמארק.
איינער פון די מערסט באוואוסטע ערטער אין דרום דעקאטע איז דער נאציאנאלער אנדענק-מאנומענט אויף בארג ראשמאר.
די באפעלקערונג לויטן 2020 צענזוס איז 886,667
דרום קאראליינע () איז א שטאַט אין דרום-מזרח פון די פאראייניגטע שטאטן. איר הויפטשטאט און גרעסטע שטאט איז קאלומביע. די באפעלקערונג פונעם שטאַט לויטן 2020 צענזוס איז 5,118,425 מענטשן, דעם 24סטער ראנג אין די פאראייניגטע שטאטן. דער לאנד שטח פונעם שטאַט איז פֿאַרהעלטנמעסיק קליין, דער 40סטער גרעסטער.
אנדערע וויכטיגע שטעט דרום קאראליינע זענען טשארלסטאן, גרינוויל, ספארטאבורג, אנדערסאן, סאמטער און פֿלארענס.
צוליב איר נאטירלעכער שיינקייט, קומען אינעם שטאַט אסאך טוריסטן, ספעציעל צו מירטל פלאזשע, טשארלסטאן און הילטאן העד אינזל.
דרום קאראליינע איז געווארן א שטאַט אין 1788. די עקאנאמיע איז געווען באזירט אויף לאנדווירטשאפט, באוואוסט פאר באוול, רייז, אינדעך, און טאביק. נאכן אמעריקאנער ברידערקריג, האט דער שטאט פארלוירן אסאך פון זיין פאליטישע און עקאנאמישע קראַפֿט. אנטקעגן דעם סוף פונעם 20סטן יארהונדערט, האט דער שטאט אנגעהויבן פארשטארקן זיין עקאנאמיע און פארמערן זיין באפעלקערונג. די הויפט אינדוסטריעס היינט זענען טוריזם, טעקסטיל און פאבריקאציע. דרום קאראליינע האט די צווייטע גרעסטע צאָל ארבעטערס באשעפטיגט דורך אינטערנאציאלע פירמעס (לויט דער קאפצאל) אין די פאראייניגטע שטאטן.
דרום קאראליינע איז באגרענעצט צו צפון מיט צפון קאראליינע, צו דרום און מערב מיט זשארזשיע, אריבער דעם סאוואנע טייך, און צו מזרח איז דער אטלאנטישער אקעאן.
פענסילוועניע איז א שטאט אין די מיטל אטלאנטיק ראיאן פון די פאראייניקטע שטאטן פון אמעריקע.
די באפעלקערונג פונעם שטאַט לויטן 2020 צענזוס איז 13,002,700
פענסילוואניע ווערט גערופן "דער קוואקער שטאַט" ווייל ס'איז געגרינדעט פון דער קוואקער קאלאניע פון פענסילוואניע. די ערשטע קאנסטיטוציע (פון וויליאם פען) האט גאראנטירט פרייהייט פון געוויסן.
קאלאראדא () איז דער 38טער שטאט פון די 50 שטאטן. איר הויפטשטאט איז דענווער. זי איז פלאצירט אין הארץ פון די פאראייניגטע שטאטן אין געגנט פון די ראקי בערג.
די באפעלקערונג פונעם שטאַט לויטן 2020 צענזוס איז 5,773,714
קאלאראדא איז באקאנט מיט איר בערגיגער פאנאראמע. אירע הויכע בערג שפיצן וועלכע זענען אינעם ווינטער פולקאם איבערגעדעקט מיט שניי, ציען צו זיך פיל טוריזם. אמעריקאנער באטיטלען קאלאראדא אלס "די קליינע שווייץ".
קענזעס (ענגליש: "Kansas") איז איינע פון די פופציג שטאטן פון די פאראייניקטע שטאטן פון אמעריקע. עס געפינט זיך אין חלק פון צפון-מעריב וואס הייסט וועסט נארד צענטראל. זיין הויפטשטאט איז טאפעקע.
אזוי ווי אנדער שטאטן אין דעם שטח פון אמעריקע, איז קענזעס א גרויסער פראדוצירער פון ווייץ און אנדערע תבואות, און פראדוצירט א פינפטל פון גאר די ווייץ וואס וואקסט אין די פאראייניקטע שטאטן. אחוץ ווייץ פראדוצירט קענזעס גרויסע קוואנטיטען פון סארגע, זומער קארטאפל און זונרויזן, אנדערע אינדוסטריעס אין קענזעס זענען אוויאציע און קאמוניקאציעס.
קאנעטיקעט (ענגליש: "Connecticut") איז איינער פון די פופציג שטאטן פון די פאראייניגטע שטאטן. ער איז דער פינפט־גרעסטער שטאַט, זי איז א חלק פון ניו ענגלאנד, מיט ראוד איילענד צו מזרח, מאסאטשוסעטס צו צפון און ניו יארק צו מערב. זיין הויפט שטאט איז הארטפארד. קאנעטיקעט איז געווארן א שטאַט אין 1788.
די באפעלקערונג פונעם שטאַט לויטן 2020 צענזוס איז 3,605,944.
קענטאקי () איז געווען דער פופצנטער שטאט זיך אנצושליסן אין די פאראייניגטע שטאטן. זיין הויפט שטאט איז פראנקפורט.
די באפעלקערונג פונעם שטאַט לויטן 2020 צענזוס איז 4,505,836
ראוד איילענד (ענגליש: "Rhode Island") איז איינעr פון די פופציג שטאטן פון די פאראייניגטע שטאטן. זי איז אין דעם חלק וואס מען רופט אהן ניו אינגלענד, זיין הויפט שטאט איז פראווידענס.
ראוד איילענד איז דער קלענסטער שטאַט אין שטח פון פון אלע שטאטן און איז געווען פון די ארגינעלע ערשטע דרייצן שטאטן.
וואשינגטאן די סי () איז די הויפטשטאט פון די פאראייניגטע שטאטן פון אמעריקע, וואס דארטן איז פלאצירט די קאנגרעס, סענאט און ווייסע הויז. די שטאט געהערט נישט צו קיין שום שטאַט.
ארגינעל באציעט זיך עס אויפן נאמען פונעם ערשטן פרעזידענט פון די פאראייניגטע שטאטן, דזשארזש וואשינגטאן.
די הויפט באן סטאנציע אין וואשינגטאן איז יוניאן סטאנציע, וואס ווערט געניצט דורך 70,000 פאסאזשירן א טאג. זי איז די צווייטע מערסטע באשעפטיגסטע סטאנציע פון אמטראק, מיט 4.6 מיליאן פאסאזשירן א יאר.
די סי האט דריי הויפט פליפעלדער. וואשינגטאן נאציאנאלער פליפארט איז נאנט צו אונטערשטאטישן וואשינגטאן אין ארלינגטאן, ווירזשיניע. וואשינגטאן דאלעס אינטערנאציאנאלער פליפארט איז 42.3 ק"מ מערב פון דער שטאט אין פערפעקס, ווירזשיניע. באלטימאר-וואשינגטאן פליפארט איז 51 ק"מ צפון־מזרח אין מערילאנד.
די בפעלקערונג אין די הויפטשטאט בשטייט פון קרוב צו זיבן הונדערט טויזענט איינוואוינער
וואשינגטאן די סי איז די מערסט באפעלקערט אין די פאראייניגטע שטאטן מיט 11,280 מענטשן פער סקווער מייל!
די קאנגרעס פון די USA רעגירונג איז די לעגיסלאטור פון דער רעגירונג ווי די געזעצן ווערן באארבעט און דורך געפירט. ס'איז צוטיילט אויף צוויי: דאס הויז פון רעפרעזענטאנטן און די סענאטארן וואס ביידע צוזאמען פיהרען דורך געזעצן.
די בילדונג איז אין וואשינגטאן די סי
אינדיאַנע (ענגליש: "Indiana") איז דער ניינצנטער שטאַט פון די פאראייניגטע שטאטן. זי איז א חלק פון מיטל-מערב, וואס ווערט אנגערופן מידוועסט. די הויפטשטאט און די גרעסטע שטאָט איז אינדיאַנאפּאָליס. דער נאָמען אינדיאַנע באדייט "לאַנד פון די אינדיאַנער".
אין זומער תש"פ האבן זיך א גרופע חסידי'שע משפחות געצויגן צו אינדיאנע.
די באפעלקערונג לויטן 2020 צענזוס איז 6,785,528
די FBI (ענגליש: "Federal Bureau of Investigation", יידיש: "פעדערעלע ביורא פון אויספארשונגען") איז אן אמעריקאנישע ארגאניזאציע געגרינדעט אין 1908 מיטן נאמען ביורא פון אויספארשונגען (BOI), באקומען דעם נאמען FBI הערשט אין 1935. עס אפערירט אונטער דעם יוסטיץ דעפארטמענט.
מיסיע.
די מיסיע און ציל פון דער ארגאניזאציע איז צו באשיצן און באוואכן אמעריקאנער טעריטאריע פון טעראריסטן, און האלטן אן אויג אויף די קרימינאלע געזעצן צו ס'ווערט אויסגעפאלגט און איינגעהאלטן
באשיצן ציווילע רעכטן, האלטן אונטער קאנטראל די אויפירונג פון גרופעס נישט צו ווערן גענג'ס.
דער היינטיגער דירעקטאר זייט 2001 איז ראבערט מילער.
דער שרעקליכער נאכטעם פון דער ארגאניזאציע.
מאנכע אמעריקאנער פון אלע שיכטן און קרייזן, שוין אפגערעדט פון די מינאריטעטן, רעדן זיך אפ אויף די פולע אומרעכטן וואס זיי נוצן אויס אונטער זייער מאכט איינפלוס קעגן פשוט'ע אמעריקאנער בירגער, און אפטמאל איז עס אפילו טויט שטראף אורטיילן, און אפילו ווען זיי אנערקענען יא אמאל אז זיי האבן געמאכט א טעות דערקלערן זיי נישט אין אן אפענעם וועג כדי ריינצואוושן יענעם'ס נאמען, נאר קודם פאררופן זיי א גרויסע פרעס-קאנפערענץ און באזינגען יענעם, און דערנאך סעטלען זיי דעם ענין אונטער באהאלטענע אפמאכן וואס צווינגט יענעם (אין רוב פעלער) נישט ארויס צו געבן קיין שום דעטאלן, אונטערן מאנטל אז עס קען שאטן פאר דער זיכערהייט פון דעם לאנד.
פון דער צווייטער זייט מטבע זאגן די אויטאריטעטן אז עס איז אוממעגליך אנצוגיין צו באשיצן אזא גרויסע אימפעריע ווי וואס דער מערסט דעמאקראטיש לאנד שטעלט צו אן מאכן פון מאל צו מאל א טעות, און דאס ארויסגעבן די אינפארמאציע איז יצא שכרו בהפסידו אז אזוי וועלן די עכטע פארברעכער וויסן די טאקטיקן פון דער רעגירונג און וויסן וויאזוי זיך אויסצומיידן פון זיי
אבער דאס זענען ביידע מודה אז די פארגיטיגונג וואס זיי געבן פאר אומשולדיגע זענען גאר מינימאל, און די שולדיגע דערין (אויב עס איז דא מען רעדט נישט פון קיין מיסטפארשטענדענישן און דאס גלייכן) ווערן זעלטן ווען דיסציפלינירט.
די נאצינאלע זיכערהייט ארגאניזאציע אין די פאראייניגטע שטאטן פון אמעריקע איז געשטעלט אויף אויפכאפן סיגנאלן און קאמיוניקאציע קאנאלן פארדעכטיגט צו דינען אנטקעגן אמעריקע׳ס אינטערעסן. אין דעם איז אריינגערעכענט אינטערנעט פילטערונג טעלעפאן באגס און יעדע קאמוניקאציע מיטל. דאס איז א געהיימע ארגאניזאציע גלייך צו די CIA נישט וויסנדיג די בוזשעט און אגענטן די צאל. ס'איז אנגענומען אלץ דער וועלט'ס גרעסטע שפיאנאזש אגענטור. די אגענטור איז אונטער דעם פארטיידונגס דעפארטמענט.
ס'גייט ארום אזא ווערטל אז די ראשי תיבות פון די אגענטור איז N'o S'uch A'gency פרייע אפטייטש: נישטא אזא אגענטור, אדער N'ever S'ay A'nything פרייע אפטייטש: קיינמאהל נישט זאגן גארנישט, צוליב די געהיימניספולקייט וואס נעמט ארום די אגענטור אסאך יארן איז די אגענטור געווען אונטער א שלייער אז אפילו איהר עקזיסטענץ איז נישט באשטעטיגט געווארן דורך דער רעגירונג. וואס דאס ברענגט די רייץ אז אפילו היינט וואס מ'ווייסט פון איהר עקזיסטענץ שטעלט מען אויס בילדער און מ'ציילט קאר'ס פון די פארקינג לאט מ'קוקט ביל'ס און נאך כדי געוואר צו ווערן עפעס מער איינצעלהייטן איבער דער אגענטור און די וואס גייען צו ווייט אפילו צייטונגען קענען צומאל הערן פון פרעזידענט: ביז דא עד כאן אזוי ווי ס'האט שוין פאסירט עטליכע מאהל, ווי בוש ביי די USA TODAYS ארטיקל.
פארשטייט זיך אז פון די אקטיוויטעטן וואס מ'ווייסט שוין יא ציעט עס אסאך קריטיק דאס אז אלע טעלעפאן ליניעס ווערן געבאגט האט געדרייט א קאפ פאר פרעזידענט בוש און אזוי ווייטער.
ביי דער צווייטער וועלט קריג זענען אסאך קאד'ס געבראכן געווארען דורך דער אגענטור.160px
פינף אפטיילונגען זענען אונטער דעם פארטיידיקונג דעפארטמענט ווען די קאוסט גארד איז אין קריג-צייטן אונטער די פלאט, און אלעמאל אונטער די דעפארטמענט פון היימלאנד זיכערהייט, די פארטיידיקונג דעפארטמענט איז אונטער די אויטאריטעט פון דעם פארטיידיקונגס מיניסטער.
די אמעריקאנער מיליטער איז די צווייטע גרעסטע מיליטער מיט די מערסטע טרופען נאך כינע מיט 2,685,713 טרופען ווען א געשאצטע 1.4 מיליאן טרופן זענען אין אקטיווע דינסט, פרויען קענען נישט דינען אין אלע פעלד פאזיציעס.
שטערקסע מיליטער.
די אמעריקאנער מיליטער איז די שטארקסטע אויף די וועלט.
די מיליטער קען אנקומען די שנעלסטע צו א יעדע סיטואציע צוליב אירע מעגליכקייטן, און בליץ שנעל אויפבויען מיליטערישע באזעס אויב נויטיג, מיט די לופט פלאט האבענדיג א גרויסע גרופע פון: C-5 געלעקסי, C-17 גלאוב-מעסטער, C-130 הערקולעס, עראפלאנען פאר טראנספארטאציע, און די העליקאפטער סקוואד פון די מארין קארפס, אויף די נעווי עיר-קעריעיערס קאמבינירט מיט די מיליטערישע דאקטירין פון גרינגע באוועגונג מיט אן אויסגעשטעלטע 48 בריגאדע וואס איז גרייט פאר יעדען פאל. די מעגליכקייט, שנעלקייט צו רעאקציע, און די שטארקייט מיט דעם קען זיך קיין איין מיליטער פארגלייכען.
קאמאנדיר.
די קאמאנדיר און טשיף-די הויפט איז דער פרעזידענט און אונטער אים איז די דעפענס מיניסטער (שר ההגנה) א קאבינעט ראנק און ער צו די קעמפער-קריג קאמאנדירן אויסקרויזענדיג די זשאינט טשיף אף סטעף (Joint Chiefs of Staff (JCS, פון יעדע אפטיילונג וואס האט געמאכט פראבלעמען זייענדיג די ראנק צווישען מיניסטער און די קאמאנדירען ביז יאהר 1986 ווען ס'געטוישט געווארן.
ליסט פון טרופען.
441.6 ביליאן דאלער איז דער בודזשעט פאר 2006
דער F-16 איז א קלאַס פון מיליטערישע עראפלאנען וואס איז פֿאבריצירט געווארן אין אמעריקע אין 1993, און צוליב זיין דערפאלג באניצן זיך 24 לענדער מיט דעם פליגער. ישראל באניצט זיך מיט דעם אלס זייער הויפט לופט-וואפן און ביז היינט פראדוצירט מען נאך נייע F-16.
F-16 איז פון דער F קאטעגאריע ד.מ. פייטער.
יונתן ראזענבלום (געב׳ תשי״א) איז א חרדישער אמעריקאנער עסקן און שריפטשטעלער וואס פארטיידיקט די תורה, הויפט זעכליך די ליטווישע השקפה.
ער איז א בעל תשובה וואס וואוינט אין הר נוף, ירושלים מיט זיין ווייב און אכט קינדער.
זיינע ארטיקלען ערשיינען רעגלמעסיג אין זשערוסאלעם פאסט, המודיע, משפחה (מאגאזין), קאנטרי יאסי, און אויפן אינטערנעט ביי דזשאואיש ווארלד רעוויאו און קראס קארענטס בלאג.
ער איז א קאלעזש גראדואירטער און האט א דאקטאראט פון דעם אייווי ליגע יעל אוניווערסיטעט.
US ארמיי איז די גרעסטע פון די 5 אפטיילונגען און די אמעריקאנער מיליטער אויף 2004 האט עס געהאט 494,295 טרופן אקטיוו, און 342,918 אין (ARNG) די נאציאנאלע גארדס, און 204,134 (USAR) און די ארמיי רעזערוו.
די ארמיי האט אונטער זיך די ערד טרופן און אלע איהרע אפעראציעס זי ווערט אנגעפירט דורך די דעפארטמענט אף ארמי מיט א ארמיי גענעראל (מיניסטער) און שפיץ, די דעפארטמענט איז אונטער די דעפענס דעפארטמענט. ס'ווערט אנגערופען ביי אסאך די סאלדאטען
אפערירט.
ס'אפערירט 4 בריגאדעס צו די 10 דיוויזיעס, און נאך אפאהר אפגעטיילטע רעגימענטן און בריגאדעס.
פוס - אינפאנטרי
דער אמעריקאנישער פלאט (ענגליש: "United States Navy"; ראשי תיבות: "USN") איז איינער פון די 5 אפטיילונגען פון די מיליטער - איז דער פלאט פון די פאראייניגטע שטאטן, די ים טרופעס מיט אירע שיפן. ס'קאמבינירט פון 345,000 אקטיוו, 145,000 אין פלאט רעזערוו סאלדאטן, 278 שיפן אין דינסט און נאך 4,000 פליווארג.
דער אמעריקאנישער פלאט איז דער וועלט'ס גרעסטער פלאט. ער האט פרייע צוטריט איבער די וואסערן ארום דער וועלט און קען אין בליץ שנעלקייט אויפבויען פראנטן און באזעס אין פאל מ'דארף, מיטן הילף פון די מארינען.
דער אמעריקאנער לופטפלאט (ענגליש: "United States Air Force"; ראשי תיבות: "USAF") איז דער גרעסטער און סאפסיקירטער ארום דער וועלט, מיט איבער 9,000 פליווארג.
די טרופן: 352,000 אקטיוו, און 72,000 רעזערוו, 102,000 לופט נאציאנאלע גארד'ס, און 57,000 לייכט טרענירט.
דער דעפארטעמענט פונעם לופטפלאט ווערט געפירט פונעם סעקרעטאר פונעם לופטפלאט.
די אמעריקאנער מארינען זענען איינע פון די 5 אפטיילונגען פון די אמעריקאנער מיליטער, סאלדאטן: 180,000 אקטיוו, און 40,000 רעזערוו, זי דארף צושטעלן פרייע און שנעלע רעאקציע איבער די וועלט און איבער די וואסערן
זי דארף באשיצען די נעווי באזעס איבער די וועלט און צושטעלן זיכערע טעריטאריע ווי נויטיג צו דורך פערוטרופערס צו באשיצען די לאנדן אהנגרייטן לאנד פאר א קריג
דער אמעריקאנער בארטן פאַטראל איז די קלענסטע פון די פינף אפטיילונגען אין די אמעריקאנער מיליטער 39,000 מאן זענען אקטיוו, 8,100 רעזערוו, 7,000 ציווילע ארבעטער און 35,000 איינגעשריבען.
דער בארטן פאַטראל באשיצט אמעריקאנער טעריטאריע און בארטענעס שיקט הילף און רעטינג איינהייטן צו נאטירליכע קאטאסטראפן פארסירט געזעץ אין די וואסערן נישט אריינלאזענדיג שמוגלערייען ביי די פארטען און די וואסער ליניעס.
זיי האבען שיפן, שנעל-שיפן און העליקאפטערס.
וויטאמין די ("Vitamin D") איז א סטערויד הארמאן וואס העלפט די פליסונג פון קאלציום און בלוט שטראם אין קערפער. ער קען זיך ווערן געמאכט אין דער קערפער, אדער מען קען אים באקומען פון געוויסע עסנווארג.
מ'האט אויסגעפינען וויטאמין D אין די 1920ער יארן ווי א רפואה, און אויך צו פארמיידן ענגלישע קרענק. ער טוט קאנטראלירן די איינזאפונג פון קאלציום אין די ביינער און אין די געדערעם.
חוש אדער אין יידיש שפירען איז די חושים פון פילן נישט קיין געפילן. נאר בלויז חושים ווי טאפן, זען, הערן, שמעקן, טעם, באלאנץ און נאך וואס האט נישט צוטאן מיט עמאציע.
לויט דער מסורה איז דא פינף חושים אבער היינט צוטאגס זאגן די וויסנשאפטלער פון מערערע.
הרב יוסף דוב ״יאשע בער״ הלוי סאלאווייטשיק (י"ב אדר תרס"ג, 1903 - י"ח ניסן תשנ"ג, 9טן אפריל 1993), א רב, א אריגענאלער דענקער און פילאסאף, פון די אנפירער פון מזרחי, און פון די פירער פון דעם ארטאדאקסישן אידנטום אין אמעריקע. ער איז געווען איינער פון די גרעסטע רעדנער און לעקטארן אויף יידיש. זיין יידיש (ליטווישער דיאלעקט) איז געווען רייך, טיף און אלאסטיש.
געבוירן אין היינטיגן בעלארוס צו זיין פאטער הרב משה סאלאווייטשיק, האט ער געלערנט אין וואלאזשין, ביי די 22 יאר איז ער געגאנגען שטודירן אין אוניווערסיטעט אין בערלין די עיקר האט ער געלערנט פילאסאפיע, אין 1932 באקומען די באשיינונג. אין דער צייט האט ער אויך געלערנט א יאר אין דעם רבנים סעמינאר אין בערלין, באקענענדיג זיך מיט דער בערלינער שיטה פון תורה מיט דרך ארץ.
אום 1931 האט ער חתונה געהאט און אין 1932 איז ער געפארן קיין אמעריקע קיין באסטאן דארט איז ער אויפגענומען געווארען אלס רב אנקלאפנדיג זיך אין אומוויסענדהייט און אפגעפרעמדעטקייט פון אידישקייט פון די אמעריקאנער אידן ער האט געעפנט א תלמוד תורה, אין 1935 איז ער געגאנגען באזוכן ארץ ישראל ער האט זיך דארט געטראפן מיט הרב קוק אין דער צייט פון זיין באזוך איז ער געלאפן פאר דער שטעלע פון רבנות אין תל אביב אבער נישט געווינען. הרב משה אביגדור עמיאל איז ערוועלט געווארען דאס איז די איינציגסטע באזוך זיינע אין ארץ ישראל. אום 1959 האט ער נישט געוואלט לויפן פארן רבנות אמט פון ארץ ישראל רב הראשי אפילו ס'איז געווען א זיכערער געווינס,
נאך דער פטירה פון זיין טאטן, הרב משה סאלאווייטשיק, אין 1941 האט ער איבערגענימען די ישיבה אוניווערסיטעט און דארט איז ער געזיצען 40 יאהר געבענדיג שיעורים און אנפאנג אין אידיש אין טוישענדיג צו ענגליש און 1960, ער פלעגט פארלערנען זייער טיפער שיעורים אויף די בריסקער גאנג פון זיין זיידען ר' יאשע בער, ער איז געווען אקטיוו אין די הסתדרות הרבנים פון אמעריקא די (RCA)
נאכן חורבן איז ער געווארן די פירער פון מזרחי ביז זיין לעצטן טאג, צוביסלעך איז ער געווארן די ענדגילטיגער פירער פון דער מאדערן ארטאדאקס שטרעמונג, און טויזנטער האבן געשטראמט צו זיינע שיעורים, וואו ער פלעגט אסאך ניצן פיליסאפישע געדאנקען.
זיין טאכטער עטרה האט געהייראט פראפעסאר רבי יצחק אשר טווערסקי, טאלנער רבי אין באסטאן. זייער זון, רבי משה איז געווען ראש כולל אין תורת משה, ירושלים; ער איז אומגעקומען אין דער קהילת בני תורה שחיטה כ"ה מרחשון תשע"ה.
זיין טאכטער טובה האט געהייראט הרב אהרן ליכטנשטיין, ראש ישיבה פון הר עציון. זייער זון הרב יצחק ליכטנשטיין איז א ראש ישיבה אין תורה ודעת, ברוקלין.
שיעורים (אין פארמאט ram) אויף [http://www.613.org/rav/rav-purim69.ram פורים און מגילת אסתר], [http://www.613.org/rav5222a.ram חלק א], ו[http://www.613.org/rav5222b.ram חלק ב].
די מעשה פון יוסף דלה ריינה ווערט דערמאנט די ערשטע אינעם ספר פון ר' אברהם בן אליעזר הלוי - אגרת סוד הגאולה, ס'ווערט אויך אראפגעברענגט און די כתבים פון ר' משה קורדאבירא און ר' חיים וויטאל די באקאנטע גירסה איז פון א איד א מומר וואס האט צוגעלייגט פאנטאזיעס,
די פאסירונג איז איבער ר' יוסף דילה ריינה וואס האט געוואלט ברענגען משיח דורך הארגענען דער שטן אליינס מיט פיינונגען לייטערינגען צו אנטפלעקן די שמות מיט וואס מ'דארף זיך באניצען בייצוקומען דער שטן די מלאכים וואס ער האט באשוואירען האבען אים געווארענט זיך נישט אריינצולאזן אין דעם אין צום סוף האט אים די שטן פארכאפט און געהארגעט זיינע תלמידים די סוף פון איהם איז צוטיילט אין גרסאות טייל זאגן ער האט זיך יא געשמדט, טייל זאגן אז ער האט זיך נישט געשמדט אנדערע זאגען אז ער האט זיך גענומען דאס לעבען.
יוסף מוקיר שבת איז דער נאמען פון א מענטש וועגן אים איז דא א באקאנטע מעשה.
אין א שטאט האט געוואוינט א גוי א גרויסער עושר א קמצן, ביי אים האט געארבעט א איד וואס פון זיין ווייניג פארדינסט האט ער אלעמאל אוועקגעלייגט געלט פאר שבת צו קענען קויפן געשמאקע מאכלים און א פרישע פיש פון וואסער ארויס. פאר דער געוויינהייט האבן אים די שטאט'ס מענטשן גערופן ״יוסף מוקיר שבת״. איין טאג האבן די שטערן זעערס געזאגט פאר'ן רייכן עושר אז דיין גאנצע פארמעגן גייט גיין פארן איד ווייל דו האסט אים געראטעוועט. ערשטוינט איז ער געלאפן פארקויפן זיינע פארמעגן און געקויפט דערפאר א טייער בריליאנט און דאס אריינגענייט אינעם הוט זיינער, אזוי וועט די פארמעגן אלעמאל זיין מיט אים. אזוי גייענדיג אויף דער בריק האט א ווינט געטון דאס אומגעוואונטשענע און אריינגעבלאזן די היט אין ים. א פיש האט עס איינגעשלינגען נאך א טאג צוויי איז די פיש געפאנגען געווארן און געברענגט געווארן אויפן מארק ערב שבת שפעט נאכמיטאג אזי ווי ס'איז שוין געווען שפעט איז די איינציגסטע אדרעס וואס איז איבערגעבליבן פאר די פיש-כאפערס איז יוסף מוקיר שבת און יוסף מוקיר שבת האט אפגעקויפט די פיש אויפשניידנדיג די פיש איז געטראפן געווארן די בריליאנט האט יוסף געזאגט פאר זיין ווייב ווער ס'אינוועסטירט אין שבת צאלט אים שבת צוריק דאפעלט.
אין דעם זמר "יום שבת קודש הוא" וואס מ'זינגט פרייטיק צונאכט, ווערט דערמאנט די מעשה מיט די ווערטער
רבי יעקב דוד קאליש הי"ד (תרס"ח - תש"ב) איז געווען דער לעצטער אמשינאווער רבי אין פוילן.
ער איז געווען א זון פון רבי יוסף פון אמשינאוו.
הר"ר יעקב דוד האט חתונה געהאט מיט בריינדל יאסקאוויטש, אן אייניקל פון רבי אברהם מרדכי אלטער פון גער.
אין יאר תרצ"ו נאך זיין טאטן'ס פטירה רבי יוסף האט ער איבערגענומען ווערנדיג דער אמשינאווער רבי, ער איז געווען באוואוסט אין מקרב זיין יעדן איד אפילו פרייע.
ווען די נאציס האבן אינוואדירט פוילן, איז ער אנטלאפן אין ווארשע, וואו ער האט זיך באהאלטן אין א בוידעם. פון דארטן האט ער ווייטער געפירט זיינע חסידים. אבער די צרות האבן אים אויסגעמוטשעט און ער איז נפטר געווארן אין תש"ב. זיין ווייב און זיינע קינדער זענען אלע אומגעקומען דורך די נאציס.
קאליש, יעקב דוד
כישוף איז א זאך וואס איז געמאכט צו טוישען די נאטור, פון א תורה'דיגע שטאנדפונקט איז עס פארבאטען ווייל עס האט מיט טומאה, און כישוף אין די תורה ווערט גערעדט פון געטשקע דינערס גלויבונגען,
אין ענגליש ווערט דאס פארעכענט אלס איין טייל פון מופתים "מעדזשיק" ("magic"),
כיסוי הדם איז א מצווה פון דער תורה צוצודעקן מיט ערד די בלוט פון א פויגל אדער טהור'ע חיה נאכען שחט'ן.
דער מקור פון די מצוות כיסוי הדם אין דער תורה איז אין ספר ויקרא פרק י"ז, פסוקים יג-יד: "ואיש איש מבני ישראל ומן הגר הגר בתוכם אשר יצוד ציד חיה או עוף אשר יאכל ושפך את דמו וכיסהו בעפר. כי נפש כל בשר נפשו בדמו הוא ואומר לבני ישראל דם כל בשר לא תאכלו..."
הלכות כיסוי הדם שטייען אין מסכת חולין פרק ו'.
לא תחנם ריפט מען די איסורים אין הלכה וואס קומט פון די פסוק, וואס דאס מיינט דערווייטערן זיך פון גויים ווייל מ'קען ווערן אויסגעמישט דאס נעמט אריין די פארבאט פון פארקויפען ערד קרקע אין ארץ ישראל פאר גויים געבען אומזיסט מתנות פאר גויים און אויך אומזיסטע לויבונגען.
כִּי יְבִיאֲךָ ה' אֱלֹהֶיךָ אֶל הָאָרֶץ אֲשֶׁר אַתָּה בָא שָׁמָּה לְרִשְׁתָּהּ, וְנָשַׁל גּוֹיִם רַבִּים מִפָּנֶיךָ הַחִתִּי וְהַגִּרְגָּשִׁי וְהָאֱמֹרִי וְהַכְּנַעֲנִי וְהַפְּרִזִּי וְהַחִוִּי וְהַיְבוּסִי, שִׁבְעָה גוֹיִם רַבִּים וַעֲצוּמִים מִמֶּךָּ. וּנְתָנָם ה' אֱלֹהֶיךָ, לְפָנֶיךָ וְהִכִּיתָם; הַחֲרֵם תַּחֲרִים אֹתָם, לֹא תִכְרֹת לָהֶם בְּרִית וְלֹא תְחָנֵּם
דאס איז איינע פון די טענה'ס פארוואס מען זאל נישט צוריק געבן די שטחים פאר די אראבער.
ראש לימבאו (12טן יאנואר, 1951 - 17טן פעברואר, 2021) איז געווען דער ערשטער און גרעסטער נאציאנאלער ראדיא טאלק שוי האסט אין אמעריקע מיט 13.5 מיליאן צוהערער וועכנטליך.
ראש לימבאו איז אן אמעריקאנער קאנסערוואטיוו רעפובליקאנער אויסשמועסענדיג פאליטיק אין נייעס געשעהנישען דורכאויס די שוי, אין 2001 האט ער פארלוירן די כוח השמיעה, ווארשיינליך צוליב די העד פאונס וואס ער האט אנגעהאט א גאנץ לעבן, ווייל בעפאר ער איז געווען א פאליטיק ראדיו אינטערעסע איז ער געווען א די זשעי וואס האט געשפילט מוזיק אויפן ראדיא און אין קלאבס.
ער איז אפיציעל געווען אין קאלעזש צו שטודירן געזעצן ווי זיין טאטע און זיין ברודער דייוויד לימבאו אויך א קאנסערוועטיווער שרייבער און פרעדיגער. אבער ער האט ארויסגעדראפט פון קאלעזש און קיינמאל פארענדיגט זיינע לימודים.
ער האט זיך געגט שוין דריי מאל. און אלעמאל חתונה געהאט מיט זיין סעקרעטאר לעצטנס האט ער געוואוינט אליינס און דרוקט זיך אפט מאל אויס אויף זיין שוי קעגן די פרויען אין אלגעמיין.
זיין אויפגעכאפטקייט איז אז ער איז א שטארקער דעמאגאג און אידיאל וואס רעדט אלעס הויך און קלאר מיט א לעבדיגקייט און קאנפידעט שטימע אבער זיינע צוהערער זענען לאוו דאווקא מענטשן וואס שטימען מיט, נאר דעמאקראטן הערן זיך אויך צו, צו הערן וואס די אנדערע זייט זאגט היינט.
ער איז די גרעסטער מאכטפולער כוח וואס ליגט ביי איין מענטש אליינס, טייל זאגן נאך אפרע ווינפערי, מיט יארן צוריק האט ער אויסגענוצעט דעם כוח צו בויקאטירן טראפיקאנע און דאס האט זיך ארויסגעוויזן מיט נומערס לעיני כול.
ער איז געווען שטארק א גראבער און זיין הויפט ליבעראלער שונא און קאנקורירער על פרענקען האט ארויסגעגבן א בוך פון אים אפצושפעטן אונטערן נאמען "ראש לימבאו; די ביג פעט אידיוט" (דער גרויסער פעשער אידיאט) אבער זינט דאן איז ער שוין געגאנגען אויף א דיעטא און פארלוירן אסאך וואג.
ער איז געווען די חוזק פון שטאט ווען מען האט אים געפאקט מיט דראגס און אויך ווען מען האט אים געפאקט מיט וויעגרא אין עירפארט
די AP געביידע אין ניו יארק סיטי
די Associated Press (אַסאָציִיִרטע פּרעסע) איז דער וועלט'ס גרעסטע נייעס אגענטור צושטעלנדיג נייעס פאר זשורנאַלן און צייטונגען און װעבזײטן. איבער דער וועלט פאַרמאָגט זי אין יעדע פארשטיפטע ווינקל אן אגענט. מ'ווערט א מיטגליד און מ'קען נוצן זײערע נײעס באַריכטן.
ביי 2005 האלט עס ביי 1,700 צייטונגען און 5,000 טעלעוויזיע, ראדיא סטאנציעס וואס באנוצן זיך מיט AP זי האט 10 מיליאן בילדער און 242 ביוראס און שטעלט צו אינפארמאציע צו 121 לענדער,
רויטערס איז א נייעס אגענטור שטעלט צו נייעס פאר צייטונגען און מידיו סטאנציעס איבער די וועלט
געגרינדעט דורך א געשמד'טן איד פון דייטשלאנד אריבערגעצויגען קיין לאנדאן מיטן נאמען פאול זשועליעס רויטער, ס'האט ביוראוס און 200 שטעט און 94 לענדער און 19 שפראכען, רויטערס הויפט פארדינסט איז פון אנאליזירן די מארקעטס און סטאקס
עליאט שפיטצער (געבוירן דעם 10טן יוני 1959) איז אן אמעריקאנער אדוואקאט, פאליטיקאנט און דער 58סטער גובערנאטאר פון ניו יארק, ער איז געווארן גאווערנאר אין יוני 2007 און ער האט רעזיגנירט מיט שאנדע אין מערץ 17. פאר דעם איז ער געווען דער ניו יארקער אטוירני דזשענעראל.
קאמפיין צו ווערן אדוואקאט גענעראל.
אין 1994 איז ער דאס ערשטע מאל געלאפן אין דער דעמאקראטישער פריימערי פאר אדוואקאט גענעראל אין ניו יארק, זייענדיג ניי צו פאליטיק האט ער פארשפילט און אריינגעקומען דער פערטער, כאטשיג ער האט געהאט אסאך געלט פון זיין טאטן. פיר יאר שפעטער אין 1998 האט ער געווינען די פריימערי און שמאל געווינען די אלגעמיינע וואלן נאך זעקס וואכן איבערציילן.
אדוואקאט גענעראל.
אלס אדוואקאט גענעראל האט שפיטצער זיך אפגעגעבן מיט אויספארשן גרויסע פירמע'ס אין וואל סטריט, דאס איז געווען נאך דעם אינטערנעט סטאק בלעזל, האט ער זיך אפגעגעבן מיט אויספארשן די פירמעס וואס האבן רעקאמאנדירט אקציעס אפילו זיי האבן געוואוסט אז עס איז פראבלעמאטיש, דאס האט אים געמאכט זייער שטארק פאפולער. שפעטער אין זיין צווייטן קאדענץ האט ער שטרענג אויסגעפארשט פירער פון גרויסע פירמעס, און ווען זיי האבן זיך נישט געוואלט אונטערווארפן און דערקעלרן שולדיג האט ער זיי שטארק באשמיצט און געלאזט ארויסרינען קלאנגען און די מעדיע אנקעגען זיי, כאטשיג אסאך מאל האט ער נישט געקענט ברענגען קלאגעס אנקעגען זיי, דאס האט אים פארשאפט אסאך שונאים.
קאמפיין פאר גובערנאטאר.
אום דעצעמבער 2004 האט ער דערקלערט אז ער וועט לויפן פאר גובערנאטאר פון ניו יארק באלד צוויי יאר פאר די וואלן, ווארשיינליך צו פארלויפן דעם וועג פון סענאטאר טשארלס שומער וואס האט אויך געפלאנט צו לויפן פאר גובערנאטאר, צום סוף איז שומער טאקע נישט געלאפן.
אום נאוועמבער 2006 האט שפיצער געווינען די אלגעמיינע וואלן מיט א היסטארישער מערהייט פון 69% אנטקעגן דעם רעפובליקאנער קעגנער דזשאן פאסא.
סקאנדאל און רעזיגנאציע.
אין צענטן מערץ 2008 האט די ניו יארק טיימס געבראכן די נייעס איבער א היסטארישע סקאנדאל איבער עליאט ספיצער, וואס האט געפירט צו זיין רעזיגנאציע אלס גאווערנער און ענדע צו זיין פאליטישע קאריער.
עס איז אנטדעקט געווארן אז ספיצער איז פאר א צייט פון מער ווי צוויי יאר געווען פארמישט אין זנות אקטיוויטעטן, ווי ער האט באצאלט אסאך געלט פאר געשלעכט מיט די זינגערין אשלי אלעקסאנדרע אופרע, וואס האט געבעטן די סומע פון טויזנט דאלער א שטונדע, און מיט נאך מיידלעך זונות.
סך הכל האט ער געצאלט אכציג טויזנט דאלער פאר געשלעכט, וואס דאס איז אומלעגאל אין אמעריקע, אויסער וואס עס פאסט נישט פאר א שטאטסמאן.
אין ליכט פון דעם, און וויסנדיג אז קיינער וועט זיך נישט אננעמען פאר אים ווייל ער האט פארמאגט אסאך שונאים, און מען וועט אים ממילא אימפיטשן, האט ער רעזיגנירט אין זיבעצן אין מערץ.
אים איבערגענומען האט דייוויד פעטערסאן דער שווארצער וויצע גאווארנער.
דער F-35 לייטנינג II (ענגליש: "F-35 Lightning II") איז א פינפטע גענעראציע קריג-עראפלאן מיט איינער זיצארט און איינער מאטאר, וואס איז נאכנישט ארויס פון שעלף אויספרובירט דאס ערשטע מאל אום 15טן דעצעמבער, 2006.
פראיעקט.
די פראיעקט ווערט פינאנצירט דורך די US, און קאסט אפ א געשאצטע 40 ביליאן דאלער, ס'ווערט געבויט איבערצונעמען אסאך פונקציעס און מינימיזירן די הוצאות פון די מיליטער דורך בויען דריי ווערסיעס ס'זאל צושטעלן די געברויכן פון דער סביבה, ענגלאנד און נאך 8 לענדער נעמען אנטייל אין דעם פראיעקט און וועלן אפמאכען צו זיי קויפען עס,
דער ציל פון דעם פליגער איז עס זאל איבערנעמען די פליכט פון א באמבארדירער און פייטער אינעם זעלבן געבוי. צו דעם איז עס א סטעלט פליגער (וואס ראדארן כאפן נישט אויף) און קען זיך קענען הייבן און לאנדן אן א ראנוועי וואס מיינט אז מען וועט נישט דארפן האבן גרויסע קעריער שיפן דאס צו טראגן פון איין פלאץ צום צווייטן.
פראגראם באטייליגער.
דער פראגראם ווערט געפירט דורך אמעריקע און בריטען און נאך לענדער און די ערשטע מאדעל איז די עף-35. דריי פירמעס בויען דעם קערפער פון דעם פליגער און זיי זענען: לאקהיד מארטין, נארטראפ גרומען, און די בריטישע בי-עי-אי סיסטעמס. דער ערשטער מאדעל וועט זיין קאמפלעט פארטיג אין 011' און ביז א יאר דערויף וועט עס איבערנעמען א רייע שטארק באנוצטע פליגער אינערהאלב די עיר פארס, נעיווי, און מארין קארפס. אין בריטען וועט עס אויך איבערנעמען עטליכע פליגער אין די ראיעל נעיווי און עיר פארס.
בריטען איז נומער איינס שותף אין דעם דזשאוינט סטרייק פייטער פראגראם און האט שוין אינוועסטירט איבער 2 ביליאן דאלאר. אנדערע לענדער זענען איטאליע וועלכע האט אינוועסטירט איין ביליאן, די נעדערלענדס מיט 800 מיליאן, טערקיין מיט 175 מיליאן, אויסטראליע מיט 144 מיליאן, נארוועגן מיט 122 מיליאן, דענמארק מיט 110 מיליאן, און קאנאדע מיט 100 מיליאן. צוזאמען האבן די אליאירטע לענדער אינוועסטירט בערך 4.5 ביליאן דאלאר און מיט דעם וועלן זיי באקומען רעכטן צו מאכן קאנטראקטן מיט די פירמעס צו קויפן די פליגער. דאס איז אבער נאר א קליינע פראצענט צו די סך הכל קאסטן וואס דער פראגראם האט דערווייל אפגעקאסט וועלכע שטייט היינט ביי 244 ביליאן דאלאר און וועט נאך גיין ווייטער.
פראגראם היסטאריע.
דער פראגראם האט זיך אנגעפאנגן אין 93' ווען דאס מיליטער איז איבערגעגאנגן די גאנצע מיליטער פון אונטן ארויף און עס איז באשלאסן געווארן אז מען וועט שניידן די קאסטן דורך אפשליסן צענדליגער פליגער פראגראמען און אנשטאט עפענען איין גרויסע פראגראם וועלכע זאל זיי אלע איבערנעמען. וויבאלד די קאסטן איז אזוי גרויס און די ארבעט אזוי קאמפליצירט האט מען איינגעלאדענט די אליאירטע לענדער צו נעמען א טייל אין דעם פראגראם. יעדע פון די לענדער האט צוגעשטעלט אנדערע טיילן צו דעם פליגער און דאס האט פארשנעלערט די ארבעט.
אום פעברואר 2001 האט לאקהיד מארטין ארויסגעברענגט דעם ערשטן טעסט מאדעל אין אירע באזעס אין טעקסאס און האט זינט דעמאלט דורכגעפירט א רייע אנדערע טעסטן, אריינגערעכנט א פארשטעלונג פון א פראדוקציע מאדעל. אויב אלעס וועט זיין סוקסעספול וועט דער פראגראם נישט פארשפעטיגט ווערן און ביז ענדע 012' וועלן אלע פליגער זיין אין באנוץ צעטיילט אין פארשידענע מאדעלן, געוואנדן לויט יעדע לאנד'ס ספעציפיקאציעס. דער פרייז פאר א שטיק וועט גיין צווישן 45 און 60 מיליאן.
כאראקטיריסטיקס.
לענג: 50 פיס און 6 אינטשעס
הייך: 17 פיס און 4 אינטשעס
וואג (געלאדענט מיט מיסילס): 42,000 פונט
שטרעקע: 620 מייל מיט איין טאנק ברענשטאף
דער באואינג B-52 סטראַטויפֿארטרעס איז א שווער באמבארדיר פליגער ביי די ערפארס פון די פאראייניגטע שטאטן,
דאס קען פליען ביי אהויכקייט פון 50,000 פוס עס קען טראגען ערלייען וואפען אפילו נוקלעארע וואפן,
געבויט פאר די קאלטע קריג מיט א מעגליכקייט פון טראגען נעאקראלע וואפען און צוליב דעם איז עס שטארק אריין אין באניץ מ'האט עס געניצט אין וויעטנאם אראפצוווארפן טאנען פון באמבעס.
רמת הגולן איז דער ראיאן צווישן דעם ירדן טייך און סיריע אין דער צפון ארץ ישראל דיסטריקט. די ארץ ישראל'דיגע זייט איז געווארען איינגענומען ביי דער זעקס טאג קריג, אין דעם גולן איז דא אסאך קוואלן וואס שטעלן צו א דריטל פון דעם וואסער אין דעם כנרת. פון 1974 זיצן דארט יו ען טרופן און היטן אויפן שטילקייט וואס איז טאקע רואיג געווען. סיריע בעהט נאך אלץ צוריק דעם גאנצן גולן אלס אויפטויש פאר שלום. ס'דא וואס האלטן אז טאמער איז עס א אמת'ער שלום לוינט זיך עס. אנדערע טענה'ען אז באלד בלייבט שוין נישט איבער פון ווי צו געבען.
היינט וווֹינען אין גולן 40 טויזנט מענטשן:18.5 טויזנט דרוזן, 2,700 אלאווים, און 17.5 טויזנט יידן. ס'זענען דא 6 דרוזישע שטעטלעך און 32 אידישע דערפער, די פארדינסט זענען פון ערד ארבעט.
די דרוזן פון גולן זען זיך נישט אלס ישראל בירגער, נאר האלטן זיך מיט די סירישע בירגערשאפט. די רעגירונג אין ישראל איז זייער בירגערשאפט אנערקענט אלס פראבלעמאטיש, אבער נישט אלס סירישע.
די הויפטשטאט פונעם ראיאן איז קצרין.
רבי אברהם יצחק קאָהן (ו' טבת ה'תרע"ד–כ"ז כסלו ה'תשנ"ז) איז געווען דער גרינדער פון תולדות אהרן חסידות.
געשיכטע.
רבי אברהם יצחק איז געבוירן געווארן אין יאר ה'תרע"ו אין שטאט צפת צו זיין פאטער רבי אהרן דוד, און צו זיין מוטער מרת שיינדל ברכה. זיין מוטער איז געווען אן אייניקל פון רבי אברהם יצחק העלער (נאך וועמען ער האט געהייסן), א זון פון רבי שמואל העלער וועלכער איז געווען דער רב פון דער אשכנזישער קהילה אין צפת איבער פערציג יאר. אין זיינע קינדערישע יארן האט ער זיך אריבערגעצויגן צוזאמען מיט זיינע עלטערן אין טראנסילוואניע. דארט האט ער געלערנט צוזאמען מיט רבי ישראל פריינד פון הוניאד וועלכער איז געווען א זון פון רבי אברהם יהושע פריינד, און אויכעט פלעגט ער לערנען א שטיקל צייט ביי רבי יהודה סג"ל ראזנער פון סעקלהיד. דערצו איז ער געווען א תלמיד פון סאטמארער רב און איז געווען א גרויסער קנאי און פרומער. ער האט זיך שטארק אונטערגעווארפן דעם סאטמארער רב'ס א ווארט נישט גענומען קוויטלעך אין דער שטאט פון זיין רבין.
אין יאר ה'תש"ז, נאך דער פטירה פון זיין שווער רבי אהרן ראטה, האט די גרויסע מערהייט פון די חסידים אים אנגענומען אלס דער ממשיך פון זיין שווער, און נאר א קליינע צאל האבן אויסגעוועלט אין זיין שוואגער רבי אברהם חיים ראטה איבערצונעמען דער פירערשאפט. אין זיינע טעג האט דער תולדות אהרן הויף זיך אנגעהויבן צו בליען און ער האט פארברייטערט דאס חסידות פון א קליינעם קיבוץ צו א גרויסן חסידות, געלאזט מאכן נאך א מנין. אין זיינע לעצטע יארן צוליב די ענגשאפט אין ירושלים און צוליב די הויכע פרייזן פון דירות אין ירושלים האט ער געלאזט זיינע חסידים גיין וואוינען אין בית שמש, וואו היינט צו טאגס וואוינען הונדערטער משפחות פון תולדות אהרן און תולדות אברהם יצחק.
ער איז נפטר געווארן כ"ז כסלו ה'תשנ"ז און באערדיגט געווארן אין הר הזיתים. נאך איידער ער איז אוועק, דער הויף האט זיך צוטיילט צו צוויי הויפן. די מערהייט חסידים האבן געשטיצט און באקרוינט רבי דעם צווייטן זון רבי דוד, און דער צווייטער טייל פון די חסידים זענען געבליבן פארגלייבט און געטריי צום עלטערן זון רבי שמואל יעקב קאהן, וועלכער האט געגרינדעט און אויפגעשטעלט אן אייגענעם הויף אונטערן נאמען "תולדות אברהם יצחק״.
שחיטה איז די אפעראציע פון שעכטן בעלי חיים צו צוגרייטן פלייש פֿאַר יידן צו עסן, לויט דער תורה. געווענלעך טוט א שוחט שעכטן אין א שאכטהויז, ניצנדיג פאַרשידענע טעכניקס, וואס ווענדט זיך אויפן בעל חי, און די געזעצן פונעם לאנד.
שחיטה איז שייך סיי ביי קרבנות אדער סתם צו עסן כשר. דער שוחט טוט שעכטן א בעל חי אדער א פויגל מיט א שארפן מעסער וואס הייסט א חלף. אזוי ווי דער חלף איז זייער שארף שפירט דער בעל חי גארנישט ווייל ער איז שוין טויט.
שחיטה געזעצן אין פאַרשידענע לענדער.
אין רובֿ מדינות זענען פאראן שחיטה געזעצן וואס זענען א טייל פון פארשידענע כּללים צו באַשיצן ציבור געזונט אַספּעקט. דער בעל חי וואס מען גייט שעכטן מוז זיין דערוואַקסן אונטער אנדערע באדינגונגען און מוזן אפשר אדורכגיין מעדיצינישע בדיקות אויסצומייַדן די פאַרשפּרייטונג פון קרענק. דאס שאכטהויז דארף היטן געוויסע תנאים פון היגיענע צו פאַרמייַדן קראַנקייַט טראַנסמיסיע. פאַרשידענע לענדער האָבן געזעצן וועגן כשרער שחיטה כלומרשט צו פאַרמייַדן עקסטרעמע צער פון דעם בעל חי. די השגחה אין פאַרשידענע לענדער איז געוויינלעך אין די הענט פון אַ וועטערינאַר.
כשר שחיטה געמאלאכץ פון 15טן יארהונדערט
ייִדיש געזעץ לייגט גרויסע וויכטיקייַט אויף געזעצן שחיטה. שחיטה קאָלעקטיוו מקור איז דער פסוק: "וזבחת כאשר צויתיך, און עסן ין דיין טויערן". פינף לאָז פון שחיטה זענען נישט געשריבן אין די תורה און די אָנהייב, לויט צו רבנישע יידישקייַט, די תורה אַז די באַזיצער-דאָ.
שחיטה לויט צו רעליגיעז געזעץ איז געטאן דורך שניידן דעם האַלדז מיט אַ שאַרפן חלף
די מוסולמענער האבן א מעטאד פון קוילן בהמות וואס הייסט חאלאל.
על סטוארט פרענקען איז א ליבעראלער איד און דעמאקראטישער סענאטאר פארן שטאַט מינעסאטע. לץ בדחן און קאמיקער וואס האט זיך אריינגעלאזט אין פאליטיק אקטיוויזם הויפט זעכליך אפצושלאגן די כוח פון איינפלוס פון דעם רעכטן טאלק שוי האוסט ראש לימבאו און ביל אוריילי מיט שאן הענעטי.
זיין שוי לויפט אויף ער אמעריקע ראידיא פון 12 ביז 3.
לעצטנס איז דער גאנצער ער אמעריקע געגאנגען טשעפטער 11 באנקראט און ער איז געלאפן פארן סענאט אין מינעסאטע אלס דעמאקראט קעגן דעם אמטירענדן אידישן רעפובליקאנער סענאטאר, נארם קאלמאן, וואס ביידע זענען זיי געווען פון ברוקלין געבוירן אלס פרייע אידן.
צום סוף נאך לאנגע געריכטן און צעגערנישן, איז ער ארויסגעקומען מיט גאר א שמאלער געווינס פון בלויז עטליכע שטימען, אבער און אמעריקע זאגט מען דער קונץ איז צו געווינען, אפגעזעהן וויאזוי און מיט וויפיל, אזוי איז ער היינט דער סענאטאר פון דעם שטאט.
שאן העניטי איז א נאציאנאל־סינדיקירטער שמועס פראגראם גאסטגעבער פון ניו יארק וואס ווערט געהערט און הונדערטער ראדיא סאנציעס איבער די פאראייניגטע שטאטן.
ער איז דער צווייטער גרעסטער פאפולערער שמועס פראגראם גאסטגעבער נאך ראש לימבאו.
ער איז אן אירישער אפשטאמיגער און א קאטאליק און האט אויך א נאציאנאלער טעלעוויזיע פראגראם ביינאכט אויף פאקס ניוז טשאנעל מיט זיין ליבעראלער קאנטערפארט דער אידישער פרייער עלען קאלמעס.
ער איז קאנסערוועטיוו און געשטימט אלס רעפובליקאנער אין פאליטיק און איז שטארק פרא ציוניסטיש געשטימט. ער וואונט אין לאנג איילענד, אין פארגלייך צו די אנדערע ראדיא פרעדיגער איז שאן נישט א זייער קלוגער מענטשהייט, און זיינע ארגומענטן איז אדער גאר שוואך אדער נאכקאפירט פון אנדערע פרעדיגער, פון דער צווייטער זייט איז זיין הויפט מעלה איז אז ער איז זייער א ווארעמער פערזענליכער מענטש אן די נצחוןדיגע בעל גאווהדיגע דעמעגאגיע פון ראש לימבאו און על פרענקן נאר מער טענהדיגע און וויינעדיגער סטיל פון רעדן און ער איז א מייסטער שמועס שפינער.
ער איז געווען א פשוטער סטאליער אין אלאבאמא וואס האט פאראכטן הויז זאכן פאר קליין געלט און אזוי איז ער געוואקסן אלס מענטשנס מענטש וואס פארשטייט די געברויכן פון די פשוטע פאמיליעס, און אנדערשט ווי ראש לימבאו ווערט ער באטראכט אלס פאמיליע מאן.
איינמאל א יאר מאכט ער א פרידאם קאנצערט ווי צענדליגע טויזנטער צוהערער חסידים פון דורכאויס גאנץ אמעריקע קומען זיך צוזאם צו פרייען מיט אים דער קעניג בראש.
בנימין נתניהו איז זיין אפטער גאסט.
לעצטענס איז ער געווארן דער ספאוסקמאן פאר זשענעראל מאטארס קאר פאבריקאנט.
רענדי ראודס איז א ליבעראלער פרייער אידענע וואס איז א טאלק שוי האוסט אויף די לינקע ראדיאו סטאנציע עיר אמעריקע.
זי איז געבוירן אין ברוקלין צו אירע אידישע עלטערן זיך געטוישט די נאמען מען זאל זי איז א גויטע.
שטארק אנטי ארץ ישראל געשטימט און פרא פאליסטינער.
זי איז געווען אין די אמעריקאנער מיליטער אלס פיילעט, און געדרייווט א סעמי טרעילער פאר פרנסה זי איז א גרושה און האדעוועט א שטוף טאכטער פון איר פארשטארבן שוועסטער פון קענסער.
זי האט א אינטערסאנטער סענס אף הומער און איז זייער אפען צו סעקסואלע שמועסערייען.
זי איז פון 3 ביז 7 דירעקט צו קאנקערורען אנטקעגן די הויפט קאנסערוועטיוון זשאן הענעטי און ביל אוריילי. אבער לעצטענס האט זי גאר שטארקע קאנקורענץ פון אן אייגן ליבעראלער וואס וואקסט א דאנק די פינאנציעלע צרות פון עיר אמעריקע, עד שולץ וואס איז אמאל געווען א קאנסערוועטיוו און נוצט זייער שפראך און ער האט שוין איבערגעוואקסן רענדי אין רוב ראדאיו מארקעטס ווי זיי קאמפיטען.
מארק לעווין (געבוירן דעם 21סטן סעפטעמבער, 1957) איז און אמעריקאנער אדוואקאט און דער אידישער קאנסערוועטיוו טאלק שוי גאסטגעבער וואס רעדט אויף 770 עי.בי.סי. אין ניו יארק, און שאן הענעטי רופט אים די פירער (THE GREAT ONE) פון טאלק ראדיא צוליב זיין שארף צונג זייענדיג א לויער וואס האט געדינט אין עטליכע פאזיציעס אין די ראנאלד רייגען קאבינאט אלס לעגעלער אדוואקאט.
ער האט נישט קיין גוט קול פאר ראדיא אבער זיין שארפן פיסק ווען ער טענהט זיך מיט א קאלער און מאכט פון יענעם חוזק אויף דעם באב גרענט סטיל; פרויבירענדיג יענעם אראפמאלן ווי אן עם הארץ מיט סארקאסזים און שפאט, וואס א טייל צוהערער גלייכן, האט אים געמאכט פון די מער פאפולערע שוי'ס אין טאלק ראדיא אויף עי.בי.סי.
יארן לאנג איז ער געווען א גאסט אויף די ראש לימבאו שוי און שאן הענעטי שוי. אלס מבין אין לעגעלער פאליטישע אנגעלעגענהייטן. ביז ער האט אלייןס אנגעהויבן זיין קאריערע אין 2002 אלס בלויז זונטאג נאכט פאר א 2 שעה און איז שוין היינט סינדיקירט אין עטליכע שטעט, אינקלודינג וואשינגטאן די.סי. און אויף סעטעלייט ער שרייבט אויך אין פארשיעדענע קאנסערוועטיוו פובליקאציעס אלס לעגאלער טאן געבער זייענדיג פארזיצער פון זיין לענדמארק ליגעל פאונדאציע.
ער שפילט אויך מוזיק אין פארשידענע באקאנטע בענדס אין זייטיגע צייט.
טייל מער ליבעראלע צוהערער טענה'נען אז ער איז היבש מצומצם, זיינדיג א בלינדער קאנסערוואטיווער אן קיין פשרות, אטעקירט ער יעדן איינעם וואס אים דאכט זיך אז ער איז א "ליב" (ווי ער רופט עס אן).
אויכט איז ער שטארק פרא טראדיציע און פרא ציוניסטיש געשטימט אפט מאל צו רעכטס פון די מתנחלים מיט זיין קאמפערישער עקסטרעם טאן וואס מאכט צוהערן ראדיאו און אזוי ארום וואקסן זיין אוידיענס.
קורטיס סליוואַ (געבוירן דעם 26טן מערץ, 1954) איז אַן אמעריקאנער אַנטי-פאַרברעכן אַקטיוויסט, גרינדער און סעאָ פון די גאַרדיאַן אַנגעלס, און אַ קאנסערוואַטיוו ראַדיאָ טאלק שוי גאסטגעבער.
אין ניו יארק הערט מען אים לאקאל אויף 770 WABC ראדיא מיט זיין פרייען ליבעראלן אידישן קאנטערפארט ראן קובי, וואס האלט זיך פאר א קאמוניסט.
ער איז א איטאליענער אפשטאמיגער וואס איז פארפיינטעט ביי זייער מאפיע און זיי האבן שוין אים אפאר מאל געוואלט הינריכטן פון זיין גרויס מויל.
ער האט ליב אידישע מוזיק הויפט זעכליך פון ר' מיכאל שניצלער וואס ער נוצט דאס אסאך אלס זיין אינטרא ווען די פראגעס זענען איבער אידן אדער איבער געטא פארברעכן.
ער איז אן אפטער גאסט ביי די סאטמארער וויליאמסבורגער מסיבות, ווארשיינליך צוליב זיין נאנטשאפט מיט די יוליס וואס האבן אים ליב צוליב זיין ענדליכקייט פון זיין וויכטיג מיט א לעלו ווי די שומרים וואס ער האט אויך אן אייגן מיטן נאמען גארדיען ענזשעלס און גייט שטענדיג ארום מיט זייער רויטן אוניפארעם.
ער שטארבט פאר אטענשאן ער האט זיך אליין געשאסאן מיט דריי בולעטס אז מען זאל מיינען די מאפיע האט אים געשאסן.
ראן קובי איז א לאקאלער טאלק שוי האוסט פון ניו יארק אויף דעבליו.עי.בי.סי. 770 ראדיא סטאנציע.
ער איז אמאל געווען א שטארק רעכטער איד, פון די גרעסטע אקטיוויסטן און תלמידים פון ר' מאיר כהנא היינט איז ער געווארן גענצליך אפגעפארן און איז א גרויסער איפכא מסתבראניק וואס פארטרעט יעדן קרימינאל בחינם אן אפצאל.
ער איז אבער א מוראידיגער לץ וואס טויזנטער הערן זיך איין צו אים יעדן אינדערפרי צו זיין לצנות קעגן קורטיס סליווא אויפן ראדיא אין טראפיק צו כאפן א שמייכל ער איז א היפי ווואס גייט א פאני טעיל.
מייקל סעוועזש געבוירן מיט זיין אידישען נאמען מיכאל אלען וויינער האט א דאקטאר טיטל. ער איז א טאלק שוי האוסט נאציאנאל סינדיקירט דורכאויס אמעריקע.
א רעכטער קאנסערוועטיוו געשטימט. וואס ער איז אמאל געווען א לינקער קאמוניסט און האט איינגעזעהן זייער לעכערליכקייט לויט אים, אבער גייט נישט מיט די פארטייען קיינמאל, און שעלט יעדן איינעם אייניג.
ער איז דער דריטער גרעסטער אין אוידיענס נאך ראש לימבאו און זשאן הענעטי, זיין פּראָגראַם ווערט געשפילט אויף איבער 350 ראַדיאָ סטאנציעס איבער די פאַרייניקטע שטאַטן מיט איבער 8 מיליאָן צוהערערס.
שרייט און רעגט זיך פאר לאנגע צייט אפשניטען אן נעמען קאלס אויף אלע און אלעם אויף די וועלט פון וואס ער האט געגעסן ביז וואס ער האט געטראכט.
ער האט געהאט א קורצער צייט א טעלעוויזיע שוי אויף ען.בי.סי. אבער צוליב זיין אויסגעשפראכענקייט קעגן געיז וואס ער האט געזאגט אז מען דארף זיי הארגענען על פי תורה האט ער דאס פארלוירן. דאס מאכט טאקע זיינע רעיטינגס הויך.
ער האט געשטיצט דאנאלד טראמפ און די פרעזידענטליכע וואלן פון 2016
אבער ער האט קלאר מסביר געווען אז דאס מיינט נישט אז ער גייט אים שטיצן מיט אלעם מיט צוגעמאכטע אויגן
צום ביישפיל ער האט זיך ארויסגעשטעלט קעגן טייל פון די קאנדידאטן וואס טראמפ האט נאמינארט פאר זיין אדמיניסטראציע
פארגעוואלדיגונג אדער מאַנס זיין איז דער אקט וואס א מענטש צווינגט א צווייטן צו האבן סעקסועלע אקטן מיט אים קעגן זיין ווילן, אין מערסטנס פעלער איז עס א מאן וואס צווינגט א פרוי אדער מיידל, אבער עס פאסיהרט ביי אלע סארט אופנים, געשלעכטן און מינים.
לעגאליטעהט.
פארגעוואלדיגונג, איז דער ערגסטער פארעם פון סעקסואל באלעסטיגן. אין דער מאדערענער וועלט איז דאס סעקסועל באלעסטיגן פארעכענט אלס גאר א שוידערלעכע טראמא און מ'דארף ווערן האספיטאלזירט פון פארשידענע פיזישע און פיסיכילאגישע ליידונגן. און דער פארגעוואלדיגער ווערט גאר הארב באשטראפט, מיט א גאר לאנגע טורמע טערמין.
עס וועהרט פאררעכנט פארגעוואלדיגונג אפי' זי האט קודם מסכים געוועהן און נאכדעם געטוישט איהר מיינונג. און אפי' מ'קען זעך גוט. א קליינע פראצענט פון רעיפ'ס קומט אייגנטלעך פאהר דורך איינעם וואס מ'קען בכלל נישט און דורך געוואלדטאטן.
עס קען פאסיהרן אפי' צווישן מאן און ווייב. וואס כאטש אמאהל פלעהגט דאס נישט קלאסיפיציהרט וועהרן אלס אונס, אבער האַהנט האט זיך דער בליק דערויף געענדערט.
אין דער תורה געפינען מיר, אז אויב איינער האט מאנס געווען א מיידל וואס איז אלט ווייניגער ווי צוועלף און א האלב יאר, האט ער געדארפט געבן 50 שקלים פאר דעם טאטען און ער האט געמוזט חתונה האבן מיט איר, אלס אנטשעדיקונג וואס ער האט איר געפייניקט. די סיבה פון דעם איז ווייל אין יענע צייטן האבן די עלטערן חתונה געמאכט די טעכטער פאר וועם זיי האבן געהאלטן אז זי איז פאסיג, און די טאטע האט גענומען די קידושין געלט. אויב האט איינער מאנס געווען א מיידל האט קיינער מער נישט געוואלט איר פארהייראטן, דערפאר האט דער טאטע שאדן געהאט, און צוליב דעם דארף מען באצאלן געלט פארן טאטען פאר די שאדן וואס ער האט געהאט. ווידער די מיידל איז דאך נאך א קינד וואס ווייסט נישט וואס איז גוט אדער נישט, און וויבאלד קיין נארמאלן שידוך וועט זי שוין סיי ווי נישט קענען טאן, איז חתונה האבן מיט אים די בעסטע וועג אז זי זאל נישט באשמיצט ווערן און אז ס'זאל זיך אויסארבייטען פאר איר גוט.
ביי א פרוי אבער איז שוין נישט דא די שאדן פארן טאטען דערפאר דארף מען אים גארנישט צאלן, און וויבאלד דאס מערהייט פרויען זענען שוין געווען פארהייראט אויב זיי זענען מער פון 12 און האלב יאר אלט, רעדט דער תורה נישט דערוועגן.
ווען די תורה רעדט פון איינער וואס איז מאנס א פארשדכנטע מיידל, וואס דאן איז עס שוין אן איסור פון אשת איש וואס איז א חיוב פון סקילה (אין יענע צייטן פלעגט מען געבן קידושין פאר א פארשדכנטע פרוי) זאגט די תורה אז אויב איז דאס געווען א מאנס אזוי אז זי האט געשריגען און קיינער האט איר נישט געהאלפן, איז עס אזוי ווי איינער וואס טויט איר. אין אנדערע ווערטער, כאטש די שטראף פאר א פרוי וואס איז נישט פארהייראט איז א קליינע, פארדאמט דאס די תורה ווי א מערדעריי.
די װאַגינע אדער מוטערשייד איז דאס געשלעכט גליד פון פרויען אנשטאט דער פעניס ביי די זכרים. די וואגינע איז א לאך און האט אפאר פונקציעס. די רעפראדוקיציע פונקציעס זענען געשלעכטליכע באציאונגען, ווי אויך דינט דאס אלס קאנאל דורך וואו דער קינד קומט ארויס פון די מוטער'ס טראכט. די וואגינע דינט אויך אלס אן אויספלוס פאר די מענסטרואלע בלוט און טישו.
ווען די פרוי ווערט געשלעכטלעך אויפגערייצט, ווערט די וואגינע נאס און גליטשיג, אזוי אז דער זכר'ס געשלעכט גליד זאל זיך קענען גרינג אריינגליטשן. בעת די פרוי געבוירט, ווערן די מוסקעלן פון דער וואגינע אויסגעצויגן, אדורכצולאזן דעם קינד. דאקטוירים זאגן אן פאר פרויען צו מאכן קיגעל איבונגען, דאס הייסט זיך צוזאם ציען די פעלווישע מוסקעלן אין דער וואגינע, אזוי אז די וואגינע זאל קענען דורכטראגן דאס אויסציען ביים געבורט.
אנאנירן אדער אויסרייבן איז דערוועקן דעם געשלעכט גליד וואס ביי מענער ברענגט צו הוצאת זרע לבטלה.
דער מקור אין דער תורה איז אונן דער זון פון יהודה אויף וועמען שטייט אין פסוק "שיחת ארצה לבלתי נתן זרע לאחיו" (בראשית לח, ט),
עס איז שייך ביי פרויען און ביי מענער. אדער איינער פארן אנדערן.
ווען איינער לאזט ארויס זרע אין דער לופט און נישט אין א פרוי געשלעכט ארגאן, הייסט דאס אנאנירן.
לויט ווי מען פארשטייט פון חז"ל און פון די ראשונים איז דאס פארבאטן פאר א אידיש קינד און די תורה ווארענט דערויף ביי דער געשיכטע פון ער ואונן. דער זוהר שרייבט אויף עטליכע פלעצער אז דאס איז פון די הארבסטע עבירות און מען קען שווער תשובה טאן דערויף.
ביי חסידים איז דאס זייער אן הארבע עבירה, וואס וועגן דעם ווארשיינליך האבן זיי חתונה זייער יונג. אבער ביי טייל רעדט מען ווייניגער איבער דעם, צוליב די צניעות און ביי טייל איז דאס די מערסטע גערעדטער ענין אין זייער עבודת ה'.
עס זיינען דא פארשיידענע באשטימטע סעקס פאזיציעס ווי אזוי צו מאכן געשלעכטלעכע באציאונגען.
מען טאר נישט טאן אַ טײל פון די אויבענדערמאנטע ליסטע על פי הלכה "אויב" עס איז שלא כדרכה, (ווייל ווי באקאנט פון הינטל סטיל ביז שלא כדרכה איז פארהאן א מרחק פון אן אינש והמבין יבין,) אחוץ אויב מען באקומט א היתר פון א רב אז מען זאל טאן פארשידענע תאווה זאכן אויפצולבן די חשק און גלוסט צו בויען אינטימיע שלום בית.
פון גמרא אלייןס מעג מען עס טועהן, די גמרא פארציילט א פרוי איז געקומען צו רבי און איהם געזאגט איך האב זיך געמאכט גרייט פאר מיין מאן ווי דער סדר איז, ער האט עס איבערגעדייט, דאס הייסט ער האט אריינגעלייגט זיין פינאס פון הונטן, האט איהם רבי געזאגט וואס קען איך דיך העלפן די תורה האט איהם מתיר געווען..
עס זענען דא פוסקים וואס זאגן אז דאס מען מען טוהן נאר איין מאל אין לעבן.
לויט דעם זוהר איז עס זייער א הארבע עבירה..
עס ווערט פארציילט אז אין צפת איז אמאל געקומען א פרוי און האט פארציילט פאר די גרויסע רבנים אז איהר מאן קומט אויף איהר דאגי סעקס שלא כדרכה, האט איהם בית דין אריינגעלייגט אין נידוי און מען האט איהם פארטריבן פון ארץ ישראל.
שמועס פראגראם איז א קאמוניקאציע אויפנאמע פראגראם (Talk Radio) אין א ראדיא שמועס פראגראם אדער אין א טעלעוויזיע אויפנאמע פראגראם פון א געוויסער פיגור פערזאן, וואס רופט זיך א "גאסט", וואס רעדט פון כלערליי ענינים און מענטשן רופן אריין און לאזן זיך הערן זייער מיינונג.
אין רוב אויפנאמע פראגראמען אין אמעריקע רעדט מען פון די אמעריקאנער רעגירונג פאליטיק, ווי דער גאסט איז אדער עקסטרעם רעכט אדער עקסטרעם לינקס, און די רופערס האבן פארקערטע מיינונגען ווי דער גאסט און רופער רייסן זיך ארום, וואס דאס האלט אונטער די צוהערער.
רוב אויפנאמע פראגראמען געסט אין אמעריקע זענען מער רעכט געשטימט, ווי למשל, ראש לימבאו און מייקל סעוועדש.
פאר ווען א רופער רופט אריין דער גאסט צו רעדן מיטן האוסט, ווערט ער קודם אויסגעפרעגט פריוואט פון איינע פון שטאב מענטשן, וואס רופט זיך א "סקירנער", צו זיכער מאכן אז ער איז אן אינטערסאנטער רופער וואס וועט אונטערהאלטן די ציהערער.
אנדערע אויפנעם פראגראמען באפאסן זיך מיט ספארטס ווי למשל אין ניו יארק, 660 AM, און 1050 AM.
עס זענען דאס וואס רעדן סתם נייטראלע ענינים, פון כלערליי זאכן, ווי למשל האוערד סטערן.
אסאך אויפנעם פראגראמען האבן צוויי געסט שותפים ווי זיי רעדן אין איינאיינעם, ווי למשל אויף 660 איז דא מייק ענד די מעד דאג, דערנאך איז דא וואס האבן איין הויפט רעדנער און מיט זיך פארשידענע מיטהעלפערס, וואס רופן זיך סייד קיקס, ווי למשל דאן איימוס און האוערד סטערן די האבן סייד קיקס.
לארע שלעזינגער איז א באקאנטער טאלק שוי גאבטגעבערין וואס רעדט ארום צו פרויען דורכאויס אמעריקע אויף הונדערטע ראדיא סטאנציעס איבער משפחה פראבלעם.
איר שוי איז די 4טע גרעסטע פאפולערע טאלק שוי גאסטגעבערין אין אמעריקע. נאך 1. ראש לימבאו 2. שאן הענעטי 3. מייקל סעוועזש. 4. לארע שלעזינגער
זי איז דאס מערסטע קאנטראווערסיאל ווי אלע אין דעם פעלד אז דא מאכט איר דא מערסטע פאסנד צו געבן עצות אויף אין דעם פעלד.
זי האט געפעלטשט איר פסיכאלאגיע ליצענץ.
זי איז צעשלאגן מיט אירע שוועסטער און פארשטארבענע מאמע.
זי האט זיך מגייר געוועזן על פי הלכה און יארן לאנג זיך געפירט ווי א פרומע אידענע לכל דבר, געשיקט איר זון אין א מאדערן ארטאדאקסישער ישיבה און בלויז געגעסן כשר.
אבער זי האט אפגעלאזט אידישקייט איינזענדיג אז די הלכה און תורה ווערסיע פון אידישקייט איז בלויז אבסעסירט מיט דעם אייגן פאלק און האבן נישט קיין אויסגעארבייטע גאנג פאר גוים אין די היינטיגע מאדערן וועלט בלויז די זיבן מצוות וואס איז אויך נאר אקטיוויזירט געווארן בימי שיד ישראל על העליונה, דעריבער האט זיך איינגעזען אז אידישקייט איז אלט מאדיש און אפגעפארן דערפון.
אין פאליטיק איז אבער דער אפטייטש פון איר אכזבה פון אידן און אידישקייט געוועזן ווען זי האט געליטן פון עדווערטייזונג בויקאטן אויף איר שוי פון פראקטער ענד געמבל און נאך ריזן קאמפאניס וואס זענען געווארן געצווינגן פון די ליבעראלן נישט צו שטיצן איר ראדיא פראגראם, און בלויז די קריטסען מיט אלע ערליכע גוים האבן זיך דאן שטארק אנגענומען פאר איר און די אידישע פובליק מענטשן וואס זענען רויב פריי און ליבעראל געשטימט האבן איר גאר גערודףט. זי האט דאן אויך פארלוירן די ניו יארק שוי.
נאך א גאר שטארקע קאנטראווערסיע איז געווען די פובליקאציע פון פיקשער'ס פון דר. לאורע אויסגעטאן, וואס זי געלאזט נעמען ווען זי האט געהאט אן אפעיר מיט ביל באללאנס, ווען זי איז געווען 28. און ווען זיי האבן זיך צוקריגט אין 1998 האט ער עס פארקויפט, מן הסתם צו מאכן א פאר דאלער, און אויף איינוועגס פארשעמען דר. לאורע. און האט בשעתו אויפגערודערט אמעריקע אז דאקעטער לאורע וואס זי פליקט אריין די תמימותדיגע קאלערס אגאנצען טאג אז זיי טוען עוולות און האבן נישט קיין שטארקע מאראל, האט גאר געווען די דאזיגע געפאלן אין די מאראלן פון זינדיגן מיט א פרעמדע מאן.
אבער זי איז נאכאלסט גאר גרויס ווייל רוב אמעריקע זענען פרום
ר' מייקל מעדוועד איז א פרומער בעל תשובה סינדיקירטער טאלק שוי האוסט דורכאויס צענדליגע ראדיא סטאנציעס איבער אמעריקע.
ער איז א פילם קריטיקער און מחבר פון א סך ביכער. זיין רבי וואס האט אים צוריקגעקערט צו אידישקייט איז ר' דניאל לאפין.
רעביצן אסתר יונגרייז (ה' אייר ה'תרצ"ו - י"ט אב ה'תשע"ו) איז געווען א בארימטע יידיש - אמעריקאנישער פערזענלעכקייט און א מלחמה איבערלעבער פון אונגארישן אפשטאם. זי איז איז געװען פרעזידענט פון דער ״הנני״ ארגאניזאציע און האט געווידמעט איר לעבן כדי אויפצוטוהן לטובת הכלל און געווען זייער אקטיוו מיט צוריקצוברענגען אידישע קינדער צו אידישקייט.
רעביצין יונגרייז איז געבוירן געווארן ה' אייר ה'תרצ"ו אין דער שטאט סעגעד אין אונגארן צו הרב אברהם יונגרייז פֿון א רבנישער משפחה אין אונגארן, װאס האט געפירט א בית מדרש דארט, און זיין ווייב מרים. זי און איר משפחה זענען געווען אריינגערעכנט אין דער ליסטע פון די פאסאזשירן פון דער קאסטנער באן וואס האט געראטעוועט א סאך אונגארישע יידן (צווישן זיי איז געווען הרה"ק רבי יואל טייטלבוים דער סאטמארער רבי).
ווען די צווייטע וועלט קריג האט זיך געענדיגט האט זי זיך אריבערגעצויגן אין אמעריקע. דארט האט זי חתונה געהאט מיט איר מאן הרב משולם הלוי יונגרייז. זיי האבן זיך באזעצט אין שטאט ניו יארק און דארט האבן זיי געגרינדעט און געעפנט א שוהל מיטן נאמען "אור תורה". אין 1973 האט זי געגרינדעט איר ארגאניזאציע "הנני" פאר בעלי תשובה אין אמעריקע. "הנני" וואס האט אויכעט א צענטער אין מאה שערים גיבט צו עסן פאר ארימע היימלאזער מענטשן און לערנט מיט זיי תורה. רעביצין יונגרייז האט זייער שטארק געקעמפט קעגן אסימילאציע און זייער אפט פלעגט זי אפרעדן פרייע יידן פון חתונה האבן מיט גויים.
פרעזידענט בוש האט איר געקרוינט צו זיצן אויפן פארשטאנד פון האלאקאסט מוזיי זייענדיג זעלבסט אן איבערלעבער און אקטיוו צו הייבן די מאראל פון פאלק שוין יארן כדי דאס זאל זיך נישט איבערחזרן.
זי קומט זיך צוזאם יעדן דארנערשטאג נאכט אין די וועסט סייד אין קהל עדת ישורון, מאכן שידוכים פאר די מאדערן ארטאדאקס וואס זי זעט אין דעם שידוכים פראבלעם די גרעסטע צרה סיי ברוחניות און סיי בגשמיות.
אין ה'תשע"ו אין דער עלטער פון אכציג יאר איז זי נפטר געווארן איבערלאזנדיג צוויי זין און צוויי טעכעטער.
הרב מרדכי דוד נויגראשל איז א ליטווישער רב אין ירושלים, וועלכער איז עוסק אין עניני מדע ואמונה. ער איז א געוואלדיגער רעדנער ער קען סיי א פראפעסיאנעלן ענגליש און סיי העברעיש. ערכים טראגט אים ארום איבער דער גארער וועלט צו אויפהייטערן אידן לאבינו שבשמים.
ער פירט אויך אן אן ארגאניזאציע אויף דעם געביט וועלכע רופט זיך יהדות מזוית שונה (יידישקייט פון אן אנדער ווינקל).
ער האט ארויסגעגבן עטליכע ספרים הויפטזעכליך זיין מאדערנעם פירוש אויף דעם פארצייטישן פילאסאפיע ספר הכוזרי, און ממש לעצטנס אויף ספר העיקרים. ער גיט אויך א שיעור א יעדן מיטוואך אויף ראדיא קול חי ("ענין של השקפה"), ווי רופערס קענען אריינרופן מיט שאלות אין אמונה, השקפה אין אקטואליה.
ער האט געלערנט אין ישיבת חברון. ער וואוינט אין סנהדריה מורחבת, ירושלים.
ער גייט אן א בארד און טייל זאגן אז נישט וועגן מאדערנקייט נאר צוליב א מחלה.
לב לאחים איז א קירוב ארגאניזאציע וואס איז לכתחילה געגרינדעט געווארן דורך ליטווישע עסקנים קעגן יד לאחים צוליב דעם וואס דער פירער פון יד לאחים איז א ליובאוויטשער חסיד.
אבער היינט צוטאגס דינט צו גאר אן אנדער ציל ווי יד לאחים וואס איז בלויז פארנומען צו באקעמפן קריסטן און אלע אנדערע רעליגיעס זיי זאלן נישט חלילה שמדן פרייע אידן. דערקעגן לב לאחים איז כל כולו פארנומען מיט מאכן פרום פרייע אידן און נישט באקעמפן אנדערע רעליגיעס.
יד לְאַחִים-פעילים איז א חרדי'שע ארגאניזאציע וואס גיבט זיך אן צו באקעמפן קריסטלעכע מיסיאנערן און אנדערע וואס ווילן שמדן יידן, אזוי אויך שיצן אידישע פרויען פון אריינפאלן מיט אראבישע מענער.
יד לאחים איז געגרינדעט געווארן אין תש"י דורך שלום דוב ליפשיץ, וואס איז דעמאלסט געווען א בחור.
דער ערשטער רב פון יד לאחים איז געווען הרב יעקב לאנדא, שטאטס רב פון בני ברק.
יד לאחים האט אנגעהויבן אין תש״י מיט פארשפרייטן אידישקייט און תודה צווישן די תימנישע אידן און אנדערע וואס זענען ארויפגעקומען קיין ישראל פון אראבישע מדינות.
יד לאחים קריגט זיך קעגן מיסיאנערישע ארגאניזאצעיס און לויט די ציפערן פון יד לאחים געפינען זיך היינט אין ארץ ישראל בערך 100 מיסיאנעריש גרופעס און ארגאניזאציעס וועלכע שפענדן צוזאמען מיליאנען דאלארן א יאר צווישן משפחות וועלכע געפינען זיך אין פינאנציעלע אדער גייסטישע קלעם.
יד לאחים פארמאגט צענדליגער ארבייטער און הונדערטער וואלאנטירן, צווישן זיי געפינען זיך אויך אזעלכע וואס זענען געווען א חלק פון מיסיאנערישע גרופעס און ארגאניזאציעס און יד לאחים האט זיי געהאלפן תשובה טון.
זיי ראטעווען ארויס קליינע קינדער אדער פרויען וואס זענען פארכאפט אין אראבישע דערפער נאכדעם וואס זיי האבן חתונה געהאט מיט אראבער, אפט מאל זענען די פרויען געפאנגען אין דארף אונטער'ן מאן'ס רשות.
אין יאר תשע"א איז רבי שלום דוב ליפשיץ אוועק און זיין זון רבי ישראל לייב - וועלכער האט ביז דאן געדינט אלס סגן יו"ר - האט איבערגענומען די פירערשאפט.
טיילענאל (ענגליש: Tylenol) איז א פאפולערע אמעריקאנער דראג צו פטור ווערן פון פיין, רעדוצירן פיבער, און פארמיידן די סימפטאמען פון עלערזשיס, פארקילונג און פלו.
דאס ווערט פאקויפט דורך זשאנסאן און זשאנסאן א ריזן פארמעסואיקל קאמפאני.
דאס איז געמארקעטעט פאר מענטשן וואס ליידן אויף קאפוויי, אטרייטעס, מוסקל פאריקאכץ. און דאס איז אויך א שלאף קאפסול, אדער טאבלעט.
ווידער איז דא, אייביפרופין, וואס איז א ענליכע מעדיקאמענט צו אפווייכען ווייטאגען, און ווען ס'איז דא גאר שטארקע ווייטאג, קען דאס נעמען ביידע, אייביפרופין און טיילענאל צוזאמען, בעסער ווירקן.
עלים לתרופה איז א בעלזער תורה בלעטל וואס ערשיינט וועכנטליך מדי שבת בשבתו, און איז מהנה הונדערטער טויזנטער אידען איבער דער גארער וועלט.
אנגעבליך דרוקן זיי 100 טויזנט קאפיעס א וואך.
עס לויפט יעדע וואך א ריי הערליכע קאלומס, צווישען זיי: "תורתן של ראשונים" א ליקוט פון ראשונים אויף די וואכעדיגע פרשה, "אמרות טהורות" חסידישע טייטשען און בליצען, "אמירה נעימה" שיינע ווערטער און תורות אויף די פרשה, "יתרון דעת" גאר א הערליכע ליקוט יעדע שטיק צייט אויף א אנדערע נושא, "יומא דנשמתא" א הילולא פון א צדיק וואס געפאלט אויס די קומענדיגע וואך (לעצטענס זייט די הרב פרוש איז אוועק האט עס היפש פארלוירן איר חן), אויך האט עס וועכענטליך הלכות געשריבן דורכ'ן בעלזער דיין הרב גראס, און נאך.
רבי משה חיים גרילאַק (געב' כ"ח אדר ה'תרצ"ו, אנטווערפן) איז א שרייבער און דער רעדאקטאר פון משפחה און איז א גרויסער רעדנער און שרייבער צו פארטיידיקן און פארליבן אידישקייט אויף אלע פרייע אידן.
ער האט געלערנט אין קול תורה, און אין דער פאנאוועזשער ישיבה אין בני ברק.
צו מיינט איר א טאהן פון א ניגון?
טאן איז א מאס פון וואג, דאס ווערט טראדיציאנאל געשאצט אז עס אנטהאלט 252 וויין גאלאןס. אדער היינט אז עס אנטהאלט 2100 פונט וואסער.
א מעטרישער טאן איז 1000 קילאגראם.
הייזעריק איז דער קול ווערט פארלוירן פונעם מענטש גענצליך אדער אפילו נאר אביסל.
דאס קומט פון גארגל אנטצינדונג אדער פון נאדולן אויף די שטימעקארדן.
קאמפיוטער ווארעם איז א זעלבסט דאפעלטער פראגראם. עס נוצט א נעצווערק צו שיקן קאפיס פון זיך צו אנדערע קאמפיוטערס. אנדערשט ווי א קאמפיוטער ווירוס האט א ווארעם אין זיך אריין געבויעט א וועג ווי אזוי זיך צו פארשפרייטן און אנצוקומען צו זיין ציל און אנזייען א חורבן, געווענטליך נוצט עס א באג און דער אפערירן סיסטעם, זיך צו פארשפרייטן אן דעם באנוצער וויסן, קאמפיוטער ווערעם טוען געווענליך שעדיגן די נעצווערק צוליב וואס עס נוצט דעם נעצווערק זיך צו פארשפרייטן נוצט ער אויף דעם גאנצן BANDWITH מה שאין כן די ווירוס שעדיגט די טעקעס און אינפעקטירט און קארופטירט דעם קאמפיוטער.
עס זענען דא קאמפיוטער ווירוס וואס באנוצן זיך מיט דעם ווארעם טעכניק זיך צו פארשפרייטן, אנזייענדיג א געוואלדיגן חורבן.
וויאזוי זיך צו באשיצן.
אזוי רוב קאמפיוטער ווערעם נוצן אן אפערירן סיסטעם באג זיך צו פארשפרייטן איז זייער וויכטיג צו מאכן זיכער אז איר האט די לעצטע דערהיינטיגן פון אייערע אפערירן סיסטעם.
א קאמפיוטער ווירוס איז א קאמפיוטער פראגראם געשריבן צו טוישן דעם וועג וויאזוי דער דעזעגנירטער קאמפיוטער וועט ארבעטן, אן רשות אדער וויסן פון זיין באנוצער, דורך זיך באהאלטן און אריינשווערצן אין אן אנדערפראגראם טעקעס וואס איז אויבן אויף יא לעגיטים פארן באנוצער.
צוויי הויפט פאקטארן דעפינירן א ווירוס: 1) זיך טאפלען, און 2) אקטיוויזירן, פונקט וויאזוי א ביאלאגישער ווירוס אין א מענטש.
דעריבער איז זייער וויכטיג אויפצופאסן נישט עפענען צוהעפטן פון קיין איפאסט אפילו איר איר געטרויט דעם שיקער ווייל ער האט דאס געקענט באקומען פון אן אנדערן אומוויסנדיג.
די העכערע שטאנק פון לעצט איז די דריטע שינע.
א דריטע שינע (ענגליש: "third rail") איז א מעטאד צו פירן עלעקטעריע צו טרייבן באנען. די סיסטעם ווערט אפט גענוצט אויף מעטרא באנען.
אויב מען פאלט אריין אינעם לאך זאל מען נישט צורירן דערצו ווייל דאס הרגעט דעם מענטש אויף סעקונדע פון די גרויסע עלעקטעריזירונג.
דאס פיבער (פון) איז א סימפטאם אז דער טעמפעראטור פונעם מענטש האט זיך געהויבן צו שטאפלען מער פון נארמאל, און דאס מיינט אז דער קערפער איז אויסגעטרוקנט אדער איז באטראפן פון אן אנדער מחלה ווי אינפעקציעס און ווירוסן וואס דער קערפער ארבעט איבער די מעגליכקייט דאס צו באקעמפן.
דער פראטעין גייען דורך א שווערע קריזיס און שרינקן איין, און דאס איז גורם דעם קריטישען צושטאנד אז די ענזימען, וואס איז כל כולו פראטין, הערט פשוט אויף צו ארבעטען און טאן זייער אויפגאבע; צוליב די טויש אין זייער געבוי; און די ענזימען זענען פאראנטווארטליך אויף אלע ביאלאגישע פירונגען און אן זיי איז לעבן נישט מעגליך.
מיינסטו אן אינסעקט אדער ?
סאפטוועיר באג איז א טעות, דורכפאל אדער א קליינער פארזעהניש, אין א קאמפיוטער פראגראם וואס האלט צוריק דאס גאנצער סיסטעם זיך אויפירן ווי פאראויס געפלאנט.
געווענליך אין גרויסע וועב סייטס ווי וויקיפעדיע איז דא א ספעציעלער אפטיילונג צו דאקומענטירן די באגס און די פראגראמירער ארבייטן דאס צו אויסגעפינען וואס מען האט פארקוקט וואס איז גורם די פראבלעם.
יונה יעקב גאלדבערג איז א יידישער שריפטשטעלער אין דעם מאגאזין נעשינאל רעוויאו אונליין און קאנסערוועטיוו שטערן דאס מאכט אים פאר אן אפטער גאסט אויף אמעריקאנישע טעלעווויזיע שויס צו ארום רעדן איבער אקטועלע ענינים.
ער איז דער זון פון לוסיען גאלדבערג וואס האט בשעתה אויפגעשאקעלט די וועלט, ווען זי האט געעצהט לינדע טריפ אראפצוטעיפן מאניקע לעווינסקי ווי זי איז זיך מודה איבער די ביל קלינטאן געשלעכט וואס האט עוועטואל געפירט צו זיין אימפיטשמענט.
ממעיינות התאחדותינו איז א תורה בלעטל אויף די וואכעדיגע פרשה האט אנגעהויבן צו ערשיינען צום ערשטען מאל אין שבת פרשת מטות מסעי שנת תשנ"ט, א דירעקטער רעזולטאט פונעם סאטמאר שפלינטער וואס האט דעמאלטס פאסירט, און האלט נאך אן ביזן היינטיגן טאג, הגם אין א איינגעשרומפענע און פארהעלניסטמעסיגע פארמאט.
אנגעהויבן האט עס זיך אלץ גאנץ א דיקע קונטרס'ל פון צווישן 16-24 זייטען און העכער, אין יאר תשס"ג איז עס איינגעשרינקען צו א דורכשניט פון 8 זייטען, און אין יאר תשס"ו איז עס ווידעראמאל געשרינקען צו קנאפע 4 זייטען, אזוי ווי אלע אנדערע וועכענטליכע גליונות.
פון אירע הויפט ארטיקלען איז די תורות און דרשות פון הרב אהרן טייטלבוים, סאטמארער רבי, און דאס איז אייגענטליך די ציל פונעם אויסגאבע פונעם ערשטען טאג אן.
דזשואיש ווארלד רעוויו Jewish World Review איז א וועב סייט וואס ווערט דערהיינטיקט יעדן טאג אינדערפרי, 5 טעג א וואך, מיט קאלוםס און קאריקטורען מיט חיזוק אין לעבן א.א.וו. דורך דעם חרדישן איד פון בארא פארק ר' בנימין זשאלקאווסקי הי"ו, שוין נאנט צו צען יאר אין איין צוה!
ר' בנימין זשאלקאווסקי איז געוועזן אמאל א זשורנאליסט פארן וואל סטריט זשורנאל.
דער הויפט ציל פון דעם סייט איז קירוב אז די קאנסערוועטיוו גוים און אידן זאלן נישט מיינען אז אידישקייט איז ליבעראליזם, בדרך אגב פאקט ער אויך אריין אידישע השקפה ארטיקלן און אסאך ליינער זענען שוין אזוי ארום געווארן נתקרב צו אידישקייט.
געמישטע בלוט צעלן רויטע און ווייסע.
ווייסע בלוט צעל אדער ליקאקייטס זענען צעלן וואס פארעמען דאס בלוט, זיי ווערן פראדוצירט אין די מארך ביין און העלפן באקעמפן אינפעקציע קרענק, אלס אינטערגאלער טייל פון די אימיון סיסטעם.
ארקאידי גיידמאק געבוירן אין אוקריינע איז א אידישער ביליאנער אין ישראל. ער ווערט געזוכט צו ארעסט דורך פראנקרייך און אנגאולא, פאר שטייער זיך ארויסדרייען, און מאני לאנדריאונג. ער האט 2 פאספארטן פון פראנקרייך און פון ישראל.
ער איז געווארן רייך פון וואפן האנדל און נאך זאכן, וואס צוליב די פרייוועטיציע דורך קארופציע דילס נאכן צוזאמפאל פון קאמוניסטישען סאוויעטישען פארבאנד האט מען געקענט מאכן פיל געלט דורך שמירן.
אין ארץ ישראל גייט אן א געריכט צו מען זאל אים ארויסגעבן צוריק פאר פראנקרייך אים ברענגן צו גערעכטיגקייט, אבער דערווייל נוצט ער אויס זיין איינפלוס דאס צוריקצוהאלטן דורך ווארפן געלט רעכטס און לינקס אונטערקויפן די מאכטן אים צו יא צו האלטן אין ארץ ישראל.
ער האט אפגעקויפט די בית"ר ירושלים ספארטס טיעם.
ער וויל לויפן פאר ירושלים מעיאר.
ער שטיצט חברה הצלה און ר' דודי זילבערשלאג מיט ביבי נתניהו, און ר' ראובן אלבז. און צום לעצט ביי די ישראל לבנון קאנפליקט האט ער אויסגעצאלט פאר די אלע אידישע משפחות וואס האבן געליטען און געמוזט מופן.
קאפעין איז א סטימולאנט וואס געפינט זיך אין קאווע, אין טיי בלעטער און קאלא, און אויך א קליין ביסל אין שאקאלאד. אסאך מענטשן טרינקען געטראנקען וואס אנטהאלטן קאפעין. ביי רוב מענטשן טוט דאס ווירקן אויף זיי אז זי בלייבן וואך און שלאפן נישט איין.
קאפעין איז אויך א נאטירלעך מיטל קעגן פעסטן און הרגעט אינסעקטן וואס ווילן עסן די פלאנצן אין וואס די קאפעין געפינט זיך.
ר' יוסף אשכנזי איז דער גבאי און נאמן בית (ווי אויך א קרוב) פון ערשטן סאטמארער רבי ר' יואל טייטלבוים.
ער איז א זון פון ר' שרגא פייבוש אשכנזי וועלכער איז געווען דעם רבינ'ס גבאי אין סאטמאר, רומעניע.
נאך דער פטירה פון סאטמארער רבי האט ער געעפנט א ביהמ"ד נעבן זיין הויז אין קרית יואל - קהל מהר"י אשכנזי טאלטשווא נאך זיין זיידע רבי יואל אשכנזי, טאלטשעווער רב.
במשך די מלחמה יארן האט ער באגלייט דעם סאטמארער רבי'ן און רביצין דורכאויס אלע זייערע דעסטינאציעס, און דורכאויס די מלחמה האבן אים דער רבי און די רביצין אפיציעל אדאפטירט אלץ יוסף טייטלבוים.
נאך די מלחמה איז ער פארבליבן די גבאי ביז דעם רבינ'ס פטירה חודש אב תשל"ט. פאר פרנסה האט ר' יוסף געפירט א ספרים געשעפט אין וויליאמסבורג הוצאת ירושלים.
ספרים.
די זכות פון דרוקן דעם סאטמארער רבינ'ס ספרים איז איבערגעגעבן געווארן דורך דעם רבי'ן זעלבסט צו ר' יוסף, מאכנדיג אים און זיינע קינדער די ארויסגעבער פון די ספרים ווי דברי יואל, ויואל משה, ייטב לב, און פילע אנדערע ספרים לבית סאטמאר אונטערן נאמען "הוצאת ירושלים".
במשך די יארן זענען געווען אזעלכע וועלכע האבן געדריקט א חלק פון די ספרים אן רשות, אקעגן וועם ר' יוסף איז שארף ארויס אין די הקדמה צו די ספרים, אויסדרוקנדיק זיין אויסשליסליכע רעכט וועלכע איז אים געגעבן געווארן.
ר' יוסף האט אויך אליין ארויסגעגעבן א ספר מיטן נאמען "שארית יוסף - על התורה".
ר' עזריאל גליק איז דער גבאי פון די סאטמארער רביס.
ער איז געווען גבאי פונעם ערשטן סאטמארער רבי, ר' יואל טייטלבוים און פון זיין פלימעניק רבי משה טייטלבוים דער צווייטער סאטמארער רבי. היינט איז ער דער גבאי ביי רבי זלמן לייב טייטלבוים פון וויליאמסבורג.
נפטר געווארן אור ליום י"ט אייר ל"ד בעומר תשע"ד לפ"ק, זיין לוי' איז פארגעקומען אין היכל הביהמ"ד הגדול ראדני סטריט און דאן אין קרית יואל לפני ביתו, נטמן געווארן אין שטח החדש פון בית החיים דקרית יואל.
ר'עזריאל האט משמש געווען דעם ערשטן רבי ר' יואל; די לעצטע 12 יאר פון ווען ר' יואליש האט באקומען דעם סטראק איז ר'עזריאל נישט אהיים געגאנגען שלאפן ביי זיך אינדערהיים נאר איז געווען 24 שעה א טאג ארום דעם צדיק.
ר'עזריאל געהאט זייער א גוטע שפראך צום סאטמארער רבין, און ער האט געקענט ארויסבאקומען ישועות פאר אידן דורך זיין אייגענארטיגער שפראך.
דזשוז פאר דזשודאיזם (אידן פאר אידישקייט) איז א וועב סייט און אן ארגענעזאציע צו באקעמפן קריסטליכע מיסיאן אויף אידן.
דאס איז א דירעקטער שפיל צו נאכמאן און אזוי ארום באקעמפן דעם מיסיאנערישער נאמען זשוס פאר זשיסעס
אור יקר איז א ישיבה פאר בעלי תשובה אין צפת העכער די מקוה פון ארי הקדוש אויפן שפיץ בארג.
דער ראש ישיבה איז ר' ירמי' כהן און איז אנטוויקלט אין א מיאוסער געראנגל מיט די לאקאלע ברסלב קהילה און זאגט פאר זיינע תלמידים נישט צו זיין קיין ברסלב חסידים וואס די ספרדים ווערן זייער פארכאפט אין ברסלב לעבנסשטייגער צוליב איר ציאונג פון ארבייטן אין עבודת ה' קעגן ייאוש.
ר' מנחם גרשון לעבאוויטש איז דער הויפט מנהל המוסדות פון סאטמאר ארונים וויליאמסבורג.
ער איז א גרויסער גביר פון פעינט האנדל. ער וואונט אין ווליאמסבורג און ער פארט איינמאל א וואך אוועק פאר א גאנצען טאג קיין לעיקוואד צו לערנען תורה.
אַריסטא (; ביז 7טן מערץ) איז געווען פון די װעלט־גרעסטע פילאסאפן. ער האט געלעבט אין די צייטן פון די חכמי המשנה, ער האט זיך געטראפען מיט שמעון הצדיק דער כהן גדול, און איז זייער באאיינדרוקט געווארן פון זיין גרויס קלוגשאפט. ער איז געווען דער לערער פון אלעקסאנדער דער גרויסער.
אריסטא איז געווען א גרויסער דענקער, רוב השקפות און שיטות וואס שטאמען פון די אלטגריכישע פילאסאפן און רוימישע פילאסאפן שטאמען פון אים, עס ווערט דערמאנט א סך ספרים וואס ער האט מחבר געווען.
אַריסטא אין די ספֿרי־קודש.
דער רמב"ם אין זיין ספר מורה נבוכים ברענגט אסאך פון אים און בויט אויף זיינע געדאנקען א סך.
דער ספר "ילקוט מעם לועז" ברענגט א בריוו פון אריסטא צו זיין תלמיד אלכסנדר מוקדון ערקלערענדיג אז ער האט זייער חרטה אויף אלע זיינע מיינונגען ביז היינט, וויבאלד זייט ער איז צוגעקומען צו די אידישע גלויבן האט ער איינגעזען אז דאס איז דאס ריכטיגע גלויבן, און אלע קושיות זענען אים ווי פארשוואונדן געווארן, און אלץ האט זיך אויסגעגראדט אויפן גלייכסטן אופן וואס נאר מעגליך, און עס איז א גרויסע שאד אז ער קען נישט צוריקציען פון זיינע מיינונגען ווייל עס איז שוין אפגעשריבן און פארשפרייט איבער דער גאנצער וועלט.
דער "מגדל עוז" דערציילט אז אריסטא האט זיך אליינס גענומען דאס לעבן ווען ער האט שטודירט א געוויסע טייך פארוואס די וואסער לויפן אראפ און דערנאך צוריק ארויף אין געוויסע צייטן, און אזוי ווי ער האט עס נישט געקענט דערגיין, האט ער זיך גענומען דאס לעבן (מגדול עוז, להגאון יעב"ץ)
עס שטייט אין ספר יוסיפון, אז מען האט אמאל געכאפט אריסטא טאן זייער א נישט צניעותדיגע זאך, ער איז געווען א נאנטער מענטש צום קעניג, און האט זיך פארליבט אין דער קעניגן, און האט געהאט סקס מיט איר, און ווען מען האט אים אפירגעהאלטן פון וואו קומט עס צו אים - אזא גרויסער פילאסאף וואס פרעדיגט אלץ עטיקס וכדומה - זאל אליינס אדורך פאלן מיט אזא הארבע זאך? האט ער געענטפערט: ווען איך האלט א רעדע בין איך טאקע אריסטא דער גרויסער פילאסאף, אבער נאכדעם ווען עס קומט צו די מענטשליכע תאוות בין איך דאך א מענטש.
דער חיד"א ברענגט אין זיינע ספרים אז אויב אריסטא וואלט ווען געזען מיט זיינע פליישיגע אויגן יציאת מצרים און די גרויסע ניסים וואס האט דאן פאסירט וואלט ער זיך ווען געברויכן און וואלט מודה געווען אין חידוש העולם, און אז דער וועלט האט א האר (חומת אנ"ך תהלים קאפיטל קי"ז, פני דוד פרשת בא).
א קליענט שמירט אונטער א ריכטער אונטערן טיש
פֿאַראייניקטע פֿעלקער קאַנווענשאַן קעגן קאָרופּציע
שוחד מיינט נעמען אָדער געבן כאַבאַר פאַר אַ דיין אָדער להבדיל אַ ריכטער פאַרן פסק'ענען אַ דין תורה אָדער להבדיל אַ געריכט לויט די אייגענע אינטערעסן, נישט לויט דעם יושר.
אידישקײַט.
לויט דער תורה איז נאָר דאָ אַן איסור צו נעמען שוחד, אָבער נישט צו געבן. עס ווערט דערציילט אַז אַ גלח האָט אַמאָל זיך מתווכח געווען מיט רבי יהונתן אייבשיץ, אַז די קריסטליכע רעליגיע האָט בעסערע געזעצן בנוגע שוחד, ווײַל לויט דעם קריסטליכן גלויבן טאָר מען אפילו נישט געבן קיין שוחד, האָט רבי יהונתן אים געענטפערט: אדרבא! לויט ענק וועט איינער וואס געט שוחד קיינמאל נישט פארציילן אז ער האט געגעבן שוחד, ווייל עס איז אויך זיין עוולה, דעריבער וועט א ריכטער קיינמאל נישט מורא האבן צו נעמען שוחד ווייל ער ווייסט אז יענער לייגט זיך אין פעקל פונקט וואו ער אויב פארציילט ער, משא"כ ביי אונז אידן האט א דיין מורא צו נעמען שוחד, ווייל ער ווייסט אז דער געבער קען גלייך פארציילן וואס ער האט געטון, און עס איז נישט קיין שום אומרעכט פון זיין זייט.
א גויאישער ריכטער האט אמאל געפרעגט פונעם חוות יאיר היתכן אידן געבן אזויפיל שוחד פאר שופטי עכו"ם, האט ער אים געענטפערט מיט חכמה, אזוי ווי דער ריכטער איז דאך א גוי, האט ער דאך א נטיה ענדערש צו פסק'ענען לטובת דעם גוי, קומט דאך אויס אז עס וועט נישט זיין קיין גלייך בארעכטיגע פסק, וועגן דעם כדי צו באלאנסירן דעם שופט'ס מיינונג, גיט אים דער איד שוחד ער זאל זיך צוריק אויסגראדן זיין מיינונג. דער ריכטער איז זייער נתפעל געווארן פון דער תשובה. דער חוות יאיר פירט אבער אויס אין זיין תשובה אז ער האט עס נאר געזאגט פאר א תשובה צום גויאישן שר, אבער יעדער איינער דארף זיין זייער געווארענט אין דעם.
א בריוו איז א וועג פון פארבינדונג מיט א צווייטן דורך שרייבן אויף א פאפיר וואס ער וויל זאגן אנשטאט רעדן פערזענלעך, און מען לייגט אים אין א קאנווערט.
אויך איז עס א מיטל צו שיקן אינפארמאציע צו איינעם וואס געפונט זיך נישט דאהי דורך א שליח מיינסטענס א פאסט טרעגער וכדומה.
היינט האט מען אנדערע מיטלן פון קאמוניקאציע, למשל טעלעפאן, פאקס און ע-פאסט. א בריוו האט אבער די מעלה אז מען קען אים באקומען אן קיין ספעציעלע מכשירים, מ'דארף נאר האבן א פאסטקעסטל.
א שפיטאַל אדער קראַנקנהויז איז א מעדיצינישע אינסטיטוציע וואו פאציענטן מיט געזונטהייט פראבלעמען ווערן באהאנדלט.
שפיטעלער ווערן היינטיגע צייטן אויפגעשטעלט און אפערירט אפט דורך געזונט ארגאניזאציעס, געזונט פארזיכערונג פירמעס, מיט די הילף פון רעגירונגען און פריוואטע נדבות. אמאל זענען רוב שפיטעלער געווארן פינאנצירט דורך רעליגיעזע גרופעס און עס איז נאך היינט אזוי אין געוויסע פלעצער.
א שפיטאל פארמאגט א שטאב פון געזונטהייט פראפעציאנאלן וועלכע זענען דאקטוירים און געלערנטע שוועסטערן.
אן אלגעמיינער שפיטאל האט פארשידענע אפטיילן, למשל אן אנקאלאגיע אפטייל, א פסיכיאטריע אפטייל און א נעווראלאגיע אפטייל.
די ערשטע אנשטאלטן פאר באהאנדלען קראנקע האט מען אויפגעשטעלט אין אינדיע, אין 431 פאר דער ציווילער רעכענונג. דער מלך אשאקא האט אויפגעשטעלט 18 שפיטעלער אין אינדיע וואס מ'האט זיי פינאנצירט מיט געלט פון דער רעגירונג.
ויחי איז די צוועלפטע און לעצטע פרשה פון ספר בראשית פון די תורה הקדושה, וואו עס ווערט אויסגעשמועסט יעקב אבינו'ס אראפקומען קיין מצרים, און זיין פטירה און זיין לויה און באערדיגונג ארויף אין ארץ ישראל.
אנפאנג פרשה איז דא די באקאנטע "ואני". ווי אויך די ברכת יעקב פאר די שבטים פאר זיין פטירה.
ויחי
ואני איז א פסוק אין פרשת ויחי אין ספר בראשית אין תורה הקדושה. דער פסוק ברענגט ארויף זיסע זכרונות פון די חדר יארן, בשעת די קינדער פלעגן חזר'ן דעם 'ואני' מיטן טראדיציאנאלן ניגון, איבערזאגנדיג דערביי די הארציגע אגדה איבער די טראגישע פטירה און קבורה פון רחל אמנו. געוויסע מלמדים פלעגן טיילן גוטע זאכן צום סוף פון דער וואך, פאר די קינדער וואס האבן גוט איבערגעזאגט דעם 'ואני'. די מסורה גייט שוין אן פאר לאנגע יארן פון דור צו דור.
די ואני ווערט געזונגען מיט א ספעציעלע ניגון מקובל וואס איז ספעציעל באשטימט פאר דעם, און איז באקאנט פאר יעדעם איינעם וואס איז נאר אמאל אדורך דער חדר סיסטעם אין היינטיגער אמעריקע [אין די עלטערע כיתות פון חדר פלעגט מען זינגען די זעלבע ביי די "ברכת יעקב"].
די ווערטער גייען אזוי: "ואני" און איך יעקב, כאטש איך בין דיר מטריח מיט מיין קבורה, זאלסט מיך טראגן פון ארץ מצרים קיין ארץ כנען, אבער מיט דיין מאמע רחל האב איך נישט אזוי געטון, נאר ווי אזוי דען? "בבואי מפדן ארם, מתה עלי רחל בעוד כברת ארץ"
טאהשער רבי ביי הלל, סוכות
זאגן הַלל איז איינע פון די זיבן מצוות וואס חז"ל האבן מתקן געווען,
גענומען פון קאפיטלען קי"ג-קי"ח מיט א ברכה פארדעם און נאכדעם, צו דאנקען און לויבן.
עירובי תחומין.
לויט די תורה טאר מען נישט ארויסגיין שבת פון א באוואוינטע שטאט מער ווי 2,000 איילן וואס ווערט אנגערופן "תחום שבת", דעריבער האבן חז"ל מתקן געווען אז אויב איינער וויל ארויס גיין אויסערן תחום, זאל ער פאר שבת אראפלייגן צוויי סעודות עסנווארגן ביים ענדע פון די 2,000 איילן אויסערן שטאט, און דאס ווערט פארעכנט אזוי ווי דער מענטש וואוינט דארט, ווייל א מענטש וואוינט ווי זיין עסן איז, ממילא וועט עס איהם ערלויבן צו גיין נאך 2,000 איילן פון ווי ער האט אראפ געלייגט דאס עסן, איז דאס א סך הכל פון 4000 איילן פון די באוואוינטע שטאט.
עירובי חצרות.
לויט דער תורה מעג מען טראגען אין א בילדונג ווי עס וואינען אסאך מענטשן אדער א הויף, אזוי אויך א שטאט וואס איז ארומגענימען א מויער מעג מען לויט די תורה טראגען אבער די חכמים האבן מורא געהאט אז מענטשן וועלן מיינען אז פונקט ווי אין די שטאט עג מען טראגען מעג מען איבעראל און אזוי ווייטער, האט שלמה המלך און זיין בי"ד מתקן געווען אז יעדער וואס וואינט פאר זיך און וויל טראגען דארף מאכען א עירוב.
עירוב תבשילין.
דאס איז נאר ווען יו"ט געפאלט אויס אום ערב שבת, האבן חז"ל מתקן געווען אז מ'טאר נישט צוגרייטן די סעודות פון שבת אום יו"ט, ווייל אום יו"ט איז מעו צו פארנומען און מ'וועט גרינגשעצן דעם שבת מיטן נישט צוגרייטן ווי עס פאסט, דעריבער מוז מען שוין צוגרייטן דעם שבת פון פאר יו"ט, האבן אבער חז"ל געזאגט אז מ'קען טוהן אן עצה אז מ'זאל יא מעגן קאכן פון יו"ט אויף שבת, אויב מ'מאכט אן עירוב תבשילין דאס מיינט אז ערב יו"ט גרייט מען צו צוויי געקעכטסן פאר שבת און מיט דעם ווייזט מען אז מ'האט שוין אנגעגערייט פאר שבת. די צוויי געקעכצן טאר מען נישט אויפעסן פאר שבת.
מגילת אסתר איז איינע פון די ספרים פון תנ"ך.
די חז"ל האבן מתקן געווען מען זאל ליינען די מגילה בייטאג און ביינאכט פון פורים.
די מצווה איז איינע פון די 7 מצוות וואס חז"ל האבן מתקן געווען,
מגילה נעמט איבער אנדערע מצוות פון די תורה ד.מ. מגילה איז פאר אלעם
צו דעם קומט צו מאכן א סעודה, משלוח מנות, און מתנות לאביונים.
חרבונה.
חרבונה איז געווען א באדינער ביי אחשוורוש.
זרש.
זרש איז געווען די ווייב פון המן הרשע.
בגתן.
בגתן איז געווען א באדינער פון קעניג אחשוורוש.
תרש.
תרש איז געווען א באדינער פון קעניג אחשוורוש.
חלום איז די ערפארונג פון בילדער, קולות און געזאנגן, און אנדערע געפילן וועלכע גייט דורך אינעם מענטש'נס מוח בשעת ער שלאפט. רוב חלומות זענען פארגעשטעלט אלס געשעענישן וועלכע קענען געוויס נישט פאסירן אין רעאליטעט. דער מענטש האט נישט קיין קאנטראל אויף זיינע חלומות.
פארוואס חלומ'ט מען ביינאכט?
דור נאך דור האבן וויסנשאפטלער געפארשט צו פארשטיין פארוואס אונזערע מוחות שפילן פאר אונז די אינטערעסאנטע פארשטעלונגן יעדע נאכט. יעדער פארשער האט זיך געהאט זיין ענטפער וועלכע זענען געווענליך געווען געבויט אויף צוויי טעאריעס. די ערשטע אז די חלומות זענען נאר פסכילאגישע סטימולאציע (פארנומענקייט) אדער אז דאס איז גאר פסכילאגיש וויכטיג פאר'ן מענטשנ'ס מוח. עס זענען געווען אור אלטע סייענטיסטן וועלכע האבן געהאלטן אז חלומות זענען א ווירקליכע זאך וועלכע עקזיסטירט אויף אן אנדערע וועלט און מען קען נאר אנקומען אהין ווען מען שלאפט...
רוב סייענטיסטן זענען היינט ביי דער מיינונג אז חלומות איז א וויכטיגע פראדעצור אינעם מענטשנ'ס מוח ווען ער שלאפט ווייל דעמאלט ווערט די גאנצע אינפארמאציע וואס דער מוח האט באקומען איבער'ן טאג מסודר און איינגעקריצט עס זאל געדענקט ווערן אויף שפעטער און אויך אז דער מוח זאל גרינגער קענען נוצן די אינפארמאציע נאכאמאל ווען עס וועט אויספעלן. געוויסע סייענטיסטן האלטן אז דער מוח טראכט גאר ביינאכט זאכן וועלכע מען האט נישט קיין צייט צו טראכטן אינמיטן טאג און זיי בויען דאס אויפ'ן פאקט אז מענטשן קענען אסאך מאל אויפשטיין אינדערפרי מיט א באשלוס וועלכע זיי האבן זיך געפלאגט א גאנצן טאג. וויאזוי אימער, האלטן זיי אלע אז חלומות איז א קאמבינאציע פון ביידע אויבנדערמאנטע הויפט טעאריעס.
פארשידענע טעאריעס.
א קאפ-שטיק טעאריע איז אויסגעפארשט געווארן דורך דעם וויסנשאפטלער זיגמונד פרויד (אן עסטרייך פיליזאף פון בערך 100 יאר צוריק) וועלכער האט געהאלטן אז אלע חלומות זענען געבויט אויף דעם שלאפנדיג'ן מענטשנ'ס גלוסטן און כאטש די חלומות וועלכע מען געדענקט קען טיילמאל ניטאמאל שטימען ווי דער הויפט טעמע וועט מען אבער שטענדיג קענען געפינען א וועג וויאזוי די מאדנעסטע חלום וועט יא שטימען מיט די הויפט גלוסטונגן פון דעם מענטש. צום ביישפיל אויב איינער גלוסט צו מאכן א מיליאן דאלאר וועט ער אפשר חלומ'ן וויאזוי ער איז געגאנגן אין פעלד און צוזאמנגעקליבן א מיליאן עפלעך. די חלום וועט אים אויסקוקן גאר מאדנע אבער די עפלעך וועט רעפרעזענטירן די געלט און וועט מיינען אז אין זיין חלום פאנטאזיע האט ער צוזאמענגעקליבן א מיליאן דאלאר. אבער נאך אלץ – זאגט פרויד – וועט אן עפל אמאל מיינען בלויז אן עפל.
א שווייצער וויסנשאפטלער מיט'ן נאמען קארל דזשואנג האט שטודירט פראוד'ס טעאריע מיט זיינע סטודענטן און איז שפעטער ארויסגעקומען מיט א נייע טעאריע אז אויסער וואס א מענטש חלומ'ט נאר אזעלכע זאכן וואס זענען אין זיין אינטערעסע (אויף פארשידענע וועגן) וועט זיין מוח דאס דעמאלט בעסער איבערטראכטן און אויפקומען מיט עצות וואס צו טאן צו קענען דעגרייכן דעם אינטערעסע.
אין 973' האבן די אמעריקאנער וויסנשאפטלער אלען האבסאן און ראבערט מעקערלי אויפגעקומען מיט אן אנדערע טעראריע וועלכע האט אוועקגעמאכט די ערשטע צוויי און זיי זענען ארויסגעקומען מיט א בוך אין 988' וועלכע רופט זיך "דער חלומ'דיגער מוח". אין דעם בוך שרייבן זיי אז נאכדעם וואס זיי האבן באטראכט די אקטיוויטעטן פון דעם שלאפנדיגן מוח זענען זיי געקומען צום באשלוס אז עס קען נישט זיין אז דער מוח טראכט אזויפיל ביינאכט נאר ליבערשט אז דער מוח סטימולירט אינמיטן שלאפן אויף א קליינע פארנעם און אלע אינפארמאציע וועלכע זענען אנוועזנד אין מוח אין יענע צייט סטימולירט און דערפאר זענען חלומות ווי מעשיות וועלכע האבן נישט קיין הענט און קיין פוס. זיי שרייבן אז אפילו ווען דער מענטש האט יא געחלומ'ט א נארמאלע מעשה איז עס אויך נאר נאכדעם וואס זיין וואכזאמע מוח האט צוזאמענגעשטעלט און געמאכט פשט אין דעם חלום באלד ווען ער איז אויפגעשטאנען.
לויט זייער טעאריע שטימט פיין פארוואס מען חלומ'ט זיך ביינאכט פון זאכן וועלכע מען האט געטראכט דאס מערסטע אינמיטן טאג. ווייל די אינפארמאציע זענען ווי צייטוויליגע מעמארי פיילס וועלכע ווערן גענוצט צו טראכטן און וויבאלד די זענען דאס מערסטע אנוועזנד דערפאר חלומ'ט מען זיך ביינאכט פון דעם.
אמאל פלעגן אלע פעלקער האלטן אז חלומות זענען ווי סימנים וואס ווייזן אויף געוויסע זאכן און געוויסע מענטשן פלעגן גיין צו עקספערטן וועלכע האבן גוט געקענט פותר חלום זיין. די קעניגן האבן דאס שטענדיג געטאן ווען אימער זיי האבן געהאט א מאדנע חלום אזויווי פרעה מיט די זיבן קוען. די רוימישע קעניגן זענען געווען דאס מערסטע באוואוסט מיט פותר זיין חלומות און די קעניגן האבן גאר געמאכט באשלוסן לויט די באשיידונגן פון חלומות.
אין די תורה געפינען מיר עטליכע פעלער אין וועלכע א חלום האט געמיינט א נבואה ווי די געשיכטע פון יוסף אין זיינע ברודער און יעקב אבינו מיט די לייטער.
קען מען עקזעסטירן אן חלומות?
מיר האבן דערמאנט אז חלומות קומען פאר אינעם טייל שלאף וועלכע רופט זיך אר-אי-עם און דאס זענען די טיפסטע שטאפלן אין שלאף. וויסנשאפטלער האבן שטענדיג פרובירט אויסגעפינען אויב אלע מענטשן האבן אר-אי-עם שלאף און אויב נישט צי זענען זיי אנדערש ווי אנדערע מענטשן. נאך לאנגע יארן פון שטודיעס אויף שטודיעס איז אנגענומען געווארן אז עס ענען פאראן אסאך מענטשן וואס באקומען בכלל נישט קיין אר-אי-עם שלאף און עס פאסירט גאנץ אפט אז מען זאל דורכגיין א נאכט אן קיין אר-אי-עם שלאף.
מיט יעדע נייע שטודיע וואס האט פרובירט צייגן די עפעקט פון נישט האבן אר-אי-עם שלאף איז נאכגעקומען א רייע שטודיעס וואס האבן דאס אפגעוואנדן. אין די 60'גער יארן האט מען געגלייבט אין שטודיעס וועלכע האבן געצייגט אז מענטשן וועלכע באקומען נישט קיין אר-אי-עם שלאף געדענקן שוואכער ווי ארגינעלע מענטשן. די שטודיעס איז אפגעפרעגט געווארן יארן שפעטער ווען אין איינע פון די גרויסע אוניווערסיטיס וואו מען האט שטודירט שלאף איז א סטודענט פארוואונדעט געווארן אויפ'ן מוח און איינע פון זיינע פארבליבענע פראבלעמען איז געווען אז ער האט מער נישט באקומען קיין אר-אי-עם שלאף און צו אלעמענ'ס איבערראשונג האט ער פארענדיגט זיינע סקול יארן דאס זעלבע אויסגעצייכנט ווי אלע אנדערע סטודענטן און האט בכלל נישט געליטן פון קיין זכרון פראבלעמען.
אין די לעצטע יארן שטודירט מען אויב דער פארלוסט פון אר-אי-עם שלאף ברענגט יא שלעכטע עפעקטן ביים לערנען אבער נאר צו געוויסע סארט לערנונגן. די שטודיעס זענען געבויט אויף דער מוח פון א קינד וועלכע באקומט אסאך מער אר-אי-עם שלאף ווי אן ערוואקסענער און דער סיבה דערצו איז ווייל א טאדלער קינד לערנט זיך פיל מער, פראצענטווייז, אין איין טאג ווי אן ערוואקסענער מענטש.
אגב, אמאל פלעגט מען גלייבן אז חלומות זעט מען נאר אין שווארץ און ווייסע קאלירן אבער שטודיעס פון די 70'גער יארן האט אויפגעוויזן אז מען זעט יא קאליר און דאס איז נאר געווען אן איינרעדעניש.
נאך אן אינטערעסאנטער שטודיע פון יענע יארן האט געוויזן אז בלינדע מענטשן פון געבורט זענען בלינד אויך אין א חלום און זיי חלומ'ן טאקע נאר פון אזעלכע זאכן ווי שמעקן, שפירן, הערן א.ד.ג.
אן אנדערע שטודיע האט געוויזן אז א מענטש שנארכעט נישט ווען ער חלומ'ט אין אלגעמיין אבער עס איז פאראן אן אויסנאם.
חלומות געדענקענישן.
די וועלט זאגט אז 5 מינוט נאכ'ן אויפשטיין פון א נארוואס פארענדיגטן חלום האט מען שוין פארגעסן 50 פראצענט דערפון און נאך 10 מינוט איז שוין 90 פראצענט פארגאנגן. פארוואס דאס איז אזוי איז פאראן אסאך טעאריעס אבער קיין איינע פון זיי איז נישט באשטעטיגט געווארן.
די פארשטענדליכסטע טעאריע איז ווייל ווען דער מענטש שטייט אויף פון זיין שלאף איז ווי אן אויטא צינדט אן זיין מאטאר ווען אלע קערפער טיילן הייבן אן ארבעטן אויפאיינמאל און דער מוח היבט אן קאנצעטרירן אויף אלעס וואס מען שפירט, הערט, זעט, און שמעקט. די פארנומענקייט מאכט דעם מוח פארגעסן פון דעם חלום אפילו עס איז געווען עטליכע מינוט צוריק.
א צווייטע שטארקע טעאריע איז וויבאלד דער אינהאלט פון א חלום איז אומוויכטיג פאר'ן מענטש און עס איז ווי אנדערע טויזענטער זאכן וועלכע מיר הערן איבער'ן טאג און גייט אריין אין איין אויער און גייט ארויס פון די צווייטע. א מענטש געדענקט נאר זאכן וואס אינטערעסירט אים און אויב נישט וועט מען אים דאס דארפן איבערזאגן עטליכע מאל ער זאל דאס געדענקן. אבער א חלום גייט נישט איבער צוויי מאל אפילו אויב עס איז זייער זיס און מען שלאפט באלד צוריק איין.
עס איז פאראן ביכער וועלכע גיבן פארשידענע עצות וויאזוי מען קען אנטוויקלן מען זאל יא געדענקן חלומות.
וואס מיינען חלומות?
די וועלט זאגט אז צו פארציילן א חלום דארף מען זיין א נאר און אויסצוהערן דארף מען זיין נאך א גרעסערע נאר... וויאזוי אימער, זענען אבער שלאפן שטודירער און עקספעטרן שטענדיג געווען פארנומען מיט די מיינונגן פון חלומות און האבן צוזאמנגעשטעלט א ליסטע פון די מערסט באקאנטע חלומות וועלכע רוב מענטשן באקומען אפט און וואס זיי סימבאלזירן אין לעבן.
1) כמעט יעדער האט שוין אמאל געחלומ'ט אז מען איז אנגעקומען אין פובליק נאקעט. רוב מענטשן וועלן זיך אין אזא חלום שפירן זייער פארשעמט אבער טייל וועלן נישט האבן קיין טראפ בושה. עקספערטן צייכנען אן אז דאס מיינט אז מען פרובירט עפעס צו באהאלטן אדער אז מען איז נישט גרייט צו א געוויסע אונטערנעמונג.
2) נאך אן אפטע חלום איז אז מען פאלט און דאן וועקט מען זיך אויף. לויט זיי איז דאס א סימבאלישער צייכן אין לעבן אז מען איז פארלוירן איבער א געוויסע סיטואציע און מען קען זיך נישט העלפן. עס קען אויך אמאל מיינען אז מען איז באזארגט אז מען גייט פארלירן עפעס.
3) א חלום אז מען ווערט נאכגעיאגט פון איינעם סימבאליזירט אז מען לויפט אוועק פון פראבלעמען. און לויט די פראבלעמען וואס מען האט לויט דעם איז דער נאכיאגער אינעם חלום.
4) מען ווערט פארהערט איז אויך זייער אן אפטע חלום און מיינט אז מען איז גרייט צו עפעס אן אונטערנעמונג און מען ווערט געפראווט פון זיך אליינס.
5) מען פליט אין די לופטן. דאס באדייט אז מען איז אין קאנטראל איבער א געוויסע זאך און מען שפירט אז קיינער קען דיר נישט באזיגן.
6) מען לויפט און מען דעגרייכט נישט אין ערגעץ. דער חלום קען קומען אין פארשידענע וועגן און אסאך חלומ'ן זיך אז מען וויל לויפן אבער די פיס טראגן נישט. דאס מיינט אז מען טוט צופיל זאכן אין לעבן און מען קען דאס מער נישט פארטראגן.
רש"י שרייבט אין זיינע ספרים אז א שלעכטע חלום קומט נאר צו א שלעכטע מענטש און א גוטע חלום צו א גוטע מענטש.
לויט די אידישע הלכה דארף מען פאסטן ווען מען האט געהאט פארשידענע שלעכטע חלומות און דאס ווערט גערופן א תענית חלום וועלכע מען מעג אויף פאסטן אום שבת כאטש אלע אנדערע תעניתים (אויסער יום כיפור) ווערט אפגעשטופט אויב עס געפאלט אין שבת.
טייל אידן זענען ביי דער מיינונג אז אפילו א שלעכטע חלום מיינט אויך גארנישט און דער מנהג פון פאסטן האבן די חכמים ערלויבט צו בארואיגן דעם מענטש און דערפאר איז עס אויך ערלויבט געווארן אין שבת ווייל דער מענטש'נס רואיגקייט איז וויכטיגער ווי האלטן שבת. אגב, די הלכה איז אז אויב מען פאסט א תענית חלום אום שבת דארף מען פאסטן א צווייטן טאג צו טאן תשובה פאר'ן פאסטן אום שבת.
וואס חלומות האט שוין געברענגט.
חלומות זענען געווענליך נארישקייטן און מען קען זעלטן עפעס ארויסנעמען פון דארט. דאך זענען פאראן א רייע אינאוואציעס און אנדערע ערייכונגן וועלכע זענען געקומען פון חלומות.
דער דייטשער כעמיסט קעלקול וועלכער האט אויסגעטראפן בענזין האט געזאגט אז נאך לאנגע מאנאטן וואס ער האט געארבעט אויף דעם פראיעקט אן ערפאלג האט ער איין נאכט געזען אין זיין חלום ווי שלענג פארמירן רינגן און נעמן זייערע עקן אין מויל. ווען ער איז אויפגעשטאנען האט ער געכאפט אז די הויפט כעמיקאליע וועלכע ער האט גענוצט צו מאכן בענזין וואקסט רינדיג אנדערש ווי אלע אנדערע נאטורליכע כעמיקאליעס וועלכע וואקסן אין א ליניע.
דער אינווענטאר פון די ניי מאשין, עליאס האוו, האט זיך געפלאגט מיט זיין ערשטע ניי-מאשין אין 884' וויאזוי דער נאדל וועט ארבעטן אין א מאשין. ער האט דאן געחלומ'ט ווי ער שטייט ארומגענומען מיט סאלדאטן פון א געוויסע פאלק און זיי האלטן אזעלכע רינדיגע שווערדן אין די הענט וועלכע האט א לאך אינדערמיט. ווען ער איז אויפגעשטאנען האט ער צוזאמנגעשטעלט אז אויב דער נאדל וועט האבן א לאך ביים שפיץ וועט עס קענען אויפנעמען נאך א פאדעם פון אונטן און די מאשין וועט קענען נייען.
איינע פון די וועלט'ס באקאנסטע פרויען נאוועל שרייבער, די בריטישע מערי שעלי, האט געבויט איר מערסט באקאנטע בוך "פרענקנשטיין" אויף א חלום וועלכע זי האט געחלומ'ט. דער בוך ווערט נאך היינט געליינט ביי מיליאנען מענטשן.
מען פארציילט אויף עטליכע שפילער און זינגער וועלכע האבן באקומען געדאנקן פאר מוזיק און ניגונים אין חלומות.
שטודיעס האבן געוויזן אז מענטשן האבן זיך געלערנט א לעקציע אין חלומות פאר זאכן וועלכע האבן פאסירט צו זיי שפעטער. חלומות זענען טיילמאל שרעקעדיג און אינעם חלום טרעפט מען זיך א וועג ארויס. שפעטער ווען דאס זעלבע פאסירט ריכטיג נוצט מען די עצות זיך צו ראטעוון פון דעם פראבלעם דאס וואס מען האט געזען אין חלום.
עס איז פאראן אן אינוועסטמענט גרופע וועלכע אינוועסטירן אין די סטאק מארקעט געבויט אויף חלומות. אין די פירמע האט א געוויסער מאן געחלומט אז די סטאקס פון די בייאטעק פירמע איי-סי-או-עס גייט שטארק שטייגן. ער האט באלד געקויפט 40,000 שעירס פאר 4 דאלאר א שעיר. ווייניגער פון 5 יאר שפעטער האט ער פארקויפט זיינע שעירס פאר 28 דאלאר און האט פארדינט 1.6 מיליאן דאלאר, אלעס איבער א חלום.
שטודיעס האבן אויך געוויזן אז מענטשן חלומ'ן זיך ביינאכט זאכן וועלכע גייען פאסירן אינעם צוקונפט. די שטודיע האט פאר לאנגע יארן רעקארדירט חלומות פון די סטודענטן און מיט דער צייט האבן אסאך פון די חלומות ווירקליך פאסירט. אין איינע פון די רעקארדן האט א פרוי געהאט געזאגט אז זי האט געחלומ'ט אז א פליגער האט געקראכט נעבן איר וואוין ארט אין א אווערפעס. דער חלום איז שפעטער צושטאנד געקומען צו אלעמענס וואונדער.
אין 2006 איז אן עלטערע פרוי פון קוויבעק געקומען אפנעמען איר געווינער לאטערי טיקעט פון די קוויבעק לאטא פירמע, און צו אלעמענס וואונדער האט זי געוויזן אז זי האט צוויי פון די 20 מיליאן דאלאר געווינער טיקעט. אויף די פראגע פארוואס זי האט געקויפט צוויי טיקעטס מיט די זעלבע נומערן, האט זי געענטפערט אז זי האט געהאט א חלום אז אירע לאקי נומערן גייען געווינען און זי האט געוואלט זיכער מאכן אז זי באקומט צוויי דריטל אין פאל אויך א צווייטער האט די זעלבע נומערן.
דער חלום אין תנ"ך.
אין תנ"ך האט דער חלום א באזונדערע ראלע, גאט רעדט און אנטדעקט זיך צו די נביאים אין חלום. פון די באװוסטע געשיכטעס זײנען, דער חלום פון יעקב, פון יוסף און פון פרעה. אויך איז באקאנט דער חלום װי א פוסטער זין, װי עס שטײט "חלומות שווא ידברון".
א דאלמעטשער איז עמיצער וואס פארשטייט און רעדט עטליכע שפראכען, און ווערט באנוצט אלץ אן איבערטייטשער פון איין שפראך צום צווייטען.
מיר געפונען שוין אין די תורה אין פרשת מקץ 'והם לא ידעו כי שומע יוסף כי המליץ בינותם', און רש"י ברענגט אז דאס איז געווען מנשה בן יוסף.
א בית דין טאר נישט אויסהערן טענות פון א "מתורגמן" [דאלמעטשער], נאר אויב עס איז נישט דא קיין אנדערע ברירה.
דער וואס טייטשט איבער ספרים הייסט א איבערזעצער.
ניטל אדער וויינאַכט (פון דייטשיש: "Weihnachten"; ענגליש: "Christmas") איז א יערליכע חגא וועלכע איז אנגענומען ביי אלע קריסטליכע שיכטן און וואס זיי פייערן אום צו באצייכענען דעם געבורט פון ישו פון נצרת. די מערהייט קריסטן פייערן ניטל אום 25סטן דעצעמבער (די קאטוילישע קירכע, די פראטעסטאנטישע קירכע און די גריכישע), מיטגלידער פון דער ארמענישער קירכע אום 6טן יאנואר, און די קריסטליכע בירגער פון דעם געוועזענעם ראטנפארבאנד וואס געהערען כמעט אלע צו דער רוסישער קירכע צייכענען ניטל אום 7טן יאנואר (וואס איז דעם 25סטן דעצעמבער לויט זייער יוליאנישן קאלענדאר).
א ניטל מארקעט אין יענא, דייטשלאנד
לויט דעם נייעם טעסטאמענט איז ישו געבוירן אין דער שטאט בית לחם צו זיין מוטער מרים, וועלכע לויט דער קריסטליכער טראדיציע, איז געווען שוואנגער אהן א מאן. אין דעם זעלבן ארט וואו איז ער געבוירן געווארן געפינט זיך היינט צו טאגס די "געבורט קירכע". די קריסטן גלייבן אז די געבורט פון ישו איז למעשה א פארווירקליכונג פון דער פּראָפֿעצייהונג וועלכע מעלדט איבער זיין אנקום וועלכער וועט אויסלייזן די וועלט פון אלע זינד. צווישן די פארשידענע קריסטליכע שטרעמונגען ס'איז נישט דא קיין דייטליכע צושטימונג איבער דער פונקטליכער כראנאלגיע פון ישו'ס געבורט.
ביי אידן פירט מען זיך מנהגי ניטל אין דער נאכט צווישן דעם 24סטן און דעם 25סטן.
די אויפפירונג פון ניטל.
ניטל פארמאגט פילצאליגע מנהגים מיט רעליגיעזע און פרייע אייגנשאפטן, און וועלכע זענען פארענדערליך אין יעדן לאנד. די קוועלע פון די מערהייט באקאנטע מנהגים פון ניטל, שטאמען אפ אורשפרינגליך פון דייטשלאנד, אזוי ווי צום ביישפיל ניטלבוים און באשענקונג פון געשאנקן. די אויבנדערמאנטע מנהגים זענען אורשפרינגליך פאגאניש, און נאר יארן דערנאך האבן זיי זיך פארוואנדלט אין א סימבאל פון דער קריסטליכער ניטל. דער ניטלבוים ווערט באצירט און געשמוקט מיט קליינע באלן און מיט פארשידענע שפילצייג.
אין אמעריקע און אויך אין אייראפע, א גרויסע צאל מענטשן פייערן די ניטל אלס א פרייע חגא. אין לענדער ווי פוילן, איטאליע, און די לענדער פון דעם געוועזענעם ראטנפארבאנד די ניטל באקומט מער א רעליגיעזע באדייטונג. רוב קריסטן פירן זיך צו פייערן ניטל אין זייער משפחה קרייז מיט א פעסטליכער מאלצייט און מיט זינגען ניטל לידער. אינדערפרי אונטערן בוים געפינען זיך די געשאנקען וועלכע לויט דעם קריסטליכן מיטאָס ברענגט סאַנטאַ קלויז (אין רוסלאנד ווערט ער גערופן דיעד מאראז ["Дед Мороз"]), וועלכער פארט ארום מיט א שליטן געפירט דורך פליענדיקע רעניפערן, און וועלכער פארמאגט א גרויסע זאק מיט א סאך געשאנקען אום זיי ארומטיילן.
ביי יידן.
ס׳איז געווען דער מנהג ביי יודן אין די אשכנזישע לענדער נישט צו לערנען די נאכט פאר תקופת טבת (ניטל נאכט). היינט צו טאג איז דער כמעט נאר געבליבן ביי די חסידישע אידן. בדרך רמז זאגט מען אז ניטל איז ראשי תיבות יודן טארן נישט לערנען.
טעמים.
עטליכע טעמים ווערן אנגעגעבן פארוואס מען לערנט נישט אין ניטל, איין טעם איז אז עס הערשט דעמאלטס א גרויסע טומאה אויף דער וועלט און די תורה גייט פארן השפעה פונעם סטרא אחרא.
די אריגינעלע סיבה איז געווען פאר זיכערהייטס סיבות. ווייל די גוים זענען דאן ארויס פון קירכעס נאך זייערע צערעמאניעס אום קראצמעך און זיי זענען אפט געווען אנגערייצט אויף די יודן פארן הארגענען זייער אפגאט, ממילא האט מען איינגעפיהרט אז מען זיצט נישט אין ביהמ"ד נאר יעדער זאל זיין פארשפארט ביי זיך אינדערהייים.
אין פוילן און אנדערע קאטוילישע לענדער, איז ניטל-נאכט געווען דעם 24סטן דעצעמבער ביינאכט, און אין רוסלאנד און אנדערע פראוואסלאוונע לענדער דעם 5טן יאנואר.
דער טעם פון די צוויי ניטלען האט צו טון ווייל די קאטאליקן פייערן זייער חגא לויטן גרעגאריאנישן קאלענדאר און די פראוואסלאוונע לויטן יוליאנישן קאלענדאר.
פארשידענע מנהגים.
טייל לייגן זיך שלאפן פריה און שטייען אויף ביי חצות צו לערנען. אנדערע לערנען נישט ביז צופריה און ס'דא וואס פיהרן זיך ביז צוועלף דעם אנדערן טאג.
דער בעלזער רב פלעגט זאגן תורה ניטל ווען עס איז געפאלן שבת, ער האט געזאגט אז זיינע תורות זענען תפילות אויף כלל ישראל, ממילא הייסט עס נישט געלערנט ניטל.
בי בי סי (BBC, ראשי תיבות פון British Broadcast Corporation, "בריטישער זענדונג פירמע") איז די גרעסטע מעדיע קארפאראציע אין דער וועלט, מיט 26,000 ארבעטער'ס, און א בודזשעט פון £4 ביליאן, אויף טעלעוויזיע אויפ'ן אינטערנעט אין אויפ'ן ראדיא ווערט טראנסמיטעט די נייעס, 24 שעה א טאג.
געשאפען אין 1922, אלס א פרייע סטאנציע איבעראל צו מיטהאלטן,
BBC News 24, און BBC Parliament, און BBC World. אלעס אינטער BBC
לאגא פון קול פון אמעריקע
Voice of America איז די אפיציעלע טעלעוויזיע סטאנציע פון דער אמעריקאנער רעגירונג.
C-SPAN (סי ספּען) איז א טעלעוויזיע קאנאל וואס גיט זיך אפ רעקארדירן און ווייזן אלע זאכן וואס עס קומט אן אין קאנגרעס, סיי אין סענאט הויז און סיי אינעם קאנגרעס הויז, עס ברענגט אויך ארויף אסאך מאל ווי אזוי גאווערנערס און סענאטערן רעדן צום פאלק אבער דעבאטירן צווישן זיך וויאזוי צו פירן דאס לאנד.
מען קען דארט זעהן 24 שעה א טאג פון די אויבעדערמאנטע זאכן, אסאך מאל זעט מען עס "לעבעדיג" ווען עס פאסירט, און אסאך מאל איז עס א רעקארדירטע טייפ, וואס עס האט פאסירט פריער.
מען קען דארט זעהן ווי אזוי דער סענאט און קאנגערעס הויז פונקצאנירט, ווי אזוי זיי פירן זיך אויף לויט די געזעצען פונעם אמעריקאנער סיסטעם. אויך זעהט מען דארט ווען די סענעטארן פרעגן אויס מענטשן און וויכטיגע לייט וואס דער קאנגרעס וויל וויסן פאר זיי שטימען אויף א געוויסע זאך, צום ביישפיל פאר מען שטימט אויף די געלד פונעם קריג, וועט דער קאנגרעס רופן גענעראלן און מלחמה פירער פונעם אמעריקאנער מלחמה קאמאנד און זיי אויספרעגן ווי אזוי די מלחמה גייט, ווען עס מאכט זיך א סקאנדאל און מען רופט אראפ איינער וואס איז פארמישט אין דעם, צו מען פרעגט אויס א ריכטער וואס גייט באשטימט ווערן צו א ריכטער אמט, דאס אלעס קען מען זעהן לעבעדיג אויף סי ספען.
דזשארזש וואשינגטאן (; 22סטן פעברואר, 1732 - 14טן דעצעמבער, 1799) איז געווען דער ערשטער פרעזידענט פון די פאראייניגטע שטאטן, פון אפריל 30, 1789 ביזן 3טן מערץ, 1797. ער איז געווען דער הויפט קאמענדאנט פון דער רעוואלוציאנערישער ארמיי.
די הויפט שטאט וואשינגטאן די סי הייסט נאך אים און אויך דער שטאַט וואשינגטאן. ער איז דער איינציגסטער פרעזידענט וואס האט א שטאט וואס הייסט נאך אים.
וואשינגטאנס געזיכט איז היינט א נאציאנאלער סימבאל פון אמעריקע. זיין בילד באווייזט זיך אויף דעם 1 דאלער פאפירגעלט און אויך אויפן קוואדער מטבע.
וואשינגטאן האט געהנאט אן אריסטאקראטישן לעבנסטיל. ער פלעג יאגן פוקסן און שפילן קארטן, טריק-טראק און ביליארד.
דער פארטרעט פון וואשינגטאן באווייזט זיך אויפן אמעריקאנישן דאלאר באנקנאט און אויף דער קוואדער מטבע (פֿערטל דאלאר), און ער איז איינער פון די פיר פרעזידענטן וואס זייער פארטרעט איז איינגעקריצט אויף דעם נאציאנאלן אנדענק־מאנומענט אויף בארג ראשמאר.
אין וואשינגטאן די.סי. האט מען געבויעט די וואשינטאן מאנומענט אין זיין עהרע.
וואשינגטאן
זשאן עדעמס (30סטן אקטאבער, 1735 - 4טן יולי, 1826) איז געווען דער צווייטער פרעזידענט פון די פאראייניגטע שטאטן. ער איז געווען וויצע פרעזידענט ביים ערשטן פרעזידענט.
זיין קאדענץ איז געווען פונעם 4טן מערץ, 1797, ביזן 3טן מערץ, 1801.
עדעמס איז געווען אן אדוואקאט פון באסטאן און א דעלעגאט פון מאסאטשוסעטס צום קאנטינענטאלן קאנגרעס.
טאמאס דזשעפערסאן (; 13טן אפריל, 1743 – 4טן יולי, 1826) איז געווען דער 3טער פרעזידענט פון אמעריקע. ער האט געדינט פון: 4טן מערץ, 1801 – 4טן מערץ, 1809.
ווען ער איז געוועזן 14 יאר אלט איז זיין טאטע געשטארבן.
דער פארטרעט פון דזשעפערסאן באווייזט זיך אויפן אמעריקאנישן צוויי-דאלאר באנקנאט, און ער איז איינער פון פיר פרעזידענטן וואס זייער פארטרעט איז איינגעקריצט אויף דעם נאציאנאלן אנדענק־מאנומענט אויף בארג ראשמאר.
זשיימס מאנרא (28סטן אפריל, 1758 - 4טן יולי, 1831), איז געווען דער 5טער אמעריקאנער פרעזידענט.
ער האט געדינט אין אמט פון 4טן מערץ 1817 ביזן 4טן מערץ 1825
מאנרא האט פראקלאמירט אין 1823 אז מען וועט מער נישט לאזן אייראפע זיך אריינמישן אין אמעריקע.
ענדרו זשעקסאן (15טן מערץ, 1767 - 8טן יוני, 1845) איז געווען דער 7טער פרעזידענט פון די פאראייניגטע שטאטן; ער האט געדינט פון: 4טן מערץ, 1829 ביז: 3טן מערץ, 1837. דער ערשטער פרעזידענט וואס איז ארויף אָן זיין א בערימטער און אדעליגער.
זשעקסאן איז געבוירן אין דרום קאראליינע אין א משפחה פון אירישע אימיגראנטן.
250px
מארטין וואן ביורען (5טן דעצעמבער, 1782 - 24סטן יולי, 1862), איז געווען דער 8טער אמעריקאנער פרעזידענט, און דער ערשטער וואס איז געבוירן א בירגער פון די פאראייניקטע שטאטן.
ער האט געדינט פונעם 4טן מערץ 1837 ביזן 3טן מערץ 1841.
מארטין וואן ביורען איז געבוירן געווארן אין ניו יארק צו עלטערן פון האלאנד.
וויליאם הענרי העריסאן (9טן פעברואר, 1773 - 4טן אפריל, 1841) איז געווען דער 9טער פרעזידענט פון די פאראייניגטע שטאטן.
געדינט פון: 4טן מערץ 1841 ביז: 4טן אפריל 1841.
נאך 4 וואכן דינען אלס פרעזידענט איז ער געשטארבן פון א לונגען אנטצינדונג (נעמאניע).
העריסאן איז געווען דער ערשטער פרעזידענט צו שטארבן אימיטן דינען זיין טערמין. דער וויצע פרעזידענט זשאן טיילער האט אים איבערגענומען
זיין טויט.
אלס קאנדידאט האבן זיינע קעגענער אים קריטיקרט אז ער איז צו אלט און נישט בכח צו פירן דאס לאנד, כדי צי ווייזן זיינע כוחות האט ער געהאלטן די לענגסטע איינשווערונגס רעדע אין היסטאריע, כמעט צוויי שעה. די רעדע האט ער געזאגט אויף דער גאס אין דער קעלט אן אנטון ווארימע מלבושים. מה עשה הקב"ה, נאך אזא לאנגער דרשה אין די פרעסט, האט ער געכאפט א שווערע פארקילעכטס און עס האט זיך אנטוויקלט אין אים די שעדליכע לונגען אנטצינדונג. אין יענער עפאכע האט נאך נישט עקזיסטירט קיין אנטיביאטיק, און ביז פיר וואכן איז ער געשטארבן.
העריסאן האט געדינט די קערצטע טערמין אין היסטאריע.
זשיימס נאקס פאלק (2טן נאוועמבער, 1795 - 15טן יוני, 1849) איז געווען דער 11טער אמעריקאנער פרעזידענט. ער האט געדינט אין אמט פון 4טן מערץ 1845 ביזן 3טן מערץ 1849.
פאלק האט פראוואקאצירט די בלוטיגער מעקסיקאנער אמעריקאנער מלחמה אין יאר תר"ח, מיטן צילן צו דעראבערן שטחים פון מעקסיקא, און מערב אמעריקע, וואס מיר ווייסן היינט אלס, קאליפארניע, ניו מעקסיקא און אריזאנע.
פֿרענקלין פירס (23סטן נאוועמבער, 1804 - 8טן אקטאבער, 1869) איז געווען דער 14טער אמעריקאנער פרעזידענט, דער איינציקער פרעזידענט וואס איז געווען פון ניי העמפשיר. ער איז געווען אן אדוואקאט.
געדינט פון 4טן מערץ 1853 ביז 3טן מערץ 1857
אברהם לינקאלן (ארויסגערעדט "אייברעהעם לינקען"; 12טן פעברואר, 1809 – 15טן אפריל, 1865) איז געווען א פאליטיקער און אדוואקאט. ער האט געדינט ווי דער 16טער אמעריקאנער פרעזידענט פון 4טן מערץ 1861 ביז מען האט אים דערהרג׳עט אום 15טן אפריל 1865. ער האט געפירט די פאראייניגטע שטאטן דורך זייער שווערסטן קריזיס, דער אמעריקאנער בירגערקריג.
לינקאלן איז געבוירן געווארן אין קענטאקי אין אן ארעמער פאמיליע. ער האט זיך אליין געבילדעט און איז געווארן אן אדוואקאט, שפעטער פירער פון דער וויג פארטי, און א שטאַטס קאנגרעסמאן. ער האט איבערגעלאזט פאליטיק און איז צוריק צו זיין אדוואקאט ארבעט. אבער ווען ער האט געזען אז די דעמאקראטן האבן געענפט די נייע לענדער צו שקלאפעריי האט דאס אים שטארק געקימערט און אין 1854 איז ער צוריק אין פאליטיק.
ער איז א פאפולערער פרעזידענט אין דער היסטאריע פון די פאראייניגטע שטאטן, ער האט אנגעפירט די באוועגונג צו באפרייען די שווארצע מענטשן פון קנעכשאפט, ער איז געווען פערזידענט בשעת דער אמעריקאנער בירגערקריג, אויך באקאנט אלס דער קאמף פון דעם צפון מיטן דרום, און האט געפירט דעם צפון צו א זיג קעגן די דרום.
צוויי טאג נאך דעם וואס ער האט געוואונען די קריג, און האט באפרייט די שווארצע, האט מען אים געשאסן אין א טעאטער.
ער איז אנגענומען פאר א גוטער פרעזידענט וואס די אמריקאנער זענען מיט איהם שטאלץ, ער איז געווען פון די ערשטע אין דער רעפבוליקאנער פארטיי.
עס איז באקאנט פון אים אזא ווארט: מען קען פֿאפן די גאנצע וועלט פאר א שטיק צייט, מען קען פאפן די האלבע וועלט פאר אייביג, מען קען אבער נישט פאפן די גאנצע וועלט פאר אייביג, דער אמת שווימט שטענדיג ארויף.
לינקאלן האט באשטימט 32 פעדעראלע ריכטער, כולל פינף ריכטער צום העכסטן געריכט פון די פאראייניגטע שטאטן און 27 ריכטער צו די פאראייניגטע שטאטן דיסטריקט געריכטן.
אברהם לינקאלן איז געבוירן געווארן דעם 12טן פעברואר 1809 אין האדזשנוויל, קענטאקי, פאראייניקטע שטאטן פון אמעריקע. זיינע עלטערן, טאמאס לינקאלן און נענסי (הענקס) זענען געווען ארעמע מענטשן. אברהם האט געהאט איין ברודער און איין שוועסטער; דער ברודער איז געשטארבן יונגערהייט. זיי זענען אויפגעוואקסן אין א קלעצער־ביידער, וואס האט געהאט נאר איין צימער. כאטש אין יענער צייט איז שקלאפעריי געווען געזעצלעך אין קענטאקי, האט לינקאלנ׳ס פאטער, א רעליגיעזער באפטיסט, זיך אפגעזאגט פון האלטן שקלאפן.
ווען לינקאלן איז געווען אלט זיבן יאר האט זיך די משפחה געצויגן אין דער אינדיאנע. שפעטער האבן זיי זיך געצויגן קיין אילינוי. אין זיין קינדהייט האט לינקאלן געהאלפן זיין פאטער אויפן פאַרם. ביי דער עלטער פון 22 יאר האט ער פארלאזט זיין היים און האט זיך געצויגן אין ניי סעלעם, אילינוי, וואו ער האט געארבעט אין א קראם. שפעטער האט ער געזאגט אז ער האט געלערנט אין דער שולע אינגאנצן נאר איין יאר, אבער דאס איז שוין געווען גענוג צו לערנען ליינען, שרייבן און חשבון.
ווען ער איז געווען אלט 21 האט ער געארבעט אויף א פלאכשיפל וואס האט געטראגן פראכט.
אין 1842 האט ער געהייראט מערי טאד. זיי האבן געהאט פיר קינדער, אבער דריי זענען געשטארבן יונגערהייט. מען פלעג רופן לינקאלן ״אייב לינקאלן״ אדער ״אנעסט אייב״ ("Honest Abe, ערלעכער אייב") נאך א מעשה ווען ער האט האט נאכגעלאפן א קונד עטלעכע קילאמעטער צו געבן אים רעשט.
אנהייב פאליטישע קאריערע.
לינקאלן האט אנגעהויבן זיין פאליטישע קאריערע אין 1832 ווען ער האט זיך קאנדידירט פאר דער אילינוי אלגעמיינער פארזאמלונג, אבער ער איז נישט געוויילט געווארן. ער האט געדינט ווי א קאפיטאן אין דער אילינוי מיליץ בשעת דער בלעק האק קריג, א קריג קעגן אינדיאנער שבטים. אין יאר 1837 האט ער זיך געצויגן קיין ספרינגפילד, האט ער אנגעהויבן ארבעטן אלס אדוואקאט. ער איז געווארן איינער פון די מערסט געערטע אדוואקאטן אין אילינוי. אין 1837 איז ער געווארן א מיטגליד אין דער אילינוי אלגעמיינער פארזאמלונג, און ער האט פראטעסטירט קעגן א רעזאלוציע אז וואשינגטאן קען נישט אוועקמאכן שקלאפעריי.
אין 1841, האט ער געוואונען א פראצעס (ביילי קעגן קראמוועל) וואו ער האט רעפרעזענטירט א שווארצע פרוי וואס האט גע׳טענה׳ט אז מען האט זי באפרייט און דערפאר האט מען נישט געקענט פארקויפן זי פאר א שקלאף. אין 1847, האט ער פארלוירן א פראצעס (מאטסאן קעגן ראדערפארד) וואו ער האט רעפרעזענטירט א שקלאף־אייגענטומער, ראבערט מאטסאן, וואס האט געמאנט אז מען זאל אים צוריקגעבען זיינע אנטלאפענע שקלאפן.
אין 1846 איז לינקאלן געווארן א מיטגליד אין דער וויג פארטיי, און איז געווארן געוויילט אויף איין קאדענץ צום הויז פון רעפרעזאנטיוון. דערנאך האט ער געארבעט אלס אדוואקאט און האט זיך נישט געמישט אין פאליטיק. אין 1854 האט ער באטייליגט אין דער נייער רעפובליקאנער פארטיי וואס מען האט פארמירט אקעגן דער פארברייטערונג פון שקלאפעריי. ווען לינקאלן איז געלאפן פארן סענאט אין 1858 קעגן סטיוון דאגלאס, האט דאגלאס געזיגט.
די רעפובליקאנער פארטיי האבן אים נאמינירט פאר די פרעזידענט וואלן אין 1860.
א געמעל פון קאנדידאט אבראהאם לינקאלן
מען האט געוויילט לינקאלן ווי קאנדידאט פאר די פרעזידענט וואלן אין 1860 פאר פארשידענע אורזאכן. צווישן זיי זענען אז זיינע מיינונגען וועגן שקלאפעריי ווי אנדערע מענטשן וואס האבן זיך געוואלט קאנדידירן. לינקאלן איז געקומען פון וואס איז דעמאלסט געווען פון איינעם פון די מערבדיקע שטאטן, און האט געהאט א בעסערע שאנס צו געווינען די וואלן דארט. אנדערע קאנדידאטן וואס זענען געווען עלטער אדער האבן געהאט מער דערפארונג ווי ער האבן אבער געהאט שונאים אין דער פארטיי. לינקאלנ׳ס פאמיליע זענען געווען ארעם, וואס האט צוגעלייגט צו דער רעפובליקאנער פאזיציע פון פרייעט ארבעט, פארקערט ווי שקלאפן־ארבעט. לינקאלן האט געזיגט אין די וואלן פון 1860, און איז געווארן דער 16טער פרעזידענט פון די פאראייניגטע שטאטן. ער האט געזיגט אבער מיט כמעט קיין שטימען אין דעם דרום. צום ערשטן מאל האט א פרעזידענט געוואונען די וואלן צוליב דעם שטארקן שטיץ וואס ער האט באקומען פון די שטאטן אין צפון. אין די יארן פון זיין פרעזידענטשאפט איז לינקאלן געווארן גוט באקאנט וועגן דעם הויכן צילינדער וואס ער האט געטראגן. ער האט געניצט דעם קאפעליוש צו האלטן דאקומענטן בשעת ווען ער איז ארומגעפארן.
דער בירגערקריג.
דאס ערשטע פאטאגראפיע־בילד פונעם נייעם פרעזידענט
נאכדעם וואס לינקאלן איז געוויילט געווארן אין 1860, האבן זיבן שטאטן (דרום קאראליינע, מיסיסיפי, אלאבאמא, פלארידע, דזשארדזיע, טעקסאס און לואיזיאנע) פארמירט די קאנפעדערירטע שטאטן פון אמעריקע, און האבן זיך באזונדערט פון די פאראייניגטע שטאן (די פאראייניקונג). די פאראייניקונג האט געהאט א פעסטונג, פֿארט סאמטער, וואס האט זיך געפונען אין טשארלסטאן, דרום קאראליינע; די קאנפעדעראציע האט געוואלט איבערנעמען די פעסטונג אבער די פאראייניקונג האט נישט מסכים געווען. האבן די קאנפעדערירטע אטאקירט די פעסטונג, און אזוי האט אנגעהויבן דער אמעריקאנער בירגערקריג. דערנאך האבן נאך פיר שטאטן (ארקענסא, ווירדזשיניע, טענעסי און צפון קאראליינע) מיטגעטיילט מיט דער קאנפעדעראציע, עלף אינגאנצן. דורכאויס זיין תקופה אלס פרעזידענט האט לינקאלן געדארפט ווידערבויען די פאראייניקונג מיט מיליטערישער מאכט און פיל בלוטיקע קאמפן. אויך האט ער געדארפט אפהאלטן די ״גרענעץ שטאטן״, ווי קענטאקי, מיזורי און מערילאנד, פון פארלאן די פאראייניקונג מיטצוטיילן מיט דער קאנפעדעראציע.
לינקאלן איז נישט געווען קיין גענעראל, און איז געווען אין דער מיליטער נאר א קורצע צייט בשעת דעם שווארצער-פֿאַלק קריג. דאך האט ער גענומען א היבשע ראלע אין דער מלחמה, און אפטמאל איז ער געבליבן טאג נאך א טאג אין דעם מלחמה־דעפארטמענט. זיין פלאן איז געווען אפצוהאקן דעם דרום דורך ארומנעמען אים מיט שיפן, קאנטראלירן דעם מיסיסיפי טייך, און אייננעמען ריטשמאנד, די קאנפעדעראציע הויפטשטאט. ער האט זיך אפט צונויפגעשטויסט מיט גענעראלן אין פעלד, ספעציעל מיט דזשארדזש מאקלעלאן, און האט אפגעזאגט גענעראל וואס האבן פארלוירן קאמפֿן אדער זענען נישט געווען גענוג אגרעסיוו. עווענטועל, האט ער באשטימט יוליסיס ס גראנט דעם הויפט גענעראל אין דער ארמיי.
אנדענק.
לינקאלן איז איינער פון די פיר פרעזידענטן וואס זייער פארטרעט איז איינגעקריצט אויף דעם נאציאנאלן אנדענק־מאנומענט אויף בארג ראשמאר.
אין וואשינגטאן די.סי איז פארהאן א גרויסע שיינע געדענקמאל וואס איז געבויעט געווארן אין זיין עהרע.
ענדרו זשאָנסאָן (דעצעמבער 29, 1808 - יולי 31, 1875), דער 17'טער אמעריקאנער פרעזידענט, געדינט פון: אפריל 15 1865 ביז מערץ 3 1869.
דער ערשטער פרעזידענט וואס איז אימפיטשט געווארן, און אויך דער לעצטער, (קלינטאן איז אויך אימפיטשט געווארן, אבער בלויז אינעם קאנגרעס)
זשיימס עברעם גארפֿילד (19טן נאוועמבער, 1831 - 19טן סעפטעמבער, 1881) איז געווען דער 20סטער אמעריקאנער פרעזידענט.
גארפילד איז ערמארדעט געווארט פון אן אטענטאט, דורך דעם מערדער טשארלס גאוטיי, אינגאנצן פיר חדשים נאכן איבערנעמען די פרעזידענטשאפט, ער האט זיך אפגעמיטשעט 11 וואכן מיט זיין וואונדען, איין קויל איז געבליבן שטעקן אין אים, און זיינע אינערליכע גלידערן האבן צוביסלעך אנגעהויבן נאך לאזן, ביז ער איז אויסגעגאנגען ווי א ליכט אינעם ווייסן הויז, ארומגענומען מיט הילפלאזע דאקטוירים און פאמיליע.
דער מערדער איז הינגעריכטעט געווארן דורך הענגען.
ער האט געדינט פון 4טן מערץ 1881 ביזן 19טן סעפטעמבער 1881.
גארפילד
טעאדער רוזעוועלט (; 27סטן אקטאבער 1858 - 6טן יאנואר 1919) איז געווען דער 26סטער פרעזידענט פון די פאראייניגטע שטאטן,
ער האט געדינט פון 14טן סעפטעמבער 1901 ביז 4טן מארץ 1909
ער איז איינער פון די פיר פרעזידענטן וואס זייער פארטרעט איז איינגעקריצט אויף דעם נאציאנאלן אנדענק־מאנומענט אויף בארג ראשמאר.
רוזעוועלט, טעאדאר
טאמעס ווודרא ווילסאן (ה'תרי"ז - ה'תרפ"ד) דער 28סטער USA פרעזידענט פון יאר ה'תרע"ג (4טן מערץ 1913) ביז ה'תרפ"א (4טן מערץ 1921). ער איז געווען א דעמאקראט נאך 16 יאר וואס USA האט געהאט נאר רעפובליקאנער פרעזידענטן.
אין יאר ה'תרפ"א (1919) האט ער לעגיסלירט דער געזעץ זאל זיין פארבאטן צו פארקויפן אלקאהאלישע געטראנקען אין USA, א יאר ארום האט מען אויסגעפירט דער געזעץ און נאר 14 יאר שפעטער אין יאר ה'תרצ"ג (1933) האט מען מבטל געווען דער געזעץ.
ווארען גמליאל הארדינג (; 2טן נאוועמבער, 1865 - 2טן אויגוסט, 1923) איז געווען דער 29סטער פרעזידענט פון די פאראייניגטע שטאטן.
געדינט פון: 4טן מערץ 1921 ביז: 2טן אויגוסט 1923.
הערבערט קלארק הואווער (אייאווע, 10טן אויגוסט, 1874, ה'תרל"ד- ניו יארק, 20סטן אקטאבער, 1964, ה'תשכ"ה) איז געווען דער 31סטער USA פרעזידענט, א רעפובליקאנער. געדינט פון: 4טן מערץ 4, 1929 ביז: 4טן מערץ, 1933.
אין זיין תקופה האט אויסגעפלאצט די וועלט ווירטשאפט קריזיס, וויבאלד ער איז געווען א רעפובליקאנער וואס האט ממשיך געווען צו פירן דאס לאנד קאפיטאליסטיש און האט נישט מצליח געווען אויסלייזן די קריזיס, האט ער אנגעווארן ביי די וואלן אין יאר ה'תרצ"ב (1932) און דער דעמאקראט פרענקלין דעלאנא רוזעוועלט האט איבער גענומען די פרעזידענטשאפט.
פרענקלין דעלאַנאָ רוזעוועלט (30סטן יאנואר, 1882 - 12טן אפריל, 1945), (ענגליש: Franklin Delano Roosevelt) איז געווען דער 32טער פרעזידענט פון די פאראייניגטע שטאטן, א דעמאקראט. ער האט געדינט פון: 4טן מערץ 1933 ביז: 12טן אפריל 1945.
איידער זיין לויפן פארן פרעזידענטליכן פאסט, איז ער געווען גובערנאטאר פון ניו יארק, וואו ער האט זיך באקענט מיט די לאקאלע אימיגראנטן, וואס האבן אריינגערעכנט אסאך יידן, וואס האבן אים געשטיצט אין זיינע פאליטישע פארמעסטן. ביי זיין לויפן צום ערשטן מאל פאר פרעזידענט, האט ער פארגעשלאגן דעם נייע ארדענונג פלאן, וואס איז גערופן געווארן "ניו דיל", דורך זיינע פיינט איז עס גערופן געווארן "דזשו דיל", ער האט טאקע געהאט אין זיין אדמיניסטראציע אסאך יידן אין פארשידענע פאסטנ.
ער האט געליטן פון די פאליא קראנקייט, וואס איז א קראנקייט וואז שעדיגט די פוס, און דער באטראפאנער קען נישט גיין. ער האט געכאפט די קראנקייט אויגוסט 1921, ווען ער איז געווען אויף וואקאציע אין קאנאדע.
רוזעוועלט איז אייביג געשטיפט געווארן אין א רעדערשטול, אבער ערשט נאך זיין טויט האבן די אמריקאנער אנטדעקט אז זייער פרעזידענט איז געווען קראנק דורכאויס זיין גאנצן קאדענץ, אנדעם וואס זיי זאלן וויסן דערפון.
אין יאר ה'תרצ"ג האט ער איינגעפירט "די נייע ארדענונג" אלס א אויסלעזונג אויף די וועלט ווירטשאפט קריזיס ווען די בורסע אין USA איז אומגעפאלן אין יאר ה'תרפ"ט. דער געדאנק פון די נייע ארדענונג איז געווען צו אָפזאגן די אלטע עקאנאמישע מעטאד פון קאפיטאליזם, און לאזן די רעגירונג זיך אריין מישן אין די בירגערס פערזענליכע ווירטשאפט.
ער ווערט פארעכנט אלס איינער פון די פיר אויסגעצייכנסטע פרעזידענטן, וואס האבן געהערשט איבער די פאראייניקטע שטאטן.
מאנהעטן פראיעקט.
דעם 2טן אויגוסט 1939 האט אלבערט איינשטיין געוואנדן אין א בריוו צו רוזעוועלט אין וואס ער האט שטארק געווארענט וועגן דער מעגלעכקייט פון נאצי דייטשלאנד צו אנטוויקלען נוקלעארע וואפן. צוליב דעם בריוו האט דער פרעזידענט געהייסן פארשטארקן די פארשונג אין קערנפיזיק. דעם 7טן מערץ 1940 האט איינשטיין געשיקט רוזעוועלטן נאך א בריוו, כדי צו פרואוון מאכן גיכער פארוויקלעכן די אידעע. רוזעוועלט האט אויפגעשטעלט א קאמיטעט וואס האט פינאנצירט די ערשטע פראבע פון יאדער-שפאלטונג אין קאלומביע אוניווערסיטעט אין ניו יארק. אין מיי 1942 האט מען אויפגעשטעלט דעם מאנהעטן פראיעקט וואס האט געארבעט אנטוויקלען נוקלעארע וואפן וואס זאל ברענגען א סוף צו דער מלחמה, אבער רוזעוועלט האט דאס נישט דערלעבט.
הערי עס טרומאן (; 8טן מאי 1884 - 26סטן דעצעמבער 1972), איז געווען דער 33טער אמעריקאנער פרעזידענט. ער האט געדינט פון: 12טן אפריל 1945 ביזן 20סטן יאנואר 1953.
הערי טרומען איז געווען דער וויצע פרעזידנט פון זיין פארגייער פרענקלין דעלאנא רוזעוועלט, רוזעוועלט איז געשטארבן צום סוף פון אמעריקאנער קריג קעגן דייטשלאנד און טרומאן האט איבערגענומען, ער איז נישט געווען באקאנט אלס גוטער פירער, אבער מען האט גלייך געמערקט אויף אים סימנים פון א גוטן פירער, ער האט געענדיגט דעם קריג מיט דייטשלאנד און האט ווייטער געפירט דעם קריג מיט יאפאן ביז זי איז געווארן באזיגט.
ער איז געווען דער וואס האט אפגעמאכט מען זאל ווארפן די צוויי אטאם באמבעס אויף יאפנעזישע שטעט. ער איז אויך געווען ווער עס האט געגעבן די שטימע פון אמעריקא אין די יו ען אז עס זאל געגרידנט ווערן א שטאט אין ארץ ישראל דורך די ציוניסטישע פארטייען.
ווען ער איז געלאפן דאס צווייטע מאל פאר פרעזידענט איז ער שוואך געשטאנען אין די אנקעטעס מען האט געמיינט ער גייט פארלירן, ער האט אבער געוואונען, זייט דאן איז געבליבן אין דער היסטאריע פון אמעריקא אז די קאנדידאטן ברעגנן פון אים א ראיה אז אפילו מען שטייט שוואך פאר די וואלן דאך קען מען געוואונען.
גאנץ לעצטנס איז אנטפלעקט געווארן אז פערזענליך איז נישט געווען א גרויסער אידן ליבהאבער, אזוי ווי אסאך פון רוזעוועלט'ס קליקע, עס איז ערשינען א בוך ווי ער זאגט פאר א רעפארטער, איך קען דיך נישט אריין נעמען אין מיין פריוואטער היים, ווייל קיין איד האט נאך נישט איבערגעטרעטן מיין הויז.
דווייט דעיוויד אייזנהאוער (; 14טן אקטאבער, 1890 - 28סטן מערץ, 1969), באקאנט מיטן ניק אייק, איז געווען דער 34סטער אמעריקאנער פרעזידענט, פון 20סטן יאנואר 1953 ביזן 20סטן יאנואר 1961. ער איז געווען א פינף־שטערן גענעראל ביי דער צווייטער וועלט מלחמה, און איז געווען דער הויפט־קאמאנדאנט ביי דער אינוואזיע אקציע אין צפון אפריקע (1942-43) און דער אינוואזיע אין נארמאנדי אין 1944-45 פונעם מערבדיקן פראנט.
אין 1951 האט מען באשטימט אייזנהאוער דער ערשטער הויפט־קאמאנדאנט פון נאט"א.
א גרויסע שטטאסמאן, ער איז געווען א גלעצענדער הויפט גענעראל אין דער צווייטער וועלט מלחמה, אסאך ווערט צוגעשריבן צו זיין קרעדיט אויף דער אויסגאנג פונעם קריג, ער האט אויספלאנירט און אויסגעפירט דער אנטשיידענער קריג די דעי, זיין דרשה וואס ער האט געהלאטן אנהייב טאג דעמאלטס ווערט אסאך געדענקט.
ביים ענדע פון קריג איז געווען אסאך חילוקי דעות און מחלוקת צווישן די אמעריקאנער און ענגלישע גענערעלער, ווי אויך מיטן פראנצוזישן גענאראל שארל דע גאל, ער האט מיט זיין געניטן כח דאס אויסגעגליכן.
נאכן קריג האט ער מחליט געווען ער וועט זיין א גוטער פרעזידנעט. ער איז געווען א רעפובליקאנער.
דזשאן פיצזשעראלד קענעדי (29סטן מיי, 1917 - 22סטן נאוועמבער, 1963) איז געווען דער 35סטער פרעזידענט פון די פאראייניגטע שטאטן, געדינט פון: יאנוואר 20 1961 ביז: נאוועמבער 22 1963. א קאטאלישער קריסט, ער איז געמארדעט געווארן אין מיטן זיין קאדענץ אלס פרעזידענט.
ער איז אומגעקומען אין שטאט דאלאס טעקסאס, וואו ער האט פרובירט אויסצוארבעטן א פארגלייכונג, צווישן פאליטיקער פון טעקסאס. פארנדיק אין זיין אויטא וואס איז געווען אפן, האט "לי הארווי אויסוואלד" לכאורה געשאסן אין ריכטונג פון אויטא, צוויי קוילן האבן געטראפן קענעדי, און ער איז געשטארבן פון די ווונדען.
אסאך פארשער, טעארעטיקער, און סתם קאנספיראציע פארגלייבטע מענטשן גלייבן, אז די סי איי עי, אדער די קא גע בע, אדער אנדערע שפיאנאזש אגענטורן האבן געהאט א האנט אין די מארד פון קענעדי.
ער איז אנגענומען אין די פאראייניקטע שטאטן, אלס איינער פון די אויסגעצייכענסטע פרעזידענטן. אסאך ערטער אין אמעריקע טראגן זיין נאמען אין זיין אנדענק.
לינדאן בעיניס זשאנסאן (27טן אויגוסט, 1908 - 22סטן ינואר, 1973), דער 36'טער USA פרעזידענט, געדינט פון: נאוועמבער 22 1963 ביז: יאנואר 20 1969. אויך האט ער געדינט אין נאך עטלעכע שטעלעס ביים USA קאנגרעס ביז ער איז געווארן פרעזידענט.
זשאנסן איז געלויפן פאר פרעזידענט קעגן פרעזידנעט זשאן עף. קענעדי אין די דעמאקראטשישע פארטיי, ער האט איהם קריטיקירט אז ער איז צו ליבעראל ער קומט פון די ליבעראלי שטאט מאסוטושטעס, און אויך אז ער איז א קאטאליק, קענעדי איז געווען דער ערשטער אמאריקאנער פרעזידנעט וואס איז געווען א קאטאליק, שפעטער ווען קענעדי האט געוואנען די דעמאקראטישע נאמינאציע האט ער גענומען זשאנסן פאר זיין ווייס פרעזידענט זיין מיטלויפער, ווען מען האט געשאסן קענעדי האט זשאנסן איבערגענומען, ביז פרעזידנעט ניקסאן האט געווענען די וואהלן.
זיין פרוי האט זייער לאנג געלעבט זי איז געשטארבן ווען זי איז אלט געווען 91 יאר אין יאר ה'תשס"ז, סוף חודש תמוז.
ריטשארד מילהאוס ניקסאן (9טן יאנואר, 1913 - 22סטן אפריל, 1994) איז געווען דער 37סטער USA פרעזידענט, געדינט פון: 20סטן יאנואר 1969 ביז: 9טן אויגוסט 1974. דער איינציקסטער אין US וואס האט זיך באפרייט פון זיין פרעזידענט שטעלע. זיין ערשטער וויצע פרעזידנעט איז געווען ספירא עגנו ער האט רעזינגנירט, און עס האט אים איבערגענומען דער צווייטער וויצע פרעזידנעט דזשעראלד פארד, ניקסאן זעלבסט האט רעזינגנירט געצוואונגנערהייט, ווען ער האט איינגעזעהן איז דאס אמעריקאנער קאנגרעס וועט איהם אימפיטשען. זיין וויצע פרעזידענט פארד האט אים איבערגענומען.
ער איז געווען וויצע פרעזידענט פון אייזנהאוער, דערנאך איז ער געלאפן קעגן פרעזידענט קענעדי און פארלוירן, ווען מען האט געשאסן קענעדי האט אים זיין וויצע פרעזידענט איבערגענומען דזשאנסן, נאך דזשאנסן איז ניקסאן ווייטער געלאפן און געוואונען.
ניקסאן איז געווען א קאנסערוואטיוור עקסטרעמער פרעזידענט, אין דער היסטאריע ביז היינט באטראכט אים פאר גאר א שטרענגער מענטש, וואס האט נישט געקענט דולדן קיין קריטיק, און האט זיך געוואלט אפרעכענען מיט אלע זיינע שונאים דאס האט געפירט צו די באקאנטע וואטערגייט אויספארשונג קעגן אים.
צו זיין קרעדיט ווערט צוגעשריבן אז ער האט מיט זיין פאליטישן חוש געשפירט אז כינע גייט זיין א גרויסע וועלט מאכט, האט ער פארכאפט דעם וועג פון רוסלאנד און האט געעפנט די אמריקאנער טירן פאר כינע און אנגעשלאסן מיט אים פאליטישע פארבינדוגנען.
ער איז געווען א געשוואוירענער פריינד פון ישראל ער האט געשטיצט די מדינה מיט וואס ער האט געקענט.
ניקסאן איז געבוירן געווארן אין יאר 1913 אין דער היים פון זיין משפחה אין יארבע לינדע, קאליפארניע, און איז אויפגעוואקסן א קוואקער. אחוץ אים דער איינציגער פרעזידענט וואס איז אויך געווען א קוואקער איז געווען הערבערט קלארק האווער. ניקסאן איז אויפגעוואקסן אין וויטיער, קאליפארניע. ביי דער צווייטער וועלט-מלחמה האט ער געדינט אין דעם ים-פלאט.
זשעימס זשימי אירל קארטער (געבוירן דעם 1טן אקטאבער, 1924), די 39סטער אמעריקאנער פרעזידענט,
ער ווערט באטראכט ווי איינער וואס גייט נישט אין שפאן מיט די פאליטיק פון אמעריקא, ער האט זיך ערווארבן א נאמען אלץ א שלום ליבהאבער, און אלץ איינער וואס איז גרייט צו טון אלעס וואס ער קען אפילו גיין קעגן דער אדמיניסטראיציע פון דער וואס איז אצינד אין ווייסן הויז, בי עס זאל זיין שלום און פרידן, און מענטשן אין דער וועלט זאלן נישט ליידן.
וועגן דעם פאקט דערווייטערן זיך פון אים רוב פאליטיקערס, ווי די פרעזידענטן בוש, קלינטאן, און אויך ביי דער דעמאקראטישער קאנווענץ וואס איז פארגעקומען אין יאר 2008 האט מען אים נישט געגעבן א רעדע צו רעדן.
ער איז א שטארק ליבעראלער אבער קריסטליכער גוי פון די אמאליגער סאוט וואס האסן נאך די אידן.
ראנעלד ווילסאן רייגען (תרע"א-תשס"ד) איז געווען דער 40סטער USA פרעזידענט אין אמעריקע (תשמ"א-תשמ"ט) און איז דער עלסטער מענטש וואס איז געוועלט געווארן אלס פרעזידענט אין די געשיכטע - אלט 69 יאר.
אין די אינגע יארן איז ער געווען אן אקטיאר אין האליוואד. שפעטער איז ער אריין אין פאליטיק און ער איז דערוויילט געווארן אלס גאווערנאר אין קאליפארניע. שפעטער איז ער געלאפן פאר פרעזידענט קעגן דשימי קארטער (וועלכער איז געלאפן פאר א צווייטן טערמין) און ער האט אים באזיגט מיט א לענדסלייד זייענדיג אינעם רושם פון די איראן געפאנגענע.
ער האט אין זיינע אכט יאר אלס פרעזידענט געהויבן דעם אמעריקאנער שטאלץ אין אויך האט ער געהאלפן אראפווארפן דעם אייזערנעם פארהאנג פון די קאמוניסטן אין רוסלאנד.
ער האט אויסגענוצט זיינע עקספיריענס פון זיין א אקטיאר, ער האט עס אריין געברענגט אין דעם טאג טעגליכן לעבן פונעם דינען אלס פרעזידענט, ער האט אייביג געהאט א גוט ווארט און א ווערטעל אויפן פלאץ, און האט דערמיט באזיגט זיינע גרעסטע שונאים און פארביסענע מענטשן וואס האבן אים געשטערט דורך פירן זיין סדר היום, צווישן די קאנסערוואטווער ווערט ער באטראכט פאר א העלד, זיי לערנען זיינע לעגענדעס און וואס ער האט געפרעדיגט, אלס וואס האט געטועהן איז ביי זיי די בעסטע. פון די אנדערע זייט איז ער געווען די גרעסטע שונא פאר ליבעראליזם, און מיט זיין געשליפען צונגען האט ער אייביג געזאגט א ווערטעל אויף זייער חשבון.
ער איז געווען א גלעצענדער רעדנער, און האט אייביג ארויסגעהויבן מיט וואס די אמעריקאנער קענען שטאלצירן, דאס האט געפירט דערצו אז די מאסן האבן אים זייער געגליכן, דעריבער יעדעס מאל ווען ער האט זיך געשלאגן מיט קאנגרעס, אדער מיט פרעס, איז ער געגאנגען לייוו און געהאלטן א דרשה דירעקט צו דעם המון עם, און אזוי האט ער אויסגעפירט וואס ער האט געוואלט.
רייגען איז געשאסן געווארן דרוך דזשאן הינקלי, עס ווערט פארציילט אז ווען מען האט אים אריין געפירט אין די אפעראציע שטוב ארויס נעמען די קוילן פון זיין לייב, האט ער זיך אנגערופן שפאסיג צו די גרויסע דאקטוירם וואס האבן אים באדינט, איך האף אז איהר זענט נישט קיין ליבעראלען...
אין די לעצטע דריי יאר פון זיין פרעזידענטשאפט האט זיין אדמיניסטראציע געליטן פונעם איראן קאנטראס סקאנדאל, אבער ער האט זיך דערפון ארויסגעדרייט, עס האט אים פערזענליך נישט געשאט, מען האט אים גערופן די סטעלט פרעזידענט, ווייל קיין שום קריטיג האט זיך נישט אנגעזען אויף אים.
די לעצטע צען יאר פון זיין לעבן האט ער געליטן פון אלצהיימערס קרענק און ער האט זיך געזעגנט פונעם אמעריקאנער פאלק, און אסאך מאל האט ער אפילו פארגעסן אז ער איז אמאל געווען דער פרעזידענט.
פון זיינע וועטרליך.
איינמאל האט ער געטראפן א יונגער רעפארטער אין ווייסן הויז, דער רעפארטער האט אים געזען מיט א נייעם אנצוג, און פרעגט אים מיס. פרעזידענט דער סוט איז א נייער ? אה זאגט רעגין לאו דווקא דער סוט איז עלטער פאר דיר ! (רעגין איז געווען דער עלטסטער פרעזידענט). דער ראפטארטער איז שטיל געבליבן און האט אפרשטאנען אז ער האט עס נישט געדארפט פרעגן. ער איז צוריק אריין צו זיין אפיס, עס גייט נישט דורך קיין עטליכע מינוט און ער באקומט א קאל פונעם פרעזידנעט זעלבסט ! רעיגן האט אים געזאגט ער האט איבער גערעכט פונקטליך ווי אלט דער סוט איז, ער האט אים אנהגעגעבן דעם ריכטיגן דאטום !
פון די באקאנטסטע ווערטלעך זיינע איז געווען איינמאל ביי א מיליטערישער דרשה האט מען אים געבעטן אזוי ווי ער שטייט ביים מייק זאל ער זאגן א ווארט כדי צו זען דער מייק סיסטעם ארבעט גוט, האט ער זיך אנגערופון "די נוקלעארע באמבעס זענען שוין אנגעשטעלט און גיין ביז פינף מינוט לאנדאן אויף דעם סאוועטן פארבאנד!.
מען זאגט אז די רוסישע פירער האבן זיך דערשראקן דערפון, זענדיג וואס עס דרייט זיך ביים אמעריקאנער פרעזידענט אין קאפ.
דזשארזש הערבערט וואקער בוש (דעם 12טן יוני 1924 – 30סטן נאוועמבער 2018) איז געווען דער 41טער אמעריקאנער פרעזידענט, און פארדעם דער 43סטער וויצע־פרעזידענט אונטער ראנאלד רייגען. ער איז א רעפובליקאנער, און ווערט באטראכט נישט אלס צו עקסטרעם, פון די קאנסערוואטיווע, נאר אלס א מיטל מעסיגער, נישט רעכטס און נישט לינקס.
בוש איז געשטארבן ביי זיך אין שטוב דעם 30סטן נאוועמבער 2018, אלט 94.
זיין געבורט און זיין עקספערטיז ביז ווערן פרעזידענט.
דזשארזש הערבערט בוש האט אונטער זיך א לאנגע קאריערע פון דינען דעם אמעריקאנער פובליק. זיין פאטער איז געווען א סענאטאר פון קאנעטיקעט, ער האט אנגעהויבן אלס זיבעצען יעריגער פילאט ביי דער צווייטער וועלט קריג, זיין קריגס ערפאלאן איז אראפגעשאסן געווארן אינמיטן די קריג מיט די יאפאנעזער ער האט העלדיש פארטיידיגט זיך און זיינע חברים, דערנאך איז ער געווען א קאנגרעס מאן, אין די צייטן פון פרעזידענט ניקסאן איז ער געווען דער אמבעסאדאר פון כינע וואס איז אין יענע צייט באטראכט געווען פאר זייער א האקעלע שטעלע, צוליב דעם וואס אמעריקא האט דאן איינגעשטעלט געהעריגע קאמוניקאציע מיט די קאמוניסטישע כינע און דערמיט געשלאגן פאלטישין קאפיטאל קעגן רוסלאנד.
דערנאך איז ער געווען דער הויפט פון דער רעפובליקאנער פארטיי אין די צייטן פון וואטערגעיט, וואס איז אויך דאן געווען זייער א האקעלע צייט, צוליב דעם וואס די ראפובליקאנער האבן דאן געליטן אסאך פון די נישט לעגאלע שטיק פון ניקסאן און זיין שטאב, ער איז אויך געווען א שטיק צייט די שטאב הויפט פון פרעזידענט פארד, און דערנאך געווען א שטיק צייט די הויפט פון די סי. איי. עי.
מיט די אלע עקספערטיז האט ער זיך געשפירט גענוג שטארק, און ווען פרעזידנעט רעיגען איז געלאפן אין 1980 פאר פרעזידענט איז ער געלאפן קעגן אים, ער האט נישט אזוי מצליח געווען קעגן רעגען, אבער אזויפיל האט ער אויפגעטוהן אז רעגעם האט אים גענומען דערנאך פאר זיין מיטלויפער אלס וויצע פרעזידענט, ער איז געווען אכט יאר ווייס פרעזידענט אין ווייסן הויז אונטער רעגען.
מיט נאך אכט יאר עקספערטיז אין ווייסן הויז האט ער זיך געשפירט נאך שטארקער, און ווען רעגען איז געווארן אויס פרעזידענט אין 1988 האט ער מחליט געווען אז עס איז זיין צייט צו זיין פרעזידענט, ער איז געלאפן אין די רעפובליקאנער פארטיי קעגן באב דאול, און האט געוואונען די רעפובליקאנער נאמינאציע.
זיין קאמפיין.
ער איז געלאפן אין די נאצינאלע וואלן קעגן דער דעמקראטישער פארטיי אין שפיץ פון מייקל דוקאקיס דער גאווערנאר פון מאסאטשוסעטס, עס איז אים געלוגנען אראפצומאלן דוקאקעס אלס א ליבאראלער דעמאקראט, געווען איז דאס ווען מען האט אויסגעפינען דעם קעיס פון ווילי הארטאן, א מערדער וואס האט געהרגעט זיינע נאנטע מענטשן, נאכדעם וואס מען האט אים איינגעשפארט האט אים דער גאווערנער דוקאקעס באפרייט און דער מערדער האט גראד דערנאך נאך איינעם גע'הרג'ט. דאס האט די בוש קאמפיין גוט צושמירט אויף די מידיא און דוקאקיס האט אנהגעהויבן אויס צו זעהן ווי איינער וואס איז נישט שטארק קעגן מערדער.
אין יענער צייט האט א רעפארטער געפרעגט דוקאקיס אויב איינער הרג'עט זיין אייגענע ווייב וואס וואלט ער געטוהן פאר יענעם, האט דוקאקיס גענטפערט ער וואלט זיך געפירט אזוי ווי די געזעץ און וואלט נישט באשטראפט דעם מערדער מער ווי דער אמעריקאנער געזעץ זאגט פאר, אבער דער גאווערנער האט עס ארויסגעברענגט זייער קאלט, עס האט אויסגעזען פון זיינע ווערטער ווי ער האט נישט מיטלייד מיט זיין ווייב וואס איז געווארן געמארדעט, דאס האט אויך צו געשפילט אז די אמעריקאנער גאס האט דערפון געזעהן אז דוקאקיס האט נישט קיין מיטלייד מיט די געליטענע.
די בוש לאגער האט דאס גוט אויסגענוצנט, אויך מיטן פאקט אז אין יענע צייט אין די רעגען עפאכע, איז די אמעריקאנער גאס געווען באגייסטערט פון פרעזידענט רעגין מיט זיינע טאלאנטן, עס האט געבלאזן א גייסט פון "רעגעניזם", די אלע זאכן האט געהאלפן און דזשארזש הערבערט וואקער בוש איז געווארן פרעזידענט.
אלס פרעזידענט.
דזשארזש הערבערט וואקער בוש האט געדינט פון * 20טן יאנואר 1989 ביז * 20טן יאנואר 1993
אלס פרעזידענט איז ער אויך נישט געווען אזוי קאנסערוואטיוו ווי רעגען.
אין יאר 1990 האט ער געפירט אמעריקא אין א מלחמה קעגן איראק, דאס ווערט גערופען די ערשטע מלחמה מיט איראק, ער האט דאן באוויזן מיט זיינע אינטערנאציאנאלע פארבונדוגנען אז זייער אסאך רעגירונגען זענען מיטגעשטטאנען מיט אמעריקא קעגן די איראקער רעגירונג. און אמעריקע האט פארטריבן די איראקער סאלדאעטן פון קוועיט.
ער האט נאמינירט צוויי הויפט ריכטער צום העכסטען געריכט סופרים קאורט, איינער איז דער ערשטער שווארצער אויף דעם שטעלע.
פון זיינע אויפטואונגען וועט געדענקט ווערן.
פארלוירן די צווייטע וואלן.
די עקאנאמיע איז דאן נישט געווען צו גוט אין אמעריקא, און פיהר יאר שפעטער האט זשארזש הערבערט וואקער בוש פארלוירן די וואהלן קעגן דעם יונגערן און בעסערן קאמפיינער ביל קלינטאן.
דער קאנגרעס און דער סענאט זענען געווען אין די הענט פון די דעמאקראטען, זיי האבן אים געטיילט צרות אויף טריט און שריט. איינע פון זיינע צוזאגן ווען ער איז געלאפען פאר פרעזידענט איז געווען ער וועט קיינמאהל נישט הייבן קיין שטייער, ער האט זיך באקאנט געמאכט מיט זיין פרעיז "די קאנגרעס וועט מיך דרוקן איזך זאל הייבן שטייערן אבער איך וועל קיינמאל נישט הייבן שטייערן" צום סוף ווען די עקאנאמיע איז געווארן שוואך, האט ער יא געהויבן שטייערן, דאס האט אויפגערעגט אסאך קאנסערוואטיווע.
די משפחה.
זיין ווייב איז בארבארא בוש, זי איז זייער רעספעקטפול ביי דער אמעריקאנישער גאס, אפילו אין די צייטן וואס איהר מאן בוש איז נישט געווען פאפולער איז זי געהאלטן געווארן חשוב, זי ווערט באטראכט ווי איינע וואס איז אלט מאדיש, און ציט צוריק צו די אמאליגע וועלט און די אמאליגע מעטאדן פון בילדונג.
זיי האבן א טאכטער און צוויי זין.
דער ערשטער זון איז דער 43טער פרעזידענט דזשארדזש וואקער בוש. ער האט אמאל געזאגט אז ער איז געלאפען און געוואונען די גובערנאטאר פון טעקסעס כדי זיך אפרעכענען מיט דער דעמאלטסדיגער גאווערנאערקע ען ריטשארדס וואס האט געהאלטן א פייערעדיגע דרשה קעגן זיין טאטע. און איז געלאפן פאר פרעזידענעט און געוואונען כדי צוריק צו ברעגנען כבוד פאר זייער משפחה וואס האט פארלוירן די פרעזדיענעטשאפט.
דער צווייטער זון איז דזשעב בוש דער געוועזענער גובערנאטאר פון דעם שטאַט פלארידע, ער איז זייער פאפולער אין פלארידע און ביי דער גאנצער רעפובליקאנער פארטיי, ער האט געוואונען צוויי מאל דעם גובערנאטארישן שטול.
דזשארדזש וואקער בוש (ענגליש: "George Walker Bush"; געבוירן דעם 6טן יולי, 1946, ז' תמוז ה'תש"ו) איז געווען דער 43טער פרעזידענט פון די פאראייניגטע שטאטן פון אַמעריקע, פון 2001 ביז 2009, און דער  46טער גובערנאטאר פון טעקסאס, פון 1995 ביז 2000
בוש איז געבוירן אין 1946 (ה'תש"ו), אין שטאַט קאנעטיקעט, און איז א רעפובליקאנער.
בוש האט צוויי טעכטער א צווילינג.
ער איז געווארן איינגעשוואוירן פרעזידענט אין יאר ה'תשס"א אויף פיר יאר. ער האט געוואונען ווידערוויילונג אין יאר ה'תשס"ה פאר נאך פיר יאר. ער האט געענדיגט דינען אין יאר ה'תשס"ט.
זיין וויצע פרעזידענט איז געווען דיק טשעיני.
ער איז פון די איינצעלע פרעזידענטן אין דער אמעריקאנער געשיכטע וועלכע זענען געווארן פרעזידענט אפילו זיי האבען באקומען ווינציגער שטימען פון דער אלגעמיינער באפעלקערונג ווי זייער קעגנער. אבער לויט דער אמעריקאנער וואלן-סיסטעם האבן זיי געוואונען די עלעקטארעל וואלען.
בוש איז געלאפן קעגן על גאר אין 2001 און איז דערקלערט געווארן דער געווינער נאך א לענגערן געריכט פראצעדור צו מען זאל איבערציילן די וואלן אין פלארידא, וואס בוש האט געווינען נאך דעם צווייטען מאל איבערציילן, מיט 537 שטימען, דער סופרים קאורט האט צו סוף געפסק'ענט אז מען דארף עס נישט איבערציילן.
ער איז דער איינציגסטער וואס האט דערנאך מצליח געווען צו געווינען א צווייטן טערמין אפילו ער האט פארלארן די אלעמיינער באפעלקערונג שטימען און ער האט נאר געווינען מיט די עלעקטארעל וואלן די ערשטע מאל.
אין 2004 האט בוש געלאפן פאר ווידערערוועלונג, און ער האט שטארק געווינען אנקעגן סענעטאר דזשאן קערי.
בוש האט נאך 11טן סעפטעמבער 2001 אדאפירט א נייעם צוגאנג אין אמעריקא, וואס טייל רופן אן די בוש דאקטרין אז יעדע מדינה מוז זיך ארויסשעטלן אדער פרא אדער קעגן די אינטערעסן פון אמעריקא, דאס הייסט יעדער דארף זאגן צו איז ער א שונא אדער א גוטער פריינד, בוש האט אריינגעפירט אמעריקא אין א קריג קעגן די עקסטרעמע אראבער, אונטער אים איז אמעריקא אריין אין קריג אין אפגאניסטאן און אין איראק, אט די צוגאנג האט אים געשאפן אסאך שונאים, אבער ער לאזט נישט נאך פון זיינע פאזיציעס.
ער האט א נאמען אלס איינער וואס איז וויליג צו נעמען א שטעלונג אפענערהייט און זיך נישט דערשרעקן, אפילו ער ווייסט זיכער אז דאס וועט אים שאפן אסאך שונאים, און עס וועט אים זיין שווער, זיין טבע איז נישט צו אנטלויפן פון א פראבלעם, נאר זיך צו אדרעסירן דערצו און זעהן וואס ער קען טועהן דאס צו פארעכטען.
דזשארדזש וואקער בוש מיט זיין ווייב לארא אין זייערע טעכטער, 1990
זיינע פריערדיגע יארן.
אין די ערשטע יאָרן פון זיין לעבן איז ער נישט געווען אזוי קאנסערוואטיוו, ער פלעגט טרינקען אסאך וויין ער איז אפילו אמאל געווארן ארעסטירט פאר דרייוון אלס שיכור, מען זאגט אז זיין פרוי האט אים דערפון אפגעוואוינט. זיין פרוי לארע בוש איז גיט באקאנט אין די אמעריקאנער גאס, אפילו ווען בוש איז נישט פאפולער איז אבער זיין פרוי זייער פאפולער ביי יעדן, זי ווערט געזעהן ווי א ערנסטע צוריקגעצויגענע פרוי, זי איז געווען א לערערין אין א שולע און האלט זיך פאר אן עקספערט ווען עס קומט צו בילדונג.
די עקאנאמיע.
ווען ער האט איבערגענעומען דאס פרעזידענטשאפט פון ביל קלינטאן איז די אמעריקאנער עקאנאמיע געווען מיטן "פיטום אראפ", עס האט זיך ארייגעגליטש אין א רעסעסיע, ספעציעל נאך 9ֿ11 ווען מענטשן האבן געציטערט וואס ווען זיין ווייטער מיט די שטארקייט פון אמעריקע, וועט זי זיך קענען גיבען א עצה מיט די טעראריסטן, אין די יאָרן פון זיין פרעזידענטשאפשט, האט ער איינגעפירט שטרענגע פאליסיס און געהויבן די עקאנאמיע אלס א שטארקע דוירהאפטיגע זאך.
אין זיינע יאָרן איז די עקנאמיע געוואקסן זייער גיט, דער סטאק מערקעט האט זיך געהויבן ביז צום הימל, אבער אין דעם לעצטן יאָר פון זיין קאדענץ איז אלעס געקומען צו א ענדע דער סטאק מארק איז געפאלן, די ביזנעס וועלט איז אריין געפאלן איז די ערגסטע רעסעסיע אין די מאדערן צייט. און דערפאר זענען זיינע פאולס אין די אמעריקאנער גאס זייער שוואך ער האט א 29 רעטינג פרעצענט וואס גלייכן אים.
טעראר.
זייט 9/11 איז נאך נישט פארגעקומען קיין טעראריסטישע אקציע קעגן אמעריקא אויפן אמעריקאנער באדן, כאטש אסאמא בין לאדין מיט זיינע שותפים האלטן אין איין ווארענען אמעריקע. עס איז ריכטיג אז ער איז זייער שטרענג מיט זיינע פאליסיס קעגן אויסלענדישע טעראריסטן.
דער פאקט איז: אין די יאָרן פון די ביל קלינטאן אדמיניסטאראציע, האט מען זיך נישט געכאפט אז על קאידא און אנדערע מוסולמענער שונאים פון אמעריקא זענען גרייט צו מאכן טעראר קעגן אמעריקא, אמעריקא איז אין יענע יאָרן אטאקירט געווארן עטליכע מאל 1) די ערשטע אטקע אויף די טווין טאורעס, 2) די אטאקע אויף די שיף קאול, 3) די אטאקע אין קעניא אויף די אמעריקאנער אמבאסאדע. נאך די צווייטע אטאקע אויף די טווין טאורס האט פרעזידענט בוש אדאפירט זיינע שטרענגע פאליסיס, און זיין דאן איז אמעריקא אין ערגעץ נישט אטאקירט געווארן נישט אין אמעריקא זעלבסט, און נישט אויסער אמעריקא, אט דער פאקט ווייזט אז זיינע פאליסיס קעגן די טאראר ארבעט.
MP3, איז א פאפולערער צונויפגעדריקטער פארמאט פון דיגיטאל אוידיא. דער ציל פון דעם פארמאט איז אז עס איז זייער קליין אבער נאך אלץ זייער קלאר.
דער גאנצער נאמען איז "MPEG-1 Audio Layer 3".
אינפֿאָרמאַציע צעטלען.
מען קען אײַנשפּײַכלערן אין א MP3 טעקע, צעטלען מיט אינפֿאָרמאַציע, װי למשל דער דיסק נאָמען, די קינסטלער, דער אלבאָם, דער נומער פון דער track און נאָך. די פּאָפּולערע צעטלען זײַנען דער ID3 און דער APEv2
עקסעל (ענגליש: "Microsoft Excel") איז א ספרעדשיט קאמפיוטער פראגראם סאפטוועיר אפליקאציע פון מייקראסאפט, וואס ארבעט סײַ אין ווינדאס סײַ אין מאקאס.
מען קען מיט דעם צוזאמרעכענען נומערן און זאכן.
נענסי פעלאסי (; געבוירן דעם 26סטן מערץ, 1940 איז א דעמאקראטישע פארטיי קאנגרעספרוי () איז די היינטיגע ספיקערין (פירער) פון דעם פאראייניגטע שטאטן הויז פון רעפרעזנטאטן זייט דעם 3טן יאנואר 2019. זי איז אויך געווען די ספיקערין פון 2007 ביז 2011. זי זיצט אין קאנגרעס זייט 1987 און פארטרעט דעם 12טן דיסטריקט אין קאליפארניע, א טייל פון סאן פראנציסקא.
זי איז די ערשטע פרוי צו ווערן די ספיקער אין די קאנגרעס אין דער היסטאריע פון די פאראייניגטע שטאטן.
פסיכיאַטרע איז דער טייל פון מעדיצין וואס שטודירט, דיאגנאזירט און באהאנדלט און אומנארמאלע אויפפירן און צושטאנדן וואס שאפן שוועריגקייטן פאר מענטשן. די דאקטויים וואס פראקטיצירן פסיכיאטרע און קורירן מענטשן מיט פסיכיאטרישע פראבלעמען רופט מען "פסיכיאטערס".150px
א פסיכיאטער איז בודק גייסטליכע קרענק אין מאכט א דיאגנאז.
פסיכיאטריע איז נאכן לערנען דאקטעריי לערנט מען זיך צו וויאזוי צו באהאנדלען גייסטליכע קרענק מערסטנ'ס דעפרעסיע (מרה-שחורה), ביפאלארע שטערונג (גיסטע-סטאבילעטי), ענקזייעטי שטערונג (ציטער-זארג-נערוועזיקייט), און אזוי ווייטער.
זעט אויך.
פסיכיאטריע אינסטרוקציע בוך (DSM)
זשאן קעלווין קולידזש (4טן יולי, 1872 - 5טן יאנואר, 1933) איז געווען דער 30סטער פרעזידענט פון די פאראייניגטע שטאטן.
ער האט געדינט ווי פרעזידענט פון: 2טן אויגוסט 1923 ביז: 4טן מערץ 1929
קולידזש איז געווען אן אדוואקאט פון ווערמאנט.
אין 1905 האט ער געהייראט גרייס גודהיו; זיי האבן געהאט צוויי קינדער.
ער איז געווען א רעפובליקאנער און ער האט געדינט אלס גובערנאטאר פון מאסאטשוסעטס.
זאַקאַרי טיילאר (24סטן נאוועמבער, 1784 - 9טן יולי, 1850) איז געווען דער 12טער אמעריקאנער פרעזידענט,
ער איז געווען 40 יאר א סאלדאט אין דער אמעריקאנער ארמיי.
געדינט פון דעם 4טן מערץ 1849 ביז דעם 9טן יולי 1850.
ער איז געשטארבן 16 מאנאטן נאך דעם וואס ער איז געווארן פרעזידענט.
זיגל פונעם פרעזידענטדער פרעזידענט פון די פֿאראייניגטע שטאטן (, אינקורצן POTUS) איז דער געוויילטער ראש מלוכה און הויפט פונעם עקזעקוטיוו פון די פאראייניגטע שטאטן. דער פרעזידענט פירט דעם עקזעקוטיוו און די פעדעראלע רעגירונג, און ער איז דער הויפט קאמאנדיר פון דער מיליטער פון די פאראייניקטע שטאטן פון אמעריקע.
דער אמט פון פרעזידענט אין די פאראייניקטע שטאטן פון אמעריקע איז דער העכסטער אמט אָנצוקומען אין לאנד. (אין רוב אנדערע לענדער איז דער פרעמיער מיניסטער דער פירער און קאמאנדיר איבער אלעם.) ער ווערט באטראכט אלס דער מאכטפולסטער פערזאן אין דער וועלט.
צו ווערן פרעזידענט דארף מען דערווייל זיין א געבוירענער אין לאנד און מינימום 35 יאהר אלט, און האבן געוואונט אין לאנד פאר די לעצטע זיבן יאר. (ארנאלד שווארצענעגער האפט צו טוישן דאס געזעץ צו קענען לויפן פאר פרעזידענט). אין 1951 איז דאס געזעץ אריין אין קראפט איבער די צוימינג פון דינען נישט מער ווי צוויי טערמינען (ד.מ. צוויי מאל 4 יאר)
דאס ווייסע הויז.
די פרעזידענטס אפיציעלע רעזידענט איז אין די ווייסע הויז
ער פארס וואן.
דער פרעזידענט האט די סאפסיקירסטע פליגער אין דער וועלט און דער איינציגסטער פרעזידענט וואס האט א ספעציעלע פליגער, און מ'רופט דאס "ער פארס וואן"
די ערשטער פאמיליע.
די פרעזידענטס פאמיליע ווערט אנגעריפן 'די ערשטע פאמיליע'
די קאבינעט.
א פרעזידענט וויילט זיך אויס זיינע קאבינעט מיטגלידער און קאלעגן. דער העכסטער אמט נאכ'ן פרעזידענט איז דער וויצע־פרעזידענט, און דערנאך דער שטאַט׳ס סעקרעטאר.
די געהיימע דינסט פון די פאראייניגטע שטאטן () איז געשטעלט צו באוואכען באשיצן די פרעזידענט און וויצע פרעזידענט און די פאמיליע זייערע. געגרינדעט דעם 5טן יולי, 1865, קעגן שווינדל, דאס איז געווען די איינציגסטע אגענטור וואס האט געהאט טויזנטער אגענטן אונטער זיך דעמאלטס, ממילא האט עס איבערגענומען אסאך ראלעס ווי אויספארשן באנק רויבערייען אומלעגאלע פארוועטן.. און נאך איז נאך די מארד פון פרעזידענט וויליאם מעקינלי און 1901 האט קאנגרעס בייאויפטראגט די סיקרעט סערוויס צו שיצן אויפן פרעזידענט.
5,000 אגענטן ארבעטן פאר די סיקרעט סערוויס,
טעאדאר ״טעדי״ קאלעק (כ"ט אייר ה'תרע"א (1911) - י"ב טבת ה'תשס"ז (2007)) איז געווען בירגערמייסטער פון ירושלים אין פארלויף פון 28 יאר, באלוינט מיטן ישראל פריז.
קאלעק איז געבוירן אין 1911 אין גרויסוואשאן, אונגארן, צו זיינע עלטערן אלפרעד (אברהם) און גרעטא (רחל) קאלעק. זיי האבן אין געגעבן דעם נאמען טעאדאר ().
טעדי איז ארויף קיין ארץ ישראל אין יאר ה'תרצ"ד (1934).
דזשעראלד פארד (14טן יולי, 1913 – 26טן דעצעמבער, 2006) - א רעפובליקאנער פאליטיקער - איז געווען דער 38סטער פרעזידענט פון אמעריקע (1974 - 1977). דער איינציגסטער צו ווערן איינגעשוואוירען צום אמט אהן ווערן ערוועהלט.
פארשריפט.
דזשעראלד פארד איז געווען אן עקסידענטל פרעזידענט נאכדעם וואס פרעזידענט ריטשארד ניקסאן האט רעזיגנירט פון אפיס. פארד האט געבראכן רעקארד אלס דער פרעזידענט וועלכער איז נישט ערוועלט געווארן נישט פאר פרעזידענט און אויך נישט פאר וויצע פרעזידענט. פארד האט באקומען די וויצע פרעזידענטשאפט דירעקט פון פרעזידענט ניקסאן נאכדעם וואס ספיראו עגניו האט רעזיגנירט צוליב שטייער שווינדלערייען. פארד איז געווען א קאנגרעסמאן און איז אויסגעקליבן געווארן דורך קאנגרעס צו באקומען דאס בענקל.
פארד האט אויך נישט לאנג אנגעהאלטן אין אפיס. צוויי יאר אין זיין פרעזידענטשאפט האט אים געווארט א קאמפיין אין וועלכע ער איז געפאלן א קרבן צו די רעפובליקאנער פארטיי און האט שמאל פארלוירן צו דעם דעמאקראטישן קאנדידאט דזשימי קארטער.
אבער טראץ זיין פערצופאליזם און פריע ארויסגאנג, איז ער באצייכענט געווארן אלס א פרעזידענט מיט אסאך ערייכונג אין אזא קורצע צייט.
צום מערסטן ווערט ער געלויבט פאר'ן העלפן היילן אמעריקאנער פאליטיק פון טיפסטן קאנפליקט אין די תקופה וועלכע האט זיך געצויגן עטליכע יאר ארום די דורכגעפאלענע מלחמה אין וויעטנאם און דערנאך די וואטערגעיט סקאנדאל. ווען פארד האט אדרעסירט דאס פאלק אין זיין ערשטע פרעזידענטליכע רעדע האט ער זעלבס זיכער אויסגערופן אז די נאציאנאלע קאשמאר איז פאראיבער און דערמיט אפיציעל גערופן דאס פאלק צו גיין פארביי די פאליטישע ריס און זיך פאראייניגן פאר א באנייטן צוקונפט.
פארד ווערט אויך געלויבט פאר זיין קאנטראווערסיאלע פארדאן אויף ריטשארד ניקסאן מיט וועלכע ער האט געברענגט די ענדע פון וואטערגעיט. די פארדאן איז באצייכענט געווארן אלס דער אקט וועלכע האט אים געקאסט די צווייטע טערמין.
זיין יוגנט.
זשעראלד פארד איז געבוירן דעם 14טן יולי, 1913 אין אמאהא נעבראסקא, מיטן נאמען "לעסלי לינטש קינג זשוניער" נאך זיין ביאלאגישן טאטן, וואס האט זיך גע'גט 16 טעג נאך זיין געבורטסטאג, פאר סטראשן צו הארגענען זיין מאמע, אים און איר העלפער.
אין יאר 1916 האט זיין מאמע נאכאמאל חתונה געהאט מיט זשעראלד רודאלף פארד, אין גרענד רעפידס מישיגען, זיין שטוף-טאטע האט דעמאלטס געטוישט זיין נאמען צו "זשעראלד רודאלף פארד זשוניער", די נאמען וואס ער איז פארבליבן מיט, אויף די די אפציעלע דאקומענטן האט ער נאך געהאט זיין אלטע נאמען ביז 19 יאר אלט, און יאר 1935.
אפילו נאכן אויסגעפונען ווער זיין ביאלאגישער טאטע איז, ביי די 14 יאר, און זיין ארגינעלער נאמען, איז ער פארט געבליבן מיט זיין נאמען "דשעראלד פארד" און ער איז ווייטער געבליבן וואוינען אין מישיגען.
ער איז אלע יארן געווען דאנקבאר צו דער יוגנט [http://en.wikipedia.org/wiki/Scouting סקאוטינג] גרופע וואס רופט זיך
ער פלעגט יארן שפילן פוטבאל ביז ער האט עס אויפגעגעבן אריינצוגיין אין "יעיל אוניווערסיטעט". דורך זיין פרעזידענטאציע פלעגט ער דערמאנען פון ווי ער נעמט די שטארקייט זיך צו שלאגן פאר פאליסי אפילו אין די שווערסטע צייטן, ער איז געווען דער וועם אלע האבן ארויפגעקוקט דורך אויס די פוטבאל קאריער ער האט געווינען ביי זיין טים צו זיין די בעסטע שפילער און אפילו אין די שווערסטע שפיל אין 1934 האט ער אלעמאל געוויסט ווי זיך אן עצה צו געבן.
דורך וואשן געשיר פלעגט ער אויסצאלן זיין קאלעדזש, און אין 1935 האט ער אפגעזאגט זיינע אפערן פון די פוטבאל ליגעס צו גיין לערנען געזעץ אין יעיל. ער האט גראדואירט פון יעיל און 1941 זיין פלאנען צו עפענען אן אדוואקאטן פירמע איז טאקע געשעהן אבער נישט פאר לאנג א קליין צעטעלע האט אלעס געטוישט, קריג האט אויסגעבראכען ווען יאפאן אטאקירט אמעריקא אין פארד באקומט אן איינלאדענונג צום מיליטער ער איז געווארן איינגעשריבען אין די נעווי. ביי די 29 האט פארד זיך אנגעשלאסן אין די נעיווי אין ברען פון דעם צווייטן וועלט קריג און נאך זיין טרענירונג האט ער געדינט אויף די יו-עס-עס מאנטערי אינעם פאציפיק. די מאנטערי איז געקומען אונטער אטאקע ביי די ענדע פון דער מלחמה אין וועלכע די שיף האט זיך כמעט איבערגעקערט און האט געקאסט די לעבנס פון 800 מאטראזן. פארד האט זיך באטראכט אלס מזל'דיג ווען ער האט פונקט יענעם אינדערפרי בעפאר די אטאקע פארלאזט די קאנטראל צימער און ארויס שעפן פרישע לופט, א באשלוס וועלכע האט אים געראטעוועט פון טויט נאכדעם וואס די קאנטראל צימער איז געטראפן געווארן.
אין קאנגרעס.
אין יאר 1948 איז פארד ערוועלט געווארן פאר קאנגרעסמאן פון גרענד רעפידס מישיגען. ער האט אנגעהאלטן דעם אמט פאר 24 יאר, ווי ער האט זיך ערווארבן אלס דער הויז מיינאריטי פירער פון קאנגרעס. זיין העכסטע אמביציע איז געווען צו זיין דער הויז מיארעטי פירער, האפענונגדיג אז די הויז וועט איבערגענומען ווערן ביי די רעפובליקאנער. עטליכע יאר נאך די מלחמה (48') האט פארד געעפענט זיין ערשטע קאמפיין פאר קאנגרעסמאן און דורכאויס זיין קאמפיין האט ער געהייראט זיין פרוי מיט וועלכע ער האט געלעבט ביז'ן לעצטן טאג און געהאט 4 קינדער מיט איר. פארד האט געווינען דעם קאמפיין און האט אנגעהאלטן דעם זיץ פאר 24 יאר מיט 13 קאמפיינס אינדערצווישן.
דורכאויס זיינע יארן אין קאנגרעס האט ער זיך פארנומען מיט העלפן די מיליטער און איז געווארן באקאנט אלס דער פאליטישן וועלכער האלט איין זיינע צוזאגן. ער איז געוואקסן העכער אין ראנג דורך זיך אנשליסן אין פארשידענע קאמיטעס און אין 63' איז ער ערוועלט געווארן אלס דער מינאריטעט פירער פון קאנגרעס און איז באשטימט געווארן דורך דעם דעמאלטדיגן פרעזידענט, לינדאן דזשאנסאן, אלס א מיטגלידער אין די ווארען קאמיסיע וועלכע האט זיך אפגעגעבן מיט די אויספארשונג איבער פרעזידענט קענעדי'ס אנטענטאט.
פארד איז געווען מינאריטעט פירער אכט יאר און האט אינדערצייט זיך באפריינטעט מיט אסאך קאנגרעסלייט אויף ביידע זייטן פון הויז צוליב זיין אפענקייט און פערזענליכקייט. אבער פרעזידענט דזשאנסאן האט אים נישט געגליכן צוליב זיינע נאכאנאנדיגע אטאקעס קעגן זיינע פאליסיס און באהאנדלונג פון די קריג אין וויעטנאם. דזשאנסאן האט געלאזט פאלן שפאט ווערטער אויף פארד איבער זיינע פעאיגקייטן אבער האט נישט דערלעבט צו זען די אונטערשאצונג ווען פארד איז געווארן וויצע פרעזידענט און שפעטער פרעזידענט.
פארד איז אויך געווען א הויפט אנפירער אין אן אומסוקסעספולן פראבע צו אימפיטשן א ריכטער אין סופרים קארט צוליב אומלעגאלע פריוואטע ביזנעס.
וויצע פרעזידענט.
אום אקטאבער דעם 10'טן 973' האט ניקסאנ'ס וויצע פרעזידענט, ספירא עגניו, רעזיגנירט פון אמט נאכדעם וואס ער איז באשולדיגט געווארן אין נעמען כאבאר אין זיינע יארן אלס גאווערנער פון מערילענד. עגנו האט רעזיגנירט ווען די סקאנדאל איז געווארן גרעסער און האט געמאכט א פלי בארגעין אין וועלכע ער האט באצאלט בלויז די שטייערן און אינטערעסט (10,000$) פון די סומעס געלטער וועלכע ער האט נישט איינגעגעבן אלס לעגאלע פארדינסטן און איז געשטעלט געווארן אויף פראבעישן פאר צוויי יאר. קריטיק האבן דעמאלט געזאגט אז עגנו איז גרינג אפגעקומען וויבאלד ער האט אין פאקט אנגעהאלטן מיט זיינע קרימינאלע אקטיוויטעטן אויך אלס וויצע פרעזידענט. יארן שפעטער האט עגנו זעלבס וויליג אריינגעשיקט א טשעק פון 266,482$ צו די מערילענד שטאַטס אוצר און דערמיט געענדיגט די פרשה.
ניקסאן האט זיך דאן געוואנדן צו קאנגרעס מען זאל אים אוסקלויבן א נייעם וויצע פרעזידענט און ביז ווייניגער ווי א מעת לעת איז דזשעראלד פארד באשטימט געווארן אלס דער קאנדידאט צו וועלכע ניקסאן האט צוגעשטימט. פארד האט באקומען זיין באשטעטיגונג פון סענאט א מאנאט דערויף אין וועלכע נאר 3 האבן געשטימט דערקעגן. אויך אין קאנגרעס האט ער באקומען א ברייטע באשטעטיגונג וועלכע האט געציילט 387 קעגן 35.
עס איז געווען די ערשטע מאל אין אמעריקע'ס היסטאריע וואס די 25'סטע אמענדמענט איז אריין אין קראפט פאר א וויצע פרעזידענט (עגנו איז אבער נישט געווען דער ערשטער וויצע פרעזידענט צו רעזיגנירן. דזשאן קאלהאן, אמעריקע'ס 8טער וויצע פרעזידענט האט אויך רעזיגנירט אבער איז געגאנגען פון זיין אייגענע ווילן און געלאפן אין די סענאט אנשטאט).
פארד איז געווען א וויצע פרעזידענט פון וועלכע ווייניג האבן געהערט וויבאלד די מידיא איז געווען זייער פארנומען מיט די וואטערגעיט סקאנדאל און זיין נאמען איז פשוט נישט ארויפגעשווימען. פארד זעלבסט איז געווען שטיל די גאנצע צייט איבער די סקאנדאל און האט שפעטער געזאגט אז איז געווען אנשטוישט אין ניקסאן פאר'ן באגיין אזעלכע מעשים.
אום דעם ערשטן אויגוסט 1974 האט פארד באקומען א טעלעפאן רוף פון טשיף אוו סטעף אלעקסאנדער העיג וועלכער האט אים געמאלדן אז פרישע באווייזן זענען ארויפגעשווימען אין דעם סקאנדאל און דער פרעזידענט וועט זיך נישט קענען ארויסדרייען דערפון. פארד האט דעמאלט געוואוינט אין זיין היים שטאט אין ווירדזשיניע ווילאנג דער וויצע פרעזידענט רעזידענט איז איבערגעמאכט געווארן אין וואשינגטאן. ווי פארד האט שפעטער פארציילט האט העג אים אריבערגערופן צו זיך אהיים און איבערגעגעבן די דעטאלן פון די נייע באווייזן, צולייגנדיג אז עס איז כמעט זיכער אז דאס וועט פירן צו אן אימפיטשמענט אדער רעזיגנאציע און ער דארף זיין גרייט אז זאכן וועלן זיך טוישן דראמאטיש און ער וועט ווערן פרעזידענט. פארד האט זיך דאן אנגערופן צו זיין פרוי "איך מיין אז מיר וועלן קיינמאל מער נישט וואוינען אין די וויצע פרעזידענט הויז!".
דער פרעזידענטשאפט.
היסטארישע בילד ווי פארד ווערט איינגעשוואוירן אלס פרעזידענט, תיכף נאך ניקסאנס רעזיגנאציע.
אט אזוי איז טאקע געווען און ווען די פרישע טעיפס זענען געגאנגן פובליק איז קלאר געווארן אז ניקסאן איז אויך פערזענליך געווען פארמישט אין דעם סקאנדאל. ניקסאן האט געוואוסט אז קאנגרעס וועט זוכן אים צו אימפיטשן און ער וועט האבן ווייניג שאנסן דאס דורכצומאכן אין סענאט. געווען איז עס אוגוסט דעם 9'טן ווען ניקסאן האט זיך אויפגעשטעלט און געמאלדן דאס פאלק אז ער וועט רעזיגנירן פון אמט.
ניקסאנ'ס רעזיגנאציע איז געווען א באלדיגע (24 שטונדן פון זיין רעדע) און וויצע פרעזידענט פארד איז קורץ דערנאך איינגעשוואוירן געווארן אלס דער 38'סטער פרעזידענט אין א צימער אינעם ווייסן הויז. פארד האט באלד געגעבן א רעדע צום פאלק אין דערין געזאגט אז וויבאלד ער איז נישט ערוועלט געווארן דורכ'ן פאלק זאל מען אים באשטעטיגן מיט געבעטן. עטליכע טעג דערויף האט פארד אויסגעקליבן נעלסאן ראקעפעלער, א געוועזענער ניו יארק גאווערנער וועלכער איז עטליכע מאל געלאפן פאר פרעזידענט, אלס וויצע פרעזידענט.
פארד האט אויפגעשאקעלט אמעריקע א מאנאט אין זיין פרעזידענטשאפט ווען ער האט געגעבן ניקסאן א פארדאן און אים ריין געמאכט פון אלע קרימינאלע קלאגעס. פארד האט ערקלערט צום פאלק אז איינער מוז מאכן אן ענדע צו די פרשה ווייל אנדערש וועט זיך עס קיינמאל נישט ענדיגן און וויבאלד ער איז דער איינציגסטער וואס קען עס יעצט דורכפירן איז ער געצווינגן דאס צו טאן פאר די אינטערעסן פון דאס לאנד. אין די זעלבער רעדע האט פארד אויך פארגעשלאגן אן עמנעסטי פראגראם פאר די וואס האבן פארלאזט אמעריקע כדי צו קענען זיך ארויסדרייען פון גיין אין מלחמה אין וויעטנאם. דער פראגראם האט באפרייט די אלע פון קרימינאלע קלאגעס און איז פולקאם אריין אין קראפט ווען דזשימי קארטער האט איבערגענומען די אוועל אפיס.
די פארדאן איז געווען זייער קאנטראווערסיאל און דער ווייסע הויז פרעסע סעקראטאר האט רעזיגנירט אין פראטעסט. קריטיק האבן אנגעוויזן אז דאס איז געווען א שטילע אפמאך צווישן ניקסאן און פארד אין וועלכע ניקסאן האט דאס געבעטן פון פארד אלס א באלוינונג פאר'ן אים דערלאנגן די פרעזידענטשאפט. אין א בוך איבער די פרשה פון דעם באקאנטן דזשורנאליסט באב וואודווארד, שרייבט ער אז העיג האט געגעבן פארד דריי ברירות. 1) ניקסאן וועט זיך אליינס געבן א פארדאן און רעזיגנירן, 2) ניקסאן וועט פארדאנען אלע וואטערגעיט פארמישטע און רעזיגנירן, אדער 3) ניקסאן וועט בלויז רעזיגנירן מיט א פארזיכערונג פון פארד אז ער וועט אים פארדאנען שפעטער.
אבער וואו וואודווארד שרייבט האט פארד זיך נישט געוואלט פארפליכטן צו קיין איינע פון די דריי פארשלאגן כאטש עס זענען שוין געלעגן אויפ'ן טיש די לעגאלע פאפירן דאס צו ברענגן אין עפעקט. לויט וואודווארד איז די ניקסאן פארדאן געווען פון פארד'ס אייגענע ווילן. וויאזוי אימער, גלייבן היסטאריקער אז דער באשלוס איז געווען איינע פון די הויפט סיבות אין פארד'ס דוכגעפאלענע פרעזידענט קאמפיין.
"אונזער לאנדס לאנגער בייזער-חלום איז פאריבער" -.
אין 1977 דאס יאר איידער זיין טערמין איז פאריבער, איז ער געלאפן פאר א פולער טערמין פאר פרעזידענט, ער האט גענומען באב דאול, א סענאטאר פון קענסעס, אלס זיין וויצע-פרעזידענט קאנדידאט. ער האט פארלוירן די וואלן צו דשימי קארטער. ביי יענע וואלן האט פארד געהאט א ביטערע פריימערי פארמעסט קעגן ראנעלד רעיגן צו געווינען די רעפובליקאנע נאמיניעשן, רעיגן האט געהאט אנגעצויגן 45% דעלעגאטן ביי די קאנווענשן.
זיין מערסטע קאטראווערסיעלע שריט איז געווען, ווען ער האט באגנעדיקט ניקסאן. א מאכט וואס נאר א פרעזידענט האט, אז ער קען מוחל זיין סיי וועלעכער פארברעכער. טייל האבן איהם דעמאלטס קריטיקירט און חושד געווען אז ער האט געהאט א געהיימע פּאַקט מיט ניקסאן. פארד האט עס אלס שטארק אפגעלייקנט אז ער האט נישט געהאט קיין שום געהיימע דיסקוסיע מיט ניקסאן וועגן זיין פארדן. שפעטער האט פארד מודה געווען אז דער שריט האט איהם אנגעוואוירן די פרעזידענט וואלן וואס ער האט פארלוירן, ווייל די פאלק האט געהאט א שלעכט אויג אויף איהם.
אדמיניסטראציע און קאבינעט.
מיט זיין איינשווערונג האט פארד באקומען ניקסאנ'ס קאבינעט אבער דורכאויס זיין קורצע צייט אין ווייסן הויז זענען רוב אויפגעטוישט געווארן מיט די אויסנאם פון סעקרעטאר אוו סטעיט הענרי קיסינגער און סעקרעטאר אוו טרעזשורי וויליאם סיימאן. פארד האט אריינגעשטעלט א שווארצן אלס סעקרעטאר אוו טראנספארטאציע וועלכער איז געווארן דער צווייטער שווארצער אין א פרעזידענט קאבינעט און דער ערשטער אין א רעפובליקאנער אדמיניסטראציע. פארד איז אויך געווען דער וואס האט אריינגעשטעלט דעם געוועזענעם פרעזידענט בוש אלס דירעקטאר פון די סי-איי-עי.
פארד האט באשטימט דאנאלד ראמספעלד אלס זיין טשיף אוו סטעף און א יאר דערויף אלס סעקרעטאר אוו דעפענס ווערנדיג דער יונגסטער אין די פאזיציע (43 יאר אלט). אויך אין יענעם הערבסט האט פארד אויפגעשאקלט זיין גאנצע קאבינעט אלס א צוגרייטונג פאר א בעסערע אויסזען אין די קומענדיגע וואל קאמפיין.
דריי מאנאטן נאכדעם וואס פארד איז איינגעשוואוירן געווארן איז פארגעקומען די מידטורם וואלן אין וועלכע די דעמאקראטן האבן פארמערט זייער מיאריטעט אין ביידע הייזער און האבן געהאט גענוג מיטגלידער צו קענען שטערן אפילו א פרעזידענטליכע וועטא. דעם מאכט האבן זיי טאקע שפעטער אויסגענוצט מערערע מאל און זענען אריין אין רעקארד אלס די קאנגרעס וועלכע האט דאס מערסטע געשטערט וועטאס זינט די קאנגרעס אין די צייטן פון פרענקלין פיערס אין די 850' יארן.
אינערן און אויסערן פאליסי.
פארד האט זיך געדארפט ספראוון מיט שווערע עקאנאמישע צייטן אין אמעריקע ווען אינפלאציע איז געוואקסן צו 7 פראצענט און האט אריינגעפירט די עקאנאמיע אין א מילדע רעסעסיע. פארד האט אדאפטירט א רייע פראגראמען צו ראטעווען דעם מצב, אריינגערכנט א גרויסע רעדוקציע אין פארדינסט שטייערן.
אין יענע צייטן האט זיך ניו יארק סיטי געפינען באנקראט און דער דעמאלטדיגער בירגערמייסטער אברעהעם ביעם האט פארפעלט זיין שתדלנות צו באקומען פעדעראלע הילף. אין רעאקציע האט די [ניו יארק] דעילי ניוס באשולדיגט פארד מיט שרייענדיגע העדליינס אז ער האט פארראטן ניו יארק.
אונטער פארד האט זיך די מלחמה אין וויעטנאם אפיציעל געענדיגט ווען די מיליטער האט דורכגעפירט אן עמוירדזשענסי עוואקואציע אין די שטאט סעיגאן וועלכע איז געגאנגן אונטער צפון וויעטנאם הערשאפט. די סצענע פון די עוואקואציע איז געווען כאאס ווען מארינען האבן ארויסגענומען פון דארט טויזענטער מענטשן, צווישן זיי אמעריקאנער דיפלאמאטן, און וויעטנאמער און אינטערנאציאנאלע פליטים זוכער.
פארד ווערט געגעבן טייל פון די קרעדיט פאר די סאוויעט יוניאן צוזאמענפאל מיט זיין אויסגערעכנטע באציאונגן צו רוסלאנד און כינע. פארד האט געברענגט די העלינסקי אפמאך מיט אייראפע אין וועלכע מענטשליכע רעכטן פארלעצונגן האבן אנגעהויבן ראקארדירט ווערן. דער אפמאך איז שפעטער גענוצט געווארן אין מזרח דייטשלאנד אויפצואווייזן די טונקלקייטן פון די קאמוניסטישע הערשאפט און האט געהאלפן אראפברענגן די בערלינער וואנט.
אונטער פארד און מיט זיין באשטעטיגונג האט אינדאנעזיע אינוואדירט מזרח טימאר אין א קאמף וועלכע האט געקאסט די לעבנס פון בערך 100,000 ביז 200,000 מענטשן אדער א דריטל פון דעם לאנד'ס באפעלקערונג. מזרח טימאר איז געווען א קאלאניע פון פארטוגאל און אמעריקע האט געגלייבט אז זי וועט פאלן צו קאמוניזם צוליב איר ווארימע שטיצע וואס זי האט באקומען פון כינע. פארד און זיין סטעיט סעקרעטאר, קיסינגער, האבן באשטעטיגט וואפן פארקויף צו אינדאנעזיע וועלכע האט אינוואדירט דאס לענדל און דערמיט געעפענט א לאנג יעריגע קאמף מיט די ארטיגע גורילע קעמפער. אינדאנעזיע האט אנגעהאלטן קאנטראל פון דעם לענדל ביז 1999 ווען עס איז געווארן זעלבשטענדיג.
פארד האט אויך געברויכט אויסשטיין א דורכגעפאלענע רעטונג'ס מיסיע אין קאמבאדיע אין וועלכע 41 סאלדאטן און מארינען זענען אומגעקומען ווען די רעטונגס מיסיע אט זיך ארויסגעשטעלט צו זיין אן אומזיסטיגע. קאמבאדיע איז דעמאלט איבערגענומען געווארן דורך אן עקסטרעמע קאמוניסטישע פארטיי באקאנט אלס די קאמער ראזש. די קאמבאדיענס האבן געפאנגן אן אמעריקאנער פראכט שיף מיט אירע מאטראזן אויף אינטערנאציאנאלע וואסערן און פארד האט באשטעטיגט א רעטונג'ס אקציע זיי צו ראטעווען. די אקציע איז געווען א דוכגעפאלענע ווען די מארינען האבן געלאנדעט אויף די נישט ריכטיגע אינזל און האבן געהאט אויסצושטיין שווערע פייער ביז זיי האבן געפינען די שיף. אויב דאס איז נישט גענוג געווען האבן זיי געטראפן די שיף ליידיג און עס האט זיך שפעטער ארויסגעשטעלט אז זייערע פארכאפער האבן זיי געלאזט גיין פריי נאך בעפאר די רעטונג'ס מיסיע האט זיך אנגעהויבן.
אטענטאט פארזוכן.
פארד האט דורכגעלעבט צוויי אטענטאט פארזוכן וועלכע האבן פאסירט 17 טעג אפגערוקט איינע פון די אנדערע. די ערשטע אטאקע איז פארגעקומען אין סאקראמענטא, קאליפארניע אום סעפטעמבער דעם פינפטן 75' דורך א יונגע פרוי וועלכע האט געפלאנט צו פארהאלטן פארד איבער א לאקאלע אישו מיט וועלכע זי איז געווען קריטיקל.
די פרוי האט אבער נישט באוויזן צו שיסן איר ביקס ווען א סיקרעט סערוויס אגענט האט דאס געשטערט. שפעטער האט זיך ארויסגעשטעלט אז די קוילן זענען אפילו נישט געווען אין פלאץ און זי וואלט סייווי נישט געקענט שיסן.
17 טעג דערויף ביי א באזוך אין סאן פראנציסקא האט א צווייטע פרוי פרובירט שיסן דעם פרעזידענט אינדרויסן פון א האטעל. די פרוי איז געווען גייסטיש צערודערט און האט באוויזן אויסצושיסן איין קויל אין ריכטונג פונעם פרעזידענט אבער אן אנוועזענדער האט פארקירוועט איר האנט און די קויל האט נישט געטראפן דעם פרעזידענט נאר אריינגעפלויגן אין די האטעל פארצימער וואו איינער איז לייכט פארוואונדעט געווארן.
טראץ די צוויי אטענטאט פארזוכן האט פארד זיך נישט צוריק געהאלטן פון מאכן ערשיינונגן אין פובליק, זאגנדיג אז א פרעזידענט דארף קענען פארנעמען דעם געפאר און ברויך טרעפן די פובליק אפילו אונטער שווערע אומשטענדן.
76' פרעזידענטליכע וואלן.
בעפאר'ן זיך פארמעסטן מיט א דעמאקראטישן קאנדידאט, האט פארד ערשט געברויכט אויסשטיין א רעפובליקאנער פארמעסט קעגן קאליפארניע גאווערנער ראנאלד רעיגן. רעיגן האט אטאקירט פארד איבער זיין רעקארד אין וויעטנאם און נאך עטליכע אישוס. פארד האט אויפגעגעבן דעם מעסיגן ראקעפעלער און גענומען אנשטאט סענאטאר באב דאול אויף זיין וויצע פרעזידענט טיקעט.
פארד האט געוואונען זיין פארטיי'ס נאמינאציע ביי די קאנווענשאן און איז אריין אין זיין צווייטע רונדע פארמעסט מיט דעם דעמאקראטישן קאנדידאט דזשימי קארטער, גאווערנער פון דזשארדזשיע. די קאמפיין איז נישט געגאנגן גרינג צוליב די וואטערגעיט פלעק וועלכע האט נאך אלץ נישט איבערגעלאזט די רעפובליקאנער פארטיי. אבער פארד איז נישט געווען ווייט הינטערשטעליג און א גאלאפ אנקעטע קורץ בעפאר די וואלן האט נאכאנאנד געוויזן אז ער האלט אן איין פראצענט אויבערהאנט.
אין די ענדע האט קארטער באזיגט פארד אין א שמאלע געווינס און פארד האט מיט דעם געענדיגט די פרעזידענטשאפט וועלכע איז אים צוגעטיילט געווארן.
לעצטע יארן.
קארטער האט געעפענט זיין איינשווערונג'ס אדרעס מיט א דאנק פאר פארד פאר זיין קוראזש אין אקטיוויטעטן מיט וועלכע ער האט געהיילט דאס פאלק. די צוויי האבן שפעטער אנגעקניפט א נאנטע באציאונג און האבן צוזאמען געארבעט אויף פארשידענע פראגראמען. ווען רעיגן איז ווידער געלאפן פאר פרעזידענט אין 80' האט ער ערנסט באטראכט פלענער צו נעמען פארד אויף זיין וויצע פרעזידענט טיקעט. די פארהאנדלונגן צווישן די צוויי קעמפן זענען אבער דורכגעפאלן און דער ערשטער פרעזידענט בוש האט דאס באקומען.
פארד האט אויפגעשטעלט זיין פרעזידענטליכע לייברעריע און מוזעאם, אין זיין היים שטאט גרענד רעפידס מישיגען.
פארד האט אנגעהויבן ליידן פארשידענע קרענק ווען ער איז געווען איבער די 90 און איז געשטארבן 26 סטן דעצעמבער 2006 אין עלטער פון 93 יאר. מיט דעם איז ער געווארן דער עלטסטער פרעזידענט און דריט עלטסטער וויצע פרעזידענט. ער איז אויך געווארן דער צווייטער לענגסטער "נאך פרעזידענט" פרעזידענט און איז געווען דער לעצטער לעבעדיגער מיטגלידער פון די ווארען קאמיסיע.
אום יאנואר דעם צווייטן 2007 האט פארד באקומען א פרעזידענטליכע באגרעבעניש צערעמאניע אין עהרע פאר זיין סערוויס. עס האבן אויפגעטרעטן דער ערשטער פרעזידענט בוש, זיין סעקרעטאר אוו סטעיט הענרי קיסינגער, א פראמינענטער דזשורנאליסט, און פרעזידענט בוש. פארד האט געהאט אן אפמאך מיט קארטער אז ווער עס וועט שטארבן ערשט וועט דער צווייטער רעדן אין זיין כבוד. קארטער האט פאקטיש נישט גערעדט דארט האט אויפגעטרעטן ביי א צווייטע צעראמאניע אין מישיגן א טאג דערויף.
אין ערע צו זיין טויט זענען די אמעריקאנער פינאנציעלע מארקעטס געווען געשלאסן דעם צווייטן טאג אין יאנואר (נאכן זיין געשלאסן אויך דעם ערשטן צוליב דער פייערונג פון דעם נייעם יאר.)
דער פאציפיק אויף דער מאפע
דער פּאַציפֿישער אָקעאַן, שטילער אָקעאַן, שטילער ים, אדער דער פּאַציפֿיק, איז דער וועלט'ס גרעסטער אקעאן וואס טיילט אפ אזיע מיט די אמעריקע'ס און דעגרייכט די דרום און צפון זייטן פון דער וועלט.
דער פאציפיק פארנעמט א דריטל שטח פון דער וועלט און מעסט זיך 165.2 מיליאן קוואדראט קילאמעטער (111.6 מיליאן קוואדראט מייל) וואס איז מער פון די סך הכל יבשה וואס די וועלט פארמאגט.
דער פאציפיק אנטהאלט 32 פראצענט פון אלע וואסערן איבער דער וועלט.
ער איז דער גרעסטער און דער טיפסטער אקעאן פון אלע אקעאנען. דאס טיפסטע ארט אינעם פאציפיק איז איבער 31 טויזנט פיס. וואס איז עפעס מער פון 6 מייל טיף.
דער פאציפישער אקעאן איז פארבונדן מיטן אטלאנטישן אקעאן דורכן פאנאמא קאנאל.
עס געפונען זיך 25,000 אינזלען אינעם פאציפישן אקעאן, מער ווי אלע אנדערע אקעאנען צוזאמען. רוב פון זיי זענען דרום פונעם עקוואטאר.
אזוי ווי דער פאציפישער אקעאן גייט אריבער דעם 180º מערידיאן, איז דער "מזרח פאציפיק" אינעם מזרח האלבקיילעך און דער "מערב פאציפיק" אינעם מערב האלבקיילעך.
צו דער לענג פונעם אקעאן צו מערב געפינען זיך עטלעכע ראנד־ימען. די גרעסטע פון זיי זענען: צעלעבעס ים, קאראל ים, מזרח כינע ים, יאפאנישער ים, סולו ים, טאסמאן ים, בערינג ים און דער געלער ים.
די וועטער סיסטמען אין די צפונדיקן און דרומדיקן האלבקיילעכך זענען גאנץ ענלעך. די האנדלווינטן אין די דרום און מזרח פונעם פאציפישן אקעאן זענען גאנץ פעסט, אבער אינעם צפון טייל טוישט זיך מיט למשל קאלטע ווינטער טעמפעראטורן אויפן מזרח בארטן פון רוסלאנד און דערקעגן צארטער וועטער לעבן בריטישער קאלומביע אין די ווינטער חדשים.
ציקלאן|ציקלאנען זענען עלול צו פארמירן זיך דרום פון מעקסיקא, צווישן יוני און אקטאבער אין צענטראל־אמעריקע, ווי אויך אין דרום־מזרח אזיע פון מיי ביז דעצעמבער. אין דעם עקוואטארישן פאציפיק טוט על ניניא, א באנד פון ווארעמע אקעאן טעמפעראטורן, באאיינפלוסן דעם וועטער אינעם מערב פאציפיק. גאנץ צפון טרעפט מען אייז פון אקטאבער ביז מיי, וואס קען זיין א סכנה פאר שיפעריי, און א נעפל וואס דויערט פון יוני ביז דעצעמבער.
שפּאַניע ("עספאַניאַ") איז א לאנד אין דרום־מערב אײראָפּע אויפן איבערישן האלבאינזל. צו מזרח און דרום ביי בארצעלאנע האט זי א בארטן אויפן מיטלענדישן ים א חוץ א קורצן גרענעץ צו דרום מיט דער בריטישער אויסלענדישער טעריטאריע פון גיבראלטאר. פון צפון האט שפאניע א גרענעץ מיט פראנקרייך און אנדארע, און פון מערב מיט פארטוגאל און מיטן אטלאנטישן אקעאן. די טעריטאריע פון שפאניע נעמט איין די באלעארישע אינזלען אינעם מיטלענדישן ים, לעבן דעם מזרח בארטן פונעם האלבאינזל, און די קאנארישע אינזלען אינעם אטלאנטישן אקעאן, לעבן דעם בארטן פון אפריקע.
שפאניע איז אַ מיטגליד לאַנד פונעם אייראפעישן פארבאנד. איר הױפּטשטאָט איז מאַדריד. זייט 1975 איז שפאניע א קאנסטיטוציאנעל קעניגרייך, און איר קעניג איז כואן קארלאס דער ערשטער.
די הויפט שפראך איז שפאניש, אבער אין א טייל פונעם לאנד רעדט מען קאטאלאניש. די מערסטע פארשפרייטע רעליגיע איז קאטאליציזם.
שפאניע באדעקט א שטח פון 504,030 קוואדראט ק"מ, און איז דאס צווייטע גרעסטע לאנד אין מערב אייראפע, נאך פראנקרייך. זי האט א באפעלקערונג פון 43 מיליאן מענטשן.
מיט בערך טויזנט יאר צוריק האט זי געהערט צו די מוסלעמענער, און עס האט דאן געהייסן אנדאלוזיע מיט קארדאווע אלס די הויפט-שטאט.
אין יאר ה'רנ"ב האט קעניג פערדינאנד פארטריבן אלע אידן פון שפאניע, און איינגעפירט די טרויעריגע בארימטע אינקוויזיציע.
שפאניע איז היינט א דעמאקראטיע, מיט דער 13טער גרעסטער עקאנאמיע אין דער וועלט.
אין אוראלטע צייטן האבן געוואוינט אין היינטיקער שפאניע די איבערישע און די קעלטן. די פעניקער האבן געבויט דארט שטעט צו האנדלען מיט צין און זילבער. שפעטער האט די רוימישע אימפעריע געהערשט איבער שפאניע מער ווי 500 יאר. ווען די רוימישע אימפעריע איז איינגעפאלן, האבן פארשידענע גערמאנישע שבטים איבערגענומען דאס לאנד.
אין 711 האבן אראבער איבערגענומען די הערשאפט, און דערנאך האבן די מוירן פון צפון אפריקע געהערשט איבערן לאנד במשך 800 יאר. די ציוויליזאציע איז געווען פארגעשריטן אין ארכיטעקטור. זיי האבן געבויט שיינע געביידעס, א סך פון זיי שטייען נאך אין די שטעט סעווילא, גראנאדע און קארדאבע אין אנדאלוזיע.
שפאנישע אימפעריע.
אין 1492 האט פערדינאנד דער מלך פון אראגאן און זיין ווייב איזאבעלא מלכה פון קאסטיל פארטריבן די לעצטע מורן און אזוי איבערגענומען גאנץ שפאניע. אין דעם זעלבן יאר האבן זיי געצוואונגען אלע יידן זיך צו שמדן אדער צו פארלאזן דאס לאנד. אויך אין דעם יאר האבן זיי געשיקט קריסטאפער קאלאמבוס אריבער דעם אטלאנטישן אקעאן, וואו ער האט געפונען די קאראאיבישע אינזלען.
אין 1492 האט קאלאמבוס אנטפלעקט, די קאראיבישע אינזלען, און עטלעכע יאר נאכהער, אויך דעם קאנטינענט אמעריקע. חאזע טארדסיאס פון יאר 1494 האט צעטיילט די נייע וועלט צווישן שפאניע און פארטוגאל.
די אנטוויקלונגען, דאס פארטיגע ניצחון אויף די מוסולמענער אין דעם איבערישן האלבאינזל און אנטפלעקן אמעריקע, האבן געקערט שפאניע צו אן אייראפעאישע און אויך וועלטלעכע גרויסמאכט אין די 16טן און 17טן יארהונדערטער, א תקופה באקאנט ווי די גאלדענע צייטן פון שפאניע.
די שפאנישע אימפעריע, וואס האט פארטיליקט די אינקא און אזטעק אימפעריעס, האט געהערשט איבער דעם גרעסטן טייל פון דרום אמעריקע און צענטראל-אמעריקע, אויף א טייל פון די קאראיבישע אינזלען, און אויפן דרום טייל פון צפון אמעריקע. שפאניע האט פארשקלאפט די אריגינעלע באוואוינער פון אמעריקע, האט אויפגעשטעלט זידלונגען, און האט גענאסן פון א פליסנדיקן שטראם פון רוישטאף, בעיקר זילבער און גאלד.
שפאניע באדעקט א שטח פון 505,992 ק"מ2, און איז דאס 52סטע גרעסטע לאנד אין דער וועלט. דער העכסטער שפיץ איז טעידע אין טענעריפע, וואס איז דער דריטער גרעסטער וואולקאן אין דער וועלט.
די שטאט ליוויע איז אינגאנצן ארומגענומען פון פראנקרייך.
אינזלען.
שפאניע נעמט איין אויך די באלעארישע אינזלען אינעם מיטלענדישן ים און די קאנארישע אינזלען אינעם אטלאנטישן אקעאן.
טייכן.
די הויפט טייכן אין שפאניע זענען די טאכא (1,038 ק"מ, טייל אין פארטוגאל), עברא, דוערא, גוואדיאנא און דער גוואדאלקיוויר (647 ק"מ).
די היינטיקע קאנסטיטוציע פון שפאניע שטאמט פון 1978, וואס האט פעסטגעשטעלט שפאניע ווי א דעמאקראטיע מיט א קאנסטיטוציאנעלער מאנארכיע. מ'האט באשטעטיקט די קאנסטיטוציע אין א רעפערענדום דעם 6טן דעצעמבער 1978, דורך 88% פון אלע וויילער.
לויט דער קאנסטיטוציע באשטייט שפאניע פון 17 אויטאנאמישע געמיינדעס און צוויי אויטאנאמישע שטעט וואס געהערן צום שפאנישן פאלק.
דער פארלאמענט פון שפאניע באשטייט פון צוויי הייזער. דער קאנגרעס פון דעפוטאטן ("Congreso de los Diputados") האט 350 מיטגלידער וואס ווערן געוויילט דורך פראפארציאנעלער רעפרעזענטאציע. דער סענאט האט 259 סענאטארן, פון זיי 208 ווערן געוויילט דורכן פאלק און 51 ווערן באשטימט דורך די ראיאנישע פארלאמענטן. אלע דעפוטאטן און סענאטארן דינען פאר א קאדענץ פון פיר יאר.
אויסלענדישע באציאונגען.
נאך דעם טויט פון פראנקא אין 1975 האט שפאניע אנגעהויבן א נייע תקופה אין אירע אויסלענדישע באציאונגען. זי איז געווארן א מיטגליד אינעם אייראפעישן פארבאנד. אין 1982 איז שפאניע געווארן א מיטגליד אין נאט"א.
שפאניע האט באזונדערע באציאונגען מיט שפאנישער אמעריקע און די פיליפינען.
שפאניע האט א קאפיטאליסטישע געמישטע עקאנאמיע וואס איז די דרייצענטע גרעסטע אין דער גארער וועלט, די פינפטע גרעסטע אינעם אייראפעישן פארבאנד און די פערטע גרעסטע אין דער אייראזאנע.
ארבעטסלאזיקײט אין שפאניע איז געשטאנען איבער 20% אין די אנהייב 1990ער יארן, אבער ביז 2006 איז זי אראפ צו 7.6%.
די שוואכע פונקטן פון דער עקאנאמיע זענען א הויכע אינפלאציע ראטע, און אויך (לויט דער ארגאניזאציע פאר עקאנאמישע קאאפעראציע און אנטוויקלונג) א שוואכע בילדונג סיסטעם אין פארהעלטעניש צו אנדערע אנטוויקלטע לענדער, אזוי ווי די פאראייניקטע שטאטן פון אמעריקע און דאס פאראייניגטע קעניגרייך.
אין 1999 איז דער שפאנישער בודזשעט געווארן באלאנסירט, און שפאניע איז אריינגעטראטן אין דער אייראזאנע.
זייט די 1990ער יארן זענען עטלעכע שפאנישע פירמעס געווארן פיל־נאציאנאל, און האבן פארשפרייט זייערע טעטיקייטן אין לאטיינישער אמעריקע, וואס האט שטארקע קולטורעלע פארבינדונגען מיט שפאניע.
לעבנס־קוואליטעט.
אין דער 2005 לעבנס־קוואליטעט אומפרעג געפינט זיך שפאניע אין די ערשטע 10 אין דער וועלט, העכער פון פראנקרייך, דייטשלאנד, דאס פאראייניגטע קעניגרייך און דרום קארעע.
אין די לעצטע פיר יארצענדלינגען האט טוריזם אין שפאניע געוואקסן צו ווערן דאס צווייטע גרעסטע אין דער וועלט, מיט א ווערט פון 40 ביליאן איירא, אומגעפער 5% פון דעם ברוטא אינלענדישן פראדוקט, אין 2006.
לאנדווירטשאפט.
בערך נאר 17 פראצענט פון שפאניעס קולטיווירטער ערד ווערט באוואסערט, אבער עס ווערט געשאצט אז דאס איז דער קוואל פון 40 צו 45 פראצענט פון דער ווערט פון געראט פראדוקציע און 50 פראצענט פון אגריקולטורעלן עקספארט. מער ווי העלפט פונעם באוואסערטן שטח איז איינגעפלאנצט מיט קוקורוזע, פרוכטביימער און גרינסן. אנדערע אגריקולטורעלע פראדוקטן וואס האבן הנאה פון באוואסערונג שליסן איין טרויבן, באוול, בוריקעס, קארטאפל, קטניות, איילבירט ביימער, מאנגאס, טאמאטעס און געפיטער גראזן. ווענדנדיק אויפן געראט, ס'איז מעגלעך אויף 10 פראצענט פון דער באוואסערטער ערד צו באקומען צוויי גערעטענישן אין א יאר.
די טראדיציאנעלע לאנדווירטשאפט פראדוקטן פון שפאניע—ציטרוס פרוכטן, גרינסן, תבואה, איילבירטן אויל און וויין—זענען נאכאלץ וויכטיג.
מינעראלן.
אין יאר 2001 זענען ליגניט (ברוינער קויל) און ביטומענישער קויל (שווארצער קויל) די הויפט מינעראלישע רעסורסן פאר דעם שפאנישן ענערגיע מארק המחצבים; אין דעם געביט פון מעטאלן איז מערסט געווען צינק, און צווישן אינדוסטריעלע מינעראלן איז געווען בעיקר נאטריום כלאריד (טיש זאלץ). די הויפט קוילן מינעס געפינען זיך אין אסטוריאס פראווינץ און אין צפון פון לעאן; די מינעראלשיכטעס פון אייזן געפינען זיך ארום די שטעט סאנטאנדער און בילבאו; אין דעם שטעטל אלמאדן לעבן סיודאד ריאל איז אמאל געווען א דייטיקע פראדוקציע־פעאיקייט פון דעם מעטאל קוועקזילבער.
שפאניע איז איינע פון דער וועלט'ס פירנדיקע לענדער אין דער אנטוויקלונג און פראדוקציע פון באנייבארער ענערגיע. אין 2010 איז שפאניע געווארן דער זונקראפט וועלט־פירער
שפאניע האט א צעטראליזירטע סיסטעם פון שאסייען, מיט זעקס שאסייען וואס פארבינדן מאדריד מיט באסקנלאנד, קאטאלאניע, וואלענסיע, מערב אנדאלוסיע, עקסטרעמעדורע און גאליסיע.
שפאניע האט די ברייטסטע הויכגיך באן נעצווערק אין אייראפע, און די צווייטע ברייטסטע אין דער וועלט נאך כינע. אין אקטאבער 2010 האט שפאניע געהאט 3,500 ק"מ פון הויכגיך גערעלסן וואס פארבינדן מאלאגא, סעווילע, מאדריד, בארצעלאנע, וואלענסיע און וואלאדאליד, מיט באנען וואס פארן ביז 300 ק"מ א שעה. די באנען זענען זייער פינקטלעך, מיט 98.54% וואס קומען אן צו דער צייט (די צווייטע אין דער וועלט, נאכן יאפאנישן שינקאנסען, מיט 99%).
אין שפאניע זענען 47 פובליקע פליפארטן. דער מערסט באשעפטיקט איז מאדריד, מיט 50 מיליאן פאסאזשירן אין 2011, דער 15טער מערסט באשעפטיקטער אין דער וועלט.
אין 2008 האט די באפעלקערונג פון שפאניע אפיציעל דערגרייכט 46 מיליאן איינוואוינער. 88% פון דער באפעלקערונג זענען געבוירענע שפאניער. די 12% אימיגראנטן שטאמען בעיקר פון לאטיינישער אמעריקע, צפון אפריקע און מזרח אייראפע.
אהוד ברק ("עהוד באַראַק"; געבוירן מיטן נאמען אהוד בראג דעם 12טן פעברואר 1942) איז געווען דער 10טער פרעמיער מיניסטער פון מדינת ישראל. די אינטיפאדא און דאס ארויסציען זיך פון לבנון זענען געווען אין זיינע יארן. דערנאך איז ער געווען דער אנפירער פון דער ארבעטער פארטיי, און פארטיידיגונגס מיניסטער אין דער קאליציע פון בנימין נתניהו. אין זיינע יארן ווי פארטיידיקונג מיניסטער האט מען אויסגעפירט די ווארעמער ווינטער אפעראציע, די געגאסענע בליי אפעראציע און די עמוד ענן אפעראציע. ער האט זיך אפגעזאגט פון פאליטיק י"ב כסלו תשע"ג.
אהוד ברק איז געבוירן געווארן אהוד בראג אין 1942.
פון 1991 ביז 1995, איז ער געווען דער 14טער שעף פון גענעראל שטאב פון צה"ל.
נאכן אפטרעטן פון אמט וועלנדיג צוריק גיין צו ביזנעס האט אים ראבין גענומען אלס אינערן מיניסטער, נאכן אטענטאט אויף רבין איז ער געווארן אויסערן מיניסטער, 1996 איז ער געווארן א כנסת דעפוטאט פון עבודה פארטיי און אין יוני 1997 איז ער ערוועלט געווארן דער פירער פון עבודה פארטיי.
אין 1999 איז ער געלאפן פאר פרעמיער מיניסטער און געווינען מיט 56% קעגען בנימין נתניהו.
אין 2001 ווען ער האט שוין נישט געהאט די קאאליציע אין רוב האבן געוואלט פריע וואלן האט ער אפגעטראטן און פאר רופן ספעציעלע וואלן פאר פרעמיער מיניסטער, ער האט פארלוירן קעגן אריאל שרון געבענדיג שרון א 62% אין די וואלן.
וואס האט צוגעברענגט צו זיין פארלירן קאאליציע און פרעמיער מיניסטער אמט איז די קעמפ דייוויד שלום אפמאך און די נאכפאלגענדע אינטיפאדא, מיט די דורכגעפאלענע שלום מיט סיריע.
זיין אגענדע.
ער איז געווען גרייט זיך צוריקצוציען צו די גרענעצן פון ה'תשכ"ז (1967), אפגעבן סיריע דעם גולן, און פארגעשלאגן אראפאטן 97% פון די שטחים, און די אלטע שטאט פון ירושלים און שותפות אויפן הר הבית.
זיין פאליטישן אנזען אין ישראל איז זייער נידריק, און ביי די וואלן פון 2009 האט די ארבעטער פארטיי געליטן א גרויסע נידערלאגע, די נידריקסטע וואס די אלטע גרויסע פארטיי זאל נאר האבן געפאלן.
אום 3טן יאנואר 2000 האט אנגעהויבן דער שעפערדסטאן קאנפערענץ, א לאנגע סעריע פון שמועסן צווישן ישראל מיט סיריע, אין שטעטל שעפערדסטאן אין מערב ווירדזשיניע. ברק האט געפירט די ישראלישע דעלעגאטן און פארוק א-שרע, דער סירישער אויסערן מיניסטער, האט געפירט די סירישע דעלעגאטן. דער קאנפערענצן איז פארגעקומען אונטער אמעריקאנישן איבערזיכט, און האבן מיטגעטיילט דער אמעריקאנער פרעזידענט ביל קלינטאן און שטאַטס־סעקרעטאר מאדעליין אלברייט. די שמועסן האבן גארנישט אויסגעפועלט און אום 11טן יאנואר האט מען מפסיק געווען דעם קאנפערענץ מיט א כוונה צו מיטכאפן א שטיק צייט שפעטער. פראקטיש האט מען קיינמאל נישט באנייט די שמועסן צווישן די צוויי צדדים.
נאך א סקאנדאל אין גענעראל שטאב אין יאר 2010, האט ברק באשטעטיקט יואב גאלאנט, צו פארטרעטן גבי אשכנזי, ווען זיין טערמין וועט אפלויפן אנהייב יאר 2011. די סקאנדאל וועלכע ווערט גערופן אין ישראל, די גאלאנט דאקומענט, איז א פלאן וואס פרובירט אריינצושטעלן גאלאנט, אלס שעף פון גענעראל שטאב פון צה"ל, דורך פאליטישע מאנוווערן, און האט אויפגעשטורעמט די מאסן אין ישראל.
ער מיט זיין ווייב נאוה כהן האבן דריי זין, ענת, מיכל, און יעל.
א טארנאדא אין צענטראל אקלאהָמא
א טאָרנאַדאָ איז א ווילדער דרייענדיגער זייל פון לופט וואס בארירט ביידע פון אינטען א גרויסן דיקן וואלקן און פון אויבנויף דער ערד.
רוב טארנאדאס האבן א גיך צווישן 40 שעה און 177 ק"מ/שעה, זענען ברייט 250 מעטער, און פֿארן עטלעכע קילאמעטער איידער זיי צעגיין. אמאל קען ער רירן מיט א גיך העכער פֿון 480 ק"מ/שעה, זײַן ברייט מער ווי 1.5 ק"מ, און בלײַבן אויף דער ערט מער ווי100 ק"מ.
רוב טארנאדאס פאסירן אין די פאראייניגטע שטאטן. אבער אויך אין דרום קאנאדע, דרום-צענטראל און מזרח אזיע, דרום-צענטראל דרום אמעריקע, דרום אפריקע, איטאליע, אויסטראליע און ניי זילאנד.
קעמפ דעיוויד איז די אפיציעלע אפרוה פלאץ פאר די פרעזידענט פון אמעריקע
1936 האט די אמעריקאנער רעגירונג אפגעקויפט די 125 אקער-לאנד אין מערילענד, און אין 1942 ווען די סיקרעט סערוויס האט געזיכט א אפרוה פלאץ פארן פאפולערן פרעזידענט "פרענקלין דעלאנאו רוזעוועלט" צוליב די פייכטע-הייסע קלימאט אין וואשינגטאן, אין צוליב די אהנקום פון די צווייטע וועלט קריג, וואס האט נישט געלאזט די פרעזידענט ארויסשווימען אויפן וואסער מיט זיין אפרוה יאכטע שיף, נעמענדיג און אכט די יו-באוט שיפען, האט מען דאס געטראפען, און נאכען ערשטען וויזיט פינעם פרעזידענט איז די פלאץ געווארען אפיציעל, באקומענדיג די נאמען דעיוויד ווען פרעזידענט אייזנהאוער האט עס געגעבען א נאמען נאך זיין אייניקעל,
באקאנטע געשעהנישען.
די אפרוה פלאץ ווערט אפט געניצט פאר געשפרעכן מיט אנדערע וועלט פירער, די ערשטע פרעמדע באזיכער איז געוען ווינסטאן טשורטשיל,
די מערסטע באקאנטע באגעהגעניש איז די ישראל-מצרים אפמאך אין 1979 דורכגעפירט דורך פרעזידענט קארטער פאר שלום מיט בגין אין סאדאת.
און אין 2000 האט ביל קלינטאן אהנגעפירט געשפרעכען אין קעמפ דעוויד צווישען אהוד ברק און יאסיר אראפאט וואס האט זיך מיט גארנישט אויסגעלאזט
א מאדערנע שטריק צו הענגען געשטראפענע
הענגן איז א מיטל פון טויטן א מענטש אויף א גרינגע און שנעלע וועג.
טויטן א מענטש דורך הענגן גייט צוריק טויזענטער יארן און איז גענוצט געווארן דורך רוב קעניגרייכן און אפילו אין די מאדערנע וועלט. הענגען ווערט פאררעכנט אלס איינע פון די גרינגסטע אופנים פון טויט און פארלאנגט נישט צופיל ארבעט און סופלייס דאס צו קענען דורכפירן.
אין די 50'קער און 60'קער יארן האבן די פארגעשריטענע לענדער אנגעהויבן נוצן די עלעקטריק טשעיר אלס די הויפט מיטל פון טויט שטראף נאכדעם וואס הענגען איז באטראכט געווארן אלס צו א נידריגן אקט וועלכע פארשעמט דעם געאורטיילטן אין די לעצטע מאמענטן פון זיין/איר לעבן. די עלעקטריק טשעיר איז שפעטער אויפגעטוישט געווארן מיט לעטאל איינשטעכונג וועלכע איז ווייניגער יסורים און מער רעספעקטפול.
הענגן איז אבער נאך אלץ פארבליבן דער הויפט טויט שטראף מיטל אין רוב לענדער פון די וועלט וואו עס איז פאראן טויט שטראף.
פראדעצור.
הענגן האט גארנישט קיין שייכות מיט חנק ווי טייל פארטוישן עס (כאטש הענגן קען אויך געטאן ווערן דורך אויף דעם וועג) נאר איז א פראדעצור פון אראפלאזן דעם פאראורטיילטן פון א הויכע פלאטפארמע מיט א שטריק געבינדן ארום זיין/איר האלז. דער טויט איז א שנעלע וויבאלד די גענאק ווערט געשעדיגט אדער איבערגעבראכן פון די כוח פון דעם פאל און זינט די חוט השדרה געפינט זיך דארט ווערט דער מענטש ברעין דעמעדזש ביז געציילטע רגעים און ער שפירט נישט זיין טויט וועלכע קומט געווענליך ביז עטליכע מינוט.
א תורה בלעטל וואס פלעגט ערשיינען אונטערן נאמען פון מכון "באר יצחק" דסקווירא ב"פ, צונויפגעשטעלט דורך הרב צבי הירש שווארץ, א זון פונעם באקאנטען ידען ר' בערל שווארץ, מח"ס ארצות החיים א "שם הגדולים" אויף רבני אמעריקא, און אויך עפעס א מעשה ביכל אין לשה"ק וואס ער האט געהערט פון אלטע אידען און רבנים ואדמורי"ם.
עס האט אנגעפאנגען צו ערשיינען אין יאר... עס האט אנגעהאלטען א שיינע פאר יאר, אין א קאלירפולע פארמאט, פארשפרייט און רוב היימישע געגענטער, מאנכע באדויערן זייער שטארק אז עס איז אונטערגעגאנגען, אבער אנדערע זאגן אז עס האט זיך אינגאנצען נישט אויסגעפעלט, און זייער גוט אז עס איז טאקע אונטערגעגאנגען, ווייל קיין גרויסע חידושים האט מען דארט נישט איינגעהאנדעלט.
אײראָפּע איז איינע פון די זיבן קאָנטינענטן. צו דער צפון זײַט איז דער ארקטישער אקעאן, צו מערב דער אטלאנטישער אקעאן און צו דרום דער מיטלענדישער ים.
אייראפע וועלכע געפינט זיך אין דער מזרח העלפט פונעם גלאבוס ווערט אין אלגעמיין איינגעטיילט אין פינף אפטיילונגען: מזרח, מערב, דרום, צפון און צענטראל.
אייראפע איז דער וועלטס צווייטע קלענסטע קאנטינענט לויטן שטח, און באדעקט בערך 10,180,000 קוואדראט ק"מ ד"ה 2% פון דער ערד'ס אייבערפלאך און בערך 6.8% פונעם שטח פון דער יבשה. אייראפע האט אומגעפער 50 לענדער. דאס גרעסטע, סיי אין שטח סיי אין באפעלקערונג, איז רוסלאנד, וואס באדעקט 40% פונעם קאנטינענט (אחוץ וואס עס האט טעריטאריע אויך אין אזיע), און דאס קלענסטע איז וואטיקאן שטאט. אייראפע איז דער דריטער מערסט־באפעלקערטער קאנטינענט נאך אזיע און אפריקע, מיט א באפעלקערונג פון 733 מיליאן וואס איז 11% פון דער וועלט'ס באפעלקערונג.
כלל ישראל האט זיך פלאצירט במשך די פארגאנגענע דורות אין די מזרח און אין די צענטראלע אפטיילונג.
אמעריקע (וועלכע נעמט אריין אין זיך אויך די וואס די וועלט רופט אמעריקע, נעמליך די פאראייניגטע שטאטן), אפריקע, אייראפע, אזיע, אויסטראליע.
די אויבערדערמאנטע נעמען זענען די נעמען פון די קאָנטינענטן, אבער יעדער קאָנטינענט פארמאגט אין זיך פילע לענדער, אייראפע איז א יבשה אויף דער מזרח זייט פונעם ערד קוגל, זי גרעניצט זיך מיט אזיע, זי פארמאגט פילע לענדער, פילע פון זיי זענען אומבאקאנטע נעמען פאר אידן וועלכע האבן גאנץ ווייניג געהאט פארבינדונגען מיט זיי אין די היסטאריע.
דער גרענעץ צווישן אייראפע און אזיע נעמט איין די אוראל בערג. אין רוימישע צייטן האט מען געהאלטן אז דער טייך דאן איז א טייל פונעם גרענעץ.
אידן זענען געקומען צו דער אייראפעישער יבשה נאך אין די צייטן פונעם צווייטן ביהמ"ק, אין לויף פון די דורות האבן אידן געוואנדערט פון איין לאנד צום צווייטן אין אייראפע.
די ביימער וואס וואקסן אסאך אין אייראפע זענען דער בוק, דעמב, טענענבוים, סאסנע און די בערעזע.
פונעם 7טן יארהונדערט, איז די ביזאנטישע אימפעריע געווארן שטארק אנגערירט פון דעם אנהייב פון איסלאם און די כאליפאטן. מוסולמענער אראבער האבן ערשט אינוואדירט רוימישע טעריטאריע אונטער אבו באקר, דער ערשטער כאליף פונעם ראשידון כאליפאט, וואס איז אריין אין סיריע און רוימישער מעסאפאטאמיע. אונטער אומאר, דער צווייטער כאליף, האבן די מוסולמענער באשטימענדיק איינגענועמן סיריע און מעסאפאטאמיע, ווי אויך רוימישע פאלעסטינע, רוימישע עגיפטן, און טיילן פון קליין אזיע און רוימישע צפון אפריקע. דאס האט ממשיך געווען אונטער די שפעטערדיקע ראשידון כאליפן און אונטערן אומאישן כאליפאט, וואס האט איינגענומען גאנץ מיטלענדישע צפון אפריקע און רוב פונעם איבערישן האלבאינזל.
אין שפעטערדיקע יארהונדערטער האבן די מוסולמענער אויך גענומען ציפערן, מאלטא, קרעט, סיציליע און טייל פון דרום איטאליע.
די מוסולמענער האבן אנגעהויבן אינוואדירן דעם איבערישן האלבאינזל דעם 30סטן אפריל 711, ווען זיי זענען אריינגעקומען אין גיבראלטאר אונטער טאריק איבן זאיאד. פון דארט זענען זיי געגאנגען ווייטער צפונדיק. במשך אכט יאר איז כמעט דער גאנצער איבערישער האלבאינזל געקומען אונטער דער הערשאפט פון דער אומאישער אימפעריע. זיי זענען ווייטער געגאנגען אריבער די פירענעען אבער זיי זענען באזיגט געווארן אינעם קאמף פון טור.
אין 750 האבן די אבאסידן אראפגעווארפן די אומאיאדן און זיי אויסגעהרגעט.
אין 962 איז געגרינדעט געווארן די הייליגע רוימישע אימפעריע אונטער דעם פראנקישן מלך קארל דער גרויסער, וואס דער פויבסט האט אים געזאלבט "קייסער".
פון דעם 15טן יארהונדערט ביזן 17טן יארהונדערט זענען אייראפעישע אויספארשער ארומגעפארן די וועלט אויספארשן נייע לענדער.
די אינדוסטריעלע רעוואלוציע האט אנגעהויבן אין דעם פאראייניגטן קעניגרייך ביים סוף פונעם 18טן יארהונדערט האט געברענגט צו דייטיקע ענדערונגען אין אייראפע: גרעסערע פראספעריטעט און וואוקס אין באפעלקערונג, אבער האט אויך צעטרייסלט די טראדיציאנעלע עקאנאמישע און געזעלטשאפטלעכע סטרוקטור. נאך דער ערשטער וועלט מלחמה האט די מאפע פון אייראפע שטארק געטוישט מיט עטלעכע נייע לענדער.
אייראפע איז א האלבאינזל וואס פארנעמט דעם מערבדיקן פינפטל פון אייראפע־אזיע. די ים גרענעצן פון אייראפע זענען דער ארקטישער אקעאן צו צפון, דער אטלאנטישער אקעאן צו מערב, און די מיטלענדישער, שווארצער און קאספישער ימען צו דרום. אין דרום געפינען זיך בארגקייטן: די אלפן, די פירענעען און די קארפאטן בערג. מער צו צפון געפינט זיך דער גרויס־אייראפעאישער פלוין.
אייראפע ליגט בעיקר אין די מילדע קלימאט־זאנעס. צוליב דעם גאלף-שטראם, וואס ברענגט ווארעמע וואסער צו די ברעגן פון אייראפע, איז דער קלימאט אין אייראפע מילדער ווי אין אנדער ערטער ביי די זעלבע גארטל ליניעס. דער גאלף־שטראם ווערט גערופן "אייראפעס צענטראל־הייצונג".
דערפאר זענען די יערלעכע דורכשניט טעמפעראטורן אין נאפאלי 16 °C (60.8 °F), קעגן 12 °C (53.6 °F) אין ניו יארק (אויף כמעט דער זעלבער גארטל־ליניע). אויך בערלין, דייטשלאנד, וואס איז אויף דער זעלבער גארטל־ליניע ווי קאלגארי, קאנאדע און אירקוטסק אין אזיאטישן רוסלאנד, האט א דורכשניט יאנואר טעמפעראטור 8 °C (15 °F) העכער ווי אין קאלגארי און כמעט 22 °C (40 °F) העכער ווי אין אירקוטסק.
אין יאר 2005 איז די באפעלקערוענג פון אייראפע געשאצט געווארן 731 מיליאן לויט די פאראייניגטע פעלקער, א ביסל מער ווי א ניינטל פון דער גאנצער באפעלקערונג פון דער וועלט.
פאליטישע געאגראפיע.
די לענדער פון אייראפע זענען כולל די 27 מיטגלידער פונעם אייראפעישן פארבאנד.
a> (nominal) per capita in 2006
אייראפע האט די גרעסטע עקאנאמיע פון אלע קאנטינענטן. צווישן די לענדער אין אייראפע, די רייכסטע זענען די מערב לענדער; די מזרח לענדער קומען ערשט ארויס פון דעם איינבראך פון די סאוועטן פארבאנד און יוגאסלאוויע. דער אייראפעישער פארבאנד, א צווישן-רעגירונג קערפער פון 27 אייראפעישע שטאטן איז דער גרעסטער איינציקער עקאנאמישער שטח אין דער וועלט. אצינד, 15 לענדער באניצן דעם איירא ווי א שותפותדיקע וואלוטע.
פינף אייראפעישע לענדער ווערן פאררעכנט צווישן די ערשטע צען עקאנאמיעס לויטן ברוטא אינלענדישן פראדוקט אין דער וועלט. דאס שליסט איין (ראנגען לויטן CIA): דייטשלאנד (5), דאס פאראייניגטע קעניגרייך (6), רוסלאנד (7), פראנקרייך (8), און איטאליע (10).
אייראפעישע שפראכן געהערן כמעט אלע צו דריי גרופעס פון די אינדא-אייראפעישע שפראכן: די ראמאנישע שפראכן, וואס שטאמען פון לאטיין פון דער רוימישער אימפעריע; די דייטשישע שפראכן, וואס שטאמען פון דרום סקאנדינאוויע; און די סלאווישע שפראכן.
די סלאווישע שפראכן האבן די מערסטע מוטערשפראך רעדער אין אייראפע, און ווערן גערעדט אין צענטראלע, מזרח און דרום־מזרח אייראפע.
שטערבליך איז איינער וואס איז זייער זייער גאר שטארק קראנק מיט א טויטליכער קרענק, ווערט עס אנגערופן אז ער איז "שטערבליך [שטארב'ליך] קראנק", ד"מ: מען קען שטארבען פון יענער קרענק.
ארגינאל, דאס ווארט באשרייבט יעדע מענטש און חיה, ווייל צום סוף שטארבן זיי.
א שאץ קאמער איז א פלאץ ווי מען האלט טייערע אוצרות און דאקומענטן, וואס מען וויל איינשפארן, און פארמיידן אנדער צוטריט דערצו.
אין די מעשה ביכלעך ליינען מיר אלעמאל פון קעניגען און פרינצען וואס האבן פארמאגט א שאץ שאמער.
עס ווער אנגערופען שאץ קאמער, ווייל געווענליך ליגען דארט טייערע חפצים וואס דארף שאצען זייערע ווערט.
ר' וואלף דייטש, אן אייניקל פון ר' סענדער דייטש וועלכער האט געדינט אלס רעדאקטאר פון "דער איד", איז דער פאליטישער קאלומניסט פאר דער איד; פאליטיש איז דייטש שטארק קאנסערוואטיוו געשטימט.
ר' וואלף ארבעט אויך פאר ר חיים הלוי העלער, אין מרכז מוסדות סאטמאר.
ר' וואלף פלעגט זיין א שטארקער שטיצער פון די ארונים פראקציע, אבער מיט די צייט האט ער זיך אפגעלאזט פון זיי און היינט דרייט ער זיך אין דינוב'ער קהילה אין וויליאמסבורג
ברייען ראסס איז דער הויפט אינוועסטיגעטאר ביי "ABC NEWS" (עי בי סי נייעס) טעלעוויזיע קאנאל זינט 1994, פאר דעם האט ער געארבעט ביי NBC פון (1974-1994).
ער איז איינער פון די רעספעקטפולע זשורנאליסטן אין אמעריקע, ער האט א אייגענע בלאטער ווי דארטן אינפארמירט ער איבער די אויספארשונגען און אויפדעקונגען, וואס קומען ארויף, זיינע עקסלוסיוו סקופ'ס
דעיוויד בעקהעם (געב' דעם 2טן מיי, 1975) איז א פאפולערער פוטבאל שפילער, דער 5טער בעסטער שפילער אין דער וועלט, יאנואר 2007 נאמינירט געווארען דורך די בריטישע גלעמאר מאגאזין אין פעשאן סטייל אנגעטוהעכץ אלץ די בעסטע אהנגעטועהן אין די וועלט, פארהייראט וויקטאריע בעקהעם.
זיין זיידע דורך זיין מאמע איז א איד,
יולי 1999 האט ער פארהייראט די פאפולערע פאפ זינגערין וויקטאריע עדעמס, די פארפאלק רופט מען "די פארפאלק אין שטאט", ער איז די רעדע אין די מידיאו ווי די האליוואד פיט-זשוליע פארפאלק.
נאכען זיין סטיילישען אנגעטועכץ און אויסזען האט ער אריינגעברעגט א נייע נאמען "מעטרו-סעקסואל" אין 1994 פאר סטיילישע מענער איבער דעהם איז געווען ברייט באשריבן אין די ניו יארק טיימס, ער דינט אויך אלץ א מאדעל.
הילערי דיאן ראדהעם קלינטאן (ענגליש: "Hillary Diane Rodham Clinton", געבוירן דעם 26סטן אקטאבער 1947) איז געװען אויסערן מיניסטער פון די פאראייניגטע שטאטן. זי איז די פרוי פון געוועזענעם פרעזידענט ביל קלינטאן. זי איז געווען סענאטאר אין קאנגרעס פון ניו יארק צווישן די יארן 2000-2008
זי איז געלאפן פאר דער דעמאקראטישער נאמינאציע צו לויפן פאר פרעזידענט אין 2008 און עס געווינען אין 2016 וואו זי האט פארלוירן צום רעפאבליקאנער קאנדידאט דאנעלד טראמפ.
זי איז א שטארקע ליבעראלע, און די רעפובליקאנער האבן זי אפגעהאלטן פון נאציאנאליזירן די געזונט קעיר סיסטעם אזוי ווי אין סאציאלע לינקע לענדער ווי פראנקרייך און קאנאדע.
303x303פיקס
זי איז געבוירן אום 1947 אין שיקאגא.
2008 וואלן.
זי האט פארלוירן די נאמינאציע צו איר קעגענער באראק אבאמא.
זי איז אויפגענומען געווארן אלס זיין אויסערן מיניסטער ווי זי האט געדינט אין פרעזידענט אבאמא'ס ערשטע טערמין
2016 וואלן.
זי האט באזיגט איר דעמאקראטישן קעגנער בערני סענדערס און די דעמאקראטישע פריימעריס. אבער ארויסגערונענע אימעילס דורך וויקי ליעקס פון איר קאמפיין פירער האט אויפגעדעקט אז עס איז געווען ערנסטע קארופציע אינעם די.ענ.סי. (DNC) די דעמאקראטישע הויפטקוואטיר. אויך האבן איינע פון די אימעלס אויפגעדעקט אז די מידיע האט איר געגעבן די פראגעס פאר די דעבאטע.
זי האט געווינען די פאפולערע שטימען מיט א מערהייט פון 2 מיליאן שטימען אבער האט גאר מיאוס פארלוירן צום רעבופליקאנער קאנדידאט דאנאלד טראמפ מיט די צאל עלעקטארעלס וואס האט געפירט צום זיג פון טראמפ.
נרות שבת אדער שבת ליכט זענען די לעכט וואס מ'צינדט אן ביים זמן פון אריינקום דעם שבת קודש דורך די פרויען.
יעדער דארף צינדען ליכט אויף שבת, סיי מענער און סיי פרויען דארפען זעהן אז אין שטוב זאל ברענען ליכט, אפילו ער האט נישט וואס צועסן דארף ער גיין בארגען צו קענען צינדען,
א קינסטלעריש־אויסגעארבעטע זילבער שבת לייכטער, געשאַפֿן דורך רבי חיים-יוסף-מאיר עלעפאנט, אָנהייב פון די 1950ער יאָרן
ברכות.
"ברוך אתה ה' אלוקינו מלך העולם אשר קידשנו במצוותיו וציוונו להדליק נר של שבת."
"ברוך אתה ה' אלוקינו מלך העולם אשר קידשנו במצוותיו וציוונו להדליק נר של יום טוב."
"ברוך אתה ה' אלוקינו מלך העולם שהחיינו וקיימנו והגיענו לזמן הזה"
ר' יעקב ישראל פריינד איז ווי מען רופט אים יענקל פאטאקי, איז א ארונישער פאליטיקער.
ער האט אנגעהויבן זיין קאריערע מיט גורלות פאר שערי חמלה און דערנאך געווארן א גרויסער געלטשאפער פאר דזשארדזש פאטאקי, ווען פאטאקי האט געווינען קעגן קאומא האט ער פארדינט זייענדיג נאנט מיט די גאווערנער.
און יאר 2004 איז ער ערוועלט געווארן אלס איינע פון די פיר ווילעדש טראסטיס אין קרית יואל ווי ער דינט ביזן היינטיגן טאג.
וואַרשע (פּױליש: "Warszawa") איז די הויפּטשטאָט פֿון פּױלן. זײַן באַפֿעלקערונג איז 1,697,596 (אין יאָר 2005).
ייִדן האָבן געוווינט אין וואַרשע זינט דעם 15טן יאָרהונדערט, דאָס רובֿ וואַרשעווער ייִדן האָבן דעמאָלט גערעדט ייִדיש.
ביים חורבן האבן די נאַציס אויפֿגעשטעלט אין וואַרשע די גרעסטע געטאָ מיט 450,000 מענטשן (זעט מער: וואַרשעווער געטאָ).
ווארשע איז געגרינדעט געווארן אין דעם 9טן יארהונדערט, און איז געווארן א שטאט אינעם 13טן יארהונדערט.
נאך דער פאראייניקונג פון פוילן מיט ליטע, האט מען געקליבן ווארשע, וואס געפינט זיך צווישן דער אלטער פוילישער הויפטשטאט קראקע און דער ליטווישער הויפטשטאט ווילנע, פאר דער הויפטשטאט פון דער נייער קאמאנוועלט. אין 1596 האט דער מלך זיגמונט דער דריטער אריבערגעפירט די הויפטשטאט פונעם מלך פון פוילן פון קראקע צו ווארשע.
אין יענער צייט האט ווארשע געהאט 14,000 איינוואוינער, אין דער אלטשטאט זענען געווען 169 הייזער, אין דער ניישטאט 204 הייזער, און נאך 320 הייזער אין די פארשטעט.
די הויפט באן סטאנציע איז ווארשע צענטראל באן סטאנציע וואס באדינט סיי אינלענדישע פארקער צו אלע וויכטיגע שטעט אין פוילן און סיי אינטערנאציאנאלע צילן. ס׳זענען פאראן נאך פינעף וויכטיקע באן סטאנציעס אין ווארשע.
די וואַרשעווער קהילה.
אין תרט"ו האט מען אויפגענומען הרב דוב בער מייזלס אב"ד פון ווארשע; ער איז געבליבן אין דעם אמט ביז זיין פטירה אין תר"ל.
וואַרשע פֿאַרמאָגט רײַכע און אַלטע ייִדישע געשיכטע. דווקא דאָ, פֿאַרן חורבן, האָבן זיך באַזעצט אַ סך חסידישע רביס - דער מאָדזשיצער, דער וואַָרקער, דער ראַדאָמסקער, דער נאָוואָמינסקער ליגן אויפֿן אָרטיקן בית־עולם אויף דער גענשער גאס (געגרינדעט אין 1806 יאָר). פֿון 1936 ביז דער צווייטער וועלט מלחמה, האָט די ועד ראשי השוחטים דמדינת פולין וליטא געפלעגט צוזאַמען קומען אין ווארשע. בעת דער צווייטער וועלט־מלחמה איז דער אַנדערער בית־עולם, אויף זײַט ווײַסל, חרובֿ געוואָרן, ווי אויך אַרום 400 שולן און בתּי־מדרשים. די איינציקע, וואָס שטייט ביז הײַנט, איז די שול אויפֿן נאָמען פֿון זלמן און רבֿקה נאָזשיק - וווּ געפֿינט זיך איצט די וואַרשעווער קהילה.
געגרינדעט אינעם יאָר 1997, די קהילה איז א טייל פֿון דעם "ועד הקהילות היהודיות בפולין". די קהילה איז ווײַט ניט אַזוי גרויס ווי אַמאָל - 300 טויזנט פֿאַר דער מלחמה און 500 נפֿשות איצט - אָבער זי האַלט בײַ אויפֿבויען אַ ייִדיש לעבן. אין אַ געוויסן זין איז וואַרשע - מיט כּלערײַ טעטיקייטן, פֿון קינדערגאָרטן ביז אַ מקוה און חברה קדישא - אַ מוסטער פֿון ייִדישן אויפֿלעב אין מזרח־אייראָפּע.
לויט די לעצטע שאַצונגען עס וווינט אין פּוילן אַן ערך 1200 ייִדן, אָבער אין די ייִדישע קרײַזן רעדט מען פֿון 30 טויזנט מענטשן פֿון ייִדישן אָפּשטאַם. אַ סך פֿון זיי זענען אַזוי אָדער אַנדערש פֿאַרטאָן אין עפֿנטלעכע אַקטיוויטעטן פֿון ייִדישע אָרגאַניזאַציעס. ס׳איז כּדאַי צו באַמערקן, אַז די מיטגלידער פֿון חבֿרה קדישא, מענער און פֿרויען, זענען דערעיקרשט יונגע מענטשן.
די אויפֿגאַבע פֿון דער ק״ק וואַרשע באַשטייט אין העלפֿן די לעבן־געבליבענע פֿון חורבן ווי אויך ייִנגערע אין פֿירן אַ ייִדיש לעבן. אַן אַנדער געביט פֿון טעטיקייט האָט צו טאָן מיט גרונט־אייגענטום, וואָס די ייִדישע קהילה האָט באקומען פֿון דער מלוכה אויפֿן סמך פֿון דעם רעסטיטוציע־געזעץ. אַזוי אַרום איז דער וואַרשעווער קהילה צוריקגעגעבן געוואָרן די ישיבֿת חכמי לובלין און די שול אין קאזמיר - אַ שטעטל באַרימט פֿון רבי יחזקאל קאָזמירער.
אין דער לובלינער ישיבֿה געפֿינט זיך אַן אָפּטייל פֿון דער קהילה. דאָרטן קען מען אויך באַקוקן אַן אויסשטעלונג וועגן דער געשיכטע פֿון דער ישיבֿה און איר גרינדער, דער וועלט־באַרימטער רבֿ יהודה מאיר שפירא.
די קהילה האָט לעצטנס אַרויסגעגעבן עטלעכע פּובליקאַציעס געווידמעט דער געשיכטע פֿון די ייִדן אין וואַרשע, צוו. אנד. ”דאָס געדענקען. מאָנומענטס ייִדישע אין וואַרשע“, ווי אויך ”סידור של ילדים“ - אילוסטרירטער סידור עבֿרי־פּויליש, און ”שערי תשבֿה“ - סידור של יום חול און שבת מיט פּוילישער איבערזעצונג. דער בולעטין פֿון ק״ק וואַרשע דערשײַנט אַיעדע צוויי חדשים.
בלינד מיינט אז איינער האט פארלוירן די חוש פון זען מיט די אויגן. אויך איינער וואס קען זען גאר ווייניג און קען נישט דערקענען די פארעם פון די זאכן וואס ער זעט ווערט פאררעכנט בלינד. טייל מענטשן זענען געבוירן בלינד, אבער אפטמאל קומט דאס אלס רעזולטאט פון א קראנקייט אדער פון א שאדן.
צו דערמעגלעכן בלינדע מענטשן צו ליינען האט לואי ברייל דערפינדן אן אלפאבעט פון געהעכערטע פינטלעך וואס בלינדע קענען אנטאפן.
די מערסט פארשפרייטע סיבות פאר בלינדקייט אין דער וועלט זענען (אין 2002)
נאך א סיבה פאר בלינדקייט (ביי יונגערע מענטשן) איז נישט-דערנערונג.
ר' מענדל שווימער איז א מולטי מיליאנער פון אומבאוועגלעכע גיטער.
ער בשותפות מיט ר' דוד ביסטריצער פון בארא פארק זענען די אייגענטימער פון די 4 בילדינגס פאר מען פארט אריין אין דזשארדזש וואשינגטאן בריק פון די עף.די.אר..
נאך זיין חתונה האט ער געארבעט בערך 10 יאר ביי ר' יחזקאל בראך'ס שטיף טאטע מיט עלעקטראניקס, דאן האט ער אויפגעכאפט דעם פאך פון פאררעכטן עלעקטראנישע מאשינדלעך, זיין רייכטום האט זיך אנגעהויבן ווען ער איז געווארן אביסל בלינד אויף די אויגן און אן אינשורענס האט אים באצאלט די ערשטע פאר מיליאנען וואס ער האט אינוועסטירערט און זעלבסט געגרינדעט א קאמפאני Super Sonic וואס איז געווען די איינציגע ריפורבישינג קאמפאני אין USA, ער האט עס פארקויפט ערגעץ אין די תש"מ'ס אין די ריווח האט ער אינוועסטירט אין ריעל עסטעיט.
גאר לעצטענס האט ער מיט זיינע שותפים Berkshire LLC אפגעקויפט א קאמפלעקס פון 5881 אפארטמענטס אין ברוקלין פאר די פרייז פון איינס און א דריטל ביליאן דאלאר.
ער וואוינט שוין אין דער זעלבער דירה איבער 25 יאר אן קיין שום ספעציעלן לוקסוס.
לאנגע רייעס שטייען ביי זיין טיר א גאנצן טאג און ספעציעל מוצשב"ק און דינסטאג נאכט נאך צדקה, וועלכע ער פארטיילט קרוב צו $80,000.00 א חודש! אויסער וואס ער טיילט אויס פאר א פורים אדער פסח וכו' ער טיילט פאר אלע שיכטען און קרייזען -זאליס און ארונים צוגלייך- א ספעציעלע ווארימקייט האט ער פאר מוסדות מיט די סאטמארע שיטה און ארץ ישראל
ער פירט היינט אן די זאלי סאטמאר קהילה און מוסדות אין קרית יואל ווי ער אליין האט שוין אינוועסטירט אפאר מיליאן דאלאר.
רוב פון זיינע זאכען שמועסט ער איבער מיט פערשוואסקער רבי אדער מיטן סאטמארע דיין אויך האלט ער שטארק פון לעלובע רבי
אהרן פרידמאן איז דער רעדאקטאר פון דער סאטמארער צייטונג דער איד.
ער איז דער עלטערער ברודער פון הערשל פרידמאן.
קאָנסערוואַטיזם איז א פילאסאפיע און פאליטישער אידעאלאגיע פון וועלן אפהיטן די אלטע מנהגים, ביי אידן איז דא אזא שטרעמנוג וואס רופט זיך קאנסערוועטיוון ווייל זיי זענען פארקערט ווי די ליבעראלן וואס ווילן אלעס טוישן און מאדערנאזירן, די קאנסערוועטיוון ווילן אפהיטן די טראדיציע און איר נישט לאזן טוישן.
אין פאליטיק איז דאס אויך אזוי אז די קענסערוועטיווע גוים ווילן סאציאל פרעזערווירן די געזעלשאפט לויט די אלטע מסורהדיגע מאראלן און עטיקס. אין אמעריקע איז דא די רעפובליקאנער פארטיי וואס אנדערשט ווי די דעמאקראטישער פארטיי וויל זי אפהיטן די דת אדער א מיעוט פון אזאלכע מער ליבעראלע פון זיי וואס זענען בלויז פיסקל קאנסערוועטיוו אזויווי פון די נארט און איסטערן שטאַטן ווי רודי דזשוליאני וואס איז א ליבעראל אין דת אבער אין רעגירונג פינאנץ און אויסערן פאליסי איז ער יא קאנסערוועטיוו. און די זעלביגע פארקערט עס איז אויך דא א מיעוט ביי די דעמאקרטן וואס זענען קאנסערוועטיוו געשטימט און זיי זענען בעיקר פון די אלט מאדישע דרום שטאטן.
כינע (ווערט אפיציעל גערופן די מענטשנ'ס רעפובליק פֿון כינע) איז א לאנד אין מזרח אזיע. איר הױפּטשטאָט איז בייזשינג.
כינע איז דער וועלט'ס גרעסטע לאנד אין באפעלקערונג און איינע פון די גרעסטע לענדער אין שטח, בערך אזוי גרויס ווי די פאראייניגטע שטאטן. די כינעזער רופן זייער לאנד "זוהאנגאו" וואס מיינט צענטראלע לאנד, אדער מיטעלע קעניגרייך.
דער נאמען כינע איז געגעבן געווארן דורך אויסערן לענדער און איז געזעצט אויף א פריערדיגער לאנג יעריגער כינעזער פירער מיט'ן נאמען טשין. בייזשינג איז כינע'ס הויפטשטאט און קולטוראלע, עקענאמישע, און קאמוניקאציע צענטער. די שטאט שאנכיי איז דעם לאנד'ס פארנומענסטע שטאט מיט די מערסטע איינוואוינער און איז כינע'ס גרעסטע אינדוסטריאלע און קאמערציאלע שטאט ווי אויך די פארט שטאט פאר אלע אינטערנאציאנאלע ביזנעס.
מער פון א פינפטל פון דער וועלט'ס באפעלקערונג – 1.3 ביליאן מענטשן – וווינען אין כינע.
ארום 90 פראצענט פון די באפעלקערונג זענען כינעזער און די איבעריגע 10 פראצענט זענען צוטיילט צו עטליכע מינאריטעט'ס און האבן זיך זייערע אייגענע שפראכן—צווישן זיי זענען מאנגאליש, טיבעטיש און אויגור אנערקענט מינאריטעט שפראכן. וויאזוי אימער, פארשטייען זיך אבער אלע כינעזער איינע מיט די אנדערע, דאס איז צוליב זייער שפראך שרייבן סיסטעם וועלכע'ס בוכשטאבן רעפרעזענטירן גאנצע ווערטער און נישט די הברה אזויווי אין רוב לענדער פון דער וועלט.
כינע איז אין די אלטע צייטן געווען דאס דאמינאנטע ציוויליזאציאזירטע לאנד פון גאנץ אזיע.
אנדערע גרויסע געזעלשאפטן ווי קארעע, יאפאן, און וויעטנאם זענען אין יענע יארן געווען אונטער כינעזער השפעה, אויפציענדיג כינע'ס עסן, קולטור, פיליזאפיע, רעגירונג, טעכנאלאגיע, און דער געשריבענער שפראך.
צווישן די יארן פונעם 7טן און 14טן יארהונדערט האט כינע אויסגעטראפן אסאך פארגעשריטענע ציוויליאזירטע אויסטרעפונגען ווי פאפיר, פרינטינג, גאן שטויב, זיידן, און דער קאמפאס וועלכע זענען ערשט גענוצט געווארן אין כינע און זענען שפעטער צושפרייט געווארן אויף די גאנצע וועלט.
כינע'ס פאליטישע שטארקייט האט אנגעהויבן פאלן ווען די אייראפעאישע אימפעריעס האבן זיך אנגעהויבן צושפרייטן אין מזרח אזיע אין די מיטעלע יארן פונעם 18טן יארהונדערט.
טיילן פון כינע זענען דעמאלט אריבעגעגאנגען צו אנדערע הערשאפטן ווי מעקא צו פארטוגאל און האנג קאנג צו בריטען. די שטארקייט פון כינע איז נאך מער צופאלן ווען קאמוניזם האט אנגעהויבן איבערנעמען די וועלט אין די אנפאנג פונעם 19'טן יאר-הונדערט. כינע האט קוים געהאט דורכגעמאכט א שווערע קריג מיט די יאפאנעזער ווען דאס לאנד איז צוטיילט געווארן איבער די קאמוניזם פראגע און עס האט אויסגעבראכן א ציווילע קריג וועלכע האט אנגעהאלטן אסאך יארן ביז אין 949' ווען די קאמוניסטן האבן געזיגט און אויפגעשטעלט די מענטשנ'ס רעפובליק אוו כינע.
די נאציאנאליסטן האבן דעמאלט זיך געשטארק אויף די טייוואנער אינזל און אויפגעשטעלט א נאציאנאלע רעגירונג, האבנדיג קאנטראל נאר אויף טייוואן. אין פאקט איז טייוואן א טייל פון כינע און אירע פירער האפן נאך אמאל זיך צו פאראייניגן מיט כינע אויב זי וועט אויפלעזן קאמוניזם. אבער די צוויי רעגירונגען האבן זיך אפגעזונדערט זייער ווייט איינע פון די אנדערע און די וועלט האט זיי גענומען באטראכטן וויי צוויי אנדערע לענדער. וויבאלד עס איז אזוי אנגענומען געווארן האבן אלע גיאגראפישע ארטיקל צוטיילט די צוויי רעגירונגען צו צוויי באזונדערע ארטיקלן.
ווען איינער באטראכט כינע פון אינדרויסן און אפילו פון אינעווייניג קען מען שווער גלייבן אז דאס איז א קאמוניסטישע לאנד. דאס איז ווייל די עקענאמישע סיסטעם איז שטארק רעפארמירט געווארן אין די 80ער און 90ער יארן און אויסערן האנדל איז געווארן איינגעפירט אויפ'ן העכסטן פארנעם. נאך אלעם ווערט נאך אלס כינע באטראכט אלס אן ארים לאנד לויט די וועלטליכע סטאנדארטן. די צוויי אינזלן, מאקא און האנג קאנג, זענען ביידע מיט די יארן צוריקגעגעבן געווארן צו כינע אבער זיי האבן באקומען א ספעציעלע מאס פון אויטאנאמיע.
דער נאציאנאלער בוים פון כינע איז די סאסנע.
כינע איז דאס צווייטע גרעסטע לאנד אין אזיע לויטן שטח נאך רוסלאנד. כינע גרענעצט 14 לענדער (אויסגערעכנט זייגערווייז פון דרום): וויעטנאם, לאאס, מיאנמאר, אינדיע, בהוטאן, נעפאל, פאקיסטאן, אפגאניסטאן, טאדזשיקיסטאן, קירגיזסטאן, קאזאכסטאן, רוסלאנד, מאנגאליי און צפון קארעע.
די געאגראפיע פון כינע איז פארשפרייט 5026 ק"מ אריבער מזרח אזיע און גרענעצט דעם מזרח כינע ים, קארעע בוכטע, געלער ים, און דרום כינע ים, צווישן צפון קארעע און וויעטנאם דורך ברייטע פלאכלענדער, אויסגעשפרייטע מדבריות, און געהויבענע בערג קייטן, כולל ריזיגע שטחים פון אומגאסטפריינדלעכן באדן. דער מזרח העלפט פונעם לאנד, זיין באדן מיט די בייבארטנדיקע אינזלען, איז א ראיאן פון פרוכפערדיקע פלאכלענדער, בערג, מדבריות, סטעפעס, און אונטער-טראפיקאלישע שטחים. דער מערב העלפט פון כינע איז א ראיאן פון פלאטאען און טורעמענדיקע מאסיוון, איינשליסנדיק א טייל פון דעם העכסטן הויכלאנד אויף דער ערד.
מער ווי 20 פראצענט פון די וועלט'ס סך הכל באפעלקערונג וואוינט אין כינע. פון דעם זענען ארום 92 פראצענט עטנישע האן כינעזער וועלכע האבן באזעצט כינע נאך מיט טויזנטער יארן צוריק. די איבעריגע 8 פראצענט זענען פון פארשידענע מינאריטעט נאציאנאלן, וועלכע זענען בעיקר באזעצט אין די מערב טיילן פון לאנד.
ווען די כינעזער קאמוניסטישע פארטיי (סי-סי-פי) איז געקומען צו דער מאכט אין 949' האט די רעגירונג גענומען א צענזוס צו קענען אויסשטעלן א מאפע פאר אירע ערשטע 5 יאר. די צענזוס איז פארטיג געווארן אין 1953 און האט געוויזן א בערך'דיגן חשבון פון איבער 580 מיליאן איינוואוינער. א צווייטע צענזוס וועלכע איז גענומען געווארן אין 964' האט געוויזן א פארמערונג צו 694,580,000 איינוואוינער. די דריטע צענזוס וועלכע איז גענומען געווארן אין 982' האט שוין געוויזן א נומער פון איבער א ביליאן איינוואוינער, מאכנדיג כינע די ערשטע לאנד אין דער וועלט מיט א באפעלקערונג פון איבער א ביליאן איינוואוינער. די באפעלקערונג צאל ווערט היינט געשאצט אויף 1,286,975,500.
כינע'ס באפעלקערונג וואקסט ווייטער אבער ווייט פון אזעלכע פראצענטן ווי אמאל ווייל די געבורט'ס ראטע איז דראסטיש געפאלן פון 6.2 קינדער פער פרוי אין די 50'גער יארן צו 1.7 אין 003'. לויט אן אנדער אויסטייטש איז עס געפאלן פון 45 ניי געבוירענע קינדער פער 1,000 פרויען יעדעס יאר צו 13 פער יעדע 1,000 פרויען. פראצענטווייז איז די באפעלקערונג העכערונג ראטע פער יאר געפאלן פון 2.25 פראצענט צו 0.60 פראצענט. נאך אלעם וואקסט נאך אלץ די באפעלקערונג מיט מיליאנען ניי געבוירענע קינדער יעדעס יאר.
צו האבן אזא גרויסע באפעלקערונג איז נישט גוט צו גארנישט און די כינעזער רעגירונג ארבעט שווער צו געבן ארבעט פאר אזויפיל מיליאנען יונגע כינעזער וואס גייען אריין אין די ארבעט'ס קראפט יעדעס יאר. כאטש כינע'ס עקאנאמיע בליעט פון יאר צו יאר איז אבער נישט מעגליך צו געבן ארבעט פאר אזויפיל מענטשן און אלס רעזולטאט בלייבן אסאך געלונגענע מענטשן מיט גוטע כשרונות אן א דזשאב. נאך א שטארקע פראבלעם וואס פלאגט כינע צוליב איר גרויסע באפעלקערונג, איז די ענווייראמענט וועלכע ווערט אלס ערגער ווייל צו געבן אזויפיל מענטשן סופלייס, האוזינג, און עסן פאדערט זיך אסאך ארבעט פון מיליאנען אינדוסטריס און אבנארמאלע קאוואנטום פון קוילן אויסגראבונג פאר ענערגיע וועלכע פארפעסטיגן די לופט.
די איין קינד פאליסי.
זעענדיג אז דאס פאלק פארמערט זיך ווי די פיש אין ים האט די קאמוניסטישע רעגירונג אנגעהויבן פראמאטירן אן איין קינד פאליסי אין 979'. דאז געזעץ איז געווארן גאנץ שטרענג אבער נאך אלץ זענען פאראן פאמיליעס מיט מער ווי איין קינד און אין טייל פעלער איז עס אפילו ערלויבט דורך די רעגירונג. מענטשן וואס געבארן צוויי קינדער האבן אויסצושטיין צרות פון די רעגירונג אין יעדע אנגעלעגנהייט אזוי אז עס גלוסט זיך נישט פאר קיינעם אויפצוציען א פאמיליע מיט מער ווי איין קינד.
מער ווייניגער איז די פאליסי געווארן א נאציאנאלע פאקט אז די כינעזער פאמיליעס פארמאגן נאר איין קינד. אלע עלטערן שטרעבן צו האבן א יונגל ווייל ביי די כינעזער איז א יונגל די גאנצע זאך, ער האלט אן די קולטור און איז געטרייער צו זיינע עלטערן ווען זיי רעטייערן (סטאטיסטיקס ווייזן אז רוב גוי'אישע פרויען וועלן ענדערש העלפן זייערע מענער'ס עלטערן ווען זיי ווערן אלט ווי זייערע אייגענע. אבער מענער העלפן יא זייערע אייגענע עלטערן). ווען א כינעזער קאפל געבארט א מיידל איז א גאנצע קלאג, מען וויינט און מען טרויערט און דאס לעבן איז מער גארנישט ווערט. אין פאקט איז טאקע פאראן אסאך מער מענער און כינע ווי פרויען און צו דעם דארף מען נישט קיין סטאטיסטיק ווייל אין סיי וועלכע כינעזער געגענט מען גייט אדורך קען מען דאס אליין באמערקן.
אינטערעסאנט איז, אז די איין קינד פאליסי איז אין גאנצן נישט גילטיג די מינאריטעט גרופעס אין כינע און זיי מעגן יא האבן גרויסע פאמיליעס. די כינעזער זענען פריינטליך און האבן אן אינטערעסע אין זייערע מינאריטעט גרופעס און קענען באשטיין זיי זאלן וואקסן.
מיגראציע.
אימיגראציע איז קיינמאל נישט געווען קיין אישו אין כינע און מען געדענקט נישט ווען כינע האט אמאל אריינגענומען אימיגראנטן. אבער די פלוס פון איינוואוינער אין כינע'ס ראיאנען איז נאך היינט א וויכטיגע אישו. דאס ווערט אנגערופן מיגראציע.
די כינעזער רעגירונג האט נאך אין די 50'גער יארן געשטיצט א מיגראציע פלאן פון די מזרח איינוואוינער זיי זאלן זיך אריבערציען קיין מערב וואו ווייניג מענטשן האבן געוואוינט און זי האט געוואלט אויפארבעטן אויך יענער טייל פון לאנד. אין די לעצטע צענדליגער יארן האט די רעגירונג דאס גענומען פיל ערנסטער ווייל עס האט זיך אנגעהויבן אן ערנסטער פראבלעם צו קענען שאפן דזשאבס פאר אזויפיל מיליאנען יונגע-ערוואקסענע מענטשן. עס האט אביסל געהאלפן אבער האט מיט דער צייט אויסגעוועפט. זעענדיג אז עס ארבעט זיך נישט אויס האט די רעגירונג איינגעשטעלט א הויז-געזונד רעגיסטראציע סיסטעם, ענליך ווי אן אינערליכער פאספארט סיסטעם אין עטליכע קאמוניסטישע לענדער, וועלכע גיט נישט קיין רעכט צו מופן נאר מיט רעגירונג ערלויבעניש. פארשטייט זיך אז צו מופן פון מזרח צו מערב ווערט באלד געגעבן אן ערלויבעניש, אבער פארקערט קען מען נישט באקומען אזא ערלויבעניש נאר אויב מען האט פון פאראויס א דזשאב. אפילו פון א סובורב אריין אין שטאט איז נישט ערלויבט צו מופן נאר מיט אן ערלויבעניש. אויב עס שמעקט אן א פארמער אויפצוגעבן זיין פארם וועט ער זיך קיינמאל נישט קענען אריינציען אין שטאט נאר אויב ער האט א גוטע דזשאב פון פאראויס.
כינע'ס שטעט האבן א לאנגע און וויכטיגע טראדיציע אלס צענטערן פון צערעמאניאלע און אדמיניסטראטיווע מאכט. איבער די יארן האבן אסאך שטעט זיך אריינגעדרייט און אויפגעשטעלט קאמערציאלע און האנדל צענטערן, און לעצטענס אויך אינדוסטריאלע צענטערן. כינע האט מער ווי 30 שטעט אין וועלכע די אורבאן געגענט פארמאגן מער ווי איין מיליאן איינוואוינער (א מיליאן איינוואוינער איז גענוג צו דעקלערן אן אורבאן שטאט).
די גרעסטע שטעט זענען שאנכאי, דאס לאנד'ס גרעסטע אורבאן שטאט און אויך א פארט שטאט. בייזשינג, די הויפטשטאט, קולטוראלע, און צענטראלע שטאט. טיאנדזשין, כינע'ס צווייטע גרעסטע פארט שטאט נעבן דעם האי טייך. שעניאנג, א ריזיגע אינדוסטריע שטאט אין צפון-מזרח כינע. וואוהאן, נאך א פארט שטאט אויפן יאנגענצער טייך. גואנגזו, אויך א פארט שטאט אויפ'ן פערל טייך. און טשאנגינג, א ריזיגע אינלאנד פארט שטאט אויפ'ן יאנגענצער טייך. די אלע שטעט זענען היינט די גרעסטע שטעט וועלכע האבן זיך אויפגעבויט אין דעם לעצטן דור און מאכן די עקאנאמיע.
שפראך און רעליגיע.
מער ווי 90 פראצענט פון כינע'ס באפעלקערונג רעדן כינעזיש וועלכע איז די אפיציעלע שפראך פון די האן כינעזער. די כינעזער שפראך איז די מאדנעסטע שפראך אין דער וועלט וועלכע איז געזעצט בעיקר אויף די שטארקייט פון קול, די נוסח, און קוועטשעס. פאר א פרעמדע מענטש קוקט אויס די כינעזער שפראך ווי די שפראך פון פייגלעך.
די אקצענט פון די כינעזער שפראך פארמאגט אסאך ווערסיעס. אין כינע זעלבסט קען געהערט ווערן עטליכע אקצענטס געוואנדן לויט די ראיאן. ארום 70 פראצענט כינעזער רעדן די אזויגערופענע פוטאנגהוא אקצענט און ארום 20 פראצענט רעדן וואס ווערט גערופען די מאנדארין אקצענט. די מאנדארין אקצענט ווערט אויך גערעדט דורך רוב כינעזער אויסער כינע. נאכדעם זענען פאראן נאך פארשידענע אקצענטס וועלכע ווערן גערעדט דורך פארשידענע גרופעס אין פארשידענע ראיאנען אין כינע. אויך אין טייוואן ווערט די שפראך גערעדט מיט אן אייגענעם אקצענט.
טראץ די פארשידנארטיקייט פון אקצענטס אין די כינעזער שפראך איז די כינעזער געשריבענע שפראך א וואונדערבארע שריפט וועלכע באהעפט אלע כינעזער זיי זאלן זיך פארשטיין איינע די אנדערע. די בוכשטאבן זענען גאר מאדנע אבער עס ליגט אסאך דערין. יעדעס אות איז באמת א גאנצער ווארט און קען זיך טוישן אויף פארשידענע וועגן געוואנדן לויט די קנייטשן פון די פיסלעך אדער נומער פון די ליניעס. פאר א פרעמדן זיך צו גיין לערנען די שפראך איז דאס די שווערסטע שפראך אין דער וועלט.
די געשריבענע שפראך איז אמאל געווען נאך אסאך שווערער ווי היינט. די כינעזער קאמוניסטישע רעגירונג האט זינט 949' אנגעהויבן אסאך צו פארענדערן אין די שריפטן דורך אראפנעמען שטריכן פון אסאך ווערטער כדי צו מאכן גרינגער זיך אויסצולערנען די שפראך און אזוי ארום פארמערן די שריפטיקייט ראטע. אין 977' האט כינע געמאכט א פארמאלע פארלאנג צו די יו-ען איינצושטעלן א געלונגענע "פינווין" סיסטעם וועלכע טוט איבערמאכן כינעזער בוכשטאבן צו ראמענישע בוכשטאבן. די סיסטעם איז געגרינדעט געווארן דורך די כינעזער אין די 950'גער יארן.
רוב כינעזער האלטן איינע פון דריי כינעזער רעליגיעס וועלכע זיי גייען שוין נאך פאר טויזנטער יארן. די דריי רעליגיעס זענען באמת די זעלבע גלויבונג נאר צוטיילט אין פארשידענע וועגן (להבדיל ווי אידישקייט: ליטוויש, חסידיש). ביי זיי איז נישט פאראן קיין גלח אדער פירער נאר זיי נעמען איבער זייער רעליגיע פון לאקאלע גייסטליכע פירער וועמען זיי רופן א טיטשער. לויט זייער רעליגיע איז וויכטיג צו עסן נאר כינעזער קולטור עסן און מאכן אסאך איבונגן און קענען מאכן קונצליכע באוועגונגען. אינטערעסאנט איז, אז רוב כינעזער קענען גוט קעמפן אבער זיי זענען פרידליכע מענטשן וועלכע טשעפען נישט קיינעם. די שטארקייט פון די כינעזער איבונגן ווערט גענומען פון א טראדיציאנאלע כינעזער אטעם וועלכע גוט שטארקייט צו טאן פארשידענע מענואווערעס וואס מען קען נישט טאן סתם אזוי. די כינעזער איבונגן סיסטעם איז איינגעטיילט אין פארשידענע וועגן און שטאפלן און ווערט אויך געלערנט דורך אסאך אנדערע מענטשן איבער די גאנצע וועלט.
עס איז אויך פאראן נאך רעליגיעס אין כינע אין קליינע גרופעס און עס איז אפילו פאראן קריסטן און מוסלעמענער, אבער אונטער די קאמוניסטישע רעגירונג זענען זיי נישט ערלויבט אנצוגיין מיט זייער רעליגיעס אין דער עפענטליכקייט. די קאמוניסטישע כינע איז ווייט פון אן אמאליגע קאמוניסטישע פירערשאפט וועלכע האבן בכלל נישט צוגעלאזט אנדערע רעליגיעס.
אין די לעצטע יארן איז אויפגעקומען א ריזיגע גרופע וועלכע האט אנגעהויבן ארגאניזירן א פארדרייטע כינעזער קולטור און האט באקומען אסאך שטיצע. די גרופע איז געגרינדעט געווארן דורך אן איינצעלער מענטש און זיין גרופע האט באקומען דעם נאמען: "פעלאן גאנג". די כינעזער רעגירונג האט זיך נישט וויסנדיג געמאכט אין אנפאנג אבער נאך עטליכע יאר האבן 10,000 נאכגייער געמארשט אין ביי צו פראמאטירן זייער רעליגיע. דאס האט אויפגעוועקט די קאמוניסטישע רעגירונג און די גרופע איז געווארן אומלעגאל און ווער עס גייט עס נאך ווערט ארעסטירט. זינט דעמאלט האבן שוין די קאמוניסטן ארעסטירט טויזנטער פעלאן גאנג שטיצער.
די גרעסטע כינעזישע דיכטער זענען געווען דו פו און לי ביי.
קונסט.
איינער פון די קענטליכע סימנים פון כינעזישער קולטור איז די כינעזישע שריפט. ווערנט דער היסטאריע זענען די כינעזישע שריפט סימבאלן דורכגעגאנגען עטלעכע ענדערונגען, והואס זענען באריכטעט אין צענדליקע טויזנטער היסטארישע דאקומענטן. די כינעזישע קאליגראפיע ווערט גערעכנט די העכסטע פארעם פון קונסט אין כינע.
ערציאונג האט געשפילט א וויכטיגע ראלע אין כינע'ס לאנגע און רייכע קולטורעלע טראדיציע. פון ווען אן כינע איז געווארן אן אימפעריע האבן נאר גאר געלערנטע מענטשן געקענט האלטן פאזיציעס פון סאציאלע און פאליטישע פירערשאפט. גאר ווייניג איינוואוינער האבן אמאל גוט געקענט די כינעזישע שפראך און שריפט ביז די קאמוניסטישע רעגירונג האט דאס פארגרינגערט, ווי פריער דערמאנט. מען שאצט אז נאך אין 949' האבן נאר ארום 20 פראצענט פון פאלק גוט געקענט די שפראך און איר שריפט. היינט שטייט די ראטע ביי איבער 86 פראצענט וואס פון דעם איז פאראן א גרעסערער פראצענט מענער (93 פראצענט) און ווייניגער פרויען (79 פראצענט).
צו געבן אן ערציאונג פאר אזא ריזיגן פאלק איז זייער א שווערע ארבעט פאר דער רעגירונג. אין די 50ער יארן זענען ארום 60 מיליאן מיטל-קלאס סטודענטן געגאנגען אין שולע וועלכע האט ארויסגעלאזט די ארימערע איינוואוינער וועלכע האבן זיך געווענליך באשעפטיגט מיט לאנדווירטשאפט. כדי צו סטאביליזן די סיסטעם האט דער דעמאלטדיגער קאמוניסטישער פירער מאא זעדאנג איבערגעארבעט די ערציאונג סיסטעם און קלענער געמאכט די צווישנשיידן פון די קלאסן דורך רעדוצירן די חילוקים פון מאשין ארבעטער און ביורא ארבעטער אזוי אז יעדער זאל קענען דעגרייכן צו באקומען אן ערציאונג אין סיי וועלכער אפטיילונג.
כינע איז אסאך דורכגעגאנגען אין ערציאונג אין פארשידענע צייטן און אסאך מאדנע איינפירונגן זענען אויפגעצויגן געווארן במשך די יארן און זענען שפעטער געווארן אויס. איינע פון די זאכן איז געווען א טויש אין די ערציאונג יארן וועלכע איז רעדוצירט געווארן צו 9 יאר אנשטאט 13, כדי צו געבן מער איינוואוינער א געלעגנהייט צו דעגרייכן ערציאונג. נאך א געזעץ איז געווען אמאל איינגעשטעלט, אז די סטודענטן האבן נישט געדארפט צאלן פאר זייער ערציאונג און האבן געמוזט אין דער זעלבער צייט אויך ארבעטען ביי אינדוסטריאלע ביזנעסער. די רעגירונג האט מיט דער צייט איינגעזען אז די אלע זאכן וועלן נישט העלפן די ערציאונג און האבן אלעס צעשטערט. היינט צו טאג איז די ערציאונג סיסטעם זייער סטאביל מיט ארום 200 מיליאן סטודענטן אין פארשידענע שולע אפטיילונגן.
כינע'ס לעבנ'ס סטיל האט זיך אינגאנצן געטוישט זינט דאס לאנד איז געווארן קאמוניסטיש. בעפאר האבן רוב כינעזער געוואוינט אין דערפלעך און האבן גארנישט געהאט צו טאן מיט די צענטראלע אדער לאקאלע רעגירונג. יעדע פאמיליע האט נאר געוואוסט צו זאגן פון זיין אייגענע ווילעדזש אדער טאון און די אייגענע פאמיליע האט געשפילט די הויפט ראלע אין סאציאלע אקטיוויטעטן און עקענאמישע פראדוקציע. די קאמוניסטישע רעגירונג האט אלעס געשטוישט און געמאכט זיכער אז די צענטראלע רעגירונג באקומט די פולע קאנטראל אין יעדן ווינקל.
מיט די איבערנעמונג פון די קאמוניסטישע רעגירונג אין 949' האט זיך דאס לאנד אנגעהויבן אינדוסטריאליזירן און מער מענטשן האבן זיך אנגעהויבן אריינציען אין אורבאן שטעט וואו קאמערציאלע און אינדוסטריאלע ביזנעסער האבן אנגעהויבן בליען. אין די שטעט האט די רעגירונג באקומען א בעסערע קאנטראל אויף אלע בירגער אין יעדן הינזיכט פון לעבן. רוב שטאטישע איינוואוינער ארבעטן אין רעגירונג'ס אפערירנדיגע ביזנעסער וואו זיי זענען געצווינגן נאכצוטאנצן די קאמוניסטישע פלאנירטע עקאנאמיע סיסטעם און אירע געזעצן. נאך אלעם איז נאך אלס בעסער צו וואוינען אין די גרויסע שטעט וואו עס איז פאראן א מאדערנע וועלט פון געשעפטן, האטעלס, אויספלוג ערטער, און פארשידענע רעסטוראנטן.
צו מאכן א גוט לעבן אין כינע דארף מען האבן גוטע באציאונגען מיט דער רעגירונג כדי צו קענען באקומען א גוטע דזשאב און פארדינען אסאך געלט. די וואס האבן אביסל געלט וועלן געווענליך שפענדן זייער געלט גרינגערהייט און זיך קויפן שיינע אנצוגן און אויטאס צו ווייזן זייער רייכקייט. די רייכע וואוינען אין באזונדערע געגענטער און שיקן זייערע קינדער זיך לערנען איבער די וועלט. ווען דאס קינד לערנט זיך א באוואוסטע שפראך, ווי ענגליש, האט ער די בעסטע געלעגנהייטן צו באקומען דזשאבס אין כינע'ס פראפעסיאנאלע גלאבאלזירטע עקאנאמיע און סאסייאיטי. די רייכע טייל פון פאלק איז נישט גרויס אבער וואקסט מער און מער פון יאר-צו-יאר. ווי א יאר שפעטער ווערן די רייכע מער רייך און די דיפערענץ צווישן די ארימע און די רייכע ווערט גרעסער און גרעסער.
די כינעזער זענען בטבע גוטע ארבייטער וועלכע ווערן נישט מיד פון ארבייטן. אפילו די וואס קומען ארויס פון כינע און נעמען אן לאקאלע דזשאבס אין דער וועלט'ס אורבאניזירטע שטעט זענען אין גרעסטן טייל גאר פלייסיגע ארבייטער. די כינעזער זענען פון די קלוגסטע פעלקער אין דער וועלט און האבן ליב צו שטודירן נייע זאכן. אפילו ווען זיי ווערן שוין אלט וועלן זיי ווייטער שטודירן און דאס איבערגעבן צו זייערע קינדער צו וועמען זיי זענען זייער געטריי.
די הויפט סאציאלע אישו אין כינע איז די עקאנאמיע וועלכע ווערט זייער אומ'יושר'דיג געפירט דורך די קארופטירטע כינעזער קאמוניסטישע רעגירונג. דער דיפערענץ צווישן די ארימע און רייכע שטייגט יעדעס יאר און דער דורכשניטליכער ארבייטער פארמאגט א קנאפע פרנסה פון וועלכע ער קען זיך קוים ערהאלטן, אפגערעדט פון באצאלן מעדיקל קאסטן. געלט איז דארט אלעס און פאר אביסל שוחד עפענען זיך אלע טויערן. די ביוראקראטן זענען דורכגעפוילטע לייט וועמען די רעגירונג אינטערעסירט זיי אין לינקן אויער. פאר יעדע ריר וואס מען וויל טאן מוז מען באקומען ערלויבעניש פון די רעגירונג וועלכע האט נארישע און אוממענטשליכע געזעצן. אבער פאר א פאר דאלאר טוישט זיך אלעס און מען באקומט די פערמיטס גרינגערהייט.
די סאציאלע סערוויסעס אין כינע איז געוואנדן וואו מען וואוינט און פאר וועמען מען ארבעט. די וואס ארבעטן פאר די רעגירונג געניסן פון א רייע בענעפיטן וועלכע אנטהאלט העלט קעיר, רעטייערמענט, וואקאציעס, דיסעביליטי, און א באצאלטע באגרעבונגס פראצעדור. פארשטייט זיך אז די פירמעס זענען וואס די וואס ליידיגן זיך אויס פאר די בענעפיטן און טאקע דערפאר זענען פאראן טויזנטער ריזיגע כינעזער פירמעס וואס פארדינען ברויט אויף הויזן... די וואס וואוינען אין די דערפלעך פארדינען געווענליך מער אבער זיי באקומען נישט קיין איינע פון די בענעפיטן און ברויכן זיך אליין אויסצאלן זייער סאציאלע לעבנ'ס קאסטן.
די כינעזער רעגירונג האט אסאך געטאן צו געבן פרייע העלט קעיר פאר אירע הונדערטער מיליאנען איינוואוינער. דאס האט דראמאטיש געטוישט די לעבנ'ס שפאן שטאפל וועלכע איז געשטיגן פון 45 יאר אין 949' צו 72 יאר היינט צו טאג (70 יאר פאר מענער און 74 יאר פאר פרויען). די הויפט שריט וואס די רעגירונג האט געטאן איז געווען צו טרענירן מער דאקטוירים וועלכע איז געשטיגן פון איין דאקטער פאר יעדע 27,000 איינוואוינער אין 949' צו איין דאקטער פאר יעדע 595 איינוואוינער אין יאר 00'. די כינעזער דאקטוירים שטודירן אונטער א דירעקטע סיסטעם וואס ווערט געפירט דורך די רעגירונג. דורכאויס די יארן האבן די דאקטוירים אסאך שטודירט אין הערבעל נארטורליכע מעדעצינען וועלכע איז היינט אן אויפגעכאפטע מעדיצינישע הייל מיטל אין די גאנצע וועלט. אין טייל כינעזער שטעט ווערן 4 פינפטלעך פאציענטן באהאנדעלט מיט די הונדערטער ערליי הוירבס. נאך א באקאנטע כינעזער הייל מיטל איז אקופאנטשור (אן אינטערעסאנטע הייל מיטל וואס ווערט געטאן מיט מאגנעטישע נידלן וועלכע מען שטעכט אריין איבער דעם גאנצן קערפער).
אפיציעל הייסט עס אז די כינעזער זענען געזונטע מענטשן וועלכע זענען אויסגעשטעלט צו ווייניגער קראנקייטן, א דאנק די ספעציעלע קאמפיינס וואס די רעגירונג האט אונטערגענומען דורכאויס די יארן צו באקעמפן פארשידענע באקאנטע אויסשפרייטענדיגע וויירוסעס. אבער אין אמת'ן איז שווער צו וויסן ווייל די קאמוניסטישע רעגירונג איז זייער באהאלטן און זיי גיבן נישט ארויס די אמת'ע פאקטן. א גוטער ביישפיל איז די "סארס" אויסברוך וועלכע איז ארגינעל פון כינע און האט זיך פארשפרייט אין מערערע לענדער איבער די וועלט. ווי עס קומט לעצטענס ארויס, ווערט די כינעזער רעגירונג באשולדיגט פארן באהאלטן דעם אויסברוך אין די ערשטע וואכן און שפעטער די אמת'ע פאקטן, אויס זארג פאר איר עקאנאמיע.
זינט די קאמוניסטישע פארטיי האט איבערגענומען די מאכט אין כינע אין 1949 האט זי אנגעהויבן קאנטראלירן אלע טיילן פון דער עקאנאמיע, אריינגערעכנט פראדוקציע, פרייזן, און די אויסשפרייטונג פון גיטער און סערוויסעס. די סיסטעם איז באקאנט אלס די "פלאנירטע עקאנאמיע" וועלכע אלע קאמוניסטישע לענדער האבן גענוצט און נוצן נאך היינט. אין די יארן נאך דער צווייטע וועלט קריג איז קאמוניזם נאך געווען די מערסט אויפגעכאפסטע עקענאמישע סיסטעם וועלכע אסאך לענדער [צו מאל די בירגער אין די לענדער] האבן געוואלט איינשטעלן. מיט די יארן האט זיך אבער ארויסגעשטעלט אז א פלאנירטע עקאנאמיע איז א דורכגעפאלאנע סיסטעם און אסאך לענדער זענען צוביסלעך ארויסגעשווימען דערפון, אריינגערעכנט די וועלט'ס גרעסטע קאמוניסטישע אימפעריע, סאוועטישע רוסלאנד.
די כינעזישע רעגירונג האט אויך איינגעזען די פראבלעמען אבער אנשטאט אויפלעזן די גאנצע סיסטעם האט זי רעפארמירט אסאך טיילן דערפון און האלט נאך היינט אן מיט דער זעלבער סיסטעם. די רעפארמען האבן אנגעהויבן עפעקטירן כינע אין 979' און האט געעפענט א מארק־עקאנאמיע און אויסערן אינוועסטמענטס אפטיילונג וועלכע איז טאקע היינט די דערפאלגרייכסטע אפטיילונג פון כינע'ס עקאנאמיע. פונדעסטוועגן איז די רעגירונג אפערירנדיגע ביזנעסער די גרעסטע סעקטאר און די רוקן-ביין פון כינעס עקאנאמיע. זינט יענע יארן איז כינע'ס עקאנאמיע געשטיגן מיט וועלט רעקארד ציפערן ביז אזוי סאך ווי 10 פראצענט פער יאר.
אין 02' איז כינע'ס בא״פ געשטאנען ביי 1,159 ביליאן דאלאר וועלכע שטעלט איר אייניג מיט קאנאדע וועלכע איז נאר 2.5 פראצענט די גרויסקייט אין באפעלקערונג. פארשטייט זיך אליין אז די ארבעטסלאז ראטע איז איבער די מאס. ווען מען צוטיילט עס פער פערזאן וועט אויסקומען די בא״פ ראטע ארום $910 פער פערזאן אין כינע קעגן $22,340 אין קאנאדע. פון דעם איז די אינדוסטריאלע סעקטאר (פאבריקאציע, גראבונגען, און קאנסטרוקציע) די גרעסטע, ארום 51 פראצענט. טראנספארטאציע, קאמערץ, און סערוויסעס 34 פראצענט, און לאנדווירטשאפט, געהילץ, און פישעריי 15 פראצענט.
כינע'ס גרעסטע טראנפארטאציע מיטל איז די באן וועלכע פארנעמט 39 פראצענט פון די פאסאזשירן פארקער און 36 פראצענט פון די פראכט פארקער. אין רוב לענדער ווערן די רעילראודס פארמינערט פון יאר צו יאר און אנדערע מער סאפיסטיקירטע טראנפארטאציע נעמען אלעס איבער. אין כינע איז אבער נישט אזוי, איר רעילראוד טראנספארטאציע האט זיך געדאפעלט אין די לעצטע 50 יאר, גרייכנדיג א סך הכל לענג פון 36,400 מייל (58,700 קילאמעטער). אנשטאט אפצולאזן די רעילראוד טראנספארטאציע האט איר כינע נאר פארבעסערט און איינגעשטעלט שנעל-צוג באנען צווישן געדיכט באוואוינטע געגענטער און די פארנומענע שטעט. כינע איז די ערשטע לאנד וואס פארמאגט שוין היינט די פארגעשריטענע מאגלעוו באן סיסטעם וועלכע לויפט אויף מאגנעטישע עלעקטריק דורך א ספעציעלע חכמה וועלכע איז אויסגעטראפן און אינסטאלירט געווארן דורך א דייטשע פירמע.
ראוד טראנפארטאציע פלעגט אמאל זיין זייער צוריקגעבליבן און פלעגט נאר דעקן די גרויסע שטעט און די גרעניצן פון אלע פראווינצן. היינט איז שוין יא פאראן ראודס אויך צו אלע אפגעווייטערטע ערטער. די ראוד סיסטעם איז פארמירט ארום די הויפט שטאט בייזשינג און שלענגעלט זיך צו אלע פארנומענע שטעט און האפן. די סיבה דערצו איז ווייל זינט כינע איז געעפענט געווארן פאר טוריסטן האט זיך פארלאנגט צו צושטעלן א גרעסערע ראוד סיסטעם און וויבאלד רוב טוריסטן קומען אן קיין בייזשינג האט זיך די סיסטעם פארמירט פון די הויפט שטאט. כינע האט היינט א ראוד סיסטעם וועלכע ציט זיך 900,000 מייל (1,400,000 קילאמעטער). רוב דערפון איז געפלאסטערטע ראודס וועלכע איז אין גוטע צושטאנד. אויטאס און טראקס איז נאר פאפולער אין די אורבאן שטעט און אפילו אין די גאר פארנומענסטע ערטער איז ביציקלעך אויפגעכאפט פאר קורצע שטרעקע טראנספארטאציע. אויף א דורכשניטליכע ראוד פארן מער ביציקלעך ווי אויטאס, אפגערעדט אין די "ראוש אוער" ווען די גאסן ווערן פארפלייצט מיט מיליאנען ביציקלן.
די דריטע גרעסטע טראנפארטאציע מיטל איז אויפ'ן וואסער וועלכע איז נאר אויפגעכאפט פאר פראכט. דער הויפט טייך וואו עס פארן די מערסטע פראכט שיפן איז דער יאנגעצער טייך וועלכע לויפט אויף א 11,000 מייל (18,000 קילאמעטער) שטרעקע. נאך א שטארק פארנומענער טייך איז די גרעיט קאנאל וועלכע לויפט פון שאנכאי צו די האנגזו פראווינץ. דער טייך איז ווי א נעטווארק פון צענליגער קלענערע טייכן און לעיקס וועלכע פליסן דארט אריין. וויבאלד כינע האט איינע פון די גרעסטע וואסער גרעניץ ליניעס פארמאגט זי אסאך האפן וועלכע ברענגן מער אינטערנאציאנאלע האנדל. עס זענען פאראן 20 גרויסע האפן וועלכע זענען אלע שטארק פארנומען. כינע זעלבסט האט א פלאטע פון 3,299 שיפן וועלכע באזוכן האפן איבער די גאנצע וועלט.
די גרעסטע פליפארט אין כינע איז אין דער הויפט שטאט בייזשינג. אנדערע פארנומענע אינטערנאציאנאלע עירפארטס געפינען זיך אין שאנכאי און אין גואנגזו. עס זענען פאראן נאך אסאך דאמעסטיק עירפארטס וועלכע געפינען אין רוב ביזנעס שטעט. כינע'ס נאציאנאלע עירליין איז "עיר כינע". עס זענען פאראן נאך צענדליגער קלענערע עירליינס פון וועלכע געציילטע האבן אינטערנאציאנאלע רייזעס.
די כינעזער האבן טראדיציאנאל א גוטע קאמוניקאציע. נאך מיט צענדליגער הונדערטער יארן צוריק האבן די כינעזער געבויט הויכע פייער טורעמעס צו ווארענען אנדערע שטעט ווען עס קומט א פיינט. די כינעזער רעגירונגען האבן שטענדיג קאמוניקירט מיט אירע בירגער דורך אויפהענגען ריזיגע פלאקאטן אויף וועלכע זי פלעגט ארויפשרייבן פארשידענע מעסעדזשעס צום פאלק. אין טייל כינעזער שטעט הענגט די שטאט אויף די ערשטע זייטן פון די גאויסע צייטונגן כדי דאס פאלק זאל עס קענען ליינען. אין די לעצטע צענדליגער יארן האבן פארשידענע גרופעס און פראטעסטירער אנגעהויבן צו נוצן די רעגירונג'ס מיטל פון אויפהענגן פלאקאטן אין וועלכע זיי האבן געמאלדן זייערע מעסעדזשעס. דאס ערגסטע איז געווען דורכאויס די קולטוראלע רעוואלוציע (66' – 76') ווען די יונגע סטודענטן האבן באשמירט די גאסן מיט פארשידענע פלאקאטן מיט אלע סארט מעסעדזשעס. אין 89' האט די קאמוניסטישע רעגירונג געמאכט א סוף צו דעם נאכדעם וואס פרא-דעמאקראטישע פלאקאטן האבן געפירט צו ווילדע פראטעסטן וועלכע די מיליטער האט זייער שלעכט באהאנדעלט און צענדליגער זענען אומגעקומען.
אין דער זעלבער צייט וואס די טראדיציאנאלע קאמוניקאציע האט ווייטער אנגעהאלטן איז כינע נישט צוריקגעשטאנען מיט פארגעשריטענע קאמוניקאציע וועלכע האט דאמינירט די וועלט אין די לעצטע 100 יאר. עס איז פאראן ארום 2,000 צייטונגן אין כינע. צווישן זיי זענען: רענמין ריבאאו (מענטשנ'ס טעגליכע), די אפיציעלע צייטונג פון די קאמוניסטישע פארטיי. דזשיעפענגדזשאן באאו (ליבערעישן ארמיי טעגליך), א טיפע און פראפעסיאנעלע צייטונג געאייגענט פאר סייענטיסטן און לערערינס. דערנאך זענען צוויי גרויסע דזשורנאלן: די ליאאוענג (אויסקוק) און קווישי (ווארהייט זוכער). די צוויי דזשורנאלן דעקן אלע סאציאלע, קולטוראלע, און עקענאמישע טעמעס. די קאמוניסטישע רעגירונג לייגט גרויס דרוק אויף די מידיא פאבלישער און צענזורט טיילמאל אלע זייערע ארטיקלן. ווילנדיג אויסמיידן פראבלעמען האבן רוב גרויסע מידיא פירמעס איינגעשטעלט אייגענע גאר שטרענגע צענזור סיסטעמען כדי אויסצומיידן קאנפליקטן מיט די רעגירונג.
די גרעסטע ראידא בראדקעסטינג ווערט אפערירט דורך די רעגירונג אין די הויפט שטאט בייזשינג. די רעגירונג האט נאך צענדליגער ראידא סטאנציעס אין רוב פון די פראווינצן. עס זענען אויך פאראן פריוואטע ראידא סטאנציעס אין אלע עקן פון לאנד אבער זיי האבן די מערסטע דרוק פון די רעגירונג ווייל ביים רעדן קען זיך גרינג אריינכאפן א ווארט קעגן די רעגירונג אדער קעגן די קאמוניזם קאנצעפט. אויך טעלעוויזיע פירט די רעגירונג אן אין גאנצן לאנד. זי האט עטליכע טשענעלס, איינס ספעציעל פאר כינעזער מענטשן איבער די גאנצע וועלט וועלכע ארבעט דורך סעטעלייט טעכנאלאגיע. עס זענען פאראן נאך 700 פריוואטע טעלעוויזיע סטאנציעס. ארום 75 פראצענט פון פאלק האט די מעגליכקייט צו כאפן ראדיא סטאנציעס אין זייערע וואוין ערטער אבער טעלעוויזיע איז אסאך שוואכער. נאר 303 פון 1,000 כינעזער פארמאגן א טעלעוויזע. דאס איז א קליינער צאל קעגן אנדער ציוויליזירטע לענדער איבער די וועלט.
כינע'ס צייטונגן, מאגאזינען, ראדיא, און טעלעוויזיע סטאנציעס באקומען זייער נייעס פון די אפיציעלע זינהוא נייעס אגענטור, און קענען טיילמאל צולייגן אייגענע באריכטן. די זינהו אגענטור האט איר הויפטקווארטירן אין בייזשינג מיט פליגלן איבער גאנץ כינע און 100 אפיסעס איבער די וועלט. די אגענטור פאבלישט אירע נייעסן אין כינעזיש, ענגליש, פראנצויזיש, היספאניש, רוסיש, און אראביש. עס איז פאראן א צווייטע נייעס אגענטור אין כינע וועלכע שטעלט צו אלע נייעסן פאר די כינעזער צייטונגן איבער די וועלט.
כאטש רוב כינעזער האבן לימיטירטע מעגליכקייטן צו קאמוניקאציע הייסט אבער נישט די קאמוניקאציע צוריקגעבליבן קעגן אנדערע לענדער. טעלעקאמוניקאציע איז דארט פארגעשריטן פונקט ווי ביי אונז אבער נישט יעדער פארמאגט א טעלעפאן. א שטודיע פון צוויי יאר צוריק האט געוויזן אז צו יעדע 1,000 איינוואוינער איז געווען אינגאנצן 137 טעלעפאנען. דאס באנוץ פון סעליולער טעלעפאנען און ביפערס וואקסט שנעל אבער רוב דורכשניטליכע איינוואוינער קענען זיך דאס נישט ערלויבן. קאמפיוטערס איז זייער פאפולער אין כינע'ס יוניווערסיטיס און אפיסעס און אויך אין די סקולס. קאמפיוטערס אינדערהיים איז נאך ווייט פון אויפגעכאפט. אין די גרויסע שטעט איז מעגליך צו באקומען אינטערנעט סערוויס אבער מען מוז זיך ערשט רעגיסטרירן מיט די רעגירונג ווייל זי מוז דאך האלטן א קאנטראל וואס אירע בירגער זעען זיך אן אין די פרייע וועלט.
די סטרוקטור פון כינע'ס רעגירונג סיסטעם גייט נאך דעם רוסישן פירער וולאדימיר לענינ'ס מאדעל פון אן איין פארטיי רעגירונג. דער מאנדאט צו דער רעגירונג גייט נישט דורך וואלן נאר ווער עס האט מער קראפט און געווינט די מאכט. דער געוועזענער רוסישער פירער האט צוערשט איינגעשטעלט דעם סיסטעם אין די סאוויעט פארבאנד און איז געווארן א מאדעל רעגירונג סיסטעם צו אסאך סאציאליסטישע לענדער. אין כינע האט יעצט די מאכט די כינעזע קאמוניסטישע פארטיי וועלכע ווערט אנגערופן אין קורצן: די סי-סי-פי. די קאמוניסטישע פארטיי איז געקומען צום מאכט אין 949' און אויפגעשטעלט די מענטשנ'ס רעפובליק אוו כינע.
די סי-סי-פי דאמינירט דאס מאכן און צושטערן פאליסיס דורך אירע מיטגלידער אין די רעגירונג. אינערהאלב די רעגירונג סטרוקטור איז די לאגיסלאטור (ווערט גערופען די נעשאנעל מענטשנ'ס קאנגרעס) די העכסטע און מאכטפולסטע טייל אין טעאריע, אבער אין פראקטיק איז די עקזעקיוטיוו קאבינעט (ווערט גערופן די סטעיט קאונסיל) די מאכטפולסטע טייל אין די רעגירונג וועלכע ווערט אנגעפירט דורך דעם פרעמיער.
כינע איז דאס ערשטע מאל דורכגעגאנגען אן ערנסטע רעפארם אין רעגירונג'ס פאליסיס אונטער די פירערשאפט פון דענג זיאאופינג אין 978' און דענג'ס סוקסעסאר, דזשיאנג זעמין, האט ווייטער אנגעהאלטן די רעפארמען. די הויפט פונקט אין די רעפארם איז געווען די איבערגאנג פון די פלאנירטע עקאנאמיע צו א נייע רעפארמירטע סיסטעם וועלכע דענג האט גערופן סאציאליסטישע מארקעט עקאנאמיע. איינע פון די הויפט ענדערונגן איז געווען אין די רעגירונג אפטיילונגן וועלכע געבן זיך אפ מיט ספעציעלע אישוס וועלכע האבן באקומען מער מאכט און זעלבסטשטענדיקייט. די רעגירונג האט אויך פארגרעסערט איר עקענאמישע אפטיילונגן און אויפגענומען אסאך נייע ספעציאליסטן כדי צו קענען געבן א בעסערע ענווייראמענט אינערהאלב די עקענאמישע רייען. גרויסע רעגירונג געפירטע ביזנעסער האבן באקומען מער אויטאנאמיע און טייל זענען אפילו פריוואטיזירט געווארן. די לאקאלע רעגירונגען האבן אויך באקומען מער אויטאריטי צו אדאפטירן די נאציאנאלע פאליסיס. די לאקאלע רעגירונגען האבן אויך אנגעהויבן באקומען א גרעסערע טייל פון די שטייער פארדינסטן. אין קורצע ווערטער האט די סי-סי-פי פארטיי זיך ארויסגעצויגן פון מינדערוויכטיגע רעגירונג'ס געשעענישן און איינגעטיילט די ארבעט צווישן אירע נידעריגערע אפטיילונגן און די לאקאלע רעגירונגען. אבער שטילערהייט האט די רעגירונג גאר פארמינערט די שאנסן פאר איינעם זיך אויפצוהייבן די קאפ און זאגן א מיינונג אין די רעגירונג פאליסיס. די רעגירונג האט פארבאטן פאליטישע אקטיוויטעטן וועלכע קען שמעקן מיט פראגעס צו די פארטייס אביעקטיוון. מיט די שריט איז קלאר געווארן אז די מעגליכקייט פאר אן אפאזיציע איז אויסגעשלאסן און די לאקאלע רעגירונגען מוזן נאכטאנצן די קאנטראווערסיאלע רעגירונג פאליסיס אפילו עס שטימט נישט מיט זייערע פלענער.
די ערשטע קאנסטיטוציע פון די קאמוניסטישע רעגירונג איז אריין אין קראפט אין 954'. די קאנסטיטוציע האט אראפגעשטעלט די רעגירונג'ס סטרוקטור און אירע סיטיזענס רעכטן און פליכטן. די קאנסטיטוציע איז איבערגעמאכט געווארן 3 מאל, צום לעצטן מאל אין 982'. יעדע פרישע קאנסטיטוציע האט זיך געשטעלט אויף נייע פונקטן וועלכע זענען געווען שייך צו יענע פאליטישע צייטן. אין די לעצטע קאנסטיטוציע האט די רעגירונג פארבאטן די לעצט געבליבענע רעכט פון אירע סיטיזענס און פארבאטן אויפצוהענגן פאליטישע פלאקאטן וועלכע לעגיטימיזירן די עקענאמישע ראלע פון די פריוואטע פירמעס.
די מיטגלידער אין די נידעריגערע טיילן פון די רעגירונגען ווערן ערוועלט דורך דעם המון עם אין שטארק קאנטראלירטע עלעקציעס מיט לימיטירטע קאנקורענט. אין די עלעקציעס האבן אלע סיטיזענס העכער 18 יאר די רעכט צו שטימען. די פירער פון די אפטיילונגן און אויך די מיטגלידער אין די העכערע רעגירונג טיילן ווערן געווענליך ערוועלט דורך די מענטשנ'ס קאנגרעס. אבער אויך דאס איז נישט 100 פראצענט זייער אויסוואל נאר דער קאנדידאט ווערט געווענליך רעקאמערנדירט דורך די סי-סי-פי.
רעגירונג אפטיילונגען.
די קאמוניסטישע סי-סי-פי רעגירונג איז איינגעטיילט צו 4 הויפט אפטיילונגן פון וועלכע יעדע פון זיי האבן אונטער זיך עטליכע קלענערע אפטיילונגן. די 4 זענען: די עקזעקיוטיוו, די לעגיסלאטור, יוסטיץ, און די לאקאלע רעגירונגען.
דער הויפט פון כינע איז דער פרעזידענט וועלכער ווערט ערוועלט צו א פינף יעריגער טערמין דורך די נאציאנאלע מענטשנ'ס קאנגרעס. דער פרעזידענט און זיין שטאב ארום אים זענען נישט מער ווי א צערעמאניאלע אפיס וועלכע ווערט גענוצט צו רעפרעזענטירן כינע אין דער וועלט. די הויפט מאכט ווערט געפירט דורך די סטעיט קאונסיל וועלכע ווערט אנגעפירט דורך א פרעמיער. דער פרעמיער ווערט נאמינירט דורך דעם פרעזידענט פאר א פינף יעריגער טערמין. די סטעיט קאונסיל פארמאגט ארום 40 מיטגלידער וועלכע זענען אויך די אפיציעלע מיניסטארן אויף געוויסע אפטיילונגן. די מיטגלידער ווערן אלע ערוועלט דורך די נעשאנעל מענטשנ'ס קאנגרעס און נאמינירט דורך דעם פרעמיער. קיינער פון די מיניסטארן ווערן נישט ערוועלט אן דעם באשלוס פון די סי-סי-פי.
וויבאלד די סי-סי-פי האט אזויפיל קאנטראל איבער די באשלוסן פון די יסודות'דיגע זאכן אין די רעגירונג קומט אויס אז די פארטיי'ס גענעראלע סעקראטאר איז דער מאכטפולסטער פירער אין כינע. דער צווייט מערסט מאכטפולער מענטש איז דער פרעמיער. טייל מאל איז דער פרעזידענט אויך די פארטיי'ס גענעראלע סעקראטאר. אין אזא פאל איז דער פרעזידענט דער מאכטפולסטער מענטש אין מזרח אזיע.
מיטגלידער אין די לעגיסלאטור, וועלכע איז די נאשאנעל מענטשנ'ס קאנגרעס, ווערן ערוועלט צו פינף יעריגע טערמינען דורך אומדירעקטע עלעקציעס פון די פראווינציאנאלע קאנגרעסעס. פארשטייט זיך אז די סי-סי-פי האלט אן אויג אויף די קאנדידאטן און מוז באשטעטיגן יעדע פון זיי. די לאגיסלאטור באשטייט פון 3,000 ביז 3,500 מיטגלידער. טאקע א גרויסע אפטיילונג, אבער מיט א סעסיע נאר איינמאל א יאר פון בערך א מאנאט איז עס זייער קליין. אפיציעל דארפן זיי שטודירן די פאליסיס און נייע געזעצן פון די רעגירונג'ס עקזעקיוטיווע אפטיילונג. אין די איבעריגע 11 מאנאטן פון יאר ווערט זייער ארבעט געטאן דורך א ספעציעלע אפטיילונג פון 150 מיטגלידער.
די דריטע אפטיילונג איז די יוסטיץ דעפארטמענט וועלכע איז די מערסט דעמאקראטיש געשטימטע אפטיילונג פון די קאמוניסטישע רעגירונג. כינע האט שטענדיג געזוכט צו דעמאקראטיזירן איר יוסטיץ ווי א מערב סטיל דעפארטמענט מיט פולע זעלבשטענדיקייט ווען עס קומט צו פראסעסירן געזעץ. דאס ערשטע מאל וואס כינע האט זיך צוגעכאפט צו א מאדערנע לעגאלע סיסטעם איז געווען אין אנפאנג פונעם 19'טן יאר-הונדערט אבער א רעוואלוציע און ציווילע קריג האט שטארק געשטערט די דעוועלאפמענטס. ווען די קאמוניסטישע פארטיי האט איבערגענומען די מאכט אין 949' האט זי אין זייט געלייגט אלע פריערדיגע פלענער. ערשט אין 978' ווען די רעגירונג האט צום ערשטן מאל רעפארמירט די רעגירונג סיסטעם האט מען צוריק אדאפטירט די אלטע פלענער און אנגעהויבן טאן שריט וועלכע האט עווענטועל אויסגעפארעמט א מאדערנע סטיל יוסטיץ דעפארטמענט אין וועלכע די ריכטער האבן די פולע מאכט וועם צו שטראפן און וועם פריי צו לאזן, און די קאנטראל איבער אלע געזעצן בנוגע די עקאנאמיע. אלנפאלס, האט די קאמוניסטישע רעגירונג נישט געגעבן די יוסטיץ דעפארטמענט די פולע מאכט צו דורכפירן געזעצן אין צוזאמענהאנג מיט די קאמוניסטישע רעגירונג סיסטעם.
די כינעזער לעגאלע סיסטעם באשטייט פון 4 הויפט קאמפאנענטן: א געריכט סיסטעם, א פובליק סעקיוריטי אנדמיניסטראציע (פאליציי קראפט), א פובליק פראקערור אפיס, און א סיסטעם פון ארעסטאנטן און ארבעט'ס קעמפס. דאס העכסטע געריכט איז די סופרים מענטשנ'ס געריכט וועלכע איבערקוקט די אדמיניסטראציע פון יוסטיץ דורך די נידעריגערע שטאפלן פון די מענטשנ'ס געריכט. די הויפט סופרים געריכט האט נישט די מאכט איבער די קאנסטיטוציאנאלע אויפזעערשאפט, די מאכט איז פארבליבן ביי די לאגיסלאטור. די נידעריגערע געריכטן און פובליק פראקערור האבן די לאקאלע מאכטן גענוי ווי אין אלע מאדערניזירטע לענדער. אלע לעגאלע קעיסעס ווערן אויסגעפירט אין געריכט און דער באשולדיגטער האט די פולע רעכטן זיך צו באשיצן. אין די 980' יארן האט כינע צום ערטשן מאל ערלויבט פובליק און פריוואטע אדוואקאטן וועלכע האבן אין די ערשטע יאר געציילט ארום 5,000. היינט ציילן זיי איבער 100,000.
כינע'ס לאקאלע רעגירונגען, די פערטע אפטיילונג פון די צענטראלע רעגירונג, זענען ארגאניזירט אין 3 הויפט אדמיניסטראטיווע רייענשיכטן אונטער די צענטראלע רעגירונג. כינע פארמאגט 22 פראווינצן, 5 אויטאנאמישע מוניציפאליטעטן, און 2 ספעציעלע אויטאנאמישע ראיאנען (עס-עי-אר'ס). די 22 פראווינצן זענען: אנהואי, פודזשיאן, גאנסו, גואנגדאנג, גואיזאו, האינאן, היביי, היילאנגדזשיאנג, הינאן, הוביי, הונאן, דזשיאנגסו, דזשיאנגסי, דזשילין, ליאונינג, קווינגהאי, שענקסי, שאנדאנג, שאנקסי, שיכואן, יונאן, און זהידזשיאנג. (עס איז אינטערעסאנט צו באמערקן אז טייל פראווינצן האבן ענליכע נעמען צו אן אנדערע פראווינץ. אבער אין כינע איז עס גאנץ אן אנדערער אפטייטש ווי דערמאנט ביי שפראך און רעליגיע). כינע ציילט טייוואן אלס איר 23'סטע פראווינץ כאטש וואס טייוואן ווערט קאנטראלירט דורך א באזונדערע רעגירונג זינט 949' ווען די קאמוניסטן האבן געזיגט די צווילע קריג און איבערגענומען די מאכט אין כינע. די פרא דעמאקראטישע זענען דעמאלט אנטלאפן צו דעם טייוואנער אינזל וואו זיי האבן זיך געגרינדעט א באזונדערע רעגירונג. די 5 אויטאנאמישע ראיאנען זענען: גואנגקסי זהואנג, אינער מאנגאליע, נינגסיא הואי, און זיאנגדזשאנג אואיגור. די 4 אויטאנאמישע מוניציפאליטעטן זענען: בייזשינג, טשאנגקינג, שאנכאי, און טיאנדזשין. האנג קאנג און מעקאו זענען די 2 ספעציעלע אדמיניסטראטיווע ראיאנען.
עס איז אויך פאראן א דריטע שטאפל רעגירונג אונטער די פראווינצן וועלכע האבן די אחריות איינצוקאסירן שטייערן, לעזן קלענערע קאנפליקטן צווישן ביזענעסער אדער רעזידענטן, און איבערקוקן די באפעלקערונג צאל פלאנירונג.
לויט כינע'ס קאנסטיטוציע איז דאס לאנד א סאציאליסטישע דיקטאטור אויף די ארבעט'ס קלאס, אנגעפירט דורך די כינעזער קאמוניסטישע פארטיי (סי-סי-פי) און א פאראייניגטע פראנט מיט אנדערע פארטייען. אין פראקטיק טוט די סי-סי-פי ארקעסטערירן אלע נאציאנאלע פאליטישע אקטיוויטעטן ווייל פארטיי מיטגלידער האלטן אן די מערסט מאכטפולע פאזיציעס אין די רעגירונג. אונטער די פאראייניגטע פראנט פאליסי האט די סי-סי-פי געלאזט גרינדען עטליכע מינאריטעט פאליטישע פארטייען וועלכע אפערירן נאך ביז'ן היינטיגן טאג. אבער די פארטייען זענען געשטעלט נאר אויף געוויסע טעמעס אין פאליטיק ווי ערציאונג, קולטור, סייענטיפיש און נאך. אן עכט זעלבשטענדיגע פאליטישע פארטיי איז נישט פאראן אין כינע. די קאמוניסטישע פארטיי זעלבסט אפערירט עטליכע פון די מינאריטעט פארטייען. די גרעסטע אזא פארטיי איז די קאמוניסטישע יונגווארג ליגע וועלכע פארמאגט ארום 68 מיליאן מיטגלידער. די ארגאניזאציע שפילט א גרויסע ראלע אין רעקרוטירן יונגע מענטשן וועלכע גלוסטן צו ווערן א סי-סי-פי מיטגלידער. זינט די רעפארם אין 978' האט די פארטיי באקומען מערערע פליגלן אבער אלע זענען אפיציעל פארטראנירט דורך די רעגירונג.
די סי-סי-פי איז צוזאמענגשטעלט פון עטליכע קערפערשאפטן. די העכסטע ארגאן איז די נאציאנאלע פארטיי קאנגרעס וועלכע איז אין סעסיע נאר איינמאל אין עטליכע יאר. ווען נישט אין סעסיע נעמט א נידעריגערע קערפערשאפט איבער די פונקציעס. די קערפערשאפט ווערט אנגערופן די צענטראלע קאמיטע וועלכע איז די באקאנסטע נאמען צווישן די כינעזער איינוואוינער און אויך די אפיציעלע ווארטזאגער פאר די קאמוניסטישע פארטיי. די צענטראלע קאמיטע האט אונטער זיך 2 נידעריגערע אפטיילונגן וועלכע פירן אויס די פליכטן פון די פארטיי. די צוויי קערפערשאפטן ווערן אנגערופן די פאליטובורא און די סטענדינג קאמיטע.
די קאמוניסטישע פארטיי האט זיך געגרינדעט אין 921' און האט דעמאלט געהאט 57 מיטגלידער. ביז אין 956', עטליכע יאר נאכ'ן געווינען די מאכט, האט די פארטיי געציילט 10 מיליאן מיטגלידער. היינט פארמאגט די פארטיי 58 מיליאן אפיציעלע מיגלידער מאכנ'דיג איר די וועלט'ס גרעסטע קאמוניסטישע פארטיי. די כינעזער קאמוניסטישע פארטיי פרובירט היינט צו רעקוטירן מער יונגע מיטגלידער וועלכע זענען בעסער ערצויגן און זענען מער טעכניש קוואליפיצירט ווי אירע מיטגלידער אין די פארגאנגענהייט.
די סי-סי-פי'ס לאזונגן זענען: "בויט סאציאליזם מיט כינעזישע כאראקטיריזם" און "אנהאלטנדיג די פאנע פון דענג זיאאופינג טעאריע אין דער הייך", פאררופנדיג זיך צו די עקענאמישע פרינציפאלן פון כינע'ס געוועזענער פירער דענג זיאואפינג. די פאראנטווארטליכקייט פון די סי-סי-פי איז אנצוהאלטן פאליטישע סטביליטעט אין כינע מיט א קאמבינאציע פון פאטריאטיזם און פאליציי קאנטראל. די פארטיי'ס עקענאמישע פריאריטי איז צו פארשטערקערן כינע'ס עקאנאמיע אין א מארקעט עקאנאמיע וועלכע ווערט נאנט טעלעגידירט דורך די רעגירונג.
כינע'ס ארמיי ווערט אנגערופן די מענטש'נס ליבעראציע ארמיי (פי-על-עי) וועלכע איז אונטער די קאנטראל פון פארטיידיגונג אפטיילונג וועלכע ווערט דארט גערופן די צענטראלע מיליטערישע קאמיסיע. דאס מיליטער איז צוטיילט צו עטליכע טיילן וועלכע נעמט אריין א נאציאנאלע ארמיי, א נעיווי, און אן עיר פארס. נאך היינט פארמאגט כינע די גרעסטע מיליטער אין צאל. דאס מיליטער איז שטארק געשניטן געווארן אין די לעצטע יארן זינט די מיליטערישע טעכנאלאגיע איז מער אריין אין באנוץ. אין 985' האט כינע'ס מיליטער פארמאגט ארום 3.9 מיליאן מיטגלידער, היינט האלט עס ביי 2.8 מיליאן (1,600,000 ארמיי פערסאנעל, 420,000 אין די עיר פארס, און 250,000 אין די נעיווי). די רעגירונג האט פלענער ווייטער צו שניידן דאס מיליטער וואו ווייט מעגליך ביז א געשאצטע האלב מיליאן סאלדאטן.
אין די ערשטע קאמוניסטישע יארן איז דאס דינען אין מיליטער געווען א פליכט פון יעדן סיטיזן אבער די רעגירונג האט עס שפעטער געטוישט צו א פולע וואלונטיר סיסטעם ווייל מיט אזא גרויסע באפעלקערונג איז פאראן גענוג וואלונטירן און דער פאקט האט געוויזן אז וואלונטיר סאלדאטן זענען פיל בעסער ווי פארפליכטעטע סאלדאטן. כינע'ס מיליטער איז טעכנאלאגיש צוריקגעבליבן קעגן מאדערניזירטע לענדער. זייער טרענירונג און וואפן ווערט בעסער פון יאר צו יאר אבער נאך אלץ איז עס קיין פארגלייך צו א מערב סאלדאט. פון די אלע יארן האט כינע אוועקגעלייגט אזויפיל קאנווענציאנאלע און נוקלעארע וואפן גענוג אויף חרוב צו מאכן די וועלט. רוב מאדערניזירטע לענדער שטייען ווייט פון כינע'ס מיליטער צוליב איר וואפן סטאק און אירע לאנג שטרעקיגע מיסילס.
די כינעזער מיליטער האט געשפילט א גרויסע ראלע אין די עקענאמישע דעוועלאפמענט דורך העלפן בויען דאמבעס, פארפלייצונג פראיעקטן, לאנד איבערזעצונג, און צום מערסטן ביי די קאטאסטראפעס. די פאליציי סיסטעם אין כינע איז פארבינדן מיט די מיליטער און ווערט קאנטראלירט דורך די זעלבע רעגירונג אפטיילונג.
אויסערן פאליסי.
ווען די קאמוניסטישע פארטיי האט געווינען די ציווילע קריג אין 949' זענען די נאציאליניסטן אנטלאפן קיין טייוואן, אן אינזל נעבן כינע. פאר 20 יאר האט די טייוואנער רעגירונג באקומען שטיצע פון די פאראייניגטע שטאטן און האט איבערגענומען כינע'ס אפיציעלע ארט אין די יו-ען, וואס האט איר געגעבן די אינטערנאציאנאלע אנערקענונג אלס די רעכטפולע און אפיציעלע רעגירונג פון גאנץ כינע. די קאמוניסטישע רעגירונג האט דאן אונטערגעשריבן א פריינטשאפט אפמאך מיט איר שכן די סאוויעט יוניאן, לייגנדיג כינע אויף די פארקערטע ליסטע פון נאט"א. די פריינטשאפט צווישן כינע און רוסלאנד האט אבער נישט לאנג אנגעהאלטן צוליב עטליכע גרעניץ קאנפליקטן איבער וועלכע די צוויי קאמוניסטישע לענדער האבן זיך נישט געקענט דורכקומען. ביז אין 960' איז די פריינטשאפט צווישן די צוויי לענדער אינגאנצן צוגאנגן און כינע איז געבליבן אן אפגעזונדערטע לאנד אן קיין באציאונגען מיט אנדערע גרויסע לענדער און איז אינגאנצן געבליבן אויסגעשלאסן פון וועלטליכע געשעענישן.
כינע, זייענדיג אויפ'ן וואסער, האט פרובירט אנצוקניפן באציאונגען מיט די פאראייניגטע שטאטן און אין 1972 האט דער דעמאלדיגער פרעזידענט ריטשארד ניקסן צום ערשטן מאל באזוכט כינע זינט איר קאמוניסטישע איבערגאנג. ביז אין 979' האט שוין כינע אנגעקניפט אביסל דימפלאמאטישע באציאונגען מיט די פאראייניגטע שטאטן. אויך אנדערע מערב לענדער האבן נאכגעפאלגט און אנגעהויבן האנדלן מיט כינע. וואס טיפער די באציאונגען זענען געגאנגן אלס מער האט טייוואן אנגעהויבן ארויספאלן פון דאס בילד און בייזשינג איז געווארן די אפיציעלע הויפטשטאט פון כינע אין דער וועלט. אין די ענדע פון די 80ער יארן (הארט פאר'ן צוזאמענפאל פון די יו-עס-עס-אר) איז שוין כינע'ס באציאונגען מיט די סאוויעט יוניאן אויך צוריק אנגעווארימט געווארן.
כינע פירט היינט א זעלבשטענדיגע דימפלאמאטיע אין וועלכע זי זוכט גוטע באציאונגען מיט אלע מאכטן אבער ווארפט אפ דאמינאנט דורך סיי וואספארא לאנד, אריינגערעכנט די פאראייניגטע שטאטן. דאס לאנד'ס גרעסטע פראבלעמען זענען די עקאנאמיע און דאס מיליטער וועלכע דארפן זיך ביידע ארויפארבעטן צו פיל העכערע שטאפלן צו קענען אנגערופן ווערן אן עקענאמישע אדער מיליטערישע מאכט. יעדע לאנד איז אנגענומען אין כינע אחוץ די וואס האבן שייכות מיט טייוואן, וועלכע איז כינע'ס הויפט שונא.
זינט כינע איז געווארן א גרויסע עקספארט מאכט איז עקענאמישע דימפלאמאטיע געווארן א וויכטיגע טייל פון איר אויסערן פאליסי. אין 1980 האט כינע אנגעהויבן זוכן מיטגלידערשאפט אין די גענעראלע אגרימענט פון טעריפס (די שטייער אפצאל פון יעדע פראדוקט וועלכע ווערט אימפארטירט גייט לויט א סיסטעם מיט קאודס וועלכע ווערן אנגערופן טעריפס) און האנדל וועלכע איז היינט די וועלט האנדל ארגאניזאציע (WTO) כדי צו קענען געניסן פון די בעסטע טעריף ראטעס דורך אנדערע מארקן, אריינגערעכנט די פאראייניגטע שטאטן וועלכע איז שוין דעמאלט געווען איר הויפט עקספארט מארק. כדי צו קענען האבן מיטגלידערשאפט אין דער וועלט האנדל ארגאניזאציע האט כינע געמוזט נאכגעבן און אנהויבן האנדלען מיט אלע לענדער וואס זענען געווען מיטגלידער אין דער ארגאניזאציע. כינע האט נישט אזוי שנעל מסכים געווען דערצו און איר מיטגלידערשאפט איז אלס אפגעלייגט געווארן. ענדליך 15 יאר שפעטער, אין 2001, איז כינע געווארן אן אפיציעלער מיטגלידער אין דער וועלט האנדל ארגאניזאציע און איינגעגאנגען צו רעדוצירן אימפארט צאלטאריפן און אראפנעמען אלע אירע באגרענעצונגן פון אויסערן אינוועסטמענטס.
ווי נאר איר מיטגלידערשאפט איז באשטעטיגט געווארן האט די פאראייניגטע שטאטן נארמאליזירט האנדל באציאונגען מיט כינע לויט א לעגיסלאציע וואס איז דורכגעפירט געווארן אין קאנגרעס א יאר פריער (אמעריקע האט נארמאלע האנדל באציאונגען מיט רוב לענדער פון דער וועלט אויסער א צאל לענדער מיט וועלכע זי וויל נישט אזויפיל האנדלען צוליב איר שטערונג פאר וועלט זיכערהייט). די לעגיסלאציע איז אויסגעארבעט געווארן אז עס דארף איבערגעקוקט ווערן יעדעס יאר צו זען אויב כינע הלאט איין אלע תנאים וועלכע מען האט זיך אויסגענומען מיט איר. די יערליכע נארמאלע האנדל באציאונגען איז טיילמאל שווער דורכגעגאנגען צוליב א גרויסע קעגנערשאפט אין קאנגרעס וועלכע ווילן נישט געבן כינע די נארמאלע האנדל צוליב זייער אומצופרידנהייט מיט כינע'ס מענטשהייט רעכטן.
אין 1971 האט כינע צוריק געווינען איר זיץ אין די פאראייניגטע פעלקער און טייוואן איז ארויסגעווארפן געווארן פון דער ארגאניזאציע. כינעס זיץ אין די פאראייניגטע פעלקער איז א פערמענאנטע זיץ מיט א וועטא רעכט אויף די זיכערהייט קאונסיל. כינע איז שטארק פארמישט אין די יו-ען'ס מיסיעס און צאלט איר מיטגלידערשאפט ערליך. אויסער די פאראייניגטע פעלקער איז כינע א מיטגליד אין עטליכע וועלט ארגאניזאציעס ווי די וועלט באנק און די אטאמיק אגענטור, אבער האט קיינמאל נישט אנטייל גענומען אין סיי וועלכע מיליטערישע אליאנץ.
כינע'ס אפשטאם גייט צוריק נאך מיט טויזנטער יארן צוריק אלס אן אפגעזונדערט לאנד מיט א שטארקער רעגירונג סיסטעם אין וועלכע עס איז שטענדיג אויסגעקליבן געווארן טויגליכע מענטשן מיט גוטע כשרונות, אפגעזען פון זייער אפשטאם (אין רוב לענדער פלעגן אמאל הערשן קעניגרייכן וועלכע האבן געדארפט באלאנגען צו א קעניגליכע פאמיליע).
די ערשטע אימפערישע דינאסטיע אין כינע איז געווען די טשין דינאסטיע, וואס האט געהאלטן פופצן יאר. נאך דעם אין 206- האט אנגעהויבן די האן דינאסטיע, וואס האט געדויערט ביזן יאר 220.
שוין פאר דעם 13טן יארהונדערט איז כינע געווען ביים שפיץ פון איר קולטור און טעכנאלאגיע, און איז געווען איינע פון די פארגעשריטנעסטע קולטורן אין דער וועלט. אין 1271 האט קובליי כאן, דער פירער פון דער מאנגאלישער אימפעריע, אויפגעשטעלט די יואן דינאסטיע (元) אין כינע. די דאזיקע מאנגאלישע דינאסטיע האט געהערשט איבער כינע ניינציק יאר, ביז אין 1368 האט א פויער, דזשו יואן דזשאנג, גרינדער פון דער מינג דינאסטיע (明), באזיגט די מאנגאלישע הערשער און איבערגעקערט די יואן דינאסטיע. אונטער דער מינג דינאסטיע האט כינע געהאט נאך א גאלדענע תקופה, און האט אנטוויקלט איינעם פון די שטערקסטע ים־פלאטן אין דער וועלט מיט א רייכע און דערפאלגרייכע עקאנאמיע. טאקע אין דער צייט האט זשענג הע געפירט עקספלאראציעס איבער דעם אינדישן אקעאן ביז ער האט דערגרייכט אפריקע. אין די אנהייב יארן פון דער מינג דינאסטיע האט מען אריבערגעפירט די הויפטשטאט פון נאנזשינג קיין בייזשינג.
די מינג דינאסטיע האט זיך געצויגן גאר א לאנגע צייט, ביז די מאנטשורישע טשינג דינאסטיע (清) האט איבערגענומען די הערשאפט אין 1644. די טשינג דינאסטיע האט געענדיגט אין 1912, און איז געווען די לעצטע דינאסטיע וואס האט געהערשט איבער כינע.
ווען אייראפע האט זיך אנגעהויבן אויסברייטערן, אינעם 16טן יארהונדערט, און די גלוסט פאר גרעסערע אימפעריעס איז אנטשטאנען האט כינע זיך דערזען מיט א שוואכער ארמיי און האט נישט געקענט קעמפן קעגן די דעמאלטדיגע בערן. כינע איז צענדליגער מאל צוריסן געווארן דורך מלחמות פון פארשידענע לענדער און איז טיילמאל געווען אינגאנצן אונטער יאפאנ'ס קאנטראל. כינע האט געהאט גאר שווערע יארן אינעם 19טן יארהונדערט ווען עטליכע פון אירע שכינים, יאפאן, און א ציווילע קריג האט אינגאנצן צוריסן דאס לאנד ביז די קאמוניסטן האבן געווינען די מאכט און אויפגעשטעלט די קאמוניסטישע רעגירונג.
(מיר וועלן נישט צוריק גיין צו כינע'ס היסטאריע פון איר גרינדונג ווייל די אפשאצונגען זענען פאלש און שטימען נישט מיט די אידישע וויסנשאפט. לויט אלע אפשאצונגן איז כינע פון די עלטסטע לענדער אין דער וועלט וועלכע האט אפערירט דורך א זעלבסטשטענדיגער רעגירונג וועלכע האט נישט געהאט קיין סאך צו טאן מיט די וועלט'ס געשעענישן. די כינעזער איינוואוינער האבן נאך זייער שפעט געלעבט די אמאליגע לעבן ווען אסאך אנדערע לענדער זענען שוין געווען מאדערניזירט. כינע'ס פירער האבן געוועלטיגט אזויווי קעניגרייכן אבער האט געהאט גאר אן אנדערער אויסקוק ווי אלע קעניגרייכן. עס איז אויך געווען א פירער צו וועמען דאס גאנצע לאנד האט באלאנגט אבער דער פירער איז אויסגעקליבן געווארן דורך די מענטשן לויט זיינע כשרונות און עס איז קיינמאל נישט צושטאנד געקומען אזא זאך ווי א קעניגליכע פאמיליע. רוב פון די פירער זענען ערוועלט געווארן דורך די מענטשן אדער אדמיניסטראציע מיטגלידער. אבער טיילמאל זענען זיי יא געקומען צום מאכט דורך נוצן מיליטערישע מאכט. א גרויסע טייל פון די כינעזער פירער וועלכע שטייען באשריבן אין זייער היסטאריע האבן געוועלטיגט פאר זייער א לאנגע צייט, טיילמאל פון זייערע 30ער יארן ביז זייער טויט).
די רעפובליק אוו כינע.
דעם 1טן יאנואר 1912 האט מען געגרינדעט די רעפובליק פון כינע. מען האט באשטימט סון יאט-סען פראוויזארישן פרעזידענעט.
שפעטער האט מען באשטימט ווי פרעזידענט יואן שיקיי, א געוועזענער טשינג גענעראל אונטער וועמען די גאנצע בעיאנג ארמיי האט דעפעקטירט.
אין 1915 האט זיך יואן פראקלאמריט "קייסער פון כינע". יואן איז אבער דורכגעפאלן אין די פארטייען האבן באוויזן צו באקומען די מיליטערישע הילף און אים באזייטיגט פון עטליכע הויפט פאזיציעס און אזוי האט ער צוביסלעך פארלוירן זיין מאכט. יואן האט אבער באוויזן צו בלייבן אויף זיין ארט ביז'ן טאג פון זיין טויט אין 1916. אין די לעצטע יארן פון זיין הערשאפט האט זיך כינע אנגעהויבן מאדערניזירן. די יונגווארג האבן געהאט אפענע אויגן און געגלוסט צו גיין שטודירן אין אנדערע לענדער און אזוי אויפגענומען און צוריגעברענגט מאדערניזם אין כינע.
ווען די ערשטע וועלט קריג האט אויסגעבראכן האט כינע באקומען שטארקע דרוק זיך צו צושטעלן צו די מערב לענדער אבער די שטארקע מאכט פון יאפאן האט געסטראשעט כינע אז זי וועט איינגעשלינגען ווערן דורך יאפאן אויב זי וועט נישט צושטיין צו יאפאן אין דער קריג. אויס זארג פון יאפאנ'ס אקופאציע איז כינע איינגעגאנגען אויף אן אפמאך מיט יאפאן אז זיי וועלן שטיין אויף איין זייט. יאפאן האט אבער גענומען באצאלט דערפאר און פארלאנגט פון כינע זי זאל איר איבערגעבן די שטאט שענדאנג צו וועלכע כינע האט בלית ברירה געמוזט נאכגעבן. ווען די קריג האט זיך פארשפרייט אויך אין אזיע איז כינע אריין אין דער קריג אויף די אליאירטע זייט און געפיפן אויף יאפאן. כינע האט מיט דעם געהאפט אז די וועלט לענדער וועלן איר שפעטער העלפן צוריקבאקומען שענגדאנג און פארשטארקן איר פארטיידיגונג קעגן יאפאן. אבער כינע איז געווארן אנטוישט ווען אמעריקע'ס פרעזידענט וואודרא ווילסאן האט זיך אפגעזאגט פון העלפן כינע איבער דעם שענגדאנג פראגע.
נאך יואנ'ס טויט זענען כינע'ס פארטייען שוין געווען זייער גרויס און שטארק און מען האט זיך נישט געקענט פאראייניגן אונטער איין פירער. דאס לאנד איז געפארן אויף רעדער אין צענליגער קריג לארדן האבן פרובירט צו איבערנעמען די מאכט ווען אין דער זעלבער צייט האבן די יונגע כינעזער איבערגעדרייט דאס לאנד מיט זייערע פראטעסטן אין וועלכע זיי האבן פארלאנגט א מער מאדערניזירטע כינע.
די נאציאנאליסטן און די קאמוניסטן.
די ערשטע קאמוניסטישע געדאנקן אין כינע איז נישט געקומען בעפאר 915' ווען דער דעמאלטדיגער פירער, סאן-יעט-סען, האט אנגעהויבן שטיצן דעם קאמוניסטישן סיסטעם. עס איז אבער נאך נישט געווען צו וועם צו רעדן דערוועגן און סען האט געשריבן א בוך אין וועלכע ער קלערט אויף אז מיט א קאמוניסטישע סיסטעם וועט כינע בעסער מצליח זיין. זיינע ווערטער האבן אנגעהויבן אריינצודרינגן אין די איינוואוינער נאכדעם וואס רוסלאנד האט געוויזן פאר די וועלט אז די קאמוניסטישע סיסטעם האט די גרעסטע הצלחה נאך דער רוסישער רעוואלוציע אין 1917. רוסלאנד האט טאקע דעמאלט געהאט איינע פון די בעסטע עקאנאמיעס און צענדליגער לענדער האבן געלעכצט אויפצוציען דעם קאמוניסטישן סיסטעם. אין טייל ערטער האבן די רעגירונגען נישט געהאט קיין חשק צו דעם אבער די מענטשן האבן שטארק פארפירט און טייל מאל דורכגעפירט. אין יאר 921' איז די כינעזער קאמוניסטישע פארטיי (סי-סי-פי) געגרינדעט געווארן אין שאנכאי.
אין יענע יארן איז נישט געווען קיין געהעריגע פירער אין כינע און די פירערשאפט איז אריבער פון איין קריג לארד צום צווייטן. די מערב לענדער האבן זיך נישט געמישט און האבן באטראכט יעדע פון די לארדן אלס דער דעמאלטדיגער פירער פון כינע. די מערב לענדער האבן אוועקגעקוקט אויף די קאמוניסטישע רעוואלוציע וועלכע האט אנגעהויבן באקומען אומגעהויערע שטיצע. די סאוויעט יוניאן איז אבער נישט געשלאפן און האבן אויפגעשטעלט א ספעציעלע גרופע פון קאמוניסטישע מיסיאנערן וועלכע זענען ארומגעגאנגן איבער די וועלט אויפברענגן שטיצע פאר קאמוניזם. די גרופע האט צוגעזאגט אסאך שטיצע פאר כינע אויב זי וועט אויפציען דעם קאמוניסטישן סיסטעם. די נאציאנאליסטן זענען נישט געשלאפן און האבן געגרינדעט א שטארקע אפאזיציע גרופע און האבן מיט די הילף פון א גרויסע טייל פון די מיליטער צוקלאפט די קאמוניסטן און דערשטיקט אלע זייערע אקטיוויטעטן. די גרופע איז אנגעפירט געווארן דורך א יונגער גענעראל מיט'ן נאמען טשיאנג קאי-שעק וועלכער איז געווען פון די ערשטע כינעזער וואס האבן שטודירט אויסער כינע. די צוזאמענשטויסן צווישן די קאמוניסטישע שטיצער און די נאציאנאליסטן זענען טיילמאל געווען זייער ווילד און האבן אומגעברענגט אסאך מענטשן.
טשיאנג האט מיט דער צייט באקומען מער קאנטראל איבער כינע און אויפגעשטעלט א רעגירונג אין די שטאט נאנדזשינג. טשיאנג האט געשטרעבט אויפצוציען א מאדערנע לאנד און ארמיי. ער האט ארייגעשטעלט אין זיין רעגירונג אסאך פאליטישנס וועלכע האבן שטודירט אין מערב לענדער כדי צו געווינען ווי מער שטיצע מיט זיינע פלענער. טשיאנג האט שטארק מצליח געווען און באקומען קאנטראל איבער רוב כינע. זיינע מאדערנע פלענער זענען נישט פארגעסן געווארן און ער האט געטאן צו דער זאך. צום ערשט האט ער אויסגעארבעט די באנק און וואלוטע סיסטעם און מסדר געווען א נייע שטייער סיסטעם. אויך פון טראנספארטאציע און קאמוניקאציע האט ער נישט פארגעסן און ער האט זיך געפלאגט צו שאפן דאס געלט עס אויפצוברענגן. וויאזוי אימער, איז עס אים נישט געגאנגען ווייל כינע האט געליטן פון ארימקייט און נאר א קליינע צאל מענטשן זענען געווען גוטע פארדינסט ארבייטער מיט וועמען מען האט געקענט גיין צום טיש. די כינעזער האבן זיך שרעקליך געמערט און דאס האט געברענגט אן ארבעט מאנגל צווישן די יונגע כינעזער. טשיאנג'ס רעגירונג וואלט געקענט ערגעץ אנקומען ווען איר הויפט פריאריטי וואלט ווען נישט געווען די מאכט. ווייל ווי דערמאנט איז א טייל פון לאנד נאך געווען אונטער די קאנטראל פון קריג'ס לארדן און אויך יאפאן האט אנגעמאכט אסאך קאפ-וויי.
די קאמוניסטן האבן זיך סטאנציאנירט אין די שטאט דזשיאנקסי וואו די איינוואוינער זענען געווען ארימע און האבן מיטגעשפילט מיט די קאמוניסטן. טשיאנג'ס ארמיי איז דעמאלט איינגעגאנגען אויף א פלאן ארומצורינגלן די שטאט דזשיאנסקי און מאכן א סוף צו די קאמוניסטן. די געשעעניש האט זיך אפגעשפילט אין 934' ווען טשיאנג'ס ארמיי האט אינגאנצן ארומגערינגעלט די קאמוניסטישע הויפט באזע און אויסגעקוילעט טויזנטער קאמוניסטישע קעמפער. די קאמוניסטן זענען געווארן ווילד און באוויזן צו עפענען א וועג ביי א שוואכערע פונקט פון וואו זיי זענען אנטלאפן און אנגעהויבן א לאנגע מארש איבער כינע, זוכנדיג אן ארט ווי זיך אראפצושטעלן. טשיאנג'ס ארמיי האט זיי נאכגעיאגט און זיי רעדוצירט צו א גרופע פון נישט מער ווי 8,000 מענטשן. די פארבליבענע קעמפער זענען אין ענדע דורכגעגאנגן א שטח פון 6,000 מייל (9,600 קילאמעטער) ביז זיי האבן זיך באפעסטיגט אין די שטאט יאנאן אין די שענקסי פראווינץ.
די געפאר פון יאפאן האט ווידער אנגעהויבן הענגן אין דער לופטן אין טשיאנג האט זיך שווער געקענט אן עצה געבן מיט זיי. די כינעזער האבן געליטן נאכאנאנדיגע דורכפעלער ווייל די ארמיי איז נישט געווען געהעריג ארגאניזירט זינט זי איז געווען פארמישט אין אינערליכע פראבלעמען. טשיאנג'ס רעגירונג'ס מיטגלידער האבן פארלאנגט אז טשינאג זאל איינקלאפן מיט די קאמוניסטן אין עפענען א פאראייניגטע פראנט קעגן יאפאן. טשיאנג האט אבער בשום אופן נישט געוואלט הערן דערפון ביז מען האט אים געקינדנעפט איין טאג און אים נאר באפרייט אויף דעם תנאי. טשיאנג האט בלית ברירה אזוי געטאן און די קאמוניסטן און די נאציאנאליסטן זענען ארויס אין א פאראייניגטע פראנט קעגן יאפאן.
די צווייטע אינוואזיע פון יאפאן און די צווייטע וועלט קריג.
אין יולי 937' האט די יאפאנעזער ארמיי אריינמארשירט קיין כינע נאכאמאל מיט א שטארקע מיליטער וועלכע האט שטארק דערשראקן כינע. טשיאנג האט מאביליזירט דאס בעסטע וואס ער האט געקענט און זיי געשטעלט אויף פאזיציעס ארום די שטעט בייזשינג און טיאנדזשין. אויך ארום די שטאט שאנכאי האט ער געלייגט שטארקע כוחות אבער די שטאט איז שנעל געפאלן צו די יאפאנעזער. 5 מאנאטן שפעטער האט יאפאן באזיגט די שטאט נאנדזשינג און דורכגעפירט א שחיטה אויף די ארטיגע איינוואוינער. ארום 100,000 כינעזער זענען אומגעקומען אין א משך פון 7 וואכן און די שטאט איז געווארן א חורבן.
ביז א יאר שפעטער האט שוין יאפאן געהאט קאנטראל איבער רוב צפון-מזרח כינע וועלכע נעמט אריין אלע אינזלן אין דעם יאנגעצער טייך. די רעגירונג און די מיליטערישע הויפטקווארטירן האבן זיך געמוזט צוריקציען קיין שיכואן. די צייט האט זיך גערוקט און די יאפאנעזער וואלטן גרינג געקענט אייננעמען גאנץ כינע ווען נישט די צווייטע וועלט מלחמה וואס האט פונקט דעמאלט אויסגעבראכן. יאפאן איז דאן באצייכענט געווארן אלס איינע פון די דריי לענדער אין די פאטיסטישע אקס. ווען די פאראייניגטע שטאטן האט אריינגעטרעטן אין די קריג, נאך די יאפאנעזער אטאקע אויף פוירל הארבאר, האט אמעריקע געשיקט אסאך הילף קיין כינע און האט געהאלפן אויפבויען גאנצע מיליטערישע דיוויזיעס. די מצב אין כינע זעלבסט איז אויך נישט געווען גוט ווען די נאציאנאליסטן האבן אטאקירט די קאמוניסטן אין 941' און עס האט געברענגט שוועריקייטן זיך צו פאראיייגן אונטער א פראנט קעגן די יאפאנעזער. מיט דעם אלעם האבן ביידע פארטייען געקעמפט מיט ציין און נעגל קעגן די יאפאנעזער כאטש זיי האבן געוואוסט אז נאך די קריג ווארט זיי אפ אן אינערליכן קאנפליקט. ווי טיפער אמעריקע איז אריין אינעם קאנפליקט אוי'פן פאסיפיק האט כינע צוריקגעווינען שטחים און גרינג באזיגט די יאפאנעזער ווייל רוב זענען געלאפן קעמפן קעגן די אמעריקאנער.
די קאמוניסטן האבן גוט אויסגענוצט די צייט פון קריג און אויפגעבויעט זייער מאכט אינלאנד. ווי נאר די קריג האט זיך געענדיגט מיט'ן אטאם באמבע אויף יאפאן האבן די נאציאנאליסטן און קאמוניסטן זיך צוריק אנטוואפענט און זיך געגרייט צו א מעכטיגע קריג.
ציווילע קריג און די גרינדונג פון דער קאמוניסטישער רעגירונג.
באלד נאכדעם וואס יאפאן האט זיך אונטערגעגעבן האט אויסגעבראכן די ציווילע קריג צווישן די נאציאנאליסטן און די קאמוניסטן. ביידע זייטן האבן געהאט גרויסע ארמייען און פילע זאפאסן פון וואפן, טייל פון זיי פארגעשריטענע וואפן וועלכע זיי האבן באקומען פון אמעריקע דורכאויס די צווייטע וועלט קריג. די מערב לענדער האבן פרובירט צו לעזן דעם קאנפליקט אבער עס איז נישט געווען צו וועם צו רעדן, ביידע זייטן האבן זיך געוואלט פארצוקן איינע די אנדערע. אין 946' איז ענדליך געלונגן פאר דעם אמעריקאנער גענעראל, דזשארדזש מארשאל, צו מאכן א צייטווייליגער פייער אפשטעל אבער די שלעגערייען האבן זיך צוריקגעקערט קורץ דערנאך. מארשאל האט נישט נאכגעלאזט און געבעטן הילף פון די אמעריקאנער רעגירונג צו פארשטארקערן זיינע פלענער איבער כינע. אמעריקע האט אבער נישט געהאט קיין חשק פאר אן אפמאך נאר ליבערשט געוואלט שטיצן די נאציאנאליסטן פאר א פרייע כינע. אמעריקע האט טאקע אזוי געטאן און געשיקט מיליטערישע הילף פאר די נאציאנאליסטן. זעענדיג אז ער האט נישט ווייטער וואס צו טאן האט מארשאל פארלאזט כינע און די קריג האט זיך פארשטארקט פילפאכיג. אמעריקע האט ווייטער געשיקט הילף פאר די נאציאנאליסטן אבער די קאמוניסטן האבן צוביסלעך אנגעהויבן באקומען מער שטיצע צווישן די באפעלקערונג און האבן עוענטועל באקומען דער אויבערהאנט אין די שלאכטן ביז די נאציאנאליסטן האבן זיך אונטערגעגעבן אין 949' און די קאמוניסטן האבן איבערגענומען די קאנטראל אויף די רעגירונג.
די נאציאנאליסטן האבן געמאכט פליטה און זיך פארשטארקט אויף טייוואן אינזל און אויפגעשטעלט א זעלבשטעדיגע רעגירונג מיט טשיאנג אלס פירער. טשיאנג האט זיך ערקלערט פירער פון גאנץ כינע ביז זיין טויט אין 975'. אין דער זעלבער צייט האט דער קאמוניסטישער פירער אין כינע, מאא צעטאנג, אויפגעשטעלט די קאמוניסטישע רעגירונג (סי-סי-פי) אין בייזשינג.
ווי נאר די קאמוניסטן האבן איבערגענומען דער רעגירונג'ס רעדער האבן זיי זיך דערזען מיט א שווערע ארבעט צו קענען צוריקברענגן סטאביליטעט און אויפבויען די עקאנאמיע וועלכע איז געווען צוברעקלט פון די אלע מלחמות און אמפערייען. איר הויפט צילן זענען געווען צו סטאביליטירן די אינפלאציע און צוריקקערן קאמוניקאציע און דאמעסטישע סדר צו קענען בויען די עקאנאמיע. די קאמוניסטן האבן באזייטיגט אלע פאליטישענס און אלטע רעגירונג'ס ארבייטער, טייל פון זיי וועטארן אפישעלס, וועלכע האבן נישט איינגעשטימט מיט זייערע פלענער אויף 100 פראצענט. אין 951' האט די רעגירונג אנגעהויבן א קאמפיין אויסצוראטן אלע רעשטלעך פון נאציאנאליסטן וועלכע האבן אן איינפלוס אויף אנדערע מענטשן. מען שאצט אז צענדליגער טויזנטער מענטשן זענען אומגעברענגט געווארן און פיל מער זענען פארשיקט געווארן צו ארבעט'ס לאגערן.
די כינעזער איינוואוינער זענען געכאפט געווארן אין שאק וואספארא מאדנע נייע געזעצן זענען איינגעשטעלט געווארן אין לאנד, א טייל פון זיי בנוגע רעליגיע. די קאמוניסטן האבן געוואלט האבן אלע מיינונגען פון אלע איינוואוינער אייניג און האבן אפילו ארויסגעשיקט מיסיאנערן אויסער כינע צוריקצוברענגן טייל פון אירע אנטלאפענע סיטיזענס אדער כאטש אנצוהאלטן די רעליגיע צווישן זיי. די רעגירונג האט צוביסלעך אנגעהויבן איבערנעמען קאנטראל אין אלע אספעקטן, נאכגייענדיג די קאמוניסטישע מאדעל פון דעם רוסישן פירער לענין. יעדן טאג זענען ארויסגעקומען פרישע גזירות און די סיטיזענס זענען געווארן שטארק אונטערדרוקט סיי אין ביזנעס און סיי אין פאמיליע לעבן. די רעגירונג האט אראפגעשטעלט א 5 יעריגע עקאנאמיע פלאן און איבערגענומען די קאנטראל אין בעלות'שאפט פון אלע ביזנעסער, גיבנדיג זיי א יערליכן פלאן פאר פראדוקציע, אפגעזען צי עס לוינט זיך אדער נישט. (מער וועגן די קאמוניסטישע געפלאנטע עקאנאמיע האבן מיר דערמאנט ביי "עקאנאמיע").
די בירגער קריטיקירן.
ווען די קאמוניסטישע פארטיי האט קאמפיינט פאר קאמוניזם האט דאס אלגעמיינע פאלק פארשטאנען אז די קאמוניסטישע עקאנאמיע פלאן איז דער בעסטער וועג אויפצובויען די עקאנאמיע לויט דעם לאנד'ס דעמאלטדיגע מצב. קיינער האט זיך אבער נישט פארגעשטעלט וואס עס ליגט אונטער דעם טיטול קאמוניזם און וואספארא טויש עס וועט מאכן אין זייער לעבנ'ס סטיל. קריטיקירן איז אבער נישט געקומען אין באטראכט ווייל די רעגירונג האט שטארק באשטראפט די וואס האבן זיך פרובירט הייבן דעם קאפ.
די קריטיקיזם איז אבער דאך נישט געבליבן אונטער די ליפן און האט דעגרייכט די רעגירונג'ס אויערן. דער דעמאלטדיגער פירער מאא זידאנג האט איינגעזען אז מיט די קריטיקיזם פון זיינע אייגענע סיטיזענס וועט מען נישט קענען אויפבויען דאס לאנד און האט באשלאסן צו געבן די מעגליכקייט פאר די מענטשן זיך צו עפענען זייער מיילער און זאגן וואס זיי טראכטן וועגן די נייע רעגירונג. זיין קאמפיין האט ער נאמינירט אלס "לאזט הונדערט בלומען וואקסן", וואס האט געזאלט מיינען אז די רעגירונג וויל פארשטערקערן איר שייכות צו אירע בירגער. מאא האט געהאלטן אז די רעגירונג'ס לייט, וועלכע זענען אנגעקומען מיט א גוטן ווילן אויפצובויען די רעגירונג זענען מיט דער צייט געווארן אויטאריטעטישע ביוראקראטן. עס זענען געמאכט געווארן ספעציעלע קלאסן וואו רעגירונג'ס אפישעלס האבן אויסגעפרעגט די בירגער וואס זיי האבן צו זאגן. די כינעזער האבן זיך נישט צוריקגעהאלטן און אפען קריטיקירט די גאנצע קאמוניסטישע סיסטעם און געבעטן פרייהייט. זעענדיג זיך אן א וועג ארויס האט די רעגירונג פארמאכט דעם קאמפיין און באשטראפט א האלב מיליאן מענטשן פאר זייערע אנטי קאמוניסטישע סטעיטמענטס. רוב פון זיי האבן פארלוירן זייערע שטעלעס און טייל אויך זייער פרייהייט...
נישט גוטע יארן.
אין נאוועמבער 957' האט דער כינעזער פירער מאא צעטאנג דורכגעפירט א נייע דעוועלאפמענט פלאן וועלכע האט זיך ארויסגעשטעלט צו זיין די ערגסטע טעות אין די כינעזער רעגירונג'ס געשיכטע. מאא'ס פלאן איז געווען צו באזיגן בריטען אין די אינדוסטריאל פאבריצירונג ביז 15 יאר. די הויפט טעמע איז דעמאלט געווען איבער אייזן וועלכע די כינעזער האבן געהאט ווייניג און האבן געמוזט צוקומען צו בריטען פון וואו זיי האבן אימפארטירט אייזן. מאא'ס חשבון איז געווען אז מיט אזויפיל מיליאנען מענטשן קען מען אלעס באווייזן מען דארף נאר ארויפשארן די ארבעל און ארגאניזירן א פראדוקציע פלאן.
מאא'ס האט פארגעלייגט זיין פלאן אין מאסקעווע פאר די קאמוניסטישע רעגירונג און האט באצייכנט זיין פלאן אלס די "גרעיט ליעפ פאערד" וואס מיינט א גוטער שטאפל אויף ווייטער. די קאמוניסטישע רעגירונג האט נישט געהאט קיין שוועריקייטן צו ארגאניזירן און אויפציען אירע נייע פלענער און האט פון איין טאג אויף די אנדערע ארויפגעצויגן א ליסטע פון נייע געזעצן פאר אלע ארבייטער און האט געצווינגן יעדן צו גיין ארבעטן. אירע פלענער האבן זיך אויסגעארבעט ריזיג אבער מיט ווייניג וויסנשאפט איבער לאנדווירטשאפט האט מאא אנגעזייעט איינע פון כינע'ס גרעסטע חרבנות. די פראדוקציע איז געגאנגן איבער די מאס און די וועלטליכע איינפירונגן זענען נישט איינגעהאלטן געווארן. די ארבייטער האבן ארויסגעצויגן דאס גאנצע געוואוקס פון די קאנטרי טיילן פון לאנד און דאס וואסער האט אנגעהויבן בלייבן אין די ערד ברענגנדיג א סעריע פון פארפלייצונגען, שטורעם ווינטן, ערד ציטערנישן, און אנדערע חרבנות וועלכע האט אומגעברענגט 20 מיליאן מענטשן צווישן 960' און 962'.
טאקע אין דער צייט פון נויט האט כינע'ס איינציגסטע פריינט, רוסלאנד, אנגעקניפט בעסערע באציאונגען מיט די מערב לענדער, שטייענדיג אין די לעצטע יארן פון די קאלטע קריג. ווי נענטער זי איז געווארן מיט די מערב לענדער אלס מער האט זי זיך דערווייטערט פון כינע און איר איבערגעלאזט אויפ'ן וואסער. כינע האט שארף פארדאמט רוסלאנד באשלוס ארויסצוציען אירע מיסילס פון קובא אונטער די שווערע דרוק פון די פאראייניגטע שטאטן און האט אינגאנצן אפגעהאקט אירע באציאונגען מיט רוסלאנד און אויפגעצויגן א נייע מאדעל פון סאציאליזם וועלכע איז געווען קעגן די פרייע וועלט און אויך קעגן סאוויעט רוסלאנד. כינעזער אפישעלס זענען שפעטער ארומגעפארן אין אזיע און אין אפריקע אין א פארזוך אויפצוטרייבן שטיצע פאר איר נייעם רעגירונג מאדעל.
אין דער זעלבער צייט האט זיך כינע אנגעשטויסן מיט נאך פראבלעמען ווען די פאראייניגטע פעלקער האט איר געווארנט פאר איר באהאנדלונג מיט די רעבעלן אין טיבעט (א ראיאן וואס כינע האט אנעקסירט) וואו די כינעזער מיליטער האט שטארק אונטערדרוקט די ארטיגע רעבעלן. די רעבעלן האבן זיך נישט געקענט קעגנשטעלן און האבן פארלאזט כינע און זיך באזעצט אין נעפאל און אין אינדיע. עטליכע יאר שפעטער האט כינע געעפענט א קאנפליקט מיט אינדיע איבער א טעריטאריע פון 12,000 קוואדראט מייל (31,000 קוואדראט קילאמעטער) וועלכע די אינדיאנער האבן באצייכנט אלס זייערס. די כינעזער ארמיי האט אריינמארשירט אהין און אקופירט דעם ראיאן און נאכאנאנדיגע פארהאנדלונגן האבן נישט געברענגט קיין שום רעזולטאטן. אויך האט כינע זיך געטשעפעט מיט די פאראיינגטע שטאטן אין די וויעטנאם קריג (959' ביז 975') ווען זי האט געשיקט שטיצע פאר די קאמוניסטישע גרופעס. אויך אין אידאניזיע האט כינע געשטיצט די ארטיגע קאמוניסטישע פארטייען ביז די כינעזער אמבאסאדא איז ארויסגעווארפן געווארן פון דארט אין 965'.
די קולטורעלע רעוואלוציע.
איינע פון די הויפט היסטארישע געשעענישן אין דער קאמוניסטישער כינע איז געווען די קולטורעלע רעוואלוציע וועלכע איז לאנצירט געווארן דורך כינע'ס פירער מאא צעטאנג צוריקצודרייען דאס רעדל און אויפציען אלע ערשטע קאמוניסטישע פאליסיס וועלכע זענען מאדיפיצירט געווארן אין די ערשטע 15 יאר. איינע פון די הויפט זאכן איז געווען צו געבן מער קראפט פאר מאא.
די קעגנערשאפט צו מאא'ס רעוואלוציע איז אבער געווען זייער שטארק און עס האט זיך געפאדערט אסאך מאכט זיי צו איינשטעלן. עס האבן אויסגעבראכן שטורמישע פראטעסטן מיט וועלכע די פאליציי האט זיך שווער געקענט אן עצה געבן. מאא, זעענדיג די געפאר פאר זיינע אויגן, איז נישט געזיצן שטיל און האט אויפגענומען א שטאב פון זיינע גאר נאנטע שטיצער פאר א מעכטיגע קאמפיין אויפצוברענגען שטיצע פאר זיין רעוואלוציע. די שטאב האט געטאן א גוטע ארבעט ווען זי האט ביז עטליכע וואכן באוויזן צו געווינען די מיינונג פון די סטודענטן וועלכע האבן זיך ארויסגעשטעלט אין פולער שטיצע פאר מאא'ס פלענער. די סטודענטן האבן פארלאזט זייערע סקולס און זיך ארויסגעלאזט אויף די גאסן ווילדערהייט צו קאמפיינען פאר דער רעוואלוציע. די סטודענטן האבן איבערגעדרייט דאס לאנד און ארויסגעשטויסן צענדליגער רעגירונג'ס ארבעטער פון זייערע פאזיציעס אין א פארדאכט אז זיי זענען קעגנער פון דעם פלאן. צוליב זייער ווילדקייט און אכזריות האבן זיי די שטאט מענטשן באצייכנט אלס די רויטע וועכטער. די קאמפיין איז נישט געגאנגען גלאטיג ווי א קאמפיין אין אמעריקע נאר איז געווען א בלוטיגע וועלכע האט איבערגעלאזט טויזנטער טויטע צווישן די יארן פון 1967 ביז 1968. די גורל פון די קעגנער איז נישט געווען קיין גוטע, יעדן טאג זענען הונדערטער מענטשן ברוטאל באהאנדלט געווארן פון וועלכע רוב זענען אומגעברענגט געווארן אדער באגאנגען זעלבסט-מארד.
צווישן די הויכע רעגירונג אפיצירן וועלכע זענען באזייטיגט געווארן איז געווען ליאו שאאוקי, א וועטעראן פלאנירער אין מאא'ס רעגירונג וועלכער האט זיך קעגן געשטעלט קעגן א טייל פון דער רעוואלוציע. אנשטאט אים איז אויפגענומען געווארן לין ביאא וועלכער איז געווען א שטארקער מאכער אין דער קאמוניסטישער רעגירונג און איז געווען א פערזענלעכער גוטער פריינט מיט מאא און איז באטראכט געווארן אלס מאא'ס נאכפאלגער. דאס איז אבער געווען א פאטאלער טעות, לין האט זיך געהאט זיינע אייגענע פלענער און אויסגעארבעט א פלאן אומצוברענגען מאא און ווערן כינע'ס פירער. זיין פוטש איז אבער דורכגעפאלן אינמיטן דער פלאנירונג ווען איינער פון זיינע מיטארבעטער וואס האט שפיאנירט פאר מאא האט ארויסגעגעבן די פלענער. לין איז באצייטנס אנטלאפן צו די סאוועטן אבער ער איז אומגעקומען אין א פליגער קראך אויפן וועג קיין רוסלאנד.
די רעגירונג האט אונטערגענומען אן אויספארשונג קעגן די קעגנער און האט באצייכענט פיר מענטשן אלס די הויפט אנפירער פון זיי. די משפט פון די פיר, באקאנט אין כינע אלס די גרופע פון פיר, האט אפיציעל באצייכנט די ענדע פון דער קולטורעלער רעוואלוציע.
בעסערע באציאונגען מיט די מערב וועלט.
דורכאויס דער קולטורעלער רעוואלוציע איז כינע'ס אזוי אויך שלעכטע באציאונגען מיט דער מערב וועלט פיל ערגער געווארן ווען די רויטע וועכטער האבן אנגעהויבן זייערע ווילדע אקטן אין כינע. אויך מיט די סאוויעטן איז די פריינטשאפט געפאלן צו איר נידעריגסטן שטאפל ווען די סאוויעטן האבן אינוואדירט טשעכסלאוואקיע אין 969'. די כינעזער זענען געווען זייער בייז אויף די סאוויעטן און האבן פרובירט אונטערצושטעלן א פיס וואו עס איז נאר געגאנגן. קאנפליקטן ביי די גרעניצן האבן זיך פארשטארקט יעדן טאג און די צוויי לענדער האבן זיך געשארפט די שווערדן. אין יענע צייטן איז כינע געווען אויסגעשלאסן פון די גאנצע וועלט און האט נאר געהאט גוטע באציאונגען מיט אלבאניע.
אין די אנפאנג 70'ער יארן האט זיך די אויסער'ן באציאונגען דראמאטיש געטוישט און כינע האט אנגעהויבן זוכן באציאונגען מיט די פאראייניגטע שטאטן. אין 971' האט די כינעזער רעגירונג באקומען אן אפיציעלע זיץ אין די יונייטעד נעישאנס, איבערנעמענדיג דאס ארט פון די טייוואנער רעגירונג. דאס איז געווען די ערשטע גוטע צייכן אז כינע האלט זיך ביים טוישן. איין יאר שפעטער האבן די באציאונגען שוין געהאלטן גאר נאנט אז דער דעמאלטדיגער אמעריקאנער פרעזידענט ריטשארד ניקסאן האט אפגעשטאט א באזוך קיין כינע וואו ער האט אראפגעלייגט נייע יסודות פאר א האנדל צווישן די צוויי לענדער. ניקסאן האט דעמאלט פארשפראכן אז די פאראייניגטע שטאטן וועט ארויסציען אירע טרופן פון טייוואן גאר בקרוב וועלכע איז טאקע עווענטועל צושטאנד געקומען. ווי נאר ניקסאן האט פארלאזט כינע האבן צענדליגער אנדערע מאדערניזירטע לענדער זיך געוואנדן דימפלאמאטיש צו כינע און אפגעלאזט זייער אפיציעלע איינזעעניש פון די טייוואנער נאציאנאליסטישע רעגירונג. דאס אינטערעסאנסטע פון אלעם איז געווען אז אויך יאפאן האט צוריקגעלייגט די וואפן אין די האלטערס און זיך געווינקן מיט כינע פאר צוקונפטע בעסערע באציאונגען.
טשעירמאן מאא זידאנג און כינע'ס פרעמיער זוא ענלעי זענען ביידע געשטארבן אינעם זעלבן יאר, איבערלאזנדיג א פארטיי אן קיין באשטימטע פירער. די פארטיי אפישעלס האבן זיך ארומגעריסן מאנאטן לאנג ווער עס זאל איבערנעמען די פירערשאפט פון די רעגירונג. אין די ענדע איז אויסגעקליבן געווארן הוא גואפענג וועלכע איז געווען א געלערנטער כינעזער וועלכער האט געהאט ווייניג געקניפקייט מיט איינע פון די צוויי געוועזענע פירער. הוא האט איבערגענומען די רעגירונג אין שווערע צייטן און איז געווארן טשעירמאן און פרעמיער אויפאיינמאל. זיינע פלענער האבן געלויטעט צו ערהוילן כינע פון די שווערע יארן וואס זי האט געהאט פיזיש און גייסטיש. די מאסיווע פארפלייצונגען און ערדציטערנישן האבן אפגעווישט מיליאנען כינעזער און אויך די עליטע זענען באזייטיגט געווארן דורכאויס די קולטוראלע רעוואלוציע. הוא האט אויך צוגעזאגט א לענגערע פלאן וויאזוי אויפצוארבעטן די עקאנאמיע.
זיינע פלענער זענען נאך געווען אין די ערשטע פאזעס ווען ער איז ארויסגעפלויגן פון אפיס און איבערגענומען געווארן פון דעם פאפולערן דענג זיאאופינג וועלכער איז געהאט געווען אביסל באזייטיגט זינט די קולטוראלע רעוואלוציע, זיין שטיצע האט אבער צוריק אויפגעלעבט צוליב זיין רעפוטאציע אלס א וועטארן רעגירונג אפישעל און ער איז געווארן טשעירמאן און פרעמיער פון כינע אין 978'.
דענג האט פארשטאנען אז מיט אזא רעגירונג סיסטעם וועט ער אין ערגעץ נישט אנקומען און האט אנגעהויבן וועבן פלענער וויאזוי צו רעפארמירן די קאמוניסטישע סיסטעם. די ערשטע און וויכטיגסטע שטאפל איז געווען אויפצוהייבן די עקאנאמיע און קעמפן ארימקייט צו וועלכע עס האט זיך געפאדערט א נייע מאדעל פון די עקענאמישע סיסטעם וועלכע דענג האט אנגעהויבן צוביסלעך צו טוישן. די ערשטע זאך וואס האט זיך געטוישט איז געווען די פריוויטאציע פון הייזער און קליינע ביזנעסער. עס איז געגאנגן צוביסלעך אבער די ארימקייט ראטעס זענען זייער שנעל ארויף צוליב די אפטעמיזם פון די כינעזער איינוואוינער. אויסערן אינוועסמענט איז געווען די צווייטע שטאפל אויף וועלכע דענג האט זיך שטארק אנגעפלאגט ווייל עס איז נאך דעמאלט נישט געווען קיין מדובר פון אריינלאזן די פרייע וועלט אין די קאמוניסטישע עקאנאמיע. דענג האט אבער באוויזן דאס אומגלויבליכע און אריינגעברענגט שווערע אינוועסמענטס וועלכע האבן אויפגעלעבט די עקאנאמיע ווי די שוים אין א גלעזל ביר. א ווייטערדיגע שריט איז געווען צו שיקן כינעזער סטודענטן אין אויסערן קאלעדזשעס וואו זיי האבן זיך געלערנט די וועלט'ס פארגעשריטענע טעכנאלאגיע און ריסוירטש און דאס צוריק געברענגט קיין כינע.
אין קורצע ווערטער האט דענג איבערגעטוישט אין רעפארמירט די גאנצע קאמוניסטישע סיסטעם און אויפגעהויבן די עקאנאמיע אויף פילפאכיגע שטאפלן וועלכע כינע האט פאר יארן לאנג נישט געזען. א דורכשניטליכער איינוואוינער האט אין די ערשטע 5 יאר פון דענג'ס פירערשאפט געזען זיין געהאלט זיך מערן ביז דריי מאל אזויפיל. ביזנעס איז געווארן ביזנעס און די כינעזער גאסן האבן אנגעהויבן אויסקוקן ווי א מאדערנע גאס אין א פארנומענע שטאט ברויך אויסקוקן. די סטודענטן וועלכע האבן צום ערשטן מאל אין זייער לעבן געשפירט אביסל פרייהייט האבן גוט אויפגענומען דעם טעם און אנגעהויבן קאמפיינען פאר פרישע פרייהייטן. יעדן טאג האט א צווייטע גרופע מארשירט אויף די גאסן פון בייזשינג און פארלאנגט א פולע פרייהייט פון די רעגירונג וועלכע האט געזאלט מיינען דאס אויפלעזונג פון קאמוניזם.
לעצטע אנטוויקלונגען.
מיט דאס פאלן פון די קאמוניסטישע רעגירונגען אין מזרח אייראפע אין 989' און דערנאך די צוזאמענפאל פון די סאוויעט יוניאן אין 991', איז כינע פארבליבן די איינציגסטע וועלט מאכט מיט א קאמוניסטישע רעגירונג סיסטעם. די כינעזער רעגירונג האט גענומען לעקציעס פון אלע צוזאמענגעפאלענע רעגירונגען וויאזוי אנצוהאלטן קאמוניזם. די רעגירונג האט געדרוקט אויפצובויען די עקאנאמיע דורך אנהאלטן די רעפארמען פון דענג זיאאופינג און ערלויבט זיך צו מופן פון איין פלאץ צו די אנדערע כדי מען זאל קענען טרעפן א דזשאב, א זאך וואס איז געווען פארבאטן זינט די קאמוניסטן זענען געקומען צום מאכט און איז נאר ערמעגליכט געווארן אויב מען האט באקומען א פערמיט פון די רעגירונג נאך גרויס שתדלנות. א שטארקע לעקציע וואס כינע האט זיך געלערנט פון רוסלאנד איז געווען די קאנטראל אויף די פאליטישע פארטייען. כינע האט נישט געוואלט אויסקוקן ווי רוסלאנד און האט אונטערדרוקט די פארטייען, אנהאלטנדיג א שטארקע קאנטראל אז קיינער זאל זיך נישט קענען אויפהייבן דעם קאפ.
דענג איז פארבליבן דער דאמינענטער פיגור אין כינע דורכאויס די 80'ער און אנפאנג 90'ער יארן. דזשיאנג זאמין, א גאר נאנטער פריינט מיט דענג און א שטארקע צוהעלפער צו די רעפארמען, האט אין יענע יארן אנגעהויבן מיטצוהאלטן די טאג טעגליכע פראצעדור פון די רעגירונג און איז באשטימט געווארן אלס פרעזידענט פון כינע אין 993', ווען ער האט ווייטער אנגעהאלטן זיין שטעלע אלס פארטיי גענעראל סעקרעטאר. דענג איז געשטארבן אין 997' און דזשיאנג האט אים איבערגענומען אלס פרעמיער, אנהאלטנדיג מיט א שטארקייט דענג'ס רעפארמען.
דענג און דזשיאנג'ס רעפארמען זענען געווען זייער סוקסעספול פאר די עקאנאמיע. עס האט געברענגט מיליאנען נייע דזשאבס, אריינגערעכנט פארגעשריטענע טעכנאלאגישע דזשאבס וועלכע איז קיינמאל פריער נישט שטודירט געווארן אין כינע. אבער מיט דעם אלעם האבן די רעפארמען אויך מיטגעברענגט פראבלעמען ווען די נאציאנאלע חובות זענען דראסטיש געשטיגן ווייל מען האט געמוזט אנקומען צו בארגן געלט פון צענדליגער לענדער פאר גרויסע אינוועסטמענטס וואס האט קריטיש וויכטיג אויסגעפעלט פאר די בליענדיגע עקאנאמיע. נאך א פראבלעם וואס איז אנטשטאנען איז געווען די ענווייראמענט וועלכע איז ווייטער געשעדיגט געווארן פון אן אומבאלאנסדיגע ארבעט'ס קראפט און האט געברענגט פרישע ערדציטערנישן און פארפלייצונגען וועלכע האבן אומגעברענגט אסאך מענטשן און שאדן געמאכט זייער אסאך געלט. נאך א זאך וואס האט נישט געטויגט און געשטערט די ארבעט פון די רעגירונג איז געווען די קארופציע אינערהאלב די רעגירונג'ס לייט וועלכע האבן זיך געלאזט פארקויפן פאר געלט און האבן געטאן טובות פאר מענטשן פאר אפאר דאלאר. יעדער וואס האט געברויכט האבן א פערמיט פאר א געוויסע זאך האט אונטערגשטופט אביסל שוחד אונטער זייערע טירן און זיי האבן באקומען אלעס וואס האט אויסגעפעלט אפילו דאס זאל מיינען א טאטאלע פארלוסט פאר די רעגירונג. די רעגירונג האט פרובירט אפצושטעלן די קארופציע אבער עס האט גאר ווייניג געהאלפן.
דורכאויס די 90'ער יארן האט זיך כינע'ס אינטערנאציאנאלע באציאונגען שטארק פארבעסערט און בריטען האט צוריקגעגעבן האנג קאנג צו כינע וועלכע איז געווען אונטער בריטישע קאנטראל. אביסל שפעטער איז מעקאו אויך צוריק צו כינעזער קאנטראל נאך יארן לאנג אונטער פארטוגאל'ס קאנטראל. אין 998' ווען עס איז פארגעקומען א וואלוטע קריזיס אין אזיע האט זיך כינע די בעסטע ארויסגעדרייט א דאנק איר שטארקע עקאנאמיע. כינע איז נאך אלס געטראפן געווארן פונעם קריזיס און האט זיך געוואנדן צו אמעריקע פאר הילף. דער דעמאלטדיגער פרעזידענט ביל קלינטאן איז דאן אראפגעפארן קיין כינע און דעבאטירט דעם קריזיס און אירע אפציעס וואס מען קען טאן דערצו אויף די נאציאנאלע טעלעוויזיע. אין 99' האט כינע געשלאסן אן אפמאך מיט די פאראייניגטע שטאטן אז אויב זי וועט נאכלאזן פון אירע אימפארט שטייערן וועט אמעריקע שתדלן ביי די וועלט אז כינע זאל אריינגענומען ווערן אין די וואורלד טרעיד ארגאניזאציע (דאבלעיו-טי-או). כינע האט זיך צוגעכאפט צו דעם געשעפט און טאקע אזוי געטאן און אנגעקניפט בעסערע באציאונגען אויך מיט אנדערע לענדער און געעפנעט האנדל מיט זיי, ווייזנדיג אז כינע איז אויך א גרויסע האנדלער מיט וועמען עס לוינט זיך צו טאן ביזנעס. אין דעצעמבער 01' איז כינע ענדליך געווארן א מיטגלידער אין די דאבעליו-טי-או.
דזשיאנג האט רעטייערט פון זיין שטעלע אלס די פארטיי'ס סעקרעטאר גענעראל אין נאוועמבער 02' מיטנעמענדיג מיט זיך זיין גאנצע קאבינעט וועלכע האבן אלע רעטייערט מיט אים. מיט דעם אקט איז די רעגירונג געבליבן אפען פאר א גענצליך נייע פירערשאפט וועלכע איז איבערגעגעבן געווארן פאר דעם אויסגעקליבענעם שטילן הו דזשינאטאו, א געוועזענער מיטגלידער אין דזשיאנג'ס קאבינעט. הו איז געווארן גענעראל סעקרעטאר און שפעטער אויך פרעזידענט פון כינע. דזשיאנג איז ווייטער פארבליבן מיט זיין שטעלע אלס פירער פון די מיליטערישע קאמיסיע, וועלכע האלט די פולע קאנטראל אויף די מיליטער און מאכט זייערע באשלוסן. פאליטישע עקספערטן זאגן אז דזשיאנג איז שטילערהייט פארבליבן א גרויסע ראלע שפילער אין די פאליסי מאכונג פון די קאמוניסטישע רעגירונג אונטערן טיש...
אידן אין כינע.
ארכעאלאגישע עדות'שאפט צייגן אז אידן האבן שוין געוואוינט אין כינע פאר איבער 1,000 יאר צוריק. די ערשטע כינעזישע אידן זענען אנגעקומען פון די פערסישע לענדער און די רעגירונג האט זיי צוגעטיילט די שטאט קייפענג אלס זייער וואוין ארט. דאקומענטן פון יענע צייטן ווייזן קלאר אז די אידישע געמיינדע האט געציילט ארום 1,300 מענטשן. די אידן האבן באלד געבויט א שול וועלכע איז פארבליבן די שטאטישע שול פאר דורות שפעטער. די אידן האבן באקומען צונעמען מיט וועלכע מען האט זיי באצייכענט. לויט ווי מען זעט קלאר האבן זיי געהאט זיבן אפיציעלע נעמען, געוואנדן לויט די צייטן. די זיבן נעמען זענען געווען: איי, לאו, דזשין, לי, שי, זהאנג, און זהאו. עס זענען נאך היינט פאראן אסאך דאקומענטן פון יענע צייטן וועלכע ליגן אין מוזייען וועלכע האבן אויף זיך אלע זיבן צונעמען.
די אידישע באפעלקערונג אין קייפענג האט געהאט שווערע צייטן אנצוהאלטן די אמונה אין די ערשטע 100 יאר ווייל די שטאט איז גענוצט געווארן דורך די רעגירונג אלס אן אימיגראנטן שטאט אין וועלכע עס זענען אויך אריינגעזעצט געווארן מוסולמענער און קריסטן (להבדיל). די קריסטן האבן געציילט זייער גרויסע נומערן און האבן געהאט די השפעה אויף דער גאנצער שטאט. זיי האבן איינגעשטעלט צענדליגער מיסיאנערן וועלכע האבן באפאלן די אידן און זיי פארטיילט ביכער פון כפירה וועלכע האט אראפגעברענגט הונדערטער אידן פון אידישן וועג. די קייפענג אידן זענען געווארן אויסגעשלאסן פון דער אידישער וועלט און די וועלט האט אינגאנצן פארגעסן אז עס געפינען זיך אידן אין כינע. אין די אנפאנג 1900 יארן האבן די אמעריקאנער אידן צוריקגעמאכט קאנטאקט מיט די כינעזער אידן און האבן עטליכע מאל געוואלט אראפשיקן א דעלעגאציע קיין כינע נאר יענע צייטן האבן עס אוממעגליכט. בעפאר די וועלט קריגן האבן מער אידן אנגעהויבן אימיגרירן קיין כינע און האבן זיך באזצעט אין דער פינאנציעלער שטאט שאנכאי. ווי נענטער עס איז געווארן צו דער קריג און נאכמער נאך דער ערשטער וועלט קריג האט די אימיגראציע זיך געדאפלט און דעגרייכט איבער 30,000 מענטשן. רוב פון די פליטים זענען געקומען פון די בריטישע קאלאניעס, האנג קאנג, מיטל מזרח און פון אינדיע. נאך א שטארקער שטופ צו אימיגרירן איז געווען א פארט אפמאך וועלכע כינע האט דעמאלט אויסגעפירט און מיט דעם אויפגעלעבט די האפן שטעט און געברענגט פרישע האנדל. אסאך פון די פליטים קיין כינע האבן באקומען הילף פון אמעריקאנער אידישע ארגאניזאציעס וועלכע האבן געטאן וואס מעגליך צו ראטעווען אידן פון דער ברענענדיגער אייראפע.
די גרעסטע גרופע פון אימיגראנטן קיין שאנכאי איז געווען ביים אנהויב פון דער צווייטער וועלט קריג ווען 25,000 אידן וועלכע האבן זיך געוואלט ראטעווען פון נאצי-דייטשלאנד זענען אנגעקומען קיין שאנכאי. רוב פון די פליטים זענען געקומען מיט שיפן אויפ'ן וואסער ביז אין 940' ווען איטאליע האט אריינגעטרעטן די קריג און די וואסערן זענען פארוואנדעלט געווארן אין מיליטערישע באזעס וואו עס איז אוממעגליך געווען דורכצופארן. אבער אפילו דעמאלט זענען נאך אלס געקומען פרישע אידן קיין כינע דורך רוסלאנד ביז אין 1941 ווען דייטשלאנד האט אינוואדירט רוסלאנד. אלע 25,000 וויזעס זענען ערלעדיגט געווארן דורך דער חסיד אומות העולם דר. האו פענג שאן, כינע'ס קאנסול־גענעראל אין וויען. כינע האט געראטעוועט מער אידן פון די נאציס ווי קאנאדע, אויסטראליע, ניו זילאנד, דרום אפריקע און אינדיע צוזאמען. צווישן 939' און 946' זענען ערשינען מער ווי 50 אידישע נייעס בלעטער און זשורנאלן געשריבן אין דייטש, פויליש, און אידיש. נאכן קריג זענען ווייניג פון די פליטים פארבליבן אין כינע און האבן אימיגרירט קיין ארץ ישראל, קאנאדע, ניו זילאנד, אויסטראליע, און צו די פאראייניגטע שטאטן. אבער נאך אלץ זענען געבליבן אידן צושפרייט. ווען די קאמוניסטן האבן געהויבן די הענט האבן די רעשטלעך אויך אפגעטראגן. דער ערשטער צענזוס פון דער קאמוניסטישע רעגירונג אין 953' האט געוויזן אז נאר 2 אידן האבן נאך דעמאלט געוואוינט אין שאנכאי.
די אידישע באפעלקערונג אין קאיפענג.
די אידישע באפעלקערונג אין קעיפינג ציילט היינט אינגאנצן 100 פאמיליעס (בערך 500 נפשות). קעיפינג געפינט זיך 300 מייל פון דער הויפט שטאט בייזשינג. די קעיפינג אידן האבן געהאנדלט מיט סחורה'ס וועלכע זיי האבן עקספארטירט צו מערב און דרום אזיע, היינט די לענדער פון אפגאניסטאן, און אינדיע. די אידן אין קעיפינג האבן אויך געהאנדל'ט מיט זייערע כינעזער אידישע ברודער וועלכע האבן געוואוינט אין 6 שטעט, אריינגערעכנט א קליינע גרופע אין די הויפט שטאט בייזשינג. די אידן האבן דארט געהאט א גרויסע שטאטישע שול וועלכע איז געבויט געווארן מיט איבער 1000 יאר צוריק ווי פריער דערמאנט. די שול איז געווען א היסטארישע און איז געווען באליבט און געערט ביי אלע אידן אין שטאט. אין 840' איז די שול צוזאמענגעפאלן פון א מעכטיגע ערדציטערניש וועלכע האט פארוואוסט גאנצע שטעט אין כינע. די אידן אין קעיפינג האבן שטארק באוויינט זייער פארלוסט אבער האבן נישט געהאט דאס געלט אויפצובויען נאכאמאל אזא גרויסע און שיינע שול נאר האבן ארויסגעדינגן אן ארט פאר א צייטווייליגע שול. ביי די מלחמה יארן ווען מער אידן זענען אנגעקומען קיין כינע האט מען געבויט 2 נייע שולן, פון וועלכע איינס שטייט נאך היינט. די אידן אין קעיפינג זענען שטענדיג געווען אפגעזונדערט פון די אידישע וועלט אפילו נאכדעם וואס מען האט שוין געהאט צוריקגעמאכט קאנטאקט מיט זיי. ביי די קריג צייטן ווען אידן האבן באזעצט האנג קאנג און שאנכאי זענען זיי געגאנגען באזוכן די קעיפינג אידן און זיי געבעטן צו קומען וואוינען קיין שאנכאי וואו עס איז געווען א אידישע צענטער מיט קהילות און ישיבות. אבער די קעיפינג אידן האבן זיך נישט וויסנדיג געמאכט און ווייטער געבליבן זיצן עלנד אליין. די אידן וואס זענען זיי געגאנגן באזוכן האבן שפעטער געזאגט אז טייל פון די אידישע פאמיליעס זענען געווארן ריכטיגע כינעזער מיט אלע מפרשים. קיינע פון די קעיפינג אידן זענען היינט מער נישט קיין שתומ"צ ליידער און זיי געדענקן קוים אז זיין שטאמען פון אידן. אין די לעצטע יארן האבן צוויי קעיפינג איינוואוינער געשאפט געלט און אנגעהויבן בויען א מוזעאם וואו זיי וועלן צוזאמענברענגן אידישע ארטיקלן און היסטארישע דאקומענטן פון די אידן אין קעיפינג. די אמעריקאנער אידישע קאנגרעס העלפט שטארק ארויס די קעיפינג אידן כדי צוריקצוברענגן כאטש א פארמאלע אידישע לעבן. זייער אסאך אידישע טוריסטן ווערן געגעבן ביליגערע פרייזן און ווערן געבעטן צו פארן באזוכן די קעיפינג אידן.
‫יאַפּאַן (יאפאניש: 日本, "ניהאָן/ניפּאָן") איז אַן אינזל־לאנד אין מזרח אַזיע. עס איז פלאצירט אין צפון־מערב זייט פון דעם פאציפישן אקעאן, מזרח פון דרום קארעע, צפון קארעע, כינע און רוסלאנד. זײַן הױפּטשטאָט איז טאָקיאָ.
יאפאן איז אן ארכיפעלאג פון 6,852 אינזלען. די הויפט אינזלען האקיידא, האנשו, שיקאקא און קיושו באדעקן 97% פונעם לאנד שטח פון יאפאן.
דער גרעסטער אינזל איז האנשו. עס איז א שטארק אנטוויקלט לאנד מיט דער דריטער גרעסטער פראדוקט ווערדע אין דער וועלט. די באפעלקערונג פונעם לאנד איז העכער פון 126 מיליאן מענטשן.
אין דעם מיטל אלטער זענען געווען אין יאפאן סאמוריי און שאגון, ענלעך צו ריטער און לארדן אין אייראפע.
די עלטסטע געשריבענע היסטאריע פון יאפאן געפינט זיך אין כינעזישע דאקומענטן. פון די 5טן און 6טן יארהונדערטער האבן די יאפאנעזער אנגעהויבן שרייבן זייער אייגענע היסטאריע, ווען מענטשן פון כינע און קארעע האבן זיי אויסגעלערנט די כינעזישע שריפט סיסטעם. פון די שכנותדיקע לענדער האבן די יאפאנעזער געלערנט וועגן בודהיזם. אין יאפאן איז דאס געווארן זען בודהיזם.
די העיאנער תקופה אין יאפאן איז געווען פון 794 ביז 1185, ווען ס'איז ארויסגעקומען א דייטלעכע יאפאנישע קולטור, מיט קונסט, פאעזיע און פראזע. אין דער תקופה האט מוראסאקי שיקיבו געשריבן דעם ערשטן ראמאן, די מעשה פון גענזשי. אויך אין דער תקופה האט מען געשריבן דעם לידטעקסט פון יאפאנס נאציאנאלן הימען.
אינעם 16סטן יארהונדערט האבן די אייראפעישע אנגעהויבן קומען האנדלען אין יאפאן. די ערשטע זענען געווען די פארטוגעזער, דערנאך שפאנישע, ענגלישע און האלענדער. אין 1854האט דער אמעריקאנער קאמאדאר פערי געצוואונגען די יאפאנעזער אויפעפענען זייער לאנד, און די אמעריקאנער האבן אנגעהויבן קומען צו ניצן די פארטן אין יאפאן פאר זייערע וואלפיש שיפן.
אין 1868 איז פארגעקומען די מיידזשי רעסטאראציע וואס האט צוריק אויפגעשטעלט די יאפאנישע אימפעריע, וואס האט געדויערט ביז 1945. די אימפעריע האט אינוואדירט טייוואן און קארעע, און האט געפירט עטלעכע מלחמות מיט כינע.
ביי דער צווייטער וועלט מלחמה זענען אנטלאפן קיין יאפאן בערך 6,000 יידן פונעם געגנט אונטער סאוועטן הערשאפט, וואס קיין לאנד האט נישט געוואלט אויפנעמען זיי. די נאציס האבן געשיקט אן אפיציר פון דער געסטאפא קיין יאפאן צו באאיינפלוסן די יאפאנישע רעגירונג אריבערצושיקן די יידן קיין דייטשלאנד, אבער יאפאן האט אפגעזאגט די פאדערונג. די יידן אין יאפאן האבן נישט געליטן אזוי שטארק ווי די יידן אין אייראפע.
דעם 15טן אויגוסט 1945 האבן די יאפאנעזער קאפיטולירט צו די פאראייניקטע שטאטן פון אמעריקע. אמעריקע האט אקופירט יאפאן ביז 1952. אין האט יאפאן אויפגענומען א נייעם פאציפישן געזעץ. דעם 19טן דעצעמבער 1956 איז יאפאן געווארן דער 80סטער מיטגליד אין די פאראייניגטע פעלקער.
יאפאן האט אינגאנצן 6,852 אינזלען לענגאויס דעם פאציפישן בארטן פון אזיע. דאס לאנד, צוזאמען מיט זיינע אינזלען, ליגט צווישן די גארטל־ליניעס 24° און 46°N, און די מערידיאן־ליניעס 122° און 146°E. די הויפט אינזלען, פון צפון צו דרום, זענען האקיידא, האנשו, שיקאקו און קיושו. בערך 73 פראצענט פון יאפאן איז באדעקט מיט וועלדער, בערגיג און אומניצבאר פאר לאנדווירטשאפט און אינדוסטריעלן ניץ אדער וואוינניץ. דערפאר, די וואוינבארע זאנעס, פלאצירט מערסטנס אין די בארטן שטחים, האבן גאר הויכע באפעלקערונג ענגשאפטן. יאפאן איז איינע פון די מערסטע געדעכטסטע באפעלקערט לענדער אין דער וועלט. דער גרעסערער טאקיא שטח, וואס נעמט איין די הויפטשטאט טאקיא און עטלעכע ארומיגע פרעפעקטורן, איז דער גרעסטער מעטראפאליטאנער שטח אין דער וועלט, מיט מער ווי 30 מיליאן איינוואוינער.
די אינזלען פון יאפאן ליגן אין א וואולקאנישער זאנע אויפן פאציפישן רינג פון פייער. יאפאן האט 108 טעטיקע וואולקאנען. שעדלעכע ערדציטערנישן, וואס אפטמאל זענען גורם צונאמיס, פאסירן עטלעכע מאל יעדן יארהונדערט. דער 1923 טאקיא ערדציטערניש האט געהרגעט 140,000 מענטשן. די לעצטיגע גרויסע ערדציטערנישן זענען די 2004 טשועסטו ערדציטערניש און דער 2011 סענדיי ערדציטערניש, א 9.0-שטארקייט ערדציטערניש וואס האט אנגעשלאגן יאפאן דעם 11טן מערץ 2011, און האט געלאזט אין גאנג א צונאמי. דעם 24סטן מיי 2012 האט אנגעשלאגן א 6.1-שטארקייט ערדציטערניש לעבן דעם בארטן פון צפון־מזרח יאפאן, אבער קיין צונאמי איז נישט געווארן.
דער קלימאט פון יאפאן איז בעיקר טעמפעראט, אבער ס'איז א גרויסע ענדערונג פון צפון ביז דרום. אין ווינטער שנייט גאנץ א שיין ביסל. די זייט פון די אינזלען וואס קערט צום פאציפישן אקעאן איז ווארעם, און דארט וואקסן קאראל-ריפן, די מערסטע צפונדיקע ריפן אין דער וועלט. סוף יוני און אנהייב יולי איז דער מאנסון סעזאן.
ווען יאפאן האט אנטוויקלט זיין עקאנאמיע נאך דער צווייטער וועלט מלחמה האט מען נישט שטארק אויפגעפאסט אויף דער סביבה. היינט אבער טוט יאפאן אנטוויקלען נייע טעכנאלאגיעס וואס זענען פריינדלעך צו דער סביבה. אין 1997 איז יאפאן געווען גאסטגעבער צו דער קאנפערענץ וואס האט געשאפן דעם קיאטא פראטאקאל.
יאפאן האט די דריטע גרעסטע עקאנאמיע אין דער וועלט (נאך די פאראייניקטע שטאטן און כינע), מיט א ברוטא אינלענדישער פראדוקט נאנט צו 5 טריליאן דאלאר. אין יאנואר 2011 איז געווען די רעגירונג חובות מער ווי 200 פראצענט פונעם יערליכן ברוטא אינלענדישן פראדוקט, די גרעסטע פון אלע לענדער אין דער וועלט. דריי פערטל פונעם ברוטא אינלענדישן פראדוקט קומט פונעם דינסט סעקטאר.
אינדוסטריע, וואס פראדוצירט א פערטל פונעם יאפאנישן אלגעמיינעם נאציאנאלן פראדוקט, איז שטארק אפהענגיק אויפן אימפארט פון שטאף און ברענשטאף. יאפאן איז גוט באקאנט אינעם אינטערנאציאנאלן מארק פאר זיינע עלעקטראניק און אויטא אינדוסטריעס, וואס ליגן אונטער די גרויסע פירמעס ווי טאיאטא. האנדא, סובארו, ניסאן, מאזדא, סאני, מאצושיטא, קענאן, ניפאן שטאל, טאשיבא און היטאטשי.
יאפאן האט אויך א גרויסן מארק-סעגמענט אין הויך־טעכנאלאגיע ("הייטעק")֞—האלבדורכפירערס, אינדוסטריעלע כעמיקאלן, ראבאטיק און לופט־אינדוסטריעס.
יאפאן האט איינע פון די גרעסטע פישעריי פלאטן אין דער וועלט—15% פון דער וועלטס פיש קומען פון זיינע שיפן.
אזוי ווי יאפאן האט א הויכע באפעלקערונג ענגשאפט, ספעציעל אין די גרויסע שטעט, האלט מען ביי בויען וואלקן קראצערס וואן טויזנטער מענטשן קענען וואוינען.
יאפאן האט 23,506 ק"מ פון באן ליניעס, דער 11טער לענגסטער אין דער וועלט. די מזרח־מערב שינקאנסען ליניע איז דער לעבנסאדער פונעם לאנד. דער ערשטער מהלך, פון טאקיא קיין אסאקא, האט מען געעפנט אין 1964.
ניין שטעט האבן א מעטרא נעצווערק. די רעגירונג גיט נישט קיין סובווענץ צו די באנען.
יאפאן האט 1.2 מיליאן קילאמעטער פון גאסן און שאסייען; אויף די צווישנשטעט שאסייען דארף מען באצאלן א צאל. אין יאפאן פארט מען אויף דער לינקער זייט.
יאפאן האט 176 פליפארטן. דער גרעסטער אינלענדישער פליפארט, האנעדא פליפארט, איז דער מערסט באשעפטיקסטער פליפארט אין אזיע. דער גרעסטער אינטערנאציאנאלער פליפארט איז נאריטא אינטערנאציאנאלער פליפארט, וואס באדינט די געגנט פון טאקיא.
יאפאנס באפעלקערונג ווערט געשאצט צו בערך 127.3 מיליאן, מיט 80% פון די איינוואוינער וואס וואוינען אויף האנשו. די יאפאנעזישע געזעלשאפט איז לינגוויסטיש און קולטורעל האמאגען; 98.5% פון זיי זענען עטנישע יאפאנעזער.
איינער וואס איז געבוירן אין יאפאן ווערט נישט אויטאמאטיש א יאפאנעזער בירגער, נאר ווען זיין פאמיליע טוט אים איינשרייבן.
יידנטום אין יאפאן.
די יידישע קהילה אין יאפאן איז גאנץ קליין, און איז קאנצענטרירט אין די גרויסע שטעט. ווען די יאפאנעזער האבן געעפנט די טויערן פון זייער לאנד צו אימיגראנטן פון דער מערב־וועלט אין 1845, זענען געקומען אויך יידן. די ערשטע געמיינדע איז צאמגעשטעלט געווארן מיט יידן פון כינע, בעיקר פון שאנכיי און האנג קאנג. אין 1870 זענען געווען אין יאקאהאמא 50 יידישע משפחות. אויך אין קאבע און נאגאסאקי האט מען אויפגעשטעלט יידישע קהילות. די גרעסטע קהילה איז געווען אין נאגאסאקי, וואו מען האט געבויט די ערשטע שול.
דער טראדיציאנעלער נאציאנאלער ספארט פון יאפאן איז סומא; אויך זענען דזשודא, קאראטע און קענדא ברייט פארשפרייט. היינט שפילט מען אויך די מערבדיקע ספארטן ווי בייסבאל, פוטבאל, גאלף און נארטלעריי.
יאפאן איז געווען דער גאסטגעבער פאר דער טאקיא זומער אלימפיאדע אין 1964, און אויך פאר די ווינטער אלימפיאדעס אין סאפארא, 1972 און נאגאנא, 1998.
אין 1872 האט מען איינגעפירט אין יאפאן אבליגאטארישע בילדונג. דאס איז געווען איינער פון די רעזולטאטן פון דער מיידזשי רעסטאראציע.
רבי הער שלמה אבן גבירול (איבּן גאַבּיראָל) (1021 - 1058), איז געווען א יידישער שפאנישער דיכטער און א פילאזאף אין דער מיטלאלטער.
ער איז געווען פון די סאמע גרעסטע ספרד'ישע פאעטן וואס כלל ישראל האט פארמאגט. ער איז ספעציעל באוואוסט מיט דעם שיר כתר מלכות וואס ער האט אזוי קונצליך קאמפאזירט וואס עס איז איבערגעזעצט געווארן אויף פיל שפראכן.
גלייכצייטיג איז ער געווען א בארימטער פיליזאף, ער איז באוואוסט מיט דעם פיליזאפישן חקירה ווערק זיינע אין אמונות ודעות.
מחבר פונם פיוטים רבים וביניהם, כל ברואי מטה ומעלה.
די וועלט פארציילט אז א גוי א רוצח האט אים אומגעברענגט. און אויף יענעם ארט איז געוואקסן א בוים וואס האט ארויסגעגעבן גאר גוטע פירות. ווען דער קיסר האט זיך נאכגעפרעגט אויף דעם באזונדערן גוטן טעם פון די פירות, איז ער דערגאנגען אז דארט ליגט באגראבן דער קערפער פון דעם אידישן געלערנטן, און האט דעם רוצח באשטראפט.
a> ביים עק פון דער געגנט
קול תורה ישיבה אין בית וגן
בית וגן איז א געגנט אין מערב ירושלים. די ארומיגע געגנטן זענען רמת בית הכרם, רמת שרת, גבעת מרדכי און קריית יובל.
געגרינדעט אין 1921 אין דער צייט פון דעם בריטישן מאנדאט אלס איינער פון די זעקס גאָרטן־געגנטן. ס'איז דעמאלסט געווען דער העכסטער פלאץ אין ירושלים, לעבן הר הרצל, און וועגען דעם איז דא אינמיטן געגנט א רעזערוו פון וואסער. די הויפט גאס איז "רחוב הפסגה", וואס איז געווען די העכסטע גאס אין ירושלים, ביז די אויפבוי פון דער גילה געגנט.
היינט זענען רוב איינוואוינער פרומע חרדישע אידן, אשכנזישע ספרדישע צוגלייך, דארט איז דא אסאך בתי מדרשים און ישיבות, ווי קול תורה, ישיבת עטרת ישראל, ישיבת הר המור און ישיבת נתיב מאיר און אויך בית מדרש גבוה פאר דיינות מכון הארי פישל. אזוי אויך איז דא דארט אסאך מוסדות פאר לערנונגען ווי אולפנת חורב, מכללה ירושלים, תיכון הימלפרב, מכון לב און נאך. דער באקאנטער שערי צדק שפיטאל איז ביי דער צפון זייט פון דער געגנט.
אזוי ווי די געגנט איז די העכסטע איז עס די קעלטסטע און מערסט-ווינטיג און די אזוי קאלטע ווינטער נעכט אין ירושלים. אויך צוליב דער הויך האט מען געבויט אין בית וגן דער שטאטישער רעזערווואר פון ירושלים, דער גרעזטער באדעקטער רעזערווואר אין גאנץ ישראל.
די דירות זענען טייער צוליב די נאכפראגע פון די עולים מערסטנ'ס פון אמעריקע און פראנקרייך.
אונגרישן אייזער הויז
לוח הקדש פון אונגרישער אייזער
אונגארישע הייזער () איז א געגנט אין ירושלים געבויט דורך דעם אונגארישן כולל שומרי החומות.
די הויפט שול אין בית הכרם
בית הכרם איז א געגנט אין מערב ירושלים. פון לינקס איז שכונת קריית משה, מערב זייט שכונת יפה נוף און יער ירושלים, פון דרום הר הרצל אין שפיטאל שערי צדק און שכונת בית וגן, און פון מזרח איז גבעת רם.
די געגנט איז איינע פון די זעקס גארטן-געגנטן אויפגעשטעלט אין די צייטן פון דעם בריטישן מאנדאט אין 1922,
ריכארד קאופמאן דער אינזשעניר פון 160 געגנטן האט אויך דאס געבויט דעמאלטס איז די נייע געגנט געווען ווייט פון שטאט ממילא זענען די ערשטע איינוואוינער געווען לערער, דיכטערס און מיטל-קלאס איינוואוינער, מ'פלעגט אנרופן די געגענט פון אנפאנג "די צוגעקומענע". פארשטייט זיך אז קיין פרומער האט דארט נישט געוואלט וואוינען ממילא איז עס איבערגענומען געווארן ביי פרייע און די תקנות האט מען אריינגעשריבן אז מ'זאל דארט נישט בויען א בית המדרש. אין צענטער פון געגנט איז געבויט געווארען א סעמינאר פאר לערער געגרינדעט דורך דוד ילין ס'הייסט "בית המדרש למורים העברי" (היינט - מכללת דוד ילין).
היינט איז די געגנט בערך 15,000 איינוואינער רוב פרייע אין א חלק פרומע. נעבן דעם איז צוגעבויט געווארען נאך געגנטן "יפה נוף", "גבעת בית הכרם" און "רמת בית הכרם".
אין געגנט איז דא שולעס, פאבריקן, בתי מדרשים, און מתנ"ס (געמיינדע צענטער). פון די איינוואוינער זענען די צוויי פרעמיער מיניסטערס מנחם בעגין און בנימין נתניהו. אויך דער בירגערמייסטער ניר בארקאט וואוינט אין בית הכרם.
די נייע לייכטע באן וועט אדורכפארן דעם געגנט אויף הערצל בולעווארד.
מונקאטשער הייזער איז א געגנט אין ירושלים אין שכינות צו "בתי ראנד" און "רוממה". אויפגעשטעלט דורך דעם מונקאטשער רב, רבי חיים אלעזר שפירא, דער ״מנחת אלעזר״, פאר די עולים פון מונקאטש און געגענטן וואס זענען ארויפגעקומען קיין ארץ ישראל.
אין צענטער פון געגנט שטייט דער "בית המדרש תפארת צבי" אויפן נאמען פונעם דרכי תשובה.
אמאל האט עס געהערט צום מונקאטשער כולל און צו די 10 געגענטן פון צדקת רבי מאיר בעל הנס.
אין תרצ"ג, האט דער מנחת אלעזר באזוכט די געגענט, ביי זיין איינציגסטע באזוך, ווען ער איז געקומען באזוכן דעם "סבא קדישא" רבי שלמה אליעזר אלפאנדרי וואס האט געלעבט איבער די הונדערט יאר.
א מיקראפאן אויכט אנגערופן בקיצור מייק, איז א עלעקטאראנישע איבערדרייער אדער סענסאר, וואס טוט איבערמאכן דאס קול צו א עלעקטראנישן סיגנאל.
מען ניצט מיקראפֿאנען אין טעלעפאנען, הערן אפאראט, ראדיא און טעלעוויזיע.
גבעת שאול - קריית משה
גבעת שאול איז א געגנט אין מערב ירושלים. פון לינקס איז דער שאסיי מס' 1 און "גינת סחרוב", פון מערב דער ירושלים וואלד און דער הר נוף געגנט, רעכטס און מזרח איז געגנטן בית הכרם און קרית משה. די געגנט איז שטארק באקאנט צוליב הר המנוחות (בית הקברות) וואס איז מערב זייט פון געגנט, אין פארשטייט זיך אויך וועגן ס'ליגט ביים אריינקום אין דער שטאט פון כביש 1.
געגרינדעט 1919 ס'הייסט נאכ'ן ראשון לציון (דער ספרדישער הויפט-רב) הרב יעקב שאול אלישר. בעל "ישא ברכה" אויפשטעלענדיג די געגנט האט עס געדארפט צושטעלן ערד פראדוקטען דורך ערד ארבעט פאר דער שטאט נאר מיט די פארברייטערונג פון די אינדוסטרי'ס איז די שטאט איבערגענימען געווארען דורך אפיסעס וועירהאוזעס און אזוי ווייטער.
ביז דער אומאפהענגיקייט מלחמה איז די מערב זייט פון געגנט געווען אן אראביש דארף "דיר יאסין", אין די מינע'ס מערב פון שטאט. ביי דער אומאפהענגיקייט מלחמה האט דאס דארף געדינט ווי א באזע צו בארעגענען ירושלים מיט באמבעס, האבן דעמאלטס די אצ"ל כוחות איינגענומען דאס דארף. א חלק פון די הייזער זענען געווארן דער צענטער פאר גייסטליכע קרענק היילונג "כפר שאול". די איבעריגע חלק איז פארמישט אין מחלוקת.
די הויפט גאס הייסט "כנפי נשרים" די סיבה פאר דעם נאמען קומט צוליב די קוואליפיקאציע צו הייבן א פליגער פון דארט וואס איז געניצט געווארן ביי דער מלחמה פאר מיליטערישע פליגערס, וועלנדיג דארטן בויען א לופטפעלד וואס האט זיך צום ענד נישט אויסגעקומען.
אין די לעצטע יארן איז אנטוויקעלט געווארן די געגנט אלץ א אינדוסטריעלע געגנט מיט רעגירונגס ביוראען פאר שטייערען, טעלעוויזיע נעטווארק פאר "קאנאל 2-10" מבקר המדינה אפיס, פאמיליע קארט און נאך. אין געגנט איז אויך דא די די באקאנטע בעקערייען—אַנדזשל און בערמאן.
ס'ציילט זיך אן ערך פון 14,000 איינוואיונער, רוב פרומע.
א קירכע אין רוסישן געהעפט
דאס רוסישע געהעפט () איז א פלאץ פון 68 דונאם, אין הארץ פון ירושלים, צווישן די גאסן רחוב יפו, שבטי ישראל און הנביאים.
צו קענען אקאמאדירען די קאטוילישע עולי רגל און לייזן די פראבלעם פון די געברויכן וואס קומען מיט מיט די עולים ווי שיצונג, שלאפן, קירכעס, עסן, א.ד.ג. האבן די קאטוילישע ארגאניזאציעס צוגעשטעלט קרעטשמעס ווי מ'רופט עס, ווי ס'האט שטארק געכאפט איז די געגנט ווי מ'האט צוגעשטעלט פאר די פערד און וועגענער ווי צו איינשטיין, און א קירכע אויפ'ן פלאץ, מערסטנ'ס פאר רוסישע, און די נאמען "מגרש" הרוסים איז וויבאלד דארט האבן צוויי מיליטערן זיך געגרייט צו אטאקירן ירושלים, און די טערקישע האבן דארט געהאט א מיליטערישע באזע,
מיט די יארן איז די געגנט שטארק אנטוויקלט געווארן, און ס'געבויט געווארן דארט א שפיאטל פאר די עולי רגל, פארשטייט זיך אז די פלאץ איז פיל געווארן מיט פעדלער'ס וואס האבן אויסגעלייגט זייערע סחורות פאר די באזוכער. אין 1858 איז די גאנצע געגנט פארקויפט געווארן פאר די רוסן און דעמאלט'ס איז די געגנט געווארן א פראכט מיט דער שענסטער קירכע, און א נייע שפיטאל, מיט נאך אסאך פלעצער ווי איינצושטיין, און א בנין פאר דעם קאנסול פון רוסלאנד, אויך א הערליכע געביידע וואס הייסט "בית סרגיי", וואס איז געבויט געווארן דורכן רוסישן פרינץ סערגיי, פאר די ארויפגעקוקטע פערזענליכקייטען פון רוסלאנד וואס קומען באזוכן.
איינער פון די אנטשאלטן איז געווארן א תפיסה אין די צייטן פון בריטישן מאנדאט, אסאך אונטערגרונט מעמבער'ס זענען דארט געזיצן, און אין 1947, ווען די בריטישע האבן שטארק פארסירט די אונטערגרונט באוועגונג, זענען 6 פון די תפיסה פארמשפ'עט געווארן צום טויט. 4 האט מען טאקע געהרגעט נאכן אריבערפירן קיין עכו תפיסה, ווען 2 האבן זיך גענומען דאס לעבן דורך א גראנאט וואס איז געשווערצט געווארן דורך דעם רב וואס איז זיי געקומען באזוכן, היינט איז די פלאץ א מוזיי פאר יענע צייטן מיט אונטערגרונט באוועגונגען.
און 1861 נאכען בויען די גאס פון יפו ביז ירושלים, און שפעטער און 1891 ווען א באן איז געבויט געווארן האט עס זייער שטארק פארשטארקט די באזוכער אויפן פלאץ.
ביי די אויסברוך פון דער ערשטער וועלט מלחמה אין 1914, און צוליב די איבערקערעניש אין רוסלאנד ווערענדיג קאמוניסטיש, האט זיך די געגנט ווי כמעט ליידיג געווארען. נישט קענענדיג קומען פון רוסלאנד היינט זענען נאך דא דארט געציילטע גלחים און אנטשטאלטען וואס נעמען אויף די קאטוילישע באזיכער פון רוסלאנד,
רוב געגנט איז פארקויפט געווארן אין די 1950ער יארן פאר מדינת ישראל, וואס האט אלעס איבערגעגעבן פאר פשטאטישע און פעדעראלע ביוראען, געריכטן, די פאליציי סטאנציע. איינ'ס פון די אנטשטאלטן האט איבערגענומען די משרד הבריאות, א צווייטע'נס די פאליציי, און די טורמע פון ירושלים. אנדערע דינען די יוסטיץ דעפארטמענט (משרד משפטים). ווי "בית משפט השלום",
בית המשפט לתעבורה (פארקער פארלעצונגען) און בית המשפט העליון (העכסטע געריכט) זענען דארט געווען פלאצירט ביז לעצטנס.
און די פלאץ איז געטראפען געווארען א גרויסער זויל אין יאהר 1871 וואס די בילדער הורדוס האט עס איבערגעלאזט נאכען טרעפען א שפאלט. און הורדוס'ס צייטען זענען 162 אזעלכע ריזיגע שטאנגען אריינגעפלאנצט געווארען און ירושלים און ליכט פון די גראנדיעזע בויעונגען דעמאלט'ס, היינט ליגט עס נעבען די פאליציי סטאנציע מיטן ירושלמי'דיגע נאמען עוג'ס פינגער (עוג מלך הבשן).
מגרש הרוסים היינט צוטאגס.
און סוף 20סטן יארהונדערט איז די פלאץ געווארן א טייל פון די נאכט-פארוויילונג אין ירושלים, ווערנדיג געעפנט אויפן פלאץ אסאך בּאַרען און פאָבּ'ס, צושטעלענדיג זיך צו ככר ספרא סטיל,
לויט די אנטוויקלונג דעפארטמענט וועט די פלאץ איבערגיין א רענאוואציע, קודם אויסברייטערן די פלאץ צו 130,000 סקווער מעטער, און נאכדעהם אויפבויען האטעלן, הייזער צו וואינען, א האנדעל'ס-צענטער, אפיסעס און אינטערערדישע פארקינג לאט'ס, די פאליציי און די טורמע וועלען איבערגעפירט ווערען ערגעץ אנדערש.
און אקטאבער 2006, האט מען געהערט טענות פון דער רוסישער רעגירונג צוריקצוגעבן די געגנט אונטער דער רוסישער הערשאפט און ס'דא וואס זאגן אז ס'איז געווען מיט די דירעקטע אנווייזונג פון פרעזידענט פוטין.
פרי חדש גאס, זיכרון משה, 2008
זכרון משה איז א געגנט אין מיטן ירושלים צווישן די הנביאים און מלכי ישראל גאסן.
זכרון משה איז געגרינדעט אין יאר 1905 דורך ר' יחיאל מיכל פינעס און דוד יעלין און נאך. ער איז איינער פון די פינף געגנטן וואס איז געבויט געווארן מיט משה מאנטיפיארי'ס געלט מיט א תנאי אז ס'זאל הייסן נאך אים, די געגנט איז געבויט געווארן מיט מאדערנער טעכנאלאגיע מיט די קאנצעפטן פון יענע יארן, ווי: די גאסן זאלן זיין שטאק אויסגעפלאסטערט ס'זאל אויסהאלטן די רעגן און ס'זאל נישט מאכן קיין בלאטעס, גראבן גרובער פאר ווי די וואסער זאל אפגיין, איינפלאנצן ביימער, און א פארבאט אויפצוהענגען קליידער צום אויסטרוקענען אויף דער גאס.
אזוי אויך איז זכרון משה די ערשטע געגנט אינדרויסן פון די מויער וואס איז נישט געבויט געווארן איין הויז נעבן צווייטן, און יעדע הויז האט געהאט זיין הויף און גארטן, וואס דאס איז געווען די ערשטע ווי נאכדען קומט רחביה און אנדערע געגנטן, ס'איז געווען נאר איין־שטאקיגע הייזער און ס'האט געהייסן דעמאלט'ס די טייערסטע געגנט.
אין 1934 איז אויף ישעיהו גאס געבויט געווארן א טעאטער עדיסאן וואס האט יארן געדינט פאר דער שטאט'ס טעאטער ביזן אויפבוי פון טעאטער ירושלים אין 1971. אין יאר 2007 האט מען צעווארפן די געביידע.
מיט די יארן איז די געגנט געווארן נאכגעלאזט, אסאך הייזער האט מען אראפגעווארפן אדער צוגעבויט שטאקן, און צוליב זיין אין די טשאלנט פון ירושלים איז עס איבערגעטוישט געווארן צו א פרומער געגנט, און סאטמאר (אהרונים) בויט אויף זייער שטעטל דארט אויפן פלאץ פון די עדיסאן טעאטער, דארט איז אויך דא די לעמעל שולע, און בית דוד ילין וואס דינט היינט אגודת ישראל.a> מנין אין זכרון משה איז א שם דבר
רחביה איז א געגנט אין ירושלים, נישט ווייט פונעם צענטער פון דער שטאט.
זי איז געגרינדעט געווארן אין תרפ"ב (1922), און ווערט פארעכענט אלץ א טייערע געגנט.
רמות אלון איז א געגנט אין ירושלים וואס איז געגרינדעט געווארן אין 1974 ווי איינע פון די פינף געגנטן אויסצושפרייטן ירושלים אויף א גרויסן פארנעם, און מיט דער צייט האט זיך עס שטארק אנטוויקלט און היינט האט עס איינוואינער ווי א מיטל-שטאט אין ישראל מיט 40,000 איינוואוינערס.
דער נאמען רמות שטאמט פון דעם פסוק (ספר שמואל א' כ"ה) "וימת שמואל ויקבצו כל ישראל ויספדו לו ויקברוהו בביתו רמה" וואס לויט דער טראדיציע איז דאס דער העכסטער בארג אין ירושלים. דרום זייט פון רמות איז פלאצירט דער קבר שמואל הנביא.
חינוך מוסדות.
אין רמות פולין געפינען זיך די גערער ישיבה תפארת משה בצלאל און די ליטווישע ישיבה נתיב הדעת.
אין אנהייב פון יאר ה'תש"פ האט זיך די בנות אלישבע סעמינאר, אונטער הרב יעקב משה הלל, אריבערגעצויגן אין א נייע געביידע אין צפון פון רמות ד'.
פסגת זאב איז די גרעסטע געגנט אין ירושלים, מיט אַרום 42,000 אײַנװאױנער. ס'איז ארומגענומען מיט אראבישע דערפער. ס'הייסט נאך זאב זשאבאטינסקי, די קעניאן הפסגה איז דארט.
פסגת זאב געפינט זיך דרום פון נווה יעקב און מזרח פון שואפאט.
מ'האט אנגעהויבן בויען אין דער געגנט אין 1980, און די ערשטער איינוואוינער האבן זיך באזעצט דארטן אין 1985.
פסגת זאב ווערט צעטיילט אויף פינף טיילן: פסגת זאב צפון, פסגת זאב מזרח, פסגת זאב מרכז, פסגת זאב דרום און פסגת זאב מערב.
די געגנט איז געבויט אין די ירושלימער בערג, לעבן נווה יעקב צו צפון.
א געסל אין עין כרם
עין כרם איז אפגעזינדערט אביסל פון ירושלים, און נישט נאר דעמאגראפיק נאר אויך אין לעבנסשטייגער ווי זיי פרובירן צו היטן א דארפיש לעבען, דארט איז די מעיין מרים ווי אסאך קאטאליקען האלטען עס פאר א הייליג פלאץ.
דער הדסה שפיטאל, דער גרעסטער שפיטאל אין ישראל, געפונט זיך דארט, און די אפטיילונג פאר רפואה פונעם העברעישן אוניווערסיטעט, איז אויך דארט.
״משגב לדך״ שפיטאל אין קאטאמאן
קאטאמאָן איז א געגנט אין ירושלים, וואס איז געווען פריער באוווינט מיט אראבער, נאר ביי דער אומאפהענגיקייט מלחמה זענען זיי אנטלאפן. די פארטריבענע יידן פון דער אלטשטאט, און אנדערע פון מאה שערים, וואס האבן זיך געפונען ביים פראנט, זענען אנטלאפן קיין קאטאמאן, און זיי האבן זיך דארט באזעצט.
די געגנט איז געבויט געווארן אין 1900 בערך. א טייל פון אירע הייזער זיינען באזעצט מיט ערלויער און נאך.
הר נוף איז א געגנט אין מערב ירושלים, דער נאמען איז צוליב דער 813 מעטער הייך וואס ברענגט מיט זיך א הערליכע ארויסקוק פאנאראמע, הרי יהודה און הרי ירושלים נעמען אים ארום. ס'איז א פרומע געגנט מיט חסידים פון אמעריקאנישע עולים, און גערער און וויזשניצער חסידים, און ס'איז געווען דאס וואיונ-ארט פון הרב עובדיה יוסף. די באפעלקערונג איז 20,000.
הר נוף איז נישט ווייט פונעם אראבישן דארף דיר יאסין, וואס די אצ"ל און די לח"י, האבן איינגענומען ביי דער אומאפהענגיקייט מלחמה.
אין די צייטן פון די תנאים איז דער געגנט פון הר נוף געווען אן אגרירולטורעל דארף וואס האט פארזארגט ירושלים. מ'האט געטראפן איבערבלייבס פון אוראלטע וויינפרעסן, פארם געביידעס און טעראסעס.
דעם היינטיגן געגנט הר נוף האט מען אנגעהויבן בויען אין די אנהרייב 1980ער יארן. כ"ה מרחשון תשע"ה האבן צוויי פאלעסטינישע אראבער פון מזרח ירושלים אפגעטון א שחיטה אין דער קהילת בני תורה שול מיט האקן, מעסערס און א ביקס.
צווישן די ישיבות אין הר נוף זענען ״פחד יצחק״ אונטער דעם ראש ישיבה רבי יונתן דוד דייוויד און ״היכל התורה״ אונטערן ראש ישיבה רבי צבי קושעלעווסקי.
נווה יעקב איז די מערסט צפון-מזרח געגנט אין ירושלים, צפון פון פסגת זאב, מיט א באפעלקערונג פו 30,000. פון דער מערב זייט גייט רוטע 60 (פון באר שבע ביז נצרת).
די ארגינעלע נווה יעקב איז געגרינדעט אין 1924.
דער מאדערנער געגנט איז געבויט געווארן אין 1970, די געגנט איז פול מיט רוסישע און עטיאפישע עמיגראנטן וואס האבן געטוישט דעם געגנט וואס איז געווארן פיל מיט ארימקייט און פארברעך. א מיליטערישע באזע פון צה"ל (מצודת נחמיה) גרעניצט זיך מיט דעם געגנט. די מזרח געגנט פון נווה יעקב הייסט קרית קאמעניץ דארט וואוינען א סאך פרומע ליטווישע יידן, און צוביסלעך ווערט די שטאט איבערגענומען דורך פרומע יידן.
דאס רופט מען בית אימבערגער אין דער דייטשער קאלאניע
די דייטשע קאלאניע (העברעיש: המושבה הגרמנית) איז א געגנט געבויט געווארן דורך טעמפלערס פון דייטשלאנד וואס האבן געליטן וועגן זייער פראקטיצירן גלויבן, אבער נאך דער צווייטער וועלט מלחמה זענען זיי פארטריבן געווארן, די געגנט האט א יונגער אויסזען מיט פילערליי פעסטיוואלן קומען דארט פאר, ווי די 'שוק האיכרים' ס'איז דארט אין די לעצטע צען יאר געבויט געווארן בּאַרען, קאפע הייזער, רעסטאראנען, ס'איז דא וואס רופן דאס די "שיינקין פון ירושלים".
מלחה איז א געגנט אין דרום ירושלים געבויט געווארן אין די 50ער יארן. אין אנפאנג איז די געגנט געווען נאכגעלאזט באוואוינט מיט אימיגראנטן פון אפריקע, מיט דער צייט אומארגאניזירט האט די פלאץ געכאפט מענטשן צוליב דעם דארפיש רואיג לעבען,
אזוי אז אין די 90ער יארן איז צוגעקומען נאך א חלק צום געגנט ווי טייערע הייזער זענען געווארן געבויט, און די ווינט האט געטוישט אלעס, אצטדיון (סטאדיום) 'טדי' איז געבויט געווארן דארט, פאר פוטבאל, און דער איינקויפנס צענטער - קניון ירושלים (באקאנט אלץ "קניון מלחה") איז געעפנט געווארן דארט פון די גרעסטע און דערפאלגרייכסטע אין מדינת ישראל, אין אזוי אויך איז דער זאא-גארטן "גן החיות התנ"כי" אריבערגעברענגט געווארן קיין מלחה.
צוליב די 2005 אויפֿפֿרישן די באן-רוטע פון תל אביב-ירושלים, איז מלחה געווארן די הויפט סטאנציע אין ירושלים.
איינער פון די גרינס געסלעך אין דעם קוואַרטל
שערי חסד געגנט איז אן אלטע געגנט אין ירושלים, וואו אסאך גדולים האבן געוואוינט דארט, געגרינדעט און תרס"ח ס'געפינט זיך אין שכינות מיט שכונת רחביה.
די הויפט שול, וואס מ'האט געעפנט ביי דער גרינדונג פונעם געגנט, איז די גר"א שול, וואו עס געפינט זיך די "שטיבלעך" פאר מנינים.
אין תר"ץ האבן די חסידים אויפגעשטעלט די קהל חסידים שול.
די ישיבה מעלות התורה פון רבי שמואל אויערבאך איז דארט, אויך די "מדרש שמואל" ישיבה פון הרב בנימין מאסקאוויטש.
גילה איז א געגנט אין ירושלים מיט 35,000 איינוואינער מיט א אייגענע צייטונג „ידיעות גילה”.
ס׳איז אין דרום ירושלים, און די צווייט גרעסטע געגנט נאך פסגת זאב, ס׳האט שוין געהאלטן ביי 50,000 איינוואינער נאר די אינטיפאדא האט פארשיקט מענטשן פון דארט, מ׳האט געבויט א דרויסענדיגע וואנט דעמאלט׳ס צו היטן פון די ארומיגע אראבישע דערפער, ס׳איז דא 25 בתי מדרשים און צוויי מקוואות, גילה האט צוויי רבנים, הרב אליהו שלעזינגער דער אשכנזי׳שער רב און הרב משה בן אבו דער ספרדי׳שער רב.
תלפיות איז א געגענט אין דרום ירושלים. געגרינדעט אין 1922.
דאס איז איינע פון די געגנטן וואס איז געבויט געווארן אונטערן בריטישן מאנדאט אלס פראיעקט שכונת הגנים, דער ארכיטעקט ריכארד קאופמאן האט עס געבויט.
אין די 1990ער יארן איז עס געווארן מער אויסגעשטעלט צו יונגווארג מיט נייט קלאב'ס, און שאפינג מאהל'ס, אז ס'איז היינט איינע פון די נאכט-לעבען פארוויילונגען אין שטאט.
הייזער אין פארן גאס, רמת אשכול
רמת אשכול איז א געגנט אין צפון ירושלים. גערופן נאך לוי אשכול, דער דריטער פרעמיער מיניסטער פון ישראל. געבויט אין 1968. אין גן דאריס וויילר אויף ים סוף גאס 8 געפונט זיך א מערה (מערת האשכולות) נאך פון צווייטן בית המקדש.
נוה שאנן איז א געגנט אין ירושלים, צווישן ישראל מוזיי און דעם גבעת רם קאמפוס פון דעם העברעאישן אוניווערסיטעט. על שם הפסוק פון ישעיה;
חֲזֵה צִיּוֹן, קִרְיַת מוֹעֲדֵנוּ; עֵינֶיךָ תִרְאֶינָה יְרוּשָׁלִַם נָוֶה שַׁאֲנָן, אֹהֶל בַּל-יִצְעָן בַּל-יִסַּע יְתֵדֹתָיו לָנֶצַח, וְכָל-חֲבָלָיו, בַּל-יִנָּתֵקוּ. (ישעיהו לג כ').
דער העברעאישער אוניווערסיטעט האט דארט אין סוף 60'ער יארן געבויט צוויי בנינים אין געגנט, וואס האט געדינט א שטיק צייט ווי א שלאף פלאץ פאר סטודענטן, און נאך די 70'ער יארן איז עס געווארן אפגעקויפט דורך די לערער'ס און פראפעסארען וואס ארבעטן אין דעם אוניווערסיטעט.
אתרא קדישא איז אן ארגאניזאציע וואס אלאמירט און היט אויף אור-אלטע קברים אין ארץ ישראל וואס זענען נישט אנגעצייכנט אלס קברים, די ערד פון ארץ ישראל איז פיל מיט זיי.
דער ערשטער פארזיצער איז געווען אברהם ברוך אראטען און צווישן די מיטגלידער אין דער הנהלה איז געווען נחום יואל האלפערין. דער קאסירער פון דער ארגאניזאציע איז געווען דער סוחר יחיאל בענעדיקט (דער שווער פון הרב מאיר סאלאווייטשיק) און נאך אים הרב משה יהושע לאנדא. אין די אנהייב תש״ל יארן האט אראטען פארלאזט די ארגאניזאציע און האלפערן האט איבערגענומען די פירערשאפט. עטלעכע יאר שפעטער איז דער היינטיגער פירער פון אתרא קדישא באשטימט געווארן, ר' דוד שמידל.
זומער 1998, אין פארלויף פון ברוקירן דעם עוזי נרקיס שאסיי אין ירושלים, האט מען געטראפן קברים אויף דער ליניע פונעם פלאנירטן שאסיי, נאענט צו פסגת זאב. הרב יוסף שלום אלישיב האט איבערגעגעבן זיין דעה אז מען קען אריבערפירן די קברים מיט געוויסע באדינגונגען. קעגן אים האבן געהאלטן דער בית דין פון דער עדה החרדית אז ס׳איז נישט פאראן קיין היתר לויט דער הלכה צו באוועגן די קברים. אויך די רבנים משולם דוד און מאיר, קינדער פונעם בריסקער רב, האבן מיטגעהאלטן, אויך ווען לויט דער הלכה מעג מען באוועגן די קברים, זאל מען דאס אבער נישט טון וועגן א חשש אז מען ווען ניצן דעם היתר ווען מען דארף נישט.
נאך דעם האט אתרא קדישע צעשפאלטן צוליב א שטארקער קריגעריי מיט רב אלישיב, וואס האט געשטיצט אויפשטעלן א נייע ארגאניזאציע אונטער זיין קאנקורענט מיכה רוטשילד, וואס פלעגט זיין דער ארבעטער פון הרב שמידל, צוזאמן מיט חזקיהו קאלמאנאוויטש און יואליש קרויס מיט ישראליק אייזענבאך.
אופקים איז א שטאָט אין דעם דרום דיסטריקט פון ישראל, 24 ק"מ מערב פון באר-שבע. דער שטח איז גרויס 10,273 דונאם. ס'האט באקומען דעם נאמען שטאָט אין 1995. לויטן צענטראלן ביורא פאר סטאטיסטיק, פאר יוני 2010, איז דא אין אופקים 24,100 איינוואוינער. די יערליכע וואוקס ראטע האלט ביי 0.6 פראצענט. רוב זענען אידן.
די נייַע געשעפט צענטער אין די ינדאַסטריאַל געגנט פון דער שטאָט
די שטאָטיש ביבליאָטעק לאָוקייטאַד אין די קהל צענטער
פרי יארן.
אופקים איז געגרינדעט אום 19 אפריל 1955, און די ערשטע איינוואוינער זענען געווען אימיגראַנטן פון מאַראָקאָ און טוניסיע.
זינט דעמאָלט, זענען צוגעקומען 170 משפחות אימיגראנטן פון איראן און אנדערע אימיגראנטן פון אינדיע און רומעניע. אין 1958 האט דער יישוב באקומען דעם סטאַטוס פון א לאקאלער ראַט. אין 1959 די שטאָט האט אַ באַפעלקערונג פון 5,000 מענטשן.
פון די 90ער יארן און ווייטער.
דער טעקסטיל אינדוסטריע קריזיס האט געפירט צו פארמאכן די הויפּט אינדוסטריעלע פאבריקן אין דער שטאָט, און אויף די גרויס כוואליעס געשלאגן די שטאָט אין די 90ער.
ממוזער
אור יהודה איז א שטאָט אין דעם אונו טאל, אין תל אביב דיסטריקט פון ארץ ישראל, דער שטח פון דער שטאט איז גרויס 5,141 דונאם. ס'האט באקומען דעם נאמען שטאט אין 1988. לויט דעם צענטראלן ביורא פאר סטאטיסטיק, איז אין סעפטעמבער 2009 דא אין אור יהודה 32,800 איינוואינער. די יערליכע וואוקס ראטע האלט ביי 1.8 פראצענט. רוב זענען אידן.
אור עקיבא איז א שטאָט אין דער חיפה דיסטריקט אין ישראל, זיין שטח איז גרויס 3,539 דונאם. ס'איז געווארן אַ שטאָט אין 2001. ס'איז דא אין אור עקיבא 16,000 איינוואינער. די יערליכע וואוקס ראטע האלט ביי 0.2 פראצענט. רוב זענען אידן.
לויטן צענטראלן ביורא פאר סטאטיסטיק ווי פון יוני 2010, האט אור עקיבא 16,000 באוווינער.
אור עקיבא איז אַ קליינע שטאָט אין טערמינען פון באַפעלקערונג.
אילת, 1947 - 1953
אילת (ענגליש: "Eilat", אַראַביש: ايلات) איז א שטאָט אין דעם דרום דיסטריקט פון ישראל, א פארט שטאָט און פאר רעזארט (וואקאציע).
אילת איז די מערסטע דרום שטאָט אין ישראל, 238 ק"מ דרום-זייט פון באר שבע, און 346 ק"מ פון תל אביב. דער שטח איז גרויס 84,789 דונאם. דער יישוב אין אילת איז געגרינדעט געווארן 1951, און איז געווארן א שטאָט אין 1959. לויטן צענטראלן ביורא פאר סטאטיסטיק, פאר יוני 2010, איז דא אין אילת 47,600 איינוואוינער. די יערליכע וואוקס ראטע האלט ביי 2.5 פראצענט. רוב זענען אידן.
פּראָמענאַדע אויפן צפונדיקן ברעג פון אילת
אילת איז אַ טוריסטישע שטאָט, זיין ווינטער קלימאַט איז זייער באַקוועם. אילת האט איבער 60 האָטעלן.
לויטן (צענטראלן ביורא פאר סטאטיסטיק), אין יוני 2010, האט אילת 47,600 באוווינער. די באַפעלקערונג וואקסט מיט אַ יערלעכן וווּקס פון 0.6%.
לויט די דאַטן פונעם ביורא פאר דעצעמבער 2008, די שטאָט איז קלאסיפירט פינפטע פון 10, אין דער סאָציאָ-עקאָנאָמישער סקאלע. דער פראצענט זוכה צו מאַטריקולאַציע צערטיפיקאַטן פון דער צוועלפטער כתה סטודענץ אין תשס"ח (2008-2007) איז געווען 54.8%. דער דורכשניטלעכער לוין פון איינגעשטעלטע אין 2007 איז געווען ₪5,521 (לאַנדישער דורכשניט: ₪6,743).
לויט צו אַ באַריכט געדרוקט דורך ישראל פּאָליצייַ אין אויגוסט 2010, ראַנגט אילת, ישראל, ערשט אין היציקע פארברעכן, מיט פינף באשעדיקונגען פּער טויזנט איינוואוינער.
אַשדוד איז א שטאט אין דער דרום דיסטריקט אין ארץ ישראל, דער אשדוד פארט איז דארט פלאצירט, דער גרעסטער פארט אין גאנץ ארץ ישראל, די שטח איז גרויס 60,000 דונאם. ער איז געגרינדעט אין 1956 און איז געווארן אַ שטאָט אין 1968. לויטן צענטראלן ביורא פאר סטאטיסטיק אין דעצעמבער 2015 זענען געווען אין אשדוד 220,174 איינוואינער. די יערליכע וואוקס ראטע האלט ביי 1.1 פראצענט. רוב זענען אידן.
אַשדוד איז דער זעקסטע גרעסטע שטאָט אין באַפעלקערונג אין ישראל. די שטאָט ליגט אויפן ברעג פונעם מיטלענדישן ים, דרום פון יבנה, צפון פון אשקלון און מערב פון גדרה.
אין אשדוד וואוינט די דריטע גרעסטע פרומע קהילה אין ישראל, מיט 60,000 חרדישע באוואוינער. דער פיטסבורגער רבי און דער טאלנא-אשדוד רבי האבן זייער הויף אין אשדוד. 8,000 גערער חסידים וואוינען אין אשדוד, 6,000 בעלזער חסידים און 4,000 וויזשניצער חסידים (אין קווארטאל 7).
אַשדוד הייסט נאָך איינער פון די פינף שטעט פון די פלשתים. מער פון די פרי טעג איז געווען אַ פּאָרט שטאָט און איינער פון די אנגעזעענסטע סימבאָלס פון דער שטאָט איז אַ פּאָרט פון אַשדוד, איינער פון די דרייַ אינדוסטריעלע פּאָרטן פון ישראל (צוזאמען מיט די חיפֿה און אילת פארטן).
שוין פון אנפאנג, איז אַשדוד געווארן אַ שטאָט וואס נעמט אריין אימיגראנטן און איז געבויט געווארן דורך אימיגראנטן,
אוראלט אשדוד.
בערך זעקס מייל דרום־מזרח פון דער שטאָט איז אַן ארכעאלאגישער פּלאַץ, תל אַשדוד, ווו פאַרצייַטיקע באזעצונגען בלייבן געהאלטן אין די געגנט.
אראבישער יישוב.
אין 1596 איז געווען אינעם געגנט אַן אַראַביש דאָרף איסדוד, מיט אַ באַפעלקערונג פון 430 מענטשן. זיין אָרט ביים ים האט געברענגט צו אַ פאַרגרעסערטער וויכטיקייַט אין די אָטאָמאַנישע צייַטן, ווען דער ייִשובֿ האט זיך אנטוויקלט צו א שטאָט, מיט א כאַן. אין אנהייב פונעם 20סטן יאָרהונדערט איז דער יישוב שוין געווארן א שטעטל, מיט א באַפעלקערונג פון 5,000 מענטשן, וואס האבן געמאכט פרנסה פון לאנדווירטשאפט און האנדל, און דער ייִשובֿ איז געווארן אַ שטאָטישער צענטער פאר די ארומיגע דערפער. אין מיי 1948, נאָך דעפ בריטישן מאַנדאַט און די פּראָקלאַמאַציע פון מדינת ישראל האט די עגיפטישע ארמיי אינוואדירט און צוגעקומען ביזן "עד הלום" בריק. די עגיפטישע קראפטן האבן זיך צוריקגעצויגן דעם 28סטן אקטאבער 1948 צוזאמען מיט א מערהייט פון די איינוואוינער. בערך 300 איינוואוינער זענען געבליבן און האבן געוויזן ווייַסע פענער, אָבער זענען פארטריבן אן עזה באַלד דערנאָך.
טוריזם אין אַשדוד איז געווען זייער קליין ביז 2000.
קיין אַשדוד קומען אן טוריסטן יעדן זומער, בעיקר פון פֿראַנקרייַך, וואס האבן געקויפט דירות איבער דער שטאָט.
אַשקלון איז א שטאָט אין דעם דרום דיסטריקט אין ארץ ישראל, אויפ'ן ברעג ים צווישן חיפה און עזה, זיין שטח איז גרויס 47,788 דונאם. די שטאט האט א היסטאריע פאר עטלעכע טויזנט יאר צוריק.
אין די ערשטע צייטן, ווען די יידן זענען אנגעקומען אויף ארץ ישראל, האט די שטאט געהערט צו די פלשתים. און דורכאויס דעם ערשטן בית המקדש, ביזן חורבן ווען נבוכדנאצר האט איינגענומען דאס לאנד, און האט אויך חרוב געמאכט די שטעט פון די פלשתים. ווען יידן האבן אנגעהויבן צוריק צוקומען פון בבל, אויפצובויען דעם צווייטן בית המקדש, האט זיך די שטאט געפונען ווייט פון יידישע גרענעצן, און איז געווען באוווינט מיט פיניקער און העלעניסטן, וואס האט אנגעהאלטן ביז דער תקופה פון די חשמונאים. אין די צייטן פון קעניג אלכסנדר ינאי, איז אַשקלון געווארן זעלבסטשטענדיק מיט אן אויטאנאמיע, אבער שפעטער מיט די יארן זענען אסאך יידן געווען פון די איינוווינער פון שטאט.
אין די רוימישע צייטן איז אַשקלון געווען פון די גרויסע פיינט פון יהודה, און אין דער משנה ווערט אַשקלון שוין נישט פארעכנט אין שטח פון ארץ ישראל, ווי מען זעט אין גיטין: ר' יהודה אומר מאַשקלון לדרום ואַשקלון כדרום.
אין יאר 644, האבן די מוסלמענער פארענדיקט זייער איינעמען דאס לאנד, און אַשקלון איז אריבער צו אראבישער הערשאפט. אין די שפעטערע יארן זענען פארגעקומען עטלעכע קאמפן, דורכאויס די קרייצצוג מלחמות, צווישן די קריסטן און די אַראַבער. וואס צום סוף האט סאלאך א דין, פארטריבן די קריסטן פון לאַנד, און די מוסלמענער האבן גענצליך פארניכטעט די אלטע שטאט, צוזאמען מיטן פארט.
ביז די יידן האבן אנגעפאנגען צוריק צו קומען קיין פאלעסטינע, ביזן יאר 1948, האט זיך געפונען אויפן ארט פון היינטיקן אשקלון אן אראביש דארף, מיטן נאמען איסקעלאן, וואס ביי דער אומאפהענגיקייט מלחמה, האט עס צה"ל איינגענומען, און די איינוווינער זענען אנטלאפן צום עזה שטרייף.
די יידישע אשקלון פון היינט איז באנייט געווארען 1951, לויט דעם צענטראלן ביורא פאר סטאטיסטיק ריכטיק פאר דעצעמבער 2005, איז דא אין אשקלון 106,600 איינוואינער. די יערליכע וואוקס ראטע האלט ביי 1.4 פראצענט. רוב זענען אידן.
באר שבע (אַראַביש: بئر السبع), איז די הויפט שטאט אין דעם דרום דיסטריקט פון מדינת ישראל, די באָדן איז גרויס 117,500 דונאם, די צווייטע גרעסטע שטאט אין שטח נאך ירושלים. לויטן צענטראלן ביורא פאר סטאטיסטיק (הלשכה המרכזית לסטטיסטיקה) פאר דעצעמבער 2005, איז דא אין באר שבע 202,202 איינוואוינער. די יערליכע וואוקס ראטע האלט ביי 0.3 פראצענט. רוב זענען אידן.
זי איז די זעקסטע גרעסטע שטאט אין ארץ ישראל. אין באר שבע געפינען זיך בן גוריון אוניווערסיטעט און סאראקע שפיטאל.
די שטאטישע אויטאבוסן ווערן געפירט דורך א פריוואטער געזעלשאפט, מיטן נאמען מעטראדאן.
פון דער צענטראלער אויטאבוס סטאנציע, זענען דא אויטאבוסן צו אלע גרויסע שטעט אין לאנד כמעט, און קיין אילת, און אן אויטאבוס נעצווערק וואס דעקט דעם גאנצן נגב.
ישראל באנען האט צוויי באן סטאנציעס אין דער שטאט, באר שבע צפון באן סטאנציע, וואס איז נאנט צום אוניווערסיטעט, און די שפיטאל, און באר שבע צענטראלע באן סטאנציע, וואס איז אין צענטער פון דער שטאט, און דער ביי געפונט זיך די צענטראלע אויטאבוס סטאנציע.
שאסייען.
שאסיי 40 איז דער הויפט שאסיי, וואס פירט קיין באר שבע; ער פארבינדט פון צפון פון באר שבע צום צענטער. פון דרום טראגט שאסיי 40 קיין דימונה. שאסיי 60 פארט אויף צפון וואו ער פארט אריין אין דעם מערב ברעג, און פארבינדט חברון, און ירושלים. שאסיי 25 פארט פון מזרח מערב פון דער שטאט.
נתניה איז א שטאט אין די צענטער דיסטריקט אין ישראל, די שטח איז גרויס 28,455 דונאם. געגרינדעט דורך די גרופע בני בנימין אין 1929, ס'האט באקומען די נאמען שטאט אין 1948, און געווען די ערשטע שטאט, אנערקענט צו ווערן דורך די נייע רעגירונג. לויט די צענטראלע ביורא פאר סטאטיסטיק (הלשכה המרכזית לסטטיסטיקה) ריכטיק פאר דער ענדע פון 2016, איז דא אין נתניה 210,834 איינוואוינער. די יערליכע וואוקס ראטע האלט ביי 1.2 פראצענט. רוב איינוואוינערס זענען אידן. נתניה איז באוואוסט אלס א פילפארביגע שטאט אין הינזיכט פון באפעלקערונג. אנפאנג פון די 1990ער יארן האבן זיך באזעצט אין דער שטאט אומגעפער 60,000 נייע אימיגארנטן פונעם געוועזענעם סאוועטן פארבאנד וועלכע זענען אנגעקומען אין א"י אין דער מאסנהאפטער אימיגראציע כוואליע וועלכע האט פאסירט פון אנפאנג פון די 1990ער יארן און האט זיך געענדיגט אנהייב פון די 2000ער יארן און האט געברענגט מיט זיך איבער מיליאן אימיגראנטן פון דעם ראטן-פארבאנד. אויסער די רוסישע עולים האבן זיך אריבערגעצויגן אין נתניה אויכעט עטליכע טויזנטער אימיגראנטן פון עטיאפיע. דורך די 2000ער יארן און היינט אויכעט, ווען דער אנטיסעמיטיזם אין פראנקרייך האט זיך פארשטערקט און די האס-פארברעכנס האבן זיך העפטיג פארמערט, פילע אידן האבן באשלאסן צו פארלאזן פראנקרייך און ארויפקומען קיין א"י, און צווישן זיי פילצאליגע האבן אויסגעוויילט נתניה אלס זייער נייער היים. כמעט אלע אימיגראנטן פון פראנקרייך זענען ספרד'ישע אידן אפשטאמיג פון צפון אפריקע (הויפטזעכלעך פון אלזשיר, מאראקא און טוניסיע).
נתניה ווערט אויך גערופן "די דיאמאנטן שטאט" (העברעאיש: עיר היהלומים) צוליב דער אמאליגער וואקסנדער אינדוסטריע פון דיאמאנטן וואס גייט נאך היינט אן.
אין נתניה וואוינט אויכעט א גרויסע צאל פון היימישע חסידישע אידן, הויפטזעכלעך אינעם חסידישן פערטל קריית צאנז וואס איז געגרינדעט געווארן דורך דעם פריערדיגן צאנז-קלויזענבורגער רבי, הרה"ק רבי יקותיאל יהודה האלבערשטאם זצ"ל און איז באפעלקערט מיט הונדערטער חרדישע משפחות וועלכע געהערן כמעט אלע צום צאנזער חסידות. אין נתניה פלעגן וואוינען אויכעט דער דזשיקאווער רבי, רבי נפתלי חיים אדלער זצ"ל און רבי יחיאל מיכל מיכאלאוויטש פון זלאטשאוו-נתניה-מאנסי, און ביידע זענען באערדיגט אין דעם ארטיגן בית החיים פון נתניה.
די בירגערמייסטערין (מעיארטע) איז מרים איכר פייערבערג.
כביש החוף, פארט אריבער נאנט צום שטאט, און האט עטליכע אפווענדונגען, וועלכע פירן אריין אין שטאט, אין לויפט פון צפון קיין דרום. לאקאלע שאסיי 57, לויפט מזרח מערב, און פארט פון צענטער שטאט, ביז קיין כביש שש, נאנט צו דער גרינער ליניע.
אגד אויטאבוסן געזעלשאפט, און נתיב געזעלשאפט, דינען די פובליק טראנספארט אין שטאט, און אינדרויסן פון שטאט. ישראל באנען האט א סטאנציע אין דער שטאט. אויך אין דרום פון שטאט, געפונט זיך בית יהושע באן סטאנציע, וועלכע די איינוווינער פון דרום נתניה באניצן זיך בעיקר.
עפולה איז א שטאט אין אונטער גליל אין צפון דיסטריקט אין מדינת ישראל, מיט א שטח פון 28,600 דונאם. ס'האט באקומען דעם שטאָט־סטאטוס אין יאהר 1972. לויטן צענטראלן ביורא פאר סטאטיסטיק, פאר דעצעמבער 2005, איז דא אין עפולה 39,100 איינוואינער. די יערליכע וואוקס ראטע האלט ביי 0.7 פראצענט. רוב זענען אידן.
דער בירגערמייסטער פון שטאט (מעיאר) איז יצחק מירון.
הרצליה איז א שטאט אין דעם תל אביב דיסטריקט און ארץ ישראל, צווישן נתניה און תל אביב. זיין שטח איז 21,585 דונאם. הרצליה איז געגרינדעט ווי אַ קאלאניע אום 13טן דעצעמבער, 1924 אויפן נאמען פון בנימין זאב הערצל, זי האט באקומען דעם נאמען שטאט אין 1960. לויטןן צענטראלן ביורא פאר סטאטיסטיק, פאר דעצעמבער 2005, איז דא אין הרצליה 83,700 איינוואוינער. די יערליכע וואוקס ראטע האלט ביי 0.1 פראצענט. רוב זענען אידן.
די שטאָט איז אַ מיטגליד פון פארום 15.
פארלייגן פון דער שטאט און צו דעם טאג.
אין 1948 האט הרצליה געציילט 5,300 באוווינער. נאך צוויי יאר, מיט כוואליעס פון מאַסע אימיגראציע, האט די באַפעלקערונג זיך געטאפלט ביז 12,000.
בית שאן (גריכיש: Σκυθόπολις - סקיטאָפּאָליס, אַראַביש بيسان - ביסאַן) איז א שטאט אין דעם צפון פראווינץ פון ישראל, אויף שאסיי 90 בערך 40 ק"מ דרום פון דעם ים כנרת.
דער שטח איז גרויס 7,100 דונאם. די שטאט האט היסטאריע איטער זיך אבער איבערגעבויט האט מען עס אין 1949.ס'האט באקומען דעם נאמען שטאט אין 1999. לויטן צענטראלן ביורא פאר סטאטיסטיק, פאר דעצעמבער 2005, איז דא אין בית שאן 16,200 איינוואינער. די יערלעכע וואקסונג שאץ האלט ביי 1.2 פראצענט. רוב זענען יידן.
בית שאן איז איינע פון די עלטסטע שטעט אין ישראל. עס ליגט אויף דער ים מאַרשרוטע צווישן עגיפטן און מעסאפאטאמיע.
די שטאָט ווערט דערמאנט אין די אכטונגס־שריפטן מיטן נאמען "אַשאַן". בית שאן ווערט דערמאנט אין דער רשימה פון די נצחונות פון טהוטמאָסע ווו אויף זיין אקציע צו ארץ ישראל אין ישראל אין 1468 פאר דער ציווילער רעכענונג. פון דעמאלסט ביזן 12טן יאָרהונדערט פאר דער ציווילער רעכענונג איז די שטאָט געווען אונטער מצרישער הערשאפט, און מען האט געפונען דארט דאס הויז פונעם מצרישן גובערנאטאר. אין דער שטאָט האט מען געטראפן אַ סטאַטוע פון ראַמעסעס דער דריטער.
אין 1990 האט אנגעהויבן אַ פּראיעקט פון אויסגראבונגען אויסגעפירט דורך דעם מיניסטעריום פון טוריזם, דעם פּאַרקן און נאטור אויטאריטעט, דעם נאציאנאלן פונד, דעם בית שאן מוניציפאליטעט און דעם ישראל אלטצייטן אויטאריטעט. בערך 1,500 דונאם זענען געווארן אויסגעגראבן, און מען האט אנטפלעקט דאס איבערבלייבס פון דער חרובער אלטשטאָט.
אן אנדער טוריסט עלעמענט איז אַ זעט פון נאַטירלעכע קוואלן אַרום דער שטאָט אַזוי ווי גארטן פון דריי (סחנה), חרוד קוואל, און פיל מער. רובֿ פון די קוואלן זענען אפן צו דעם ציבור, פול פון שאָטן און לאָזן וואַסער צו באַקומען קלאָר און זיך אָפּקילן די הייס קלימאַט פון דער געגנט.
הוד השרון איז א שטאט אין די צענטער דיסטריקט פון מדינת ישראל, וואס גרענעצט תל אביב אין דרום־מערב, כפר סבא אין צפון־מזרח, רעננה אין צפון־מערב און פתח תקווה אין דרום. זיין שטח איז 19,239 דונאם. געגרינדעט 1964, ס'האט באקומען דעם נאמען שטאט אין 1990. הוד השרון האט 47,800 איינוואינער, רוב פון זיי יידן. די יערליכע וואוקס ראטע האלט ביי 3.3 פראצענט.
הוד השרון איז געגרינדעט ווי אַ לאקאלע ראַט אין נאוועמבער 1964 מיט דעם פאַרבאַנד פון פיר ארומיקע יישובים: רמתים, כפר הדר, רמת הדר און מגדיאל. צווישנצייַט, איז צוגעקומען צו הוד השרון אויך אנדערע געביטן, אַזאַ ווי נווה נאמן. אין 1990 דער יישוב געווארן דערקלערט אַ שטאָט.
געשעענישן פון תרפ"ט - 1929.
אין 1929, האבן פּאַלעסטינער אַראַבער אטאקירט יידן אין ארץ ישראל.
פתח תקוה איז א שטאט אין דעם צענטער דיסטריקט פון ארץ ישראל, די שטח איז גרויס 39,000 דונעם. געגרינדעט 1878, ס'האט באקומען די נאמען שטאט אין 1937. לויטן צענטראלן ביורא פאר סטאטיסטיק, פאר דעצעמבער 2005, איז דא אין פתח תקווה 179,400 איינוואוינער. די יערליכע וואוקס ראטע האלט ביי 3.3 פראצענט. רוב זענען אידן.
די שטאט גרענעצט זיך מיט הוד השרון און רמת השרון פון לינקס, מיט תל אביב פון לינקס-מערב, און מיט בני ברק און גבעת שמואל פון מערב, און פון דרום מיט גני תקוה און קרית אונו.
דיִ שטאָט איז באַקאַנט אלס די מוטער פֿון אַלע ייִשובים װײַל זי איז די עלטסטע פֿון אַלע ייִשובים װאָס זײַנען געגרינדעט געװאָרן אין דער נײַער צײַט.
און 1984 איז געפענט געווארן נייט-קלאב'ס מיט פראטעסטן וואס האט אנגעהאלטן צוויי יאר, און פתח תקווה איז דא א קאמפלעקס פון שפיטעלער וואס רופט זיך מרכז רפואי רבין, און אירע דריי אפטיילונגען ביילינסאן, שניידער, און גולדה-השרון, דארט זענען די היי-טעק אפטיילונגען פון IBM, Oracle און אויך די עסן פאבריק "אסם".
דער בירגערמייסטער (מעיאר) לשעבר איז אורי אוהד.
דער בירגערמייסטער בהווה איז רמי גרינברעג.
די הויפט רבנים געוויילט שבט תשע"ב זענען הרב מיכה הלוי (אשכנזיש) און הרב בנימין אטיאס (ספרדיש) ברודער פון אריאל אטיאס.
לוד (אַראַביש: اللد "אַל-לוד") איז א שטאָט אין דעם צענטער דיסטריקט פון ישראל. זיין שטח איז גרויס 12,226 דונאם. ס'האט מיט זיך אסאך היסטאריע, לויטן סטאטיסטיק דעפארטמענט (צענטראלע ביורא פאר סטאטיסטיק) פאר דעצעמבער 2005, איז דא אין לוד 66,600 איינוואינערס. די יערליכע וואוקס ראטע האלט ביי 0 פראצענט. רוב זענען אידן. אבער ס'איז דא אסאך שלעגערייען צווישן די אראבער מיט זייערע שכנים, ס'איז באוויסט אלץ די קעפיטאל פאר דראג'ס, מ'שלאגט זיך דארט אפילו די פרומע מיט זייערע בתי מדרשים.
די שטאט האט נישט קיין געוויילטן שטאטראט, נאר א קאמיטעט באשטימט פון דער רעגירונג. דער פארזיצער איז מאיר ניצן.
לעבן לוד געפינט זיך בן גוריון פליפעלד, דאס גרעסטע אינטערנאציאנאלע פליפעלד אין ישראל.
לוד ווערט גערעכנט איינע פון די עלטסטע שטעט אין דער וועלט.
די שטָט לוד ליגן אין דעם צענטער פון א טאל, באקאנט אלס דער אונו טאל אָדער "שפלת לוד" אין דעם לשון פון דער משנה. רובֿ פונעם טאָל איז פלאך, אָבער נישט אינגאנצן גראד אזוי קען דאס רעגנוואסער אפרינען אין דעם אילון טייך.
אוראלט לוד ליגט בײַם דרום ברעג פון נחל אילון, בשעת מאָדערנער לוד פאשפרייט זיך נאך מער דרום. אזוי ווי לוד ליגט אין א טאָל אָן נאַטירלעך שוץ, איז ער געווארן זייער גרינג צו ווערן אײַנגענומען.
לוד איז שוין באזעצט געווארן אין אוראלטע צייטן, און איז איינע פון די עלטסטע שטעט אין לאנד, וואו עס האט נישט אויפגעהערט א יישוב פון מענטשן. מען האט געפינען איבערבלייב פון א יישוב אין דער נייער שטיין עפאכע. פון דעם איבערבלייב ווײַזט אויס אז די באוואוינער פון לוד אין יענע צייטן האבן געוואוינט אין הייזער געמאכט פון ליים און געארבעט די ערד מיט מעטאַלע געצייַג. די הויפט פראדוקטן וואס זיי האבן געוואקסן זענען ווייץ, גערשטן און לינזן. אין דערצו, האבן זיי געהאלטן סטאדעס פון שאף.
לוד איז שפעטער געווארן דער גרעסטער און מערסט אנטוויקלטער יישוב אין דעם געגנט.
א הערליכע תורה בלעטל אויף די וואכענדיגע סדרה און נאך, ארויסגעגעבן דורך די תלמידי ישיבה שער התלמוד.
געדרוקט מיט א שווארצע קאליר, און אנטהאלט געווענליך כאטש 8 זייטען, אדער מער, ווערט פארשפרייט בעיקר נאר אין די גרעסערע שולען אין וויליאמסבורג.
פון אירע שענסטע ארטיקלען איז די מאמר שערי מדע פון הרב משה נחום קרויס, ראש מערכת חקר ועיון בתלמוד, וואס ציעט צו זיך מייסטענס ליינער. אויך פארמאגט די גליון פיל אנדערע הערליכע אפטיילונגען, אבער בעיקר איז עס געשטעלט מפרסם צו זיין די דרושים ופלפולים פון הרב אהרן קרויס שליט"א, ראש הישיבה.
לעצטענס איז שוין ארויסגעקומען עטליכע בענדער צוזאמגעבונדען פון די הערליכע גליונות וואס איז שוין ערשינען ביז היינט צוטאגס.
יעדער דיסטריקט אין ישראל האט א הויפטשטאט און באזונדערע פעדעראלע אפטיילונגען ווי געריכטן און נאך,
אין ישראל איז דא זעקס דיסטריקטן (זיבן מיט יהודה ושומרון); דריי זענען שטעטליש: ירושלים, תל אביב, און חיפה, און דריי געאגראפישע דיסטריקטן: צפון, דער צענטער און דרום.
הרב יצחק אהרן קארף אדמו"ר ממעזשביזש. איז א רב, אדמו"ר, חבר הביד"ץ און אפיצעלער סיטי טשאפלען אין באסטאן.
ער איז אן אייניקל פון דעם בעש"ט וואס פארשפרייט אידישקייט דורך זיין חסידות פראווען. ער שטאמט פון אסאך תלמידי בעש"ט ווי ליובאוויטש טשערנאבל מעזשביזש און זווהיל גזע און איז אן איידעם ביים שומרי אמונים רבי פון ירושלים ובני ברק.
זיין ערשטער זיווג איז געווען שארי רעדסטאן, א טאכטער פון סאמער רעדסטאן, וואס איז פון די גרעסטע ביליאנערן אין דער וועלט בעל הבית פון ווייאקאם און סי בי עס.
זיין איינפלוס אין דער אידישער קאמיוניטי אין באסטאן, טראץ דעם וואס ער איז א חסידישער רבי און זיי זענען געשוואורענע מתנגדים זייענדיג דער הויפט סענטער פון מאדערן ארטאדאקס אידענטום תלמידים פון ר' יוסף דוב סאלאווייטשיק, שטאמט פון דעם וואס ער איז א געלערענטער און שטארק רעספעקטירטער דענקער, האבענדיג א פי.עיטש.די. און 2 געזעץ דיפלאמען, פון אזעלכע רעספעקטירטע קאלעדזשס ווי הארווארד און קאלומביע אוניווערסיטעט און נאך.
ער איז אויך אן אדוואקאט, ביזנעסמאן, דיפלאמאט, עסקן און מחבר ספרים אויף חסידות.
ער איז א גרויסער תלמוד חכם תלמיד פון ר' חיים בערלין און זוועהיל ירושלים ישיבות.
ער האט צוויי שולן אין צוויי באזונדערע געגנטן וואו זיינע חסידים דאווענען אויפן חסידישן נוסח.
אויך געבט ער ארויס צוויי איינפלוסרייכע אידישע צייטונגען וואכענטליך אין באסאטן, איינס איז א תורה בלאט מיט מודעות בחנם פארטיילט אין די שולן, און איינס איז א צייטונג פאר די געשעפטן.
קארף, יצחק אהרן
מאיר פרוש (געב' כ"א סיון ה'תשט"ו, 11טן יוני 1955) איז א כנסת דעפוטאט פון יהדות התורה זייט 1996 און א מיטגליד אין דעם ירושלימער שטאטראט.
ער איז א געווען א באיאנער חסיד און ער האט געדינט אלס זעלנער אין צה"ל. היינט וואוינט ער אין רוממה, ירושלים.
לעבנסגעשיכט.
מאיר פרוש איז געבוירן אין ירושלים, א זון פון מנחם פרוש, לאנג יעריגער פירער פון אגודת ישראל אין ירושלים. ער האט געלערנט אין דער סלאבאדקער ישיבה אין בני ברק. ער איז אן איידעם פון נחום יואל האלפערין פוו בני ברק. ער איז אמאל געווען וויצע-בירגערמייסטער פון ירושלים.
מאיר פרוש געהערט צו דער "שלומי אמונים" פֿראקציע אין אגודת ישראל. ער איז 13 יאר געווען א דעלעגאט פון שלומי אמונים אין דער ירושלימער שטאטראט, זיבן פון זיי אלס וויצע-בירגערמייסטער, פאראנטווארטלעך איבער דעם פארבעסערן די שטאט, חרדישן חינוך און פלאנירונג און בויען.
פון 2001 ביז 2003 איז ער געווען וויצע-מיניסטער פון קאנסטרוקציע; אין זיין קאדענץ האט מען געבויט טויזנטער דירות פארן חרדישן סעקטאר.
צו די 2008 מוניציפאלישע וואלן האט פרוש קאנדידירט פאר בירגערמייסטער פון ירושלים.
מאיר פרוש און זיין ווייב רחל האבן צוועלף קינדער. זייער עלצטע קינד, שרוליק, איז געוויילט געווארן בירגערמייסטער פון אלעד אין 2013.
צפון דיסטריקט איז איינער פון די זעקס דיסטריקטן אין מדינת ישראל. זיין הויפטשטאט איז נצרת.
דער דיסטריקט נעמט אריין פון רמת הגולן ביז הרי הכרמל, ער גרעניצט זיך, מערב: מיטלענדישער ים, צפון: לבנון, מזרח: סיריע און ירדן, דרום: יהודה ושומרון דיסטריקט.
דער דיסטריקט האט א גרייס פון 4,473 קוואדראט קילאמעטער
געאָגראַפֿיע (פֿון גריכיש "γεωγραφία" - "געאָגראַפֿיאַ") איז די וויסנשאפט וואס פארנעמט זיך מיט דעם אויסשטעל און כאראקטאר פון דעם ערד פלאנעט, סיי פון דעם ים און סיי פון דער יבשה. צום ביישפיל, די וויסנשאפט פון א געוויסער מדינה, וואו זי ליגט ווער זענען אירע שכנים, די קלימאטן, די איינוואוינער, אדער די גרויסקייט פון א באשטימטן אקעאן, וואספארא סארט באשעפענישן שווימען אין אים, אא"וו.
מאדערנע געאגראפיע איז א שטודיע וואס שטרעבט צו פֿארשטיין די וועלט מיט אלע אירע מענטשלעכע און נאטירלעכע פארוויקלונגען -- נישט נאר וואו זאכן זענען אבער ווי אזוי זיי זענען געענדערט געווארן. אלס א "בריק צווישן די מענטשלעכע און פֿיזישע וויסנשאפטן", ווערט געאגראפיע צעטיילט אויף צוויי הויפט אפטיילונגען - מענטשלעכע געאגראפיע און פיזישע געאגראפיע.
אריינפיר.
געאגראפן שטודירן די פארשפרייטונג פון פענאמענען, פראצעסן און אייגנשאפטן אין ארט און צייט, ווי אויך די אינטעראקציע צווישן מענטשן און זייער סביבה. אזוי ווי ארט און צייט רירן אפ א סך טעמעס, ווי עקאנאמיק, געזונט, קלימאט, פלאנצן און בעלי חיים, איז געאגראפיע שטארק צווישן־דיסציפליניש. געאגראפיע האט צוויי הויפט געביטן: מענטשלעכע געאגראפיע, וואס באהאנדלט די געבויטע סביבה און ווי מענטשן ניצן דעם ארט, און פיזישע געאגראפיע, וואס באהאנדלט די נאטירלעכע סביבה מיט די ארגאניזמען, קלימאט, באדן און וואסער.
פיזישע געאגראפיע.
פיזישע געאגראפיע איז די שטודיע פון געאגראפיע פונעם שטאנדפונקט פון די ערד וויסנשאפטן. זי שטודירט די ליטאספער, הידראספער, אטמאספער, פעדאספער און ביאספער. מען שטודירט קלימאט, לאנדפארעם, קאנטינענטן, אקעאנען, טייכן, בערג און שטיינער.
מענטשלעכע געאגראפיע.
מענטשלעכע געאגראפיע איז א צווייג פון געאגראפיע וואס פאקוסירט אויף דער שטודיע פון פראצעסן און פֿורעמס וואס טוען אויספורעמען די מענטשלעכע געזעלשאפט. זי נעמט איין מענטשלעכע, פאליטישע, קולטורעלע און עקאנאמישע אספעקטן, און שטודירט באפעלקערונג, לאנדווירטשאפט, אינדוסטריע, ענערגיע, לופט פארפעסטיקונג און לענדער פון דער וועלט.
היסטארישע געאגראפיע.
היסטארישע געאגראפיע איז דער צווייג פון געאגראפיע וואס פארשט פארשידענע געביטן ווי דער מענטש האט געווירקט אויף דער סביבה אין דער פארגאנגענהייט, אדער אנדערש ארויסגערעדט: אלץ וואס מענטשלעכע געאגראפיע שטודירט היינט אבער אין די פארגאנגענע יארן.
למשל, איינער פון די קלאסישע געביטן אין געאגראפישער היסטאריע פארשט ווי די קולטורן און געזעלשאפטן האבן זיך אנטוויקלט אריבער דער וועלט און וויאזוי זיי זענען ארויסגעוואקסן אין זייער היינטיקער פארעם.
אויספארשן דעם אייבערפלאך איז איינע פון די וויכטיקע געצייג אין דעם צווייג, ווייל אזוי קען מען בעסער פארשטיין דעם איינפלוס פון מענטשן אויף זייער סביבה; די הויפט מיטלען אין היסטארישע־געאגראפישער פארשונג זענען דאקומענטן, וואס געפינען זיך אין ארכיוון, וואס דורך זיי טוט מען אנטפלעקן די געזעלשאפטלעכע־פאליטישע־עקאנאמישע פראצעסן וואס האבן געשאפן די אמאליקע לאנדשאפטן.
אין ארץ ישראל.
אין ארץ ישראל, האט היסטארישע געאגראפיע געדינט ווי א הילפמיטל אין די הענט פון די ארכעאלאגן צו אידענטיפיצירן ערטער פון דער תנ"כישער תקופה. דאס איז געווארן א באזונדערער דיסציפלין וואס באשעפטיקט זיך מיט דער דינאמיק פון די פראצעסן פון באזעצן דאס לאנד. אלס פאטער פון מאדערנער היסטארישער געאגראפיע אין ארץ ישראל ווערט גערעכנט דער געאגראף פראפ' יהושע בן אריה פונעם העברעאישן אוניווערסיטעט אין ירושלים.
ראיאנישע געאגראפיע.
ראיאנישע געאגראפיע איז א צווייג פון געאגראפיע וואס שטודירט ראיאנען, פון אלע גרייסן, איבער דער וועלט.
די ערשטע מאפעס פון דער וועלט גייען צוריק צו אוראלטן בבל אין דעם 9טן יארהונדערט פאר דער ציווילער רעכענונג. די גריכן האלטן אנאקסימאנדראס ווי דער גרינדער פון געאגראפיע. ער האט געברענגט פון די בבליים דעם גנאמאן, אן אינסטרומענט מיט וואס מען קען מעסטן אויף וועלכער גארטל ליניע מען געפינט זיך. טייל האלטן אז פיטאגאראס איז געווען דער ערשטער וואס האט געזאגט אז דער ערד־פלאנעט איז א קיילעך. עראטאסטענעס האט גערעכנט דעם ראדיוס פון דער ערד.
היפארכוס האט אוועקגעשטעלט די סיסטעם פון געאגראפישע קאארדינאטן—גארטל ליניעס און מערידיאנען. ער האט געניצט א סעקסאגעזימאלע סיסטעם (געבויט אויפן נומער 60) וואס ער האט געלערנט פון די בבליים, מיט די מערידיאנען צעטיילט אויף 360º (גראד, און יעדער גראד צעטיילט אויף '60 (מינוטן. אין כינע האט געאגראפיע זיך אנטוויקלט פונעם 3טן יארהונדערט אָן.
נאך דער ענדע פון דער רוימישער אימפעריע האבן די מוסולמענער געאגראפן געשאפן פרטימדיקע מאפעס פון דער וועלט, און האבן פארטייטשט די געאגראפישע ביכער פון די אוראלט גריכן און רוימער.
אל-בירוני האט אנטוויקלט טעכניקן צו מעסטן די הייך פון בערג און די טיף פון טאלן. ער האט געחשבונט דעם ארומנעם פון דער ערד גאנץ גענוי, נאענט צו דער היינטיקער אפשאצונג פון דער ערד'ס ארומנעם. זיין אפשאץ פון 6,339.9 ק"מ פאר דער ערד'ס ראדיוס איז זייער נאענט צום היינטיקן ווערט פון 6,356.7 ק"מ. ביז זיינע צייטן האט געמאסטן די ערד דורך מעסטן די זון גלייכצייטיק פון צוויי ערטער, אבער דאס גיט נישט קיין גענויע רעזולטאטן, אל-בירוני האט אנטוויקלט א נייעם מעטאד פון טריגאנאמעטרישע חשבונות, באזירט אויפן ווינקל צווישן א פלוין און דעם שפיץ פון א בארג, וואס געט א מער גענויעם מאס פון דער ערד'ס ארומנעם, און איין מענטש קען דאס מאכן אליין.
אינעם 15טן יארהונדערט האט אנגעהויבן די תקופה פון אנטדעקונג, ווען מען האט אנטפלעקט א סך נייע לענדער. די באריכטן פון די אויספארשונגען וואס מארקא פאלא, קאלאמבוס און דזשיימס קוק האבן אוועקגגעשטעלט פעסטע יסודות פאר געאגראפיע. א וויכטיקער פראבלעם פאר אויספארשער און געאגראפן איז געווען וויאזוי אוועקצושטעלן די מערידיאן און גארטל ליניע פון א געוויסער לאקאציע. די גארטל ליניע האט מען שוין געלייזט, אבער דער מערידיאן איז געווען א שווערער פראבלעם, סיי וואו זאל זיין דער נול מערידיאן, סיי וויאזוי מ'קען דערגיין דעם מערידיאן פון א לאקאציע. דזשאן העריסאן האט געלייזט דעם צווייטן פראבלעם אין 1760 מיט זיין H4 כראנאמעטער, א גענויער זייגער מיט וואס קען שטענדיק וויסן די צייט אין א באשטימטן פלאץ, און די צייט וואו מען געפינט זיך ווייסט מען לויט דער זון, ממילא די אונטערשייד לאזט וויסן דעם מערידיאן. דעם נול מערידיאן פראגע האט מען נאר געלייזט אין 1884 ווען די אינטערנאציאנאלע מערידיאן קאנפערענץ האט באשלאסן אז דער גריניטש מערידיאן זאל זיין דער נול מערידיאן.
אין די 18טן און 19טן יארהונדערטער האט מען אנגעהויבן צו אנערקענען געאגראפיע ווי א באזונדערן אקאדעמישן דיסציפלין.
איבער די לעצטע צוויי יארהונדערטער האבן די אוואנסירונגען אין טעכנאלאגיע מיט קאמפיוטערס אנטוויקלט געפירט צו דער אנטוויקלונג פון געאמאטיק. די שטארקע פארבינדונגען צווישן געאגראפיע און די וויסנשאפטן פון געאלאגיע און באטאניק, ווי אויך עקאנאמיק, סאציאלאגיע און דעמאגראפיע האבן געוואקסן, ספעציעל דורך ערד סיסטעם וויסנשאפט.
דאנציג (פויליש:"Gdańsk" גדאַנסק) איז א פארט שטאט אין פוילן.
דאנציג איז אמאל געווען א גרויסע האנדעלס צענטער.
בתוך הגן א תורה בלעטל אויף די פרשת השבוע וואס פלעגט ערשיינען אין יאר תשס"ה דורך תלמידי ישיבה לצעירים ד'סאטמאר וויליאמסבורג.
עס האט זיך דערקענט אז עס ווערט געמאכט דורך יונגע אומערפאנע אומרייפע בחורים, און ספעציעל איז עס ארויסגעשווימען אין די עפענטליכקייט ווען זיי האבן בטעות אריינגעלייגט א אומ-מוגה'דיגע תורה פון סאטמארער רבי הרב זלמן לייב טייטלבוים, וואס האט אויסגעקוקט כאילו ער זאגט אז מען געבט א שקל שלם אנשטאט א האלבע מחצית השקל.
עס האט דעמאלטס אויפגערודערט די היימישע גאס, און "דער בלאט" האט עטליכע וואכן אין א צו געמאכט געשמאקע צימעס דערפון, און ווי אויך א נאמען געגעבן זייער פורימ'דיגע ביילאגע יענע יאר "שקל שלם" לשמו ולזכרו.
דערנאך האט זיך עס פארמאכט פאר קנאפע צוויי יאר, און עס איז פריש ערשינען שבועות תשס"ז, דורכ'ן באקאנטן סאטמארער עסקן ר' יואל שטערנבערגער.
א הערליכע לומדישע תורה בלעטל ארויסגעגעבן דורך תלמידים פון הרב נחום מאיר גערמאן שליט"א ר"מ אין מתיבתא עץ חיים ד'באבוב, נאכגעדרוקט זיינע הערליכע חומש רש"י שיעורים.
עס פארמאגט פיר זייטען, געדרוקט שווארץ אויף ווייס, אבער די עיקר פונעם גליון איז די רייכע אינהאלט וואס עס פארמאגט.
די ענינים וואס ווערן דארט אויסגעשמועסט זענען אינטערסאנטע לומדישע שמועסן, וואס די לומדישע וועלט פאסמאקעוועט זיך דערמיט.
א מלחמה אדער קריג איז אז צוויי אדער מערערע פארטייען לענדער מענטשן שלאגן זיך ארום.
א ברידער קריג (אדער בירגער קריג) איז א קריג צווישן צוויי פארטייען אינעם זעלבן פאלק.
ביי א קריג אויף דער יבשה הייסט יעדע פארטיי א מיליטער, ביי א ים קריג הייסט יעדע פארטיי א פלאט, און ביי א לופט קריג הייסט יעדע פארטיי א לופטפלאט.
ס'קומט צו א קריג ווען צוויי מדינות האבן א געראנגל וואס זיי קענען נישט לייזן דורך דיפלאמאטישע מיטלען.
מאטיוואציע.
ס'זענען פאראן אסאך טעאריעס וואס איז די מאטיוואציע פארוואס לענדער פירן מלחמות.
פסיכאלאגיע.
די פסיכאלאגן האלטן אז מענטשן זענען בטבע אגרעסיוו, דעריבער מוזן זיי זיך שלאגן פון צייט צו צייט.
עקאנאמיק.
טייל מלחמות פאסירן צוליב עקאנאמישע אורזאכן. א לאנד וויל מער רעסורסן וואס עס קען באקומען דורך האלטן מלחמה.
מארקסיזם.
די מארקסיטישע טעאריע פון מלחמה האט אויך א באציאונג צו עקאנאמיק, אז מאדערנע מלחמות זענען פארשאפן דורך קאנקורענץ פאר רעסורסן און מארקן צווישן גרויסע אימפעריאליסטישע מעכטן, וואס שטאמט פונעם פרייען מארק און דער קלאס סיסטעם. טייל פון דער טעאריע איז אז מלחמה וועט נאר ווערן פארשוואונדן נאך א וועלטס מלחמה וועט פאסירן וואס קערט איבער פרייע מארקן און קלאס סיסטעמען. די מארקסיסטישע פילאסאף ראזא לוקסעמבורג האט טעאריזירט אז אימפעריאליזם שטאמט פון קאפיטאליסטישע לענדער וואס זוכן נייע מארקן. פארברייטערן די מיטל פון פראדוקציע איז מעגלעך נאר מיט א פארגרעסערונג אין קאנסומענט נאכפרעג. אזוי ווי די ארבעטער אין א קאפיטאליסטישער עקאנאמיע קענען נישט אנפילן דעם נאכפרעג, מוזן פראדוצירער זיך פארשפרייטן אין אנדערע מארקן צו טרעפן קויפער פאר זייער גוטער, אזוי פירנדיק אימפעריאליזם.
אן איילבירט פארקויפער אין טערקיי
איילבירט אדער מאַסלינע ("זייטונע": ירושאלמיש (פון אראביש זיתון):) איז א פרי וואס שטאמט פון די לענדער ארום דעם מיטלענדישן ים. מען עסט אים נאך וואס מען זויערט אים. פון איילבירטן מאכט מען בוימל. אן איילבירט בוים קען בלייבן לעבן מער ווי 1,000 יאר.
איילבירט איז איינע פון די שבעת המינים.
אין דער תורה.
דער חומש דערציילט אין פרשת נח אז נח האט ארויסגעשיקט א טויב פון דער תיבה, און זי איז צוריקגעקומען מיט אן איילבירט צווייג אין איר מויל. דאס איז געווען א סימן אז דאס מבול וואסער ווערט נידעריקער און מען קען באלד אראפגיין פון דער תיבה.
בדיקת תולעים.
אין דעם איילבירט קען זיך געפינען גאנץ עפטערס אינסעקטן (שרצים). ווען עס געפינט זיך טונקעלע פלעקן אינדרויסן פון דעם איילבירט, דארף מען עס נאך קאנטראלירן דורך אויפשניידן ביים ארט פון פלעק ביז אינווענדיק, אויב דער פלעק געפינט זיך אויך אויף דעם פלייש פון אינווענדיק איז דאס א באווייז אז דער איילבירט איז ווערמיג. אין דער ראסע סאהרי (Souri) געפינט מער עפטער ווערמיגע פרוכט, דאגעגן אין דער ראסע מאנזאנילוי (Manzanillo) וועלכע זענען גרעסערע פרוכט געפינט זיך מינדער ווערם. שווארצע איילבירטן זענען שווער צו קאנטראלירן וויבאלד עס איז שווער צו דערקענען צו דאס פלייש איז פלעקיג איבער זייער שווארצע פארב.
מצוות התלויות בארץ.
דער איילבירט איז פון די פרוכט וואס וואקסט אין א ברייטן פארנעם אין ארץ ישראל, און מען דארף מיט זיי אויספירן (מקיים) די מצוות וואס זענען אנגעהאנגען ספעציעל פאר דעם לאנד ארץ ישראל (מצוות התלויות בארץ): תרומות, מעשרות, שמיטה.
שמיטה.
דער דאטום וואס פאלט אויף דעם איילבירט די דינים פון שמיטה, הייבט זיך פון חודש אב פון דעם זיבעטן יאר, וויבאלד דעמאלס הייבט שוין אָן צו צייטיגן די ביליגערע ראסען. דער ראסע מאנזאנילוי וועלכער ווערט פיל געברויכט פאר שימורים צייטיגט אין חודש אלול, און דער ראסע סאהרי הערשט אין חודש תשרי פון אכטן יאר.
מבאר רבותינו איז א תורה בלעטל ארויסגעגעבן דורך הרב חיים אליהו פאללאק, מח"ס "מבאר השבת", אונטערן נאמען פון קהל אפסי ארץ ד'נאנאש.
הגם עס איז פון די איינציגסטע גליונות וואס האלטן זיך נאך צום אלטמאדישן שטייגער, און איז געדרוקט שווארץ אויף ווייס, ציט עס צו זיך פילצאליגע היימישע ליינער, צוליב די פילע אינהאלטסרייכע מאמרים וואס עס פארמאגט.
די שענסטע מדור איז באקאנט אלס "מבאר השבת", מלוקט און צוזאמגענומען אלץ וואס שייך דעם הייליגן שבת, אנגעהויבן פון הכנה צום שבת, און יעצט האלט עס ערגעץ אינמיטען די זמירות פון פרייטאג צו נאכטס. עס איז שוין ארויסגעקומען פאראיאר א הערליכע באנד "מבאר השבת" שיין אויפגעזעצט און איבערבאארבעט די מאמרים אויף שבת.
אויך איז דא וועכענטליך א מאמר אויף א יארצייט פון א צדיק וואס געפאלט אויס די קומענדיגע וואך, וואס פון דעם איז אויך ארויסקומען א ספר, און נאך א אינטערסאנטע מדור איז "נפלאות מתורתיך", וואס דארף אויפציווייזן אז אלע נייע ערפינדונגען און היינטיגע חכמות געפונט מען שוין באמת אין דברי חז"ל, פילע לויבן אויס דעם מאמר, אבער רעדן זיך אפ אז נישט אלץ פארשטייט וואס ער שרייבט דארט, אבער אנדערע קריטיקירן עס אלץ נאריש און נאאיוו, און מאכן עס אינגאנצען אוועק.
א שיינע תורה בלעטל וואס פלעגט ארויסגעגעבן ווערן דורך די זאלי פראקציע אין סאטמאר, וואס ארונים און זאלונים און אלוועלטליכע אידען צוגלייך פלעגן עס באוואונדערן, און היינט צוטאגס באדויערן אויף איר פארשוואונדען ווערן פון די מאפע.
עס האט אנגעהויבן צו ערשיינען אין זוממער שנת תשס"ד, אנגעבליך אלץ א אומפארטייאישע בלעטל, און האט אפילו כמעט נישט געהאט קיין תורות פון סאטמארע רבי הרב זלמן לייב טייטלבוים, און אויך גאר ווינציג פון סאטמארע רבי בעל ברך משה זצ"ל.
עס האט אבער געהאט עטליכע גאר ציענדע ארטיקלען וואס מענטשען פלעגן זיך פאסמאקעווען דערמיט, איבערהויפט די מאמר "מאוצר המנוצר" אויפן ערשטן זייט, וואס פלעגט צוציען צו זיך גאר אסאך ליינערס.
די שרייבער פונעם יארצייט פלעגט זיין איינער ישכר בעריש ווייס וואס איז לעצטענס אריבער צום אנדערען שטארק פאפולערן בלעטל עלים לתרופה, בלייבענדיג אן קיין שטאך ארבייט.
היינט איז דאס א פאפולערע קובץ פאר חידושי תורה און תורה'דיגע נושאים וואס עס קומט ארויף על שולחן מלכים מאן מלכי רבנן.
א טראדיציאנאלע שיסל פאר מים אחרוניםמים אחרונים איז די פליכט וואס חז"ל האבן געהייסן זיך צו אפ-וואשן די הענט ווען מ'ענדיגט א סעודה פון ברויט, איידער מ'זאגט די ברכת המזון.
עס רופט זיך מים "אחרונים", וואס מיינט "לעצטע" וואסער, וויבאלד עס זענען די מים "ראשונים", וואס איז נטילת ידים איידער די סעודה, און אויך מים "אמצעים", צווישן פיש און פלייש, וואס איז בלויז וואלונטירליך (א רשות).
עס זענען דא צוויי טעמים דערפאר, איינס ווייל די חז"ל זאגן אין מסכת ברכות אז ווען מ'עסט ברויט, זאל מען איינטינקען די ברויט אין זאלץ, אין די צייטן פון די גמרא איז די מערהייט פון זאלץ געקומען פון סדום ביים ים המלח, אט די זאלץ הייסט "מלח סדומית", די זאלץ האט א שעדליכקייט אז אויב עס רירט אן די אויגן קען מען בלינד ווערן דערפון, כאטשיג די שאנסן זענען ווינציג, ווייל די שעדליכע חלק איז נאר א ברעקל און א הויפן, איז עס פארט א ריזיקע, דעריבער כדי צו פארמיידן א סכנה מוז מען אפוואשן די שעדליכע זאלץ.
די צווייטע טעם איז ווייל נאכן עסן זענען די הענט פארשמירט, דאס רופט זיך אין גמרא "זוהמא", דעריבער אלס כבוד צו גאט איידער מ'בענטשט זאל מען זיין זויבער רייניגט מען זיך אפ די הענט.
תוספות זאגט אז אין זיינע ערטער האט מען זיך נישט געוואשן מים אחרונים ווייל עס האט זיך נישט געפונען די שעדליכע מלח סדומית.
אויך די טעם פון זויבערע הענט איז נישט נוגע ווייל מ'עסט דאך מיט א לעפל אדער גאפל, א זאך וואס איז נישט געווען איינגעפירט בימי התלמוד.
אבער עס שטייט אין שלחן ערוך אז עס זענען דא נאך טעמים ע"פ קבלה דעריבער זאל מען מקפיד זיין זיך יא צו וואשן.
היינטיגע צייטן פירן זיך יעדער זיך צו וואשן מים אחרונים.
א תורה בלעטל אויף די וואכעדיגע סדרה, ארויסגעגעבן אנגעבליך דורך כיתה ט' פון ישיבת באבוב בני ציון, אבער איז צו הערליך צו גלייבן אז עס מאכן עס טאקע כיתה ט' יונגלעך.
עס פארמאגט אינגאנצען 2 זייטען שווארץ אויף ווייס, אבער עס איז מלא תוכן, פיל מער פון אנדערע וואס האבן 4 זייטען אדער מער.
געווענליך האט עס 1 לאנגע מאמר אויף א פסוק אין די פרשה, אדורכטוהענדיג די פסוק באספקלריית הפוסקים.
מאפע פון תל אביב דיסטריקט
תל אביב דיסטריקט איז איינער פון די זעקס דיסטריקטן אין מדינת ישראל. זיין הויפט שטאט איז תל אביב.
טללי אורות איז א וועכענטליכע תורה בלעטל, ארויסגעגעבן דורך צעירי אברכים דבאבוב 45.
ערשיינט אין א קאלירפולע פארמאט, מלא תוכן וחן, הגם בעיקר באבובע ענינים, איז עס אבער רייך און שיין בייארבעט, פארמאגט צווישן 4 און 6 זייטען.
'משמרת חומותינו' איז א השקפה בלעטל אקעגן די וויליאמסבורגע עירוב, אנטהאלט 4 זייטען שווארץ אויף ווייס, און ארויסגעגעבן דורך וועד משמרת הדת והשבת.
די קעפל לויטעט: "מאמרים בהשקפה והלכה נגד העירוב שנעשה ע"י יחידים נגד רוב רבני העיר ורוב הציבור".
עַרָד איז א שטאט אין דרום דיסטריקט פון ארץ ישראל. ס'גרעניצט זיך מיט מדבר יהודה, די שטח איז גרויס 90,000 דונאם. און איז דער איינציקסטער אנטוויקלונג שטאט, וואס האט געהאט סוקסעס. ס'האט באקומען די נאמען שטאט אין 1995. לויט דעם צענטראלן ביורא פאר סטאטיסטיק (הלשכה המרכזית לסטטיסטיקה) פאר דעצעמבער 2005, איז דא אין ערד 23,300 איינוואינער. די יערליכע וואוקס ראטע האלט ביי 0.8 פראצענט. רוב זענען אידען.
ס'איז אויך באקאנט צוליב די פילע רבנים וואס קומען פאר אפרוה אהין. וואס איז נאנט צו ים המלח
ערד האט א גערער ישיבה, "לב שמחה", וואס יצחק דוד טייטלבוים פון לאנדאן האט אויפגעשטעלט.
דרום דיסטריקט איז איינער פון די זעקס דיסטריקטן אין ישראל. זיין הויפטשטאט איז באר שבע.
דער דיסטריקט נעמט אריין די גאנצע נגב געגנט.
דער בן גוריון אוניווערסיטעט איז אין דעם דיסטריקט.
אחדות איז א תורה בלעטל אין העברעיש און אין אידיש, געווידמעט איבער די געברויכן פון בחורים, עס ווערט ארויסגעגעבן דורך דעם ארגאנאזאציע "חיים של תורה", דער עורך פון די בטאון אין אידיש איז הרב דוד וועבער.
דאס קעפל לויטעט: "לימוד דרכי חשיבה לגישה חינוכית - תורנית, בעולמו של בן ישיבה".
דאס אידישע בלעטל האט אויף דער 1טער זייט "פרקי מחשבה למעשה" פון הרב ישראל אהרנסון, "דבר העורך", 2טע און 3טע זייט אן אינטערסאנטע מעשה מיט א מוסר השכל פון הרב ד. מרגליות, די לעצטע זייט "אוזן שומעת" הילף פאר בחורים.
ווי אויך ערשיינען פון צייט צו צייט אנדערע ארטיקלען און ערציילונגען געווידמעט פאר בחורים.
מאסף חידו"ת המאזנים איז א תורה'דיגע אויסגאבע, וואס קומט ארויס פון צייט צו צייט.
דער רעדאקטאר איז הרב שמואל זאנוויל מרדכי שווארץ פון מאנרא, וואס לערנט אין כולל ויואל משה סאטמאר אין קרית יואל.
דימונה איז א שטאָט אין דעם דרום דיסטריקט אין מדינת ישראל, געגרינדעט אין 1955. זי האט באקומען דעם נאמען שטאט אין 1969. לויטן צענטראלן ביורא פאר סטאטיסטיק פאר דעצעמבער 2005, האט דימונה 32,500 איינוואינער. די יערליכע וואוקס ראטע האלט ביי 0.6 פראצענט. רוב זענען אידן. דארט איז אויך דער צענטער פאר אפריקאנער וואס טענה'ען אז זיי שטאמען פון שבט יהודה.
דימונה איז 36 ק"מ דרום פון באר שבע, און 35 ק"מ מערב פון ים המלח. אין דעצעמבער 2005 איז די באן אויסגעברייטערט געווארן ביז דימונה, מיטן ציל (אין א גראנדיזן פראיעקט וואס די ישראל באנען האט אונטערגענומען) עס אויסצוברייטערן ביזן ווייטן דרום אילת.
דימונה איז באקאנט פאר דעם שכינות'דיגן פארשונג צענטער פאר נוקלעארע וואפן וואס איז 10 קילאמעטער דרום-זייט פון שטאָט.
איינע פון די דערמאנונגען אז מ'וואינט נעבען א נוקרעאלע פלענט, איז געווען אויגוסט 2004 ווען "לוגאל" א טאבלעט וואס מינימיזירט די קאנצעקווענצען פון א ראדיו-אקטיוו ארויסרין, איז אויסגעטיילט געווארן פאר אלע איינוואינער, טייל זאגען אז ס'איז געווען דעמאלט'ס א ארויסרינונג, נאר די רעגירונג האט נישט געוואלט דערשרעקען די מענטשען, און געזאגט אז ס'איז נאר א באווארענונג.
אין דעם דימונה געגנט זענען אויפגעשטעלט עטלעכע גרויסע פאבריקן, אַרייַנגערעכנט די ים-המלח ווערקן, ראָטעם אַמפערט ווערקן, חיפֿה כעמיקאַליעס און דער נוקלעאַר פארשונג אינסטיטוט. בייַם אַרייַנגאַנג צו דער שטאָט איז א גרויסער איינקויף צענטער וואס פארנעמט אַ שטח פון 16,000 קוואדראט מעטער.
נתיבות איז א שטאט אין די דרום דיסטריקט אין מדינת ישראל, געגרינדעט אין 1956, באקומען די נאמען שטאט אין 2000, לויטן צענטראלן ביורא פאר סטאטיסטיק, פאר דעצעמבער 2005, איז דא אין נתיבות 24,300 איינוואוינער. די יערליכע וואוקס ראטע האלט ביי 2.6 פראצענט. רוב זענען אידן. באבא סאלי וואס האט באקאנט געמאכט די שטאט האט דארט געוואוינט און דארט איז זיין ציון.
ישיבת הנגב געפינט זיך אין נתיבות.
קִריַת גת איז א שטאט אין דרום דיסטריקט אין מדינת ישראל, די באָדן איז גרויס 17,102 דונאם. די שטאט איז געגרינדעט אין 1954, באקומען דעם סטאטוס פון א שטאט אין 1972, לויטן צענטראלן ביורא פאר סטאטיסטיק פאר סעפטעמבער 2013, איז דא אין קרית גת 52,709 איינוואינער. די יערליכע וואוקס ראטע האלט ביי 0.5 פראצענט. רוב זענען אידן.
דער בירגערמייסטער פון שטאט איז אבירם דהרי.
די שטאט איז געבויט געווארן אלס אן איבערגאנגס לאגער (מעברה), וואס פון דעם איז שפעטער געווארן די שטאט. דער נאמען נעמט זיך אויפן נאמען פון דער שטאט "גת" פון די פלשתים, וואס ארכעאלאגן טענהן עס איז א טעות.
דער ערשטער רב פון דער שטאט, וואס האט געדינט אסאך יארן, איז געווען הגה"ק רבי שלום דערמער זיע"א, פריער רב פון טירגוי ניאמץ. ער האט לוחם געווין במסירות נפש אויף שמירת שבת.
היינט צו טאגס וואוינען אין קריית גת הונדערטער חרדישע משפחות (הויפטזעכליך חסידישע) בעלזא, גור און נאך. אין קריית גת געפינט זיך אויך די הויפטקווארטיר פונעם קרעטשענעווער-קריית גת הויף, אין הויפט פונעם רבי'ן, רבי ישראל ניסן ראזנבוים וואס האט אויפגעשטעלט דארט א שיינע געמיינדע פון צענדליגע משפחות מיט מוסדות.
נעבן שטאט געפונט זיך שאסיי 40, וואס פארט קיין באר שבע, רחובות און צום צענטער. שאסיי 35 קיין אשדוד, אשקלון, בית שמש. אויך כביש שש, פארט אריבער נעבן שטאט, און האט פארבינדונגס שאסייען מיט קריית גת.
ישראל באנען, האט א באן סטאנציע אין שטאט, וואס געפונט זיך אויף דער באר שבע-תל אביב רוטע.
קריַת מלאכי איז א שטאט אין דרום דיסטריקט אין מדינת ישראל, די באָדן איז גרויס 5,000 דונאם. געגרינדעט אין 1950, באקומען דעם סטאטוס שטאט אין 1998, לויטן צענטראלן ביורא פאר סטאטיסטיק (הלשכה המרכזית לסטטיסטיקה) פאר דעצעמבער 2005, איז דא אין קריית מלאכי 19,400 איינוואינער. די יערליכע וואוקס ראטע האלט ביי 0.1 פראצענט. רוב זענען אידן.
דער פרעזידענט פון מדינת ישראל משה קצב איז געווען דער 3טער בירגערמייסטער.
שדרות איז א שטאט אין די דרום דיסטריקט אין מדינת ישראל, די באָדן איז גרויס 5,000 דונאם. געגרינדעט אין 1953, באקומען דעם נאמען שטאט אין 1996, לויטן צענטראלן ביורא פאר סטאטיסטיק, פאר דעצעמבער 2005, איז דא אין שדרות 20,000 איינוואוינער. די יערליכע וואוקס ראטע האלט ביי 0.2 פראצענט. רוב זענען אידן. די שטאט האט אריינגענימען במשך די יארן אסאך אימיגראנטען, איינע פון די באקאנטע איז עמיר פרץ די היינטיגע דעפענ'ס מיניסטער - שר בטחון.
די שטאט איז א קילאמעטער ווייט פון עזה, און אין די אינטיפאדא איז דאס געווען א ציהל פאר אסאך קסאמים רעקעטען, און אפילו היינט (2007) איז די שטאט אין א רויטע אלערט (צבע אדום) וואס 20 סעקונדען פאר א ראקעט הערט מען פייפען, עמיר פרץ וואס וואינט דארט האט עס שוין אויך מיטגעהאלטען אסאך מאָל. [http://www.nrg.co.il/online/1/ART1/505/698.html] ער איז אויך געווען די מעיאר פון שטאט.
רהט איז א שטאט אין די דרום דיסטריקט אין מדינת ישראל, די באָדן איז גרויס 8,560 דונאם. געגרינדעט אין 1972, באקומען די נאמען שטאט אין 1994, לויט דעם צענטראלן ביורא פאר סטאטיסטיק () פאר דעצעמבער 2005, איז דא אין רהט 38,900 איינוואינער. די יערליכע וואוקס ראטע האלט ביי פיר פראצענט. רוב זענען מוסולמענער.
רהט איז די ערשטע שטאט פון בעדואינער, וואס מ'האט זיי ספעציעל געבויט. די שטאט איז 12 קילאמעטער צפון-זייט פון באר שבע, נאנט צו קיבוץ משמר הנגב.
הרב מאיר אמסעל (ניידאָרף, ח' טבת ה'תרס"ז – ניו יארק, כ"ג טבת ה'תשס"ז) איז געווען דער רעדאקטאר פון דעם מאנאטליכן תורה-זשורנאל "המאור".
ערשטע יארן.
הרב מאיר אַמסעל איז געבוירן געווארן אין ניידאָרף, סלאוואקיי, ח’ טבת תרס”ז צו זיין פאָטער, אברהם אַמסעל, א שוחט אין קאשוי. ער איז געווען או אור-אייניקל פון רבי’ן ר’ אלימלך פון ליזשענסק זי”ע, ווי אויך פון רבי’ן ר’ העשיל פון קראקע, פון מהר”ל פון פּראג און פון סמיכת חכמים.
ווען ער איז געווען נאך יונג האט זיך זיין משפחה אַריבערגעצויגן פון ניידארף אין קאשוי. דארטן איז ער געווארן נאנט צו די גדולי התורה והחסידות דעם ראַדאָמישלער רב, און דעם סטראפקאווער רב א זון, זון פון שינאווער רב.
המאור.
עס איז באקאנט אז דער בעל ויואל משה פון סאטמאר זי"ע פלעגט זיך פיל באנוצן מיט אים מפרסם צו זיינע הוראות אינעם המאור, [הגם ער ער האט געהערט צו חב"ד], און אמאל ווען ער האט זיך באקלאגט פאר'ן סאטמארער רב אז האט ער האט אויסצושטיין פילע קריטיק אויף די מאמרים, האט אים דער רבי געזאגט בצחות לשונו: "וואס ווילסטו? נאכ'ן "המאור" קומט דאך די "מלחמת ה'"!".
פטירה.
ביים עלטער פון 100 יאר איז ער נפטר געווארן, ש"ק פ' שמות (כ"ג טבת) תשס"ז.
איינמאל ווען ער האט זיך זייער שטארק אנגענומען פאר סאטמאר בנוגע דער מחלוקה פון קלויזענבורג, און ער איז פונקט אוועקגעפארן קיין קאנעטיקוט, האבן די שונאים פון סאטמאר מודיע געווען - אויך דורך דער אידישער ראדיא - אז הרב מאיר אמסעל ז"ל איז אוועק, און די לויה וועט פארקומען פארנט פון זיין ביהמ"ד "המאור" אויף 50X18 אין בארא פארק אום 9:00 אינדערפרי. אזוי ווי די קאמיוניקאציע דעמאלטסדיגע צייטן איז געווען גאר שוואך, און קיין צעלפאנען איז נאך נישט געווען, האט זיך א ריזיגער עולם דעמאלס פארזאמלט צו זיין לויה, אבער פלוצלינג אינדערפרי האט ער זיך באוויזן א לעבעדיגער בפני כל עם ועדה, און אנגעקומען מיט א טעקסי צו... זיין אייגענער לויה, אין א בחינה פון "בא הרוג ברגליו".
די וועלט זאגט אז מען לאזט ארויס א שם אז איינער איז אוועק (געשטארבן), דעמאלס לעבט ער לאנג. ער האט טאקע נאכדעם נאך לאנג געלעבט און זוכה געווען צו אריכות ימים ושנים.
אברהם זרביב איז א ספרדישער בחור וואס ארבעט פאר די ירושלים קנאים און אלע מערכות. קעגן נחל החרדי, אתרא קדישא און איצט דינט ער הויז ארעסט ביז זיין משפט איז פארטיק, וועגן א מסירה אז ער ווילדעוועט און העצט קעגן קלעצקין.
ער איז א תלמיד פון ר' שלמה זלמן אויערבאךס ישיבה קול תורה.
הכל בסדר איז א בוך און א פאפולערער אידישער טעלעפאן האט ליין פאר חרדישע פרוי צו געבן הילף און עצה וויאזוי אומציגיין און אנפירן מיט הויז ווערטשאפט.
דאס ווערט אנגעפירט דורך חרדישע ווייבער פון וויליאמסבורג. און װערט אנגעפירט אונטער די אויפזיכט פון א חשובן רב.
מארטען לוטער קינג דעי איז א לעגאלע פעדעראלע פייערונג אין די פאראייניקטע שטאטן, ספעציעל געווידמעט צו עהרן און געדענקען די אויפטוען פון דעם שווארצן פירער מארטין לוטער קינג דשוניער. עס איז אום יאנוער 15, דער געבורטס טאג פון קינג.
דער פייערונג איז נישט אזוי ווייט אבזערווירט ווי די גרויסע פייערונגען, צום ביישפיל קרייצמעך אדער דשוליי פאור, נאר בענק און רעגירונג אנשטאלטן זענען פארשלאסן אבער קלענערע געשעפטן אין פירמעס זענען אין אלגעמיין יא אפען.
82 לי עוועניו, אדער ווי מ'רופט עס אין קורץ "עידי טו" איז דער הויפטקווארטיר פון די סאטמארער זאלוינים, אין וויליאמסבורג, ברוקלין. עס ליגט ביי לי עוועניו צווישן ראדני סטריט און די בי קיו אי הייוועי.
עס באשטייט פון א גרויסן בנין, דער גאנצער אונטערשטער שטאק איז די גרויסע סאטמארער זאלוינים יאטקע, די אויבערשטע שטאקן זענען די אפיסעס אין די הויפט קווארטירן פון די סאטמארער זאלוינים וויליאמסבורגע מוסדות.
היינט צוטאג ווערט עס פארעכנט אלס א זאלוינים הויפטקוואטיר, וויבאלד די מוסדות ווערט געפירט דורך די זאלוינים, די אהרונים האבן זיך געעפנט איין אייגן בוטשער מיט צוויי געשפעטן און אויך אייגענע מוסדות, דארט וואו זייערע אפיסעס זענען אויף 58 לי עווועניו.
מארטין לוטער קינג איז געווען א שווארצער גלח און בארימטער רעדנער וועלעכע האט געקעמפט פאר די רעכטען פון די שווארצע אין די כ' יארן ווען די שווארצע זענען נאך געווען גערעכנט אלץ צווייטע קלאס בירגער.
די מערסטע איז ער באקאנט מיט זיין בארימטע דרשה אין וואשינגטאן איך האב א חלום! ווי ער האט ארויסגעברענגט אז ער האט א חלום אז ווייסע, שווארצע, אידן, קריסטן און מוסילמענער לעבן צוזאמען. יענע דרשה האט געברענגט אסאך שטאלץ פאר די שווארצע באפעלקערונג.
ער האט זיך שטארק ארויסגעזאגט אז מ'זאל קעמפן פאר פרייהייט, אבער נישט מיט מעשי אלימות.
ער איז געשאסען געווארען דורך א ווייסע גוי שטייענדיג אויף א טעראסע אין מעמפיס טענעסי, ווינטער, תשכ"ח.
אין אמעריקע האט מען אנערקענט די אויפטיען פון קינג פאר די שווארצע באפעלקערונג דורך ערקלערן א נאציאנאלע חאגע אין די צייט פון זיין געבורטסטאג מארטין לוטער קינג דעי.
פריוואטער לעבן.
ער איז געבוירן אלס מייקל קינג, אבער זיין פאטער האט שפעטער געטוישט זיין נאמען אין עהרע פונעם דייטשן מארטין לוטער.
פרשת שמות איז די ערשטע פרשה אין ספר שמות, זי קומט נאך פרשת ויחי.
די סדרה דערציילט די שעבוד פון די יידן אין מצרים.
הפטרה.
אין דער הפטרה פון פרשת שמות זענען דא עטלעכע מנהגים. אשכנזים ליינען די נבואה "הבאים ישרש יעקב", וואס דערמאנט די נסים פון יציאת מצרים, אין ספר ישעיהו, פון פרק כ"ז פסוק ו ביז פרק כ"ח פסוק יד, און זענען מוסיף די פסוקים כב-כג אין פרק כ"ט. ספרדים ליינען אין ספר ירמיהו, פון אנהייב ביז פרק ב' פסוק ג דארט ווערט געברענגט ווי דער אויבערשטער האט געמאכט ירמיהו פאר א נביא - אזוי ווי די סדרה דערמאנט ווי משה איז געווארן א נביא. תימנים ליינען אין ספר יחזקאל פרק ט"ז פסוקים א-יד.
א הענטשקע איז א צודעק פאר דער האנט געווענליך אנטקעגן קעלט. ס'איז געמאכט מיט פינף באזונדערע שיידן פאר די פינגערן.
היינט צו טאגס ווערט דאס פיל מער באנוצט פאר אנדערע צוועקן ווי קעלט, א שטייגער ווי אין שפיטעלער דורך דאקטוירים, וואס ברויכן דאס אנטוהען לויטן געזעץ, נישט אריבער צו פירען באקטעריעס פון איין קראנקען צום 2'טן.
א האנטוך איז אן אפוויש טיכל, געווענליך אויסצוטרוקענען פון פייכקייט און נאסקייט, אדער פון שמוץ. עס קען זיין גרויס, וואס מען ניצט נאכן באדן, טושן, שווימען און טובל'ן, אדער קליין ספעציעל פאר אפווישן די הענט.
ס'איז פֿארהאן אויך פאפירנע האנטוכער וואס מען ניצט נאר איין מאל.
עס איז צונויפגעשטעלט פון 2 באזונדערע ווערטער "האנד-טוך", און איז פארקירצעט געווארן אויף "האנטוך".
ס'איז פארהאנען דיספּאָוזאַבאַל סארט האנטוכער, ווי סערוויטלעך ענגליש:Napkins, און ווישטוכער ענגליש:Wipes
ר' נפתלי הערץ פרענקל (נפטר: י חשון, ה'תשפ"ב) איז געווען דער ענגליש פרינציפל אין סאטמארער מיידל שולע אין וויליאמסבורג פאר איבער זעכציג יאר. ער איז געגאנגען אנגעטאן ווי א ליטוואק, און זיך נישט געפירט ווי א סאטמארער חסיד, טראצדעם איז ער געווען ארויפגעקוקט אין סאטמאר, און איז געווען שטארק נאנט מיט ר' יואל טייטלבוים און איז א געווען א ווארטזאגער פאר סאטמאר ביי פילע געשעענישן, פראטעסטן און באגעגענישן מיט פאליטיקאנטן, צוליב זיין פרעמדער אינטעליגענטער ענגליש.
ראביי פרענקל איז געבוירן אין ליזענסק, פוילן. ער האט איבערגעבלעבט די צווייטע וועלט מלחמה, ווען זיין משפחה איז אנטלאפן קיין אוזבעקיסטאן.
אין ניו יארק האט ער געלערנט אין תורה ודעת, און שפעטער שטודירט ברוקלין קאלעדזש. זיין קענטעניס אין ענגליש האט נושא חן געווען ביים סאטמארן רב, רבי יואל טייטלבוים, וועלכער האט אים אויפגענומען צו דינען אלס דער מנהל פאר די לימודי חול אין סאטמארן בית רחל מיידל שולע.
חוץ דאס דינען אלס מנהל פון לימודי חול האט ער געדינט ווי סאטמאר'ס אויסערן מיניסטער צו דער דרויסנדיגער וועלט, און ער האט זיי פארטרעטן ביי פילע געשעענישן, טראצדעם וואס ער איז געווען א ליטווישער איד, פון די אגודה קרייזן.
ער האט געוואוינט אין בארא פארק, אין זיינע עלטערע יארן האט ער זיך געצויגן קיין לעיקוואוד, וואו ער האט געוואוינט ביז זיין פטירה, ווען ער איז נפטר געווארן אין עלטער פון ניינציג יאר.
אויף זיינע עלטערע יארן האט ער ארויסגעגעבן א ביכל אין ענגליש, וואו ער שילדערט זיין ערפארונג אין סאטמאר. דאס בוך הייסט The Satmar Rebbe and His English Principal.
רעפרענצן.
[https://hamodia.com/2021/10/17/bde-rabbi-hertz-frankel-zl-legendary-satmar-principal-and-spokesman/ א באריכט] אין המודיע
ר' אבי שאפראן דינט אלס פירשפרעכער פון דער אמעריקאנער אגודת ישראל.
ער איז א תלמיד פון נר ישראל ישיבה אין באלטימאר, און וואוינט אין סטעטן איילענד. פריער איז ער געווען מנהל פון דער יידישער שולע אין ראוד איילענד.
אן אידעאלאגיע איז א זאמלונג פון צילן און געדאנקען, בפרט אין פאליטיק. מ'קען קוקן אויף אן אידעאלעאגיע ווי א פולשטענדיקע וויזיע, א וועג ווי צו קוקן אויף זאכן, אזוי ווי דער שכל הישר, אדער א זאמלונג פון געדאנקען פארגעשטעלט פון דעם דאמינאנטן קלאס פון א געזעלשאפט צו אלע מיטגלידער פון יענער געזעלשאפט. דער עיקר צוועק פון אן אידעאלאגיע איז פארצולייגן אן ענדערונג אין דער געזעלשאפט, און אנהענגען צו א גרופע אידעאלן ווי ס'איז שוין דא מיטהאלטונג, דורך א נארמאטיוון געדאנק גאנג.
אידעאלאגיעס זענען סיסטעמען פון אבסטראקטן טראכטן אנגעווענדט צו ציבורדיקע ענינים און אזוי מאכט מען דעם באגריף צענטראל צו פאליטיק. יעדע פאליטישע טענדענץ ברענגט מיט נישט בפירושדיקערהייט אן אידעאלאגיע צי זי וועט פראפאנירט צי נישט.
ווען א ליכט הייבט זיך אן צו פארלעשן ווערט עס אנגערופען אז דער ליכטל צאנקעט.
עס איז אנגענומען א סגולה פון גדולים אז אויב א שבת ליכטל הייבט אן צו צאנקען זאל מען אונטערלייגען אונטערן לייכטער א חלה, און עס ווערט אויפהערן צאנקען, בדוק ומנוסה (פארשטייט זיך אויב עס האט נאך וואס צו ברענען, נאר עס צאנקעט צוליב אנדערע סיבות, אבער קיין נס חנוכה וועט ווארשיינליך נישט פאסירען).
אנדערע גדולים שרייבן אבער אז מען טאר עס נישט טוהן צוליב דרכי אמורי.
שְׁפּאַס מיינט א ווערטל, אדער ליצנות געמאכט פון עפעס. געווענליך ווערט צובאנוצט דערצו די אויסדרוק "טרייבען", ווי מען זאגט: "פארוואס טרייבסטו שפאס פון מיר?"
ווערט אויך באנוצט מיטן אויסדרוק שְׁפּאָט ביליג, געשפעט, וכדומה.
צארן אדער אויפרעגעניש (כעס איז א לשון קודש) אויך רופט מען דאס אויך אז איינער איז בייז.
מיינט אז מען באטראפן מיט נעגעטיווער געפיל צוליב אן אויסערליכער געשעניש.
מען קען ווערן אגרעסיוו און נידערגעשאלגן.
כעס ברענגט די הארץ זאל קלאפן שנעלער וואו נארמאל.
עס קען מאכן א רויטן קאליר אויפן פנים.
ווען מען שפירט א כעס, איז שווער זיך צו פארטוהן אין א צווייטע זאך.
אין הלכה אין אין מענטשהייט דארף מען זיך שטארקען קעגן כעס. עס ברענגט נישט קיין שום ניצן.
רבי יעקב מאיר שעכטער (געבוירן דעם 6טן נאוועמבער 1932) פון ירושלים איז איינער פון די גרעסטע פירער און משפיעים פון ברסלב.
ער איז א זון פון ר' דוד שעכטער, א ברסלב'ער חסיד. זיין מוהל איז געווען הרב יוסף חיים זאנענפעלד, וואס איז אגב געווען זיין לעצטע ברית בחייו.
ער איז א תלמיד פון ר' אברהם שטערנהארץ פון די אלטע חסידים, און האט געלערנט אין דער סלאנימער ישיבה,
ער איז פון די ערשטע ברסלב'ער פון נאך דער צווייטער וועלט מלחמה, ס'איז באוויאוסט אויף אים וואס ער פארציילט אז אלס אינגערמאן נאך די אלע צרות וואס ער האט מיטגעלעבט האט ער אפגעמאכט אדער ווער איך "ר' יעקב מאיר שעכטער" אדער ווער ווייסט, און די וועלט האט זוכה געווען צו "ר' יעקב מאיר", באקאנט מיט זיינע עלעקטיזירטע דרשות וואס לעבט אויף א מענטש, טויזנטער קלאמערן זיך אנצוקומען צו הערן א גוט ווארט א עצה פון אים, וואס ווערט געדענקט אויף א לענגערער צייט, ער פלעגט זיין איינער פון די פירער אין ברסלב וואס פארן נישט ראש השנה קיין אומאן, אבער די לעצטערע יאהרן האט ער אנגעהויבן פארן קיין אומאן.
ער איז פון די ראשי ישיבות און ישיבת המקובלים שער השמים אין ירושלים.
ער האט געליטן און ליידט זייער אסאך און נעמט גארנישט צום הארצן, ער איז א שטארקער סימבאל פון א איד וואס ווערט נישט געבראבן, י"ב טבת תשס"ז איז זיין טאכטער אדל אוועק, נאך פינף יאר ליידן פון יענער מעשה,
זיין ווייב שרה איז נפטר געווארן דעם 29סטן דעצעמבער 2010. צוויי פון זיינע טעכטער און איין זון איז שוין נפטר געווארן בחייו.
רב אברהם לויפער (געב' תשכ"ב) איז דער דאראגער רב פון וויליאמסבורג.
רב אברהם לויפער איז געבוירן אין יאר תשכ"ב צו זיין פאטער ר' שלום לויפער, וועלט בארימטער גבאי צדקה פון סאטמארער רבי'ן צענדליגע יארן, א זון פון רב ישכר בעריש לויפער, דומ״ץ דק״ק דזשיקאוו.
אין זיין יוגנט איז ער אויפגעצויגן געווארן אין וויליאמסבורג, און האט געלערענט אין דער סאטמארער ישיבה אויף סאנדז סטריט.
ער האט חתונה געהאט צו א טאכטער פון ר' אריה לייבוש שווארץ, וואס איז געווען מנהל מוסדות סאטמאר אין בני ברק, און שפעטער האט ער זיך אריבערגעצויגן קיין בארא פארק, וואו ר' לייבוש האט דארט געהאלפן אויפשטעלן די סאטמארער מוסדות, און ספעציעל די ארטיגע סאטמארער ישיבה.
אויך איז ער געווען א מלמד יארן לאנג אין סאטמאר אינגעל קעמפ מחנה רב טוב נעפאנעק, ניו יארק.
צדקה וחסד.
ער פארטיילט הונדערטער טויזנטער דאלאר אין צדקה דורך זיין חסד ארגאניזאציע געגרינדעט פון זיין טאטע ר' שלום לויפער, ובפרט פאר פסח ווען ער האלט אן די מסורת אבות אנצוגיין מיט די ריזיגע קמחא דפסחא חלוקה פאר טויזנטער משפחות.
בשנת תשע"ז איז נתייסד געווארן דורך אים דער קרן אלמנות וואס צאלט אויס פיש און פלייש פאר אלמנות איבער אמעריקא און קאנאדא וואס דאס שלעפט אריין א ריזן בודזשעט פון א פאר מילאן דאללער יערליך.
הוצאות ספרים אוהל תורה - הפצת אמרי שפר.
ער איז א ספרים דרוקער און פארשפרייטער. ער האט ארויסגעגעבן און איבערגעדרוקט די ספרים פון רבי יעקב יוסף פון פולנאה דער תולדות יעקב יוסף, צפנת פענח, כתונת פסים. אויך דער ספר תפארת שלמה, און דגל מחנה אפרים, אוהב ישראל, עבודת ישראל, סידורו של שבת, שער התפלה, באר מים חיים, און נאך.
אלע זיינע ספרים האבן שיינע מפתחות, מפתח פסוקים, מאמרי חז"ל, מפתח ענינים, און אסאך הגהות און מקורות. ווי אויך מראה מקומות.
אתרוג סוחר.
אזויווי זיין פאטער און זיין גאנצע פאמיליע, טוט ער אימפארטירן אתרוגים פון קאלאבריע, און עס פארקויפן.
אין שנת השמיטה איז ער געווען דער ערשטער וואס האט אויפגעברענגט דעם פראבלעם פון די דערי לולבים מיט די חששות וואס עס איז דא דערויף ווי עס אויפירליך באריכטעט סיי די הלכה חלק און אויך דעם חלק המציאות אין דעם קונטרס "האשל ברמה - לולבי שביעית"
קצירת החטים.
זיין מערכה קעגן די אריזאנע ווייץ איז אקעגן דעם בירור פון הרב יעקב הערש גאלדשטיין און שרייבט אין זיין ספר קציר חטים אז די ווייץ וואס ווערט געשניטן אין פלעצער ווי עס רעגנט, האט א חשש חמץ. הרב אברהם לויפער האט ארויסגעברענגט און מעורר געווען פאר די וועלט אז מחמיר צו זיין אקעגן וואס מ'האט געטאן ביז היינט איז א שינוי אין מסורה, און ממילא טאר מען נישט שניידן אין אריזאנא וואו עס רעגנט נישט.
יעקב הערש גאלדשטיין איז א כולל אינגערמאן אין קינגס טערעס וואס זיין ווייב ברענגט פרנסה פון א קלייד געשעפט אויף ליע ענוועניו וואס פארקויפט פאנג'עלויס BMG.
ער איז דער זון פון דעם לעגענדארן עסקן און אידישער גביר חיים פסח גאלדשטיין.
ער איז געבוירן געווארן אין א סאטמארער משפחה, וואס איז געווארן א חב"דסקער, פון די תלמידים פון ר' מענדל וועכטער.
זיין לעצטיגע מערכה איז אויפציווייזן פאר דער וועלט אז די ווייץ ווא מען האט גענוצט אין סאטמאר פאר די מצות איז פראבלעמאטיש.
ר' אברהם לויפער האט גענומען די ציל אים צו אפענטעפערן. א גרויסער טייל רבנים האבן שוין געזאגט זייער מיינונג אהער און אהין.
רבי ישראל חיים מנשה פֿרידמאַן (ה'תרפ"ו – כ"א כסלו, ה'תשפ"א) איז געווען דער ראש בית דין פון סאטמאר וויליאמסבורג. ער איז א אייניקל פון הרב ישראל חיים פרידמאן דער ראחובער רב מח"ס ליקוטי מהרי"ח.
רבי ישראל חיים מנשה איז געבוירן געווארן צו רבי יעקב צבי פרידמאן און זיין ווייב ביילא.
ער איז געווען א מגיד שיעור אין דער סיגוטער ישיבה אונטער רבי משה טייטלבוים, דער שפעטערדיגער סאטמארער רבי. און מיט די שתדלנות פון דער ברך משה איז ער געווארן אויפגענומען אלץ דיין אין סאטמאר בארא פארק, אין יאר ה'תשל"ד איז ער געווארן דיין אין סאטמאר, וויליאמסבורג.
הרב ישראל חיים מנשה פרידמאן איז אן אויסטערלישער תלמיד חכם און ירא ה', ער האט הונדערטער און טויזנטער אידן וואס זענען גרייט צו פאלגן זיין פסק דין, ער איז אנגענומען אלס א גרויסער פוסק.
ביי דעם סאטמארער מחלוקת איז רבי ישראל חיים מנשה געגאנגען אונטער רבי זלמן לייב טייטלבוים, אין די שפעטערע יארן האט ער באקומען רשות פון די ברך משה זי'ע צו עפענען אן אייגענעם בית המדרש אין וויליאמסבורג אויף ראסס סטריט, וואו הונדערטער אידן פלעגן דאווענען און ווארימען זיך ביי אים, ווען דער גאב"ד פון עדה החרדית הרב ישראל משה דושינסקי איז נסתלק געווארן, האבן די חסידים פון רבי זלמן לייב געוואלט ער זאל ווערן דער ראש בית דין אין עדה החרדית אין ירושלים.
אין יאר תשס״ג ווען די סאטמארער קהילה האט געגרינדעט אן אייגענעם בית דין איז דער דיין אויפגענומען אלס ראש בית דין א פאזיציע וואס ער האט געהאלטן ביז זיין לעצטן טאג.
ער איז געווען דער רבי מובהק פון רבי אהרן טייטלבוים, סאטמארער רבי, און ביי זיין הכתרה אלס אב"ד קרית יואל האט ער זיך אויסגעדריקט אויף אים מיט גאר גרויסע הפלגות, עד יומו האחרון איז ער געבליבן מיט א אהבה צו זיין חשובן תלמיד.
ער איז נפטר געווארן מאנטאג, וישב, כ"א כסלו, ה'תשפ"א, אין עלטער פון 94 יאר.
די לוויה איז פארגעקומען אין סאטמארער ביהמ״ד אויף ראדני אוון ער איז געקומען לקבורה אין בית החיים דקהל יטב לב אין קרית יואל.
רבי אהרן פון סאטמאר האט געזאגט אויף אים א גאר שטארקן הספד ביי זיך אין ישיבה.
הרב שלום קרויז (כ"ז אייר ה'תרע"ז, ראצפערט - י"ד כסלו ה'תשע"א, ניו יארק) איז געווען אב"ד אין אודווארי, רומעניע, פאר דער צווייטער וועלט מלחמה, און א רב אין וויליאמסבורג, ברוקלין, נאך דער מלחמה. ער איז געווען דער לעצטער רב אין דער וועלט וואס איז נאך געווען א רב אינדערהיים אין אייראפע נאך פאר דער מלחמה.
פון יאר ה'תשכ"ד און ביז ה'תשל"ג האט ער געפירט א ישיבה. זיינע תשובות זענען געדרוקט אין שו"ת דברי שלום. אכט חלקים און זיינע תורות זענען געדרוקט אין דער סעריע פון ספרים "מנוחת שלום".
רבי שלום קרויז איז געבוירן אין אונגארן צו זיין פאטער הרב שמואל דוד קרויז אב"ד אודווארי, א זון פון הרב שלום קרויז פון לעגענעמיהאלי, א זון פון הרב איתמר אפרים קרויז פון ק"ק ווארשאני. הרב שמואל דוד קרויז איז געווען אן איידעם פון ר' ישראל דוב שטיין ראש הקהל אין ראצפערט, א זון פון הרב משה שטיין אב"ד סענזשארץ בעמח"ס באר משה.
זיין ברית איז פארגעקומען אין ראצפערט שבת ערב שבועות תרע"ז. ביי זיין ברית וואס איז פארגעקומען אין ראצפערט שבת ערב שבועות תרע"ז האט דער בעלזער רב, רבי מהרי"ד מכבד געווען זיין זון רבי אהרן אלץ סנדק.
ווען זיין טאטע רבי שמואל דוד קרויז, אודוואריער רב איז נפטר געווארן אין כ"ה חשוון ה'תרצ"ז, האט מען אים אויפגענומען אלס רב אנשטאט אים. (ער שטאמט פון איבער 45 דורות רבנים. פון מנוחת אשר טשענגער און רבי שמואל קאמאדער פון דאראג.) די וואלען און די אויפנאמע איז פארגעקומען אין אנוועזנהייט פון הגה"ק רבי שלום אליעזר האלבערשטאם זון פון דעם דברי חיים פון צאנז, וואס האט געזאגט פארן עולם אז ער הייסט ענדיגן תיכף און אויפנעמען דעם זון אלס רב.
אודוואריער רב איז געווען א איידעם ביי רבי ישראל אברהם אלטער לאנדא אב"ד עדעלין אונגארן וראש מתיבתא שם, בעל המחבר שו"ת "בית ישראל" ועל מסכתות הש"ס, און איידעם פון רבי ישעיה'לע קערעסטירער.
ער איז געווען אויפן זעלבן באן וואס איז ארויסגעפארן פון אונגארן צו דער שווייץ (עיין ספר מנוחת שלום חלק ראשון, וואו ער דערציילט אויספירליך און באריכות איבער די געשענישן און זיין רעטונג, ווי אויך אין דעם אריינפיר פון שו"ת "דברי שלום, און אויכעט אין דעם בול "מאפילה לאורה" פונעם בארימטן סופר רבי הערשל פריעדמאן) און איז באפרייט געווארן ביום כ"א כסליו, צוזאמען מיטן סאטמארער רבין.
אין אמעריקע.
אין אמעריקא האט דער רב אנגעפירט מיט א ביהמ"ד פון שנת תש"ח. (קערעסטירער-אודוואריער בית המדרש) ער האט געהאט א ישיבה משנת תשכ"ד עד שנת תשל"ג ווען עס איז נפטר געווארן זיין איידעם הגה"צ רבי לייבוש טויב ז"ל פון קאלוב. דעמאלס האט ער פארמאכט די ישיבה. אבער דער כולל איז אנגעגאנגען ביז שנת תשמ"ג.
אלס פוסק.
בשנת תשל"ז איז ער אויפגענומען געווארן דורך רבינו מסאטמאר בעל דברי יואל אלס רב און יושב ראש פון די בית הוראה פון התאחדות הרבנים, וואס איז דעמאלס נתייסד געווארן אין וויליאמסבורג. ביז נישט לאנג פאר זיין פטירה איז ער נאך געגאנגען כמעט יעדען טאג אין בית הוראה.
רוב פון די היינטיגע רבנים ודיינים האבען געהאט ביי אים שימוש. ווי הרב מאיר וועבערמאן. הרב אילאוויטש. הרבי מקאסאן. הרב חיים דוד כ"ץ. הרב יאזעפאוויטש. הרב מאיבראן. הרב ירמי' פ"מ. ועוד. ער האט שוין מסמיך געווען להוראה הונדערטער יונגעלייט. ווי אויך געגעבען פאר צענדליגע שוחטים און פאר סופרים כתב קבלה.
ער איז געווען אין שטיצע פארן עירוב אין וויליאמסבורג.
ביי דער פרשה פון עירוב אין וויליאמסבורג האט זיך דער רב צוגעשטעלט צו די מתירי העירוב בוויליאמסבורג און געשריבן פארשידענע בריוון להלכה וועגען דעם ענין. צו אים האבן זיך צוגעשטעלט די גדולי הרבנים בוויליאמסבורג רבי פישל הערשקאוויטש מהאליין ודומ"צ קלויזענבורג. הגה"צ אב"ד ווין. אדמו"ר מפאפא. קהילות הקודש סקווירא. וויזניץ בני ברק.בעלזא. מאכנובקא. תולדות אהרן. חוץ רבני בארא פארק. הגה"צ מקארלסבורג. הגה"צ מאונגוואר. הגה"צ מסערדאהעלי. האדמו"ר ממונקאטש. הגה"צ מיאקא. להבחל"ח. האדמו"ר ממאזשוי ועוד.
ער האט געשריבן אסאך תשובות להלכה אל כל קצוי תבל. וויא עס איז שוין ארויסגעקומען 7 בענדער שו"ת דברי שלום על כל ד' חלקי שו"ע. וויא אויך צענדליגע חיבורים. דריי בענדער מנוחת שלום עה"ת אבות על בנים. שארית נתן וכדומה.
די הכשרים פון אודווארי ווערן געגעבן דורך זיין זון ומ"מ הגה"צ רבי שמואל דוד קרויז אודוואריער רב וואס האט שוין באקומען די הוראה מגדולי הרבנים מדור העבר בשנת תשכ"ז. ער געט שוין הכשרים משנת תשמ"ג. ער האט געהאט שימוש אין עניני כשרות ביי הגה"צ מגרויסווערדיין ז"ל. וויא אויך ביי ראביי בערנאד ליווי דער טאטע פון ראביי דן יואל ליווי דער בעה"ב פון די אוי קעי.און שימוש לענייני הוראה חוץ פון זיין טאטן אויך פון הגה"צ ר"י שטיינער ראש בי"ד ווין. גאב"ד דעברעצין בעל באר משה. הגה"צ מקאפיש בעל משנת יעקב הגה"צ מסאמבאטהעלי ועוד
אין דעם ערשטן מאל, האט רבי שלום געהייראט מרת הענטשא מרים (נפטר געווארן כ"ט טבת ה'תשל"ה), טאכטער פון רבי ישראל אברהם אלטער לאנדא אבד"ק עדעלין, אן אייניקל פון רבי ישעיה'לע פון קערעסטיר, צוזאמען האבן זיי געהאט איין זון און צוויי טעכטער. נאך איר פטירה האט ער חתונה געהאט מיט מרת אסתר (נפטר געווארן כ"ח חשוון ה'תשס"ג), טאכטער פון רבי דוד סאקס.
דער אודוואריער רב זצ"ל האט בנין וחתנין רבנן. פילצאליגע אייניקלעך זיינע, דינען אלס רבנים און דיינים. יונגעלייט אייניקלעך און אור אייניקלעך וועלכע זיצן און האראווען באהלה של תורה.
רבי שלום איז געווען אויכעט א ברודער מיטן איש החסד ראצפערטער רב.
זיינע לעצטע יארן.
אידן פון אלע שיכטן און קרייזן און פון איבעראל, פלעגן אהינקומען צום צדיק כדי אויפצוכאפן א בליק און ווייזן פאר די קינדער ווי אזוי עס האט אמאל אויסגעזעהן א רב פון אמאליגע צייטן באלד הונדערט יאר צוריק.
אויף יום טוב שבועות ה'תש"ע האט דער אודוואריער רב, געוויילט אין ען.וויי.יו שפיטאל אין מאנהעטען דארט וואו די משפחה, חסידים און אנהענגערס געדאווענט אלע תפילות. מוצאי שבועות האט דער דאקטאר האווערד פריעדמאן געמיינט אז עס איז פארפאלן אבער דער אייבישטער האט געהאלפן און ער איז ב"ה אהיימגעקומען צום הויז ביים טאכטער סטראזשניצער רעביצין מרת רחל, וואס האט זיך מוסר נפש געווען פאר זיין געזונט.
אום ראש השנה האט אודווארי געהאט די זכיה אז דער רב איז ערשינען אין ביהמ"ד און געהאלטן א פייערדיגע דרשה אין גרויסן בית המדרש און געדאווענט פארן עמוד מוסף. ווי אויך יום הקדוש פאר כל נדרי געהאלטן א פייערדיגע דרשה. הושענא רבההאט געדויערט שעה'ן די הייליגע דרשה מיט די הושענות. שמחת תורה א ריזיגן ציבור אידן פון אלע עקן און פארבן רעגנבויגען פונעם חרדי'שן אידנטום, איז אנגעקומען צום רב כדי מיטצוהאלטן דעם גרויסן מעמד פון הקפות
נאך סוכות איז דער רב ליידער ווידערמאל אריינגעפירט געווארן אין שפיטאל און גאנץ כלל ישראל האט איינגעריסן מיט הימל שפאלטנדע תפילות און בכיות, פארן זקן הרבנים, גלייכצייטיג, זענען פארגעקומען צוויי חתונות פון צוויי אור אייניקלעך פון אים.
מוצש"ק וישלח תשע"א איז ער נפטר געווארן.
תיכף ווען די בשורה איז פארשפרייט געווארן האט זיך פארזאמלט ארום דעם אודוואריער בית המדרש און אין די גאסן ארום, צענדליגע טויזנטער אידן. מען האט דעם צדיק גע'טובלט אין זיין אייגענעם מקוה בראשות די אויסגעקליבענע חברה קדישא ווי אויך עטליכע אנזיכטיגע און חשוב'ע תלמידים. נאכדעם האט מען דעם ארון אריינגעטראגן אין בית המדרש. תלמידים האבן זיך קריעה געריסן כהלכה. נאך די הקפות האבן מספיד געווען קודם דער שוואגער דער קערעסטיר־בערבעשטער רבי הרב ישעי' גראס וואס ער האט אויך אויפן פלאץ מכתיר געווען דעם נייעם רב זיין איינציגן זון, שמואל דוד קרויז. נאכדעם האבן מספיד געווען: דער קארלסבורגער רב, רבי יחזקאל ראטה, אדמו"ר מהארעדענקא מאנטשעסטער א מחותן. איינער פון די צוויי סאטמארער רביס, רבי זלמן לייב טייטלבוים. דער מונקאטשער רבי, רבי משה לייב ראבינאוויטש. דער פאפא רבי, רבי יעקב יחזקיה גרינוואלד, רבי טודרוס זילבער יאוואזשנער שכן טוב רב. אב"ד סאטמאר וומס"ב רבי מענדל טייטלבוים, דעם רבינ'ס איידעם רבי נחום מאיר גערמאן. דער רבינ'ס איידעם רבי מאיר יוסף ראזענבוים - סטראזשניצער רבי פון קליוולאנד. אן אייניקל פונעם רב, רבי ישראל אברהם אלטער קרויז - קערעסטירער רבי. אן אייניקל פונעם רב, רבי ישכר דוב טויב, נעשכיזער רב פון וויליאמסבורג. אן אייניקל פונעם רב, הרב מתולדות נפתלי. אן אייניקל פונעם רב, רבי איתמר ראזענבוים פון מאנסי,והאחרון הכביד הגאב"ד ד'אודווארי. ווי אויך דער משמש בקודש הרב חיים אהרן מיללער. פארטאגס איז די לוויה אנגעקומען צום חלקת אודווארי ניו דזשערסי וואו עס איז געווען שווארץ פון די הונדערטער אידען וואס האבן דארט אפגעווארט דעם ארון. אין דעם בית החיים זענען אויכעט אפגעהאלטן געווארן מילי דהספידא, און דערנאך דער ארון איז נטמן געווארן אינעם אוהל פון צדיקי בית אודווארי זי"ע.
די וואך פון דער שבעה זענען טויזנטער אידן דורכגעגאנגען מנחם אבל זיין און טרייסטן זיין איינציגן און באליבטן זון רבי שמואל דוד וואס איז באקאנט בעולם התורה והחסידות און וואס האט ערווארבן א נאמען פון א געוואלדיגער תלמיד חכם און פוסק, וועלכער איז א בקיא בכל מכמונות התורה, און וועלכער האט געהאט א היתר הוראה שוין פילע יארן, זייט תשכ"ז. צווישן די רביס וואס זענען געקומען צו מנחם אבל זיין, זענען אריינגערעכנט: ביידע סאטמארער רביס. די רביס פון, באבאוו, פאפא, וויזשניץ, סקווירא, רחמיסטריווקא, פשעווארסק, קרעטשענעוו, וויען צעהלים, תולדות אהרן, מונקאטש, דינוב און נאך. ככלות השבעה איז פארגעקומען די הקמת המצבה בחלקת אודווארי ביום כ"א כסלו, אין דעם טאג וואס דער רב זי"ע איז באפרייט געווארן צוזאמען מיטן סאטמארער רבי אדמו"ר בעל דברי יואל זי"ע. בוסן זענען געפארן פון אלע צענטערן אין ניו יארק.
דורך די ערשטע צוויי וואכען נאך דער פטירה פונעם רב זענען געבוירן געווארן אין די משפחה 7 אור אייניקלעך וואס טראגען דעם נאמן "שלום".
מיט דעם הסתלקות פון איינעם פון די איינציגע פארצייטישע צדיקים פון דער אלטער היים האט זיך געשלאסן א תקופה וואס האט צוזאמעגעבינדן דעם היינטיגן דור מיטן פריערדיגן.
ר' יצחק שווארץ איז דער בראדער רב פון וויליאמסבורג.
אלץ בחור האט ער געלערנט אין די בית התלמוד ישיבה.
ער האט א כולל אין זיין בית מדרש א גאנצע וואך, ווי זיין טאטע ר' מענדל איז ראש הכולל.
ער ליגט אסאך אין קבלה, ער האט ארויסגעגעבן א ספר חשב האפוד וואס ער ארבעט טיף ארום אין קבלה'דיגע נושאים, ער צאלט פאר א חשובע חבורה אינגעלייט אין ארץ ישראל וואס לערנען קבלה.
א גרויסער עושר פון נוירסינג און מעדיקל ענינים.
א מקורב למלכות ביי ר' זלמן לייב טייטלבוים
חיים ראמאן ("ראַמאָן"; געבוירן דעם 10טן אפריל 1950) איז א כנסת דעפוטאט פון קדימה פארטיי, דער הסתדרות פארזיצער (לייבאר). און דער געוועזענער יוסטיץ מיניסטער.
חיים ראמאן איז געבוירן געוואָרן אין 1950 אין בינה, געבוירן געוואָרן אין נודלבערג און אשר ווישניא, אַ געבוירענער אין מעזריטש לעבן לובלין, פּוילן. זײַן קינדשאַפט האָט ער פֿאַרבראַכט אין יפו, ​​אין אַ הויז, וואָס איז ליגן פֿאַרן בעקערײַ אַבולעפֿיע, וואָס זײַנע עלטערן האָבן באַזוכט צוויי יאָר פֿריִער נאָך אַ געוויסער צײַט אין דורכפֿאָר־לאַגער, אַפֿילו אויב ער האָט געהאַט איין עלטערע ברודער.
ער איז ערוועלט גאווארען ווי א חבר הכנסת צום ערשטן מאל אין 1983 צום 10טן כנסת, פון דער עבודה פארטיי, צום 13טן כנסת און 1992, איז ער געווארען די געזונטהייט מיניסטער.
צוליב א אומגעוואונטשענער רעדע האט ער אפגעטרעטן אין 1994 און געווארן דער פארזיצער פונעם הסתדרות (ארבעטער פעדעראציע), און נאך ווייניגער ווי צוויי יאר איז ער צוריק געווען אין כנסת אלס אינערן מיניסטער אין 1995, אין 1999, אין אזוי ווייטער ביזן אריבערגיין צו קדימה פארטיי אין נאוועמבער 2005, ווערנדיג דער יוסטיץ מיניסטער,
אום 17טן אויגוסט, 2006, האט מני מזוז דער אדוואקאט גענעראל אויפגעעפנט א טעקע קעגן רמון מיט ווערן באשולדיגט צו טון סעקסועלע אקטן, (קושן פאר איינע פון זיינע ארבעטער מיט אריין לייגן זיין צונג אין איר מויל). ער איז צום סוף באשולדיקט געווארן, און איז געשטראפט געווארן צו באדינען 120 שעהן מיט פרייוויליקע ארבעט. נאך וואס ער איז באפרייט געווארן איז ער צוריק געקומען צו דער רעגירונג אלס פרעמיער פארטרעטער.
חיים רמון האט חתונה געהאט מיט פנינה רמון (בזיווג ראשון), דער געוועזענער דעפוטאטישער שיינקייט־קעניגין, און די פּאָר האט געהאט א זון און א טאכטער. דעם 10טן אקטאבער 2007 האט רמון חתונה (בזיווג שני) געהאט מיט ווארד שרון ריבלין (היינט וורד רמון-ריבלין), א זשורנאליסטין אין דער עקאנאמישער צייטונג "גלאבעס" און רעדאקטאר פונעם חודש-ליידי גלאבס. די פּאָר וואוינט אין רמת השרון.
קאָנדאָליזאָ רײַס (געב' 1954) איז געווען דער 66סטער אויסערן סעקרעטאר אין די פאראייניקטע שטאטן פון אמעריקע, אונטער דעם פרעזידענט דזשארזש וואקער בוש.
זי איז געווען די ערטשע פיהר יאהר פון זיין קאדענץ די זיכערהייט סעקרעטארין פארן פרעזידענט, דערנאך ווען קאלין פאול איז געווארן אויס שטאט סעקרעטאר איז זי געווארן. זי איז די ערשטע שווארצע פרוי אויף דעם שטעלע.
זי ווערט פארעכנט אלס א גרויסע קענערקע אין די רוסישע פאליטיק, זי האט דערויף שטודירט אין אירע קאלעדזש יארן.
רייס
המן בן המדתא האגגי (באקאנט ביי דער יידישער ליטעראטור אלס המן הרשע) איז דער הויפט רשע אין מגילת אסתר. געווען דער מיניסטער פון קעניג אחשוורוש.
ער איז געווען א אייניקל פון אגג דער קעניג פון עמלק וואס שאול המלך האט געלאזט לעבן.
די גמרא זאגט, מבני בניו של המן למדו תורה בבני ברק (סנהדרין צו ע"ב). און עס איז דא וואס זאגן, אז דאס איז געווען דער אמורא רבי שמואל בר שילת.
אין דער יידישער מסורה דערמאנט מען אים פורים דורך עטליכע מנהגים.
דבר יום ביומו איז א טאג צייטונג וואס מעלדט בלויז היימישע שידוכים און לוויות און מודעות.
עס ווערט ארויסגעגעבן דורכן אנפירער פון די וויליאמסבורג טראלי אברהם יהודה לעבאוויטש וואס איז א זאלי חסיד און תלמוד.
ביי די וואלן אין וויליאמסבורג אין די סליחות טעג תשס"ט האט ער זיך שטארק באשמוצט אננעמענדיג ווילדע עקלהאפטיגע אדווערטייזמענטס קעגן א היימישן ערליכן קאנדיאדאט אברהם יצחק אבראהא.
ער האט אויך לעצטנ'ס געפענט די "אשת חיל אויסגאבע"!
טייל האלטן אז דער דבר יום ביומו פירן זיך ווי דאס איז א פארטייאיש בלעטל למשל די יארצייטן פין רבי'ס וואס זענען לפי השקפתו האט ער דערמאנט אין די אנדערע נישט. ב' ניסן די יא"צ פונעם סקווערער רבי'ן רבי יעקב יוסף וואס א גרויסער ציבור וואס איז געקומען נאך דער מלחמה קיין אמעריקא האט זיך נאך מסתופף געווען בצילו אדער עכ"פ זיך געקוויטעלט ביי אים. ובתוכם די גדולי הרבנים והצדיקים די שארית הפליטה. כ"ק מרן מסקולען זי"ע וואס פלעגט פארן אויף סקווער אויף שבתים. אפילו אויפן לעצטן שבת אויך.
האט דער דבר יום ביומו אויך אויסגעלאזט זיין יא"צ.
גוט מארגן
מבשר ואומר
לוח הציבור
קול הציבור
הייםיש איז דער אויסדרוק פאר יעדן קרייז לויט זיין באקאנטשאפט מיט פערזאהןען און זאכן וואס זענען נאנט צו זיי.
דאס ווערט גענוצט אויף א זאך וואס איז נישט פראפעסיאנאל. דאס הייסט געמאכט פון די היים.
היימיש ביי עסנווארג מיינט נישט דווקא אז מען מאכט דאס אין שטוב נאר די סטאנדארטן אין כשרות איז ווי מ'וואלט דאס געמאכט אין א אייגענע היים.
עס זענען פארהאן אסאך מענטשען וואס עסן נאר היימישע מאכלים, צוליב כשרות, עס זענען דא היינט קאמפאניס וואס שטעלן ארויף אזאלכע לעיבלס אויף זייערע פראדוקטן אז עס איז היימיש, נישט אלעמאל איז דאס ריכטיג, ווייל עס איז נישט דא א געזעץ וועלעכע פארבאט שרייבן היימיש אויב ס'איז נישט אמת.
היימיש מיינט אז מען ניצט נישט קיין קלות אין הלכה, געוויסע הלכות וואס מענטשען האלטען אין שטוב וואו למשל באקוקען די אייער ווערן נישט פראקטיצירט אין פארבריקן אזוי אויך זיפן מעל אזוי אויך אפענע אייער איבער נאכט אפענע צוויבל איבער נאכט און נאך אסאך הלכות און חמרות וואס קאמפאניס זענען נישט מחויב צו פראקטיצירן, אויב א קאמפאני האלט איין די חמרות ווערט זי אונגערופען היימיש למשל פאדריגאל'ס בעקערי. די וואס זענען מקפיד אויף היימיש עסן יא פון פאדריגאלס.
אזוי אויך זענען דא געוויסטע וועלכע עסן נאר וואס איז געמאכט געווארן ביי זיך אין שטוב, אבער די זענען זייער ווינציג.
זאב חפץ (געב' 1947) איז א פרייער אבער שטארק רעכטער איד, וואס האט געדינט אלס ווארטזאגער פון דער מנחם בעגין אדמיניסטראציע.
ער איז געבוירן אין מישיגן אויסגעוואקסן אין רעפארם אידישע שטוב.
געווען יארן לאנג א זשורנאליסט.
אויך אלס השקפה און פאליטיק קאלומניסט פארן ניו יארק דיילי ניוז.
ער האסט חרדישע אידן צוליב וואס ער טענה'ט זייער ארויפצווינג פון רעליגיע אויף דער מדינת ישראל רעגירונג.
ארבייטס פארמיטילונג פאראיין איז א וואולטעטיגע ארגענעזאציע וואס געבט זיך אפ מיט טרעפן חרדישע היימישע ארבייטארער און ארבייטס געבער.
דאס ווערט געפירט דורך הרב גאטליב און עס געפינט זיך אין וויליאמסבורג קעגן איבער קליימער סטריט שול.
זי טוען זיך אויף אז זיי האבן געטראפן די דזשאב פון ר' משה שמואל גאלדשטיין ביי בי.ענד.עיטש. פאטא און איז היינט צוטאגס פון די גרעסטע חרדישע סאטמאר עשירים.
אין דער היסטאריע איז קיינמאל נישט געווען אן איינצעלענער עלעקטראנישער פראדוקט וועלכע האט זיך אזוי גוט פארקויפט ווי די פאפולערע איי-פאד און עס איז אין די היסטאריע קיינמאל נישט געווען אן עלעקטראנישע פראדוקט וועלכע האט געהאט אזויפיל דריטע פארטיי צוגעהערן.
דער נאמען איי-פאד איז שטאמט פון עפל'ס "איי" וועלכע זי נוצט פאר אירע פראדוקטן זינט זי האט ארויסגעגעבן די פירמע'ס מערסט פאפולערע קאמפיוטער די איי-מעק. זינט דעמאלט גייט פראדוקטן מיט א איי. איי-סייט, איי-בוק, -איי-טשעט, איי-טונס א.א.וו.
דער אייפאד ארבעט מיטן אייטיונס פראגראם.
מאדעלן.
די ערשטע איי-פאד איז ערשינען ענדע 01' מיט א 5 גיגא-בייט הארד דרייוו און האט געברענגט א נייע קאנטראל טעכנאלאגיע וועלכע רופט זיך די קליקוויל. די איי-פאדס ווערן קאנטראלירט דורך דעם קליקוויל וועלכע כאפט אויף די פינגער לויט וויאזוי עס דרייט זיך און מיט דעם נעוויגירט מען ארום פון איין פונקציע צו די צווייטע. די ארגינעלע איי-פאד האט נאכגעפאלגט מיט נייע מאדעלן וועלכע זענען געקומען מיט מער מעמארי. ערשט איז געקועמן א 10 גיגיא-בייט מאדעל, א 20 גיגאַבייט מאדעל, א 40 גיגא-בייט מאדעל, און צום לעצט איז די 60 גיגאַבייט מאדעל.
אין 2003 איז עפל ארויסגעקומען מיט די איי-פאד מיני וועלכע איז די זעלבע דעווייס נאר איז פיל קלענער אין סייז. די איי-פאד מיני איז באלד געקומען אין צוויי מאדעלן פון 2 און 4 גיגא-בייט. די איי-פאד מיני איז ערשינען אין 5 אויפגעכאפטע קאלירן און האט זיך פארקויפט אין די מיליאנען אויף אזוי ווייט אז מען האט געברויכט ווארטן 6 וואכן צו באקומען דעם איי-פאד צוליב דער גרויסער פארלאנג דערנאך. קורץ דערנאך איז ארויסגעקומען די איי-פאד פאטא וועלכע איז אן ארגינעלער איי-פאד מיט א קאלירטע סקרין וועלכע קען דינען אלס א הארד-דרייוו פאר א קאמפיוטער און קען ארויפנעמען בילדער וועלכע מען קען זען אויף דעם עקראן.
דערנאך איז געקומען די איי-פאד שאפֿל וועלכע איז די קלענסטע איי-פאד אבער פארמאגט נישט קיין סקרין און איז געמאכט אנצוהענגן אויפ'ן האלז. די איי-פאד שאַפֿל קומט אין א האלבע און א גאנצע גיגאַבייט מאדעלן און שפילט מוזיק אין א צעמישטע סדר און יעדעס מאל מען באהעפט דאס צו א קאמפיוטער נעמט עס ארויס אנדערע ניגונים פון די מוזיק לייברערי וועלכע מען מאכט זיך אליינס מיט די פאפולערע וויכוואַרג איי-טונס.
די לעצטע מאדעל איז די איי-פאד נענא וועלכע האט איבערגענומען די איי-פאד מיני. די אי-פאד נענא איז זייער קליין אבער האלט דאך 2 אדער 4 אדער 8 גיגיא-בייט וועלכע מאכט איר די קלענסטע אזא סארט דעווייס מיט אזויפיל מעמארי. די איי-פאד נענא איז בערך א דריטל קלענער ווי די איי-פאד מיני און פארמאגט א קאלירטע סקרין. עס מעסט זיך יעצט אינגאנצן 1.6 אינטשעס ברייט, 3.5 אינטשעס הויך, א וואונדערבארע 0.2 אינטשעס דיק, און וועגט אינגאנצן 1.5 אנסעס. אפגערעדט פון איר דעזיין און נאמען איז דאס פיל מער פארגעשריטן ווי סיי וועלכע עם-פי-3 שפילער אין די וועלט וואס גיט עפל ווייטער די אויבערהאנט אין די מארקעט.
די נעקסטע איי-פאד וואס ווערט ערווארטעט פון עפל וועט זיין אויך א סעלפאן און איז באקאנט מיט איר פאפולערן נאמען איי-פאן.
די איי-פאדס ווערן פארקויפט מיט א פאר עירפאונס וועלכע זענען אין ווייסע קאליר אלס א טייל פון די דעזיין פון די ארגינעלע איי-פאד. כאטש די קוואליטעט פון די סארט עירפאון איז זייער שוואך איז דאס אבער געווארן די סטיל פון די איי-פאד און יעדער ווייסט אז ווייסע עירפאונס זענען פאר די איי-פאד. די איי-פאד איז א גרויסע ציל פאר גנבים וויבאלד דאס פארקויפט זיך גוט און זיי לאקערן אויף מענטשן וואס האבן דאס. אין ניו יארק סיטי האט די לאקאלע פאליציי גע'עצה'ט די וואס האבן איי-פאדס זיי זאלן דאס אויפטוישן מיט שווארצע עירפאונס כדי די גנבים זאל נישט וויסן אז זיי טראגן א איי-פאד. אבער אן די ווייסע עירפאונס איז דאס נישט אינטרעסאנט פאר קיינעם און יעדער נוצט דאס ווייטער.
איי-פאד באנוץ.
די איי-פאד איז א דיגיטאלישער מוזיק שפילער וועלכע נעמט ארויף דיגיטאלישן מוזיק טעקעס (mp3, wma, aac, און נאך) און שפילט דאס אין א סדר וועלכע מען שטעלט זיך אליינס אויס מיט די וויכוואַרג וועלכע קומט דערמיט. כדי צו קענען ארויפלייגן די טעקעס דארף מען האבן א קאמפיוטער און די פאפולערע איי-טונס וויכוואַרג (אדער דריטע-פארטיי וויכוואַרג) וואו מען שטעלט אריין די טעקעס און די אי-פאד נעמט דאס אויף פון דארט. מען קען אויסשטעלן פארשידענע שפיל ליסטעס און זיי נאמינירן וויאזוי מען וויל.
די איי-פאד איז זייער גרינג צו נוצן וויבאלד עס האט דיאס קליקרעדל און אירע 4 קנעפלעך. מען גייט ארויף און אראפ אין די מעניו מיט די קליקוויל און אויך די הויכקייט ווערט מיט דעם קאנטראלירט. די איי-פאד קען אויך דינען אלס א הארד- דרייוו פאר א קאמפיוטער און מען קען דאס היינט באהעפטן צו הונדערטער ערליי מוזיק סיסטעמען.
ביזנעס ארום די איי-פאד.
זינט די איי-פאד איז געווארן אזא סוקסעס פון די ערטשע מינוט אן האבן אן א שיעור דריטע פארטיי פירמעס אנגעהויבן פראדוצירן אלע סארט צוגעהערן וועלכע ארבעט מיט די איי-פאד. אלעס דרייט זיך ארום די איי-פאד און יעע פירמע וואס פראדוצירט עפעס וואס האט צעטאן מיט די מוזיק וועלט האט שוין עפעס פראדוצירט פאר די איי-פאד אדער עפעס וואס ארבעט מיט די איי-פאד. עס איז אפילו פאראן טייל אויטא פירמעס וועלכע האבן צוגעשטעלט זייערע אויטאס אז עס זאל קענען ארבעטן מיט די איי-פאד און הונדערטער ערליי אויטא מוזיק שפילער מאדעלן זענען געמאכט צו קענען ארבעטן מיט די איי-פאד.
עס זענען פאראן אן א שיעור עלעקטראנישע מוזיק פראדוקטן און סיסטעמען וועלכע זענען אויסגעשטעלט צו קענען ארבעטן מיט די איי-פאד. מענטשן זענען אזוי פארקויפט פאר די איי-פאד אז זיי וועלן נישט קויפן א מוזיק סיסטעם אדער אויטא וועלכע וועט נישט מיטשפילן מיט די איי-פאד. גיין אויסרעכנען די אלע צוגעהערן וואלט גענומען א ליסטע פון עטליכע זייטן. עס הייבט זיך אן פון א רעמאוט קאנטראל און ענדיגט זיך ביי בי-עם-דאבעליו אויטאס.
די באטערי.
אויסער די הארד-דרייוו איז די באטערי די צווייטע וויכטיגסטע טייל פון די איי-פאד. מענטשן גלייכן פראדוקטן וועלכע'ס באטעריס האלטן לאנג און קענען שנעל רעטשארדזשד ווערן. די איי-פאד איז ארגינעל געקומען מיט א 8 שטונדע באטערי וועלכע קען רעטשארדזשד ווערן ביז 80 פראצענט אין איין שטונדע. שפעטער האט עפל אריינגעשטעלט בעסערע באטעריס וועלכע זענען געגאנגן 12 און 15 שטונדן און היינט האלט עס ביי 18 שטונדן.
וויאזוי אימער, איז אבער געקומען קריטיק פון טייל איי-פאד קונדן אז די באטערי איז געשטארבן נאך 18 מאנאטן און וויבאלד מען קען נישט אליינס טוישן די באטערי איז עס גארנישט ווערט. צוויי מענטשן האבן זיך גענומען מאכן א טומעל און עפל האט באשלאסן צו טוישן די באטעריס פאר די מאדעלן וועלכע זענען שוין אויסגעלאפן פון די גאראנטי פאר בלויז 59$. דאס האט שטיל געמאכט די קריטיק אבער באמת איז עס נאך אלץ טייערער ווי צו טוישן א באטערי פון סיי וועלכע ענליכע דעווייס און פארגעסט נישט אז די איי-פאד באטערי קען מען נישט אליינס טוישן און מען מוז עס אוועקשיקן פאר סערוויס.
אדווערטייזינג און ביזנעס מאדעל.
עפל האט גענוצט געלונגענע אדווערטייזמענטס צו העלפן פארקויפן די איי-פאדס. מענטשן גלייכן די אדווערטייזמענטס וועלכע זענען זייער סטייליש און אויג פארכאפנד און דאס איז פאראנטוואטליכט פאר א גרויסע פראצענט אויף די איי-פאד סוקסעס. די ערטשע איי-פאד אדווערטייזמענט איז געגאנגן מיט די לאזונג: "טויזענט ניגונים אין דיין טאש". שפעטער האט עפל גענוצט מוזיק אינסטרומענטן וועלכע האבן געשפילט פאפולערע מוזיק און צום לעצט גייען אלע איי-פאד אדווערטייזמענטס מיט שטאנעס פון מענטשן וועלכע טראגן די ווייסע איי-פאד מיט א בעגראונד פון פארשידענע קאלירן.
עפל האט א סיסטעם אז זי שפרינגט שנעל מיט נייע מאדעלן און האלט דאס פאר א סוד ביז די לעצעט מינוט און ווען דאס ווערט געמאלדן קען מען דאס שוין באקומען אין די געשעפטן. דאס איז א שווערע זאך אין די היינטיגע ביזנעס וועלט, ספעציעל זינט די איי-פאד איז אזא אויפגעכאפטע זאך. די פירמע שיקט איר פרעזידענט, דזשאבס, צו געבן די מעלדונגן און געווענליך ליגן שוין די פראדוקטן ביי די שוועלן פון די געשעפטן. דאס איז א שטארקע קאנטראסט צו רוב אנדערע פירמעס וועלכע מעדלן פראדוקטן וועלכע זענען נאך נישט פראדוצירט געווארן און בי דער צייט ווען עס קומט ארויס איז מען שוין נישט אינטרעסירט דערין און אמאל קומט עס אפילו נישט ארויס אין די ענדע.
ר' שלמה הערצאג איז א חרדישער וויליאמסבורג סאטמארער עסקן וואס איז דער הויפט פון חינוך אנגעלעגענהייטן פאר מיידלעך אין איר קרייז.
ער איז אויך א פאנדרעיזער פאר יד לאחים און אתרא קדישא
ר' רפאל האלפערן (ה'תרפ"ד, ווין - כ' אב, ה'תשע"א) איז א בעל תשובה וואס איז געווען א פראפעסיאנעלער ראַנגלער.
ער איז געבוירן א פרומער און דערנאך געווארן אפגעפארן.
זיין פאטער ר' יעקב האלפערן האט געבויט זכרון מאיר בני ברק און איז געווען נאנט צום חזון איש.
ער איז א גרויסער ביזנעסמאן מיט צענדליגע אפטיקא געשעפטן אין ארץ ישראל.
ער איז אמאל געלאפן פאר בירגערמייסטער פון תל אביב
ער האט ארויסגעגעבן א כשרע ענציקלאפעדיע "אנציקלופדיה לבית ישראל" ("ענציקלאפעדיע צו יידישע שטוב") וואס האלט שוין ביי 150 טויזנט ארטיקלען.
אויך האט ער ארויסגעגעבן א בוך איבער זיין קערפער געבוי יארן.
אויך האט ער אויסגעגבן א בוך איבערן חזון איש.
ער האט ארויסגעגעבן 16 ביכלעך איבער דער גענאלאגיע פון רבנים, מיטן נאמען "אטלאס עץ החיים".
אויך האט ער ארויסגעגעבן דרײַ בענדער ביכלעך אויף דאס לעבן און שאפן פון רש"י.
ער האט אויך געעפֿנט עטליכע ספארטזאלן.
אליעזר ״אלי״ וויזל (30סטן סעפטעמבער 1928 – 2טן יולי 2016) איז געווען א יידישער זשורנאליסט, פילאסאף, אינטעלעקטואל און א שרייבער וואס האט געוואוינט אין סיגוט פאר דער צווייטער וועלט מלחמה ער האט געווינען א נאבעל פריז פאר זיינע שרייבונגען וועגן חורבן אייראפע זיין משפחה זענען געווען וויזניץ חסידים פון דערהיים.
וויזל איז געבוירן געווארן אין סיגעט, זימבערגן, רומעניע אין א חרדישער משפחה.
מען רופט אים דער כהן גדול פון דעם האלאקאסט צוליב זיינע אקטיוויטעטן דאס אריינברענגן צו די תודעה פון דער וועלט אז דאס זאל זיך מער קיינמאל איבערחזרן.
ער זאגט שטענדיג אז ער איז א פייערדיגער וויזשניצער חסיד, אבער גלייבט נישט אין א גאט צוליב די שואה.
ער שרייבט אויך א פליסיגן אידיש וואס זיינע ווערק ווערן ערשינען פון צייט צו צייט אין קאלום'ס אין אלגעמיינער זשורנאל וואס ער פלעגט מיט א דרייסיג יאר צוריק דינען אלס רעגולארער רעפארטער פאר דער צייטונג.
ביכער.
זיינע 57 ביכער האט ער געשריבן בעיקר אין פראנצויזיש, ענגליש און יודיש.
וויזל, אלי
פארקויפן איז דער יסוד פון ביזנעס. דער צוזאמקום פון פארקויפער און קויפער איז דאס זאל זיין סוקסעספול הייסט ביזנעס.
א ביזנעס אן קיין פארקויפער איז נישט שייך.
דער פארקויפער מוז קענען איבערעדן די קאסטומער איבער די לוין וואס ער וועט האבן פון קויפן ביי דעם פארקויפער.
מיינט איר א פרעמיע באלוין?
פּרייז איז דער באשטימטער ווערד פון געלט אויף א געוויסער זאך, וואס דער איינקויפער צאלט פארן פארקויפער דערפאר דאס איינצוהאנדלען.
גאס אדער שטראסע איז א דורכגאנג פארן מענטשהייט דעם רבים דארטן דורכצוגיין. ס'איז א ציבורדיגער שטיק באדן לעבן געביידעס וואו מענטשן קענען קומען צוזאמען אדער אדורכגיין. רוב מאל איז די גאס ברוקירט מיט בעטאן, ברוקשטיינער אדער ציגלען.
א טיפישע גאס אין לאנדאן
פליז קראס מיך.
א אויסדרוק פון א געבעט [בקשה] וואס קליינטשיגע מינדעריעריגע בעטן פון ערוואקסענע "פליז קראס מיך", דאס מיינט זיי אריבער צו פירען די גאס מיט אכט פון די קארס וואס פארען דורך, וויבאלד זייערע עלטערן ערלויבן זיי נאכנישט אליינס אריבערצוגיין די גאס, נאר מיט אן ערוואקסענעמ'ס אויפזיכט.
צו מיינט איר א קארפאראציע?
קארפ (Cyprinus carpio) איז א מין פרישוואסער פיש פון דער פאמיליע קארפנפיש (Cyprinidae).
זייער סכנהדיגע ביינער געדרייט, לאנג און ברייט מיט גאר שפיציג ווי א שפיז.
ר' לוי יצחק בענדער (ה'תרנ"ז - כ"ב תמוז תשמ"ט) איז געווען פון די חשובי חסידות ברסלב, און א לאנגע צייט געווען דער פירער פון די בראסלאווער חסידים אין ירושלים.
ער איז געבוירן געווארן אין דער שטאט גראדזשיסק, פוילן, אין יאר ה'תרנ"ז צו ר' נח מיט שרה בענדער. זיין נאמען איז נאך ר' לוי יצחק בערדיטשעווער.
פערצן יאר האט ער געלערנט אין גראדזשיסק, און ביי 15 יאר האבן זיינע עלטערן באשלאסן צו אים שיקן לערנען אין מאקאוו.
אין די שפעטערע יארן נאך דער ערשטער וועלט מלחמה האט ער זיך אריבערגעצויגן קיין אומאן, דארט האט ער זיך אנגעהאלטן צו ר' שמשון בארסקי און נאכער צו ר' אברהם בן נחמן. זיין לעבן געשיכטע איז באשריבן געווארן דורך ר' בצלאל פריעדמאן אין ספר "איש חסידך". אלע זיינע שמועס'ן און שיחות וואס ער האט איבער געגעבן פון וואס ער האט געהערט אין אומאן זענען באשריבן געווארן אין ספרי "שיח שרפי קודש-ברסלב".
ער ליגט אין הר הזיתים אין דער חלקה פון די בראסלאווער חסידים.
װעבלינקען.
[http://www.youtube.com/watch?v=IkwnXbsLrd4 אַ דרשה פֿון ר' לוי יצחק אין יוטוב]
LASIK (לייסיק אדער לאַזיק) איז דער נאמען פון א לאזער אפעראציע אויף די אויגן, אז מ'זאל נישט דארפן מער ברילן.
דאס איז א וועג וואס מען שטעלט צוריק דעם זעקראפט נאטירליך, מיט לאזער; מען שניידט אויס די קליינע טיילן וואס שטערן די רעטינע צו זען קלאר און נאטירליך.
אין דער אפעראציע ווערן די נאטורלעכע לינדזן פון די אויגן פריש אויסגעפארעמט דורך די הילף פון א לאזער וועלכע רירט נישט צו פיזיקאליש צו די אויגן. לייסיק איז אן אפיציעלער אלטערנאטיוו צו אויגן ברילן וועלכע פארבעסערט דעם מענטשן'ס זעקראפט מיט דעם דעווייס אבער פאררעכט נישט דעם פראבלעם און טייל האלטן אז עס פארערגערט גאר.
LASIK איז ראשי תיבות לאזער אסיסטעד אין סיטו קעראטאמאלאסיס.
די אויגן.
דער גרינגסטער וועג צו ביישפילן די אויגן איז א קאמערא. דער אויג פארמאגט אן עפענונג וועלכע ווערט גערופן דאס שווארצאפל, א לינדז וועלכע דעקט צו און באשיצט דאס שווארצאפל, א פילם וועלכע ווערט גערופן די רעטינע, און א גרופע פיצעלע מוסקעלן וועלכע קאנטראלירן די אויגן.
דאס שווארצאפל איז א טיפע לאך וועלכע איז צוגעדעקט מיט א לינדז איר צו באשיצן. די לינדז ווערט אנגערופן די קארניא. אינעווייניג ביים עק פון די לאך איז די רעטינע וועלכע איז א גרופע פון עטליכע צעלן. די רעטינע איז סענסיטיוו צו ליכטיקייט גענוי ווי די פילם פון א קאמערע. די רעטינע רעקארדירט וואס זי זעט און שיקט דאס אפ צום מוח וועלכע ליינט דאס אפ נאכאנאנד. די מעסעדזשעס קומען אן אין אן אויגן בליק פונקט ווי אלע מיליאנען מעסעדזשעס וועלכע דער מוח באקומט יעדע רגע. וויבאלד די אויג איז קיילכדיג איז די רעטינע געדרייט צו קענען אויפכאפן ליכטיקייט פון אלע זייטן.
יעדעס מאל דאס אויג קוקט אויף אן אביעקט פאסירט 3 זאכן: 1) דאס בילד מוז קלענער ווערן צו די סייז פון דער רעטינע. 2) די ליכטיקייט מוז זיך צוזאמענקומען מיט דאס בילד. 3) און דאס בילד מוז זיך איינדרייען צו קענען גרייכן די רעטינע. כדי די אלע זאכן זאלן קענען געשען האט השי"ת באשאפן א לינדז וועלכע ליגט צווישן די רעטינע און דאס שווארצאפל. די לינדז אינעווייניג אין אויג איז אויסגעפארעמט אז אינדערמיט איז עס זייער דיק און ווערט דינער וואס מער צו די זייטן. דאס מאכט אז דאס בילד און די ליכטיקייט זאלן זיך צוזאמענקומען און גרייכן די רעטינע.
ווען א מענטש זעט נישט גוט קענען זיין דריי סיבות דערצו: 1) אז די לינדז איז נישט ריין. 2) די לינדז ווערט אפגעשוואכט און קען נישט צוזאמעננעמען די ליכטיקייט און דאס בילד. 3) אדער אז די לינדז איז נישט גוט אויסגעפארעמט. די אויגן פראבלעמען וואס מענטשן האבן ווערן צוטיילט אין דריי קאטעגאריעס: 1) מיאפיע, א ווייטע בילד איז נישט קלאר. וואס געשעט איז אז דאס בילד ווערט צו שנעל געשיקט צום מוח און ווערט נישט געהעריג צוזאמענגענומען אין די רעטינע. דאס איז די מערסט אויפגעכאפטע פראבלעם וועלכע קען פארראכטן ווערן מיט א מיינעס גלאז. א מיינעס גלאז שטופט דאס בילד ווייטער און גיט די רעטינע מער צייט אויפצוכאפן וואס עס זעט. ווי שטערקער די גלאז איז אלס ווייטער ווערט דאס בילד אפגעשטופט. 2) הייפעראפיע, איז פונקט פארקערט. א נאנטע בילד איז נישט גענוג קלאר צוליב דעם זעלבן פראבלעם. דאס ווערט פארראכטן מיט א פלאס גלאז וועלכע פארגרעסערט דאס בילד. 3) אסטיגמאטיזם, די אויגן גייען ארויס פון ארדענונג און ארבעטן נישט צוזאמען. ווייניג מענטשן האבן דעם פראבלעם.
מיינעס גלעזער וועלכע רוב מענטשן טראגן איז געמאכט פון פלאסטיק גלאז און איז דיקער פון די זייטן און דינער אינדערמיט. דאס מאכט אז די ליכטיקייט זאל גיין צו די זייט און דאס בילד זאל גיין אינדערמיט וואס אויטאמאטיש ווערט דאס בילד אפגעשטופט ווייטער. א פלאס גלאז ארבעט פונקט פארקערט. עס איז דיקער אינדערמיט און דינער אויף די זייטן וואס ברענגט דאס בילד נענטער. טייל מענטשן ליידן פון ביידע פראבלעמען און האבן ביידע גלעזער אויפאיינמאל.
די לאזער אפעראציע פאררעכט צום בעסטן די מיאפיע פראבלעם פון וועלכע רוב מענטשן ליידן אבער קען אויך אין טייל פעלער פאררעכטן אנדערע אויגן פראבלעמען.
דער לעיסיק קאנצעפט.
אין אלע סארט לעיסיק אפעראציעס טוען די לאזער שטראלן צוריק אויספארעמען די פאדערשטע לינדז (קארניא) אז די ליכטיקייט שטראלן זאל אריינקומען אין דעם שווארצאפל אויף די באשטימטע סיסטעם ווי א געווענליכע אויג. די לעיזער שטראל רעכנט אויס די ריכטיגע מאסנאמען פאר יעדע אויג און שניידט אראפ די איבעריגע טייל פון די לינדז דורך אריינשיינען אירע שטארקע שטראלן וועלכע מאכט די לינדז אויסוועפן מייקראסקאפישע טיילן אזוי לאנג ווי דער דאקטער וועלכע קאנטראלירט דאס באשטעטיגט אז עס איז שוין גענוג. די לעיזער טוט אויך ארומרירן די מייקראסקאפישע טיילן פון איין ארט צום צווייטן כדי צוריק צו פארמירן די אויג איינמאל די נישט גוטע טיילן זענען באזייטיגט.
די טבע פון די קארניא איז אז עס היילט זיך זייער שנעל. איינמאל די אפעראציע איז פאראיבער שמעלצן זיך אריין די בארירטע טיילן צו זייער נייע היים און די אויג ווערט פארהיילט גאר שנעל. דאס מאכט די אויגן לעיזער אפעראציע אזוי סוקסעפול און אויפגעכאפט צווישן מענטשן.
פארשטייט זיך אז עס זענען פאראן מעגליכע פראבלעמען וואס קענען אונטערקומען דורכאויס די אפעראציע. אמאל מאכט זיך אז די לעיזער נעמט נישט אראפ גענוג פון די לינדז און דער פראבלעם בלייבט ווייטער ווי בעפאר און אמאל מאכט זיך פונקט דאס פארקערטע ווען די לעיזער נעמט בטעות אראפ צופיל און עס שאפט זיך א נייע פראבלעם. א דריטע פראבלעם וואס קען זיך מאכן איז אויב די בארירטע טיילן שמעלצן זיך נישט גוט צוזאמען און עס בלייבט איבער א פיצעלע "באבעל" וואס כאטש מען קען עס נישט זען מיט די מענטשליכע אויג שטערט עס די אויג פון זען געהעריג אדער מאכט די זעהקראפט אומקלאר.
אין רוב פעלער קענען די פראבלעמען פארראכטן ווערן מיט א צווייטע אפעראציע אבער אויב די טעות איז א משהו ממש וועט דער דאקטאר געווענליך עצה'ן דעם פאציענט נישט איבערצומאכן די אפעראציע צוליב די ריזיקעס וואס יעדע אפעראציע איז אויסגעשטעלט. א גוטער דאקטער מיט אסאך ערפארונג מאכט זעלטן א טעות און קען אפערירן צענדליגער מענטשן אין איין טאג.
ווי מענטשן ווייסן איז אויך פאראן א מעגליכקייט צו ווערן בלינד (ח"ו) פון די אפעראציע און טאקע דערפאר אפערירט מען איין אויג אויפאמאל. די שאנסן צו ווערן בלינד איז אבער זייער קליין און וועט נאר פאסירן צו א פאציענט וועלכע איז נישט געווען קיין קאנדידאט דערפאר. דער דאקטאר זוכט אונטער יעדן פאציענט בעפאר די אפעראציע זיכער צו מאכן אז ער אדער זי איז גרייט דערפאר.
דער מאשין וואס מאכט די אפעראציע איז קאמפיוטערייזד אבער ווערט קאנטראלירט דורך א געלערנטער טעכניקער. רוב לעזיק צענטערן נוצן די זעלבע סיסטעם וועלכע ווערט אנגערופן לעזיק עקסימער און איז געמאכט דורך איי-בי-עם.
די אפעראציע פראדעצור.
"די פאלגענדע איז דער באריכט פון א פאציענט וועלכע ערקלערט זיין אפעראציע:"
צום אלעם ערשט האב איך געברויכט אונטערשרייבן א אינפארמאטיווע קאנסענט אין וועלכע איך בין מסכים דורכצוגיין די אפעראציע און איך פארשטיי די ריזיקעס וואס דאס קען ברענגן. דער דאקטאר האט מיך אראפגעזעצט פארנט פון זיין טיש און מיר קלאר מסביר געווען דער פראדעצור פון די אפעראציע כדי איך זאל דאס פארשטיין און נישט זיין נערוועז.
באלד דערנאך האט מען מיך אריינגעפירט אינעם אפעראציע צימער און איך האב מיך אראפגעזעצט אויף די ספעציעלע בענקל ווען א געהילף האט אראפגענידערט די אויבערשטע טייל פון די בענקל ביז מיינען אויגן זענען געווען אונטער'ן לעיזער. דער לעיזער טעכניקער האט געריקט די טיילן פון די מאשין אהין און צוריק ביז ער האט געטראפן די ריכטיגע פאזיציע.
פארשטייט זיך אז די אויגן מוזן זיין אפען דורכאויס די אפעראציע און כדי דאס צו ערמעגליכן האט א געהילף ארויפגעלייגט א שטיק סקאטש טעיפ אויף די אויבערשטע אויג וויע און האט אריינגעשטעלט א מעטאלענע זאך אין די עפענונג.
דער דאקטאר האט דערנאך ארויפגעשטעלט אן אייזערנע רינג אויף די אויג און אריינגעשטעלט די לעיזער אין דעם. איך בין געזאגט געווארן צו קוקן גלייך אין די רויטע שטראל איינמאל עס ווערט אקטיוויזירט. די מינוט איז אנגעקומען און א שטארקע רויטע שטראל האט אריינגעשיינט גלייך אינעם שווארצאפל. די גאנצע זאך האט נישט געדויערט מער ווי 17 סעקונדן אבער פאר מיר האט עס אויסגעקוקט פיל לענגער ווען איך ווייס אז איך מעג זיך נישט רירן פון ארט און איך קען נישט בלינקן מיט די אויגן.
איינמאל די אפעראציע אויף די רעכטע אויג איז געווען סוקסעפול האט מען באלד גערוקט די לעיזער העכער מיין לינקע אויג און דאס זעלבע האט זיך איבערגעשפילט. אלעס איז געגאנגן געשיקט און ווען איך האב געקוקט אויף מיין זייגער האב איך מיך איבערגעצייגט אז עס האט גענומען ווייניגער ווי 15 מינוט פון ווען איך האב אריינגעטרעטן אים דעם אפעראציע צימער ביז איך בין געווען אינדרויסן. איך האבן נישט געשפירט קיין שום ווייטאג נאר אביסל אומבאקוועמליכקייט ווען איך האב געשפירט ווי מיינע אויגן ווערן געבאדערט אן די מעגליכקייט איך זאל עס קענען פארמאכן אדער אוועקדרייען.
באלד נאך דער אפעראציע האט מען מיך ארויסגעפירט פון דעם צימער און און מען האט מיר געגעבן א ספעציעלע צודעק פאר די אויגן וועלכע פארמאגט פיצעלע לעכער גענוג אויף צו קענען זען וואו צו גיין און אין דער זעלבער צייט באשיצן די אויגן מען זאל עס נישט קענען צורירן. כאטש איך האב נאך געזען זייער אומקלאר האב איך פון צווישן די שפאלטענעס קלאר געזען אז מיינע אויגן זענען בעסער געווארן ווי בעפאר.
דער דאקטאר האט מיך אנגעזאגט נישט אויסצוטאן די ספעציעלע אויג צודעק ביז דעם אנדערן אינדערפרי און האט מיר געגעבן 3 ערליי טראפן, צוויי פון זיי ענליך צו ארגינעלע לינדזעס טראפן וועלכע האלטן צוריק די אויגן פון אויסטרוקענען, איינס פאר בייטאג און די אנדערע פאר ביינאכט, און אנטיביאטיק וועלכע האלט צוריק אן אינפעקציע.
דעם אנדערן אינדערפרי ווען איך בין אויפגעשטאנען האב איך מיך אויפגעוועקט אן אנדערער מענטש. איך האב אראפגענומען מיין צודעק און איך האב קלאר געקענט זען אלעס ארום מיר. קיין זאך האט נישט וויי געטאן און די אויגן איז געווען נאס ווי נארמאל. מיינע אויגן זענען געווען אביסל רויט און איך האב שווער געקענט עפענען מיינע אויגן אין א שטארקע ליכטיקייט אבער איך בין אנגעזאגט געווארן בעפאר אז דאס איז נארמאל פאר די ערטשע עטליכע וואכן.
אין די טעג און וואכן נאך די אפעראציע האב איך געברויכט צוריקגיין צום דאטקאר 6 מאל: א טאג דערויף, א וואך דערויף, א מאנאט דערויף, 3 מאנאטן דערויף, 6 מאנאטן דערויף, און א יאר דערויף. אין יעדע פון די באזוכן האט א געהילף אונטערגעזוכט ביידע אויגן פאר עטליכע מינוט צו זען אז אלעס היילט זיך ווי נארמאל. און ביי די 3 מאנאטן באזוך בין איך געמאלדן געווארן די גוטע נייעס אז די היילונג איז פארטיג און איך האב עררייכט א 20 זעהקראפט.
יעקב שוועקי (געבוירן דעם 12טן יאנואר 1977) איז א פרומער זינגער פון ספרדישן אפשטאם, און ער לערנט אין א כולל אין לייקוואוד, און וואוינט אין דיל, ניו זשערסי,דארט וואו עס איז פאראן א גרויסע געמיינדע פון רייכע ספרדישע אידן אפשטאמיגע פון סיריע
ער איז היינט פון די גרעסטע זינגערס אין דער פרומער וועלט. ס'דא א גרויסער ציבור וואס האלט, אז שוועקי איז דער נאכפאלגער נאך מרדכי בן דוד און אברהם פריד.
ער האט שוין ארויסגעגעבן אסאך אלבאמען. זיין ערשטער ווערק "רַחם" און נאך איז געווארן ערצייגט דורך ר' פנחס וועבער וואס האט אין אים געזען אן אויפפגייענדער שטערן.
זיין פראדוצירער איז ר' יוחי בריסקמאן.
משה קצב איז געווען דער אכטער פרעזידענט פון מדינת ישראל. דער ערשטער פּרעזידענט װאָס איז נישט פֿון מפא"י. ער איז געבוירן אין איראַן און איז אָנגעקומען אין ישראל צו פֿינף יאָר, אין 1950. ער איז געווען יארן לאנג א חבר הכנסת מטעם ליכוד. צו 24 יאָר געװאָרן פֿאָרזיצער פֿונעם אָרטס-ראַט — דער ייִנגסטער אין דער מוניציפּאַלער געשיכטע פֿון ישׂראל; צו 32 יאָר געװאָרן אויסגעװײלט אין דער כּנסת אויפֿן 9טן אָרט אין דער רשימה פֿון "ליכּוד", און צו 39 יאָר געװאָרן דער ייִנגסטער מיניסטער אין ישראל.
סעקסועלעס סקאנדאל.
ער האט זיך באפרייט פון זיי אויפנאמע נאך ווען 10 פרויען האבן אנגעקלאגט אז ער האט זיי פארגוואלדיקט.
קצב
מאפיא איז א אונטערוועלטניק גרופע וועלכע לעבן און שפייזן זיך דורך פארברעכן. א מאפיא קען זיין גרויס און קליין. אמאל קאנטראלירן זיי נאר עטליכע גאסן, אמאל גאנצע ביזנעס אינדוסטריס, און עס זענען געווען מאפיאס וועלכע האבן קאנטראלירט גאנצע שטעט און אפילו רעגירונגן.
דער ציל פון די מאפיא איז פארשטייט זיך שטענדיג געווען געלט אבער צומאל איז עס געגאנגן ווייטער פון דעם און זיי האבן געזוכט צו קאנטראלירן אלעס וואס זיי האבן געקענט כדי צו בויען זייער רעפוטאציע און פארשטערקערן זייער מאכט. אין די מאפיא איז שטענדיג געווען קאנקורענטן און ווען צוויי מאפיא גרופעס האבן זיך געקריגט האט די גאנצע שטאט מיטגעהאלטן ווען יעדן טאג זענען אנדערע אונטערוועלטניקעס געשאסן געווארן אינמיטן גאס דורך זייערע קעגנער.
מאפיא זענען שטענדיג אנגערופן געווארן מיט טערמין "פאמיליע" כאטש זיי זענען נישט שטענדיג געווען פאמיליע ווייל די גרופעס האבן געלעבט אינאיינעם אויסגעשלאסן פון אנדערע מענטשן מיט אן אנדערע לעבנ'ס סטיל און מען האט זיי באטראכט ווי א פאמיליע פון קרימינאלן פון וועלכע מען האט פרובירט צו שטיין ווייט.
איבערבליק.
היינט צו טאג באצייכנט מען דער נאמען מאפיא פאר יעדע ארגאניזירטע קרימינאלע גרופע און אמאל נוצט מען אפילו דעם נאמען פאלשערהייט אויף גרופעס וועלכע פארנעמען זיך בכלל נישט מיט קיין פארברעכן נאר האבן א שטארקע קאנטראל אויף ביזנעס און מען וויל זיי שלעכט באטיטול'ן.
די ריכטיגע מאפיא וועלכע האבן באקומען דעם נאמען מאפיא זענען בעיקר באשטאנען פון איטאליענער און סיסילער (אן אינזל אין דרום איטאליע וועלכע געפינט זיך אונטער איטאליע און איז די גרעסטע אינזל אינעם מיטללענדישן ים) וועלכע האבן אפערירט מאפיא גרופעס אין איטאליע און אין נאך אסאך לענדער פון די וועלט, אריינגערעכנט די פאראיינגטע שטאטן וואו די מאפיא האט זיך געווירבעלט יארן לאנג. די איטאליענער זענען באקאנט אלס פאמיליע מענטשן און אויך אין די מאפיא האט מען דאס געקענט באמערקן. טייל מאפיא ארגאניזאציעס זענען יא באשטאנען פון פאמיליע מיטגלידער וועלכע זענען געווען געשוואוירן איינע צו די אנדערע און האבן אינאיינעם דורכגעפירט פארברעכן.
אין די לענדער וואו די מאפיא האט געווירבעלט זענען געווען מערערע מאפיא גרופעס און טיילמאל האט איין גרופע קאנטראלירט אלע אנדערע גרופעס דורך העלפן זייערע אקטיוויטעטן און האבן גענומען א קאמישן (קליינע פראצענט) פון זייערע פארדינסטן. אבער טיילמאל האבן זיך די מאפיא געקריגט איבער טעריטאריע און דעמאלט איז געווען ביטער. אבער אין רוב פעלער האבן זיי זיך גוט פארשטאנען און האבן זיך געמאכט טעריטאריעס מיט גרעניצן פאר יעדן איינעם וואו יעדער האט זיין קאנטראל און קיינער האט נישט געמעגט טאן "ביזנעס" אינעם צווייטענ'ס טעריטאריע.
לא קאסא נאסטרא – די ווערטער האבן די פאליציי אסאך מאל אויפגעכאפט אויף זייערע אונטערהער אפאראטן און לויט ווי זיי האבן דאס שפעטער אויבערגעטייטשט מיינט עס "אונזער אייגענע זאך" ווי איינער זאגט "איך וועל דאס באהאנדלן מיין וועג".
אמערטא – דאס איז א מאפיא קאוד פאר א שטילשטאנד.
מעיד מען – דאס איז א נייער מאפיא וועלכע איז נארוואס אריינגעברענגט געווארן אין די מאפיא דורך איינע פון די מיטגלידער.
קאפא – ארגינעל האט דאס געמיינט דער פירער פון די מאפיא אבער מיט די יארן איז קאפא געווארן ווי א לוטענענט וועלכע ארבעט פאר די מאפיא הויפט דירעקט וועלכער ווערט אנגערופן די באס.
ווייזגיי – א מאפיא מיטגלידער איז שטענדיג אנגערופן געווארן צווישן זיי מיט דעם טערמין.
סטרוקטור פון א פאמיליע.
די מאפיא פאמיליעס זענען אין גרעסטן טייל אויסגעשטעלט געווארן אויפ'ן זעלבן סיסטעם ווען איין פאמיליע האט נאכגעפאלגט די אנדערע און עס איז כמעט נישט געווען קיין מאפיא פאמיליעס וועלכע האבן געארבעט אנדערש.
יעדע גרופע איז צוזאמענגעשטעלט פון עטליכע גענגס וועלכע זענען באקאנט אלס פאמיליעס. די גרופעס קענען באשטיין צווישן 10 און 100 פאמיליעס און יעדע נייע פאמיליע וועלכע גייט אריין אונטער די גרופע מוז ווערן באשטעטיגט דורך די מאפיא הויפטן פון דעם גרופע. די פאמיליעס פלעגן זיך כסדר אפטיילן פון די גרופע און גרינדן נייע גרופעס מיט נייע מאכטן. אויב איז דאס געווען צו א נייע געגענט איז נישט געווען געפערליך אבער טיילמאל בלייבן עטליכע פאמיליעס אין די זעלבע טעריטאריע און דאס ברענגט צו טויטליכע אנשטויסענישן.
דער פירער פון יעדע פאמיליע ווערט אנגערופן "די באס" וועלכער קאנטראלירט אלע מיטגלידער און מאכט אלע באשלוסן וועלכע האט צעטאן מיט געלט. דער פירער לעבט אין רייכקייט ווען אלע געלטער וואס קומט אריין פון זייערע ביזנעסער גייט צו אים. אונטער די באס איז פאראן אן אנדערבאס (אונטער באלעבאס) וועלכער דארף אויסגלייכן אלע אינערליכע פראבלעמען צווישן די מיטגלידער אן אריינמישן די באס און בעיקר דארף ער זיין גרייט איבערצונעמען די ארבעט פונעם באס אין פאל ער ווערט געכאפט אדער ווערט אומגעברענגט דורך פיינט.
אונטער זיי איז פאראן א געוויסע צאל קאפאס וועלכע זענען די ביזנעס לייט און זיי מאכן אלע פלענער וועמען צו בא'גנב'נן און באהאנדלן אלע סיטואציעס. זייער הויפט ציל איז ווי מער געלט זיי קענען אריינברענגן און לויט דעם ווערן זיי געמאסטן אין סוקסעס. פון דאס געלט וועלכע זיי ברענגן אריין נעמען זיי אראפ א טייל און דאס איבעריגע גייט צו די אנדערבאס און באס וועלכע זענען זיך מחיה מיט די בארויבטע געלטער און לעבן שוואוילטאג. די קאפאס ווערן איינגעטיילט צו טעריטאריעס און יעדע געשעעניש וואס פאסירט אין זייער טעריטאריע איז זייער פאראנטווארטליכקייט. אויב א צווייטע פאמיליע קומט אריין אין יענע טעריטאריע וועט דער קאפא דארפן קעמפן מיט זיי און אפילו צווישן זיינע אייגענע ראמען דארפן זיי כסדר זיכער מאכן אז יעדער איז לאיאל צו די פאמיליע און אויב נישט וויאזוי מען זאל יענעם באשטראפן, וואס מיינט ביי זיי שטענדיג טויט שטראף.
די ריכטיגע שמוציגע ארבעט ווערט געטאן דורך די סאלדאטן וועלכע קענען ציילן אין גרויסע נומערן. כאטש זיי באנעמען זיך מיט רויבערייען, הריגות, און אלע סארט פארברעכן מאכן זיי אבער דאס ווייניגסטע געלט און זענען די נידעריגסטע אין ראנג צווישן די פאמיליע. אבער יעדער איז דארט פאר'ן צוקונפט גענוי ווי אן ארבייטער אין א גרויסע ביזנעס וועלכע האפט ארויפצוגיין אין ראנג מיט די יארן.
די ערגסטע פון אלע זענען די אסאסיעטס (געהילפן) וועלכע זענען פרעמדע מענטשן וועלכע האבן גארנישט מיט די אקטועלע פאמיליע אבער ארבעטן פאר זיי פאר געלט. אן אסאסיעט קען זיין א פשוט'ער גנב, א דראג דילער, אן אדוואקאט, באנקירער, פאליציי אפיציר, אדער פאליטישן.
אויסער די אלע איז פאראן אין יעדע פאמיליע אן עצה געבער וועלכע איז געווענליך אויך א דרויסנדיגער פון די פאמיליע וועלכע גיט פראפעסיאנאלע עצות פאר די מאפיא וואו צו טאן ביזנעס און ווי נישט. דער עצה געבער איז די איינציגסטע פאזיציע אין די מאפיא וועלכע ווערט נישט באשטימט דורך דער באס נאר די סאלדאטן און דער קאפא וועלן אים אליינס אויס.
מאפיא אפטיילונגן.
די מאפיא איז נישט קיין אקטועלע ארגאניזאציע און פארמאגט נישט קיין הויפט פירער נאר די אלע קרימינאלע ארגאניזאציעס וועלכע שטאמען פון איטאליע ווערן אנגערופן די מאפיא. אבער די מאפיא גרופעס קענען צעטיילט ווערן צו 5 סארטן און אלע זענען אפשטאמיגע פון איטאליע נאר פון אנדערע ראיאנען. די 5 גרופעס זענען צעשפרייט איבער די גאנצע וועלט און יעדע פון זיי האט מיט די יארן באקומען א נאמען וועלכע באדייט זייער אפשטאם און פלאץ וואו זיי אפערירן. די אמעריקאנער מאפיא ווערט אנגערופן די "לא קאסא נאסטרא" וועלכע איז בעיקר אפשטאמיג פון די סיסילן מאפיא אבער שטאמען אויך פון אנדערע גרופעס.
די מאפיא האט זיך נאר באזעצט און אנגעהויבן אפערירן אין גרויסע שטעט וועלכע זענען שוין אזוי אויך פיל מיט פארברעכן. איינע פון זייערע הויפט פלעצער איז שטענדיג געווען ניו יארק וועלכע איז א פארנומענע שטאט מיט אסאך פארברעכן און די מאפיא האט דארט געהאט אסאך ארבעט. אין ניו יארק אליינס זענען געווען 5 גרויסע מאפיא גרופעס וועלכע האבן יעדע איינע פון זיי געציילט עטליכע הונדערט מיטגלידער און צענדליגער אסאסיעטס אינערהאלב די פאליציי, בענק, און גרויסע ביזנעסער.
די נעמען פון די פאמיליעס זענען געווענליך לויט זייער אפשטאם אבער אויב דער פירער איז א שטארקער אדער בלייבט אין אמט יארן לאנג נאמינירט מען די פאמיליע אויף זיין נאמען. די ניו יארקער מידיא און די לאו ענפארסמענט אגענטורן האבן שטענדיג פרובירט אויסגעפינען די נעמען פון די ניו יארקער מאפיא פאמיליעס און וויאזוי זיי זענען איינגעטיילט. אין 962' איז אבער אלעס קלאר געווארן ווען א מאפיא אינפארמירער מיטן נאמען דזשאו וואלאטשי האט ארויסגעגעבן אסאך אינפארמאציע פאר א סענאט סובקאמיטע אין וועלכע ער האט אנגעוויזן אז די ניו יארקער מאפיא באשטייט פון 5 גרויסע פאמיליעס אונטער די נעמען די באנאנא, דזשינאויסא, גאמבינאו, לוטשיס, און פראפאסי. די פראפאסי פאמיליע איז שפעטער איבערגענומען געווארן דורך דזשאסעף קאלאמבא וועלכער איז געווען א מאכטפולע פירער און די פאמיליע איז שפעטער באקאנט געווארן אלס די קאלאמבא פאמיליע. ענליך צו דעם האט פאסירט מיט די גאמבינאו פאמיליע וועלכע איז איבערגענומען געווארן דורך דעם געוואגטן פירער דזשאן גאטי וועלכער האט אראפגעווישט זיין אויבערהאר אויף א פארנומענע גאס אין מאנהעטן. די פאמיליע האט זיך געוואלט טוישן איר נאמען צו די גאטי פאמיליע אבער אינדערצווישן איז גאטי ארעסטירט געווארן נאכדעם וואס זיין אייגענע אנדערבאס האט אים פארראטן און איבערגעגעבן פאר די אויטאריטעטן.
אנדערע מאפיא פאמיליעס אין אמעריקע זענען נאמינירט געווארן לויט די שטעט אין וועלכע זיי האבן אפערירט. באקאנט זענען די לאס וועגאס מאפיא, די באפעלאו פאמיליע, די פילאדעלפיע פאמיליע, די קליוולאנד פאמיליע א.א.וו.
מאפיא איינשווערונג.
די לאו ענפארסמענט אגענטורן האבן זיך שטענדיג געפלאגט אויסגעפינען וויאזוי עס ארבעט די איינשווערונגן אין די מאפיא, וויאזוי זיי ערוועלן קאנדידאטן, און וויאזוי זיי ווערן אריינגעברענגט צו די פאמיליעס. לויט די עדות'שאפט פון דזשאו וואלאטשי פאר'ן סענאט איז קלאר געווארן אז די מאפיא סאלדאטן ברענגן אריין נייע רעקרוטירער און דער מיטגלידער וועלכע ברענגט יענעם אריין בלייבט פאראנטווארטליכט פאר יענעמ'ס אויפפירונג. אויב יענער טויג נישט באזייטיגט מען ביידע און פארקערט באערט מען אים פאר זיין געלונגענע שריט. די נייע רעקרוטירער דארפן געווענליך אויפווייזן פאר די מאפיא קאפאס וואספארא פארברעכן זיי זענען שוין באגאנגן אין די פארגנגנהייט און זייער ערפארונג צו רויבעריי און מארד. רוב רעקרוטירער ווערן באלד געשטעלט צו א מיסיע און נאר אויב זיי קענען דאס דורכפירן ווערן זיי אפיציעל איינגעשוואוירן אין די פאמיליע.
די איינשווערונג זעלבסט איז א פארמאלע צערעמאניע אין וועלכע די העכסט ראנגיקע אינאיינעם מיט די באס קומען זיך צוזאם אין יענער דארף האלטן א ברענענדיגע שטיק פאפיר ווען ער שווערט געטריישאפט צו די פאמיליע פאר זיין גאנצן לעבן און דערנאך דארף ער לאזן פאלן א טראפן בלוט פון זיין גראבע פינגער.
די מאפיא איז שטענדיג באשטאנען נאר דורך איטאליענער און ווער עס איז נישט געווען אן איטאליענער האט נאר געקענט זיין אן אסאסיעט אבער האט נישט געקענט איינגעשוואוירן ווערן אין די פאמיליע. טייל פאמיליעס האבן נאר פארלאנגט אז דער רעקרוטירער'ס טאטע זאל זיין אן איטאליענער און טייל האבן פארלאנגט אז ביידע עלטערן זאלן זיין איטאליענער. דאס האבן זיי געטאן ווייל די איטאליענער זענען באקאנט אלס פאמיליע מענטשן וועלכע זענען זייער געטריי איינע צו די אנדערע.
מאפיא אקטיוויטעטן.
דער הויפט ציל פון די מאפיא איז צו מאכן געלט און די פאמיליעס טוען א רייע אקטיוויטעטן דאס צו דערגרייכן. זייער הויפט מיטל איז דורך דערשרעקן תמימות'דיגע געשעפט אייגנטומער זיי זאלן צאלן פאר די מאפיא א געוויסע סכום געלט יעדן מאנאט און די מאפיא וועט יענעם באשיצן דערפאר פון אנדערע קרימינאלן וועלכע זענען באמת זיי אליינס. נאך א הויפט וועג וויאזוי די מאפיא מאכט געלט איז דורך טאן אומלעגאלע ביזנעס וועלכע איז געווענליך טייערע זאכן. ווי דראגס און אומלעגאלע געמבלינג.
פון מאל צו מאל האבן די מאפיא אויך געטאן רויבערייען אבער א סוקסעספול קאפא האט פרובירט צו שטיין ווייט פון אזלכע ביזנעס ווייל ער האט געוואוסט אז די איינשטעל צו ווערן געכאפט איז גרעסער און די סארט ביזנעס איז נישט שטענדיג פאראן און די מאפיא דארף מער סטאבילע פארדינסטן.
מאפיא רויבערייען זענען געווענליך געווען דורך היידזשעקן א טראק מיט סחורה און דאס אפלאדענען און שפעטער פארקויפן די סחורה. טיילמאל האבן זיי געהאט אינערליכע מיטארבייטער וועלכע האבן גאר געהאלפן טאן די גניבה און האבן באקומען באצאלט דערפאר. ווער עס האט זיך פרובירט קעגנשטעלן די מאפיא איז געווען ביטער און טראק דרייווער האבן שוין געוואוסט אז מען דארף מיטשפילן אין פאל עס פאסירט צו זיי.
די מאפיא איז אויך זייער סוקסעספול געווען אין די פארגאנגנהייט מיט אריינטרעטן אין די יוניאנס און גאר העלפן ארבייטער פאר זייערע רעכטן. מיט דעם האבן זיי באקומען קאנטראל אויף די יוניאן פירער און האבן פארלאנגט געלט פון זיי פאר זייער ארבעט און קעגנשטעלן די מאפיא איז געווען אויסגעשלאסן.
אין ניו יארק זענען די מאפיא געווען סוקסעספול אין די יוניאנס פון די קאנסטראקשן ארבייטער און עס האט געהייסן אז די גאנצע קאנסטראקן אינדוסטרי אין ניו יארק איז געווען קאנטראלירט דורך די מאפיא. צומאל האבן זיי געקענט אפשטעלן די גאנצע קאנסטראקשן ארבעט דורך איבעררעדן די יוניאנס צו סטרייקן און קיינער האט נישט געוואוסט אז עס איז גאר א מאפיא שריט צו מאכן מער געלט. די רעגירונג האט דאס יא געוואוסט און האט דאס געקעמפט לאנגע יארן ביז ווילאנג עס איז זיי געלונגן צו באזייטיגן די מאפיא פון די יוניאנס און היינט איז מער נישט פאראן אזא זאך.
די היסטאריע פון די מאפיא גייט צוריק הונדערטער יארן און שטאמט פון איטאליע. כאטש אנדערע לענדער פארמאגן אויך ארגאניזירטע קרימינאלע גרופעס איז אבער דער טיטול מאפיא ארויפגעלייגט געווארן אויף די איטאליענער קרימינאלע גרופעס וועלכע גרופירן זיך אין פאמיליעס ווי מיר האבן פריער דערמאנט. דער הויפט פלאץ אין איטאליע פון וואו די מאפיא שטאמען איז די סיסילי אינזעל וועלכע געפינט זיך דרום פון איטאליע, און דאס פלאץ ווערט באצייכנט אלס די בלופרינט פון די מאפיא.
היסטאריקער זאגן אז די מאפיא איז צושטאנד געקומען מיט די יארן ווען די סיסילי אינזלן איז מערערע מאל אינוואדירט געווארן דורך אייראפעאישע אימפעריעס און רוב יארן איז זי געווען אקופירט דורך פרעמדע מאכטן. דאס האט געמאכט אז די איינוואוינער פון סיסילי האבן זיך גרופירט אין פאמיליעס און האבן געטאן וואס זיי האט געשמעקט זינט עס איז נישט געווען קיין סטאבילע רעגירונג וועלכע זאל זיי אפשטעלן פון זייערע שריט. דער פאקט אז סיסילי געפינט זיך אינעם צענטער פונען מיטללענדישן ים האט צוגעהאלפן די גרינדונג פון די מאפיא ווען די פאמיליע מיטגלידער האבן געהאט די געצייג צו טאן ביזנעס.
ווען די אייראפעאישע אימפעריעס האבן פארלאזט סיסילי אינעם 19טן יאָרהונדערט איז דאס ארט געבליבן אן קיין רעגירונג און די מאכטפולע פאמיליעס האבן אנגעהויבן געוועלטיגן ארום זייערע טעריטאריעס און האבן אנגעהויבן טאן פארברעכנס צו באקומען מאכט און געלט. זייערע פארברעכנס זענען קיינמאל נישט באריכטעט געווארן ערשט ווייל עס איז נישט געווען צו וועמען צו גיין און צווייטענס ווייל די געליטענע אליינס האבן מורא געהאט צו פארציילן צוליב די פארכט וואס זיי האבן געהאט צו די מאפיא לארדן. די פירער פון די פאמיליעס האבן זיך גערופן קאפאס און דער נאמען איז ביז היינט פארבליבן דער אפיציעלער נאמען פאר איינע פון די הויפט פאזיציעס אין די מאפיא.
די אנטוויקלונג פון די מאפיא.
אין די יארן בעפאר די צווייטע וועלט קריג איז די מאפיא שוין געווען אזוי מאכטפול אין סיסילי אז עס איז אוממעגליך געווען צו לעבן פאר זיך אן האבן עפעס קאנטאקט מיט די מאפיא. איינער האט געארבעט פאר זיי און א צווייטער איז געווען א קרבן. הארט בעפאר די קריג האט די איטאלענער רעגירונג אריינגעשטעלט דעם דיקטאטור בעניטא מוסאליני וועלכע האט זיך באלד גענומען צו די עבודה פון צוברעכן די מאפיא, נוצנדיג פארשידענע מיטלן וועלכע זענען אין טייל געווען ברוטאל. ווען די אליאירטע כוחות האבן איינגענומען סיסילי האבן זיי נישט פארשטאנען דעם מצב וואס דארט גייט פאר און האבן ארויסגעלאזט פון טורמע אסאך מאפיא מיטגלידער און טייל פון זיי האבן זיי גאר געשטעלט אויף גרויסע רעגירונג פאזיציעס וועלכע האט גאר פארשטערקערט די מאכט פון די מאפיא און זיי געגעבן צוטריט צו זאכן וועלכע זיי וואלטן נישט געקענט צוקומען אין יארן.
נאך די קריג האבן זיך די מאפיא ארומגעקריגט צווישן זיך טאג טעגליך און האט זיי אפגעקאסט אסאך מענטשליכע נפשות און געלט. די קאפאס האבן פארשטאנען אז דאס וועט נישט ברענגן קיין סוקסעס פאר'ן צוקונפט און האבן זיך פאראייניגט צו איין פירערשאפט מיט פארשידענע אפטיילונגן וועלכע איז גערופן געווארן די קאפולא.
דער קאמף קעגן די מאפיא אין סיסילי איז אנגעגאנגן אלע יארן ביז אין די פריע 80'ער יארן ווען צוויי פראקורארן וועלכע האבן געטאן אסאך שאדן פאר די מאפיע זענען אומגעברענגט געווארן אין באמבארדירונגן וועלכע האט אויפגעטריסעלט גאנץ סיסילי און האט געצווינגן די איטאליענער רעגירונג צו נעמען מער ערנסטע שריט קעקן די עקזיסטענץ פון די מאפיא. די רעגירונג האט געענטפערט זייער פארלאנג און האט אויפגעשטעלט אן אזויפגערופענער מעקס טרייל אין וועלכע ארום 400 מאפיא מיטגלידער זענען פאר'משפט געווארן פאר זייערע געמיינע מעשים און כמעט אלע זענען געפינען געווארן שולדיג. עס האבן אויפגעטרעטן הונדערטער עדות טראץ די פילע סטראשונגן פון די מאפיא אז זיי וועלן נקמה נעמען.
מיט דעם האט מען אבער נאך נישט פארענדיגט עלימינירן די מאפיא. אין 92' האט די איטאליענער רעגירונג אריינגעשיקט 700 טרופן וועלכע האבן געקעמפט קעגן די מאפיא ביז אין 98' ווען דאס אינזל איז געווארן ערקלערט אלס ריין פון מאפיא. כאטש די מאפיא איז דארט עלימינירט געווארן איז אין פאקט נאך אלס פאראן מאפיא גרופעס אבער זיי זענען נישט אזוי שעדליך און האבן נישט אזויפיל מאכט.
די אמעריקאנער מאפיא.
די סיסילינס און אנדערע איטאליענער האבן אנגעהויבן אימיגרירן קיין אמעריקע אין די 800' יארן אבער רוב פון זיי זענען ערשט געקומען אין די ערשטע יארן פונעם צוואנציגסט'ן יאָרהונדערט. רוב איטאליענער האבן זיך באלד גענומען צו די ארבעט און האבן אויפגעשטעלט ביזנעסער אבער א קליינע טייל האבן מיטגעברענגט זייערע מאפיא היסטאריע מיט זיך און האבן אנגעהויבן מיט זייערע פארברעכנ'ס אויפ'ן אמעריקאנער באדן.
די ערשטע גרויסע מאפיא גרופע איז צושטאנד געקומען און ניו ארלענס, לואיזיענע, וואו די מאפיא האט געהאט גוטע פארבינדונגן מיט די פאליציי און האבן אפגעטאן וואס זיי האבן געוואלט אן געברענגט ווערן צו גערעכטיקייט. נאך צענדליגער יארן האבן א גרופע איינוואוינער געקעמפט די מאפיא און האבן זיי געברענגט אין געריכט אבער די מאפיא איז געווען זייער מאכטפול און האבן אונטערגעשמירט און געסטראשעט די עדות וועלכע האבן אין די ענדע אלע גערעדט לטובת די מאפיא און זיי זענען באפרייט געווארן. נאך די אורטיילן זענען 16 פון די הויפט קעמפער אומגעברענגט געווארן דורך די מאפיא.
די מאפיא האבן זיך אריבער גערוקט אויך אין אנדערע שטעט און איינע פון די הויפט פלעצער איז געווען ניו יאר סיטי וואו 5 מאפיא פאמיליעס האבן זיך פארשפרייט און האבן געקעמפט איינע מיט די אנדערע פאר מאכט און קאנטראל. אין יענע צייטן זענען רוב פון זייערע פארברעכנס געווען פארקויפן אומלעגאלע אלקהאל און דראגס וועלכע איז געווען א גוטע ביזנעס. די מאפיא מלחמות האבן דעגרייכט א קלימאט אין די 930' יארן ווען באסעס און אנדערבאסעס זענען אומגעברענגט געווארן יעדן טאג. איין מאפיא פאמיליע האט אין איין יאר אויפגענומען 4 נייע פירער ווייל אלע זענען געשאסן געווארן.
צווישן די מאפיא איז געווען א יונגער פירער מיט'ן נאמען טשארלס לוסיאנאו וועמען מען האט גערופן "לאקי". דער לאקי איז אויפגעקומען מיט א פלאן צו גרינדן א מולטי פאמיליע וועלכע זאל קאנטראלירן און באשטעטיגן אלע מאפיא אקטיוויטעטן איבער'ן גאנצן לאנד. זיין קאמפיין האט אנגעהאלטן עטליכע יאר ביז עס איז אים געלונגן צוזאמנצוברענגן א 7 מיטגלידער קאמיסיע צו א קאנפערענץ אין שיקאגא.
די 7 מיטגלידער ביי די קאנפערענץ זענען געווען די 5 מאפיא באסעס פון ניו יארק, דער באקאנטער הויפט מאפיא פון שיקאגא, אל קאפאן, און דער פירער פון די באפעלא מאפיא, סטעפאנא מאגעדינאו. די מיטגלידער האבן געדינט ווי סענאטארן צו זייערע פאמיליעס אין זייער געגענט וועלכע'ס פרטים זענען אויסגעשמועסט געווארן אפענערהייט. די קאמיסיע איז באשטעטיגט געווארן דורך אלע צדדים און פון דארט און ווייטער האבן זיי זיך געטראפן יעדע 5 יאר פאר א גענעראלע מיטינג וואו אלע אקטיוויטעטן זענען דורכגעארבעט געווארן און יעדע נייע זאך האט געמוזט באשטעטיגט ווערן דורך א מערהייט פון די מיטגלידער.
די מיטינגן זענען פארגעקומען אין געהיים און די פאליציי האט נישט געוואוסט צופיל פון זייערע אקטיוויטעטן. אבער אין נאוועמבער 957' ווען די מאפיא האבן זיך געטראפן אויף א מיטינג אין א קליינע דערפל אין ניו יארק נעבן די גרעניץ מיט פענסעלוועיניע, האט א לאקאלע סטעיט טרופער פארדעכטיגט די צוזאמנקום און האט ארגאניזירט אן איבערפאל אין וועלכע 58 מאפיאנערן זענען ארעסטירט געווארן און זענען עווענטועל געברענגט געווארן צו גערעכטיקייט. יענער איבערפאל איז שפעטער באקאנט געווארן אלס די אפאלאטשין איבערפאל וועלכע איז געווען א שטארקע קלאפ פאר די מאפיא אבער נאך א שטערקערע קלאפ פאר דאס אמעריקאנער פאלק וועלכע איז איבערגעצייגט געווארן אז די מאפיא עקזיסטירט אין גרויסן.
נאך די איבערפאל האבן די מיטינגן ווייטער אנגעהאלטן אין גרויס געהיים אבער מיט די יארן האט עס אנגעהויבן נאכגעלאזט ווערן ווען געוויסע מאפיא פאמיליעס האבן מער נישט געשיקט קיין רעפרעזענטיוון און זענען זיך געגאנגן זייער אייגענע וועג. עס הייסט אז די סארט מיטינגן קומען נאך היינט פאר אבער נאר צווישן מאפיאנערן פון מזרח אמעריקע.
די מאפיא און די קענעדיס?
עס זענען געווען אסאך קלאנגן איבער פארבינדונגן צווישן די קענעדיס און די מאפיא, גייענדיג צוריק ביז פרעזידענט קענעדיס רייכע טאטע, דזשאו קענעדי וועלכער איז לויט עטליכע באריכטן געווען פארבינדן מיט די מאפיא און זיין רייכטום האט געשטאמט פון דארט. ווען פרעזידענט קענעדי איז געלאפן אין די פריימעריס האבן אים זיינע קעגנער באשולדיגט איבער א פארבינדונג מיט די מאפיא און האבן געשריגן אז ער האט מאביליזירט די מאפיא אין זיין קאמפיין זיך צו פארזיכערן גענוג שטימען. ווען קענעדי איז געלאפן פאר זיין צווייטן טערמין זענען די קלאנגן פארשטערקערט געווארן און קענעדי האט טאקע געווינען מיט א שמאלע מערהייט קעגן דעם שפעטערדיגן פרעזידענט ניקסן.
ווען פרעזידענט קענעדי איז אומגעברענגט געווארן האבן אסאך געהאלטן אז די מאפיא האט געהאט א האנט אין דעם ווייל עס האט זיך ארויסגעשטעלט (כאטש נישט אויף זיכער) אז דזשעק רובי, דער מענטש וועלכער האט אומגעברענגט קענעדי'ס מערדער לי הארווי אסוואלד, האט געהאט נאנטע פארבינדונגן מיט די מאפיא. געוויסע האבן דאס אנגעלייגט אויף קענעדי'ס דורכפאל מיט זיין אינוואזיע אין קובא וועלכע איז געווען אין קאמף מיט די מאפיא נאכדעם וואס דער נייער קובאנער פירער פידל קאסטרא האט ארויסגעטריבן די מאפיא פון קובא. קענעדי איז טיילמאל באשולדיגט געווארן פאר דעם דורכפאל און די מאפיא האט נקמה גענומען אין אים.
אנדערע האבן געטייטעלט אויף פרעזידענט קענעדי'ס ברודער ראבערט קענעדי וועלכער איז באשטימט געווארן דורך קענעדי אלס זיין אטורני דזשענעראל. ראבערט קענעדי האט זיך אויסגעצייכענט מיט זיין קאמף קעגן די מאפיא און די מאפיא האט נקמה גענומען פון ביידע (ראבער קענעדי איז אומגעברענגט געווארן ווען ער איז געלאפן אלס פרעזידענט אין 968').
נאך א טעאריע ווייזט אויף קענעדי'ס פארבינדונגן מיט גוטע פריינט וועלכע זענען געווען פארבינדן מיט די מאפיא. די טעאריע גלייבער זאגן אז איינע פון די מאפיאנערן האט רעקארדירט קענעדי מיט די מאפיאנערן עטליכע מאל און ווען ער איז געכאפט געווארן האט ער אנגעהויבן אויפדעקן סודות איבער קענעדי'ס פארבינדונגן מיט די מאפיא. אבער דער מאפיאנער איז אומגעברענגט געווארן א קורצע צייט נאכדעם און אלעס איז געבליבן א מיסטעריע.
די מאפיא אין לאס וועגאס.
די מאפיא איז שעטנדיג געשטאנען נעבן אלע ערליי געמבלינג וואו זיי האבן גרינג געקענט גנב'נן געלט פון אומשולדיגע מענטשן וועלכע קענען זיך נישט אפגעוואוינען פון געמבלן. ווען נעוואדע האט לעגאליזירט געמבלינג אין 931' האט זיך די מאפיא באלד אריבער גערוקט קיין לאס וועגאס וואו זיי האבן שוין געטראפן פארטיגע האטעלן מיט געמבלינג קאסינאוס וועלכע זענען אויפגעשטעלט געווארן דורך רייכע מאגנאטן אדער דורך אפגעפארענע אידישע שווינדלער און פארברעכער. די מאפיא האט זיך באזעצט אין וועגאס טראץ וואס זיי האבן נישט געהאט קיין שום אייגנטום צו די לאס וועגאס געמבלינג אינדוסטרי. אבער מיט די צייט זענען זיי געווארן שותפים און פירער פון עטליכע האטעלן און קאסינאוס צי די פארוואלטער האבן מסכים געווען אדער נישט.
אויסער די כמו ביזנעס וואס זיי האבן געטאן און לאס וועגאס האבן זיי פשוט בארויבט די קאסינאוס דורך פארשידענע וועגן און קיינער האט זיך נישט געוואגט צו קעגנשטעלן די מאפיא וועלכע האט שטענדיג געהאט נאר איין שטראף און דאס איז געווען טויט.
די נעוואדע רעגירונג האט זיך גענומען אויסרייניגן לאס וועגאס פון די מאפיא אין די 970' יארן און ווען די מאפיא האט אנגעהויבן שפירן די אויטאריטעטן זענען זיי געווארן ווילד און האבן זיך אנגעהויבן שלאגן צווישן זיך און האבן אומגעברענגט מענטשן רעכטס און לינקס. די אויטאריטעטן האבן אבער דעגרייכט זייער ציל און עס הייסט אז די מאפיא האט היינט נישט קיין שום פארבינדונג מיט קיין איינע פון די גרויסע האטעלן אין לאס וועגאס. כדי דאס צו פארזיכערן פאר'ן צוקונפט האט די נעוואדע רעגירונג ארויפגעלייגט פארשידענע תקנות אויף אלע האטעלן און אויב מען כאפט איינע פון זיי מיט סיי וואספארא פארבינדונג מיט ארגאניזירטע פארברעכן פארלירט מען באלד די לייסענס.
דער קאמף קעגן די מאפיא.
די לאו ענפארסמענט אגענטורן נוצן דאס געזעץ און פארשידענע געהיימע טאקטיקן וויאזוי זיי קעמפן די מאפיא. אין 970' האט קאנגרעס דורכגעפירט א ספעציעלע געזעץ וועלכע פארבאט דאס פארדינען געלט פון גרופעס וועלכע באגייען פארברעכן אריינצוברענגן געלט. דאס געזעץ איז באקאנט אלס די ריקא אקט וועלכע ווערט אנגערופן צווישן די מאסן רעקעטיר פארברעכן.
אין אנהויב האבן די לאו ענפארסמענט אגענטורן געברויכט איבערצייגן אין געריכט אז די מאפיא איז באגאנגן פארברעכן און דאס איז געווען א שווערע ארבעט וויל די מאפיא האט געוואוסט וויאזוי צו באהאלטן זייערע מעשים און די באסעס פלעגן נוצן א טאקטיק מיט'ן שיקן נידעריג ראנגיקע מאפיא צו טאן די שמוציגע ארבעט און זיי זענען געליבן ריין פון פארברעכן. דאס האט זיך אבער עווענטועל געטוישט ווען דאס געזעץ האט פארבאטן צו באלאנגן צו אזא גרופע אפילו אויב מען איז נישט באגאנגן קיין שום פארברעכן און מען קען זיצן אין טורמע דערפאר.
די לאו ענפארסמענט אגענטורן זענען שטענדיג אריינגעקראכן אינעווייניג צווישן די מאפיא אדער גענוצט אינפארמאנטן וועלכע זענען ריינגעוואשן געווארן פאר'ן ארויסגעבן אינפארמאציע אינערהאלב די מאפיא. די עף-בי-איי האט מערערע מאל אריינגעשטעלט פאלשע מאפיא וועלכע האבן מיטגעשפילט מיט די מאפיא און האבן שפעטער געהאלפן ארעסטירן די פארברעכער. פארשטייט זיך אז צו טאן אזא ארבעט שטעלט מען זיך איין דאס לעבן אבער די עף-בי-איי האט דאס באוויזן עטליכע מאל און איז געווען זייער סוקסעספול.
באקאנט איז דער עף-בי-איי אגענט דזשאסעף פיסטאן וועלכער האט געארבעט אלס א פארשטעלטער מאפיא פאר 6 יאר אונטער זיין פאלשן נאמען דאני ברעסקאו, דרייענדיג זיך צווישן די גאמבינאו פאמיליע וועלכע זענען אין יענע יארן געווען די געפארפולסטע מאפיא פאמיליע אין ניו יארק סיטי. פיסטאן איז אויפגעוואקסן צווישן מאפיא אקטיוויטעטן וואו ער האט זיך געלערנט אסאך פון זיי און ווען ער איז אריין ארבעטען פאר די עף-בי-איי איז ער באלד געווארן א ספעציעלער אגענט און האט באקומען זיין פאסטן צו גיין אלס א פאלשער מאפיא.
פיסטאן איז געווען אזוי סוקסעספול אז אפילו נאכדעם וואס מיט זיין הילף האט די פאליציי ארעסטירט צענדליגער מאפיאנערן האט די מאפיא נאך אלץ געמיינט אז ער איז א מאפיאנער וועלכע איז געווארן אן אינפארמאנט און האבן נישט געוואלט גלייבן אז ער איז גאר געווען אן עף-בי-איי אגענט פון פאראויס.
אן אנדערע שטילע ארבעט איז פארגעקומען אין קליוולאנד אין 98' וועלכע האט געהאלפן ארעסטירן 40 קארופטירטע פאליציי אפיצירן אבער דער אידענטיטעט פון דעם אגענט איז געבליבן אין געהיים אזויווי פילע אנדערע געלונגענע אפעראציעס וועלכע זענען קיינמאל נישט ארויסגעקומען צו די פובליק.
סענאטאר זשאן קערי, איז געלאפן פארן פרעזידענט אמט פון די פאראייניקטע שטאטן אין 2004 און פארלוירן אהייא מיט 118,601 שטימען.
"מיר זענען געווען נאנט... גענוג נאנט צו ווערן אנגערייצט צו פרובירן נאכאמאל", האט דער סענאטאר פון מאסאטשוסעטס געזאגט דערמאנענדיג זיין דורכפאל.
"עס זענען פאראן שטארקע סיבות איך זאל וועלן ווייטער גיין מיט דעם קאמף. אבער איך האב באשלאסן אז יעצט איז נישט די צייט פאר מיר איך זאל אנהייבן א פרעזידענטליכע קאמפיין".
זיין באשלוס לאזט איבער דעם פעלד פאר ניין דעמאקראטן וואס לויפן אדער לאזן איבער סימנים אז זיי האלטן ביים אריינקריכן אין דעם שווערן קאמפיין, אריינגערעכנט סענאטאר הילערי קלינטאן פון ניו יארק, און באראק אבאמא פון אילינו, און זשאן עדווארדס, קעריס מיטלויפער פון יאר 04.
די רעפובליקאנער פעלד איז אויך אנגעפאקט מיט לויפער, ווען פרעזידענט בוש איז קאנסטיטוציאנעל נישט ערלויבט צו זוכן א דריטן טערמין.
אפיציעלן זאגן אז קערי וועט זוכן נאך א זעקס-יאר טערמין אינעם סענאט אום 08. דער פיר טערמיניגער געזעצגעבער און דעקארירטער וויעטנאם וועטעראן זאגט אז ער וועט ווידמען זיין צייט און כח צו ענדיגן דעם איראקער קאנפליקט.
ער זאגט אז ער וויל אז פרעזידענט בוש'ס נאכפאלגער זאל אריינגיין אין ווייסן הויז מיט אמעריקע וואס זאל האבן "א גוטער אויסזיכט פאר סוקסעס" אין איראק.
"איך וויל נישט אז דער קומענדיגער פרעזידענט זאל טרעפן אז מען האט אים איבערגעלאזט א לאנד וואס איז צוטיילט און א פאליסי וואס זאל ענדיגן די מלחמה אין איראק אזוי ווי וויעטנאם – אין א ביטערער און טרויעריגער לעגאסי", האט ער צוגעלייגט.
קערי, וואס האט פארלוירן דעם ווייסן הויז ווען אהייא איז געגאנגען צו בוש, האט געמאכט זיין מעלדונג אינעם סאנאט ביים ענדע פון א לענגערע רעדע איבער איראק.
קערי'ס 04 קאמפיין האט געצויגן שטארקע קריטיק פון דעמאקראטן נאך זיין מפלה. זיינע קריטיקער זאגן אז ער האט פארפעלט געהעריג צו ענטפערן די רעפובליקאנער קריטיק ווי אויך די באשולדיגונגען פון קאנסערוואטיווע גרופעס אז ער איז נישט ווערד די מעדאלן וואס ער האט געוואונען פארן קעמפן אין דער וויעטנאם קריג.
דער סענאטאר האט אויפגעמישט אומבאטעמטע זכרונות פאר די דעמאקראטן דעם פארגאנגענעם הערבסט, ווען ער האט געמאכט א מיאוסער וויץ וואס האט געפירט אז די רעפובליקאנער זאלן אים באשולדיגען אין אטאקירן די אמעריקאנע טרופן אין איראק.
ער האט זיך אנטשולדיגט, און זיך שנעל אפגעשטעלט עטליכע טעג פון קאמפיינען פאר דעמאקראטן ווען פארטיי פירער האבן אים געבעטן ער זאל זיך פארמיידן פון ווערן א אומגעוואונטשענער אישו אין א קאמפיין וואס זיי זענען געווען אויפן וועג צו געווינען.
אין זעלבן צייט האט ער געארבעט צו האלטן זיינע פרעזידענטליכע האפענונגען אויפן אויבן אן.
זיינע געהילפן האבן דערציילט אז ער האט אוועקגעגעבן מער ווי פערצן מיליאן דאלער פאר מער ווי 260 דעמאקראטישע קאנדידאטן אין 06 און קאמפיינט אין פינף און דרייסיג שטעט. זיי זאגן אז ער האט אן אקטיווע אנליין געמיינדע פון מער ווי דריי מיליאן מענטשן, און האט צוועלף און א האלב מיליאן דאלער אין זיין קאמפיין קאסע, וואס וואלט פיל צוגעהאלפן צו קענען אפשלאגן זיינע קעגנער.
אין זעלבן צייט ווייזן אנקעטעס אז קערי איז היבש הונטערשטעליג פון זיינע דעמאקראטישע קאנקורענטן. לעצטן אקטאבער, האט א עסאשיעטעד פרעס-עי א על נייעס אנקעטע געוויזן קערי מיט בלויז איין פראצענט, און לעצטיגע אויספרעגונגען האבן געוויזן אז ער האט גאר ווייניג צובאקומען צווישן דעמאקראטן.
אין א סי ען ען/א אר בי פאל וואס איז מיטוואך ארויסגעקומען, זענען 51 פראצענט דעמאקראטן געזאגט אז זיי וואלטן נישט געוואלט זען קערי לויפן אין 08. ווען מען האט געפרעגט וועם זיי וואלטן געשטיצט, האבן בלויז פינף פראצענט געזאגט קערי, שטעלנדיג אים אין פיפטן פלאץ און ווייט אונטער דעם פראנט ראנער קלינטאן וואס שטייט ביי 33 פראצענט.
דער מאסאטשוסעטס געזעץ געבער האט באשלאסן קלאר צו מאכן זיינע פאליטישע פלענער אין א טאג וואס ער האט אנטייל גענומען אין א דעבאטע איבער דער איראקער קריג, ארויפברענגנדיג זכרונות פון דער וויעטנאם מלחמה. ביי א קאמיטע פארהער, האט ער געשטעלט א שטארקע קשיא וואס ער האט ערשט געפרעגט אין 1971 וואס האט א שייכות היינט צוטאגס: "ווי אזוי קען מען בעטן א מענטש אז ער זאל זיין דער לעצטער מענטש צו שטארבן פאר א טעות?".
טראץ זיין שוועריגקייט צו געווינען אויף א נאציאנאלע שטאפל, האט קערי גוט אויסגענומען ביי זיך אינדערהיים אין מאסאטשוסעטס, און געווינען זיין ערשטער טערמין אין 84.
אינדערצייט וואס קערי האט נאך אום דעצעמבער פריוואט געזאגט אז ער וועט ווארשיינליך נאך אונטערנעמען צו פירן א צווייטע פרעזידענטליכע קאמפיין, האט דער טאן צווישן זיינע געהילפן זיך געטוישט אין די לעצטע וואכן ווען קלינטאן און אבאמא האבן געמאלדן זייער ווייסן הויז לויפעריי.
אנשטאט, האבן געהילפן אנגעהויבן רעדן איבער קערי'ס אינטערעסע איבער זיין פערזענליכע אנטייל אין אזא קאמפיין וואלט געווען. קערי האט נאך מיליאנען וואס זענען אים איבערגעבליבן פון זיין 04 קאמפיין – א ווייטאגליכע פונקט מיט געוויסע דעמאקראטן. טראץ די מעלה דערפון, וואלט ער אויסגעשטאנען גאר א שטארקער פארמעסט מיט אבאמא, קלינטאן, און עדווארדס פאר קאמפיין דאלארן.
אויטאביאגראפיע (פון גריכיש: αὐτός-"אויטאס" זעלבסט, און βίος-"ביאס" לעבן, און γράφειν-"גראפֿיין" שרײַבן) איז א ביאגראפיע וואס א מענטש שרייבט איבער זיך זעלבסט.
אדער, אן אנדערער שרייבט איבער אים, לויט וואס ער זעלבסט האט פארציילט פאר דעם שרייבער.
דאס הייסט; אז ס'דא אזעלכע אויטאביאגראפיעס, וואס ווערן געשריבן דורך א צווייטן - נישט דורך דעם מחבר, און יענער ווערט אנגערופן א גייסט-שרייבער [ענגליש: ghostwriter], דאס מיינט, אז דער מחבר נעמט א גוטער שרייבער, און מאכט מיט אים א קאָנטראַקט צו באשרייבן זיינע איבערלעבענישן. אבער די נאמען אויפ'ן ביכל איז פונעם מחבר - נישט פונעם שרייבער, ווייל יענער נעמט בלויז אלע דעטאלען פונעם איבערלעבער, און מאכט עס מער פליסיג און מיט א פראפעסיאנאלער שפראך.
קלימאקס פון א געשעהעניש מיינט אז דער שמחה גרייכט דער העכסטער שטאפל פון ערווארטונג.
צום ביישפיל: ווען די רעבע קומט אריין ענדליך צו טיש פון פורים בשעת די חסידים ווארטן שוין שעה'ן מיט ספיקות צו ער וועט זיך באווייזן.
אין די ענגלישע ליטעראטור ווערט עס גענוצט צו באצייכענען א הויפט ווענדונג פונקט אין א געשיכטע, ווי א דראמא.
רבי חיים דוד כ"ץ איז דיין פון סאטמאר (זאליס) אין בארא פארק.
ער איז אן איידעם ביי הרב אפרים פאדווא פון לאנדאן. ער איז געווארן אויפגענומען אין סאטמאר 53, צו פארטרעטן ר' יחזקאל ראטה וואס איז דאן געפלויגן. ווען די ארונים האבן איינגענומען בארא פארק האבן זיי אים פארשיקט, ער דינט היינט אלס דיין פאר די זאליס אין בארא פארק.
ער איז א תלמיד פון ר' אהרן'ס סאטמאר ישיבה גדולה (קרית יואל).
ער איז לכתחילה געווארן באטראכט אלס זייער אן ענערגישער פירער און עניו. ביי דער מערכה קעגן דעם עירוב אין בארא פארק, איז ארויסגעטרעטן זייער שארף קעגן די רוב בארא פארקער יידן, האט געוויזן אז ער איז גאר א שטייפער מאן.
דוד עקשטיין איז איינער פון די ראשי הקהל פון קהל יטב לב (ארונים) ד'סאטמאר פון קרית יואל, איז אויך פון די פירער פון ווילעדש מאנרוי. ער איז א גרויסער גביר און א פארזיכערונגס מעקלער.
מיידלעך גייען ארויף אין ישיבה (August 2005).
דוד עקשטיין האט ביי א זיצונג מיט די ניו יארק שטאַטס פאליציי געזאגט, אז די "קיין טרעספעסינג" סיינס וואס הענגען אויפ'ן וועג צום ציון מוז בלייבן, ווייל מיידלעך גייען ארויף אין דער ישיבה צו בחורים, און אזוי קען מען זיי אפהאלטן.
עקשטיין האט זיך פארענטפערט פארוואס ער קען נישט אויספאלגן די פארארדענונג פונעם ריכטער ראזענוואסער אז די סיינס מוזן אראפקומען, זאגנדיג אז זיי האבן א סאך פראבלעמען צווישן בחורים מיט מיידלעך, און עס האלט שוין ביי דעם אז מיידלעך קומען ארויף אין ישיבה דורכן וועג וואס גייט לעבן בית החיים ווייל דארט זעט מען זיי נישט. דערפאר האבן זיי נישט קיין ברירה נאר צו לאזן די סיינס ווייל אזוי האבן די מיידלעך מורא אז מען וועט זיי קלאגן.
הרב יעקב יצחק ניימאן (ה' תרע"ט~ - ז' שבט ה'תשס"ז) איז געווען רב אין דער בעלזער קהילה אין מאנטרעאל לאנגע יארן און האט פיזיש אויפגעבויט די קהילה, און מחבר געווען שו"ת אגורה באהלך.
ר' יעקב יצחק איז געבוירן געווארן בערך תרע"ט צו זיין פאטער ר' יוסף און זיין מוטער חיה געלא.
ר' יעקב יצחק איז גערופן געווארן (קליינע) פאפא רב טראץ וואס ער איז געווען רב אין בעלזא און א בעלזער חסיד וויבאלד ער איז געווען א תלמיד פון פריערדיגן פאָפער רב, דער ויגד יעקב, און זיך געהאלטן זייער נאנט צום לעצטן פאפא רב ז"ל, אויך איז ער געווען רב אין פאפא אין אונגארן פאר א קורצער צייט. דער רב האט פארלוירן א ווייב און איין קינד ביי די צווייטע וועלט מלחמה און האט געהייראט נאכאמאל אבער האט נישט זוכה געווען צו קיין קינדער. זיינע קינדער זענען געווען די בעלזא חסידים אין מאנטרעאל וועלכע ער האט באהאנדלט ווי א טאטע צו זיינע קינדער.
דער רב איז געווען פון די לעצטע רבנים פון פריערדיגן דור און איז רעספעקטירט געווארן דורך אלע קרייזן אין מאנטרעאל.
דער רב איז נפטר געווארן פרייטאג ז' שבט תשס"ז אין עלטער פון 90 יאר און זיין לויה איז פארגעקומען אין דער בעלזער שול מיט דער באטייליגונג פון 2,000 מאנטרעאלער איינוואוינער. ער איז נטמן געווארן אין פאפא שטעטל אין ניו יארק.
בראנכן אָנצינדונג איז אן אנצינדונג אין די בראנכן אפטייל פון די לונגען.
דאס קען זיין אין א קורץ טערמינענדיג פארביי גייענדער צייט אפשניט. אדער כראניש אויף א לאנגער צייט אפשניט.
עס קען קומן פון קעלט, מערערע אלקאהאל טרינקען, רייכערן ציגארעטן, אדער אריינאטעמען צופיל שטויב.
א מעדיצינישער עמערגענץ איז א וואונד אדער א קראנקייט וואס פארלאנגט זיך זאפארטע צומת לב פון א דאקטאר אדער שפיטאל אז נישט איז דער לעבן פון מענטש אין סכנה פון טויט.
און רוב לענדער איז דא אן עמערגענץ טעלעפאן נומער וואס מען רופט אין אזא נויטפאל.
ביים דאווענען זאגט מען די קרבנות אלס זכר צו די קרבנות וואס די כהנים פלעגן מקריב זיין אינעם בית המקדש.
מ'זאגט די קרבנות שחרית נאך די ברכות השחר און מנחה פאר אשרי.
האוערד זשאונס איז דער בעל הבית און גרינדער פון איי.די.טי..
ער איז א בעל תשובה און דאס גאנצער רייכטום זייןס קומט פון אן איידיע וואס איז אים איינגעפאלן, דערנאך וואס ער האט געוואלט לערנען א האלב יאר תורה אין ירושלים, אבער זיין שותף האט אים געברויכט פרעגן שאלות אין ביזנעס יעדן טאג איז אים איינגעפאלן א ביליגער וועג וויאזוי א טעכניק מאכט אז דער טעלעפאן קאל זאלן ווערן געבילט לויט די פרייז וואס קאסט ביליגער צו רופן פון. די דאזיגער טעכניק איז קודם געווארן געפעטענט דורך אים היינט אבער נוצט דאס שוין ווערייזען און אלע גרויסע טעלעפאן קאמפאניס.
ער איז א גרויסער רעפובליקאנער און גיט אסאך געלט פאר זייערע קאמפייןס.
אויך געבט ער געלט פאר ציונותדיגע צוועקן ווי נחל החרדי און שטעלט אויף ביזנעסער פאר ארץ ישראלדיגע אידן זיי זאלן האבן פרנסה בכבוד אזוי ארום קענען מקיים זיין דעם מצוות יישוב הארץ.
ער וואונט אין די רייכער פרומע אידישער געגענט פון ריווערדעיל בראנקס און דאווענט אין די שול פון הרב אבי ווייס דער אקטיוויסט לטובת ציונות.
ער האט געעפנט א קאנקורענט צו וויי.יו. פאר זיין רב ר' אבי ווייס אונטערן נאמען חובבי תורה, וואס דאס איז מער לינק.
אשדות יעקב איז א קיבוץ אין עמק הירדן 5 ק"מ פון דער כנרת.
אין יאר ה'תשי"ג (1953) האט מען צעטיילט דעם קיבוץ אויף צוויי ישובים: אשדות יעקב איחוד און אשדות יעקב מאוחד.
אין "אשדות יעקב איחוד" לעבן היינט צוטאגס 600 מענטשן, און אין "אשדות יעקב מאוחד" לעבן 140 מענטשן.
פלירטינג אי דער פראצעס פון א ליבע-שפיל פון אן אומפארהייראטע פאר-פאלק.
חנופה לשם זוהמה אז מען וויל פירן געשלעכט מיט א מאן אדער מיט א פרוי. דאס איז געווענליך דורך מאכן זשאוקס פון סעקס אדער קריצן מיט איין אויג און רימען ווי שיין יענער איז אנגעטאן און אזוי דאס גלייכן. אדער מען טוט זיך אן זייער אויסגעלאסן און שרייענדיג.
אין ענגליש הייסט אזא פרוי א פלירט, און לשון קודש א חצופה.
פלירטן קומט אמאל געווענליך בלויז פארקומען אין ענגע ארבעט פלאץ, ווי איינער האט געהאט לייכטע און עטוואס אינטימע צוטריט צו די אנדערע.
היינט איז פלירטן געווארן א זאך וואס קען געטאן ווערן דורכן אינטערנעט, אין טשעט-רומס, אדער אימעיל.
מן התורה איז דא א חיוב און מצוה אז א בחור זאל פארלאזן זיין טאטענס הויז און אליינס גיין אויפזוכן א זיווג פאר אים. עס ווערט דערמאנט אין די פוסקים אז היינטיגע צייטן פירן זיך די אידן אז מען גייט נישט אליין זוכן א זיווג, נאר מען פארלאזט זיך אויף די עלטערן, אדער אויף א שדכן. אזוי שרייבט דער דרישה אין חלק אבן העזר סי' ל"ה אנהייב, און אויך דער מלבי"ם אין פרשת תצא, שרייבט אז אזוי פירן זיך די פרומע אידן, אין די שפעטערע יאהרן איז געווארן איינגעפירט ביי א אזעלכע אידן ספעציעל ביי די ליטווישע קרייזן אז מען גייט אליין זוכן א מיידל, וואס איז געאיינגט פאר זיך.
עס איז אויך דא א אידישע יום טוב "ט"ו באב", וואס אין יענע טאג איז געווען אויסגעשטעלט אז די מיידלאך זענען געגאנגען אין די פעלדער ארויס פון די שטאט כדי די בחורים זאלן זיך פארליבן אין זיי.[תענית פ"ד.]
ר' מאיר פופרש בן יהודה לייב הכהן (ה'שפ"ד - ה'תכ"ב) איז געווען א מקובל.
איז דער מחבר פון דעם ספר אור צדיקים, א מוסר ספר.
דער אור צדיקים איז געווארן אויסגעלויבט דורך אסאך גדולים פון כלל ישראל, צווישן זיי דער הייליגער של"ה, ראשית חכמה, שבט מוסר און נאך.
הל"ל (ראשי תיבות: "האגודה ליציאה לשאלה") איז א ארגאניזאציע אין מדינת ישראל צו העלפן פאר די וואס פארלאזען די חרדישע וועלט. עס איז געגרינדעט געווארן דורך שי הורביץ אין יאר ה'תשנ"א (1991). (שי הורביץ איז געווען א אפגעפארענער וואס צום סוף האט ער זיך צוריק געקערט צו די חרדים) די ארגאניזאציעס ציל איז צו העלפן און פארגרינגערן דאס לעבן פאר יידן וואס האבן באשלאסן צו פארלאזן די חרדישע קהילה און צוצושטיין צו אן אפענער און פלוראליסטישער סביבה. הל"ל צווינגט נישט און רעדט נישט איין צו פארלאזן די פרומע וועג, נאר זיי העלפן פאר אזעלכע וואס האבן שוין אנגענומען א החלטה צו בייטן זייער שטייגער לעבן.
סיבות פֿון הללס עקזיסטענץ.
דער פראצעס פון אפשייד איז אין אלגעמיין א פראצעס פון איבערגאנג פון א פארמאכטער, שטרענגער געזעלשאפט צו א סביבה וואס איז ליבעראל און אפן. דער דאזיקער איבערגאנג איז א סך מאל פארבונדן מיט א שארפן ריס מיט די פריינד און דער משפחה - דארף מען זיך אייניקער אליין אינטעגרירן אין א נייער סביבה, מיט געדאנקען און ווערטן וואס זיינען אין גאנצן אנדערש פון די, וואס ביי דער חרדישער. דאס אינטעגרירן זיך אין דער וועלטלעכער סביבה פאדערט דערצו אויסצופילן די ריזיקע בלייזן אין דער וועלטלעכער בילדונג, ווי אויך רעכענען זיך מיט א נייער געזעלשאפטלעכער רעאליטעט. אפטמאל טרעפט זיך אז די חרדישע קהילה הייבט אויף א סך שוועריקייטן אקעגן די, וואס ווילן זי פארלאזן.
די שוועריקייטן וואס קומען אויף ביים רעכענען זיך מיט די דאזיקע שוועריקייטן, דער ריס מיט דער משפחה און דער קאנטראסט צווישן די האפענונגען און דער רעאליטעט שטרייכן אונטער די נייטיקייט פון א גרופע וואס זאל העלפן און אונטערשטיצן, און זיין א וועגווייזער און הערנדיקער אויער בשעת און נאך דעם אפשייד זיך צום פרעגן.
ווי אזוי ארבעט דער הל"ל-פארבאנד?
הל"ל פירט אן מיט טעלעפאנישע "אפענע ליניעס" אין ירושלים און אין תל-אביב - דער געוויינלעכסטער אופן פון שטעלן זיך אין קאנטאקט מיטן פארבאנד. די וואלונטירן ביי די "אפענע ליניעס" נעמען אויף די טעלעפאן-שמועסן, באקענען זיך מיט די, וואס בעטן הילף, און באגלייטן זיי אדורך דעם גאנצן פראצעס פון "יציאה" און אפילו נאכן סוף דערפון. חוץ פארבינדן זיך מיטן אויפפאסנדיקן וואלונטיר, באקענען זיך די "יוצאים" אויך מיט "וועטעראנען", וואס האבן שוין פארענדיקט דעם פראצעס.
ווער שטיצט הל"ל?
די ארבעט פון הל"ל ווערט דערמיגלייכט דורך דער אונטערשטיצונג פון "הקרן החדשה לישראל", ווי אויך פון פריוואטע ביישטייערן.
א מויז (מערצאל: מײַז) איז א מין נאגער, א באשעפעניש וואס לויפט ארום אין די פלעצער וואו עס איז דא שמוץ.
זיי האבן נישט קיין ביינער דערפאר קענען זיי זיך דורכריקן די קלענסטע לעכער.
מײַז זענען נאגערס אזוי ווי וועווערקעס, שטשורעס און ביבערס. מײַז עסן ווילדגראז, זוימען, יאגדעס און נאך.
קידוש לבנה טאוול אויף דער בית רחל שול אין נחלאות, ירושלים
קידוש לבנה איז א תפילה וואס יידן זאגן יעדן חודש ווען די לבנה איז געווארן גענוג גרויס כדי מ'קען האבן הנאה פֿון איר ליכט. דער מנהג איז לכתחילה צו זאגן קידוש לבנה שבתע־נאכט.
ס'זענען דא פֿארשידענע מנהגים ווען מ'קען אנהייבן „מחדש זײַן די לבנה", ד.ה. זאגן די תפילה „קידוש לבנה". אשכנזים און מאראקאנער יידן האלטן אז מען מעג שוין זאגן דרײַ טעג נאכ'ן מולד, לויטן חזון איש ווארטן מען פֿינף טעג. ספרדים און חסידים פירן זיך לויטן מחבר און ווארטן זיבן טעג. די לעצטע צײַט וואס מ'קען זאגן קידוש לבנה איז ממש אינמיטן דעם חודש, ד.ה. 14 טעג 18 שעה 22 מינוטן נאכ'ן מולד, ווען די לבנה הייבט אן צו ווערן קלענער. אויך נאך א ליקוי לבנה איז מען נישט מחדש די לבנה, ווייל דאס פאסירט ווען די לבנה איז פול.
אחוץ די ברכה (מסכת סנהדרין) איז אויך דער מנהג צו זאגן פארשידענע קאפיטלעך תהלים און אנדערע פסוקים וואס ווערן געברענגט אין מסכת סופרים.
קאלאניאליזם איז וואס איין לאנד וויל הערשן איבער אנדערע לענדער און באזעצן זיינע איינוואוינער דארט.
די דערשיינונג פון קאלאניאליזם וואס איז געווען צווישן די 16טע י"ה צו די 19טע י"ה, וואס פעלקער פון די וועסטליכער קולטור (ווי אייראפע) זיינען אריין הערשן אויף די פרימיטיווישע לענדער (ווי אפריקע, ווייט מזרח, דרום אמעריקע). די וועסטליכע פעלקער האבן געצווונגען די פרימיטיווער זאלן מקבל זיין די וועסטליכע קולטור מיט די נייע טעכנאלאגיע.
דער היסטאריקער פֿיליפ האפֿמאן האט גערעכענט אז ביז 1800, נאך פאר דער אינדוסטריעלער רעוואלוציע, האבן אייראפעער שוין געהערשט איבער מער ווי 35% פון דער וועלט, און ביז 1914, האבן זיי געהאט קאנטראל איבער 84% פון דער וועלט.
מייקל סאסמאן איז א בירגעררעכט אדוואקאט נעבן קרית יואל וואס האט יארן לאנג פארטערטן די אינטערעסן פון די באקריוודעטע בני יואל ווי ר' יוסף וואלדמאן און ר' מאיר דייטש און נאך.
זיין אגענדע איז אלס ליבעראלער סעקולערער ייד זיך אייביג אננעמען פארן שוואכערע.
סאסמאן איז באוואוסט אלץ א שטייפער סוקסעספולער אדוואקאט וואס איז בייגעקומען ריזיגע אנשטאלטן אין פירמעס. זיין רייכע היסטאריע פון דערפאלג האט אים דערהויבן אלס פרעסטיזשפולסטער אדוואקאט אינעם ראיאן וואס חוץ זיין ברייטע וויסנשאפט אין געזעץ געניסט ער פון שטארקע רעספעקט ביי לאקאלע ריכטערס וואס הייבן זיך פון בענקל ווען ער ערשיינט אין געריכט זאל,
אנהייב זומער תשע"א, האט ער זיך פארלייגט אויף דעם סקווערער רבין שליט"א, און אנגעדייט אויף אים, אז ער איז אחראי אויף יעדן ווילדן אקט וואס האט פאסירט אינעם שטעטל סקווירא. ער האט פארלאנגט אכצן מיליאן דאלער, פאר קנס, און וויבאלד דער קליענט זיינער האט נישט געקענט שאפן פאר אים גענוג קראנטע באווייז צו זיינע ווערטער, האט ער זיך ארויסגעלאזט דערפון.
חיים צבי פריימאן איז אן אלטער בחור א בעל תשובה וואס האט א גוטן ענגליש. הרב שך האט אים אמאל געהייסן שרייבן פארן יתד נאמן. אבער ער איז געווארן פון די נטורי קרתא און איז אקטיוו אין ארומפארן צו פארשפרייטן די שיטה קעגן די ציונים.
מען רופט אים איש ירושלים צוליב זיין מאדנע ירושלים לבוש אין סאמע הארץ פון וואשינגטאן הייטס מיט ברייטן ביבער היט און ווייסן קאפל און שווארצע זאקן.
ער איז שוין אין די הויכע פופציגער אבער ער פארבט זיך זיין בארד שווארץ צו טרעפן א גוטער שידוך.
לעצטנס גייט ער ארום אסאך נאך געלט זאמלען פון עניי ארץ ישראל וואס ער איז שטארק צוגעבינדן צו ירושלים. אסאך אינערהאלב די נטורי קרתא האבן אויף אים קריטיק אז ער איז צופיל אריינגעטאן מיט אהבת ארץ ישראל און מען טאר נישט אזויפיל אהין פארן ווי ער.
ער איז אסאך אן אנגעלייגטער גאסט אויף שבתים אין וויליאמסבורג ביי די נגידים פון שטאט.
בני נח (ווערן גערופן אויך חסידי אומות העולם), זיינען גויים וואס היטן די זיבן מצוות בני נח. (די זיבן מצוות זיינען:)
לויטן רמב"ם (אין משנה תורה, הלכות מלכים ט, א) הייסן זיי "בני נח" נאר אויב זיי זיינען זעלבסטבאוווסטיק און זיינען מקיים די זיבן מצוות אלס א פארבאט פון דער יידישער תורה און נאר דאן האבן זיי א חלק לעולם הבא, אבער אויב זיי טוהען דאס מיט זייער אייגענע פארשטאנד, הייסן זיי נאר "חכמי אומות העולם". אויך פסקנט דער רמב"ם אז א גוי וואס היט נישט די זיבן מצוות בני נח, און ער איז אונטער א יידישער מאכט, דארף מען אים שטראפן מיט טויט.
היינט זיינען דא עטלעכע מיסיאנערישע ארגאניזאציעס וואס פארשפרייטן די זיבן מצוות און מאכן זיי באוווּסט פאר די גוים. איינע פון די גרויסע פארשפרייטערס איז געווען ר' מנחם מענדל שניאורסאהן, ליובאוויטשער רבי. אויך היינט זיינען זיינע חסידים ממשיך צו פארשפרייטן אין דער וועלט די זיבן מצוות.
חסידי אומות העולם פון דער צווייטער וועלט מלחמה.
אין די מאדערנע וועלט רופט מען "חסידי אומות העולם" פאר אזעלכע גוים וואס האבן געהאלפן די יידן ביי דער צווייטער וועלט מלחמה, ביי דעם חורבן, ווען טויזנטער גוים וואס האבן באהאלטן אידן און זיי געראטעוועט פון טויט איינשטעלנדיג דערביי זייער אייגן לעבן. די ישראלישע ארגאניזציע "[http://www.yadvashem.org יד ושם]" האט אן עקסטערן אפטיילונג פאר די "חסידי אומות העולם" צו געבן אן אפדענק און אנערקענונג פאר די מענטשן.
חֲסִידֵי אֻמּוֹת הָעוֹלָם (צדיקים צווישן די פעלקער) זיינען גוים וואס האבן א פאזיטיוון קשר מיט די יידן.
הצלה ישראל איז בעיקר קאנצעטרירט אין ירושלים דאס פאראייניגט אלע פרומע מיטגלידער פון מגן דוד אדום און פֿעלדשערס.
איר פארזיצער איז ר' דוקי גרינוואלד.
איר רב איז ר' חיים יהודא כהן.
BDSM (ענגלישע ראשי תיבות פאר "Bondage, Discipline, Domination & Submission, Sadism & Masochism") זענען פארשידענע סאַדיסטישע סארטן סעקס וועלכע ניצן ווייטאג מיט דעם קורבן ווילונג. דאס ווער געטאן דורכן צובינדן דעם קרבן און האבן סעקס אויף א פיינפולער אופן. מיט א ריט און קייטן.
אין פאליטישער געאגראפיע און אינטערנאציאנאלער פאליטיק איז א לאנד א געאגראפיש ארט וואס איז די טעריטאריע פון א מדינה אדער א שטאַט.
אחוץ אנטארקטיקע איז די גאנצע יבשה פון דער ערד צעטיילט אויף לענדער.
לאנד איז קען זיין א קליין שטיק לאנד ביז א לאנד וואס דעפינירט א רעגירונג וואס פארפיגט אויף א לאנד, ווי די דאס לאנד קאנאדע. א לאנד קען אויך זיין וואס האט אמאל געהאט אן אייגענע רעגירונג אבער איז אצינד א טייל פון א גרעסערער מדינה, ווי ענגלאנד, סקאטלאנד און וויילס.
איז א פאליטישע געמיינדע וואס באוואינט אַ געאגראפישע אָרט, און באזיצט אינערליכע און אויסערליכע סאַווערענץ, און איז למעשה דער וואס קען ניצן די שטארקייט.
עס איז מעגליך עס זאל אדער זאל נישט האבן אן ארגאניזירטע רעגירונג צו בכלל עקזיסטירן. עס איז שוין געווען מדינות וואס מער ווי איין גרופע האט זיך פארמאסטן צו זיין די רעגירונג. אבער זייער סטאטוס אלס מדינה/שטאַט איז נישט געטוישט געווארן. ווי למשל די רעפובליק פון כינע אין 1912.
א רעגירונג איז נישט א זאך וואס מוז זיין אז די מדינה/שטאַט זאל זיין א שטאַט, אויב און ווילאנג די אינטערנאציאנאלער געמיינדע אנערקענט איר עקזיסטענץ אלס א מדינה.
אבער די אנערקענונג פון אנדערע שטאַטן/מדינות איבער די סאַווערענץ פון א שטאַט/מדינה איז וויכטיג כדי צו קענען מאכן אפמאכן מיט די אנדערע שטאַטן/מדינות. נאכמער עס מוז האבן א רעגירונג פאר די אינערליכע ווירטשאפט.
א מדינה איז א גרויסער געאגראפישער ארט מיט אירע אינסטיטוציעס פון רעגירונג וואס פירן די ווירטשאפט, אנדערשט ווי א שטאָט אדער שטעטל אדער דארף, ווערט דאס באטיולט דורך איר פירערשאפט, ווי למשל ניו יארק סטעיט איז זייער גרויס און ווערט געפירט דורך אלבאני אבער יעדע שטעטל און ניו יארק סיטי ווערט אנגערופן באזונדער, זיי האבן א באזונדערע אבער נישט אינגאנצען א לעגאלער כח, און באוואינטקייט/פאפולאציע.
בירגער.
באדייט די מענטשן פון דער מדינה.
שטאַט אדער מדינה.
באדייט די פאליטישע רעגירונג און די מדינה ווי אזוי עס איז אנגענומען אין דער אינטערנאציאנאלער געמיינדע. די פאראייניקטע פעלקער האט 192 מדינות אלס מיטגלידער.
צי מיינט איר א שטיקל באדן?
שטח איז א מאס פון א פלאכער שטח (א פלוין). רוב מאל מעסט מען א שטח לויט קוואדראט מעטערס. מען קען אויך מעסטן דעם שטח פון א פלאכטע; למשל, קען מען מעסטן דעם אייבערפלאך־שטח פון א דריי־דימענסיאנעלן פיגור.
אין געאמעטריע איז פאראן פארמולעס כדי אויסצורעכנען שטחים.
פֿראַכט אדער לאַסט איז א שווערע וואג וואס מען ברויך באוועגן פון איין פלאץ צום צווייטען.
אויב מען זעהט א שונא און א אוהב טראגן ביידע א שווערע לאַסט, איז ענדשטער צו העלפן און צו לייגן א היינט פארן שונא.
מידות אדער עטיק איז א צווייג פון פילאסאפיע וויאזוי דער מענטש פירט זיך אויף מיט אנדערע מענטשן צום גוטן אדער שלעכטן. די טעלאגיע וואס געבט זיך אפ דערמיט איז מוסר.
טייל האלטן אז עטיק לערנט זיך פון רעליגיע, ווי למשל די עשרת הדיברות.
צו מיינט איר מעלות (מאגאזין)?
מעלות איז דער שלימות וואס א מענטש איז זיך משלים אין די וועלט אויף גוטע מידות בין אדם לחברו, און בעיקר צום באשעפער זיינער וואס ער טוט אלעס לשמה, און זין גאנצער טאג איז בלויז עבודת ה'.
צו מיינט איר מסירה? צו מיינט איר מסורה?
מוסר () איז די תורה פון אויסארבעטן די מידות בין אדם לחבירו און מעלות בין אדם למקום.
ר' ישראל סאלאנטער האט דאס אריינגעברענגט און אויפגעטאן אלס יסוד אין אידישקייט. און דאס איז געווארן פערזערווירט ביי די ליטוואקעס וואס האבן נישט קיין חסידות דאס ענדלעט שטאק צו די תורת החסידות נאר עס איז נישט אזויפיל מיט פשעטליך און פלפולים און קבלה זאכן.
עס איז אויך דא א אידישע שטרעמנוג וואס האט זיך גענדיגט ביי די צווייטע וועלט מלחמה פון רוסלאנד, בעיקר פון 5 סארטן שטרעמנוגן וואס זיי האבן געארבייט אויף אנדערע מידות.
דער חזון איש שרייבט אין זיין ספר זייער שטארק קעגן די בעלי מוסר אפילו נאכן צענזור וואס מ'האט ארויסגעפליקט אסאך שטיקלך קעגן חסידים דארטן האט מען איבער געלאזט קעגן די בעלי מוסר ווייל די חסידישע ענינים האט נישט אזוי ווייט געשעדיגט די ליטוואקעס אבער די מוסר יא.
ביי חסידים און צווישן רוב ליטווישע גדולים, האט מען לוחם געווען קעגן די בעלי מוסר צוליב דעם וואס זיי האבן אסאך גענאשט און געהייסן עוסק זיין אין השכלה.
אין אמעריקע נאך דער מלחמה האבן בעיקר עוסק געווען צו גיין אין דעם מוסר מהלך צוויי גדולים ר' אלחנן יוסף הערצמאן און ר' אביגדור מילער.
קולטור איז די שרייבאכצער פון ביכער און צייטונגען פון דער געזעלשאפט, וואס דארטן ווערט באוויזן איר וויסנשאפט. זי קאטעגאריזירט אויך די קונסט און ערפינדונגען און רעליגיע אלעס לויט מיט וואס די געזעלשאפט געבט זיך אפ.
דער עצם שטאנד פון קולטור מיינט צו זאגן לעבנסשטייגער.
לויט די אנטראפאלאגן איז קולטור צוזאמענגעשטעלט פון וויסן, גלויבן, קינסטלעכקייט, עטיק, פירעכץ און די אלע געוואוינהייטן וואס א מענטש באקומעט זייענדיק א טייל פון דער געזעלשאפט.
הויכע קולטור האט צו טון מיט א געפיל פאר קונסט און די גייסט וויסנשאפטן.
פינאנץ איז דער וועג ווי מענטשען און ביזנעסעס באנוצען און באהאנדעלען זיך מיט געלט.
רייכע לייט וואס אינוועסטירן זייער געלט אין א האנדל, הייסן 'פינאנצירער' דאס טייטש, די וואס האלטן אויס דעם אינוועסטמענט ביזן פולקאמע פראדוקציע איז פארטיג.
סאַנרעמאָ קאָנפֿערענץ איז געווען אן אינטערנאציאנאלע קאנפערענץ אין איטאליע אינעם יאר ה'תר"פ (אפריל 1920) וואס האט דיסקוסירט איבער ווי אזוי צו צעטיילן די מאנדאטן אינעם מיטל מיזרח. אין דער קאנפערענץ האבן זיך באטייליגט פרעמיער מיניסטארן פון פארשיידענע לענדער: בריטאניע, פראנקרייך, איטאליע, גריכלאנד און די פארטרעטער פון יאפאן און בעלגיע.
די אנטשיידונגען.
איינע פון אירע אנטשיידונגען איז געווען, צי זאל דער בריטישער מאנדאט הערשן אויף ארץ ישראל, מיט א צוועק צו העלפן די יידן זאלן באקומען אין דער צוקונפט זעלבסטשטענדיקייט אין ארץ ישראל (אין באציונג צו דער באלפורס דעקלאראציע). וויא אויך ווער זאל הערשן איבער יארדאניע און איראק.
און פראנקרייך וועט הערשן איבער סיריע און לבנון, אלס פראנצויזישער מאנדאט.
די דריטע אימיגראציע איז געווען די דריטע גרופע פון ארום 35 טויזנט מאטיווע ציוניסטישע אידן וואס האבן עמיגרירט פון מזרח אייראפע, רוסלאנד און פוילן קיין ארץ ישראל אין די נייע תקופה נאך דער ערשטער וועלט קריג צווישן די יארן ה'תרע"ט; 1919 ביז ה'תרפ"ד; 1924 (דעמאלט איז ארץ ישראל געוועזן אונטער דעם בריטישן מאנדאט.).
די אימיגראציע איז געווען פון עטליכע סיבות, אזעלכע האבן עמיגרירט אלס זייער טרייבקראפט צו אנטוויקלען דעם ציוניסטישן געדאנק, איבערהויפט אצינד וואס איז אונטערגעשריבן געווארן באלפורס דעקלאראציע. אזעלכע האבן עמיגרירט אלס די שרעקלעכע אנטיסעמישקייט, רדיפות און פאגראמען וואס די גויים האבן גערודפט די יידן אין פוילן און אין רוסלאנד. אויך וויבאלד אין יאר ה'תרפ"ד האט אמעריקע פארשווערט צו עמיגרירן צו זייער לאנד וואס דערפאר האבן פיל יידן עמיגרירט קיין ארץ ישראל.
די פערטע עליה (וואס הייסט ווולגארער עמיגראציע) איז געווען די פערטע גרופע פון ארום 60 טויזנט ציוניסטישע אידן וואס האבן עמיגרירט פון פוילן און נאך קיין ארץ ישראל אין די נייע תקופה צווישן די יארן ה'תרפ"ד; 1924 - ה'תרפ"ח; 1928. (דענסמאל איז ארץ ישראל געוועזן אונטער דעם בריטישן מאנדאט.)
די עולים האבן זיך באזעצט איבערהויפט אין תל אביב.
דעת אמת איז א תורה בלעטל און אויך דער נאמען פון דער ארגאניזאציע וואס געבט עס ארויס צו ווייזן ווי לעכערלעך לויט זיי, די תורה איז. דאס געבט חיזוק פאר בחורים און כולל אינגעלייט וואס לערנען תורה צו טאן שריט און אפלאזן אידישקייט צו ווערן אפגעפארן פון רעליגיעזן לעבנסשטייגער, אלץ געפעקעזשט אין א פארעם פון לימוד התורה.
דאס געריכט אין ישראל האט שוין אנגעקלאגט אירע מעמבערס אויף טרעספעסינג פארן אריין גיין שלא ברשות אין א ישיבה אראפלייגן די בלעטלעך. און עס האט נשיט געהאלפן זייער טענה אז זייערע בלעטער זענען פונקט אזאלעכע דברי תורה ווי עלים לתרופה און אנדערע תורה בלעטער. אבער געוויסע לעגאלע עקפערטן זאגן אז מ'קען זיך נישט ברענגן א ראיה פון יענעם פסק ווייל אין יענע ספעציפישער פאל האט מען געווארענט די חברה זאלן נישט איבערטרעטן די שוועל פון דער ישיבה.
דאס ווערט אנגעפירט דורך א געוועזענער בעל תשובה אין דעם נאמען ירון ידען וואס האט אויפגעשטעלט א חרדישע משפחה און איז געווען אין שפיץ פון א כולל, און האט געהארעוועט אין לערנען טאג און נאכט. ביסלעכווייז האט ער זאך גענומען צום איבער קלערן אויף די ריכטיקייט פון די תורה. יארן פון הארעוונייע האט גענומען ביז הער האט זיכער געמכאט אז די תורה איז נישט געגעבן געווארן ביי דעם רבונו של עולם צו משה און אין שלשלת הדורות האן געקומען צו אונז.דאס האט העם גדריקט צו האפלאזן ידישקייט און לעבנסשטייגער פון די חריידישע פאלקלור. דורך די יארן האט הער זאך געבעטן צענדליקער מאלן פאר די גרויסע מחזירים בתשובה צו פירן מיט העם ויכוחים אין אמונה.זיי האבן קיין מאל נישט אנגענומען זיין בקשה.
פוטסטעפּס (ענגליש: Footsteps; יידיש: פוסטריט) איז אן אמעריקאנער אידישער ארגענעזאציע אין ניו יארק וואס טוט צושטעלן בילדונג, פרנסה געלעגנהייטן און געזעלשאפטליכע חיזוק פאר די דאזיגע אידן וואס ווילן אויספריווען און זיך ארויסזעהן פון די פארמאכטער איזולירטער טייל פון די חרדישע וועלט אוואו זיי ווערן געבוירן און אויפגעצויגן, עס העלפט מענטשן וואס ווענדן זיך צו זיין אויף זייער אייגען אינציאטיוו און וואס זיכן מאראלישע הילף און שטיצע פאר זייערע לעבן'ס באדערפענישען צוגעפאסט צו זייערע כוחות און גלויבונגן.
עס איז אויסגעשטעלט פאר חרדישע בחורים און מיידלעך וואס ראנגעלן זיך מיט זייערע פרומע פאמיליעס און פריינט, און פרובירן זיך לעבן וועלטלעך. - און דער איבערגאנג און טויש פון אזויפיל פריינט און פאמיליע צו אזא פיינפולער עלענטקייט פון די גרויסע וועלט קען זיי אינגאנצן חרוב מאכן.
פוסטריט פרובירט זיך ארויסצושטעלן אלס נישט אנטי-רעליגיעז אדער קעגן אידישקייט, בלויז אלס א תמיכה גרופע פאר חרדישע איגענט וואס וויל אויסוועלן אליין'ס זייער לעבנסשטייגער און נויטיגן זיך אלס לעבנסוויכטיגקייט אין הילף צוליב דעם וואס זייערע אלטע פריינט און פאמיליע ווילן זיי נישט קענען צוליב דעם וואס די תורה זאגט אז מ'דארף האסן און שטראפן א חוטא און מחלל שבת.
זי איז געווארן געגרינדעט דורך א לובאוויטשער מיידל וואס אירע עלטערן זענען געווארן בעלי תשובה און זי איז צוריק געווארן א חוזר בשאלה. עס האט אויך פילע פסיכיאטערן פון געוועזענעם סאטמארן חסידות וואס זענען געווארן אפגעפארן און העלפן ארויס פרישע אפגעפארענע גייסטיש זיך אן עצה געבן מיט זייער לעבן.
היי טעק איז א הייד פארק פארום, אן אינטערנעט שמועס פלאץ אויף יידיש וואו יידיש רעדנדע חרדים פארברענגען.
די טעמע איז איבער טעכענעלאגיע
פארשידענע אינטערעסאנטע און נייע טעכענעלאגישע ערפינדונגען און נייע קאמפיוטער פראגראמען און זייערע פיטשעווקעס
מען קען דארט פרעגן פראגעס, עצות, און פראבלעמען, און מ'טוט ארויסהעלפן איינער דעם צווייטן בנוגע פראגראמינג, קאמפיוטער טעכניקער, און סתם הילף אויפן קאמפיוטער, און דעם אינטערנעט.
עס איז דארט א וויכטיג ארט פאר היימישע פראגראמער'ס, היימישע קאמפיוטער טעקנישאן'ס, היימישע ביזנעס'לייט, און סתם היימישע קאמפיוטער באנוצער
הויפטזעכליך איז דער מדובר אין זאכן וואס קענען העלפן פאר ביזנעס ענינים. ווייל כידוע דער קאמפיוטער און דער אינטערנעט ווערט באנוצט דורך די עלטערע ערענסטע מענטשן חרדים אין מערסטענטייל נאר פאר מסחר.
אנדערשט ווי רוב הייד פארק פארומס, איז ער ריין פון יעדער מחלוקת, לשון הרע, פאליטיק, און אפילו פון ליצנות. עס דרייען זיך דארטן אין מערסטענטייל נאר ערענסטע מענטשן וואס זענען שטארק פארנומען איבערן טאג, און דעריבער גיסט זיך נישט דארט קיין שפע פון תגובות אזוי ווי אין אנדערע פארום'ס. אבער כמעט יעדע תגובה איז אינטערעסאנט אדער באלערנד
בולעט פרוף גלאז אדער פאנצערגלאז איז א סארט גלאז וועלכע קען אויסהאלטן די אטאקע פון א בולעט און ווערט גענוצט זיך צו באשיצן פון רויבערייען און אטאקעס.
אויפ'ן ערשטן בליק וועט א בולעט פרוף גלאז נישט אויסזען אנדערש ווי יעדע אנדערע גלאז, אבער מיט דעם ענדיגט זיך די ענדלקייט. א גלאז וועט זיך צוברעקלן אויב א קויל וועט אריינקראכן אין איר און א בולעט פרוף גלאז וועט ביישטיין דעם זעץ און בלייבן גאנץ. פארשטייט זיך אז עס איז געוואנדן לויט ווי דיק די גלאז איז און וואספארא ביקס עס ווערט גענוצט צו שיסן דעם קויל.
בולעט פרוף גלאז איז צוזאמענגעשטעלט פון דריי שיכטן. די צוויי דרויסנדיגע שיכטן זענען געווענליכע גלאז און אינדערצווישן איז פאראן א שיכט געמאכט פון א סארט פלאסטיק וואס ווערט גערופן פאליקארבאנעיט. די סארט מאטריאל פארמאגט א ספעציעלע שטארקייט און לאזט זיך נישט צוברעכן נאר וועט איינזאפן און האלטן די קויל אין זיך און די צווייטע שיכט גלאז וועט בלייבן גאנץ.
בולעט פרוף גלאז קען זיין דיק פון 7 מילימעטער ביז 70 מילימעטער. ווי דיקער אלס שטערקער און וועט קענען ביישטיין אפילו קראפטיגע געווער.
עס איז אויך פאראן א געוויסע סארט בולעט פרוף גלאז וועלכע איז נאר בולעט פרופ פון איין זייט ווען אין דער זעלבער צייט קען מען פון די אנדערע זייט צוריק שיסן און עס וועט יא דורכלעכערן אבער נישט זיך צוברעכן. אזעלכע גלאז ווערן גענוצט אין אויטאס פון וויכטיגע אפיציעלן (ווי דער פרעזידענט) אין פאל איינער וועט אנהייבן שיסן זאל מען קענען צוריק שיסן.
קו התאריך אדער אינטערנאציאנאלע דאטע ליניע איז אן אויסגעמאלענע ליניע אויף דער וועלט מאפע וועלכע טיילט אפ די וועלט צו קענען אויספארמירן א 24 שטונדן צייט זאנע.
וויבאלד די וועלט דרייט זיך טעגלעך קומט אויס אז עס וועט זיין ליכטיג און טונקל אויף צוויי אנדערע זייטן פון דער וועלט אין דער זעלבער צייט.
מיט בערך 500 יאר צוריק איז א שפאנישער עקספלארער מיטן נאמען 'מעגאלין' געווען דער ערשטער וועלכער האט באוויזן ארומצוקרייזן די וועלט מיט א שיף גייענדיג מערב פון אייראפע און צוריק צו מזרח. ער האט פארמאגט א גרופע פון 250 מענער פון וועלכע נאר 18 זענען צוריק געקומען לעבעדיגערהייט ביי די ענדע פון זיין רייזע. ער איז אויך געשטארבן אין די לעצטע טעג פון די רייזע און די איבערלעבער האבן דעגרייכט אן אינזל נעבן שפאניע.
אנקומענדיג אויפ'ן אינזל האבן זיי זיך דערזען אז די איינוואוינער פון דעם אינזל זענען א טאג גערוקט אויף פאראויס ווי זיי. וויסנדיג אז זייער חשבון איז קראנט איז דאס געווען זייער אינטרעסאנט פאר זיי און מען האט דאס אפגעשיקט צו וויסנשאפטלער צו דערגיין פארוואס דאס איז אזוי.
פארשטייט זיך אז איינמאל מען ווייסט פון דעם אינטערנאציאנאלן דעיט ליניע (אדער קו התאריך אויף עברית) איז דאס זייער פארשטענדליך.
די מאפע איז איינגעטיילט צו 24 צייט זאנעס יעדע גערוקט מיט א שטונדע. די זאנעס לויפן פון צפון צו דרום און זענען ברייטער אין צענטער פון דער וועלט (טראפיקל לענדער) און שמעלער ביי די שפיצן. די צייט זאנעס זענען באשטימט אין אלע לענדער אזוי אז די צייטן זאלן שטימען צו יעדן.
ערגעץ מוז זיך די זאנעס אנהייבן און ענדיגן ווייל זינט די וועלט איז רינדיג וועט מען צוריק קומען צו דעם זעלבן ארט ווען מען ענדיגט 24 זאנעס. דער ארט איז באשטימט געווארן אינעם פאציפישן אקעאן. קומט אויס אז ווען איינער פארט אדורך דעם ליניע גייענדיג צו מערב דארף ער צולייגן א טאג און פארקערט דארף ער אראפנעמען א טאג. אויב נישט וועט ער זיין גערוקט מיט א טאג פון אלע אנדערע מענטשן אין די שטאַט וואו ער וועט אנקומען.
די ליניע איז נישט אינגאנצן גלייך ווייל עס וואלט אויסגעקומען אז עס וואלט געברויכט דורכשניידן יבשה און דאס וואלט געווען א פראבלעם ווייל מענטשן פון די זעלבע שטאט וואלטן עפעקטירט געווארן פון דעם ליניע און וואלטן געהאלטן צוויי אנדערע טעג. דערפאר האט מען אויסגעקרויזט די יבשה אויף די עטליכע פלעצער.
די ליניע קרויזט אויס די עק פון רוסלאנד און דערנאך די אינזלן מזרח פון אויסטראליע און ניו זילאנד.
דער אידישער קו התאריך.
עס איז דא א גרויסע מחלוקה ביי די פוסקים, וויאזוי מען רעכנט דעם קו התאריך לויט די הלכה. די ערשטע מאל ווען די שאלה איז געווען נוגע למעשה איז געווען ביי די צווייטע וועלט מלחמה ווען ישיבה בחורים האבן זיך דארט אויפגעהאלטן און זיי האבן נישט געוואוסט ווען צו האלטן יום כיפור האט מען אנגעפרעגט קיין ארץ ישראל צום חזון איש וועלכער האט געשיקט זיין פסק אבער אנדערע האבן נישט מסכים געווען מיט אים.
אויב מען פארט אדורך דעם קו התאריך מאכט דאס פראבלעמען אין הלכה, ווייל מען פארלירט אדער געווינט א טאג, און דאס איז נוגע ביי תפילין, ספירת העומר, ז' נקיים, וכדומה.
רעוואלוציע איז א איבערקערעניש. מען ניצט דער ווארט אויך ווען מרעדט וועגן א רעגירונג טויש און אויך רעדנדיג איבער א דראסטישער טויש אין סיי וואס.
חילוק צווישן פוטש און רעוואלוציע.
א פוטש און א רעוואלוציע זענען צוויי אנדערע זאכן. אין א רעוואלוציע איז פאראן א באוועגונג צווישן דאס פאלק וואס וויל א טויש און ווען די באוועגונג ווערט גענוג גרויס און מאכטפול וועלן זיי זיך באוואפענען און אטאקירן די רעגירונג און איר אנידערזעצן. דאס קען אמאל פארמישן די מיליטער און אמאל נישט און איז געוואנדן אויב די רעגירונג האט די מיליטער מיט זיך אדער נישט.
א ביישפיל פון א פירער וועלכער איז אריינגעקומען נאך א רעוואלוציע איז פידעל קאסטרא פון קובא, און א רייע קאמוניסטישע לענדער ווי כינע, וויעטנאם, לאאס און נאך.
א פוטש איז אן אינערליכע אקט וועלכע האט גארנישט צעטאן מיט דאס פאלק. א פוטש קען קומען אלס א סופרייז אויך פאר דאס פאלק וויבאלד עס איז נישט בעפאר געווען א רעוואלוציע אין וועלכע דאס פאלק האט פארלאנגט א טויש. געווענליך וועט א פוטש געטאן ווערן דורך די מיליטער וועלכע איז די איינציגסטע גענוג מאכטפולע ארגאניזאציע וועלכע קען אראפברענגן די רעגירונג.
אמאל איז א פוטש בלוטיג צוליב שלאכטן און אמאל קען עס אויסגעפירט ווערן אן א שאס ווי עס איז געווען דער פאל אין טיילאנד אין ענדע 2006. דער פרעמיער מיניסטער איז געווען אויסערן לאנד ווען זיין מיליטער האט ארומגערינגלט די רעגירונג געביידעס און איבערגענומען די לייצעס ביז א נייע רעגירונג וועט ערוועלט ווערן.
א פוטש קען אויך אמאל געמאכט ווערן דורך רעגירונג אפיציעלן זעלבסט אין פאל די מיליטער איז נישט איינשטימיג אדער וויל זיין נוטרעאל. אזא פוטש איז פרובירט געווארן קעגן היטלער אין ברען פון די צווייטע וועלט קריג ווען א טייל פון זיינע אייגענע מיניסטארן האבן איינגעזען אז ער איז נישט מער ווי א קאלטבלוטיגע רוצח און זיינע מעשים וועט נישט ברענגן קיין גוטס פאר דייטשלאנד. יענער פוטש איז דורכגעפאלן ווען א באמבע וואס האט אויפגעריסן אין היטלער'ס אפיס האט פארפעלט אים אומצוברענגן.
א פוטש קען קומען צוליב פארשידענע סיבות אויב די מיליטער אדער אפיציעלן באשליסן אז עס איז צייט צו באזייטיגן דעם פירער אוןו אמאל די גאנצע רעגירונג זיינע. אין טיילאנד, צום ביישפיל, האט מען באשולדיגט דעם פרעמיער מיניסטאר אלס קארופטירט און דאס איז געווען די איינציגסטע וועג וויאזוי מען האט געקענט שנעל פטור ווערן פון אים.
די לעצטע בלוטיגע פוטש איז געווען אין טשילע אין די 70'גער יארן וואו די מיליטער האט איבערגענומען די רעגירונג פאר איבער 15 יאר ביז ווילאנג מען האט געקענט איינשטעלן א נייע ציווילע רעגירונג. א פרידליכע פוטש איז געווען אין פאקיסטאן אין 99' פון וועלכע דער היינטיגער פרעזידענט פערוועז מושאראף איז געקומען צו דער מאכט.
די בוכשטאבן RSVP זענען די ראשי תיבות פון די פראנצויזישע ווערטער "répondez, s'il vous plaît," (רעפאן, סילל וואו פלע) וואס מיינט "ביטע ענטפערט".
דער וואס שיקט די איינלאדענונג (אינוויטעישאן) ערווארט מען זאל צוריק שיקן דעם קארטל וועלכע ער האט אריינגעלייגט צו וויסן אויב איר וועט באשיינען די שמחה אדער נישט.
למעשה ווייסן רוב מענטשן נישט וואס די בוכשטאבן באדייטן אבער ווייסן אויף אזויפיל אז דאס מיינט אז מען דארף צוריק שיקן אן ענטפער.
טיטאניום איז א כעמישער עלעמענט מיט סימבאל Ti און אטאם נומער 22. ער איז אן איבערגאנג מעטאל וואס ווערט גענוצט פאר פארשידענע פראדוקטן. טיטאניום איז טייערער פון אייזן און סטיל וויבאלד עס איז שווערער צו פראדוצירן. כאטש מען נעמט דאס ארויס פון די ערד אלס א פארטיגע מאטריאל, פארלאנגט זיך א לאנגע פראדעצור דאס אפצוטיילן פון די מינעראלן און דערפאר איז דאס טייער.
טיטאניום איז בעסער פון אנדערע אייזן וויבאלד עס איז פיל לייכטער אין וואג און נאך אלץ אזוי שטארק. די קאליר פון טיטאניום איז טונקל זילבער (זייער נאנט צו גרוי).
טיטאניום איז צום געפינען אין אונטערערדישע מינעראל קוועלער וואו מען טרעפט אייזן. די הויפט פראדוצירער פון טיטאניום זענען אויסטראליע, קאנאדע, כינע, אינדיע, נארוועגיע, דרום אפריקע, און אוקריינע. אין די פאראייניגטע שטאטן איז פאראן ווייניג טיטאניום. די שטאטן וואס פראדוצירן טיטאניום זענען: פלארידע, ניו יארק, ניו דזשערסי, און ווירזשיניע.
80 פראצענט פון טיטאניום ווערט פראדוצירט פאר די עראספעיס אינדוסטריע וועלכע ברויכן שטארקע מאטריאל וואס וועגט ווייניג. דאס ווערט אויך גענוצט אין פארשידענע מאשינען און היינטיגע צייטן אויך פאר פאלשע טיילן אינעם מענטש (ווי הארץ, היפס) וויבאלד אירע באשטאנדטיילן זענען דאס מערסטע ענליך צום מענטש ווי אלע אנדערע שטארקע מאטריאל וואס איז די נענסטע צו ביינער.
אנדערע באנוצונגן פון טיטאניום איז פאר שיך, קאמפיוטער עקוויפמענט, צירונג, האנט זייגער, ברילן, און נאך.
די מאטריאל איז אויסגעטראפן געווארן אין יאר ה'תקנ"א (1791) אין ענגלאנד אבער עס האט גענומען איבער 100 יאר (ה'תר"ע) ביז מען האט עס באוויזן צו ברענגען צו פראדוקציע און באנוץ.
עסיק () איז א פליסיקייט וועלכע איז געמאכט פון נאטורליכע געוואוקסן וואס פארמאגן אלקהאל אבער איינמאל עס איז פארטיג איז עס מער נישט קיין אלקהאל און האט מער נישט די עפעקט.
וויניגער איז א פראנצויזיש ווארט גענומען פון צוויי פראנצויזישע ווערטער "ווין" וואס מיינט וויין און "איגרע" וואס מיינט זויער. צוריק מיט הונדערטער יארן האט מען געמאכט וויניגער פון וויין אבער מען האט דאס אויך געמאכט פון פארשידענע געוואוקסן וועלכע פארמאגן אלקהאל.
עס איז אמאל געווען א לאנגע פראצעדור פון עטליכע מאנאטן צו מאכן עסיק און נאך עטליכע פראצעסן פון לאזן די כעמיקאלן זיך טוישן האט מען באקומען עסיק. היינט נוצט מען בעיקר רייז, טרויבן פון איטאליע, און א געוויסע סארט האלץ וואס ווערט גערופן ביטש. די פראצעדור פון מאכן עסיק היינטיגע צייטן געדויערט נאר עטליכע שטונדן וויבאלד מען נוצט מאשינען וועלכע בלאזן אקסיגן און מאכט די כעמיקאלן זיך טוישן אין מינוטן.
עסיק נוצט מען היינט צו מאכן א טעם אין עסן אדער צו האלטן עסן פריש (ווי מארינירן). א צווייטע באנוץ איז אלס א רייניגונגס כעמיקאל צו וועלכע עס טוט א גוטע דזשאב צוליב איר שארפקייט.
פראנצויזן זענען פראנצויזישע בירגער, אדער מענטשן וואס שטאמען פון דעם שטח אין אייראפע וואס איז היינט פראנקרייך.
איידער די רוימען זענען געקומען אין דעם שטח וואס איז היינט פראנקרייך, האבן געוואוינט דארטן גאַלן. די רוימען האבן זיך אויסגעמישט מיט די גאלן. שפעטער זענען געקומען גערמאנישע מענטשן וואס האבן געהייסן פֿראַנקען. ווען די מערב רוימישע אימפעריע איז איינגעפאלן האט דער פראנקישער מלך קלאוויס דער ערשטער אויפגעשטעלט א דינאסטיע.
דער נאמען פראנקרייך נעמט זיך פון די פראנקען.
ראשי תיבות אדער אין אראמיש "נוטריקון" איז א קורץ ווארט פאר א לענגערע פראזע פון אפאר ווערטער וואס מ'באנוצט זיך אסאך ביים רעדן, געוויינליך קומט דאס די ערשטע אותיות פון אלע ווערטער.
געוויינליך אין ענגליש קומט דאס מיט פינטלעך אבער אין לשון קודש און אין העברעיש קומט דאס מיט צוויי אויבערשטרעכעלעך. אזוי " ווי צום ביישפיל צה"ל און נישט צ.ה.ל..
אין יידיש האבן אזעלכע געשריבן אזוי ווי אין לשון-קודש למשל: דאס הייסט האט מען געשריבן ד"ה און נישט ד.ה. און אזעלכע האבן געשריבן ווי אין די אנדערע שפראכן מיט פינטלעך. לויט די ייווא שרייבט מען אויך אויף יידיש אזוי ווי אויף לשון-קודש מיט אויבערשטרעכעלעך.
ראשי תיבות שטייט נאך אין אלע אמאליגע ספרים, די גמרא זאגט מניין לראשי תיבות מן התורה שנאמר ירט הדרך לנגד, ירט ראשי תיבות י'ראה ר'אתה נ'טתה. אויך זאגט די גמרא (שבת קה) אנכי ראשי תיבות אנא נפשי כתבית יהבית. און נאך פארשידענע ראשי תיבות שטייט דארט.
עס איז א ספר ראשי תיבות וואס האט צוזאמנגעומען אלע סארט ראשי תיבות וואס מען טרעפט אין ביכער און אין ספר, און שרייבט וויאזוי עס מאכט.
a> זענען צוויי פארשידענארטיקע פארמען פון דער זעלבער כעמישער סובסטאנץ.
א כעמישע סובסטאנץ איז א סובסטאנץ מיט א קלארער דעפינירטער כעמישער קאמפאזיציע.
דאס איז א קאנצעפט וועלכע איז געווארן פעסט אנטוויקלט אין דעם שפעטן 17טן יארהונדערט נאך ארבעט דורך דעם כעמיקער זשאסעף פרוסט אויף דער קאמפאזיציע פון אפאר לויטערע כעמישע פארבינדונגען אזוי ווי בעסיק קופער קארבאנעיט.
ער איז געקומען צו דער מסקנא: "אז אלע דוגמות פון א פארבינדונג האבן די זעלביגע קאמפאזיציעס; דאס הייסט, אלע דוגמאות האבן די זעלבע פראפארציעס, אין מאסע, פון די עלעמענטן וואס זענען אנוועזענד אין דער פֿארבינדונג". דאס איז שפעטער געווארן באקאנט אלס די געזעץ פון נאכאנאנדיג קאמפאזיציע.
שפעטער מיט דער פארגעשריטענקייט פון מעטאדען פאר כעמישער סינטעז ספעציל אין דעם פעלד פון ארגאנישע כעמיע; די ערפינדונג פון אסאך מער כעמיקאלע עלעמענטן און נייע טעכניקן אין דעם פעלד פון אנאליטישע כעמיע גענוצט פאר איזאלירונג און אויסלויטערונג פון עלעמענטן און קאפאונדס פון כעמיקאלן וואס האט געפירט צו די מאדערנע כעמיע.
דאס זענען די בעסיק און אונטערשטע סובסטאנצן וועלכע מאכן אלעס וואס מיר זעען אלס אביעקטן (פליסיג אדער הארט) און קענען נישט געטוישט ווערן צו אנדערע סובסטאנצן דורך מעכאנישע מעטאדן.
א לויטערע כעמישע סובסטאנץ קען נישט ווערן צעטיילט אין צו צוויי אנדערע סובסטאנצן דורך א פראצעס וואס טוט נישט אריינעמען א עפעס א כעמישע רעאקציע און עס געפינט זיך זייער נישט אפט אין נאטור.
טייל טיפישע כעמישע סובסטאנצן קענען זיין בריליאנט, גאלד, זאלץ, נאטריום און צוקער.
אין אלגעמיין טוען די כעמישע סובסטאנצן עקזיסטירן אין פארעם פון הארט, פליסיג און גאז און קען זיך טוישן צווישן די פאזעס דורך טעמפעראטור אדער דרוק.
די מערסטע גענוצטע ביישפיל פון א כעמישער סובסטאנץ איז לויטער פליסיג וואסער. וואסער איז צוזאמענגעשטעלט פון צוויי כעמיקאלן וועלכע רופן זיך הידראגען און אקסיגען. די צוזאמענשטעל פון צוויי טראפנס הידראגען און איין טראפן אקסיגען איז דער רעזוטאלט פון וואסער. נישט קיין חילוק צו דאס איז איזאלירט פון א ים צו אין א לאבאראטאריע האט דאס די זעלבער צוזאמשטעל פון אייגנשאפטן און דאס זעלבע פארהעלטעניש פון די הידראגען צום אקסיגען.
נישט די הידראגען און נישט די אקסיגען קענען מעכאניש געטוישט ווערן צו סיי וועלכע אנדערע כעמיקאל אבער אויב מען וועט זיי מישן אנדערש וועלן זיי פארמירן עפעס אנדערש וועלכע איז נישט וואסער.
אין אנדערע ווערטער איז טייטש, אז מען קען נעמען וואסער און דאס מאכן אויס וואסער ווייל וואסער זעלבסט איז נישט קיין כעמיקאל. אבער מען קען נישט טוישן די סובטאנצן זעלבסט צו עפעס אנדערש ווייל זיי זענען ריינע כעמיקאלן.
כעמיקאלן זעלבסט זענען צוזאמענגעשטעלט פון מיליאנען פיצעלע אטאמען וועלכע זענען ווייטער צוזאמענגעשטעלט פון דריי עלעמענטן: עלעקטראנען, פראטאנען, און נייטראנען.
דעפינירן.
מען איז געוואוינט צו רופן א זאך א כעמישע סובסטאנץ ווען זי האט א באשטימטע כעמישע קאמפאזיציע.
עלעמענטן.
א כעמישער עלעמענט איז א כעמישע סובסטאנץ וואס איז צאמעגשטעלט און געמאכט פון א געוויסער מין פון די אטאם און דעריבער קען דאס נישט ווערן מער צעטיילט אויף קלענערע באשטאנדטיילן אדער טראנספארמירט דורך א כעמישער רעאקציע אין צו א אנדערער עלעמענט, כאטשיג דאס קען יא ווערן טראנסמיוטירט אין צו אן אנדער עלעמענט דורך א יאדערישער רעאקציע. דאס איז דערפאר ווייל אלע פון די אטאמען אין א מוסטער פון אן עלעמענט האבן די זעלבע צאל און נומער פון פראטאנען, כאטשיג זיי קענען זיין אנדערע איזאטאפן, מיט אנדערע נומערן פון נייטראנען.
דורכאויס די יארן האבן וויסנשאפטלערס און פיזיקערס אויסגעשטעלט א ליסטע פון 120 באקאנטע עלמענטן, בערך 80 וואס זענען סטאביל. ד.ה. רוב פון זיי זענען סטאביל וואס טייטש אז זיי קענען קיינמאל נישט בארירט ווערן זאל זיין וואס זאל זיין אפילו נישט דורך ראדיאאקטיוון צעפאל אין צו אן אנדער עלעמענט. געוויסע כעמיקאלן זענען נישט סטאביל און קענען אויסוועפן וואס אין דעם פראצעס וועט זיך דאס ענדיגן אלס א צווייטן כעמיקאל וועלכע איז באמת די זעלבע צוזאמענשטעל נאר וויבאלד עפעס פעלט איז עס מער נישט די זעלבע זאך און באקומט א נייע נאמען אין דעם זענען אריינגערעכט אקסיגען מיט אזאן.
די אומסטאבילע כעמיקאלן זענען די קאמפאנענטן פון אלע סארט אויפרייס שטאף. רוב פון די אומסטאבילע כעמיקאלן וועפן אויס דורך די היץ פון פייער אדער דורך זיך מישן מיט אנדערע כעמיקאלן. איינמאל אזא זאך פאסירט וועקן זיך אויף די עלעקטראנען (די איינציגסטע טייל פון יעדע אטאם וועלכע פארמאגט אין זיך ענערגיע) און מאכן דעם טויש זייער שנעל און דערפאר פאסירט אן אויפרייס.
רוב עלעמענטס זענען קלאסיפיצירט ווי מעטאלן, דאס זענען די דאזיגע וואס האבן די כארעקטעריסטיק פון לאסטער, אזעלכע עלמענטן ווי אייזן, קופער, און גאלד. מעטאלן טוען טיפיש אריבערפירן עלעקטריציטעט און הייצן אויף זאכן זייער גוט און שנעל.
קאַנאָלאַ אויל איז א בוימל וועלכע איז אויסגעטראפן געווארן אין קאנאדע אין די 1970ער יארן. דער בוימל איז נידריג אין זויער און ווערט באטראכט אלס איינע פון די געזונטסטע בוימלען וועלכע מען נוצט אין עסן. דער נאמען קאנאלא איז צוזאמענגעשטעלט ווי פאלגנד: די ערשטע דריי בוכשטאבן CAN רעפרעזענטירט דאס לאנד קאנאדע, די O מיינט בוימל ("oil"), און די לעצטע צוויי בוכשטאבן L און A זענען ראשי תיבות פון low acid.
אפשטאם און היסטאריע.
קאנאלא איז א זוימען וועלכע שטאמט פון אן אנדערע זוימען וואס רופט זיך רעפסיד. די סארט זוימען האט מען גענוצט הונדערטער יארן אין אזיע צו פראדוצירן א ריינע אויל וועלכע איז גענוצט געווארן אין היימען אלס ברענשטאף פאר די לאמטערנעס. ווען די סטים ענדזשין באן איז אויסגעטראפן געווארן איז רעפסיד געווען איינע פון די אוילן וואס איז גענוצט געווארן דערפאר און די פראדוקציע דערפון איז געוואקסן פילפאכיג.
דער קלימאקס פון רעפסיד האט דעגרייכט ביים צווייטן וועלט קריג ווען די וועלט האט געלעכצט פאר אייל וועלכע האט געטריבן די קריג מאשינען פון אלע וועלט מאכטן. טויזנטער פארמער האבן פארדינט שיין דערפון אבער זענען געבליבן אן ארבעט ווי נאר די מלחמה האט זיך געענדיגט און דער פארלאנג פאר רעפסיד איז געפאלן צו די נידריגסטע שטאפלן אין איר היסטאריע.
אין די 1970ער יארן האבן צוויי קאנאדישע פארמער פון דעם סאסקאטשעווען פראווינץ אויסגעטראפן קאנאלא אויל און האבן עס אנגעהויבן פארקויפן אין גרויסע קוואנטום וועלכע האט זיי רייך געמאכט. די קאנאלא זוימען איז לאנגע יארן געווען א ספעציעלער פראדוקט פון קאנאדע אבער עווענטועל האבן אויך אנדערע לענדער דאס אנגעהויבן פלאנצן.
געאגראפישע אויסשפרייטונג.
קאנאדע איז די גרעסטע פראדוצירער פון קאנאלא אויל מיט 5 מיליאן מעטריק טאנען פער יאר. די פאראייניגטע שטאטן איז צווייט מיט 3 מיליאן טאנען. קאנאדע עקספארטירט רוב פון איר תבואה קיין אמעריקע און אנדערע לענדער. אמעריקע נעמט צווישן 3 און 4 מיליאן טאנען קאנאלא און צוויי מיליאן טאנען ווערט געשיקט קיין אייראפע, יאפאן, מעקסיקא, כינע, טייוואן און פאקיסטאן.
סאָמאַליע איז אַ רעפּובליק אין מזרח אַפריקע, אויף מזרח און דרום פון דעם אינדישן אָקעאַן. אירע שכנים זענען קעניע, עטיאָפּיע, און דזשיבוטי. סאָמאַליע איז געווען אין אַ ציווילע קריג פון 1991 ווען די צענטראלע רעגירונג איז אַראָפּגעוואָרפֿן געוואָרן. דאָס לאַנד איז גרויס 637,657 קוואדראט ק״מ (246,200 סקווער מייל). די הויפטשטאט איז מאגאדישו. עס וואוינען דארט ארום 7 און א האלב מיליאן מענטשן רוב פון זיי סאמאליענס.
לאנד, קלימאט, און נאטורליכע אוצרות.
סאמאליע האט א לאנגע ברעג מיט דעם אינדישן אקעאן פון ארום 1,880 מייל. דאס לאנד פארמאגט אסאך בערגיגע ראיאנען. דארט איז הייס, געווענליך 80 גראד (פֿארנהייט) און אויף די בערג ארום 30 גראד. אמאל קען דארט זיין אזוי הייס ווי 114 גראד. פון סעפטעמבער ביז דעצעמבער איז טרוקן און פון מערץ ביז מאי איז רעגנדיג.
אזויווי אלע אפֿריקאנער לענדער פארמאגט סאמאליע ווילדע חיות און ווייניג געוויקסן. סאמאליע איז ארים פון נאטורליכע אוצרות. בכלל איז סאמאליע איינע פון די ארימסטע און שפעטסטע אויפֿגעארבעטע לענדער אין דער וועלט.
לעצטע היסטאריע.
בעפאר דעם צווייטן וועלט קריג איז סאמאליע געווען אונטער דעם פאראייניגטן קעניגרייך אבער שוין מיט שוואכע קאנטראל זינט ענדע יארן פון 1800. נאך דעם קריג האבן ענגלאנד און איטאליע געהאט קאנטראל אויף טיילן פון סאמאליע. אין יאר 1960 האט די יו-ען באשטעטיגט סאמאליע אלס א זעלבסטשטענדיג לאנד אין אפֿריקע.
עס איז אויפגעשטעלט געווארן א קאנסטיטוציאנעלע רעגירונג וואס האט נישט אנגעהאלטן מער ווי עטליכע יאר ווען א גענעראל מיט'ן נאמען מוכאמעד סעיד בער האט אומגעברענגט דעם פרעזידענט און איבעגענומען די רעגירונג.
פון דעמאלסט און ווייטער האט זיך אנגעהויבן קריגערייען וואס איז געווארן ערגער פון יאר צו יאר ביז'ן יאר 91' ווען עס האט אויסגעבראכן א ציווילע קריג פון וועלכע איבער 50,000 זענען דער'הרג'עט געווארן און איבער 300,000 זענען געשטארבן פון הונגער, טראץ די פילע הילף וואס די יו-ען האט געשיקט.
די רעבעלן גרופע וואס האבן זיך גערופן "די קלענס" איז אנגעפירט געווארן דורך אן עקסטרעמיסט מיט'ן נאמען מוכאמעד פארא אידיד. אין 92' האט די יו-ען אנגעהויבן אריינברענגן אמעריקאנער כוחות געצילט אומצוברענגן אידיד. די מארינען האבן זיך אבער אין יאר 94' געמוזט ארויסציען נאכדעם וואס א גרופע מארינען זענען דורכגעפאלן א געוואגטע מיסיע אומצוברענגן אידיד. 30 מארינען זענען גע'הרג'עט געווארן און איבער 70 זענען פארוואונדעט געווארן נאכדעם וואס עס איז פאר די קלענס געלונגען אראפצושיסן צוויי בלעק האק העליקאפטערס. ארום 1000 סאמאליענס זענען גע'הרג'עט געווארן אין יענע אפעראציע.
אידי איז א יאר שפעטער דערשאסן געווארן אין א ציווילע קריג. זיין זון איז געקרוינט געווארן אלס פירער אויף זיין פלאץ.
די שלאכטן. מיט עטליכע שטילשטאנדן אינדערמיט, האבן זיך ענדליך אפגעשטעלט אין יאר 00' ווען סאמאליע איז געקומען צו א קאנפערענץ אין די דערנעבענדיגע לאנד דידזשיבוטי וואו די קלענס זענען נאך עטליכע מאנאטן איינגעגאנגן צו גרינדן א צענטראלע רעגירונג. אין אקטאבער 00' האט די קאנפערענץ ערוועלט אבדיגזים סאלאד האסאן אלס פרעזידענט פון סאמאליע. די נייע רעגירונג האט געהאט גאר א שווערע מערכה ביז זי האט געקענט באקומען קאנטראל איבער דאס גאנצע לאנד.
אין ענדע 2006 האבן איסלאמישע רעבעלן פרובירט איבערנעמען די רעגירונג און האבן געמאכט פארשריט אין אסאך שטעט. די גרופע איז אבער צוריק געטריבן געווארן דורך די עטאפיען מיליטער וועלכע האט באקומען שטיצע פון אמעריקע.
אמעריקע באשולדיגט היינט סאמאליע מיט'ן שטיצן די אל קיאדא טעראריסטן וועלכע האבן דארט א היבשע פאר צעלן. אין יאנואר 2007 האבן אמעריקאנער קאמפ'ס פליגער עטליכע מאל באמבאדירט צילן אין סאמאליע אין א מיסיע וועלכע האט געזאלט אומברענגן פארדעכטיגטע אל קאדיא טעראריסטן. עס איז נישט קלאר אויב די מיסיעס זענען געווען א דערפאלג.
a> Mountains, home to numerous endemic species.
a> is one of many firms with headquarters in Mogadishu.
a> has its seat in Mogadishu, the nation's capital.
א קאמערע איז אַ פֿאָטאָ אַפּאַראַט וועלכע ווערט גענוצט צו כאפן בילדער פון אביעקטן.
טעכנאלאגישע עקלערונג.
א קאמערע איז צוזאמענגעשטעלט פון דריי עלעמענטן: אן אפטישער עלעמענט (די לינדז), א כעמישער עלעמענט (דער פילם) און א מעכאנישער עלעמענט (די מאשין אליינס). די קונץ איז וויאזוי די דריי שטעלן זיך צוזאם צו פראדוצירן א בילד.
די אפטישע לינדז איז פשוט א שטיקל גלאז וואס שיקט די אינהאלט פון דעם אביעקט וואס זי זעט צום פילם וואס רעקארדירט דאס.
ליכטיקייט האט א טבע אז זי לויפט לאנגזאמער דורך א גלאז ווי אין דער לופט. ווען מען דרוקט אראפ די קנעפל ווערט ליכטיג פאר א סעקונדע, אבער די לינדז טוט פארלאנגזאמען די ליכטיקייט וואס מאכט אז די לינדז וועט גוט באטראכטן דעם אביעקט וואס זי זעט. יעצט ווען די ליכטיקייט גייט אוועק וועט די לינדז האבן א בילד פון וואס זי האט נארוואס געזען דורך די שטארקייט פון די ליכטיקייט וואס איז געווען שטערקער ארום דעם אביעקט ווי אויפ'ן אביעקט אליין אדער פארקערט.
דאס צו פארשטיין גיט א שטארקן קוק אויף א ליכטיגע זאך וואס ליגט אין דער טונקל און דאן מאכט צו אייער אויגן וועט איר זען אז דער ליכטיגער אביעקט וועט בלייבן איינגעקריצט אין אייער ראיה אפילו ווען אייער אויגן איז פארמאכט. די זעלבע זאך פארקערט ווען מען קוקט אויף א טונקעלערע אביעקט אין א ליכטיגע אנוועזנהייט.
א פילם פארמאגט אין זיך א כעמיקאל וואס איז סענסיטיוו צו ליכטיקייט. די סעקונדע וואס די לעקטער פון דער קאמערע ווערט ליכטיג עפֿנט זיך אויף א קליין טירעלע וואס טיילט אפ צווישן די לינדז און דעם פֿילם, און די ליכטיקייט וואס איז פריער אויסגעפארעמט געווארן דורך דער לינדז ווערט רעקארדירט אויף די פילם ווייל די כעמיקאל מאכט א רעאקציע אויף יעדע פינטל ווי עס איז פאראן ליכטיקייט. ווען איר וועט עפענען א קאמערא ווען די פילם איז נאך נישט אריינגעדרייט וועט די פילם תיכף פארברענט ווערן ווייל די ליכטיקייט וועט דערגרייכן איבעראל.
א בייבי קושט זיין אייגענעם געזיכט אויף א שפיגל
א שפיגל איז אן אביעקט וועלכע וואס שפיגלט אפ ליכט אויף א שטייגער אז מען קען זען אינעם שפיגל א בילד פון דער אריגיענעלער זאך.
שפיגלען ווערן געמאכט מערסטנס פון גלאז באדעקט פון הינטן מיט א דינע שיכט מעטאל - געווענליך זילבער.
שפיגלען ווערן געניצט אין פארשיידענע אפאראטן ווי טעלעסקאפן און קאמערעס.
אן אויטאמאביל דארף האבן שפיגלען צו דערלויבן זיין שאָפֿער צו זען וואס פאסירט הינטער אים.
שפיגלען ווערן אויך געניצט ווי מעבל צו מאכן שיין הייזער און אנדערע געביידעס.
דער שפיגל איז א נאטורליכע געשעעניש און איז נישט אויסגעטראפן געווארן דורך מענטשן. זינט די וועלט שטייט האבן זיך פרויען באנוצט מיט שפיגלען. אין יעדן שטיק אייזן קען מען זיך אפשפיגלען און אויך אין יעדן טונקלן גלאז. אויב איר נעמט אליין א גלאז און לייגט אונטער א שווארצע סחורה וועט איר האבן א פארטיגן שפיגל.
לויט ווי מען ווייסט האט מען אמאליגע צייטן גענוצט מעש פאר א שפיגל. אין די יארן פון 1300 האט מען אנגעהויבן צו מאכן פראפעסיאנאלע שפיגלן פונקט אזוי ווי היינט.
פאבריקאציע.
די וועג וויאזוי מען מאכט א שפיגל איז דורך נוצן קוועקזילבער און צין (צוויי עלעמענטן) מיט א שטיקל גלאז. די צוויי עלעמענטן ווערן ארויפגעגאסן אויפן גלאז און דאן לאזט מען זיי ווארימען ביז עס טרוקנט זיך אויס. איינע פון די צוויי עלעמענטן איז א זילבערנע קאליר וואס מאכט דעם שפיגל זילבער.
דער פראצעדור פון מאכן א שפיגל מוז זיין זייער פונקטליך. אויב די גלאז איז נישט הונדערט פראצענט גלייך אדער אויב די עלעמענטן ווערן נישט געגאסן אייניק וועט דער שפיגל ווייזן קרום. מען קען טאקע אסאך מאל זען ביליגע שפיגלעך וואס ווייזן אלעס אביסל שיעף.
מאגנאטיזם איז א נאטורליכע שטיין (באקאנט מיט'ן נאמען לאדשטיין) און איז אן אספעקט פון עלעקטראמאגנאטיזם.
אין א מאגנאט איז אריינגעמישט עלעקטאראן טיילעכלעך (שטויב). ווען עלעקטארן קומט נאנט צו עלעקטיריסיטי, די צוויי האבן א שטארקע פריינטשאפט, ציען זיי זיך צוזאמען און האלטן זיך אן. דערפאר ווען איר לייגט צו א מאגנעט צו אייזן, וועלכע איז אן עלעקטריק אביעקט, האלטן זיי זיך אן שטארק צוזאמען. ווי מער עלעקטאראנס עס איז דא אינעם מאגנעט אלץ שטערקער ציט ער צו עלעקטריק.
נאך אן אינטערסאנטער זאך וואס איז דא אין א מאגנעט איז דאס יעדע מאגנעט ציט צו די שפיצן פון די וועלט. ד.ה. יעדע זייט פונעם מאגנעט ציט צו אן אנדער שפיץ. איין זייט צום נארט פאל אין די אנדערע צום סאוט פאול. דאס איז ווייל ביי די עקן פון די וועלט זענען דא גרויסע מאגנעטישע בערג וואס ציט יעדע מאגנעט (פארשטייט זיך נאר איין זייט. ווייל די אנדערע זייט ציט צו די פארקערטע ריכטונג) צו זיין זייט אפילו ער איז טויזענטער מייל אוועק.
ווען צוויי מאגנאטן קומען זיך צוזאמען וועלן זיי זיך פון איין זייט באהעפטן און ווען מען וועט זיי אויסדרייען וועלן זיי זיך צושיידן און אוועקטאנצן. ווי פריער עקלערט ציט יעדע זייט פונעם מאגנעט צו אן אנדער שפיץ פון די וועלט. ווען איר נעמט צוויי מאגנעטן און איר דרייט זיי אויס צו איין זייט פון וואס זיי ציען, ד.ה. אז ביידע זענען למשל צו צפון, וועלן זיי זיך באהעפטן ווייל ביידע ציען צו די זעלבע זייט און איין מאגנעט ציט די אנדערע. ווען ביידע זענען אבער געלייגט צו קעגנגעזעצטע זייטן וועלן זיי זיך צושיידן ווייל איינער ציט צו די פארקערטע זייט ווי דער צווייטער.
א קאמפאַס איז א סארט כלי וואס ווייזט אייביג אויף צפון זייט, דורך מאגנעטישע כוחות. דער קאמפאס קען זיין א כלי פול מיט וואסער וואס אויף דעם שווימט א שטיק האלץ, און אין דעם איז אריינגעשטעקט א נאדל וואס איז געריבען געווארן אויף מאגנעט, און דעריבער ווייזט ער צו צפון.
דער מאגנעט ציט צום צפון פאלוס וויאזוי מען זאל אים נישט דרייען ממילא ווייסט איר אז דארט איז צפון און פון דעם ווייסט מען שוין ווייטער וואו איז מזרח און מערב און דרום.
א קאמפאס פלעגט זיין די וויכטיגסטע זאך אמאל אויף א שיף, וואס אן דעם פלעגט מען זיך נישט קענען רירן פון דאנעט ביז אהער, און עס פלעגט זיין ספעציעלע געזעצן אויף ווער עס האט אנגערירט דעם קאמפאס, וואס פלעגט טאקע זיין פארשלאסן אין א ספעציעלן פלאץ וואס נאר דעם שיפס קאפיטאן האט בדרך כלל געקענט צו קומען.
דעם ערשטן קאמפאס האט מען ערפינדן אין אוראלט כינע אין די יארן פון דער האן דינאסטיע.
קאמפאסן אפטמאל האבן סימנים פאר ווינקלען אויף גראד אויך ווי (אדער צומאל אנשטאט) דער רויז. צפון שטימט מיט 0°, און די ווינקלען מערן זיך זייגערדיק, אזוי איז מזרח 90°, דרום איז 180°, און מערב איז 270°.
א שפאקטיוו איז אן אפטישער אינסטרומענט וואס טוט גרעסער מאכן א ווייטערן אביעקט.
צוזאמענשטעל.
דער שפאקטיוו פארמאגט צוויי לינדזן וואס ווען ביידע ווערן געלייגט איינע בעפאר די אנדערע טוט עס דערנענטערן און גרעסער מאכן דער אביעקט אויף וועלכן מען קוקט.
די פאדערשטע לינז (וועלכע איז נעטנער צו די אויגן) ווערט אנגערופן א קאנקאווע לינז. דאס איז א אויסגעארבעטע לינז וואס ברענגט נענטער אן אביעקט צוליב איר געדרייטע פארעם. די זעלבע לינז ווערט אויך גענוצט אין טעלעסקאפן. די צווייטע לינז איז א געמישטע לינדז פון צוויי מאטריאלן פון וועלכע די מערהייט דערפון פארגרעסערט דעם אביעקט וואס איז נענטער געברענגט געווארן דורך דער קאנקאווער לינז.
די קאנקאווע לינז איז אויסגעארבעט און געשניטן אויף א שמאלע רינדיקייט אויף אריין וואס טוט וואונדערליך מאכן זען יעדער אביעקט נענטער. דאס איז נישט קיין טעכנאלאגישער אויסטרעף נאר איז שוין גענוצט געווארן טויזענטער יארן צוריק. די זעלבע לענס ווען מען דרייט עס אויס די פארקערטע וועג וועט עס ווייזן יעדער אביעקט ווייטער ווי עס איז באמת. ווייל די לינז איז דעמאלט אויסגעפארעמט די פארקערטע וועג.
שפאקטיוו סארטן.
די נומערן און בוכשטאבן וואס שטייען אויפגעשריבן אויף אלע שפאקטיוון מיינען די גרויסקייט פון דעם בילד וואס ווערט געמאכט ווען מען קוקט אריין אין דעם שפאקטיוו. MM מיינט מילי-מעטער. א געווענליכער שפאקטיוו וועט האבן צוויי אויפשריפטן איינע וואס צייגט די גרויסקייט פון דעם בילד. און די צווייטע די ווייטקייט פון דער לינז.
פארשיידענע פּראָדוקטן געמאכט פון פּלאַסטיק
פלאסטיק איז אן אויסגעארבעטע מאטריאל וועלכע ווערט היינטיגע צייטן גענוצט צו א רייע פראדוקטן אנגעהויבן פון פלאסטיק בעגס און גייענדיג ביז אויטא טיילן און אפילו פליגער טיילן. דער באנוץ פון פלאסטיק איז זייער גרויס אין די מאדערנע וועלט וויבאלד עס איז ביליג, שטארק, און קען ווערן ריסייקעלט.
פלאסטיק איז געמאכט פון גרויסע ארגאנישע מאלעקולן (די קלענסטע פיזיקאלע זאך וואס פארמאגט אין זיך מערערע אטאמען דורך די צוזאמענהאלט פון כעמיקאלן) וואס קען אויסגעפארמעט ווערן צו פארשידענע פראדוקטן. פלאסטיק איז געמאכט פון א מאלעקול וואס הייסט פאלימערס. צו מאכן פלאסטיק מוזן די פאלימערס ווערן צולאזט און רינעדיג.
מעלות.
פלאסטיק איז א גאר גוטע פראדוקט צוליב דעם וואס עס קען ווערן הארט ווי א שטיין, שטארק ווי אייזן, לייכט ווי האלץ, דורכזיכטיג ווי גלאז, און בייגעוודיק ווי גומע. די וועלט היינט איז פיל מיט פלאסטיק ביי יעדע טריט און שריט.
פלאסטיק איז אין אמת'ן שוין גענוצט געווארן מיט טויזענטער יארן צוריק אבער אויף אנדערע צוועקן און עס איז אנדערש געמאכט געווארן און האט אנדערש אויסגעקוקט. אין די אנפאנג יארן פון 19' האט מען אנגעהויבן פראדעצורן אלע ערליי מעטאלענע פלאסטיק וואס איז געווארן איינע פון די מערסט גענוצטע מעטאלן פון די וועלט.
א געוויסער שטודירער מיט'ן נאמען הערמאן סטודינגער פון דייטשלאנד האט געווינען דער מעדאל אלס דער גרעסטער פלאסטיק דעוועלעפמענט קאפ אין די יארן פון 19'.
שטעלט אייך אראפ אויף יעדן ארט און הייבט אן זיך אומקוקן וועט איר זען אז אלעס ארום אייך איז אין טייל געמאכט פון פלאסטיק. אייער בעט פארמאגט פלאסטיק אויף די מאטראץ, אייער מאנטל האט פלאסטיק קנעפלעך, אייערע ברילן האט פלאסטיק גלעזער, אייער אויטא איז דאך א שטיק פלאסטיק, אייער עסן איז געפאקט אין פלאסטיק און אויך די עסצייג האט אויף זיך פלאסטיק, א.א.וו.
פלאסטיק קען אייביג צוריק צולאזט ווערן און איבערגענוצט ווערן פאר נייע פראדוקציע (ריסייקלינג).
השארת הנפש אין פראסט יידיש איבערטייטש "איבערבלייבונג פון נפש". דאס איז אזא אידישער תורה טראדיציאנאלער באגריף און איסור אז מען טאר נישט צוזעהן אדער גיין נאנאט וכל שכן נישט טשעפענען דעם נפטרס קערפער ווייל וויבאלד מען שטייט דאך אויף תחיית המתים און די נשמה אדער נפש פליט ארויף אין הימל צו באקומען זיין שכר ועונש שאפט זיך א פארלאנג פון די לעבן געבליבענע ארום דעם נפטר צו היטן מיט כבוד און הייליגקייט די קערפער, דאס נישט לאזן פאלמעסען אדער אויסגראבן פון דעם קבר ווייל די נפש לעבט נאך אפילו דער גוף איז טויט.
געוויסע פוסקים צייכענען אויך אן אז דאס איז מקור פון טמא אז מען זאל נישט גיין נעבן א נפטר כדי נישט צו באקומען ספיקות אין די אמונה פון השארת הנפש.
לערנען מיינט זיך מעיין זיין אין א זאך, עס שטודירן, און ארויסציען מסקנות.
ווען מען איז מעיין אין די תורה הקדושה, הייסט עס געלערנט. און להבדיל אלף אלפי הבדלות ווען מען לערנט גוישע ביכער.
אויך ווען מען ווערט געוואויר נייע זאכן הייסט עס אז מען האט זיך געלערנט.
א שטודיע ווייזט אז יעדער מענטש לערנט זיך יעדן טאג אין דורכשניט דריי נייע זאכן.
נאמען איז וויאזוי מען רופט אן א זאך אדער א מענשט אדער א באגריף.
ביי מענטשן איז היינט צוטאגס דא לעצטע משפחה נמעען און ערשטע נמאען.
קריאת השם.
איז ווען מען גיבט א נאמען פאר א ניי געבוירן קינד.
היפ האפ מוזיק איז א סטיל פון מוזיק וואס האט אנגעהויבן ביי די אפריקאנער-אמעריקאנער און לאטינא-אמעריקאנער געמיינדעס אין די גרויסע שטעט פון די פאראייניקטע שטאטן פון אמעריקע, ספעציעל אינעם בראנקס בארא אין ניו יארק סיטי אין די 1970ער יארן. היפ האפ ניצט פויק־קלאפן פון א פויק־מאשין צוזאמען מיט א סטיל פון זינגען וואס ווערט גערופן ראפ. אין ראפ טוט דער זינגער זאגן ווערטער מיט א ריטעם און גראמען. די היפ האפ קולטור איז נישט נאר די מוזיק נאר אויך די מאדע פון טראגן קליידער ווי למשל לויזע הויזן, לעדערנע ארבעט שטיוול און גרויסע העמדער.
די אלטשולע היפ האפ האט זיך אנטוויקלט אין די יארן 1979-1984; נאך דעם האט אנגעהויבן ניישולע היפ האפ וואס ניצט אויך עלעקטראנישע מוזיקן.
ר' זעליג פליסקין איז א שרייבער רעדנער און מגיד שיעור אין אש התורה אין אלט שטאט ירושלים. זיין תורה איז בעיקר געבויט אויפן דרך המוסר אז א מענטש ברויך זיך משלים זיין די מידות און טרעפן שמחה אין זיך פארבעסערן און אויך אנדערע און קאנסעקווענס. זיין אויפטו איז באזירט אויף 4 נקודות וואס דאס זענען די הויפט פאקטארן פון אלע זיינע ביכער און דרשות;
אבער איבער אלעמען האלט רב פליסקין אז מען מוז אנהאלטן אייביג א פאזיטיווער סעיט אפ מיינד כדי צו ערגרייכן אלעס וואס מען טוט, צו דערגרייכן אונזער פולער פאנטעציאל און זיין פראדוקטיוו און ארויסברענגן דאס בעסטע פון אלעס און אלעמען אין נאטור ארום אונז.
ער האט געשריבן שוין איבער 20 ספרים אויף דעם גאנג אויף אלע טעמעס פון לעבן, אלעס אויף ענגליש.
ער איז געבוירן געווארן אין באלטימאר. ער האט געלערנט אין דער חפץ חיים ישיבה און אין בריסק. זיין פאטער איז געווען א תלמיד פון חפץ חיים אין ראדין און הרב פליסקין האט שוין אסאך געשריבן זכרונות פון זיין פאטער וואס ער האט אים פארציילט.
ווערן אַ מחבר.
דער פאָטער פון פּליסקין, הרב שמואל פּליסקין, איז געווען א תלמיד פון ישראל מאיר קאַגאַן, באוואוסט אלס דער חפץ חיים, אין דער ראדינער ישיבה אין פוילן און האט געשריבן א יידיש-שפראך ביאגראפיע פון אים, דער חפץ חיים: Zine Leben un Shafen (ווארשע, 1936). אין 1974, נאָך שרייבן אַן אַרטיקל פֿאַר דער ייִדישער אָבסערווער וועגן דעם לעבן פון דעם חפץ חיים, "דער פּראָפיל פון אן אוהב ישראל", איז זעליג פּליסקין געבעטן צו שרייבן א בוך וואָס דערקלערט די לערנונגען פון דעם חפץ חיים. דער רעזולטאַט איז געווען זיין ערשטער בוך, היטן דיין צונג.
קראַנט אַרבעט.
עטלעכע יאָר נאָך [ווען?] פליסקינס אריבערגאנג קיין ישראל, האָט די ארויסטריטן ארגאניזאציע אש התורה אים געבעטן צו רעדן וועגן מענטשלעכע עמאָציעס און באציאונגען. פּליסקין איצט אָפפערס כאַסענע קאַונסלינג און אַרבעט מיט מענטשן צו מוטיקן זייער פערזענלעכע וווּקס און פֿאַרבעסערונג. ער בלייבט ענג פארבונדן מיט אַיש התורה און רעפֿעראַטן אין ישראל און אין די פארייניקטע שטאטן.
פילאָסאָפיע.
די מערסט וויכטיק, פּליסקין גלויבט, איז אַז מיר האַלטן אַ positive מיינונג פון דער מיינונג, אַלאַוינג אונדז "צו זיין פּראָדוקטיוו און דערגרייכן אונדזער פול פּאָטענציעל, דערגרייכן אונדזער צילן און ברענגען די בעסטער אין אנדערע."
פערזענלעכע לעבן.
פּליסקין וואוינט אין ירושלים מיט זיין משפּחה.
רוזשין (;;) איז א יישוב אינעם זשיטאמירער אבלאסט, אוקראינע, 25 ק"מ צפון פון פראהבישט און 30 ק"מ מערב פון סקווירא.
דער יישוב האט פריער געהייסן שערביוו, דארט האבן געוואוינט א מאנגאלער כאן מיט זיינע 13 שקלאפן. בערך אין יאר 1400 האבן די אדעלן פון ליטע געהערשט איבער דעם קיעוון רוס; שפעטער איז דאס געווארן א טייל פון דער פוילישער-ליטווישער קאמאנוועלט.
אין 1596, א פוילישער אדלמאן, גראף קיריק רוזשינסקי האט געענדערט דעם נאמען פון דער שטאט פון שערביוו אויף רוזשין.
ביזן ערשטן וועלט קריג איז רוזשין געווען אין דער קיעווער גובערניע, רוסלענדישע אימפעריע.
אברהם אבינו מיט זון יצחק אבינו גיגייגן עקידה (ציור)
יצחק אבינו איז געווען דער זון פון אברהם אבינו און שרה, און פון זיין זון יעקב איז ארויסגעקומען דאס אידישע פאלק.
יצחק האט געלעבט 180 יאר. זיין ווייב איז געווען רבקה אמנו, טאכטער פון בתואל הארמי און שוועסטער פון לבן הארמי.
יצחק האט געהאט צוויי זין, יעקב און עשו.
קאפיטאליזם איז א פאליטישע מעטאד וואס באגרעניצט די רעגירונג פון זיך אריינמישן אין דער עקאנאמיע און סאציאלאגיע פון די בירגער און לאזן א פרייען מארק. לויט דעם מעטאד, האט יעדער בירגער א זכות אנצופירן זיין פארמעגן אויף א פאל אז די רעגירונג זאל זיך נישט מישן אין זיין פארמעגן צוליב עקאנאמישע אדער סאציאליסטישע סיבות. דער מעטאד האט זיך אנטוויקלט אין אייראפע צווישן דעם 16טן י"ה און דעם 19טן י"ה.
דאָס ווארט "קאפיטאל" שטאמט פון לאטייניש וואס מיינט "הויפט". דער ווארט האט קארל מארקס אריינגעבריינגט אלס א נעגעטיוו-ווארט, אבער עס איז שפעטער אנגענומען געווארן אויך ביי די קאפיטעליסטן.
ביי קאפיטאליזם מעג יעדער איינער פארקויפן אדער בארגן זיין פארמעגן, און א צווייטער מעג קויפן אדער בארגן פון זיי. ווען איינער וויל פארקויפן און א צווייטע וויל קויפן, דארפן זיי נישט נעמען רשות ביי קיינעם. מענטשן קענען פירן א מארק (קויפן און פארקויפן איינער מיט אנאנד) אן בעטן רשות. די דעפיניציע פון קאפיטאליזם און די פרייער מארק עקאנאמיע האט דער פילאסאף אדם סמיט איינגעפירט (אין זיין בוך "די רייכקייט פון פעלקער").
ליבעראליזם איז פרא־קאפיטאליזם. אבער סאציאליזם, נאציזם, פאשיזם, אנארכיזם, קאמוניזם און סאציאל דעמאקראטיע זיינען אנטי־קאפיטעליזם.
אין יאר ה'תרפ"ט, נאך דעם וועלט ווירטשאפט קריזיס וואס האט פאסירט צוליב די קאפיטאליזם וואס האט געהערשט אין די פאראייניגטע שטאטן פון אמעריקע, האט דער 32סטער פרעזידענט פון די פאראייניגטע שטאטן פון אמעריקע, פרענקלין דעלאנא רוזעוועלט, איינגעפירט די נייע ארדענונג. טייל האלטן אז ער איז געווען באאיינפלוסט פון דעם עקאנאמיסט דזשאן מיינארד קינס, וואס האט געהאלטן אז קאפיטאליזם קען זיך נישט ראטעווען אליין פון א דעפרעסיע, דערפאר מוז די רעגירונג אין אזא פאל ארויסגעבן מער געלט ווי עס קומט אריין פון שטייערן.
רחל אמנו מיט יעקב אבינו על יד הבאר (צייכונג, ויליאם דייס, 1853 בריטיש)
יעקב אבינו גרופן בחיר שבאבות איז איינער פון די דריי עלטערן פונעם יודישן פאלק: (אברהם, יצחק און יעקב). ער איז געווען א זון פון יצחק מיט רבקה, און א צווילינג פון עשו אבי אדום. איידם לבן הארמי ועדינה.
לויטן מסורת איז יעקב געבוירן ערב סוכות, און ער איז נפטר געווארן ערב סוכות ביי דער עלטער פון 147. יעקב איז געווען אן אור אייניקל פון תרח (דורך אברהם און יצחק) און אן אור־אור אייניקל פון תרח (דורך הרן, שרה און יצחק).
פון אים איז ארויסגעקומען גאנץ כלל ישראל דורך זיינע קינדער די הייליגע צוועלף שבטים. ער האט געהאט פיר ווייבער: לאה, רחל, בלהה און זלפה.
קאַרל היינריך מאַרקס (5טן מיי 1818 - 14טן מערץ 1883) איז געווען א דייטשער דענקער און פילאסאף, עקאנאמיקער, סאציאלאג, פאליטישער טעראטיקער, זשורנאליסט און סאציאליסטישער רעוואלוציאנער. ער איז געבוירן געווארן אין טריער, דייטשלאנד, און האט שטודירט געזעצן און פילאסאפיע אין די אוניווערסטיטעטן פון באן און בערלין.
ער איז געווען דער גרינדער פון מארקסיזם, לויט וואס יעדער איינער ביישטייערט וואס ער קען, און יעדער איינער באקומט וואס ער דארפט. זיין מערסט בארימט בוך איז געווען דער קאמוניסטישער מאַניפֿעסט, וואס ער האט געשריבן צוזאמען מיט פֿרידריך ענגלס אין יאר 1848.
זיינע צוויי זיידעס זענען געווען יידן, אבער זיין פאטער האט זיך געשמדעט צו קריסטנטום.
ר' חיים לייב כ"ץ איז דער סערדאהעלער רב פון בארא פארק, ברוקלין.
ר' חיים לייב איז א זון פון ר' יהושע כ"ץ, דער סאמבאטהעליער רב. אין זיין יוגנט איז ער געווען ראש הכולל אין סאטמארער כולל. ער איז יארן לאנג געווען דער רב פון דער בעלזער קהילה אין ברוקלין, ניו יארק. שפעטער האט ער געגרינדעט אן אייגענעם בית המדרש "סערדאהעל" אין בארא פארק.
אויך איז ער דער הויפט רב המכשיר פון בארא פארק עירוב.
ער איז געווען שטארק דבוק אין צדיקים פונעם לעצטן דור די סאטמערער, קלויזנבורגער, בעלזער און ליובאוויטשער רבי'ס.
ער איז א ברודער פון רבי אשר אנטשיל כ"ץ דער היינטיגער וויענער רב, און פון ר' שלמה זלמן כ"ץ דער תולדות אהרן רב אין וויליאמסבורג, ברוקלין.
כ"ץ, חיים לייב
זיפ קאד איז די סיסטעם פון פאסט קאדן געניצט אין די פאראייניגטע שטאטן. יעדע געגנט וואס די פאסט מארק מוז אנטהאלטן כדי עס זאל אנקומען דעליווערט אהין.
דאס איז די בוכשטאבן פון ז'אנע א'ימפראוומענט פ'לען. וואס דאס איז א סיסטעם צו פארגרינגערן און פארשנעלערן איינצוטיילן די געגענטער לויט נומערס אין עקסטערע זאוןס צו צעטיילן די פאסט יעדע זיפ עקסטער.
דער סאטמארער רבי, רבי זלמן לייב טייטלבוים, זאגט א דרשה אין דער סאטמארער ישיבה גדולה
סאטמארער ישיבה גדולה אין קווינס איז די צענטראלע ישיבה גדולה וואס שטייט אונטער דער פירערשאפט פון רבי זלמן לייב טייטלבוים, סאטמארער רבי, געפינט זיך אין קווינס, ניו יארק.
די היסטאריע פון דער ישיבה.
די ישיבה האט זיך געעפנט אין יאר תש"ס נאכדעם וואס רבי זלמן לייב איז אויפגענומען געווארן אלס רב אין וויליאמסבורג. זי האט זיך געעפנט מיט ארום 100 בחורים, אבער האט זיך זייער שנעל צעוואקסן, און איז היינט צוטאגס די גרעסטע חסידישע ישיבה איבער דער גאנצער וועלט, מיט אן ערך פון ארום 1000 בחורים.
די ישיבה סיסטעם.
די ישיבה איז צעטיילט אין חלקים, לויט די יארגאנג, די ערשטע יאר וואס מ'קומט אריין אין די ישיבה, וואס דעמאלטס איז מען בערך 17/18 יאר אלט, לערנט מען אין חלק א', דאס צוויייטע יאר לערענט מען אין חלק ב', די דריטע יאר לערענט מען אין חלק ג', אין פין דארטען אין וויטער איז אפציעל נישט דא קיין עלטערע חלקים, נאר מען בלייבט ביי די זעלבע מגידי שיעורים, אינטער די זעלבע מנהלים, אבער מיט דעם אלעם, הייסט א בחור וואס לערענט צום פערטען יאר אין ישיבה, א חלק ד' בחור, אין א בחור וואס לערענט צום פינפעטען יאר אין ישיבה, א חלק ה' בחור, וכו'.
יעדער חלק האט עקסטרע מנהלים, עקסטרע משגיחים, און פארשטייט זיך עקסטרע מגידי שיעורים.
איינגעשטעלטע אין ישיבה.
איר אפיציעלער מנהל רוחני איז ר' נפתלי בלומענפעלד.
איר אפיציעלער משגיח איז ר' גרשון קליין.
די מנהל כללי פין חלק א' איז ר' יעקב נחמן שטויבער.
די מנהלים פין חלק ב' זענען ר' אלישע רובין (בן ר' אריה לייבוש, בן אב"ד ציעשינאוו ז"ל,), אין ר' אהרן ווייס.
די מנהלים פין חלק ג' ד' וכו' זענען ר' ירוחם דייטש, אין ר חיים עזריאל גראס.
כ"ק גאב"ד ירשלים אין קווינס ישיבהאין דער ישיבה געפונען זיך היינט צוטאגס איבער 120 איינגעשטעלטע, מגידי שיעורים, משגיחים, מנהלים, אויסער די פילע ארבעטערס און פארוואלטערס, א חלק דערפון אויסגערעכנט ווי פאלגנד:300x300פיקס
די ארונים אין זייער צייטונג דער בלאט רופט דאס מיטן נאמען "קווינס ישיבה", און ביי די זאלונים ווערט דאס גערופען די ישיבה גדולה.
באם איז א צונאמען פאר שוואכע מענטשן פון מאראלישן שטאנדפונקט, געווענליך אפגעפארענע אדער מאדערענע אידן
ביי חסידים ווערט מען אזוי גערופן אויב מען שניידט זיך די בארד אדער מען זיצט אפ אויפן אינטערנעט אגאנצן טאג, און ביי די ליטווישע אויב מען לערנט נישט פלייסיג
פארהאן פילע באמעס וואס טוען ווייטער שעצן און מכבד זיין זייערע עלטערן טראץ וואס זייערע עלטערן זענען געווענליך יא פרומע אידן, ווידעראום איז פארהאן אזעלכע וואס טוען ווידערשפעניגן אין זייערע ערציער און אין די פרומע אידן, און צומאל איז אפילו פארהאן אזאנע וואס וועלן פרובירן ענג מאכן די פרומע אידן מיט וואס אימער, ווי נפתלי מאסטער טוט מיט זיין יאפפעד ארגעניזאציע
דאס פֿערד ("Equus ferus caballus") איז א מין בהמה. אַ פערד װאָס איז מין נקבה הײסט אַ קליאַטשע; אַ פערד װאָס איז מין זכר הײסט אַן "אָגער".
עס זענען דא עטליכע סארט פערד, קודם זענען דא
דאס פערד איז באקאנט אלס א בהמה וואס איז געטריי צו זיין האר, עס וועט פאלגן אלעס, דאס איז זיין טבע עס איז א שטילע און א פאלגנדיגע, און אויב איז עס שלעכט גיט מען אים א שמייס מיט א קאנטשיג, און עס ווערט וואויל.
דאס אויסזען פון א פערד איז זי האט א לאנגע האריגע שאל ארום איר גענאג, קליינע אויער, און א לאנגן וויידל.
א פערד איז איינער פון די בעלי חיים וואס איז שוין געשטוביקט געווארן פון אוראלטע צייטן.
דאס פערד אלס לויפער.
דער טבע פון א פערד איז אז עס קען שנעל לויפן, זי ווערט פארעכנט פאר די שנעלסטע לויפער צווישין די בהמות, און דער בעסטע לויפער צווישן די חיות, עס זענען אפשר דא באשעפענישן וואס קענען שנעלער לויפן פונעם פערד, אבער זיי קענען זיך בשום אופן נישט פארמעסטן מיטר דעם לאנגען צייט און דעם גוטן סארט לויפן פונעם פערד, איר קערפער איז ספעציעל געאיינגעט דערצו וויבאלד זי האט א שטארקער קערפער איר הויט זענען אויסגעצויגן, און די פיס זענען דין.
די מעלה פארוואס עס קען לויפן איז אויך צוליב דעם וואס זי קען שטיין א גאנצן לעבן אויף אירע פיס און נישט ווערן מיד, זי שלאפט אפילו שטייעדיגערהייט, ווען דאס פערד זיצט א לענגערע צייט איז דאס א סימן אויף קרענק.
אנדערע זגאלן פון דעם מין.
דאס פערד איז איינער פון די זגאלן וואס געהערן צום מין "Equus". די אנדערע זענען דער אייזל, די בארג זעברע, די פלוין זעברע, גרעווי זעברע, ווילדאייזל און טיבעטישער ווילדאייזל. זיי קענען רעפראדוצירן איינס פון אנאנד, אבער די קינדער זענען אומפרוכפער. מערסט באוואוסט פון זיי איז דער מוילאייזל, וואס ווערט געבוירן פון אן אייזל און א קליאטשע.
דער דעקל פון מסילת ישרים
מסילת ישרים איז א מוסר ספר פון ר' משה חיים לוצאטאוי, וואס איז געווען א גרויסער קאבאליסט און אויסגעשטאנען רדיפות פון די רבנים אין זיינער צייט צוליב פארכט פון א קולט פערזענליכקייט ארום זיין כאריזמע צוליב דעם וואס ער האט געלעבט גראד נאך די צייט פון שבתי צבי, דערפאר האט ער ארויסגעגבן א פשוטער מוסר ספר צו ווייזן אז ער איז יא ערליך.
שבחים פון גדולים אויפן ספר.
דער גר"א האט געזאגט אז ביז א געוויסער פונקט אין ספר איז נישטא צו געפינען איין איינציג איבעריג ווארט. ווי אויך פארציילט מען פון דעם גר״א, אז נאכן לערנען דעם ספר האט ער געזאגט אז וואלט ער געלעבט אין צייט פון פונעם רמח״ל וואלט ער געוואקט צופיס פון ווילנע קיין אים צו זעהן
דער טשעהרינער רב ר' נחמן מטשהערין זאגט אז עס איז געווען א שטיק צייט וואס ר' נחמן מברסלב האט געזאגט פאר זיינע חסידים זיי זאלן לערנען דעם ספר מסילת ישרים.
אפילו די וואס האבן נישט געהאלטן פון די אנדערע ספרים פונעם רמח"ל האבן אבער געהאלטן פון דעם ספר מסילות ישרים.
מנוחת הנפש איז א מידה אין חובת הלבבות ווערט דאס אנגערופען מידת ההשתוות.
אז נישט קיין חילוק וואס עס לויפט ארום דעם מענטש, גוטס אדער שלעכטס איז דאס אן אייניגער אפעקט אויף זיין עמאציעס, און דער מענטש טוט זיך העכעראן איבערן מצב.
טויבקייט, אין װיסנשאַפֿטלעכער און אין מעדיצינישע שפראך, רעדט זיך פון א פיזישער שוועריקייט אדער אוממעגליכקייט צו הערן א קול.
א קינד וואס איז טויב איז אים שווער צו לערנען א שפראך.
ביי דערוואקסענע מענטשן איז טויבקייט א פראבלעם אין דער געזעלשאפט, ספעציעל ביי דער ארבעט. א הערן אפאראט קען העלפן א מענטש וואס הערט נישט גוט צו הערן בעסער. א סך מענטשן פארלירן א טייל פון זייער הערן ווען זיי ווערן עלטער. אז איינער הערט א קול וואס איז צו גרויס קען דאס שעדיקן זיין הערן.
10% פון אלע מענטשן אויף דער וועלט ליידן פון א מאס פון טויבקייט.
אנדערע באנוצן.
מען זאגט אויף א מענטש אז ער איז א "טויבע מייער" ווען א מענטש מאכט זיך ווי ער הערט נישט ווען מען טענה'ט זיך מיט אים.
הרב שמריהו יוסף נסים קאַרעליץ (ט' סיון ה'תרפ"ו – כ"ג תשרי ה'תש"ף) איז געווען ראש כולל פון כולל חזון איש. ער איז א פלומעניק פון חזון איש און איז געווען גערעכנט דער גרעסטער פוסק ביי די בני ברק׳ער ליטוואקעס.
זיין פאטער איז געוון רבי נחום מאיר גאלאווענציץ און זיין מוטער בתיה איז געווען א טאכטער פון רבי יצחק קארעליץ.
ער האט געהייראט לאה, די טאכטער פון הרב צבי הירש הכהן קאפשיץ און מרת רוחמה חיה (שענקער), אן אייניקל פון הרב יוסף חיים זאנענפעלד.
ער איז געווען רב פון רמת אהרן אין בני ברק.
a> און אויך דער כותל פון אונטן.
הר הבית איז דער מקום פון בית המקדש. אפילו דאס באלאנגט היינט צוטאגס פארן ארץ ישראל רעגירונג איז די אידישע צוטריט אהין באגרעניצט און נישט לעגאל. עס האט אן אייגן פאליציי דורך די וואקאף וואס איז א מוסולמענער הקדש ארגאניזאציע קער צונעמן אויף אלע זייערע הייליגע פלעצער. פון צייט צו צייט קומען פאר שטיינער ווארפעריי פון דארטן אראפצו אויף די מתפללים ביים כותל.
עס ווערט פארעכענט ווי דער סאמער הייליקסטער באדן ביי אסאך רעליגיעס. כאטשיג לויט געוויסע יידן איז מען אין גלות, און דערפאר טאר מען נישט אהין גיין, איז לויט דער הלכה דאס צו הייליק פאר טמא'נע מענטשן נישט קיין חילוק ווער, פון היינטיגע צייטן דארטן איבערטרעטען. איז אבער דא א סך יידישע ארטאדאקסן וואס האלטן יא פון ארויפגיין אהין אלס מצוה. - בלויז אויף געוויסע ערטער וואס מ'ווייסט זיכער אז דאס איז נישט ממש דעם מקום המקדש לויט מאפעס אויסגעארבעט פון ארכעאלאגן.
גאַלעריע.
הר המנוחות איז דער בארג נעבן גבעת שאול געגנט אין מערב ירושלים, עס איז דער הויפט בית החיים פאר ירושלים.
דאס בית עולם האט מען געעפנט אין יאר 1951, ווען מען האט נישט געהאט קיין צוטריט צו הר הזיתים. ס'איז איינגעטיילט צווישן די פרושים ח"ק, חסידים ח"ק און ספרדים ח"ק.
צווישן די וואס ליגן אין דעם חלקת הרבנים אין הר המנוחות זענען דער בעלזער רב און הרב משה פיינשטיין.
יוחנן ״״יוחי״ בריסקמאן איז דער דיריגענט פון נגינה ארקעסטער און איז א מבין אין מוזיק ער האט געבויט דעם זינגער שוועקי.
ער איז א שטילער מענטש וואס וואוינט אין בארא פארק און א סטאלינער חסיד.
גל פז איז פון די גרעסטע פירמעס וואס פארשפרייטן אידישע מוזיק. זי איז הויפט קווארטירט אין ישראל מיט געשעפטן אין אסאך אידישע לאקאלן איבער דער גארער וועלט.
גל פז איז געגרינדעט געווארען פאר עטליכע צענדליגער יארן צוריק דורך חיים זילבער און דוד ווערדיגער. זיי האבן אנגעהויבן די געשעפט מיט פארשפרייטן אלבאמען פון מרדכי ווערדיגער, היינט ווערט זי געפירט דורך די קינדער פון חיים זילבער, הלל און יהודה, זיי זענען פון די גרעסטע אין דעם מארק.
גל פז איז די ארויסגעבער פון אסאך היימישע אלבאמען ווי די פון מרדכי בן דוד, אברהם פריעד, יעקב שוועקי, משה לאופער און אוף שימחעס
גל פז האט געשעפטן אין אסאך הויפט שטעט וואו עס וואוינען היימישע אידן, ירושלים, בני ברק, חיפה, בית שמש, פאריז און בארא פארק.
אין די ח'רדי'שע וויליאמסבורג וואס ווערט אין מערסטנטייל קאנטראלירט דורך סאטמארע חסידים האט מען ארויס געצווינגען די אפטיילונג פון גל פז צוליב וואס זיי פארקויפן אויך קאסעטן וואס קומען נישט אריין אין פרומע שטובער
פרייהייט פון ווארט איז דער זכות פון יעדע מענטש זיך אויסצודרוקען און זאגן וואס ער וויל זאגן, אן קיין שום באגרעניצונג. דאס גייט ארויף אויף רעדן, שרייבן, שאפן קאסעטן, אדער סיי וועלכע אנדערע פארבינדונגען אין די געזעלשאפט.
פרייהייט פון ווארט ווערט גערעכנט אלץ איינער פון די פארשטענדליכסטע זכות פון א מענטש, אבער צומאל קען עס באגרעניצט ווערן לויטן געזעץ אויב עס ברענגט אומגעוואונטשעטע תוצאות. א משל צו דעם איז די לייקענען די האלאקוסט א.ד.ג.
יעדעס לאנד האט זיך זיינע געזעצן וועגן דעם. למשל אין נארט קארעא איז מען זייער שטרענג אויב רעדט מען א ווארט קעגן דעם פירער. און ווי באקאנט איז אזוי געווען אין רוסלאנד אונטער קאמוניזם
שטילקייט מיינט ווען עס איז נישט פארהאן קיין קול צו הערן ביי מעשטן הייסט דאס שווייגן די פארקערטער פון רעדן.
אויך איז עס א גוטע מידה צו זיין שטיל און נישט רעדן.
a> האט געהייסן דרוקן דעם ספר חשבון הנפש טראץ דעם וואס דער מחבר איז געווען א משכיל.
מענדל לעפֿין איז געווען פון די ערשטע משכילים. זיין ספר חשבון הנפש האט ער מחבר געווען אויף די מידות. אבער די רבנים דערנאך האבן דאס גע'אסערט צוליב דעם וואס ער איז נישט געווען פון זייעריגער, נאר א שטודירטער משכיל.
נאכט העמד איז וואס מענער און פרויען באנוצען זיך אלץ אויבעראנטועכץ ווען מען גייט שלאפן.
רוב מאל איז עס ווייס, עס קען זיין קאלערדיג אויך.
די אידן אין תימן גייען דערמיט עמטליך אגאנצן טאג אלס זייער געהעריגע בגד.
הידראגען אדער וואַסערשטאף (ענגליש: Hydrogen) איז א כעמישער עלעמענט מיט אטאם נומער 1 און כעמישן סימבאל H, געמאכט פון אקסיגען מיט וואסער און האט נישט קיין קאליר.
עס וועגט א צענטל פון לופט און דעריבער גייט אויף ארויף.
דעם עלעמענט הידראגען איז ערפינדן געווארן אין יאר 1766 דורך דעם בריטישן כעמיקער הענרי קאווענדיש.
הידראגען קומט נישט פון ערגעץ נאר מוז געמאכט ווערן. עס זענען פאראן צוויי וועגן וויאזוי זיי צו פראדוצירן: דער ערשטער איז וואסער. ווען וואסער ווערט עלימינירט קומט ארויס דערפון א געוויסע עלעקטריזם און אקסיגען וועלכע זענען צוזאמען ריינע הידראגען. דער צווייטער וועג איז צו רעפארמירן פאסיל-ברענשטאף וועלכע פארמאגט אין זיך אסאך הידראגען איינמאל זי איז אויסגעברענט. ספעציעלע ברענשטאף רעפארמירער מאשינען צוטיילן די אפפאל און נעמען ארויס די הידראגען.
ווען עפעס טויג נישט אין א טראנספארמאטאר הייבט ער אן שאפן גאזן, איבערהויפט הידראגען. דערפאר אז מען טרעפט הידראגען איז דאס א סימן אז דער טראנספארמאטאר ווערט קאליע.
באהאנדלונג.
פארטיגע הידראגען איז א גרויסע פארנעם וועלכע קען נישט אזוי גרינג צונויפגעדריקט ווערן ווי בענזין, און איז בכלל שווערער צו באהאנדלען.
ר' שלום אליעזר טייטלבוים איז דער פערטער זון פונעם סאטמארער רבי'ן דער ברך משה.
מען רופט אים "חמשה עשר" רב, ווייל ער איז רב אין בארא פארק אויף 15טער עוו. ער איז אן איידעם ביי נאסוידער רב פון וויליאמסבורג.
ער מיט זיינע אלע קינדער זענען חסידים פון זיין ברודער סאטמארער רבי ר' אהרן טייטלבוים.
ער פלעגט צו פירן די צדקה באנק קאנטע פון זיין טאטע, און ער האט אויסגעשריבן אלע צדקה טשעקס.
ער איז דער נשיא פון דעם סאטמארער כולל עצי חיים אין בני ברק, ווי ער שנארט שטענדיג פאר זיי.
אויך איז ער א געלטשאפער פאר דער ישיבה אין מאנרוי.
ער ווארפט זיך אונטער ר' אהרן ווייל ער ווייסט די ווילן פון טאטן. ער איז אבער נישט אריינגעלאזט געווארן צום טאטן געהעריג פארן שטיצן ר' אהרן, און ר' אהרן האט אים צאמגעשטעלט חתונה מאכן די קינדער.
טייטלבוים, שלום אליעזר
USB איז א א פארגעשריטענער סטאנדארט פאר פארבינדען קאמפיוטערס מיט דרוקערס און אנדערע זאכן. קאמפיוטער פלאג (קאמפיוטער סעריע קאנאל) וואס דינט פון פענטיום 2-קאפיוטערס און פון ווינדאוס 98 אפערירן סיסטעמען.
אויך מעקינטאש קאמפיוטער פון דער מאדעל G3 און העכער.
אייכלערס איז א ספרים געשעפט אין ברוקלין, ניו יארק. איינע פון אירע געשעפטן געפינט זיך אין צענטער פון בארא פארק אויף 13טע עוועניו ראג 50סטער גאס.
ס׳איז אויך פֿאראן נאך א געשעפט אייכלערס אין פלעטבוש אויף קאני איילאנד עוועניו.
אויך פארקויפן זיי אויפן אינטערנעט.
די געשעפטן האבן באלאנגט פאר צוויי ברידער, זיי האָבן זיך שׁפעטער צוטיילט. איין ברודער האט באקומען דעם פלעטבוש געשעפט און דעם דאמעין נאמען "eichler.com" און דער צווייטער האט באקומען דעם בארא פארק געשעפט און די 800 נומער 1800EICHLER.
רבי אפרים שמעון לייכטאג איז דומ"ץ אין סאטמארער בית המדרש אין בארא פארק אויף 15טער עוועניו (ארוינים), אונטער דער פירערשאפט פון ר' שלום אליעזר טייטלבוים, זון פון ברך משה.
ר' אפרים שמעון איז א אייניקל פון רבי אליהו לייכטאג, דיין אין דער שטאט סאטמאר. ער האט פארהייראט די טאכטער פון אהרן ברוך ענגלענדער, א ברודער פון אלי'ש ענגלענדער פון לאנדאן.
דער 15 עוו. סאטמארער בית המדרש האבן אים אויפגענומען אלס דיין.
ר' משה פרידמאן איז א זון פון ר' מענדל פריעדמאן ראש ישיבת סאטמאר בירושלים, איידעם ביי ר' יחזקאל ראטה, דיין אין סאטמאר 10טע עוו, און אויפגענומען אנשטאט ר' חיים דוד כ"ץ אין 53. אין בארא פארק דורך די ארונים.
פריעדמאן, משה
ר' בעריש מייזליש איז דער סאטמארער רב אין בארא פארק אין ביהמ"ד אויף 53'טע סטריט
ער איז א גביר פון גרונטאייגנס, און איז מער פארנומען מיט ביזנעס ווי מיט די רבנות,
אין דער סאטמארער מחלוקת האט ער גענומען א שטעלונג אויף זיין שוואגער'ס צד הרב אהרן טייטלבוים.
זיין זון איז רבי חיים הערש מייזליש אין בני ברק.
הרב יחזקאל ראטה (תרצ"ה – כ"ג אדר תשפ"א) איז געווען דער קארלסבורגער רב אין ניו יארק.
אין זיין יוגנט איז ער געווען מו"ץ אין ירושלים, פון דארט האט מען אים אויף גענומען אלס דומ"ץ פון קהל יטב לב דסאטמאר אין בארא פארק, היינט פירט ער אן מיט זיין קהילה קהל יראי השם און מיט זיין כולל בית תלמוד להוראה.
הרב יחזקאל ראטה איז געבוירן געווארן אין רומעניע אין יאר תרצ"ה. דארט איז ער געווען א תלמיד פון דער ישיבה אין אראד. אין יאר תשי״ג האט ער געדאנזשעט אנטלויפן פון רומעניע קיין ישראל, און ער האט געלערנט ביי רבי משה אריה פריינד, גאב״ד פון דער עדה החרדית, אין ישיבת סאטמאר אין ירושלים.
ער האט חתונה געהאט מיט חיה רעכל, טאכטער פון הרב חיים מענדל כהן פון ירושלים. ער איז געווען רב פון דער סאטמארער קהילה אין קאטאמאן, ירושלים.
א גרויסע טייל פון יאהר פארברענגט ער אויך אין מירון, ווי ער האט אן אייגענע הויז און בית המדרש.
ער איז א גרויסער מתמיד פון אלס קינד אן ווען ער האט געוואוינט אין ארץ ישראל.
ער איז וועלט בארימט מיט זיין כחא דהיתרא אין אלע סארט שאלות. מען האלט אים פאר א גרויסער מקיל אין עניני אישות שאלות.
ער איז א גרויסער בעל מקובל. ווי אויך רופט ער זיך ״רוטה״ אנשטאט ״ראטה״ וויבאלד עס איז מרמז אויף טהור.
ער האט גע'אסר'ט דעם קרית יואל סקול דיסטריקט וואס מען האט אים לכבוד דעם באווארפן מיט אייער אויף זיין באזוך אין קרית יואל.
זיין איידעם הרב משה פרידמאן איז געווארן דיין פאר די ארונים אויף זיין פלאץ אין דער הויפט סאטמאר שול אויף 53, נאך רבי חיים דוד כ"ץ וואס האט זיך נישט געוואלט אונטערווארפן רבי אהרן טייטלבוים.
ער איז נפטר כ״ג אדר תשפ״א, און מען האט אים אריבערגעפירט צו קבורה אין מירון.
זיין אייניקל איז רבי יואל ראטה.
גלעזעל א כלי צו טרינקען
א פאום קאפ איז א ספעציעלע קאפ צו האלטען הייסע געטראנקען, געמאכט פון א ספעציעלע מאטריאל (פאום), וואס לאזט נישט דורך היץ
סטארעט סיטי () איז א געגנט פאר ארימע שווארצע אייינוואונער ביים ברעג ברוקלין וואס גרעניצט זיך מיט איסט ניו יארק און קאנארסי.
דאס איז געווען יארן לאנג נאכגעלאזט סוואמפס, שטיקער ערד וואס קיין ריעל עסטעיט אונטערנעמער האט זיך נישט געלוינט צו אנטוויקעלן צוליב די פילע קאסטן פון בויען און די וואסעריגע ערד.
ביז די שטאט האט זיך געלאזט קאסטן און אויפגעבויט קאמפלעקס פון איבער 5 טויזענט דירות פאר ארימע מענטשן, מיט קלויסטערס און שאפינג סענטערס.
זיי האבן אויך עלאויקירט א ריזן אידישן מוסד פאר ארימע רוסישע אידישע אימיגראנטען. און א שול פאר די רוסישע אידן דארטן.
מיט יארן צוריק האבן וויליאמסבורג עסקנים דארטן געוואלט מאכן א חסידישן געגענט אבער עס איז צו ווייט פון מאנהעטן דעריבער האט זיך דא נישט איינגעגעבן ווייל די לאנגע נסיעה צו דער ארבייט וואלט פארשווערט די מקור הפרנסה פון די אידן.
דאס איז געווארן איצט אפגעקויפט דורך ר' דוד ביסטריצער בשותפות מיט ר' מענדל שווימער פון קרית יואל וואס וועלן ווארשיינליך דאס איינקעשן אלס א לוקסוס געגנט צו דעוועלאופן נייע וואלקן קראצערס אויף די פילע ליידיג שטחים וואס איז נאך פארבליבן.
קווינס איז איינס פון די פינף באראס וואס שטעלן צונויף ניו יארק סיטי.
אין גלענדעיל, קווינס, געפונט זיך די סאטמארער ישיבה גדולה פון וויליאמסבורג, וואס שטייט אונטער דער אנפירערשאפט פון הרב זלמן לייב טייטלבוים, סאטמארער רבי פון וויליאמסבורג.
אין די 1940ער יארן, איז קווינס געווארן א וויכטיקער צענטער פון דזשעז. רעספעקטירטע דזשעז מוזיקער ווי לואי ארמסטראנג, טשארלי פארקער און עלא פיצזשעראלד האבן זיך באזעצט אין קווינס.
אהרן קליין (געב' כ״ו אב תשל״ח) איז א יונגער אידישער זשורנאליסט. ער איז געווען א פרומער וואס האט געלערנט אין ישיבה אוניווערסיטעט אין עולה געווען קיין ישראל. ער טוט זיך שטארק אפגעבן צו באריכטן פונעם דארטיגן מצב פאר דער אמעריקאנער מעדיע.
ער האט א וועכנטליכע ראדיא פראגראם אויף 770 WABC זונטאגס 4:00 נ.מ., זיינע ווערק ערשיינען אין ווארלד נעט דעילי און אין זשואיש פרעס ער טרעט כסדר אויף שמועס פראגראם שויס מיט באריכטן פון מיטל מזרח אין שרעקט זיך נישט אפצוהאלטן אינטערוויוס מיט די גרעסטע טעראריסטן.
יצחק־לייבוש פּרץ אָדער י. ל. פּרץ (18טן מײַ 1852 - דריטן מײַ 1915) איז א דערצײלער, מחבר, און שרײַבער אין דער ייִדישער שפּראַך. ער איז געבאָרן געװאָרן אין דעם שטעטל זאַמאָשטש, און איז געשטאָרבען אין װאַרשע, בײדע אין פױלן.
צװישן זײַנע באַקאַנסטע דערציילונגען זײַנען "אױב נישט נאָך העכער" און "דער אוצר", װעגן חסידים אין שטעטלעך אין פּױלן פֿאַר דער צװײטער װעלט מלחמה, און זײַן דיכטונג "מאָניש", אײנע פֿון זײַנע ערשטע אױס אינעם יאָר 1888 אין שלום־עליכמס "פֿאָלקסביבליִאָטעק".
ער האָט באַקומען טראַדיציאָנעלע חינוך פון חדר און ישיבה, אָבער ער אַנטדעקט די "בילדונג" און די וויסנשאַפֿט ווען ער האָט געלייענט און זיך געלערנט אין אויטאדידקטישן מעטאָד.
ער האָט זיך געלערנט עטלעכע שפראכן.
צו אכצן יאר האט ער חתונה געהאט מיט זיין ווייב שרה, אבער אין 1876 האט ער זי געגט. דערנאך האט ער שטודירט געזעץ און געווארן אן אדוואקאט אין זאמאשטש. אין 1878 האט ער חתונה געהאט א זיווג שני מיט נחמה (העלענע) רינגלבלום.
אין 1908, איז ער געווען פון די גרעסטע פערזענליכקייטן, וואס האבן זיך באטייליקט ביי די טשערנאוויצער קאנפערענץ.
פרץ האט געהאלפן אנדערע יידיש־שפראך שרייבער צו פארעפנטלעכן זייער ווערק, ווי למשל דער נסתר און ל. שפירא.
[http://www.yiddishbookcenter.org/sami-rohr-library/פ?populate=peretz&revision=1 רעקאָרדירונגען פֿון װערק פֿון י.ל. פּרץ]
אפֿרים אויערבאַך (געבוירן ה'תרנ"ב (1892) אין בעסאַראַביע, אוועק ה'תשל"ג (דעם 4טן מיי 1973) אין תל אביב) איז געווען א יידישער דיכטער, שרייבער, רעדאקטאר און איבערזעצער.
ער איז מחונך געווארן אין רעליגיעזע אינסטיטוציעס, אבער שוין אין זיין יוגנט האט ער ערהאלטן אַן אלגעמיינע ערציהונג. אין יאר ה'תרע"ג איז ער ארויף קיין ארץ ישראל ביי דער צווייטער עליה און איז געווען אַן ערד ארבייטער.
זיינע ערשטע דערציילונגען אויף רוסיש און אויף יידיש זיינען געדרוקט געווארן ווען ער איז געווען 17 יאר אלט. אין יאר ה'תרע"א (1911) האט ער פובליצירט צום הערשטנס דערציילונגען פאר קינדער אויף העברעיש, אבער מיינסטנס האט ער געשריבן אויף יידיש.
נאך דער ערשטער וועלט קריג האט ער אימיגרירט צו USA און האט זיך דארט פארזאמלט פיל יארן. אין יאר ה'תש"ל (1970) האט ער ווידער עמיגרירט קיין מדינת ישראל, און איז דארט אוועק אין יאר ה'תשל"ג.
לייב אליצקי (ה'תרנ"ד (1894), פוילן - ה'תשל"ה (1975), גבעתיים) איז געווען א יידישער שרייבער, דיכטער, און איבערזעצער.
לייב אליצקי איז געבוירן געווארן אין תרנ"ד אין טריסק, וואלין. ער איז מחונך געווארן אין רעליגיעזע אינסטיטוציעס און אויך האט ער ערהאלטן אלגעמיינע ערציהונג. אין יאר ה'תרצ"ח (1938) איז ער אריבער קיין ווארשע און נאכער קיין קאוולע. זיינע ערשטע דערציילונגען, קורצע ערציילונגען, זיינען געדרוקט געווארן אין אנפאנג די 1920ער. אין יאר ה'תשי"ט, נאך דעם צווייטן וועלט קריג, איז ער ארויף קיין ארץ ישראל.
ער האט איבערגלאזט איבער 40 געדרוקטע ביכער און נאך פיל כתבי יד. אין זיין בוך "ישיבה לייט" (פארלאג י.ל. פרץ,1968) שרייבט ער איבער זיינע יונגע יארן אין דער קאמעניצער ישיבה פון הרב ברוך בער לייבאוויץ ז"ל נאך פאר דעם ערשטן וועלט קריג.
שלום אַש (; ה'תרנ"ב, 1טן נאוועמבער, 1880, קוטנע, פוילן - ה'תשי"ז, 1957, בת ים) איז געווען א יידישער שרייבער.
ער איז מחונך געווארן אין רעליגיעזע אינסטיטוציעס, אין חדר און אין ישיבה, און אין יארן ארום האט ער ערהאלטן אויך אַן אלגעמיינע ערציאונג. אין יאר ה'תשט"ו, נאך דער צווייטער וועלט קריג, איז ער ארויף קיין ארץ ישראל און האט זיך באזעצט אין בת ים.
ווען ער איז געווען 20 יאר אלט האט ער זיך באזעצט אין ווארשע און האט אנגהייבן שרייבן אויף העברעיש, אבער נאכער האט ער געשריבן נאר אויף יידיש.
נאך זיין שטארבן האט דער בת ים-מוניציפאליטעט אפגעהיטן זיין הויז.
יחיאל האפֿער (ה'תרס"ו (1906) ווארשע, פוילן - ה'תשל"ב (1972) יפו, ישראל), א יידישער שרייבער און דיכטער.
ער איז מחונך געווארן אין רעליגיעזע אינסטיטוציעס, און אין יארן ארום האט ער ערהאלטן אויך אַן אלגעמיינע ערציהונג. ער האט געלערנט דאקטעריי אין ווארשע, אבער אין פאקט האט ער זיך נישט באטאן מיט דאקטעריי. ער האט געארבעט אין א מעדיצינישן קליניק אויף גייסטלעכע קרענק און שפעטער איז ער געווארן איר דירעקטאר.
בשעת דער צווייטער וועלט קריג איז ער אנטלאפן קיין סאוועטן פארבאנד און געווארן פארשיקט אין אן ארבעט-לאגער אין דעם ווייטן צפון ביז נאך דער מלחמה און האט זיך צוריק געקערט קיין פוילן. אין יאר ה'תש"ח האט ער זיך באזעצט אין פראנקרייך, פאריז.
אין יאר ה'תשי"א, נאך דער צווייטער וועלט מלחמה, איז ער ארויף קיין ארץ ישראל און האט זיך באזעצט אין יפו.
ר' דוד ביסטריצער - א זון פון ר' משה ביסטריצער - איז א מולטי מיליאנער פון בארא פארק, בעה"ב פון Berkshire LLC בשותפות מיט סעם לעווינסאן, ווי אויך איז ער א שותף 50% מיט ר' מענדל שווימער פון קרית יואל כמעט אין אלע זיינע ריעל עסטעיט אינוועסטמענטס, באקאנט איז דער לעצטיגער איינס און א דריטל ביליאן דאלאר דיעל פון סטארעט סיטי מיט 5881 אפארטמענטס אין ברוקלין, אין וועלכע Berkshire LLC איז בשותפות מיט ר' מענדל שווימער פון מאנרא.
ער דאווענט אין סיגוט שול אין בארא פארק.
וואכנאכט רופט מען דעם נאכט איידער דעם ברית פונעם רך הנימול, דער טאטע איז דאן אויף אגאנצע נאכט און עוסק זיין אין הייליגע תיקונים. מען מאכט א סעודה פאר די גוטע פריינד און מען ליינט קריאת שמע פאר קינד.
ביי די ספרדים רופט מען דאס "ברית יצחק".
רבי יעקב בער טייטלבוים איז דער רב פונעם סיגעטער ביהמ"ד אויף 50טן סטריט און 15טן עוועניו.
ער איז דער צווייטער זון פון דעם סאטמארער רבי'ן הרב זלמן לייב טייטלבוים און אן איידעם ביים שאפראנער רב פון וויליאמסבורג.
ר' יעקב בער איז א תלמיד פון ר' מענדל אטיק און האט געלערנט פריוואט מיט ר' עזרא וויזל פון ר' גדליה נאדל'ס תלמידים און ראש ישיבת סאטמאר ירושלים בימי רבי משה אריה פריינד גאב"ד עדה החרדית ירושלים.
ער וואוינט אין בארא פארק, וואו ער פירט אן די סיגעטער ביהמ"ד אויף 50טער סטריט און 15 עוו., געגרינדעט דורך זיין זיידן דער ברך משה פון סאטמאר.
ער פארנעמט זיך גאר שטארק מיט די לעגאלע אקטיוויטעטן פון דער זאלונישער פראקציע סיי אין וויליאמסבורג, און סיי אין איבער גאנץ ניו יארק און ניו דזערסי.
ער ווערט פארעכענט אלס הויפט יועץ פאר זיין טאטן און די זאלוינים.
ער איז א פארשטענדליכער מענטש וואס פארשטייט גוט צו דער היינטיגער וועלט, ער פערזענליך פארמאגט שטארקע קוואפליקאציעס און מולטי טאלאנטן און פירערשאפט סקילס מיט וואס ער האט די מעגליכקייט צו קענען אנפירן מיט די מעגא פראיעקטן פון דער קהילה און אויך פדיון שבוים פאר הונדערטער פריוואטע קעיסעס היימישע וואו נישט היימישע.
ער איז אויך באוואוסט אלס א פיפיגער יונגערמאן, עס ליגט ביי אים אויפן טיש גאר פארצווייגטע ענינים הצריכין תושי', ספעציעל אין פעלער ווי יודן ווערן אריינגעדרייט אין לעגאלע פראבלעמען מיט דער רעגירונג, וואו ער נוצט זיינע גוטע קשרים מיט גאר גרויסע אדוואקאטן לטובתם.
ער פירט זיך זייער בשלום און איז שטארק אין גוטן מיט זיין ברודער ר' חיים הערש סאטמאר זאלוינים רב פון ירושלים.
יוסף שיינבערגער (תר״ף – י"ב שבט, תשס"ז) איז געווען מנהל און אלגעמיינער סעקרעטאר פון דער עדה החרדית פאר מער פון 50 יאר. זיין ממלא מקום איז געווען גרשון שטעמער. די לעצטע 20 יאר פון זיין לעבן האט ער זיך אפגעגעבן ארומפארן אין דער וועלט אלס קאבאליסט שנארען געלט פאר זיין פארצווייגטער משפחה פון אור אור אייניקלעך.
ער איז אוועק י"ב שבט, ה'תשס"ז אין עלטער פון 87 יאר. ער איז באערדיגט געווארן אין הר הזיתים.
ער פלעגט דינען אלס רעדאקטער פון דער העדה צייטונג פון דער עדה החרדית; און ער האט אסאך געשריבן פאר דער קול ישראל אויסגאבע. אויך האט ער ארויסגעגעבן עטליכע ביכער.
מנחם פרוש (כ"ח אדר ב' ה'תרע"ו - ח' אדר ה'תש"ע), איז געווען א כנסת דעפוטאט פון יהדות התורה. ער איז א זון פֿון רב משה פרוש און דער פאטער פון כנסת דעפוטאט מאיר פרוש.
פרוש איז געבוירן אין ירושלים און האט געלערנט אין ישיבת עץ חיים. זײַן פאטער, משה פרוש, איז געווען פון די חשובע עסקנים אין דער עדה החרדית און איינער פון די גרינדער פון אגודת ישראל אין ארץ ישראל.
פאר דעם פילוג פון דער אגודה און דער עדה איז ער געווען גאר נאנט מיט הרב יוסף שיינבערגער מזכיר העדה, און צוזאמען דורך געפירט אלע מערכות למען קדושת ירושלים.
אין די 1970ער יארן האט ער אויפגעשטעלט דעם צענטראל האטעל (היינט פרימא פאלאס) אין ירושלים בשותפות מיט דזשא דער קצב. ווען דער ציבור איז געוואויר געווארן אז דזשא דער קצב איז א שותף פונעם מאפיא פירער מאיר לענסקי האט זיך געמאכט א סיכסוך צווישן פרוש און אים וועגן דעם האטעל. ענדלעך האט פרוש באוויזן אויסצופירן דעם סיכסוך פאר זיין אינטרעס.
ער איז נפטר געווארן זונטאג אוונט, ח' אדר תש"ע, געציילטע וואכן פאר זיין 94סטן געבורטסטאג, און מען האט אים באערדיגט אין הר המנוחות.
ר' שמואל מארקאוויטש איז א ראש ישיבה אין דער פאנאוועזשער ישיבה.
ער איז א זון פון הרב צבי מארקאוויטש, אב"ד רמת גן און א מיטגליד אין דער מועצת גדולי התורה.
ר' שמואל האט חתונה געהאט מיט צפורה כהנעמען, די טאכטער פון רבי אברהם כהנעמאן, דער נשיא פון דער ישיבה.
מארקאוויטש, שמואל
הרב רבי ברוך דוב (בערל) פאווארסקי (געב' ד' אלול ה'תרצ"א) איז א איינער פון ראש ישיבות אין דער פאנאוועזשער ישיבה אין בני ברק און א מיטגליד אין דער מועצת גדולי התורה פון דגל התורה.
זיינע חידושי תורה ווערן געדרוקט אין די ספרים „בד קודש".
ר' בערל איז געבוירן געווארן אין קלעצק, פוילן (היינט אין בעלארוס) צו זיין פאטער רבי דוד פאווארסקי און זיין מוטער מרת חיה פייגל. ווען ער איז געווען אלט דריי חדשים האט זיך די משפחה געצויגן קיין באראנאוויטש, וואו זיין פאטער איז געווען א מגיד שיעור אין דער אוהל תורה ישיבה. ביי די צען יאר איז ער ארויף אין ארץ ישראל מיט זיין משפחה. ער האט געלערנט אין דער "אור התלמוד" ישיבה אין תל אביב.
רבי בערל האט געהייראט די טאכטער פון רבי ישראל חיים קאפלאן.
איין איידעם איז רבי אליהו גורוויץ, זון פונעם גייטסהעדער ראש ישיבה, רבי אברהם גורוויץ.
ר' שלמה רובין איז א זון פון ר' חיים יעקב מאיר רובין, אב"ד ציעשינאוו און ראש ישיבה סאטמאר בארא פארק.
ער איז דער איידעם פון ר' דוד מייזליש, סאטמארער רב אין מאנטרעאל, און ער האט זיך געצויגן פון מאנטרעאל קיין ניו יארק.
ר' שלמה איז דער משפיע רוחני בהא הידיעה אין מאנרא ישיבה גדולה, ווי ער געט שיעורים און דרשות בספרי חסידות אויף זיין אייגנארטיגער שטייגער. ער איז באקאנט מיט זיינע פייערדיגע דרשות, בפרט האט ער זיך באקאנט געמאכט מיט א דרשה ויסב יחזקי' פניו אל הקיר וועלכער איז געווארן צושפרייט בין די בארא פארקער בתי מדרשים אין האט זיך פארטיילט אין די טויזענטער.
זיין סטיל רעדן איז פייערדיג אויפן גאליציען אפשטאם זיינע, אבער גאר שטארק סאטמארדיג דורך אויך וויינענדיג מיט מוראדיגע אונגערישער ליבלעכקייט און ענווה מיט א אויפגעהייטערטע טאן.אסאך מאל ווערט ער זייער ערנסט זייענדיג זעלבסט א מדוכה ביסורים, וואס האט ל"ע קראנקע קינדער, ער האט שוין באגראבן צוויי קינדערליך.
ער פירט א ביהמ"ד אין קרית יואל.
רבי חיים יעקב מאיר רובין באקאנט אין זיין היים-שטאט בארא פארק אלס ר' חיים יענקל אדער ציעשאנאווער רב איז א זון פון הרב ר' שלום יחזקאל שרגא רובין, ציעשינאווער רב. ער איז א סאטמארער ראש ישיבה.
ער גיט זיך אפ אין בארא פארק מיט אסאך שלום בית פראבלעמען, ער דינט אלץ יועץ פאר אסאך מענטשן.
ער איז גאר א געלונגענער און באליבטער מענטש, אסאך פון די תלמידים פון ישיבה בלייבן צוגעקלעבט צו אים אפילו נאך זייערע חתונות און זאגט געוואלדיגע דרשות מיט שיעורים.
ער איז דער פאטער פון רבי שלמה רובין.
ר' זלמן אשכנזי (ד' אדר תש"ז - ב' אדר תשע"א) האט אויפגעשטעלט און געפירט די צדקה קאסע "משמחי לב".
ר' זלמן איז געבוירן ד' אדר שנת תש"ז אין ירושלים צו זיין טאטע ר' אלימלך אשכנזי גאב"ד מעלבארן, וואס איז געווען א זון פון ר' אלכסנדר חיים אשכנזי פון ירושלים בן ר' יצחק אדמו"ר פון אלעסק סטאניסלאוו. מען האט אים א נאמען געגעבן נאך זיין זיידע דער פאטער פון זיין מאמע, ר' יקותיאל זלמן יו"ט ליפא וועבער, און אויך האט מען צו געלייגט דעם נאמען יואל נאך זיין פעטער ר' יואל אשכנזי הי"ד, טרעסיפֿער רב, בעל מחבר ספר שו"ת שאירת יואל.
ר' זלמן אלס קינד האט געוואוינט אין ירושלים. שפעטער נאך די בר-מצוה איז ער געפארן קיין סאן פאולא בראזיל לערנען אין ישיבה וואו זיין טאטע ר' אלימלך אשכנזי איז געוועזן רב, וואו ער האט געלערנט דריי יאר.
דערנאך איז ער געפארן לערנען קיין אמעריקא צו זיין קרוב דער סאטמארער רבי בעל דברי יואל אין ישיבה "תורה ויראה" מסאטמאר ווי פון דעמאלס אהן איז ער געווארן מקושר בלב ונפש צו דעם הייליגן רבין כל ימי חייו. עס איז ממש נישט געווען א טאג וואס ער זאל נישט רעדן פון זיין הייליגן רבין ווי ער האט מקבל געווען אסאך מידות טובות פון רבין, ווי זיין אהבת ישראל וואס איז געווען אויף אן אופן שלא יאמן כי יספור און זיין קנאות וואס די צוויי מידות זענען געווען מחובר איינס צום צווייטען אויף אן אופן אז עס איז בכלל נישט געוען קיין סתירה אין דעם. און כמים פנים אל פנים האט אים דער רבי געוויזען א זעלטענע אהבה ווי אויך פלעגט ער עסן ביים רבין די שבת באטאג סעודה יענע יאהרן ווי ר' יוסף אשכנזי פלעגט אריין רופן מזומן צום בענטשן ביים רבין אין שטוב.
שפעטער איז ר' זלמן א חתן געווארן צו ר' יעקב מאסקאוויטש, א זון פון הרה"ק ר' שלום שאצער פון לאנדאן ווי ער האט אויף געשטעלט שיינע דורות ה' יאריך ימיהם.
נאך דער חתונה איז ער געווען אפאר יאר אין מאנסי וואו ער האט עוסק געווען בתורה ועבודה ביז שנת תשל"ב איז ער געפארן וואוינען קיין ירושלים אויפן בקשה פון זיין טאטע כדאי צו זיין נעבן זיין זיידע ר' אלכסנד חיים ווי דארט האט ר' זלמן עוסק געווען אין תורה ועבודה אין די סאטמארע כולל תחת חסוסו פון כ"ק הגה"ק ר' משה ארי' פריינד זצ"ל ווי ר' זלמן האט מיטגעהאלטן אלע מערכות ישראל קעגען די כופרים ורשעים ווי ער האט גוט געקענט די זאת תורת הקנאות ווי ער פלעגט גיין כסדר צו אלע הפגנות וואס ר' עמרם בלויא זצ"ל האט געפירט.
דארט אין ירושלים האט ער אנגעהויבן מיט זיינע גרויסע מעשים פון צדקה וחסד, ווי ער האט אנגעהויבן צוזאם קלויבן געלטער פאר עניי ירושלים וואס פון דעם איז שפעטער ארויס געוואקסן די גרויסע צדקה וחסד ריז משמחי לב ווי עס ווערט פארטיילט מיליאנען איבער די יאהר פאר רבבות אידן סיי בארצינו הקדושה און סיי בחוץ לארץ זענען נהנה פון דעם א גאנץ יאהר און בפרט בעת שמחתם און פאר די יומים טובים.
ר' זלמן איז געווען א סימבאל פון חסד אויף אן אופן פון אשרי משכיל אל דל ווי ער פלעגט לויפן נאך געלט יומם ולילה קיץ וחורף מיט אן אופן פון מסירת נפש שאין כדגמתו ווי אידן פארציילן טויזענטער מעשיות ווי ער האט זיי געהאלפן בסתר כבגלוי מיט טויזנטער דאלער ווי ר' זלמן האט די אלע ענינים געטוהן אזוי בסתר.
בשנת תשע"א איז ר' זלמן קראנק געווארן אויף די ביטערע מעשה רח"ל ווי ער איז אדורך אסאך יסורים ל"ע וואס ביז די לעצטע כוחות דריי וואכן פאר ער איז נסתלק געווארן איז ער נאך געלאפן צו אידן נאך געלט ביז עס איז געווען חשכו המאורת ווי ער איז נסתלק געוואר יום ב' אדר תשע"א.
די צדקה וחסד ארגאניזאציע משמחי לב איז זיך נאך מער צו וואקסן די לעצטע צייטן נאך זיין פטירה ווי עס ווערט געפירט דורך זיין זון הרב החסיד ר' סענדער אשכנזי פון בארא פארק ואתו עמו זיין קרוב הגה"צ ר' בערל אשכנזי שליט"א אב"ד מאגלניצא בנו בכורו פון הגה"צ אב"ד אלעסק שליט"א ברודער פון להבח"ל פון ר' זלמן ז"ל וואס האלטן עס אהן מיט מסירות נפש ממש ווי די מאגלניצא רב לויפט ארום יומים ולילה קיץ וחורף כדאי צו קענען צוזאמשטעלן די ריזיגע בודזשעט ווי עס ווערט געטיילט בדרך כבוד פאר רבבות אידן מיליאנען דאללער בלי גוזמא.
ער איז א ברודער פונעם אלעסקער רבי׳ן, רבי יצחק אשכנזי, און אויך מיט אנשיל אשכנזי, געווען א מלמד אין סאטמאר וויליאמסבורגער תלמוד תורה מיט יארן צוריק.
נארגילע איז א אריענטאלישע לולקע צו רייכערן זיסן טאבאק און צומאלן אויך מאריכואנע אדער אנדערע נארקאטיקן.
בעיקר נוצן עס די אראבער, ווי אויך איז דא מיט פיר אדער אכט רערן פאר א גאנצער פאמיליע אינאיינעם.
ס'ארבעט בערך אזוי, אונטן איז דא א כלי פון גלאז וואס אין דעם לייגט מען אריין וויין אדער וואסער, אין דעם איז אריינגעשטעקט א שטאנג. פונדערזייט קומען ארויס די רערן, און אויפן שפיץ איז דא א שטיקל טעצל פאר די אש, אויף דעם איז דא א שטיקל קעראמיק מיט לעכערלעך וואס האט א לאך אריין און דארט לייגט מען אריין אזא נאסליכע געמישעכץ פון טאבאק, מ'דעקט עס צו מיט זילבער פאפיר, און אויף דעם לייגט מען ארויף א קויל און מ'צינדט עס אן.
די הויפט פירמע וואס דיסטריביוט עס הייסט "על פאקער"
א דזשוינט (אדער מער פאסיק צינגאלע אױך אַ פֿופֿשע) איז אן אייגן צאמגעדרייטע ציגארעט וואס ענטהאלט טאבאק מיט קאנאביס דראגס
ס'זענען דא צוויי אורזאכן פאר די וואס נוצן דאס, איינס ווייל עס איז ביליגער ווי פארטיגע פאפיראסן, און אויך קען מען דאס נוצן אן א ספאנדזש פון אויבן, און די וואס דארפן דאס נישט מאכן אליינס זייערע ציגארעטן.
וועלט ווירטשאפט קריזיס איז א טערמין וואס באציט זיך צו די גרעסטע ווירטשאפט־איבערבראָך אין די פאראייניקטע שטאטן וואס האט פאסירט אין דער "שװאַרצער דאָנערשטיק" כ' תשרי ה'תר"צ, ווען די בורסע אין USA איז אומגעפאלן נאך וואס מער הערלייגערס זיינען געווען פארקויפערס און ס'נישט געווען גענוג קויפערס, אזוי האבן אלע סטאקס געפאלן. און אזוי האט זיך געהענדיקט אין USA די גאלדענע צוואנציקער. די קריזיס האט זיך געצויגן ביז נאך דער צווייטער וועלט קריג.
די קריזיס האט שווער באווירקט אויף אנדערע שטאַטן אין דער וועלט.
בעת דער קריזיס, איז הערבערט קלארק האווער, דער רעפובליקאנט, געוועזן פרעזידענט אין די USA. אין יאר ה'תרצ"ג האבן די אמעריקאנער אויסגעוויילט דעם דעמאקראט, פרענקלין דעלאנאו רוזעוועלט אלס פרעזידענט, און ער האט איינגעפירט נייע געזעצן און פראגראמען וואס האבן געהייסן "די נייע ארדענונג"; אלס אן אויסלייזונג אויפן וועלט ווירטשאפט קריזיס.
ערעקטייל דיספאנקשען אדער אימפטאנציע איז ווען דער שמאק קען זיך נישט אויפשטעלן אין א געהעריגער ערעקשאן צו סעקס און רעפארדוקציע.
היינט איז דא וויאגרא וואס דער מעדעצין שליכטעט דעם פראבלעם.
אן אױסגעקריצטן אָדלער אויף דעם רעכטן ארעם
טאַטויִרונג (לשון קודש: כתובֿת־קעקע) איז ווען מע קריצט אריין אינעם לייב א שריפט אדער א בילד מיט טינט וואס זאל בלייבן אין דעם לייב אויף שטענדיג. דאס איז א גאר אלטער שטייגער נאך פון דער שפעטערער פאַלעאליטישער תקופה. אמאל האט מען דאס געטון פון טראדיציאנעלע אדער רעליגיעזע סיבות, היינטיקע צייטן איז דאס א מאדע.
די נאציס האבן טאטוירט זייערע געפאנגענע מיט נומערן ביי די קאנצענטראציע לאגערן אינעם חורבן־אײראפּע אויף צו זיי אידענטיפיצירן.
היינט צוטאגס איז מעגליך אראפ צונעמען טיילווייז א טאטוירונג.
טאטוירונג אין דער תורה.
דאס איז אסור ע"פ תורה, ווי עס שטייט: "ושרט לנפש, לא תתנו בבשרכם וכתובת קעקע לא תתנו בכם (ויקרא י"ט)", ווייל דאס איז געווען א מנהג פאר עבודה זרה, און מען האט באקומען פאר דעם מלקות.
א סך בעלי תשובה וואס האבן זיך טאטוירט ווען זיי זענען נאך געווען פריי, פּלאָגן זיך אראפצונעמען זייער טאטואירונג.
ר' נחמן שטויבער איז דער מנהל כללי פון א חלק אין קווינס ישיבה.
א דורכגעווייקטער חסידי'שער איד, מיט אן אמאליגען טעם און חן, איז נאך געווען משגיח אין סאנדז סטריט, געשטעלט דורך מרן רביה"ק מסאטמאר בעל ויואל משה זי"ע, ווי אויך האט ער דאן מקבל געווען פילע קבלות פונעם רבי'ן וואס ער חזר'ט שטענדיג איבער פאר די בחורים, בפרט אין זיין ספעציעלע דרשה וואס ער האלט יערליך פאר די בחורים אין קעמפ ערב די הילולא פון רבי'ן זי"ע, וואס געדויערט צווישן 4 און 5 שעה, און ציט זיך אריין ביז אין די שפעטע נאכט שעה'ן.
זיין ראיה איז שוין אביסעלע שוואך, דעריבער מישט ער טיילמאל אויף בחורים וואס לערנען שוין אינגאנצן נישט ביי אים, און האלט זיי פאר אויף עוולות וואס זיי זאלן האבן באגאנגען, און דערנאך ווען ער באמערקט זיין פארדריסלעכע טעות, בעט ער אנטשולדיגונג און גייט זיך ווייטער זיין וועג.
ער איז זייער א שטרענגער, און האלט אן גאר א שטרענגען דיסציפלין אויף זיין חלק אין ישיבה, צוליב וואס ער איז פארהאסט ביי טייל תלמידים, אבער לאידך גיסא באליבט ביי פילע אנדערע תלמידים וואס זענען אים גאר שטארק מכיר טובה.
איבער זיין נאאיווקייט און תמימות ווערט פארציילט, אז אמאל האט ער געטראפן א בחור אין דארמיטארי אין קעמפ מיט אן mp3 שפילער, האט ער זיך גענומען מאכן קולות, ווי קומט צו א בחור "אינטערנעט"?
געלט איז א מיטל פון ווירטשאפט
עקאנאמיק איז אן אפטייל פון דער באגריף ווירטשאפט (שטאמט פון ווערט שאפן) מיינט דעם מענטשנס אקציעס צו שאפן ווערטע מיטלונגען צו דעם מענטשנס באדארפענישן. עקאנאמיק איז די שטודיע וואס שטודירט די עקאנאמיע.
ביי דער ענדע פון דעם 19טן יארהונדערט האט זיך די ווירטשאפט זייער אנטוויקלט געווארן, צוליב די גרויסע אנטוויקלונג אין טעכנאלאגיע וואס איז דאן געוועזן, וואס האט זייער אנטוויקלט די האנדלונג, באנקעריי, געבוי, פארוויילונג און נאך.
אסאך פון די בארימטע עקאנאמיסטן זענען יידן.
נאך דעם וועלט ווירטשאפט קריזיס אין די אנהייב 1930ער יארן האט דזשאן מיינארד קינס ארויסגעגעבן זיין בוך "די אלגעמיינע טעאריע פון באשעפטיקונג, פראצענט און געלט". דאס איז שפעטער געווארן איינער פון די יסודות פון מאקראעקאנאמיק.
אינטערנאציאנאלע עקאנאמיק.
אינטערנאציאנאלע פינאנצעריי איז א פעלד פון מאקראעקאנאמיק וואס באטראכט דעם שטראם פון קאפיטאל אריבער אינטערנאציאנאלע גרענעצן, און וויאזוי דאס באאיינפלוסט די קורסן. צוליב דער היינטיקער גלאבאליזאציע איז פארגרעסערט געווארן דאס האנדל פון גוטער, דינסטן און קאפיטאל צווישן לענדער.
פארבונדענע טעמעס.
עקאנאמיק איז איינע צווישן פארשידענע סאציאלע וויסנשאפטן און איז נאענט צו עקאנאמישע געאגראפיע, עקאנאמישע היסטאריע, ענערגיע עקאנאמיק, פאמיליע עקאנאמיק און אנשטאלט-עקאנאמיק.
פֿעברואר איז דער צווייטער מאנאַט אינעם גרעגאריאנישן קאלענדער.
זײַן נאמען שטאמט פון א רוימישער אפגאט מיטן נאמען פעברואוס.
ער האט רוב מאל 28 טעג (29 אין אן עיבור-יאר).
ר' ישראל חיים דאווידאוויטש איז געווען די רעכטע האנט פון גאב"ד בעל מנחת יצחק ז"ל, און הרמ"א פריינד זי"ע.
ער איז א ברודער פון ר' צבי ראובן דאווידאוויטש
אפרים שטערן איז א איש החסד והמעש, ער איז פון די אנפירער פון דער "עדה החרדית" אין ירושלים, און איז דער רוח החיים פון דער סאטמארער קהילה אין ירושלים. ער פירט אן מיט דעם מפעל הצדקה והחסד "עונג שבת ויום טוב", וואס שיקט ארום שבת פעקלעך פאר טויזנטער משפחות מדי שבוע בשבוע, ובפרט פאר א יום טוב ווי שבועות, סוכות, און פסח, ווען מען שפארט אפ אפאר ריזיגע גאסן און טיילט אויס צענדליגער פראדוקטן פאר איבער צען טויזנט משפחות, אויף אים זאגט מען אז דאס וואס סשטייט אין דער הגדה "כָּל דִכְפִין יֵיתֵי וְיֵיכֹל" גאנץ כלל ישראל זאגט עס און אפרים שטערן איז עס מקיים בפועל, ער גייט שוין אן מיט די אקטיוויטעטן פאר ארום פערציג יאר, היינטצוטאגס האבן שוין פילע אנגעהויבן נאכצומאכן זיינע אקטיוויטעטן.
ער איז אלע יארן דער יד ימין פון גדולי ישראל, געווען פון די סאמע נאנטסטע מענטשן ביים ברך משה, און אזוי אויך געווען איש אמונו פונעם ראב"ד העדה החרדית רבי ישראל יעקב פישער, און היינט צוטאג'ס דער יד ימין פון גאב"ד ירושלים רבי יצחק טובי' וויס און אזוי אויך פון רבי יעקב מאיר שעכטער.
ער איז א זון פון מאיר שטערן.
שבת האט ער וועכענטליך א ערך פון 100 אדער 120 געסט (בחורים תושבי חו"ל) ביי א סעודה, געסט פארציילן אז זיין הויז איז ממש דער אהל אברהם אבינו בדורינו,
רבי דן סג"ל איז א גרויסער בעל מוסר און משגיח אין דער תפרח ישיבה.
ער איז א תלמיד פון רבי חאצקל לעווינשטיין, רבי שלמה זלמן אויערבאך, רבי שמואל ראזאווסקי און רב שך, און ער איז געווען נאנט און א תלמיד פונעם סטיייפלער, וואס האט מיט אים אסאך גערעדט אין הנהגה. אויך איז ער א חסיד פונעם לובלינער רבי.
ארגינעל איז ער געווען משגיח אין דער מירער ישיבה אבער היינט צוטאגס איז ער און ישיבת תפרח און ווי אויך ווערט ער פארעכענט אלס דער משגיח ביי כלליתדיג אלע חרדים ביי אלע קרייזן אפילו ביי חסידים וואס מען רופט אים הערן מוסר.
דער סוד פארוואס ער איז פאפולער ביי חסידים איז ווייל ער איז שטארק קנאותדיג געשטימט, און בעיקר צוליב דעם וואס ער רעדט ארום זייער פיל פון ספרי חסידות און ער איז זייער אדוק און ספרי חסידות ובפרט ספרים פון ר' אהרן ראטה דער שומרי אמונים רבי.
ער האט א ברודער ישראל סגל א באקאנטער חוזר בשאלה וואס איז געווארן א גרויסער שריפטשטעלער און זשורנאליסט אין די ישראלישע מעדיע וואס האט ארויסגעגעבן א בוך אין א נאראטיוו פון זיין לעבןס אויפוואקסונג צוזאמן אין איין שטוב.
ער איז אדורך א סקאנדאל ווען זיין שול אין עזרת תורה געגנט איז געווען פארמישט אין א שטורעמישע מערכה מיט מסירות און שלעק מיט איר בעל הבית הרב ליכטענשטיין דער גרינדער פון כולל רמ"א.
געשאנקען וואס ווערן אויסגעטוישן אין וואַלענטינס-טאַג
וואַלענטינס-טאג (ענגליש: "Valentine's Day") איז א קריסטלעכע חגא וואס ווערט געפייערט מיט אויסדריקן ראמאנטישע ליבשאפט צווישן מאן אין פרוי, טיפיש מיט שענקען רויזן, שאקאלאד, ציקערלעך, מיט שיינע קארטלעך. וואַלענטיין איז דער נאמען פון צוויי קריסטן וואס האבן זיך מוסר נפש געווען פאר קריסטנטום.
די חגא איז נישט קיין לעגאלע חגא, בענק אין געשעפטן זענען געהעריג אפן, אבער דער אלגעמיינער פרייער מענטש טוט דאס פייערן.
עס געפאלט אין דעם 14טן פעברואר.
פֿייזער (ענגליש: "Pfizer Inc") איז א גרויסע אמעריקאנישע פירמע, מיט בערך 88,300 ארבעטער, וועלכע ערצייגט אלערליי סארטן מעדיצינען און וואקסינען פאר פילע סארטן קרענק.
די פירמע איז געגרינדעט געווארן דורך א דייטשער-אמעריקאנער טשארלס פייזער, אין יאר 1849, אין וויליאמסבורג, ניו יארק סיטי. היינט געפינט זיך זייער הויפטקווארטיר אין מאנהעטן.
זיי האבן ערצייגט שוין פיל וואונדערליכע מעדיצינען די באקאנטסטע איז פעניצילין
אזוי אויך זענען זיי פון די פארטון 500 (Fortune 500) פירמעס, זייענדיג די 57סטע אויף דער ליסטע.
אין 2020, ווען דער קאראנאווירוס האט געבוזשעוועט, איז פייזער געווען איינס פון די פירנדע פירמעס וועלכע האבן זיך געיאגט צו ערצייגן א עפעקטיווער וואקסין, און אום נאוועמבער 9, 2020, האט די פירמע מיט פרייד געמאלדן אז זיי האבן ערצייגט א וואקסין וועלכער איז איבער 90% אפעקטיוו.
היינט איז דער טאג נאך נעכטן און פאר מארגן.
אין די וועסטליכער קאלטור רעכענט מען דאס פון 12 דער נאכט בעפאר ביז 12 דער נאכט פון היינט.
אין אידישקייט איז דא פון די צאת הכוכבים נעכטן ביז היינטיגן צאת.
א וואלד איז א שטח ווו עס זיינען דארט פיל בוימער פלאצירט אין א איינגן ארט. היינט צוטאגס איז די וועלט מיט דרייסיק פראצענט וועלדער. די צאל ווערט מיט די צייט קלענער און קלענער צוליב דעם וואס דאס מענטשהייט רייסט אויס מער און מער בוימער כדי צו פראדוקטירן פאפיר.
וועלדער זיינען וויכטיק צו אפהיטן די ווילדע חיות וואס לעבן אין די וועלדער כדי זאלן זיי נישט פארלענדן ווערן. אויך זיינען וועלדער וויכטיק פון די עקאלאגישע פונקט כדי צו היטן די אייגנשאפט פון די לופט אויף דער ערד-פלאנעט.
אישות אדער נישואין איז דער ענין פון צוויי מענטשן, א מאנצביל און א פרוי, וואס לעבן צוזאמען אינטימיש אלס מאן און ווייב דורך א חתונה צערעמאניע. די צערעמאניע קען זיין א רעליגיעזע; היינט, אבער, אין רוב לענדער פון דער וועלט ווערט אנערקענט א ציווילע חתונה צערעמאניע. אין טייל לענדער ווערט די רעליגיעזע צערעמאניע נישט אנערקענט דורכן געזעץ.
אין טייל לענדער קען מען חתונה האבן מיט מער ווי איין ווייב.
אין יידישקייט.
ביי יידן פירט מען די חתונה צערעמאניע מיט קידושין אונטער א חופה, מיט יחוד און אלע אירע פראצעדורן.
לויט דער תורה קען א מאנצביל חתונה האבן מיט מער ווי איין ווייב. אבער רבנו גרשום האט געמאכט א חרם קעגן דעם פאר די אשכנזים, און היינט איז אנגענומען אין אלע יידישע קרייזן צו האלטן נאר איין ווייב.
אין אידישקייט איז נישט אנערקענט צוויי זכרים וואס וואוינען צוזאמען אלס חתונה געהאט נאר לויט די היינטיגע וועלטסליכער קולטור.
א דאם אדער דאמבע איז א אפשפאר־וואנט צו פארהאלטן פליסיקע וואסער וואס פליסט אין די קוואלן דורך די בערג, כדי צו נאוויגאטירן די וואסער אויף סיי וואסארא צוועק, ווי אפאלטן פארפלייצונגען, מאכן לעקטער א.ד.ג. דער קערפער פון וואסער געשאפן דורך א דאם איז א רעזערווואר.
די דריי-שלוכטן-דאמבע אויפן יאנגצע טייך אין כינע איז מער ווי פינף מאל אזוי גרויס ווי די הואווער דאמבע (פאראייניגטע שטאטן), שאפט א רעזערווואר לאנג 600 ק"מ געניצט פאר גענערירונג פון הידרא־עלעקטרישער קראפט.
אנקעטע איז א אויספרעג מוסטער וואס מען פארבינדט זיך צו די מענטשן פון א פאלק אויספרעגן זייער מיינונג אדער מעשה. און אויב מער פון פופציג פראצענט ענטפערן איין וועג איז דאס א רעזולטאט פון א אנקעטע.
די תירוץ איז בלויז לויטן פרעגער וויאזוי ער פארעמט אויס זיין שאלה, און אפט מאל איז שייך אנקעטעס מיט דירעקטע כוונות צו קומען צו זייערע געווינטשטענע רעזולטאטן, ווי ביי פארטייאישע פאליטיק אין היץ בעפאר פאר די וואלן. א.א.וו.
א שחורה שקלאף רוהט זיך אפ אין דזשארדזשיע אין יאר 1832דזשאָרדזשיע איז איינע פון די 50 שטאַטן אין דרום־מזרח פון די פאראייניגטע שטאטן פון אמעריקע.
זי האט פלארידא צו דרום, אלאבאמא צו מערב, טענעסי און צפון קאראליינע צו צפון, און דרום קאראליינע צו מזרח. צו דרום־מזרח האט דזשארדזיע א בארטן אויפן אטלאנטישן אקעאן.
דעם נאמען "דזשארזשיע" האט מען גערופן נאך זשארזש דער צווייטער, קעניג פונעם פאראייניגטן קעניגרייך.
דזשארזשיע איז א פראמינענטער היסטארישער דרום שטאַט, וואו אהין מ'האט איידער דעם ברודער קריג געבראכט אהין מיט געוואלד טויזנטער שקלאפן פון מערב אפריקע צו באארבעטן די וואטע פעלדער. די ווייסע איינוואוינער זענען פון דעם רייך געווארן און געלעבט א גוטן טאג, בשעת די שווארצע זענען געווען פארקנעכטעט און אונטערדריקט.
אין דער קנעכטשאפט עפאכע (בערך אין די צייטן פון חתם סופר) איז פלארידא נאך נישט געווען א חלק פון אמעריקע, עס האט נאך באלאנגט פאר שפאניע, דעריבער איז דזשארדזיע געווען דער עקסטרעמער דרום עק פון אמעריקע, ווי עס האט געדינט פאר א שיץ (אפשייד) צווישן פלארידא און די קאראליינעס.
נאך דעם ברודער קריג ווען האלטן שקלאפן איז געווארן אומ-געזעצליך איז דזשארדזשיע געלעגן חרוב ונחרב, אלע שקלאפן זענען זיך צולאפן און די פעלדער זענען אינטערגעצינדען געווארן פון די שחורים. עס האט געדויערט לאנגע יארן ביז עס האט צוריק אויפגעלעבט.
די הויפט און די גרעסטע שטאט איז אטלאנטא. אנדערע גרויסע שטעט זענען אויגוסטע, סאוואנאה און קאלומבוס.
די באפעלקערונג לויטן 2020 צענזוס איז 10,711,908
קאטאליציזם איז די גרעסטע קריסטלעכע שטרעמונג. אין איר שפיץ שטייט די רוימישע קאטוילישע קירכע אין וואטיקאן ווו איר הויפט פירער איז דער פויבסט וואס זיצט אויף שמעון פעטראס׳נס (דער שליח פון יעזוס) ביינקל.
די צאל גלויבערס אין קאטאליציזם ביי די גרויסע לענדער זיינען פעלגנדיק: אין אמעריקע 30%, אין אייראפע 40%, אין אפריקע 20% און אין אזיע בלויז 3%.
RAM זיכרון (ר"ת Random Access Memory - צופעליק צוטריט זכרון) וואס מען רופט אין אלגעמיין קאמפיוטער זיכרון איז א קאמפיוטער באשטאנדטייל וואס איז באשטימט צו אנהאלטן די דאטן (ווי קאמפיוטער פראגראמען) וואס לויפן אויפן קאמפיוטער בשעת ווען דער קאמפיוטער ארבעט. אנדערש איז א הארטער דיסק וואס האלט-אן דאטן אויך ווען דער קאמפיוטער איז פארלאשן.
די מאסן פון זיין געהאלט רעכנט זיך אין ביטן לויט'ן ביינערי צאל.
היינטיגע צייטן איז דער קאמפיוטער זכרון א קליינע מאדולע וואס מען שטעקט אריין אינעם הויפט טאוול.
היינטיגע קאמפיוטערס וואס לויפן אויף זיי ווינדאס XP דארף האבן מינימום 64 מעגאבייט און א ווינדאס וויסטא דארף האבן מינימום 512 מעגאבייט (פאר דער גרונטענער ווערסיע).
מופת באדייט א "איבערווייז" א צייכן.
עס ווערט דערמאנט אין די תורה אז דער אויבערשטער האט געשיקט משה צו פרעה זאגן ער זאל ארויסשיקען די יודן פון מצרים. האט פרעה געזאגט פאר משה פארוואס זאל איך דיר גלייבן אז ער האט דיר געשיקט צי מיר גיב מיר א צייכן "תנו לכם מופת" און דער אויבערשטער האט אים טאקע געגעבן די צען מכות.
אויך שטייט ביי א פאלטשער נביא וואס וועט וועלן מען זאל אים גלייבן אז ער וועט געבן א מופת.
ביי צדיקים.
וויבאלד אייביג אין די תורה באדייט מופת א איבערנאטירליכע געשעעניש וואס קומט ווייזן געטליכקייט ווערט אנגעריפען יעדע איבערנאטירליכע זאך וואס א צדיק טוט א מופת.
פיטקערן איז אן ארכיפעלאג פון פיר אינדזלען וואס ליגט אין דרום זייט פון דעם פאציפישן אקעאן אונטער דער בריטישער שיצונג. איר איינציקע שטאט איז אדאמסטאון און דאס איז פיטקערן'ס הויפטשטאט מיט 47 איינוווינער, אין איר איז פלאצירט א קירכע מיט א שולע. פיטקערן איז דאס קלענסטע שטאַט אין דער וועלט פונעם צאל־באפעלקערונג שטאנדפונקט.
אין פיטקערן וווינען 67 אייינוווינערס, געבליבענע פון די באונטי אויפרוהר. דאס איז די ווייטסטע מענטשלעכע באזעץ-ארט פון דער גארער וועלט, דער נאנטסטער אינדזל צו איר איז אסטער אינזל וואס איז 2,100 ק"מ ווייט פון אים. כאטש זיין ווייטקייט און קליינקייט, איז דארט דא א טעלעפאן־נעטווארק, און צוטריט צום אינטערנעץ און צו טעלעוויזיע־קאנאלן.
רויט איז איינער פון די פיר הויפט קאלירען, וואס פון זיי ווערט צוזאמעגעשטעלט אלע ערליי קאלירען, ווי צום ביישפיל: פון רויט און בלא ווערט קאליר פורפיל.
בלוט, ווען עס קומט אין בארירונג מיט אקסיגען, איז עס אין א רויטע קאליר (אבער אין קאסמאס זעהן עס די אסטראנאטען מיט א בלאען קאליר)
רויט איז א שרייעדיגע קאליר, און א קאליר וואס איז מרמז אויף זינד 'אם יהיו חטאיכם כשנים כשלג ילבינו': [די באשעפער זאגט צו אידישע קינדער] אויב אייערע זינד וועט זיין רויט אזוי ווי רויטוואל, וועל איך עס ווייס מאכן אזוי ווי שניי.
א פרוי טאר נישט גיין מיט א רויטע שרייעדיגע קלייד צוליב צניעות.
אסטערוידן זיינען קליינע קערפער אין דער זון סיסטעם וואס פאלן אריין אין דער וועלט פונעם קאסמאס.
ווען אן אסטערויד אדער א מעטעארויד (דאס איז אן אסטערויד קלענער פון 1 מעטער) קומט אריין אין אטמאספער ווערט ער פארברענט דורך די היץ וואס עס שאפט, אבער צו מאל קען זיך טרעפן אז עס בלייבט איבער א "קליין שטיקל", דאס הייסט א קליין חלק דערפון, אבער גענוג גרויס אנצומאכן חורבנות, אזוי ווי עס האט פאסירט אין רוסלאנד מיט 100 יאר צוריק חרוב מאכנדיג גאנצעטע וועלדער.
אנטפלעקונג.
די ערשטע צען אסטערוידן וואס מען האט אנטפלעקט, אין פארגלייך צו דער לבנה
a>. Dactyl is the first satellite of an asteroid to be discovered.
דער ערשטער אסטערויד וואס מען האט אנפלעקט, צערעס, האט מען געקלערט צו זיין א נייער פלאנעט. דערנאך האט מען אנטפלעקט נאך ענלעכע קערפערס, וואס מען האט דעמאלסט געמיינט אז זיי זענען ליכטפונקטן, ווי שטערן, אבער קלאר נישט שטערן צוליב זייערע באוועגונגען. צוליב דעם האט דער אסטראנאם סיר וויליאם הערשל פארגעשטלעט דעם טערמין "אסטערויד", אויף גריכיש: ἀστεροειδής, וואס באדייט ׳אזוי ווי א שטערן', און גענומען פון אוראלט גריכיש "אסטער" 'שטערן, פלאנעט'. אין דעם אנהייב פונעם צווייטן העלפט פונעם ניינצנטן יארהונדערט, האט מען נאך געניצט די טערמינען "אסטערויד" און "פלאנעט" גלייך.
שלשה אחים איז פיקטיווע ערציילונג פארפאסט דורך אן עלטערער פרוי, וואס שילדערט א פאסירונג פון דריי ברידער וואס האבן זיך צושיידט איינער פונעם צווייטן אויף ווייטע שטרעקעס, יעדער איינער אין א אנדערע מדינה, און צום סוף ווי אזוי זיי האבן זיך זייער וואונדערליך געטראפן. עס קומט אין דריי בענדער און דא איז פארשפרייט געווארן דורך ראצפערטער רבי בשעתו.
היינט איז דאס שוין נישטא צו באקומען.
א קאמעט (אויף לשון הקודש "שביט") איז א קליינער קערפער אין דער זון סיסטעם וואס איז צוזאמגעשטעלט פון אייז און שטיין, און ווען עס דערנענטערט זיך צו דער זון הייבט זיך עס אן צו צולאזען, און עס שלעפט זיך נאך א לאנגע וויידל אווען פון דער זון.
אויספארשונגען פון קאסמאסשיפן האבן געוויזן אז קאמעטן אנטהאלטן בעיקר אייז.
אין דער יידישע טראדיציע און הלכה, ווען מען זעט א קאמעט מאכט מען א ברכה "עושה מעשה בראשית".
a> וואס איז נפטר געווארן דעם 15טן פעברואר 2007
יוגנטרוף איז אן אלוועלטלעכע אידישער ארגאניזאציע פון יונגע לייט וואס באשעפטיקן זיך מיט פארשפרייטן די שפראך יידיש פאר דער וועלט. עס איז געגרינדעט און אנגפירט געווארן אין 1965 דורך ד"ר מרדכי שעכטער וואס איז נפטר געווארן דעם 15טן פעברואר 2007.
זייער מאטא: אז יידיש איז נישט בלויז א פארבינדונג מיטל צווישן געוויסע מענטשן, נאר בעיקר א קולטור און ליטעראטור וואס פארבינדט די אפשטאמיקע פון איין פאלק צו א טראדיציע און היסטאריע אויסגעפארעמט משך פון טויזנטער יארן. און דאס איז דער פשט פון זייער נאמען פון זייער אלוועלטליכע ארגאנעזאציע: א רוף פון און צום נייעם דור וואס קען נישט קיין יידיש זיי זאלן זיך אויך אנשליסן צו לערנען אביסל יידיש, אויפצווועקן דעם יידישן ירושה פון אמאל.
זיי שרייבן יידיש לויט די ייוו"א כללים.
זייער אקטיוויטעטן איז צאמשטעלן איינמאל א יאר זומער א וואקאציע, אין די קעטסקיל בערג, וואס מ'רעדט און מ'לערענט בעיקר יידיש.
זיי האבן אויך א בליצפאסט ליסטע פון טויזנטער יידיש ליבהאבער און שעצער פון איבער דער גארער וועלט זענען דערהין אנגעשלאן און באקומען יעדן טאג און שיקן זיך מעלדונגען פאר דער גרופע איבער די לעצטע נייעס און אקטיוויטעטן פארלאנגען און מודעות וועגן יידיש.
אויך מאכן זיי יעדע פאר וואכן א צוזאם קום פון יידיש ליבער אין די פריוואטע הייזער אדער שולן פון חברים.
דאס איז אויך הויפט קווארטירט אין דעם געביידע פון ארבעטער רונג אין מאנהעטן וואס דארטן געפינט זיך אויך די בירא פון פארווערטס רעדאקציע און א יידישער טעאטער און ציווילער צענטער װוּ יידן פארברענגן זייער צייט מיט פארשיידענע אקטיוויטעטען.
זעל אדער נפש איז דער מענטאליטעט, געפילען, מידות, דעות, כאראקטעריסטיקס, און זכרון וואס פארעמעט אויס דער מענטש.
אין אידישקייט ווערט דאס פארוואנדלט אין דער נשמה נאכן טויט פונעם מענטש און דאס גייט דורך א פראצעדור פון אויסרייניגונג און שכר ועונש דורך גיהנום און גן עדן אויף אלע מצוות און עבירות וואס דאס איז אחריות אויפן מענטש ביים לעבן אין עולם הזה.
a> וואס זאגט ווער, וואס, ווען, און ווי איבער אים...
דוד שי איז דער ביוראקראט פון דער העברעישע וויקיפעדיע.
ער דינט אלס איר אומאפיציעלער טאטע, בורר, און ראש-המדברים זינט דער גרינדונג פון דער העברעיש וויקיפעדיע.
אַקטועל באדייט א געשעעניש וואס מ'רעדט דערפון אין זיין צייט, מיינט דאס אז עס איז אצינד אקטועל. און ווען עס איז פארביי, זאגט מען אז עס איז שוין מער נישט אַקטועל.
אקטועלע טעמעס וואס קאכט זיך פון די נייעס אדער וועגן סיי וועלכע אויסרייד, און ווערט דיסקוסירט און דעבאטירט און געשמועסט, אין די צייט ווערט אַקטועל.
איינמאל די צייט גייט פארביי, איז דער געשעניש שוין נישט בגדר אַקטועל נאר איז היסטאריע.
אינטאלעקטועלע מענטשן זענען נישט אינטרעסירט אין אקטועלע נאר בלויז אין היסטאריע ווייל בשעת די היץ פונעם מאמענט האלטן זיי אז מען קען נישט דערזען דאס גאנצע בילד פון דער זאך, ווייל מען איז היציג און נישט אביעקטיוו דערביי, אבער ווען דער שטורעם גייט פארביי דאן קען מען מאכן א ניכטערן סך הכל.
די צייטונגען רעפארטירן אקטועלע נייעס.
שכל אדער מיינונג איז די מעגליכקייט צו טראכטן כדי צו פארשטיין זאכן און באגריפן און באניצן דעם וויסן צו שאפן א באוואוסטזיין און פירן א לעבן אויף אייגענע געדאנקען. עס ליגט אין דעם אויך די מעגליכקייט פון מערקונג, פארשטאנד און זכרון. דאס איז שייך בעיקר מענטשן.
טראכטן אדער קלערן איז דער גייסטיקער פראצעס מיט וואס א מענטש טוט באהאנדלען די וועלט לויט זיינע צילן און באגערן.
ס'איז פאראן א לאַנגע טראדיציע פון פארשונגען אין פילאסאפיע, רעליגיע, פסיכאלאגיע און באנעם־וויסנשאפט וואס זוכט צו פארשטיין וואס איז טאקע שכל.
גייסטישע פענאמענען זענען גאנץ אנדערש פון פיזישע פענאמענען. אז איינער איז העכער פון א צווייטן, איז דאס א זאך וואס מען קען מעסטן, אבער ווען איינער איז פֿריילעכער פון א צווייטן קען מען דאס נישט מעסטן.
אַדיעקטיװ איז אן אײגנשאַפֿטסװאָרט. עס איז דער נאמען פון א ווארט פון די טייל פון די שמועס וואס באשרייבט און טוט מאדיפיצירן דער מיינונג פון א סובסטאנטיוו אדער א פראנאם דורכ'ן אויסמשלן און באגרעניצן אדער קוואליפיצירן און ספעציפיצירן.
ווי צום ביישפיל גרויס, אלט מיעד זענען אדיעקטיווען פאר סובסטאנטיוון ווי מענטשן זאכן און פלעצער.
אין די ערשטע צוויי פֿעלער בייגט מען דעם אדיעקטיוו מיט א סופֿיקס. אין דעם ערשטן פֿאל, למשל, בלשון זכר לייגט מען צו ביי דער ענד פון דעם אדיעקטיוו: ער, און אויב דאס זאך-ווארט איז לשון נקבה אדער לשון סתם, קומט ביי דער ענד נאר ע. ווי צב"ש: דער גרעסטער מענטש, די גרעסטע פרוי, דאס גרעסטע קינד. אד"ג.
די פֿאלגענדע טאבעלע ווײַזט די כללים צו בייגן אדיעקטיוון.
ווען מ'ניצט א נומער אלס א סדר-אדיעקטיוו, ביז נומער 20 לייגט מען צו ביי דער ענד -טער, און פון 20 און ווייטער לייגט מען צו ביי דער ענד פון דעם ווארט א 'סמ"ך' אויך. ווי צב"ש 19טער סעפטעמבער, 20סטער סעפטעמבער. 19טער י"ה, 20סטער י"ה אד"ג.
אן אדווערב איז א ווארט וואס מאדיפיצירט א יעדן אנדער ווארט, צי איז דאס א ווערב, אן אדיעקטיוו, א זאץ, אדער אנדערע אדווערבן. אחוץ סובסטאנטיוון וואס זייערע מאדיפיצירערס זענען אדיעקטיוון.
אדווערבן טוען געוויינליך ענטפערן די דאזיגע שאלות פון וואו?, ווען?, וויאזוי? און וויפל?. עס קען זיין איין ווארט אבער אויך גאנצעטע זאץ.
ווי למשל "זייער" איז אן אדווערב פארן "אדיעקטיוו" ״גרויס״.
דאס באוואוסטזיין איז די וויסיקייט פון זיך און פון דער סביבה.
די דעפיניציע פון באוואוסטזיין ענדערט זיך צווישן פסיכאלאגיע, נערוון-וויסנשאפט און פילאסאפיע.
סעמינאר איז ווי א יידישער קאלעדזש פאר מיידלעך וואס וואוניען דערין ווי בחורים אין א ישיבה.
אויך דינט א סעמינאר ווי אצוזאם זיך צו לערנען און באקענען מיט אן ענין.
a> קוקט אויס צובראכן צוליב דער ברעכונג פון דער ליכטיגקייט איינמאל עס קומט ארויף פון דעם וואסער אין דער לופט.
ברעכונג אדער שטראלן-ברעכונג איז ווען א כוואליע ווערט געבויגן בשעת ווען זי גייט פון איין מיטל צו א צווייטן. מערסטנס באנוצט צו באטיטלן די צעברעכונג פון ליכט שטראלן. דאס ווערט געטאן דורך א טויש אין דירעקציע פון דער כוואליע דורך טוישן איר גיך. דאס ווערט דאס מערסטע געזען ווען א כוואליע טוישט זיך פון איין מיטל צו אן אנדערן. ברעכונג פון ליכט איז דאס מערסטע זעבארע ביישפיל. אבער יעדע סארט כוואליע ווערט געבויגן ווען זי קומט אין בארירונג מיט א מיטל, צום ביישפיל א קול טוישט זיך אויך ווען עס גייט דורך א מיטל.
דיאגראם פון דעם מענטשלעכן אויג
די לינדז איז א דורכזיכטיגער סטרוקטור אינעווייניג פון אויג, וואס צוזאמען מיט דער קארנעע, העלפט עס צו רעפרעקטען די ליכט שטראלן אריין אין דעם אויג צו פאקוסירן אויף דער רעטינע.
אין מענטשן איז דער ריפרעקטיוו פאוער פון דער לינדז איז זיין נאטורליכער סביבה בערך 15 דיאפטערס. ד.ה. איין פערטל פון דעם אויגס טאטאלער קראפט.
ריקי מארטין איז א באַװוּסטער פאפ זינגער.
האַס (שינאה אדער פײַנטשאַפֿט) איז א געפיל פון גאר שטארקע עקל און גרויל וואס א מענטש טראגט זיך ארום אויף אן אנדערן מענטש, זאך, פאנאראמע, באגריף.
דאס איז דאס פארקערטסטער עמאציע פון ליבע.
דאס קען זיין באזירט אויף פחד אדער קנאות.
ביי אידן איז א מחלוקת הפוסקים צו דאס איז א געבענטשער געפיל אדער מידה וואס מען דארף ארבייטען דאס צו באקומען, אדער א געפיל צו א מידה וואס מען דארף אנטלויפן און ארבייטען ארויסרייסן.
ביי די ליטווישע און קנאותדיגע קרייזן האט מען דאס געהאמערט אז מען דארף דאס איינווארצעלן ווייל אני ה' שונא זימה און נאך אזאלעכע פסוקים און פראזן וואס די תורה איז פיל מיט זיי אז דאס איז גאר א מידה פון הקב"ה, און מיר האבן א פליכט און מצווה זיך צו באהעפטן מיט די מידות פון הקב"ה, און דאס איז אונזער גאנצער תפקיד און ציל אויף די וועלט.
אבער ביי חסידים און בעלי תשובה און מזרחי קרייזן האט מען גאזאגט אז די שנאה מוז בלויז זיין אויף דעם קאנצעפט און נישט חלילה אויף א מענטש כאטשיג גאט האט אויך פיינט די מענטשן אבער מיר מוזן זיך ארויסווארצעלען דאס אלס מידה, ווייל בלויז מלאכים אדע צדיקים אדער גאט אליינס קען דאס האבן אין זיך אן צו פארדארבן דעם זעיל אבער א פשוטער מענטש אויב האט ער דאס אלס מידה לויט זיי פארדארבט דאס זיין גאנצער מהות.
:"כדי אנהייבן א נייעם ארטיקל, זעט אנהייבן א נייעם בלאט."
נייע זאך מיינט אז דאס איז דאס ערשטע מאל נארוואס איצט רעלאטיוו פריש באשאפן געווארן און ארויסגעקומען לאור עולם. דא איז די פארקערטער ווי אלט.
חדש.
לגבי נייע תבואה איז פארבאטען מין התורה הנאה האבן דערפון פאר מען איז מקריב א קרבן עומר דערפון פאר גאט.
דאס איז אן הלכה וואס איז נאך גילטיג היינטיגע צייטן אז מען עסט דאס נישט ביז פסח פון דער נייער תבואה, אבער אין חוץ לארץ מייסטענס טוען פארלאזן זיך אויפן ב"ח, בלויז די ליטווישע דאס איינהאלטן.
שהחינו.
אויך איז דא דינים און מנהגים ווען מען מאכט דעם ברכה אויף א נייעם קלייד אדער פרוכט און אזוי ווייטער.
חדש אסור מן התורה.
ביי די קנאותדיגע קרייזן וואס געהערן זיך אן צום דרך החתם סופר איז מען לוחם קעגן לוקסוס אין יעדע נייער אויפטוה ווייל זיי האבן מורא אז דא ברענגט מיט זיך א השכלה טראכטן פון גרינגער מאכן דאס לעבן און ווערן אויפגעקלערט אפצוקילן פון אלטע מנהגים אין אידישקייט.
גרויס איז פארקערט ווי קליין. יעדער זאך, מענטש, באגריף וואס איז מער אין צאל אדער אין מאסע אדער שווערער אין וואג, פון נארמאל אדער העכער אין סייז אדער אין חשיבות, אדער מער פאוערפול אין מאגנאטוט קען מען אנרופען גרויס, ווענדעניג זיך רעלאטיוו צום סאבזשעקט.
אויך רופט מען אן אלס שפאט איינער וואס מאכט א ברייטעל פון עפעס וואס מען ווייסט שוין. אדער געבט צופיל כבוד פאר א פשוטער מענטש, אז דאס איז נישט קיין גדולה.
דאס ווערט גענוצט היינט צו טאגס פאר א משפחה נאמען שטאמענדיג לויט טייל צוליב צו ווייזן אז מען איז א בעל חסד און מען האט א גרויס הארץ.
קליין מיינט יעדע זאך וואס איז פארקערט ווי גרויס אדער קעגן נארמאל.
דאס איז א משפחה נאמען פון אסאך מענטשן און אויך נאמען פון אסאך פלעצער.
ענטוזיאזם איז א אויפגעהייטערטער גיסטע כלפי א נייע פרישער קאנצעפט.
עס איז ענדליך צו אינספיראציע אבער איז דער נפעל און תולדה נאך אינספיראציע ווערט מען אינספירירט וואס דאס איז ענטוזיאזם.
א שטריך איז א דינע ליניע, וואס אין געאמעטריע חשבון נעמט דאס נישט אויף קיין פלאץ, עס איז נאר אין מחשבה.
ווי צום ביישפיל, ווען מען וויל אנצייכענען די פינקטלעכע העלפט פון א געוויסע זאך, און מען זאגט אז דא ביי דער ליניע איז האלב, מיינט דאס נישט א ליניע באמת, ווייל דאס קען מען דאך אויך צוטיילען אין העלפט א.א.וו., נאר ביי די פינקטלעכע האלב פונעם זאך, דארט איז דער שטריך פון העלפט, ווי למשל אויב וועט מען דארט צושניידען אויף האלב וועט דאס זיין פונקטליך האלב, אבער דאס פארנעמט נישט קיין מקום במציאות.
חיים שאולזאהן איז א חרדישער זשורנאליסט און בלאגער.
ער איז געבוירן אין ירושלים און זיך געצויגן נאך זיין חתונה קיין ברוקלין.
מקורב פון ליובאוויטש, און געווען דער ארויסגעבער פון די צייטונגען "פנים חדשות" אויף עברית און פון דער אידישער "די חרדישע וועלט" צייטונג, ער באריכטעט ווי אין א טאבלויד אלע חרד'ישע פאליטיק וואס אנדערע צייטונגען טרויען זיך נישט צו באשרייבן צוליב לשון הרע, זיינע קריטיקירער טענה'ען אז ער נעמט א שטעלונג אין א יעדע מחלוקה. היינט שרייבט ער אלעס אויף זיין בלאג בעולמם של חרדים וואס ער האט געעפנט אין 2011. ווי אויך איז דער פאקט אז ער שרייבט כמעט אלע זאכן וואס מ'שיקט אים אריין אן זיך אפילו נאכפרעגן אויב עס איז ריכטיג אדער איינפאך אויסגעטראכט.
ער האט אין די מ' און נ' יארן געפירט א מערכה קעגן סאטמאר פאר וועלכע זיי האבן אים אנגעבליך פראבירט צו שעדיגן. היינט צו טאג איז ער איבערהויפט פארנומען מיט די גרויסע חסידות'ן אין ישראל, ווי גער אין בעלז. אין ה'תשע"ה איז געווען א סקאנדאל ווען מ'האט אפגעכאפט אויף ווידעא וואו ער נעמט כאבאר נישט צו שרייבן געוויסע זאכן.
הרב יחזקאל גאלד איז רב פון בית המדרש שערי חסד אין מאנסי, ניו יארק.
ער איז א זון פון ר' שמואל זיינוויל גאלד ז"ל און אן איידעם פון ר' משה טארים פון קרית יואל.
ער איז אמאל געווען דער דיין אין דער סאטמארער קהילה אין מאנסי, אבער מען אים אויפגעזאגט פון זיין דיין, צוליב ווייל ער האט נישט געוואלט ארויסזאגן א היתר אויפן ביי קרית יואל סקול דיסטריקט פרשה. פארקערט ער האלט אז עס איז א איסור אז אידן זאלן אויפשטעלן א פאבליק סקול אין אמעריקא.
ער איז א סאטמארער חסידישער איד, פון די ערשטע זעקס קינדער וואס האבן געלערנט אין סאטמארער ת"ת אין דעם איסט-סייד, וואס ווי באקאנט האט סאטמאר זיך אנגעהויבן מיט א ת"ת פון 6 קינדער אין דער איסט-סייד וואס דארטן האבן דאן געוואוינט דער עיקר אידישער (אימיגראנטן פון וואס סאטמאר איז עפ"י רוב באשטאנען) ציבור, און דערנאך האט סאטמאר אויך געעפנט א ת"ת אויכעט פון 6 קינדער אין ברוקלין.
אין דער שטאט מאנסי איז ער פון די אקטיווסטע עסקנים אויף יעדן געביט, צ.ב.ש. ער איז דער שטערקסטער דיין אינעם בית הוראה פון כולל זכרון מנחם בהנהלת הר"ר חיים פלאהר וואס דאס איז דאס מערסטע פאפולערסטע תורה צענטער אין מאנסי, ווי אויך איז ער געווען פון די אקטיווסטע מיטארבעטער אויפצובויען און אהערצושטעלן דעם מיסקי דירות פראיעקט וואס איז היינט א מוסטער פון ארויסהעלפן אידן מיט דירות שלא על מנת לקבל פרס, ווען קיינער פארדינט נישט דערפון חוץ די הונדערטער איינוואוינער. אזוי אויך איז ער פון די גרעסטע פירער פון דעם מאנסי'ער תומכי שבת וואס ווערט אנגעפירט דורך הרב הערשל מאשינסקיא, און נאך און נאך פולע אלגעמיינע פראיעקטן וואס האבן קיין שום שייכות מיט איהם אדער זיין קהלה.
ווען הרב שמעון אברהם אינדיג, דער ריבאטיטשער רב, האט געגרינדעט דעם מוסד ״תורת אמך״ אין מאנסי פאר מיידלעך האט ער אויפגענומען הרב גאלד צו זיין דער רוחנית'דיגער רב אויף אלע שאלות בנוגע חינוך הבנות, ווי אויך האט הרב גאלד שטארק צו געהאלפן פאר דער הנהלה פון ״תורת אמך״ צו קויפן א געביידע אין מאנסי. שפעטער האט אויסגעפלאצט א מחלוקה ווער איז בעל הבית פונעם בנין און דאס האט גורם געווען אז הרב גאלד זאל עפענען א נייעם מוסד ״תורת אמת—בנות אלטא פיגא״.
ד"ר מרדכי שעכטער (1927–2007), דער דריטער רעדאַקטאָר פֿון אױפֿן שװעל (1957–2004), איז געװען אַ באַװוּסטער ייִדיש־לינגװיסט, ־שרײַבער, און ־לערער. ער איז געבױרן געװאָרן אין טשערנעװיץ (דעמאָלט רומעניע) אין 1927 און האָט געקראָגן זײַן דאָקטאָראַט אין לינגװיסטיק פֿון װינער אוניװערסיטעט אין 1951. פֿון דעמאָלט אָן װױנט ער אין אַמעריקע. ער האָט פֿון 1972 געלערנט ייִדיש אין קאָלומביע־אוניװערסיטעט אין ניו־יאָרק און, פֿון 1981 ביז ער איז אַרױס אױף פּענסיע אין די סוף 80ער יאָרן, איז ער דאָרט געװען דער עלטערער לעקטאָר אין ייִדיש־לימודים. ער האָט געלערנט שפּראַך אין דער אוריאל װײַנרײַך־פּראָגראַם אין ייִדישער שפּראַך, ליטעראַטור און קולטור בײַם ייִדישן װיסנשאַפֿטלעכן אינסטיטוט — ייִװאָ און קאָלומביע־אוניװערסיטעט פֿון איר אָנהײב אין 1968 ביז 2002. ער האָט אױך געלײענט ייִדיש־קורסן אין ייִדישן טעאָלאָגישן סעמינאַר (1960–1962), אין ייִדישן לערער סעמינאַר/הרצליה (1962–1978), און אין ישיבֿה־אוניװערסיטעט (1968–1973). ער איז געװען דער לערער פֿון אַ סך אָנגעזעענע װיסנשאַפֿטלערס און פּראָפֿעסאָרן פֿון דער ייִדישער שפּראַך, ליטעראַטור און געשיכטע איבער דער גאָרער װעלט. (ס'איז ניט קײן גוזמא צו זאָגן אַז) כּמעט יעדער באַקאַנטער ייִדיש־לערער אָדער ־געלערנטער אין צפֿון־אַמעריקע אין די לעצטע פֿערציק יאָר, און אַ סך פֿון אַנדערע קאָנטינענטן אױך, האָבן זיך געלערנט בײַ מרדכי שעכטערן.
מרדכי שעכטער איז געקומען קײן אַמעריקע אין 1951 אָבער ער האָט געאַרבעט פֿאַרן ייִװאָ נאָך זינט 1947, צו ערשט װי אַ זאַמלער פֿאַר דעם ייִװאָ־אַרכיװ אין די פּליטים־לאַגערן אין עסטרײַך, דערנאָך אין ניו־יאָרק װי אַ ביבליאָגראַף און קאָרעקטאָר (1954–1956); צום סוף, פֿון 1971 ביז 1986, װי דער רעדאַקטאָר פֿון דער צײַטשריפֿט ייִדישע שפּראַך, אַ זשורנאַל אַרױסגעגעבן פֿון ייִװאָ איבערגעגעבן כּלל־ייִדיש — אַרױסרעד, גראַמאַטיק, װאָקאַבולאַר אאַז"ו.
ער איז געװען דער הױפּט־אינטערװיויִרער און מיטרעדאַקטאָר פֿון דעם ייִדישן שפּראַך־ און קולטור־אַטלאַס (קאָלאָמביע־אוניװערסיטעט) פֿון 1961 ביז 1970, װי אױך מיטרעדאַקטאָר פֿון דעם גרױסן װערטערבוך פֿון דער ייִדישער שפּראַך אין די 1980ער.
ד"ר שעכטער האָט באַקומען די איציק מאַנגער־פּרעמיע, די סאַמע חשובֿסטע ליטעראַרישע פּרעמיע אין דער װעלט פֿון ייִדיש, אין 1994; די חײם זשיטלאָװסקי־פּרעמיע אין 1984; און די עושר שטשוטשינסקי־פּרעמיע פֿון דעם אַלװעלטלעכן ייִדישן קולטור־קאָנגרעס אין 1986. זײַנע געזעלשאַפֿטלעכע אױפֿטוען זײַנען נישט װײניקער װיכטיק װי זײַנע ליטעראַרישע און אַקאַדעמישע.
ער איז דער פֿאַרלײגער פֿון דער ייִדיש־ליגע און האָט געדינט װי איר אױספֿיר־סעקרעטאַר פֿון איר סאַמע אָנהײב אין 1979 ביז 2004; אין 1964 — אין אײנעם מיט עטלעכע תּלמידים זײַנע — האָט ער פֿאַרלײגט,יוגנטרוף — ייִדישע יוגנט פֿאַר ייִדיש" און איז געװען זײַן אָפֿיציעלער בעל־יועץ ביז 1974.
די עשרת השבטים זענען די 10 פארלוירענע שבטים פון מלכות ישראל וואס זענען פארטריבען געווארן דורך אשור פאר די שבטים יהודה ובנימין.
דער תפארת ישראל אויף משניות (מס' סנהדרין) זאגט אז די אפגאנער זענען אפשטאמיגע פון די עשרת השבטים.
קאלאמבוס האט געהאלטן אז געוויסע אינדיאנע שבטים, זענען גאר אייניקלעך פון די עשרת השבטים.
רבי מנשה בן ישראל האלט אז די פארלוירענע שבטים זענען אנגעקומען קיין אמעריקע ווי זיי באהאלטן זיך אויס, ער ברענגט א ראיה אז אין שפאניע איז געווען א פאלק וואס האט זיך אויסבאהאלטן פאר פינעף הונדערט יאר און קיינער האט נישט געוויסט פון זיי,
אײַזיק אַזימאָוו (רוסיש: Айзек Юдович Азимов, געבוירן Исаак Юдович Озимов; ענגליש: Isaac Asimov)‏ (כ"ט טבת תר"ף – ג' ניסן תשנ"ב). ביאָכעמיקער, אַמעריקאַנער שרײַבער, תּחילת אַ רוסישער ייִד. ער האָט אָנגעשריבן איבער 500 ביכער אָבער ער איז באַוווּסט איבער הויפּט פֿאַר דער וויסנשאַפֿטלעכער פֿאַנטאַזיע (science fiction).
אזימאוו
הרב אברהם בלומענקראנץ (ה'תש"ד - ה'תשס"ז) איז געווען א תלמיד פון ר' משה פיינשטיין און א מומחה אין כשרות, איבערהויפט אויף כשר לפסח פראדוקטען וואס זיין בוך ווערט פארשפרייט אין אלע אידישע שטובער ווי יעדע מעדעצין, אויספיצונג עסענווארג און באקוועמליכקייט פראדוקט און כעמיקאל ווערט אויסגעשמועסט וויאזוי און מיט וואס דאס איז צאמגעשטעלט. העכסט אינטערסאנט און באלערנד.
אברהם בלומענקראנץ איז געבוירן אין ארץ ישראל אין יאר תש"ד.
ער האט געהאט זיין שול אין פאר ראקעוועי קווינס ווי ער איז געווען דארטן מרביץ תורה מיט פילע שיעורים אין די וואך וואס האט געצויגן פון אלע אידישע געגענטער צוהערער.
ער איז נפטר געווארן אדר תשס"ז. מ'האט אים געפירט אויף קבורה אין הר הזיתים.
דזשאן סידני מעקעין דער דריטער (; 29סטן אויגוסט 1936 – 25סטן אויגוסט 2018) איז געווען א רעפובליקאנער סענאטאר פון אריזאנע פון 1987 ביז זיין טויט אין אויגוסט 2018. ער איז געווען דער רעפובליקאנער קאנדידאט פאר די אמעריקאנער פרעזידענט וואלן 2008 אבער דער דעמאקראטישער קאנדידאט, באראק אבאמא, האט אים געזיגט. זיין מיטלויפער אלס וויצע-פרעזידענט איז געווען סארא פעלין.
זיין ווייב איז סידני מעקעין. זיי האבן קינדער, אבער זי האט אויך אדאפירט א שווארץ קינד, פון אזיע.
ער איז געלאפן פאר רעפובליקאנער פרעזידענט קאנדידאט קעגן זשארדזש בוש אין 2004, אבער ער האט פארלוירן אין די פריימעריס. עס האט דעמאלטס געמאכט א רוגזה צווישן מעקין און בוש. ביי די לעצטע פריימעריס האט ער געהאט עטליכע קעגענער ווי מייק הוקאבי, רודאלף זשוליאני, מיט ראמני, אבער ער איז זיי אלע בייגעקומען. ווען ער האט געוואנען די נאמינאציע האט איהם פרעזידענט דזשארדזש בוש אינדארסט פאר פרעזידענט. אזוי ווי בוש איז דאן נישט געווען זיין פאפולער ביי די מאסען האט זיך בוש געווערטעלט פאר די פרעסע: איך וועל אלעס טועהן אז מעקעין זאל זיין פרעזידענט אפילו ער וויל איך זאל "נישט" ארבייטן פאר איהם, וועל איך עס טוהן...
ער האט געהאט הויט קענסער זייענדיג אויסגעשטעלט צו די זון פון דעם מדבר אין אריזאנע.
זשאן מקעין איז געווען א פילאט אין דער מלחמה פון וויעטנאם, און א שטיק צייט איז ער געווען געפאנגען ביי די וויעטנאמער אלס מלחמה געפאנגענער, ווען מען האט די וויעטנאמער האבן אראפ געשאסן זיין פליגער, און ער האט שטארק געליטן און וויעטנאם אזוי ווי אנדערער געפאנגענע, ער איז געווען איינגעשפארט אין א צעל וואס איז פיר פיס אויף צוויי פיס, זיינע הענט און פיס זענען געווען צוזאמעם געקוועטש פאר רוב טאג, מען האט איהם ארויס געלאזט נאר פאר צוויי דריי שעה אויף די לופט, ער ליידט נאך דערפון ביזן היינטיגן טאג, זיי לינקע ארעם קען ער נישט אויפהייבן העכער זיין קאפ, וועגען דעם ווערט ער באטראכט אלס אן אמעריקאנער העלד. עס ווערט פארציילט אז די וויטנאמער האבן איהם צוגעזאגט מען וועט איהם גרינגער מאכן זיין תפיסה אויב ער וועט פארציילט די סודות וואס ער ווייסט פון מיליטער אבער ער האט זיך נישט געבראכען. זיין טאטע איז געווען א גענאראל פון די פילאטן וואס פירן באמבעס, און ער זעלבסט האט פארציילט אז זיין טאטע האט געמוזט אפמאכן אז מען זאל באמבאדירן די געגענט ווי ער איז געווען פארשפארט אין תפיסה, און כאטש זיין טאטע האט געטראכט אפשר איז ער דארט האט דאך געקוקט די אינטערעסין פון זיין היימלאנד אמעריקא און נישט די פריוואטע אינטערעסן פון זיין זוהן.
ער איז דערנאך געלאפן פאר סענאטער און אריזאנע און האט געוואונען יארן לאנג דעם זיץ.
ער ווערט באטראכט אלס מעסיג, ספעציעל ווען עס קומט צו אינערליכע טעמעס ווי גלאבאלע אנווארעמען, ווער עס זאל זיין אן אמעריקאנער בירגער, און טעמעס אויף ענערגיע, און דעריבער גלייכט איהם די אמעריקאנער פרעס און אויך אסאך אינדיעפנדען וויילער וואס געהערן נישט צו קיין שום פארטיי. אויך איז ער נישט אזוי בייסיג און שטרענג ווי אסאך רעפובליקאנער, אבער זיינע קעגענר זאגן אז שטילערהייט מיט זיין ווייך קול שניידט ער ביז צום זיבעטען ריפ... אזוי ווי ער האט געטועהן מיט זיין פאליטישער קעגענער מיט ראמני ביי די פריימעריס.
פון די אנדערע זייט די קאנסערוואטיוון פון די אמעריקאנער גלייכן אים נישט, ווייל ער איז צו מעסיג פאר זיי, אזעלכע ווי ראש לימבאו און דער אידישער קאנסעוואטיווער מארק לעווין, רייסן איהם אראפ טעגליך, זיי זאגן אז ער וועט מוזען שטארק ארבייטן איבערצייגן אז ער איז גענוג קאנסערוואטיוו.
ר' אביש בראדט איז א חסידישער זינגער.
ער זינגט אויף מייסטענס אלע רגש טייפס פון ר' שמואל בראזיל און אויך איז ער שטארק באקאנט ביי די אגודה קרייזן זייענדיג א הויפט עסקן דארטן.
ער האלט זיך אויך פאר א סקולענער חסיד.
בראדט
ר' שמואל בראזיל איז היינט צו טאגס פון די גרעסטע קאמפאזיטארן ביים חרדישן עולם.
ער איז א ליטווישער איד וואס איז א מגיד שיעור אין שאר ישוב אין פאר ראקאוועי און מאכט זיינע ניגונים אויפן וועג צום ישיבה יעדן טאג און אהיים שפאצירענדיג.
ער שפילט מיטן גיטאר אליינס איבער זיינע מלווה מלכה'ס וואס ער רעכט אפ אין דער גאנצער וועלט, וואס יעדן שבת פארט ער ארום פירן אזא סארט טיש אין אן אנדערן שטאט אדער געגענט פאר אויפהייטערן אידישע געמיטער איבערן כדור הארץ.
ער גייט שבת א שטריימל בלויז ביי דער סעודה נאכמאכענדיג זיין רבי ר' שלמה פרייפעלד וואס האט נאכגעמאכט זיין רבי ר' יצחק הוטנער וואס האבן זיך געהאלטן טיילווייז חסידיש מיט די ווארעמקייט פון א שבת און א טעם אין מצוות.
ער האט א זון יאסי בראזיל וואס האט ארויסגעבן אידישע ניגונים אויף רעפ.
ר' יוסי גרין (געבוירן אין תל אביב) איז א גרויסער קאמפאזיטאר פון חסידישער נגינה.
ער האט קאמפאזירט מער ווי 700 ניגונים. פאר אים איז פארדאנקען די קאריערע פון מרדכי בן דוד און אברהם פריד וואס ער האט זיי אלע געמאכט די ניגונים פאר די ערשטע אלבום'ס.
אויך שרייבט ער ניגונים פאר אוהד און כמעט אלע אידישע זינגער היינט צוטאגס.
ער איז אויפגעוואקסן אין סאטמאר אין וויליאמסבורג, אלס בחור האט ער געלערנט אין מאנטשעסטער ווי דארט האט ער געמאכט זיין ערשטע ניגון "קול ברמה נשמע" וואס האט בשעתו אויפגערידערט די וועלט.
ער וואוינט אין סי געיט, ברוקלין, מיט זיין ווייב און קינדער.
זיינע מערסטע פאפולערע ניגונים זענען "קול ברמה", "תניא" און "אדרבא".
עטרת כהנים איז די גרופע פון מתנחלים פראיעקט וואס קויפט אפ הייזער פון אראבער אין סטראזשיטיג געגנטן אין ירושלים.
דא איז פינאנצירט הויפט זעכליך פון דעם מיליאנער אירווינג מאסקאוויטש.
זי האט אוסגעלייזט די בניין פון ישיבת חיי עולם און נאך.
רבי שמעון לעמבערגער איז דער מאַקאָווער רבי. ער איז א תלמיד פון זיין טאטן רבי משה נתן נטע לעמבערגער בעל "עטרת משה", פון איין זייט פירט ער זיך אויף ווי א גערער חסיד, ער האט זיך אסאך געווייקט ביים גערער רבין דער בית ישראל, אבער ער נאשט און האט זיך געדרייט ביי אלע גדולי ישראל. און ווייסט א וועלט פון חסידות. ער איז אן איידעם ביי הרב אלחנן היילפרין פון לאנדאן.
ער וואוינט אין קרית אתא א שטעטל אין די גלילות פון חיפה וואס האט אמאל אין די נאך צווייטער וועלט מלחמה יארן געדינט אלס א היימישער יישוב פון אונגערישע חרדישע אידן. צוליב די פרנסה מקור אין חיפה וואס איז אן אינדוסטעריעלע שטאט. ער איז פארבליבן דארטן נאכען שטארבן פון זיין פאטער, וואס איז אהין געגאנגען וואוינען אויפן באפעל פון רבי אהרן רוקח פון בעלז, דער חזון איש מיט דער גערער רבי דער בית ישראל.
ער איז א מחותן מיטן בעלזער רבין רבי ישכר דוב רוקח זייענדיג דער שווער פון רבי אהרן מרדכי רוקח דעם רבינס איינציגן קינד.
ער איז באקאנט אלס א גרויסער עובד ה' מיט מסירת נפש און מאדנע פירונגען. ער ווארפט זיך כסדר מיט פאקסן און גייט אנגעטאן צושאלכעט און צוריסן די פיאות און בארד פארקניפט מיט שטיוול אין די גרעסטע היצן און שטענדיג פארטיפט און פארדביקוט און מחשבה און רעדט שנעל.
ער האט א שארפן גוטן קאפ ביי זיינע שלוש סעודות תורות ווארפט ער צוזאם תורות פון סאטמארער רבי'ן רבי יואל טייטלבוים ביז קלויזענבערגער רבי ר' יקותיאל יהודה האלבערשטאם א.ד.ג. און קען נאכזאגן ווערטער מיט א מקור אז ער האט דא געליינט היינט אין דער איד אדער אין המודיע. אזוי איז ער באקאנט אלס א פשטן און גאר אינטערסאנטער פארבן רייכער מענטש.
קינדער.
לעמבערגער
הצופה איז א מזרחי רעליגיעזע ציוניסטישע צייטונג וואס האט ערשיינט טעגלעך אין משך פון 71 יאהר.
עס איז געגרינדעט געווארן אין כ"ו אב ה'תרצ"ז דורך הרב מאיר בר-אילן. ער איז ערשינען דריי מאל א וואך אין ירושלים.
אום יג טבת תרצ"ח האט ער אהגעהויבן ערשיינען טעגליך און מיט די צייט איז די רעדאקציע אריבער קיין תל אביב.
עס איז יארן לאנג געווען דער טאג צייטונג פון די מזרחי קרייזן אין ארץ ישראל. דאס איז היינט שוין פארמאכט. עס איז געווען אמאל אונטער דעם בעלות פון ר' שלמה בן צבי וואס האט דאס איינגעצוימט צו זיין מער אלס וואכן צייטונג, און די טאגליכער אויסגאבע איז געווארן בלויז צוגעשיקט צו אבאנירערס און נישט צו פארקויפן אין די געשעפטן בלויז דער סוף וואך'כיגער אויסגאבע.
ראנאלד לאודער (געב' ב' אדר ה'תש"ד) איז דער זון פון אסתי לאודער (פון דער קאסמעטיק פירמע). ער איז געלאפן פאר בירגערמייסטער פון ניו יארק סיטי אין פארלוירן.
ער שטעלט אויף אידישע שולעס אין אייראפע דאס אויפלעבן איר אידישקייט.
אים איז צו פארדאנקען אז א ראטסמאן און בירגערמייסטער פון ניו יארק קענען נאר דינען צוויי טערמינען ווייל ער האט פינאנצירט דעם געלונגענעם רעפערענדום וואס הייסט טוירם לימיטס.
ער איז דער אייגנטומער פון דריי צייטונגען: מקור ראשון, הצופה און ישראלי, בשותפות מיט ר' שלמה בן צבי. אויך שיקט ער הונדערטער אלגעמיינער זשורנאלס וואכענטליך קיין אייראפע און דאס איז צו פארדאנקען אז דער אלגעמיינער זשורנאל ערשיינט נאך.
ער איז זייער א רעכטער טראדיצאנאלער איד אויף אזוי ווייט אז איינער פון זיינע קינדער האבן חתונה געהאט מיט א גויטע האט ער איבערגעשריבן די צוואה זיינער אז יענער זאל גארנישט באקומען דערפון נאך זיין טויט.
אבער ער איז א פרייער און האלט נישט קיין שבת לויט דער הלכה. אויך איז ער א חובב פון קונסט און האט איינע פון די טייערסטע קאלעקציע פון אלע געמאלכצער און אור אלטע אנטיק קונסט פון דער גאנצער וועלט.
בלוי (אָדער בלאָ) איז איינע פון די 4 הויפט קאלירן, אויב מען גייט מיט דעם RGB (רויט, גרין, בלוי) קאליר פארמולא. לויט די RGB פארמולא, קען מען פון בלויז די דריי קאלירן צוקומען צו 16.7 מיליאן באזונדערע קאלירן.
דערקעגן זענען פאראן אנדערע קאליר פארמולא'ס, וועלכע אנערקענען נישט די קאליר בלוי אלס א הויפט קאליר.
די האריזאנט קוקט אויס פארן מענטשליכן אויג ווי סוואלט געווען בלוי, דעריבער רופען מענטשען אן די הימל בלוי, הגם באמת איז עס אינגאנצען נישט בלוי.
די אסטראנויטן אין קאסמאס זעען בלוט אין א בלויען קאליר, ווייל עס איז דארט נישט דא קיין אקסיגען.
ווען מען מישט צוזאם רויט און בלוי באקומט מען קאליר פערפל.
תכלת איז בלוי וואל, געמאכט פון א ספעציעלע בעל חי מיטן נאמען חלזון וואס קומט נאר ארוף פון ים איינמאל אין 70 יאר.
דועל איז א פארמאלע געשלעג צווישן צוויי מענטשן וועלכע רעפרעזענטירן אנדערע און איז ארגינעל דעזיינט געווארן צו פארמיידן געשלעגן און מלחמות דורך גאנצע ארמייען.
אמאליגע צייטען פלעגט זיין איינגעפירט אז ווען 2 מענטשן, גרופעס, אדער קעניגרייכן האבן זיך געקריגט, איז געווען אנגענומען אז מען מאכט אן ענדע צום געפעכט דורך א "דועל", דהיינו? מען קומט אינאיינעם אויף א באשטימטע ארט באוואפענט מיט כל מיני כלי משחית, און יעדער פרובירט צו טויטען דעם 2'טן, און ווער עס שטארקט זיך און טויט דעם אנדערן איז דער געווינער.
א דועל איז געווען א באוואוסטע זאך וועלכע האט געצויגן די אינטערעסע פון יעדן און דער געווינער איז אויסגערופן געווארן דורך עדות וועלכע זענען געווען פאר ביידע זייטן. אין אמעריקע האט מען נאכאנאנד געמאכט דועלס אבער עס זענען געווען גרופעס וואס האבן געקעמפט קעגן דעם און צעביסלעך האט מען דאס פארבאטן סטעיט נאך סטעיט. היינטיגע צייטן איז שוין נישט פאראן אזא זאך אין די ציוויליזירטע וועלט אבער אין געוויסע פלעצער איז דאס נאך אלץ איינגעפירט אבער די רעגולאציעס דערצו זענען מער פארזיכטיג.
די ערשטע דועל איז פארגעקומען צווישען גלית הפלישתי און דוד המלך (ווי דער מלבי"ם אין שמואל זאגט אויפן ארט).
דער אמעריקאנער פאליטישאן אלעקסאנדער העמילטאן איז געשטארבן אין א דועל אין 1804.
בור העמילטאן דועל
גאלד (לאַטייַן: "Aurum") איז א כעמישער עלעמענט מיט סימבאל Au און אטאמישן נומער 79. עס איז פון די טייערסטע מעטאלן אויף דער וועלט, טייערער פון זילבער און קופער, צוליב איר ווינציגקייט אויף דער וועלט.
גאלד ווערט געניצט ווי געלט און פאר זיין ווערט. אויך האט גאלד פראקטישע באניצן אין ציינדאקטעריי, עלעקטראניק און אנדערע פעלדער.
ביי די נדבות המשכן איז גאלד אויסגערעכנט די ערשטע אין פסוק 'זהב וכסף ונחושת'.
אין בית המקדש איז פארנוצט געווארן פיל גאלד.
אין די צייטן פון שלמה המלך איז געווען פיל גאלד, אזש זילבער איז שוין געווען טייערער פון גאלד!.
קאנסערוואטיוו־ייִדנטום (אדער טראדיציאנאל־ייִדנטום) איז א אידישע רעליגיעזע שטרעמונג וואס אנטהאלט איבער מיליאן מיטגלידער. די קאנסערוואטיוואן האלטן וואס מ'דארף האלטען יידישקייט נישט וועגן דעם וואס דער אייבערשטער האט מגלה געווען דען תורה ביי חורב, אבער וועגן דעם וואס עם ישראל האט דאס געהאלטן פאר דור ודור.
די באוועגונג מישט זיך וייניק אין פראגן פון אמונה, און אקצעפטירט גאנץ פארשידענע פאזיציונען, פון כמעט-אטעיזם וואס פארשטייט די תורה אלס א מענטשליכע פראדוקט, ביז כמעט-ארתאדאקסי וואס איז שטרענג אין האלטן הלכה און גלייבט פאסט ווי די פרומע. אבער אפילו די פרומסטע קאנסערווטיוון גלייבן וואס די הלכה איז אפעס וואס האט זיך ענטוויקעלט וועהרענד דען געשיכטע, אונד איז נישט גנץ באקומען פון הר חורב. א זאלכע געשיכטליכע, קריטישע פארשטענדניס פון דעם הלכה איז דער גרויסע עיקר פון דעם באוועגונג, און דער אמת'דיקע אונטערשייד וואס שפאלט אלע קאנסערוויטוון פון די תורה-טרייע ("ארטאדאקסן"). דאס האט שוין אנגהייבען אין יאהר תרי"ט, אלס ר' זכריה פראנקעל, וואס איז געזעהן אלס דער אורהעבער פון זיי, האט געשריבן וואס "הלכה למשה מסיני" איז נישט טאקען פון סיני, נאר זייער אלטע מנהגים. דער רש"ר הירש און ר"ע הילדעסהיימער האט געשרייט און געמאכט א גרויסע מחלוקת קעגן איהם, וייל זי האבן פרשטאנדן וואס ער גלייבט נישט אין תורה מן השמים.
אין די פראגען פון הלכה, די געשיכטליכע-קריטישע און אויף דאס פאלקעס ווילע באזירטע פארשטענדיס האט געפירט צו גרויסע שינויים און חידושים. ביז יאהר תש"ח, די קאנסערווטיווען האבן זיך נישט דערוואגט מאכן פסיקה קעגן גדולי ישראל אין אמעריקא; זייער אנפירער, ש"ז שעכטער, האט א סך געהאלטן פון דער עיקר פון כלל ישראל. אבער דעמעלסט האבן די ליבעראלן דארט יצאו ביד רמה, און גענומן שליטה אוף די באוועגונג. זי האבן געגרינדעט די Committe of Jewish Law and Standards ווי א נייע סנהדרין, וואס קאן מאכן תקנות חכמים ווי זי וויל, אויך קעגן פסיקות ראשונים. אין תש"י זי האבן מתיר געווען לעקטער אויף שבת, און מתקן געווען וואס מ'קען פירען א מאשין צו שול אויף שבת (פאר דעם וואס מ'דארף דאווענען און די איסורים זינד נאר א מלאכה שלא צריכה לגופה); אין תשי"ב, מתיר געווען פאר כהנים חתונה צו האבן מיט גרושות; אין תשכ"ח, געמאכט א אפקיענהו רבנן לקידושין, אזוי וואס מ'קען באקומען א גט אהן א הסכמה פון בעל/אישה; אין תשל"ב, מתיר אלע קעזן, פאר דעם וואס דער ענזים פון וועם מ'מאכט זי איז גענוג "פנים חדשות"; אין תשל"ג, מצרף פרויען צו מניין, קודם פאר דעם וואס דער מג"א האט געשריבן וואס פרויען קעננען טעארעטיש מתחייב זיין אויף מצוות עשה שהזמן גרמא, און שפעטער פאר דעם וואס זי האבן ענטשיידען וואס פרויען זינד גלייכרעטיק; און אין תשס"ו, כתבו גמסיות לזכרים.
דאס קאנסערווטיוועס יידנטום איז דער דריטע גרעסטע אידישע שטרעמונג פון דער גארער וועלט, נאך די ארטאדאקסן (בערך פיר מיליאן) און די רעפארמער (כמעט צוויי מיליאן). די מערהייט קאנסערוואטיווער זיינען פלאצירט אין די פאראייניקטע שטאטן.
ר' אוהד מאשקאוויטש, איז א יודישער זינגער פון ארץ ישראל א פרומער יוד.
ער איז געבוירן און אויפגעוואקסן בעלגיע. נאך דער חתונה האט ער זיך געצויגן אין ישראל
יוסי גרין שרייבט אים די ניגונים.
ער האט שוין עטליכע מאל אויפסגעטרעטן ביי די העסק קאנצערטן.
ער האט שוין ארויסגעגעבן צוויי אלבאמען, "וארשתיך" און "אה", און יעצט גרייט ער זיך אויף נאך איינס.
לאנדאוס עקספרעס איז א טראנספארטאציע קאמפאני ספעצילעזירנדיג זיך אין די רוט פון ארץ ישראל קיין אמעריקע און פארקערט.
זיי האבן די הויפט קווארטיר אין בני ברק מיט א ווערהאוז אין בארא פארק און אלע בחורים און אידן וואס ווילן טראגן גרעסערע טראנספארט נוצן אים.
דגניה א' איז א קיבוץ אין עמק הירדן. עס איז געגרינדעט געווארן אין יאר ה'תר"ע, אויפן דרום ברעג פון ים כנרת, בערך 10 ק"מ דרום פון טבריה אין דעם עמק הירדן ראיאינישן ראט.
דגניה א' איז דער ערשטער קיבוץ געגרינדעט אין ישראל. "דער נאָמען דגניה נעמט זיך פון די פינף מינים (חמשת מיני דגן) וואס וואַקסן אין ארץ ישראל.
דגניה א' (אָדער דגניה, ווי זי איז גערופן ביז די פאַרלייגן פון דגניה ב' אין 1920) איז געגרינדעט אין 1910 אויף די באדן פון אום דזשוני (דארף געגנט דערמאנט אין דער משנה ווי גון דאָרף, אַרייַנגערעכנט 3,000 דונאם מזרח פון דעם ירדן טייך זענען געקויפט דורך די דזשנף אין 1904).
א סעקונדע () איז דער גרונטלעכער איינס פון צייט אין דער אינטערנאציאנאלע סיסטעם פון איינסן, מיטן סימבאל s.
א סעקונדע איז א זעכציגסטל פון א מינוט, וואס איז א זעכציגסטל פון א שעה; ממילא איז א סעקונדע דאס צווייטע זעכציגסטל פון א שעה. דערפאר הייסט עס "סעקונדע" מלשון "סעקאנד" אין ענגליש וואס מיינט "נעקסטע".
פונעם יאר 1000 ביזן יאר 1960 האט מען דעפינירט די סעקונדע ווי 1/86,400 פון א דורכשניט זון טאג. היינט ווערט זי דעפינירט לויט אן אטאמישן זייגער.
מען מעסט טיילן פון א סעקונדע ווי א מיליסעקונדע (א טויזנטל פון א סעקונדע), א מיקראסעקונדע (א מיליאנט פון א סעקונדע) און א נאנאסעקונדע (א ביליאנט פון א סעקונדע).
קופער איז א כעמישער עלעמענט מיטן סימבאל Cu () און אטאמישן נומער 29. עס איז אן איבערגאנג מעטאל.
פעניס ביז אינמיטן די 1980ער יארן פלעגט געמאכט ווערן פון ריין קופער, היינטצוטאגס צוליב די טייערקייט פון קופער און די שוואכקייט פונעם פעני ווערט דאס צוזאמגעמישט אויך מיט אנדערע מעטאלען ווצבש"פ צינק.
מען באניצט קופער אין א סאך כעמישע רעאקציעס ווי צום ביישפיל אין דער סאנאגאשירא רעאקציע (ענגליש: "Sonogashira Reaction", דײַטש: "Sonogashira Reaktion") אלס א קאטאליזאטאר וואס פארקניפט סוף-שטענדיקע (ענגליש: "terminal", דײַטש: "endständig") אלקינע מיט ארילהאלאגענידן (ענגליש: "aryl halide", דײַטש: "Arylhalogenid") כדי צו שאפן צווייענדיק-פונקציאנאליזירטע אלקינע. די דאזיגע רעאקציע איז אויך קאטאליזירט מיט פאלאדיום.
א פעני איז א מטבע אדער אן איינס פון וואלוטע אין פארשידענע לענדער וואו מ'רעדט ענגליש.
אינעם אכטן יארהונדערט האט קארל דער גרויסער פראקלאמירט אז מ'זאל שלאגן 240 פֿעניג (פעניס) פון א פונט זילבער. יענער פונט האט געוואויגן בערך 326 גראם, קומט אויס אז איין פעניג האט אנטהאלט 1.36 גראם. (היינט איז ווערט אזוי פיל זילבער 40p שטערלינג.)
שפעטער פלעג מען שלאגן פעניס פון ריינעם קופער ביז אינמיטן די 1980ער יארן. זײַט דעמאלסט איז קופער אויך צו טייער און מען מישט אריין אנדערע מעטאלען ווצבש"פ צינק און נאך.
ניקל איז א כעמישער עלעמענט מיטן סימבאל Ni (לאטייניש: "niccolum") און אטאמישן נומער 28. ער איז אן איבערגאנג מעטאל, און איינער פון פיר מעטאלן וואס האבן מאגנעטיזם.
די אמעריקאנער 5 צענטיגע מטבע הייסט ניקל, צוליב ווייל ס'איז געמאכט פון די סארט מעטאל.
a> געמיש, אן עלטערע דיים געמאכט פון א זילבער געמיש,
דיים איז די אמעריקאנער 10 צענטיגע מטבע, וואס איז ווערט א צענטל פון א דאלאר.
דער דיים איז היינט די קלענסטע מטבע אין די אמעריקאנער וואלוטע.
גערשטן איז א מין תבואה. מען ניצט אים ווי עסנווארג פאר בהמות. אויך מאכט מען ביר און וויסקי פון גערשטן. אין 2007 האט מען פראדוצירט אין דער וועלט 136,000 טאן גערשטן.
גערשטן (מין "Hordeum") איז די צווייטע פון די שבעת המינים.
אין דעם בית המקדש פלעג מען מקריב זיין א קרבן מנחה פון גערשטן, דעם קרבן עומר, יעדע יאר דעם צווייטן טאג פסח.
דער וואולקאן (מצ. וואולקאנען) איז א בארג וואס שיסט אויס מיט הייסע ברענעדיגע לאווא.
דאס פאסירט געווענליך נאך א ערד ציטערניש, וואס רוקט די פלאטעס פון די וועלט און דורך דעם גייט אריין לופט אין טיפעניש פון די ערד, און עס ברענגט צו א עקספלאזאציע און עס שיסט אויס.
די וועלט איז איינגעטיילט אין 7 קאנטינענטן...
אינווייניג אין דער ערד געפונט זיך הייסע גליעדיגע צולאזטע שטיינער וואס הייסן...
אויב זאל מען גראבן א טיפע לאך אין דער ערד וועט מען זיך אנהאקן אין א גרויסער דיקער שיכט פון שטיין וואס נעמט ארום דער גאנצער וועלט, וואס מען קען נישט אדורך האקן, אונטער דעם געפונט זיך ווייכע שטיינער, און ווי טיפער דערפון ווערט עס ווייכער און ווארימער, ביז אין מיטל פונקט פון דער וועלט געפונט זיך הייסע צולאזטע לאווא...
א שלאנג (מערצאל: "שלאנגען" אדער "שלענג") איז א רעפטיליע וואס געהערט צו פופצען פאמיליעס; זיי האבן נישט קיין פיס, קול, אויערן און אויגן-לעדלעך. זיי האבן א לאנגן שלאנקן קערפער.
ס'עקזיסטירן אומגעפער 2,900 שלאנג זגאלן, און כמעט אלע לעבן אין די טראפישע לענדער. זייער ווייניק שלאנג זגאלן לעבן אחוץ דעם צפונדיקן טראפיק אדער דעם דרומדיקן טראפיק, און נאר איין זגאל דער וויפער, ("Vipera berus") לעבט אריבער דעם ארקטישן קרייז. זייער הויט אזי באדעקט מיט שופן. זיי זען גוט, און קען שמעקן די לופט מיט זייערע צונגען. כאטש זיי האבן נישט קיין קול, זיי קענען אבער זידן. רוב לעבן אויף דער ערט, אזוי ווי עס שטייט אין פסוק: על גחונך תלך, אנדערע לעבן אין וואסער, און אנדערע לעבן אונטער דער ערד. קיין פיס האבן זיי נישט. אזוי ווי אלע רעפטיליעס, דארפן שלענג די היץ פון דער זון צו האלטן זיך ווארעם; צוליב דעם זענען רוב שלענג אין די ווארעמע טראפישע ראיאנען פון דער וועלט.
גיפט.
שלענג האבן פיל קאלירן אויף זייערע שופן. די וואס האבן טעמפ קאלירטן הויט ניצן דאס צו קאמופלירן. די וואס האבן העל־קאלירטן הויט זענען געוויינלעך גיפטיק. זיי ניצן זייערע העלע קאלירן צו ווארענען בעלי חיים וואס ווילן זיי באפאלן צו האלטן זיך ווייט. טייל נישט־גיפטיקע שלענג האבן די זעלבע פורעמען און העלע קאלירן ווי גיפטיקע שלענג כדי אויסנערן די וואס ווילן זיי באפאלן.
אלול - רבי אהרן טייטלבוים, רב אין וואלאווע (נפ' ה'תש"ד)
די פאראייניגטע שטאטן פון אמעריקע זענען צעטיילט אויף 50 שטאַטן וואס יעדער איינער פון זיי האט זיין אייגענע רעגירונג, אחוץ דער פעדעראלער רעגירונג.
א מאפע פון די פאראייניקטע שטאַטן פון אמעריקע
די מיי געזעצן (אין העברעיש: "הסופות בנגב" ענגליש: "May Laws") באצייכנט די פאגראָמען קעגן די יידן צווישן ט"ז ניסן ה'תרמ"א ביז ניסן ה'תרמ"ב אין דרום-מערב פון דער רוסלענדישער אימפעריע (איבערהויפט אין ווו ס'היינט אוקריינע).
פון וועגן די פאגראמען, האבן פיל יידן עמיגרירט צו די פאראייניגטע שטאטן אויך האט זיך דערפאר אנטוויקלט די ציוניזם.
פארבאט אדער א איסור איז א הלכה וואס רבנים אדער ריכטער געבן ארויס קעגן א געוויסער זאך אדער קאנצעפט, הנאה האבן דערפון.
אין אידישקייט ווערט דאס אנגערופען איסור וואס איז ענדליך צו א חרם וואס איז א פארבאט אויף א מענטש, און איסלאם איז דאס פאטווא וואס איז סיי אויף מענטשן און סיי אויף קאנצעפטן.
היטשין איז א שטעטל אין הארטפארדשיר, ענגלאנד, בערך א שעה וועג פון לאנדאן.
דאס איז בעיקר א פארם שטעטל ווי עס וואקסט קארן אין די ריזן פעלדער.
עס אנטהאלט בערך א 30 טויזנט איינוואוינער וואס לעבן פון די קארן האנדל.
יידן אין היטשין.
עס געפינט זיך דארטן די ישיבה אור תורה בראשות ר' יצחק משה שטערן דער ברודער פון ר' אברהם שמואל שטערן וואס דאס איז אמאל געווען די תורת חסד ישיבה. טייל רופן די ישיבה פשוט היטשין אויף די נאמען פון איר וואון ארט.
אנאטאמיע (פון גריכיש: "ανατομία", ווערטלעך: "אויפגעשניטן") איז אן אפטייל פון ביאלאגיע וואס פארנעמט זיך צו שטודירן וויאזוי די קערפער און ארגאניזאציע פון א לעבעדיגן ארגאניזם טוט פונקציאנירן. עס קען ווערן אפגעטיילט אין קלענערע שטודיעס ווי אנאטאמיע פון בעלי חיים (זאָאטאמיע), אדער געוויקסן איז פלאנצן אנאטאמיע. די וואס שטודירן אנאטאמיע זענען אינטערעסירט וואו יעדע ביין און מוסקל געהערט.
די היסטאריע פון אנאטאמיע גייט צוריק צו 1600 פאר דער ציווילער ציילונג ווען די עגיפטן האבן אנגעהויבן שטודירן מענטשלעכע אנאטאמיע. זיי זענען דערגאנגען וויאזוי פארשידענע ארגאנען פונקציאנירן ווי למשל דער לעבער, דער מילץ, די נירן און דאס הארץ. זיי האבן אויך אנטפלעקט די סטרוקטור און פונקציאנען פון דער לימפֿאטישער סיסטעם.
אנאטאמיסטן ארבעטן אין אוניווערסיטעטן, מעדיצינישע שולעס און לערנען שפיטעלער. זיי לערנען אויס אנאטאמיע און פארשן די סיסטעמען אין דעם מענטשלכן קערפער.
מענטשלעכע אנאטאמיע איז דער אנאטאמיע פון מענטשן וואס שטודירט די סטרוקטור און סיסטעם פון אונזער קערפער. איבערלאזענדיג די שטודיע פון טישו צו היסאלאגיע, און די שטודיע פון צעלן פאר סיטאלאגיע.
דאס מענטשלעכע קערפער ווי די קערפער פון אלע חיות איז צוזאמגעשטעלט פון סיסטעמען וואס איז צאמגעשטעלט פון גלידער וואס איז צאמגעשטעלט פון טישו וואס איז צאמגעשטעלט פון צעלן.
סיסטעמען פון די מענטשליכע קערפער.
שווארצע זענען טונקל-הויטיגע מענטשן וואס דער קאליר פון זייער הויט איז שווארץ. רוב מענטשן אין די וועלט זענען שווארצע, און לויט סייענטיסטן זענען אלע ווייסע אמאל געווען שווארץ, ווייל די גאנצע ספישיס קומט פון אפריקע, נאר די קלימאט אין אייראפע האט זיי קאליע געמאכט.
זיי זענען אלע פונעם אפריקאנער קאנטינענט.
די סיבה פארוואס די אפריקאנער אפשטאמיגע זענען טונקל-הויטיג איז צוליב דער זון. וויבאלד זיי געפונען זיך ביים מיטלפונקט פונעם עקוואטאר, ווי די זון איז פול שטארקער, זענען זיי שווארץ געווארן. נישט היינט נאר טויזנטער יאר צוריק.
ביז פאר 140 יאר צוריק זענען זיי געווען קנעכט אין די פאראייניקטע שטאטן פון אמעריקע, זיי האבן ערשט באקומען פולע רעכט אין די פאראייניקטע שטאטן פון אמעריקע אין זעכציגער יארן.
עס זענען נאך אלס דא אסאך געזעצן זיי צו באשיצן אז זיי זאלן האבן אייניגע רעכט.
פארוואס זענען זיי קנעכט און שווארץ?
עס איז דא וואס זאגן (אן א מקור) איז דאס צוליב דעם וואס זיי זענען אייניקלעך פון חם בן נח, נאכדעם וואס חם האט געשענדעט זיין טאטע נח ווען נח האט זיך אנגעטרונקען, האט אים נח געשאלטן אז זיינע אייניקלעך זיינע זאלן זיין קנעכט. אבער ר' יעקב לייזער דער רבי פון פשעווארסק האט נאכגעזאגט פין זיינע רבי'ס, אז די זאך איז א טעות, און נאר כנען בן חם איז געשאלטן געווארן נישט די אנדערע דריי קינדער כוש, מצרים, און פוט; אזוי ווי עס שטייט אין דער תורה
די אמאליגע שווארצע פלעגט מען רופן כושים, ווי עס קלאגט דער נביא ירמיהו (ירמיה י"ג) היהפוך כושי עורו, ונמר חברבורותיו.
לויטן מדרש רבה אין פרשת נח זענען זיי שווארץ צוליב דעם וואס זייער זיידע חם בן נח האט געהאט געשלעכטליכע באציאונגען מיט זיין פרוי אין דער תיבה, וואס דאס איז געווען פארבאטן. אלס שטראף זענען זיינע אייניקלעך פארשווארצט געווארן. (בראשית רבה פרשה לה ז אמר רבי חייא בר אבא חם וכלב שימשו בתיבה לפיכך יצא חם מפוחם)
נישט נאר די גוים פון אפריקע זענען געווארן שווארץ, די פאלאשן אין וועמנס אדערן עס פליסן אידיש בלוט, זענען אויך פונעם זעלבן טונקלען קאליר.
אידן פון תימנ'ער אפשטאם זענען אויך טונקעל-הויטיג, כאטש וואס זיי קומען נישט פון קאנגא אדער טשאד.
שווארצע און קנעכטשאפט.
אמאל פלעגט מען ניצן קנעכט פון אלע פעלקער, נישט קיין חילוק ווייס אדער שווארץ. שפעטער האבן די ווייסע מענשטן אויפגעהערט צי ניצן קנעכט פין ווייסער באפעלקערונג, און מ'האט געניצט נאר קנעכט פון די שווארצע.
a> אין רעזארט שטעטל ספא וואס אלע ספאס הייסן נאך דעם.
ספא איז א טערמין וואס שטאמט פון איינע פון די באקאנטע שטעט וואס מען איז אהין געפארן אויף אפרו און דער ארטיקער שוויצבאד אין בעלגיע, דעריבער הייסן היינט צוטאג יעדער באהאנדעלונג פלאץ וואס גיבט זיך אפצו מאכן שיין באקוועם און געזונט די קערפער דורך הייסע מינעראלן וואסער א ספא.
מייסטנס פרויען באניצן זיך דערמיט פאר שיינקייט וואס זיי באשמירן זיך מיט די אלע געזונטע שמיראכצער, קראכן זייער פימפלעך און שמוץ פינטלעך אריינגעגען אין די הויט, און קאלירן דארטן זייער נעגל און וואשן זייער האר. אבער מענער פון די גאר רייכע באניצן זיך אויך דערמיט ווייל זיי געבן זיך אויך אפ מיט שיינקייט.
הר"ר יונה מעצגער איז געבוירן ה'תשי"ג אין חיפה. ער איז געווען דער הויפט רב פון מדינת ישראל מצד די אשכנזים פון תשס"ג ביז תשע"ג.
ער איז אבער גרויס געווארן א דאנק די חרדים אונטער די פירערשאפט פון הרב יוסף שלום אלישיב וואס האט אים ענדערשטע געוואלט זען אין שפיץ פון רבנות כדי זיין ענין פון שמיטה זאל נישט געגעבן ווערן פאר די פוסקים פון די מזרחי קרייזן.
ער איז שטארק נאנט מיט חב"ד.
הרב מעצגער האט שטארק געשטיצט דעם צווישן־רעליגיעס קאנגרעס וואס דער סאודישער מלך, אבדאללא, האט איניציאירט אין יאר 2008.
אן אל על עראפלאן אין די לופטן
אל על (העברעאיש; אויסגערעדט "על אַל") איז די גרעסטע לופטליניע אין ישראל. עס איז באזירט אין בן גוריון פליפעלד לעבן דער שטאָט לוד, 20 ק״מ ווייט פון תל אביב. דער אויסדרוק "אל על" געפֿונט זיך אין תנ"ך און באדייט "אַרויף צו גאָ-ט". דער יאט״א קאָד פאר אל על LY איז גענומען פונעם אמאליגען נאָמען פון דער שטאָט לוד (Lydda) און דעם פליפעלד.
צוליב דער שטענדיגער דראאונג פון ​​טעראָריסט אנפאלן, ווערן פליען דורך על על געפירט אונטער באזונדער שטרענגע זיכערהייט מיטלען.
אל על אקטיוויזירט לופטרייזעס אין אייראפע, אזיע, אפריקע, אמעריקע און אויסטראליע.
אין 2005 האט אל על טראנספארטירט מער ווי 3.5 מיליאן פאסאזשירן.
על אל האט 49 עראפלאנען און פארט אין 40 צילן.
די פירמע איז געגרינדעט געווארן אין 1948, און די ערשטע פלי איז געווען פון גענף קיין תל אביב.
אין 2003 האט מען פריוואטיזירט די פירמע און אנגעהויבן האנדלען אירע אקציעס אין דער תל אביב בערזע.
במשך 50 יאר איז אל על געווען די אפיציעלע לופטליניע פון ישראל און האט געהערט צו דער רעגירונג.
מעט דעימאן איז א אינגער אקטיאר און פראדצורער פון אייגענע פילמען.
ווען ער איז אלט געוען בלויז 2 יאר האבן זיך זיינע עלטערן געגט און ער איז געווארן אויפגעצויגן און איין עלטערן שטוב.
ביי די 16 יאר האט ער שוין אנגעהויבן שפילן אלס אקטיאר מיט זיין שכן בען עפלעק.
דעימאן
זשעק ניקאלסאהן געבוירין אלס זשאן ניקאלסאהן איז א באקאנטענר אקטיאר וואס ווערט פארעכענט אלס דער בעסטער שפילער פון טונקעלע עלעמענטן כאראקטעריסטיקס ווי מאפיאנערן און גייסטיש קראנקע כאראקטערס.
זיין מאמע איז געווען א שוי מיידל טאנצערקע. און ער האט דאס נישט געוויסט ביז שפעט אין זיין קאריערע און לעבן, ווען א טיים מאגאזין ארטיקל איבער אים האט אים דאס אויפגעדעקט אז זיין טאטע און מאמע זענען גאר זיין זיידע און באבע וואס זענען שוין לאנג פארשטארבן אין די צייט פונעם אויפדעקונג, און זיין שוועסטער וואס טאנצט פאר פרנסה אין בארס און קלאבס איז גאר זיין עכטער בילאגישער מוטער. ער ווייסט נאך היינט נישט ווער זיין טאטע איז.
טינעק (ענגליש: "Teaneck") איז א יישוב הארט לעבן דער דזשארדזש וואשינגטאן בריק אין ניו זשערסי. א פערטל פון די איינוואוינער זענען אידן.
עס ווערט פארעכענט ווי דער מאדערן ארטאדאקס שטערקסעטער און מערסער באוואוינטער געגנט אין דער וועלט.
עס אנהאלט פילע כשרע רעסטוראנטען פאר אידן פון אלע געגענטער וואס פארן אהין עסן.
א געמאלן בילד אלס אינגערמאן
הרב שמשון בן רפאל הירש (כ"ה סיון ה'תקס"ח - כ"ז טבת ה'תרמ"ט), געבוירן אין האמבורג, איז געווען דער פירנדער תורה פערזענלעכקייט פון דער ארטאדאקסישער געמיינדע אין דייטשלאנד.
ער איז געווען א זון פון רפאל הירש, א גרויסער עושר אין האמבורג, וואס איז געווען א זון פון מענדל פראנקפורטער, דער מייסד פון דער תלמוד תורה אין האמבורג.
ער האט געלערנט תורה ביי הרב יצחק בערנייס, אב"ד האמבורג און א גרויסער קעמפער קעגן אסימיליזאציע.
ווען ער איז געווען אלט 23 יאר האט מען אים באשטימט רב פון אלדנבורג. דארט האט ער אבגעשאפט "כל נדרי" אין דער תפילה פון יום כיפור. אין תר"ו איז ער געווארן הויפט רב פון מעהרן, און ער האט זיך באזעצט אין ניקאלשבורג. דארט האט ער פארזוכט מאכן רעפארם אין די שולן און אויפבויען א סעמינאר אנשטאט די ישיבות. הירש איז געווען נאמינירט פאר דעם וואס די רעפארמער און שומרי התורה אין דער געגנט האבן געקעמפט אזוי, וואס איר לעצטע ברירה איז געווען צו נעמען א רב פון ארויס. הגאון שלמה קוועטש האט גערופן הירש "עם הארץ", "סידור למדן" און "א משורר, נישט א רב." די למדנים אין ניקאלשבורג האט פון איהם געלאכט: "אמאל פלעגט מען דא לערנען גמרא און זאגן תהלים, היינט מ'לערנט תהלים און מ'זאגט גמרא." מען האט אנערקענט זיין אויפטו און האט אים באשטימט א מיטגליד אין דעם פארלאמענט פון דער עסטרייכער אימפעריע.
ער האט איינגעפעדעמט אין זיך פייערדיגע קנאות צו קעמפן קעגן דער רעפארם באוועגונג וואס האט דאמינירט די יידן אין דייטשלאנד, מיט גאר שטארקער השכלה רעלאטיוו צו די אנדערע פרומע אידן אין מזרח אייראפע, מיט זיין שטאלץ און עהרע אז א איד מוז קענען די גויאישע שפראך (דייטש) און וויסנשאפט מיט זיין תורה עם דרך ארץ שיטה.
ער ווערט פאררעכענט אלס דער אויספארעמער גרינדער און פאטער פון ארטאדאקסיע און איבערהויפט מאדערן ארטאדאקסיע און אויך דער עקזעמפלאר פון קנאות.
ער האט געארבעט אין א ספרים געשעפט פאר פרנסה אלס גאר אינגערמאן.
אקאדאמיע פּריז ווי עס איז פאפולעריזירט װי די אסקאַרס איז דער גרעסטער אווענט אין דער פילם אינדוסטריע וואו עס ווערט פארטיילט פרייזן און אנערקענונג פאר די בעסטע פילמען פון יענעם יאר.
די צערעמאניע קומט היינט צו טאג פאר אין לאס אנדזשעלעס, קאליפארניע.
ביליאנען מענטשן האלטן דאס מיט אויף די טעלעוויזיע דורכאויס די וועלט.
די פרייזן זענען א ספעקטאקל וואס ווערן געהאלטן אין געהיים ביזן מאמענט פון די אויסגאנג פון די וואלן. עס ווערן חדשים לאנג דעבאטירט און אויסגעשמועסט וועלכער פילם פארדינט צו געווינען.
די אויסגאנג ווערט באשלאסן דורך וואלן.
צווישן די געווינער זענען איינגעטיילט: בעסטער רעזשיסאר; בעסטער אקטיאר; בעסטער פילם; און נאך קלענערע אפטיילונגען.
נאבעל־פריז זענען אזא סארט אנערקענונג וואס ווערט פארטיילט פאר מענטשן וואס האבן באוויזן אויסגעצייכענטקייט אין ווערדפולע אקציעס און אויפגאבעס. אין די פעלדער פון פיזיק, כעמיע, שלום, ליטעראטור, מעדיצין און עקאנאמיק. דאס ווערט געגעבן נאך וואלן פון טויזנטער באטייליגער.
דאס איז צושטאנד געקומען און הייסט נאך אלפרעד נאבעל פון שוועדן נאך זיין משפחה נאמען נאבעל וואס האט פראדוצירט געווער און וואפן און איז געווען גאר רייך דערפון. ביז מען האט געטראפן נאך זיין טויט אין זיין צוואה ווי ער מאכט א חשבון הנפש וויפל בלוט עס ווערט פארגאסן צוליב זיין געלט גייציגיקייט. און מען זאל געגרינדן פון זיין ירושה א ספעציעלע פריז אויסטיילונג אלס תשובת המשקל פאר ווער עס טוט גוטס אויף די וועלט.
אידישע געווינער.
ביז 2013 האט מען באלוינט 850 נאבעל פריזן; פון זיי האבן יידן געוואונען 193 פריזן.
אין 2013 האבן זעקס יידן געוואונען פריזן: דזשיימס ראטמאן און רענדי שעקמאן (מעדיצין), אריה ווארשל, מייקל לעוויט און מארטין קארפלוס (כעמיע) און פראנצוא ענגלערט (פיזיק).
אסימילאציע איז דער אקט פון התבוללות דורך זיך אפלערנען פון די גוים, און זיי ליבען, דורך אנטאן זייערע קליידונג נאכגיין זייער מאדע, רעדן זייער שפראך, גיין צו זייערע טעאטערס און שפילן זייערע ספארטס און לערנען זייערע חכמות און דערנאך חתונה האבן מיט גוים און אזוי ארום אפציווישען דאס אייגענארטיקייט פון א פאלק וואס האבן בלויז שייכות און לעבן צווישן זיך מיט זייער אייגן קולטור און ציווילאזציע.
אין מצרים איז מען אויסגעלייזט געווארן אין זכות וואס מען איז נישט אסימילירט געווארן צווישן די מצרים.
די ערשטע וואס האבן עמטליך אנגעהויבן מיט אסימיליזאציע, זענען געווען די משכילים פון בערלין, מיטן סלאגאן "הוי יהודי בביתך ואדם בצאתך"
התבודדות איז אזא ריטואל אז מען גייט אין א ליידיגן עלנדן פלאץ ווי א וואלד אדער א מדבר, ווייט אוועק פון אנדערע מענטשן און מען מאכט א חשבון הנפש צו גאט, מען רעדט צו גאט, און מען טראכט צו זיך אליינס איבער די עבירות און תשובה פארנעמעונגען מיט וידוי לויט די פערזענהליכער וואונטש.
אייגענטליך איז התבודדות צוטיילט אין צוויי חלקים, איינס איז דער התבודדות וואס דער שפיץ איז "התבוננות", דאס הייסט מען זאל צוקומען צו טיעפע ענינים פון מחשבה, וואס מען קען דערצו נישט צוקומען נאר אויב מען אנטלויפט פון מענשטן און מען טיילט זיך אפ פון זיי. דאס איז בדרך כלל די כוונה ווען מען זעהט די ווארט אין אמאליגע מוסר ספרים. דער צווייטער חלק איז התבודדות וואס דער שפיץ איז תפלה ותחנונים, מען זאל מתפלל זיין צו גאט, וואס מען קען נישט מתפלל זיין צו גאט מיט די ריכטיגע דביקות נאר אויב מען אנטלויפט פון מענטשן און מען טיילט זיך פון זיי אפ. און דאס ווערט בדרך כלל פראטקיצירט ביי ברסלבער חסידים.
התבודדות ווערט דערמאנט אין אסאך ספרים פון אמאל, די ערשטע ספרים דערמאנען אז אסאך פירושים, אסיום (דאס איז איינע פון די כתות פון כלל ישראל וואס התבודדות און אפגעזונדערקייט איז געווען זיין הויפט ציל, ווערט דערמאנט אין ספר יוסיפון און אין אנדערע ערשטע ספרים, זיין האבן געגריקט סיי מיט די פירושים און סיי מיט די צדוקים), און אויך פילוזאפים פלעגן אסאך גיין אליין, אין מדבריות, וועלדער פעלדער, זיין אפגעזונדער פון דער וועלט און זיך קאנצעטרירען אויף מחשבה און הויכע ענינים.
אזוי ווערט עס דערמאנט אין מורה נבוכים און אין חובת הלבבות, אויך שפעטער ביי די חסידים ווערט התבודדות דערמאנט אלס א מיטל ווי אזוי דערנענטער ווערן צו השי"ת, ווי דער נועם אלימלך אין זיין צעטיל קטן, רבי צבי מזידוטושב אין זיין ספר סור מרע ועשה טוב.
התבודדות ביי ברעסלעווער חסידים.
עס ווערט פראקטיצירט הויפטזעכליך צווישן ברסלבער חסידים
כדי צו האבן א שטיקל באגריף וואס די ברסלעבער חסידים זענען עוסק אין דער צייט וואס זיי מאכן התבודדות וועלן מיר דאס אויסשרייבן, גענומען פון זייערע ספרים.
ר' נחמן מברסלב.
עס איז באקאנט די ווערט פון ר' נחמן (ליקוטי מוהר"ן ח"ב סי' כ"ה) התבודדות הוא מעלה גדולה ועליונה מן הכל התבודדות איז דער גרעסטער מעלה העכער אלעס, ר' נחמן האט געזאגט מקטן ועד גדול אי אפשר להיות איש ישראלי באמת כי אם על ידי התבודוות פון קליין ביז גרויס מען קען נישט זיין א אמת'ער יוד נאר דורך התבודדות.
ווען ר' נחמן מברסלב איז אלט געווען זעקס יאהר איז אים אריין קין קאפ זיך אפשיידן פון דער גלוסטיקייטן פון דער וולעט, און ווערן דערנענטערט צו השי"ת, ער האט אנגעהויבן צו רעדן צו השי"ת אזוי ווי א קינד טענה'ט זיך אויס מיט זיין טאטע, ער האט געבעטן, געוויינט, געמאנט, ער וויל זיין א עהרליכער איד, ער האט גע'טענה'ט מיט השי"ת ווי מען טענה'ט זיך מיט א גוטן חבר פארוואס בין איך נישט קיין עהרליכער איד ? פארוואס שטארקט זיך אויף מיר מיין יצהר הרע ?.
אנפאננג איז אים שווער געווען אפילו צו זיצען אליין א שטיק צייט, אבער ער האט זיך דאס אויסגעלענרט, ער פלעגט זאגן פאר זיינע חסידים: איך האב זייער געהארעווט. ער פלעגט טראכטן איך האב נאר דעם יעצטיגן טאג, נישט נעכטן נישט מארגן נאר היינט, און אזוי האט ער געקענט רייסען שטיקר פון זיך.
ר' נחמן האט פארציילט אז אין זיין יוגענט איז ער געווען אזוי שטארק אריינגעטוהן אין דעם ענין פון רעדן צו השי"ת, אז אפילו ווען ער האט געבענטש האט ער נאכן בענטשן אויך גערעדט צו השי"ת אויף אידיש, ער האט אים געלויבט און געדאקנט אויף די גוטע עסן וואס ער האט געגריגן, ער האט ארויסגעזאגט: איך לויב דיך פאר די גוטע ברוינפען פאר די גוטע קוכען, פאר פארשפייז, און פאר די גאנצע סעודה.
ר' נחמן האט געמאכט התבודדות זיין גאנץ לעבן, ער האט אייביג געטועהן תפלה צו השי"ת, אפילו אויף דער עלטער ווען ער איז שוין געווען א גרויסער רבי פון הונדערטער חסידים האט מען אים געזעהן אסאך וויינען און מאכן התבודדות, די ערד ארום אים פלעגט זיין נאס פון טרערן, אמאל סוכות ווען ער האט ארום גענומען די בלעמער מיט די לולב האט זיך געגאסן א טייך וואסער ארום די בימה צוליב זיינע טרעטרן. אמאל האט ער געגעבן א טלית פאר זיין גרויסען תלמיד ר' יודל ממעדווידעווקא האט ער אים געזאגט זאלסט מכבד זיין די טלית ווייל אזופיל האר עס איז דא אין דעם טלית אזויפיל טרערן האב איך פארגאסן צו וויסען וואס איז דאס א טלית.
ר' נחמן האט געזאגט אז אלעס השגות און חכמות וואס ער האט זוכה געווען איז געקומען בלויז ווייל ער האט געמאכט התבודדות, ער האט אסאך געוויינט, בתמימות ובפשיטות, אויך האט ער געזאגט אז ווער עס וועט אים נאכמאכן און מאכן התבודדות אלע טאג און וועט זיין א עקשן אין תפלה וועט זוכה זיין צו אלעס וואס ער דארף צוקומען.
ער פלעגט אסאך רעדן אז מען זאל מאכן התבודדות און טועהן תפלה צו גאט, ער האט געזאגט ווי מער תמימות און פשטות דער מענטש האט אלץ מער קען ער רעדן צו השי"ת, ער האט עס גערופען "פראסטיק" און פלעגט בענקן און זאגט איי פראטסיק ווי איז מען זוכה צו פראסטיק.
ער פלעגט פארברענגט דערמיט אסאך שעה'ן, זיין סדר איז געווען ער האט זיך אויפגעזיכט א פלאץ ווי מענטשטן דרייען זיך נישט, דהיינו אין זיין טאטע'נס הויז איז געוען א בוידם וואס מען האט דארט געהאלטן שטרוי, האט ער זיך דארט באהאלטן מיט א תהלים'ל און האט האט דערמיט געשריגן צו השי"ת ער זאל זוכה זיין מקורב ווערן צו השי"ת. ער פלעגט אזוי רעדן צו השי"ת שעה'ן און טעג.
עס האט זיך אים אסאך געדוכט אז מען הערט אים נישט צו, מען וויל פון הימל ער זאל נישט זיין קיין עהרליכער איד, פארקערט גאר ער האט געהאט ראיות אז פון הימל דערווייטערט מען אים מיט אלע סארט וועגן, מען דארף אים נישט, ער האט געזעהן ווי עס גייט אריבער אסאך צייט און ער האט נאך נישט זוכה געווען צו דערנענטערט ווערן צו השי"ת, דאך האט ער זיך געשטארקט און געבעטן פון השי"ת.
ר' נחמן האט אמאל געזאגט ווען א מענטש פאלט אריין אין בלאטע, דער יצר הרע האט זיך געשטארקט אויף אים ער איז דורך געפאלן א עבירה, דארף ער שרייען און שרייען, ביז השי"ת וועט אים העלפן. ער האט זיך אמאל אויסגעדרקיט דער עיקר איז מבטן שאול שוועתי, דאס הייסט אזוי ווי יונה האט געזאגט ווען ער איז געווען אין די פיש און האט געשפירט ער איז ביים שאול תחתיות האט ער געשריגן צו השי"ת פון די אפגערונט פונעם שאול שריי איך צו דיר.
ווען א יונגער מאן האט אמאל געפרעדט ר' נחמן וויאזוי ווערט מען א עהרליכער איד, האט אים ר' נחמן געזאגט יעדע נאכט פארן לייגן טראכט אריין וויאזוי איז אריבער דעם טאג, אויב איז עס געווען מיט הצלחה דאן לויב און דאנק השי"ת רעדט צו אים און זאג אים געלויבט ביזטו פאר דעם גוטען טאג, העלף מיר אויף ווייטער מארגען זאל ווייטער זיין גוט, אויב איז געווען א נישט גוטער טאג דאן מאן דיר א חשבון היתכן מיינע טעג גייען אריבער מיט גארנישט וואס וועט אויסוואקסן פון מיר ביזה השי"ת וועט דיר העלפן.
איינער האט אמאל געפרעגט ר' נחמן וויאזוי ווערט מען א פיינער איד זאגט אים ר' נחמן זאלסט לערנען תורה, זאגט ער אים אין קען נישט לערנען, זאגט אים ר' נחמן טא זיי מתפלל און מאך התבודדות בעט זיך אויס פון השי"ת זאלסט קענען און פארשטיין תורה, געדענקט דורך תפלה קומט מען אהן צו אלעס גוט'ס צו קדושה, צו תורה צו אלעס גוטס פון אלע וועלטן (ליקוטי מוהר"ן ח"ב סי' קי"א).
רעדן מיטן מאמע לשון דווקא.
אייגענטליך ווערט תפלה און התבודדות דערמאנט אין אלע ספרים, אבער ר' נחמן מברסלב האט געמאכט דערפון א גרויסער עיקר, ער האט געזאגט מען זאל זיך געוויינען רעדן צו השי"ת מיט דעם מאמע לשון דווקא, ווייל דער מאמע לשון איז נענטער צום נפש ווי א מענטש, דאס איז זיין מאמע לשון, און ער ווערט נתעורר און דערנענטער צו השי"ת דערמיט.
נאך אין די ערשטע יאהרן פון ר' נחמן ווען ער איז געווען א קינד האט זיך אזוי געפירט, אזוי נאכדעם וואס ער האט געגעסן און געבענטשן ברכת המזון האט ער גערדעט צו השי"ת אין אידיש דווקא, ער האט אים געלויבט אויף אידיש און געזאגט איך לויב דיר אז די האסט מיר געגעבן צו עסן און צו טרינקן, און האט אויסגערעכנט אלע זאכן וואס ער האט געגעבן ביי דער סעודה.
דאס אלעס איז געווען די נייער שיטה און וועג פון ר' נחמן אז יעדער מענטש זאל זיך געוויינען צו רעדן צו השי"ת אויף זיין מאמע לשון, אין זיין פאל איז עס געווען אידיש.
גיין אין פעלד.
ווען ר' נחמן האט גערעדט אז מען זאל מאכן התבודדות האט ער געזאגט אז דער עיקר התבודדות איז צו גיין אין פעלד, און אזוי ווערט געברענגט אין ליקוטי מוהר"ן (ח"א סי' נ"ב) אז דאס שלימות פון התבודדות איז צו גיין אין א פעלד, זיך אויסרעדן פאר השי"ת אלעס וואס עס קוועטש אים, ער שטייט דארט אז התבודדות איז צו גיין אין א פעלד דארט ווי מענטשן דרייען זיך נישט קיינמאהל, דאס הייסט מען זאל גיין אין אזא פעלד אינמיטן נאכט, דארט ווי א מענטש דרייט זיך נישט אפילו בייטאג, ווייל אויב סתם מענטשן דרייען זיך דארט, ווערט שוין די לופט נישט ריין, און דער וואס עס וויל זיך אפזונדערן פון דער וועלט וועט עס אים זיין שווער.
אין יאהר ה'תקס"ב נאך שבועות האט ר' נחמן געשיקט זיין טאכטער שרה די טאכטער פון ר' נחמן מברסלב זי זאל רופען א מענטש און אים געזאגט קום לאמיר גיין שפאצירן, ר' נחמן איז דאן געגאנגען אין פעלד מיט זיין תלמיד און אים געזאגט אויב די וואלסט ווען צוגעהערט וויאזוי יעדער גראז עקסטער לויבט און גיט א שירה פאר השי"ת, זי זינגט צו השי"ת אהן קיין פנויות און זייטיגע מחשבות, ווייל זי ווארט נישט אויף קיין שכר, עס איז זייער גוט צו זיין פרום צווישן זיי, דערמיט האט ר' נחמן געוואלט לערנען זיין נייער וועג מען זאל מאכן התבודדות און זיך אויסשרייען צו השי"ת, ר' נחמן איז דעמאלטס געגאנגען מיט זיין תלמיד צו א הייל אויסער די שטאט ר' נחמן האט גענומען א שערי ציון און זיך געזעצט מתפלל זיין, ער האט געוויינט און געשריגן צו השי"ת אסאך שעות, ביז עס איז געווארן פארנאכט און זיי זענען אהיים געגאנגען.
אנדערע ברסלבער חסידים.
ר' נחמן האט אויסגעלערנט אלע זיינע תלמידים און נאכפאלגער'ס זאלן מאכן התבודדות און בעטן פון השי"ת.
ער האט געהאט א תלמיד ר' שמואל אייזיק מדאשיב פאר אים האט ער עקסטער אויסגעלערנט וויאזוי צו מאכן התבודדות.
פרסה איז א געוויסע מאס פון מעסטן לענגקייט פון ערד.
א פרסה איז 4 מיל, א מיל איז א תחום שבת - 2,000 איילן [אמות].
א טעלעסקאפ (פון אלט גריכיש: "τῆλε טעלע", "ווייט" און "σκοπεῖν סקאפעין", "צו קוקן/זען") איז א כלי וואס מען ניצט צו קענען אבזערווירן גאר ווײַטערע אביעקטן, ביזן קאסמאס אריין, דורך ליכט אדער אנדער עלעקטראמאגנעטישער שטראלונג. א פשוטן טעלעסקאפ קען מען מאכן פון א ראר מיט צוויי לינזן.
דער טעלעסקאפ איז ערפינדען געווארן אינעם 17טן יארהונדערט אין די נידערלאנדן, דורך צוויי ברילן־מאכער, האנס ליפערסהעי און זכריה יאנסן.
צו מיינט איר ספר שמות?
עקסאדוס איז געווען די שיף וואס האט געפירט 4,554 אידן אין 1947 פון פראנקרייך קיין ארץ ישראל און די בריטישע רעגירונג האבן זיי צוריק געשיקט קיין אייראפע.
יצחק (אייק) אהרונאוויטש (ארן) איז געווען דער קאַפּיטאַן פון דער שיף.
a> (אין צענטער) אויף א באזוך אין פאפענדארף לאגער, רעדנדיג מיטן קאפיטאן יצחק (אייק) אהרונאוויטש (לינקס) וועגן די געוועזענע פאסאזשירן פון דער עקסאדוס שיף.
די בריטישע האבן איבערגענומען די שיף נעבן ארץ ישראל און האט זי געברענגט קיין חיפה. אין חיפה האבן די בריטישע געצווונגען די פּאַסאַזשירן צו גיין אויף אנדערע שיפן וואס האבן זיי גענומען צוריק קיין פראנקרייך. די פּאַסאַזשירן האבן אפגעזאגט אַראָפּ צו גיין פון די שיפן אין פֿראַנקרייַך און נאָך עטלעכע וואָכן האבן די בריטישע געבראכט די שיפן אין האַמבורג וואָס איז געווען אונטער בריטישער יוריסדיקציע. דארט האבן די ענגלענדער זיי געצווונגען פון די שיפן און געבראכט די פּאַסאַזשירן צום "פאפנדארף" לאגער און דעם "אם שטוי" לאגער וואס זענען געווען אין דעם טייל פון דייטשלאנד וואָס איז געווען אונטער בריטישער יוריסדיקציע.
נאָמען פון דער שיף.
די שיף הייסט נאך ספר שמות. וואן עס ווערט כארנאקאלירט די שוועריגעקייטן פון די אידן אין ערשטן גלות מצרים.
אין קולטור.
דאס איז שפעטער פארוואנדלט געווארן אין א ראמאן און דערנאך א דערפֿאלגרייכער היסטארישער פילם, מיטן זעלבן נאמען עקסאדוס. אבער יענע שיף האט זיי יא געברענגט קיין ארץ ישראל פון ציפערן.
מערי מעגדעלין איז לויט די קריסטליכע מסורה געווען די ווייב פון גאט ווא זיי האבן צוזאמן געהאט א קינד וואס זיי האבן א נאמען געגעבן יאשקע מלשון פון העלפן די וועלט.
זיי זאגן אז 2 עדות וואס זענען געווען זונות פון פאך אויס האבן דאס בייגעוואונט די ביאה ווי גאט האט געמאכט שוואנגערען די מאמע פון יאשקע אין א הייל.
קאראטע () איז א מין סארט קאמפקונסט שלאג סיסטעם וואס האט אנטוויקלט אינעם ריוקיו קעניגרייך, היינט אקינאווא. היינט איז קאראטע בעיקר א שלאג־קונסט מיט זעצן, קאפען, עליבויגן שמייסן, קני שמייסן, און אפענע־האנט טעכניקן ווי מעסער־הענט.
אין קאראטע לערנט מען מעטאדן און טעכניקעס צו רוקן זיך גאר פלינק די אברים און מען שטעלט זיך אין א פאזיציע צו ווערן ווי ווייניגער געשלאגן און אז די שלעק וואס מען געבט יענעם זאל גיין אין די ריכטיקע שנעלקייט און ריכטיקע פלעצער.
גיטשין פונאקאטשי, א שולע־לערער פונעם אינזל אקינאווא, האט איינגעפירט קאראטע צו דער יבשה פון יאפאן אין די אנהייב 1900ער יארן. אין 1922 האט דער יאפאנער בילדונגס־מיניסטעריום פארבעטן אים קיין טאקיא צו דעמאנסטרירן קאראטע.
נאך דער צווייטער וועלט-מלחמה האט די פאראנייגטע שטאטן אויפגעשטעלט א מיליטער־באזע אין אקינאווא און קאראטע איז געווארן פאפולער ביי די אמעריקאנער זעלנער דארטן.
רייען קארבען איז געוועזן דער אסעמבלימאן פון מאנסי.
ער איז א פרומער איד.
ער האט געמוזט רעזיגנירן אין שאנדע נאך אויפדעקונג אז ער האט סעקסואל באלעסטיקט אנדערע מענער אין א נאכט קלאב.
ער איז היינט א גרויסער אדוואקאט אין מאנסי.
גדלי' אבערלאנדער איז דער זון פון ר' מעכל אבערלענדער. ער האט ארויסגעגבן א ספר וועגן פדיון הבן (פדיון הבן כהלכתו), א ספר וועגן טעויות אין דאווענען (בנתיבות התפילה), ווי אויך א ספר וועגן מנהגי ישראל (מנהג אבותינו בידינו). ער איז די רעדאקטאר פאר דעם קווארטליכן תורה זשורנאל אור ישראל און דעם קווארטליכן חסידות זשורנאל היכל הבעש"ט.
ער איז געווארן אויפגעצויגן אין פאפא וויליאמסבורג און איז אלץ בחור געווארען א חבד'סקער חסיד.
ער וואוינט אין מאנסי און איז היינט דער רב און מנהל פון דעם אוצר הספרים פון חסידות היכל מנחם אין מאנסי.
ער איז א מחותן מיט הרב שמואל וואזנער (בעל שבט הלוי), הרב ווייס ראב"ד מאנטרעאל, אדמו"רי בית דעעש און מיט דעם שאפראנער רב.
שער-בלאט פון דער ערשטער אויסגאבע
דווקא איז אן העברעישער זשורנאל וואס באשרייבט די יידיש־שפראכיקע קולטור. עס איז דערשינען געווארן תמוז ה'תשס"ז (יולי 2006). דער צווייטער באנד איז ארויס טבת ה'תשס"ז (ינואר 2007). דער זשורנאל באשרייבט די יידישע קולטור און ווי אזוי יידיש באלאנגט צו דער העברעישער שפראך אזוי ווי זייער צייכנווארט "אנחנו מנסים לכתוב על יידיש בעברית". איר רעדאקטאר איז בעני מאר און איר הערויסגעבער איז שלום עליכם הויז.
א בין איז א סארט פליענדיגע אינסעקט, פארבינדן מיט וועספן און מוראשקעס, וואס פארשפרייט בלומען שטויב (פאלען) פון איין בלום צום צווייטן און טוט אזוי פערטיליזירן די בלומען פון פילע סארטן פרוכט ביימער און געוואוקסן. בינען געפינען זיך אין אלע קאנטינעטן אחוץ אנטארקטיקע.
בינען האבן אזא מין לאנגן צונג ווי א שטרוי צו זויגן דעם נעקטאר פון די בלומען.
עס איז פאראן איבער 20,000 זגאלן בינען.
האניג בין,
טעפער בין, און
בלאט שניידער בין,
ווען מען שטערט אדער ווען מען באדראהט זייער בינען שטאק שטעכן זיי די שטערער אבער רוב סארטן שטארבן נאכן דערלאנגען דעם שטאך.
אסאך פון זיי פראדוצירן האניג פון די נעקטאר פון בלומען.
גיארגי סאראס איז א אונגערישער אידישער אימיגראנט קיין אמעריקע און איז פון די רייכסטע ביליאנערן אין דער וועלט. ער איז א שטארקער ליבעראלער לינקער פאליסי אויספארעמער און ער לייגט זיין געלט פאראויסרוקן זיינע אידיאלן פון סאציאליזם איבער דער גארער וועלט.
אין אמעריקע איז ער דער הויפט פינאנצירער פון די דעמאקראטישער פארטיי און אירע קאנדידאטן.
ער האט אבער מער הומענטארישע ארגענעזאציעס וואס געבן זיך אפ אויסצוראטן הונגער און רעליגיע - רעגירונגס וואס פלאגן די וועלט.
ער גלייבט אין אסימילאציע און האט זיך אמאל אויסגעדרוקט כלפי דעם אידישן קאמף פאר ארץ ישראל צווישן די רעכטע: "איך לייקען נישט די אידישע האפנענונג צו עקזיטירן אין די עתיד, אבער איך וויל נישט זיין א טייל אין זיי.".
ר' אליהו אמסעל איז א קנאי און מוכיח בשער וואס וואוינט אין בארט פארק און האלט זיך פאר דער שיצער פון אלע רוחניות פראבלעמען פון דור, אבער ווערט באטראכט לויט טייל אלס א קוריאזער און א גייסטיש קראנקער מרה שחורה'דיגער און אנגעזעצטער פארשוין וואס פירט אן מיט צוויי באזונדערע האטליינ'ס ארונטערצורייסן אלעס און יעדן אויף דער וועלט.
מכלומר'שט זאגט ער נישט אויס ווער עס רעדט אויפן ליין.
ער רעדט אויפן סטיל פון הרב ירחמיאל ישראל יצחק דאמב פון לאנדאן.
אקעגן זיינע האטליינס האט זיך לעצטענס געעפענט א פרישע האטליין "קול זכור ימות עולם" דורך הרב געשטעטנער.
אין א שמועס פון מיטוואך פר' אחרי קדושים זאגט ער אז ער איז א גוטע ידיד פונעם רעדנער אויפן אויבענדערמאנטע ליין, און אז ער פלעגט שטופן מיט אים די צייט אין ברעסלאווער שטיבל אין מאה שערים פאר 25 יאר צוריק, און ער ווייסט נישט וואס ער האט קעגן אים.
אור ישראל איז א פערטל-יאריגע אויסגאבע, עס ערשיינט פיר מאל א יאר.
זיי האבן 1800 מנויים, און זיי דרוקן יעדן חודש 3000 שטיק.
ער ווערט פינאנצירט דורך ר' מעכל אבערלענדער און געדרוקט דורך זיינע בנים ר' חיים אבערלענדער און ר' גדליה אבערלענדער.
פתגמין קדישין איז א דיקער וועכנטליכער תורה'דיגער קונטרס אויף דער וואכעדיגער סדרה און נאך, ארויסגעגעבן דורך די זאלונים אין ירושלים.
ווערט פארשפרייט אין ירושלים און בני ברק.
אויך ווערט ארויסגעגעבן א עקסטערע גליון מיטן זעלבן נאמען "פתגמין קדישין" אין מאנטרעאל דורך דער סאטמארער קהילה דארט.
דמתה לתמר איז א חודש'ליכע אויסגאבע ארויסגעגעבן דורך די ארונים אין בני ברק.
אין בני ברק ווערט עס פארטיילט אומזינסט, אבער אין אמעריקא קאסט עס דריי דאללער.
ישורון איז א תורה'דיגע זאמלונג פון ארטיקלען אויף פארשיידענע טעמעס אין הלכה.
אין די שפעטערדיקע בענדער זענען דא ספעציעלע אפטיילן צום אנדענק פון גדולים פונעם לעצטן דור, צווישן זיי די רבנים: מאיר שפירא פון לובלין, דוב בעריש וויידנפעלד פון טשעבין, אלעזר מנחם מן שך, שלמה זלמן אויערבאך, יאשע בער סאלאווייטשיק פון ירושלים, יחיאל מיכל פיינשטיין, זעליג ראובן בענגיס, יוסף אליהו הענקין און נאך. בענדער ד' - ו' זענען אוועקגעשטעלט פאר תורה פונעם ווילנער גאון.
ערשטע דעקל בוך פון "מיין קאמפף" בוך
מײַן קאַמף (דייטש: Mein Kampf) איז דער נאמען פון א בוך וואס דער נאַצי פֿיהרער אַדאָלף היטלער האט געשריבן בשעת ער איז געזעצן 9 מאנאטן אין טורמע. עס איז דערשינען געווארן אין יאר ה'תרפ"ה (1925).
אין געוויסע לענדער (ווי האלאנד) איז פארבאטן היינט צו פארקויפן דעם בוך, פון צווייטן זייט קען מען שאפן דעם ספר אין פארשידענע שפראכן (אויף ענגליש, העברעאיש, אראביש און נאך).
אין דער ספר צייגט ער אן די יידן, סלאוון און נאך... אלס אונטערמענטשן וואס וואנדאליזירן די אריער ראסע. אזעלכע זאגן אז אין דעם ספר קען מען שוין זעהן רמזים וועגן זיין פלאן צו פערגיפטן די יידן מיט גאז.
אזא סארט לעדערנע ריט וואס דער פרוי נוצט צו געוועלטיקן און שמייסן דעם מאן.
דאמינעטריקס איז א פארם פון בי.די.עס.עם. וואס די פרוי נעמט די פירענדע ראלע און סעקס, און זי בינדט איין די מאן אין קייטען און שלאגט אים מיט א ריט אדער אנדערע פייניגונג מיטלען ווא דער מאן שפירט זיך אומבאהאלפען און פארשקלאפט צום האר וואס איז די פרוי.
די דאזיגע שפיל פאר געלט איז א פארעם פון זנות און ווערט פארעכענט ווי אומלעגאל אין אמעריקע.
פוליצער פרייז איז א יארליכע נאציאנאלער פרייז פון אנערקענונג פאר די העכסטער אויסצייכענונג און כבוד פאר ליטעראטור און מוזיק און אויך פאר די מידיע קאמפאניס אדער זשורנאליסטען וואס האבן ערצייגט א קוואליטעט פון יאר פאר די וועלט און איר ציוויליזאציעס.
סעקסואלער אריענטאציע איז דער נויגונג און גלוסט פון א מענטש צו לגבי מיט וועמען ער ווערט צוגעצויגען און אנגערייצט סעקסאל.
אויב האט דער מענטש ליב זיין פארקערטער זשענדער ווי למשל א פרוי דעם מאן און מאן די פרוי איז דאס אנגערופען אז זיין סעסקואליטעט איז גראד און היטראסעקסואל. אבער טאמער גליסטן זיי צו זייער אייגן מין איז דאס האומאוסעקסואל, ביי מענער געיז און ביי פרויען לעסביאןס.
אויב מען ציעט צו ביידע גלייך און אייניג איז מען בייסעקסואל.
עס איז אויך דא אנדערע טיטלון פאר סעקסואלע ציאונגען אבער די געשזעלשאפט האט איר נישט אנערקענט אלס לעגעטים. אויב מען ציעט צו קינדער איז מען א פעדעפייל. אדער סווינגערס וכדו', און דערפאר הייסט דאס נישט אריענטציע נאר בלויז פרעפרענץ. אבער אין רעליגיע הייסן די אלע פרעפערענצן און נישט אז מען איז אזוי באשאפן נאר בלויז א יצר הרע תאווה וואס מען דארף אנעמען אלס נסיון פון השגחה פרטית
באַראַק כוסײן אָבאַמאַ (ענגליש: "Barack Hussein Obama", געבוירן דעם 4טן אויגוסט 1961) איז געווען דער 44סטער פרעזידענט פֿון די פאראייניקטע שטאטן פון אמעריקע.
קאנדידירן פֿאַר פּרעזידענט.
בעפאר איז ער געווען דער דעמאקראטישער סענאטאר פון אילינויס, און א פאפולערער פיגור אין אמעריקאנער פאליטיק, דינענדיג אלס דער אינגסטער אפריקאנער-אמעריקאנער סענאטאר אין היסטאריע, און זייענדיג דער איינציגסטער אפריקאנער-אמעריקאנער סענאט מיטגליד, בלויז איינס פון פינף.
ער איז געווען דער דעמאקראטישער פארטיי קאנדידאט פאר די אמעריקאנער פרעזידענט וואלן 2008. ער איז געלאפן אין די דעמאקראטשיע פריימעריס קעגן הילערי קלינטאן, און אויף א וואונדערליכן אופן האט ער זי באזיגט, פון אנפאנג האט קיינער נישט געגלייבט אז ער וועט איהר קענען ביי קומען, אבער צו סוף האט עס באוויזן.
ער האט געווונען קעגן דזשאן מעקעין צו ווערן דער 44סטער פרעזידענט.
זיין זיג ווערט צוגעשריבן צו עטליכע פאקטארן, קודם איז די עקאנאמיע אין אמעריקע זייער שווער, ער האט קאמפיינט אז ער וועט מאכן בעסער די עקנאמיע, אין אמעריקע איז דא א ווערטל "דאס אמעריקאנער פאלק שטימט לויטן פאקעט בוק, אויב איז די בערזל פול מיט געלד, וועט מען שטימען פאר אלטן פרעזידענט אויב נישט ווען מען נישט שטימען פאר אים, אזוי איז טאקע איצט געווען, דאס פאלק האט זיך געוואלט דערווייטערן מיט אלעס וואס האט צו טון מיט בוש, און מען האט געזען דעם ראפובליקאנעם קאנדידאט דזשאן מעקעין ווי א נאכפאלגער פון בוש, און מען האט אים באשטאפט. צווייטענס האט ער זייער גוט קאמפיינט ביי די יונגע, ער האט רעגיסטרירט מליאנען נייע יונגע מענטשן וואס האבן נאכקיינמאלה נישט געשטימט, זיי האבן אים געהאלפן מיט זיין זיג.
אום יאנואר 2009 איז ער געווארן פרעזידענט פון די פאראייניקטע שטאטן פון אמעריקע. זיין וויצע פרעזידענט איז דער סענאטאר פון דעלאווער, דזשאו ביידען.
ער ווערט באטראכט ווי זייער ליבעראל, אלס איינער וואס וועט פירן פונקט א פארקערטן פאליטיק ווי זיין פארגייער דזשארדזש וואקער בוש, ער וועט זוכען פרידן און זיך נישט איינרייסן מיט דער וועלט, עס בלייבט איבער צו זען צו עס וועט טאקע זיין אזוי.
טראנסזשענדער איז די אויפירונג פון מענטשן קעגן זייער טבע פון זשענדער ווא זיי פירן א טראנס און טוישן די נארמעס פון געזעלשאפט לגבי זייער זשענדער אידענטיטעט ווי למשל מענער וואס גייען מיט רינגלעך פירן זיך אנדערשט ווי די סדר אין זייער געזעלשאפט אז בלויז פרויען גייען מיט רינגלעך, אבער דאס האט נישט מיט דוקא די קליידער דאס קען זיך אויסטייטשן מיטן התנהגות.
ווי מיט האמאסעקסואלוטעט פארצייטנס האט מען געקלערט אז עס איז א פעלער און א לייבליכע קרענק. אבער היינט האלטן רוב פסיכאלאגן אז עס אינעם נאטור און עס איז נישט א קראנקייט.
עס איז דא כלליתדיגער איסור פון לא תלבש.
אויך טאר א פרוי נישט לערנען תורה אין די פרומע קרייזן.
עבי שטיין איז די ערשטע עפענטליכע טרענסזשענדר פון א חסידישע קהילה.
דער דזשוינט () איז א יידישע אמעריקאנער צדקה ארגאניזאציע וואס זיין ציל איז צו העלפן די יידן אין זייער איינגשאפט.
עס איז געווען שטארק בייהילפיג אין ארויסהעלפן די יידישע באפעלקערונג אין דער נאצי אקופירטער אייראפע. ווי אויך זענען זיי שטארק בייהילפיג געווען אין יענע יארן איבערצודרוקן א ש"ס.
אן עמוד פון גמרא שבת
מסכת שבת איז די ערשטע מסכתא אין סדר מועד (דער צווייטער סדר אין משניות).
די מסכתא האט 24 פרקים און באהאנדלט די מלאכות וואס מען טאר נישט טון שבת, ווי אויך פארשידענע דערבייאיגע מצוות וואס מען דארף היטן שבת. ס'איז דא אויף דער מסכתא א גמרא אין בבלי (157
מסכת עירובין איז די צווייטע מסכתא אין סדר מועד (דער צווייטער סדר אין משניות). די מסכתא האט צען פרקים, מיט 104 בלאט אין תלמוד בבלי און 65 בלאט אין תלמוד ירושלמי.
די מסכתא באהאנדלט ווי אזוי מאכט מען עירובי חצרות כדי צו קענען טראגן שבת אין א חצר אדער א פריוואט געסל.
מסכת פסחים איז די דריטע מסכתא אין סדר מועד (דער צווייטער סדר אין משניות).
די ערשטע דריי פרקים באהאנדלען דינים פון דעם איסור פון חמץ אום פסח; דער פערטער פרק רעדט וועגן די איסור מלאכה ערב פסח; די פרקים ה' ביז ט' באהאנדלען עניינים פונעם קרבן פסח; און דער צענטער פרק רעדט אויס די דינים פונעם "סדר" די נאכט פון פסח.
א. די מסכתא באהאנדלט די דינים פון צוויי ימים טובים פסח - פסח ראשון און פסח שני
ב. די מסכתא איז געווארן געמאכט פון צוויי מסכתות. די ערשטע מסכתא האט כולל געווען די דינים וועגן דעם קרבן פסח (פרקים ה'-ט') אין דער צייט ווען ס'איז געווען א בית המקדש, און די צווייטע מסכתא האט באהאנדלט די דינים פון חמץ און די סדר נאכט וואס זענען נאך רעלעוואנט אויך נאכן חורבן (די אנדערע פרקים).
דער רמב"ם שרייבט אז דערפאר איז עס איינס נאך שבת, ווייל דאס איז פון די ערשטע מצוות וואס איז געגעבן דעווארן דורך משה רבינו.
מסכת יומא איז די פינפטע מסכתא אין סדר מועד (דער צווייטער סדר אין משניות).
די מסכתא האט אכט פרקים. די ערשטע זיבן באהאנדלען די עבודה פונעם כהן גדול אום יום כיפור, און דער אכטער פרק רעדט וועגן די דינים פונעם תענית.
מסכת מועד קטן איז די עלפטע מסכתא אין סדר מועד (דער צווייטער סדר אין משניות).
די מסכתא באהאנדלט די דינים פון חול המועד. דער סוף פון דער מסכתא רעדט וועגן דינים פון אבילות.
נעמען פון די פרקים (קאפיטלעך) אין דער מסכתא.
די ערשטע צוויי פרקים רעדן וועגן הלכות חול המוער (און אויך א ביסל הלכות שמיטה), דער דריטער פרק ברענגט הלכות אבילות.
מסכת יבמות איז די ערשטע מסכתא אין סדר נשים (דער דריטער סדר אין משניות).
זי אנטהאלט 16 פרקים. די גמרא (תלמוד בבלי) פון יבמות ווערט גערעכנט אלס איינע פון די דריי שווערסטע מסכתות ("עני") אין ש"ס.
די מסכתא באהאנדלט די מצוות פון ייבום און חליצה.
מסכת נדרים איז די דריטע מסכתא אין סדר נשים (דער דריטער סדר אין משניות). די מסכתא איז עוסק אין די דינים פון נדרים.
די גמרא אין מסכת סוטה (דף ב' עמוד א') ערקלערט אז נאך פרק "המדיר" אין מסכת כתובות פאסט צו לערנען הלכות נדרים.
מפרשים אויף דער מסכתא.
אין רוב מסכתות פון ש"ס בבלי ווערט געדרוקט ארום דער גמרא רש"י אין תוספות, אבער אין נדרים איז געדרוקט א מפרש (נישט רש"י) און דער ר"ן. רוב לומדים לערנען די גמרא מיטן ר"ן.
מסכת נזיר איז די פערטע מסכתא אין סדר נשים (דער דריטער סדר אין משניות).
מסכת נזיר איז איינגעשלאסן אין סדר נשים כאטש זי איז נישט עוסק אין ענינים פון אישות. די גמרא (תלמוד בבלי) אין מסכת סוטה (דף ב עמוד א), ערקלערט אז מסכת נזיר געפינט זיך סדר נשים כדי זי זאל קומען גלייך נאך מסכת נדרים, ווייל נזירות איז א סארט נדר. מסכת נדרים געפינט זיך אין סדר נשים ווייל ס'איז דא אסאך דינים אין הלכות נדרים צווישן א פאטער און זיין טאכטער און צווישן א מאן און זיין ווייב. דער רמב"ם ברענגט דעם טעם אין זיין הקדמה צו פירוש המשניות.
לויט די דפים אין די היינטיגע געדרוקטע גמרות, געפינט זיך אין דער מסכתא (תלמוד בבלי) דער איינציגער עמוד וואס האט נישט קיין גמרא נאר תוספות, דף ל"ג עמוד ב'.
מסכת קידושין איז די זיבעטע (און לעצטע) מסכתא אין סדר נשים (דער דריטער סדר אין משניות). די מסכתא איז עוסק אין דעם ענין וויאזוי א מאן קען האבן א קנין קידושין אין א פרוי.
די מסכתא האט א גמרא אין בבלי (81 בלאט) און ירושלמי.
יאזעף געבעלס (Joseph Goebbels) (געבוירן 1897, און באגאנגען זעלבסטמארד א טאג נאך היטלער, 1945) איז געווען פון דער אנפירער און העלפער פון די נאציס ביים צווייטן וועלט קריג.
ער איז געווען פראפעגאנדע מיניסטער, און האט אויך געדינט אלס ווארטזאגער פון די נאציס.
ער האט זיך פארזוימט מיט אדאלף היטלער אין היטלערס בונקער אין בערלין, דארט האט ער זיך גענומען דאס לעבן, מיט זיין ווייב, נאכן אומברענגען זייערע פינעף קינדער.
אַ זאַק, זעקל (אױף אידיש/פּױליש אױך טאָרבע) איז א מין כלי פון פלאסטיק, פאפיר אדער שטאף וואס געשעפטן געבן דאס אהיים צו טראגן די סחורה וואס מען האט געקויפט.
עס מוז נישט זיין דייקא פלאסטיש, עס קען אויך זיין א בעג פאר שטענדיג פון סחורה אדער אנדערע מינע שטאף - אין געוויסע ערטער איז אפילו דא א געזעץ אלס אפצוהיטן די סביבה נישט צו ערלויבן פלאסטיש.
יענקיס סטאדיום בשעת א בעיסבאל מאטש
פיר היסטארישע בעיסבאל בעטס וואס האבן געשלאגן היסטאריע מיט די מערסטע הוים ראןס.
בעיסבאל אדער בײסבאָל איז אַ ספארט געשפילט, צווישן צוויי טיעם'ס פון געוויינליך 9 שפילער אין יעדע טיעם באזונדער.
עס קומט מיט א בעט און קליינע באל, וואס דער פיטשער ווארפט דעם קליינעם הארטן פויסט-סייזד, לעדערענע-באדעקט באל צום ריכטונג פונעם בעטער פון די אנדערע קעגנארטיקער טיעם.
דער בעטער דארף פרובירן צו ארויסשיסן פון פעלד ווי ווייטער, דעם פליענדן באל דורך דאס צוריק שמייסן מיטן שטעקן וואס הייסט א בעט, געמאכט פון האלץ, אדער אנדערע מאטיריאלן.
א גרופע ציעט אן א ראן (אז זיי קענען לויפן זייערעס א שפילער) נאר ווען זיי בעטן, דורך פאראויס רוקן זייערע שפילער-הויפטזעכליך דורך היטס וואס שמייסט ארויס די באל ווייטער ארויס פון א סעריע פון פיר סימנים וואס ווערן אנגערופן בעיסעס אראנזשירט ביי די ווינקלן פון א ניינציג-סקוועיר פוס אדער דיאמאנט.
יעדער בעטער איז אויך א לויפער, נאכדעם און אויב ער האט ארויסגעשאסן דעם באל. די פעלדער זענען פיר אין צאל, און מ'לויפט פארקערט ווי די זייגער אויסגעשטעלט.
בשעת איין טיעם פרובירט אנציציען לויפן טוט די אנדער טיעם פונעם פיטשער היטן אז די באל זאל נישט פליען צו ווייט כדי נישט צו געבן פאר די לויפער די מעגליכקייטן אנצוקומען ביז צו די פערטער בעיס דאס הייסט אהיים, נאר זיי פרובירן דאס כאפן און צוריקווארפן צו זייערס א מיטגליד וואס שטייט ביי די בעיס שנעל צו כאפן און אנטאפן דעם לויפער פאר ער גרייכט דעם בעיס אזוי ארום אים אוטמאכן.
טאמער די בעטער האט ארויסגעשאסן די באל פון די פעלד קען ער לויפן רואיגערהייט און קיינער קען אים נישט אפשטעלן אזוי ארום ציעט ער אן געווינסן פאר זיין טיעם.
אויב ער שיסט דאס נישט צוריק נאך פיר ווארפן פונעם פישטער וואס דאס הייסט א סטרייק איז ער אואט, אויב דער באל ווערט געשאסן נישט ארויס פון די פעלד הייסט דאס א פאול באל און דאס געבט צו צו די אוט'ס. אבער אויב דער פיטשער ווארפט נישט צו אים גוט דער באל דאס הייסט צו נידעריג אדער אוועקגערוקט איז דאס דער ריווח פונעם בעטער און ער קען שפאצירן צו א בעיס נאך פיר אזאלעכע שטיק.
דער מאטש ווערט געשפילט אן קיין צייט באגרענעצונג, און איז געסטרוקטורט ארום ניין חלקים וואס ווערט גערופען אינינגס. אין יעדע אינינג ווערט געגעבן די געלעגנהייט פאר ביידע טיעם'ס אנצוציען ראן'ס. א טיעם'ס האלבע אינינג ענדיגט זיך מיט דריי אואטס, אזוי ארום איז יעדע אינינג צעטיילט אויף צוויי, וואס איינס הייסט "דער הויך פון די אינינג" וואס געווענליך איז דער טיעם וואס איז דער גאסטגעבער האט די געלעגנהייט צו אנציען ראן'ס און די וויזטינג טיעם איז אויף דער דעפענסיע, און איינס "דער אונטערשטער פון אינינג" וואס דער וויזטינג טיעם ווערט געגעבן די געלעגנהייט אנציציען רא'ןס און די האוסטינג טיעם איז אויף די דעפענסיע.
עס איז זײער פּאָפּול ער אין אַמעריקע און יאַפּאַן. די העכסטע בײסבאָל ליגע איז די MLB ליגע, װעלכע געפֿינט זיך אין אַמעריקע און קאַנאַדע.
a>, דער ערשטער מאקינטאש, איז געווען דער ערשטער פארשפרייטער קאמפיוטער וואס האט געניצט בילדער אנשטאט ווערטער אין זיין אינטערפייס.
מאקינטאש אדער מאק (אזוי הייסן די היינטיגע מאדעלן) איז א ריי קאמפיוטער מאדעלן פון עפל, דער קאנקורענט פון מייקראסאפט ווינדאוס.
דער מעקינטאש איז געווען דער ערשטער קאמפיוטער וואס דאס איז געווען פארשפרייט אדאנק זיין קליינקייט, ביז איי. בי. עם. איז אויפגקומען מיט די פערזענליכע קאמפיוטער (פי. סי.) וואס האט גענוצט די מייקראסאפט DOS, און דערנאך ווען מייקראסאפט איך אויפגעקומען מיט ווינדאוס האט עס נאכמער רדוצירט די מארקעט פון מעקינטאש, ביז לעצטענס ווען עפל האט ארויסגעגעבן דעם איי פאד, און מייקראסאפט איז נישט אויפגעקומען מיט קיין גרויסע חידושים אין ווינדאוס וויסטע, און זייט עפל האט געטוישט די פראסעסאר צו אינטעל האט זיך די מעק בעסער פארקויפט און די לעצטע קווארטעל האט עפעל געהאט 6.6% פון די מארקעט אין אמעריקע. די באנוצער באזע איז נישט באקאנט עס ווערט געשאצט פון 3% ביז 16%.
דער ערשטער מאקינטאש איז ארויסגעלאזט יאנואר 1984. דאס איז געווען דער ערשטער דערפאלגרייכער פערזענלעכער קאמפיוטער מיט א מויז און א גראפיש אינטערפייס ענדערשט א קאמאנד שורה אינטערפייס. מען פארקויפט מאק קאמפיוטערס מייסטענס פאר היים באניצערס, בילדונג און שאפערישע פראפעסיאנעלער. דער ביליגסטער מאק איז דער "מאק מיני" און דער טייערסטער איז דער "מאק פרא" טורם. ס'איז אויך דא "מאקבוך" און "מאקבוך פרא" נאטיצבוך קאמפיוטערס.
עפל שאפט איר אייגענעם אפערירן סיסטעם מאקאס, וואס ווערט אינצטאלירט אויף אלע נייע מאק קאמפיוטערס. די היינטיגע ווערסיע 10.5 הייסט "לעמפערט".
די היינטיגע מאקס האבן אן אינטעל פראצעסאר; פריערדיקע האבן געהאט מאטאראלא אדער PowerPC פראצעסארן.
אחד העם (18טן אויגוסט 1856 - 2טן יאנואר 1927) איז דער פסעוודאנים פון אשר צבי (הירש) גינצברעג וואס איז געווען פון די הויפט דענקער פון ציוניזם, און דער גרינדער פון דעם גייסטישן ציוניזם.
ער איז געבוירן געווארן אין דער שטאט סקווירא, אין קיעווער פראווינץ, 18טן אויגוסט 1856. ער האט באקומען א טראדיציענעלע חינוך, אין חדר און אין ישיבה, אבער אין איינוועגס האט ער זיך ארייגעטון אין פילאסאפיע. אלטזייענדיק 20 יאר, האט ער אנעהויבן לייענען דייטשישע, און פראנצויזישע ליטעראטור. ער האט פרובירט צו ווערן אנגענומען אין עטליכע אוניווערסיטעטן, וואס געפינען זיך אין אייראפע אבער אן דערפאלג.
אין יאר 1884, האט ער זיך באזעצט אין אדעס, ווו ער האט אנגעהויבן שרייבן ארטיקלען, וואס נעמען ארום דעם פראבלעמאטיק, פון יידישן לעבן אין מזרח אייראפע. זיין ערשטע ארטיקל "לא זו הדרך" האט אים גרויס געמאכט ביי דער חובבי ציון ארגאניזאציע.
ער איז געווען פארנומען, אין א גרויסע טייל פון זיינע ארטיקלען, וואס ער האט געשריבן, איבער דער אסימילאציע פון די יידן אין מערב אייראפע, און שפעטער אין די פאראייניקטע שטאטן.
ער איז אוועק אין תל אביב, דעם 2טן יאנואר 1927.
לינוקס איז א קאמפיוטער אפערירן סיסטעם ענלעך צו יוניקס, וואס מען האט ארויסגעלאזט צום ערשטן מאל אין 1991.
דער נאמען לינוקס קומט פון לינוס טארוואלדס, דער באשאפער פונעם לינוקס קערנדל.
בינה (באדייט, פארשטאנד), איז א וועכענטליכער מאגאזין, אין ענגליש, פון און פאר פרומע אידישע פרויען.
וואס ווערט ארויסגעגעבן דורך מרת רות ליכנטשטיין, פון די ענגלישע המודיע צייטונג, זינט אלול, תשס"ו.
די אויסגאבע ערשיינט אין ניו יארק, אבער ווערט אויך פארקויפט אין אייראפע און ארץ ישראל.
הרב יואל אשר לעווין איז א חרדישער שריפטשטעלער. זיינע לייט-ארטיקלן טוען דערשיינען וועכנטלעך אין די פראנט-בלעטער פון עטלעכע זשורנאלן, איבערהויפט זיין קוזינס זשורנאל ״צייטשריפט״, ווי אויך אין דער שטערן און שפעטער אין מאמענט מאגאזין.
ער איז א זון פון הרב משה לאבין, דער וויליאמסבורגער חרדים רב, און אן אייניקל פון דעם זידיטשוב'ער רבי'ן זצ"ל. זיין שרייבן איז ארגינעל, און אנדערש ווי שרייבער פאר אים האבן אלס געשריבן. ער האט נישט מורא ארויסצוברענגען אייגענארטיגע געדאנקען אנדערש ווי אנדערע אנגענומענע זאכן אין די צייטונגען. טיילמאל שרייבט ער שארף און נוצט אויך הומאר, מען זעהט אויך בקיאות אין תורה'דיגע מקורות אין זיינע שרייבווערק. נאכן שרייבן אפאר יאר אין ״צייטשריפט״ האט ער אויך אנגעהויבן שרייבן אין "דער בליק" און אין דער שטערן-שפאקטיוו אויסגאבעס. אויסער דעם שרייבט ער אסאך אונטער אנדערע פען-נעמען, און שרייבט אויך גליונות און בלעטער פאר מוסדות און ארגענאזאציעס.
הרב לעווין טרעט אויך אויף פון צייט צו צייט מיט רעדעס, ער רעדט גוט, הומאריסטיש און טאלאנטפול.
הרב לעווין איז אויך ברייט באקאנט מיט זיינע לינק-גענויגטע אנשויאונגען, אנדערש ווי ס'רוב חרדישע שריפטשטעלער וועלכע זענען על פי רוב שטארק קאנסערוואטיוו.
ער איז אויך א טעטיגער עסקן פאר די רינועל, אחים בדרך און דרור ארגאניזאציעס.
ער האט זיך אריבערגעצויגן פון בארא פארק קיין טאמס ריווער, ניו דזשערזי, וואו ער האט געעפנט דעם קהל חסידים בית מדרש.
קאנסענסוס האט צוויי הויפט באנוצטע מיינונגען.
איינע איז א כלליתדיגער אפמאך צווישן מיטגלידער פון א געוויסער גרופע וואס קומען צו א געמיינזאמער הסכמה איבער אן ענין, דורך די פראצעס וואס איטליכער טוט אויסאיבן זיין אייגענער אויסשלוסלעכער בעלות איבער די אנדערע בנוגע די באשלוסען און אויף איר נאפאלגענדע אקציע.
דאס ווארט "קאנסענסוס" קומט פונעם לאטייניש ווארט "קאם" מיינענדיג "מיט" אדער "צוזאמן מיט", און דאס אנדערע האלב ווארט איז פון די שורש "סענטייער" מיינענדיג צו "טראכטן" אדער "שפירן". קומט אויס אז דאס ווארט קאנסענסוס מיינט אין עטימאלאגיע צו טראכטן און שפירן צוזאמן.
די צווייטע מיינונג איז ווי א טעאריע און פראקטיק פון צאמנעמען און קומען טאקע צו איין ביינאזאמער הסכמה צווישן די גרופע אידיווידיאלן (פאר מער אינפארמאציע וויאזוי עס ארבייט די צווייטער מיינונג דערפון זעט קאנסענוס באשלוס-מאכן).
צו דערגרייכן קאנסענסוס פארלאנגט זיך אן ערענסטער אפהאנדלונג פון יעדן איינציגן מיינונג פון איטליכער מיטגליד פון דער גרופע.
איינמאל א באשלוס איז געמאכט געווארן איז וויכטיג צו זיך פארלאזן אויף ווייטערדיגע באשלוסן בנוגע איר נאכפאלגענדע אקציע.
אין די געאייגנטער פאל זענען די דאזיגע וואס ווילן עפעס טאן א נייער זאך אדער אנדערשט, הערן אויס די דאזיגע וואס זענען אין די אפאזיציע, ווייל זיי רעכענען אויף די פאקט אז די ארויסקומענדער דעבאטע וועט בארייכערן זייערע פארזענישן און אזוי ארום פארבעסערן די קאנסענסוס. אין טעאריע, אקציע אן א רעזעלאציע פון די באטראכטע אפאזיציע מיינונגן וועט זיין זייער זעלטן, און ווערן געטאן מיט די אויפמערקזאמקייט נישט צו באדראען די קשר מיטן די מיעוט.
עליה (מ"צ עליות) איז טייטש ארויפגיין. געוויינטלעך מיינט דאס ווען איינער ווערט אויפגערופן צו דער תורה און מען ליינט פאר פאר אים א פרשה אין דער תורה.
די ערשטע עליה גיט מען א כהן, און די צווייטע עליה א לוי. די אנדערע עליות גיט מען ישראלים. אום שבת און יום טוב קען מען געבן די עליה "מפטיר" סיי א כהן סיי א לוי סיי א ישראל. אויך, שבת קען מען מאכן הוספות; אין אזא פאל הייסט די לעצטע עליה פאר מפטיר "אחרון". די אחרון עליה קען מען אויך געבן יעדעם איינעם.
דער וואס האט אן עליה הייסט דער "עולה". פאר דער עליה זאגט ער ברכו און מאכט ער די ברכה "אשר בחר בנו. נאך זיין עליה זאגט ער די ברכה "אשר נתן לנו תורת אמת".
סאלאמאן שעכטער (שניאור זלמן שעכטער) (ה'תר"ז - ה'תרע"ה, 1847 - 1915) איז געווען דער גרינדער פון קאנסערוואטיוו אידן, א קאנסערוואטיווער רב.
שעכטער איז געבוירן אין פאקשאן, רומעניע אין א משפחה פון חב"דסקע חסידים.
ער האט געברענגט דעם גרעסטן טייל פון דער קאיר גניזה קיין קעמברידזש.
הרב חיים הלוי סאלאווייטשיק (ט"ו אדר ב' ה'תרי"ג, וואלאזשין - כ"א אב ה'תרע"ח), באקאנט אלס ר' חיים בריסקער.
ר' חיים איז געבוירן אין וואלאזשין צו זיין פאטער ר' יאשע בער דער „בית הלוי" אין יאר תרי"ג, ער איז געווען א גרויסער עילוי, און האט מחדש געווען א נייער גאנג אין לערנען עיון, ער האט מחבר געווען די ספר רבינו חיים הלוי אויפן רמב"ם, זיין שיטה אין לערנען איז אנגענימען געווארן אין פילע ישיבות איבער די וועלט.
רב חיים האט געהייראט די טאכטער פון רבי רפאל שפירא, אן איידעם פונעם נצי"ב.
ווען זיין פאטער האט פארלאזט די ישיבה אין וואלאזשין האבן זיי זיך באזעצט אין סלוצק. אבער אין תרל"ג איז ער צוריק קיין וואלאזשין און, ביי דער עלטער פון 27, איז ער געווארן דער צווייטער ראש ישיבה מיטן נצי"ב. ווען די ישיבה איז פארמאכט געווארן אין תרנ"ב, איז ער געווארן שטאטס רב אין בריסק.
ער ליגט אין דעם ווארשעווער בית עולם לעבן זיין ווייב'ס זיידע, דער נצי"ב.
ראדאלף וויליאם "רודי" דזשוליאני (געב' 28סטן מיי 1944) איז א געוועזענער מעיאר פון ניו יארק סיטי.
ער איז אין יאר 2009 געלאפן פאר פרעזידענט פון די פאראייניגטע שטאטן אויף דער טיקעט פון דער רעפובליקאנער פארטיי. ביז נאך די פריימעריס אין פלארידא, דארט האט ער שטארק פארלוירן, האט ער דענסמאמל אריינגעפירט דזשאן מעקעין.
און 2016 איז ער געווען פון די ערשטע שטיצער פון דאנאלד טראמפ, און א אויסגערופענע פארטיידיגער.
ער האט געהאט גרויס חשק אז טראמפ זאל אים שענקן די סעקרעטערי אפ סטעיט פאזיציע אבער און דעצעמבר 10, 2016 האט טראמפ געטוויט: דזשוליאני א גרויסער מענטש האט זיך אפגעזאגט פון דינען אינעם סטעיט דיפארטמענט
ער איז געווען שטארק מפורסם און באליבט ביי טיילן פון אמעריקאנער פאלק צוליב זיין העלדישער ראלע בשעתן סעפטעמבער 11 אטאקע וואס ער זעלבסט איז שיער נישט באגראבן געווארן טויט אין איין געביידע בשעתן צוזאמפאלן וואס ער האט זיך געפינען אינעווייניג ארגאנזירן די רעטונגס ארבעט.
ער איז אויך באקאנט אלס גאר א שטרענגער מאן וואס האט געמאכט סדר און אויסגעראטן פארברעכן אין ניו יארק סיטי, איבערהויפט איבערנעמעדיג די געזעצלאזע ווירטשאפט פון זיין פארגייער דייוויד דינקינס וואס האט געלאזט די שווארצע דורכפירן ראיאטן אין קרוין הייטס, ארויסצולאזן זייער כעס...
ניו יארק איז יארן לאנג באטראכט געווארן, סיי אין אמעריקע זעלבסט, און אויך אין דער גארער וועלט, אלס א נישט נארמאלע שטאט, כאטש עס איז דער הויפט שטאט פון אלעס, מאנהעטן ווערט גערופן די הויפטשטאט פון דער וועלט, איז עס אבער געווען זייער געזונקען אין גניבה, רציחה, נידריגע עלמענטען, זנות אין אלע גאסן, דאס איז נאך געווען א ירושה פון מעיאר קאטש און איז א סאך שטארקער געזונקען אונטער דעם פריערדיגן מעיאר דינקיס. ווען רודי איז אריין געקומען אלס מעיאר האט נישט לאנג גענומען און ער האט געמאכט ארדענוג, ער האט אויסגעמענטשלט אפילו ניו יארק !, און האט דערמיט באוויזן א קונץ, גראד ביים אנפאנג ער האט אוועק גענומען די סקווידשי מען פון די גאסן, די זונות האט ער פארטריבן פון די גאסן און זיי אריין געזעצט אין זייערע הייזער, קריים און מאפיע האט ער אויסגעראטן, די עקאנאמיע האט זיך געהויבן ביז דער דאך. ער איז א איטאליעענר און קען גיט די שפראך פון די מאפיע ער האט גערעדט צו זיין זייער שפראך. די מאסן פון אמעריקע געדענקען דאס, און דערפאר ווען האט אנגעהויבן צו קאנדידירן פאר פרעזידענט איז זיין נאמען זייער באקאנט און ער האט שעצונג איבאראל.
און אויך פאר דעם וואס ער איז געוועזן א מפורסמדיגער פראסעקיוטער וואס האט אריינגעשליידערט אין טורמע מאפיע און אויסגעראטן שווינדל און קארופציע פון די גרעסטע מאכטפולסטע ארגאניזאציעס.
זיין שטרענגקייט האט אים טאקע אראפגעפירט אין די אויספרעגן בעפאר די סעפטעמבער 11 אטאקעס צוליב די מערערע אינצידיענטן פון פאליציי ברוטאליטעט און זיין קאלטקייט לגבי די ליידן פון די באגריוועטע קרימינאלן.
ער איז שוין געגט צוויי מאל, און ווערט באטראכט אלס ליבעראלער פאליטיקער ווען עס קומט צו סאציאלע מאראלן ווי משפחה אבארט געיז א.א.וו.
די אידן אין ניו יארק האבן צו אים א ספעציעלע נאנטקייט, ער איז געווארן בירגערמייסטער נאך דייוויד דינקינס, און אזוי ווי אסאך אידן האבן געשפירט ווי דינקינס אלס שווארצער נעמט זיך מער אן פאר די רעכטן פון די שווארצע, אויפן חשבון פון די אידן פון ניו יארק, דעריבער האט ער געפונען חן ביי די אידן פון ניו יארק, אויך ביי די חרדישיע אידן ווי אין בארא פארק און אין וויליאמסברורג איז ער באליבט, אין וויליאמסבורג איז דא א גאס וואס הייסט זשוליאני פלעס פאר זיין כבוד וועגן.
מצבה פון ברוך קאפיל גולדשטיין הי"ד
ד"ר בנימין ברוך קאפיל גאלדשטיין (9טן דעצעמבער 1956, ה' טבת ה'תשי"ז - 25סטן פעברואר 1994, י"ד אדר ה'תשנ"ד).
ביאגארפיע.
ברוך קאפיל בנימין גאלדשטיין געבוירן פון הרב ישראל גולדשטיין (בן אחר בן עד בעל התניא) און מרים גאלדשטיין
געווען א דאקטער און בעל תשובה וואס האט געוואוינט אין חברון ביז איין טאג אין פורים האט ער גענומען א ביקס און דערשאסן אויף טויט צענדליגע אראבער וואס האבן זיך געהאלטן אינמיטן בוקן אין מערת המכפלה; אלס נקמה פאר דעם פיל אידישע בלוט וואס זיי האבן פארגאסן אין חברון, זייענדיג נאנט באקאנט מיט די פיל קרבנות צוליב זיין דארטיגע ארבעט צו ראטעווען זייער לעבן אלס דאקטער.
די פולע געשיכטע און אלעס ארום זיין לעבן און אויפטון אין חברון, ווערנדיג אנגערופן א היסטארישער העלד, פאר זיין העאראישע אקטן מיט מסירות נפש, איז באשריבן אינעם ביכל ״ברוך הגבר״ וואס איז ערשינען נאך זיין אומקום, און איז פארבאטן געווארן צום פארקויפן אלץ ראסיסטישער ארטיקל, אבער איז ווידער ערשינען נאך א צייט פארן פובליקום, און היסטאריע זאמלער.
קאסמאלאגיע (אין גריכיש:κοσμολογία "קאסמא" - קאסמאס אוניווערס, "לאגיא" - לאגיק) איז די וויסנשאפט פון קאסמאס, עס איז א צווייגל פון אסטראנאמיע, און איז געווארן אנערקענט ווי א זעלבסטשטענדיקע חכמה פאר זיך ערשט אין צוואנציגסטן יארהונדערט נאכן איינשטיינס טעאריע פון צייט און פלאץ.
ביזן 20סטן יארהונדערט האט מען געמיינט אז דער אוניווערס גייט נישט ווייטער ווי דער מילכיקער וועג, אבער מאדערנע טעלעסקאפן ווייזן שטערן און גאלאקסיעס וואס זענען א סך ווייטער.
גרין איז די קאליר פון אלע געוואוקסען און אומרייפע פרוכט וואס איז נאכנישט געצייטיגט.
אז מען מישט צוזאם גרין און געל באקומט מען קאליר אראנזש.
דער באשעפער האט ספעציעל אריינגעלייגט אין נאטור אז אלע אומרייפע געוואוקסן זאל האבן א גרינעם קאליר וואו צו זאגען פארן מענטש "רייס עס נאכנישט אראפ פונעם בוים ווייל עס איז נאכנישט רייף", ערשט ווען עס ווערט רייף באקומט עס הערליכע שרייענדיגע קאלירן וואס מוטיגט דעם מענטש אראפצורייסן און א ברכה צו מאכן דערויף.
א מיקראסקאפ פון יאר 1879
א מיקראסקאפ איז א ספעציעל פארגרעסערונגס גלאז וואס פארגרעסערט א זאך טויזנטער מאל גרעסער, אזוי אז עס ערמעגליכט צו קענען זען גאר מיקראסקאפישע באשטאנדטיילן וואס א מענטשליך פליישיג אויג קען נישט אויפכאפן.
דעם ערשטן מיקראסקאפ האט ערפינדעט דער פארשער פאסטור עס פרייווענדיג אויף שפייאכץ זענדיג דארט גאר קליינע באשעפענישן ארומקריכן.
רבי יצחק לעבאוויטש (געבוירן ה'תש"ז), באקאנט אלס דער וואודרידזשער רב, איז דער רב און גרינדער פון קהל יראים וואודרידזש, ניו יארק.
געבוירן געווארן אין יאר ה'תש"ז אין מישקאלץ, אונגארן, דאס עלטסטע קינד צו זיינע עלטערן רבי שלמה און מרת ברכה, טאכטער פון רבי יצחק עהרנפעלד פון זענטא בעל נחלת יצחק. רבי שלמה איז געווען פון די באוואוסטע גאר גרויסע תלמידי חכמים אין וויליאמסבורג, א זון פון רבי עקיבא צבי פון בעלעד, אונגארן.
אין סיון ה'תש"ט איז רבי שלמה געקומען קיין אמעריקע מיט זיין משפחה וואס האט זיך באזעצט אין וויליאמסבורג, ברוקלין.
רבי יצחק איז געווען באוואוסט אלס א וואונדער קינד און אן עילוי צוליב זיין שארפן קאפ. ער איז געווען פון די ערשטע צען תלמידים אין דער סאטמארער תלמוד תורה "תורה ויראה" אין וויליאמסבורג. ביי די צוועלף יאר איז ער געגאנגען לערנען צום קראסנער רב, רבי הלל ליכטנשטיין, פאר צוויי יאר, און דערנאך איז ער געגאנגען לערנען ביים קיוויאשדער רב, רבי אלעזר שפירא זצ"ל. ביי די זעכצן יאר איז ער געגאנגען לערנען ביים סאטמארער רב, רבי יואל טייטלבוים, און האט געלערנט ביי אים ביז צו דער חתונה.
אין יאר תשכ"ו האט ער חתונה געהאט מיט הרבנית ציפערל, א טאכטער פון רבי נפתלי ליכטנשטיין, בן רבי אברהם אב״ד סאמאש-אויוואר, א זון פון קראסנער רב, רבי ברוך בענדיט ליכטנשטיין
ער לערנט פאר יעדן טאג א שיעור אויף דער טעלפאן ליניע קול הלשון, אריינגערעכנט טיפעזיניגע שיעורים אין חומש רש״י מיט רמב"ן, יסודות הדת קבלת רבותינו, שמועסן און היקפים איבער גדולי ישראל, שמועסן פאר פרויען אויף דער סדרה, און דאס איז חוץ פון די שיעורים און דרשות וואס ער גיט אין בית המדרש יעדן שבת, יום טוב און יומא דפגרא.
ער איז א נאנטער תלמיד און א סאך מקבל געווען פון רבי יואל פון סאטמאר, רבי אלעזר שפירא פון קיוויאשד און זיין פעטער רבי הלל ליכטענשטיין פון קראסנא, ווי אויך פון רבי שמעון ישראל פאזען פון שאפראן.
ער איז שטארק דבוק אין די תורות און חיבורים און מנהגים פון דעם מונקאטשער רב, דער בעל מנחת אלעזר און אויך פונעם חתם סופר.
ער איז אלס אינגערמאן גלייך נאך דער חתונה געווען א מגיד שיעור אין דער סאטמארער ישיבה תורה ויראה ער איז געווען דער אינגסטער ר"מ בחייו פונעם סאטמאר רב, רבי יואל.
אין יאר ה'תשל"ו האט ער געגרינדעט זיין ישיבה ישרש יעקב אין זיין בית המדרש אויף 146 ראטלעדזש סטריט אין וויליאמסבורג (היינט קאראד'ער ביהמ"ד) די נאמען ישרש יעקב נאך זיין זיידע הגה"ק רבי יעקב שפירא זצ"ל אב"ד טערצאהל, אבער ער האט אייביג שטארק געוואלט מקיים זיין וואס עס שטייט אין פרקי אבות ״הוה גולה למקום תורה״ צו לערנען תורה מיט די בחורים אוועק פון די געמיינע שטאטישע גאסן אויף א רואיגן ארט.
אין יאר ה'תשל"ח האט ער זיך אריבער געצויגן מיט דער ישיבה קיין וויינלאנד ניו דזשערזי פאר איין יאר, אבער לא אסתייעא מילתא (ס'האט זיך נישט אויסגעארבעט) און צוליב דעם וואס עס איז געווען א געדינגענער פלאץ און דער בעל הבית האט נישט געוואלט באנייען דעם קאנטראקט, האט מען זיך געמוזט צוריקציען קיין וויליאמסבורג.
אין יאר ה'תשל"ט האט ער זיך אריבער געצויגן מיט דער ישיבה קיין טאראנטא אין אנטעריא קאנאדא פאר איין יאר, ווי ער אהין געשיקט געווארן דורך הרה"ק ר' משולם פייש לאויי מטאהש זצ"ל אויפצובויען מוסדות, ווי ער האט טאקע אויפגעשטעלט א תלמוד תורה וואס שטייט נאך ביזן היינטיגן טאג.
וואודרידזש.
אין יאר ה'תשמ"ה אום חודש טבת האט ער, מיט דער הילף און עסקנות פון יצחק אייזיק קעפעטש פון מאנסי, זיך געצויגן קיין וואודרידזש אינאיינעם מיט דער ישיבה. אין יאר ה'תשנ"ח האט מען מיט דער הילף און באשטייערונגען פון עטליכע תומכים אויפגעבויט דעם נייעם פראכטפולן בית המדרש הגדול. דער אלטער בית המדרש דינט היינט צוטאגס אלס א פריוואטער ספרים צימער פארן רב.
יעדן שבת און ספעציעל יום טוב קומט צו פארן א ספעציעל גרויסער ציבור תלמידים און חסידים און סתם אידן הצמאים לדבר השם מיטצוהאלטן די ווארעמע תפילות וואס דער רב דאווענט פארן עמוד, און די הערליכע תורה און דרשות וואס ער גיבט איבער אזוי ווי ער האט דאס מקבל געווען פון זיינע רבי'ס, אן קיין שום טוישונגען.
א שבת מיטן וואודרידזשער רב איז אויסגערופן מיט דער התרוממות הנפש אנגעהויבן ערב שבת פאר מנחה ווען ער זאגט שיר השירים הויך אויפן קול, און שפעטער צו קבלת שבת גייט דער רב צום עמוד, וואו ער הייבט אויף די מתפללים אריין אינעם הייליגן שבת,
ביינאכט נאך דער סעודה קומען זיך צוזאם די געסט און די תלמידים ביים רב אינדערהיים ווי מען זינגט זמירות מיט א דערהויבנקייט, און נאכן זינגען זאגט ער א טיפן לומדישן פלפול און דערנאך הייבט ער אן צו דערציילן סיפורי צדיקים און פארשידענע אינטערעסאנטע געשיכטעס איבער דער הערליכע היסטאריע פון כלל ישראל.
שבת אינדערפרי דאווענט ער פארן עמוד פון אנהייב דאווענען ביז שמונה עשרה, נאך מוסף צו אנעים זמירות גייט ער צוריק צום עמוד און ער זאגט דאס אליין פאר.
און די וואכן צווישן פסח און ראש השנה לערנט ער פאר יעדע וואך שבת נאכמיטאג א הערליכן שיעור אין פרקי אבות וואס איז פיל מיט מוסר, דארט גיט ער אויך איבער וויאזוי א איד דארף זיך אויפפירן אזוי ווי ער האט מקבל געווען פון זיינע רבי'ס.
דער הויכפונקט פונעם שבת איז ביי שלוש סעודות בעת רעוא דרעווין וואס מען פראוועט אין דער טונקל מיט גרויס התעוררות און דערהויבנקייט. נאכן זינגען די ווארעמע זמירות און השם מלך, טרעט ער אויף מיט דברי תורה, וואו איז ער מחזק דעם עולם בתורה ובתפילה און איז מעורר אויף אידישע קינדער זאלן זיך דערנעטערן צו אונזער טאטן אין הימל. שלש סעודות קומען יעדע וואך צופארן אסאך אידן פון ארומיגע געגענטער.
אסמאניע איז א קליינע שטאט אין דרום טערקיי.
אין 2013, האבן געוואוינט דארט 244,195 מענטשן.
די היסטאריע פון די יידן גייט שוין אן כמעט פיר טויזנט יאר איבער דער גארער וועלט. די היסטאריע הייבט זיך אן מיט די אבות, אברהם, יצחק און יעקב.
די אבות.
די גרינדער פון אידישן פאלק זענען די דריי אבות, אברהם, יצחק און יעקב, זיי ווערן באטראכט אלס די אבות און גרינדער פון אידישן פאלק. פון א געוויסן שטאנדפוקט איז אבער יעקב אבינו דער פאקטישער אנהויב פון אידישן פאלק, וויבאלד אנדערש פון אברהם און יצחק וועלכע האבן געהאט אויך אנדערע קינדער וואס זענען נישט א טייל פון אידישן פאלק, איז אבער יעקב אבינו געווען דער 'מבחר שבאבות' וויבאלד ער איז געווען 'מטתו שלימה' און אלע זיינע זין, די צוועלף שבטים, האבן צוזאמען אויפגעשטעלט דעם אידישן פאלק. דערפאר ווערט דאס אידישע פאלק אנגערופן אין תנ"ך אויף זיין נאמען, 'יעקב', און הויפטזעכליך 'ישראל', דער נאמען וואס גאט האט אים געגעבן נאכן אויפשטעלן די צוועלף שבטים, די גרינדער פון כלל ישראל. און 'ישראל' איז טאקע געבליבן דער צענטראלער און הויפט היסטארישע נאמען פון אידישן פאלק. סיי ישראל אליינס און סיי מיט פארשידענע צוגעבונגען ווי בני ישראל, עם ישראל, כלל ישראל און כנסת ישראל.
יוסף הצדיק, דער זון פון יעקב, פארנעמט אויך א פלאץ צווישן די גרינדער פון כלל ישראל. וויבאלד ער האט געגרינדעט צוויי שבטים, אפרים און מנשה, וועלכע ווערן פאררעכנט גלייך אויף גלייך מיט די אנדערע שבטים, די ברידער פון יוסף, דעריבער איז ער אין דעם הינזיכט פונקט ווי זיין פאטער יעקב. און נישט נאר כלפי די אייניקלעך פון אפרים און מנשה, נאר אפילו אן אנדערע, פון סיי וועלכע אנדערע שבט, קען זיך דערקלערן אלס אן אפשטאמיגער פון יוסף הצדיק און עס וועט נישט פאררעכנט ווערן אלס א ליגנט.
אנטוויקלונג אלס פאלק אין מצרים.
אין יאר ב'רל"ח האט זיך יעקב אבינו מיט זיין גאנצער פאמיליע אריבערגעצויגן פון כנען קיין מצרים וואו זיי האבן זיך באזעצט אינעם פראווינץ גושן. אין מצרים האט זיך די משפחה פאראייניגט נאכדעם וואס יוסף איז שוין דארט געווען זייט צוויי און צוואנציג יאר פריער און האט שוין געהאט דארט צוויי זין. צוזאמען זענען זיי דעמאלט געווען זיבעציג פערזאן. אין לויף פון די קומענדע יארן זענען זיי זיך צואוואקסן אויף גאר א שנעלע ראטע, פארפלייצנדיג דעם גאנצן געגנט פון גושן מיט שווערע טויזנטער, ביז אז ביי יציאת מצרים, זענען זיי שוין געווען גענוג גרויס אין צאל צו קענען ווערן אנגערופן א פאלק. נאכדעם וואס משה רבינו האט זיי ארויסגעפירט פון מצרים אין יאר ב'תמ"ח האבן זיי זיך געציילט אויף אריבער זעקס הונדערט טויזנט, אריינרעכנענעדיג בלויז מענער צווישן צוואנציג און זעכציג יאר אלט.
אין יאר ב'תפ"ט באלד נאך וואס זיי האבן צוזאמען מיט משה רבינו באזיגט די פעלקער אויף מזרח זייט פונעם טייך ירדן, האט זיי יהושע בן נון אריינגעפירט קיין כנען, און איבערגענומען דאס לאנד פון די זעקס פעלקער וואס זענען אויסגערעכנט אין די תורה אז זיי האבן זיך דארט געפונען. אנגעהויבן האבן זיי מיט יריחו, נאכפאלגנדיג מיט פילע אנדערע שטעט ווי זיי האבן אפגעהאלטן וואונדערליכע זיגן איינע נאך די אנדערע. ביז פערצן יאר שפעטער, אין יאר ב' תק"ג, האבן זיי שוין געהאט איינגענומען דאס מערהייט פונעם לאנד, און עס איז שוין געווען איינגעטיילט אויף צוועלף עקסטערע פראווינצן, פאר יעדן שבט זיינע אייגענע שטעט און זיין באזונדערע ווירטשאפט. צוויי און א האלב שבטים האבן זיך איינגעארדנט אויפן מזרח'דיגן זייט פונעם ירדן, און די איבעריגע ניין און האלב שבטים אויפן מערב'דיגן זייט. דאס גאנצע לאנד צוזאמען האט דאן באקומען דעם נאמען 'ארץ ישראל'.
דורכאויס די קומענדע עטליכע הונדערט יאר זענען זיי געווען געפלאגט פון פילע מלחמות מיט די ארומיגע פעלקער, ווי עמון, ארם און פלשתים. זיי האבן נישט פארמאגט קיין קעניג נאר אנשטאט זענען געווען די 'שופטים' וועלכע האבן נישט געהאט קיין פולקאמע אויטאריטעט אויפן פאלק. ביזן יאר ב'תתפ"ב ווען שמואל הנביא האט געזאלבט שאול המלך פון שבט בנימין אלס דער ערשטער קעניג איבערן גאנצן פאלק ישראל. צוויי יאר שפעטער, ב'תתפ"ד, איז דוד בן ישי, שאול'ס אן איידעם, ברייט באקאנט געווארן איבערן לאנד אלס דער צוקונפטיגער קעניג, נאכן געזאלבט ווערן דורך שמאול אויף גאט'ס באפעל. עטליכע מאנאטן דערויף איז שאול אומגעקומען אין א מלחמה מיט די פלישתים און דאן האט דוד איבערגענומען די מלוכה, צוערשט אין חברון, בלויז אויף זיין אייגן שבט יהודה, און זיבן יאר שפעטער איז ער געווארן קעניג איבערן גאנצן פאלק, אויף אלע שבטים. דעמאלט איז ער אריבער קיין 'ירושלים' וואס איז פארוואנדלט געווארן אלס דער הויפטשטאט פון ארץ ישראל.
דוד המלך האט געלעבט און איז געווען קעניג ביז דריי און דרייסיג יאר שפעטער, און דורכאויס זיין קעניגרייך האט זיך ארץ ישראל פיל אויסגעברייטערט, נאכדעם וואס ער איינגענומען און אנעקסירט פיל טעריטאריע פונעם דערנעבנדיגן ארם. דערנאך האט געקעניגט זיין זון שלמה, וועלכער האט אויפגעבויט דעם 'בית המקדש' אין ירושלים. אין זיין צייט איז דאס פאלק געווען ברום המעלות, ער האט געוועלטיגט איבער פילע פעלקער און לענדער, און די גאנצע וועלט איז געווען באצויבערט פון זיין אויסערגעווענליכן קלוגשאפט און פארשטאנד. נאך זיין טויט האט זיך דאס פאלק צוטיילט, בלויז די שבטים יהודה און בנימין זענען פארבליבן מיט רחבעם בן שלמה, און די איבעריגע צען שבטים האבן זיך אפגעטיילט און געקרוינט ירבעם בן נבט אלס קעניג אין שומרון. זינט דאן זענען זיי טאקע פארבליבן אלס איין פאלק, אבער מיט צוויי באזונדערע קעניגרייכן, מלכות יהודה און מלכות ישראל.
יהודה אלס דער צענטראלער שבט.
אין יאר ג'ר"ה האט זיך געענדיגט דער 'מלכות ישראל', נאכדעם וואס די צען שבטים זענען פארטריבן געווארן פון ארץ ישראל דורך אשור. און אין ג'של"ח איז חרוב געווארן ירושלים צוזאמען מיטן ערשטן בית המקדש דורך בבל, און מיט דעם האט זיך געענדיגט דער 'מלכות יהודה'. זיבעציג יאר שפעטער האט זיך דאס מערהייט פון שבט יהודה, מיט א מינאריטעט פון עטליכע אנדערע שבטים, צוריקגעקערט קיין ארץ ישראל צוזאמען מיט עזרא הסופר, און זיי האבן אויפגעבויט דעם צווייטן בית המקדש וואס איז חרוב געווארן פיר הונדערט און צוואנציג יאר שפעטער דורך די רוימער.
נאכדעם וואס 'מלכות ישראל' איז פארטריבן געווארן, האט מען אנגעהויבן רופן דאס פאלק, 'יהודיים', וואס איז שפעטער פארוואנדלט געווארן אין אידיש אלס 'ייד', 'יוד' אדער 'איד', אויפן נאמען פון יהודה, וויבאלד זיי זענען פארבליבן די מערהייט אין ארץ ישראל, און זיי האבן זיך אומגעקערט פון גלות בבל קיין ארץ ישראל. כאטש עס זענען אויך געווען טיילן פון אנדערע שבטים, איז אבער יהודה פארבליבן אלס דער מערהייט און מערסט אנגעזעענע שבט. אויך זענען זיי נאך גלייך ביים אנהויב פון די אנטוויקלונג פון כלל ישראל געווען אנערקענט אלס דער פירענדע און צענטראלע שבט, דערפאר פאררופט זיך כלל ישראל אויף זיין נאמען. מען טרעפט שוין אז זיי ווערן אזוי אנגערופן אין ספר דניאל, 'גוברין יהודאין', און אויך אין מגילת אסתר, 'יהודיים' און מרדכי 'היהודי' (כאטש זיין אפשטאם איז פון שבט בנימין).
ניו דיל (דאס ווארט שטאמט פון ענגליש וואס מיינט די נייע ארדענונג) איז א קורצע אויסדרוק אויף דער נייער עקאנאמישער פאליסי וואס דער 32סטער USA פרעזידענט, דער דעמאקראט, פרענקלין דעלאנאו רוזעוועלט, האט איינגעפירט באלד נאכן ווערן פרעזידענט אין יאר ה'תרצ"ג א פּאָר יאר נאך די וועלט ווירטשאפט קריזיס (ווען די בורסע אין USA איז אומגעפאלן). דער געדאנק פון די נייע ארדענונג איז געווען צו אָפזאגן די אלטע עקאנאמישע מעטאד פון קאפיטאליזם, און לאזן די רעגירונג זיך אריינמישן אין די בירגערס פערזענליכע ווירטשאפט.
די ערשטע ארדענונג.
די ערשטע ארדענונג האט זיך געצויגן אנדערטהאלבן יאר.
די צווייטע ארדענונג.
די צווייטע ארדענונג האט זיך געצויגן דריי יאר.
הײַנריך לוּיטפּאָלד הימלער (; י"א תשרי ה'תרס"א, י"א סיון ה'תש"ה), איז געווען אַ דײַטשער-נאַצישער קריגס פאַרברעכער, פון די אָנגעזעענסטע פיגורן אין נאַצי דײַטשלאַנד. ער איז געווען דער אָנפירער פון דעם עס עס און די געשטאַפּאָ, און האָט געדינט אַלס אינערן־מיניסטער פון דעם דײַטשן רײַך. הימלער איז פאַקטיש געווען דער וואָס האָט דורכגעפירט מיט דער „ענדגילטיקער לייזונג”, וואָס איז געווען פאַראַנטוואָרטליך פאַרן אָפּשיקן מיליאָנען אידן צו זייער טויט אין די פאַרניכטונגס לאַגערן.
הימלער איז קיינמאָל ניט געשטאַנען צום געריכט איבער זײַן אויפפירונג און פאַרברעכנס אין דער מלחמה צײַט. ער איז געפאַנגען געוואָרן דורך דער בריטישער אַרמיי און האָט זיך גענומען דעם לעבן עטלעכע טעג שפּעטער, אויף דעם 23'סטן מײַ 1945.
פון זײַן יוגנט ביז די נאַציס האָבן פאַרנומען די מאַכט.
הימלער איז געבאָרן אין דער בײַערישער הויפּטשטאָט מינכען, צו אַ מיטלקלאַסיקער משפחה. זײַן פאָטער, געבהאַרד לודוויג, איז געווען אַ מנהל פון אַ קינדער שולע אין לאַנדסהוט, וואו הימלער האָט געלערנט. נאָכן אָפּקאָנטשען זײַנע שטודיעס, איז ער צוגעשטאַנען צו דעם עלפטן בײַערישן רעגימענט אין דעם ערשטן וועלט־קריג, ער האָט אָבער ניט אוספּייעט צו דערזען דעם שלאַכט־פעלד צוליב דײַטשלאַנדס קאַפּיטולירן.
נאָך דער מלחמה איז ער געוואָרן טעטיק אין די „פרײַקאָרפּס” – ווײַט־רעכטע מיליציעס, וואָס האָבן אָנטייל גענומען אין די שלאַכטן וואָס האָבן געבוזשעוועט אין יענער צײַט צווישן די רעכטע און די לינקע. די מיליציעס זײַנען באַשטאַנען דערעיקרשט פון געוועזענע זעלנער, פאַרביטערטע פון דײַטשלאַנדס פאַרשפּילן די מלחמה, וואָס זײַנען געווען שטאַרקע קעגנער פון סאָציאַליזם און קאָמוניזם. אין יענער תקופה האָט ער אויך באַקומען אַ דיפּלאָם אין אַגראָנאָמיע פון דער הויכער טעכנישער שולע אין מינכען.
אין 1923 איז ער צוגעשטאַנען צו דער נאַצישער פּאַרטיי, בשעת זי איז געשטאַנען אויפן שוועל פון אַן איבערקערונגס־פּרואוו קעגן דער צענטראַלער מאַכט, „דער פּוטש אין דעם ביר קעלער”. די פּאָווסטאַנציע איז מיט גוואַלד פאַרשטילט געוואָרן דורך דער בײַערישער מאַכט, און די אָנפירער פון די ווידערשפּעניקער, צווישן זיי אויך אַדאָלף היטלער, זײַנען פאַרשיקט געוואָרן אין טורמע. אַ באַוואוסטער בילד פון פּוטש ווײַזט הימלערן אין עס־אַ מונדירן, האַלטנדיק דעם סימבאָל פון דער קייסערישער דײַטשער אַרמיי. נאָכן דורכפאַל פון פּוטש, אין 1924, האָט הימלער באַשלאָסן פאַרלאָזן פּאָליטיק און זיך אָפּגעבן מיט האָדעווען הינער אין אַ קליין דערפל וואָס האָט געהייסן וואַלדטרודרינג.
ווי ער האָט זיך אומגעקערט צו פּאָליטיק, איז ער געוואָרן דער סעקרעטאַר פון אַ נאַצישן טעטיקער מיטן נאָמען בשם גרעגאָר שטראַסער, וועלכער האָט געאַרבעט אין צפון־דײַטשלאַנד, און האָט פאָרגעשטעלט אַ צײַט אַ מין קאָנקורענץ צו היטלערן.
אין יאָר 1928 האָט ער געהייראַט מאַרגאַרעטע באָדען, די טאָכטער פון אַ פּרײַסישן גוט באַזיצער. צום פּאָרל איז געבאָרן געוואָרן אַ טאָכטער, וועמען זיי האָבן אַ נאָמען געגעבן גודרון. דער זיווג איז ניט עולה־יפה געווען, און דער פּאָרל האָט זיך אָפּגעשיידט און גענומען לעבן באַזונדער.
נאָכדעם וואָס היטלער איז אַרויס פון טורמע, האָט ער באַגרינדעט אַ פּריוואַטע מיליציע וועלכע איז באַקאַנט געוואָרן ווי דער „עס־עס”. צו ערשט, האָט דער עס־עס פאַרמאָגט עטלעכע צענדליקע מיטגלידער, און עס האָבן מיט עם אָנגעפירט פאַשידענע קאָמאַנדירן; ביז אין יאָר 1929 האָט היטלער פאַרבעטן הימלערן ער זאָל אָננעמען דעם אַמט. אין דער ערשטער צײַט, האָט עס געזאָלט הייסן אַז הימלער איז אונטעגעוואָרפן ערנסט רעהמען, וועלכער איז געווען דער אָפיציעלער קאָמאַנדיר פון דעם עס־עס און עס־אַ. ביז עטלעכע יאָר האָט די צאָל מיטגלידער געשטויגן צו 52,000 מאַן.
אין נאַצישער דײַטשלאַנד ביזן אויסברוך פון דער צווייטער וועלט־מלחמה.
בשעת די נאַציס האָבן פאַרכאַפּט די מאַכט אין 1933, זײַנען די באַציאונגען צווישן הימלערן מיט זײַן כלומרשטן קאָמאַנדיר רעהם געווען אָנגעצויגענע. רעהם האָט געשטרעבט צו געבן אַ גרעסערן אויסדרוק צו דער סאָציאַליסטישער און פאָלקישער באַזע פון דעם נאַציאָנאַל־סאָציאַליזם. ער האָט שטאַרק קריטיקירט דאָס וואָס די נײַע מאַכט האָט מיטגעאַרבעט מיט די אַלטע אויבערשיכטן – די אַרמיי, די גע'ירש'ענטע אַריסטאָקראַטיע, און די רײַכע. דאָס האָט געשאַפן אַן אָנגעצויגנקײַט צווישן עם מיט היטלערן. עס האָט זיך געשאַפן אַ בונד צווישן הימלערן מיט הערמאַן גערינג צו מאַכן אַ סוף צו דעם עס־אַ און צו רעהמען.
אויפן ערשטן אַפּריל 1934 האָט גערינג ממנה געווען הימלערן אַלס ראש פון דער געשטאַפּאָ, די פּרײַסישע געהיים־פּאָליציי. דאָס האָט עם דערמעגליכט זיך צו דערווערבן אַ געוואַלדיקע מאַכט, און אויף דעם 30סטן יוני 1934 איז ער געווען פון די הויפּט דורכפירער פון דער נאַכט פון לאַנגע מעסערן, אין וועלכער מען האָט דער'הרג'עט הונדערטע עס־אַ מיטגלידער צוזאַמען מיט אַנדערע פּאָליטישע קעגנער. מיט רעהם געהאַט געווען אַרויסגעראַמט פון וועג, האָט הימלער גע'ירש'ענט זײַן אַמט.
אין נאָוועמבער 1935, אויף דעם נאַציאָנאַלן פּויערים טאָג (Reichsbauerntag) אין גאָסלאַר, האָט הימלער געשילדערט דעם געפאַר וואָס עס שטעלט מיט זיך פאָר דער אידישער פאָלק: „מיר קענען עם, דעם אידן; דער פאָלק איז צונויפגעשטעלט פון דעם אָפּפֿאַל פון אַלע פעלקער און נאַציאָנאַליטעטן אויף דעם פּלאַנעט, וואָס אין זיי האָט ער אַרײַנגעגעבן די אייגנשאַפטן פון די אידישע בלוט, דער פאָלק וואָס שטרעבט צו געוועלטיקן אויף דער וועלט, וואָס זײַן אָטעמען איז צושטערונג, זײַן ווילן איז פאַרניכטונג, זײַן רעליגיע איז אַטעאיזם. זײַן גלויבן איז באָלשעוויזם”.
אויף דעם זעכצנטן יוני 1936 האָט היטלער אַרויסגעגעבן אַ באַפעל אַז די אַלע פּאָליציי קראַפטן פון די פאַרשיידענע דײַטשע שטאַטן זאָלן זיך פאַראייניקן. בראש פון דער פאַראייניקטער פּאָליציי האָט ער געשטעלט הימלערן. דאָס איז געווען אַ וויכטיקער שריט אין דעם איבערמאַכן דײַטשלאַנד פאַר אַ פּאָליציי־שטאַט.
נאָכדעם וואָס רעהם איז שוין געווען אַראָפּגעראַמט פון וועג, איז נאָר דער מיליטער געשטאַנען הימלערן אין זײַן וועג צו פולן קאָנטראָל אויף די קעמפנדיקע קראַפטן. דער דײַטשער מיליטער בראש פון דעם גענעראַל פעלדמאַרשאַל ווערנער פאָן בלאָמבערג איז געווען אַ זעלבסטשטענדיקע קראַפט, אײַנגעאָרדנט גאָר אַנדערש ווי הימלער האָט זיך פאָרגעשטעלט. אין 1937 האָט פאָן בלאָמבערג חתונה געהאַט מיט זײַן סעקרעטאַרקע, און דאָס האָט הימלערן געגעבן די געלעגנהײַט אויף וועלכער ער האָט געוואַרט: נאָך דער חתונה, אין וועלכער עס האָבן אָנטייל גענומען אַלע גדולים פון דער נאַצישער פּאַרטיי, האָט הימלער אַנטפּלעקט דאָקומענטן מיט באַווײַזונגען אַז דעם גענעראַלס ווײַב האָט געטאָן אין זנות. בלאָמבערג, וואָס האָט געהערט צו דער אַלטער אַריסטאָקראַטיע, און איז געווען אַ מענטש פון פּרײַסישן עטיקעט, איז געווען געצוואונגען זיך אָפּצוזאָגן. אויף זײַן אָרט האָט מען באַשטימט גענעראַלאָבערסט ווערנער פאָן פֿריטש.
עטלעכע וואָכן דערנאָך, האָט מען פריטשן גערופן צו היטלערס קאַבינעט, וואו מ'האָט עם פאָרגעשטעלט אַ האָמאָסעקסואַלישער געשלעכט־אַרבעטער מיטן נאָמען הײַנץ שימדט, וואָס האָט געטענהט אַז שוין יאָרן דראָעט ער פריטשן מיט סטראַשונקעס פון אַ האָמאָסעקסואַלער מין. טראָץ דעם וואָס פריטש האָט עס אָפּגעלייקנט, האָט מען עם גלײַך אָפּגעזאָגט פון זײַן אַמט, און היטלער האָט זיך באַקרוינט ווי דער „אויבער קאָמאַנדיר פון די געוואָפנטע קראַפטן”, אַ טיטל וואָס ער האָט געטראָגן ביז צו זײַן טויט.
מאָסקװע (רוסיש: Москвá) איז די הױפּטשטאָט און גרעסטע שטאט פֿון רוסלאַנד. 10 מיליאָן פּערזאָנען ווױנען אין מאָסקװע. די שטאט איז א וויכטיקער פאליטישער, עקאנאמישער, קולטורעלער, וויסנשאפטלעכער, פינאנציעלער, רעליגיעזער און טראנספארטאציע צענטער פון רוסלאנד. מאסקווע איז די ניינטע גרעסטע שטאט אין דער וועלט לויט באפעלקערונג.
מאסקווע ליגט אויפן מאסקווע טייך, און איז די מערסט באפעלקערטע אינלענדישע שטאָט אין דער וועלט. מאסקווע איז באקאנט פאר איר ארכיטעקטור. זי איז אויך די גרינסטע שטאט אין דער וועלט, און מער ווי פערציג פראצענט פון דער טעריטאריע פון דער שטאט איז באדעקט מיט גרין.
אין מאסקווע געפינט זיך דער קרעמלין, די אפיציעלע וואוינונג פון רוסלאנד׳ס פרעזידענט.
וואוינען אין מאסקווע איז זייער טייער; וועגן דעם טון טייל מענטשן פארדינגען זייערע מאסקווער דירות און זיי וואוינען אין א דאטשע.
מאסקווע ווערט גערופן עטלעכע נעמען, למשל דער דריטער רוים (Третий Рим), דער ערשטער טראן (Первопрестольная), און די העלד שטאָט (город-герой). א באוואוינער פון מאסקווע רופט מען "москвич" (מאסקוויטש) פאר א זכר אדער "москвичка" (מאסקוויטשקאַ) פאר א נקיבה, אויף יידיש א מאסקווער.
אימפעריע (1721–1917).
אין 1712 האט פיטער דער גרויסער אריבעגעפירט זיין רעגירונג צו דער נייער שטאט סאנקט פעטערבורג אויפן באלטישן בארטן, און מאסקווע האט אויפגעהערט זיין די הויפטשטאט פון רוסלאנד (אחוץ א קורצע תקופה פון 1728 ביז 1732 אונטערן איינפלוס פון דעם העכסטן געהיימען ראט).
נאכדעם וואס מאסקווע האט פארלוירן דעם סטאטוס פון הויפטשטאט פון דער אימפעריע, איז די באפעלקערונג פון מאסקווע צוערשט אראפ, פון 200,000 אינעם 17טן יארהונדערט צו 130,000 אין 1750. אבער נאך 1750, האט די באפעלקערונג געוואקסן מער ווי צען מאל ביי די איבעריגע יארן פון דער רוסלענדישער אימפעריע, און האט דערגרייכט 1.8 מיליאן ביז 1915.
לעצטיקע היסטאריע (1991 - היינט).
ווען די פֿשש״ר איז אונטערגעגאנגען אין 1991 איז מאסקווע געווארן די הויפטשטאט פון דער רוסישער פֿעדעראַציע. זייט דעמאלסט איז ארויסגעקומען א מארק־עקאנאמיע אין מאסקווע, וואס פראדוצירט אן אויפרייס פון מערב־סטיל פארקויף, באדינונגען, ארכיטעקטור און לעבנסטילן.
די שטאט וואקסט ווייטער אין די 1990ער ביז 2000ער יארן, און איר באפעלקערונג וואקסט פון אונטער ניין מיליאן ביז מער ווי צען מיליאן. עס האט זיך געמאכט א גרויסער באדערפעניש פאר ענצעלע איין־פאמיליע הייזער אנשטאט דירות געפאקט קאפ אויף קאפ. אין 1995–1997 האט מען פארברייטערט דעם MKAD רינג שאסיי פון פיר ביז צען שפאלירן. אין דעצעמבער 2002 איז Bulvar Dmitriya Donskogo געווארן די ערשטע מאסקווע מעטרא־סטאנציע וואס האט געענפט ווייטער פון דעם MKAD. דער דריטער רינג שאסיי, אינצווישן דעם 19טן יארהונדערט גארטן רינג און דער סאוועטישער תקופה דרויסנדיגער רינג שאסיי האט מען געקאנטשעט אין 2004.
לאקאציע.
מאסקווע איז פלאצירט אויף די ברעגן פונעם מאסקווע טייך, וואס פליסט מער ווי 500 ק״מ אדורך דעם מזרח אייראפעאישן פלוין אין צענטראל־רוסלאנד. 49 בריקן גייען אריבער דעם טייך און זיינע קאנאלן אינערהאלב דער שטאט. די הייך פון מאסקווע ביי דער גאנץ־רוסלאנד אויסשטעלונג צענטער (VVC), וואו עס געפינט זיך די פירנדע מאסקווע וועטער־סטאנציע, איז 156 מעטער. דער העכסטער פונקט פון דער שטאט איז טעפלאסטאנסקאיא, הויך 255 מעטער. די ברייט פון מאסקווע פון מערב צו מזרח איז 39.7 ק״מ, און די לענג פון צפון צו דרום איז 51.8 ק״מ.
לויט די רעזולטאטן פונעם 2010 צענזוס איז די באפעלקערונג פון מאסקווע געווען 11,503,501; ארויף פון 10,382,754 באריכטער אינעם 2002 צענזוס.
מאסקווע האט פיר אינטערנאציאנאלע פליפארטן, ניין באן סוף־סטאנציעס און פיל טראמווייען. אין 1935 האט מען געעפנט דעם מעטרא, וואס האט 11 ליניעס און 203 באן סטאנציעס, און איז לאנג 203 ק״מ. דער טיפסטער פונקט פון דער מעטרא, ביי פארק־פאבעדי סטאנציע, איז 74 מעטער אונטער דער ערד. מער ווי 9 מיליאן מענטשן פארן טאג־טעגלעך אויף דער מאסקווער מעטרא, מער ווי דער לאנדאנער אונטערגרונט און דער ניו יארק סאבוויי צוזאמען.
לופט.
שערעמעטיעווא אינטערנאציאנאלער פליפארטis איז דער מערסט באניצטער אריינקומפט פונקט פאר אויסלענדישע וויזיטארן, מיט 60% פון אלע אינטערנאציאנאלע פליגערס. אויך איז ער דער הויפט קנופ פאר עראפלאט. דאמאדעדאווא אינטערנאציאנאלער פליפארטis איז דער פֿירנדער פליפארט אין רוסלאנד לויט דער צאל פון פאסאזשירן.
וואסער.
מאסקווע האט צווי וואסער־טערמינאלן פאר פאסאזשירן, און דריי פֿראכט פארטן.
אייזנבאן.
מאסקווע איז די מערב סוף־סטאנציע פון דער אריבער־סיביר באן, וואס גייט אריבער 9300 קילאמעטער פון רוסלענדישער טעריטאריע ביז וולאדיוואסטאק אויפן בארטן פונעם פאציפישן אקעאן.
a>, איינער פון די גרעסטע פינאנץ־צענטערס אין אייראפע
מאסקווע האט איינע פון גרעסטע מוניציפאלישע עקאנאמיעס אין אייראפע וואס קען ווערן גערעכנט 20 פראצענט פונעם רוסלענדישן ברוטא אינלענדישן פראדוקט. אין יאר 2014, האט דער ברוטא רעגיאנאלישן פראדוקט אין מאסקווע דערגרייכט 12 טריליאן רובל (USD 0.31 טריליאן) און USD 30,000 א מענטש.
וויסנשאפט און בילדונג.
עס געפינען זיך אין מאסקווע 1696 הויכשולעס, ווי אויך 91 קאלעגיעס. אחוץ דעם זענען פאראן 222 אנשטאלטן פון העכערער בילדונג, צווישן זיי 60 שטאַט אוניווערסיטעטן און דער מאסקווע שטאט אוניווערסיטעט, וואס מ׳האט געגרינדעט אין 1755. די הויפט אוניווערסיטעט געביידע פלאצירט אין וואראביאווי גארי איז הויך 240 מעטער און ווען מ׳האט זי געבויט איז זי געווען די העכסטע געביידע אין גאנץ אייראפע. דער אוניווערסיטעט האט העכער פון 30,000 אונטערגראד און און 7,000 פאסט-גראד סטודענטן, וואס האבן אן אויסקלייב פון ניין און צוואנציק פאקולטעטן און 450 דעפארטמענטן. דערצו שטודירן עטלעכע 10,000 הויכשולע סטונדענטן קורסן אינעם אוניווערסיטעט. די מאסקווע שטאַט אוניוורסיטעט ביבליאטעק אנטהאלט מער ווי ניין מיליאן ביכער, און איז איינע פון די גרעסטע ביבליאטעקן אין גאנץ רוסלאנד. העכער פון 11,000 אינטערנאציאנאלע סטודענטן האבן גראדואירט פונעם אוניווערסיטעט, פיל פון זיי זענען געקומען אין מאסקווע שטודירן רוסיש.
הרב יצחק דוד גראסמאן (געב' י"ט אלול ה'תש"ו, 15טן סעפטעמבער 1946) איז דער באליבסטער חרדישער רב אויף די פרייע אידן און ארץ ישראל און איבער דער גארער וועלט. זיין כאריזמע באשטייט פון דעם וואס ער האט מקדיש געווען זיין לעבן צו ליבען און מקרב זיין די פרייע קינדער פון ארץ ישראל דורך זיין מוסד אין מגדל העמק וואו ער איז אשכנזי שטאטס רב אז אלע מידעריעריגע פארברעכער פון גאנץ ארץ ישראל פון אלע טורמעס טראגט מען צו אים זיי צו רעהאבילירן און זיי זאלן קענען ארויסגיין פריערט פון טורמע צו קענען דינען א נארמאל לעבן אפילו זיי האבן באגאנגען פארברעכן אלס אינג און אן שכל.
מען האט אים שוין פיל פארבעטן צו דינען אלס הויפט רב פון גאנץ ארץ ישראל צוליב דעם רעספעקט און עהרע וואס אלע פרייע, לינקע און רעכטע ביינאזאם שעצן אים. און דאס וועט געבן אסאך כבוד פאר תורה אידישקייט אבער אזוי ווי זיין פאמיליע און טאטע רבי ישראל גראסמאן ראש ישיבת פינסק קארלין, געהערן זיך אן צו דעם עדה החרדית קרייז פון ירושלים וואס באקעמעפט ציונות דערווייל האט ער דאס אפגעזאגט.
הרב גראסמאן איז א פעטער פון רבקה האלצבערג, איינע פון די קדושים פון דער מומביי רציחה.
ער איז געבוירן געווארן אין ירושלים צו גוטא פערל און הרב ישראל גראסמאן, ראש ישיבה פון תמים חב"ד ליובאוויטש אין דארף חב"ד און אין פינסק קארלין. אין זײַן יוגנט האָט ער געלערנט אין דער עץ חיים ישיבה, און שפעטער אין דער סלאבאָדקער ישיבה אין בני ברק און אין דער ישיבה פון תומכי תומכים אין לוד. אין 1966 איז ער באשטימט געווארן אלס רב, אין 1967 האט ער געהייראט אסתר, טאכטער ​​פון הרב דוב בעריש ראזענבערג, אן איינפלוסרייכער איינוואוינער פון לאד חב"ד, אין 1968 איז ער אריבער קיין מגדל העמק, אויפן שליחות פון רבי משה מרדכי בידערמאן, און צוזאמען מיט זיין זון הרב אברהם שלמה בידערמאן (שפעטער דער לעלאווער רבי) האט אנגעהויבן ברייטע חינוך און תורה אקטיוויטעטן.
אין 1970 איז ער באשטימט געוואָרן אלס בירגערמייסטער פון מגדל העמק. אין די דאָזיקע יאָרן האָט ער געארבעט צווישן די יונגע מענטשן וואָס האָבן זיך דעגענערירט אין פארברעכן און דראגס און וועלן אריינגיין אין זיי אין דיסקאָטעק און קלובן און באזוכן די טורמעס און אויך ארבעטן צו עפֿענען א רעליגיעזע אָפּטיילונג אין דער טורמע דינסט. וואו ארעסטאנטן קענען ארבעטן אויף זייער פערזענליכן וואוקס און רעהאביליטאציע. הרב גראסמאן איז געווען באוואוסט אלס "רב פון די דיסקאָס" און "רב פון די געפאנגענע"
אין 1972 האָט ער אָנגעהויבן גרינדן די נעטוואָרק אינסטיטוציע נעץ וואָס גיט תורה און חינוך אין נויט געביטן. 18 טרייניז זענען אין דער ערשטער ציקל און איבער די יאָרן עס דעוועלאָפּעד און געוואקסן ראַפּאַדלי און עס ציילן טויזנטער טרייניז.
אלול ה'תשס"ח האט ער געעפנט די ישיבה "תומכי תמימים" (איינע פון ​​די צווייגן פון די ישיבות תומכי תמימים ליובאוויטש נעץ) אין דער שטאט, אנגעפירט פון זיין פאטער רבי ישראל גראסמאן, וועלכער איז געווען דער ראש פון דער ישיבת תומכי תמימים אין כפר חב"ד, ביז ער האט איבערגעגעבן די פירערשאפט פון דער ישיבה פאר הרב יצחק גאלדבערג, היינט ווערט זי געפירט אומאפהענגיק דורך מגדל אור אינסטיטוציעס, און הונדערטער בחורים לערנען דארט, אנגעפירט דורך הרב יצחק גאלדבערג און אונטער דער אנפירונג פון הרב לוי ווילימאווסקי.
צווישן 1991 און 1995 האָט הרב גראָסמאַן אויך געאַרבעט בײַם אויפנעמען אימיגראנטן, און האָט פיל געטון צו ברענגען די אימיגראַנטישע יידן פון געוועזענעם סאוועטן פארבאנד און די אימיגראנטן פון עטיאפיע, פראנקרייך און תימן און זייער אויפנעמען אין די ערציאונג אינסטיטוציעס. צווישן זיין אנדערע אַקטיוויטעטן אין די אַבזאָרפּשאַן פון עלייה, ער האָט געגרינדעט אַ יינגער סעמינאַר אין מגדל העמק מיטן נאָמען מדרשת הגליל, ווי אויך אַ מיידל סטודיאָ און אַ אָרט וואָס אָפפערס העכער בילדונג פֿאַר ימאַגראַנט יוגנט פון די סאוועטן פארבאנד, און אַן עלעמענטאַר שולע. גערופן מאַטשאַשאַ. די חינוך נעץ וואָס ער האָט געגרינדעט איז אַקטיוו אפילו מחוץ ישראל און האָט צווייגן אין געוועזענעם סאוועטן פארבאנד אין פעטערבורג און מאָסקווע.
אין 2002 האט הרב גראסמאן געגרינדעט אין מגדל העמק מיטלשול "בית יעקב" פאר מיידלעך מיטן נאמען "שלהבת".
אין 2003 האט הרב גראסמאן איניציאירט דעם קאמפיין "יום טוב פון שבע", אין וועלכן צענדליקער טויזנטער שפייז פעקלעך ווערן פארטיילט פאר פסח און ראש השנה פאר נויטבאדערפטיקע משפחות איבערן לאנד.
אין 2003 האט הרב גראסמאן געגרינדעט די "אור ישראלישע" יוגנט באוועגונג, וואס ברענגט אריין 9,000 יוגנטלעכע אין מער ווי 130 צווייגן איבערן לאנד.
אין 2006, האָט הרב גראסמאן באוואוסט און באזארגט א ווארימע היים פאר 700 צה״ל זעלנער אין צוגרייטונג צו זייער קאמף אין די טעג פון קעמפן אין דער צווייטער לבנון מלחמה.
אין 2011 גרינדעט הרב גראסמאן אן אקאדעמישן צענטער פאר דער חרדישער קהילה אין גן יבנה מיטן נאמען "דער חרדישער קאַמפּוס פאר אויסגעצייכנטקייט."
אין 2012 גרינדעט הרב גראָסמאַן אַן עדוקאַטיאָנאַל-טעראַפּיוטיק יוגנט-דאָרף - "כפר זוהרים", וואָס אָפפערס א ווארימע היים און לעבנס-וועגווייזער פאר יוגנטלעכע וואָס פאַלן ארויס פון דער עדה החרדית. היינט איז זיין ברודער הרב זלמן גראסמאן פאראנטווארטלעך פאר אינסטיטוציעס. און עפֿנטלעכע ענינים.
הרב יצחק דוד גראסמאן צינדט אן א מנורה בשעת דער מכבי תל אביב קוישבאָל מאַנשאַפֿט באזוכט מגדל העמק
אין 2003 האבן פיל רבנים געבעטן הרב גראסמאן צו קאנדידירן פאר דער שטעלע פון ​​הויפט רב פון ישראל, אבער זיין פאטער, רבי ישראל גראסמאן האט דאס פארבאטן, דער טאטע און זון האבן זיך באוויזן צוזאמען פאר רבי יוסף שלום אלישיב האט באפוילן א זון צו פאלגן דעם פאטער אין אין 2011, וואָס טוט ניט אויסשליסן די צוקונפֿט קאַנדידאַסי פֿאַר דעם שטעלע.
אין 2004 האָט שמואל שאַפּיראָ רעקאָרדירט ​​דאָס ליד "אהבת ישראל", וואָס איז געווען געווידמעט הרב גראסמאן (וואס אין יענע צייטן האָט שאַפּיראָ געדינט אלס חזן פון דער שול אין מגדל העמק) ביי דער געווינס פון דעם ישראל פרייז.
ביי די וואלן, וואס זענען אפגעהאלטן געווארן דעם 23 סטן סעפטעמבער 2008, איז ער ערוויילט געוואָרן צום הויפט ראבינער ראט. ער האָט געוואונען 76 שטימען פֿון 144, די צווייטע פון ​​די אשכנזישע קאנדידאטן.
אין סעפּטעמבער 2015, איז ער קריטיקירט געוואָרן אין געוויסע חרדישע קרייזן, נאָכדעם וואָס ער האָט מסדר קידושין געווען פאר בר רפאלי מיטן געשעפטסמאַן עדי עזרא.
זינט 2015 איז הרב גראסמאן א מיטגליד אין פובליק ראט פון חרדי אינסטיטוט פאר פאליסי שטודיעס.
זיין משפּחה.
הרב גראסמאן האט חתונה מיט אסתר און זיי האבן פינף קינדער. זיין פּלומעניצע רבקה האָלצבערג איז געהרגעט צוזאַמען מיט איר מאַן און אנדערע אין אַ טעראָריסט באַפאַלן אין אַ חב"ד הויז אין מומבאַי אין 2008.
זײַן ברודער, הרב בן ציון, איז איינפלוסרייך אין חב״ד קהילה מגדל העמק
זיין ברודער, רבי אליעזר יחזקאל, ראש ישיבה פון מגדל אור און א מגיד צדק אין דער סאראט וויזשניץ קהילה אין חיפה
זיין ברודער יוסף איז געשטאָרבן פון א הארץ אטאקע אין עלטער פון 57. [5]
זײן איידעם, ר׳ שמואל העניג, מחבר פון ספר ״משה איש השולוק״ וועגן אדמו״ר ר׳ משה מרדכי מאלאלאוו און א ספר ״גדול בישראל״ וועגן ר׳ ישראל גראסמאן, אויפזעער פון דער נאציאנאלער יוגנט־באוועגונג ״אר ישראל״. אין ירושלים.
זײַן איידעם, רבי חיים מאיר גאנץ, שטודירט תורה ביים כולל כולל, און וואוינט אין בני ברק.
זײַן איידעם, הרב חיים דוב חיימסאָן, איז דער הויפּט פון דער אור טורעם אין מגדל העמק.
זײַן זון, הרב שניאור זלמן, לערנט תורה ביים מגדל אור כולל אין מגדל העמק.
זײַן איידעם, רבי שלמה נחשוני, א דיין און ראש פון א כולל אין ירושלים.
זיין שוואגער, רבי נפתלי נוסבאום, דיין און פוסק הלכה אין ירושלים, פון די ראשי ישיבה פון טשיבין, דער ישיבה שער השמים, און דער ראש ישיבה פון די חי חסידים 'חי משה' אין ירושלים.
זיין שוואגער רבי שמואל צבי פריד, א דיין אין ירושלים.
זיין שוואגער, הרב בן ציון לייבאוויץ, איז דער דירעקטאר פון חינוך אין די וויזניצער אינסטיטוציעס אין ירושלים.
זיין שוואגער, רבי ברוך לוריע, א דיין אין ירושלים, און ראש טפליק כולל אין שטאט.
זיין שוואגער, רבי שמעון ראזענבערג, דער פאטער פון רבקה האלצבערג, וועלכע איז דערמארדעט געווארן צוזאמען מיט איר מאן און אנדערע אין דער טעראר אטאקע קעגן א חב״ד הויז אין מומביי אין 2008. וואוינט אין עפולה.
זיין שוואגער הרב יוסף יצחק ראזענבערג לערנט א שיעור אין ישיבת תורת אמת פאר יונגעלייט אין ירושלים.
זיין שוואגער, הרב יצחק יהודה יאראסלאווסקי, איז דער סעקרעטאר פון דעם רבינס געריכט פון חב״ד אין הייליקן לאנד און דער רב פון דער חב״ד קהילה אין קרית מלאכי.
זײן שװאגער, ר׳ שמואל שנור, איז א שכנות־רב אין מגדל העמק.
זײַן אייניקל, הרב דוב בעריש העניג, איז א שליח פון חב״ד אין טשענגדו, כינע.
אויסצייכענונגען.
הרב גראסמאנס אקטיוויטעטן אויפן געביט פון חינוך און געזעלשאפט זענען אנערקענט און באערט, און ער האט געווינען א סך אויסצייכענונגען.
אין 1980 האט הרב גראסמאן באקומען דעם "פאטער פון געפאנגענע" אויפן נאמען פון הרב אריה לעווין.
אין 1983 האָט הרב גראָסמאַן באַקומען דעם פּרעמיע "אהבת ישראל", וואָס האָט אים געגעבן פּרעזידענט חיים הערצאָג און פרעמיער מיניסטער מנחם בעגין.
אין 1988 האט הרב גראסמאן באקומען א באשטעטיקונגס-סערטיפיקאט פונעם פאראטרוף-פארבאנד פון ירושלימער באפרייער.
אין 1991 האט הרב גראסמאן באקומען דעם "שילד פון טאלעראנץ" פונעם ספיקער פון כנסת.
אין 1994 האט הרב גראסמאן באקומען אן ערן דאקטאראט פון ישיבה אוניווערסיטעט אין ניו יארק.
אין 2004 האָט הרב גראָסמאַן באַקומען דעם "ישראל פרייז" פאר א לעבנס-דערגרייכונג - א באזונדערע ביישטייערונג צו דער געזעלשאפט און דער מדינה.
אין 2006 האָט הרב גראָסמאַן באַקומען דעם טיטל "דאָקטאָר פון האָנאָור" פונעם בר-אילן אוניווערסיטעט.
אין 2008 האט הרב גראסמאן אנגעצונדן דעם ערשטן באקן ביי דער באלקן באלויכטונג צערעמאניע אויפן בארג הערצל צווישן מעמאריאל טאג און די מארטירער פון דער ישראלדיקער ציווילע קריג און אומאפהענגיקייט טאג.
אין 2008 האט הרב גראסמאן באקומען דעם "טייערן גליל" פּרעמיע צו באצייכענען זײַן ארבעט אינעם געביט פון חינוך און וועלפער אין אנוועזנהייט פון פרעזידענט פון שטאט, שמעון פּערעס, רעגירונג פארשטייערס און אנדערע חשובע מענטשן.
אין 2009 האָט הרב גראָסמאַן באַקומען דעם פרעסטיזשפולן פּרעמיע - מענטשלעכער מענטש פון יאָר פונעם אמעריקאנער קאַרינג אינסטיטוט.
אין 2014 איז הרב גראסמאן באלוינט געווארן מיט דער "מעדאל פונעם פרעזידענט פון מדינת ישראל" פון פרעזידענט שמעון פּערעס.
יהודא משי זהב (געב' 19טן יולי 1959), איז א חרדישער עסקן, גרינדער און געוועזענער פארזיצער פון דער זק"א ארגאניזאציע.
משי זהב איז געבוירן געווארן אין ירושלים אין א ווארצלדיגער ירושלימער משפחה צו זיין פאטער, דער שריפטשטעלער מנחם מענדל משי זהב, און צו זיין מוטער מרת שרה זיסל, טאכטער פון הרב יוסף שיינבערגער, דער לעגענדארישן סעקרעטאר פון דער עדה החרדית. ער איז אויפגעוואקסן געווארן אין דער מאה שערים געגנט. אלס קינד איז ער ערצויגען געווארן אין דער עץ חיים תלמוד תורה, און נאכהער אין די ישיבות "תפארת ישראל", "אהל יעקב" און "תורה אור". צווישן די יארן 1983 און 1986, האט ער געלערנט אין דעם "עיר דוד" כולל.
אלס אן אקטיוויסט פון נטורי קרתא.
אין זיין יוגנט, פלעגט ער אויספירן פילפאכע מחאה אקטיוויטעטן. זיין אקטיווקייט האט זיך אנגעהויבן זייענדיג אן אייניקל פון ר' יוסף שיינבערגער, דער דעמאלטסדיגער גענעראל פאר אלע עדה החרדית מערכות. משי זהב איז געווען באקאנט אלס גענעראל און אונטערנעמער פון אלע מערכות און קאמפן פון דער עדה החרדית און קנאים קעגן דעם ציונות אידיאל און אלעס וואס האט צו טוהן מיט איר רעגירונג און אירע מוסדות. צוליב דעם, האט ער באהויפטעט אז ער איז פארהאפטעט געווארן דורך דער ציוניסטישער פאליציי, נישט ווייניגער ווי 24 מאל.
משי זהב פלעגט אויך ארבעטן אלס רעדאקטאר פון דער וועכנטליכער צייטונג "העדה" - די עמטליכע צייטונג פון דער עדה החרדית. געמיינזאם מיט זיין ברודער צבי, האט ער פארעפענטליכט 7 ביכער וועלכע לייגן אראפ אין זיך די קאמפן פון דער חרדישער געמיינדע אין מדינת ישראל
ער פלעגט אויך אנפירן אלע פייניגונג מיטלען פון דער חרדישער משמרת הצניעות פון די אמאליגע צייטן אין ירושלים.
ער פלעגט אויך אנטייל נעמען אין די געוואלטיגע אקטיוויטעטן מיט נטורי קרתא ווען ירחמיאל ישראל יצחק דאמב, א חרדישער איד פון לאנדאן, וועלכער פלעגט געהערן צו דעם מער עקסטרעמיסטן שיכט פון נטורי קרתא (דער קאצענעלבויגן קרייז), פלעגט אנקומען קיין א"י איינמאל א יאר און אויפטרעטן קעגן פארשידענע רבנים, וואס זענען געווען לויט זיין שיטה "נישט גענוג" קנאים (אריינגערעכנט רבנים פון דער עדה החרדית און פון נטורי קרתא).
ער האט אנגעפירט אלע קאמפן קעגן בחירות און אלע קבלת פנים פאראנשטאלטונגען פאר די סאטמארער אדמורי"ם ווען זיי זענען געקומען טיילן געלט פאר די מוסדות החינוך וואס זענען זיך מתנזר פון אננעמען געלט פון דער ציוניסטישער רעגירונג.
לעצטנס האט ער געמוזט אויפגעבן די פירערשאפט פון זק"א וואס איז זייער א בכבודיגע ארגענעזאציע, און דאס איבערגעבן פאר זיין מחותן ר' דודי זילבערשלאג דאס צו פירן.
דער ווענדפונקט אין זיין לעבן און די ענדערונג פון זיין וועלט-אנשויונג.
נאך דעם שוידערליכן טעראר-אנשלאג אויף ליניע 405 וואס האט פאסירט אום 6טן יולי 1989, דארט וואו האט ער דערלאנגט ערשטע הילף צו די פארלעצטע און באטראפנדע, נאכדעם אויפן וועג צוריק אהיים, איז ער אייגנטליך אנגעקומען צו א דרינגעניש, אז אויב אין די אויגן פון דעם פיינד זענען אלע איינארטיג, דעמאלטס האלט ער אויך אזוי. זייט דעמאלטס, ווען עס איז געווען א רעגלמעסיגע וועלע פון שרעקליכע טעראר אנשלאגן וואס האבן באטראפן ארץ ישראל, פלעגט ער אנקומען צוזאמען אינאיינעם מיט נאך וואלאנטירן צו די זעלבסטמארד-אנגריפן-ערטער, און באהאנדלען די לייכעס פון די אומגעקומענע, און נאכטרעגליך איז געגרינדעט געווארן די ארנגאניזאציע זק"א, וועמענס אנלייטער און פארזיצער איז משי זהב, און וואס איר ראשי תיבות באדייטן "אידענטיפיצירונג פון קאטאסטראפע אפפערן" (אויף העברעאיש: "זיהוי קורבנות אסון").
אין יאר ה'תשס"ג ער איז איינגעלאדענט געווארן אין אויפטראג פון דער ציוניסטישער רעגירונג אנצוצינדן א פאקל לכבוד דעם "יום העצמאות" (אומאפהענגיגקייט טאג) אין דער יערליכער עמטליכער צערעמאניע וואס קומט פאר אין דעם הערצל בארג אין ירושלים, ווען דער הויכפונקט פון דעם אוונט איז געווען ווען זיין דערקלערונג אין דער צערעמאניע אין פראנט פון טויזנטער אנוועזנדע "אין עהרע פון מדינת ישראל" האט סימבאליזירט דעם שארפן און אומגעהויערן ווענדפונקט אין זיין לעבן. אלס פארזיצער פון זק"א ער באשעפטיגט זיך אויך און פועל'ט צו דערנענטערן און שלום מאכן צווישן פרייע און פרומע אידן.
די תלמודישע ענציקלאפעדיע ווערט ארויסגעגבן דורך אן אנשטאלט געגרינדעט דורך הרב מאיר בר אילן, זון פון נצי"ב און געווען אנגעפירט דורך הרב שלמה יוסף זעווין עס אנטהאלט שוין 32 בענדער.
דארטן ווערן אויסגעשמועסט אלע שיטות פון ראשונים אחרונים פוסקים און מפרשים אויף ש"ס, הלכה מנהג און קבלה און מקרא איבער יעדן נושא וואס נאר פארהאן אין אידישקייט.
מען האלט ביי ענדיגן די ענציקלאפעדיע.
מיטגלידער פון דער רעדאקציע.
איינער פון די פרינציפאלע רעדאקטארן צווישן די יארן תשמ"א ביז תשס"ו איז געווען דער גאון רבי עזריאל לעווי שליט"א, א תלמיד פון דעם גאון רבי חיים יעקב ראטנבערג, דער פאריזער רב, און פון דעם גאון רבי לייב גורוויץ, דער גייטסהעדער ראש ישיבה, און פון דעם באוואוסטן גאון רבי נחום פרצאוויטש זצ"ל.
דער ערשטער רעדאקטאר פון דער ענציקלאפעדיע איז געווען הרב שלמה יוסף זעווין.
דער פארוואלטער פון דער ענציקלאפעדיע פון איר אנהייב ביז זיין פטירה אין יאר תשס"ט (2009) איז געווען הרב יהושע הוטנכר.
אין יאר 2014, איז דער הויפט רעדאקטאר געווען הרב זלמן נחמיה גאלדבערג און פארוואלטער איז געווען הרב פראפ' אברהם שטיינבערג.
קלינישע דעפּערעסיע איז א סאָרט דעפּרעסיע פון א מצב פון שטארקן טרויער, עצבות, מרה-שחורה, אָדער פארצווייפלונג, וואָס איז דערגאנגען אזוי ווײַט, אז עס פארדרייט די געזעלשאפטלעכע פונקציאָנירונג פון א מענטשן אָדער זײַנע טאָג–טעגלעכע אקטיוויטעטן. די "קלינישע דעפּרעסיע" איז א דיאגנאָז פון א געזונט-פאכמענטש און איז אנדערש פון סתם דערשלאָגנקייט.
לויט די קריטעריעס (געזעצן) פון די-עס-עם 4, דער הויפּט-וועגווײַזער פאר שטעלן פּסיכיאטרישע דיאגנאָזן, נעמט ארײַן די דעפּרעסיע איינעם פון די פאָלגנדיקע צוויי עלעמענטן במשך פון כאָטשבי צוויי וואָכן.
2. פעלן פון הנאה (אנהעדאניע בלע"ז)
טייל מענטשן מיט קלינישער דעפרעסיע ליידן אויך פון פערזענלעכקייט-שטערונג.
רפואות פאר דער קלינישער דעפּרעסיע קען מען צעטיילן אויף צוויי טיפּן: פּסיכאָ-טעראפּיע און מעדיקאמענטן. בדרך-כּלל, זײַנען ביידע עפעקטיוו, כאָטש צו פארגלײַכן זייער עפעקטיווקייט ווענדט זיך אין דעם, ווי שטארק ס'איז די דעפּרעסיע. א סך וויסנשאפטלערס מיינען הײַנט צו טאָג, אז די קאָמבינאציע פון מעדיקאמענטן און טעראפּיע איז רעקאָמענדירט אין שווערער דעפּרעסיע, ד"ה מער עפעקטיוו ווי מעדיצין אָדער טעראפּיע אליין. פונדעסטוועגן, קען זײַן אז איינס אָדער דאָס צווייטע קען דינען אליין ווי אן עפעקטיווע רפואה אין פאלן פון מילדער אָדער מיטעלער דעפּרעסיע.
הײַנט צו טאָגס, איז דאָ זייער א סך ליידנדיקע אויף דעפּרעסיע וכדומה, פאָרשער זאָגן א סך סיבות דערויף, אָבער די פאקט איז, אז זייער א סך דארפן הײַנט נעמען מעדעצין כּדי צו זײַן נאָרמאל. דאנקען גאָט, איז הײַנט שוין דערפונדן די מעדעצין לעקסאפּראָ וואָס איז נישט פאררעכנט אלס א הארבע נערוון פּיל, נאָר א מעדיצין וואָס ווערט הײַנט גענוצט דורך א ריזן פּראָצענט פונעם געהעריקן פּובליקום, גרויסע פירער און וואָס האָבן פיל דרוק, א סך וואָס גייען אדורך א טראוומע, ווערן געשטיצט עס צו נעמען.
מ'זאָגט אן ערנסט ווערטל, אז בקרוב וועט זײַן אויסגעשטעלט, אזויווי א פּובליקער טעלעפאָן אָדער א סאדע מאשין, אויכעט א קעסטל וווּ מ'וועט קענען קויפן לעקסאפּראָ, אז ס'זאָל זײַן צו באקומען צוליב דעם פולן פארלאנג.
שיינהייט קעניגען איז אזא געווינער אין א פארמעסט וואס מען גייט דורך א וואלן פראדעצור ווער עס איז די שענסטע מיידל אדער פרוי אין לאנד. דערנאך מאכט מען עקסטער א קאנטעסט פון אלע שענסטע פרויען פון איטליכער לאנד און עס ווערט שיינהייט קענגיגען פון די וועלט.
אין אמעריקע ווערט דאס פינאנצירט און אנגפירט דורך דעם ביליאנער דאנאלד טראמפ און ארץ ישראל ווערט דאס אנגעפירט דורך לאשה א פרויען מאגאזין
הרב שלמה יוסף זעווין (ה'תרמ"ו - כ"א אדר א' ה'תשל"ח; 1886 - 1978) האט ארויסגעגבן פיל אינטערסאנטע ספרים און איז געווען דער רעדאקטאר פון דער תלמודישער ענציקלאפעדיע. צווישן די ספרים זיינע זיינען געווען "סיפורי חסידים - מועדים" און "סיפורי חסידים - פרשת השבוע" בארימטע ספרים פון אמת'ע דערציילונגען וועגן חסידישע רביים און זייערע נאכפאלגערס.
הרב שלמה יוסף איז געבוירן געווארן אין קאזימיראוו.
ער איז געווען א חב"ד חסיד און א מיטגליד פון דעם רבנות הראשית אין ישראל.
עוויאן קאנפערענץ איז די אונטערהאנדלונג וואס איז פארגעקומען ז' תמוז ה'תרצ"ח (יולי 1938) אין עוויאן, פראנקרייך, וואס האט באהאנדלט דער שרעקליכער צושטאנד פון די יידן אין דייטשלאנד נאך וואס די נאציס זיינען ארויף וועלטיקן ביי די דייטשישע רעגירונג און האבן געפייניקט די יידן מיט שווערע גזירות, ווי צ.ב.ש. די נירנבערג געזעצן ארויסגאנג און נאך. ביי די קאנפערענץ האבן זיך צונויפגעקומען פיהרערס פון 32 לענדער. דער פערדערער פון די קאנפארענץ איז געווען דער USA פרעזידענט, פרענקלין דעלאנאו רוזעוועלט.
אלע פערטרעטער האבן פעסטגעשטעלט אז מען דארף אויסלייזן די יידן פון די נאציסטישע אקטן קעגן די יידן, אבער א יעדער פון זיי האט מסביר געווען פארוואס זאל מען נישט עמיגרירן יידן צו זיין לאנד. ווי צ.ב.ש. די בריטן האבן געטענעט אז ביי זייער לאנד איז צו היינג צו אויפנעמען יידן. די עסטרייכער האבן געטענעט אז ביי זיי אין לאנד איז דאן נאך נישט געווען אנטיסעמיטיזם און זיי פארדאכטן אז א יידישע עמיגראציע קען אנטפלעקן נייע אנטיסעמיטיזם. צום ענדע איז באשטימט געווארן צו באוויליקן נאר געציילטע וויזעס פאר קינדער.
דער נישט וויסן מאכן פון די פעלקער געגן היטלערס אקטן האט פארשטערקערט היטלערס אקטן, און עטלעכע מאנאטן נאך די קאנפערענץ האט טאקע פאסירט די שרעקלעכע קריסטאל נאכט.
ליאנאַרדא ווילהעלם דיקאַפריא (ענגליש: "Leonardo Wilhelm DiCaprio") (ווערט אויך גערופן אין קורצן: ליאו) (געבוירן דעם 11טן נאוועמבער 1974, לאס אנדזשעלעס, קאליפארניע) איז אן אמעריקאנער פאפולערער פילם אקטיאר און פראדוצירער.
ער האט אנגעהויבן זיין קאריערע אין די ניינציגער יאהרן אין טעלעוויזיע קאמערשלס און סאופּ-אפּערע, ער האט באקומען אינטערנאציאנאלע אנערקענונג מיט זיין ראלע אלס דזשעק אין דאס פילם "טיטאניק" ווי זיין ליבע ראלע האט אים פארליבט מיט חן און שיינהייט אין פארפלאמטע הערצער ארום די וועלט.
זינט דאן איז ער שוין ערשינען אין אזאלעכע בלאקבאסטערס ווי דיפארטעט און די אוויעטער און נאך...
ער איז א ענוויראמענטעליסט און א אקטיוויסט פאר געי רעכטן.
רבי שרגא פייוויש האגער באקאנט אלס קאסאווער רבי פון בארא פארק.
רבי שרגא פייוויש איז דער עלטסטער זון פון רבי אברהם יהושע העשיל האגער פון קאסאוו, זון פון רבי שרגא פייוויש האגער (תר"ל-תרצ"ז) פון זעליטשיק, וואס איז געווען א זון פון רבי ברוך האגער פון וויזשניץ און אן איידעם ביי רבי משה האגער, דעם "לקט עני" פון קאסאוו.
ער איז אן איידעם פון ר' חיים וואזנער, געוועזענער רב פון דער סאטמארער קהילה אין לאנדאן יעצט רב פון זכרון מאיר ב"ב, און איז אזוי ארום אן אייניקל פון דעם חסידישן פוסק הדור ר' שמואל וואזנער.
ער איז זייער אנגענומען ביי די אלגעמיינע חסידישע עולם אין בארא פארק, סיי די פרומערע און סיי די מאדערנערע, פון איין זייט איז ער גאר א גרויסער תלמיד חכם און עובד ה', אין פון די אנדערע זייט זייער פריינטליך און צוגעלאזן.
געדינט האט ער אלס דיין אין וויזשניצער קהילה אין בארא פארק זיך ערווארבן א נאמען אלס גאר א אחריותדיגער פוסק וואס ארבעט מיט אינגעלייט און ווייזט זיי די וועג אין עבודת ה'.
זיין רעביסטעווע איז אנדערשט ווי אלע אדמורי"ם ווייל ער רעדט שמועסט און שפילט זיך מיט יעדעמס קינד פונקט ווי א נארמאלער בעל הבית.
אבער פון דער אנדערער זייט פירט ער טישן און שטיק פון א אדמו"ר כדי צו געבן שטאף פאר די חסידים זיי זאלן זיך קאכן אין זיין פערזענליכקייט און אים האלטן העכער ווי א געטליכער מענטש.
אזוי ארום האט ער זיך אהער געשטעלט אין היינטיגען דור אלס איינער פון די גרעסטע מאכטן.
ער האט מתיר געווען דעם עירוב אין בארא פארק צוליב קבלה, און איז געווען א הויפט כוח דאס אויפצושטעלן ביז זיין רבי דער וויזשניצער רבי פון מאנסי האט אים באפוילן צו שווייגן דערוועגן.
ער האט געגעבן דעם שטופ פאראויס פאר זשעי נעט אז זיי מעגן יא לאזן דעם עולם באזוכן גוגל כאטשיג רוב רבנים האבן מורא געהאט פון אזא אפענער צוטריט, אבער ער איז געווארן אנגענומען צוליב דעם וואס די רבנים האלטן אז ער פארשטייט די מערסטע צום המון עם.
אזוי ארום טוט ער א געוואלד אין עסקנות צו נאכקומען די מאדערענע פארלאנגען פון דור וואס רוקט זיך פאראויס.
צענזור מיינט אז מען מעקט אויס ווערטער פון א ספר אדער ארטיקל צוליב דעם וואס פאר א געוויסע קהילה שמעקט דאס נישט צו ליינען.
גויאישע צענזור: אסור ווייל עס איז אין די אינטערעסן פון די גוים און נישט פון די אידן.
אידישע צענזור: מחלוקת: טייל זאגן חיוב, ווייל עס איז דאך אין די אינטערעסן פון די אידן, טייל זאגן מותר צוליב דעם, און טייל זאגן אסור ווייל אויב מען דערלאזט צענזור פארט מען אוועק פונעם אמת.
א סובסטאַנטיוו אדער זאַכוואָרט (אויף ענגליש: noun) איז א ווארט וואס מען נוצט אנצורופן א מענטש, זאַך, פּלאַץ אדער באגריף, צום ביישפיל: טיש, בענקל, שטאט, מענטש, משה, בערל, לייכזיניגקייט און העראאיזם. דער זאכווארט איז דער עיקר באשטאנדטייל פון יעדער פראזע.
דאס קען פונקציאנירן אלס סוביעקט אדער אביעקט פון א ווערב.
דאס קען זיך טוישן ווי אזוי מען זאגט דאס צו לויט דער צאל, זאגט מען דאס בלשון רבים אדער בלשון יחיד (למשל, ווארט - ווערטער), צי פון לשון זכר צו לשון נקבה, צי בלשון פרט ווי ירושלים אדער בלשון כלל ווי שטאט.
דער ארטיקל.
פאר א סובסטאנטיוו קען קומען אן ארטיקל (למשל א, אן אדער דער, די, דאס א.ד.ג.) ווי אויך אן אדיעקטיוו.
אויף יידיש האט יעדער סובסטאנטיוו א מין: לשון זכר (מענלעך), לשון נקבה (ווייבלעך) אדער לשון סתם (נייטראל). נישט נאר זאכן געהערן צו א מין נאר אפילו ערטער (לענדער, שטעט) האבן א מין. דער געוויסער ארטיקל טוישט זיך אין יידיש לויטן מין פונעם סובסטאנטיוו, למשל: דער טיש, דער פעטער, די טיר, די מומע, דאס פלייש, דאס בענקל.
אין דער ייִדישער רעליגיע, דאָס װאָרט מחלוקת באַדײַט חילוקי־דעות אין װי מען דאַרף זיך פֿירן על־פּי־תּורה, ־הלכה אדער ־מנהג.
חסידים האלטען אז די רבישע מחלוקת זיינען לשם שמיים אבער פילע האלטען אז די מחלוקת איז נאר צילוב געלט און כבוד. אסאך מאל קען מען אנוויזען אסאך ראיות אז עס איז וועגען יודישקייט, אין אסאך מאל ווייזט מען אן עס איז וועגען כבוד אין געלט.
כל מחלוקת שהיא לשם שמים, סופה להתקיים. ושאינה לשם שמים, אין סופה להתקיים. איזו היא מחלוקת שהיא לשם שמים? זו מחלוקת הלל ושמאי. ושאינה לשם שמים? זו מחלוקת קרח וכל עדתו.
טוכעס (תּחת) איז די אנאטאמישער אונטערשטער טייל פונעם גוף, וויבאלד ביי מענטשן און רוב חיות געפינט זיך דאס ביי דער אנדערע זייט פונעם פארענט פון אונטן.
דער הויפט אויפטוה פון די אבר איז אז אנדערשט ווי אנדערע פיר פוסיגע בעלי חי ערלויבט דאס צו זיצן דעם מענטש אן לייגן די געוויכט אויף די פוס אגאנצן טאג. טאקע דערפאר עס דאס אויך רינדעכיג פיל מיט פעטענס, בדרך כלל האבן די פרויען מער פעטן'ס דארטן ווי די מענער, און ווייך מיט אסאך פלייש וואס דאס דינט א טובה פארן קערפער מען זאל קענען זיצען לאנגע שעות אן ווייטאג.
אין רוב קולטורן איז אומאיידל צו רעדן דערפון ווייל דאס ווערט באטראכט אלס אן אינטימיער איבר וואס מען נוצט בלויז אפענערהייט אין א בית הכסא פריוואט. עס ווערט אויך איבעראל כמעט צוגעדעקט מיט א הויזן אדער אונטער הויזן. דאס אויפדעקן אין פובליק הייסט מונינג אויב ציעט מען אראפ איינעם די הויזן הייסט דאס וועדזשי און דאס איז בכוונה געווענליך יענעם צו פארשמען אדער צו פלירטען מיט יענעם.
עס איז דא א באקאנטער אויסדרוק ווען איינער איז נישט איינשטימיג צו טוען וואס א צווייטער בעט "קוש אין תחת" אבער ס'איז א נישט איידעלע ווארט ביי די היימישע אידען.
פּרץ מאַרקיש (7טן דעצעמבער 1895 - 12טן אױגוסט 1952, מאָסקװע) איז געװען איינער פון די גרעסטע ייִדישע שרײַבערס, פּאָעטן און דראמאטורגן אין ראַטן־פֿאַרבאַנד. ער האָט געשריבן אױף ייִדיש.
פרץ מארקיש איז געבוירן דעם 7טן דעצעמבער 1895 אינעם שטעטל פּאָלאָנע, װאָלינער גובערניע, רוסלענדישע אימפּעריע (איצט כמעלניצקער געגנט, אוקראַיִנע).
מארקיש איז איינער פון די דריי העלדן, צוזאמען מיט די דיכטער אורי צבי גרינבערג און מיילעך ראוויטש, פונעם ראמאן D'un pays sans amour (גראסע, אויגוסט 2011) פון זשיל ראזיע.
איציק פפר (משמאל) מיט אלברט איינשטיין (מרכז)
איציק פֿעפֿער הי"ד (10טן סעפטעמבער, 1900 - 12טן אױגוסט, 1952) איז געװען אַ שרײַבער און פּאָעט אין ראַטן־פֿאַרבאַנד. ער איז געבױרן געװאָרן לעבן קיִעװ אין דעם שטעטל שפּאָלע אין אוקראַיִנע, און האָט געשריבן אױף ייִדיש.
נאפאלעאן באנאפארטע (; געבוירן "Napoleone di Buonaparte"; 15טן אויגוסט 1769 – 5טן מיי 1821) באקאנט אויך אלס דער ערשטער נאפאלעאן איז געווען א גענעראל אין דער פראנצויזישער רעוואלוציע און שפעטער דער צאר און געוועלטיגער פון פראנקרייך פון ה'תקנ"ט (1799) ביז ה'תקע"ה (1815) און גרינדער פון דער ערשטער אימפעריע. ביי זיינע שפיציגע יארן האט ער געפירט פראנקרייך צו א מלחמה און זיי האבן באזיגט רוב מערב און מיטל אייראפע.
נאפאלעאן האט דאמינירט אייראפעאישע און וועלטלעכע ענינים איבער מער ווי א יארצענדלינג ווען ער האט געפירט פראנקרייך קעגן פארשידענע לענדער אין די נאפאלעאנישע מלחמות און אין רוב פון זיי האט ער געזיגט ביז ער האט אויפגעשטעלט א גרויסע אימפעריע וואס האט געהערשט איבער דער יבשה פון אייראפע ביז זי איז ענדלעך איינגעפאלן אין 1815. ער איז געווען איינער פון די גרעסטע קאמענדאנטן אין דער גאנצער היסטאריע, און מען שטודירט זיינע קריגן און קאמפאניעס אין מיליטערישע שולעס איבער דער וועלט.
נאפאלעאן האט געהאט א שטארקן טרעף אויף דער מאדערנער וועלט מיט וואס ער האט איינגעפירט ליבעראלע רעפארמען צו די פארשידענע טעריטאריעס וואס האט ער האט איינגענומען, ספעציעל די נידערלענדער, די שווייץ און גרויסע טיילן פון היינטיקע איטאליע און דייטשלאנד.
פריערדיגע יארן.
נאפאלעאן איז געבוירן אין קארסיקע 15 אויגוסט 1769, איין יאר נאכדעם וואס פראנקרייך האט אנגעהויבן צו הערשן דארט.
אין 1779 איז נאפאלען, אלט ניין יאר, געפארן צום ערשטן מאל קיין פראנקרייך צו שטודירן. אנהייב יאנואר האט ער געלערנט פראנצויזיש פיר מאנאטן אין א רעליגיעזער שולע אין אטון. זיין מוטערשפראך איז געווען קארסיש; זיין גאנצע לעבן האט ער גערעדט פראנצויזיש מיט א קארסישן אקצענט, און ער האט זיך קיינמאל נישט אויסגעלערנט אויסלייגן פראנצויזיש געהעריג. אין מיי האט ער אנגעהויבן שטודירן אין א מיליטערישער אקאדעמיע אין בריען-לע-שאטא.
ווען ער האט געענדיקט אין בריען אין 1784 איז ער אריין אין דער "מיליטערישער שולע" אין פאריז. דארט איז ער געווארן אויסגעשולט ווי אן ארטילעריע אפיציר, און האט ער גראדואירט ווי א צווייטער לייטענאנט פון ארטילעריע. ער איז געווארן פארהערט דורך דעם בארימטן וויסנשאפטלער פיער-סימאן לאפלאס.
זיין אנהייב קאריערע.
נאפאלעאן איז געוואקסן אלס פירער פון פראנקרייך ביי די וועלטליכע איבערקערעניש וואס איז באקאנט מיטן נאמען "די פראנצויזישע רעוואלאציע". געווען איז דאס ווען מען האט ארונטערגעזעצט דעם קעניג לואי דעם זעכצנטען מיט זיין ווייב די קעניגן מארי אנטואנעט, מען האט זיי געכאפט ווען זיי זענען אנטלאפן פון לאנד און זיי זענען דערמארדעט געווארן דורך די מאסן.
אין יענע טעג האט זיך ארויסגעשטעלט דער יונגער אפיצער נאפאלעאן, נאך דער רעוואלוציע איז ער גאר שטארק געשטיגן אין די מיליטער ראנגען, און זייענדיג אלט דריי און דרייסיג יאר איז ער אין יאהר ה'תקס"ד געקרוינט געווארן אלס קייסער אויף גאנץ פראנקרייך.
ביי די היסטאריקער ווערט נאפאליאן באטראכט ווי "דער טאטע פון די מאדערנע צייט". זיין אנדעק איז געבליבן אלס איינער וואס האט אפגעשאפן געזעלשאפטליכע דיפרענצען און האט געשאנקען גלייכבארעכטיגונג און דעמאקראטיע פאר אלע בירגער צוגלייך.
אין זיינע צייטן איז פראנקרייך פארוואנדלט געווארן אלס א ריזיגער אימפעריע. עס איז געווען א תקופה אין זיינער צייט וואס כמעט גאנץ אייראפע איז איינגענומען געווארן דורך דער פראנצויזישער ארמיי. ווי ער און זיין מיליטער האבן געשטעלט א פוס האבן זיי אריינגעברענגט פרייהייט און מאדערנקייט. אזוי האבן זיי אויסגעשפרייט פרייהייט לענגאויס גאנץ אייראפע.
זיין רייזע קיין ארץ ישראל.
אין 1798 האט די פראנצויזישע רעגירונג ארויפגעלייגט אויף נאפאלעאן די פליכט איינצונעמען עגיפטן פון די בריטישע. די עיקר ציל פון דער פוסרייזע איז געווען אפצורייסן בריטאניע, דעם געשוואוירענעם פיינט פון דער פראנצויזישער רעוואלוציע, פון אינדיע, דורך אנגרייפן זייערע אליאירטע, די מאמעלוקן.
נאפאלעאן האט אינגיכן איינגענומען קיירא, אבער ער איז אפגעריסן געווארן פון פראנקרייך ווען דער פראנצויזישן ים־פלאט איז אומגעברענגט געווארן דורכן בריטישן אדמיראל הארעשא נעלסאן ביים קאמף פון אבוקיר. נאפאלעאן האט קאנסאלידירט זיין הערשאפט אין עגיפטן און האט אנגעהויבן באוועגן לענגאויס דעם בארטן פונעם מיטלענדישן ים אין דער ריכטונג פון ארץ ישראל. ער האט איינגענומען אלע בארטן־שטעט פון יענער תקופה: על אריש, עזה און יפו, וואו זיינע זעלנער האבן געשאכטן 2,000 טערקישע געפאנגענע. נאכהער האט זיין מיליטער פראגרעסירט קיין צפון, און זיי האבן איינגענומען חיפה און דעם יזרעאל טאל.
אין 1799 האט נאפאלעאן באלעגערט עכו צוויי מאנאטן אבער די שטאט, אונטער דער הערשאפט פון אחמאד פאשא אל דזשאזאר, אוז געווען גוט באפעסטיקט און האט זיך פארטיידיקט מיט דער הילף פון א טערקישער ארמיי וואס איז אנגעקומען פון סיריע, און מיט דער הילף פון בריטישע קראפטן אונטער דער קאמאנדע פון אדמיראל סידני סמיט. טייל האלטן אז נאפאלעאנ׳ס קאמוניקאט אין גאנג פון דער מלחמה לויט וואס טאמער ער וועט דערפאלגרייך אייננעמען דאס לאנד וועט דאס לאנד ווערן צוריקגעגעבן צו די יידן, איז געווען בכוונה איינצונעמען דאס הארץ פון חיים פרחי, ראטגעבער און אנגעטרויטער פון אל דזשאזאר. ענדלעך האט נאפאלעאן נישט באוויזן איינצונעמען עכו, און זיין מיליטער האט געקערט צוריק קיין עגיפטן. אין אן אלטער צייטונג איז נאפאלעאן דערגאנגען די פארלוסט פון איטאליע צו עסטרייכער און רוסישע קראפטן און דער כאאס וואס הערשט אין לאנד. ער האט געזאמלט ארום זיך 500 מענטשן און איז אפגעפארן אין א גיכער שיף קיין פראנקרייך. דעם קערן פון דער ארמיי איז געבליבן אין עגיפטן אונטער דער פירערשאפט פון זשאן באטיסט קלעבער.
די תקופה ווען נאפאלעאן איז געווען אין עגיפטן האט געהאט א קולטורעל חשיבות אויסער דעם וואס זי האט געהאט א מיליטעריש חשיבות: נאפאלעאן אליין, און פארשער וואס זענען געקומען מיט אים, האבן ארומגעזוכט עגיפטן פאר ארעכאלאגישע אויסגעפינסן. אין יענער תקופה האט אנגעהויבן די פארשונג וועגן אוראלט עגיפטן, מען האט אנטפלעקט די קברים און מומיעס פון אירע מלכים, און מ׳האט אנטפלעקט די ראזעטע שטיין (מיט וועמענס הילף האט מען שפעטער דעשיפרירט די אלטע עגיפטישע שריפט "היעראגליף" דורך זשאן פראנסוא שאמפאליאן). דערצו, האט נאפאלעאנ׳ס אינזשעניריע־מיליטער אויסמארקירט דעם ראיאן און האט געשאפן א פרטימדיקע מאפע (די זשאקאטען מאפע) וואס מ׳האט געניצט דורכאויס דעם 19טן יארהונדערט ביז די בריטישע האבן אויסמארקירט ארץ-ישראל.
די מלחמה מיט רוסלאנד.
דאס האט אנגעהאלטן ביז ער איינגענומען רוסלאנד, און דאן האט ער זיך געמוזט פארמעסטן מיט גענעראל ווינטער, און דארט איז געווען זיין דורכפאל.
געווען איז דאס ווען ער האט איינגעומען כמעט גאנץ רוסלאנד, ער האט געהערשט אין רוסלאנד מיט אן ארמיי פון זעקס הונדערט טויזענט מאן, און איז אנגעקומען צו די טויערן פון מאסקעווע. די רוסן האבן זיך דערטראכט צו א חכמה, זיי האבן אונטערגעצונדען די גאנצע שטאט מיט אלע זאכן דערין, מיט אלע שפייז, פלוצלונג זענען די פראנצויזן געבליבן אן א דאך איבערן קאפ, זיי האבן נישט געהאט צו עסן, נישט קיין קליידונג, ווייט אוועק פון זייער היימלאנד, און דאס האט זיי געצוואונגען צו פארלאזן די שטאט, עס האט געבוזשוועט א קעלט, ער האט זיך געפלאגט אין די רויסישע קעלט גענעראל ווינטער האט נישט נאכגעלאזט די פראנזצויזן זענען געפאלן ווי פליגן, נאפאלעאן איז צוריק אנגעקומען קיין פראנקרייך מיט בלויז פערציג טויזנט סאלדאטן,
מען האט אים דאן ארונטער געזעצעט און אים פאר'משפט, און מען אים געשיקט אוועק צום סאנט העלענע אינזל וואו ער האט דארט אויסגעלעבט זיינע יארן, און געשריבן ביכער.
קעגן בריטאניע.
אין 1803 האט בריטאניע פראקלאמירט נאכאמאל מלחמה קעגן דער הערשאפט פון נאפאלעאן. דעם 21סטן אקטאבער 1805 איז נאפאלעאנס פלאט געזיגט געווארן צוזאמען מיטן שפאנישן פלאט דורכן בריטישן ים־פלאט ביים קאמף פון טראפאלגאר. נאך דעם דורכפאל איז בריטאניע געווארן דער גרעסטער ים־מאכט אויף א תקופה וואס האט געצויגן ביז דער ערשטער וועלט מלחמה.
אום 26סטן פעברואר 1815 איז נאפאלעאן אנטלאפן פון זיין גלות אויף עלבע. ער האט צאמגעשטעלט אן ארמיי וואס האט מארשירט אויף פאריז דעם 1טן מערץ 1815. די נעקסטע 100 טעג האט ער געהערשט איבער פראנקרייך. אום 18טן יוני 1815 האבן אן ארמיי אונטערן הערצאג פון וועלינגטאן און א פרייסישע ארמיי אים באזיגט ביים קאמף פון וואטערלו.
מ׳האט געכאפט נאפאלעאן און אים געשיקט אין גלות אויפן אינזל סאנט העלענע אינעם אטלאנטישן אקעאן, וואו ער איז געשטארבן דעם 5טן מיי 1821.
זיינע באציאונגען מיט אידן.
עס איז אינטעראסאנט ווייל עס זענען דא וואס זאגן אז ער איז געווען א אידן פריינט, פון דער אנדערער זייט איז דא וואס זאגן אז ער האט זייער פיינט געהאט אידן. דאס איז זיכער אבער אז צוליב איהם האט אנגעהויבן צו בוזשעווען פרייע ווינטן אין אייראפע, און פראנץ יאזעף מיט אנדערע קעניגן און מלוכה פירער, האבן נישט געהאט קיין ברירה אין געמוזט נאכגעבן פרייהייט פאר אידן. אפילו אין רוסלאנד זעלבסט, וואו דער צאר האט געוועלטיגט מיט א אייזערנע פויסט, און נאפאלעאן האט געמוזט פון דארט אוועקלויפן, זענען אבער זיינע פינגער אפדרוקן געבליבן, און אין איהר תרט"ז האט מען געמוזט געבן א געוויסן סארט פרייהיט פאר אידן.
ביי זיך אין פראנקרייך האט נאפאלעאן אויפגעשטעלט א סנהדרין, ער האט געוואלט זיי זאלן דן זיין דיני נפשות. דאס איז געווען צוליב דעם ווייל ער האט פארשטאנען אז אידן זענען זייער צוטיילט אין זייערע מיינונגען, און האט געוואלט האבן איין קערפערשאפט וואס זאל רעדן אין נאמען פון אלע אידן, דער ראש פון דער סנהדרין האט ער געשטעלט הר"ר דוד אפנהיים, דעם בעל מחבר פון ספר יד דוד, א גרויסער גאון, אבער דער גאון האט נישט מסכים געווען צו זיין דער ראש, ער איז געווארן ראש קעגן זיין מיינונג נאר וויבאלד דער מלוכה האט איהם געצוואונגען. פון דעם איז געבליבן דער קאנסיסטואר אלס אלגעמיינע אידישע קהילה אין פראנקרייך.
אסאך חסידישע רביים זענען זייער שארף געווען קעגן נאפאלעאן וויבאלד ער האט געברעגנט פרייהייט פאר אידן, צווישן זיי איז באקאנט דער בעל התניא ר' שניאור זלמן פון ליאדי, רבי נחמן מברסלב און דער קאזשנישער מגיד.
ס'איז באקאנט אז דער תניא האט געזאגט ביים ליינען אנשטאט "נפול תפול" נאפאלעאן תפול, און דעמאלט האט זיך אנגעהויבן זיין מפלה.
אויך איז באקאנט ביי חסידים די נאפאלעאן מארש וואס דער בעל התניא פלעגט זינגען כדי אים צו מכניע זיין.
אין יאר 1796 איז נאפאלעאן שוין געווען א הויכער אפיציר. ער האט געהייראט זשאזעפין דע באארנע, די אלמנה פון אן אדעל. זי איז געווען עלטער פון אים מיט זעקס יאר. אין 1809 האבן זיי זיך גע׳גט, אייגנטלעך ווייל זי האט אים נישט געבוירן קיין יורש. דערנאך האט ער געהייראט מארי לואיז, די טאכטער פונעם קייסער פראנץ דער ערשטער פון עסטרייך. זיי האבן געהאט א זון נאפאלעאן, וואס איז אבער געשטארבן ביי דער עלטער פון 21 פון טובערקולאז.
בעיסוואטער איז א גרויסע אידישע געגענט און פאר ראקעוועי, קווינס נו יארק. עס וואוינען דארט בערך 250 פרומע פאמיליעס.
בערך אין יאר 2000 זענען אנגעקומען אין געגנט בערך 50 סאטמארער חסידישע פאמיליעס, וואס האט געברענגט די פלייץ פון די פרומע ישיבישע טיפ אידן, און די געגנט האט זיך פיר-פאכיג פארגרעסערט.
שפעטער זענען די חסידישע אידן זיך צולאפן און בלויז קנאפע 20 חסידישע פאמיליעס וואוינען היינט דארט. דאס האט צופאלן די האפענונג פון די קאנצעפט פון א נייע חסידשע געגנט אין נו יארק.
מיט דעם אלעם וואקסט די נישט חסידישע געמיינדע.
עס זענען דא דארט מערערע שולן, די גרעסטע שול איז "אגודת ישראל ד'בייסוואטער", ווי רוב איינוואוינער דאווענען, אויך זענען דא דארט בערך נאך 8 שולן. עס איז דא אין דער געגנט צוויי ישיבות פאר אינגע בחורים.
משמחי לב איז דער נאמען פון א צדקה ארגאניזאציע אין ירושלים, וואס פארטיילט מיליאנען דאלער א יאר פאר עניי ארץ ישראל. דער גרינדער פון משמחי לב איז געווען ר' זלמן אשכנזי.
משמחי לב גיט היינט צו טאג די גרעסטע חלוקה אין די ערב פסח טעג ווען עס ווערט אויסגעטיילט פאר טויזנטער אידן פון ארץ ישראל אויף פסח בשר ועוף ווי אויך וויין און קיאפאנס אין דעם שפייזקראם. אויך ווערט אויסגעטיילט קרוב צו 40,000 פאר שיך פאר קינדער דאס איז אויסער די טשעקס וואס ווער אויסגעטיילט פאר אריבער 400 אלמנות אין ארץ ישראל און אריבער 100 אלמנות אין אמעריקא צו צוויי מאל א יאר.
ואויך געבן זיי אויס יערליך געלט פאר חתונות פון יתומים אין ארץ ישראל ווי יעדער יתום אדער יתומה באקומט צו שטייער אויף דער חתונה פון משמחי לב.
ווען ר' זלמן אשכנזי איז געגאנגן וואוינן תשל"ב אין ארץ ישראל כדי צו באדינען זיין זיידע ר' אלכסנד חיים אשכנזי האט ער נישט געקענט צו זען די דחקות פון זיינע חבירים אין כולל האט ער אנגעהויבן ארום צו גיין יעדע וואך נאך געלט צו קענען טיילן פאר זיינע חבירים אויף שבת און אזוי זייענדיג מוסיף והולך ביז ער איז שפעטער געקומען קיין אמעריקא ווי ער האט אויף דער עצה פון זיין רבין זיין קרוב דער סאטמארער רב בעל דברי יואל ווייטער אנגעהאלטן די צדקה וחסד ווי עס האט מיט די יארן ארויסגעוואקסן אלץ איינער פון די באקאנטסטע צדקה אימפעריעס.
אזוי איז עס אנגעגאנגען קרוב צו 40 יאר ביז בשנת תשע"א איז ר' זלמן קראנק געווארן אויף די ביטערע מעשה ביז ער איז נסתלק געוואר יום ב' אדר תשע"א.
די צדקה וחסד ארגאניזאציע איז זיך נאך מער צו וואקסן די לעצטע צייטן לאחר פטירתו ווי עס ווערט געפירט דורך זון ר' סענדר אשכנזי פון בארא פארק מיט זיין קרוב ר' בערל אשכנזי אב"ד מאגלניצא.
לאנדווירדשאפט אדער אַגריקולטור איז די אפגעבונג פון אקערן און פלאנצן די ערד, כדי מ'זאל האבן עסן און קליידער.
42% פון דער וועלטס ארבעטסקראפט ארבעטן אין לאנדווירטשאפט.
היינטיגע צייטן איז שייך צו לאנדווירטשאפט אויך וואקסן בלומען, מטריאלן פאר פאבריקאציע (ווי צוקער, עטאנאל און קראכמל), פיברעס (ווי באוול, וואל און זייד), בוימל, טאבאק און נאך.
לאנדווירטשאפט פירעכצן ווי באוואסערונג, גערעטעניש ראטאציע, באמיסטונג, פעסטיצידן און די שטוביקונג פון בעלי חיים זענען אנטוויקלט געווארן שוין לאנג צוריק, אבער זיי האבן שטארק פראגרעסירט אין דעם לעצטן יארהונדערט.
די צען מכות באצייכנט א סעריע פון קאטאסטראפעס וואס האט לויט די תורה (אין ספר שמות) פאסירט אין די 13טע י"ה פארן ציילן אויף די מצרים.
דם.
אלע וואסערן זענען געווארן בלוט, אבער פאר די אידן איז געווען וואסער, די אידן זענען געווארן זייער רייך, ווייל אויב א גוי האט באצאלט געלט האט ער געקענט באקומען וואסער.
צפרדע.
ס'איז ארויסגעקומען א גרויסע פראש פון טייך נילוס, די מצריים האבן עס געשלאגן און ס'איז ארויס מער און מער פרעש.
כינים.
די 3'טע מכה איז געווען כינים - לייז,
די לייז זענען געקראכן אויף די גאנצע קערפער, עס האט זייער שטארק געקראצט.
ערוב.
עס זענען געקומען ווילדע חיות פון וואלד, און האבן אויפגעגעסן די מצריים,
די אידישע קינדער האבן זיך געקענט שפילן מיט די חיות.
דבר.
די מצריים האבן געוויינט אז זייערע בהמות זענען אויסגעשטארבן,
די בהמות זענען געווען די עבודה זרה פון די מצריים.
שחין.
משה רבינו האט ארויפגעווארפן אש צום הימל און ס'איז אראפגעפאלן שחין-בלאטערן.
ברד.
עס האט פארברענט די ביימער און אויך די מענטשן וואס זענען געווען אינדרויסן.
ארבה.
עס איז געקומען היישעריק איבער גאנץ לאנד מצרים,
די היישעריקן האבן אויפגעגעסן אלע שפייז.
חושך.
עס איז געווארן פינסטער אין גאנץ לאנד מצרים, אבער ביי די אידן איז געווען ליכטיג.
מכת בכורות.
דער אייבערשטער האט איבערגעהיפט די אידישע הייזער,
אבער ביי די גוי'אישע הייזער האט דער אייבערשטער אויסגע'הרג'ט אלע בכורים.
דער 20סטער יארהונדערט איז די צייט צווישן די יארן 1901 - 2000.
וויסנשאפטלער.
הרב שלמה ריסקין (געבוירן כ' אייר ה'ת"ש) איז דער רב פון אפרת זידלונג אין גוש עציון. ער האט עמיגרירט קיין ארץ ישראל צו גרינדן דעם התנחלות אלס יישוב הארץ, צוזאמען מיט זיין קהילה אין פיפט עוועניו שול וואו ער האט געדינט ברבנות דארטן און צוגערעדט זיין קהילה פון אנהענגער וואס זענען אלע ווי רוב פרעסטיזשפולע פראפעשענאלס ווי דאקטוירים בוכהאלטערס און אדוואקאטן וואס וואוינען איינגעטיילט אין ניו יארק און אין אפרת.
ער איז מאדערן ארטאדאקס און גלויבט שטארק אין פלוראליזם. אבער לגבי מדינת ישראל האלט ער אז עס דארף זיין אפיציעהל א יודישע לאנד.
ער איז געבוירן אין ברוקלין, ניו יארק. ער האט געלערנט אין ישיבה אוניווערזיטעהט און באקומען סמיכה פון הרב סאלאווייטשיק. ער איז דאן געווארן א לעהרער פאר תנ"ך און תלמוד אין די ישיבה און געדיהנט אלס רב אין די לינקאלן סקווער שוהל. אין 1975 האט ער געגרינדעט די מתיבתא אור תורה אין ריווערדעיל.
אין 1983 איז ער צוזאמען מיט זיין פאמיליע און 195 מיטגלידער פון זיין געמיינדע ארויף קיין ישראל צו גרינדן די שטעהטל אפרת אין גוש עציון וואו ער איז רב זינט איהר גרינדונג.
ער איז פארהייראט און האט פיער קינדער.
מיינונגען.
ער שטיצט שטארק גלייכע רעכטן פאר פרויען. ער האלט אז ס'איז נישטא קיין איסור לויט די הלכה אויפצוגעהבן די שטחים.
ער פיהרט אהן אן ארגאניזאציע וואס באשעפטיהגט זיך אין די צוזאמען-ארבעט און פארשטענדעניש פון יודן מיט קריסטן.
ער האט ארויסגעגעהבן פילע ביכער און ספרים אין ענגליש און אין העברעאיש
אחד מי יודע איז א פיוט וואס מען זאגט אין סוף ליל הסדר. עס איז געשריבן אין לשון קודש געמישט מיט אראמיש. זיין געשטעל איז 13 פראגעס אויף א פארעם פון: "אחד מי יודע", "שנים מי יודע" אא"וו, און די ענטפערס זיינען: "אחד אלוהינו", "שני לוחות הברית" אא"וו.
דער פיוט איז געשריבן אין דער מיטלאלטער און דער מחבר זיינער איז נישט באוווסט. אין א סידור פון יאר ה'קס"ו (1406) שטייט אז דער פיוט האט מען געטראפן אין דער שול פון ר' אלעזר בר יהודה פון ראגמיזע, דער בעל הרוקח.
אין געוויסע געמיינדעס האט מען זיך געפירט זינגען אחד מי יודע אויך שבת־שבע ברכות.
הרב עקיבא (גינז) אייגער (א׳ חשוון ה'תקכ"ב, פרעשבורג – י"ג תשרי ה'תקצ"ח, פויזן), איז געווען א רב, ראש ישיבה, פוסק און א טיפער לערנער. זיינע מקורות אויף תלמוד מיטן נאמען גליון הש"ס זענען געדרוקט אין דעם "ווילנער תלמוד בבלי". אויך איז באוווסט זיין ספר תשובות ר' עקיבא איגר וואס מען לערנט היינט אין די ישיבות. ער האט א סך געקעמפט קעגן די משכילים און רעפארמער.
פון תקנ"א ביז תקע"ד איז ער געווען רב און אב"ד אין מארקיש פרידלאנד, מערב פרייסן, און פון תקע"ד ביז זיין פטירה אין תקצ"ח איז ער געווען רב און אב"ד אין פויזן.
רבי עקיבא איז געבוירן אין יאר תקכ"ב צו זיין פאטער ר' משה גינז און זיין מוטער מרת גיטל אייגער, א טאכטער פון רבי עקיבא אייגער פון האלבערשטאט, דער מחבר פון "משנת רבי עקיבא".
ער האט חתונה געהאט מיט גליקכן, די טאכטער פון יצחק מרגליות, און זיין שווער האט אים געהאלטן אויף קעסט ביז ער איז פארארעמט געווארן. זיי האבן געהאט צוויי זין, אברהם (תקמ"א - תרי"ג) און שלמה (תקמ"ה - תרי"ב) רב פון קאליש און פויזן, און א טאכטער שרה'ל (תק"ן - י"ח אדר שני תקצ"ב), די ווייב בזיווג שני פונעם חתם סופר, רב אין פרעשבורג.
ווען זיין ווייב איז נפטר געווארן אין תקנ"ו, האט ער חתונה געהאט בזיווג שני מיט בריינדל, די טאכטער פון ר' יהושע הלוי פייוולמאן. זיי האבן געהאט א זון שמואל (תקע"ח - ??) פון מינסק.
בוענאָס־אײַרעס איז די גרעסטע שטאט און הויפטשטאט פון ארגענטינע, מיט 2.7 מיליאָן אײַנוווינער.
די שטאט איז געגרינדעט ה'רצ"ו (1536). אין די 1920ער האבן פיל אייראפייער אהין אימיגרירט (פון זיי: איטאליאנער, דייטשן, יידן, אזיענער און אראבער), דאס איז די אורזאך פון די פארשידנקייט אין דער היינטיקער באפעלקערונג.
היינט וווינען דארט ארום 250,000 יידן.
דער אוניווערסיטעט פון בוענאס איירעס, איינער פון די שפיץ לערנען אנשטאלטן אין דרום אמעריקע, האט פראדוציער פינף נאבעל פריז געווינער.
אין 1919 האט מען אנגעהויבן בויען דעם באראלא פאלאץ, וואס איז דעמאלסט געווען די העכסטע געביידע אין דרום אמעריקע, און איז געווען דער ערשטער וואלקן קראצער אין ארגענטינע געבויט מיט בעטאן (1919–1923). אין דער געביידע האט מען געשטעלט 9 ליפטן, מיט א 20-מעטער הויך פֿירהויז מיט מאלערייען אינעם סאפיט און לאטיינישע פֿראזעס אמבאסירט אין גילדענע בוכשטאבן. אינדערהייך (110מ) האט מען געשטעלט 300,000-קאנדעלא שיינטורעם, כדי מ׳זאל קענען זען די געביידע אפילו פון אורוגוויי.
נפטר געווארן.
כ' טבת - רבינו משה בן מימן רמב"ם
אן אלטער בחור איז אן עלטערער אומפארהייראטער מאנספערזאן, וואס עס געלונגט איהם נישט צו טרעפן א שידוך, אדער פון אנדערע סיבות.
בן עזאי איז יא געווארן ערלויבט פון גאט נישט חתונה האבן מיט א פרוי.
ביי חסידים, ווי נאר מ'גרייכט די צוואנציג יאר ווערט מען אפגעזיגלט פאר אן "אלטן בחור", ביי די אנדערע קרייזן איז עס א ביסל עלטער, בערך 23 - 25.
ספר ויקרא איז דאס דריטע ספר אין די חמשה חומשי תורה.
אין דעם ספר ערקלערט די תורה די פונקטליכע געזעצן פון די קרבנות וואס מען האט מקריב געווען אינעם משכן.
דער סדר פון פרשיות אין ספר ויקרא.
צַו איז די צווייטע סדרה פון ספר ויקרא.
די פרשה הייבט זיך אן מיט די מצוה פון תרומת הדשן ווי אזוי מ'זאל זיך אומגיין מיט די הויפנס אש וואס האבן זיך איינגעזאמעלט אויפן מזבח פון די פארברענעטע קרבנות פון דורכן טאג.
דערנאך קימערט זיך די תורה מיט די מצוה פון מנחת חביתין א ספעציעלע קרבן מנחה וואס נאר דער כהן גדול האט מקריב געווען און באצאלט פון זיין אייגן טאש.
שמיני איז די דריטע פרשת השבוע פון ספר ויקרא.
אין דער פרשה שילדערט די תורה די געשיכטע פון די צערעמאניע ווי אזוי מ'האט באנייט דעם משכן צום ערשטן מאל, ראש חודש ניסן.
נאכער דערציילט די תורה די געשיכטע ווי אזוי די צוויי עלטסטע קינדער פון אהרן הכהן, נדב און אביהוא זענען אומגעקומען צוליב וואס זיי האבן געדעמפט פרעמדע פייערן אויפן מזבח.
נאכער ערקלערט די תורה די געזעצן פון וועלכע סארט באשעפענישן איז טהור (כשר) און איז ערלויבט צו עסן און וועלעכעס איז טמא (טרפה) און איז פארבאטן צו עסן.
דער אייראָפּעישער פֿאַראיין אדער דער אייראפעישער פאַרבאַנד (איי־פֿ) איז א פארבאנד פון 28 לענדער מיט א פאראייניגטן מארק און בשותפותדיקע אינסטיטוציעס. רוב פון די מיטגלידער מדינות טיילן זיך מיט דער זעלבער מטבע, דער איירא.
אין 1957 האבן זעקס לענדער אויפגעשטעלט די אייראפעישע עקאנאמישע געמיינדע. מיט דעם האט זיך אנגעהויבן וואס איז היינט געווארן דער אייראפעישער פארבאנד.
נאך דער צווייטער וועלט מלחמה, איז באשלאסן געווארן דער געדאַנק אַז אַן אייראפעישע צאמשטעלונג איז דער איינציגער וועג צו האַנדלען מיט די פארביי-גייענדע נאציאנאליזם פון וואס דער קאָנטינענט האט זיך געפלאגט. זשאַן מאָנע, ראבערט שומאַן און קאָנראַד אַדענאַוער האבן דאס איבערגעגעבן אין אַ רעדע אין יאר 1950, דער באַוואוסטער שומאַן פּלאַן. א יאָר שפּעטער איז די אייראפעישע קוילן און שטאָל געמיינדע געגרינדעט געווארן מיט דעם אפמאך פון פּאַריז דורך בעלגיע, פֿראַנקרייך, איטאליע, לוקסעמבורג, האלאנד און מערב דייטשלאַנד.
אין די 1950ער יארן איז אנגענומען געווארן אין אייראפע אז מען דארף פארשטערקערן די אינטעגראציע אויפן קאנטינענט. די קוילן און שטאל געמיינדע איז געווארן אַזוי געראָטן אַז אין יאר 1957 איז באַשלאָסן געווארן צו ציען ווייטערע צאמבינדונגען. דער אפמאך פון רוים, געחתמעט דורך די זעלבע זעקס לענדער האט געגרינדעט די אייראפעישע עקאָנאָמישע געמיינדע און די אייראַטאָם. נאך דעם בריסל אפמאך אין יאר 1965, האבן די דרייַ אָרגאַניזאַציעס זיך צאמגעשטעלט אין 1967, ווען זיי האבן אנגעהויבן צו אַרבעטן אונטער דעם נאָמען אייראפעישע געמיינדע. דאס האט געפירט צום פאָרלייגן פון א קאמיסיע, ראט און פּאַרלאַמענט. בריטאניע, וואס האט מורא געהאט פון פארלירן איר סואוורעניטעט, האט זיך נישט איינגעשלאסן און האט אויפגעשטעלט, אום 3טן מיי 1960, א קאנקורענץ ארגאניזאציע - די אייראפעאישע פרייהאנדל אסאסיאציע (EFTA), וואס האט איינגעשלאסן דאס פאראייניגטן קעניגרייך און נאך עטלעכע לענדער.
אין יאר 1973, האבן דענמאַרק, אירלאַנד און דאס פאראייניגטע קעניגרייך זיך אייַנגעשלאָסן צו דער אייראפעישער געמיינדע. גריכנלאנד האט זיך אייַנגעשלאָסן אין יאר 1981, שפאניע און פּאָרטוגאַל אין יאר 1986. דער אפמאך פון מאַסטריכט האט באצייכענט די שאַפונג פון דעם אייראפעישן פֿאַרבאנד. דאס האט געלייגט דעם יסוד פֿאַר ווייַטער פארמען פון צוזאמענארבעט אין די געביט פון אויסערלענדישע ענינים און זיכערהייַט פּאָליטיק, לעגאַל און אינערלעכער ענינים, און אויך די פאָרמירונג פון דעם עקאנאמישע און געלט פאראיין און די פלענער פון שענגען צו שאפן אַ פרייען פארקער פאר מענטשן. אין יאר 1995 האבן עסטרייך, פינלאַנד און שוועדן זיך אייַנגעשלאָסן צום אייראפעישן פארבאנד.
דער איירא איז געווארן איינגעפירט אין יאר 2002. צען נייע לענדער האָבן זיך אייַנגעשלאָסן צום פארבאנד אין יאר 2004: ציפערן, עסטלאנד, אונגארן, לעטלאנד, ליטע, מאַלטאַ, פוילן, סלאָוועניע, סלאָוואַקײַ און טשעכיי. אין 2007, זענען צוקומען בולגאַריע און רומעניע, און אין 2013, קראאטיע. אַזוי האט דער אייראפעישער פארבאנד היינט 28 מיטגליד שטאַטן.
די מיטגליד שטאטן פונעם אייראפעישן פארבאנד באדעקן א שטח פון 4,423,147 קוואדראט ק"מ (1,707,787 קוואדראט מייל). דער העכסטער שפיץ איז מאן בלאנק אין די אלפן, 4,810.45 מעטער (15,782 פיס) איבערן ים פלאך. דער נידריקסטער פונקט אינעם איי־פֿ איז זידפלאספאלדער אין האלאנד, 7 מ (23 פיס) אונטערן ים פלאך. די לאנדשאפט, קלימאט און עקאנאמיע פונעם איי־פֿ זענען באאיינפלוסט פון זיין בארטן־ליניע וואס איז לאנג 65,993 ק"מ (41,006 מייל).
די באפעלקערונג פונעם אייראפעישן פארבאנד וואוינט בעיקר—75%—אין שטאטישע שטחים. שטעט זענען פארשפרייט איבערן פארבאנד, אבער גאר א סך זענען קאנצענטרירט אין און ארום בענעלוקס.
מיטגליד לענדער.
זייט דעם 1טן יולי 2013 אנטהאלט דער אייראפעישער פֿאַרבאַנד 28 מיטגליד שטאַטן, אַ טעריטאָריע פון 4,423,147 ק"מ² און בערך 510,000,000 איינוואוינער. אויב מען וואלט אים פאררעכנט ווי אַ לאנד, איז דער אייראפעישער פֿאַרבאַנד דער זיבעטער גרעסטער אָרט אין דער וועלט אין טעריטאָריע, און דער דריטער נאָך כינע און אינדיע אין באַפעלקערונג.
כדי צו ווערן א מיטגליד, דארף א לאנד זיך צופאסן צו די קאפנהאגן קריטעריע, וואס זענען געווארן דעפינירט ביי דער 1993 אסיפה פונעם אייראפעישן ראט אין קאפנהאגן. די קריטעריע פאדערן א סטאבילע דעמאקראטיע וואס רעספעקטירט מענטשן־רעכטן און די הערשפאט פון געזעץ, א מארק עקאנאמיע, און אננעמען אלע התחייבותן פון מיטגלידערשאפט, כולל איי־פֿ געזעץ. קיין לאנד האט קיינמאל נישט פארלאזט דעם פארבאנד, כאטש גרינלאנד (אן אויטאנאמישער פראווינץ פון דענמארק) האט צוריקגעצויגן אין 1985. דער ליזבאן אפמאך אנטהאלט א פאראגראף לויט וואס א מיטגליד קען פארלאזן דעם פארבאנד.
די זעקס לענדער איסלאנד, אלבאניע, באסניע און הערצעגאווינע, מאנטענעגרא, מאקעדאניע, סערביע און טערקיי זענען "קאנדידאט לענדער", ד"ה זיי קומען אין באטראכט פאר מיטגלידערשאפט.
דער אייראפעישער פארבאננד האט זיבן אנשטאלטן: דער אייראפעישער פארלאמענט, דער ראט פונעם אייראפעישן פארבאנד, די אייראפעאישע קאמיסיע, דער אייראפעישער ראט, דער אייראפעישער צענטראלבאנק, דער געריכט פונעם אייראפעישן פארבאנד און דער אייראפעישער רעכענונגס הויף.
איין צוועק פונעם איירא איז צו שאפן אן איינציקן מארק דורך, למשל, מאכן גרינגער פאר בירגער צו פארן, פארמיידן קורס פראבלעמען, שאפן א פאראיינגטן פינאנציעלן מארק און נידעריגע פראצענט צינזן. נאך א צוועק איז צו שאפן א וואלוטע וואס ווערט געניצט אינטערנאציאנאל און געשיצט קעגן שאקן דורכן גרויסן קוואנטיטעט פון האנדל אינערהאלב דער אייראזאנע.
אין 2007, האבן די מיטגלידער שטאטן מסכים געווען אז דער אייראפעישער פאראיין זאל ניצן 20% דערנייבארע ענערגיע אין צוקונפט.
די גארע באפעלקערונג פונעם אייראפעישן פארבאנד אין 2013 איז געשאצט צו 505,665,739.
אינעם איי־פֿ געפינען זיך 16 שטעט מיט א באפעלקערונג העכער פון א מיליאן; די גרעסטע פון זיין איז לאנדאן.
אין 2010, האבן געוואוינט 47.3 מיליאן מענטשן אינעם אייראפעישן פארבאנד וואס זענען געבוירן אין אן אנדער לאנד נישט וואו זיי האבן געוואוינט. דאס איז 9.4% פון דער גאנצער איי"פֿ באפעלקערונג. פון זיי these, 31.4 מיליאן (6.3%) זענען געבוירן געווארן אינדרויסן פונעם איי"פֿ און 16.0 מיליאן (3.2%) זענען געבוירן געווארן אין אן אנדער איי"פֿ מיטגליד שטאַט. די גרעסטע צאל מענטשן געבוירן אינדרויסן פונעם איי"פֿ זענען געווען אין דייטשלאנד (6.4 מיליאן), פראנקרייך (5.1 מיליאן), דאס פאראייניגטע קעניגרייך (4.7 מיליאן), שפאניע (4.1 מיליאן), איטאליע (3.2 מיליאן), און האלאנד (1.4 מיליאן).
דער אייראפעישער פארבאנד האט 24 אפיציעלע שפראכן: אונגאריש, איטאליעניש, איריש, בולגאריש, גריכיש, דייטשיש, דעניש, האלענדיש, טשעכיש, ליטוויש, לעטיש, מאלטעזיש, סלאוואקיש, סלאוועניש, ענגליש, עסטיש, פארטוגעזיש, פויליש, פֿיניש, פֿראַנצויזיש, קראאטיש, רומעניש, שוועדיש און שפאניש. געזעצן און אלע וויכטיקע דאקומענטן ווערן איבערגעזעצט אין אלע 24 שפראכן. די אלע שפראכן שרייבט מען מיט גלחישער שריפט, אחוץ בולגאריש, געשריבן אין קירילישער שריפט, און גריכיש, געשריבן מיטן גריכישן אלפאבעט.
ײִדישיסטן זײַנען אזעלכע מיט דער אידיאלאגיע פון אנטוויקלען די ייִדישע שפראך אין א קולטור מיט אן אײגענער ליטעראטור.
יידישיסטן ווערן היינט באטיטולט די וואס געבן זיך אָפ מיט פרעזערווירן די יידישע שפראך פון אמאל אלס א קולטור און ליטעראַטור.
כדאי צו האלטן אין זינען, אז עס זענען פאראן פארשיידענע מינים "יידישיסטן". היסטאריש געזען, זענען די יידישיסטן געווען פארבונדן מיט די לינקע פאליטישע אידעאלאגיעס, באזונדערס מיט בונדיזם. עס זענען אבער אויך געווען פרומע יידישיסטן, קאמוניסטישע אא"וו. היינט קען מען זאגן, אז א יידישיסט איז יעדער מענטש, וואס איז פאראינטערעסירט אין רעדן יידיש ווי אן אידעאלאגיע.
די ישיבה פון יידישיסטען פאר לערנען תורה.
דער ״פאטער״ פון יידישיזם איז געווען דער לעקסיקאגראף און לינגוויסט יהושע מרדכי ליפשיץ (1829-1878). ער האט געזען אין יידיש נישט קיין זשארגאן נאר א באזונדערע שפראך און איז געווען דער ערשטער וואס האט גערופן די שפראך מיטן נאמען ״יידיש״ און האט געארבעט פעסטצושטעלן די כללים פון גראמאטיק און אויסלייג, באזירט אויף דעם דיאלעקט פון זיין געבורטסארט, וואהלין. ליפשיץ האט נארייעט דעם יונגן משכיל שלום יעקב אבראמאוויטש (מענדעלע מוכר ספרים) צו שרייבן ליטעראטור אויף דער יידישער שפראך. אין 1861 האט ער משכנע געווען דעם ארויסגעבער פון ״המליץ״, אלעקסאנדער הלוי צעדערבוים, ארויסצוגעבן א ביילאגע אויף יידיש מיטן נאמען 'קול מבשר'.
קוויבעק () איז די צווייטע גרעסטע פון די קאנאדישע פראווינצן און טעריטאריעס, באפעלקערונג, און עקאנאמיש. קוויבעק געפינט זיך אין מזרח-צענטראלער קאנאדע און גרענעצט זיך מיט די צפון-מזרח שטעט ניו יארק, ניו העמפשיר, מעין, און ווערמאנט פון די פאראייניגטע שטאטן.
קוויבעק אנטהאלט די גרעסטע פראנצויזישע באפעלקערונג אין צפון אמעריקע און פראנצויזיש איז דארט די אפיציעלע שפראך. די פראנצויזן האבן עטליכע מאל זיך פרובירט אפטיילן פון קאנאדע און גרינדן א זעלבסשטענדיג לאנד אבער אן ערפאלג. קוויבעק פארמאגט אן אייגענע פראווינציאנאלע רעגירונג וועלכע טוט איינקאסירן שטייערן און סערווירט א רייע סאציאלע פראגראמען וועלכע איז נישט פאראן אין די אנדערע פראווינצן.
די הויפטשטאט פון קוויבעק איז קוויבעק סיטי.
אין די לעצטע 35 יאר זענען די ליבעראלן און די פי-קיו געווען די צוויי אפיציעלע פארטייען וועלכע האבן זיך געטיילט מיט דער רעגירונג און האבן איינגעפירט פארשידענע סאציאלע פראגראמען אן קיין שום שטער. אין די לעצטע עטליכע יאר איז די עי-די-קיו אריינגעקומען אלס א יונגע פראנצויזישע פארטיי וועלכע איז מער רעכט געשטימט און האט גענאסן א באגרעניצטע שטיצע פון אלע ווינקלן. אום מערץ דעם 26'סטן 2007 האט די עי-די-קיו זיך ארויפגערוקט צווייט צו די ליבעראלן אין די פראווינציאלע וואלן. און אקטאבער דעם ערשטן 2018 האט די סי-עי-קיו געוואנען א מאיאריטעט, און די ליבעראלן זענען געווארן די אפיציעלע אפאזיציע.
קוויבעק האט 75 פון די 308 זיצן אין דעם פעדעראלן פארלאמענט וואס געפונט זיך אין דער הויפטשטאט אטאווא. נאך די לעצטע וואלן וואס זענען פארגעקומען יאנואר 2006 האט די פראנצויזישע בי-קיו פארטיי - וואס איז נאנט פארבונדן מיט דער פראווינציאלער פי-קיו פארטיי - געווינען 51 זיצן, די פעדעראלע ליבעראלן 13, די קאנסערוואטיוון 10 און 1 זעלבשטענדיגער.
דער ערשטער אייראפעער וואס איז אנגעקומען צום געגנט פון קוויבעק איז געווען דער אויספארשער זשאק קארטיער, וואס איז ארויפגעפארן די לענג פונעם סאנט לארענס טייך אין 1535.
א מינאריטעט רעגירונג פאסירט אין דער פארלאמענטארער רעגירונג סיסטעם ווען מער ווי צוויי פארטייען צעטיילן זיך מיט די זיצן און די פארטיי מיט די מערסטע זיצן ציילט נאך אלץ ווייניגער ווי די אנדערע פארטייען.
רוב מאדערנע רעגירונגען פון דער וועלט האבן א פארלאמענטארער סיסטעם און א מינאריטעט רעגירונג פאסירט פון צייט צו צייט. אין רוב פעלער וועלן די אפאזיציע פארטייען פרובירן אראפברענגן די מינאריטעט רעגירונג ווי שנעלער. מינאריטעט רעגירונגן האלטן געווענליך אן בערך א יאר צייט.
אין מדינת ישראל איז פאראן צענדליגער פארטייען און דארט האט קיין איין רעגירונג נאך נישט געווינען א מאיאריטעט.
די פארטי קוויבעקווא (פי-קיו) איז א פאליטישע פארטיי אין קוויבעק, קאנאדע. די פארטיי איז געגרינדעט געווארן אין 1968 אלס א פראנצויזישע פארטיי וועלכע פראמאטירט זעלבשטענדיקייט פאר קוויבעק זי זאל זיך אפטיילן פון קאנאדע.
יעדע פארטיי פירער אין איר היסטאריע איז אויך געווען פרעמיער מיניסטער פון קוויבעק אויסער אנדרעי באוקלעיר דער היינטיגער פירער וועלכער האט פארלוירן די וואלן אין 2007 און געפאלן צו דריט אונטער די עי-די-קיו און די ליבעראלן.
פּויליש (Polski "פאלסקי") איז אַ סלאַווישע שפּראַך וואָס שטאמט פֿון פּוילן.
פויליש איז די הויפּט שפּראַך פֿון פּוילן. זי איז די צווייט־מערסטע געשפּראַכענע סלאַווישע שפּראך נאָך רוסיש.
אנדרע בואקלער (; געבוירן אין מאנטרעאל 14טן אפריל 1966) איז געווען דער פירער פון די פי-קיו פארטיי אין קוויבעק.
בואקלער האט געדינט אלס א מיניסטאר אין דער פי-קיו רעגירונג אונטער פרעמיער לוסיען בושארד און האט געווינען די פירערשאפט אין 2005 נאכדעם וואס בערנארד לאנדרע האט רעזיגנירט אלס פארטיי פירער. בואקלער איז ערוועלט געווארן אלס א יונגער פירער וועלכע האט געזאלט אויפפרישן די פארטיי וועלכע איז באטראכט אלס א ווייסע פראנצויזישע בעיבי בומער פארטיי און אריינברענגען פרישע יונגע שטיצע. בואקלער האט אבער דערווייל פארפעלט דאס צו טאן ווען זיין פארטיי האט פארלוירן די 2007 וואלן און איז געפאלן צו דריט אונטער די ליבעראלן און די עי-די-קיו.
בואקלער איז דער איינציגסטער פאליטישער פארטיי פירער אין צפון אמעריקע וועלכער איז אן אפענער געי.
בעיבי בומער איז א טיטול צו די דור וועלכע איז געבוירן געווארן אין די יארן נאך די צווייטע וועלט קריג אין אמעריקע.
דער טייטש דערפון מיינט א שטארקע וואוקס פון קינדער.
סיבה פאר דעם שטארקן וואוקס.
דער צווייטע וועלט קריג האט צושטערט שטעט און לענדער און די אמעריקאנער זענען געווען די וואס האבן צוגעשטעלט די מאטעריאל עס צוריק אויפצובויען, ממילא האט עס געמאכט א שטארקן עשירות און אמעריקע, האט מען געהאט מער קינדער.
אויכט איז דא וואס זאגן אז וויבאלד באותו זמן נאך די צווייטע וועלט מלחמה וואס די וועלט האט געליטן א גרויסע מאס פון הריגות, איז געווען א מאדע און אמעריקע פון פראדעצירן וואס מער קינדער, צו ערזעצן די פארלוסט.
עי-די-קיו איז א מעסיגע קאנסערוואטיווע פארטיי אין קוויבעק, קאנאדע.
די פארטיי איז געגרינדעט געווארן דורך מאריא דומאנט אין 1994 אלס א רעכטע פראנצויזישע פארטיי. די פארטיי האט באקומען אסאך שטיצע אבער האט פאר לאנגע יארן פארפעלט צו געווינען די נויטיגע צאל זיצן צו ווערן פאררעכנט אלס אן אפיצילע פארטיי. אין די מערץ 2007 וואלן האט די פארטיי מיטאיינמאל געווינען 41 זיצן און געווארן די אפיציעלע אפאזיציע פארטיי קעגן די ליבעראלן, און געשיקט די פי-קיו צו דריט. די רעזולטאטן פון די וואלן האט שאקירט קוויבעק קומענדיג פון א קאמפיין אין וועלכע די פארטיי האט נישט געהאט קיין געלט און קיין ריכטיגע ארגאניזאציע ווי די אנדערע אפיציעלע פארטייען.
די מורדים [פונעם ווארט ווידערשפעניגן], זענען באקאנט אלס די וויזשניצער מורדים וואס זענען געווען א גרופע אזוי-גערופענע קנאים וואס האבן אין די בחורישע יארן געלערנט אין וויזשניץ בני ברק, און זענען געווארן בייז ווען דער וויזשניצער רבי, רבי חיים מאיר האט אויפגענומען זיין זון ר' משה'לע - דער 'ישועות משה' אלס רב אין קרית וויזשניץ, צוליב זיינע ׳ציוניסטישע׳ אנשויאונגען.
צווישן די גרופע איז געווען אריינגערעכנט ר' מאטל שטיין, אליעזר דוד פאל, און באזונדער דער עוכר משה בער בעק, דער הויפט פון די עקסטרעמיסטישער נטורי קרתא באוועגונג וועמען מען האט כסדר געזען אויף דער טעלעוויזיע זיך האלזן מיט גרעסטע ארכי-רוצחים, אנטיסעמיטן, באזונדער יענע וואס זענען פאראנטווארטליך פאר אסאך פארגאסן יודיש בלוט.
דאס צין () איז א כעמישער עלעמענט מיטן סימבאל Sn () און אטאם נומער 50.
עס איז א בלויאיש-ווייסער, גלאנציגער מעטאל וועלכע איז הארט און קען ווערן צולאזט אין היץ העכער 786 גראד פארענהייט. עס ווערט אריינגעמישט אין מעש, בראנדז, און אנדערע געמיש מעטאלען ווי אויך אין גאלוואניזירונג מעטאל.
א געשמעלץ אדער לעגירונג () איז א געמישעכץ פון צוויי מעטאלן (אדער א כעמישער עלעמענט מיט א מעטאל) וואס זענען געמישט מיט פארשידענע מעטאל עלעמענטן.
צו מאכן דעם געשמעלץ, שמעלצט מען די צוויי באשטאנדטיילן, און מען מישט זיי ווען זיי זענען פליסיג. ווען זיי קילן אפ, ווערט דער געשמעלץ הארט.
א רעטעניש איז א פראבלעם וואס קען נאר געלייזט ווערן מיט א טיפערן פארשטאנד. אין אלגעמיין איז א רעטעניש אן אונטערהאלטונגס פארברענגונג, צום ביישפיל א קעסטל רעטענישט, אבער עס קען אויך זיין אן ערנסטע זאך וואס פארלאנגט זיך צו אויספארשן.
א רעטעניש טוט אויספרואוון די קינסטלעכקייט פונעם לייזער.
ריב אייזןדי אלט מאדישע ריב אייזן וואס אונזערע באבעס פלעגן רייבן די קארטאפל קיגל.
א ריב אייזן איז א ווערקצייג געווידמעט צו צירייבן עסנווארגן, אין אלגעמיין רויע גרינצייגן, ווי קארטאפל אדער מערן.
עס זענען דא פארשידענע ערליי ריב אייזנס, טייל זענען געמאכט פון בלעך אין אויסגעשניצעט שארפע לעכער. טייל זענען דיקע געפלאכטענע דראטן.
יצחק ראַבין (א' אדר תרפ"ב - י"ב חשוון תשנ"ו, 1טן מערץ 1922 - 4טן נאוועמבער 1995) איז געווען דער פינפטער פּרעמיער מיניסטער פון מדינת ישראל. ער איז דערמארדעט געווארן י"ב חשוון ה'תשנ"ו דורך יגאל עמיר.
זיינע יונגע יארן.
געבוירן אין אלטשטאט ירושלים, צו זיין פאטער נחמיה און מוטער רויזא, שפעטער האט זיין פאמיליע זיך אריבערגעצויגן קיין חיפה, און נאכדעם קיין תל אביב.
אין 1937, האט ער אנגעהויבן לערנען אין דער כדורי אגריקולטורער שולע, אבער די שולע האט זיך פארמאכט צייטווייליג, וועגן מאורעות תרצ"ו - תרצ"ט, און ער איז איינגעשטאנען אין גינוסר ביי זיין פריינט יגאל אלון, דעמאלט האט ער געהאט א 10 טעג קורס אינעם הגנה.
אין 1940 האט ער געענדיקט לערנען, און ער האט באקומען אן אויסצייכענונג, אויך האט ער געקריגן א סובסידיע צו לערנען וואסער־אינזשעניריע אין בערקלי אוניווערסיטעט, אין קאליפארניע. אבער וויבאלד די צווייטע וועלט מלחמה האט אויסגעבראכן, האט ער נישט געקענט גיין לערנען.
אין 1941, איז ער געווען פון די ערשטע זיך אנצושליסן אינעם פלמ"ח, ער איז געווארן א קאמאנדיר, אין אפיצירן קורס. אין 1946 איז ער שוין געווען קאמאנדיר פונעם צווייטן באטאליאן. אין 1947 איז ער געווען אפעראציע אפיציר פונעם פלמ"ח. אין אפריל 1948 איז ער געווארן קאמאנדיר פונעם הראל בריגאדע, וואס האט זיך געפונען אינעם ירושלים קארידאר, און אינעם שטאט, ביים מלחמת השחרור. ביים ערשטן וואפן שטילשטאנד, איז ער געווען קאמאנדיר אין תל אביב, און ער איז געווען פאראנטווארטליך אויפן זינקען פון דער אלטאלענא שיף, וואס די אצ"ל האט געברענגט. ער האט געדינט אלס אפעראציע אפיציר פון צענטראלן פראנט, און שפעטער פון דרום פראנט. ער איז געווען ביים וואפן שטילשטאנד געשפרעכן מיט עגיפטן, אין ראדוס. ער איז צוריק קיין ישראל, צו אנפירן מיט דער אפעראציע פון איינעמען אילת. ער איז אויך געווען קאמאנדיר פונעם דרום פראנט, משה דיין האט אים איבערגענומען נאך צוויי חדשים.
נאכן זעלבשטענדיקייט קריג.
ער איז געווארן קאמאנדיר פונעם צפון פראנט, צווישן 1956, און 1959. נאכדעם איז ער געווען קאמאנדיר פונעם אויסשפיר דינסט, און צווייטע צום שעף פון גענעראל שטאב. אין 1963 איז ער געווארן שעף, ער איז געווען דער זיבעטער שעף. וואס ער האט אנגעהאלטן ביז 1968. א יאר נאכן זעקס טאג קריג, ביים ווארטן פעריאד,האט ער געהאט א נערווען בראך, פון דרוק וואס איז געווען צופיל אויף זיינע פלייצעס.
ער איז געווען אמבאסאדאר אין וואשינגטאן פינף. ביי דער יום כיפור מלחמה, האט ער נישט טייל גענומען. אין די וואלן 1973, איז אריין אינעם כנסת. און ווען גאלדא מאיר האט רעזיגנירט, איז ער געווארן פרעמיער מיניסטער, וואס ער האט אנגעהאלטן ביז 1977.
ער האט געגעבן דעם פארארדענונג צום ענטעבע אפעראציע, אבער זיין רעגירונג האט געהאט אסאך פראבלעמען, ווייל ער האט זיך א גאנצע צייט, ארומגעריסן מיט שמעון פערעס. און נאכדעם האט ער געמוזט רעזיגנירן ווען א חשבון פון דאלארן פון זיין ווייב, (דעמאלט איז געווען אומלעגאל צו האבן באנק קאנטעס, אין פרעמדע וואלוטעס, און אין אנדערע לענדער).
ער האט געשטיצט די קריסטן ביים לבנון ברודער קריג, מיט א פאליסי "אונז וועלן העלפן די קריסטן אז זיי זאלן זיך אליין העלפן", א פאליסי וואס איז געטוישט געווארן דורך זיין נאכפאלגער, מנחם בעגין, וואס האט אפן ארויסגעהאלפן די קריסטן,
ביז 1984 איז ער געווען אין אפאזיציע. און יענע יאר ביי די וואלן, איז געווען א פאראייניקטע רעגירונג מיט א ראטאציע, און ער איז געווען פארטיידיגונגס מיניסטער, ביז 1988.
ביי די וואלן פון 1988, איז נאכאמאל געווען ראטאציע, און ער איז ווייטער געווען פארטיידיגונגס מיניסטער. אין 1990 נאכן "שמוציגע פרווו", האט יצחק שמיר ארויסגעווארפן די עבודה, און ראבין איז געבליבן אינדרויסן.
בזמן יצחק רבין איז געווען אין רעגירונג, האָט ער געגעבן גרויסע פינאַנציעלע בודזשעטן פאַר דער וועלט פון תורה און ישיבות און לימוד תורה אין ארץ ישראל.
צווייטע מאל פרעמיער.
ער האט געווינען אין די 1992 וואלן, און האט אנגעהויבן פירן שלום געשפרעכן מיט סיריע און מיט יאסיר אראפאט, וואס האט שפעטער געפירט צום אסלא אפמאך. ער האט באקומען פארדעם די נאבעל פרעמיע פאר שלום. אין 1994 האט ער אונטערגעשריבן א שלום אפמאך מיט כוסיין קעניג פון יארדאניע.
אומגעברענגט.
אום 4טן נאוועמבער 1995, איז ער אומגעברענגט געווארן דורך יגאל עמיר, אין ככר מלכי ישראל, וואס שפעטער האט מען עס געטוישט צו ככר רבין. ביי א שלום דעמאנסטראציע פון שלום עכשיו. י"ב חשוון איז אנערקענט פון כנסת אלס נאציאנאלע יארצייט.
ער האט די מערסטע דענקנעמען פון פלעצער, שטעט און שאסייען פון אלע אנדערע פרעמיער מיניסטארן פון ישראל.
ראבין האט געהייראט לאה שלאסבערג. ער האט איבערגעלאזט צוויי קינדער, דליה און יובל.
דער שפראַכן קריג האָט אויסגעבראָכן אין 1913, ווען די ציונים אין ארץ ישראל האָבן געאַרבעט מעשים צו ווירקן אויף די ייִדישע אייראפעיִשע עמיגראַנטן וואָס האָבן מייסטנס גערעדט ייִדיש, און ייִדיש איז געווען זייער מאַמע לשון, זאָלן אויפהערן זיך ניצן מיט ייִדיש וואָס לויט די ציוניסטן האָט ייִדיש פֿאַרצייכנט זייער אַלטן גלות, און אָנהױבן זיך ניצן נאָר מיט העברעאיש. די פֿאַרלאַנג איז געפֿאַלן זייער שווער אויף די נײַע עמיגראַנטן. אין אָנהױב האָבן זיי ממשיך געווען צו רעדן און שרײַבן ייִדיש, אויך האָבן זיי ממשיך געווען צו שרײַבן ייִדישע ליטעראַטור אאַ"וו, ווײַל ייִדיש איז געווען פֿאַר זיי זייער ווייך און עלאַסטיש אין באַציִוּנג צו העברעיש וואָס איבערהויפט דאַן איז עס געווען אַן הויכע ליטעראַרישע שפראַך.
צוויי אינצידענטן וואָס האָבן אַרויסגערופֿן אַ גרויסע קריגעריי. איינער איז געווען אויפֿשטעלן אַ קאַטעדרע פֿאַר ייִדיש אינעם העברעאישן אוניווערסיטעט אין ירושלים. דער צווייטער איז געווען, וואָס איז די שפראַך אין דער טעכניאן אין חיפה, וואָס ביז דעמאָלט איז די אָפֿיציעלע שטודירשפראַך געווען דײַטשיש, און דאָס האָבן די העברעיסטן געוואָלט טוישן, צום סוף מיט דערפֿאָלג. אינעם העברעישן אוניווערסיטעט איז הײַנט פֿאַראַן א ייִדיש קאַטעדרע.
חלוצים איז דער נאמען פון די ערשטע גרופע מענטשן וואס גרינדט א נייע באזעצונג. דער נאמען שטאמט פון די תורה: "ועבר לכם כל חלוץ את הירדן לפני ה'...ונכבשה הארץ".
דאס ווארט "חלוצים" איז בעיקר באקאנט ביי די ערשטע ציונים וואס האבן עמיגרירט קיין ארץ ישראל פון ביי דער ענדע פון דעם 19טן יארהונדערט, בשעת דער ערשטער עליה, כדי צו אויפבויען א יידישע מדינה. זיי האבן אויפגעבויעט שטעטלעך מיט קיבוצים און געארבעט בעיקר מיט לאנדווירטשאפט.
געצייג אדער ווערקצייג זענען אביעקטן מיט וואס צו טאן זאכן. טייל רופן איר אויך אנדערע נעמען ווי סתם כלי, מכשיר און אינסטרומענט.
לויט היסטאריקער האבן מענטשן אנגעהויבן זיך ניצן מיט געצייג זינט די שטיין עפאכע ווען די מענטשן האבן פראדוצירט מעסערס.
געשיר איז כלים צום עסן.
אין דעם איז אריינגערעכנט טעלערס און גלעזלעך צו טרינקען.
אנדערשט ווי באשטעק וואס איז געוויינליך פון הארטע פלאסטיק אדער אייזן און זילבער איז געשיר רוב מאל פון ערדענע שטאף און אויך ביליגע פלאסטיק פאר דיספאזעבלס. עס איז אויך דא פון קריסטאל אדער גלאז וואס איז מער טייער און שענער.
אַטעיזם באשטימט די אָפּוועזנהייט פון גלויבונג אדער אַן אַבנעגאַציע פון דעם עקזיסטענץ פון אַ גאָט. אַנדעש זענען די וואָס זאגן אז זיי ווייסן נישט אויב ס'איז פאראן א גאָט אדער נישט, וואָס הייסן אַגנאָסטיקן.
אויך ווערן זיי גערופן אפיקורסים אדער מינים, דער נאמען אפיקורס שטאמט נאך א מענטש אן אטעיסט וואס האט געהייסן "אפיקורס".
עס איז קיינמאל אין היסטאריע נישט געווען א גרויסע געמיינדע פין אטעיסטן, ווייל אייביג האבן רוב מענטשן געהאלטן אז דאס איז קעגן שכל, ווייל עס זענען געווען צופיל אומפארשטענדישן אין נאטור, און די בעסטע טעאריע איז געווען אז דאס איז די ווערק פון א גאָט. אבער מיט די פארשריט פון טעכנאלאגיע און וויסענשאפט זענען אפירגעקומען וואס מער קלארערע און פעסטגעשטעלטע טעאריעס איבער די ארבייט פון נאטור, און ס'האט זיך געמערט דיד וואס גלייבן נישט אין גאָט טעאריע צו ערקלערן די געשעענישן.
שבע ברכות זענען די זיבן ברכות וואס מען זאגט אונטער דער חופה בשעת ווען א פאר פאלק האבן חתונה.
אויך נאך דער חתונה סעודה, און אזוי אויך גאנצע זיבן טעג פון דער חופה ווען מען מאכט א סעודה לכבוד חתן כלה און פנים חדשות זענען אנוועזנד, זאגט מען די זיבן ברכות נאך בענטשן, אבער מען זאגט דעמאלסט "בורא פרי הגפן" די לעצטע ברכה, נישט די ערשטע.
ס'איז טאקע א יידישער מנהג פון פראווען א סעודה זיבן טעג נאך א חתונה (מיט דעם חתונה טאג) כדי צו קענען זאגן די שבע ברכות.
ר' משה גרינפעלד איז געווארן רייך פון פאן קארטעס. ער האט געארבעט ביי איינעם גליק אלס פארקויפער ביז ער איז אליין אריין אין ביזנעס. און איז היינט פון די גרעסטע וויליאמסבורג חרדישע מיליאנערן. ער געהער זיך אן צו די זאליס און שטיצט אסאך די לאקאלע חסד (ארגענעזאציע) מיט דער הצלה ארגאניזאציע.
ער איז אן אייניקל פון העלמעצער רב און א זון פון דעם אייגנטימער פון עטרת פובלישונג וואס ער האט אויך ארויפגעארבעט איר דערפאלג אלס פלייסגיער און טיכטיגער ביזנעסמאן.
גרינפעלד, משה
קטניות (וויסנשאפט נאמען: "Leguminosae", "Fabaceae") איז דער נאמען פון א משפחה פון פלאנצן.
קטניות ווערן ברייט באניצן סיי פאר עסן פאר מענטשן סיי ווי עסן פאר בעלי חיים.
עסן קטניות פסח.
ביי אשכנזים איז פאראן א חומרא פון די צייטן פון די ראשונים נישט צו עסן קטניות פסח. מען זאגט אז ס'איז דא צוויי טעמים: איינס ווייל אין די מאגאזינען וואו מ'פלעגט צו האלטן די באנדלעך האט מען אויך געהאלטן די פינף ערליי קערנדלעך וואס קענען צוקומען צו חמץ, ממילא האט מען חושש געווען אז ס'וועט אריינפאלן די חמץ אין די באנדלעך. דער צווייטער טעם איז ווייל אסאך פון די באנדלעך צום ביישפיל רייז וועם מ'צומאלט זיי און מ'מאכט א מעל דערפון קוקט אויס זייער ענדליך צו חמץ, און דער ע"ה וועט נישט וויסן דער אינטערשייד און עסן געהעריגע חמץ.
שאָקאָלאַד איז א זיסווארג, געמאכט פון קאקאא מיט בוימל, געמישט מיט צוקער.
טשאקלאד, איז א ליבליכע מאכל אין די וועלט, און אסאך חוקרים זאגן, אז עס איז ממש א געזונטע זאך, עס לעבט אויף און געבט געזונטע קראפט.
עס איז אין די פאמיליע פון 'קאפעין' צוזאמען מיט 'קאווע' און אנדערע פון די דראגס סארטן וואס פאר'שיכור'ט און מאכט פריילעך און מונטער.
עס זענען פארהאנען מילכיגער שאקאלאד, און פארעווער שאקאלאד, שווארצער, ברוינער און ווייסער, יעדער איינער איז אנדערש צוזאמגעשטעלט, און עס איז היינט שוין פארהאנען ספעצילער שאקאלאד אן צוקער אויכעט.
ס'איז היימיש און דערפרישענד, צו פארבייסן א רעפטל קאקאש, און זיפן א גלעזל קאווע, צו בילכער טשאקלאד מילעך, אלץ א איבערבייס ביי פאזע א.ד.ג.
"פאפירענער טיגער" (ענגליש: "Paper Tiger") איז אן אור-אלטער כינעזישער סלאגאן, וואס באציעט זיך אויף איינעם וואס סטראשעט אז ער איז שטארק און שעדליך ווי א טיגער, דערווייל שטעלט זיך ארויס צו זיין אומשעדליך ווי פאפיר.
אויך אין יידיש נוצט מען דעם אויסדרויק "א פאפירענם טיגער".
a> אז זיך פוצן די נאז אין פובליק איז נישט עטיש.
נאָז-גריבלונג אדער פוצן זיך די נאז איז די סארט רינדיגע אדער פארטרונקעטע שליים פון און אין נאז פון מענטש וואס האט זיך אויסגעמישט מיט אויסערליכע שמוץ און באקטעריע.
רוב דערפון איז דאס דורכזיכטיגע נאטורליכע קערפער אפפאל, אבער נאכן טאן איר ארבייט פון איינזאפן און אריינכאפן באקטעריע ווערט דאס קאלירט און הארטער.
טייל מאל איז דאס אין קאליר פון געל טייל מאל פון א גרינע אפ-פאל וואס זאמעלט זיך און די נאז.
עס ווערט ארויסגעלאזט פון נאז נאכאנאנד דורך אריינגעבויטע גלענדס.
די עיקר אויפטוה דערפון איז צו טרעפן און פאנגן דערויסענדע באשטאנדטיילן וואס קומען אריין דורך די נאז לעכער, ווי שטויב און באקטעריע, וואס קענען זיין סכנה'דיג אויב עס גייט אריין אין מענטש טיפער. עס פארטרונקעט זיך די אלטע און אזוי ארום פאלט עס ארויס פון נאז.
טאמער מען האט א קאלד איז דאס לויז און רינעדיג.
אין די ווינטער מאכט זיך מער גריבלונג ווי אין די זומער, ווייל דאן געפינען זיך מער באקטעריע אין די לופט.
אין רוב ציוויליזירטע געזעלשאפטן, זענען פארנעכליסגטע מענטשן וואס זענען נישט מיט אלעמען, ווישן זיך נישט אפ די גריבלונג ווען עס רינט, דעריבער רופט מען א מענטש פון די גרופע א ראציגער.
ביי אידן איז דא אזא מנהג אז די מאמע זאגט פארן קינד אז טאמער פוצט ער זיך די נאז איז ער עובר אויף בל תשקצו.
זיך פוצן די נאז מיט די פינגער אן קיין טישו איז סכנהדיג ווייל עס איז איינע פון די עפענונגען צום קערפער ווי די מויל נאז אויגן
לויט א מדרש האט דאס גאר עפעס נישט קיין אייגענומענער גראך כאילו עס שטונקט
מיינט איר דער גריכישער אפגאט אקעאנוס?
דער אקעאן (שטאמט פונעם נאמען פון דער גריכישער טייך-גאט אקעאנוס) איז דער גרעסטער געזאלצענער ים אויפן ערד קוגל. דריי־פערטל וועלט איז באדעקט מיטן אקעאן.
אין די גריכישע מיטאלאגיע ווערט ער פארעכנט אלס דער גאט פון די טייכן וואס איז געווען דער בן בכור פון דער הימל אוראנוס מיט דער ערד גאיא.
דער טיפסטער פונקט אין דער וועלט געפינט זיך אינעם פאציפישן אקעאן מיט מער ווי 10 קילאמעטער טיף.
היט ענד ראן איז אן ענגלישע אויסדרוק HIT AND RUN, טייטש: "שלאג און אנטלויף", דאס מיינט ווען איינער איז פארמישט אין אנגרופען אדער שעדיגן א צווייטן (געווענליך מיט א קאר עקסידענט אבער עס מוז נישט זיין) סיידן יענער האט עס געטאן אומוועלנדיג אדער בייזוויליג און דער מענטש אנטלויפט פונעם פלאץ פונעם פארברעך אן זיך אידענטיפיצירן און זיך איינטוישן אינפארמאציע.
אין אמעריקע איז עס זייער א הארבע פארברעך עס רופט זיך LEAVING THE SCENE OF A CRIME, דאס מיינט פארלאזן די ארט פון א פארברעך.
איציק גאטעסמאן איז דער רעדאקטער פון אידישן פארווערטס אונטער באריס סאנדלער.
זיין מאמע איז ביילע שעכטער גאטעסמאן די שוועסטער פון ר' מרדכי שעכטער אלייןס א גרויסע שרייבערקע און דיכטער פארן פארווערטס.
ער האט א פי.עיטש.די. אין אידיש שפראך פון פארשידענע אוניווערסיטעטן.
ער איז אויך אן ארכיוויסט פארן ייוו"א אינסטיטוט.
ער פירט אן שוין צענדליגע יארן מיט זיין ליטווישן אידישן קול דעם אידישן ראדיא פראגראם אין ניו יארק אנגערועפן פארווערטס שעה אויף 570 יעדן מוצאי שבת.
שרה רחל שעכטער איז די רעדאקטארין פארן יידישן פארווערטס.
זי האט שוין באקומען אויסצייכענונגן פאר דעקן די סעקסואלע באלעסטונגען פון ר' מרדכי טענדלער.
זי איז א טאכטער פון ר' מרדכי שעכטער ע"ה.
זי שטעלט צאם און שרייבט די נייעס אינעם פארווערטס.
שעכטער
באנעמעניש־קאמפולסיווע שטערונג אדער צוואנג שטערונג איז אזא גייסטיגער קרענק וואס מען טוט א געוויסע זאך אדער מנהג נאכאנאנד און מען קען זיך נישט קאנטראלירן דאס נישט צו איבערחזרן.
דאס קומט פון באנעמעניש וואס ווערט א געוואוינהייט און בלויז ווילד היציגע אקטיווע מענטשן וואס זענען עוסק אין די זאל ווערן אריינגעדרייט אין צוואנג. ווי למשל ביי פרויען מאכט זיך דאס מערסטע די קרענק לגבי ריינקייט אדער ביי פרומע מאכט זיך דאס איבער מצוות און מנהגים איבערצוטאן הונדערט מאל די זעלבע זאך.
געשענישן.
א האלבע ביליאן דאלער ([http://www.nysun.com/pf.php?id=29556 נ.י. סאן])
1) די ריכטער האבן ארויסגעוויזן זייער איינזייטיגע האס קעגן חרדים. 2) די פאליציי האט באהאלטן עדות. 3) די טעלעוויזיע האט באהאלטן לייוו ווידיאו וואס וואלט אים ריינגעוואשן. 4) די חרדישע פרעסע האט פארשוויגען דעם גאנצען משפט, כאטשיג עס איז געווען פיל מיט אנטי חרדישע האס, 5) די ליטווישע תורה וועלט האט גארנישט געהאלפן זייערס א מענטש, וואס מיט אביסל געלט וואלט ער ווען געהאט געהעריגע אדוואקאטן, 6) די גאנצע חרדישע וועלט האט געלאזט פאלן זייערס א העלד וואס האט געטאן מעשים, בשעת ווען זיי האבן געהעצט. ([http://www.makorrishon.net/show.asp?id=11011 מקור ראשון])
יוני 20.
נאך נייעס
זונטאג ה' אב.
דער באנוצער איז א נאצי...
פרייטאג, כ"ד תמוז.
וועד הרבנים ווארענט פון אוישוויץ תשס"ו...
מיטוואך, כ"ב תמוז.
פעלדמאן פון נטורי קרתא פארציילט די מעלות פון איסלאם...
מיטוואך כ"ט אב (אויגוסט 23).
ד' מינים ביליגער דאס יאר...
מיטוואך כ"ב אב (אויגוסט 16).
על שארפטאן לאזט זיך נישט אוועקשטופן...
מאנטאג כ' אב (אויגוסט 14).
זעלנער אויפן פראנט פייערן וואפן שטילשטאנד.
זונטאג י"ט אב (אויגוסט 13).
33'סטער טאג פון ישראל לבנון קריזיס
שבת י"ח אב (אויגוסט 12).
32'סטער טאג פון ישראל לבנון קריזיס
פרייטאג י"ז אב.
31'סטער טאג פון ישראל לבנון קריזיס
דאנערשטאג ט"ז אב.
30'סטער טאג פון ישראל לבנון קריזיס
מיטוואך, ט"ו אב.
29'סטער טאג פון ישראל לבנון קריזיס
דינסטאג י"ד אב.
28'סטער טאג פון ישראל לבנון קריזיס
מאנטאג י"ג אב.
27'סטער טאג פון ישראל לבנון קריזיס
דאנערשטאג ט' אב.
ספרינט קעגן די וועד הרבנים...
מיטוואך ח' אב.
ציוני בעט רחמנות אויף סאטמאר חסיד...
דינסטאג ז' אב.
פעשאן אפ א קריסטליכער שיכור...
צו מיינט איר א מיל וואס צומאלט?
מיל איז א מאס פון די צייטן פון די אלטע צייטן צו מעסטן די לענג אדער שטרעקע פון א פלאץ, עס איז א ביסל ווייניגער ווי א מייל.
א מנהג איז א פירונג וואס אידן האלטן אייביג אן, אפילו זיי פארשטייען נישט דעם טעם און ציל דערפון פשוט ווייל מען וויל זיך האלטן ווי מער אריגינעל און ווי ווייניגער אסימילירט אינעם היינטיקן מאדערנעם פאקט פון ציוויליזאציע.
הגם רוב מאל איז מנהגים איינגעפירט ארויסברענגן געוויסע מחשבות און גוטע מדות אינעם איד.
א מנהג קען טיילמאל זיין שטערקער פון א דין און דער מקור צו דעם איז אין רמב"ם הלכות קרית שמע פרק א הלכה ד וואו ער שרייבט אז מען איז מפסיק אינמיטן קרית שמע מיט א פסוק צוליב א מנהג.
ד.ה. איז אין קורצן די בוכשטאבן פון דאס הייסט. אז מען איז זיך מסביר אינמיטן א זאץ שרייבט מען דאס אין קורצן כדי נישט צו פארדרייען דעם שמועס מיט זייטיגע זאכן.
אין לשון קודש, קען עס באדייטן: דיבור המתחיל; וואס ווערט אפט באניצט אין מקרא, משנה און תלמוד. ווי ווען רש"י ניצט א ווארט צו שרייבן א פירוש, ווערט יענע ווארט גערופן דברי המתחיל.
דער העלפֿאַנד אדער עלפֿאַנט איז א גרױסע חיה וואס איז גרױ אדער ברוין, האט לאנגע אויערן און א לאנגען שנוק. העלפאנדן זענען היינט די גרעסטע באשעפענישן אויף דער יבשה.
העלפֿאנדן װאױנען אין אַפֿריקע און אַזיע. ביידע אַפֿריקאַנישע און אַזיאַטישע העלפֿאנדן װױנען אין גרופּעס וואס הייסן סטאַדעס.
ס'איז דא צוויי מינים: העלפאנד און אפריקאנישער העלפאנד.
העלפאנדן ווערן גערעכנט גאנץ אינטעליגענט, אזוי ווי פרימאטן און דעלפינען.
עטניש איז א גרופע מענטשן וואס האבן די זעלבע אפשטאם אין קולטור.
זעט אויך נאציאנאליזם, פאלק
דער פיאנער פון אריזאנע ווייץ איז געווען הרה"ק מסאטמאר זי"ע אין די יארן תשכ"ז און תשכ"ח. דאס איז צוריק נתחדש דורך די רבנים פון בארא פארק, הרב יצחק יעקב כייעם, הרב חיים לייב כ"ץ און הרב ישראל צבי בראדי, מיט די הילף פון דעם סאטמארער רבי'ן הרב אהרן טייטלבוים פון קרית יואל.
די פראבלעם.
אין שו"ע שטייט אז ווייץ נאכן פארטיג ווערן ברויך מען געבן אכט עס זאל נישט רעגענען, דאס איז געבויט אויף א תשובת הרשב"א, אז איינמאל די ווייצלעך זענען געצייטיגט איז עס פונקט ווי עס איז אפגעשניטן (כמונח בכדא) און מ'דארף עס היטן פון ווערן חמצ'דיג. נאך שטייט אין שלחן ערוך און פוסקים אז די סימני חימוץ פון ווייץ איז אויב זיי זענען געשפאלטן אדער עס וואקסט גרעזעלעך אויף די שפיצן פון די זאנגען. דעריבער זאגן טייל אחרונים אז ס'איז ראטזאם צו שניידן דעם ווייץ אביסעלע פרי איידער עס איז געצייטיגט און דערנאך אליינס טריקענען אויפן זון. שפעטערדיגע אחרונים זאגן שוין אז מ'זאל נישט אזוי טאן, ווייל עס קען ווערן פארשימלט, ווערעמיג און אפילו מצומח אין איינלאגערן.
למעשה אלע יארן אין ניו יארק האט מען געשניטן ווייץ אין רעגענדיגע ערטער ווי טייל פון די ווייץ האבן שוין געהאט די סימני חימוץ, און זענען שוין געווען געצייטיגט אז מ'האט זיי נישט געדארפט אליינס טריקענען. מ'האט שוין בשעת'ן שניידן געטראפן פיל ווייצלעך וואס זענען מצומחות, און אזוי אויך דער חשש אז די אנדערע וואס זענען דאך זיכער נאס געווארן קענען דאך אויך האבן געווען מבוקע און מצומח אבער מ'דערקענט עס שוין נישט. מ'האט געטאן אזוי ווייל עס איז נישטא קיין ברירה, האט מען זיך פארלאזט אז עס ווערט בטל בשישים.
לעזונג ביז איצט.
א דאנק דעם פלעגן די מחמירים זיך אליינס קלויבן דעם ווייץ, צו עס אויסרייניגן פון די חמצדיגע ווייצן, ווי למשל די פריערדיגע סאטמארער רבי'ס ר' יואל זצוק"ל און דער ברך משה, וואס די ישיבה בחורים האבן געקליבן די ווייצן פאר זיי.
בערך 35 יאר צוריק האט דער סאטמארער רבי הגה"ק ר' יואל טייטלבוים זצוק"ל, פרובירט צו שניידן ווייץ פון פלעצער וואס רעגנט נישט, נעמליך אריזאנע, אבער דער ווייץ האט נישט פראדוצירט א גוט מעהל וואס מ'זאל קענען דערפון מאכן פסח מצות, און דעריבער האט דאס נישט אנגעהאלטן פאר די נאכנאנדיגע יארן.
ספר קציר חטים.
אין יאר תשס"ו איז ארויסגעקומען דער ספר קציר חטים פון הרב יעקב הערש גאלדשטיין וואו ער ברענגט צוזאמען די אלע אחרונים וואס האלטן אז מ'דארף אדער מ'זאל שניידן דעם ווייץ ווען עס איז נאך גרין, איידער עס ווערט געצייטיגט. דער ספר האט ארויסגעברענגט א שרעקליכן שטורעם וויבאלד דאס איז קעגן דעם איינפיר וואס מ'האט געטאן די לעצטע צענדליגע יארן. ער טענה'ט אבער אז אין ויואל משה'ס צייטן האט מען יא געשניטן פריער פון היינט.
עס האבן זיך צו אים צוגעטשעפעט א קליינער עולם וואס שניידט אליין ווייץ, און האבן געשניטן פרי מיט אלע אזהרות וואס ער האט זיך אונטער גענומען. למעשה, איז דאס אבער נישט קיין לעזונג פאר קיין מצה בעקערייען, וויבאלד מ'קען דאס נישט טאן אין גרויסע קוואנטומען, און צוליב דעם האבן אלע רבנים זיך ארויסגעדרוקט קעגן זיין ספר און פלאן.
"אריזאנער ווייץ" לעזונג.
הרב יצחק יעקב כייעם א תלמיד און מקורב ביי הרב חיים לייב כ"ץ, איז אויפגעקומען מיט אן אויסטרעף צו נעמען ניו יארקער ווייץ קערנדליך און איינזייען זיי אין אריזאנע, וואס דאן וועט עס האבן דעם זעלבן טעם, אןן די קערנדלעך וועלן זיין שיין און גאנץ. וויבאלד דארט איז א מדבר און רעגענט נישט, וועט נישט זיין די פראבלעם פון עס לאזן לאנג ליגן אין פעלד, אפילו ווען לדעתם הייסט דאס שוין "נגמר היניקה", עס איז שוין געפערטיגט די זייגונג פונעם ווייצל.
און דעריבער זענען זיי אהין געגאנגען אין אריזאנע וואס איז א מדבר און דער ווייץ וואקסט נישט אויף קיין רעגן וואסער, נאר דורך שלויכן וואס מען ציט פון אונטער דער ערד צו באוואסערן, וואס דארט וועט לויט זיי נישט האבן די חששות, ווייל עס קומט נישט צו קיין וואסער אויפן אויבערפלאך.
ה'תשס"ז איז עס אנאנסירט געווארן אלס א דערפאלג. די ווייצלעך זענען ארויסגעוואקסן שיין, זויבער און גאנץ און די מצות האבן אויך געהאט א גוטן טעם. און הרב כייעם איז אריבער צום סאטמארער רבי'ן, ר' אהרן טייטלבוים שליט"א, און אים איבערגערעדט צו קומען נעמען ווייץ פון דארט, און דערנאך האט ער זיך טאקע זייער שטארק צוגעכאפט דערצו און עס שטארק אינדארסירט פאר זיינע סאטמארער חסידים, וואס דאס האט עס געברענט צו א שטארקן פראמינענץ. די סאטמארער בעקעריי אין קרית יואל האט דעמאלטס אנגעהויבן אריינצונעמען א ביסל אריזאנע ווייץ און פארשפראכן פאר די פאלגנדע יארן צו פארמערן די צאל. די פאפא-צעהלים מצה בעקעריי און מאנסי מצה בעקעריי האבן אויך גענומען פון דעם אריזאנער ווייץ.
אלע רבנים וואס זענען געווען ביים שניידן, און אזוי אויך אלע בעקערייען וואס ניצן דעם ווייץ זאגן אז עס איז נישט געווען קיין שום חמצ'דיג ווייצל בשעת'ן שניידן אין קיין איינע פון די יארן.
די מערערים.
עס זענען אויך געווען געוויסע קריטיקירער אויף דעם ווייץ, וועלכע האבן געטראפן א פראבלעם מיט דעם אז עס קומט לכאורה אויס אז מ'האט זיך געבראכן צו הרב יעקב הערש גאלדשטיין מיט זיין טענה אז דער אלטער וועג איז נישט אויסגעהאלטן. זיי זענען למעשה געווען פון פריער אין מלחמה קעגן הרב גאלדשטיין, און זיי האבן געהאלטן אז מ'דארף עס אנהאלטן אויך קעגן דעם אריזאנער ווייץ. די קריטיקירער זענען געווען הרב דוד ראזענבערג, דער מנהל פון דער סאטמארער בעקעריי אין וויליאמסבורג, הרב אברהם לויפער אב"ד דאראג, און הרב יצחק שטיין דומ"ץ פאלטיטשאן וראב"ד בית הוראה דקארלסבורג. למעשה, הרב בראדי, הרב אהרן טייטלבוים, הרב געציל בערקאוויטש און הרב הילל וויינבערגער האבן אויך נישט געהאלטן מיט הרב גאלדשטיין, אבער זיי זעען נישט קיין שום סיבה פארוואס מ'זאל נישט נעמען פון א פלאץ וואו ס'איז נישטא קיין מצומחות.
די ערעורים.
אבער די שטיצער האבן אנגעוויזן אויף די לעכערליכקייט פון די אלע טענות זאגנדיג אז אפילו דאס וואס חז"ל זאגן אז "טל לא מיעצר", געפין מיר קיין שום שו"ע פוסק וואס זאל דאס צוברענגען צו הל' פסח. דער שו"ע רעדט קלאר ארויס נאר פון רעגן און נישט פון קיין טל. אויסערדעם איז בכלל נישט מוכרח אז דער מאמר חז"ל גייט ארויף אויף כל העולם כולו, מעגליך אז עס רעדט נאר פון רעגנדיגע ערטער וואו מ'זעהט די מציאות אז עס איז דא טל, אבער נישט אין אריזאנע וואו סיי וואס מ'זעט נישט און מ'שפירט נישט קיין טל, און סיי וואס די וויסנשאפטלערס זאגן אז אין דער צייט פון יאר איז טאקע נישטא קיין טל (די מערערים האבן אויף דעם אטאקירט, אז מ'ווענדט אפ זייער פשט אין חז"ל מיט וויסנשאפט). אין יעדן פאל וועט עס דאך זיין בעסער ווי לאנג איילענדער ווייץ וואס קען האבן געווארן אנגערעגנט פאר פיר-און-צוואנציג שעה אין א צו.
די טענה פון מדבר איז זיך למעשה סותר מיט דער טענה פון טל. למעשה, טענה'ן די שטיצער וואקסט דארט געהעריג אלע מיני פירות און ירקות נאכדעם וואס מ'ברענגט אריין וואסער. לגבי די טענה פון זאלץ, האבן זיי געטראפן אז דאס וואסער - מים שלנו - וואס מ'לייגט אריין אין די טייג ממש ביי דער אלטער סאטמארער בעקעריי אויף בראדוועי, ווייזט א גרעסערן פראצענט זאלץ ווי דאס וואס גייט כלומר'שט אריין אין די זאנגען בשעת'ן וואקסן.
אויך אויף דער טענה פון מסורה, זאגן זיי אז מ'געפין מיר און קיין שום פוסק בעולם וואס זאל שרייבן אפי' ברמז אז עס איז דא א קפידא דוקא צו נעמען ווייץ פון רעגענדיגע ערטער, נאך מער זאגן זיי אז עס איז קיין שום חדשות, אמער, אנשי ארץ ישראל פלעגן דורי דורות שניידן ווייץ אין מצרים, וואו דער נילוס טרינקט אן די פעלדער ווי מ'זעהט און די מדרשים.
אלע סאטמארער אהרונים האבן געהאלטן אז די קריטיקירער האבן בלויז געמיינט פאליטישע אנטשוינונגען און נישט הלכה'דיגע אספעקטן, צוליב וואס דער ווייץ איז ברייט אידענדיפיצירט געווארן אויף דער גאס אלס ר' אהרן טייטלבוים'ס המצאה, ממילא האבן זיי אויטאמאטיש געמוזט זאגן פארקערט. אין דער גויאישער פרעסע, די דעילי ניוס, איז עס אויך באריכטעט געווארן מיט דעם ספין, ווי זיי שרייבן א ציטיר פון אן אהרוני אז ווייל ר' אהרן האט געזאגט אז דער ווייץ איז גוט האט "אויטאמאטיש ר' זלמן לייב געזאגט פארקערט".
למעשה איז עס נישט אינגאנצן אזוי. ר' זלמן לייב און זיין קאמפאני האבן גארנישט ספעציפיש קעגן דעם אריזאנער ווייץ, זיי האבן אפילו פאר יאר תשס"ח געשניטן ווייץ אין קאליפארניע און אין איידעהא, און די וואס האבן געוואלט מחמיר זיין צו דער שיטה פון ר' יעקב הערש גאלדשטיין האט דאס טאקע געניצט (אריינגערעכנט ר' זלמן אליינס). זיי האבן אבער זיך געטראפן אין א ווינקל נישט האבנדיג קיין עצה, נאכצוטאנצן ר' אהרן האט
זיי נישט געפאסט, און דא איז דאך אויך געווען די קריטיק פון ר' אברהם לויפער וועלכער ווערט פאררעכנט ווי א זאלי. אין אמת'ן זענען הרב גאלדשטיין און זיינע ערשטע נאכפאלגער נאר אנטי עסטאבלישמענט מענטשן וועלכע ווערן אין אלגעמיין פאררעכנט אלס זאלי'ס, אפילו ווען זיי האבן נישט קיין שום שייכות צו קיינעם.
ר' אברהם לויפער האט געשריבן אין זיין ספר פון תשס"ז, אז אויב מ'וועט שניידן צייטליך זיי וועלן אויך נוצן אין די קומענדיגע יאר דעם אריזאנער ווייץ. למעשה האט ער נישט אזוי געטאן, נאר תשס"ח האט ער ווידער אפירגעזוכט נייע קריטיק.
דרויסנדיגע לינקס.
[http://www.nydailynews.com/boroughs/brooklyn/2007/04/05/2007-04-05_rebbes_sons_dispute_goes_against_grain-2.html דעילי נוס אפריל 5]
ציוויליזאציע () איז א ציווילער הייפעלע פון מענטשן אין איין לאנד מיט זייערע ווערטשאפט און חכמות.
ציוויליזאציע ווערט באקאנט מיט מענטשן וואס געהערן צו א גרופע פעלקער אדער מדינות וואס טיילן זיך מיט די זעלבע פרינציפן, ווי קולטור, רעליגיע און ווערטן, און אפשר שטאמען פון איין עטנישע גרופע. אזוי קענען זיי האבן ענלעכע שרייבן סיסטעמען, געזעץ סיסטעמען און טראנספארט סיסטעמען.
די היינטיקע "מערבדיקע ציוויליזאציע" געפינט זיך אין מערב און צענטראלער אייראפע, צפון אמעריקע, אויסטראליע און ניי זילאנד.
קולטורעלע אידענטיטעט.
"ציוויליזאציע" קען באדייטן די קולטור פון א קאמפלעקסער געזעלשאפט, און נישט נאר די געזעלשאפט אליין. יעדע געזעלשאפט האט א געוויסע זאמלונג פון געדאנקען און פירונגען, און א געוויסע גרופע פאבריקאציעס און קונסטן מיט וואס מען דערקענט יענע געזעלשאפט. במשך דער צייט טוט א ציוויליזאציע זיך אנטוויקלען אין פארוויקלטע קולטורן, וואס שליסן איין ליטעראטור, קונסט, ארכיטעקטור, רעליגיע און פירונגען פון דעם עליט.
די פארוויקלטע קולטור פארבונדן מיט ציוויליזאציע האט א טענדענץ צו פארשפרייטן און באאיינפלוסן אנדערע קולטורן, ווי אמאל טוט זיין אינגאנצן אסימילירן. למשל די כינעזישע ציוויליזאציע האט אזוי באאיינפלוסט די שכנותדיקע ציוויליזאציעס פון קארעע, יאפאן און וויעטנאם.
ר' יצחק שטיין איז דער הויפט פון ר' יחזקאל ראטהס בית דין.
ער איז א זון פון פאלטיטשאנער רבי'ן, ר' מרדכי שטיין, און אן איידעם ביים וואוידיסלאווער רב.ער ווערט פאררעכענט אלס א מעכטיגע דיין
דיין ישראל צבי בראדי איז דער רב פון דער קהילה שערי אורה אין בארא פארק.ער איז א ליטווישער רב און א בריסקער תלמיד.
ער איז פון די שטארקע שטיצער פון דעם אריזאנער ווייץ.
ר' חיים יעקב לעבאוויש איז א א גרויסער מיליאנער וואס אוינט ריזן שטחים אין אפריקע לענדער צו גראבען דארטן נאפט און גאלד.
ער איז דער זון פונעם קאמארנער רבי ר' ברוך מרדכי לעבאוויטש, דער ברודער פון רבי מעכל לעבאוויטש.
זיין קאריערע האט זיך אנגעהויבן ווען ער איז געוואן א בחור אין דער טשעבינער ישיבה אין ירושלים, ווען ער האט זיך צוגעשארט צו די גרעסטע עסקנים פון חרדישן יידנטום.
דערנאך איז ער געווארן אן איידעם אין ירושלים ביי דעם וויזשניצער דיין ר' מענדל פאקשער וואס איז אויך א מו"ץ מטעם העדה החרדית.
זיין כאריזמא און עסקנות האט אים גאר נאנט געמאכט מיט די גרעסטע פירער פון דער אידישער וועלט גאר ווייט ארויס פון די גרעניצן פון חרדים און חסידים. פון זיי וועט גערעכענט פרעמיער מיניסטארן און כנסת דעפוטאטן, יעדער איינער וואס איז אין שפיץ פון מאכט, אנגעהויבן פון ביבי נתניהו, יוסף יצחק אהראנסאהן, יוסף יצחק גוטניק, ארקאדי גיידאמאק, און אזוי ווייטער.
די מנורה איז א יידישע סימבאָל. עס איז דער נאמען פֿון דעם גאלדענעם לייכטער מיט 7 רערן וואס מען האט געצינדן יעדן טאג אויל-ליכט אין בית המקדש.
די מנורה אין חומש.
דער חומש אין ספר שמות ברענגט אז מען האט געמאכט די מנורה פארן משכן פון א ככר געוויכט פון ריינעם גאלד. די מנורה האט געהאט א מיטלן ראר מיט דריי צווייגן אין יעדער זייט. יעדער ראר איז געווען געשאפן מיט א קנעפל, א בלימל און פיר בעכערס.
חנוכה.
אידן צינדן חנוכה א חנוכה מנורה א זכר צום נס חנוכה וואס האט פאסירט אין די צייטן פֿון די חשמונאים.
מגן דוד אדום (ווערטלעך: "רויטער מגן דוד"; ראשי תיבות: מד"א) איז די פארמאלע ארגאניזאציע פון רפואה אין ישראל. זי איז געגרינדעט אין יאר ה'תר"צ (1930) אלס א קרענק סעקציע פון די הגנה, און אין יאר התש"י (1950) איז דאס געווארן די פארמאלע קאמיטע פון ישראל. אין יאר 2006 איז זי געווארן פארמאל מיטגליד אין דעם רויטן קרייץ. זי קען ווערן אַלאַרעמט דורך אָנדרייען 101 פון יעדן טעלעפאן אין ישראל.
דאס אָרטאָדאָקסישע־ייִדנטום - ביים יידישן פאלק איז דאס די מעהר פרומע חלק פון כלל ישראל - איז א שטרעמונג וואס נעמט אריין אין זיך חסידים, ליטאים, און די מזרחי וואס גלויבן אין ציוניזם.
ארטאדאקסיש יידנטום זענען יידן וואס פירן זיך מיט דער אלטער מסורה פון יידישקייט, אנגעהויבן פון מאדערן־ארטאדאקסישע יידן ביז חרדישע יידן היטן גאר די תורה שבכתב און תורה שבעל פה. די מאדערן ארטאדאקסישע לעבן אן ערליך לעבן אבער זענען נישט דערווייטערט פון דער ברייטרע וועלט. די חרדים אבער טוען זיך דערווייטערן פון גוים / קאלידזש / פראפעשענס.
אפילו פרייע און טראדיציאנעלע יידן וועלן זיך ענדערש אנקערן צו ארטאדאקסיע ווי אלע זייערע אידישע פירונגען ווי יום כיפור דאווענען אדער בר מצווה'ס, לוויות, חתונות ווערן געטועהן אויף א ארטאדאקסישען וועג.
אין ארץ ישראל און אייראפע זענען רוב רעליגיעזע יידן - ארטאדאקסן. אין אמעריקא זענען רוב רעליגיעזע יידן - קאנסערוואטיווער אדער רעפארמער.
ארטאדאקסיע איז נישט נאָך אַלעמען די ארגינאלע טראדיציע נאך פון די צייטן פון די גמרא אדער פריער, זיי האבן דורך די יארן באפעסטיגט אין געטוישט אסאך, צוליב די מאדערניזאציע וואס האט געשוועבט דורך אויס די יארן,
אין די צייטן פונעם חתם סופר ווען די ווינטן פון השכלה און מאדערניזאציע האט געבושעוועט לענגאויס אייראפע איז ארטאדאקסיע אנגענומען געווארן װי אן אפיציעלע שטרעמונג אפטיילנדיג גענצליך פון די אנדערע שטרעמונגען (לויט געוויסע איז דעמאלטס געשאפען געווארן ארטאדאקסיע) און די באקאנטע סלאגאן איז געווארען אדאפטירט "חדש אסור מן התורה", און אזוי זענען אלע מנהגים, ענינים, געווארן הייליג אויף זיך מוסר נפש זיין אויף דעם פונקט ווי מצוות עשה'ס דאורייתא'ס,
היינט.
די מעהר פרומע טענה'ן אז נאר זיי קענען ווערן אנגערופן ארטאדאקסן ווייל זיי ריקן זיך נישט אוועק א קוצו של יוד פון יידישקייט.
די אנדערע טענה'ן מיר זענען נאך נישט אויסגעשלאסען פון אידישן לעבן צו ווערן אנגערופן רעפארמער.
די אייניגקייט איז אז אלע "ווען" זיי פראקטיצירען טראדיציע טועהן זיי דאס מיט א הלכה'דיגען פערספעקטיוו.
דאקטאר יעקב וויינראט (תש"ז 1947 - ז' מרחשון תשע"ט, 16טן אקטאבער 2018) איז געווען א חרדישער אדוואקאט וואס איז דער גרעסטער אדוואקאט אין ישראל. ער האט פארטרעטן אלע חשובע מענטשן פונעם פרעמיער מיניסטער ביז כנסת דעפוטאטן. ער איז געווען א תלמיד מובהק פון דעם פאנאוועזשער ראש ישיבה רבי בערל פאווארסקי, מיט וועמען האט ער געהאט יארן לאנג א קביעות צו לערנען יעדן ערב שבת.
יעקב וויינראט איז געבוירן געווארן אין יאר תש"ז צו זיין פאטער משה אהרן אין דער שטאט אנסבאך, דייטשלאנד.
ער איז געווען א טאטע פון זעקס קינדער און האט געוואוינט אין רמת גן. זיין דאקטאראט האט געדינט אלס יסוד פאר א געזעץ צו באפרייען עגונות אין ארץ ישראל פון זייערע מענער וואס ווילן נישט געבן קיין גט.
ער איז אויך א פראפעסער פאר געזעץ און א פילאסאף, פסיכאלאג, מאטעמאטיקער און א גרויסער תלמיד חכם.
ער איז געווען א תלמיד פון פאנאוועזשער ישיבה.
ער איז געווען א מיטגליד אין וועדת טל.
קינדער שפיל איז א שפיל און אויסדרוק אויף א נארישער שפיל פון אן ערוואקסענער.
עס אויך און כלליתדיג א ליסטע פון אלע שפילעריי פאר קינדער.
עס איז אויך פארהאן אזא געזעלשאפט געגרינדעט אין יאר ה'תשס"ד מיטן ציל צוצושטעלן פאר די קינדער פונעם אידיש רעדענדן ציבור אלע סארט אינטערהאלטונג ווי למשל, שפילערייען מעשה ביכלעך און פיקטשער ביכער, קינדער טעיפס א.ד.ג.
און די לעצטע פאר יאר איז "קינדער שפיל" טאקע ארויסגעקומען מיט צענדליגער אייטעמס צום צופרידענהייט פונעם ציבור.
דער כותל המערבי (אָפט גערופן די הײליגע װאַנט) איז די לעצטע איבערגעבליבענע וואנט פון דער מויער (חומה) פונם הר הבית. שטענדיג געפינען זיך יידן ביים כותל דאווענען אדער זאגן תהלים.
הייליגקייט.
לויט דער גמרא הערשט דארטן א הייליגקייט און אידן גייען אהין בעטן און דאווענען. ווייל די שכינה וואס האט גערוט שטענדיק אין בית המקדש האט זיך נישט אוועקגערירט פון יענער וואנט.
טייל האלטן אז די גמרא רעדט פון די כותל המערבי פון די בית המקדש אליינס.
אין די צייטן פון דעם בריטישן מאנדאט האבן די יידן נישט געטארט דארט אוועקשטעלן בענק און מאכן א מחיצה צווישן מענער און פרויען. אבער יום כיפור ה'תרפ"ט האבן די יידן אויסגעבראכן דעם פארבאט און האבן דארט יא אוועקגעשטעלט בענק און האבן יא געמאכט א מחיצה,די גאנצע רודער איז געווען אנגעפירט דורך הרב קוק.. דאס איז איינע פון די סיבות וואס די אראבער האבן דאן אויפגערודערט מיט טעראר ביי די תרפ"ט ראיאטן.
ביי די מלחמת השחרור אין יאר ה'תש"ח האבן די אראבער איבערגענימען ירושלים און די יידן האבן מער נישט געהאט קיין צוטריט צום כותל.
ביי די זעקסטאגיקע מלחמה אין יאר ה'תשכ"ז האבן די ציונים צוריק איינגענימען ירושלים מיט דעם כותל המערבי, און האבן דאן פיל פארברייטערט דעם כותל און אויך ציגעגראבן זייער טיף, און פון דאן האט זיך אנגעהויבן צוריק די תפילות ביי כותל.
סאטמאר איסור.
פון סאטמארער רב ר' יואל טייטלבוים האט נאך דער זעקסטאגיגער מלחמה גע'אסרט צו גיין צום כותל ווייל עס געבט חיזוק פאר די ציונים.
משגיח איז א משפיע רוחני, אזא אויפגאבע זשאב וואס מאכט דעם מענטש אן אפיטרופס אויף די רוחניות פון אנדערע.
מען נוצט דאס אויף איינער וואס געט אבאכט אויף די אידישקייט, געווענליך אלס א טערמין פון כשרות, ווען אן ארגענעזאציע פון כשרות נעמט אויף עמיצען נאכצוגיין און נאכקוקען געשעפטן, וואס נעמן זייער הכשר.
אויך ווערט דאס באנוצט אין ישיבות וואו עס געפונען זיך איינגעשטעלטע משגיחים וואס געבן אכטונג אויף די בחורים זאלען זיך האלטען אין דיראמען וואו עס דארף צו זיין.
ביי די ליטווישע קרייזן איז א משגיח פון א גרויסע ישיבה פונקט ווי א אדמו"ר ביי חסידים פאר אנדערע חסידותער.
אן היסטארישער קינדערגארטן פון 1898
קינדערגארטן איז א שולע פאר גאר קליינע מינדעריעריקע יוגענטליכע קינדער.
די ישיבה גדולה אין קרית יואל, ווי מ'רופט זי "די קרית יואל'ער ישיבה", איז די אפיציעלע ישיבה פון סאטמאר זינט תש"ם, אנגעפירט דורך הרב אהרן טייטלבוים שליט"א, רב און סאטמארער רבי פון קרית יואל זינט תשמ"א, ביז דאן איז דער ראש ישיבה געווען, ר' מרדכי זילבערשטיין, און בעפאר הרב נתן יוסף מייזעלס ז"ל.
די ישיבה איז היינט איינגעטיילט אין 5 אפטיילונגען ווי פאלגנד: די ערשטע דריי יארגאנגען פון דער ישיבה 17/18/19 זענען איינגעטיילט צווישן דריי מנהלים, הרב דוד שלמה עקשטיין שליט"א, הרב לוי יצחק בארזעסקי שליט"א, הרב הלל ראבינאוויטש שליט"א. די בחורים אין עלטער פון 20 יאר לערנען אין שיעור ג' אונטער הרב אשר זעליג פאכטמאן שליט"א פון מאנסי, די בחורים פון 21 און ארויף לערנען אין א באזונדערער ישיבה אפטיילונג אויף דער חברון גאס אונטער דעם מנהל הרב רבי ארי דוב קארנבלי שליט"א
די אינגערע בחורים פון וויליאמסבורג לערנען אין די קלענערע ישיבות. ווי באר התורה, היכל התורה, נזר התורה, כתר התורה און דערנאך איין יאר אין ישיבה לצעירים וואס ווערט אנגעפירט דורך מנחם מענדל טייטלבוים, דעם עלטסטן זון פון סאטמאר רבין רבי אהרן. פון דארט קומען זיי שפעטער אריין אין דער קרית יואל ישיבה ביז דער חתונה.
אלכסנדר הארקאווי (), געבוירן 5 מאי 1863 נאווהארדאק, מינסקער גובערניע, רוסלאנד (אצינד בעלארוס), געש. 1939 ניו יארק, איז געווען א רוסיש-אמעריקאנער שרײַבער און לינגוויסט. ער האט ארויסגעגעבן פון די ערשטע אידישע ווערטערביכער.
לעבענסגעשיכטע.
ער איז געווארן געבילדעט פריוואט. שוין יונגערהייט האט ער געוויזן א פארויסליבשאפט פאר פילאלאגיע. אום 1879 האט ער זיך געצויגן קיין ווילנע ווו ער האט געארבעט ביים דרוקער די ברידער ראם. אום 1882 האט ער עמיגרירט קיין אמעריקע, דערנאך קיין פאריז. שפעטער האט ער זיך געצויגן צוריק קיין אמעריקע, ווו ער האט זיך באזעצט אין ניו יארק.
דאס וואס יידיש איז געווארן אנערקענט אלס א שפראך איז אין א געוויסן מאס צוליב הארקאווי. זײַנע ווערטערביכער ווײַזן די רײַכקייט פֿון דעם יידישן וואקאבולאר פונקט אזוי ווי אנדערע שפראכן. כאטש וואס עס פֿעלט אויף יידיש גענוג טעכנישע טערמינען, קעגן דעם האט יידיש אן אויסערגעוויינליכע רײַכקייט פֿון אידיאמען און אויסשפראכן.
הארקאווי איז געווען א שרײַבער פֿון דער יידישער ענציקלאפעדיע
ציש"א איז ראשי תיבות פון צענטראלע יידישע שול ארגאניזאציע.
ציש"א איז מיסד געווארן אין 1921, דורך דעם בונד, פועלי-ציון לינק און אויך די פאלקיסטן.
צווישן די וועלט מלחמות זיינען געווען א סך ציש"א שולן אין אומאפהענגיק פוילן.
אין ציש"א שולן זיינען אלע לימודים געווען אויף יידיש.
די אידיאלאגיע פון ציש"א איז געווען סאציאליסטיש, וועלטלעך און יידישיסטיש.
ר' משה ראובן איצקאוויטש איז געבוירן געווארן אין ארץ ישראל, און היינט צו טאגס בוחן כללי אין קווינס ישיבה, ומלפנים מגיד שיעור בישיבה. וחבר ועד הכשרות דקהל יטב לב דסאטמאר
אויך געט ער הכשרים פאר אלע סאטמארע זאלן אין וויליאמסבורג, אריינגערעכט עטרת אברהם ויואל משה בית רחל און די פאפולערע שבע ברכות זאלן זיינע תקנות זענען זייער שטרענג מען טאר נישט דארטן אריינברענגן קיין שום היימישע גמאכטע עסנווארג.
א טיש איז וואו חסידים קוקן זיך צו און האלטן מיט ווי זייער רבי עסט און פראוועט א סעודה למשל שבתים און ימים טובים.
געווייליך זינגט מען די זמירות און אנדערע ווארימע ניגונים, אפשר אויך א טאנץ לכבוד שבת.
עס איז איינגעפירט אז דער רבי פארטיילט פאר די חסידים די רעשט פון זיינע פארציעס עסן מיט די בלויזע הענט, עס רופט זיך שיריים, די חסידים האלטן אז עס קען ברענגען פארשידענע סגולות ווייל עס איז א סארט צייכענונג אז דער רבי איז משפיע ברכות.
מרת אלטע פייגא טייטלבוים (ל' ניסן ה'תרע"ב; 17טן אפריל,1912 - י"א סיון, ה'תשס"א; 2טן יוני, 2001). איז געווען די צווייטע רביצין פון סאטמארער רבי הרה"ק ר' יואל טייטלבוים זצ"ל.
זי איז געבוירן אין יאר ה'תרע"ב מיטן נאמען אלטע פייגא שפירא, אין דער שטאט טשענסטעכאוו פוילן, צו איר פאטער הר"ר אביגדור שפירא, טשענסטכאווער רבי, פון דער קאזשניצער גזע. איר מוטער איז געווען אן אייניקל פון מאור ושמש. זי האט חתונה געהאט מיט'ן סאטמארער רבי י"ג אלול ה'תרצ"ז. דער סאטמארער רבי איז געווען מער פון צוואנציג יאר עלטער פון איר.
דעם סאטמארער רבי'נס טאכטער רויזא'לע איז געווען מער נישט ווי צען יאר יונגער פון דער רביצין, דעריבער האבן זיי זיך קיינמאל פארטראגן.
אין דער צייט וואס איר מאן האט געלעבט האט זי געשאפן גאר אסאך געלטער פאר צדקה, זי האט דאן אויפגעשטעלט א הכנסת כלה פאנד, וואס האט פארטיילט א יאר שווערע צענדליגער טויזנטער פאר הכנסת כלה, עס איז נישט דא קיין משפחה אין סאטמאר וואס האט נישט הנאה געהאט פון איר הכנסת כלה פאנד, אויך נאך דעם וואס איהר מאן איז נפטר געווארן האט זי געטיילט פאר יעדן ארץ ישראל איד וואס איז געקומען פאר הכנסת כלה עטליכע הונדערט דאלער, און צומאל עטליכע טויזנט דאלער. איר צדקה וחסד איז א וואונדער און א חידוש, אפילו אין די לעצטע יארן אירע פלעגט זי יעדן ערב שבועות ארום פארן און פארטיילן טויזנטער טויזנטער דאלארן פאר נויטבאדערפטיגע.
זי האט אויך אנגעפירט די לעידיס אקזילערי פון סאטמאר און געהאלפן אריינברענגן צענליגער טויזנטער דאלארן פאר די מוסדות סאטמאר, אסאך בנינים פון סאטמאר האט זי אויפגעשטעלט, אין קרית יואל איז דא א בנין וואס זי האט זעלבסט אויפגעשטלעט אהנע הילף פון קיינעם, היינט לערנט דארט די נוירסערי קינדער.
זי איז געווען א פראמינענטע און איינפלוסרייכע פרוי אין סאטמאר אמעריקע, בחייו פון רבינו יואל, ווי זי האט אנגעפירט מיט פילע טעטיקייטן, און געווען פארמישט און אלעם אין סאטמאר.
נאכן הסתלקות פון רבי'ן האט זי זיך אפגעטיילט פון דער נייער הנהגה פונעם ברך משה, און זיך געפירט א זעלבסטשטענדיגע ווירטשאפט, ווי עס זענען געווען שארפע שטרייטן צווישן איר אונעם ברך משה. אירע שטיצער זענען געווען די בני יואל. זייט איר מאן איז אוועק איז איר הויז געווען אפען פאר יעדן, מען האט דארט געקענט אייביג געקענט אריין איבערבייסן אויף גוטע געקאכן און הייסע געטראנקען, אירע שונאים פלעגן זיך טשעפן און אנרופן איר הויז "די טשענסטעכאווער קיך" צוליב דעם וואס מען האט דארט אייביג געהאט צועסן אזוי ווי א קיך.
זי איז אוועק י"א סיון תשס"א, און ליגט לעבן איר מאן אין קרית יואל.
נאך דעם וואס זי איז געשטארבן האט מען איר הויז איבערגעארבייט פאר א בית המדרש װאו הונדערטער אידן פון קרית יואל האבן געדאווענט, מען האט עס גערופן אויף איר נאמען "בית אלטא פיגא".
ווינטער ה'תש"ע, האט דער ראש הקהל פון סאטמאר אין קרית יואל פון די אהרונים פארטיי ר' דוד עקשטיין אריינגעגעבן א קלאגע אין דעם גוי'אישן געריכט אז דאס איז לעגאל נישט קיין בית המדרש, און לעגאל באלאנגט עס צו די אהרונים, דעמאלטס האט דער גוי'אישער געריכט צוגעמאכט איר הויז מיטן בית המדרש.
רביצין סאשע טייטלבוים (געב' י' אלול ה'תש"ח, 14טן סעפטעמבער 1948) איז די ווייב פונעם סאטמארער רבי'ן, רבי אהרן טייטלבוים.
רעבעצין סאשא, איז געבוירן געווארן אין בני ברק אין יאר צו איר פאטער, דער פריערדיגער וויזשניצער רבי, רבי משה יהושע האגער זצ"ל און צו איר מוטער מרת לאה אסתר ע"ה, די טאכטער פון רבי חיים מנחם מענדל פאנעט פון דעעש און מרת סאשא (נאך וועמען זי הייסט) הי"ד.
אלס מיידל האט זי געלערנט אין דער וויזשניצער בית יעקב שולע אין בני ברק. אין כ"א סיון ה'תשכ"ו האט זי חתונה געהאט מיט איר מאן דעם צוקונפטיגן סאטמארער רבי, רבי אהרן טייטלבוים. די גרויסארטיגע חתונה איז געפראוועט געווארן אין קרית וויזשניץ, אין באטייליגונג פון טויזנטער חסידים פון ביידע הויפן - וויזשניץ און סאטמאר. אומגעפער א יאר נאך דער חתונה האבן זיי זיך אוועקגעצויגן אין אמעריקע. זי איז באקאנט אלס א גרויסע עסקנטע צו העלפן אידישע משפחות אפט מאל ביז מסירת נפש.
זי איז באוואוסט מיט איהר וויסנשאפט אין רפואה און גוטע פארבינדונגען מיט די בעסטע דאקטוירים, און העלפט א סאך קראנקע מענטשן. יעדע וואך פארט זי ארום צו פארשידענע שפיטעלער, כדי צו באזוכן און מחזק זיין קראנקע מענטשן און צעבראכענע נשמות. דערצו האט זי אויך געגרינדעט איהר צדקה ארגאניזאציע מיט דעם נאמען "אהבת חסד".
ר' שלמה זלמן שטיין איז גאר שטארק ארויפגעקוקט און פאפולער צווישן אלע סאטמארער חסידים. ער איז געווען א גבאי און גאר נאנטע מקורב צום סאטמאר רב, דער ברך משה, און איז אויך גאר א נאנטע מענטש צום סאטמארע רבי, רבי אהרן.
ער איז אויך דער פארזיצער פון דעם גרויסן סאטמארער ארונים כולל אין וויליאמסבורג.
ר' שלמה זלמן שטיין איז אן איידעם ביי ר' משה פריעדמאן, א קלוגער מאן און א אלסווייסער, און א לאנג יעריגער שרייבער אין דער איד.
ער איז דער בעה"ב פונעם געשעפט "לי עוועניו פאטא", וואס ווערט אנגעפירט דורך זיין זון נפתלי הירצקא שטיין, פון די נאנטע מקורבים און גבאים פונעם סאטמארער רבין רבי אהרן טייטלבוים.
ר' משה מנחם טירנויער זצ"ל איז געווען דער דיין פון דער סאטמערער קהילה אין מאנטרעאל, און דער ראש ישיבה פון ישיבת תורת משה (סאטמאר), מאנטרעאל.
ער איז אן אויסגערופענער תלמיד חכם, און א גאון עצום. ער איז א סאטמארער תלמיד, אין אויך א תלמיד פון הגאון רבי אברהם לייטנער זצ"ל, מאנטעווידעא רב.
ר' משה מנחם האט זיך אריבערגעצויגן קיין מאנטרעאל דורך דעם שליחות פון דעם סאטמארער רבי.שפעטער ווען דער רב ר' שיימא איז אוועק איז ער דארט אויפגענומען געווארן אלס דיין, אויפן ארט פונעם פריערדיגן רב ר' שיימא שווארץ, אין יאר תשל"ג לפ"ק.
ער איז געווען א שטארקער חסיד פון ברך משה, און האט געשטיצט די פאבליק סקול אין קרית יואל, היינט צו טאגס איז ער א גרויסער שטיצער פון ר' זלמן לייב טייטלבוים, סאטמארער רבי אין וויליאמסבורג.
ער איז א גרויסער קנאי, און פון די גרעסטע פרעדיגערס וועגן דער סאטמארער שיטה.
ער איז נסתלק געווארן מוצאי שבת כי תצא, יד אלול תשפ"א, אין עלטער פון 74 יאר אלט.
ר' שלמה לייב וויינבערגער פאיע רב. און חבר הבית דין צדק דקהל יטב לב (זאליס)
ר' שלמה לייב איז א זון פון ר' משה דוב וויינבערגער פאיע רב.
ער דינט אלס דומ"ץ אין די ביהמ"ד תהלת יואל (קינגס טערעס), סאטמארער שול אויף ראטלעדש סטריט. ביים גרינדונג פון נייעם בית דין דורך סאטמארער רבי ר' זלמן לייב טייטלבוים איז ער געווארן א דיין אין די בית דין, און ער ווערט באטראכט אלץ פון די שטערקסטע בעלי השפעה אין סאטמאר ביי די זאליס.
ער איז א תלמיד פונעם קאשויער רב, רבי רפאל בלום, און ווערט נישט באטראכט אלס עקסטרעמער קנאי נאר איידער אלס דורכגעטראכטער מענטש, וואס איז מער פארשטענדליך ווי אנדערע סאטמארער דיינים. ווי אויך איז ער א עניו און שמועסט מיט יעדן פריינטליך, און לערענט א גאנצען טאג אין זיין כולל צוזאמען מיט אלעמען.
צוליב וואס ער האט זיך נישט צוגעשטעלט צי די מערכה קעגן בני יואל, און אויך נישט לטובת די פאבליק סקול אין קרית יואל, ווערט ער פארעכענט דורך די ארונים פון די הויפט קעגנער פונעם ברך משה, ער האט אבער קיינמאל נישט ענפנטליך געהאלטן דרשות אדער ארויס קעגן דער הנהגה.
ער איז זייער שארף ארויס קעגן דעם עירוב אין וויליאמסבורג, און ער האט געפסקנט אז יעדער מיז אליינס מאכן א עירובי חצירות מיט א ברכה ביי זיך אין שטוב, איינמאל ביי א פראטעסט שבת האט ער געהויבן א האנט אויף א קלויזענבורגער איד וואס האט געטראגן אין שבת אין פארנט פון אים זיך צו רייצן.
ער איז פון די גרעסטע מומחים אין אלע אישות און נידה ענינים און האט שוין ארויסגעהאלפן פילע אינגעלייט פון אלע מיני פראבלעמען.
כפר סבא איז א שטאט אין דעם צענטער דיסטריקט פון ישראל, דער שטח איז גרויס 14,000 דונאם. זי איז געווארן אַ שטאָט אין 1962. די שטאָט איז אַ מיטגליד אין פארום 15.
לויטן (צענטראלן ביורא פאר סטאטיסטיק) ווי פון יוני 2010, האט כפר סבא האט 84,000 באוווינער. די באַפעלקערונג וואקסט יערלעך מיט 0.8%.
דאנערשטיק איז דער פינפטער טאג פֿון דער וואך, עס איז צווישן מיטוואך און פרייטיק.
עס הייסט אזוי ווייל אין דעם טאג האט מען געדינט די עבודה זרה וואס הייסט דונער.
לויטן סדר פון די זיבן כוכבי־לכת חל"ם כצנ"ש, הייבט אן דער טאג פון דאנערשטיק מיט צ=צדק, יופיטער; דער נאמען דאנערשטיק שטאמט טאקע פון דעם דייטשישער נאמען פון דעם רוימישן געטשקע יופיטער.
ר' לייבוש טייטלבוים איז א משגיח און משפיע רוחני און מנהל בוקר וערב אין קווינס ישיבה.
ער איז א תלמיד פון דער סאטמארער ישיבה גדולה קרית יואל
ער איז א קנאי מיטן האלט דרשות מוחה צו זיין אויף וואס עס לאזט זיך נאר.
ער קומט שוין אין ישיבה 5:00 פארטאגס, מיט א ספעצילע "פינף'ווע" באס וואס איז צוגעשטעלט פאר בחורים מתמידים וואס ווילען אויפשטיין נאך פאר פארטאגס לערנען אין ישיבה.
אויך האט ער א ליל שישי כולל אין וויליאמסבורג ספעציעל פאר אגאנצן נאכט לערנען פון אידן.
ר' לייביש טייטלבוים ע"ה איז געווען דער רב ביי די ארונים פון איחוד קאנטרי און אויך פון ראס סטריט איחוד התלמידים שול. ער האט געגעבן אויך די השגחה אויף די ארונים בוטשער סטארס אין וויליאמסבורג.
זיין ברודערס זענען ר' יוסף טייטלבוים ראש הכולל סאטמאר בארא פארק און ר' יחזקאל טייטלבוים רב פון קליימער סטריט סאטמאר שול.
ר' ראובן חיים שטיינבערג איז א תלמיד חכם א ראש הכולל געווען אין אן עקספערט אויף עניני ווערעם.
ער איז אויך א ראש ישיבה אין קווינס ישיבה פארמיטאג ח"ג און ארויף.
א מומחה אין די פעלד פון כשרות, און אויך איינגעשטעלט אין די לעצט געשאפענע רי-געעפנטע זאלונישע "ועד הכשרות" שע"י קהל יטב לב דסאטמאר וויליאמסבורג.
נפתלי בלומענפעלד (געב' כ"ו אב ה'תשט"ז) איז דער אפיציעלער מנהל רוחני אין דער קווינס ישיבה.
ר' נפתלי איז אנגעבליך געבוירן געווארן כ"ו אב שנת תשט"ז אין בני ברק, ישראל, צו זיין פאטער ר' שלמה בלומענפעלד, וואס איז נפטר געווארן אין די תש"ם יארן.
אלס בחור האט ער געלערנט אין דער ישיבה גדולה תורה ויראה פון סאטמאר סאנדז סט., און פון דארט איז ער א חתן געווארן ביי הרב עזריאל גליק, געוועזענער משב"ק ביי די סאטמארער רבי'ס, און חתונה געהאט אין עלטער פון לערך 18-19 יאר, בשנת תשל"ד-ה.
דערנאך איז ער פאר פילע לאנגע יארן איז ער געווען א מגיד שיעור אין ישיבה לצעירים דרבינו יואל מסאטמאר וויליאמסבורג, צוזאמען מיט הרב זלמן לייב טייטלבוים סאטמארער רבי פון וויליאמסבורג, און דארט האט זיך אנגעהויבן זיין גאנצע קאריערע.
מנהל אין קווינס ישיבה.
אין יאר תשנ"ט נאך דעם התמנות פון סאטמארער רבי הרב זלמן לייב טייטלבוים שליט"א אלץ רב ור"ם סאטמאר וויליאמסבורג, טראץ די גרויסע קעגנערשאפט פון דעמאלסטיגע רוב תלמידים אין ישיבה לצעירים וואו ר' נפתלי האט דעמאלטס געדינט אלץ מגיד שיעור, איז יענעם זומער אין בחורים קעמפ דערילענד - ניו יארק פארגעקומען געפערליכע מהומות און ווילדעווערייען דורך די בחורים קעגן די הנהלת הישיבה והקעמפ וואס איז מיטגעשטאנען מיטן התמנות, אזוי ווייט אז ס'האט דאן געהערשט א ריכטיגע כאַאָס, דעמאלטס האט ער זיך גאר שטארק צוגעשטעלט צו הרב זלמן לייב טייטלבוים, און געהאלטן א פייערדיגע דרשה פאר די בחורים אז ווער עס וויל זיך נישט צושטעלן זאל זיך גיין פון דא! בתוך הדברים האט ער דערמאנט אז באמת ווי עס איז באקאנט פאר יעדעם האט ער גארנישט מיטן גאנצן קאנפליקט, אדרבא ער איז גאר גוט אויך מיט רבי אהרן טייטלבוים, און ער גייט צו זיינע טישן שטענדיג, נאר אזוי ווי דער רבי [דער בעל ברך משה] האט אריינגערופן אלע אנגעשטעלטער אין ישיבה און פערזענליך איבערגעגעבן דעת קדשו אז ער וויל רבי זלמן לייב דאהי אין וויליאמסבורג מוז מען עס אויספאלגן, און ווער נישט וועט מען ארויסווארפן!
מען זאגט אז ער האט פערזענליך אנגערופן הרב זלמן לייב אין ירושלים בעטן אז ער זאל אריבערקומען קיין וויליאמסבורג, אבער הרב זלמן לייב האט אפגעזאגט ווייל דארט האט ער א ישיבה און דא נישט, האט אים ר' נפתלי צוגעזאגט אז ער וועט אים שטיין צו דער האנט אז ער זאל אויך דא האבן א ישיבה.
אין חורף תש"ס לפ"ק ווען מ'האט געגרינדעט די ישיבה גדולה ד'סאטמאר וויליאמסבורג, דאן לאקירט געווען אויף טאראנטאן פלעיס אין פארעסט היללס קווינס, ניו יארק, איז ער געווארן דער אפיציעלער מנהל רוחני פון דער ישיבה, א אמט וואס ער פארנעמט ביז היינט צוטאגס.
הנהלת הישיבה.
אסאך עלטערן - און ווי אויך איינגעשטעלטע אין ישיבה - האבן שטארקע תרעומות און טענות צו ר' נפתלי איבער זיין אויפפירונג און זיין שטייפקייט ווען עס קומט צו באהאנדלען בחורים.
ר' נפתלי מיט זיין פאטריאכאלישער צורה מיטן שניי ווייסן בארד טוט ער אנווארפן א ציטער און א שרעק אויף די בחורים פיל מער ווי סיי ווער פון די ישיבה איינגעשטעלטע, און בעיקר איז עס נוגע די בין הזמנים טעג.
מחנה דברי יואל.
אין די זומער מאנאטן ווען די ישיבה ציעט זיך אריבער צום קעמפ וואס איז סטאנציאנירט אין סוואן לעיק, ניו יארק איז ר' נפתלי'ס שווערסטע צייט פון יאר אנצופירען די ישיבה. דעמאלטס דרייט ער זיך ארום ממש מיט'ן קאפ אראפ, ביז ער "שוויצט אדורך" דעם זומער, ווי ר' נפתלי אליין טוט זיך אפט אויסדרוקן.
והיה מחניך קדוש
איינער פון זיינע באקאנטסטע פראיעקטן איז די "והיה מחניך קדוש" קאמפיין וואס האט זיך געגרינדעט אין די זומער יאר תשס"ה לפ"ק, בעיקר מיט צוקויפענדיג ספעציעלע טרעקלעך [גאלף קאר'ס] פאר די משגיחים אין ישיבה נאכצוגיין די בחורים אין די פארשטופטע וועלדער וואס איז דא גאר אין אסאך דארט אין קעמפ, אויך איז איינגעהאנדעלט געווארן ספעציעלע גרויסע לעקטער'ס וואס שיינט אזוי שטארק ווי 10,000,000 [10 מיליאן] ליכט אינאיינעם, אריינצושיינען אין די טיפע וועלדער און ווי אימער עס פעלט זיך אויס.
אנגעפירט דעם פראיעקט האט בעיקר דער משגיח ר' אהרן ווייס און ר' אברהם וואלף שטויבער, די לעצטער איז באקאנט אין אנפירען א שטארקע ראלע אינעם ועד הצניעות אין זיין היימשטאט קרית יואל.
בעל דרשן.
ר' נפתלי גלייכט זייער צו רעדן און האלטן דרשות פאר א ציבור, אויך טוט ער אפט נאכצוזאגן פילע שטיקלעך מהר"ל און רבי צדוק'ס.
ר' לייבוש טייטלבוים - דער משפיע רוחני און מנהל כללי בוקר וערב אין קווינס ישיבה ווערט פארעכנט צווישן די שטארקע מתנגדים צו ר' נפתלי'ס ווירטשאפט. די קעגנערשאפט איז הויפטזעכליך איבער קאלטקייט ווען עס קומט צו אידישקייט ענינים, און בפרט דאס אויפשטיין פארטאגס, וואס איז נאכגעלאזט אין די היינטיגע ישיבה וועלט און אזוי אויך אין דער סאטמארער ישיבה גדולה זינט איר גרינדונג.
א ביקיני (פון פראנצויזיש: "bikini", נאך ביקיני אטאל) איז געוויינטלעך א צוויי-טייליקער פרויאישער שווימען קליידונג וואס באהאלט די בריסט און די וואגינע מיט כמעט די גאנצער תחת. פאר א קלענערע שווים קלייד וואס דעקט נישט צו די תחת הייסט זשי סטרינג.
דער ביקיני איז זייער נישט צניעותדיק, און ביי די פרומע יידן נוצט מען דאס נישט, נאר מען שווימט מיט די געהעריקע קליידער אפילו ווען מענער זענען נישט דערביי.
תחנון איז א תחינה וואס מען זאגט יעדן טאג אין דער וואכן נאך דער הויכע שמונה עשרה ביי שחרית און מנחה.
חסידים און רוב ספרדים זאגן שלש עשרה מדות פאר תחנון. דער עיקר תחינה וואס מען זאגט איז קאפיטל ו' פון תהלים לויט די אשכנזים אדער קאפיטל כ"ה לויט די ספרדים.
אויך זאגט מען נישט קיין תחנון ווען מען דאווענט מיט א חתן, א פאטער פון א קינד וואס האט א ברית דעם טאג, א סנדק אדער א מוהל
תחנון ביי מנחה פאר א טאג ווען מען זאגט נישט תחנון.
היינט איז אנגענומען נישט צו זאגן תחנון ביי מנחה ווען דעם נעקסטן טאג זאגט מען נישט קיין תחנון. דערפאר זאגט מען קיינמאל נישט תחנון ביי מנחה פרייטיק (ווייל שבת זאגט מען נישט תחנון).
ס׳איז פאראן א פאר אויסנאמען ווען מען זאגט יא תחנון צו מנחה כאטש דעם נעקסטן טאג זאגט מען נישט תחנון: מנחה א טאג פאר ערב ראש השנה און א טאג פאר ערב יום כיפור. דאס הייסט אז כאטש בערב ראש השנה (כ"ט אלול) זאגט מען נישט תחנון א גאנצן טאג, אבער מנחה דעם פריערדיגן טאג (ד״ה מנחה אום כ"ח אלול) זאגט מען יא תחנון. איין טעם איז ווייל מען גייט זאגן סליחות נאך דער תפילת מנחה (ערב ראש השנה נאך חצות, אדער פארטאגס) ווען מען וועט זאגן תחנון. דאס איז נישט אויסגעהאלטן פאר אשכנזים, וואס זאגן נישט תחנון ביי די סליחות ערב יום כיפור. דערפאר קען מען זאגן אן אנדער טעם, ווייל דאס נישט זאגן תחנון ערב יום כיפור נעמט זיך פון יום כיפור, אבער עס ציט זיך נישט צום פריערדיקן טאג. ביי רוב אשכנזים זאגט מען נישט תחנון פסח שני, אבער א טאג פריער זאגט מען יא תחנון צו מנחה; אויך דא קען מען זאגן אז דער שמחה פון פסח שני איז נאר בייטאג, און נישט דעם אוונט, במילא איז די פריערדיקע מנחה ווייט פונעם נעקסטן ״טאג״. אין טייל קהילות אין מערב אשכנז איז דער מנהג אז ט"ו בשבט, ל"ג בעומר און ט"ו באב, זאגט מען נישט תחנון, אבער דעם טאג פריער זאגט מען יא תחנון צו מנחה.
רבי יוסף יואל קאהן (געב' ירושלים י"ז אדר ב׳ ה'תשי"ט) איז דער רבי פונעם "מבקשי אמונה" חסידות.
ער איז דער יונגסטער זון פונעם פריערדיגן תולדות אהרן רבי, רבי אברהם יצחק קאהן, און פון מרת יענטא, א טאכטער פון הרה"ק רבי אהרן ראטה, דער גרינדער פון דער שומרי אמונים - תולדות אהרן דינאסטיע. ער איז אן איידעם פון רבי מנחם מענדל מאנדערער, דער געוועזענער קאסאווער רבי פון ירושלים.
רבי יוסף יואל ווידמעט זיין צייט און באשעפטיגט זיך מיט קירוב. ער פירט זיך צו פראווען שבתים און פירן טישן אין פארשידענע שטעט און זידלונגען, וואס עס וואוינען פרייע אידן אדער אזעלכע וועלכע געהערן צו דער מזרחי באוועגונג, כדי זיי צו מקרב זיין צו אידישקייט. אויסער דעם דינט ער אלס ראש כולל אין דער ישועות יעקב שוהל אין מאה שערים. פאר א סאך יארן האט נישט געהאט קיין קינדער, אבער טראצדעם האט ער זיך נישט מייאש געווען און נישט אויפגעגעבן, און יעדן טאג פלעגט ער צוזאמען אינאיינעם מיט זיין רעביצין פארן קיין קבר רחל און זיך אויסבעטן ביז ער איז געהאלפן געווארן. י"ב אדר ב ה'תשע"א, דריי און דרייסיג יאר נאך זיין חתונה, זענען אים געבוירן צווילינג מיידלעך.
ער ווערט געשטיצט דורך ביידע זיינע ברידער, סיי דער תולדות אהרן רבי, און סיי דער תולדות אברהם יצחק רבי.
קאהן, יוסף יואל
דער תל אביבער אוניווערסיטעט איז דער גרעסטער אוניווערסיטעט אין ישראל. אין 1994 האבן דארט שטודירט 29 טויזנט סטודענטן. ער איז געגרינדעט געווארן דעם 6טן יוני 1956.
דער קאמפוס פונעם אוניווערסיטעט געפינט זיך אין רמת אביב אין צפון תל אביב.
יעקב ווייס איז דער רב אין בית המדרש ישמח משה אין מאנסי שכונת טשעסטנאט רידזש.
אזוי אויך איז ער יושב ראש הנהלה רוחני מוסדות סאטמאר מאנסי
פארדעם איז ער געווען מנהל פון דער סאטמארער ישיבה גדולה סניף ברך משה אין קרית יואל.
פארדעם איז ער געווען מנהל פון דער פאפא ישיבה גדולה אין וועסטשעסטער. פארדעם איז ער געווען מנהל פון דער סאטמאר ישיבה גדולה [פון רבי חיים יהושע] אין מאנסי
ער איז דער תורה שרייבער פון די ספר ברך משה פונעם סאטמארער רבי׳ן רבי משה; ס'איז שוין ארויס געקומען 12 בענדער ברך משה.
רבי יעקב אליין האט שוין ארויס געגעבן אסאך ספרים, אלה מסעי, נאות יעקב, משכנות יעקב, רנו ליעקב [ב' כרחים], זמירות בית יעקב, הגדה של פסח תגיד ליעקב,
רבי יעקב ווייס איז א זון פון הרב דוד יואל ווייס פון ירושלים בעל מחבר ספרי מגדים חדשים על ש"ס ועל התורה - 14 בענדער, ויושב ראש כולל שומרי החומות.
רבי יעקב ווייס איז א איידעם ביי רבי אברהם משה קרויס טאפאלטשאנער רבי בעל יעלת חן.
א שטאטס שטאַט איז א מדינה פון בלויז איין שטאט
היינטיקע שטאטסשטאטן.
גיבראלטאר איז נישט ממש א שטאטס שטאָט נאר א זעלבשטענדיגע שטאט וואס איז אפיציעל א קאלאניע פונעם פאראייניגטן קעניגרייך.
ניק איז א פאלשע נאמען וואס מען באנוצט זיך מיט זיי געווענליך אויפן אינטערנעט ווי מ'וויל נישט אז אנדערע זאלען אויפדעקן זיין אידענטיטעט.
חז"ל זאגן: "המכנה שם לחבירו אין לו חלק לעולם הבא".
מושיען של ישראל איז א סעריע פון ספרים וואס באשרייבט אין לשון קודש שפראך דאס לעבנשאפן פון פריערדיגן סאטמארער רבי ר' יואל טייטלבוים זי"ע.
די פארפאסער פונעם ספר איז דער היסטאריקער ר' שלמה יעקב געלבמאן פון קרית יואל.
די ווארט מושיען של ישראל קומט ארגינעל פון א לשון חז"ל ווי פרעה האט פלאנירט צו פארמיידן דאס געבורט פון משה רבינו.
על הגאולה ועל התמורה איז א קונטרס פון סאטמארער רבי ר' יואל טייטלבוים זי"ע, פארפאסט לאור די זעקס טאג קריג מלחמה פון די ציונים.
אין דעם ספר שרייבט ער אראפ זיין שיטה אז די מלחמה איז בכלל נישט געווען קיין נסים נאר א שטארקע מיליטערישע זיג פון די ציונים וועלכע האבן געוואוסט פון פאראויס אז זיי וועלן באזיגן די אראבישע שונאים. און אז אפילו אויב עס זענען יא געווען נסים, איז עס געווען פונעם ס"מ און נישט פון די צד הקדושה ווי אויך שרייבט ער מען זאל נישט גיין צום כותל המערבי.
דער ספר איז געבויעט אויף די באקאנטע שלוש סעודות תורות פון די פיער וואכן: נשא, בהעלותך, שלח, קרח פון יאהר תשכ"ז וואו דער רבי האט געפייערט קעגן די ניסים.
רוב ספר זעלבסט האט דער רבי נישט אליינס געשריבן, ווי דער רבי האט דאן געזאגט פאר רבי משה אריה פריינד: אז ער האט דאס נישט אליינס געשריבן ווייל עס האט מיר געבלוטיגט דאס הארץ, איך האב געשפירט אז איך וועל עס נישט אויסהאלטן. נאר די הקדמה האט דער רבי יא געשריבן, און ער האט זיך דערנאך אויסגעדרוקט: דאס האב איך געשריבן מיט בלוט, נישט מיט קיין טינט.
די ערשטע מהודרה אין א הארטע דעקל איז ערשיינען אין תשכ"ז געדרוקט בבית דפוס רבי סענדער דייטש אין ברוקלין. עס איז איבערגעדרוקט געווארן נאך זיבן מאל, ביז אום תשנ"ח איז עס פריש איבערגעדרוקט געווארן מיט אותיות מרובעות דורך הוצאת ירושלים און געדרוקט ביי דפוס מבין.
לכבוד די נייע אויסגאבע האט רבי יוסף אשכנזי געשריבן א לענגערע הקדמה וואו ער שרייבט אביסל איבער די היסטאריע פנעם ספר און די געשעעהנישן אין יענע צייט.
א פֿלואָרעסצירנדיק לעמפל איז א סארט עלעקטריש לעמפל וואס שאפט ליכט מיט הייסן גאז. עס ווערט גענוצט צו באלייכטן הייזער און געביידעס. דאס לעמפל איז אנדערש ווי א קאנווענציאנאל לעמפל וויבאלד עס נוצט כמעט דאס גאנצע ענערגיע וואס עס נעמט וועלכע איז א צענטל די ענערגיע מאס וואס א געווענליך לעמפל נוצט.
מיט די אנגייענדיגע דעבאטע איבער גלאבאלע אנווארימונג האבן מיליאנען מענטשן איינגעטוישט טייל פון זייערע באלבס צו פלארעסענט באלבס צו שפארן ענערגיע און טאן עפעס ממשות צו ראטעווען די ענווייראמענט.
א פֿלואָרעסצירנדיק לעמפל האט אין זיך א כעמיקאל וואס הייסט "פאספאר" און איז צוזאמענגעשטעלט פון קוועקזילבער וועפארס. די פאספאר שטויבלעך וועלכע ליגן אינעם גלאזערנעם האלטער זענען באגלייט מיט א געוויסע גאז וואס מאכט די שטויבלעך זאלן זיך פארשפרייטן איבעראל.
די פאספאר שטויבלעך לייכטן שטארק אויף ווען זיי קומען אין געגנווארט מיט ראדיאציע, ווי אנטראווליאט לייט, וועלכע פראדוצירט עלעקטראמאגנאטיק ראדיאציע, אדער עלעקטראן ביעמס. די כעמיקאלן ווערן אבער נישט הייס ווייל עס איז נישט דא וואס זאל זיי מאכן הייס.
די פלארעסענט לאמפ איז שוין אויסגעטראפן געווארן איבער 400 יאר צוריק גענוי אויפ'ן זעלבן אויפ'ן ווי היינט. מען האט דאס אבער נישט געזען אין ערגעץ ווייל ווייניג מענטשן האבן זיך אין יענע צייטן געהאט עלעקטרישע פארבינדונגן. ערשט אין די יארן פון 1900 האט מען צוריק אנטוויקעלט די פלארעסענט לאמפ וועלכע געפינט זיך היינט אין אלע הייזער און אפיסעס.
פלארעסענט באלבס האבן אסאך מעלות: ערשט נוצט עס פיל ווייניגער ענערגיע, עס איז נישט הייס, ברענט זיך נישט אזוי שנעל אויס, און גיט ארויס די ריכטיגע סארט ליכטיגקייט ענליך ווי די זון.
דורכשניטלעכע גלאבאלע טעמפעראטור פון 1856 צו 2020
גלאָבאַלע אָנװאַרעמען איז א טערמין וועלכע ווערט גענוצט צו באצייכענען דאס קלימאט טויש אין וועלכן מיר געפינען זיך היינט.
לויט ווי וויסנשאפטלער זאגן איז די גלאבאלע טעמפרעאטור געשטיגן נאכאנאנד זינט די וועלט איז אריין אין די אינדוסטריאלע רעוואלוציע און מען האט אנגעהויבן אויסשפייען שעדליכע שיגעון גאזן וועלכע בלייבן שטיין אין די אטמאספערע און לאזן נישט די היץ פון די זון צוריק ארויסגיין אין קאסמאס. גלאבאלע אנווארעמען איז דער אבזערווירטער פארמערונג אין דער טעמפאראטור פון דער וועלט.
א טעאריע פון פארשער וואס זאגן אז די וועלט האלט צוליב דעם אין איין ווערן ווארימער פון יאר צו יאר, ווייל געוויסע לענדער, ובפרט אמעריקא פארנוצן צופיל גאזן און פאראורזאכן אסאך פארפעסטיקונג וואס שעדיגט די אזאן שיכט וואס נעמט ארום די וועלט, און דאס פאראורזאכט אז עס קומען אריין אין דער וועלט מער זון שטראלן וואס די אזאן שיכט האלט געווענליך צוריק, און די וועלט ווערט ווארימער און ווארימער, און אין איין שיינעם טאג וועלן זיך די ריזיגע אייזבערג אויף דעם צפון פאלוס זיך אויפלאזן און פארשוועמען די וועלט ח"ו.
פארט אבער זעט מען פיל מאל וואו עס שטעלט זיך ארויס אז עס ווערט גאר קעלטער פון סיי ווען און עס ברעכט רעקארדס אויך פארקערט, דאן זאגן זיי אז אפילו מיטן טעריא פון גלאבאלע אנווארעמען מעג זיין קאלט אויך און אפילו ברעכן רעקארד קעלט, אבער דאס באדייט אז פראצענטואל וועט זיין ווייניגער קאלטע טעג דורכ'ן גאנצען ווינטער ווי א יאר בעפאר.
די נאטורליכע טויש אין קלימאט קען פאסירן דורך פארשידענע וועגן און די גרינגסטע פון זיי פאר אונז צו פארשטיין קען זיין וואולקאנען אקטיוויטעטן, א מענטשליכע טויש אין די פלאנצונגן וועלכע דעקט צו א גרויס חלק פון די וועלט, און די ראדיאציע פון די זון וועלכע האט אויך א קליינע עפעקט אויף די קלימאט.
גלאבאלע אנווארעמען איז אויך געווארן א הייסע פאליטישע פראגע.
אנווארעמען.
פארשידענע מקרים ווייזן אז די קלימאט ווערט ווארעמער מיט צייט. נעבן די וועלט ס'טוישט זיך בערך 0.2 טעמפעראטור (אין צעלסיוס) פער יעדע צען יאר. אין 2020 איז די טעמפעראטור נעבן די וועלט געווארן 1.2 טעמפעראטור (אין צעלסיוס) העכער ווי פאר די אינדוסטריאלע רעוואלוציע.
קלימאט טוישט זיך במשך די יארן און דאס איז א פאקט. אבער אזא טויש געדויערט הונדערטער יארן און אויב מען באטראכט די דורכשניטליכע וועטערס ווינטער און זומער פון צענדליגער יארן קען מען באמערקן אז די דורכשניטליכע וועטער איז געטוישט געווארן צו אביסל מער ווארים אדער קאלט. צום ביישפיל אין אמעריקע איז די דורכשניטליכע ווינטער און זומער וועטער ווארימער געווארן אין די לעצטע הונדערט יאר מיט איינס אדער צוויי פונקטן. אבער דאס וועט מען נאר קענען באמערקן אויב מען באטראכט די וועטערס (זע קעסטל) פון אלע יארן אין די לעצטע הונדערט יאר. אבער אויב מען קוקט יאר נאך יאר קען מען גארנישט באשטעטיגן ווייל אין 980' איז געווען די קעלטסטע ווינטער אין די הונדערט יאר און דאך זענען די ווינטערס ווארימער געווארן אין סך הכל. די קליינע פונקטן קוקן נישט אויס צו זיין א גרויסע נפקא מינה אין די וועטערס אבער די עקספערטן זאגן אז אפילו קליינע ענדערונגען אין די גלאבאלע וועטער קען האבן א גרויסע עפעקט אויף דער וועלט ווי מיר וועלן באלד מער ערקלערן.
די עפעקט פון נאטורליכע געוואוקסן צו די וועלט'ס קלימאט.
איינע פון די וועלט'ס וואונדערליכסטע באשאפונגען איז די נאטורליכע געוואוקס וועלכע ווערט אנגערופן די גרינהאוס עפעקט. מען קען דאס פארשטיין געבן מיט א גרינגע ביישפיל: איר האט שוין זיכער באמערקט אז ווען מען לאזט אן אויטא געפארקט אין די זומער פאר א שטיק צייט ווערט זייער הייס און שטיקיג אינעם אויטא פיל מער ווי עס איז אויף די גאס. דאס פאסירט ווען די היץ פון די זון דרינגט אריין אינעם אויטא דורך די פענסטער און אלע היץ ווערט איינגעזאפט אין די אינערליכע טיילן פון דעם אויטא. היץ האט אבער א טבע אז עס וועפט צוריק אויס און אויך דארט קומט די היץ צוריק ארויס פון די אינערליכע טיילן אין בלייבט שטיין אין די אטמאספערע וועלכע ברענגט א שטארקע היץ. למעשה האט די אויטא אסאך לעכער ווי טייל פון די היץ קען אויסוועפן ווייל אויב נישט וואלט עס געקענט פלאצן נאך א שטיק צייט פון די שרעקליכע היץ און שטיקיקייט.
דאס זעלבע איז מיט אונזער וועלט. יעדער ווייסט אז אויפ'ן מאדים איז געפרוירן קאלט. פארוואס? דער ענטפער איז אז די מאדים פלאנעט האט נישט קיין אטמאספערע ארום איר און אלע היץ וועלכע קומט אריין פון די זון וועפט באלד צוריק אויס און דער מאדים פלאנעט בלייבט קאלט. אונזער וועלט האט אבער אן אטמאספערע וועלכע באשיצט די היץ וועלכע ווערט צוריק אויסגעשפיגן פון אינערהאלב די וועלט און דאס האלט אונזער וועלט ווארים.
דער וועלט'ס אטמאספערע ווערט געשאפן דורך די געוואוקסן וועלכע געפינען זיך אין איר און וויבאלד דער מאדים האט נישט קיין געוואוקסן איז נישט פאראן קיין שטארקע אטמאספערע. די געוואוקסן גיבן ארויס קארבאן דיאקסייד, וואסער אויסוועפונג, און פארשידענע גאזן וועלכע בלייבן שטיין ארום די די ערד און דאס בויט די אטמאספערע. יעצט צוריק צו אונזער וועלט: די זון ברענגט אריין אסאך היץ צו די ערד פון וועלכע 70 פראצענט ווערט איינגעזאפט אין די געוואוקסן פון די וועלט און אין די וואסערן. די אנדערע 30 פראצענט וועפט באלד אויס צום קאסמאס דורך די וואלקענעס וואו עס ווערט בטל ומבוטל זייער שנעל ווייל עס האט נישט וואו זיך אנצוכאפן. די טבע פון היץ איז אז עס וועפט צוריק אויס און דאס זעלבע איז מיט די היץ פון די זון. אויב עס וואלט נישט אויסגעוועפט וואלט די ערד געווארן הייס ווי פייער. די היץ פארשפרייט זיך ארום די וועלט און ווערט געשטערט פון די געשאפענע אטמאספערע וועלכע לאזט דאס נישט ארויס. כאטש גרויסע טיילן וועפן יא אויס פארבלייבט אבער גענוג היץ אין די וועלט און וויבאלד די וועלט ציט אריין מער היץ ווי זי גיט ארויס בלייבט די וועלט ווארים.
גלאבאלע אנווארעמען ווערט געשאפן.
די וועלט גייט שוין אזוי אן טויזנטער יארן און אלץ גייט כשורה. אבער דאן איז געקומען אן אינדוסטריאל רעוואלוציע וועלכע האט געטוישט די גאנצע פראדוקציע פון די מענטשהייט צו א נייע שטאפל וועלכע איז קיינמאל פריער נישט געווען. די אינדוסטריאל רעוואלוציע האט ארויסגעברענגט אלע ארבעטער פון זייערע היימען אינעם צווייטן העלפט פונעם 18'טן יאר-הונדערט. זינט דעמאלט האט מען אנגעהויבן ארבעטן אין פעקטאריס און מען האט אנגעהויבן פראדוצירן אלע ערליי פראדוקציעס דורך אינדוסטריאלע מעטאדן.
קארבאן דיאקסייד איז א אומזעבארע גאז וועלכע איז א נאטורליכע טייל פון אלע ארגאנישע געוואוקסן. די עלעמענט מאכט אויס בערך 0.04 פראצענט פון די ערד'ס אטמאספערע וועלכע ווערט ארויפגעשיקט אהין דורך וואולקעאנען וועלכע ברעכן אויס און שפייען אויס די אונטערערדישע כעמיקאלן צו די אטמאספערע. היינט צו טאג ווערט ארויפגעשיקט פיל מער קארבאן דיאקסייד צו די אטמאספערע דורך די פארגעשריטענע מענטשליכע אקטיוויטעטן צו ברענגן ענערגיע און די אטמאספערע באקומט פיל מער פון די עלעמענט ווי זי האט אמאל באקומען.
לויט אפיציעלע באריכטן פון די וואורלדוואטש אינסטיטוט ווערט נאטורליך ארויפגעשיקט צו די אטמאספערע ארום א ביליאן טאנען פון קארבאן דיאקסייד און היינט האלט עס ביי איבער 7 ביליאן טאנען צוליב די אקטיוויטעטן וועלכע מיר טוען אפ אויף די ערד. לויט זייערע חשבונות איז די דורכשניטליכע טעמפרעאטור פון די ערד געשטיגן פון 14.5 דעגריס (58.1 פראנהייט) אין 860' צו 15.3 דעגריס (59.5 פארנהייט) אין יאר 980'.
ניטראוס אקסייד איז די צווייטע אויף די רייע וועלכע ווערט געצימבעלט פאר'ן ברענגן גלאבאלע אנווארעמען. די סארט עלעמענט איז זייער ענליך צו קארבאן דיאקסייד און קומט פון די זעלבע קוועלער. דער חילוק איז אבער אז ניטראוס אקסייד ווערט געשאפן אין פיל קלענערע קוואנטומען אבער זאפט איין 270 מאל אזויפיל ענערגיע ווי קארבאן דיאקסייד וואס מיינט אז טראץ וואס עס איז ווייניג בממשות האט עס אבער די זעלבע עפעקט ווי די גרויסע קוואנטומען פון קארבאן דיאקסייד.
מעטאַן איז א הויפט קאמפאנענט (אינהאלט) פון נאטורליכע גאזאלין און וועפט אויס ווען מען צעלייגט ארגאנישן מאטריאל. היינטיגע צייטן ווערט מעטאַן ארויסגעצויגן און וועפט אויס ווען מען ארבעט אויס קוילן, פון מאכן כעמיקאלן, און פון אלע לענדפילס (פלעצער וואו מיסט ווערט אויסגעגאסן).
די עלעמענט האט די זעלבע עפעקטן ווי קארבאן דיאקסייד און אין צוגאב קען זיך דאס האלטן לאנג אן אויסוועפן און ווען אסאך זאמעלט זיך אן ווערט עס אויסגעשפיגן צו די אטמאספערע דורך פארשידענע וועגן. וויסנשאפֿטלער שפעקולירן אז די סארט עלעמענט זאמעלט זיך אן אונטער די ערד דורך אלע לענדפילס און אפפאלן און קומט זיך צוזאמען אין די אקעאנען וואו עס האלט זיך פריש פון די קעלט פון די וואסער אין גרויסע אייזבערג. ווען די אייזבערג ברעכן זיך אפ ווערט אויפאיינמאל אויסגעשפיגן אסאך פון די עלעמענט וועלכע האט א שנעלע עפעקט אויף די אטמאספערע.
גלאבאלע אנווארעמען עפעקטן.
אויב גארנישט ווערט געטאן צו אויפהערן גלאבאלע אנווארעמען וועט די וועלט, לויט די וויסנשאפטלער, ערנסט עפעקטירט ווערן און די רעזולטאטן קענען זיין ביטער. די ערשטע זאך וואס קען פאסירן איז אז די אלע טויזענטער מיילן פון אייז אינעם ארקטיק און אינעם אנטארקטיק וועלן זיך צעביסלעך אויפלאזן פון די ווארימערע טעמפרעאטור און די וואסער שטאפלען וועלן זיך הייבן. אין פאקט פאסירט דאס שוין יעצט אויף קליינע שטאפלען און יעדעס יאר טיילן זיך אפ מער און מער שטיקער פון די פארפרוירענע אנטארקטיק און קומען אריין אין די אקעאנען אין פארעם פון אייזבערג און ווערן צעלאזט איבער'ן זומער. אבער נישט אלע אייזבערג שווימען אוועק אזוי ווייט און בלייבן שטעקן צווישן אנדערע שטיקער אייז און ווען די טעמפרעאטור פאלט צוריק אראפ ווערט דאס צוריק פארפרוירן.
לויט אפיציעלע שאצונגן האט זיך די דורכשניטליכע וואסער שטאפל געהויבן מיט עטליכע צאל אין די לעצטע הונדערט יאר. דאס איז נאך נישט אזא פראבלעם. אבער די עטליכע אינטשעס האבן נישט פאסירט שטאפל ביי שטאפל צעטיילט צו יעדע יאר נאר די לעצטע 50 יאר איז געווען פיל ערגער ווי די ערשטע 50 יאר און די לעצטע 25 יאר איז געווען ערגער ווי די ערשטע 25 יאר אין דעם צווייטן העלפט. יעצט אויב דאס וועט ווייטער אזוי אנהאלטן וועט אין די קומענדיגע יארן די וואסער שטאפל זיך הייבן מער און מער ביז די גאנצע אייז אינעם מערב טייל פונעם ארקטיק, וועלכע איז די לייכסטע טייל פון די פארפרוירענע טייל, וועט פלאצן און אריינשווימען אין די אקעאנען.
דאס זאגט זיך אזוי גלייכגילטיג. אין פאקט איז פאראן אזויפיל וואסער אין יענעם טייל אייז אז אויב אלעס וועט אנקומען אין די אקעאנען וועט דאס העכערן די וואסער שטאפלן מיט ארום 10 פיס, וואס מיינט אז אלע יבשה וועלכע ליגן נידעריג וועלן אינגאנצן פארפלייצט ווערן און ווערן א טייל פון די אקעאנען.
דער פראבלעם קען אפילו זיין נאך ערגער ווייל אויב די אייז צעלאזט זיך איז טייטש אז די וואסער ווערט ווארימער, און דאס אליינס קען אסאך הייבן די וואסער שטאפלן ווייל די טבע פון וואסער איז אז ווי ווארימער די וואסער איז אלס מער פלאץ נעמט עס אויף ווייל קעלט האלט זיך בטבע אינאיינעם.
נאך א פראבלעם וואס קען צושטאנד קומען איז די פאקט אז עס וועט זיין ווייניגער אייז אויף די וועלט וואס דאס אליינס וועט מאכן א גרויסע טויש אין די היץ פון די אטמאספערע ווייל מער היץ וועט קענען איינגעזאפט ווערן און דאן צוריק אויסגעשפיגן ווערן פון די ערד און וואסער לויט די פריערדיגע ערקלערונגן.
און עס ענדיגט זיך נישט דא. ווי יעדער ווייסט קומען אלע שטורעם ווינטן (טראפיקל שטורעם ווינטן און האריקענס) און אנדערע עקסטרעמע וועטערס דורך די הייסע לופט וועלכע וועפט אויס פון די אקעאנען ענדע זומער און פארט אויפ'ן וואסער ביז די יבשה. אויב עס וועט זיין מער ווארים וואסער וועלן די סארט זאכן פארקומען פיל אפטער און ברענגן גרויסע פאטאליטעטן.
איז מעגליך אפצוהאלטן גלאבאלע אנווארעמען?
וויאזוי אימער, איז יא פאראן וועגן וועגן וויאזוי מען קען צוהעלפן האלטן א ריינע ענווייראמענט דורך זיכער מאכן אז די אויטאס זענען שטענדיג פארראכטן און אונטערגעזוכט לויט די רעקאמענדירטע סקעדזשועל ווייל אן אויטא וועלכע מאכט פראבלעמען קען אין אסאך פעלער ארויסגעבן מער עמישענס צוליב איר פעלערהאפטיגע טיילן. רעסייקלן איז נאך א וויכטיגע זאך צו העלפן די ענווייראמענט ווייל וואו מער מיסט עס גייען צו די אפפאל פעלדער אלס מער אונטערערדישע שעדליכע כעמיקאלן ווערן צונויפגעזאמעלט און גייען אריין אין די אקעאנען פון וואו עס וועפט שפעטער אויס צו די לופט.
איינע פון די גרויסע צוגעבער צו די שעדליכע געדיכטע לופט אין די שטאטישע פארנומענע גאסן זענען די מיליאנען אויטאס, באסעס, און טראקס. די אלע אויטאס גיבן ארויס אסאך קארבאן דיאקסייד און קארבאן מאנאקסייד וועלכע זענען ביידע גאר שעדליכע עמישענס וועלכע מענטשן אטעמען אריין יעדעס מאל זיי גייען אויף די גאס. ווי עס קוקט אויס איז פאראן א גוטע צוקונפט פאר נייע סארט אויטאס וועלכע וועלן נישט ארויסגעבן אזויפיל שעדליכע אפפאל. אנגעהויבן פון די הייבריד אויטאס וועלכע נוצן ווייניגער גאזאלין און געענדיגט ביי באטערי אויטאס וועלכע וועלן בכלל נישט נוצן קיין גאזאלין.
נאך א וועג וויאזוי צו העלפן די סביבה איז דורך אנטוויקלען נייע סארט ענערגיע מיטלען ווי הידרא-עלעקטריע, זון־ענערגיע, הידראגען. די אלע קענען זיין שטארקע ענערגיע קוועלער און אסאך ארויסהעלפן די סביבה.
דער קיאטא אפמאך.
צי פאסירט גלאבאלע אנווארעמען יא אדער נישט, איז אבער איין זאך זיכער אז די לופט אין די גרויסע שטעט איז שמוציגער און געדיכטער און אויב מען וועט דאס ווייטער לאזן אזוי אנגיין וועט עס נאר ערגער ווערן און קען האבן געזונטהייט עפעקטן אויף מענטשן און ספעציעל אויף קינדער.
העלפן די סביבה איז היינט א שטארקע ציל פון יעדע רעגירונג און מען שפענדט אסאך געלט דערפאר. די רעגירונגען האבן פארשידענע וועגן וויאזוי זיי פרובירן צו פארבעסערן די ענווייראמענט וועלכע רעכנט אריין פֿלאנצן מער ביימער, און ארויסהעלפן די אויטא און ענערגיע פירמעס צו אינוועסטירן אין מער פארגעשריטענע וועגן וויאזוי מען קען רעדוצירן די ארויסרינונג פון די אומריינע עמישענס.
אין 97' האט א פליגל פון די פאראייניגטע פעלקער אדאפטירט א פלאן צו העלפן די סביבה דורך איינשטעלן א רייע סטאנדארטן וועלכע אלע אירע מיטגלידער לענדער זאלן אננעמען אינאיינעם. דער פלאן איז שפעטער באוואוסט געווארן אלס דער קיאטא פראטאקאל אין וועלכע 130 לענדער האבן זיך אנגעשלאסן אין די פלענער פראצעדור.
דער פלאן האט פארלאנגט א רייע שריט וועלכע זאלן אדאפטירט ווערן און צוריק ברענגען די גרינהויז עמישענס צו די שטאפלען וועלכע עס האט געהאלטן בעפאר דעם יאר 990'. דאס דארף אפיציעל דורכגעפירט ווערן ביז'ן יאר 012' דורך שניידן די פינף הויפט שעדליכע עמישענס.
דער פלאן פארלאנגט א רייע הויפט סטאנדארטן און פון דארט און ווייטער קען יעדע רעגירונג טאן וואס זי פארשטייט צו העלפן. די שטאפלן וואס יעדע לאנד האט זיך אונטערגענומען קענען צעטיילט ווערן פון איין לאנד צו די צווייטע אויב עס געלונגט פאר איין לאנד צו רעדוצירן נאך מער ווי פארלאנגט און פאר א צווייטע לאנד גייט דאס זייער שווער. טייל פון די לענדער האבן זיך אונטערגענומען צו דערגרייכן דעם ציל שוין אין 08' און אזעלכע לענדער ווי אפריקאנער און אזיעאנער לענדער האבן באקומען לייכטערע צילן ווייל דער פראבלעם איז נישט אזוי גרויס דארטן לכתחילה.
דער קיאטא אפמאך איז שוין א סוקסעס פאר זיך ווען צענדליגער טויזנטער פירמעס האבן געמאלדן פלענער מיט זייערע לאקאלע רעגירונגען וויאזוי זיי וועלן רעדוצירן די אויסשפיי פון אזויפיל שעדליכע גאזן. אבער דער אפמאך האט פון אנפאנג געליטן פון א שטארקן קלאפ ווען די פאראייניגטע שטאטן האט געמאלדן אז זי וועט זיך נישט באטייליגן אין דעם אפמאך. איבעריג צו ערקלערן אז אמעריקע גיט ארויס די מערסטע עמישנס צו די ענווייראמענט און וואס איר אוועקמאכונג מיינט צו דעם אפמאך.
ווען קיאטא איז נאך געווען אין די פלאנירונג פֿאזעס איז נאך געווען א דעמאקראטישער פרעזידענט אין אמעריקע (ביל קלינטאן) וועלכער האט זיך יא אנגעשלאסן אין דעם פלאן אבער האט קיינמאל נישט באוויזן דאס ארויפצוברענגען אויפ'ן טיש וויבאלד די רעפובליקאנער אפאזיציע האט בשום אופן נישט געוואלט הערן דערפון. ווען די רעגירונג איז אריבער אונטער רעפובליקאנער הענט האט דער נאכפאלגער פרעזידענט בוש דאס באלד אפגעווארפן, מיט דער טענה אז דאס וועט שאטן פאר דער אמעריקאנישער עקאנאמיע.
אויב מען גייט פאקטן וועט עס טאקע שאטן די אמעריקאנער עקאנאמיע וועלכע ארבעט אויס די מערסטע קוילן פון דער גאנצער וועלט. אבער עס איז זיכער אז אויב די אנדערע לענדער וועלן דעגרייכן זייער ציל וועט דאס לייגן אסאך דרוק אויף אמעריקע צו אדאפטירן ענליכע סטאנדארטן.
די טעלעגראם איז געווען דער ערשטער וועג וויאזוי מען האט געשיקט מעלדונגען עלעקטראניש צו א ווייטן ציל דורך קאדן און קלאנגען.
די ערשטע טעלעגראם האט דער אמעריקאנער ערפינדער סעמיול מארס אויסגעטראפן אין יאר 837'. די טעלעגראם איז טאקע דעמאלט אנגערופן געווארן אויף זיין נאמען: "מארס טעלגראם". אינעם זעלבן יאר האט א בריטישער פארשער מיט'ן נאמען טשארלס וויטסטאון אויך אליין אויסגעטראפן די זעלבע אויסטרעף.
די ערשטע טעלעגראף איז ערשט ארויסגעשיקט געווארן אין 844' דורך דעם זעלבן מורס. עס איז געווען א קורצע מעסעדזש וועלכע איז געשריבן געווארן דורך אן עלעקטראמאגנאטישע בליי וועלכע איז געלעגן אויף א דרייערדיגע אייזן וועלכע האט געמאכט די סימנים און שטריכן.
מורס האט זיך ארומגעשפילט מיט זיין נייע טעלעגראם פאר יארן ביז ער האט געקענט ארויסשיקן א מעסעדזש אזוי ווייט ווי 20 מייל. ווייטער ווי 20 מייל זענען די סיגנאלן געווען צו שוואך אז עס זאל קענען גענוי אראפצייכנען די קאודס. מורס האט ווייטער געארבעט ביז ער האט באוויזן צו מאכן א מאשינקע וועלכע ער האט אראפגעשטעלט ביי די ווייטקייט ענדע פון די שטארקייט פון די סיגנאלן און מיט דעם האט ער געשיקט די סיגנאלן פאר נאך 20 מייל און אזוי ווייטער.
ארום 20 יאר נאכדעם וואס ער האט אויסגעפונען די טעלעגראם האט ער עמטליך פובליצירט זיין אויסטרעף און די טויזענטער סייענטיסטן האבן זיך א נעם געגעבן דערצו מיט אלע באקן און ביז א קורצע צייט איז די מורס טעלעגראם אראפ פון די מאפע און צענדליגער נייערע און מער סאפיסטיקירטע טעלעגראמען זענען ארויסגעקומען ווערנדיג אלץ בעסער און בעסער.
(עס מוז דא באמערקט ווערן אז די טעלעגראמס האבן נאך דעמאלט נישט געארבעט ווייערלעס. עס האט זיך געמוזט ציען א לאנגע ווייער ביז א גענויער ארט מען זאל אהין קענען שיקן א טעלעגראף. אריבער א וואסער איז נישט געווען אין באטראכט).
ווי געזאגט האט די טעלעגראם נאר געקענט שיקן קאודס, דאס טייטש אז אלע מעסעדזשעס זענען געשיקט און געפרינט געווארן דורך פארשידענע פארעמען וועלכע מען האט זיך איינגע'חזרט און אזוי ארום אפגעליינט די מעסעדזשעס. אין די ערשטע 50 יאר איז געווען זייער א טייערע זאך און נאר ריזיגע פירמעס האבן זיך געקענט ערלויבן צו האבן א טעלעגראם. אויס איינער האט דווקא געוואלט שיקן א טעלעגראף צו א ווייטן ארט האט ער געברויכט באצאלן אסאך געלט.
אין אנפאנג 20'סטן יאר-הונדערט האט מען אנטוויקעלט צוויי ווייערלעס טעלעגראם מאשינען: די טעלעפרינטינג סיסטעם וועלכע מען נוצט נאך הייינט. און די פעסעמיל ריפראדוקציע סיסטעם וועלכע איז געווארן א פארגאנגענהייט אין 980'.
די טעלעפרינטינג סיסטעם פארשטייט די קאודס און פרינט זיי צו ווערטער. די מידיא פירמעס פלעגן נאך ביז א קורצע צייט צוריק זיך אסאך באנוצן מיט דעם. היינט נוצן עס די ארימערע לענדער.
זאַל איז א גרויסער ליידיגער ארט. געוויינליך איז דאס א פארצימער פאר א הויז אדער סיי וואסערע גרעסערע זאלן זענען א באל רום, ווי מען פראוועט חתונות, קאנצפערענצן, געדענקמאלן, פארברענגען און צונויפקומען.
אין רוסלאנד האט מען גערופן דעם בית מדרש וואו די בחורים האבן געלערנט, מיטן נאמען "זאַל" (און ביז אנט רופט מען אזוי אן דער "בית מדרש", אין ישיבות חב"ד, וואס שטאמען דאך פון רוסלאנד).
דוד האלבערשטאם (10טן אפריל 1934 - 23סטן אפריל 2007) איז געווען אן אמעריקאנער פוליצער פרייז געווינער און שרייבער. באוואוסט מיט זיין ארבעט אויף דער וויעטנאם מלחמה, פאליטיק און שפעטער אלץ ספארט זשורנאליסט.
האלבערשטאם, דוד
אן אינטערנאט איז א געביידע וואס איז געמאכט בעיקר פאר שלאפן פאר מערערע מענטשן, עס ווערט געווענטליך גענוצט און קאלעזשעס, ישיבות און די מיליטער.
אינטערנאט אין ישיבות.
אסאך ישיבות האבן א פלאץ ווי בחורים שלאפן ווען זיי זענען אין א ישיבה אוועק פון שטוב. רוב ישיבות וועלכע נעמען אריין בחורים פון אויסערן שטאט שטעלן צו א פלאץ פאר די בחורים צו שלאפן. די באוואוסטע מירער ישיבה אין ירושלים, זייענדיג די גרעסטע ישיבה אין דער וועלט, ערלויבט די בחורים זיך אליינס צו דינגען א פלאץ ווי צו שלאפן, אבער רוב בחורים האבן א פלאץ אין איינעם פון די אינטערנאטן.
אין אינטערנאטן זענען דא תקנות ווען מען מעג זיך דארט דרייען, און רוב ישיבות פארבאטן די טירן פון די שטובער פון צו האבן שלעסער כדי צו פארמיידן דברים אשר לא יעשו.
אייוועלט (iVelt אדער אידישע וועלט פארומס) איז אן אינטערנעט פארום וועבזייטל אין אידיש דורך פרומע אידן.
זי לאזט נישט צו קיין שום אומ'תורה'דיגן אינהאלט. הלבנת פנים, לשון הרע, א.ד.ג. - עס איז דא א הויפט פרינציפ און פאליסי נישט צו באשרייבן קיין פרומע רבנים און עסקנים. אין סך הכל איז שוין געשריבן געווארן אויף אייוועלט איבער דריי מיליאן תגובות און איבער 44,000 אשכולות, און איבער צוועלף טויזנט באנוצערס האבן זיך איינגעשריבן.
אייוועלט איז געגרינדעט געווארן אפריל 25, 2007 דורך "קרעמער" (א ניק). ארגינעל איז דאס געווען א פארום אויפן העברעאישן וועבזייטל היידפארק מיטן נאמען "היימישע קרעטשמע". שפעטער האבן זיי זיך געעפנט אן אייגן זייטל מיטן אומזינסטן סאפטוועיר phpBB, גערופן "אידישע וועלט" און צוגעלייגט אסאך אפטיילונגען פון היסטאריע, ידיעות התורה און טעכנאלאגיע אא"וו.
פון די פאפולערסטע ניקס אויף דעם זייטל זענען וויכטיג מאכער - וועלכער איז דער סייט אדמין, לכאורה, יאנאש, כאניש וואס צו טון, איינס, קלאָצקאָפּ, קנאפער ידען, טעמטי, מתמודד, אוראייניקל און מעכל קנעכל.
די אינהאלט דערפון איז געשריבן אויף א פרומע פרינציפ. קיין שום קאנטראווערסיעלע ענין, פאליטיק, מחלוקת, פון די היימישע וועלט, ווערט נישט און איז נישט ערלויבט צו דיסקוסירן. אלעס ווערט געשריבן אויף א הומאריסטיש און גוט געלוינטע שפראך און אין די זעלבע צייט האלט עס אן די ערענסקייט פון אידישקייט און קיין שום ליצנות אויף מסורה אדער אידישקייט איז ערלויבט.
עס פארמאגט פארומס אויף פארשידענע טעמעס וואס פאראינטערעסירט דעם חרדישן אידנטום.
דער שרייבער אויסגאבע ווערט ארויסגעגעבן וועכנטליך, א אינהאלטסרייכע ווערק, וואס באשטייט פון צוזאמגעקליבענע געלונגענע ארטיקלען פון אייוועלט; תורה'דיגע, השקפה'דיגע, היסטאריע ארטיקלען, הומאריסטישע ארטיקלען, און נאך. דער שרייבער אויסגאבע איז דא צו דאונלאדן אויף אייוועלט, אדער צו באשטעלן אויף אמאזאן א געדרוקטע ווערסיע.
פרינציפן.
עס זענען דא פארשידענע תקנות און פרינציפן צו קענען שרייבן אויף אייוועלט. עס איז פארהאן א באגריף פון "גילוי", דאס הייסט אויב איינער פראבירט צו אנטפלעקן ווער עס שטייט אונטער א ספעציפישער ניק, וועט מען אים תיכף ומיד אויסשפארן.
א שלוקערץ איז א אויפטרייסלונג אין דעם אטעם-סיסטעם פונעם קערפער, וואס פאסירט געווענליך נאכן עסן, אבער אויך אפט, און האלט געווענליך אן פאר א קורצער צייט.
אורזאך.
א מענטש אטעמט דורך די לונגען וואס זענען צוויי בּאַלאָנען וואס נעמען אריין דאס לופט וואס מ'אטעמט אריין און בלאזט עס צוריק ארויס. די ארבעט פון די לונגען איז אויסצורייניגן דעם מענטשנ'ס קערפער פון קארבאן דיאקסייד וואס ליגט אין דער לופט וואס מיר אטעמען אריין. די לונגען טוישן די לופט צו קלארן אקסיגען וואס דער מענטשלעכע אנאטאמיע נוצט פאר אלע צעלן.
א מענטש דארף נישט אינזין האבן ער זאל אטעמען, נאר ס'איז פארהאן א ספעציעלער אטעם-סיסטעם אינעם מוח וואס שיקט סיגנאלן דורך די נערוון אז די לונגען זאלן אטעמען.
אסאך מאל בייגן זיך אוועק די צענטער מוסקלען פון דער אטעם-סיסטעם און שיקן אראפ אסאך לופט ביז דער דיאפראגמע (א גרופע מוסקלען וועלכע טיילן אפ די לונגען פון די אנדערע טיילן אין בויך). די דיאפראגמע שיסט צוריק ארויף די לופט דורך זיך צאמציען, די פלוצלינגע גאלאפ און פלוס פון לופט אריין אין די לונגען אויף איין מאל פאראורזאכט דעם עפיגלאטיס זיך צו פארמאכן און דעריבער שאפֿנדיג דעם קול פונעם שלוקערץ וואס מיר הערן און שפירן.
וועגן דער זעלבער אורזאך טוט אמאל דער מענטש הוסטן. די אונטערשייד איז, אז ווען מען הוסט איז עס קורץ (צוויי ביז פינף מאל) און שלוקערצן קען געשען צענדליגער מאל.
א גרענעץ איז אן אויסגעצייכענטער ליניע וועלכע טיילט אפ די טעריטאריע צווישן שטעט און לענדער.
גרענעץ קאנטראל.
ווען א גרענעץ טיילט אפ צוויי לענדער וועט געווענליך דארט זיין אינסטאלירט א וואך סיסטעם דורך די צוויי לענדער וואס גרענעצן זיך. צו קענען דורכגיין א גרענעץ דארפן ציווילע ווייזן אידענטיטעט און פרעמדע וועלן דארפן האבן א וויזע צו קענען באזוכן יענע לאנד. גרענעץ קאנטראל איז אנדערש אין פארשידענע ערטער אין דער וועלט. אין אייראפע זענען אלע גרענעצן אין די אי־יו לענדער אפן איינע צום צווייטן אן קיין שום קאנטראל. אין די קאמוניסטישע לענדער איז פאראן א שטרענגע קאנטראל ווער עס קומט אין גייט און ביי רוב מאדערנע לענדער איז עס געוואנדן פון וואנעט מען קומט.
גרענעצן ווערן קאנטראלירט דורך א ספעציעלער אגענטור, די צאל אגענטור, וואס איז פאראנטווארטליכט פאר אלעס וואס גייט אריין און ארויס פון לאנד. זיי אינספעקטירן אלע פראדוקטן און סחורה וואס קומט אריין אויס מורא פאר דראגס אדער שעדליכע כעמיקאלן. אלעס וואס גייט ארויס ווערט אויך קאנטראלירט צו מאכן זיכער אז קיינער שמוגעלט נישט ארויס וואפן וואס איז פארבאטן צו פארקויפן צו אנדערע לענדער.
דאס זעלבע איז מיט מענטשן. זיי קוקן נאך יעדן מענטש וואס גייט אריין אדער ארויס. זיי פרעגן אויס יעדן עטליכע פראגעס, באטראכטן שריפטן, און צומאל עפענען זיי רענצלעך און האבן געוויסע סימנים וועמען צו לייגן אויף א גרונטליכער פארהער. זיי זענען פאראנטווארטליכט אז קיין שום פארברעכער זאל זיך נישט קענען ארויסכאפן פון לאנד און אז קיין שום קראנקע, פארברעכערישע, אדער אומלעגאלע אימיגראנט זאל זיך נישט קענען אריינבאקומען אין לאנד.
די צאל אגענטור האלט אן אויג און קאנטראלירט די גרענעצן אויף דער ערד, אין די לופטן, און אויפ'ן וואסער. אויף דער ערד האבן זיי ספעציעלע ראדארן און װידעאָ־קאַמערעס וואס האלטן א וואכזאם אויג לענגאויס אלע גרענעצן. ביי די גרענעץ פונקטן האבן זיי קליינע געביידעס וואו זיי שטודירן אלע אינפארמאציע און גיבן אלע סערוויסעס וואס אבלאנגט צו די קאסטומס. זיי נוצן אויך ריזיגע עקסרעי מאשינען אין די לופטפעלדער און אסאך הונטלעך וועלכע זענען טרענירט צו שמעקן דראגס אדער אלקהאל.
די לופטן און וואסערן ווערן קאנטראלירט דורך גאר פארגעשריטענע ראדארן וועלכע כאפן אויף יעדע קליינע פליגער אדער שיפל. א שיף אדער פליגער וואס ווערט נישט אינדענטיפיצירט ווערט באלד געצווינגען צו לאנדן אדער אפשטעלן דורך די אגענטור'ס העליקאפטערס און שיפן.
ווען מיר פארן אדורך די גרענעצן זען מיר געווענליך איינפאכע זיכערהייט וועכטער וועלכע פרעגן די עטליכע פראגעס. די אגענטור פארמאגט אבער פיל מער פארגעשריטענע וועכטער ווי דאס וועלכע מען נוצט ווען עס פעלט זיך וויכטיג אויס. אויסער דעם האבן זיי טויזנטער קלוגע אפיצירן וועלכע שטודירן און האלטן חשבון אויף קאמפיוטערס פון אלע אינפארמאציע.
דאס ווארט "גרעניץ" באזיצט א גאר פראמינענט מקום אין דעם אינטערנאציאנעלן דיקשאנערי. איר דיקע היסטאריע איז פיל עלטער ווי דער עלטסטער היסטאריע בוך; זי איז פילייכט אזוי אלט ווי עצם "היסטאריע". דער גרעניץ איז אן אקטיווער אנדרייער. א הויפט מחותן מיט עת מלחמה און א כיטערער בוזעם פריינט מיט מי יעשר, א שותף מיט עת לשנוא און אן ארכי-פיינט פון עת שלום.
דער גבול איז זייער הייקעל. א ריק מיטן בענדל האט געקענט באדייטן א 180-דעגרי דריי צווישן מי יחי' און מי... ווי עס זאגט עדות כלל ישראל'ס בלוטיגסטע קאפיטל היסטאריע, נעמליך דער חורבן איירופע מיט קנאפע 75 יאר צוריק.
אין 1941, האט נאצי דייטשלאנד'ס 'אפעראציע בארבאראסא' געשטורעמט דעם אינגן גרעניץ צווישן דייטש-פוילן און רוסלאנד-פוילן, און העפטיג אריינגלאפירט אין מערב סאוויעט-רוסלאנד. אין די זעלבע צייט, האבן די בלאנדע בני המן געשלאסן א קשר רשעים מיט די פינסטערע אוקריינע און ליטווישע רוצחים און אנדערע לאקאלע אנטיסעמיטן, און פארמירט די מערדערישע עס עס 'איינזאצגרופען'. באוואפענט מיט ביקסן און אנגעטרונקען מיט קרוסעיד'ישע שיכרות, זענען די צוויי-פוסיגע חיות געגאנגען פון שטאט צו שטאט און דארף צו דארף און אריינגעשאסן אין אייגן-געגראבענע גריבער כל אשר יקרא בשם יהודי – טאטעס, מאמעס, זיידעס, באבעס און אור אייניקלעך, הי"ד.‏ אנדערע זענען אומגעברענגט געווארן במיתת סקילה ושריפה אין די אומצאליגע פאגראמען;‎ במיתת חנק דורך די קארבאן מאנאקסייד גאז וואגאנען, דער פארגייער פון די טרויעריגע גאז קאמערן אין פוילן; ווי אויך הונגער, מחלות, ושאר מיתות משונות רח"ל. רובו ככולו פונעם אידענטום אין אקופירטע-אוקריינע, בעלארוס, פוילן, ליטע, לאטוויע און ארום זענען דערמארדעט געווארן אין יענע שווערע תקופה. דער איבערגעלאזטער חלל איז אומבאשרייבליך. אין פילע מקומות איז אפילו דער טרויעריגע מליצה 'אחד בעיר ושתים במשפחה' אן אויער-פארטויבנדע גוזמה. ה' ינקם דמם!
ווען היטלער ימ"ש האט אנגעפאנגען שפרייטן זיינע בלוטיגע פליגלען און איירופע אין די ערשטע יארן פונעם פונעם דריטער רייך, האט אונגארן זיך הארציג צוגעשטעלט צום פאשיסטישן אקס – קודם עקאנאמיש, און שפעטער ביים קריג, מיליטעריש. אלץ שכר פאר די ווארימע באציאונגען, איז אונגארן שטאפלווייז צוגעטיילט געווארן גרויסע שטחים וואס זענען אוועקגענומען געווארן באונס ובכפי' פון שכנות'דיגע מדינות. דער גרעסטער מתנה איז געווען אין 1940 ווען צפון טראנסילוואניע (זיבענבערגען), וואס איז ביז דאן געווען אונטער ראמעניע, איז אריבער אונטער אונגארישע בעלות. דער רעזולטאט פונעם גרעניץ טויש איז געווען אז א חלק גדול פון די אידישע קהילות אין צפון-מערב ראמעניע (קלויזענבורג, סיגוט, סאטמאר, די ווישעוועס, דעעש, ועוד ועוד) האבן זיך פון איין טאג אויפן צווייטן געפונען בגבולי הונגריה.‏‎ (א חלק פון די קארפאטן (מונקאטש, חוסט און ארום) זענען אריבער פון סלאוואקיע צו אונגארן אין א באזונדערע טויש א פאר יאר בעפאר.)
מתחילה האט זיך ביי פילע געדאכט אז די טויש איז א שטיקל ישועה. ראמעניע, און צוגאב צו איר עניות און עקאנאמישע צוריקגעשטאנענקייט, איז אין יענע תקופה געווען זייער אנטיסעמיטיש, און פילע האבן זיך געבענקט מיט נאוויטעטישע נאסטאלאגיע צו די אמאליגע רעלאטיוו-בעסערע צייטן ווען טראנסילוואניע איז געווען אונטער די עסטרייך-אונגארן מלוכה.
די ביטערע אנטוישונג האט אבער נישט געשפעטיגט צו קומען. אין די קומענדיגע חדשים און יארן האבן די אונגארישע רשעים געשפיגן גזירה נאך גזירה, אנגעזייענדיג דערביי טעראר און שרעק ביי די אידישע באפעלקערונג. טויזענטער ארבייט-פעהיגע מענער און בחורים זענען אוועקעריסן געווערן פון זייערע ווארעמע שטובער און איינגעריקט געווארן אין מיליטערישע צוואנגס-ארבעט (מונקא-טאבאר), איבערלאזענדיג אינדערהיים הונגעריגע לעבעדיגע אלמנות ויתומים און פארביטערטע עלטערן‏ און געשוויסטער. א גרויס חלק זענען ליידער קיינמאל נישט צוריקגעקומען.‏
די אונגארישע רעגירונג האט ארויסגעגעבן א דעקרעט אז אלע אידן מוזן פריש איבערווייזן זיייער בירגערשאפט. אזוי פרי ווי זומער 1941 - קנאפע 3 יאר בעפאר אונגארן איז פארשיקט געווארן קיין אוישוויץ - זענען טויזענטער אידן וואס האבן נישט געהאט אדער נישט געקענט איבערווייזן אונגארישע שריפטן פארכאפט געווארן און דעפארטירט געווארן קיין אוקריינע. רובם ככולם פון די אומגליקליכע זענען נעבעך אויסגעשאסן געווארן דורך די דייטשן, הי"ד. אזוי זענע די צרות און רדיפות כסדר געוואקסן, ואין לך יום שאין קללתו מרובה מחברו.‏
דער הויכפונקט פונעם חורבן אין אונגארן איז אנגעקומען אין פרילינג 1944, סוף קריג ווען היטלער ימ"ש האט דערשמעקט אז אונגארן וויל פארהאנדלען מיט די אליאירטע. כ"ד אדר תש"ד האבן די בלוטיגע שטיוול פונעם טייוול גענצליך אקיופירט אונגארן; זיי האבן איבערגענומען בודאפעסט און תיכף איינגעשטעלט א פולשטענדיגע נאצישע ווירטשאפט. מיט די אקטיווע הילף פון די דזשאנדארן און לאקאלע מאדיארן, האבן די דייטשע מלאכי חבלה אין א קורצע תקופה פון אונטער צוויי ‏חדשים‏ דעפאטירט און ליקווידירט רוב פון די אידן וואס האבן זיך דאן געפונען אין די אויסגעברייטערטע אונגארישע גרעניצן. פון די הונדערטער שטעט און ישובים וואס זענען דעפאטירט געווארן, זענען ארום 90% אומגעקומען עקד"ה אין די גאז קאמערן, קאנצאטראציע לאגערן, און טויט מארשן. לבי לבי על חלליהם! נקום נקמת דם עבדיך השפוך!‏
נאכן אויבערדערמאנטן גרעניץ טויש, האט בוקארקעסט געזוכט צו חנפ'נען דעם דייטש מיט די האפענונג צוריקצובאקומען א חלק פון די פארלוירענע שטחים. מען האט אראפגעווארפן דעם מלך קארל און געשטעלט אלץ נשיא דעם פאשיסטישער המן אנטאנעסקו ימ"ש, א וויסטער שונא ישראל און א הייסער ראמענישער ראסיסט. אין 1941 האט ראמעניע צוגעשטעלט הונדערטער טויזענטער טרופן צום דייטשן אקופאציע אויפן רוסישן פראנט, און אלס א באלוינונג, האט דייטשלאנד אריינגעריקט אונטער ראמעניע קאנטראל פולע פון די פריש-אקופירטע דרום-מערב אוקריינישע שטחים (בעסאראביע, צפון בוקאווינא און ארום). הונדערטער טויזענטער אידן אין יענע געביטן זענען דאן אכזריות'דיג אומגעקומען מיט מיתות משונות – אנגעפירט נישט דורך דייטשלאנט, נאר דורך ראמעניע (מיט די הילף פון די דייטשן און לאקאלע רוצחים, פארשטייט זיך); נישט ווייל היטלער ימ"ש האט באפוילן, נאר ווייל דער אנטיסעמיט אנטאנעסקו ימ"ש האט נישט געברויכט די אידן אין לאנד! הי"ד.‏
די אידן וואס האבן זיך געפונען אין אריגינאל-ראמעניע זענען אויך אויסגעשטאנען ציפקע צרות פון די ראמעניער רשעים; אבער צוליב עקענאמישע סיבות און אנדערע סטראטעגישע חשבונות, האט אנטאנעסקו ימ"ש באשלאסן אז "דערווייל" וועט מען נישט דעפארטירן די אידן. רובו דרובו פון די ראמעניער אידן האבן טאקע אויסגעמיטן דעם האלאקאסט השמדה; "בלויז" בערך 10% זענען אומגעקומען און פארשידענע "קלענערע" אקציעס, הי"ד. אין זומער 1944 איז דער אנטאנעסקו רעגירונג געפאלן, און ראמעניע האט דאן אויסגעדרייט דעם דאטשיק און זיך גענצליך צוגעשטעלט צו די אליאירטע.
קוקענדיג צוריק צו יענע ביטערע תקופה, שיילט זיך ארויס א טרויעריגע פאראדאקסישער סך הכל: די אידן פון צפון ראמעניע וואס זענען אריבערגעשטעלט געווארן צו די גרעניצן פון דעם "באקוועמערן" אונגארן, זענען ליידער רוב פארטיליגט געווארן דורך די פארשאלטענע עס עס. די אוקריינער וואס זענען אריבער אונטער ראמעניע זענען נעבעך אויסגע'שחט'ן געווארן דורך די ראמעניער – וויסטע רוצחים, קיין האר ווייניגער ווי די דייטשן. ווידעראום, די וואס זענען געזעצן אין אלט-ראמעניע – ‏צווישן די זעלבע ראמעניער רשעים‏‏ –‏ זענען מער-ווייניגער געבליבן וואוינען אין זייערע שטעט, ווי א וואקעלדיג שיף אין הארץ פון דעם בלוטיגן אייראפעאישן ים. נסתרים דרכי ה'!‏
גרעניצן פון געוויסע לענדער.
אז איר וועט דורכבלעטערן אייער אטלאס וועט איר באמערקן אז אלע מדינות (חוץ פון די וואס זענען גענצליך ארומגענומען מיט ים) באזיצן מערערע גרעניצן. צום ביישפיל: די פאראייניגטע שטאטן פארמאגט צוויי אקינות גרעניצן – דער אטלאנטיק אויף מזרח און דער פאסיפיק אויף מערב, און צוויי לאנד גרעניצן ‏–‏ דער אומגעבויטע כותל אויף דרום און דער הייוועי קיין טאהש אויף צפון.‏
מדינת ישראל גרעניצט מיט עזה, מצרים, ירדן, מערב ברעג, לבנון, סיריע און דער מיטללענדישע ים. אוסטראליע, מאדאגאסקאר און קובא פארמאגן נישט קיין לאנד גרעניץ; זיי פאר זיך זענען זעלבשטענדיג אינזלען. ליביע האט 7 גרעניצן, כולל דעם ים הגדול ברעג. דער שלאנקער טשילע, 3 לאנד גרעניצן און דער פאסיפיק אויף מערב‎. יאפאן, סרי לאנקא און הייטי - אלע אינזלען - קיין איין לאנד גרעניץ‏, בלויז ים.
אונגארן כהיום מיט די צוריקגעשטעלטע גרעניצן, באזיצט גבולים מיט 7 מדינות: ראמעניע‏, אוקריינע, סלאוואקיע, עסטרייך, סלאוואניע, קראאטיע, און סערביא. ביים גרעניץ‏ מיט קראאטיע לויפט דער 'דראווא ריווער', א 700 ק"מ טייך וואס פליסט אין דרום צענטראל-איירופע. ביים גרעניץ מיט ראמעניע לויפן די מאראסטיגע טריט פון מיין זיידע און באבע. נאכן גרויסן חורבן האבן זיי טראץ די שווערע נסיונות זיך אנגעגארטלט מיט אמונה פשוטה, און מיט מסירת נפש אויפגעבויט זייער שטוב ע"ד ישראל סבא. אין 1951 האבן זיי צוליב די קאמוניסטישע רדיפות אין ראמעניע געהויבן פיס, און מיט די הילף פון באצאלטע שמוגלער זענען זיי בעז"ה אנטלאפן קיין אונגארן כחצות הלילה מיט חצי נשמה אין דער האנט. דערנאך האט מען געוואנדערט קיין עסטרייך, איסט סייד, פען סטריט, און בקרוב ממש קיין ירושלים עיה"ק תותבב"א.
קנאפע 5 יאר שפעטער, אין די אונגארישע 1956 רעוואלוציע, האט דער השגחה פרטית אראפגעברענגט דעם אייזענעם גרעניץ פאר א וויילע, און טויזענטער מאחב"י זענען בעז"ה ארויס מאפילת קאמוניזם לאור אמעריקע, בראזיל, ארץ ישראל, קאנאדא, ענגלאנד, ועוד. יצ"ו.
רוסלאנד איז שוין א שטיקל גרעניץ אדיקט. אין צוגאב צו דער פאסיפיק אויף מזרח און דער ארקטיק און אנדערע טייכן אויף צפון, גרעניצט זיך דער וואדקע-בער מיט 14 שכנים: קים דזשאנג-אן, כינע, ‏מאנגאליע, קאזאקסטאן, אזערביזשאן, גרוזיע, אוקריינע, בעלארוס, פוילן, ליטע, לאטוויע, עסטאניע, פינלאנד, און נארוועגיע.
דער דאזיגע כלל עקסעזטירט ביי אלע נאציאנען און ראיאנען וואס פיגורירן אויף דעם יו ען לענדער ליסטע, מיטן אויסנאם פון איין מדינה. דער אפריקאנער לעסאטא איז די איינציגסטע לאנד אויף די מאפע וואס זיצט נישט ביים ים בארטן – ער איז ארומגענומען מיט יבשה מכל הצדדים, און פארט פארמאגט ער נאר איין גרעניץ, דער גרעניץ מיט דרום אפריקע. אין אנדערע ווערטער, די גאנצע לעסאטא איז גענצליך איינגעשפארט אין דרום אפריקע, כאילו דרום אפריקע איז דער זעמל און לעסאטא איז דער לאך.
קול זכור ימות עולם איז א האטליין צו פארציילען סיפורי צדיקים פון גדולי ישראל אין אמעריקא מיט יארן צוריק, און בעיקר פון צעלימער רב זצ"ל, די רעדנער איז איינער א גרוש.
אפיציעל האט ער עס אנגעהויבן אקעגן די ליין פון אליהו אמסעל, וועם ער באצייכענט אלץ ראטן וויידלעך און מויזן וויידלעך.
טביה אָדער טעוויע דער מילכיקער איז דער נאָמען פון אַ בוך, ווי אויך דער הויפּט כאַראקטער אין דעם בוך. געשאַפֿן פון שלום עליכם, אַרויס אויף אידיש אין יאָר ה'תרנ"ד (1894). אין יאָר ה'תרצ"ט (1939) האָט מען אַדאַפּטירט פון די דערציילונגען אויף דעם פילם טעוויע.
טביה איז אַן אָרימער איד וואָס וואוינט אין אַ דאָרף ניט ווײַט פון אַנאַטעווקע, מיט זײַן ווײַב גאָלדע, און זײַנע זיבן טעכטער (נאָר זעקס פון זיי ווערן דערמאָנט בײַם נאָמען: צייטל, האָדל, חוה, שפּרינצע, ביילקע און טײַבל).
דער בוך איז אויסגעשטעלט אַלס מאָנאָלאָגן, וואָס טביה דעציילט זײַנע איבערלעבונגען צו דעם מחבר.
דאָס גרויסע געווינס.
אין דער ערשטער מעשה, דערציילט טביה ווי אַזוי ער איז געוואָרן אַ מילכיקער. איינמאָל איז ער געפאָרן אַליין אין וואַלד, און ער האָט דאָרט געטראָפן צוויי בלאָנזשענדיקע אידישע פרויען. נאָכן פירן זיי אין שטאָט אַרײַן, האָט זיך אַרויסגעוויזן אַז זיי באַלאַנגען צו אַ נגידישער משפחה, און אַלס לוין פאַר זײַן הילף, האָט מען עם אָנגעשטאָפּט מכל טוב אַהיים צו ברענגען, געלט, געבעקס און דער עיקר - אַ מעלקנדיקע בהמה.
אַ בוידעם.
טביה שטויסט זיך אָן אויף זײַנעם אַ ווײַטן קרוב – מנחם מענדל. יענער רעדט טביה'ן אײַן ער זאָל מיט עם געטרויען זײַנע גאַנצע געלט ער זאָל מיט דעם קויפן אקציעס, צוזאָגנדיק דערבײַ אַז די געלט וועט זיך פאַרטאָפּלען עד בלי די און טביה וועט נאָך ווערן אַן עושר. טביה באַוויליקט זיך, און די גאַנצע געלט גייט לאיבוד.
הײַנטיקע קינדער.
דער קצב לייזער־וואָלף, אַ גרויסער גביר – כאָטש אַ היבשער עם־הארץ, רעדט זיך צונויף מיט טביה'ן ער זאָל עם פאַרקנסנען זײַן עלטסטע טאָכטער צייטל. דערווײַלע ווײַזט זיך אויס אַז צײטל וויל גאָר חתונה האָבן מיט מאָטל קאַמזויל – דער אָרימער שנײַדער. טביה איז מסכים, און ער פאַלט אײַן אויף אַ המצאה כדי אײַנצורעדן גאָלדען: אינמיטן נאַכט כאַפּט ער זיך אויף ווי פון אַ בייזן חלום, און טענה'ט אַז לייזער־וואָלפס ערשטע פרוי פרומע־שרה, האָט עם שטרענג געוואָרנט ניט צו געבן זײַן טאָכטער פאַר איר געוועזענעם מאַן, אַניט – וועט זי שטאַרבן נאָך אַ וואָך דרײַ.
האָדל.
אַ נײַער גאַסט באַווײַזט זיך אין שטעטל, טביה רופט עם אָן „פעפערל” נאָך זײַן שאַרפן צונג, אָדער אויף רוסיש – פּערטשיק. האָדל פאַרליבט זיך אין עם, נאָר ער איז אַ פאַרברענטער קאָמוניסט. נאָכן שטעלן חופה און קידושין, ווערט ער אַרעסטירט און פאַרשיקט אין סיביר. האָדל פאָרט עם נאָך אַהין צו.
חוה.
טביהס דריטע טאָכטער חוה האָט שטאַרק ליב צו לייענען. זי הייבט אָן באָרגן ביכער בײַ איינעם אַ גוי כוועדקע, וועלכער זי טענה'ט „איז דער צווייטער גאָרקי”. זי פאַרליבט זיך אין עם, האָט חתונה מיט עם, און בײַ טביה'ן איז זי פּונקט ווי געשטאָרבן.
האנטקייטן (אויף ענגליש: Handcuffs) זיינען צוויי אייזערנע רינגלען וואס זיינען פארבונדן איינער צום אנדערן מיט א קורצע קייט, די רינגלען ווערן פארשלאסן אויף א פאל וואס מען קען זיי נישט עפנען אן א שליסל. אין אלגעמיין ניצט מען זיי צו פארבינדן הענט און פיס פון פארברעכער. די רינגלען קען מען פארשטייפן און צופאסטן לויט די מאס פונעם מענטשנס ארעם אדער פוס.
דער ווארט אזיקים שטייט שוין עטליכע מאל אין תנ"ך: "לאסור מלכיהם בזיקים ונכבדיהם בכבלי ברזל. (תהילים קמ"ט).
ספאליש קען זיין א פאָר־ אדער הינטער־צימער צו א גרעסערן שטוב אדער בית המדרש. די גמרא רופט דאס אן פרוזדור.
אז מערערע אידן דארפן א ברעטל צו מוסף, מאכט מען נאך א מנין אין פאליש.
מאדעם איז א קאמפיוטער געצייג, וואס פארבינד צום אינטערנעט דורך א טעלעפאן אדער א קאבל.
עס זענען פאראן מערערע ערליי מאדעמס.
די אלע מאדעמס האבן איין און די זעלבע פונקציע, צו פארבינדן דעם קאמפיוטער אדער סערווער צו א טעלעקאמוניקאציע מיטל.
גאון מיינט געווענליך אויף א זשעני, די ווארט גָאוֹן אינעם טריקענעם אפּטייטש שטאַמט פון לשון קודש וואס דאס מיינט "שטאלצע עהרע", אזוי ווי "גאון ועוז".
אינעם חרדישען לעקסיקאן איז עס א טיטול דוקא פאר תלמידי חכמים, לויט מאנכע האט מען אויסגעקליבן דעם ווארט וויבאלד ער איז בגימטריא "זעכציג", וואס דארף סימבאליזירן די זעכציג מסכתות אין ש"ס.
דער ווארט גאון קען מיינען איינע פון די מנהיגי ישראל און די תקופת הגאונים,
היינט צוטאגס ווערט הגאון באניצט צו באטיטול סיי ווער וואס צייכענט זיך אויס מיט זייער בקיאות און חריפות אין די תורה הקדושה, אפגעזעהן צו זענען חסידים אדער מתנגדים.
היינט צוטאגס ווערט דער טיטל 'גאון' באניצט צו באטיטלען דעם אלגעמיינעם תלמיד חכם וועלכער איז באקאנט אין די תורה הקדושה מער ווי דעם פשוט'ן בעל הבית. אויך איז געווארן איינגעפירט צו נוצן דעם טיטל אויף יעדן בנן של קדושים און רבי'ש אייניקל.
אינעם מאדערענעם העברעאיש.
אין עברית מיינט דער ווארט 'גאון' א געניאלער מענטש, וואס אויף ענגליש רופט מען א דשיניעס, צום ביישפיל אלבערט איינשטיין איז באטיטלט אין עברית א גאון, כאטש וואס עס קלינגט זייער ענליך איז עס אין גאנצן אן אנדערע באגריף ווי די וואס די פרומע אידן נוצן דאס ווארט גאון. ביידע באדייטן זענען זייער ווייט פון דעם טרוקענעם אפטייטש וואס מיינט שטאלץ.
ווינדאוס 98 איז איז א גראפיקעל יוזער אינטערפעס (GUI) אפערירן סיסטעם וואס איז דערשינען געווארן 25 אין יוני 1998, ארויסגעגעבן דורך מייקראסאפט, עס ערזעצט ווינדאוס 95, און עס איז איינער פון 3 אפערעיטינג סיסטעם פון די ווינדאוס 9X פאמיליע, וואס איז געבויעט אויף דעם DOS אפערירן סיסטעם.
ווינדאוס 98 פארמאגט פארשידענע פארבעסערינגען פון ווינדאוס 95, צווישען די נייע זאכן וואס איז שטארק פארבעסרט געווארן איז PLUG IN PLAY.
א מאָלצײַט איז א צייט ווערנט דעם טאג וואס איז אוועקגעשטעלט פאר עסן, אדער מיט אנדערע אדער זיך אליין. עסן מוז מען ווייל אן דעם קען מען נישט לעבן, און מען ווערט הונגעריק עטלעכע מאל במשך דעם טאג; די מאלצייט שאפט די מעגלעכקייט צו מאכן פון דעם א קולטור. אין יעדער חברה איז איינגעפירט געוויסע צייטן אין טאג ווען מען עסט א מאלצייט אויף א טאג טעגלעכן אופן. אלס אויסנאם זענען דא געוויסע טעג—למשל שבת און יום טוב ביי יידן—אדער געוויסע סיבות—למשל א געבורטסטאג אדער א חתונה—ווען מען ענדערט די נארמאלע מאלצייטן. אפיציעלע באשטימטע מאלצײַטן װעלכע זײַנען ארגאניזירט פון א רעליגיעזע אדער געזעלשאפטלעכע סיבה ווערט אפט גערופן סעודה.
אין רוב מאדערנע געזעלשאפטן איז מען געוואוינט צו דריי מאלצייטן אינעם טאג; פרישטיק, מיטאג און וועטשערע.
די מאלצייטן עסט מען אממיינסטן אין שטוב אדער אין א רעסטאראן. אבער דאס איז לאוו דווקא—מען אויך עסן די מאלצייט ביי א פיקניק, ביים ברעג ים אדער א בארבעקיו.
צווישן די מאלצייטן קען מען אויך א קליין ביסל, דאס הייסט איבערבייסן.
Windows Me איז א גראפיקעל יוזער אינטערפעס (GUI) אפערירן סיסטעם וואס איז דערשינען דעם 14טן סעפטעמבער 2000, ארויסגעגעבן דורך מייקראסאפט, עס ערזעצט Windows 98, און זי איז די לעצטע פון דריי אפערירן סיסטעמען פון די ווינדאוס 9X פאמיליע, וואס איז געבויעט אויף דעם DOS אפערירן סיסטעם.
Windows Me איז געווען א שטיקל דורכפאל פאר מייקראסאפט, עס איז ארויס געקומען 7 חדשים נאך Windows 2000 און וויבאלד Windows 2000 (דער NT קערל) איז נאך נישט גרייט פאר די קאנסומער ווייל רוב קאמפיוטער שפילערייען פון יענער צייט און אסאך קאנסומער פראגראמען האבן נאך נישט געארבעט מיט Windows 2000, האט מייקראסאפט ארויס געגעבן Windows Me אבער עס איז נישט געווען צו שטארק סטאביל, און עס האט געהאט פארשידענע פראבלעמען, ממילא איז עס נישט געווארן צו אויפגעכאפט.
א קענגורו, קאנגאר אדער קאנגור איז א חיה וואס וואוינט בעיקר אין אויסטראליע, און איז אויסטראליע'ס נאציאנאלער סימבאל.
זיינע פאדערשטע פיס זענען קלענער ווי די אונטערשטע דעריבער קען זי שפרינגן גאר הויכע צוימען.
כאטשיג ער איז אפט מאל 9 ביז 12 פיס הויך, אבער ווען ער ווערט געבוירן איז ער אזוי גרויס ווי א פליג און עס קלעבט זיך אן צו זייגן אויף אכט חדשים ביז זי ווערט ערוואקסן.
אנדערשט ווי אלע בעלי חיים איז דער מוטער קענגערו אנגעוואקסן מיט ספעציעלע מוסקלען אז דאס זאל פון זיך אליינס ארויספאמפען מילך פאר די פיצקעלע וואס האט נישט די כוח צו זייגן.
בוקאווסק איז א דארף אין מערב־גאליציע וואס איז געווען ביז צום צווייטער וועלט קריג א יידיש שטעטל.
דער ערשטער אדמו"ר פון בוקאווסק איז געווען הרב מאיר יהודה שפירא (ה'תר"ו - י"ט תשרי ה'תרס"ח) וואס האט געהאט די דינאווער חסידים מיט זיך. נאך אים האט זיין זון הרב דוד שפירא (ה' שבט ה'תרל"ז - כ"ט שבט ה'תרפ"ד) איבערגענומען, און נאך אים זיין איידעם הרב משה טייטלבוים, וואס האט ווייטער געפריט די דינאווער חסידים אין בוקאווסק. ער איז געווען א געראטענער בעל תפלה און בעל מנגן. אבער די טיטעל בוקאווסקער רבי האט געירש'נט ר' דוד'לס עלסטער זון, הרב אלטר ראובן שפירא פון סאניק הי"ד.
כדי צו פארמיידן מחלוקת עס איז אויך געווען א "רב" וואס האט משמש צאנזער חסידים. אין תרכ"ד איז רבי שלמה האלבערשטאם (הײַנט באוואוסט אלס באבאווער רב) געווארן רב אין בוקאווסק, ביז" תרל"ט. שפעטער האט מען גענומען אלס רב רבי חיים פינטער (דער פאטער פון ר' שמואל שמעלקע פינטער פון לאנדאן). בשעת דעם ערשטן וועלט קריג איז גאליציע געווען דער פֿראנט צווישן עסטרייך און רוסלאנד און אסאך יידן זענען אנטלאפן קיין ווין, די הויפטשטאט. נאכ'ן קריג איז דער רב געבליבן אין ווין און זײַן זון רבי אברהם פינטער איז געווארן רב.
צווישן די חסידישע שטיבלעך אין בוקאווסק זענען געווען א צאנזער שטיבל, א דינאווער שטיבל, א סאדיגורער שטיבל ווי אויך א שטיבל וואס האט געהייסן נאך רבי מענדעלע פון רימאנאוו.
אין די חורבן יארן פון אייראפע האבן די דײַטשע רשעים אויפגעשטעלט אין בוקאווסק א „באזונדערער לאגער" ווו אהין מ'האט געפירט די איבערגעבליבענע יידן פון סאניק, לינסק און דאבראמיל.
דער בית עולם אין בוקאווסק
לייג דא א הסבר אויפ'ן בילד
שווים באסיין איז א גרויסער בור וואס מ'פילט אן מיט וואסער און מ'שווימט דערין, עס איז אויך אויסגעשטעלט צו קענען אריינשפרינגען און זיך באדן דערין, געווענליך קומט דאס אפן אונטערן פרייען הימל, זיך צו קענען ליגן און באקן אונטערן זין.
דער שטורעמער (דייטש: "Der Stürmer") איז געווען א נאצישע צייטונג מיט האס און פראפאגאנדע וואס איז געגרינדעט געווארן צו פארשפרייטן אנטיסעמיטיזם, האס און געהעצט קעגן אידן.
אונטערן ערשטן בלאט איז געשטאנען, Die Juden sind unser Unglück, די יידן זענען אונדזער אומגליק,
פונעם בערליןער שטאטגארטן (זאא), איז א טיגער איין טאג אנטלאפן, און אויף דער גאס האט ער געהרגט א מענטש, איז א ייד וואס האט געהאט א רעוואלווער געקומען, און דערשאסן דעם טיגער אויף טויט, אויפן קומענדיגער טאג איז געשטאנען אין דער שטירמער, פארפליכטער יודע ברענגט אום הילפסלאז קעצעלע, השנאה מקלקלת השורה.
דער רבי רבי יוסף מאיר'ל טווערסקי פון מאכניווקא איז געווען דער עלטסטער זון ביים רבי'ן רבי אברהם יהושע העשיל טווערסקי פון סקווירא, דער עלטסטער זון פון רבי'ן רבי איציקל, כאטש מאיזה סיבה שיהיה האט ער נישט ממלא מקום געווען אין סקווירא, דאך אבער איז ער פאררעכנט געווארן פון צווישן די שענסטע רבי'ס אין דער טשערנאבילער גזע, איבערהויפט האט ער זיך זייער שטארק נאנט געהאלטן מיט זיין פעטער דעם רבי'ן רבי דוד'ל זי"ע און איז פאר אים געווען שטארק נכנע, ער האט געפירט זייער א שארפע פירערשאפט.
ר' יוסף מאיר'ל האט געהאט פיר טעכטער, אבער זיינע זין זענען אוועק יונגערהייט. ווען זיין טאכטער איז געווארן א כלה ביי (זיין פעטער) ר' דוד'ל סקווערער, האט אים ר' דוד געזאגט: מיין אנדער מחותן (ר' יעקב לייב פון טריסק) האט אויך נישט געהאט קיין זין איידער ער איז געווארן מיין מחותן. אויך דיר געב איך מיין ברכה אז דו זאלסט זוכה זיין צו א זון. זיין ברכה איז מקויים געווארן כ"ד אדר ה'תרנ"ה מיטן געבורט פון ר' אברהם יהושע העשיל. נאכדעם האבן די חסידים פון ר' יוסף מאיר פארזאמלט פאר'ן ארון הקודש און צוגעזאגט אז דאס קינד וועט ווערן מאכניווקער רבי, אלס סגולה פאר אריכות ימים.
זיין זון רבי אברהם יהושע העשיל האט באקומען סמיכה נאך פון רבי'ן רבי דוד'ל, ער האט אסאך יארן געוואוינט אונטער דער קאמוניסטישער רעזשים און איז שפעטער ארויס געפארן קיין ארץ ישראל ווי ער האט געוואוינט אין בני ברק.
רבי שמואל יצחק קארף פון זוועהיל-באסטאן (א זון פון רבי יעקב ישראל) איז געווען זיין איידעם.
נאך זיין פטירה האט אים איבערגענומען זיין פלומעניק דער רבי יושע'לע רוקח וועלכע פירט היינט צוטאגס אן מיט דער מאכניווקא-בעלזער הנהגה,
טווערסקי, יוסף מאיר
יידיש ראדיא אין אויסטראליע איז שוין מער ווי 30 יאר אלט און קען אויך געהערט ווערן אויף דער אינטערנעט און ווי א פאדקעסט. עס זיינען פאראן צוויי יידישע פראגראמען ביי צוויי באזונדערע ראדיא סטאנציעס. איינע איז די מלוחישע SBS ראדיא באדינונג, זוכט אןיף:http://www.radio.sbs.com.au/language.php?language=Yiddish
די אנדערע איז א קהילה געשטיצט סטאנציע ZZZ, זוכט אויף: http://www.3zzz.com.au/staging/default.aspx
און האט הנאה פון ט יידיש ווארט און ליד..
פאדקאַסט איז אן אוידיא אדער ראדיא פראגראם וואס איז ספעציעל פארמאטירט געווארן אין א טעקע פאר די פאפולערע אייפאד עם.פי.3 שפילער וואס די עפל פירמע האט ערצייגט.
די אייפאד איז די בעסט גייענדיגע דידזשיטעל שפילער, און קען האלטן פון 8 גיג ביז 80 גיג
צאינה וראינה (גערופן אויפן פסוק אין שיר השירים (ג יא) צאינה וראינה בנות ציון במלך שלמה) איז א ספר פאר פרויען וואס איז א זאמלונג פון מדרשים און מוסר אויפן אלט מאדישן דייטש-אידיש, צוזאמענגענומען דורכ׳ן דרשן יעקב בן יצחק אשכנזי פון יאנאוו בערך אין יאר שע"ו. דאס ספר איז איינגעטיילט לויטן סדר פון די וועכנטליכע פרשות און הפטרות, און אויף חמש מגילות.
הלכה.
די צאינה ראינה ווערט געברענגט אין טורי זהב או"ח סי' רפ"ח ביי די הלכות פון מעביר סדרה זיין, אז איינער וואס פארשטייט נישט לשון הקודש זאל זאגן צאינה וראינה.
צו מיינט איר מקור אין וויקיפעדיע?
מקור איז א קוואל, און קען באדייטן מערערע אפטייטשן און אידיאמען.
אין וויקיפעדיע קען מען נישט שרייבן קיין שום נעגאטיווע זאך קעגן לעבעדיגע מענטשן אן א קראנטן מקור, דאס מיינט אן אנצוצייגען פון א פאראנטווארליכע צייטונג אז אזוי האט פאסירט מיט יענעם.
קריטיק אויף וויקיפעדיע וואס אינטערנעט באנוצער האבן שוין אויסגעדרוקט אויפן וויקיפעדיע מאדעל, נישט זעהנדיג דערין קיין שום צוקונפט, און בלויז א נארישע אומבאלאנסירטע ענצקאלעפעדיע פיל מיט געקאכטע שטותים והבלים, געשריבן דורך איין איינציגע באנוצער וועלכע נוצט אויס דאס פלאץ צו באשרייבן דעם און יענעם.
פארשטייט זיך אז די וויקעפעדיע באנוצער שרעקן זיך נישט פון די אלע חברה, זיי ווילן אונז צונעמען די פרייהייט פון ווארט צוליב נארישע חשבונות אז נאר זיי פארשטייען וויאזוי און וואס מען מעג און מען דארף שרייבן אפט מאל זענען זיי זשורנאליסטען אדער סתם פארטייאישע שוויצער.
עס איז אנאניאם און יעדער קען שרייבן און מעקן אומאחריות'דיג.
אז יעדער בהאלטענער שמויגער וואס זיצט זיך אין זיין קעלער באהאלטן מיט קאמפיוטער ציטריט איז א סעפציעליסט פונקט ווי איינשטיין אויף יעדן סוביעקט. ([http://www.nytimes.com/2006/03/12/business/yourmoney/12digi.html?pagewanted=1&_r=1 טיימס])
אויך דעם איז דא אנערקענטע מנהלים, סיסאפ'ס וואס זיי האבן יא אן אחריות'דיגע צוגאנג צו וואלענטורן און פארעכטן.
מען קען דאס נוצן פאר פערזענליכע לשון הרע און ספעם.
יעדער איינער קען זיף אפרעכענען מיט זיין שונא און אים באשמוצן מיט אומבאזירטע פאקטן.
עס הערשט נישט קיין דעמעקראטיע נאר כאַאָס און אנארכיע.
וויקיפעדיע איז א פלאץ מיט די מערסטע געשלעגן פון באניצער איבער אלעס און אלעמען. און ווער סהאט מער צייט און מער אנערגיע געווינט. תיכף וואס מ'שרייבט עפעס שפרינגן אנדערע דאס צו מעקן און דיך קריטיקירן.
תירוץ: עס איז דא פאליסיס געשריבן דורך אונזער מנהל קאצקער, סאָו אויב עס איז דא געהעריגע געזעצן איז דאס שוין נישט קיין אנארכיע און כאאס, די געטרייע מנהלים ארבייטן גאר שווער צו אינפאסרין די געזעצן. און ווער עס ברעכט דאס איז אחת דתו להיקרא וואנדאל.
צו אנרופען די אטמעספערא אין וויקיפעדיע "כאאס און אנארכיע" איז פונקט ווי איר רופט אזוי אן דעם סטאק מארקעט, עווידענטלי איז דאס נישט אמת.
עס ווערט קיינמאל פארטיק.
דיין ווארט וואס דו וועסט שרייבן וועט קיינמאל נישט זיין פארזיכערט אז עס וועט בלייבן.
ראבערט מקהענרי, א רעדאקטאר פון אנציקלאפידיע בריטאניקע, האט אנגערופען וויקיפעדיע: א שפיל אן קיין קאנסקווענסן. ווארשיינליך מיינענדיג דערמיט אז יעדע טויש איז קיינמאל נישט א קאנסעקווענס ווייל דער נעקסטער איז דאך געלאדענט צו טוישן ווייטער, און עס ענדיגט זיך נישט קיינמאל.
ענטפער דאס איז דאך די מעלה אז יעדער קען תשובה טאן און הלוואי וואלט ווען רעאליטעט געווען אזוי אז אז די נייערע פאקטן זאלן קענען טוישן אינזער פערסעפשאן אויף די אלטע פאקטן.
עס איז פארשלאסן.
צופיל ארטקילן זענען הערמעטיש פארשלאסן. (ביישפיל זעהט טאהש.)
תירוץ: א סימפּל שקר! קיין איין ארטיקל איז נישט גענצליך פארשלאסן, 4 ארטיקלן זענען פארשלאסן פאר אנאנימעס באנוצער, אויב מאכט איר א נאמען קענט איר נאך 4 טעג גראד פארעכטן וואס איר ווילט און ווען איר ווילט. דער סיבה פארוואס די 4 ארטיקלן זענען אביסל אפגעהיטן איז ווייל יעדע ליאדע סעקונדע איז דא איצט טוישענדע הייסע ארגומענטן און נייע מציאות'ער פון געריכטליכע און אנגייענדע פייטס. 1) טאהש, 2) ארונים 3) זאלוינים 4) משה גבאי. די רגע סוועט דארטן שטיל ווערן קען דאס ווערן אפען געהעריג פונקט ווי אלע אנדערע איבער 3000 ארטיקלן.
קיין איין ארטיקל איז שוין נישט פארשלאסן פון די אויבענדערמאנטע.
שנאת עם הארץ לתלמוד חכם.
וויבאלד יעדער שמויגער האלט זיך פאר אן עקספערט, טוט דא הערשן א ביטול קעגן עקספערטען.
תירוץ: אמת אבער די פאקט באווייזט אבער אז די עקספערטן שלאפן נישט נאר זיי טוען צוריקדרייען אלע עמי הארצים און ווי פארשטייט זיך די שנאה איז א טו וועי סטריט. און דאס איז די טרייב קראפט אז ביידע סארט חברה זאלן זיך איינעשענען און שאפן א קנאת סופרים צו מער און מער זיך באטייליגן דא, אז זייערע ווארט זאל האבן האפט.
אומפארלעסליך.
פיל מיט בורות און עם הארצות. אויך ווערט געשריבן אסאך ליגענט און מיסאינפארמאציע. איך רעדט שוין נישט די פעלערהאפטיגער סטייל פון גראמאטיק און ספעלינג.
תירוץ דאס איז א ארבייט אין פראגרעס. היינט צוטאגס איז א מציאות אז איבער הונדערט אמעריקאנע פרעסטוזשפולע געריכט קעיסעס זענען פאראורטיילט געווארן מיט די פסקים ווייזענדיג מראה מקומות צו וויקיעפדיע. און אז דאס הייסט נישט פארלעסליך וואס יא?
ווער האט דערצו צייט? ליידיגייער!
וויבאלד רוב מענשטן ארבייטן און האבן נישט קיין צייט, קומט אויס אז רוב באנוצער זענען ארבייטסלאזע ליידיגייער. און זיי קען מען נישט טראסטן מיט אויפבויען נארמאלע אינפארמאציע.
ענטפער: סאיז נאריש צו רופן איינער וואס איז מקדיש זיין צייט פאר וויקיפעדיע ליידיגייער, ווייל זשורנאליסטען פראפעסארן און אסאך אינטערלעקטואלס טוען זייער ארבייט פאר פרי אן באצאלט און סאיז קיינעם נישט איינגעפאלן צו נעמען אזא ארויפגעקוקטער עסק און זיי באטיטולען די עסקנים אלס ליידיגייער.
אויסער דעם איז קלאר אז פיהל מענטשן אפ' זיי האבן אן ארבעט, פונדעסטוועגן אין זייער איבריגע צייט זוכן זיי צו אויפטוען און גיבן וויסנשאפט פאר די וועלט, נישט פאטשקענען זייער צייט מיט פארוויילונגען.
אזעלכע וועלן אפ' מיט א ארבעט, און מיט פארנומענע צייט אלס טרעפן אפאר מינוט אויף וויקיפידיע, כדי צו בארייכערען דעם מענטש מיט קלוגשאפט און וויסנהייט.
ווידער זענען פארהאן געוויסע וואס אויף דער עלטער, נאכן אפארבעטן רוב פון זייער לעבן, און האבנדיג אסאך קענען געלערנט און בייגעוואוינט, טוען זיי ווידמען זייער איבריגע לעבן צו לערנען זיך, און אויסלערנען אנדערע איבער אלעס און אלץ.
די מענטשן נויטיגן זיך שוין מער נישט און די פלאגענדיגע טאג טעגליכע ארבעט, וויבאלד זיי האבן שוין אפגעלעבט זייערע יארן, אויסגעגיבן די קינדער, און זיך געהאט זייערע פארוויילונגען אין די יוגנט. אצינד זענען זיי מקדיש זייערע פרייע צייט צו וויקיפידיע און אלעס ענליכעס צו דעם. און מיט'ן גוטן ווילן גיבן זיי פאר די מענטשהייט, לעהרע און ידיעה און יעדן געביט אין וואס זיי זענען נאר באהאוונט.
און אסאך פון די, זענען גאר געלערנטע מענטשן, און רייך מיט א לאנגע לעבן פון פאסירונגען. געשעהענישן. לעהרע. עקספערטיז. וויסנשאפט. היסטאריע. א.א.וו. און דירעקט נישט קיין אזויגערופענע ארבעטסלאזע פוסטע ליידיג גייערס.
דער מענטש וואס האט געמאכט די מאָדנע וויץ אין דער וועלט
הומאר איז דער זאך ווארט אדער געשעניש וואס מאכט די געפילן פון אינטערסאנט און הנאה האבן און שמייכלן אדער גאר שטארק לאכן די מענטשן און די מצב ארום וואס זענען אויסגעשטלעלט צו איר צו ווערן פרייליך.
די נאמען הומאר שטאמט פון א געמישאכץ פון מעדעצינען וואס אמאל האט מען געהאלטן אז שמייכלן איז א פרעם פון מעדעצין.
ביי ארטאדאקסישע יידן, איז הומאר נישט אויסגעשלאסן, און ס'זענען אפילו פארהאנען פרויען הומאריסטן, ווי צום ביישפיל לאה פארסטער, אבער עס איז געווענליך אויף א באשיידענעם שטייגער.
אוניווערסאלע וויסנשאפט איז דער אפטייל פון די חכמה מעטאפיזיק.
ארגינעל קומט דער געדאנק פון אוניווערסאלע וויסנשאפט פון פלאטאן'ס "סיסטעם פון אידעאליזם", פארמולירט ניצנדיג די תורות פון סאקראטעס.
דרויסנדיקע מקורות.
[http://www.hkbu.edu.hk/~ppp/tp4/top02.html Heading 6, Philosophy as the Theological Science]
נאטורליכע אינסטינקט מיינט א אקציע פון א לעבעדיגע באשעפעניש וואס ווערט נישט דיקטירט דורך די כח פון לאגיק אדער געפילן, נאר א באזונדערע כח וואס מאכט א לעבעדיגע זאך טון געוויסע זאכן מיט א חשבון אנצוקומען צו א ציל. ביז דערווייל קען מען דאס נישט ערקעלערן דורך לאגיק, אין עס איז אנגענימען אז עס איז א כח פאר זיך פארזיך.
אינסטינקט איז די רעאקציע פון דרויסענדע פאקטארן וואס סטימולירן די קערפער און דער אינסטינקט מאכט אז דער קערפער זאל זיך באוועגן און רעאגירן אויף א געוויסן וועג.
עס איז דער וועג וויאזוי אלע סארטן לעבעדיגע באשעפענישן האבן בירושה דורך די גענעס זיך אויפפֿירן און אומציגיין מיט זייער לעבן. אנדערש ווי אויסגעלערנטע געפילן וואס קימט דורך זיך אלטע ידיעת אין זכרון, אינסטינקט איז נישט געלערנט נאר ליגט אין דער טבע פון א באשעפעניש.
אקציעס פון באשעפענישן וואס איז דיקטירט פון ידיעות וואס ער האט אין זיין מח, ווערט טייל מאל אויך אנגערופן אינסטינקט. למשל, א לאנגיאריגע קליגער דיטעקטיוו וואס האט אסאך ידיעות, וועט קענען ציטרעפען ווער עס איז די פארברעכער אן דעם וואס ער זאל קענען ערקלערן פונקטליך פארוואס. דאס קימט פון אסאך ידיעות אין די זכרון פון זיין מח וואס ארבעט זייער שנעל. אבער ווי שוין געזאגט, דאס איז דורך די כח פון לאגיק וואס שטעלט ציזאם די וויסן וואס ליגט באהאלטען אין זיין מח. מ'קען זען א פיזישע חילוק אין מח - פון אינסטינקט וואס קומט פון לאגיק, אין אינסטינקט וואס קימט פון נאטור.
די כח ווערט אויך אנגעריפען " א שמעק" אדער א "סענס", ווי אויך "די סיקס (6) סענס".
ביי בעלי חיים.
אסאך וויסענשאפטלער האבן אויסגעפארשט אין געטראפען אז אסאך בעלי חיים ווי הינט, קעץ, הינער פירן זיך אויף אנדערש פאר א ערד ציטערניש פאסירט אין זייער געגנט. זיי פירן זיך אויף נערוועז, וויינען שרייען, לייגען נישט קיין אייער.
עס איז דא וויסענשאפטלער וואס האבן נאך נישט געראפען געניג איבערצייגונג דערפאר, אבער עס איז דא אסאך וואס האלטען אזוי. די כינעזער רעגירונג האט אין יאר 1975 געראטוועט אסאך מענשטען פון טויט, דורך דעם וואס זיי האבן עקוואירט אסאך מענשטען פאר א ערד ציטערנישט, ווייל זיי האבן געזען די פארשידענע סימנים אויף די בעלי חיים.
אויך פאר די צונאמי אין יאר 2004, זענען די העלפאנדן געלאפן אויף הויכע פלעצער און האבן געשריגן; הינט האבן נישט געוואלט ארויסגיין אינדרויסן; פלאמינגאס זענען אוועקגעגאנגען פון זייערע געווענליכע נידעריגע וואוינאנגען; אסאך חיות פון די זאא זענען אריינגעגאנגען צי זייערע שעלטער'ס אין מ'האט זיי נישט געקענט ארויסנעמען.
ביי מענטשען.
דאס זע זאך פון אינסקינט זעט מען אויך אסאך ביי קליינע קינדער.
עס איז מסתבר אז יעדער האט דאס, נאר ביי ערוואסענע מענשטען וואס האבן אסאך שכל ווערען נישט דיקטירט דורך אינסטינקט וויבאלד אסאך מאל איז עס נישט מיט לאגיק.
עקספּלאָראַציע אדער אויספֿאָרשונג איז דער אקט פון זוכן און רייזען פארן ציל פון אנטדעקן נייע לענדער אדער קוילן, וואסער, היילן גאז אדער נאפט און סתם נייע אינפארמאציע וואס די מענטשהייט ווייסט נישט דערפון ביז אהער. איינער וואס איז עוסק אין אן אויספארשונג הייסט אן "אויספֿארשער".
דער טערמין קען אויך גענוצט ווערן אויף אויסטרעפן ביז איצטיגע טעריטאריעס אדער זאגן און באגריפן וואס פאר איין טייל מענשטהייט איז דאס נישט געווען באקאנט, ווי למשל דער אויסטרעף פון אמעריקע דורך קאלומבוס הייסט אויך אן עקפלאראציע.
אין וויסנשאפטלעכער פארשונג איז עקספלאראציע איינע פון די דריי סיבות פון פארשונג, (די אנדערע צוויי זייענדיג שילדערונג און הסברה). עספקלאראציע איז דער פריוו צו אנטוויקלען א רויע אויבן אויף-דיגער פארשטאנד פון א פענאמען.
רבי נתן שטערנהארץ (ה'תק"מ - י' טבת ה'תר"ה) אויך באקאנט ביי די ברסלעווער חסידים אלס ר' נתן מברסלב איז געווען דער הויפט תלמיד פון רבי נחמן מברסלב, אגרויסע עובד השם מאהבה.
נאך זיין רבי׳נס פטירה האט ער איבער גענומען די הנהגה פון די חסידים.
ער איז געבוירן געווארן שנת ה'תק"מ, ער איז געווען א איידעם ביי רבי דוד צבי נעמיראווער וואס איז געווען רב אין דריי אידישע קהלות אין אוקריינע, מאהלוב, שאריגראד. מיט דער צייט איז ער צוגעצויגן געווארן צו חסידות, ער איז געפארן צו רבי לוי יצחק פון בארדיטשוב, רבי זושא פון האניפאלי, רבי שלום שכנא, רבי גדליה מליניץ, רבי אברהם דוב מחמעלניק. ביי די 22 יאָר איז ער געווארן א ברסלבער חסיד.
ר' נתן איז געווען ביי זיין רבין ר' נחמן אכט יאָר פון ה'תקס"ב ביז ווען זיין רבי איז נסתלק געווארן ה'תקע"א. אין די יאָרן האט ער נישט אפגעטרעטן פון אים, בייטאג ביינאכט, שבת, יום טוב, ער איז געזעסן ביי זיין רבי גאנצענע וואכן און חדשים, ביי יעדער געלגענהייט האט ער געהערט פון אים תורות, מאמרים, שיחות, מעשיות, וואס ער האט שפעטער געדרוקט און פארשפרייט אין זיינע ספרים.
ר' נתן דער תלמיד.
ר' נחמן מברסלב האט פארמאגט אסאך תלמידים, ער זעלבסט האט אמאל געזאגט אז ער האט "ששים גבורים" זעכציג שטארקע לייט וואס דינען השי"ת מיט שטארקייט, אבער דאס מערסטע וואס עס איז געבליבן פון אים איז דורך זיין תלמיד ר' נתן. ר' נחמן האט אים געהאלטן פאר זייער חשוב, ער האט געשריבן אלע ספרים פון רבי נחמן מברסלב, ער איז דער שרייבער און דרוקער פון ביידע חלקים פון ליקוטי מוהר"ן, שיחות הר"ן, חיי מוהר"ן סיפורי מעשיות א.א.וו..
ר' נתן איז געווען דער ריכטיגער דולה ומשקה פון זיין רבין פאר אנדערע, אויפן באפעל פון זיין רבין האט ער גערעדט זייער אסאך צו מענטשן זיי דערנענטערן צו השי"ת און צו דעם דרך החסידות פון ר' נחמן. אין ברסלבער ספרים ווערט געברעגט אסאך מאל ווי ר' נחמן האט זיך אויסגעדריקט "פון מיר ווייסן נאר נתן, און נפתלי אביסל". פון גאנץ אנהייב האט ר' נחמן דערנענטערט צו זיך זיין תלמיד ר' נתן, נאך פאר ער איז געקומען צו אים האט ער געזאגט פאר זיינע חסידים: איך זע א נשמה אויף דער אוקריינע. ער האט אויך געזאגט אז דורך דער נשמה וועט מען קענען פארשטיין אלע סודות התורה אפילו כתבי אר"י, דורך זיין וועג. ר' נחמן האט אויסגעלערנט זיין תלמיד פונקטליך ווי אזוי צו שרייבן זיינע תורות.
פאר ר' נתן איז געקומען צו ר' נחמן האבן אנדערע תלמידים געשריבן די תורות, אבער ר' נחמן איז נישט געווען צופרידן פון זייער סטיל, און ווען ר' נתן איז געקומען צו ר' נחמן האט ר' נתן איבערגענומען די שרייב ארבייט, ער האט געשריבן רוב תורות פון ליקוטי מוהר"ן ביידע חלקים, דאס ספר סיפורי מעשיות, חיי מוהר"ן, שיחות הר"ן, שבחי הר"ן, און האט מעתיק געווען דעם ספר המדות. ר' נחמן האט אמאל געזאגט אז מען מוז אנערקענען די גוטס פון ר' נתן ווען נישט ער וואלט נישט געבליבן פון מיר קיין בלעטעל שמות.
די תורות פון ר' נחמן אין ליקוטי מוהר"ן האט ר' נתן געשריבן און מגיה געווען, עס אריין געטראגן צו זיין רבי'ן און זיין רבי האט עס איבערגעקוקט און פאראכטן, און דערנאך איז עס געווען ראוי צום דרוק (זע ליקוטי מוהר"ן).
ר' נתן האט טייער געהאלטן יעדעס ווארט וואס איז ארויסגעקומן פון די מויל פון זיין רבי'ן ער האט עס געשריבן און געדרוקט און עס גע'חזר'ט מיט אלע זיינע ארומיגע.
דער מנהיג פון חסידי ברסלב.
נאך דער פטירה פון זיין רבין האט ער איבערגענומען די הנהגה ביי די ברסלבער חסידים, ער האט געדרוקט רבי נחמנ'ס ספרים, ער האט אויפגעשטעלט צוויי בתי מדרשים אין ברסלב און אין אומאן, ווי אויך האט ער געמאכט צענדליגער און הונדערטער ברסלבער חסידים.
מיט דער צייט האט ער צוגעצויגן צו זיך כמעט אלע קינדער און אייניקלעך פון די תלמידים פון רבי נחמן, ער האט אויפגעשטעלט אן אייגענארטיג חסידות, אנדערש ווי אנדערע חסידות פון יענער צייט, ער איז נישט געווארן קיין ממלא מקום פון זיין רבין נאר א ראש החבורה, און ער האט דערמיט באוויזן אז מען קען אנהאלטן א חסידות, זיין צוגעבונדען צום רבין, אפילו דער רבי לעבט שוין נישט.
די גרויסע מחלוקת.
דער דאזיגער צוגאנג צו חסידות האט געברענגט אויף אים אסאך התנגדות און מחלוקת, אין די יאָרן פון ה'תקצ"ה – ה'תקצ"ח האט מען אים גאר שטארק גע'רודפ'ט, דער סאווראנער רבי ר' משה צבי האט אויף אים געשריבן א חרם, ווי ער שרייבט אז מען טאר נישט שטיין אין די ברסלבער ד' אמות, מען טאר נישט נעמען קיין מלמד פאר די קינדער א ברסלבער, א שוחט פון די ברסלבער איז נישט בארעכטיגט צו שחט'ן, ווי מען טרעפט די ברסלבער דארף מען זיך דערווייטערן. דער המון עם האט אנגענומען די ווערטער פונעם סאווראנער און מען האט געטריבן און געיאגט ר' נתן מיט זיינע תלמידים מיט אזוינע רדיפות וואס האט נישט זייער גלייכן אין דער היסטאריע פון חסידות.
זיינע מתנגדים האבן אים פאר'מסר'ט פאר דער רעגירונג אינסטאנצען מיט פארשידענע מסירות 1) ער האלט זיך פאר א נביא. 2) ער האט א דרוקעריי און ער דרוקט ספרים נישט דורכן צענזור פון דער רוסישער רעגירונג. 3) ער מאכט משוגע זיינע תלמידים. זיינע מתגנדים האבן אים געוואלט פארטרייבן קיין סיביר וואו ער וועט גארנישט קענען לערנען און פארשפרייטן זיין רבינס לעהרע, מען האט אים איינגעזעצט אין תפיסה און אים גע'משפט צוזאמען מיט מענשטן וואס די רעגירונג האלט מען דארף זיין הרג'ענען. ביי דער ענדע האט מען אים בלויז פארטריבן פון זיין שטאט ברסלב, קיין נעמיראוו. ער איז דארט געווען דריי יאָר פון שנת ה'תקצ"ה ביז אנהויב שנת ה'תקצ"ט, דעמעלטס האבן זיך זיינע מתנגדים איבערגעבטן מיט אים, און ער איז צוריק געקומען קיין ברסלב.
טראץ די גרויסע רדיפות האט ר' נתן אנגעהאלטן זיין וועג, ער האט דאס אויפגעוויזן אין זיינע ספרים וואס ער האט פארפאסט די אכט בענדער ליקוטי הלכות, ווי אויך זיינע בריוון וואס זענען שפעטער צוזאמען גענומען און געדרוקט געווארן מיטן נאמען עלים לתרופה.
רשימה פון זיינע תלמידים.
1) זיין משמש און גבאי ר' נחמן טולטשינער
3) ר' נחמן דער רב אין טשעהרין.
4-5) די שותפים ר' אבא'לע און ר' אברהם בערנ'יו אן אייניקעל פון רבי נחמן (ביידע זענען געווען גאר גרויסע עשירים אין אוקריינע).
7) ר' יעקב פון טולטשין איידעם פון ר' משה חיים דער רב פון טולטשין.
8) זיין שוועסטער קינד ר' יצחק אייזיק.
9-10) ר' יצחק אייזיק יוסף מיט זיין זון ר' פנחס יהושע.
11-12) ר' לייבעל'ע חתן ר' ראובן מיט זיין זון ר' נתן.
13 - 14) ר' עוזר פון אומאן מיט זיין זון ר' נחמן.
16-15) ר' משה מיט זיין ברודער ר' אברהם חיים פון אומאן.
17-18) ר' משה און זיין ברודער ר' זיינוויל פון ברסלב.
זייער אסאך תלמידים פון רבי נחמן מברסלב זענען געווען צוגעבונדען צו ר' נתן און אים געהאלפן פארשפרייטן דאס ברסלעווער חסידות.
זיינע קינדער און אייניקלאך.
1) ר' שכנא. 2) ר' יצחק. 3) ר' דוד צבי. 4) ר' נחמן. 5) ר' יוסף יונה. 6) זיין טאכטער חנה צירל; איר ערשטער מאן איז געווען ר' נחמן בן הגאון ר' אהרן דער רב פון ברסלב, דערנאך האט זי חתונה געהאט מיט ר' ברוך.
כמעט אלע זיינע קינדער און אייניקלעך זענען געווען ברסלבער חסידים און אסאך פון זיי האבן אנגעפירט דאס חסידות. דאס מערסטע באקאנט איז ר' מיכל ר' יצחק׳ס. אויך זיין אור־אייניקעל ר' אברהם שטערנהארץ איז געווען פון די גרויסע ברסלבער חסידים אין אומאן און דערנאך אין ארץ ישראל.
ר' נתן איז נסתלק געווארן שנת ה'תר"ה עשרה בטבת.
זיינע ספרים.
ליקוטי הלכות, ליקוטי תפלות, ימי מוהרנ"ת, עלים לתרופה, שמות הצדיקים
אלטער היים איז אזא אידישער אויסדרוק פון די היינטיגע אידיש רעדענדע אידן, די נייע זשענעראציע די בעיבי-בומערס וואס זיי זענען געבוירן נאכן האלאקאוסט, וואס זיי רופן די אלטע אייראפע, ווי די אשכנזישע אידן האבן געוואוינט פאר די צווייטע וועלט מלחמה דער אלטער היים כדי זיך צו באציען דערמיט מיט רעספעקט און וויסן וויאזוי אונזער טראדיציע איז געווען, דורך רעדן פון די אלטער היים איבער אלע נייע מאדערענע זאכן וויאזוי מען האט זיך באצויגן דערצו דאן.
אבער אפילו עלטערע אידן האבן אויך דאס צו זיך באנוצען אין זייער שפראך ווען זיי האבן דעם טענדענץ אוועקצומאכן דעם היינטיגע דור, און זאגן מיט געמאכטער נאסטאלגיע: "עה, אין דער אלטער היים איז געווען א פורים אזוינס און אזעלכעס... וואס ווייסט איר היינט...?".
ווינאגראד קאמיסיע איז א קאמיסיע פון דער ישראלישער רעגירונג אויסצופארשן די פעלער אין דער צווייטער לבנונישער מלחמה. דער הויבט פיהרער פון דער קאמיסיע איז ד"ר אליהו ווינאגראד וואס איז געווען אמאל ריכטער אין דעם אויבערשטן געריכט.
לויט דעם צווישנצייטלעכן באריכט וואס איז דערשינען אפריל 30, 2007 זיינען די דריי הויפט שולדיקער צום אומפאל: דער פרעמיער־מיניסטער - אהוד אולמרט, דער זיכערהייטס מיניסטער - עמיר פרץ און דער הויפט גענעראל דן חלוץ; בעת די מלחמה.
אונטערנעמערשאפט איז די פעאיגקייט און קענטעניס צו עפענען אייגענע ארגאניזאציעס צו פירן ביזנעס געשעפטען. געווענליך צו אידענטיפיצירן גוטע געלעגנהייטן צו עפענעונגען פאר אזא סארט ביזנעס.
אונטערנעמערשאפט איז אפט א שווערע אונטערנעמונג ווייל א מערהייט פון נייע ביזנעסער פאלן דורך.
ערפינדער איז א מענטש וואס באשאפט אדער טרעפט אויס נייע מעטאדן וועגן אדער געצייג צו טאן א אויפגאבע.
דער טערמין קען אויף גענוצט ווערן פאר די וואס האבן באקומען א פאטענט,
לבנון קריג 2006 (אין ישראל די צווייטע לבנונישע מלחמה), איז דער נאמען פון צה"ל'ס אקט קעגן דער חיזבאלא אין דרום זייט פון לעבענאן. דער אקט האט זיך אנגעהויבן י"ז תמוז ה'תשס"ו, אין פארלויף פון 34 טעג ביז כ' אב. צוליב דעם וואס די כעזבאלא האבן פארכאפט צוויי ישראלישע סאלדאטן. ביי דער מלחמה האבן כעזבאלא ארויס געשאסן 3,900 ראקעטן אויף צפון זייט פון ישראל, 12,000 בלאקן געשעדטיק. די צאל פון די טויטע ביי 163 ישראליען (פון זיי 119 סאָלדאַטן און 44 בירגער) און ארום 1,736 ליבאנאנער ווען ארום 600 פון זיי זיינען כעזבאלא קעמפערס.
די פארכאפונג איז געקומען באלד נאך וואס די כאמאס האבן אויך פארכאפט א סאלדאט מיט א פאר טעג צוריק מיטן ציל זאל מדינת ישראל באפרייען געפאנגענע טעראריסטן, אין דעם שוווּנק האבן די כיזבאלא אויך דאס געטון מיטן זעלבן ציל צו באפרייען זייערע מענטשן פון די ישראלישע תפיסה.
די צה"ל זיינען ארויס מיט געווער קעגן די חיזבאלא און האבן דערווייל צושאסן הונדערטער צילן ריכטונגען אין ליבאנאן און אין איר הויפט שטאט ביירוט כדי צו אומבריינגען די כעזבאלא פון גרעניץ און זאלן נישט קענען אין דער צוקונפט שיסן מער ראקעטן אדער פאנגען ישראליער.
פון וועגן די ראקעטן וואס האבן געפאלן אויף צפון זייט ישראל, האבן טויזנטער מענטשן אראפגענידערט צו דרום זייט ישראל בשעת דער מלחמה.
די שאצונג פון שאדן פאר מדינת ישראל שטייט ביי 9 מיליארד שקל.
די מלחמה האט זיך געצויגן 34 טעג. כ' אב איז אפגעקומען א פייער שטילשטאנד צווישן ביידע זייטן נאך וואס דער יו-ען האט אפגעמאכט אז א פרעמדע מיליטער וועט זיך פארזוימען ביים גרעניץ פון לבנון און אפהיטן די כעזבאלער פון טעראר אטאקעס אויף ישראל. אויך זאלן די כעזבאלער זיך אײנבײגן און לאזן די לבנונער מיליטער הערשן אויף דרום זייט פון לבנון.
פאָרשונג איז די מענטשליכע אקטיוויטעט באזירט אויף דער אינטעלעקטועלער אינוועסטיגאציע. צו אויסטרעפן פארטייטשען און איבערארבעטן מענטשליכע דעת אויף פארשידענע אספעקטן פון דער וועלט.
וויסנשאפטלעכע פארשונג באשטייט פון דער אפליקאציע פון וויסנשאפטלעכע מעטאדן באזירט אויף וויסנשאפט, די פארשונג שטעלט דערנאך צו וויסנשאפטלעכער אינפארמאציע און טעאריעס פאר דער הסברה פון נאטור און אייגענטום פון מענטשן פון דעם גאנצן אוניווערס.
עס ווערט געפאנדעט פון פובליק אדער וואולטעטיגע צדקה קרנות, אריינגערעכענט אסאך קאמפאניס.
דער טערמין "פאָרשונג" איז אויך באניצט אויסצומאלן א קאלעקציע פון אינפארמאציע איבער איין קאלעקטיוון סוביעקט.
וויסנשאפט איז א קערפער פון קענטענישן, סיי עמפיריש (פון פראקטישער דערפארונג) סיי טעארעטיש, אויסגעארבעט דורך א גלאבאלער קהילה פון פארשער, ניצנדיג געוויסע טעכניקעס פון אבזערוואציע און דערקלערונג. די קונסט ווערט גערופן דער וויסנשאפליכער מעטאד. די היסטאריע פון וויסנשאפט ניצט די מעטאדן פון אלגעמיינער היסטאריע.
וויסנשאפט האט זיך אנטוויקלט פון פראקטישע נויט און אויך פון פילאזאפישע פארשונגען. די וויסנשאפטליכע רעוואלוציע האט אנגעהויבן אין אייראפע דעם 13טן יארהונדערט און דערגרייכט איר שפיץ אין דעם 16טן יארהונדערט.
פירערשאפט איז אנפירן א ארגענעזאציע פון מענטשן וואס זענען אויף א געוויסער אופן אונטערגעווארפן אונטער זיין איינפלוס, מאטיוויציע און זיין טייל איז צוגעשריבן די קרעדיט צו ערמעגליכען די מענטשן אויצופירן זאכן וואס אן אים וואלט דאס נישט צושטאנד געקומען דער ענד ציל וואס איז בשותפות א טובה פאר אלעמען.
אנדערשט ווי געוועלטיגן איז פירערשאפט נישט ארויפגעצווינגן דורך דעם וואס זיין טאטע איז געווען דער פירער נאר אנגענומען מכוח זיין אייגענע קוואליטעט, חכמה און טאלאנטען.
דאס ווארט געטא שטאמט פון איטאליעניש. אין דער מיטל אלטער אין איטאליע זענען געווען קליינע היימישע דערפלאך ווו יידן האבן געוווינט מיט אן אייגענער קולטור. די ערשטע געטא איז געווען אין ווענעדיג.
היינט ניצט מען דאס ווארט "געטא" מיט א צינישן אויסדרוק אנצוווייזן שטעט און דערפלעך וואו אידן וואוינען פון אייגן ווילן אונטער שטרענגע רבנישע אנווייזונגען ווי צום ביישפיל וויליאמסבורג, טאהש, קאשוי, נייטרא, בני ברק, מאה שערים אד"ג.
געטאָס בעת דער צװײטער װעלט מלחמה.
דאָס װאָרט געטאָ אין באַציונג צו די קאַטעסטראָפֿע פֿונעם ייִדנטום אין דער צװײטער װעלט מלחמה, איז אַ װױנונג־פֿערטל װוּ די דײַטשן האָבן באַװעגט אַהין ייִדן איבערהױפּט פֿון מיזרח־אײראָפּע בשעת דער צװײטער־װעלט־קריג.
כסליו ה'ת"ש (סוף 1939) האט דער נאציסטישער הויפט קאמאנדאנט ריינהארד היידריך באפעלט צו צענטראליזירן און צונויפנעמען אלע יידן פון מיזרח פוילן אין איינציקע ענגע וווינונג-פערטלעך וואס זאל זיין נעבן א קרייצוועג פון באנען.
די געטאס האבן באדינט די נאציס צו קאנטראלירן אויף די יידן, און קענען אויספירן זייער אידיאלאגיע פון פארניכטן דעם יידישן פאלק. אין די געטאס האט מען שטארק געפייניקט און דערנידערט די יידן גייסטליך און פיזיש, ארום 20 פראצענט יידן פון די גרויסע געטאס זיינען געשטארבן פון פיין, געצוונגטע ארבעט, הונגער אא"וו. אבער פאר די דרויסנדיקע וועלט האבן די נאציס באהאלטן זייערע אומפארשעמטע אקטן, און דערקלערט אז די געטאס זיינען גוטע אויטאנאמישע פלעצער פאר די יידן.
די גרעסטע געטא איז געווען די ווארשעווער געטא מיט ארום 450,000 מענטשן און דערנאך לאדזשער געטא מיט ארום 200 טויזנט מענטשן. די נאציס האבן באשטימט א יודענראט (א ראט פון יידן) זאל קאנטראלירן און מאכן ארדענונג אין די געטאס.
דאס לעבן אין דער געטא.
עס איז אינטרעסאנט צו אויפמערקן אז כאטש די אלע אויסטערלישע שווערקייטן האבן זיך די יידן דערהאלטן, עס איז כמעט נישט געווען קיין זעלבסטמארדער אין די געטאס.
דער ים המלח איז א אזערע אין ארץ ישראל.
די טייך איז זייער זאלציג, און פארמאגט אסאך מיניראלן, מען קען נישט דערטראנקען ווערן דארט ווייל די זאלץ האלט דעם גוף אויפן אויבערפלאך.
אין די מעדעצינישער וועלט סיי אין דיאלטערנאטיווע מעדיצין און אויך אין די גלייכע היילונג מיטלען איז אנגענומען אז זיך באדן אין די טייך היילט אסאך קרענק, דוקטוירים שיקן אהין קראנקע זיך צו היילן. א סאך פאקטורי'ס גרייטן פון דעם וואסער געוויסע פארדוקטען ווואס זיינען גוט צום גוף.
לױט דער תורה איז עס איז צושטאנד געקומען פון לוטס ווייב (ווען זי געווארן א שטיק זאלץ).
דער ים המלח איז אויך געאייגענט זיך צו באדן פאר פרומע מענטשן, עם פארמאגט א בארטן באזינדער פאר מענער און באזונדער פאר פרויען.
אסאך גרויסע גאסט-הייזער האבן אויפגעשטעלט שיינע צימערן פאר די באזוכער.
הר חרמון אויף די שפיצן קען מען זעהן שניי רוב יאר, אפילו עס געפונט זיך און א געגנט פון ווארימע לענדער.
ער געפינט זיך אויף די גרענעצן פון לבנון, סיריע און ישראל. די שפיץ דערגרייכט צו אומגעפער 6,708 טויזנט פוס העכערן ים פלאך, ער איז דער העכסטער בארג אויף די גולן הויכן, וואס איז אויפן ישראל זייט פון גרעניץ, און איז א דירעקטע המשך פון די קעגן לבנון בערג.
אין דער זעקסטאגיקער מלחמה האט ישראל איינגענומען דעם בארג פון די סיריער. און אין די ערשטע טעג פון דער יום כיפור מלחמה האבן די סיריער צוריק איינגענומען דעם בארג אבער אין אפאר טעג נאכדעם האט צה"ל אים ווידער איינגענומען, אין א ביטערן קאמף, וואו צענדליגע זעלנער האבן פארלוירן זייער לעבן.
דערציילונגן פון צדיקים איז א סעריע פון ביכלעך וואס ענהאלט פארציילונגען פון צדיקים, געאייגענט פאר יונגווארג, אלע מעשיות זענען פון די צדיקים תלמידים און תלמידי תלמידים פון בעש"ט בעיקר פון בית חב"ד, עס האלט ביי אומגעפאר הונדרעט און פופציג חלקים.
עס ווערט געדרוקט אין ארץ ישראל.
אין אלע געבילדעטע לענדער איז דא א ספעציעלע טאבאקא שטייער, און דאס ברענגט צו אומ-לעגאלע האנדעלס.
נוי יארק האט היינט די טייערסטע שטייערן אויף טאבאק.
די אומערסטנס באקאנטע פאפיראסן פאבריצירער זענען 'פיליפ מאוריס', זיי פאברוצירן צווישן אנדערע "מארלבארוי" און "פארלאמענט", וואס די זענען די מערסע אויפגעכאפטע ברענדס.
דערנאך איז דא ציגארען, וואס דאס איז גאר א אנדערע סוגיא פאר זיך, אסאך דערפון מאכט מען מיט די הענט און די וואס קומען פון קובא קען קאסטן ביז עטליכע הונדערט דאלער א שטיק.
דער גרעסטער דיסריבוטער אין אמעריקע פון אלע ערליי ציגארן פון די גאנצע וועלט פאר ביליגע פרייזן איז די ריזיגע פירמע j r cigars
דער שוואם אדער דאס שוועמל () איז א מין ארגאניזם פון דער משפחה וואס הייסט אייקאריאטן.
עס ציעט איר ערנערונג פון אנדערע ארגאניזמען. עס טוט עסן איר עסנווארג פון דרויסן, איינזאפנדיג ניוטריענט מאלעקיולן אין צו זייערע צעלן.
הייוון, מאלד און שוועמלעך זענען א ביישפיל פון מיני פאנגי.
אמאל האט מען געמיינט אז דאס איז א געוויקס.
עס זענען פאראן אן אפגעשאצטע 5.1 מיליאן זגאלן פון פאנגי מיט בלויז זיבעציג טויזנט דעפענירט דערווייל.
עסן.
טייל שוואמען זענען עסבאר. מען קען זיי עסן רוי אדער מען קאכט די שוואמען אין זופ און אנדערע עסנווארג.
שמואל טייטלבוים איז דער גבאי פון רבי זלמן לייב טייטלבוים, סאטמארער רבי. ער איז באקאנט אלס גרויסער ידען אין חסידות טראץ זיין אינגען עלטער. ער האט איבערגעדריקט דעם ספר ישמח משה אויף א מייסטערהאפטן אופן.
ער ווערט אנגערופן מיטן צונאמען שמואל גבאי. די אהרונים רופן אים שמואל קאמפאט.
ער שטייט צו די רעכטע האנט פון זיין רבי'ן און איז זייער איבערגעגעבן פאר יעדע פראיעקט פון די קהילה.
בפרט שטייט ער צום רבי'נס רעכטע האנט ביי אלע גרויסע אינטערנעמונגען וואס די רבי האט אינטערגענומען אין די לעצטע יארן,
די אויפבוי פון די נייע סאטמארע ישובים קרית יטב לב אין בלומינגבורג און שכונת סאטמאר אין לעיקוואד,
שקל הטהור וואס ער העלפט שטארק צו דעם רבי'ן מיטן שאפן שווערע מיליאנען יערליך,
און יעצט ביי די מאסיווע אויפשאקלונג אין די קהילה און אין די מוסדות אין קרית יואל,
ר' שמואל טייטלבוים שטייט הינטער דעם סאטמארער רבי׳ן
די וואַרשעווער געטּאָ איז געווען די גרעסטע געטא ביי די שואה וואס האט אנטהאלטן ארום 450 טויזנט לייט. זי איז באשטעטיקט געווארן כסליו ה'ת"ש. אין איר איז פארגעקומען דער גרעסטער יידישער אויפשטאנד ביים חורבן.
די געטא איז געשטאנען דריי יאר. רוב מענטשן האבן נישט זוכה געווען ארויסגיין פון דער געטא אין פארלויף די דריי יאר.
אויפשטעל אומשאנדן.
די נאציס האבן פארארדענט אין יעדער שטאט, וואו עס איז געווען א געמיינדע מיט יידן, אויפצושטעלן א יודענראט, און זיי זאלן זיין די פארמיטלער פון דער יידישער באפעלקערונג, מיט די נאצישע טיראנען, ווי פארשטענדליך איז דאס געווען, אויסנוצן די יידן פאר די נאצישע אינטערעסן.
און ווארשע, די שטאט אין אייראפע מיט דער גרעסטער באפעלקערונג מיט יידן נישט געווען אנדערש, און די פארשטייער פון יידישן קהילה, איז באשטימט געווארן, דורכן קאמאנדיר פון די באוואפנטע קרעפטן פון ווארשע. אדאם טשערניאקאוו איז באשטימט געווארן אלס הויפט פונעם יודנראט, און דער פארארדענונג פון דער געטא איז געגאנגען אויף, אין דעם איז אריינגערעכנט אויפשטעלן א יידישע פאליציי, פינאנץ, א יידישע וואלוטע, בילדונג, און קולטור, ספארט אא"וו.
דער באפעל וואס די נאציס האבן געגעבן, פאר די יידישע פירער פון דער געמיינדע, האט געלויטעט אז אלע יידן מוזן זאפארט פארלאזן זייערע היימען, פאר די, וואס וווינען אינדרויסן פון די באשטימטע גרעניצן פון געטא, און אומבאדינגט זיך אריבערציען, אינערהאלב די קליינע שטח פונעם געטא, וויפיל מען האט פרובירט צו פארהאנדלען, איז זיי געלונגען, עס אפצושטופן אויף א וואך.
פון אנפאנג איז די געטא געווען אפן אן קיין צוים, און יידן האבן זיך געקאנט דרייען פריי אין די ארישע זייט, די נאציס האבן געהאט פארשפראכן פארן קהילה, אז עס וועט אזוי בלייבן, מיט די צייט האט מען אנגעפאנגען בויען די מויער, וואס האט ארומגענומען די געטא, פון אלע זייטן, נישט צופיל מענטשן זענען אריבער די טויער פון געטא,
די עסן איז געווארן טייערער פון דעם, די שווארצע מארק האט זיך געשטארקט, א טייל דערפון איז געווען מיט די שטיצע פונעם יודנעלטעסטע,
און געלט, און שטיצע וואס איז געקאמען פון אנדערע פלעצער האבן אויפגעהערט אנצוקאמען אין געטא, און מענטשן האבן אנגעפאנגען אויסצוגיין פאר הונגער.
דער רעוואלט און ליקווידאציע פון דער ווארשעווער געטא.
דער געדאנק צו רעוואלטירן קעגן די נאציס איז געווען ווי מען האט אנטדעקט אין די פארגאנגענע פאר יאר, פון די רעוויזיאניסטן, זאב זשאבאטינסקי'ס פארטיי צהר, בית"ר, זיי האבן שטענדיק געוואלט אויפשטעלן א יידישער מיליטער, האבן אסאך פון זיי געדינט אין דער פוילישער ארמיי, און אזוי ארום געווען געלערנט, אין טאקטיקן און אין אלע זאכן בנוגע מלחמה.
אין יאר 1940 האבן זיי שוין אנגעפאנגען, מיט אויפשטעלן א יידישער אונטערגרונט, אין די געטא, ווי קויפן געווער, אויפרייס מאטעריאל, אא"וו. זייער גרופע קעמפער איז גערופן געווארן מיליטערישע יידישע פאראייניקונג.
אין יאר 1942, ווען מען האט געזען, און געהערט אין געטא, פון די מאסן שחיטות, וואס קומען פאר אין טרעבלינקע, האבן זיך אנדערע פארטייען זיך צוזאם גענומען, און אנגעפאנגען מיט אויפשטעלן, אן אויפשטאנד קעגן די נאציס, עס איז זייער שווער געווען פאר זיי, ווייל קיין ערפארונג האבן זיי נישט געהאט, און די פוילישע פארטיזאן גרופעס, האבן נישט געהאט א געמיינזאמער שפראך מיט די יידישע פארטייען.
די יידישע פארטייען זענען געווען, השומר הצעיר, די בונד, קאמוניסטן, און די ציוניטישע באוועגונגען ווי דרור, פועלי ציון.
די אקציעס, וואס די נאציס האבן דורכגעפירט, יאנואר 1943, האט אנגעצינדן די ערשטע פינק, און די יידן, האבן געפירט א בלוטיקע קאמף, קעגן דער אקציע, ווייניק מענטשן בכלל, האבן אויסגעהערט צו די באפעל, פון די נאציס זיך צו שטעלן ביים אומשלאגפלאץ, די יידן האבן געפירט א פסיכאלאגישער קאמף, קעגן די נאציס, און זייערע קאלאבארירער, זיי האבן געהרגט מוסרים, און יידישע פאליציי לייט וואס זענען נישט געווען געטריי צו זייער פאלק.
דאס איז אבער גארנישט געווען, קעגן די אויפשטאנד פון אפריל, אין יענעם יאר. די יידן האבן פאראורזאכט פארלוסטן, פארן דייטשן ווערמאכט אין דריי וואכן, אין א קליינע געטא, 2.4 פראצענט פון שטאט ווארשע, שוין נאכדעם וואס דאס רוב פון אירע איינוווינער, זיינען שוין אומגעבראכט געווארן, מער וואס דאס פוילישע ארמעי, האט באוויזען ביים זיך שלאגן, ווען די דייטשן האבן אינוואנדירט פוילן.
עס האט זיך אנגעפאנגען פאר פסח, און עס האט אנגעהאלטן פאר דריי וואכן, ביז די דייטשן האבן נישט געזען קיין לייזונג, און האבן אנגעהויבן פארברענען הייזער, אויף אירע איינוווינער, דאס לעבן געבליבענע האט מען פארשיקט קיין טרעבלינקע, געטא קראקע, און די געגענט, די קעמפער וואס זענען אריבער געלאפן צום ארישער זייט, האבן אטייל גענומען אינעם פולישן אויפשטאנד, אין יאר 1944.
דער אויפשטאנד, איז נישט געווען אויף צו בלייבן לעבן, עס איז געווען פארן כבוד פונעם יידישן פאלק.
די באפעלקערונג פון דער געטא ביים אנהייב, איז געווען צווישן זיבעציק טויזנט, און הונדערט טויזנט, ביי דער ענדע זיינען נישט געראטעוועט געווארן, קיין סאך יידן פון ווארשע.
אין דעם זיינען נישט אריינגערעכנט, די דריי הונדערט פופציק טויזנט יידן, וואס זיינען אומגעקומען, בעפאר דער אויפשטאנד האט זיך אנגעפאנגען.
די פוילישע באפעלקערונג, האט זיך גענומען גרייטן צו איר אויפשטאנד, גלייך ווען די יידן האבן געפירט זייער קאמף, און זיי האבן געזען אז דער שוואכער ייד, קען זיך אויך שלאגן קעגן די נאצישע מיליטער.
די געטא איז געווען, פוסט און וויסט נאך דער מלחמה און די שטאט ווארשע, האט אויך אזוי אויגעקוקט נאכן פוילישן אויפשטאנד.
[http://warszawa.getto.pl/index.php אינטערנעץ דאטנבאזע וועגן דער ווארשעווער געטא]
פלאַקאַט פון דעם פילם פון יאָר 1964
אַ פֿידלער אויפן דאַך איז אַ גאָר פּאָפּולערע מוזיקאַלישע פאָרשטעלונג און אַ פֿילם געשפילט אויף דער ענגלישער שפראַך, וואָס איז באַזירט אויפן בוך טבֿיה דער מילכיקער, געשריבן פֿון שלום עליכם. דער ערשטער באַשטראַל פון דער פאָרשטעלונג איז געווען 1964 אין בראָדווײַ. שפּעטער זענען אַרױס װערסיעס אין אַ סך פֿאַרשײדענע לשונות, מיט ייִדיש בתוכם.
דער העלד פון דער מעשׂה איז דער מילכיקער טבֿיה (אינעם פֿילם געשפּילט פֿון חיים טאָפאָל). ער וווינט מיט זײַן ווײַב גאָלדע און זײערע פינף טעכטער אין אַנאַטעווקע, רוסלאַנד.
טבֿיה שפיגלט אָפּ אַ תמימות'דיקן טראַדיציאָנאַלן ג-ט'ס פאָרכטיקן ייִד. דער עיקר וואָס די מעשׂה ברענגט אַרויס איז דאָס איבערקערעניש אָנהײב לעצטן יאָרהונדערט, אַז אָנשטאָט גיין צום שדכן (אין דעם פאַל יענטע די שדכנ'טע - מאָלי פּיקאָן) און דער טאַטע זאָל באַשליסן מיט וועמען די קינדער זאָלן חתונה האָבן, באַשליסן זיי דאָס איצטער אלײן לויט זייער געפיל און לױט דעם, וועמען זיי האָבן ליב.
בײַם ערשטן קינד, צייטל, וועלכע פאַרליבט זיך אין מאָטל קאַמזױל דעם שניידער, גיט איר עס דער טאַטע נאָך נאָכדעם וואָס זי האָט זיך געבעטן בײַ אים אַז זי וויל נישט חתונה האָבן מיט לייזער וואָלף אַ קצב אַן אַלמן ווי עס איז געװען אָפגעשמועסט צװישן יענטע, לײזער װאָלף און טבֿיה. אַזוי אויך בײַ דער צווייטער טאָכטער האָדל, וואָס וויל חתונה האָבן מיט פּערטשיק, אַ ייִדישער בחור אַ סאָציאַליסטישער רעוואָלוציאָנער, גיט טבֿיה איר אויך נאָך. זי איז אַפֿילו גרײט צו פאָרן קיין סיביר באַזוכן פּערטשיקן אין לאַגער און טבֿיה ווייסט אַז מעגלעך וועט ער זי מער נישט זען און זי וועט לכאורה נישט האָבן קיין טראַדיציאָנעלע חתונה.
אָבער בײַ דער דריטער און געליבטסטער פֿון אים טאָכטער, חוה'לע, וואָס פאַרליבט זיך אינעם גױ פיעדקע, קען ער שוין נישט איינשטימען מיט דעם און ער האַקט אָפּ מיט איר.
דער פילם ענדיגט זיך ווי מען פאַרטרײַבט די ייִדן פון אַנאַטעווקע, און טבֿיה פאָרט קיין ניו יאָרק, אַמעריקע. לייזער וואָלף קיין שיקאַגאָ און יענטע קיין א"י.
דער נאָמען "אַ פֿידלער אױפֿן דאַך" איז באשיינט געווארן פון מארק שאַגאַלס געמעלן.
באַוווּסטע ניגונים.
די ניגונים אין דעם פילם זענען זייער אויפֿגעכאַפּט און פּאָפּולער, און זײ ווערן אַ סך נאָכגעזונגען ביזן הײַנטיקן טאָג. די סאַמע באַװוּסטעסטע פֿון זײ זענען׃
דער ליקוטי מוהר"ן איז דאס ווערק פון א גרויסן חסידישן רבי'ן, רבי נחמן מברסלב, אייניקל פון דעם אויסטרעפער פון חסידות ר' ישראל בעל שם טוב.
די מאמרים.
דער ספר ענהאלט צוויי חלקים. דער ערשטער חלק האט 286 מאמרים. דער צווייטער חלק האט 125 מאמרים. דער אויסשטעל פון די מאמרים זענען פארשידענארטיג עס איז דא לאנגע מאמרים וואס ציהן זיך אויף עטליכע בלעטער און עס איז דא קורצע וואס זענען בלויז א שורה אדער צוויי.ֿ
די לאנגע מאמרים זענען צוטיילט אויף אותיות. עס קען זיין א מאמר וואס האט 10 — 12 אותיות, דער לענגעסטער מאמר איז דער מאמר תקעו אמונה און ח"ב סי' ה'. און פון די גאר קורצע מאמרים איז מאמר קי"א אין ח"א. אויך מאמר מ"ב אין ח"ב.
ווען איז עס געזאגט געווארן.
ר' נחמן האט געפירט מיט די חסידים אין די יארן צווישן ה'תקמ"ח ביז ה'תקע"א
רוב מאמרים זענען געזאגט געווארן אין די יאהרן וואס ער האט געהאט נעבען זיך זיין תלמיד ר' נתן מברסלב. פון ה'תקס"ב. די מאמרים זענען די תורות וואס ר' נחמן האט געזאגט פאר זיינע חסידים אין די צייטן, אבער עס איז אויך דא דארט אסאך שמועסן פאר חסידים און פאר יחידים פרטיות'דיגע מענטשן, ר' נתן האט דאס שפעטער געהערט און אפגעשריבן.
דער סדר פון ר' נחמן איז געווען ער האט געזאגט תורה זעקס מאל א יאהר. 1) ראש השנה. 2) שבת חנוכה. 3) שבועות. און נאך דריי מאל אין נישט באשטימטע צייטן, דעמאלטס האט ער בדרך כלל געזאגט לאנגע מאמרים.
עס געפינט זיך אויך דארט עטליכע מאמרים וואס ער האט געזאגט פאר ער איז געפארן קיין ארץ ישראל ה'תקנ"ח, דאס זענען קליינע מאמרים וואס זענען צווישן די מאמרים פון מאמר ע"ג ביז מאמר ק"ח און עס איז אנגעצייכנט "מלשון החברים".
ר' נחמן האט אריין געלייגט א גרויס ארבייט וויאזוי זיין ספר זאל געשריבן ווערן, יעדעס ווארט האט ער געמאסטן און געוואוגן צו מען זאל עס דריקן, עס זענען דא מאמרים וואס ער האט עס פארענדערט פונעם ארגינעלן טעקס ויאזוי ער האט עס געזאגט, ווייל ער האט געהאלטן אז עס דארף אנדערש ווערן געשריבן, און אז די דאזיגע זאכן טאר נישט אנטפלעקט ווערן פאר יעדן. ר' נחמן שרייבט אין זיין ספר (ליקוטי מוהר"ן ח"ב סי' מ"ח) אז אמת'ער צדיק האט א פחד ווען ער זאגט תורה וואס יא צו זאגן און וואס נישט, זיין ציטער און פחד איז שטארקער ווי כלל ישראל האט אין די ימי הרחמים והרצון אין ראש השנה ויום כיפור. אסאך פון זיינע מאמרים וואס ער האט נישט געוואלט געבן צום דרוק האט ער מיט דער צייט פארברענט, אויך האט ער צוואה געלאזט אז אלע כתבים וואס ער האט נישט איבערגעקוקט נאר עס איז געבליבן געשרפארט אין זיין שופלאד זאל מען גלייך נאך זיין פטירה פארברענען.
עס געפינען זיך מאמרים וואס ר' נחמן האט געמעגט אייניגע ווערטער אזוי ווייט אז עס האט נישט קיין המשך צו די קומענדיגע רייד, און דאך האט ר' נחמן עס געהייסן אזוי דרוקן און פארשפרייטן אפילו עס האט נישט קיין געהעריגע המשך
ווער האט עס געשריבן.
אסאך מאמרים איז אנגעצייכט "לשון רבינו ז"ל", דאס הייסט די מאמרים איז דער לשון פון ר' נחמן, ער האט געשריבן די לשון הקודש דערפון.
אויב שטייט נישט "לשון רבינו ז"ל", דאן האט דאס זיין תלמיד ר' נתן געשריבן, און האט עס דערנאך געוויזן פאר ר' נחמן.
פון סי' ע"ג ביז סימן ק"ח שטייט "לשון החברים", דאס מיינט אז די חברים האבן עס געשריבן פאר ר' נתן איז געווען ביי ר' נחמן צווישן זיי ווערט פארעכנט איינער פון די תלמידים פון ר' נחמן מיטן נאמען ר' אברהמ'לע פעטערבורגער. עס געפינט דארט אויך עטליכע תורות וואס ר' נחמן האט געזאגט פאר ער איז געפארן קיין ארץ ישראל [ה'תקנ"ח].
ר' נחמן איז נישט צופרידן געווען פון זייער שרייבן, און האט געזאגט אזוי: די בעסטע שרייב איך מיינע תורות, נאך מיר שרייבט נתן.
דער פונקטליכער סדר און וועלכע יום טוב און שבת עס איז געווארן געזאגט שטייט אין ספר חיי מוהר"ן סי' נ"ט, און אין ליקוטי מוהר"ן דפוס משך הנחל צום סוף. אויך שטייט עס בפרטיות צושפרייט אין די ברסלבע ספרים און אין ספר ימי מוהרנ"ת. זעה אויך ספר פעולות הצדיק.
ווועלכע יאהר האט מען עס געדרוקט.
דער ערשטער ליקוטי מוהר"ן איז געווען געדרוקט בלויז דער ערשטען חלק, אין יאהר תקס"ח אין אוסטרה. עס איז געדרוקט געווארן דורך ר' נחמן זעלבסט, און ער האט געשיקט זיין תלמיד ר' נתן זאל אכט געבן עס זאל געדרוקט ווערן פונקטליך וויאזוי ער וויל.
דער צווייטער חלק איז געדרוקט אינעם יאהר וואס ר' נתמן איז נסתלק געווארן, אין מאהלוב שנת תקע"א, דורך ר' נתן זיין תלמיד.
אין שנת תקפ"א האט ר' נתן נאכאמאל געדורקט דעם ספר, דאסמאהל אלע ביידע חלקים צוזאמאן, ער האט צוגעלייכט אסאך מראה מקומות, צוטיילט דעם ספר אין סימנים און אין אותיות, אויף דעם שער בלאט שטייט עס איז געדרוקט אין מאהלוב, אבער עס איז נישט אמת עס איז געווארן געדרוקט אין ברסלב אין די הויז פון ר' נתן, מען האט געשריבן "מאהלוב" וויבאלד די רוסישע רעגירונג האט נישט געגעבן רשות דאן צו דריקן ברסלבער ספרים נאר מיט א צענזור.
פון דעמאלטס אהן איז דער ספר געדרוקט געווארן צענדליגער און הונדערטער מאל, איבער דער גארער וועלט.
מיר וועלן דא אויסרעענען די דרוקן וואס האבן צוגעלייגט די גרעסטע שינוים זייט שנת תקפ"א.
שנת [ה'תרל"ו] האט ר' נחמן מטשעהרין עס געדרוקט אין לעבמערג מיט נייע אסאך מראה מקומות און הערות.
שנת [ה' תש...] האט עס געדרוקט ר' אריה וויינשטאק, מיט ר' משה קרעמער מיט אותיות מרובעת זייער שיין און גוט מגיה געווען.
שנת [ה' תשמ.] האט עס געדרוקט דפוס משך הנחל מיט גאר אסאך נייע מראה מקומות.
דער ספר אין דער וועלט.
דער ספר האט היינט פינף הסכמות פון חסידישע רבנים. 1) רבי יעקב יצחק פון לובלין. רבי ישראל מקאזניץ רבי אברהם חיים מזלאטשוב רבי מאיר מבראד רבי אפרים זלמן מרגליות
פאר ר' נחמן האט געוועלט דרוקן זיין ספר האט ער ארום געשיקט זיין תלמיד ר' זלמינא צו נעמען הסכמות, ברסלבער חסידים זאגן שיח שרפי קודש אז ר' זלמינע דער תלמיד פון ר' נחמן האט צוזאמען געקליבן 13 הסכמות. אונעם ערשטן דרוק וואס ר' נחמן האט געדרוקט איז נישט געווען קיין שום הסכמה, אבער שפעטר האט ר' נתן צוגעדרוקט עטליכע הסכמות.
אסאך חסידישע רבנים ברענגען נאך אין זייערע ספרים פון די מאמרים פון ליקוטי מוהר"ן, אייניקע פון זיי זענען משמרת איתמר, בית יעקב פרשיסחא, בארות המים, אך פרי תבואה, רחמי האב, דברי תורה מונקאטש ספר בעל שם טוב עה"ת. אויך שפעטערדיגע רבנים ווי די רביים פון סאטמאר, פאפא, ברענגן פון דעם ספר.
אויך דער צדיקעל ר' שמעון מזעליכאוו פון לעצטען דור, איז געווען זיין פארקאכט אין דעם ספר.
ר' נחמן אויף זיין ספר.
ר' נחמן האט שטארק געבעטן פון זיינע חסידים מען זאל זיך פארטון מיטן ליקוטי מוהר"ן.
דער ספר ביי ברסלב'ער חסידים.
ווי באקאנט האט מען ביי ברסלבער חסידים נישט אויפגענומען א ממלא מקום אויף פלאץ פון זייער רבי'ן, די ברסלעבער חסידים האבן געהאלטן אז אז פעלט זיי נישט קיין רבי'ן זיי האבן א רבי, אלעס וואס זייער רבי וויל שטייט אוין זיין ספר ליקוטי מוהר"ן, ר' נתן חזרט כמעט אין יעדן בריוו פון עלים לתרופה הפוך בה והפוך בה ומניה לא תזוע.
די ברסלבער חסידים פלעגן זיך פארטיפן אין דעם ספר אווי ווי מען לערנעט א פסוק חומש צו א שטיקל גמרא, און יעדעס אות און ווארט האבן זיי געטראפן אוצרות יקרות, וואס איז זיי ווערט מער ווי גאלד.
פירושים אויף דעם ספר.
דער ספר איז א טיעף ספר, וואס איז זייער שווער צו פארשטיין, וויפיל מען זאל נאר שרייבן פירושים און ביאורים וועט מען אלץ קענען טרעפן נאך און נאך פירושים.
אבער מיר וועלן אויסרעכענן אייניקע וואס האבן געשריבן פירושים אויף די סדר פון מאמרים. 1) אין ספר ליקוטי הלכות איז דא אסאך פירושים און ביאורים אויפן ליקוטי מוהר"ן, און אזוי שטייט אין די הקדמה אז דאס איז א פירוש און ביאור אויף די רייד פון ר' נחמן. ב) פרפראות לחכמה. ג) באבי הנחל. ד) מי הנחל. ה) ביאור הליקוטים. ו) שפת הנחל. ז) מענינים בנחלים. ח) פיתוחי חותם.
די ספרים קיצור ליקוטי מוהר"ן ליקוטי עצות זענען געמאכט געווארן וויאזוי מען קען די טיעפע מאמרים ארויס ברענגן אויף א אופן מען זאל פאלגן און מקיים זיין וואס דארט שטייט.
עס זענען דא מפתחות אויף דעם ספר. מפתח ענינים וואס האט געמאכט ר' נתן צבי קעניג. מפתח מאמרי חז"ל אינעם ספר שפת הנחל פון צפת.
מתנגדים אויף דעם ספר..
אין די חסידישע ספרים איז נישט דא קיין שום סימן פון התנגדות אויף די ספרים, אין מעשה ביכלעך קען מען טרעפן פון מאנכע וואס ברענגען נאך פון אנדערע אז מען זאל נישט לערנען דערין. און סקווירא חסידות איז אנגענומען אז מען טאר אין די ספרים נישט קוקן.
די מעטרישע סיסטעם איז א צענטלעך וועג פון מעסטן וואס איז באזירט אויף די מעטער און גראם.
עס זענען דא עטליכע וועגן פון מעסטן וואס ווערן אנגערופן מעטרישע סיסטעם, אבער דאס וואס ווערט היינט באנוצט זייט די 1960ער יארן (תש"כ) איז פון דער אינטערנאציאנאלער סיסטעם פון איינסן.
מעטרישע איינסן פון מאסע, לענג, און עלעקטריע ווערט כסדר געניצט ארום דער וועלט פאר ביידע פערזענליכער און פארשליכער ארבעט.
די עיקר ציל פון א מעטרישער סיסטעם איז צו האבן די זעלבע נאמען פאר סיי וועלכע זאך מען מעסט אין וועלכע צאל עס זאל נישט זיין, אזוי אז ווען מען מעסט למשל ווייטקייט זאלן אלע מאסן זיין אין מעטערס און מען זאל זאגן מילימעטער פאר א טויזנטסטל פון א מעטער, און קילאמעטער פאר טויזענטער מעטער. נישט אז מען זאל דארפן ניצן אנדערע נעמען פאר אנדערע צאלן ווי צאל, פיס און מיילן.
מאפע פון אטלאנטיק, מערקבאר דרום און צפון
דער אטלאנטישער אקעאן אדער דער אטלאנטיק איז דער צווייט-גרעסטער ים אויף דער וועלט, ער באדעקט א פיפטל פון דעם ערד קוגל. דער נאמען אטלאנטישער אָקעאַן ווערט שוין דערמאנט אזוי פרי ווי 450 יאר פאר דער נוצרישער ציילונג.
ער איז באהאפטן צו אלע גרויסע ימים אויף דער וועלט ווי דער ארקטיק, פאציפיק (דורכן פאנאמא קאנאל), אינדישער אקעאן און דער ים הגדול. דער אטלאנטיק גרעניצט זיך מיט די קאנטינענטן פון אמעריקע, אייראפע און אפריקע.
דער אטלאנטיק ציט זיך אויף א שטרעקע פון 41,100,000 סקווער מייל, אריינגערעכנט אלע קליינע באהאפטענע טייכלעך, מיט א געווענליכער טיפקייט פון 10,932 פיס. און אויף א שטערעקע פון 31,800,000 ס.מ. אן די באהאפטענע טייכן, מיט א געווענליכע טיפקייט פון 12,881.
פיש.
די עיקר מינים פון פיש וואס מען כאפט זענען דארש, הייק, הערינג און מאקערעל. מען נעמט אויך אסאך ווענגערס, לאבסטערס און וואלפישן.
אין דעם צפון אטלאנטיק איז פאראן א לאנגער קערפער פון וואסער, דער סארגאסא ים, וואס איז מער פארזאלצן ווי דער דורכשניט, דער סארגאסא ים אנטהאלט אסאך ים־גראז און דארטן טוען אויספלאדיען די ווענגערס.
דער אטלאנטישער אקעאן ביישטייערט שיין צו די אנטוויקלונג און עקאנאמיע פון זיינע ארומיגע לענדער. אויסער הויפט טראנס-אטלאנטישע טראנפארטאציע און קאמוניקאציע רוטעס, האט דער אטלאנטיק ברייטע נאפט רעזערוון אין די אפזעץ-שטיינער פון די קאנטינענט-פאליצעס. דער אטלאנטישער אקעאן פארמאגט נאפט און גאז פעלדער, פיש, ים-זויגערס (ים-הינט און וואלפיש), זאמד און זשווירע רעזערוון, מאנגאן-קנאלן און איידלשטיינער. גאלד-געלעגערן זענען צוויי קילאמעטער אונטער וואס אויף דעם אקעאן-באדן; די געלעגערן זענען אבער איינגעהילט אין שטיין, וואס מען דארף אדורכגראבן. דערווייל איז נישט פאראן קיין מעגליכקייט אויסגראבן דעם גאלד פונען אקעאן צו פארדינען א ריווח.
מנחם מענדל (נפטר ט׳ שבט תשפ"א, 22סטן יאנואר 2021) איז דער פען נאמען פון מנחם מענדל משי זהב, א יידיש־שפראך שרייבער פונעם היינטיגן טאג.
מנחם מענדל איז אן איידעם ביי ר' יוסף שיינבערגער און זיין עיקר ציל איז געווען צו מאכן אז די פרומע אידן זאלן נישט מוזן ליינען די געדאנקען פון די פרייע אידישיסטן.
ער האט געשריבן הונדערטער מעשה ביכלעך פון סיפורי צדיקים און היסטאריע, זיין אידיש איז פליסיג און ער איז פון די בעסטע פרומע אידיש־שפראך שרייבער וואס אידן פארמאגן אין היינטיגער צייט. אסאך פון זיינע ביכער זענען איבערגעשריבן פון גרויסע שרייבער ווי מארקוס לעהמאן. די ביכער זענען ארגינעל געשריבן געווארן פון שרייבער אין אידיש—דייטש אדער אויף די אמאליגע שפראך אידיש, און מנחם מענדל האט זיי איבערגעארבעט אויפן היינטיגן סטיל אידיש.
אויך איז דער פען נאמען אמאל געווען באקאנט אלס גרויסע קנאי און געשריבן אסאך ווערק קעגן די ציונים, אבער איז היינט צוטאגס שוין נישט טעטיג אין קנאות, יעדע יאר ערשיינען פון אים נאך און נאך מעשה ביכלעך. אויך שרייבט ער כללית'דיגע חרדישע ענינים אויף עברית פארן "המודיע", די אגודת ישראל צייטונג.
מנחם מנדל איז נפטר געווארן ט שבט תשפ"א יאנואר 22 2021 אין עלטער פון 84 יאר פון קאוויד-19.
זיין זון יהודה משי זהב איז גיוועזען דער גרינדער און פירער פון זק"א.
שנאר מיינט: בעטן געלט אדער חפצים ביי א צווייטן אן אפצאל.
אמאל טיט מען דאס לטובת מוסדות אדער פאר א פערזענליכע צוועק. פיל כוללים און פארשיידענע מוסדות'ן האלטן זיך אונטער דורך שנארן געלט פון די יידן. דאס איז סיי אין חוץ לארץ, און ספעציעל אין ארץ ישראל.
א שנארער איז איינער וואס לעבט פון בעטן נדבות. די וואס פארן ארום אין די וועלט צו זאמלן געלט פאר מוסדות ווערן אויך אנגערופן משולחים.
יודנראט איז דער נאמען פון דער יידישער ראט וואס איז צונויפֿגעשטעלט געווארן דורך די נאציס (מיטן באפעל פון ריינהארד היידריך) אין די געטאס בעת די שואה. דער ראט איז געווען צונויפגעשטעלט פון רבנים, פאליטיקער און אנדערע חשובע לייט וואס זיינען אין אלגעמיין אויסגעוויילט געווארן דורכן יידישן ראט (נאך וואס די נאציס האבן דאס באשטעטיקט) און מאנכמאל זיינען זיי באצווונגען געווארן דורך די נאציס.
יודנראטס אויפגאבע.
זייער צוועק איז געווען אנפירן דעם לעבנס-נייטיקער-שטייגער פון די יידן אין געטא. ווי צב"ש: זארגן פאר זייער וווינונג, מעדיצין, דערציאונג, ארבעט, זיכערהייט, טראנספארט, רעליגיע אא"וו. אין געוויסע געטאס האבן זיי ארויסגעלאזן באזונדערע געטא-געלט און מארקן. אויך האבן זיי באשטימט א יידישע פאליציי וואס האבן אכטונג געגעבן אויפן סדר אריינגערעכנט אויספירן נאציסטישע באפעלונגען ווי צב"ש פירן יידן צו די ארבעטס לאגער, קאנפיסקירן יידישע פארמעגן, און צום טרויערן סוף פירן קינדער מיט פרויען צו די פארניכטונג לאגערן.
יודנראטס קווענקלעניש.
דער יודנראט איז געווען אין א קווענקלעניש לגבי ווי אזוי זיך צו פירן מיט אזעלכע געזעצן וואס זיינען געווען צו שלעכטס טאן די יידן. אזעלכע האבן געטענהעט אז ס'בעסער זאלן די יידן אויספירן די שרעקלעכע געזעצן אײדער די ברוטאלישע נאציס. אזעלכע האבן געטענהעט אז אויף יעדן פאל טאר נישט א ייד זיך מיטטיילן צו העלפן די נאציס. אין פאקט האבן זיך טאקע עטלעכע יידנראטן גענומען זייער לעבן, אזעלכע האבן זיך געלאזט הרגענען דורך די נאציס ווען זיי האבן זיך צוריקגעהאלטן פון דורכפירן די נאצישע געזעצן. צב"ש אדאם טשערניאקאוו דער הויפט פירער פון ווארשעווער געטאס-יודענראט האט זיך גענומען דאס לעבן ווען ער איז באפעלט געווארן אויסצושטעלן א ליסט פון יידן וואס זיינען געשטעלט געווען אפשיקן צו די פארניכטונג לאגער.
יודענראטס האנארארס.
אין אלגעמיין האבן די נאצים אויסגעבעסערט די יודענראטס-מיטגלידערן אין פארשידענע זאכן, זיי האבן באקומען מער עסן און האבן נישט געדארפט גיין ארבעטן אין די ארבעטס לאגער.
א מת מצוה איז א טויטער מענטש וואס מען באגעגנט אין מיטן וועג, פאדערט די הלכה אים צו באגראבן אויפן ארט, און נישט אוועקרירען פון דארט, אפילו מיטן ווילן אים צו באגראבען אויף א מכובד'יגע ארט, ווייל דאס איז צער פארן נפטר.
רבי עקיבא האט פארציילט אז ווען ער איז געווען אן עם הארץ האט ער איינמאל געפונען אן טויטען מענטש אויפן וועג און אים גענומען שלעפן אין שטאט אריין, ווען די חכמים האבן אים געזעהן האבן זיי אים אנגעשריגען וואס האסטו געטוהען, מיט יעדן טריט האסטו עובר געווען עבירה, דו וואלסט אים געדארפט באגראבן אויפן ארט באלד און גיך, און רבי עקיבא זעהנדיג וואו ער קומט אן מיטן עם הארצות, אז אפילו טוהענדיג אזא שווערע ארבעט פון שלעפן א טויטע מענטש מיט א גוטע כוונה האט ער גאר עובר געווען מיט יעדען איבריגען טריט אן עבירה, האט זיך גענומען צום הארצן, און זיך געזעצט לערנען תורה.
אפילו א כהן גדול אדער א נזיר וואס טאר זיך נישט מטמא זיין צו קיין שום מת, אבער צו א מת מצוה איז א מצוה אז ער זאל זיך מטמא זיין.
איציק מאַנגער(1901–1969) איז געווען אַ וויכטיקער שרײַבער און פאָעט (דיכטער). כאָטש ער האָט געזאָגט אַז ער איז געבוירן געוואָרן אין בערלין, איז ער באמת געבױרן געװאָרן אין טשערנאוויץ. ער איז געווען א זון פון א שנײַדער. ער האָט געשריבן עטלעכע לידער–ביכער וואָס זענען פֿול מיט מעטאפערען (אָפט צו דער תורה, אָבער אויך צו דײַטשישע לידער, און ענגלישע לידער) און פאנטאזיע. ער איז באקאנט צים מערסטן פאר זיינע באַלאַדעס.
ער האָט געוווינט אין ווארשע, יאס, פאריז, ליווערפול, און לאנדאן. סוף–כל–סוף איז ער אנגעקומען אין ארץ ישראל. כאָטש ער האט געשריבן אויף יידיש, איז ער געווען זייער פאפולער און באליבט אין ישראל.
הײַנט איז דאָ א איציק מאנגער פריז פאר יידישער ליטעראטור.
ייִדיש: איציק מאַנגער, טונקל־גאָלד, לידער, ייִדיש און דײַטש, צונויפֿגעשטעלט, איבערגעזעצט און מיט אַ נאָכװאָרט פֿאַרצאָרגט פֿון אפֿרת גל־עד, מיט טראַנסקריפּציע, מיט בילדער און מיט צעדע, ייִדישער פֿאַרלאַג אינעמ זורקאַמפּ פֿאַרלאַג
צו מיינט איר קארטן? צו מיינט איר א פויקער?
פאקער איז א פאפולערg פארעם פון קארטן אזארטשפיל. טייל קארטן זענען אפן פאר יעדן צו זען און טייל זענען באהאלטן. און מען שפילט די וועטן אין א צענטראלן באנק. דער געווינער פון באנק איז פאר די שפילער וואס האט די בעסטע קאמבינאציע פון קארטן.
יידן פלעגן שפילן אן ענלעך קארטן שפיל "אָקע".
מען קען דאס אויף שפילן אלייןס מיט מאשינען אדער אויפן אינטערנעט.
יא איז זייער א ברייט באניצט ווארט, וואס דריקט אויס הסכמה און קבלה ווי אויף צו מיטשטימען פאזיטיוו צו עפעס. עס איז דאס קעגן-ווארט פאר ניין. עס קען אויך געפרעגט ווערן בלשון קשיא ווי: "יא" זענט איר מודה?
אין אידיש איז דער ווארט זייער צימושט אפט מאל, ווען איינער פרעגט סארקאסטיש אדער ער פרעגט דאס אין א נעגעטיווער וועג, "ווילסט נאכאלטס נישט" זאגט מען יא. אבער אין אסאך שפראכן נוצט מען טאקע נישט יא אויף דעם ענטפער נאר מען זאגט "פארט" און מען פארשטייט אז די תירוץ מיינט יא.
נישט אין אלע שפראכן איז דא אזא טערמין ווי למשל אין אירלאנד ווען מען וויל אויסדרוקן א חיובי אלס ענטפער אויף שאלה זאגט מען פשוט איבער די שאלה מיטן פארעם און ניגון פון א נעגאטיוו אדער פאזיטיוו.
ווען מען זאגט דאס אין יידיש מיטן מויל הערט זיך דאס ווי די תורה נאמען פון גאט - י-ה, דעריבער איז פארהאן גאר פרומע וואס זאגן דאס איא, כדי נישט ארויסצוזאגן די הייליגער ווארט מיטן מויל סתם אזוי.
די גרויסקייט פון אידן איז געווען אז ווען גאט האט זיי געפרעגט צו זיי ווילן זיך אונטערווארפן אונטער אים, האבן זיי נישט געזאגט מער ווי יא.
צי מיינט איר דעם נומער 9?
ניין איז א נעגעטיוו ווארט אויסדרוקנדיג קעגנערשאפט און אפאזאציע אפציווארפן די ווארט פאר דעם. עס איז דער קעגן-ווארט פון יא.
אין אידיש איז דאס ווארט זייער צימושט אפט מאל, ווען איינער פרעגט סארקאסטיש אדער ער פרעגט דאס אין א נעגאטיוון וועג, "ווילסטו נאכאלטס נישט" זאגט מען ניין. אבער אין אסאך שפראכן נוצט מען טאקע נישט ניין אויף דעם ענטפער נאר מען זאגט "פארט" און מען פארשטייט אז די תירוץ מיינט ניין.
נישט אין אלע שפראכן איז דא אזא טערמין ווי למשל אין אירלאנד ווען מען וויל אויסדרוקן א נעגאטיוו אלס ענטפער אויף א שאלה זאגט מען פשוט איבער די שאלה מיטן פארעם און ניגון פון א נעגאטיוו אדער פאזיטיוו. אויך אין יידיש.
ריכארד וואגנער (22סטן מיי 1813 - 13טן פעברואר 1883) איז געווען א דייטשער קאמפאזיטאר און א גרויסער רעפארמאטאר פון דער אפערע-קונסט.
וואגנער איז געבוירן אין לייפציג אין יאר 1813 צו קארל פרידריך וואגנער און יאהאנא בריל.
ער איז געשטארבן אין ווענעציע פון א הארץ אטאקע אין 1883.
ער האט געשאפן 11 אפערעס:"ריענצי","דער פליענדיקער האלאנדער","טאנהויזער","לאענגרין","דאס ריינער גאלד","די וואלקיריעס","טריסטאן און איזאלדע","די מייסטערזינגערס פון נירנבערג","זיגפריד","די געטערשקיעה" און "פארסיפאל".
וואגנער האט אויך אנגעשריבן עטלעכע עסייען וועגן דער דייטשישער קולטור בכלל און מוזיק בפרט, וואס ער האט אין זיי אויסגעדרוקט זיינע אנטיסעמיטישע איבערצייגונגען.
היסטאריקער ווייזן אן,אז היטלער האט זייער ליב געהאט זיינע מוזיקאלישע ווערק צוליב דעם.
ער איז געווען פון די רעוואלוציאנערן אין דער סאקסאנישער קעניגרייך אין דייטשלאנד, און האט געמוזט אנטלויפן פון דרעזדן אין גלות אריין, נאכדעם וואס די רעוואלוציע איז דורכגעפאלן.
לודוויג וואַן בעטהאָווען (16טן דעצעמבער 1770– 26סטן מערץ 1827) איז געווען א דײַטשער קאָמפּאָזיטאָר און פּיאניסט, פון די גרעסטע ריזן אין קלאסישער מוזיק.
בעטהאָווען איז געבוירן געוואָרן דעצעמבער 1770 אין באָן, פּרינציפאליטעט פון קעלן (הײַנט דײַטשלאנד).
ער האָט פארפאסט די אָפּערע ’’פידעליאָ’’, נײַן סימפאָניעס, 16 סטרונע–קווארטעטן, 32 פּיאנע–סאָנאטעס, פינף פּיאנע-קאָנטשערטאָס, א פידל–קאָנטשערטאָ און פיל אנדערע ווערק.
די נײַנטע סימפאניע איז א כאָרעל–סימפאָניע, זי האָט געמאכט א רעוואָלוציע אין דער וועלט פון קלאסישער מוזיק און איז פאררעכנט אלס דאָס אממערסטן גראנדיעז קלאסיש ווערק, וואָס איז ווען אמאָל פערפאסט געוואָרן אויף דער וועלט.
זײַענדיק 26 יאָר אלט, האָט בעטהאָווען אָנגעהויבן פארלירן זײַן געהער. כדי צו הערן וואָס ער קאָמפּאָזירט, האָט ער געמוזט זיך אראָפּלייגן אויף דער ערד, און הערן די וויבראציעס פון דער פּיאנע, אז ער זאָל וויסן וועלכע נאָטן ער שפּילט. אין יענע צײַטן איז געווען שווער זיך צו באטייליקן אין דער חברה פאר א טויבן מענטשן. וויבאלד בעטהאָווען האָט געארבעט אליין, שרײַבנדיק זײַנע קאָמפּאָזיציעס, האָט ער געדאנזשעט צו באהאלטן זײַן דעפעקטיווקייט פון אנדערע מענטשן.
בעטהאָווען איז געשטאָרבן דעם 26סטן מערץ 1827 אין וויען.
מוזיקאלישע קאמפאזיציע איז א שאפונג פון דעם קלאסישן פעריאד פון די קלאסישע מוזיק..
דער קלאסישער מוזיק פעריאד האט זיך אנגעהויבן אין דער ענדע פונעם 16טן יארהונדערט, מיט די מייסטער ווערק פון יאהאן סעבעסטיען באך, יאזעף היידן, וואלפגאנג אמאדעיוס מאצארט, לודוויג וואן בעטהאווען, ריטשארד וואגנער און נאך.
אט די בארימטע קאמפאזיטארן זענען די גרנונד שטעלער פון קלאסישע מוזיק וועלכע האבן ערפינדן די בארימטע סימפאניעס וועלכע ווערן נאך געשפילט ביזן היינטיגן טאג, דורך בארימטע פילהארמאניק ארקעסטעריעס איבער דער וועלט.
העברעישע וויקיפעדיע (העברעאיש: "ויקיפדיה העברית") איז די וויקיפעדיע אויף דער העברעישער שפראך.
זי ווערט געפירט דורך אַ אײנציקן ביראקראט דריי ה' Eldad, ערן און. ער האט באוויזן היסטאריע ווי א טאלטירטער וויקיפעדיע באנוצער וואס מען האט אים געגעבן מעמדות אויסהאלטן זיין ווערטשאפט ביי דעם וויקיפעדיע דארטן.
די העברעישע װיקיפעדיע, ריכטיג צו אפריל 2020 האלט מיט העכער װי 260,000 ארטיקלען.
זייער פאפולער.
די ישראלים פראצענטואלע מער אינטערנעט צוטריט ווי סיי וואסארא לאנד און קולטור.
גוגל וויילט טאקע אויס זיי ענדטערשטער צו לינקן אויבן אויף די ליסטע פון די רעזולטאטען.
אויך האט יאהו וואס האט שותפות מיט "הארץ" אין דעם ישראלדיקע וואלה פארטאל אנגעהויבן צו קאפירן אלע ארטיקלען פון דער העברעישער וויקיפעדיע אלס דער אפיציעלער עלעקטראנישער ענציקאלפידיע.
אַן אינטערסאַנטער אַרטיקל וואָס איז ערשינען אין דער ישראלדיקער וואָכן צייטונג "מקור ראשון" וואַרפט אַסאַך ליכט איבער דעם פּראָיעקט. דאָרטן איז דער הייסער טעמע וואס מ'קען זיך נישט פאַראייניגן און ווערט נאָכאַנאַנד געטוישט; "משיח" וואס די לובאַוויטשער שלאָגן זיך צו ער לעבט נאָך; און "יאַסיר אַראַפאַט", וואס די רעכטע מיט די לינקע שלאָגן זיך אַרום.
קלאסישע מוזיק איז דער באגריף פון מוזיקאלישע ווערק לויטן סטיל פון דער אייראפעישער קולטור פון די לעצטע 300 יאר. וועלכעס באשטייט פון מערערע פעלער אדער זאצן, וועלכע הארמאנירן אוועק-און צוזאמען אין א קאמבינאציע פון מערערע אינסטרומענטן, פידלען, טשעלא, הארפן, פלייטן און די פרענטש הארן, ווינט אינסטרומענטן און סטרונע אינסטרומענטן.
די קלאסישע מוזיק פעריאדע איז צעטיילט לויט די יארן.
די קלאסישע מוזיק איז געגרינדט פון קריסטלעכע קירך מוזיק פון דעם מיטל אלטער און רענעסאנס פעריאָדעס אָבער, ווען מוזיק געווארן וועלטלעך, איז די קלאסישע מוזיק געבוירן געווארן. די מוזיק אין די פעריאדעס איז געוואן וואקאליש, אן אינסטרומענטן. די סעקולערע מוזיק אבער האט מען געזינגען צוזאמען מיט אינסטרומענטן.
די גרעסטע קאמפאזיטארן פון דער רענעסאנס פעריאדע זענען דזיאוואני דא פאלעסטרינא, ארלאנדא די לאסא און וויליאם בירד.
אין די אנהייב 17טן צו דער מיטל 18טן יארהונדערט האט זיך אנגעהויבן די באראק פעריאדע, ווי יאהאן זעבאסטיאן באך, געארג פרידריך הענדל, אנטאניא וויוואלדי און נאך. דאס איז די פעריאדע פונעם ארקעסטער, ווי מען פארשטייט אים היינט. אויך איז די אפערע געבוירן אין דער פעריאדע.
אנהייבן דעם מיטל 18טן יארהונדערט איז געווען די קלאסישע פעריאדע, ווי מאצארט, בעטהאווען, יאזעף היידן, סטעמיץ, קארל מאריע וואן וועבער און נאך.
ענדע 18טן און אנהייב דעם 19טן יארהונדערט איז געווארן די ראמאנטישע פעריאדע, מיט דער ערשיינונג פון די בארימטע קאמפאזיטארן ווי בערליאז, ליסט, שאפען, מענדעלסאן, טשייקאווסקי, דווארזשאק, פראנץ שובערט און נאך.
שפעטער אין דער ענדע 19טן יארהונדערט און אנהייב דעם 20טן יאר הונדערט איז געבוירן די קאנטעמפערערי פעריאדע מיט די קאמפאזיטארן ווי גוסטאוו מאלער, סערגעי ראכמאנינאוו, און נאך.
טייל שטיקלעך פון קלאסישער מוזיק זענען געווארן גאנץ פאפולער. למשל, די געזאנג "נעסון דארמא" פון דזיאקאמא פוטשיניס אפערע "טוראנדא", וואס דריי באוואוסטע טענארן האבן זי געזונגען: לוטשיאנא פאוואראטי, פלאסידא דאמינגא און האזע קארעראס.
וואלפגאנג אמאדעאוס מאצארט (; 27סטן יאנואר 1756 - 5טן דעצעמבער 1791) איז פאררעכנט פון די גרעסטע לייבן אין קלאסישע מוזיק.
מאצארט איז געבוירן אין זאלצבורג (היינט אין עסטרייך) אינעם יאר 1756.
נאך אלץ קינד האט זיך דער ווואונדערקינד ארויסגעשטעלט צו זיין א גאון און נגינה, וועלכער האט געמאכט פרייליך אלעמען מיט זיין וואונדערבארע קאמפאזיציעס וואס איז געווען א חידוש אין זיינערצייט.
אממערסן באקאנט איז זיין הערליכער איין קליינע נאכטמוזיק, וועמענס מעלאדיע ווערט געשפילט פאר גאר פיצלעך קינדער, ווייל עס איז אנגענומען ביי געוויסע פארשער אז זיינע קלאסישע מוזיק העלפט פאר'ן מוח, זיך גוט צו אנטוויקלען..
מאצארט האט נאך אלץ יונג קינד זיך געטראפן מיט דעם בארימטן קאמפאזיטאר יאזעף היידן, און דער אלטער היידן האט געגעבן לעקציעס פאר דעם קליינעם מאצארט, וואס האט אים באגלייט זיין גאנצן לעבן.
מאצארט האט געשאפן אריבער 600 קלאסישע קאמפאזיציעס. גאנצע 40 סימפאניעס און הונדערטער סאנעטעס, און קאנסערטאס פאר דעם פידעל און פיאנאו, וועלכע זענען אלע ברייט בארימט ביזן היינטיקן טאג.
מאצארט איז געשטארבן אין 1791אין ווין.
דאס פאראייניגטע קעניגרייך פון גרױסבריטאַניע און צפון אירלאנד (), אפט גערופן אין קורצן דאס פֿאַראײניגטע קעניגרײך ("United Kingdom"),איז א קאנסטיטוציאנאלע מאנארכיע אין צפון-מערב אייראפע.
גרויסבריטאניע איז דער גרעסטער אינזל פון דעם געזעמל פון אינזלען, אדער ארכיפעלאג, באקאנט אלס די בריטישע אינזלען. ענגלאנד איז די גרעסטע און מערסט באקאנטע אפטיילונג פון דעם אינזל פון גרויס בריטאניע, אויפנעמענדיג די דרום און מזרח. וויילס איז אויף מערב און סקאטלאנד אויף צפון. צפון אירלאנד געפינט זיך ביים צפון-מזרח ווינקל פון אירלאנד, די צווייט גרעסטע אינזל אין די בריטישע אינזלען. די הויפטשטאט פון דעם פֿאַראײניגטן קעניגרײך איז לאנדאן וועלכע געפינט זיך מער צו דרום-מזרח פון ענגלאנד.
דאס פאראייניגטע קעניגרייך האט א גוטע עקאנאמיע, א סאפיסטיקירטע טעכנאלאגיע, און צום וויכטיקסטן איז עס א לאנד פון שלום און פרייהייט. בכלל ווערט עס פאררעכנט אלס הויך סטאנדארט לאנד צו וווינען.
א סך לענדער פון דער וועלט זענען אין די פארגאנגענהייט באאיינפלוסט געווארן פון דער בריטישער געשיכטע און קולטור. מיט יעדן פארבייגייענדיקן יאר ווערט ענגליש נענטער און נענטער צו ווערן דער וועלטס שפראך פאר געלערנטע מענטשן אזויווי לאטיין איז אמאל געווען. די סיבה דערפון איז די שטארקע פארשפרייטונג פון דער בריטישער אימפעריע אין די פארגאנגענע דריי דורות. אין אנהייב פון די 1900ער יארן (ווערט גערופן מיטן נאמען "דער 20סטער יארהונדערט") איז א דריטל פון דער וועלטס באפעלקערונג און א דריטל פון דער וועלטס לאנד אויבערפלאך געווען קאנטראלירט אין עפעס א וועג דורכן פאראייניקטן קעניגרייך. א סך לענדער האבן באקומען זעק מיט אימיגראנטן און זענען אנטוויקלט געווארן, ווי מען פלעגט עס דעמאלט רופן, אין טעכטער לענדער. די קאלאניעס (יישובים) האבן זיך עווענטועל פארמירט אייגענע רעגירונגן און זיך פארזעלבסשטענדיקט אלס דאמיניעס (ממשלות). למשל קאנאדע, אויסטראליע, און ניו זילאנד האבן פונקט אזא צושטאנד באקומען.
דאס פאראייניגטע קעניגרייך איז געווען א פירנדער מיטגלידשטאַט פונעם אייראפעישער פארבאנד און זיין פארגייער, די אייראפעישע עקאנאמישע געמיינדע, זייט 1973. אום 23סטן יוני 2016 אבער, אין א רעפערענדום וועגן דעם לאנד׳ס מיטגלידערשאפט אינעם אייראפעישן פארבאנד, האבן 51.9% געוויילט אז מ׳זאל ארויסגיין, און עס איז טאקע ארויס אין יאר 2020.
מען קען פארקירצן דעם נאמען פאראייניגטע קעניגרייך פון גרױסבריטאַניע און צפון אירלאנד צו פאראייניגטע קעניגרייך, אויף ענגליש אויך UK. אמאל זאגט מען אויך בריטאניע פארן לאנד, אבער מען דארף זיין פארזיכטיג ווייל מען זאגט אויך "בריטאניע" פארן אינזל "גרויסבריטאניע".
צו זאגן "ענגלאנד" אלס דער שם הכולל איז זיכער נישט ריכטיק, ווייל ענגלאנד איז פאקטיש נישט מער ווי א טייל פון גרויסבריטאניע. ס'איז ריכטיק צו רופן די איינוווינער פונעם פאראייניגטן קעניגרייך "בריטישע". הגם מענטשן פון ענגלאנד קען מען אויך רופן ענגלישע, מענטשן פון סקאטלענד סקאטישע, און מענטשן פון וויילז וועלשישע.
זייט דעם 9טן יארהונדערט זענען געווען ענגלאנד און שאטלאנד צוויי באזונדערן נישט-אפהענגיג קעניגרייכן. די פרינציפאליטעט פון וויילז איז געווארן א טייל פון ענגלאנד אין 1284. אין 1707 זענען ענגלאנד און שאטלאנד, וואס האט אויף זיי געהערשט דער זעלבער קעניג, פאראייניגט געווארן אין דעם פאראייניגטן קעניגרייך פון בריטאניע. אין 1801 איז אירלאנד אריין אין דער מדינה, וואס הייסט דאס פאראייניגטע קעניגרייך פון בריטאניע און אירלאנד. אין 1922 איז רוב פון אירלאנד געווארן א באזונדערע מדינה, איבעלאזנדיג 6 פראווינצן פון אולסטער צוזאמען מיט בריטאניע. די שטאַט האט אויפגענומען איר היינטיגן נאמען אין 1927.
בריטאניע'ס וויכטיגסטע יארן איז געווען אינעם 18טן יארהונדערט. אין די הונדערט יאר איז בריטאניע'ס געווארן "בריטאניע". די עקענאמיע, די איינוואוינער, די רעגירונג, די אויטאריטי אפטיילונג, די ענווייראמענט זענען אלע אוועקגעשטעלט געווארן אויף די פיס אין יענע יארן.
די בריטישע זענען געווען ספעציאליסטן אין נאכשפורן פאר עפעס פריש. זיי זענען ארומגעפארן אין דער גאנצער וועלט צו טרעפן פרישע אינזלען וואס האבן עפעס ווערד אין זיך און די רעגירונג האט אויף דעם איבערגענומען קאנטראל. מען שאצט אז די זוכענישן זענען אנגעגאנגן בערך הונדערט יאר אין וועלכע מען האט געפינען: די מזרח טייל פון קאנאדע (נאווא סקאשע און ניופאונדלענד) מיט אוצרות פיש, ניו ענגלאנד מיט גוטע האלץ פאר די נעיווי'ס געברויך, די דרום אמעריקאנער דערפלעך מיט טאבאקא, און באהאלטענע טיילן נעבן אינדיע פון וואו מען האט גענומען צוקער, אזיע אינזלען מיט קאווע, טיי, געווירצן (ספייסעס), און רייך קאלירטע באוול (קאטאן), און פון מערב אפריקע האט מען גענומען שווארצע שקלאפן וועלכע מען האט געליפערט אין אמעריקע און די קאריביען אינזלען וואו מען האט זיי אפגעקויפט פאר גוט געלט.
אין יאר 1789 האט אויסגעבראכן א רעוואלוציע אין פראנקרייך קעגן די מאנארכיע און אסאך לענדער זענען געווארן פארמישט אין דעם קאנפליקט צוליב זייער אפאזיציע צו א מאנארכיע קראפט. עטליכע בריטישע פיליזאפן האבן אסאך גורם געווען צו דעם רעוואלוציע און בכלל האט פראנקרייך זיך שוין לאנג געוואלט אויסגעבן איר 500 יעריגע כעס אויף בריטאניע און האט געמאלדן מלחמה קעגן בריטאניע.
די בריטישע מיליטער האט זיך שטארק פארלייגט צו באשיצן אירע קאלאניעס אין אלע וואסערן און געשטעלט א שטארקע קעגנערשאפט מיט איר אויסגעצייכנטע נעיווי. די קריג האט לאנג געדויערט (ארום 5 יאר) און די בריטישע האבן געמאכט גרויס פארשריט. נישט נאר וואס בריטאניע האט באשיצט אירע קאלאניעס, זי האט איינגענומען כמעט אלע פראנצויזישע קאלאניעס אלס נקמה. אין יאר 1798 האט דער בריטישער פלאט געגעבן דעם לעצטן קלאפ פאר די פראנצויזישע ווען זיי האבן איינגענומען איינע פון פראנקרייך'ס גרעסטע קאלאניעס (טראלפאגער) און עטליכע גאר הויכע פראנצויזישע גענעראלן האבן זיך אונטערגעגעבן. די טראלפאגער זיג איז באצייכנט געווארן אין די ביכער אלס בריטאניע'ס גרעסטע ים־פלאט זיג.
די גוטע יארן אין בריטאניע איז שטארק פארמינערט געווארן ווען עס האט אויסגעבראכן איינע פון די שווערסטע מלחמות פאר בריטאניע – דער ערשטער וועלט קריג. די גלוסט פאר מאכט אין אייראפע האט צוטיילט אייראפע אין גרופעס אין וועלכע בריטאניע, פראנקרייך, און רוסלאנד האבן געעפענט א קאאליציע קעגן דייטשלאנד וועלכע האט זיך אנגעהויבן אויפבויען מיט די הילף פון עסטרייך-אונגארן און איטאליע. די קריג האט אויסגעבראכן זייער פלוצלינג ווען א סערבישער טעראריסט האט אומגעברענגט דעם יורש פון די עסטרייך-אונגארן טראן. סערביע האט דאס געטאן זיך צו באפרייען פון איר שווערן און מאכטפולן שכן עסטרייך-אונגארן און געוואונען זעלבסטשטענדיקייט.
בריטאניע האט אין די יארן פון די ערשטע וועלט קריג אויסגעפינען אסאך מיליטערישע געצייג זיך קעגנצושטעלן די דייטשע נארוואס פאבריצירטע "יו. באוטס" וועלכע זענען געווען פאקטישע סובמארינען וועלכע האבן געזינקן צענדליגער בריטישע שיפן. רוב בריטישע צווישן 18 און 40 יאר אלט האבן זיך באטייליגט אין די מיליטער און זייערע פרויען האבן איבערגענומען זייערע ביזנעסער. די ערשטע וועלט קריג האט געקאסט פאר בריטאניע דריי מיליאן נפשות.
בריטאניע איז אין די יארן פאר דעם צווייטן וועלט קריג נאך אלץ באצייכנט געווארן אלס איינע פון די שטערקסטע לענדער אין די וועלט און איז געווען א טייל אין די אזוי גערופענע "ליג אף נעישאנס" וועלכע איז געגרינדעט געווארן נאך די ערטשע וועלט קריג צו העלפן אויסגלייכן אינטערנאציאנאלע קאנפליקטן מיט פרידן.
די ערשטע יארן נאך דער צווייטער וועלט קריג איז געווען פון די ערגסטע יארן אין די בריטישע היסטאריע. די עקענאמיע איז געווען אין תהום, טויזנטער מענטשן האבן נישט געהאט קיין דאך איבער'ן קאפ צוליב די צענדליגער טויזנטער הייזער וואס זענען חרוב געווארן פון די באמבארדירונגען, ווער רעדט נאך פון ארבעט.
אין 1973 איז בריטאניע געווארן א מיטגליד אין דעם אייראפעישער פארבאנד.
אין 1996 איז טאני בלער געווארן דער יונגסטער פרעמיער מיניסטער אין דער בריטישער היסטאריע. בלער האט זיך באלד גענומען צו די טראדיציאנאלע לייבאר פאליסיס, ווי סאציאלע דינסטן און האנדל. ער האט אויך געשענקט מער מאכט פאר שאטלאנד און וויילס, געבנדיג זיי מער קאנטראל און פאליטישע זעלבשטענדיקייט. בלער איז פון אנהויב אוועקגעשטאנען פון די אייראפעאישע קאמיוניטי וואס האט שפעטער געפירט צו די איירא וואלוטע סיסטעם, באצייכנענדיג בריטאניע אלס א רייך לאנד וואס ברויך נישט די איירא. בלעיר האט אויך אין א ספעציעלן אקט עלעמינירט כמעט אלע 750 מיטגלידער (אחוץ 92) פון די הויז אף לארד, אלס א שריט צו מאדערניזירן די רעגירונג.
פאר א לאנגער צייט איז אינדיע געווען די וויכטיקסטע קאלאניע אין דער בריטישער אימפעריע, אבער נאך א לענגערע אנטי־קאלאניעל געפעכט מיטן פאראייניקטן קעניגרייך איז איר געלונגען צו ווערן אן אומאפהענגיקע דעמאקראטיע. די בריטישע אימפעריע האט א מאל אריינגענומען גרויסע טיילן פון צפון, מערב, און מזרח אפריקע. וויכטיקע טיילן פון אזיע, ווי האנג קאנג, און א גרויסע צאל אינדזלען אינעם שטילן אקעאן. היינט צו טאג זענען ס׳רוב פון די דערמאנטע ערטער אומאפהענגיק אבער א טייל דערפון האלטן נאך אן א סך בריטישע געזעצן, אינסטיטוציעס, און מינהגים.
אינטרעסאנט אז מערערע לענדער וואס זענען קיין מאל נישט געווען אונטער בריטישער הערשאפט האבן אויסגעקליבן איר פארלאמענטארישע רעגירונג סיסטעם, וואס טייטש אז דער נידעריקער טייל פונעם פארלימענט, וואס ווערט גערופן הויז אף קאמאנס, געבן די לעגיסלאטיווע קראפטן. די הויז אף קאמאנס דערוויילט א טשיף עקזעקיוטיוו, וועלכער איז דער פרעמיער-מיניסטער. דער פרעמיער-מיניסטער וויילט זיך אליין אויס ווער פונעם קאמאנס זאל אריינגענומען ווערן אין דעם קאבינעט און אזוי אויך דערוויילט ער זיך אליין זיינע יועצים. אין אנדערע ווערטער מיינט דאס אז די עקזעקיוטיוו איז נישט אפגעטיילט פון די לעגיסלאטור.
דאס פאראייניקטע קעניגרייך איז געווען איינער פון די גרעסטע פיאנערן אין עקאנאמישע ענינים. די ערשטע אינדוסטריעלע רעוואלוציע [די רעזולטאט פון א סך פונדאמענטאלע בייטונגען וואס האבן טראנספארמירט אגריקולטור עקענאמיעס אין אינדוסטריעלע. די ערשטע טויש איז געווען פראדוקציע. מערערע זאכן וואס זענען טראדיציאנעל פאבריצירט געווארן אין היימען און אין קליינע ווארשטאטן האבן אנגעהויבן פאבריצירט ווערן אין פאבריקן] איז פארגעקומען אינעם פאראייניקטן קעניגרייך אין די 18טן און 19טן יארהונדערטער און האט געפירט צו דער אנטוויקלונג פון דער וועלטס ערשטער געזעלשאפט דאמינירטע דורך א מיטל קלאס. בריטאניע איז געווען דאס ערשטע לאנד אין דער וועלט ווו מער פון א העלפט פון אירע איינוווינערס האבן געוווינט אין די שטעט. גיכע עקאנאמישע אנטוויקלונג און וועלטס האנדל האבן געמאכט בריטאניע דאס רייכסטע לאנד דורכאויס דער הערשאפט פון קעניגין וויקטאריע. א לאנגע צייט פאר און נאך דער אינדוסטריעלער רעוואלוציע איז לאנדאן געווען דער צענטער פון דער וועלטס קאפיטאליזם. נאך היינט איז ער איינער פון די וויכטיקסטע ביזנעס און פינאנציעלע צענטערס אין דער גארער וועלט.
גרייס.
דאס פאראייניקטע קעניגרייך איז א קליין לאנד אין פיזיקאלע גרויסקייט. מיט 94,251 קוואדראט מייל (244,110 קוואדראט קילאמעטער) איז עס אזוי גרויס ווי דער שטאט קאלאראדא, אדער בעסער געזאגט, צוויי מאל אזוי גרויס ווי דער שטאט ניו יארק. דאס פאראייניקטע קעניגרייך געפינט זיך אזוי צו צפון פונעם גלאבוס ווי לאבראדאר (א פראווינץ אין קאנאדע) אין צפון אמעריקע, אבער אנדערש ווי אין לאבראדאר, ווו עס איז תמיד קאלט געפרוירן, איז עס און דער גאנצער צפון אייראפע, געוויינטלעך גאנץ מילד און פרעסטלדיק (טשילי) און א סך נאס. רעגן און פארוואלקנטער הימל קענען פארנעמען אזוי פיל ווי 300 טעג אין א יאר. דאס איז ווייל די ראיאן ווערט געווארעמט דורך דעם גאלף שטראם וואס קומט ארויס פונעם אטלאנטישן אקעאן.
מען נעמט א צענזוס פונעם גאנצן פאראייניגטן קעניגרייך יעדע צען יאר. אין דעם 2011 צענזוס איז די סה"כ באפעלקערונג פונעם פאראיינגטן קעניגרייך געווען 63,181,775. זי איז די דריטע גרעסטע אינעם אייראפעאישן פארבאנד, די פינפטע גרעסטע אין דער קאמאנוועלט און די 21סטע גרעסטע אין דער וועלט. צווישן 2001 און 2011 האט די באפעלקערונג פארמערט מיט א דורכשנילעכער יערלעכער ראטע פון אומגעפער 0.7 פראצענט. צום פארגלייך איז די ראטע געווען 0.3 פראצענט א יאר פון 1991 ביז 2001 און 0.2 פראצענט אינעם צענדליקער 1981 ביז 1991. דער 2011 צענזוס האט באשטעטיקט אז די פראפארציע פון מענטשן עלטער פון 65 האט זיך געמער דרייפאך (פון 5 צו 16 פראצענט).
ענגלאדס באפעלקערונג אין 2011 איז געווען 53 מיליאן. עס איז איינע פון די מערסט געדעכסט באפעלקערטע לענדער אין דער וועלט, מיט 383 מענטשן אין איין קוואדראט ק"מ אין 2003, מיט דער גרעסטע קאנצענטראציע אין לאנדאן און דעם דרום־מזרח. דער 2011 צענזוס ווייזט סקאטלאנדס באפעלקערונג צו 5.3 מיליאן, וויילס צו 3.06 מיליאן און צפון אירלאנד צו 1.81 מיליאן. די באפעלקערונג פון ענגלאנד האט געוואקסן גיכער ווי אלע לענדער אינעם פאראייניגטן קעניגרייל אין דער תקופה פון 2001 ביז 2011, מיט א פארמערונג פון 7.9%.
געאגראפישע באשטאנדטיילן און גרענעצן.
דאס פאראייניקטע קעניגרייך גרענעצט זיך אויף דרום מיטן ענגלישער קאנאל (דער ענגלישער קאנאל טיילט אפ צווישן דעם פאראייניקטן קעניגרייך און פראנקרייך. עס איז א שמאלער און לאנגער ים), וועלכער טיילט איר אפ פונעם אייראפעישן קאנטינענט. אויף מזרח, גרענעצט עס זיך מיטן צפון ים (אן ארעם פונעם אטלאנטיק), און אויף מערב מיטן אירישן ים און דעם אטלאנטיק. דעם פאראייניקטן קעניגרייכס איינציקסטע לאנד גרענעץ מיט אן אנדערן לאנד איז צווישן צפון אירלאנד און אירלאנד.
ענגלאנד איז די גרעסטע, מערסט באקאנטסטע, און רייכסטע אפטיילונג פון דעם פאראייניקטן קעניגרייך. עס נעמט אויף 50,352 קוואדראט מייל (130,410 קילאמעטער) פון דאס פאראייניקטע קעניגרייך'ס סך-הכל 94,251 קוואדראט מייל (244,110 קילאמעטער). די געגנט פון סקאטלענד איז 30,420 קוואדראט מייל (78,790 קילאמעטער), וויילז נעמט אויף 8,020 קוואדראט מייל(20,760 קילאמעטער), און צפון אירלאנד נעמט אויף 5,470 קוואדראט מייל (14,160 קילאמעטער). דאס מיינט אז ענגלאנד נעמט אויף 53.4 פראצענט פון דעם פאראייניקטן קעניגרייך, סקאטלענד 32.3 פראצענט, וויילז 8.5 פראצענט, און צפון אירלאנד 5.8 פראצענט.
דאס פאראייניקטע קעניגרייך אנטהאלט אין זיך א סך קליינע אינדזלען. צווישן זיי איז די איילענד אף ווייט, ענגליסעי, סילי, העברידעס, ארקני איילענד, און שעטלענד אייילענדס.
דער אינזל פון ווייט געפינט זיך אינעם ענגלישן קאנאל אויף דרום פון דעם מפאראייניקטן קעניגרייך. דאס אינדזל ציט צו א סך טוריסטן, ווייל דער וועטער איז געוויינטעך מילד און זוניק. דעם אינדזלס הויפט חיונה קומט פון עירקרעפט פאבריצירונג וועלכע גייט שוין אן דארט פון פאר דער צווייטער וועלט-מלחמה. ענגלסי געפינט זיך אינעם אירישן ים, האט א סך געליטן פון אלע בריטישע מלחמות.
סילי, געפינט זיך אינעם אטלאנטישן אקעאן, איז באמת צענדליקער קליינע אינדזלען און גרויסע שטיינער אין א צוזאמענגענומענעם שטח. אינגאנצן פינף פון די אינדזלען זענען באוווינט מיט קנאפע 3,000 מענטשן. זיי פלאנצן בלומען און גרינסן וועלכע זיי שיקן צום מארק קיין לאנדאן.
די העברידעס אינדזלעך זענען ארום 500 אינדזלען יעדערער מיט אן אנדערן נאמען און ווערט אנגערופן מיטן שם הכולל די העברידעס אינדזלען. עס געפינט זיך אינעם אטלאנטישן אקעאן נעבן סקאטלענד. די איינוווינערס אויף די אידזלען מאכן א שוואכע פרנסה אויפן אלטמאדישן אופן פון פלאנצן געוויקסן.
די ארקני איילענדס זענען א גרופע פון 90 אינדזלען אויך נעבן סקאטלענד. די אינדזלען זענען נידעריק און ליידיק פון ביימער און געוויקסן. איינער פון די גרויסע אינדזלען פארמאגט נאך היינט א ים-באזע פון דעם בריטישן מיליטער וועלכע איז אויפגעשטעלט געווארן אין די יארן פון דער צווייטער וועלט-מלחמה. אחוץ דעם פראדוצירן זיי מערערע געוויינטלעכע ארטיקלען פון וועלכע זיי מאכן א שיינע לעבן.
שעטלענד אייילענדס, געפינט זיך אויך אינעם אטלאנטיק, איז געווען די ערשטע ציל פאר די דייטשן ימ"ש ווען זיי האבן זיך גענומען איבער די בריטישע אימפעריע. פון די אינזלען קומען ארויס די באוואוסטע ענגלישע וואל וועלכע ווערט פאבריצירט דורך אירע געשיקטע פרויען. רוב איינוואוינער האבן דארט פארמס מיט שאף.
ארום און ארום דאס פאראייניגטע קעניגרייך זענען דא נאך הונדערטער אינזלען וועלכע באלאנגן אין פאקט נישט צו דאס פאראייניגטע קעניגרייך אבער האבן א נאנטן שייכות און פריינטשאפט צו די געוועזענע בריטישע אימפעריע וועלכע האט זיי געגעבן די בעסטע צייטן דורכאויס די צייטן פון די צוויי וועלט קריגן. ווען אימער זיי זענען געווען אונטער בריטישע הערשאפט האבן זיי גענאסן פון אלע פריוועליגיעס גענוי ווי די אייוואוינער אין לאנדאן.
די אינזלען זענען צוטיילט און צוויי קעטאגאריעס: דעפענדענד און אומדעפענדענט. די אומדעפענדענטע באלאנגן אין טייל פאר אנדערע הערשאפטן אבער האבן נאנטע שייכות ווי פריער דערמאנט. די דעפענדענטע באלאנגן נישט צו קיינעם און געניסן נאך היינט פון בריטענס פריוועליגיעס. דאס פאראייניגטע קעניגרייך איז מסכים און ווארטן זיי זאלן אמאל ווערן אייגענע לענדער און זיך מאכן שבת פאר זיך.
די אפהענגיקע אינזלען פירן אן מיט אייגענע רעגירונגן וועלכע ווערן אויסדערוועלט דורך די קעניגן פון בריטאניע. די קליינע רעגירונגן זענען פאראנטווארטליך פאר די געשעענישן אויף די אינזלען און אויף איר עקענאמיע. יעדע פון די טעריטאריעס פארמאגט א מיניסטער אין די בריטישע פארלימענט וועלכע פארטרעט איר. במשך די יארן זענען אסאך פון די אינזלען צוריקגעגאנגען צו זייערע ארגינעלע באלעבאטים. צום ביישפיל, האנג קאנג איז געווען צווישן די דעפענדענט אינזלען און האט זיך שפעטער צוריקגעקערט צו כינע אין 1997 נאכדעם וואס בריטאניעס ארענדע איז אויסגעלאפן.
נאטורליכע ראיאנען און טאפאגראפיע.
די אינזלען פון גרויסבריטאניע קען צוטיילט ווערן אויף צוויי הויפט נאטורליכע ראיאנען – די הויכלאנד זאנע און די נידריגלאנד זאנע. די הויכלאנד זאנע איז פיל מיט הויכע בערג און מאונטענס אויף צפון און מערב. די נידריגלאנד זאנע באשטייט מיינסטענס פון פשוטע אויבערפלאך אן קיין שום באזונדערע דעקארירונג. די זאנעס לויפן אויף אן אויסגעטראכטע ליניע, לויפנדיג אריין אין ענגלאנד פון די וואסער ביים דרום-מערב ברעג ביז צום וואסער ביים צפון-מזרח ברעג. די נידריגלאנד זאנע האט א מילדערע קלימאט און בעסערע ערד פאר פארמינג. רוב מענטשן אין בריטאניע האבן שטענדיג געוואוינט אין די נידריגלאנד זאנע.
די הויכלאנד זאנע.
a>, דער העכסטער בארג אינעם פאראייניגטן קעניגרייך
ווי פריער דערמאנט איז דאס פאראייניגטע קעניגרייך איינגעטיילט אין צוויי חלקים וועלכע זענען די הויכלאנד זאנע און די נידריגלאנד זאנע.
די הויכלאנד זאנע אנטהאלט וואס ווערט אפט אנגערופן רויע קאנטרי, וואס איז צוזאמענגעשטעלט פון א גרויסע מאס רויע בערג, מאונטענס, און אפגעשווענקטע שטחים מיט טאלן און ליידיגיקייט אינדערמיטן. די העכסטע עלעוואציע אין די אזוי גערופענע בריטישע אינזלען זענען אין די הויכלאנד זאנע. דער העכסטער פונקט איז בען נעוויס וועלכע איז 4,404 פיס (1,343 מעטער) הויך און געפינט זיך אין די הויכלאנד זאנע אין סקאטלענד. די הויכלאנד זאנע איז פארשטייט זיך אסאך קילער אבער עס איז אויך מער רעגנדיג און ווייניג זוניג. אין מערערע ערטער איז פארמינג אוממעגליך. אפילו אין די ערטער וואו מען קען שוין יא פארמען איז דאס א שווערער ארבעט מיט אסאך פראבלעמען. די ערד איז זייער אפט דין אין שטיינערדיג און אונטער דעם די הארטע שטיינערנע בערג. רעגן וואסער ווערט דארט אסאך מאל אנגעזאמעלט און לאזט גאנצע שטחים אנגעלייגט.
וויילז, סקאטלאנד און טיילן פון ענגלאנד זענען אין דער הויכלאנד זאנע. די טיילן פון ענגלאנד אין דער הויכלאנד זאנע נעמט אריין די פענין בארגקייט, וועלכע ציט זיך אריין ביז טיף אין צפון ענגלאנד און אין דרום-מערב האלבאינזל. די פענין קייט ווערט אסאך מאל באצייכענט אלס די רוקן-ביין פון ענגלאנד. עס שלעפט זיך אויף א שטח פון 160 מייל (260 קילאמעטער) פון צפון צו דרום, אנגעפאנגען פון די שעוואט הילס געגענט ביי די גרעניץ פון ענגלאנד און סקאטלענד אין ענדיגט זיך ביז אראפ אין מיטל לאנד פון צענטראל ענגלאנד. די פענין טשעין מאונטענס זענען זייער שיין האבנדיג אין זיך א געמיש פון ריזיגע פעלד שטחים און הערליך שיינע טייך טאלן וועלכע שלענגלען זיך אדורך די בערגלעך. צו מערב פון די פענין שטעין געפינט זיך די לייק דיסטריקט, די שענסטע ערטער אין בריטאניע. אסאך פון בריטענ'ס אינדוסטריעס ליגן אויף די פלאנקען פון די פענין טשעין צוליב די פילע קוילן פעלדער וועלכע זי פארמאגט. ביים אנהויב פון די פענין טשעין אין פעניסולא שטעקן זיך די בערג ארויס ביז טיף אריין אינעם אטלאנטיק אקעאן ווי מען זעט אויף די מאפעס.
סקאטלאנד איז אין דער הויכלאנד זאנע מיט טויזנטער נישט גאר הויכע אבער רונדיגע בערג ארום אין ארום. די העכסטע פונקט דערגרייכט דארט 2,800 פיס (850 מעטער) הויך. די מענטשן וואס וואוינען אויף די בערג זענען פארנומען מיט שאף און רינדער ווייל דאס פלאנצען איז דארט אויפ'ן נידריגסטן שטאפעל. אין צענטער פון סקאטלענד, ווי א לאך אינמיטן פון די ארומיגע בערג, איז סקאטלענד'ס נידריגלאנד זאנע וועלכע איז באמת זייער הויך אבער איז אסאך נידריגער ווי די בערג. דארט געפינט זיך די אורבאן שטעט מיט אלע אינדוסטריס.
צפון אירלאנד באשטייט פון טאלן אויף הויכע בערג. רוב פון צפון אירלאנד איז א טאל וועלכע איז פארמירט געווארן דורך א לאווא פלאטא. אין צענטער פון צפון אירלאנד איז די לאו ניע, די גרעסטע אזערע אין די בריטישע אינזלען מיט 18 מייל אין דער לענג און 11 מייל אין דער ברייט. דער העכסטער ארט אין צפון אירלאנד איז מורן מאונטענס אויף דרום-מזרח, וועלכע דערכרייכט א מאקסימום הויכקייט פון 2,796 פיס (852 מעטער) העכער'ן ים פלאך. צפון אירלאנד איז אינגאנצען אפגעטיילט פון בריטאניע מיט'ן אייריש'ן ים. די נענטסטע וואס זיי קומען זיך צוזאם איז 13 מייל (21 קילאמעטער) ביי די ברעגעס פון טאר אויף צפון אירלאנד'ס זייט און מול אויף סקאטלאנד'ס זייט. וויילז באשטייט פון נאך העכערע בערג דערגרייכנדיג ביז איבער 3,500 פיס (איבער טויזנט מעטער) הויך. אין ענדע דרום וויילז איז שוין די ערד יא נידריג און קען אסאך מאל גערופן ווערן א טייל פון די נידריגלאנד זאנע. די דרום טייל איז געבענטשט מיט קוילן פעלדער וועלכע איז דער הויפט אינדוסטרי פון וויילז.
די נידריגלאנד זאנע.
אין גענעראל באשטיייט די נידריגלאנד זאנע פון גוטע ערד וואס ווערט אנגערופן פלעינס (פשוט'ע ערד), כוואליע'דיגע פלאך און ברייטע שטחים פון כמעט אייניג מיט'ן ים פלאך. עס באקומט אסאך ווייניגער רעגן און מער זון ווי די הויכלאנד זאנע (נאך אלץ אסאך מער רעגן ווי אנדערע לענדער) און די זאמד איז פרוכטפערדיג. רוב שטח פון די נידריגלאנד זאנע איז נישט העכער ווי 500 פיס (150 מעטער) פונעם ים פלאך און אירע בערג דערגרייכן א מאקסימום פון 1,000 פיס (300 מעטער) הויך.
די נידריגלאנד זאנע איז געדיכט באוואוינט נאך פון טויזנטער יארן צוריק. דאס גרעסטע טייל פון בריטענ'ס באפעלקערונג וואוינט צינופגעקוועטשט אין די נידריגלאנד זאנע וואס דעקט רוב ענגלאנד. די מעטראפאליס פון לאנדאן און אלע גרויסע באקאנטע ענגלישע שטעט געפינען זיך אין די נידריגלאנד זאנע.
טייכן, אזערעס, און וועלדער.
וויבאלד בריטאניע האט אסאך רעגן פארמאגט זי גאר אסאך טייכן און אזערעס איבערן גאנצן לאנד. די טייכן זענען רושיג א גאנץ יאר האבנדיג שטענדיג פריש וואסער פון רעגן אפילו אין די הייסע זומער טעג. די טייכן וואס פליסן צו מערב ביי די הויכלאנד זאנעס זענען רושיג און טייל מאל ווילד. די טייכן וואס פליסן צו מערב זענען מער שטאטליך און געלאסן און אסאך שענער.
אין אלע יארן האבן די טייכן און אזערעס געדינט דעם מענטשנ'ס אינטערעסן צי פאר קאמערץ צי אינוואזיע.
די צוויי גרעסטע טייכן זענען דער טעמז (215 מײַל, 346 ק"מ) און דער סעווערן (220 מײַל, 354 ק"מ). דער סעווערן פליסט דרום ארויס פון די בערג פון צענטראל וויילז ביז בריסטאל. דער טעמז פליסט אראפ פון די בערג ביז אריין קיין לאנדאן און ארויס אין דעם ענגלישן קאנאל. דער טעמז שטעלט צו וואסער פאר לאנדאן און פלעגט אמאל גענוצט ווערן פאר קאמערציאלע פראכט. דער לענגסטער טייך אין סקאטלאנד איז דער טיי טייך (117 מייל, 188 ק"מ), אין צפון אירלאנד דער באן טייך (76 מייל, 122 ק"מ) און אינגאנצן אין וויילז דער טאווי (75 מייל, 121 ק"מ).
רובא דרובא אזערעס און טייכן אין דעם פאראיינגטן קעניגרייך זענען אינעם העכערן טייל פון לאנד אין סקאטלאנד און אין צפון אירלאנד, הגם די גרעסטע צוויי טייכן געפינען זיך צו דרום. כמעט יעדער וואס וואוינט אויסער דער שטאט פארמאגט זיך א קליינע אזערע הינטער זיין הויז און קיין איינע פון זיי טריקענט נישט אויס ווייל זיי באקומען גענוג רעגן.
צוליב די פילע טייכן און אינזלען פארמאגט דאס פאראיינגטע קעניגרייך א שטארק געדרייטע ברעג ליניע וועלכע איז שווער אויסצומאלן. די ברעג ליניע גייט טיילמאל ווי א זיג-זאג פון מיילן. די ארטיגע בארטן גארד האט א שווערע ארבעט צו קאנטראלירן די ברעגעס ספעציעל וואו עס ענדיגט זיך מיט הונדערטער קליינע אינזלען.
ביימער וואקסן גוט און שנעל אין די שווערע זאמד פון ענגלאנד, און פאר א לאנגער צייט האבן די ארימע איינוואוינערס נישט געהאט די נויטיגע געצייג אראפצושניידן די שווערע און דיקע דעמב ביימער. מיט דער צייט האבן די באפעלקערונג געהאלטן אין איין שניידן נאך און נאך ביימער איבעלאזנדיג – היינט צו טאג – קארגע 10.7 פראצענט פון דעם פאראיינגטן קעניגרייך וואס איז נאך באוואקסן.
אין ענגלאנד איז פאראן דאס ווייניגסטע וועלדער מיט קוים 8 פראצענט. אין קאנטראסט צו אייראפע איז דאס גאר ווייניג ווען איייראפע באשטייט נאך היינט פון 25 פראצענט וועלדער. ענגלאנד פראדוצירט אינגאנצן 15 פראצענט פון איר האלץ געברויך. דאס איבריגע ווערט אימפארטירט פון אויסלאנד. די מאנגל אין האלץ און ביימער איז מיט די יארן געווארן וואס אמאל ערגער אז די רעגירונג האט געמוזט איינפירן שטרענגע געזעצן וועגן אפשניידן ביימער. אין גאנץ פאראייניגטע קעניגרייך ברויך מען היינט האבן א פערמיט צו שניידן א בוים אזויווי אין אמעריקע צו פאנגן חיות. ווען א בוים ווערט פארפוילט און פאלט איין טוט די רעגירונג דאס צוריק שטעלן און איז איינע פון אירע וויכטיגסטע ענוויראמענטל פריאריטעטן.
מינעראלן אוצרות און ענערגיע קוועלער.
בריטענ'ס מינעראלן אוצרות זענען געווען היסטאריש וויכטיג, אבער היינט זענען רוב פון די אוצרות אויסגענוצט אדער גאר מינימאל. היינט אימפארטירט בריטאניע אלע מינעראלן פאר היבש ביליגער ווי עס וואלט זיי געקאסט צו פראדוצירן. בעפאר און דורכאויס די צייטן ווען די רוימען האבן געהערשט אויף בריטאניע (באלד צוויי טויזענט יאר צוריק) איז בריטאניע געווען וועלט'ס באקאנט מיט איר רייכקייט אין צינען (געוויסע סארט אייזן) פון וועלכע מען פלעגט דעמאלט מאכן וואפן און צירונג. היינט צו טאג איז קיין איין צין מינעראל מער נישטא ווייל עס איז אויסגענוצט געווארן במשך די יארן.
בריטאניע איז אויך אמאל רייך געווען אין אייזן ארץ. דאס איז געווען קריטיש וויכטיג ביי די צייטן פון די אינדוסטריעל רעוואלוציע, ווייל די אייזן פלעגט געברענגט ווערן צו די קוילן פעלדער וואו מען האט דעוועלעפט צענדליגער ערליי אייזן פאר די טויזנטער נייע פאבריקן. פון די אלע אייזן האט מען דעמאלט אויפגעבויט הונדערטער מיילן פון באן ליניעס פון וועלכע טייל ווערן נאך היינט באנוצט. די שטעט וועלכע האבן געהאט דאס מערסטע אייזן אדער קוילן זענען געווען די רייכע ביזנעס שטעט אין יענע צייטן וואו ביזנעסלייט פון גאנץ אייראפע און אזיע פלעגן קומען צו פארן פאר ביזנעס אנגעלעגנהייטן. היינט צו טאג פראדוצירט בריטאניע קוים עפעס אייזן און ווי אלע אנדערע מינעראלן ווערט דאס אימפארטירט פון אנדערע לענדער.
בריטאניע האט די רייכסטע ענערגיע קוועלער אין דעם אייראפעאישן פאראיין, באקאנט אלס אי.יו., מיט א פלאס פון אויל און נאטורליכע גאז וועלכע זענען א וויכטיגער טייל פאר די בריטישע עקענאמיע. ביז די זיבעציגער יארן האט בריטאניע פראדוצירט ווייניג אויל וועלכע איז געווען ווייט פון גענוג פאר דאס לאנד. אין 969' האט מען געטראפן פילע אוצרות פון אויל אינעם צפון ים אויפ'ן מזרח ברעג פון בריטאניע. אין יאר 975' איז דער פראיעקט געענדיגט געווארן און מען האט אנגעהויבן ארויסגראבן מיליאנען פעסלעך אויל. היינט צו טאג איז בריטאניע די אכט גרעסטע פראדוצירער פון אויל און נאטורליכע גאז. אלע אויל עקספארטס גייען צו אייראפעאישע לענדער.
בריטאניע פארמאגט אויך אסאך נוקלעארע ענערגיע איינארדענונגען וועלכע צווינגט איר נישט צו גראבן פאר אזויפיל אויל און קוילן ווי אין דער פארגאנגענהייט. אלעס צוזאמען טוט אירע ענערגיע קוועלער איר געבן 27 פראצענט פון דאס לאנד'ס ענערגיע געברויך. די איבריגע אימפארטירט זי פון אנדערע לענדער.
ענוויראמענטאלע פראגעס.
ענוויראמעטאלע באשיצונג איז א וויכטיגע פראגע אין דעם פאראיינגטן קעניגרייך ווייל ווי שטערקער א לאנד וואקסט אין באפעלקערונג און טעכניש, וואו עס איז דער פאל מיט דאס פאראייניגטע קעניגרייך, ליידט די ענווייראמענט מער און מער. צוגלייכנדיג צו אנדערע אינדוסטריאליזירטע לענדער, האט בריטאניע א גאר גוטער רעקארד אין באשיצן די ענווייראמענט. די באשיצונג ווערט געטאן דורך די ארימערע לאקאלע איינוואוינער און ווערט אנגעפירט דורך די ענווייראמענטל דעפארטמענט.
נישט נאר וואס בריטאניע באשיצט איר היים לאנד, טוט זי אויך ארויסהעלפן אנדערע לענדער פון ארום די וועלט מיט אירע אנגייענדיגע שטודיעס וועלכע ווערן געווענליך פארגעלייגט אין די יו-ען וועלכע טוט דאס פרעזענטירן ביי מיטינגען פון גלאבאלע באשיצונג.
נישט אומזיסט איז בריטאניע אזוי פארזיכטיג אין ענווייראמענטל באשיצונג, זייענדיג די ערשטע אינדוסטריאלע לאנד האט זיך איר געמאכט אסאך ענווייראמעטל פראבלעמען וועלכע מען האט קריטיש געמוזט פאררעכטן. איינע פון די ערגסטע ענווייראמענטל פראבלעמען וואס פלאגט נאך היינט בריטאניע איז די לופט פארפעסטיגונג. זעענדיג אז עס קען קומען צו א קאטאסטראפע האט בריטאניע דורכגעפירט אין 955' דער "ריינער לופט אקט" וועלכע האט שטארק געהאלפן רעדוצירן לופט פארפעסטיגונג. דער אקט האט פארלאנגט אלע ביזנעסער און אויטא אייגנטומער צו נוצן בעסערע גאזן און האט געשניטן די קוילן גראבונג מיט צוויי דריטל.
חיות און בהמות.
דאס פאראיינגטע קעניגרייך האט דירעקט ווייניג חיות געשאצט אויף נישט מער ווי 30,000. דאס מערהייט פון זיי זענען קליינע חיות וואס זענען צושפרייט אין ענגלאנד. גרויסע חיות האט זי נאר הערשן, בערן, ווילדע קעץ, און וועלף. די גרויסע חיות דרייען זיך אויף די בערג אין סקאטלענד.
איינע פון די סיבות פארוואס עס זענען דא דארט אזוי ווייניג חיות איז צוליב וואס 90 פראצענט פון בריטאניע איז אפגעגאלט פון וועלדער.
פייגל און פיש זענען יא דא בשפע און ווערט עקספארטירט צו אנדערע לענדער. די בריטישע האבן ליב צו באטראכטן פייגלעך און זיך שפילן מיט זיי. אין אלע ערטער מאכט מען פייגל פארשטעלונגן פאר די פובליק.
מענשטן און געזעלשאפט.
בריטאניע פארמאגט א כלערליי באפעלקערונג מיט מענטשן וואס האבן פארבינדונגן מיט אלע קאנטינענטן אין די וועלט. די עטניק אפשטאמיגע אין די באפעלקערונג זענען געווען קאמפליצירט ביי אימיגראציע, געמישטע חתונות, און די שטענדיגע ווידער-פלאצירטע איינוואוינער אין די הויך דעוועלאפטע אינדוסטריאלע און טעכנישע סאסייעטי.
בריטאניע איז שטענדיג געווען אן ארט פאר אימיגראנטן פון גאנץ אייראפע. די אימיגראנטן האבן אסאך געהאלפן בויען די בריטישע אימפעריע אין אירע פריערדיגע יארן. עס איז באקאנט אז די ענגלישע שפראך, די צווייט מערסט גערעדטע שפראך אין די וועלט און די איינציגסטע אינטערנאציאנאלע ביזנעס שפראך, איז צוזאמענגעשטעלט געווארן דורך אימיגראנטן פון געוויסע ערטער אין דייטשלאנד וועלכע מען האט גערופן די אנגלעס, סעקסאנס, און דזשוטס. די ענגלישע שפראך איז נאמינירט געווארן אויף די אנגלעס אימיגראנטן.
במשך די יארן האבן הונדערטער ערליי ריזיגע גרופעס פון מענטשן באזעצט געוויסע שטחים און זיי ממש איינגענומען. טייל פון די גרופעס זענען מיט דער צייט געווארן א טייל פון לאנד און אנדערע זענען יא צוריקגעגאנגען צו זייערע אפשטאמיגע לענדער, געוואנדן לויט די סיטואציע פון יענער צייט.
נאך די ערשטע וועלט קריג האט זיך אנגעהויבן א מאסן אימיגראציע קיין בריטאניע. רוב פון די אימיגראנטן האבן זיך באזעצט אין די ביזנעס שטעט זוכנדיג ארבעט. די מערסט באזעצטע שטעט זענען געווען, און זענען נאך היינט, לאנדאן, בירמינגהעם, און ליד. עס איז געשאצט אז 60 פראצענט שווארצע וואוינען אין לאנדאן צוזאמען מיט 41 פראצענט פון די אינדיאנער.
בריטאניע האט אין איר רעקארד געהאט אינערליכע גוטע יארן טראץ דעם וואס זי האט אזויפיל אימיגראנטן, וועלכע זענען די וואס מאכן געווענליך ראיאטן. מער ווייניגער זענען די יארן אדורך רואיג און פריינטליך. די עטליכע אינערליכע קאנפליקטן זענען געווען צווישן די ארימסטע פון פאלק און די ארימסטע עטניקס. שפעטער איז געווען א קריג צווישן די פאליציי קראפט און די ארימע עטניקס און צום לעצט א ברענערדיגער קריגעריי צווישן די מיטלקלאס ביזנעס לייט קעגן די אזיע'ן געשעפט פארוואלטער.
דעמאגראפישע שטראם.
בריטאניע'ס וואוקס שטראם איז פארגעקומען צווישן דעם 18טן יאָרהונדערט ביזן 19טן יאָרהונדערט ווען די טויט ראטע איז שטארק געפאלן און די געבורט ראטע איז געבליבן הויך. דורכאויס דער צייט איז די באפעלקערונג געוואקסן פון בערך 6 מיליאן צו 26 מיליאן. אינעם 19טן יאָרהונדערט האט זיך די געבורט ראטע סטאביליזירט און די טויט ראטע איז געבליבן נידריג.
ס'איז אינטרעסאנט אז, אנדערש ווי אין אנדערע לענדער, איז עד היום הזה די פראצענט ראטע פון עלטערע מענטשן פיל העכער ווי די פראצענט ראטע פון די יונגע. דאס איז ווייל אין די לעצטע הונדערט יאר זענען די יונגע עלטער געווארן אבער עס איז שוין נישט געבוירן געווארן אזויפיל נייע קינדער ווי עס איז דער פאל אין רוב מאנדיניזירטע לענדער פון דער וועלט. אויך האט די אימיגראציע קאנטראל אסאך אויסגעמאכט אין דעם חשבון. איבער 20 פראצענט פון פאלק זענען העכער 60 יאר אלט. דאקעגן קנאפע 20 פראצענט זענען אונטער 15 יאר אלט. דאס דורכשניטליכע לעבן פון א מענשט אין בריטאניע איז 75 יאר פאר מענער און 80.8 יאר פאר פרויען.
מען שאצט אז ביז 15-20 יאר וועט זיך די אויבנדערמאנטע פראצענט ראטעס אויסגלייכן און די באפעלקערונג וועט פון דארט און ווייטער וואקסן לאנגזאם.
באפעלקערונג סטאטיסטיק.
דאס פאראייניגטע קעניגרייך האט א באפעלקערונג סטאטיסטיק פון 59,778,002 איינוואוינער לויט א 002' סטאטיסטיק, מיט א דורכשניטליכער געדיכטקייט פון 634 איינוואוינער פער קוואדראט מייל (245 פער קוואדראט קילאמעטער). די באפעלקערונג געדיכטקייט אין דאס פאראייניגטע קעניגרייך איז איינע פון די העכסטע פון די וועלט, איבערשטייגנדיג רוב אזיע'ן און אייראפעאישע לענדער.
ענגלאנד איז דאס מערסט אנגעפילטע טייל און אויך די געדיכסטע טייל פון דאס פאראייניגטע קעניגרייך מיט ארום 983 איינוואוינער פער קוואדראט מייל (380 פער קוואדראט קילאמעטער). סקאטלענד האט 5,119,200 איינוואוינער און א געדיכטקייט ראטע פון 168 איינוואוינער פער קוואדראט מייל (65 פער קוואדראט קילאמעטער). וויילז האט א באפעלקערונג פון 2,937,000 און א געדיכטקייט ראטע פון 366 איינוואוינער פער קוואדראט מייל (141 פער קוואדראט קילאמעטער). צפון אירלאנד האט א באפעלקערונג פון 1,691,800 און א געדיכטקייט ראטע פון 309 איינוואוינער פער קוואדראט מייל (119 פער קוואדראט קילאמעטער).
שפראכן און רעליגיע.
ענגליש איז די אפיציעלע שפראך פון דאס פאראייניגטע קעניגרייך און איז די ערשטע שפראך (מאמע לשון) פון מער ווי רוב פון אירע סיטיזענס. דאס נוצן די שפראך איז איבער-וויכטיג פאר בריטענ'ס קלאס סטרוקטור. טייל געשולטע ענגלישע מענטשן, נישט קיין נפקא מינא אין זייער אפשטאם, שטרעבן זיך צו באפרייען פון גיאנאלע אדער לאקאלע אקצענט כדי אויסצוקוקן ווי געשולטע ענגליש רעדניגע מענטשן. טייל מענטשן געבן אכטונג צו נוצן גיאנאלע אקצענט און סלענג אלס סטאנדארט. פון די אנדערע זייט טוען אסאך לאקאלע פון מזרח לאנדאן און פון צפון ענגלאנד אכטונג געבן צו נוצן זייער אייגענע וועג פון רעדן, האלטנדיג אז עס איז מער א ווארימערע און פריינטליכע וועג פון רעדן ווי סטאנדארט ענגליש.
די סקאטישע איינוואוינער האבן זיך אויך זייער וועג פון רעדן און זייער אקצענט איז גוט באקאנט דורך די בי.בי.סי. מידיא פירמע וועלכע פארמאגט נאר סקאטיש אקצענט רעפארטער. ווייטער די איירישע האבן זיך אויך אן אייגענע אקצענט מיט וועלכע זיי שטאלצירן. ארום 80,000 סקאטישע איינוואוינער רעדן נאך היינט קעלטיק סקאטיש (אן אייגענע שפראך).
וויילז האט אן אייגענע שפראך אבער אויך דארט רעדט א גרויס חלק ענגליש. טייל סקולס געבן א ביילינגיול (צוויי-שפראכיג) עדזשיוקעישן. אין צפון אירלאנד רעדן רוב איינוואוינער ענגליש און א טייל אייריש.
אין די וועלט הייסט עס אז די איירישע אקצענט איז די שענסטע ענגליש. די סלענג אקצענט איז צו לאנגווייליג און צו שארף. די אמעריקאנער ענגליש איז שוין צו פראסט. אייריש ענגליש איז אינדערצווישן, עס איז נישט אזוי סלענגיש און נישט אזוי פראסט. אויך די ניגון פון אייריש ענגליש איז אויסטערליש שיין ווייל עס אטאקירט נישט דעם צווייטן מיט די טענער אזויווי די אמעריקאנער ענגליש וועלכע'ס קשיא ניגון פארט אריין זייער טיף.
די פאראייניגטע קעניגרייך גאראנטירט אירע סיטיזענס מיט א פרייהייט פון רעליגיע. דאס לאנד האט טאקע נאכגייער פון אלע רעליגיעס אין די וועלט. רוב בריטישע זענען נישט קיין פולשטענדיגע גלויביגע און האבן נישט קיין שום שייכות צו סיי וועלכע רעליגיע. די איינציגסטע ארט ווי די מענטשן האלטן זיך רעליגיעז איז צפון אירלאנד.
מיינסטענס גלויביגע זענען קריסטליכע מיט פארשידענע ערליי נעמען. אראבער פעלט נישט אין בריטאניע. עס וואוינען היינט נאנט צו 2 מיליאן אראבער אין דאס פאראייניגטע קעניגרייך. די אידישע געמיינדע דערגרייכט היינט צו 258,000 מענטשן און איז די צווייט גרעסטע אידישע קאמיוניטי אין מערב אייראפע. (מער וועגן אידן אין דאס פאראייניגטע קעניגרייך אי"ה אין די קומענדיגע וואכן).
די בריטישע סאסייאיטי איז פארמערטע מיטל-קלאס מענטשן אין נומער און אין אויסקוק, און דאס אנהאלטן א הויך סטאנדארטע לעבן איז די העכסטע פריאריטי. מאטריאלע פארמעגן, אזויווי פאמיליע היים, אויטאס, אפלייענסעס, און קליידונג איז וויכטיג, און מערערע פאמיליעס נעמען זיך וואקאציעס איבער'ן יאר. דאס וואויל-זיין פון די קינדער ווערט דארט שטארק אבאכטעט און מערערע עלטערן אינוועסטירן זייערע געלטער צו קענען געבן א גוטע עדזשיוקעישן פאר זייערע קינדער.
בריטישע הייזער זענען געבויט מיט ציגל אדער פאלשע קאנקרעט בילדינג מאטריאל ווייל די פייכטקייט פון די קלימאט קען ברענגען די העלצער צו פארפוילט ווערן. צענטראל-הייצונג איז היינט ברייט צושפרייט. אין די פריערדיגע יארן פלעגן רוב נוצן אינדיווידיועלע פייערן און הייצונג דיווייסעס. אין גענעראל זענען בריטישע מענטשן מער טאלעראנט צו פייכטקייט און פרעסטלדיגקייט און ווייניגער טאלעראנט צו היץ פון העכער 80 פארענהייט (26 צעלסיוס) דעגרי. די קליידונג שפיגלט אפ די קלימאט און וואלענע גוטס, ספעציעל טוויד (א דיקע מין וואל), זענען באקאנטע פראדוקטן. בריטישע מענטשן וועלן ענדערש קויפן ווייניגער אבער בעסערע קוואליטעט קליידער וואס האלטן לאנג, הגם דאס קען נישט געזאגט ווערן אויף די שנעלע טויש פון די מאדעס פון די יונגע קולטור.
אין עסן האט בריטאניע נישט געהאט קיין גוטע רעפוטאציע. די בריטישע האבן ליב איבער-געקאכטע גרינצייג און אומגעזונטע געפרעגלטע עסן. היינט איז עס שוין אסאך בעסער ווען מען ברענגט אריין מער אייראפעאישן און אזיאטישן סטיל עסן. די בריטישע זענען נישט קיין קאווע טרונקער נאר וועלן ליבערשט נעמען א טיי און אויסווארטן ווילאנג עס קילט זיך אויס. זיי האבן דאך אסאך צייט...
די בריטישע מענטשן וועלן אייביג באלאנגן צו א געוויסע גרופע מיט וועלכע זיי טיילן זיך פרייד און טרויער. זיי האבן גוטע הערצער אבער וועלן ווייניג ארויסווייזן עמאציאנלע געפילן. מען זאגט אז היינט טוישט זיך דאס שוין.
ס'איז וועלט באקאנט אז די בריטישע זענען געלאסענע מענטשן. דער אמת איז אז פאר די אמעריקאנער באפעלקערונג, וועלכע האבן גאר נאנטע פריינטשאפט מיט די בריטישע, איז זייער געלאסנקייט די מערסטע אויפפאלנד ווייל אין אמעריקע איז פאראן א יאגנדיגע אטמאספערע וואס ווערט נישט געזען אין דער גאנצער וועלט. אן אויסלענדישער וועט דאס נישט אזוי שנעל באמערקן ווייל ווי אימער יענער וואוינט איז זיין לאנד מער רואיג און געלאסן ווי אין אמעריקע.
געזונט קעיר און וועלפעיר.
די בריטישע רעגירונג אדמיניסטירט א ברייטע העלט קעיר און וועלפעיר סיסטעם וועלכע די לעיבר מיניסטעריום האט איינגעשטעלט צווישן די יארן פון 945' און 951'. טראץ וואס די סאציאלע סערוויסעס און העלט קעיר מאכט דארט אויס ארום 49 פראצענט פון די רעגירונג'ס אויסגאבן, דערגרייכט עס נאר 5 פראצענט פונעם דזשי.די.פי. (גראוס דאמעסטיק פראדאקט), אדער אין אנדערע ווערטער, די סך הכל ווערד פון גוטס און סערוויסעס וואס ווערט פראדוצירט אין לאנד במשך א יאר. די העלט קעיר סיסטעם ווערט דארט אנגערופן די "נאציאנאלע העלט סערוויס", אנגעהויבן פון 948' האט עס געגעבן פרייע העלט סערוויס פאר יעדן אייניג, ארים צו רייך, פאר אלעם, אנגעהויבן פון שפיטעלער ביז דענטעל פראבלעמען. במשך די יארן האבן מער און מער מענטשן גענוצט די סערוויסעס און די קאסטן זענען טייערער געווארן ווייל עס זענען כסדר אויפגעקומען נייע קאסטבארע טעכנאלאגיעס און צופיל מענטשן זענען אלט געווארן און האבן געדארפט אנקומען צו מער הילף. זעענדיג אז די קאסטן ווערן צו טייער האט די רעגירונג צוביסלעך אנגעהויבן אראפנעמען עטליכע קלענערע געזונט סערוויסעס ווי אויגן ברילן, דענטיסטן און נאך.
די בריטישע רעגירונג איז אויסטערליש איבערגעגעבן צו אירע בירגער און דערפאר האט זי פון די בעסטע וועלפעיר סיסטעמען אין די וועלט. וועלפעיר איז ווי א פארזיכערונגס מיטל צו יעדן בירגער פון זיין געבורט ביז זיי לעצטן טאג. די סיסטעם ווערט געשטיצט פון די שטייער צאלער און נאך א רייע פראגראמען. א דוגמא וואס טייטש איבערגעגעבנהייט איז געווען אין די מיטעלע 1900ער יארן ווען די רעגירונג האט געזען אז די קאסטן ווערן טייערער און מענטשן קענען זיך נישט שפארן גענוג געלטער צו קויפן הייזער. האט די רעגירונג אנגעהויבן בויען פאבליק הואזינג, ווערט אויך אנגערופן קאונסיל האוזינג, אין וועלכע די סטעיטס האבן אויסגעלייגט א טייל פון די רענט פון די ארימערע מענטשן. שפעטער האט די רעגירונג געגעבן ספעציעלע פראגראמען וויאזוי מען זאל קענען מיט די רענט וואס מען צאלט אפקויפן די הייזער. היינט צו טאג האבן נאנט צו 70 פראצענט בריטישע איינוואוינער זייערע אייגענע אפגעקויפטע הייזער אין פארגלייך צו קוים 50 פראצענט אין 970'. ווייניג מענטשן וואס רעדן זיך היינט אפ אויף די רעגירונג בנוגע האוזינג. דאס איז ווייל די רעגירונג איז זייער פונקטליך און מסודר פאר וועמען צו געבן מער בענעפיטן און פאר וועמען ווייניגער. ווער עס האט א קרוב ערגעץ וואו אין בריטאניע קען יענעם אנפרעגן און הערן זיין צופרידנהייט בנוגע דעם אישו.
מוזייען און ביבליאטעקן.
בריטאניע איז וועלט באקאנט מיט אירע אנגעזעענע ביבליאטעקן און מוזייען וועלכע זענען צום מערסטן קווארטירט אין לאנדאן. ווי דערמאנט האט די בריטישע אימפעריע געוועלטיגט, אדער טייל געוועלטיגט, אויף רוב אייראפעאישע לענדער און אסאך אנדערע לענדער דורכאויס צענדליגער דורות. טאקע דערפאר פארמאגן די בריטישע מוזעאמס אזויפיל שטאף.
דער מערסט באקאנסטער מוזיי איז די בריטישער מוזיי וועלכע געפינט זיך אין הארץ פון לאנדאן. זי פארמאגט פון אנטיק שטיקער נאך פון מצרים ביז טויזנטער היסטארישע דאקומענטן וועלכע זענען ווערט גאר אסאך געלט. אנדערע מוזייען ווי די נאציאנאלע געלארי און נעשאנעל פארטרעיט געלארי האבן פון די גרעסטע קאלעקציעס פון קונץ-ווערק. בכלל איז בריטאניע פיל מיט ווערטפולע קונץ-ווערק שטיקלעך וועלכע אבאלאנגען צו פריוואטע מענטשן. מען שאצט אז די האנדלונג פון קונץ-ווערק אין בריטאניע דורכאויס א יאר איז ווערד עטליכע ביליאן דאלאר. אויך מיט מעדיצינישע קאלעקציע און היסטאריע איז בריטאניע רייך. איבער א פערטעל מיליאן דאקטוירים און מעדיצינישע פארשער באזוכן דעם מוזיי דורכאויס א יאר. דאס רעכנט נישט אריין די הונדעטער טויזנטער ציווילע באזוכער.
דערנאך קומט די נעשאנעל היסטאריע מוזיי וועלכע פארמאגט אינפארמאציע, בילדער, ווידעאס, דאקומענטן, ארטילערי שטיקער, און נאך פיל מער פון אלע בריטישע מלחמות. די היסטאריע מוזיי איז באמת נאר געאייגענט פאר די וואס האבן שוין געליינט און קענען די בריטישע מלחמות היסטאריע. אויב נישט איז עס גענצליך אומפארשטענדליך און צומישט.
פאר טוריסטן איז שטארק באקאנט די מאדאם טוסעאדס וואקס מוזיי וועלכע אנטהאלט די וועלט'ס גרעסטע און בעסטע וועקס דאמיס פון צענדליגער טויטע און לעבעדיגע וועלט'ס אנגעזעענסטע פאליטישע פיגורן און סתם וועלט באוואוסטע מענטשן. בריטאניע האט אויך עטליכע מוזעאמס וועלכע זענען ספעציאליזירט אין געוויסע זאכן, ווי די נעשאנעל רעילוועי מוזיי וועלכע האט א גרויסע זאמלונג פון לאקאמאטיוון נאך פון בעפאר די 900' יארן.
בריטאניע איז געווען א וועלט פירער אין וויסנשאפט און טעכנאלאגיע, און זינט דער אינדוסטריעלער רעוואלוציע איז דאס לאנד געווען א פיאנער אין דעם באנוץ פון מאשינעריע. די פראפסיע פון מאדערנער אינזשעניריע איז פאראייניגט געווארן פון דער ארבעט פון די כשרונות פילע מענטשן אין ענדע 1800ער און אנפאנג 1900ער יארן.
בריטאניע האט געגעבן מוט און קוראזש פאר אלע לענדער פון דער וועלט בכלל און פאר ערפינדער און וויסנשאפטלער בפרט אנצוגיין מיט די שטודיעס וועלכע האט געברענגט די וועלט צו איר היינטיגע מאדעריניזם. מער ווי 70 בריטישע בירגער זענען באגריסט געווארן מיטן נאבעל פריז אין וויסנשאפט, וועלכע איז די צווייטע מערסטע אין דער וועלט נאך די פאראייניגטע שטאטן.
מאדערענע וויסנשאפט קומט אסאך צו פארדאנקען פאר דעם בריטישן פילאסאף פראנסיס בעקאן וועלכער האט מיט זיינע געדאנקען און בייפאלן געברענגט די גרינדונג פון דער וויסנשאפטלעכער מיטל, די היינטיגע סיסטעם פון וויסנשאפט פארשונג דורך שטודיעס און עקספרימענטן וואס ווערט גענוצט אין אלע פארגעשריטענע לענדער. אן אנדער בריטישער פילאסאף, סיר אייזאק ניוטאן, אן אויסגעצייכנטער פיזיקער און מאטעמאטיקער, איז געווען דער פאקטישער מוח פון דער באנוצונג פון נוקלעאר ענערגיע נאר ער האט נישט מאריך ימים געווען און עס האט געדויערט מער ווי 50 יאר ביז דער קאפ-שטיק אלבערט איינשטיין האט שטודירט נוטאנ'ס דאקומענטן און צוזאמענגעשטעלט דעם פאזל.
נאך א באקאנטער פיגור אין דער בריטישער וויסנשאפט איז געווען מייקל פאראדיי, וועלכער האט גאר אסאך אויפגעטאן אין דעם פעלד פון כעמיקאלן און אין עלעקטריע, ספעציעל אין עלעקטראמאגנעטישער אינדוקציע (די חכמה פון פראדוצירן עלעקטריע דורך עלעקטראמאגנאטישע כוחות) וואס האט שפעטער געפירט צו דער אויסטרעף פון עלעקטרישע גענעראטארן.
אויך אין דער מעדיצינישער וועלט האבן בריטישע וויסנשאפטלער געשפילט א גרויסע ראלע. באקאנט זענען דזשאסעף ליסטער, וועלכער האט אויסגעפינען די אנטיסעפטיק אפעראציע (א געוויסע שליסל אפעראציע צו פארמיידן עטליכע אינפעקציעס) וועלכע ווערט היינט גענוצט אויף טויזנטער פאציענטן. סור אלעקסאנדער פלעמינג, וועלכער האט אויסגעפינען פעניצילין, די ערשטע פון די אנטיביאטיק מעדיצינישע פאמיליע. דריי אנדערע פיזיקער, ערנעסט ראדערפארד, סור דזשאסעף דזשאן טאמסאן, און דזשאן דאלעס קאקראפט זענען פארצייכנט געווארן אלס איינע פון די 20 בעסטע שטודירער אין אטאמישע פארשונג.
די טעכנאלאגיע פון דער אינדוסטריעלער רעוואלוציע איז נישט געווארן אנטוויקלט דורך וויסנשאפטלער, נאר דורך געלונגענע בעלי מלאכה ווי לאקסמיטס, סטאליער, קאוואלן, וועלכע האבן פיאנירט אינאוואציעס אויף די פריעסטע מאשינען. באקאנט אין דער קאטעגאריע איז געווען זשיימס וואט, וועלכער האט אנטוויקלט פארע קראפט וואס און דעם דאמפמאטאר, וואס איז אין יענע צייטן געווען איינע פון די הויפט קראפטן פאר פאבריק מאשינען. סעמיול קראמפטאן און ריטשארד ארקרייט, וועלכע האבן געברענגט צענדליגע שליסל אינווענטירונגן פאר סחורה מאשינען וועלכע ווערן נאך היינט גענוצט אין אלע סחורה פראדוצירונג פאבריקן. אין טייל טעקסטייל פאבריקן קען מען נאך היינט זען הענגען בילדער פון די צוויי ערפינדער.
בריטישע טעכנאלאגיע האט אויך אויסגעטראפן פילע ראדארן און קראפטיגע מאטארן, די.ען.עי. שפורן, קאלעסטראל, וויטאמין די, פיברע אפטיק קאבלען, און צענדליגער כעמיקאלן וועלכעס נעמען זענען נישט אינטערעסאנט אויסצורעכענען ווייל מיר ווייסן סייווי נישט וואס דאס איז.
טייל בריטישע ערפינדער זענען אויך באקאנט געווארן ווען זיי האבן אויסגעפינען לעזונגן צו זייערע אייגענע פראבלעמען. באוואוסט איז סטעפאן האקינג וועלכער האט אויסגעטראטן די וועג פאר אלע שפעטערע טעראפיסטן פאר טויבע און שטימע. זייענדיג א טויבער און שטימער האט האקינג איינגעלייגט וועלטן צו קענען קאמוניקירן מיט מענטשן און ער האט וואונדערליך מצליח געווען נאכ'ן אויפשטעלן און ספעציליזירן א שטאב מיט דאקטוירים פאר דעם צוועק.
לאנדאן איז א הויפט צענטער פון אינטערנאציאנלן געשעפט און האנדל און איז דער פירער פון די דריי קאמאנדע צענטערס פון דער גלאבאלער עקאנאמיע (צוזאמען מיט ניו יארק און טאקיא). שוין העכער פון פינף און צוואנציג יאר, האט די בריטישע עקאנאמיע זיך געפירט לויט די פרינציפן פון ליבעראליזאציע, דער פרייער מארק, און נידעריגע שטייערן און רעגולירן. גערעכנט לויט די קורסן האט דאס פאראייניגטע קעניגרייך די פינפטע גרעסטע עקאנאמיע אין דער וועלט, און די צווייטע גרעסטע אין אייראפע (נאך דייטשלאנד).
די אינדוסטריעלע רעוואלוציע האט אנגעהויבן אין ענגלאנד, צוערשט אין די שווערע אינדוסטריען למשל בויען שיפן, גרעבן קוילן, פראדוקציע פון שטאל, און טעקסטיל. די בריטישע אימפעריע האט געשאפן אן אויסלענדישן מארק פאר בריטישע פראדוקטן, וועגן דעם האט דאס פאראייניגטע קעניגרייך באהערשט אינטערנאציאנאלן מסחר אין דעם 19טן יארהונדערט.
די וואלוטע איז דער פונט שטערלינג, וואס ווערט באצייכנט מיטן סימבאל £. דער באנק פון ענגלאנד איז דער צענטראלבאנק וואס גיט ארויס די וואלוטע. בענק אין שאטלאנד און צפון אירלאנד האבן די רעכט ארויסצוגעבן פאפיר געלט, ס'מוז אבער זיין געדעקט מיט פאפיר פונעם באנק פון ענגלאנד. דאס פאראייניגטע קעניגרייך איז נישט קיין מיטגליד פון דער איירא.
דאס פאראייניגטע קעניגרייך איז א פארלימענטרי מאנארכיע. דאס טייטש, דער פירער פון שטאט איז א מאנארך (קעניג) מיט באגרעניצטע קראפטן. בריטענס דעמאקראטישע רעגירונג איז באזעצט אויף א קאנסטיטוציע וואס איז צוזאמענגעשטעלט געווארן פון פילע דאקומענטן און געזעצן וואס זענען אויפגעצויגן געווארן במשך די יארן. די פארלימענט, וועלכע איז די לעגיסלאטור, באשטייט פון די הויז אף לארדס (העכערע הויז אין די פארלימענט וועלכע ווערן נישט ערוועלט דורך סתם וויילער), און הויז אף קאמאנס (נידעריגערע טייל אין פארלימענט וועלכע איז צאזאמענגעשטעלט פון צענדליגער פארלימענט מעמבערס וועלכע האבן מער קראפט ווי די קאנגרעס לייט ביי אונז אין אמעריקע.
די הויז אף קאמאנס איז די עצם רעגירונג אין דעם פארלימענטרי סיסטעם, דאס טייטש אז די עקזעקיוטיוו איז נישט אפגעטיילט פון די לעגיסלאטור. די עקזעקיוטיוון, אריינגערעכנט דער טשיף עקזעקיוטיוו (דער פרעמיער מיניסטער) זענען אלע מיטגלידער אין די הויז אף קאמאנס. יעדער עקזעקיוטיוו איז א מיניסטער פאר א געוויסע אפטיילונג ווי למשל געזונטהייט, עדזשיוקעישן, דעפענס, א.א.וו. די בריטישע קאנסטיטוציע איז בעיקר געבויט אויף צוויי געשריבענע קאנסטיטוציע דאקומענטן. די ערשטע דאקומענט איז פון יאר 215' וועלכע איז געשריבן געווארן דורך דעם דעמאלטסדיגן קעניג דזשאן. די צווייטע העלפט איז צוגעקומען אין יאר 628' און איז געווארן צוזאמענגעשטעלט דורך די פארלימענט. בריטענ'ס קאנסטיטוציע ערלויבט צו טוישן אדער צולייגן געזעצן אויב דאס ווערט באשטעטיגט מיט א מערהייט אין הויז אף קאמאנס און ווערט געזיגלט דורכ'ן קעניג אדער קעניגן. אזויווי אנדערע לענדער קומען כסדר צו נייע געזעצן און פארגרעסערן די קאנסטיטוציע.
די מאנארכיע.
די בריטישע מאנארכיע שטייט אויף די אנגייענדיגקייט פון בריטיש היסטאריע, צוריקגייענדיג ביז די ענגלא-סעקסאן פון וועלכע מיר האבן שוין בארירט אין די פארגאנגענע וואכן. במשך די יארן איז זי געווארן א פיגור הויפט פון א לאנד. אין טעאריע האט די רעגירונג אסאך קראפט אבער אין רעאליטעט איז עס אסאך ווייניגער. די קראפט איז באגרעניצט און די קעניג אדער קעניגן מוז נאכגיין די פירערשאפט און עצות פון די פארלימענט מיניסטארן.
די מאנארכיע איז א פאזיציע פאר א מיטגלידער פון די ראיעל פאמיליע אבער קען ערזעצט ווערן דורך די פארלימענט ווי עס האט שוין איינמאל פאסירט אין יאר 701' ווען קעניג סטוארד איז געשטארבן און עס איז נישט געווען ווער עס איבערנעמען דעם טראן.
דער טראן ווערט, לויט'ן געזעץ, איבערגעגעבן צום עלטסטן זון ווען זיין טאטע שטארבט. אויב עס איז נישט פאראן קיין זון דאן נעמט איבער די עלטסטע טאכטער, ווי עס איז געווען דער פאל מיט דער קעניגן עליזאבעט די צווייטע אין יאר 952' ווען איר טאטע (געארג דער זעקסטער) איז געשטארבן אן איבערלאזן קיין זון. אין אזא פאל האט איר מאן (פרינץ פיליפ) גארנישט קיין פריווילעגיעס נאר א טיטל. דער קומענדיגער אויף די רייע איבערצונעמען דעם טראן איז איר עלטסטע זון טשארלס. אין 2015 האט מען געענדערט דעם געזעץ אז דאס עלצטע קינד ירשנעם דעם טראן, סיי א זון סיי א טאכטער.
אלס די אפיציעלע "ראש מלוכה" טוט די מאנארכיע אויסקלויבן די מיניסטארן פאר אלע אפטיילונגען. ספעציעל האט זי די מאכט אין די מיליטערישע ראנגען און יוסטיץ סיסטעם. אבער אין פאקט שטודירט די פארלימענט ווען מען זאל נוצן מיליטערישע קראפט און וויפיל און די מאנארכיע דארף עס נאר באשטעטיגן. די ריכטיגע ארבעט וואס ווערט געטאן דורך די מאנארכיע איז דאס אונטערשרייבן דאקומענטן, שטודירן די ביכער ווען זי וויל, און זיך אפגעבן מיט די אישוס וואס איז נוגע די לעבנס צופרידענהייט פון די בריטישע בירגער. וויבאלד בריטאניע איז א דעמאקראטיע קען די מאנארכיע אויפגעזאגט ווערן אויב די מערהייט פון פארלימענט באשליסט אזוי. למעשה רעספעקטירט יעדער די בריטישע מאנארכיע אפילו אויסערן לאנד. עס איז דא א קליינע גרופע אין סקאטלאנד וואס זענען דערקעגן די מאנארכיע און ווילן ליבערשט א רעפובליק רעגירונג (רוב רעגירונגען אין דער היינטיגער וועלט זענען רעפובליק רעגירונגן. מיר וועלן דאס אפטייטשן ביי א צווייטע געלעגנהייט) אבער מען גיט זיי דערווייל נישט קיין שאנסן.
די עקזעקיוטיוו, קאבינעט, און פארלאמענט.
דער הויפט עקזעקיוטיוו פון דעם פארלאמענט איז דער פרעמיער מיניסטער. ער איז דער פירער פון דער פארטיי וועלכער האלט די מערסטע זיצן אין די הויז אף קאמאנס. די מאנארכיע איז אנוועזנד ווען מען שווערט איין א נייע פרעמיער מיניסטער וועלכער איז ערוועלט געווארן. דער פרמיער מיניסטער נעמט זיך דאן אליינס אויף א צאל קאבינעט מיניסטארן און שטעלט זיי צו געוויסע פאזיציעס וואס מאכט זיי א טייל פון די עקזעקיטיוו.
די קאבינעט, וועלכע באשטייט פון 20 מיניסטארן, איז פאראנטווארטליכט פאר אלע געשעענישן און די טעגליכע פירערשאפט פון די רעגירונג. יעדער קאבינעט מיניסטאר האט איין פאזיציע וועלכע ער מוז פארטיידיגן אויב אנדערע פארלימענט מיטגלידער זענען דערקעגן און האבן פראגעס. די קאבינעט קען אויך אין אן עמוירדזשענסי פאל דורכפירן א געזעץ אדער ארויסגיין אין א קריג אן די צושטימונג פון די הויז אף קאמאנס.
בריטאניע האט אין צוגאב א גרויסע קאונסיל וועלכע ווערט אנגערופן די פריווי קאונסיל וועלכע פארמאגט 450 מיטגלידער. די פריווי קאונסיל האט איבערגענומען די ראיעל קאונסיל וועלכע האט עקזיסטירט אין די מיטעלע יארן (16-17 יאָרהונדערט). די קאונסיל עצה'ט דעם מאנארך און באהאנדלט דאקומענטן. די פריווי קאונסיל האט אין זיך אסאך קליינע קאמיטעס וועלכע געבן זיך אפ, יעדע באזונדער, מיט א געוויסע אישו, ווי שטיצן די דעפענדענט אינזלען, ארויסהעלפן אוניווערסיטיס, און האלטן קאנטראל אויף דאס העכסטע געריכט.
די פארלימענט איז צוטיילט צו צוויי הייזער: די הויז אף קאמאנס און די הויז אף לארדס. די הויז פון קאמאנס האט די ריכטיגע מאכט דורכצופירן בילס, שניידן אדער הייבן שטייערן, און קאנטראלירט בריטענ'ס פאליטיק אין די וועלט. די מיטגלידער אין די הויז אף קאמאנס ווערן ערוויילט יעדע פינף יאר דורך דאס פאלק. עס זענען דא ארום 650 מיטגלידער אין די הויז פון קאמאנס און יעדער מיטגלידער רעפרעזענטירט א וויילערשאפט, וואס קען זיין א געוויסע שטאט אדער א שטח וואס נעמט איין אסאך דערפער. ווי גרעסער די שטאט איז אלס מער מיטגלידער האט זי אין הויז אף קאמאנס. דאס קומט אויס אז פאר יעדע 60,000 מענטשן איז דא א רעפרעזענטעטיוו אין הויז אף קאמאנס. יעדע 8 ביז 12 יאר בעארבעט מען איבער די הויז אף קאמאנס צו זען וואו עס איז זענען צוגעקומען מענטשן און מען לייגט צו נייע מיטגלידער.
די הויז אף לארדס האט היינט נישט קיין שום מאכט נאר טוט בעיקר דעבאטירן און איבערשמועסן דאס וואס די הויז אף קאמאנס איז דעמאלט פארנומען. די הויז אף לארד קען פארלייגן א ביל אבער האט נישט קיין מאכט דאס אדורכצופירן. מיט פריער ווי הונדערט יאר צוריק האט אויך די הויז פון לארדן געהאט די זעלבע מאכט ווי די הויז אף קאמאנס. אבער עס האט נישט געטויגט ווייל עס איז זייער שווער אנגעקומען זיך אדורכצוקומען מיט יעדע קלייניקייט.
אין בריטאניע איז נישט פאראן קיין קאנסטיטוציאנאלע אפטיילונג פון מאכט צווישן די צענטראלע און לאקאלע רעגירונג ווי אין די פאראייניגטע שטאטן (אין אמעריקע ברויך יעדע לאקאלע רעגירונג צושטעלן דאס געלט אויפצוהאלטן אלע שטאטישע דעפארטמענטס און האט די פולע מאכט אויף יעדע דעפארטמענט). אין בריטאניע ווערן זיי אנגערופן קאונסילס אדער אויטאריטיס און זענען נאר פאראנטווארטליכט פאר די פייער און פאליציי דעפארטמענטס, שאסייען און פארקער, באהויזונג און בויען רעגולאציעס, ענווייראמענט און שולעס.
פאר וואלן צום הויז פון קאמאנס זענען יעצט 650 וויילערשאפטן. אין די 2010 אלגעמיינע וואלן האבן די קאנסערוואטיוון געווינען 306 מאנדאטן, לייבער 258 און די ליבעראלע דעמאקראטן 57. די אנדערע מאנדאטן האבן די קליינע פארטייען, אחוץ איינס וואו מ'האט נאך נישט געוויילט (מיי 2010).
די יוסטיץ סיסטעם וואס מיר זעען היינט אין די דעמאקראטישע לענדער איז נאכגעמאכט בריטאניע וועלכע האט אראפגעשטעלט די יושר'דיגע יסודות פאר א דעמאקראטישע יוסטיץ סיסטעם וועלכע גיט די רעכט פאר א ריכטער צו פסק'נען, אדורכפירן א פרישע געזעץ, די פארטיידיגונג און פראקורירן (באקאנט אלס פראסיקיושן און דעפענס), און צום וויכטיגסטן די השערה אז יעדער מענטש איז אומשולדיג אזוי לאנג ביז ער ווערט נישט אויפגעוויזן שולדיג ("אינאסינט אנטיל פראווען גילטי").
די יוסטיץ סיסטעם אין בריטאניע וואס פראטיקירט געזעץ איז צוטיילט צו סאליסיטארן (די טשיף אפיציר פאר אלע לעגאלע מאטעריעס אין א שטאט, דערפל, אדער רעגיורנג אפטיילונג) און באריסטארן (אן אדוואקאט וועלכער רעפרעזענטירט א קליענט און די העכערע געריכטן). סאליסיטארן שטודירן און בעארבעטן געזעץ און די באריסטארן טראגן אריין די באשולדיגונגן אדער געזעצן פארשלאגעס אין געריכט. פארשטייט זיך אז די אויסשטעל פון דעם געריכט האט גענומען יארן און האט זיך געבויט אויף לעקציעס. יעדעס דורכפאל אדער פראבלעם האט געפירט צו א טויש אין די יוסטיץ סיסטעם. היינט איז די סיסטעם שוין סטאביל און ווערט מער נישט געטוישט.
די ערשטע צוויי קעגנזייטיגע פארטייען אין בריטאניע זענען געווען די "וויג" און די "טארי" וועלכע זענען ביידע געגרינדעט געווארן אין אנפאנג 17טן יאָרהונדערט. די וויגס זענען געווען שטארקע שטיצער פון די מאנארכיע און רעגירונג און די טאריס זענען געווען דערקעגן. די וויג פארטיי האט זיך שפעטער פאראייניגט מיט עטליכע אנדערע פארטייען און זיך אנגעהויבן רופן די ליבעראלע פארטיי. די טארי פארטיי האט זיך געטוישט איר נאמען צו דער קאנסערוואטיוו פארטיי. אין די לעצטע הונדערט יאר איז אריינגעקומען די לייבאר פארטיי וועלכע האט זיך ארויפגעארבעט צו ווערן די אפאזיציע פון דער קאנסערוואטיוו פארטיי. די ליבעראל פארטיי האט זיך דאן געטוישט איר נאמען צו ליבעראל דעמאקראט פארטיי און איז געווארן די דריטע גרעסטע פארטיי אין דעם פאראייניגטן קעניגרייך.
די גוטע עקענאמיע אין בריטאניע קומט זיך צו פארדאנקען די לייבאר פארטיי וועלכע האט געשוויצט אין די ערשטע יארן נאך די צווייטע וועלט קריג ברענגענדיג צענדליגער פראגראמען פאר ביזנעסער און איינוואוינער מיט וועלכע בריטאניע איז שטאלץ.
אין 1997 האט די לייבאר פארטיי געווינען די וואלן מיט א לאנדסלייד, נעמענדיג 418 פון די 659 זיצן אין פארלאמענט. אין די לעצטע נאציאנאל וואלן (יוני 2001') האט די לייבאר פארטיי (מיט טאני בלער אלס פרעמיער מיניסטער) אנגעהאלטן איר שטארקייט מיט 413 זיצן.
אין בריטאניע ווערט א קאנדידאט ערוועלט אויב ער האט באקומען די מערסטע שטימען, אפילו אויב ער האט נישט באקומען 50 פראצענט פון די שטימען (ווי עס איז דער פאל אין טייל אנדערע לענדער).
לאקאלע רעגירונג.
די פיר לענדער אינעם פאראייניגטן קעניגרייך האבן יעדע איינע זיין אייגענע סיסטעם פון לאקאלער רעגירונג.
אין ענגלאנד, טייל פון לאנד האט קאנט ראטן און דיסטריקט ראטן, אן אנדער טייל האט אוניטארישע ראטן, און לאנדאן האט די לאנדאנער פארזאמלונג צוזאמען מיט 32 לאנדאנער באראס און די סיטי פון לאנדאן.
אין סקאטלאנד זענען 32 ראט געגנט מיט א גרויסער וואריאציע אין שטח און באפעלקערונג. די שטעט עדינבורג, גלאזגא, אבערדין און דאנדי זענען באזונדער ראט געגנטן.
מיט הונדערט יאר צוריק האט בריטאניע געהאט די שטערקסטע מיליטערישע קראפט אין די וועלט, ספעציעל אויפ'ן וואסער. איר שטארקע מיליטער האט איר געהאלפן אכט געבן אויף איר פארברייטערע אימפעריע. היינט איז זי מער נישט קיין אויסערגעווענליכע מיליטער, ספעציעל זינט די ענדע פון די קאלטע קריג. פארט איז בריטאניע היינט איינע פון די געציילטע לענדער וואס פארמאגן אפיציעל נוקלעארע וואפן. איר ארמיי, נעיווי, און עיר-פארס זענען טאקע ווייניגער אין צאל ווי אמאל אבער זענען גאר גוט טרענירט. זיי זענען פארנטווארטלעך צו היטן בריטאניע מיט אירע ארומיגע טעריטאריעס.
דער פרעמיער מיניסטער איז פאראנטווארטלעך אויף די פארטיידיגונג פאליסי און ארבעט צוזאמען מיט די פילע קאבינעט, סעקרעטאר פון שטאַט פאר פארטיידיגונג, און די קאבינעט'ס פארטיידיגונג און איבער-וואסער פאליסי קאמיטעס.
בריטאניע טוט אויך באשטייערן טרופן צו די יונייטעד נעשאנס אפעראציעס און האט שוין צוגעשטעלט מיליטער מערערע מאל. ווי אין באסניע, ציפערן, קואווייט און אנגאלא. בריטישע מיליטערישע אינסטרוקטארס זענען אקטיוו אין די גאנצע וועלט און טויזנטער מיליטערישע סטודענטן קומען קיין בריטאניע פאר מיליטערישע לעקציעס. בריטאניע האט נאך היינט גאריזאנס (גרופעס פון טרופן פאר עמטליכע ארדענונג אין פרעמדע לענדער) און אסאך טרענירונג גרופעס וועלכע טרענירן זיך אין געוויסע לענדער. די בריטישע מיליטער האט אמאל גענוצט איר מאכט אין צפון אירלאנד ארויסצוהעלפן די ארטיגע פאליציי וועלכע רופט זיך די ראיעל אלסטער קאנסטאבולארי. בריטאניע האט אויך ברייט אנטייל גענומען אין די אליאירטע קריג און שפעטערדיגע סאנקציעס קעגן איראק אינעם פערסישן גאלף. אויך אין די איצטיגע קריג קעגן טעראריזם איז זי שטארק טעטיג צווייט נאך די פאראייניגטע שטאטן.
בריטענ'ס פארטיידיגונגס בודזשעט האט די יאר באטראפן 23 ביליאן שטערלינג פונט. פון דעם געלט באקומט דער קעניגלעכער פלאט 1.8 ביליאן פונט, די ארמיי באקומט 5.6 ביליאן פונט, דער קעניגלעכער לופטפלאט 2.6 ביליאן פונט. דאס איבריגע גייט פאר פארשונג און פאר די פארטיידיקונגס מיניסטעריום.
דער קעניגלעכער פלאט.
דער קעניגלעכער פלאט האט געשפילט א וויכטיגע טייל אין דער בריטישער היסטאריע און איז שוין אין קראפט באלד 1,300 יאר פון ווען דער קעניג אלפרעד דער גוטער (אזוי האט מען אים גערופן) האט איר פארגעשטעלט צו באשיצן די בריטישע אימפעריע קעגן די דענער (מענטשן פון דענמארק). מיט 500 יאר צוריק האט זיך אנגעהויבן די ריכטיגע קעניגלעכער פלאט ("Royal Navy") וועלכע איז געווארן דער שטערקסטער פלאט אין דער וועלט ביז אמעריקע האט איר איבערגעשטיגן נאך דער צווייטע וועלט קריג. דער דעמאלטסדיגער קעניג הענרי דער זיבעטער האט אינוועסטירט אסאך געלט און אויפגעבויט דעם ערשטן ים־פלאט וועלכע האט אנגעהויבן פאטראלירן די וואסערן ווייטער פון די ארומיגע בריטישע אינזלען.
דער קעניגלעכער פלאט איז היינט שטארק פארנומען צו היטן אירע ברעגעס און ארויסהעלפן נאטא'ס אפעראציעס אינעם ענגלישן קאנאל און אינעם פערסישן איינגאס. דער קעניגלעכער פלאט פארמאגט אויך עטליכע סובמארין פלאטעס, אריינגערעכנט נוקלעארע. אחוץ אלע שיפן און סובמארינען פארמאגט זי אן פוסגייער ארמיי, באקאנט אלס די קעניגלעכע מארינען.
די בריטישע ארמיי.
די ערשטע אפיציעלע בריטישע ארמיי איז אויפגעשטעלט געווארן פאר בערך דריי הונדערט יאר צוריק מיט עטליכע צענדליג טויזנטער סאלדאטן. היינט באשטייט די ארמיי פון אלע ערליי טרופן ווי: אינפאנטרי (פוס גייענדיגע טרופן), קאוואלרי (אמאל געווען די טרופן וואס האבן געריטן אויף פערד. היינט זענען זיי אין טאנקן אדער אנדערע באשוצטע טראקס), און עיר קארפס (די וואס דרייוון די העליקאפטערס). בריטאניע פארמאגט אויך א שיינע צאל פון ספעציעלע כוחות וועלכע קומען גוט צוניץ אין אפגאניסטאן אין די אנגייענדיגע קריג קעגן טעראריזם.
אין די ארמיי איז פאראן עטליכע קליינע שטיצע גרופעס וואס זענען א טייל פון די ארמיי אבער זענען פארט נישט קייין סאלדאטן. דאס רעכנט אריין די ראיעל ארטילערי, די ראיעל ענדזשינירס, די ראיעל סיגנעלס (זענען געשטעלט פאר קאמיוניקאציע), די ראיעל אינטעליגענץ קארפס, די טעריטאריעל ארמיי (אויך באקאנט אלס די מיליטע אדער וואלונטיר פארס. ענליך צו די נעשאנעל גארד אין אמעריקע.
דער קעניגלעכער לופטפלאט.
דער קעניגלעכער לופטפלאט (אר.עי.עף.) איז געגרינדעט געווארן אין 1912 און האט דעמאלט געהייסן די ראיעל פלייאינג קארפס. אין 1918 האט זי זיך געטוישט איר נאמען צו דער קעניגלעכער לופטפלאט נאכדעם וואס זי האט זיך פאראייניגט מיט די ראיעל נעוועל עיר סערוויס.
אין אלגעמיין האט דער קעניגלעכער לופטפלאט נישט געהייסן די בעסטע אבער זי האט זיך באקאנט געמאכט נאכדעם וואס זי האט באזיגט די דייטשן ימ"ש אין די קריג פון בריטאניע (940'). א דאנק יענע געלונגענע אקציעס האט די בריטישע ארמיי געקענט צוריקהאלטן נאצי-דייטשלאנד פון איר אינוואדירן. שפעטער האט דער קעניגלעכער לופטפלאט אנטייל גענומען אין די אליאירטע קאאליציע קעגן דייטשלאנד, נוצנדיג רוב פון איר עיר פארס פלאטע.
דער קעניגלעכער לופטפלאט פארמאגט היינט 40 סקוואדראנס (א צונאמען פאר עיר פארס יוניטס. צוויי אדער מער יוניטס פון א געוויסע סארט פליגער ווערט אנגערופן א סקוואדראן). דער קעניגלעכער לופטפלאט האט גרייט 100 פליגער און 40 העליקאפטערס צו יעדע צייט פאר נאטא'ס אפעראציעס.
היסטאריע פון יידן אינעם פאראייניגטן קעניגרייך.
בריטאניעס ערשטע יידן זענען געקומען פון צפון פראנקרייך אזוי פרי ווי אין 006' נאכדעם וואס פראנקרייך האט אונטערגענומען עטליכע נייע האנדל פאליסיס און האט געשטופט א סך רייכע ביזנעס לייט, צווישן דעם צענדליגער יידן, זיי זאלן זיך אריבערציען קיין ענגלאנד צו אויסברייטערן זייערע ביזנעסער און אזוי ארום פארברייטערן דאס האנדל צווישן ענגלאנד און פראנקרייך.
דאס ביסל יידן האבן זיך נישט שטארק געמערט און האבן געהאט שוועריקייטן מיט זייערע שכנים וועלכע האבן זיי נישט געוואלט אנארקענען און האבן זיי אויסגעטיילט נישט ווייניג צרות. אין משך פון צוויי הונדערט יאר איז די יידישע באפעלקערונג געוואקסן צו נישט מער ווי 4,000. מערערע אומפארצייכנטע בלוט בלבולים זענען ארויפגעלייגט געווארן אויף די יידישע איינוואוינער ביז אין 290' ווען דער דעמאלטדיגער קעניג עדווערד דער ערשטער האט זיך געלאזט איבעררעדן און פארטריבן די גאנצע יידישע באפעלקערונג.
פאר א לאנגער צייט ווייסט מען נישט פון קיין שום ייד וואס האט געוואוינט אין בריטאניע ביז פאר בערך דריי הונדערט יאר צוריק ווען מאסן יידישע פאמיליעס האבן זיך אריבערגעצויגן קיין בריטאניע פון פראנקרייך, שפאניע, און פארטוגאל. די יידן האבן אין אנפאנג געהאט היבש שווערע צייטן ביז די צייטן פון די אינערליכע געפעכטן צווישן די מאנארכיע און די פארלאמענט האט אויפגעפלאמט צו א קריג און די פארלאמענט האט איבערגענומען דאס פירערשאפט מיט אליווער קראמוועל אלס פרעמיער מיניסטער. קראמוועל האט געגעבן די יידישע געמיינדע אפיציעלע אנארקענונג און אלע רעכטן.
די ערשטע יידישע קהלות אין בריטאניע זענען געווען ספרדים וועלכע זענען געקומען פון האלאנד. אביסל אשכנזים זענען אויך געקומען פון דייטשלאנד אבער זענען געווען קלענערע גרופעס. אינעם 18טן יאָרהונדערט האבן אנגעהויבן שטראמען אשכנז'ישע יידן פון גאנץ אייראפע. די אשכנזים און ספרדים האבן אין יענע יארן צוזאמען אויפגעשטעלט אן אפיציעלע אידישע באורד אין די רעגירונג וועלכע האט זיך גערופן די "באורד אף דעפיוטיס אף בריטיש דזשאוס". דער ערשטער יידישער פאליטישן אין בריטאניע איז געווען ליאנעל דע ראטשילד וועלכער האט געוואונען א זיץ אין די הויז אף קאמאנס נאכדעם וואס ער האט א סך צוגעהאלפן צו די אינדוסטריעלער אנטוויקלונג.
די גרעסטע יידישע אימיגראציע קיין בריטאניע איז געווען צווישן די יארן פון 881' און 914'. מען שאצט אז די יידישע באפעלקערונג איז געשטיגן אין די עטלעכע יאר פון 65,000 צו 300,000. אלע יידישע אימיגראנטן האבן געפינען היימען אין די אינערליכע שטעט ווי גלאזגא, לידז, ליווערפול, מאנטשעסטער און לאנדאן. דאס גרינדונג פון ציוניזם האט אין די צייטן בעפאר דער וועלט קריג געברענגט נאך טויזנטער יידן קיין בריטאניע פון ווי מען האט פלאנירט און עווענטועל זיך אויפגעשטעלט די יידישע מדינה.
עס וואוינען היינט צו טאג אין בריטאניע א געשאצטע 300,000 יידן פון דעם א שיינע צאל שמרי תורה ומצוות. די יידן וואוינען אין די גרויסע שטעט אין ענגלאנד אבער ווייניג אין סקאטלאנד, וויילס, און צפון אירלאנד. עס זענען אויך פאראן יידן אויף די ארומיקע בריטישע אינדזלען, רוב פון זיי אויף די טשאנעל אינדזלען.
רעפֿערענצן.
באראק מוזיק טוט באצייכענען דעם סטיל אין אייראפעאישער מוזיק צווישן די יארן 1600 און 1750.
נאך די בארימטע רענעסאנס קאמפאזיטארן פאלעסטרינא און לאסוס האט זיך די סטיל פון קונסט בכלל און מוזיק בפרט אנגעהויבן צו ענדערן. קלאדיא מאנטעווערד האט געשריבן מוזיק טייל אין רענעסאנס סטיל און טייל אין באראק סטיל.
אין דער באראק פעריאדע האט מען געשריבן קאנצערטן און אפערעס.
פון די אייראפעישע מוזיק קאמפאזירער פון יענער תקופה, שיילט זיך ארויס די בארימטע פיגורן ווי סקארלאטי, מאנטעווערדי, וויוואלדי און הענדל. וועלכע האבן קאמפאזירט מוזיק פאר דעם ארגל.
די באראק מוזיק פעריאדע האט געלייגט דעם גרונד-שטיין פאר דער קלאסישער מוזיק פון אלע שפעטערדיגע גענעראציעס.
דער לעצטער באראק קאמפאזיטאר איז געווען באך; נאך אים האט אנגעהויבן די קלאסישע פעריאדע.
די קלאסישע פעריאדע פון מוזיק באצייכענט דעם סטיל אין מוזיק צווישן די יארן 1750 ביז בערך 1825.
די קלאסישע פעריאדע האט איבערענומען פון דעם באראק סטיל, און דאס טראנספארמירט צו א העכערע און ווייטערע שטופע, מיט מער קונסט און קלאס, וועלכע האבן געשאפן די שענסטע און די סאמע מוזיקאלישע הארמאניקס ווי די וועלט בארימטע סימפאנישע ווערק, וועלכע זענען געשפאן געווארן יענע יארן.
פון די אייראפעישע מוזיק קאמפאזירער פון יענער תקופה, שיילט זיך ארויס די בארימטע פיגורן ווי באך, היידן, בעטהאווען, מאצארט, שובערט, און זייערס גלייכן.
דאס איז די צייט פון די קאמפאזיטארן יאזעף היידן, וואלפגאנג אמאדעוס מאצארט. ארקעסטערס זענען געווארן גרעסער און קאמפאזיטארן האבן אנגעהויבן שרייבן לענגערע שטיקלעך מוזיק גערופן סימפאניעס מיט עטלעכע טיילן (גערופן זאצן). טייל זאצן פון א סימפאניע זענען הויך און גיך, אנדערע שטיל און אומערט.
אן אנדער וויכטיגער טיפ מוזיק איז געווען דער סטרונע קווארטעט, א פיעסע געשריבן פאר צוויי פידלען, א וויאלע און א וויאלאנטשעל. אזוי ווי סימפאניעס, האט א סטרונע קווארטעט פיר זאצן. היידן, מאצארט און בעטהאוון האבן אלע געשריבן פיל בארימטע סטרונע קווארטעטן.
אין דער תקופה האט מען ערפונען די פיאנע. קאמפאזיטארן האבן גערן געהאט די פיאנע ווייל מיט איר קען שפילן דינאמיש—ווערן העכער אדער שטילער. אנדערע פאפולערע אינסטרומענטן זענען געווען דער פידל, דער וויאלאנטשעל, די פלייט, דער קלארינעט און די אבאע.
פראנץ יאזעף היידן (; 31סטן מערץ 1732 - 31סטן מיי 1809) איז געווען אן עסטרייכער קאמפאזיטאר, פון די פיאנערן און שעפער פון דער קלאסישע פעריאדע מוזיק. ער איז געווען דער הויף מוזיקער פון דער עסטערהאזי פאמיליע.
ער איז געווען א גוטער פריינד פון וואלפגאנג אמאדעוס מאצארט און א לערער פון לודוויג וואן בעטהאוון.
היידן איז געבוירן געווארן אין א דארף אין עסטרייך לעבן דעם גרענעץ מיט אונגארן אין 1732. גאנץ יונג האט ער געלערנט שפילן דעם הארפסיקארד און דעם פידל.
ער האט געשריבן אריבער 100 סימפאניעס, פון וועלכן די עס צייכנען זיך אויס זיינע פאריז סימפאניעס, און די לאנדאן סימפאניעס, וועלכע לויפן פון 88 ביז 104, מיט אזעלכע נעמען ווי "די קלאק, די דראמראלל, און נאך.
ער האט שטודירט מיט דעם וואונדערקינד מאצארט, און אים געגעבן לעקציעס איבער קלאסישע מוזיק וואס ער האט מקבל געווען פון די גרויסע באראק קאמפאזיטארן.
היידן ווערט אפט באטראכט אלס דער פאטער פון סימפאניע, צוליב זיין גרויסן איינפלוס וואס ער האט געהאט אין אלע סימפאניעס וואס מאצארט, שובערט און בעטהאווען האבן קאמפאזירט.
בסוף ימיו האט היידן געוואוינט א שטיק צייט אין לאנדאן, ענגלאנד, וואו ער האט געשריבן 12 סימפאניעס. ער האט געקלערט אפילו זיך באזעצן אין ענגלאנד, אזוי ווי הענדל א הונדערט יאר פריער, אבער ענדלעך האט ער זיך געצויגן קיין ווין, וואו ער איז געשטארבן אין 1809.
ליטעראט איז איינער וואס איז געלערנט צו שרייבן און ליינען די שפראך וואס ער רעדט. און קורצן ער איז אויפגעבויט אין ליטעראטור.
אויב איינער וואס זיין מוטערשפראך איז יידיש, און קען אבער נישט שרייבן קיין יידיש, הייסט אן אנאלפאבעט, אויב ער שרייבט יא א גוטע אידיש, אבער נישט קיין גוטע ענגליש, הייסט ער נישט קיין אנאלפאבעט. נאר זיין מוטערשפראך, וואס ער רעדט, דארף ער קענען שרייבן, לויט די כללים.
פאנעטיק איז די חכמה וואס טוט שטודירן די אויסשפראכן וויאזוי דאס הערט זיך יעדע ווארט אין איר אייגענארטיקער אבסטראקטער קלאנג פון הערן ווען מ'ליינט דאס און ווען מענשטן רעדן דאס צווישן זיך, און וויאזוי מען ניצט דאס מויל צו שאפן דעם קלאנג. דאס איז נישט דן אינעם קאנטעקסט פונעם קול נאר אינעם עצם קול וויאזוי דאס הערט זיך.
די אפטייל פון ווארט "פאן" קומט פון גריכיש φωνή פאָנע וואס איז טייטש "קול" אדער "קלאנג". ווי אויך טראגט דער נאמען אונזערע טעלעפאן'ען פון דעם שורש ווארט.
אפטיילונגן אין דער שטודיע קען זיין ווי פאלגענד, וויאזוי דאס מויל שאקלט זיך ד.ה. וועלכע אברים יעדע שפראך דרוקט מער צו די צונג אדער די ליפן א.א.וו. אדער פשוט וויאזוי מען הערט דאס ווייל איין ווארט כאפט מען מער אריין ווי דאס צווייטע. א.א.וו.
עס זענען פארהאן איבער הונדערט פארשידענארטיקע קולות אין דער שטודיע פון פאנעטיק.
דאס האט מען שוין שטודירט זינט 2,500 יאר צוריק אין אינדיע.
צוליב דעם רופט מען יעדע זאך וואס א מענטש איז זיכער ביי זיך אן א פלעק (פון ספקות) אז ער איז קלאר.
אדער א באגריף וואס איז זייער פארשטענדליך
אדער ביי זעהן אז עס איז דורכזיכטיג.
ווען א זאך איז קלאר, בלייבט נישט קיין פלאץ פאר קווענקלעריי.
די ישראל נאציאנאלע ביבליאטעק איז א ביבליאטעק זינט ה'תרנ"ב (1892) וואס איז פלאצירט אין דער קאמפוס פון דעם העברעאישן אוניווערסיטעט אין ירושלים, און אנטהאלט העכער פון פינף מיליאן בענדער. פֿון זײ אַרום 150 אינקונאַבולען און 90% פֿון אַלע ביכער װאָס זײַנען געשריבן אױף ײִדיש פֿון דער גאַנצער װעלט.
אין דער ביבליאטעק איז פאראן אלע פארשריבענע אינפארמאציע וואס איז דערשינען אין ישראל. לויטן געזעץ אין ישראל, מוז יעדער פארלאגער פון ביכער, צייטונגען, טייפן, דיסקן, פארשונגען אד"ג שיקן צוויי קאפיס צום נאציאנאלער ביבליאטעק.
GNU (גנו) איז א קאמפיוטער אפערירן סיסטעם קאמפאזירט גענצליך פון פרייע און אפענע אינסטרוקציע,
פּשט פֿון דער ראשי תיבות GNU: GNU's not Unix, (ס'קלאַפּט אױך אױף ייִדיש: גנו איז נישט יוניקס), קעגן יוניקס אפערירן סיסטעם.
דער GNU ארגאניזאציע איז געגרינדעט געווארן דורך ריטשארד סטאלמאן.
GNU FDL איז ראשי תיבות פרייע דאקומענטאציע ליצענץ פון GNU רשות צו קאפירן.
דאס איז א לעגאלער אויסגערבעטער דאקומענט ליצענץ ספעציעל פאר פרייע און אפענע פראיעקטן וואס וואלענטירן בויען דעם תוכן.
און כללית טוט דער לייסענס פארזיכערן אז דער בעלות פון די באשאפערס האבן נישט קיין רעכט דערויף, ד.ה. עס איז נישט "קאפירעכט", נאר בלויז "קאפילינק" אז דער באשאפער איז נאך אזוי ווייט איבערגעלאזט מיט אביסל בעלות אז מען זאל אים קענען געבן די קרעדיט אבער נישט קענען האלטן פאראנטווארטליך.
אלץ וואס מען שרייבט אויף וויקיפעדיע איז לויט די תנאים פון דעם GNU ערלויבניש.
Berkeley Software Distribution) BSD) איז אומזינסטער יוניקס טייפ אפערעיטינג סיסטעם, ארויס געגעבן דורך די יוניווערסטי פון קאליפארניע בערקלעי, אנגעהויבען און 1970.
BSD איז באקאנט פון די מערסטע סטאבילע אפערעיטינג סיסטעם, סעציפעל די FREE BSD ווערסיע, עס זענען דא פארשידענע ווערסיעס וויבאלד עס איז געלייסענד אונטער די BSD לייסענס וואס איז גענצליך אומזינסט, און עס איז זייער סטאביל, ווי למשל די מעקינטאש OS 10 און ווייטער, זענען א גענדערטע ווערסיע פון BSD,
thumb
קלינטאן ריטשאַרד דאקינס (ענגליש: "Clinton Richard Dawkins"; געבוירן דעם 26סטן מערץ 1941) איז א באקאנטער ביאלאג און אן אטעיסט. געבוירן אום דעם 26סטן מערץ 1941, אין ניירויבי, קעניא. ער האט מיט זיין פאטער אימיגרירט קיין בריטען וואו ער איז א ביאלאג און עוואלוציע פרעדיגער. ער איז געווארן וועלט בארימט מיט זיין קאנטראווערסינאלן בוך: "דער עגאיסטישער גען", וואס ווייזט אויף דער טעאריע פון עוואלוציע, מיט נאך א פונקט פארוואס מיר לעבן, און בעיקר באקאנט אלס די נייע אויסטרעף אז עוואלוציע האט מיט די גענעס און נישט מיט דעם קערפער פון דעם גאנצן ארגאניזם פונעם מין בעל חי.
ריינהארד היידריך א קריגס פארברעכער א נאצי פון די הויפט פאראנטווארטלעכע צו די שואה.
אין יאר ה'תרצ"א (1931) איז ער אנגענומען געווארן ביי די נאצישע פארטיי, און דערנאך איז ער נאמינירט געווארן ווי דער הויפט גענעראל פון די פארט יידיגונגס רייך מיניסטעריום.
כסליו ה'ת"ש ווען די דייטשן האבן איינגענומען פוילן האט ער באפעלט די פוילישע קאמאנדאטן צו אויפשטעלן פאר די יידן געטאס און באשטימען א יודענראט.
ער איז אומגעברענגט געווארן אין טשעכאסלאוואקיי, אין יוני 1942, דורך טשעכישע אויפשטענדלער, וואס דערפאר האבן די נאציס אויסגעמארדעט א גאנץ דארף מיטן נאמען לידיצע אלס נקמה, 260 מענטשן, מיטן אויסרייד אז זיי האבן געהאלפן די אויפשטענדלער.
יידן פון טערעזנשטאט האבן באגראבן די אומגעקומענע, און אלס באלוינונג, האט די געטא באקומען די שעפעלעך פונעם דארף.
נאך דער אטאקע האט מען אפערירט אויף היידריך. ער האט געליטן פון סעפסיס, וואס מען קען באהאנדלען מיט פעניצילין, א מעדיקאמענט וואס איז שוין געווארן פאבריצירט נאר אין בריטאניע און די פאראייניגטע שטאטן, מיט וואס דייטשלאנד האט געהאלטן מלחמה.
עי-טיים (A-Time) איז א היימישע ארגעניזאציע, וואס העלפט ארויס אידישע משפחות וואס ליידן פון אומפרוכפערקייט, דורך עצות, הילף צו טרעפן דאקטוירים אין נאך.
פון צייט צו צייט מאכן זיי שבתים פאר די פארפעלקער ווי זיי הערן עצה והדרכה און חיזוק,
דער מייסד פון דער ארגאנאזיציע איז הרב שאול ראזען, דער פרעזידענט איז משה פישער פון ברוקלין.
הרב בנימין לאנדא, דער טאהשער דיין, איז געווען זייער אקטיוו ביי דער גרינדוג אז ס'זאל זיין אלעס כהלכה; זיי האבן נאך רבנים וואס זיי באראטן זיך אלע הלכה שאלה'ס.
עי-טיים פירט אן א געלטשאפער, וואס הייסט "שס-א-טאן". דאס ארבעט אז צענדליגער אידן נעמען זיך אונטער צו לערנין צווישן זיי גאנץ ש״ס אין איין טאג לזכות די אלע אידן וואס ווארט.ן פאר הילף בזרע של קיימא, און פיל פון זייערע ידידים זענען מנדב לכבוד די לומדים. דאס ברענגט אריין הונדערטער טויזנטער דאלאר יעדע יאר. אין דעם געוויסן טאג קומען זיך צוזאם אלע לומדים און לערנין במשך דעם טאג גאנץ ש״ס, און דערנאך פייערט מען א שיינעם סיום. דער ברסלבערר משפיע הרב מוטא פראנק איז זייער נאנט מיט דער הנהלה פון עי-טיים ער קומט פערזענליך מיטהאלטן און רעדן.
אויך אין ענגלאנד האט עי-טיים א פיליאל מיטן זעלבן צוועק, און זיי שאפן געלט מיט זייער אייגענעם ש״ס-א-טאן.
א בלאז אינסטרומענט איז א כלי זמר, וואס מ'נוצט מיטן מויל. און דער לופט-דרוק גיט ארויס דעם קול, און ווערן באוואויגן דורך די קנעפלעך וואס דער שפילער דרוקט.
דעם שופר וואס מען בלאזט דערמיט ראש השנה, איז אויך א ווינט אינסטרומענט, כאטש גאנץ פרימיטיוו.
די סטרונע אינסטרומענטן, זענען כלי זמר, וועלכע גיבן ארויס זייער קול דורך באוועגן די דינטשיגע בענדער אויף דעם אינסטרומענט. און אט די בענדלעך גיבן ארויס דעם קלאנג, וואס ווערן באוואויגן דורך די קנעפלעך וואס דער שפילער דרוקט.
יעדע כלי זמר האט אן אנדערן פארעם, וואס מאנעוורירט אז דאס קול זאל זיין אנדערש, דינער אדער דיקער, פלאך אדער געדיכט, שארף צי ברייט, און אזוי ווייטער.
עס זענען פארן הונדערטער מינים און ערליי סטרונע אינסטרומענטן, וועלכע ווערן גענוצט אין אלע טיילן פון דער וועלט, וועלכע ווערן דא בכלל נישט געזען אדער געשפילט.
הורדוס דער ערשטער (74 פאר דער נוצרישער ציילונג - 4 פאר דער נוצרישער ציילונג), וועלכער ווערט אויך אונגערופן אין די גויאישע וועלט הורדוס דער גרויסער, איז איינע פון די גרעסטע און חשובסטע פערזענליכקייטן אין די אידישע היסטאריע, הורדוס איז געבליבן אין די אידישע היסטאריע באוואוסט אלטס א גרויסער רשע און רוצח, אבער פונק אזוי א חשובה חלק פון אידישע היסטאריע, בפרט אין די תקופה פון די רומישער הערשאפט אויף די אידן.
הורדוס איז געווען דער צווייטער זון פון דעם רוימישן גענעראל אנטיפאטער, און א דריטער דור פון גרים (זיין זיידע -טאטעס טאטע) האט זיך מגייר געווען.
דער אויפקום פון הורדוס.
הורדוס איז באשטימט געווארן דורך זיין פאטער אנטיפאטער אלס געוועלטיגער אויף גליל זייענדיג אינגאנצן 15 יאר אלט.
אין דער תקופה האט געוואוינט אין ירושלים חזקיה שר הפריצים, וועלכער האט חרוב געמאכט לאנד ארם, און פלעגט טויטן די זונען פון די אראמישע קעניגן, ער האט געהאט ארום זיך אסאך אידישע בחורים, און פלעגט ווארפן א גרויסע שרעק אויף די אראמישע גוים.
סיקתוס (א קוזין פון יוליוס קייסער פון רוים) וועלכער האט געוועלטיגט אין ארם אין שליחות פון יוליוס, האט געשיקט א בריוו צו הורדוס, אין די בריוו איז אזוי געשטאנען: "פון סיקתוס דער זון פון דעם קייזער'ס פעטער, צו הורדוס דער זון פון אנטיפטער, פרידן.
וויסן זאלסטו אז מיר האבן געהערט אז דו ביסט געווארן דער הערשער איבער גליל, און מיר האבן זיך זייער געפריידט. יעצט ביטע געדענק די ליבשאפט און כבוד וואס דער קייזער האט געגעבן פאר דיין טאטע און די מלחמות וואס דיין טאטע האט געפירט פאר אים, און ער האט באקומען שעצונג ביים קייזער פאר דעם.
און אט חיקיהו שר הפריצים וואס וואוינט אין ענקער לאנד פארדארבט גאנץ לאנד ארם אויף וועלכע איך הערש, און די אראמים קענען זיך קעגן אים נישט קעגנשטעלן. גיי אין פיר א מחלמה מיט אים און הרג'ע אים, די וועלסט פארדעם באקומען א גרויסע מתנה פון קייזער און פון מיר."
הורדוס האט געפאלגט די אנווייזונג און איז ארויס מיט א שטארקער האנט קעגן חזקיהו. חזקיהו וועלכער איז נישט געווען געראכטן דערויף איז געפאלן א קרבן, און איז געטויטעט געווארן צוזאמען מיט זיינע בחורים, דורך הורדוס. ווען סיקתוס האט זיך דערוואוסט דערפון האט ער געשיקט גאלד מיט זילבער און א טייערע שטיין און הורדוס איז געווארן גאר רייך פון די רוימישע געלט.
דער משפט פון הורדוס ביים סנהדרין און זיין אנטלויפען.
ווען די אידישע שרים האבן זיך דערוואוסט וואס הורדוס האט געטון האבן זיי זיך געשטעלט פאר יוחנן הורקנוס דער צווייטער און געבעטן, "וואו לאנג וועסטו לאזן אנטיפאטער מיט זיינע קינדער געוועלטיגן, און טון וואס זיי געפעלט, דער אנטיפאטער ניצט דיינע אוצרות און געלט צו קענען חנפ'נען די רוימישער קעניגן, נישט נאר הורדוס נאר אויך זיין זון פסילו הערשט היינט אין ירושלים, און דו אליינס געוועלטיגסט נישט נאר זיי. שטעל הורדוס דער זון פון אנטיפאטער פאר א משפט צום הייליגן סנהדרין, ווייל די ביסט דער מלך און די האסט די רעכט."
די שרים האבן נישט נאכגעלאזט און געמוטשעט דעם קעניג און אויך די מאמעס פון די בחורים וואס הורדוס האט געהארגעט האבן זיך געשטעלט פארן קעניג ווען ער איז געקומען צום בית המקדש, און אים פארגעהאלטן אויף וואס הורדוס האט געטון.
הורקנוס האט געשיקט שלוחים צו ברענגען הורדוס צום משפט.
ווען אנטיפאטער האט דאס געהערט האט ער געשיקט א בריוו צו זיין זון הורדוס וואו פאלגאנד: "ווען הורקנוס וועט דיך רופן, זאלסטו זיך נישט פארזוימען, גיי געשוואונד, אבער היט זיך גיי נישט אליינס, נעם מיט א גרויסע מיליטער, אבער לאז זיי איבער אינדרויסן פון ירושלים, אין שטאט זאלסטו אריינגיין נאר מיט אפאר גיבורים."
ווען די שלוחים פון הורקנוס זענען אונגעקומען צו הורדוס האט ער געוטן וואו זיין טאטע האט אים באפוילן און האט זיך געלאזט און וואג מיט א גרויסע מיליטער, וועלעכער ער האט איבערגעלאזט אינדרויסן פון ירושלים, און זיך געשטעלט פאר די סנהדרין מיט עטליכע גיבורים, ער איז געווען געקליידעט מיט פערפל וואל און אן אויסגעקעמטע קאפ.
ווען ער איז אריינגעקומען צום סנהדרין האט ער באגריסט די דיינים אבער זיי זענען געווען דערשראקן פון זיין גאוה אין האבן מורא געהאט אים צו ענטפערן. עס זענען געזעצן דארטן שמאי און מנחם (די תלמידים פון הלל הזקן) אלס נשיא און אב"ד, שמאי האט זיך אונגערופן צום בית דין: "גאוני השם און זיינע הייליגע! איך האב היינט געזעהן א נייע זאך וועלכער איך האב נאך נישט געזעהן זייט איך דין אייך. געווענליך א זינדיגער דארף זיך שטעלן צום משפט מיט שווארצע קליידער, מיט זאמד אין די האר, און בעט רחנות אויף זיין זינד. אבער דער בחור הורדוס שטעלט זיך פאר אייך מיט פערפל וואל און א אויסגעקעמטע קאפ און נאך מיט א שווערד און ארום איך א קופקע גבורים, אז אויב וועט ער ווערן באשולידגט און משפט וועט ער טייטן די שופטים, דאס איז א נייע ווערטשאפט ביי אייך. איך בין נישט פארוואונדערט אויף הורדוס ווייל ער טוט דאס ווייל ער וועט פארבירן זיך ראטעווען, איך וואונדער זיך אויף אייך פארוואס איר לאזט דאס צו. וועגן דעם זאג איך אייך, אז עס קומען טעג און דער הורדוס וועט אויף אייך געוועלטיגען און וועט הרג'נען אייערע גרויסע לייט און וועט אייך נישט מכבד זיין ביי א משפט, און הורקנוס וועלעכער האט אויף אים אזוי געשוינט וועט נישט צוריקבאקומען די זעלבע נאר הורדוס וועט אים הרג'נען און איבערנעמען זיין קעניגרייך.
ווען די סנהדרין און די שופטים האבן געהערט די ווערטער פון שמאי, האבן זיי צו זיך געקוקט איינער אויפן צווייטן און געזאגט "גערעכט איז שמאי" (הורקנוס דער קעניג איז דארט געזעצן און געהערט די שמועס), מנחם דער חבר פון שמאי האט גענומען דאס ווארט און געזאגט, וואס וועט איר האבן פון קוקען איינער אויפן צווייטען? פארוואס זאלט איר זיך דערשרעקן? איר ווייסט דאך אז דאס משפט איז פארן באשעפער, הערט אויף צו חנפ'נען און גיבט ארויס א גערעכטער פסק, און דער באשעפער וועט מיט אייך זיין ווייל מיין חבר שמאי האט ריכטיג געזאגט.
ווען דער קעניג הורקנוס האט געזעהן אז די פנים'ער פון די סנהדרין און די חכמים זענען גענויגט צו שלעכטס טון פאר הורדוס, האט ער געזאגט צו די סנהדרין, עס איז שוין שפעט לאמיר גיין אהיים און מארגען וועט מען זיך זעצן צום משפט צו פארשן די איינצעלהייטן פון די משפט. (הורקנוס האט דאס נאר געזאגט כדאי צו קענען ראטעווען הורדוס פון טויט), די סנהדרין האט אונגענימען די ווערטער פון הורקנוס און אלע זענען זיך צוגאנגען.
יענע נאכט איז הורדוס ארויס פון ירושלים מיט זיינע שטארקע לייט, און זיך באגעגענט אינדרויסן פון שטאט מיט זיינע דיוויזיעס און איז אנטלאפען מיט זיי קיין דמשק צו סיקתוס, און האט פארציילט אלעס וואס איז פארגעקומען אין ירושלים. סיקתוס האט אים געשטעלט אלס הערשער איבער לאנד ארם.
נאך א שטיק צייט איז ער צוריק ארויפגעקומען קיין ירושלים מיט א ריזן מיליטער פון פרס'ישע סאלדאטן, וועלנדיג מלחמה האלטן קעגן דעם קעניג הורקנוס אים הרג'נען און איבערנעמען די קעניגרייך, אבער ווען ער איז אונגעקומען צו די טויערן פון ירושלים זענען זיין טאטע אנטיפאטער און זיין ברודער פיסלו ארויס קעגן אים און אים אפגערדעט פון טון די שריט, און אים אויפגעקלערט אז הורקנוס האט אים געראטעוועט פון די סנהדרין פארדעם דארף ער מכיר טובה זיין און נישט גיין אין מלחמה מיט אים און אזוי אויך וועט זיך גיסן אסאך אידיש בליט, האט ער זיך אויסגעדרייט און איז צוריקגעפאהרן קיין פרס.
שפעטער איז ער צוריקגעקומען קיין ירושלים אן מיליטער און איז צוריק געווארן די הערשער ביז ער איז צוריק פארטריבן געווארן דורך די פרתיעשר ארמיי. נאך 6 יאר האט אים די רוימישער רעגירונג געקרוינט אלץ מלך יהודה, ער איז ארויפגעקומען אויף ארץ ישראל מיט די הילף פון די רוימישער ארמיי און פארטריבן די פרתישער מיליטער.
די קעניגרייך פון הורדוס.
הורדוס האט געוועלטיגט אלץ מלך יהודה (מיט דער אונטער-שטיצע פון די רומישער קעניגרייך) 33 יאר. פון יאר 37 פארן נוצרישן ציילונג ביז צו זיין טויט 4 יאר פארן נוצרישן ציילונג.
אין די 33 יאר פון זיין קעניגרייך האט ער גאר שטארק אויפגעבויעט דאס פינאנץ פון ארץ ישראל, בעיקר צו פארדאנקען די פאקט אז די רוימער האבן זיך נישט געמישט אין די טאג טעגליכע ווירטשאפט. גאר שטארק האט זיך דאס אונגעזעהן אויף די פאקט אז די רוימער האבן (אנדערש פון זייער געוואוינהייט) נישט ארויפגעצוואינגן אויף די אידן זייער רעליגיע. די פרייהייט וואס די רוימער האבן געגעבן די אידן אויף ריליגיע האבן זיי געלערנט פון די יוונים זעהנדיג אז די יוונים האבן נישט קעקענט שמד'ן די אידן אפילו מיט כח.
די רוימער האבן אבער פארלאנג פון די אידן א ספעציעלע שטייער אפצאל "פיסקוס יודאיקוס" פארן קענען פראטעקצירען פרייער-הייט די אידישע ריליגיע.
די סיבה פארוואס הורדוס האט באקומען פון די רוימער פילע שטיצע, איז ווייל ער האט זיך צוגעשטעלט צו אלע פארלאנגען פון די רוימישער הערשאפט, מלכות יהודה איז געווען א צענטער-פונקט פאר אסאך האנדעלס שטעט, און אזוי אויך איינע פון די שטערקסטע מדינות און געוואוקס פון פרוכט און גרינצייג, ספעציעל איילבירט אויל און טייטלען (וועלכע האט אויך געדינט אין יענע צייטן אשטאד ציקער און האניג - ציקער איז נאך נישט געווען).
די גרויס-געלט וואס מלכות יהודה האט פארדינט פון די אלע האנדעלס האט הורדוס געניצט פאר אייגענע געברויכן און אזוי אויך געבויט ריזיגע שטעט מיט די שענסטע געביידעס און פאלאצן אויף די וועלט אין יענע צייטן. א חלק דעפון שטייט נאך ביז היינט,
הורדוס דער בויער.
אין די מיטל עלטער האבן די ארכיטעקטן אין זייערע סטודענטן אים באטיטלט אלס "דער גרעסטער בויער אין דער מענטשלעכער געשיכטע.
בית המקדש השני - מקדש הורדוס.
די שטרעבונג פון הורדוס איז געווען אויפ-צו-בויען די בית המקדש, וואס מיט דעם האט ער זיך איינגעקויפט אסאך פריינד, און דאס האט ער געטוהן צו פארצייען אויף זיינע זינד און רציחות.
צו בויען נאר די מויער ארום די בית המקדש האט זיך פארלאנגט 10,000 מענער און 10 יאר ארבייט (אין די מויער שטייט היינט די מוסלאמענער מטשעט, מיט די גאלדענע קאפל). די כותל המערבי וואס מיר זעהן היינט איז נאר א חלק פון די 1500 פיס'יגער וואט וואס ער האט געבויעט אויף מערב אונטערצוהאלטן די פאדלאגע אויף וואס די בית המקדש איז געשטאנען, (אין וועלכע עס גייט אריין בערך 12 גרויסע פוט-באל פעלדער). די גרויסער שטח האט ער געבויעט כדאי צו קענען ענטהאלטען די 7-8 מיליון אידן וועלעכע פלעגן קומען עולה רגל זיין פסח, שבועות און סוכות. דער בנין פון בית המקדש וואס ער האט דארט אוועקגעשטעלט צייכט די תלמוד אן אזוי: "מי שלא ראה בית המקדש בבניינו לא ראה בניין מפואר מעולם" = "ווער עס האט נישט געזעהן די בית המקדש האט קיינמאל קיין שיין בנין נישט געזען. לויט ספר יוסיפין האט ער געבויעט די בנין מיט שניי ווייסע שטיינער, מיט מארמויער שטיין אין מיט גאלדענע בלעכן. די פאדלאגע פון בית המקדש האט ער געבויעט מיט בלויע מארמויער שטיין, צו גיבן די אויסזעה פון רוישיגע וואסער. די פירהאנגען האט ער געמאכט פון בלוי ווייס רויט און פערפל פאדעם, צו גיבן די אויסזעהן פון די הימל.
דער שרייבער יוסיפוס בלביוס שרייבט: די אויג קען זיך נישט פארשטעלן די אויס-זעהן פון בית המקדש, עס איז געווען פארדעקט מיט גרויסע גאלדענע בלעכן, ביים זין אויפגיין האט דאס אפ-געשפיגלט וואו פלאמען, מען האט נישט געקענט קוקן דערויף נאר אפאר סקונדעס, ווייל עס האט געשיינט פונקט וואו די זין, ווען מען האט געקוקט פון דערווייטענס אויפן בארק האט דאס אויסגעזעהן פארדעקט מיט שניי וועגן די ציכטיג ווייסע שטייענער וואס ער האט געניצט.
ביים אריינגאנג האט הורדוס געשטעלט א גרויסער רוימישער אדלער, א זאך וואס האר פארדראסן די ערליכע אידן, און האבן דאס אונגענימען פאר א חילול השם, ווייל דאס איז געווען די צייכן פון די רוימישער עבודה זרה. הורדס האט די אלע תלמידי חכמים און ערליכע אידן געלאזט ברענגן צו זיך מיט קייטלעך און האט זיי פארברענט לעבעדיגערהייט.
נאכן ענדיגן דאס בויען האט זיך הורדוס באווארענט קעגען אזעלעכע אויפשטענדלער דורכן שטעלן א כהן גדול לויט זיין געשמאק און האט געהארגעט 43 פון די חברי הסנהדרין, אזוי ארום האט די סנהדרין מער נישט געקענט דן זיין דיני נפשות, (אלס נקמה פארן וועלן אים דן זיין פאר זיינע רציחות). און די כח פון סנהדרין איז געבראכן געווארן.
די רציחות פון הורדוס.
הורדוס איז געווען א בן גרים פון דריטן דור, ער האט חתונה געהאט מיט מרים די טאכטער פון אלכסנדר דער צווייטער, פון די משפחת החשמונאים, אזוי ארום האט ער געהאפט צו ווערן אנערקענט ביים פאלק. הורדוס האט געהאט מיט מרים דריי זין און צוויי טעכטער, דער אינגסטער זון איז געפארן קיין רוים און דארט חתונה געהאט און אויך געשטארבן. די צוויי עלטערע האט ער שפעטער געהארגעט.
הורדוס האט געמאכט זיין שוואגער אריסטובולוס (זיין וייב'ס ברודער) פאר כהן גדול ביי די 17 יאר, און האט אלעמאל נאכגעקוקט מיט זארג זעהענדיג ווי דאס פאלק גיבט פארן שוואגער אויסטערלישע כבוד, זייענדיג פון די איינציגסטע פארבליבענע אייניקלאך פון מלכות בית חשמונאים. ער האט מורא באקומען אז דאס קען ברענגען צו א אויפשטענד קעגען אים ווייל ער איז נישט געווען א חשמונאי אייניקעל און ער איז געווען א בן גרים. האט ער געהארגעט דעם שוואגער דורך דערטרינקען, און אזוי אויך אפגעווישט פון וועג די לעצטע פארבליבענע חשמונאי אייניקלאך.
די איינציגע פארבליבענע אייניקלאך פון מלכות החשמונאי זענען געווען זיינע צווי זין וועלכע האבען אים נישט ליב באקומען נאכן טויטן זייער מאמע זיידע און פעטער, האט ער זיי אויך געהארגעט.
א מערקווירדיגער פונקט שרייבט יוסיפון: די צוגעבונדעקייט פון הורדוס צו זיין ווייב מרים איז געווען אזוי שטארק אז ער פלעגט ארויסשפרינגען פון בעט ווי א פארציקטער און ארומלויפן אין פאלאץ און אפילו נאך איר טויט האט ער ווייטער גערעדט צו איר (צו זיך אליינס) אזוי וואו זי וואלט נאך געלעבט, אבער ער האט חרטה באקומען צו שפעט.
די אלע געשענישן און זיין אויפפיראכטס האט געברענגט צו די אויפשטאנד קעגען די רוימער 74 יאר שפעטער. אין די צייטן פון הורדוס האבן זיך די צדוקים וולעכע האבן אויך געשטיצט די רוימער זיך געשטארקט אויף די ערליכע אידן און זיי האבן געוועלטיגט איבערן בית המקדש, דאס האט ארויסגעברענגט א גרויסע צארן ביי די ערליכע אידן און האט שפעטער געברענגט צו אן אויפשטאנד.
הורדוס איז געשטארבן פיר יאר פאר דער נוצרישער ציילונג מיט א מלכותדיגן פראכט.
דער מגן דוד איז א סימבאל צוזאמען געשטעלט פון 2 דרייענגעליך איינער פארקערט ווי דער צווייטער. עס האט זעקס שפיצען.
די ציוניסטישער באוועגונג האט גענומען דעם מגן דוד פאר זייער סימבאל, זיי האבן דאס אריינגעזעצט אין זייער פאן.
זייט דעמאלטס זענען דא פרומע אידן וואס ווילן נישט האבן קיין שייכות מיטן מגן דוד, און היינט צוטאג זעהט זייער זעלטן אין חסידישע בתי מדרשים א מגן דוד. אן אויסנאם איז די סקווירא חסידות זיי האבן יא א מגן דוד אין זייער בית המדרש.
די ישראלישע פאן איז אויך אויסגעפארמעט פון א בלויע מגן דוד.
דער מגן דוד ווערט דערמאנט אין ספר רזיאל המלאך, און קבלה ספרים זאגן פירושים פאר וואס עס האט פונקט זעקס עקן.
במשך פון אלע דורות האט דער מגן דוד געדינט ווי א סימן פאר יודישקייט, ווי מען האט געזעהן א מגן דוד האט מען געוואוסט אז דא איז דא עפעס א זכר פון אידן. עס איז געווען אין אלע בתי מדרשים אין דער וועלט אלץ א אידישער סימן.
ביי דער צווייטער וועלט קריג האבן די דייטשן איינגעפירט אז אלע יודען מוזען גיין מיט די געלא לאטא, וואס איז געווען א געלע מגן דוד, א סימן אז ער איז א איד.
מען טרעפט אין די היסטאריע אז אויך גוים האבן זיך דערמיט באנוצט און לאו דוקא פאר אידישע סימנים, ביים באפרייאונגס קריג פון די פאראייניגטע שטאטן, זענען אויף די פענער טיילמאל געווען די מגן דוד, אנשטאט די שטערן וואס איז היינט באנוצט,
דער פֿידל ווערט פאררעכנט װי דער קעניג פון די מוזיק אינסטרומענטן, צוליב די הארציקע מעלאדיעס וואס ער גיט ארויס און וואס מאַכן אים א יחיד במינו צװישן אלע אינסטרומענטן אין די ארקעסטערס.
דער פידל געהערט צו דער פֿאַמיליע פֿון די סטרונע אינסטרומענטן. מע שפילט דעם פֿידל מיט א שטעקעלע אױף װאס עס זענען געשפּאַנט פֿערדהאָר און װאָס מע רופֿט אָן דעם סמיטשעק. דער פידלער פֿירט דעם סמיטשיק ארויף און אראפ אויף די פידלבענדלעך (די סטרונעס). די רײַבונג פֿון די פֿערדהאָר אױף די סטרונעס איז גורם װיבראַציעס װאָס ברענגען אַרױס פֿון די פֿאַרשײדן גראָבע סטרונעס פֿאַרשײדן הױכע טענער. װאָס גרעבער די סטרונע, װאָס טיפֿער דער טאָן. אַז מע זאָל פֿון די פֿיר סטרונעס פֿונעם פֿידל אַרױסברענגען מער װי פֿיר טענער, קען דער פֿידלער די סטרונע װאָס ער שפּילט אָן מיטן סמיטשיק פֿאַרקירצן דורך אַרױפֿלײגן אַ פֿינגער אױף דער סטרונע. װאָס קירצער דער חלק פֿון דער סטרונע װאָס קען װיברירן, װאָס העכער דער געשאַפֿענער טאָן. בשעת'ן שפילן מיטן פידל, דריקט מען צו דעם קלאַנגקערפּער פונעם פידל צווישן דעם האלז און די אקסל. מיט איין האנט האלט מען דעם פֿידל און פֿאַרקירצט די סטרונעס, מיט דער אַנדערער באַװעגט מען דעם סמיטשיק.
אין דער פידל־פאמיליע זענען פאראן עטליכע ערליי.
די פרייזן פאר א פידל זענען איינגעטיילט לויט די ווערט פונעם האלץ און לויטן נאמען פון פארביצירער. דער אונטערשייד איז אז די ביליקע פילדעך זענען קלעצער, די צווייטער קאטעגאריע פון $800 און העכער זענען געמאכט פון אזעלכע סארטן האלץ וואס פארשענערן דעם קול װאָס מער װאָס עלטער עס ווערט.
איבער דער וועלט.
אין מעקסיקא ניצט מען א פידל אין מאריאטשי מוזיק.
אין תלמוד שטייט אז דוד המלך האט געהאט א הארף העכער זיין בעט וואס פלעגט אים וועקן יעדע נאכט ביי חצות, דורך א ווינטל וואס פלעגט בלאזן דערויף.
אין תלמוד שטייט אז שפילן אויף א פידל איז א קלוגשאפט און נישט א מלאכה. געוויסע חסידישע אדמור"ים וו.צ.ב. ר' מרדכ'לע נאדווערנער פלעגן שפילן אויפן פידל.
שלמה באָבער איז געבוירן ה׳ שבט ה'תקפ"ז צו זיין פאטער ישעיהו אברהם, און זיין מוטער שרה לאה, די טאכטער פון א דרוקער רבי שלמה ב"ר מרדכי רובינטשיין פון זאלקאוו.
ער האט געוואוינט א שטיק צייט אין הוסיאטין, און איז געווען אין זיין צייט פון די ראשי קהילה אין לעמבערג.
ר' שלמה באבער איז געווען א גרויסער חוקר אין אלטע ספרים, און א גרויסער קענער אין מדרשי חז"ל, און האט זיך אפגעגעבן צו דרוקן אסאך פון זיי. עס איז אים צוניץ געקומען דאס וואס ער האט געקענט רעדן אסאך שפראכן ווי אראמיש, סיריש, גריכיש, רוימיש, אסאך פון די אמאליגע מדרשים האבן זיך באנוצט מיט שפראכן, און ער האט דאס מפרש געווען אויף לשון הקודש.
ער איז געווען איינער פון די משכילים.
ער האט געהאלטן פון דעם ירושלמי המזויף אויף קדשים, און האט אפילו אפגעשריבן א מבוא דערויף וואס שלמה לייב פרידלענדער האט אריינגעדריקט אינעם ירושלמי ע"ש אומרו, אבער ער איז אוועק נאך בעפאר די גאנצע פולמוס דערויף, דעריבער קען מען קיין סך נישט בויען דערויף.
ער איז נפטר געווארן י״א טבת ה'תרס"ז.
מדרש תנחומא הקדום והישן, פסיקתא דרב כהנא, מדרש לקח טוב, בראשית שמות, מדרש שכל טוב, מדרש אגדה, מדרש אגדת בראשית, ליקוטים ממדרש אבכי"ר, ליקוטים ממדרש אלה הדברים זוטא, מדרש שמואל, מדרש תהלים, מדרש משלי, ילקוט המכירי, ביאורי ר' ידעיה הפניני, תהלים, מעין גנים, איוב, מדרש זוטא, מדרש איכה רבתי, פירוש רבי יוסף קרא, איכה, אגדת אסתר, ספרי דאגדתא מגילת אסתר, הוספות לרב פעלים, ספר האורה לרש"י, סידור רש"י, שבלי הלקט השלם, אנשי שם, קריה נשגבה
א פארטאל איז א וועבזייטל וואס באדינט ווי א כללישער טויער צו כלערליי טעמעס וואס דינט ווי א שער בלאט צו מקורות פון א געוויסער אינטערעסע, האבי אדער סתם ענין וואס פאראייניגט א מערערע צאל מענטשן, וואס דינט דארטן צו פאראייניגן די באזוכערס ליינערס און באניצערס וואס פאראינטערסירן זיך אין די נושא אריינצוגיין דורך דארטן צו אנדערע פארצווייגטע נושאים וואס פירן אויף ווייטערע בלעטער אינעם וועב סייט.
גוגל און יאהו און נאך שטעלן דאס צו לויט אייער נייעס אינטערטעימענט רעליגיע געגענט געשמאק א.א.וו.
אביָה (אדער אביָם) איז געווען דער זון פון רחבעם, אן אייניקל פון שלמה המלך און אור-אייניקל פון דוד מלך ישראל.
ער האט איבערגענומען דעם צעשפליטערטן טראן פון זיין טאטער.
אנאנים באדייט אומבאקאנט, אָן א נאמען. דאס ווארט "אַנאָנים" שטאמט פון גריכיש.
ווען מען וויל באצייכענען אז עמעצער וואס מען ווייסט נישט זיין אידענטיטעט האט עפעס געטוען זאגט מען אן אנאנימער פארשוין.
ביי חרדישע אידן שרייבט מען זייער אסאך אנאנים סיי אין די צייטונגן וואס די שרייבער האבן אלע אנאנמיע פען נעמען און סיי ווען זיי שרייבן אויף אינטערנעט ווילען זייער שטארק פארבלייבן אנאנים, נישט וועלנדיג ליידען די קאנסעקווענצן פון זייערע ווערטער צוליב די נישט אפענע געזעלשאפט.
די אומאָפּהענגיקייט־מלחמה אָדער די מלחמה פֿאַר זעלבשטענדיקייט אָדער די באַפֿרײַונגס־מלחמה (אויף העברעיש: "מלחמת העצמאות", "מלחמת השחרור"' אדער "מלחמת הקוממיות") איז די מלחמה וואס איז געווען צווישן די פאלעסטינער מיט די יידן אין ארץ ישראל גלייך נאך וואס דער יו ען האט באשלאסן מען זאל אויפשטעלן א יידישע און אראבישע מדינה אין ארץ ישראל כ"ט בנובמבר, ט"ז כסליו ה'תש"ח (1947). די אראבער וואס האבן זיך קעגנגעשטעלט, זיינען באלד ארויס א מלחמה קעגן די יידן. אין די ערשטע 4 מאנאטן איז די מלחמה געווען מער ווי א בירגער קריג ווען די אראבער האבן באלעגערט קליינע יישובים און געמאכט דארט טעראר.
ווען דער בריטישער מאנדאט האט זיך גענדיקט דעם 14טן מיי ד' אייר, 1948, האבן פינעף אראבישע ארמייען אינוואדירט די ניי דערקלערטע יידישע לאנד, עגיפטן אין די נגב, אין דרום טייל פון ישראל, יארדאניע אין ירושלים, און די וועגן וואס פירן קיין ירושלים, און די אומגעגנט. לבנון אינעם גליל וואס איז אינעם צפון טייל פון ישראל, סיריע אינעם בית שאן טאל, איראק אינעם צפון טייל פונעם מערב ברעג אין די געגנט פון זשענין, טולקארעם, קאלקיליע.
עגיפטן האט פארמאגט קריגס עראפלאנען, סיריע, און יארדאניען טאנקען,
אבער שפעטער האבן די יידן זיך צוביסלאך אנגעגרייט א מסודרדיקע מיליטער, און ארויס מלחמה האלטן קעגן די פאלעסטינער. די מלחמה האט צום סוף צוגעבריינגט זעלבשטענדיקייט פאר מדינת ישראל.
און די אראבער זיינען געבליבן אָן גארניט (אפילו ניט וואס דער יו־ען האט זיי געוואלט געבן), ווי משה שרת האט געזאגט, די פארייניגטע פעלקער האט צעטיילט פאלעסטינע, 55 פראצענט פאר יידן, און 45 פראצענט פאר אראבער, האבן די אראבער נישט איינגעשטימט, און זענען געגאנגען אין קריג, האבן די יידן געווינען 77 פראצענט פונעם אלטן בריטישן מאנדאט, און עגיפטן און יארדאניע האבן איינגענומען, אדער אנעקסירט, וואס האט געזאלט זיין די לאנד פון אראבערס אין פאלעסטינע.
אין צוגאב האבן געקעמפט זעלבסשטענדיקע קעמפער, ווי די אראבישע באפרייאונג ארמיי פון קאוקדזשי, און פאלעסטינע רעבעלן אונטערן אנפירערשאפט פון מאכאמעד אמין על כוסייני, און זיין נעפע אבדעל קאדר על כוסייני, וואס איז אומגעקומען נאך א קאמף אויף די קאסטעל, איינע פון די בערג, וואס קוקן איבער די שאסיי, וואס פירט קיין ירושלים, קאוקדזשיס ארמיי, איז בעיקר געווען אינעם צפון טייל פונעם לאנד
די מלחמה האט זיך געעענדיקט אָפֿיציעל כ"ג תמוז ה'תש"ט (יולי 20, 1949) ווען דער יו־ען האט אונטערגעשריבן דעם וואפנשטילשטאַנד־אפמאַך מיט סיריע, אבער די שלאכט האט זיך שוין געענדיקט טבת ה'תש"ט.
אין דעם 11טן מײַ 1949 (י"ב אייר, ה'תש"ט) איז ישׂראל אָנגענומען געוואָרן ווי דער 59סטער מדינה־מיטגליד אין דער "יו־ען". די פֿאַראייניקטע שטאַטן איז געווען דאָס ערשטע לאַנד, וואָס האָט אָנערקענט מדינת־ישׂראל, 11 מינוט נאָך איר פּראָקלאַמירונג. צוויי טעג שפּעטער, איז ישׂראל אויך אָנערקענט געוואָרן דורך דעם סאָוועטן־פֿאַרבאַנד.
עליות.
אין די פאר יאר נאך די מלחמה זיינען איבער א מיליאן יידישע פליטים (צונויפגעלאפענע), שארית הפליטה יידן וואס האבן איבערגעלעבט די שואה, געמאכט עלייה צו מדינת ישראל, צוזאמען מיט פליטים פון אראבישע לענדער וואס זענען געווען געצווינגען צו פארלאזן זייער לאנד.
דאס קובאַ, אפיציעל די רעפובליק פון קובא () איז א קליין אינזל לאנד, וואס פארשטעלט זיך פון דעם הויפט אינדזל קובא, דער איסלא דע לא כאוווענטוד און א פאר קליינע ארכיפעלאגן. קובא איז פלאצירט אין די צפון קאראאיבן וואו דער קאראיבישער ים, דער איינגאס פון מעקסיקע און דער אטלאנטישער אקעאן קומען צוזאמען. עס איז דרום פון סיי דעם אמעריקאנישן שטאַט פלארידע און סיי די באהאמאס, מערב פון האיטי און צפון פון דזשאמייקע.
די הויפטשטאט און גרעסטע שטאט איז האוואנע; אנדערע וויכטיגע שטעט זענען סאנטיאגא דע קובא און קאמאגע. קובא איז דאס גרעסטע אינזל אין די קאראאיבן, מיט א שטח פון 109,884 קוואדראט קילאמעטער, און דאס צווייט־מערסט באפעלקערטע נאך היספאניאלא, מיט מער ווי 11 מיליאן באוואוינער.
מען קען צוקומען פון מיאמי א וועג פון ניינציג מייל דורכן ים, אויף געוויסע ערטער.
אום 28סטן אקטאבער 1492 האט קריסטאפער קאלאמבוס געלאנדעט דריי שיפן אויף דעם צפון־מזרח בארטן פון קובא. ער האט גערופן דעם אינזל ״איזלא חובאנא״. דער שפאנישער קאנקוויסטאדאר דיעגא וועלאסקעז האט געגרינדעט די ערשטע שפאנישע זידלונג אויפן אינזל, באראקאא, אין 1511.
ביז 2008 איז פידעל קאסטרא געווען דער פירער פון קובא. ער ווערט באטראכט ווי א טאטע און קעניג, אמאל געווען א העלדישער סאלדאט, אנפאנג איז ער געווען א רעוואלטירער ער האט געוואלט איינעמען דעם אינזל, אמעריקא האט אים זייער געשטיצט, ווען ער האט איבערגענומען דעם אינזל האט ער אויסגעדרייט דעם דאשיק און געווארן א הייסער קאמוניסט.
קובא איז פון די לענדער אין לאטיין אמעריקע וואס איז נאך קאמוניסטיש געשטימט.
דער פרעזידענט פון קובא זײַט פעברואר 2008 איז זיין ברודער ראול קאסטרא.
עס איז דא אן אמעריקאנער מיליטערישע באזע וואס דינט איצט אויך אלס א תפיסה פאר טעראריסטן וואס הייסט גוואטאנאמא בעי ביים עק פון דעם קובא עס געהערט פאר די פאראייניגטע שטאטן.
אין דעצעמבער 2014, נאך דיפלאמאטישע באציאונגען צווישן קובאנישע פונקציאנארן און אמעריקאנער פונקציאנארן איינשליסנדיק דעם פרעזידענט באראק אבאמא, האט מען אויסגעפירט א בייט צווישן עלען גראס, צווי און פופציג פאליטישע ארעסטאנטן און איין אגענט פון די פאראייניגטע שטאטן קעגן באפרייען דריי קובאנישע אגענטן וואס זענען געווען אין תפיסה אין אמעריקע. אויך, כאטש דער עמבארגא צווישן די לענדער בלייבט נאך, האט מען געמאכט גרינגער צו דערלויבן א געוויסע מאס פון אימפארט און עקספארט צווישן די לענדער.
רעסורסן.
קובא׳ס נאטירלעכע רעסורסן שליסן איין צוקער, טאבאק, פיש, ציטרוס פרוכטן, קאווע, באנדלעך, רייז, קארטאפל און פֿיך. אין 2013 איז די פראדוקציע פון די ניקל מינעס אין קובא געווען 71,000 טאן, נאענט צו 4% פון דער וועלט פראדוקציע. אין יענעם יאר האט מען געשאצט די רעזערוון ביי 5.5 מיליאן טאן, מער ווי 7% פון דער גארער וועלט. שעריט אינטערנאציאנאל פון קאנאדע אפערירט א גרויסע ניקל מינעריי אין מאע.
אויך איז קובא א גרויסער פראדוצירער פון ראפינירטן קאבאלט, א צופעליקער פראדוקט פון ניקל-מינעריי. אויל אויספארשונג אין 2005 האט אנטפלעקט אז דער צפון-קובא באסיין קען פראדוצירן 4.6 ביליאן פעסער (730,000,000 מ3) ביז 9.3 ביליאן פעסער (109×1.48 מ3)
קובא איז אן ארכיפעלאג פון אינזלען פלאצירט אינעם צפונדיקן קאראאיבישן ים ביים צוזאמענפלוס פונעם איינגאס פון מעקסיקע און דעם אטלאנטישן אקעאן. ער ליגט צווישן די גארטל־ליניעס 19° און 24°N, און מערידיאן־ליניעס 74° און 85°W. די פאראייניגטע שטאטן ליגן 150 קילאמעטער (93 מייל) אריבער דעם דורכגאס פון פלארידע צו צפון און צפון־מערב (צום נענטסטן שפיץ פון קי וועסט, פלארידע), און די באהאמעס 21 קילאמעטער (13 מייל) צו צפון. מעקסיקע ליגט 210 קילאמעטער (130 מייל) אריבער דעם יוקאטאן קאנאל צו מערב.
האיטי געפינט זיך 77 ק״מ מזרח פון קובא און דזשאמייקע (140 ק״מ) און די קיימאן אינזלען זענען דרום פון קובא.
די הויפט אינזל פונעם ארכיפעלאג הייסט קובא און איז ארומגענומען מיט פיר קלענערע גרופעס אינזלען. דער אינזל קובא איז לאנג 1,250 ק״מ און באשטייט פון דעם מערסטן טייל פון דעם יבשה־שטח פונעם לאנד (104,556 ק״מ2) און איז דער גרעסטער אינזל אין די קאראאיבן, און דער 17טן גרעסטער אינזל אין דער וועלט לויטן שטח. דער הויפט אינזל באשטייט מערסטנס פון פלאכע פלוינען, אחוץ פון די סיערע מייסטרא בערג אין דרום־מזרח, וואס זייער העכסטער פונקט איז פיקא טורקינא (1,974 מעטער).
אזוי ווי דער אינזל געפינט זיך אינגאנצן דרום פונעם ראק-קרייז, איז דער לאקאלער קלימאט טראפיש, פארמילדערט דורך צפון־מזרחדיקע ווינטן וואס בלאזן א גאנץ יאר. די טעמפעראטור ווערט אויך געענדערט דורכן קאראאיבישן שטראם, וואס ברענגט אריין ווארעם וואסער פונעם עקוואטאר. דערפאר איז דער קלימאט פון קובא ווארעמער ווי האנג קאנג, וואס איז ביי דער זעלבער גארטל ליניע ווי קובא אבער האט א סובטראפישן קלימאט ענדערשט ווי א טראפישן. אין אלגעמיין איז פאראן א טרוקענער סעזאן פון נאוועמבער ביז אפריל, און א רעגנדיקער סעזאן פון מיי ביז אקטאבער. May to October. די דורכשניטלעכע טעמפעראטור איז C° 21 אין יאנואר און  C° 27 אין יולי. די ווארעמע טעמפעראטורן פונעם קאראאיבישן ים צוזאמען מיטן פֿאקט אז קובא ליגט אריבער דעם אריינגאנג צום איינגאס פון מעקסיקע שאפן צוזאמען אז דאס לאנד ליידט פון אפֿטע הוראגאנען. די דאזיגע קומען מערסטנס אין סעפטעמבער און אקטאבער.
אום 8טן סעפטעמבער 2017 האט הוראגאן אירמא געשלאגן דעם אינזל, מיט ווינטן גיך 260 קילאמעטער א שעה, ביים קאמאגוע ארכיפעלאג; דער שטורעם האט דערגרייכט ציעגא דע אווילא פראווינץ ביי האלבער נאכט און האט ווייטער געהאקט קובא דעם נעקסטן טאג. די גרעסטע שאדן זענען געווען אין די אינזלען צפון פונעם הויפט אינזל. שפיטעלער, מאגאזינען און פאבריקן זענען געווארן געשעדיקט; א גרויסער טייל פונעם צפון בארטן איז געבליבן אן עלעקטריע. קרוב צו א מיליאן מענטשן, כולל טוריסטן, האט מען געדארפט עוואקואירן. שפעטערדיקע באריכטן האבן געוויזן אז 10 מענטשן זענען אומגעקומען בשעת דעם שטורעם, פון זיי זיבן אין דער הויפטשטאט האוואנע, בעיקר פון געביידעס וואס זענען איינגעפאלן. טייל פון דער הויפטשטאט זענען געווארן פארפלייצט.
לויטן אפיציעלן צענזוס פון 2010 האט קובא א באפעלקערונג פון 11,241,161, וואס באשטייט פון 5,628,996 מענער און 5,612,165 ווייבער. זיין געבורט ראטע איז (9.88 געבורטן א טויזנט מענטשן אין 2006) איינע פון די נידעריגסטע אין דעם מערב האלבקיילעך.
די אפיציעלע שפראך פון קובא איז שפאניש און רובא דרובא קובאנער רעדן זי. דער דיאלעקט פון שפאניש וואס מ׳רעדט אין קובא איז באקאנט ווי קובאנישע שפאניש. אויך ווערט גענציט לוקומי, א דיאלעקט פון דער מערב־אפריקאנישער שפראך יארובא ווערט געניצט ווי א רעליגיעזע שפראך פאר בעטן דורך אנהענגער פון סאנטעריע, במילא נאר ווי א צווייטע שפראך. האיטישער קרעאל איז די צווייטע מערסט גערעדטע שפראך אין קובא, וואס ווערט גערעדט דורך אימיגראנטן פון האיטי און זייערע אייניקלעך. אנדערע שפראכן וואס אימיגראנטן רעדן זענען גאליסיש און קארסיש.
קובא איז אפיציעל א סעקולארע מדינה. פרייהייט אין רעליגיע איז געווארן פארגרעסערט אין די 1980ער יארן, און די רעגירונג האט געענדערט די קאנסטיטוציע אין 1992 אז די מדינה איז מער נישט אפיציעל אטעאיסטיש.
קאטאליציזםאיז די גרעסטע רעליגיע, דאס שטאמט פון דער שפאנישער קאלאניזאציע. אין די 1990ער יארן האט זיך א סך געוואקסן פענטעקאסטאליזם, און טייל גרופעס זאגן אז זיי האבן 100,000 מיטגלידער.
קובא האט אויך קליינע געמיינדעס פון יידן (500 אין 2012), מוסולמענער, און מיטגלידער פון דער באהאי גלויבונג.
דער אוניווערסיטעט פון האוואנע איז געגרינדעט געווארן אין 1728, אויך זענען פאראן עטלעכע אנדערע קאלעגיעס און אוניווערסיטעטן. אין 1957, קורץ פאר קאסטרא האט איבערגענומען די הערשאפט, איז די שריפטקייט ראטע געווען פערט אין דעם געגנט, כמעט 80% לויט די פאראייניגטע פעלקער, העכער ווי אין שפאניע. קאסטרא האט געשאפן א סיסטעם גענצלעך אפעריט נאר דורך דער מדינה און האט גע׳אסר׳ט פריוואטע אנשטאלטן. גייען אין דער שולע איז אבליגאטאריש פון דער עלטער פון זעקס ביז דער ענדע פון גרונטלעכער סעקונדערער בילדונג (נארמאל ביי דער עלטער פון 15). אלע סטודענטן טראגן אן איינציגע אוניפארעם. עלעמענטארע בילדונג דויערט זעקס יאר. קובא׳ס שריפטקייט ראטע פון 99.8 פראצענט איז דער צענט העכסטע אין דער גארער וועלט.
העלט קעיר צאמגעשטעלט פון צוויי ענגלישע ווערטער געזונט אויפֿפאסן אדער אפגעבונג דאס איז דער באהאנדלונג, אפהאלט, היילונג, און פארוואלטונג פון קרענק און דער פערזערווירונג פון מענטאלע און פיזיקאלע גוט פארבלייבונג דורך דינסטן צוגעשטעלט פון מעדיצין'שקיייט און שוועסטעריי, סייענטיסטן און דאקטוירים.
לויט די אנגענומענע טערמין באטיטולט מען דעם סיסטעם אלע שפיטעלער און אינשורענס און אפילו רעגירונג פראגראמען וואס געבן זיך אפ צו מאכן פארשריט און פארשפרייטן דעם געזונטהייט באגריף.
סיסטעם איז דער צוזאמשטעל און גאנג פון קלענערע זאכן וואס איז געווענליך טיאונגען, וואס צוזאמען טוען זיי צילן צו אין זאך.
אדער איז דאס באשטאנדטיילן אין באגריף אדער פאקט וואס אפילו זיי זענען נישט איין ציל, זענען זייערע באשאטנדטיילן פארבינדן איינער צום צווייטן אין א נאכאנאנדיגער סדר.
מייקל מאור איז א ליבעראל פאן טרעגער פאר די לינקע פאלק אין אמעריקע.
ער געבט זיך אפ ארויסצוגעבן דאקומענטעריס צו העלפן שטופן די ליבעראלע אגענדע אין וואשינגטאן.
ער איז זייער פאפולער קלוג און געניט מיט טאלאנט צו מאכן חוזק פון די רעפובליקאנער
זיינע ווערק זענען א פילם קעגן גאןס און אויך קעגן די מלחמה מיט טעראר און אויך פאר העלט קעיר סיסטעם זאל זיין ווי ביי די סאציאלע לענדער פריי און אמוזינסט.
דער חוש פון זען אדער ראיה איז די מעגליכקייט פארן מענטש צו פארטייטשן די ליכטיגקייט שטראלן אינפארמאציע וואס שיינט אריין אין די אויג.
וואס ווערט דאן גרייט פאר פלאנירונג און באטראכטן דורך די אקציעס פון דעם מוח וואס טוט פארטייטשן די קאלירן.
אבא בר אבא איז געווען דער פאטער פון שמואל וואס איז געווען דער חבר פון רב פון די ערשטע אמוראים.
אין ירושלמי שטייט אז אבא׳ס טאטע האט אויך געהייסן אבא.
ער ווערט אויך אנגערופן אין ש"ס אבוה דשמואל. ער איז געווען א גבאי צדקה וואס מען האט געהאלטן ביי אים געלט פון יתומים ער זאל זיי היטן.
ער איז געווען פון די גרויסע תנאים, אין תלמוד בבלי ווערט פארציילט ווי ער האט זיך געפירט לפנים משורת הדין, דער מלאך המות האט זיך באוויזן פאר אים (עבודה זרה ד"כ ע"ב). ער האט באקומען א ברכה פון רבי יהודה בן בתירא ער זאל באקריגן א זון וואס זאל זיין אזוי ווי דער נביא שמואל.
דער נאמען אבוה דשמואל.
עס ווערט פארציילט א וואונדערליכע מעשה פאר וואס מען רופט אים "אבוה דשמואל" אין הלכות גדולות און אין תוספות קידושין (דע"ג ע"א), ער איז אמאל אוועק געפארן ווייט פון דער היים, האט אים באגעגנט א פרוי וואס זי האט דערקענט אויף אים אז עס וועט ארויס קומען פון אים א גרויסער מענטש, האט זי אים איינגעבעטן ער זאל זיך ליבן מיט איר און זי וועט אים געבן אסאך געלט, אבער ער האט נישט געוואלט און מיט א הייליגן שם איז ער אנגעקומען צו זיך אינדערהיים און די נאכט האט ער מקיים געווען א מצוה מיט זיין ווייב, און איז גראד צוריק אין דער ווייטע שטאט. מיט דער צייט האט מען פארציילט פאר בית דין אז די פרוי פון אבא שוואנגערט, און איר מאן איז נישט דא, האט מען איר גענומען צו בית דין וואו מען האט זי דן געווען אז זי האט געהאט צוטאן מיט א פרעמדן מאן, און מען האט גע'פסק'נט אז עס קומט איר מלקות. זי האט נאכדעם געהאט א קינד שמואל דער גרויסער אמורא א תלמיד פון רבינו הקדוש דער מחבר פון משניות. שמואל האט פארציילט ער געדענקט נאך ווען ער איז געווען אין זיין מוטער בויך, און זיין מוטער האט געכאפט מלקות "איך האב זיך געבויגן די קאפ אויף די אנדערע זייט כדי נישט שפירן די קלעפ". דעריבער רופט מען אים אבוה דשמואל מען זאל וויסן ער איז דער אמת'ער טאטע פון שמואל.
א שבועה איז א פיסיכיאלאגישער איבערטרייבונג אז מען זאגט ארויס גאר א שטארקע הייליגער באגריף וואס מען טרויערט זיך נישט ארויסצוזאגן פון מויל סתם אזוי ווייל עס וועקט אויף גאר העכערע געפילן.
רוב מאל נוצט מען דאס ביי א געבעט אדער ביי א צוזאג.
אין רעגירונג פאזיציעס שווערט מען אויף א בייבל אז מען גייט דינען געטריי די איינוואונער.
לעצטענס איז געווען איין קאנגרעסמאן וואס האט געשוואורן צום קאראן ווייל ער איז א מוסולמענער.
אויך אין געריכט שווערט מען אויף א בייבל אז מען גייט עדות זאגן בלויז דעם אמת.
עס איז אסור אויף א פארעם ארויסזאגן ג-ט'ס נאמען אלס עדות ביי א צוזאג אין ביזנעס אדער סיי וואסארא אנדערע צוזאג ווייל די הלכה לאזט נישט זיין אזוי פריינטליך צו ג-ט, ארויסצוזאגן זיין נאמען פאר פריוואטע צוועקן.
אל-קאידע ("אַלקאַאידאַ", טייטש: דער פאדמענט, די יסוד אדער די בסיס; ֹ)—זיי רופן זיך "די אלוועלטליכער איסלאמישער פראנט קעגן די קרייציגלער און אידן"—איז א סוני איסלאם גלאבאלע טעראר ארגאניזאציע. זי איז אויף געשטעלט געוורן אין 1988 דורך עבדאללה עזם און געארבעט אונטער דער פירערשאפט און פינאנציעלער שטיצע פון אן אראבער פון סאודי אראביע מיט די נאמען אסאמא בין לאדען וואס איז געהרגעט געוורן אין א געלוגענע אפערציע פון די אמריקאנער נעווי סיעלס קאמנדא איינהייט אין א הויז 800 יארד אוועק פון א נעווי באזע אין א מליטערישע שטעטל "אבטבאד" א פארשטאט פון די הויפט שטאט איסלאמאבאד אין פאקיסטאן דעם 1טן מאי 2011.
די אסטרטגישער חלק פון אל קאידע ווערט אנגעפירט דורך זיין וויצע איימן א זוואהירי.
צו על קאידע איז צו געשריבען א סאך טעראר אטעקעס אויף לענדער איבער די גאנצע וועלט די עיקר דערפון אין די פאראנייגטע שטאטן פון אמעריקע, די טעראר אטאטקע אויף די טווין טאווארס אין די פענטאגאן. זי ווערט פארכענט פאר אטראר ארגעניזאציע וואס איז קלוג אין אכזריות'דיג וואס שטעלט זיך נישט אפ פאר גארנישט זאל עס זיין אומשילדיגע פארבייגייער רעלגיזע פאלצער פון אנדרע רליגע'ס, אין טרצדעם לעבן זי איבער די פארביסנע קאמפן וואס אסך לענדער האבן אוסגערופן קעגן איר אסך לענדער אין שפיץ פון אמעריקע און אירע אליאירטע לענדער. אל קאידע איז אקטיוו בעיקר און די קומענדיגע פאלצער אפגניסטאן, פאקיסטאן, עיראק, אלדזירע, מרוקו, מאוריטניה, סומליה און סודאן וידער אמאל אין מצרים (ביז די אויפשטאנד אין 2011), סעודיה ארביע, בחריין, און ירדן, ארבעטן די רעגירונגען אנטקעגען די ארגאניזאציע און אירע נאך פאלגער.
אל קאידע אן ארגאניזאציע.
ארגינאל האבן זיי געוואלט ווייטער גייען און פארברייטערן די גערילא קאמפן קעגן דער רוסישער אינוואזיע אין אפגאניסטאן פאר א אינטערנאצינאלער מוסולמענר גערילא, די אויפטו איז איינצושטעלן ראדיקאלע מסלומענר הערשאפט אויף אלע גלויבונגען, אויך אויף די נישט ראדיקלע מסלומענער דרוך מאכן א פארנט פון דזשיהאד קעגען די אידן און קרייציגלער, מיינדיג די קריסטלכע-מערב וועלט קולטר, איבער ווארפן די יעצטיגע סעקולרע רעזשימען, וואס ווערן באטראכט ווי פרייע און מערב וועלט געשטימט, און אוועק נעמען די איינפלוס פון די פרייע מערב וועלט און אירע שטיציע פאר סעקולרע מסלומענר רעגירונגען, אינטער צו גראבן די פאזציע און איינפלוס פון די פאראנייגטע שטאטן פון אמעריקע, און ארויף צוווינגען די מסלומענר רעליגיע אלץ די איינציגע רעליגיע און די וועלט, די עיקר גרונדשטיין פון אל קאידע איז ציזאמען געשטעלט מערסטענס פון מצרים און די מענטשען פון איימן א זוואהירי, די ארגאניזאציע ארבעט נישט אין א קלאר'ע היעריכיע דאס מיינט שטעלע'ס, נאר מער ווי א קונפדעריציע אל קאידע, ארגאניזאציע'ס וואס טראגען די זעלבע אידלאוגיה און טקטיקען פון די הויפט ארגאניזאציע, וואס בן לאדן האט געגעבן שטיצע און אונווזינגען ווי אזוי אויס צו פירען טעראריסטשע אקציע'ס.
אל קאידע שטעלט צו הילף און שטיצע און אסך מיני וועגען פאר די טעראר ארגאניזאציע'ס וואס האלטען פון אלוועלטליכער דזשיהאד איבער דער גאנצער וועלט.
די טעראר אטקעס פון די ארגאניזאציע ווערן פארעכנט פאר קלוג אסטרטגיש און אכזריות'דיג.
צום ביישפיל די 9/11 אטאקע'ס איז געווען נישט אסך מענטש'ן אין פרימטיבע וועגן גענומען אן ארעפלאן און עס געמאכט פאר א באמבע צו ניצן ווען און ווי זיי ווילען, ווי זיי האבן טאקע געטון און גאר וויכטיגע פלעצר און די פאראנייגטע שטאטן פון אמעריקע. די טעראר אטעקעס און מדריד שפאניע וואס איז אויס גערכענט געווארן אז עס זאל זיין פונקט פאר די וואלן און שפאניע, וואס האט געשטיצט די אמריקאנער קואליציה אין די צווייטע גאלף קריג, אין א קאמפיין פון אל קאידע אנטקעגען די 20 פון די 23 לענדער וואס האבן געשטיצט די צווייטע גאלף קריג מיט אמעריקע וואס האט געפירט צו דעם אז די סוציאלע פארטייען וואס האבן זיך אנטקעגען געשטעלט די שפאניע'ס מיליטערישע אנווזענהייט און די צווייטע גאלף קריג אין עיראק, האבן געוונען די וואלען און ארויסגענומון אירע מליטער פון די אמריקאנער קואליציה און די צווייטע גאלף קריג א זאך וואס אל קאידע זעט אין דעם א גרויסן דערגרייכונג און הצלחה.
איינער פון די עיקר אינטערסן פון אל קאידע איז צו מאכן פראבלעמען ציווישן אמעריקע און סאודי אראביע און מען קען דאס זען ביי דעם פאקט אז אסאמא בין לאדען האט פערזענליך אויסגעקליבען די טעראריסטען פאר די ספטעמבר 11 טעראר אטעקעס פון סודיע'ר אפשטאם וואס באמת איז די גרופע נישט געוון אויסגעשטעלט פאר דעם נאר דווקא געטוישט כדאי צו קענען אויפרעגן די אמריקאנער אויף די סאודי אראביע, פראפעסארן האלטן אז אל קאידע האט א אסטרטגישער כלל צו אריין שלפען די אמריקאנער רעגירונג אין מלחמו'ת אויף אראבישע באדן, כדי אויף צורעגן די ארביש'ע וועלט קעגען די אמריקאנער און פארשוואכערן זייער השפעה און די ארביש'ע לענדער און.
די פאראייניגטע שטאטן האט געהאט אפאר געלעגנהייטן צו באקומען בן לאדן אדער אומברענגען נאך פאר 9/11, אין דער צייט פרעזידענט קלינטאן איז געווען אין אמט, אבער פון די אלע געלגענהייט'ן זענען גאר נישט געווארן צוליב א סך סיבות ווי אויכעט לעגעלע אספעקטן, און פריווען צו וואטשען אויף אומשילדיגע בירגער.
סטראטעגיע.
איר סטראטעגיע, און וועג פון ארבעט, ביז דער מלחמה אין אפגאניסטאן, וואס האט אראפ געווארפן די טאליבאן פון מאכט, זענען זיי בעיקר געווען אין אפגניסטאן, דארט'ן האט אל קאידע געהאט פארשידנע טרענירונג'ס קעמפס ווי מען האט זיך געלערנט ווי אויסצופירן טעראריסטשע אקציעס. בשעת און וועגן די מלחמה זענען הונדערטער אל קאידע מיטגלידער געהארגעט אין געפאנגען געווארן און אריינגעשליידערט געווארן אין די אמריקאנער ארמיי'ס באזע אין גוואנטאנמאו בעי קובא טרויריגע בארימטע מקסימום זיכערהייט'ס טורמע, און די איבריגע זענען אנטלאפען צו די שכנות'דיגע פאקיסטאן, יירן, עיראק, סיריע, און נאך לענדער. די אל קאידע טערנירונג'ס קעמפס איז אריבער געפירט געווארן צו סודאן ביז מען האט זיי אנדעקט. היינט צוטאג'ס איז די געוואגסטע אקציעס פון אל קאידע אין עיראק, וואס עס שווערצן זיך אריין טויזנטער אל קאידע מיטגלידער און דזשיהאד קעמפער און אל קאידע אפיליערטע. פון ווען די אמריקאנער אזויגעריפענער זיג אין עיראק, איז כמעט נישטא א וואך וואס איז נישטא טויטליכע טעראר אטאקעס.
נאך דעם וואס מען האט אויף געדעקט די טערקישער צעל אין למס' נומבער 2003 קען מען זיך אסאך לערנען ווי אזוי די צעלן אין די וועלט ארבעט'ן. א קליינע טעראר צעל שטעלט זיך צוזאמען און ווייזט גרייטקייט צו טעראר. זייערער פירער טרעפן זיך מיט אל קאידע הויפטן. אין און באקומען ראט אין אנווייזנגען ווי אזוי אויס צו קלייבען א פלאץ צו אטעקירען, און T.N.T פינציעלר הילף, און לכאורה אויך מוישטירונגען מיט אויפרייס מאטריאל, און ווי אזוי אויס צו פירען די אטקעס. אין נאך די לאקלע פירער גייען צריק אהיים און שטעלן עס אויס למעשה מיט פלענער אין אזוי ווייטער לויט ווי אזוי מען האט זיי אויס געלערנט אין די טעראר קעמפ. און טאמער זיי זענען נישט מצליח אזוי מען האט געפלאנט פון פארויס טרעפט מען א צווייטע פלאץ אזויווי די לאקאלע טעראריסטען פארשטייען. זעט מען אז עס איז דא א געוויסע פרייהייט פון די לאקאלע טעראר צעלן. ביי די אויבערדערמאנטער טערקישער צעל האט בין לאדין אונגעוויזען די באזע וואס דינט די אמריקאנער ארמיי אין טערקיי און ישרא-ל'שע שיפן אין די טערקישע האפן, האבן די טערקישער צעל אויסגעקליבן די בריטישע קאנסול אין די בית מדרש אין סטאמבול.
ווי אויכעט יאגן זיי זיך נישט זיי האבן אסך צייט און לייגען אריין אסך קאפ און פינקטעליכע אויסחשבענן, די עיקר עס זאל געלאנגען, פון ווען זיי הבען זיך גטראפען מיט בן לאדן אין זיין קאמאנדיר אויף די אטעקעס, אין 2001 ביז הערשט אין 2003 צווי יאר שפעטער, הבען זיי אויסגעפירט די טעראר אטעקעס, ווי אויך פראפירען זיי עס צו מאכן ווי צוזאמען מעגליך, אזוי די טעראר אטקעס, אין אמעריקא, לונדון עגלאנד, ברצלונה שפאניע, אין די סיני האלב אינזל מצרים, ביי די גרעניץ מיט ישרא-ל, און אויב נישט איז אזוי שנעל ווי מעגליך, אזוי די צויי טעראר אטקעס אין איסטנבול טערקיי, וואס אז געווען אפגעריגיט מיט פינף טעג, און די אטקעס וועלן זיין הויפט שטעט אדער גרויסע שטעט.
כמעט אלעמאל וועט זיין א געוויסע ציל נישט סתם הארגענן די מענטשן פון "פיינט". אזוי קען מען זען ביי די טעראר אטעקעס אין אמעריקע, אין גאר סענסטיווע אין חשוב'ע פלעצער, די הויך פונקט פון די אמריקאנר עקנאמיע די צווילינוג געביידעס, די מילטער הויפט קאווטיר די פענטאגן, אין די פלאן וואס איז אדארך געפאלן די ווייסע'ן הויז, איז כדאי צו שיקען א מעסדזש פאר די אמריקאנר אז זי איז נישט פאר זיכער'ט אזוי זי מיינט און זי וועט טייער באצלען פאר זיך אריין מישען אין די אראבישע וועלט. די טעראר טעראר אטעקעס אין איסטנבול איז צו ווארענן טערקיי זאל זיך נישט דענטערן צו די מערב וועלט און ביעקר אמעריקע און ישרא-ל. די טעראר טעראר אטעקעס אין סיני איז צו פטערייבען די מערב וועלט און ישרא-ל'ס טוריסטן און פאר מצרים אז זי וועט בעצאלן פאר איר מיט ארבעט מיט די "כופרים" די טעראר טעראר אטעקעס אין לונדון צי ווייזען אז זי וועט בעצאלן פאר איר מלחמה אין עיראק.
היינט צו טאג האט אל קאידע טעראר צעלן איבער פארשידנע פלעצער איבער דער וועלט, מערסטענ'ס פון מסלומענר בירגער אדער געווארנע מסלומענר. אל קאידע שטעלט צו פאר אירע טעראר צעלן פאלשע פאספארטן, וואס מיט דעם פארן זיי ווי זיי דארפן אויסצופירן די טעראר אטעקעס. געוויסע טעראר צעלן ארבעט'ן גלייך אויף צו פלאנירען און אויסצופירן טעראר אטעקעס. ווידעראמאל איז דא אנדרע טעראר צעלן וואס הייסען שלאפ'דיגע צעלן, וואס זיי הייסט מען אויסמישען ציווישען די באפלקרונג ביז די קומעדיגע באפעל. ווידער געוויסע צעלן בעיקר די שלאפ'דיגע צעלן טוען גאר שאפן געלט פאר די הויפט אל קאידע טעראר ארגאניזאציע,דרוך אויף שטעלען פקטיווע "וואוילטעטיגע" ארגאניזאציעס. און א סך מאל פאלען די רעגירונגען אריין אין די נעץ פון די וואס זאגן אז זיי געבען הומניטערשע הילף, אבער באמת געבן זיי איבער פאר ארגאניזאציעס טעראר צעווקן, אזוי די "וואוילטעטיגע" ארגאניזאציע די "מענטשליכע זארג" וואס איז אויפגעשטעלט געווארן אין 1980 אין אטאווא, קאנאדע, וואס האט געדארפט זיין א "וואוילטעטיגע" צדקה ארגאניזאציע, אבער באמת האבן זיי אריבער געפירט געלטער צו טעראר אקטיוויטעטן.
די אל קאידע טעראר ארגאניזאציע פארמאגן א סך קליינע און גרויסע שיפן, וואס מיט איר הילף איר'ע מענטשן און עקספלאסיווע מאטריאל קומען אן איבער דער וועלט. לויט מערב וועלט שפיאנאזש אגענטורן פארמאגן פון צעדליגער ביז הונדרטער שיפן אין אלע מיני סייזס. די וועג איז גענומען פון די טאמיל טייגער ראבעלן פון די אפריקאנר לענדער, ווי אויך פאר אן מעכטיגע פאנדריעזינוג אפראט, מיט אריבער פירען לעגלע ביזנס סחורות, מיט אימלעגלע געוור און דראגס, וויבאלד די וואסער איז נישט איטער א הערשאפט, קען זיי זיך ארומדרייען פרייערהייט אויף די וואסער און שווימען אינטער וועמען'ס פאן ס'לוינט זיך וואס טוישט זיך אין מיטען וועג אפאר מאל, דאס העלפט א סך די אל קאידע טעראריסט'ען צו קענען גייען און קומען פרייערהייט. וועגען די זאכן הערשט א גרויסן געפאר אז אל קאידע וועט זיך באניצען מיט שיפן צי אטעקירען אן אמריקאנער פארט (שטאט) מיט בילאגישע וואפן אדער א שמוציגע באמבע אדער גאר א שיפ אנגעפילט מיט אריזן סכום נארמלע אויפרייס מאטריאל השם ירחם.
אום 5טן יולי 2005 האט אל דשאזירא, די גרויסע אראבישע טעלוויזיע סטאנציע, אויף געשפילט א ווידעא פון איימן א זוואהרי וואס האט פארגעשלאגן א הודנה-די אראבישע וועג פון רליגזע פייער אפשטעל וויבאלד לויט די אראבישע רליגע טאר מען נישט שלום מאכן מיט א כופר- פאר די מערב וועלט בתנאי אז זיי זאלען אפ פיצען פון עיראק אפגאניסטאן און וואס ער רופט אן פלסטין (ארץ ישרא-ל).
אין 18 אוגוסט 2005 האבן די סאודי אראביע'ס זיכערהייט'ס קרעפטן, מצליח געוון צי אומברעגנון די הויפט אל קאידע און סאודי אראביע עבד אל עזיז אל מוקרין, אין הויפט שטאט ריאד, צוזאמען מיט נאך דריי מענטשען, א פאר שעה נאך'ן אומבערגנון אן פארכפטער אמריקאנר אינזשעניר פאל דזשאנסאן וואס האט געארבעט אין די אמעריקאנער קאמפני לאקיהד מרטין א פירמע וואס געט זיך אפ מילעטרישע אינזשעניר'ג. דער אל קאידע טעראר צעל אין סאודי אראביע, איז געוון פאראנטווארטליך פאר א סך טעראר אקציעס, בעיקר קעגן פרעמדע אין אויסלאנדער, ווי אויפגעריסען א קאר אנגעפילט מיט אויפרייס מאטריאל דריי מאל, וואס האט גע'קאסט 56 מענטשען'ס לעבן רוב פרעמדע. אטעקעס אויף די גאז איינריכטונגען, אין חייבער, און ינבוע, וואס האט גע'הארגעט 28 מענטשען'ס לעבן. שיסערייען אויף א דייטשע בירגער, און אויף בי. בי. סי. פאטגרפירער, וואס איז גע'הארגעט אין א שרייבער איז פארוונודעט געווארן. די טעראר אקטיוועטעטן פון די סאודי אראביע צעל, איז קלאר געטון געווארן כדאי צו דערשרעקן און פארטרייבען נישט מסלומענר פון סודיע.
אל קאידע טוען אויך דרוך פירען פאלטישער אטענטן, ווי אויף די נארטערן אלייענס פירער אחמד שאה מסעוד אין א אטענט דרוך אל קאידע טעראריסטען גלייך פאר סעפטעבר 11, די נארטערן אלייענס פון אפגניסטאן איז די סקולערע גרופע קעגן אל קאידע, די פריעדיגע פרעזידענט פון פאקיסטאן פברעז מושארף איז צוויי מאל גערטעוועט געווארן פון אטנטען פארזוכען דרוך אל קאידע.
אין 19 אוקטאבער 2008 האט די בירטישע צייטוג סאנדיי אקפרס אויפגעדעקט, אז אל קאידע האט געסטראשעט אז זי וועט אינטערצינדען ריזגע וואלד פייערן, און רוסלאנד, אמעריקע, און אויסטראליע, אנצוזייען אן איבערקערניש און שעדיג'ן די טוריזם אינדוסטריע, אין אזוי ארום אויך די עקאנאמיע.
די פינגער אפדריקען פון אל קאידע
ווי אזוי צו דער קענען אז אל קאידע האט עס געטוען
יעדע טעראר אטעקע ווערט אנגעגרייט א לאנגע צייט למשל כדי צו קענען אויספירן די 9/11 אטאקעס האבן זיי זיך געלערנט פליען נשט קיין קליינע צייט.
פילצאליגע אטאקעס.
זיי וועלן מאכן אסך טעראר אטאקע'ס אין די זעלבע צייט זיכער צומאכן אז מען ווייסט אז עס איז א טעראר אטאקע אין אנצוזיין פאניק און פאראורזאכן וואס מער פארוונדעט'ע.
טעראר אטאקעס אין וויכטיגע שטעט.
רוב טעראר אטאקע'ס ווערן איסגעפירט און חשובע שטעט ווי למשל הויפט שטעט אין די צווייט גרעסטע שטעט אין חשיבת אדער פינאנציעלר דיסטריקט טעראר אטאקע'ס און צענטרעלע שטעט איז די מארלישע קלאפ עקסטרעם שטארק ווי אויך די פאפלסיטי אין די מידיע איז דעמאלטס גאר גרויס.
זעלבסטמארד אטאקעס.
און רוב פעלער צי מיט א אַעראָפּלאַן צי מיט קאר'ס צי מיט שיפן צי אפילו מיט מענטשן זענען די מענטשען טערנירט צו זעלבסמארד אפילו מען דארף זיי נישט האבן און עס איז מעגליך צי אקטיוויזרען די אויפרייס מאטריאל דורך א זייגער אדער דורך קאמונעקאציע סיגנאלן א חוץ פון די עצם ווילען פון אויספירן א ווילן זיי אנזייען א פאניק אז זיי זענען פאנטישע חברה אין זיי מיינען עס ערנסט אפילו צו שטארבן פאר דעם ווי אויך מאכן זיי א טאקטישע חשבון צי קאמפלאשיזרן די ארגאניזאציע די טעראריסט'ן וועלן און יעדנפאלס געכאפט ווערן און מיט דעם וואס ווערן געהארגט איז זייער שווער צו נאכגייען די טעראריסט'ן.
נישט נעמן אחריות אויף אטעקעס.
און רוב טעראר אטעקס וועלן זיי נישט נעמן אחריות אנצוזייען פאניק און ספקות און וועגן דעם די טעראר אטעקס און שפאניע האבן די שפינאזש אגנטורן חושד געוון אז עס רעדט זיך פון א צווייטע טעראר ארגאניזאציע.
ארגאניזאציעס וואס געהערן צו אל קאידע.
אל קאידע איז אפציעל געווארן א שירעם ארגאניזאציע אין 1988 דרוך די גרינדער אין פירער, אסאמא בין לאדען, וואס האט צוזמען געשטלט די פרינציפען און צילען פון די טעראר ארגאניזאציע. אויף דעם האבן געחתמט די מיצרשע פירער פון די "דזשיהאד אסלאמי" וואס זענען אריין אין אל קאידע און שפיץ פון זייער פירער איימן אל זוואהירי, וואס איז דערוועלט געווארן נאך דער טויט פון אסאמא בין לאדען. דורך די יארן האבן נאך צענלדיגער איסלמישער טעראר ארגאניזאציעס זיך אנגעשלאסן מיט אל קאידע און די מיטעל מזרח
די מצרישער דזשיהאד אסלאמי, זייער געווזענע פירער איימן אל זוואהירי היינט פירער פון אל קאידע.
די עבדאללה עזאם גרופעס זיי זענען אקטיוו אין סוריה, מצרים.
אַל־קײַדאַ איז א טעראר אליאנס מיליטאנטישע טעראר גרופע געגרינדעט דורך אזאם און אפגהאנע אראבער וואס זענען פארשפרייט צו צוזייט איבער דער גארער וועלט פון מוסולמענער וואס האלטן אז אמעריקע איז דער שטן און די רעליגיע פארפליכטעט זיי צו באקעמפן. שפעטער איז אסאמא בין לאדען געווארן דער פירער פון דער ארגאניזאציע. זיי אטאקירן ציווילע און מיליטערישע צילן.
דער זיכערהייט ראט פון די פאראייניקטע פעלקער האבן געמאלדן אז אל-קאידא איז א טעראר ארגאניזאציע.
א כשר'ע מאקדאנעלדס רעסטאראן אין ישראל
מעקדאנעלדס אדער מאַקדאָנעלדס געשריבן McDonald's איז דער וועלטס גרעסטער געזעלשאפט פון פליישיגע שנעלע עסנווארג רעסטאראנען אין דער וועלט.
זייער עסנווארג איז בעיקר האמבורגערס.
געטרייהייט נאמנות און לשון קודש איז א מידה פון זיך האלטן פעסט צו א אידיאל מענטש אדער זאך וואס מ'האט אפגעמאכט איינמאל אז מען וויל דאס פארבלייבן נאנט און פארטאן.
מען רופט אן אזא מענטש א הארנעקיגער ווייל דער גענאק איז די הארטסטער גליד אין קערפער און אזא כאראקטעריטיק איז אויך דאס הארטטע כארעקטעריסטיק פון א מענטש.
ענטפער איז די תירוץ אין לשון קודש וואס קומט נאך א שאלה פראגע אין יידיש. עס מאכט אויס דעם ספק מיט א ריכטיגע וויסן און ערפילט דעם חסרון פון נישט וויסן.
אמאל און ארגינעל האט דער ווארט בעיקר זיך באנוצט און געמיינט אן אפאזיצע זיך קעגן שטעלן א פריערדיגע סטעיטמענט, מען נוצט אויך היינט דערויף דעם ווארט אז מען פרובירט אפצושלאגן יענעםס טענות אבער דאס הייסט מער אויסגעהאלטן אן אנטווארט.
דאס געשפרייט (אדער רוים) איז דער גרעניצלאזער דריי-דימענסיאלער פלאץ וואָס אין דעם שפילן זיך אפ אלע אביעקטן און געשעענישען, און האָבן רעלאטיווער פאזיציע און ריכטונג.
דאס פיזישע געשפרייט איז אָפט אויפגענומען אין דריי שורה'דיגע דימענסיעס, הגם היינטצייטיקע פיזיקער רעכענען עס געווענליך מיט צייט, צו זיין א טייל פון דער גרעניצלאזער פיר-דימענסיאלע נאכאנאדקייט באַוואוסט ווי געשפרייט־צייט.
אין מאַטאַמאַטיק טוט מען באטראכטן "געשפרייטן" מיט פארשידענע צאלן פון דימענסיעס און מיט פאַרשידענע אויסגעלייגטע סטרוקטורן.
דער באַגריף פון געשפרייט איז אנגענומען צו זיין א פונדאַמענטאַלער וויכטיקער טייל צו פארשטיין דעם פיזישן אוניווערס, כאָטשיג מיינונגס פארשידענהייטן טוען אנהאלטן צווישן פילאסאפן, צי דאס איז א זאך פאר זיך, אַ פארבינדונג צווישן זאכן, אָדער טייל פון אַ באגריף סטרוקטור.
פילע פון די פילאסאפישע פֿראגן האבן זיך ערוועקט אין דעם 17טן יאָרהונדערט, ביי די אנהייב אַנטוויקלונג פון קלאסישע מעכאַניק.
ליקוטי עצות איז א ספר אויסגעשטעלט לויט די א"ב. עס איז עצות און הנהגות ווי אזוי זיך צו פירן מען זאל דערמיט ווערן א ערהליכער פרומער איד, לויט די שיטה און געדאנקען גאנג פון דער ברסלבער פירער ר' נחמן מברסלב
דער ספר איז ארגינעל געשריבן געווארן צום ערשט אלץ דעם ספר קיצור ליקוטי מוהר"ן, יאהרן שפעטער האט עס ר' נתן מברסלב איבערגעשריבן און איינגעטיילט לויט די אותיות.
ר' נתן שרייבט אין דער הקדמה פון דעם ספר צווישן אנדערע "עס איז נישט דא קיין הייליגע עצה וואס מען וועט נישט טרעפן אין דעם קליין באנד".
עס איז ווארט ביי ווארט ארויסגענומען פון די לאנגע מאמרים פונעם ספר ליקוטי מוהר"ן, אבער עס בלויז גענומען די למעשה פון יעדן מאמר נישט די דרושים.
מען קען טרעפן אסאך פירושים און הסברים צווישן די קורצע ווערטער אויפן ספר ליקוטי מוהר"ן.
ר' נתן האט דאס געשריבן אנפאנג אין שנת ה'תקפ"ו, און האט שטענדיג צוגעלייגט נייע הוספות ביז מען האט צום ערשטן מאל אנגעהויבן צו דריקן אין שנת ה'תר"א, און מען האט עס געפארטיגט אין שנת ה'תר"ג אין לעמבערג.
דער רב פון טשעהרין רבי נחמן מטשעהרין האט עס איבערגעדרוקט אין שנת ה'תרל"ד אין לעמבערג, און האט צוגעלייט דערצו א ניי ספר מיטן נאמען ליקוטי עצות מהדורא בתרא, עס אנטהאלט אסאך נייע זאכן, ער האט צוגעשעטלט אויך פון אנדערע ספרים פון ר' נחמן ווי פון ספר חיי מוהר"ן שיחות הר"ן סיפורי מעשיות.
דער ספר ווערט דערמאנט אסאך אין ספרי הנהגות, דער מסגרת השלחן אויף קיצור שלחן ערוך דערמאנט עס אסאך, אויך אין זיינע אנדערע ספרים ווי דרכי חיים דערמאנט ער עס. הגאון ר' חיים פלאג'י דערמאנט עס אסאך. דער ויגד יעקב אין זיין צוואה "צדה לדרך" ציטירט דערפון עטליכע מאל. דער ייטב לב און קדושת יו"ט דערמאנען עס אויך.
גאונים ווערן אנגערופן די רבנים נאך די סבוראים.
דעם טיטל גאון טרעפט מען צוערשט אין די תקופה פון נאך די רבנן סבוראי, ווען מען האט אזוי באטיטלט דעם ראש ישיבה פון די צוויי הויפט ישיבות אין בבל, סורא און פומבדיתא, וואו עס איז אין יענער תקופה געווען די הויפט תורה צענטערן אין דער אידישער וועלט, און וועמענ'ס ראש ישיבה איז דערפאר אנערקענט געווארן אלס דער הויפט תורה אויטאריטעט נישט בלויז אין לאנד נאר איבעראל וואו עס האט זיך געפינען א איד. דעריבער ווערט יענע תקופה אנגערופן תקופת הגאונים.
מיט דער צייט איז דער אפיציעלער טיטל פארשוואונדן געווארן רב האי גאון איז געווען דער לעצטער צו טראגן דעם טיטל - און ווען די צוויי ישיבות פון סורא און פומבדיתא האבן זיך פארשפארט האט זיך אויפגעהערט דאס קרוינען עמיצן אפיציעל מיט דעם טיטל, און עס האט זיך אנגעהויבן די תקופה פון די ראשונים, אנגעהויבן מיט די ארבעת השבויים, דאן רבינו גרשום מאור הגולה, דערנאך רש"י און זיינע תלמידים די בעלי התוספות, און די איבריגע ראשונים.
שפעטערדיגע תקופה.
אין די צייטן פון די ראשונים טרעפט מען נישט אז מען זאל בכלל נוצן דעם טיטל. שפעטער אין אנהייב פון די אחרונים קען מען טרעפן דא און דארט דעם טיטל, און צוביסלעך איז דער טיטל צוריק אריין אין באנוץ צו באצייכענען א גאר גרויסן תלמיד חכם.
אזוי צום ביישפיל איז בארימט רבי אליהו מווילנא אלס 'דער ווילנער גאון', צוליב זיין אויסטערלישער בקיאות און חריפות מיט וואס בלויז געציילטע האבן זיך געקענט פארמעסטן.
קבר רבי מאיר בעל הנס
תפלות שונות. תרס"ה. בגדד. מאיר בת עין
רבי מאיר גערופן רבי נהוראי אדער אחרים, איז געווען א תנא, וואס ווערט דערמאנט דריי הונדערט זעקס און פופציג מאל אין משניות.
זיין צייט.
רבי מאיר איז געווען פון פינפטן דור תנאים, און פון צענטן דור נאך די אנשי כנסת הגדולה.
ער האט געשטאמט פון נירון קיסר וואס דער רומישער קיסר האט אים געשיקט ער זאל חרוב מאכן דעם בית המקדש, נירון קיסר איז אנטלאפן און זיך מגייר געווען און ר' מאיר איז ארויס געקומען פון אים
עס איז געווען א תלמיד פון אלישע בן אבויה. און דערנאך א תלמיד פון רבי עקיבא
זיין באשעפטוגונג.
א גרויסער סופר און שרייבער, ער האט געקענט די גאנצע תורה מיט אלע חסרות ויתרות אויף אויסענווייניג בעל פה.
דער מדרש פארציילט ער האט פארדינט דריי סלעים יעדע וואך, איין סלע האט גענוצט צו קויפן עסן, איין סלע צו קליידער און דער דריטער סלע האט ער געגעבן צדקה פאר א צווייטן.
זיין חכמה.
זיין גרויסקייט אין תורה איז איבארשרייבלעך, ער איז געווען אזוי גרויס אין לערנען אז די גמרא זאגט עס איז נישט געווען אין זיין דור אזא גרויסער מענטש ווי ער, ער האט געקענט אויפצייגן אויף יעדע זאך פונקט דאס פארקערטע, אויף א טמא'נע זאך האט ער געקענט ברענגן ראיות אז עס איז טהור, אויף א טהור'ע זאך האט ער געקענט ברענגען ראיות עס איז טמא, נאר מען האט נישט באשטימטע די הלכה זאל בלייבן ווי ער, וויבאלד מען האט נישט געקענט געהעריג פארשטיין זיין טיעפן פארשטאנד. איינער וואס האט אים געזעהן אין בית המדרש האט זיך דעדוכט ווי ער רייסט אויס בערג און צורייבט איהר איינס און צווייטען (סנהדרין דכ"ד). זיין חכמה איז געווען אזוי גרויס אז דער ירושלמי זאגט אז ווען עס האט אנגעכאפט דעם שטעקן פון רבי מאיר האט זיך געלערענט דערפון חכמה.
רבי האט געזאגט דעריבער בין איך שארפער און קלוגער ווי מיינע חברים ווייל איך האב געזען רבי מאיר פוו הינטן אויב וואלט איך אים געזען פון פארענט וואלט איך נאך שארפער געווען.
רבי מאיר האט אייביג געקוקט אויפן נאמען פון א מענטש, לויט זיין נאמען האט ער אפגעמאכט וואס יענער איז
אין מאכן משלים איז ער אויך געווען גרויס, חז"לֹ זאגן ווען רבי מאיר איז אוועק זענען בטל געווארן די מושלי משלים.
זיין פרוי איז געווען די באקאנטע ברוריה.
זיין הייליגקייט.
ר' יוסי האט געזאגט אויף אים ער איז א באהאלטענער און הייליגער מאן אין הימל האט מען אויסגערופען: זייט געווארנט פון רבי מאיר מיט זיין תורה
א מערקווירדיגע מעשה ווערט דערציילט אויף אים וויאזוי ער האט זיך אויספרויבירט צו ער איז איז מזומן לחיי עולם הבא, ער האט זיך געווארפן פאר לייבן און קיינער האט אים נישט גע'הרג'ט זעה אין ספר אוצר המדרשים אין ספר המעשיות.
מיטן נאמען אחרים.
סוף מסכת הוריות זאגט די גמרא אז צוליב א מחלוקה האט מען גערופן ר' מאיר מיטן נאמען אחרים, דעריבער ווי עס שטייט אין תלמוד אחרים אומרים, איז די כוונה צו רבי מאיר.
תוספות אין מסכת סוטה (י"ב ע"א) און עבו"ז (דס"ד ע"ב) זאגט אז די אלע מאמרים וואס ר' מאיר האט מקבל געווען פון זיין רבי אלישע בן אבויה האט מען עס געשריבן בשם אחר, וויבאלד אלישע האט אויך געהייסן אחר, און זיין אייגענע מאמרים האט מען קובע געווען בשם אחר.
רבי מאיר איז נסתלק געוואן אין אסיא, ווייט אוועק פון זיין שטאט, ער האט געהייסן מען זאל ארויף לייגן זיין ארון אויף וואסער און עס איז געשווימן ביז טבריה.
אין משניות.
רבי מאיר ווערט דערמאנט אין יעדע מסכת פון ש"ס, אויסער פינף מסכתות - מסכת ראש השנה, מסכת חגיגה, מסכת תמיד מסכת קנים, מסכת זבים.
אבות דרבי נתן איז א מדרש געבויט אויף פרקי אבות, עס הייבט אהן מיט א פרק פון מסכת אבות, און לייגט צו דערצו נאך אסאך מדרשי חז"ל און מעשיות פון תנאים און אמוראים, דער מדרש איז ארייגעדרוקט אין ש"ס ווילנא נאך מסכת עבודה זרה.
דער מדרש איז א אלטער מדרש די ערשטע ראשונים ברענגען איר ווי רש"י און דער ספר הערוך.
עס האט מפורשים ווי דער ספר כסא רחמים פון חיד"א.
עס איז דא אין דער מדרש פארשידענע נוסחאות, רש"י אין מסכת אבות צייכנט צו צוויי נוסחאות. אין שנת ה'תרמ"ז האט שלמה זלמן שעכטער, א משכיל וואס געוואוינט אין ווין און אין לאנדאן, געדרוקט דעם ספר מיט צוויי סארט נוסחאות.
מדרש רבה איז א מדרש אויף דער תורה און חמש מגילות, אויף סדר בראשית ווערט ער אנגערופן "בראשית רבה", אויף סדר שמות - שמות רבה א. א. וו. אזוי אויך אויף מגילת שיר השירים ווערט עס אנגערופן "שיר השירים רבה", אויף רות - "רות רבה" און אזוי ווייטער.
דער מדרש איז דער גרעסטער פון מדרשים וואס אונז האבן, בדרך כלל האבן אידישע גדולים געלרענט דעם מדרש מער ווי אנדערע מדרשים, וויבאלד עס איז דא דערין דער גרעסטער חומר, אויך אזוי ווי אלע גדולי ישראל האבן דערין געלענרט אין מען האט עם מגיה געווען, און מפרש געווען, איז דאס דער מערסטע קלאר מדרש.
דער ספר רב פעלים שרײַבט אז אזוי ווי תלמוד בבלי איז די מערסטע מוגה פון אלע אנדערע מדרשים און ספרים חיצונים, אזוי אויך איז דער מדרש רבה די מערסטע מוגה פון אנדערע מדרשים.
פון די באקאנטע מפרשים אויף מדרש רבה זענען.
א) מתנת כהונה.
ב) יפה תואר.
ג) נזר הקודש.
ד) הגהות הרז"ו.
ה) ידי משה.
מדרש תנחומא איז אויף די חמשה חומשי תורה. מאנכע זאגן אז דאס הייסט אזוי, ווייל ר' תנחומא האט עס מסדר געווען. א סך סדרות הייבן זיך אָן מיטן לשון "כך דרש רבי תנחומא".
זעה ווייטער מדרש ילמדנו
תנא דבי אליהו איז א מדרש אגדה. אין גמרא (כתובות, קה, ב - קו, א) שטייט אז אליהו האט גלערנט מיט רב ענן יעדן ערב שבת, א טייל חכמים און חוקרים קלערן אז דערפון איז געמאכט געווארן דעם ספר תנא דבי אליהו. אבער רוב חוקרים היינט האלטן אז דער היינטיקער תנא דבי אליהו איז נישט יעניגע חיבור. עס אנטהאלט צוויי חלקים תנא דבי אליהו רבא וזוטא, דער לענגסטער פרק פונעם ספר איז פרק י"ח.
דער מדרש האט עטליכע פירושים, די באקאנסט איז דער ספר זיקוקין דנורא וביעורין דאשא, א תלמיד פון האר"י. עס האט א פי' ישועות יעקב תוספות בן יחיאל. מאיר איש שלום האט ארויס געגעבן דעם ספר לויט א כתב יד.
גאנץ לעצטענס איז געווארן געדרוקט מיט גאר א נייע אויפלאגע דורך די באקאנטע וויינפעלד משפחה פון דפוס אשכול, ווישניצער חסידים, עס איז געדרוקט מנוקד, און צוטיילט אויף די פרשה פון די וואך, דאס הייסט מען קען יעדע וואך לערנען א חלק ביז סוף יאהר פארטיגט מען דאס גאנצע ספר.
עס איז מערקווירדיג אז דער ערשטער חלק פון תנא דבי אליהו האט איין און דרייסיג פרקים, און דער צווייטער חלק תנא דבי אליהו זוטא האט צוואציג פרקים, צזאמען איז עס איבער פופציג פרקים, דאס הייסט מען קען עס מסדר זיין יעדע וואך לערענן א פרק, און במשך און א יאהר צייט פארטיגט מען עס. מען דארף אבער געדענקקען אז עס איז דא קליינע פרקים און גאנץ גרויסע פרקים אזוי ווי פרק י"ח וואס איז ריזיג גרויס.
מדרש ילקוט שמעוני (אדער סתם ילקוט) האט געשריבן רבי שמעון הדרשן פון פראנקפורט. ער האט געשריבן זיין ספר אין שנת ה'ע
ילקוט שמעוני איז א צוזאמענשטעל פון פארשידענע ערליי מדרשים, אנגעהויבן פון ש"ס מדרשי הלכה ומדרשי אגדה, עס איז אויף גאנץ תורה נביאים כתובים, עס האט אין זיך זייער אסאך מדרשים וואס מען קען היינט נישט טרעפן ווי דער מדרש השכם און מדרש ויושע.
דער ילקוט איז צעטיילט אויף צוויי. דער טייל אויף חומש האט 963 סימנים; דער טייל אויף נ"ך האט 1085 סימנים.
מען קען אויך לערנען פון דארט פארשידענע גירסאות וואס ער ברענגט פון מדרשים וואס אין אונזערע ארגינאלע מדרשים איז עס אנדערש געשריבן.
עס איז א גרויסע מקור פאר בעלי דרשנים און מוסר זאגער'ס, אגב: דער בעל ראשית חכמה האט נישט געהאט קיין אנדערע מדרשים נאר דער ילקוט שמעוני, און אפילו ער ברענגט אראפ פון ש"ס און מדרש רבה האט ער עס אויך גענומען לויט דער גירסא וואס עס שטייט אין ילקוט שמעוני.
עס האט אויך פארשידענע מפורשים ווי דער זית רענן פון רבי אברהם אבלי סג"ל, מחבר פון "מגן אברהם". אויך האט עס געדרוקט מוסד רב קוק, זיי האבן צוגעצייכנט אלע שינוי נוסחאות פון אנדערע מדרשים.
אין אסאך דרוקן איז אריינגעדרוקט א גרויסער מבוא פון בצלאל לאנדא.
שלמה באבער צייגט אן אינעם מבוא פונעם ספר מדרש זוטא, אז דער ילקוט שמעוני האט נישט געהאט די מדרש רבה חמש מגילות, נאר די קליינע מדרשים, און יעדעס מאל ווען דער ילקוט שמעוני צייכנט אן מדרש שיר השירים אבער מדרש רות מיינט דאס איינע פון די מדרשים.
דרוקסאגראפיע.
מ'האט שוין ארויסגעגעבן דעם ילקוט שמעוני 12 מאל.
ברוריה איז געווען די טאכטער פון דעם גרויסן תנא רבי חנינא בן תרדיון.
זי איז געווען די ווייב פון דעם תנא רבי מאיר.
זי איז געווען זייער א געלערנטע פרוי, און האט געזאגט מוסר פאר אסאך תלמידים און תנאים.
עס ווערט פארציילט אין גמרא און אין רש"י (עבודה זרה יח) אז ווען ברוריה האט געהערט פון דעם מאמר נשים דעתן קלה פרויען האבן א גרינגען שכל, מען קען זיי גרינג איינרעדן, האט דאס איהר באנקט געטוהן און זי האט צוגעשריבן דערצו "חוץ מברוריה" דאס הייסט אז ברוריה האט נישט קיין גרינגען דעת (שלשלת הקבלה), זי קען מען נישט איינרעדן, איר מאן רבי מאיר האט זיך גע'טענה'ט מיט איהר און געזאגט אז זי איז נישט אנדערש ווי אנדערע פרויען דערמיט, אבער זי האט נישט נאכגעגעבן, האט איהר ר' מאיר געזאגט דו וועסט נאך מודה זיין צו מיר. האט ר' מאיר באפוילן איינעם פון זיינע תלמידים זאלן איהר צו רעדן זי זאל האבן זנות מיט איהר, ער האט געארבייט דערויף א לאנגע צייט, ער האט איהר אסאך געבעטן, ביז זי האט ענדליך מסכים געווען, אבער אנשטאט דער תלמיד איז ר' מאיר געקומען, און זי האט זיך זייער געשעמט דערמיט.
דער תלמוד פארציילט אויך אז זי האט געזאגט פאר ר' מאיר אז איהר שוועסטער זיצט אין א הויז פון זונות און זי שעמט זיך דערמיט, און רבי מאיר האט זיך משתדל געווען און האט איהר ארויסגענומען פון דארט.
מדרש תהלים איז א מדרש אויף תהלים, עס הייסט ארגינעל מדרש שוחר טוב ווייל עס הייבט זיך אן מיטן פסוק "שוחר טוב יבקש רצון", אבער אסאך רופן עס מדרש תהלים.
עס געפינט דערין גאר אינטרעסאנטע מעשיות, אסאך וואס מען טרעפט אין ערגעץ נישט נאר דארט. א באקאנטער מדרש וואס דארט איז דער מקור איז דאס וואס שטייט אין מזמור אתם אמרתם לעבד נמכר יוסף חייכם אתה תאמרו בכל שנה עבדים היינו לפרעה במצרים. דער פשט איז אז גלות מצרים איז געווען פאר א עונש צוליב מכירת יוסף.
עס האט עטליכע פירושים ווי פון ר' יצחק בן ר' שמשון הכהן א איידעם פונעם מהר"ל מפראג. פון ר' אהרן משה מפאדעווע גערופען הרא"ם (אגב: אין זיין הקדמה איז ער מפקפק אז דער ערשטער פירוש פון ר' יצחק ב"ר שמעון איז נישט פונעם איידעם פון מהר"ל). חידושי הרמ"ג, און אויך א פירוש פון ר' חיים פלאג'י.
שלמה באבער האט עס אויך געדרוקט מיט פארשידענע נוסחאות פון כתב יד. און ער האט דערויף א גרויסע מבוא מיט יעדער ווער עס ברענגט דער מדרש.
אין יאהר ה'תשס"ט האט עס איבערגדרוקט דער מכון המדרש המבואר מיט א הערליכען אויסטשעל און גוטע הערות ווי זייער סדר מיט אלע סארט מדרשים.
בית המדרש איז א זאמלונג פון אלטע אינטערעסאנטע מדרשי חז"ל.
דאס האט געדרוקט אהרן יעלינעק א משכיל פון דייטשלאנד. עס האט זעקס בענדער, יעדעס באנד האט אסאך קליינע מדרשים, אינטרעסאנטע מעשיות און יודישע היסטארישע זאכן. יעדעס מדרש האט א מבוא פון א. יעלינעק, ער שרייבט דעם אינהאלט פון דעם מדרש, ווער פון די ראשונים ברענגען דעם מדרש, דער מבוא איז געשריגן אויף דייטש נישט אויף לשון הקודש, אבער די בוכשטאבן פונעם מבוא איז לאטייניש, דעריבער איינער וואס קען נישט די ביידע שפראכן איז עס זייער שווער צו פארשטיין.
צווישן די מדרשים איז אויך אריין געדרוקט באקאנטע מדרשים וויי אגדת בראשית.
השכלה איז געווען א יידישע באוועגונג אין אייראפע סוף דעם 18טן יארהונדערט אין דער נייע עפאכע. זיי האבן געהאלטן אז מען דארף זיך אויפקלערן מיט דער גוישער סביבה כדי צו קענען זייערע חכמות און איינעמען זייערע וועלטלעכע ידיעות און צו זיין אויסגעמישט מיט די גוים. די השכלה באוועגונג איז געווען פאראלעל צו דער אויפקלערונג אין דער אלגעמיינער אייראפעישער געזעלשאפט.
טייל משכילים האבן זיך בעיקר פארלייגט אויף די לערנונגען פון דקדוק און תנ"ך. און דערפאר הערשט א שטארקער אומוויסנדיגקייט אין די ענינים ביי די חסידישע יידן.
דער סאמער ערשטער משכיל ווערט גערעכנט משה מענדלסאן, וואס ער האט איבערגעטייטשט די תורה קעגן די דעת פון געוויסע גדולי ישראל. לויט טייל, האבן זיינע קינדער און איינקלעך זיך גע'שמד'ט פארן נישט פאלגן די גדולי ישראל שבימיו. זיין איבערטייטש ווערט גערופן "ביאור". און ס'איז באקאנט אז דער חתם סופר האט געלאזט צוואה אז בספרי רמ"ד אל תשלחו יד, און ווי אנדערע צדיקים האבן שטארק מקפיד געווען דאס צו פארניכטן כאטש אויבנאויף איז דארט נישט געשטאנען קיין אפענע זאכן קעגן יידישקייט.
משה מענדלסאן (אדער משה דעסויער [אין קורצן רמ"ד] ווי מען האט אים גערופן) זעלבסט איז אפיציעל געווען א שומר תורה ומצוות, אבער זיינע נאכפאלגער די משכילים זענען געגאנגען א טריט ווייטער. זעהענדיג ווי דאס אידיש פאלק ליידט אסאך אין גלות ביי די גוים, האבן זיי געהאלטן אז אויב מען וועט זיך אויסמישן מיטן גוי, און זיין אזוי ווי אים, וועט זיי דער גוי נישט האסן, און עס וועט זיך אויפהערן דער אנטיסעמיטיזים.
אזעלכע האלטן אז דאס האט זיך ארויסגעוויזן אלס א גרויסער גרייז. ווען דוקא פון דייטשלאנד איז ארויסגעקומען דער גרעסטער אנטיסעמיטיזים וואס איז נאר אמאל געווען. און זאגאר משומדים און האלבע גויים האט מען אויך נישט פארשוינט. ווייל הלכה היא בידוע שעשיו שונא ליעקב, און ווען מען פראבירט זיך צו דערנענטערן צו אים שטויסט ער נאך מער אפ.
אין שנת ה'תרו איז געווען א גרויסע אסיפה אין דייטשלאנד ווו די גערמאנישע משכילים האבן מתיר געווען אז מען מעג חתונה האבן מיט גוים, אזעלכע האלטן אז דאס האט שפעטער געפירט צו א שוידערליכע התבוללות, אט די משכילים זענען געווען דער וועג ווייזער פאר די רעפארמער און קאנסערוואטיווע. און דערפאר איז היינט אזוי גרויס די ראטע ביי די רעפאמער וואס זיי האבן חתונה מיט גוים.
א משכיל איז טייטש אן אויפגעקלערטער געלערנטער מענטש.
ווען די וועלט איז געווארן אויפגעקלערט האבן זיך אסאך יידן מיטגעכאפט און זענען אויך געווארן אויפגעקלערט, און אנגעהויבן טראכטן ווי אלע פעלקער'ס געדאנקען גאנג.
פון דעמאלטס אן רופט מען אן ביי די פרומע יודן, א מענטש וואס איז אויפגעקלערט און ער גייט נישט מיטן שפאן ווי די פרומע עהרליכע, ער איז א משכיל, אן אויפגעקלערטער.
די ניו עידזש איז דער טערמין אין אלגעמיין באנוצט צו באצייכענען און אפטיילן די ברייטער פאפולערער מאדערנער תקופה און באוועגונג פון נאך דער מיטלאלטער תקופה בעיקר פונעם צוואנציגסטן יארהונדערט ביז היינט צוטאגס אין אונזער היינט צייטיגער לעבנסשטייגער אינעם מערב וועלט.
אירע כאראקטעריסטיקס מיט וואס זי איז אייגענארטיק און רעוועלוציאנעריש פון אנדערע פריעדיגע צייטן איז; א דערהויבענע אינדיוואדיאלער צוגאנג אין פערזענליכער עקספלאוראציע פון און צו זיך אלייןס אויספארעמען און זיכן גייסטישקייט געמישט אביסל מיט טראדיציע אבער אן קיין אוניוועריסאלער אינסטעטוציענאלער רעליגיע דיקטאטורשאפט וואסערע מנהגים און אמונות מען מוז טאן.
ר' שלמה קאריבלאך ווערט באטראכט אלס אידישע פירער וואס האט אין זיך פאראייניגט ניו עידזש מהלך אין אידישקייט.
פעריס וויטני הילטאן (ענגליש: "Paris Whitney Hilton"; געבוירן דעם 17טן פעברואר 1981) איז אן אמעריקאנער מאדעלקע, אקטעריסע און זינגערין.
זי איז די טאכטער פונעם וועלטס גרעסטן ביליאנערן, דער בעל הבית פון אלע הילטאן האטעלס איבער דער גארער וועלט.
זי ווערט פארעכענט ביי די מאסן אלס זייער שיין.
זי האט געמאכט א פארנאגראפיע פילם פון זיך.
זי איז באקאנט אלס א פרייע צולאזטע פויגל וואס טרינקט ווי א שיכורטע.
זי איז געווארן ארעסטירט פארן דרייווען בשעתן רעדן אויפן סעלפאון.
ר' אהרן רזיאל (געבוירן 1974) איז א פרומער אידישער נגינה קאמפאזיטאר און זינגער.
ער איז א תלמיד פון ר' שלמה קארליבאך, ער זינגט און שרייבט נגינה אויפן סטיל פון שלמה'לע, און ווערט באטראכט אלס זיין ממלא מקום.
ער איז א בעל תשובה, און א שטארקער ברסלבער חסיד וואס וואוינט אין צפת אבער רייזט ארום אין דער גאנצער וועלט מעורר זיין אידן צו תשובה דורך טישן און קאנצערטן ווי זיין רבי ר' שלמה'לע.
זיינע ניגונים.
רזיאל
שכיר חרב מיינט רוצחים וואס באקומען געלט פאר זייער ארבעט. זיי זענען גענוי ווי א נארמאלער מיליטערמאן נאר באקומען געצאלט פאר זייער קאמפ און זענען נישט אינעם מלחמה פאר פאטריאטישקייט אליין'ס.
אין די היינטיגע מאדערנע וועלט ווי מלחמות און פארטיאטישקייט איז שוין א באגריף פונעם עבר באנוצט מען זיך מער און מער מיט די דאזיגע קעמפער, ווי למשל אין איראק איז א גרויס חלק פון די אמעריקאנע זעלנער איינפאכע ארבעטער פון פריוואטע קאמפאניס.
a> ווי עס איז הויפטקווארטירט זייער רעדאקציע מיטן שילד פון זייער סימבאל דערויף.
מעריב איז א טעגליכער צייטונג וואס ערשיינט אין ארץ ישראל אויף עברית שפראך. זי איז די צווייטע פארשפרייטסטע צייטונג אין ישראל, נאך ידיעות אחרונות.
ביזן סוף 2010 איז איר רעדאקטאר געווען יואב צור. היינט איז דער רעדאקטא אבי משולם.
איר בעל הבית איז דער גרויסער מיליאנער עופר נמרודי בשותפות מיט זאקי ראקיב, וואס איז דער היינטיקער פארזיצער.
עס איז היינט צוטאגס א טאבלויד פארמאט אבער איז אמאל געווען א רעספעקטירטער בראד שיט.
עס איז ארגינעל געגרינדעט געווארן אין 1948 דורך אן ארבייטער פון ידיעות אחרונות וואס האט זיך צוקריגט מיטן ידיעות'ער בעל הבית און דאס ארויסגעבן אויף די אווענט דעריבער הייסט דאס מעריב, נאך די תפילת מעריב.
צו מיינט איר גלגול שלג?
גלגול איז א מיסטישער טערמין וואס אין פשוטן אפטייטש מיינט דאס דרייען און זיך קוילערן ווי א ראד. דאס שטאמט נאך פון די אייזן עפאכע וואס מ'האט געגלייבט אז דער מענטש וועט צוריק ווערן לעבעדיג אויף די וועלט נאך זיין טויט.
דער ציל אז דער נשמה זאל דא צוריק קומען אין א נייעם קערפער, איז געווענליך צו מתקן זיין זאכן וואס ער האט פארפאסט אדער שלעכט געטאן ביים ערשטן לעבן.
עס זענען דא וואס זאגן איבער פון ר' אביגדור מילער אז ער זאל האבן געזאגט קלאר און דייטליך אז דאס איז בלויז א משל פון חז"ל, און מיינט פשוט צו רעדן צום מענטש אז זיינע מידות וואס מען איז מתקן איז נישט בלויז אויף איין לעבן פון 70 יאר אויף די וועלט נאר א אייביגער לעבן אפילו נאכן טויט, ווייל דאס לעבן אין די תורה ווערט נישט באטראכט בלויז אויף די וועלט נאר דאס איז בלויז די הקדמה און פארצימער לויט די מוסר טעזע..
רשעים ווערן מגולגל אין הונט; און צדיקים אין פיש.
אין סקווירא שטעטל האט א פיש געשעפט באמטער געזאגט אז ער האט געהערט א פיש רעדן מיט א מענטשליכע שטומע.
אידן גלייבען אז ווען עס גייט פאר א מענטש שלעכט אויף די וועלט, צו איז ער קראנק אדער אנדערע צרות, און ער איז נישט קיין זינדיגער קען דאס זיין אז זיין לעבן איז די נשמה פון א פריערדיגן מענטש וואס דארף דא צוריקומען האבן צרות פאר עפעס א תיקון.
דער מדרש האט געדרוקט שלמה באבער, אין שנת ה'תרמ"ד פון א כתב יד, עס האט א גרויסע מבוא ווי דער מוציא לאור שרייבט פארשידענע כללים וועגן דעם מדרש תנחומא בכלל, און וועגן דעם מדרש תנחומא הישן בפרט.
ער שרייבט דארט אז דער מדרש איז דער מדרש ילמדנו וואס די ראשונים ברענגען. אבער אנדערע מדרשים קענער האלטן אנדערש.
עס האט פארשידנע אנדערע מדרשים וואס שטייט נישט אין מדרש תנחומא, עס איז צוויי בענדער, מיט אסאך הערות והגהות.
אוצר המדרשים האט געמאכט דער באקאנטער שרייבער און געלערנטער יהודה דוד אייזענשטיין. דער ספר איז צוויי בענדער און מסודר רוב מדרשים אויף סדר הא"ב, דאס הייסט די באקאנטע גרויסע מדרשים ברענגט ער נישט אראפ ער שרייבט נאר עטליכע כללים וואס ער האלט פאר וויכטיג מען זאל וויסן פון דעם מדרש, און די קליינע אומבאקאנטע מדרשים שרייבט ער אביסעל היסטאריא פון די מדרשים.
עס איז מסודר דערין אסאך קליינע מדרשים וואס איז נישט בנמצא, ער האט עס צוזאמענגענומען פון דעם מדרש בית המדרש און פון נאך אלטע ספרים.
דער ספר האט מען אויך געדרוקט מיט הגהות פון הרב חיים קאניעווסקי.
יהדה דוד אייזענשטיין איז געווען א גרויסער אידישער שרייבער אינעם 18טן יארהונדערט. ער האט מחבר געווען אסאך ספרים אלע הייבן זיך אן מיט דעם נאמען אוצר ווי אוצר מדרשים, אוצר מסעות, אוצר הוויכוחים, אוצר דינים ומנהגים. און נאך.
הגם ער אנגעהערט צו די משכילים פלעגט מען קוקן זיינע חיבורים, ווייל ער פלעגט ארויסגעבן גאר אלטע כתבי ידות. הרב ישעיה אשר זעליג מרגליות האט אמאל געזאגט זיין מיינונג: ווי לאנג ער לייקנט נישט אין קדמות הזוהר, קען מען קוקן וואס ער שרייבט.
זעלבסטמאָרד אטאקע איז ווען איינעם איז זייער ביטער אויף אזוי ווייט אז ער פארלירט דעם נארמאלן געוויסען און די כעמיקאלן אין זיין מוח פארלירן דעם ריכטיגן באלאנץ אזש אז יענער הרגעט זיך.
היינט צוטאגס קען מען דאס פשוט היילן דורך מעדעצינען און פּילען.
זינט די 11 עפאכע איז צוגעקומען א נייער באגריף פון זעלבסטמארד, ווירקליך א זעלבסטמערדער, איינער וואס רייסט זיך אויף, מיט'ן ציל אומצוברענגען וואס מער אומשולדיגע מענטשן.
א זעלבסטמערדער, באהעפט א באמבע אונטער זיין וועסטל, און ווען ער ציט דאס שטריקל, רייסט ער אויף און הרג'ט נאך אנדערע מיט זיך.
א זעלבסטמערדער איז איינער וואס רייסט זיך אויף, מיט'ן ציל אומצוברענגען אנדערע מענטשן.
עס איז דא א וועג פון זעלבסטמערדעריי וואס איז היינט צוטאג זייער פאפולער אין ישראל, ווען א זעלבסטמערדער, באהעפט א באמבע אונטער זיין וועסטל, און ווען ער ציט דאס שטריקל, רייסט ער אויף און הרג'ט נאך אנדערע מיט זיך.
די טעריסטען באנוצען זיך היינט צו טאג דערמיט איבאראל, בדרך כלל זענען זיי יונגע מענטשן אינטער 25 יאהר, מען לערנט זיי אויס וויאזוי זיי זאלן נישט מורא האבן פאר טויט, פארקערט מען זאגט צו פאר די רציחה גאלדענע גליקן, לויט די לעגענדע פון די וואס רייסן זיך אויף איז אז נאכ זייער טויט וועלן זיי קענען זיצען ביים ים ארום גענומען מיט 72 פרויען, און וועט קענען טאן מיט זיי וואס ער וויל, קיינער וועט איהם נישט שטערן.
די ערשטער זעלבסטמערדער איז מסתם געווען שמשון הגיבור, ווען ער האט אומגעברענגט די טויזענטער פלישתים אין די געביידע. זעה תנ"ך שופטים, פון דא נעמט זיך דאס שפריכוואורט תמות נפשי
ביי די צווייטע וועלט קריג איז דאס געווען זייער פאפולער ביי די יאפאנעזער ווען זיי האבן זיך מיט ערפלאנען אראפ געלאזט אויף די אמריקאנער קריגס שיפן און אהנגעמאכט גרויסע שאדן אויף די שיפן, אבער זיי אליין זענען געווארן דער'הרג'ט, עס האט געהייסן קאמיקאזי.
טעראר אין די תורה.
די ערשטער זעלבסטמערדער איז מסתם געווען שמשון הגיבור, ווען ער האט אומגעברענגט די טויזענטער פלישתים אין די געביידע. זעה תנ"ך שופטים
די תורה באנעמט זיך אבער זייער שטרענג מיט אזא איינעם, ווארשיינליך דאס אפצוהאלטן אין געזעלשאפט. לויט די הלכה דארף מען אים באגראבן קברות חמור, ביים ברעג בית החיים.
סקולפטור איז א דריי-דימענסיאלער אביעקט, וואס פאר די ציל פון איר באשאפונג איז זי געמאכט געווארן דורך א מענטש, און ארויסגעהויבן און אנערקענט אלס קונסט פאר די מאסן צו באטראכטן און באוואונדערן.
מען קען סקולפטארן כל מיני חפצים. א סקולפטור פון א מענטש אדער א חיה, אין גרויס פון א לעבעדיגער מענטש אדער גרעסער, רופט זיך סטאטוע.
דער מענטש וואס בויעט דאס הייסט א סקולפטאר.
אין הלכה און אין רוב רעליגיעס איז דאס פארבאטן צוליב דעם וואס דאס איז געוונעליך געמאכט געווארן צו דינען אין זיך פיקטשערן פאר די מאסן פון אונזער גאט און די אידישע רעליגיע האט דאך אן אנדער גאט פון זייערע דעריבער איז דאך דאס עבודה זרה.
עתליה בת עמרי, איז געווען די ערשטע פרוי צו ווערן קעניגען ביי די מלכי יהודה.
זי איז געווען די פרוי פון יהורם מלך יהודה.
יהואש בן אחזיהו איז געווען דער צענטער קעניג פון די מלכי יהודה.
דער פסוק זאגט: בן שבע שנים יהואש במלכו.
יהואש איז געווען אלט זיבן יאר ווען ער איז געווארן מלך. פערציק יאר האט ער געקעניגט אין ירושלים. זיין מאמע איז געווען צביה פון באר שבע.
ער האט זיך געפירט ערליך און געגאנגען אינעם גלייכן וועג. ער האט אויסגעראטן אלה עבודה זרהס פונעם לאנד יהודה און געבויגן יידישע הערצער צום באשעפער. איין עבירה האט ער אבער יא דורכגעלאזט, אז די יידן האבן נאך מקריב געווען קרבנות ביי זיך אינדערהיים אויף א במת יחיד.
איבערבויען דאס בית המקדש.
יהואש האט געוואלט פאררעכטן דעם בית המקדש, אבער קיין געלט איז נישט געווען ווייל די מלכה עתליהו האט אויסגעניצט דאס געלט פון די אוצרות פאר צוועקן פון עבודה זרה. האט יהואש דערפאר אנגעזאגט די כהנים און די לוויים: פון היינט אן זענט איר אויפן געלט פון הקדש. יעדער איינער פון אייך האט די פליכט איינצומאנען געלט פאר הקדש פון אייערע קרובים און באקאנטע.
עוזיהו בן אמציה איז געווען דער 12'טער קעניג פון די מלכי יהודה
ער האט געקעניגט איבער פופציג יאר, און זיין תקופה איז געווען פון די בעסטע וואס די אידן האבן ווען אמאל געהאט.
דער קיצור ליקוטי מוהר"ן איז א פארקוצערטער ספר פונעם ליקוטי מוהר"ן, וויבאלד דער ליקוטי מוהר"ן איז גאר לאנגע דרושים און טיעפע מאמרים, און עס איז שווער ארויס צו נעמען דערפון וואס דארף מען למעשה טועהן, האט ר' נחמן מברסלב באפוילן פאר זיין תלמיד ר' נתן מברסלב ער זאל עס איבערשרייבן און מאכן א סיכום פון יעדען מאמר באזונדער, שרייבן וואס מען דארף טועהן דאס מקיים צו זיין.
ר' נתן האט מיט שרייבערישע קראפט אזוי געטאן, ער האט געשריבן פונקטליך וואס עס איז שייך מקיים צו זיין פונעם ספר ליקוטי מוהר"ן, ער האט עס געוויזן פאר זיין רבין ר' נחמן, און ער האט עס געלויבט ער האט דערויף געזאגט עס איז א שיין צעטעל.
ר' נתן האט עס געדרוקט אינעם יאהר פון די פטירה פון ר' נחמן אין שנת ה'תקע"א און במשך פון די יאהר האט מען צוגעלייגט נאך זאכן וואס מען האט ארויס גענומען פון די מאמרים פון ליקוטי מוהר"ן.
אין יאהר ה'תרע"ג האט עס א ברסלבער חסיד געדרוקט אין ירושלים ר' ישראל היילפערין, מיט אסאך הוספות ותיקונים, מיט א קונטרס צו סוף תוספות ומילואים, מען האט עס דאן געגעבן א נאמן קיצור ליקוטי מוהר"ן השלם.
א שאף איז א בהמה וואס איז מעלה גרה און האט צעשפאלטענע טלאען. עס וואקסט אויף זיי זייער א ווערדפולע מאטריאל וואס הייסט וואל. כאטש זענען דא עטלעכע זגאלן שאף, בדרך כלל מיינט מען דעם זגאל "Ovis aries".
די צוויי הויפט צילן וואס די שאף ווערט באניצט פאר ביי מענטשן געוויינלעך, זענען: א. אראפנעמען זייער וואל צו מאכן דערפון מאנטלען און דאכענעס א.א.וו. און ב. אויך צו עסן זייער פלייש.
עס ווערט באטראכט ווי זייער א לאנגווייליגע בהמה א גאנצן טאג עסט ער בלויז גראז,מעקעט, און שפאצירט ארום.
עס איז אויך באטראכט ווי בלינדע תמימות'דיגע טרייהייט, און עס איז דא א לאזונג ווען איינער טראכט נישט און קעמפט נישט אז "ער גייט נאך ווי א סטאדע שאף נאך דער שחיטה".
אידן ווערן צוגעגעלעכענט צו זיי זייער אסאך לעגאויס די מסורה צוליב די וואוילקייט פון נאכגיין לויט גאטס ווילן, לויט דעם באפעל פון די רבנים וואס ווערן באטראכט ווי זייערע פאסטוך. אדער ווערן אידן אין גלות אויך געגליכען צו א סטאדע שאף אן א פאסטוך צוליב דעם וואס זיי זענען פארטריבן געווארן פון זייער לאנד צווישן אנדערע פעלקער אהן קיין אייגענעם שטאלץ.
אבער עס ווערט אויך גענוצט אויף מענטשן אלס שפעט ווארט אז ער מאכט זיך ווי א שעפעלע וואס מעקעט... א גאנצן טאג אבער טיף אין הארץ אריין איז עס בלויז אן אנשטעל. (טעמיש).
דיעטע.
דער שאף עסט נאר גרינסן און נישט קיין פֿלייש. אזוי ווי אלע בעלי חיים וואס זענען מעלה גרה האט דער שאף פיר בייכער בכדי צו פארדייען די גראזן א.א.וו.
א מאגאזין אדער סקלאַד (אַזעלכע רופֿן עס "װאַרענלאַגער") איז א גרויסער ליידיגער בנין וואס קאמערציאלע קאמפאניס פארנוצען צו האלטן און איינשפייכלערן זייער אינווענטאר סחורה וואס זיי האנדלען מיט.
עס איז געוונעליך אויסגעשטעלט מיט לאודינג דאקס. כדי די סחורה זאל קענען גרינג אראפגענומען ווערן און ארויפגעלייגט ווערן אויף לאסטאויטאס.
עס איז געווענליך בלויז איין שטאק, כדי היילאויס און טראקס זאלן קענען צוקומען צו די סחורה.
עס איז אויכעט אין אינדוסטריעלע געגענטן, וואס זענען גרינג צוצוקומען מיט טראקס דורך דעם וואס די גאסן זענען ברייטער, אדער איז דאס לעבן די באנען און פארטן.
מאגאזינען דינען פארשידענע קאמערציעלע צוועקן, ווי פאבריקאנטן, אימפארטירער, עקספארטירער און הורטהענדלער. קאמערציעלע מאגאזינען געפינען זיך אין גרויסע געביידעס אין אינדוסטריע־געגנטן. זיי האבן פעראנען אנצולאדן לאסטאויטאס. אפטמאל האבן זיי הייבערס און גאפל-הייבערס וואס העלפן באוועגן די סחורה.
דער כותל איז איינע פון די וועלטס מערסטע באזוכטע טוריזם אטראקציעס.
טוריזם איז מאַכן רײַזעס אָדער נסיעות פאר פארוויילונג און לוקסוס צילן.
עס איז כולל די גאנצע אינדוסטריע און אויך די רעגירונגס אויפגאבע וואס פארנעמט זיך צוצישטעלן די סערוויסעס פאר אלע רײַזעס און וואקאציעס אדער אויספלוגן עקאנאמיע, ווי פארקס, האטעלן, לופטליניעס און אזוי ווייטער.
טוריסטן הייסן די מענשטן וואס ווייל אין אנדער לאנד אדער סביבה פון זייער געוועניליכע היים, פאר ביזנעס אדער הנאהדיגע צילן פאר א לענגערע צייט אפשניט.
טוריזם ווערט מער און מער פאפולער איבער זיבן הונדערט מיליאן מענשטן ווערן געשאצט וואס באנוצען זיך מיט דעם דורך די וועלט.
פארשידענע לענדער זענען מער אנגעוויזן אויף די טוריזם אינדאסטריע צו עקזעסטירן, ווי למשל ארץ ישראל מאכט א גרויס טייל פון איר בודזשעט פון רעליגיעזע באזוכער וואס ווילן בייוואונען און טורן די הייליגע לאנד פאר רוב רעליגיעס.
רבי דוב (בערל) ווייס גאב"ד קרית צאנז ירושלים.
רבי בערל איז א זון פון הרב משה ווייס, ער איז געבוירן אין אמעריקא אין יאר ה'תשי"ד, ער האט חתונה געהאט מיט דער טאכטער פון רבי יקותיאל יהודה האלבערשטאם, אדמו"ר מצאנז-קלויזנבורג זצ"ל.
אין יאר ה'תשמ"ט, האט אים זיין שווער אויפגענומען, אלס רב פון קרית צאנז ירושלים, אויך שטייט ער היינט אין שפיץ פון מרכז התורני "באר מים חיים" אין ירושלים, א כולל ווו הונדערטער יונגעלייט לערנען זיך רבנות מיט הוראה, און א ישיבה פאר חשובע בחורים "בני עליה".
ארכעלאַאס איז געווען דער נאכפאלגער פון הורדוס.
זיין מוטער איז געווען איינע פון די פרויען פו הורדוס, די שומרוני'שע מלתקי.
ווען זיין פאטער הורדוס איז געווארן קראנק האט ער געהייסן הרג'ענען זיין ערלטערן זון אנטיפאטער ווייל ער האט אים פאררעכנט אלס א מורד במלכות, דערנאך האט ער געלאזט רופן זיין פארטרויאונגס מאן און באדינער תלמי און אים געגעבן זיין קענעגליכע רינגל און זיגל און אים געהייסן אויסרופן זיין זון ארכעלאַאס אלס קעניג נאך זיין טויט און אים אהין געבן דאס קעניגליכע רינגל.
תלמי האט אויסגעפאלגט די באפעל. נאך דעם וואס ארכעלאַאס האט האט באזעצט זיין פאטער'ס טראן, האט ער געליטן גאר שווערע רדיפות פון זיין פאטערס פיינט, וועלכע האבן זיך אויף אים געשטארקט און פארטריבן פון ירושלים. איז ער געפארן קיין רוים צום קיסר, צו באשטעטיגן זיין פאטערס צוואה, און בעטן הילף און סאלדאטן ער זאל קענען צוריק איין נעמען ירושלים.
ארכעלאַאס געווען פונקט אזא מערדער און טיראן ווי זיין פאטער הורדוס. ער האט אויסגע'שחט'ן טויזנטער פון די פרושים וועלכע האבן אים געהאסט.
הורדוס אַנטיפאַטער (גריכיש: Ἡρῴδης Ἀντίπατρος, "Hērǭdēs Antipatros"; געבוירן פריער פון 20 פאַר דער ציווילער רעכענונג – געשטאָרבן נאָך 39 לויט דער ציווילער רעכענונג), באַקאנט מיטן בײַנאמען אַנטיפאַס, איז געווען אן ערשטן־יאָרהונדער הערשער איבער גליל און פעראיע.
פֿריצײטיקע לעבן.
הורדוס אַנטיפּאַס איז געבוירן געװאָרן צו מלך הורדוס און איינער פֿון זײַנע װײַבער, מאַלטאַסע, אין בערך 20 יאָר פֿאַר דער איצטיקער צײַט־רעכענונג (אצ״ר).
מען ווייסט נישט קיין סך וועגן זײַן קינדהייט, אָבער משמעות, אַז האָט ער זיך געלערנט הלכה און העלעניזם, ווי אויך האט ער פארברענגט אין רוים אסאך, ווי דער שטייגער אין יענע תקופה צווישן פרינצן.
די לענדער פֿון אַנטיפּאַס.
דער מלך הורדוס (דער פֿאָטער פֿון אַנטיפּאַס) איז פֿאַרנאַנט פֿאַר זײַן גרױזאַמקײט צו דער משפּחה און פֿאָלק. ער האט חושד געװען די משפּחה, גלײבנדיק, אַז זײ האָבן אים געװאָלט אַראָפּזעצן. במילא, האָט ער דערהרגט אָדער אײַנגעזעצט אין תּפֿיסה עטלעכע משפּחה־גלידער, און האָט געביטן זײַן צװאה כּפֿל־כּפֿלים. מיט דער צײַט, איז הורדוס אַנטיפּאַס באַשטימט געװאָרן צו ווערן דער מלך אין דער צװאה. פֿון דעסט װעגן, בערך פֿיר אָדער פֿינף טעג פֿאַר דעם טױט פֿון מלך הורדוס, האָט ער אַוועקגענומען אַנטיפּאַס פֿון דער צװאה, און האָט באַשטימט אַן אַנדער זון, הורדוס אַרקילאַוס, צו װערן דער מלך.
נאָך דעם טױט פֿון הורדוס, האָט אַנטיפּאַס געזעגלט קיין רױם אינאיינעם מיט הורדוס'נס אנדערע קינדער, כּדי אָפּצופֿרעגן די צװאה. דער קייסער, אויגוסטוס, האָט באַשלאָסן צו געבן אַרקילאַוס די פּראָװינצן יהודה, שומרון און אדום. צו אַנטיפּאַס האָט דער קייסער געגעבן דעם גליל און דאָס עבֿר־הירדן (פּערעאַ), ווען קיינער פון זיי איז נישט געווארן געקרוינט אלס קעניג, ארקילאוס איז באשטימט געווארן אלס עטנארך (נשיא) און אנטיפאס אלס טעטרארך (געגנטליכע מושל).
אין זײַנע לענדער, האָט הורדוס אַנטיפּאַס באַפֿעסטיקט און געבויט דריי שטעט, איינס אין אונטער גליל -ציפורי און צוויי אין עבר הירדן, יולאס און ליוואס (זענען מיט די צייט געווארן דערפער און מער נישט באוווינט). ער האָט דערנאך געגרינדעט אַ נײַע שטאט און באשטימט אלס זיין הױפּטשטאָט, טבריה, בײַם ים־כּנרת אין 20 אָדער 21 אצ״ר.
אַנטיפּאַס האָט חתונה געהאַט מיט אַ נאַבאַטישער פּרינצעסין, פֿאַסאַעליס. מיט דער צײַט, האָט ער זיך אײַנגעליבט אין אַ הורדוסישער פֿרױ, העראָדיאַס. העראָדיאַס האָט אַנטיפּאַס צוגעזאָגט אַז זי װאָלט חתונה געהאַט מיט אים, אױב ער װאָלט אָפּגעגט מיט פֿאַסאַעליס. צום באַדױערן פֿאַר אַנטיפּאַס, פֿאַסאַעליס האָט דערהערט דעם פּלאַן, און האָט געבעטן אַנטיפּאַס צו פֿאָרן קײן נאַבאַטעאַ כּדי צו גאַסט בײַ איר פֿאָטער, דער קעניג חאַרעטאַט (חרתת אױף אַראַמיש). אַנטיפּאַס האָט דערלאָזט איר צו פֿאָרן, און זי האָט געזאָגט איר פֿאָטער די מעשׂה. חאַרעטאַט האָט מלחמה געהאַלטן מיט אַנטיפּאַס, און דער קעניג איז בײַגעקומען אַנטיפּאַס.
דער גירוש פֿון אַנטיפּאַס.
אין בערך 39 אצ״ר, האָט אגריפס דער ערשטער, דער שװאָגער פֿון אַנטיפּאַס, באַקומען די די הערשאפט איבערן גולן, בשן און די חורן, ערטער וואס האט געהערט צו פיליפוס און איז ערקלערט געווארן אלס קעניג איבער די טעריטאריעס. האָט העראָדיאַס דערטריבן אַנטיפּאַס צו פֿרעגן דעם נײַעם קייסער גײַוס קאַליגולע פֿאַר אַ מלכות אױך. אַגריפּאַס געפֿעלט דער פּלאַן נישט. ער האָט באַשולדיקט אַנטיפּאַס אין פֿאַרשײדענע פֿאַרברעכנס צום קייסער. קייסער האָט געגלייבט אַגריפּאַס. הורדוס אַנטיפּאַס איז פארטריבן געװאָרן קיין פֿראַנקרײַך אָדער שפּאַניע (די שטאָט Lugdunum אױף לאַטײַן). אגריפס האט דערנאך באקומען פון קאליגולע די ראיאנען אונטערן הערשאפט פון אנטיפס, די גליל אין עבר הירדן.
די וואס גייען אויף דייעט וועגן זיך אויף אפ כסדר צו רעגולירן זייער וואג.
דיעטע איז די פראקטיצירונג וואס דער מענטש עסט בלויז רעגולירטע געוויסע מעניו פון עסן צוליב א געוויסע סיבה, געווענליך איז עס פעשע מענטשען וואס היטען זיך אויס פון עסן פעטע עסן כדי אפצופאלן וואג, אבער עס טרעפט זיך אויך ביי קראנקע מענטשען וואס מעגן נישט עסן א געוויסע סארט עסן, אדער פארקערט זיי מעגן נאר עסן געוויסע סארט עסן, הייסט דאס אז זיי זענען אויף א דיעטע.
דיעטעס איז א טייל פון אמעריקאנער קולטור און צו יעדער צייט זענען א גרויסע פראצענט פון לאנד אויף א דיעטע. עס זענען פאראן דיעטע פראגראמען פון אלע סארטן און טייל פון זיי זענען געווארן גרויסע ביזנעסער וועלכע ווערן נאכגעפאלגט דורך מיליאנען מענטשן. באקאנט זענען די פאלגענדע דיעטע פראגראמען: עטקינס דיעטע, קרויט זופ דיעטע, גרייפפרוכט דיעטע, האליוואוד מירעקל דיעטע, רייז דיעטע, סקארסדעל דיעטע, סאוט ביטש דיעטע, און זאנע דיעטע.
קערפער געניטשאפט.
דער קערפער איז דער בעסטער מאשין פון דער וועלט וועלכע קען טראכטן, פלאנירן, און טאן וואס טויזנטער מאשינען און קאמפיוטערס וואלטן געדארפט טאן. נאך א וואונדער וועלכע ווייניג ווייסן איז דער פאקט אז דער קערפער נוצט גאר ווייניג ענערגיע צו טאן זיין ארבעט. אפילו ווען דער קערפער טוט שווערע ארבעט וועט זי נוצן גאר ווייניג ענערגיע רעלאטיוו צו וואס עס קען פראדוצירן. ווען א מענטש זיצט און טוט גארנישט וועט זיין קערפער פארברענען א קארגע 12 קאלאריעס פער פונט יעדן טאג (א פונט איז 0.45 ק"ג). דאס מיינט אז פאר א דורכשניטליכער מענטש וואס וועגט 150 פונט (68 ק"ג) וועט זיין קערפער דארפן 1,800 קאלאריעס פער טאג צו זיצן און אפערירן פון זיך אליינס אן דעם וואס דער מענטש זאל טאן עפעס באזונדער.
דאס איז גאר ווייניג ענערגיע אויב מען טראכט וואס עס דארף אלץ אפערירן אינעווייניג. די הארץ דארף קלאפן, די לונגן אריינציען און ארויסבלאזן לופט, דער מוח דארף קאנטראלירן און טראכטן, און דער קערפער דארף זיין ווארים צו אלע צייט.
ווען מען שטעלט זיך אויף פון בענקל און מען גייט נוצט מען שוין מער ענערגיע אבער נאך אלץ וואונדערליך ווייניג פון וואס מען וואלט זיך פארגעשטעלט. א מענטש וואס לויפט נוצט ארום 100 קאלאריס פער מייל (א מייל איז 1.7 מעטער) וואס מיינט אז ער נוצט עפעס מער ווי 10 פראצענט וואס זיין קערפער דארף צו זיצן שטיל צו קענען לויפן א מייל.
צו פארשטיין דעם קאנצעפט לאמיר באטראכטן אן אויטא. אין דורכשניטליך וועט אן אויטא ארייננעמען צווישן 15 און 30 גאלאנען גאזאלין. יעדע גאלאן גאזאלין פארמאגט אזוי פיל ענערגיע ווי 31,000 קאלאריס אינעם מענטש'נס קערפער וואס מיינט אז א אויב א מענטש זאל ווען קענען טרונקן גאזאלין אנשטאט עסן ברויט און פלייש וואלט ער נאר געברויכט איין גאלאן גאזאלין צו לויפן 300 מייל. אויב זאל דער מענטש נוצן א ביציקל אנשטאט לויפן צופיס וועט ער קענען אנציען איבער טויזענט מייל מיט די איין גאלאן גאזאלין.
קאלאריס איז א פארעם פון ענערגיע וועלכע ווערט גערעכנט גענוי ווי אלע אנדערע ענערגיע מיטלן אין דער וועלט. איין קאלאריע באשטייט פון דער סך הכל ענערגיע וואס נעמט צו הייצן איין גראם וואסער צו איין גראד. א שטיקל קעזקוכן פארמאגט גענוג ענערגיע צו מאכן א 60 וואטס לאמפ ברענען פאר אנדערהאלבער שעה. עטליכע פונט גרינצייג וואלט געווען גענוג צו הייצן א גלעזל הייס וואסער עס זאל קאכן, און 5 סענדווישטעס מיט פלייש דערין וואלט גענוג געווען צו פירן אן אויטא פאר איין מייל.
אין אנדערע ווערטער איז טייטש אז דער קערפער דארף פיל ווייניגער עסן ווי מיר טראכטן צו קענען טאן זיין טאג טעגליכע ארבעט וועלכע מעג זיך נישט אפשטעלן פאר איין מינוט. וואס פאסירט מיט די איבעריגע עסן?
קאלאריס קומען אריין.
ווי געזאגט דארפן מיר נישט מער ווי 1,800 קאלאריס צו קנען דורכמאכן דעם טאג זיצנדיג אויף א בענקל. אין די היינטיגע וועלט איז פאראן א געוואלד עסן און איז זייער פעט מיט גאר אסאך קאלאריס. פון א פשוט'ע פרישטאג פון עטליכע רעפטלעך ברויט, אביסל טונא פיש, א פארציע גרינצייג, און א גלעזל מילך איז שוין איבער גענוג דורכצומאכן דעם מעת לעת אן קיין שטרויכלונגען. א דורכשניטליכער מענטש וואס טוט נישט עפעס ספעציעלע שווערע ארבעט דארף קענען לעבן אויף א 2,000 קאלאריע דייעט און ווען איר ליינט אינפארמאציע אויף עסן וועט איר שטענדיג זען אז דאס איז אויסגערעכנט אויף די פראצענטן לויט די דורכשניטליכער דייעט פון 2,000 קאלאריס.
א בייגל פארמאגט 160 קאלאריס, א גלעזל ביר 140, א קענדי 7, איין ?סלייס טשיז?, 70, א טשאקלאד טשיפ קיכל 80, א באנאנע 85, א פאטעטא (קארטאפל) 220, א גלעזל מילך 120, און א גלעזל קאלא סאדע פארמאגט 100 קאלאריס.
מען שאצט אז אין די אמעריקאנער פרעס וועלט נעמט א מענטש אריין צווישן 3,000 און 5,000 קאלאריס אן קיין פראבלעם און אן דעם וואס ער זאל האבן געווען ביי א פארטי וואו ער עסט געווענליך נאך מער. אט דאס איז דער פראבלעם ווייל ווי מיר זעען נעמען מיר אריין באלד דאפלט פון וואס מיר דארפן טאקע האבן.
דער קערפער רעאגירט באלד צו אלע עסן וואס קומען אריין און ארבעט אויס די קאלאריס צו ענערגיע און אלע איבעריגע גייט ארויס פון קערפער. אבער נישט אלע איבעריגע עסן גייט ארויס און מיט דעם איז דער מענטש גארנישט אנדערש ווי די בהמה. דער קערפער וועט נעמען איבעריגע עסן און דאס מאכן צו פעטנס און דאס אוועקלייגן אין קערפער פאר א רעגנדיגע טאג ווען עס וועט נישט האבן גענוג עסן זאל עס קענען נעמען ענערגיע פן דארט.
יעדע קערפער ארבעט אנדערש און נישט יעדע קערפער וועט אלעס ארויסווארפן און דאס וועט זיך צעביסלעך אנהייבן אנזאמלן און צולייגן עקסטערע פונט פן ?פעטנס?. עס נעמט אינגאנצן 3,500 עקסטערע קאלאריס צו באשאפן א פונט פעטנס. אויב א מענטש זאל עסן 2,000 עקסטערע קאלאריס יעדן טאג און זיין קערפער זאל ארויסשיקן 90 פראצענט דערפון וועט נאר נעמען 175 טעג ער זאל וועגן מיט איין פונט מער וואס מיינט אז ער וועט צונעמען צוויי פונט פער יאר. מענטשן וואס ליידן פון פעשקייט האבן נישט אזא גוטע פארדייאונג סיסטעם און זייער קערפער וועט אנזאמלן פיל מער פעטנס און דאס וועט זיך אנזאמלן פיל שנעלער, טיילמאל עטליכע פונט פער מאנאט.
א דיעטע.
פאר יעדע עקסטערע פונט פון וועלכע מען וויל פטור ווערן דארף מען פארברענען 3,500 קאלאריס און עס זענען פאראן צוויי וועגן וויאזוי דאס צו דעגרייכן. די ערשטע וועג איז דורך שאפן א דעפיציט פון קאלאריס וואס קומען אריין יעדן טאג און אזוי וועט דער קערפער אפנעמען דאס איבעריגע פון איר פעטנס רעזערוו אדער קען מען טאן איבונגן וואס וועט העלפן פארברענען עקסטערע קאלאריס און צעביסלעך וועט מען פטור ווערן פון די איבעריגע פלייש.
1) ער קען זיך אריינלייגן אין בעט און לאזן אויסהונגערן און יעדן טאג וואס גייט פארביי וועט זיין קערפער ארויסנעמען ווייניגסטענס 1,800 קאלאריס צו קענען אפערירן וואס מיינט אז דער מענטש וועט פארלירן א פונט יעדע צוויי טעג.
2) דער מענטש וועט נאר עסן 1,500 קאלאריס פער טאג וואס מיינט אז ער וועט שאפן א דעפיציט פון 300 קאלאריס יעדען טאג. עס וועט אים נעמען 12 טעג פטור צו ווערן פון א פונט פעטנס. טאקע לענגער אבער ער וועט נישט ממש הונגערן.
3) ער קען עסן נאר וויפיל ער דארף (1,800 קאלאריס) און מאכן איבונגן יעדן טאג צו פארברענען אביסל עקסטערע קאלאריס. לאמיר זאגן ער וועט לויפן 2 מייל פר טאג וועט ער פארברענען 200 קאלאריס וואס מיינט ער וועט קענען פארלירן א פונט יעדע 18 טעג.
4) אדער קען ער טאן אביסל פון ביידע. ער וועט עסן 200 קאלאריס ווייניגער און לויפן 2 מייל פער טאג און צוזאמען פארברענען און מאכן פארלירן 400 קאלאריס פער טאג וואס וועט אים העלפן פטור ווערן פון א פונט פעטנס אין עפעס מער ווי א וואך.
אט דאס איז א דייעט און עס קען נישט זיין אנדערש. א מענטש וואס איז איבערוואגיג מיינט אז ער טראגט א סורפלוס פון קאלאריס מיט זיך און ער ברויך פטור ווערן דערפון אדער דורך שאפן א דעפיציט אדער ארבעטן צו פארברענען אביסל יעדן טאג. אלע דייעט פראגראמען טוען גענוי דאס און די קונץ איז וועלכע דייעט פראגראם וועט דאס ווייניגסטע פייניגן דעם מענטש.
דער פראבלעם מיט א דיעטע.
א דייעט איז נישט קיין ענדגילטיגער לעזונג צו דעם פראבלעם. אויב א מענטש ליידט אז זיין קערפער לייגט אוועק צופיל פונט וועט א דייעט נאר ברענגן א צייטווייליגער דעפיציט פון קאלאריס וואס וועט אים מאכן פארלירן פונט איבער א געוויסע צייט אפשניט. אבער די מינוט ער וועט איבערלאזן דעם פראגראם און וועט אנהייבן עסן ווי בעפאר וועט זיין קערפער ווייטער שאפן דעם זעלבן פראבלעם. קומט אויס אז אויב אזא סארט מענטש וויל בלייבן אין פארעם וועט ער דארפן בלייבן אויף דייעט זיין גאנצע לעבן און זיכער מאכן אז ער נעמט קיינמאל נישט אריין מער וויפיל קאלאריס ער ברויך האבן לויט זיין קערפער סייז.
רוב דייעט גייער נעמען אריין 50 עקסטערע קאלאריס פער טאג און נעמען צו 5 פונט פער יאר. ווען עס זאמעלט זיך אן גייט מען אויף א דייעט און מען פארלירט 10-20 פונט ביז 2 מאנאטן. די מינוט מען ענדיגט די דייעט הייבט זיך אן די זעלבע פרשה און מען הייבט ווידער אן צונעמען פונט און ווען עס זאמעלט זיך ווידער אן גייט מען ווידער אויף דייעט.
כמעט קיינער קען זיך נישט צוגעוואוינען צו א דייעט לעבן ווייל מען פייניגט זיך פשוטו כמשמעו. עסן וואלגערט זיך אויף די גאסן און וואו מען גייט און שטייט שמעקן די נארהאפטיגע עסן אריין אין די חושים נערוון און דער דייעט גייער קען עס נישט דורכטראגן. פארגעסט נישט אז דער פעשער מענטש גלוסט נאכמער פאר עסן ווי אנדערע און עס איז ממש נישט צום אויסהאלטן. מען קען נישט גיין אויף דייעט א גאנצן לעבן ווייל מען קען זיך נישט צוריק האלטן פון עסן עטליכע קיכלעך יעצט ארויס פון אויוון. יעדע קיכל איז ווייניגסטענס 50 קאלאריס.
א דייעט איז א נאטורליכער וועג פון פארלירן פונט און עס איז נישט פאראן א צווייטע וועג. א דייעט מיינט איינצוימען די קאלאריס וואס מען נעמט אריין און אפילו מיט די בעסטע דייעט וועט דער מענטש בלייבן הונגעריג.
עס זענען פאראן היינט א רייע אנדערע וועג וויאזוי פטור צו ווערן פןו איבעריגע פעטנס אבער קיין איינע פן זיי זענען נישט נאטירליך און האבן אלע קאסקעווענצן.
דער אידישער לוח איז א יערליכער קאלענדאר וואס האט אין זיך די טעג, חדשים און יאר, ווי אויך די פרשת השבוע און יומ־טובים. עס קען אויך האבן אין זיך יארצייטן, דף היומי, חק, און אנדערע טעגליכע באזירטע שיעורים.
עס זענען געווען צוויי פארמען פון דעם אידישן לוח, דער ערשטער ווען דער בית המקדש איז געשטאנען און עס איז נאך געווען די סנהדרין און ירושלים דאן האט מען געמאכט די חדשים לויט ווען מען האט געזען די נייע לבנה. שפעטער ווען די סנהדרין איז בטל געווארן האט מען אנגעהויבן מאכן דעם לוח לויט דער רעכענונג פון דער דורכשניטליכער צייט פון איין נייער לבנה צו דער אנדערער.
דער היינטיקער לוח איז דער וואס מען "רעכענט" די באנייעונג פון דער לבנה, און איז צום ערשטן מאל באשריבן באריכות דורך דעם רמב"ם אין הלכות קידוש החודש.
דער אידישער קאלענדאר איז א קאלענדאר וואס גייט סיי לויט דער זון און סיי לויט דער לבנה, צוליב דעם וואס א יאר פון דער זון איז מער פון 12 לבנה מאנאטן מיט בערך 11 טעג, לייגט מען צו 7 חדשים אין א דורכגאנג פון 19 יאר. וואס דורך דעם גלייכט זיך דאס אויס.
וויבאלד דאס אלץ גייט לויט ירושלים איז די ווינטער אדער זומער לויט די צפונדיגער טייל פון דער וועלט.
דער לוח איז א מצווה אין דער תורה צו האלטן, אין פרשת בא זאגט די תורה החודש הזה לכם ראש חדשים און פון דאן אן האלטן יידן דעם לוח.
דער טאג.
א טאג אין דעם לוח פאנגט זיך אן מיט די זון אונטערגאנג און ענדיגט זיך מיט דער זון אונטערגאנג, אנדערש ווי דער גרעגאריאנישער קאלענדאר וואס פאנגט זיך אן און ענדיגט זיך ביי מיטנאכט.
אין די תורה זען מיר אז די תורה אין בראשית זאגט "ויהי ערב ויהי בקר" וואס ווייזט אז די טאג פאנגט זיך אן פון באנאכט.
אויך ביי די פרשה פון יום כיפור זאגט די תורה "בתשעה לחודש בערב, מערב עד ערב תשבתו שבתכם" וואס ווייזט אויך אז די טאג פאנגט זיך אהן פון ביינאכט.
חודש.
דער מאנאט אדער חודש פון דעם אידישן לוח איז געבויעט אויף דעם וועג פון דער לבנה, און די רעכענונג איז אז די דורכשניטליכע צייט פון איין נייע לבנה ביז די צווייטע נייע לבנה איז 29 טעג מיט 12 שעה'ן מיט 793 טיילן צו א שטונדע אויב מען צעטיילט א שטונדע אין 1080 טיילן, וואס קומט אויס צו 44 מינוט און איין טייל, יעדע טייל איז 3 מיט א דריטל סעקונדעס.
א מולד ווערט אנגערופען די צייט פון דער לבנה באנייאונג. און פאר א לוח ווערט פארשריבן אזוי: א-ב-ג. א=דער טאג אין דער וואך, ב= די שטונדע (שעה) אין דעם טאג א טאג פאר דער מולד פאנגט זיך אן 6 ביינאכט און ענדיגט זיך 6 ביינאכט מאכט נישט אויס וועלכע צייט אין די יאר, ג=טיילען (חלקים) צו די שעה.
די רעכענונג איז זייער נאנט און פינקטלעך צו וואס מען ווייסט היינט. וויבאלד א חודש דארף זיין גאנצע טעג איז א חודש אדער 29 אדער 30 טעג.
אין תנ"ך ווערט נאר דערמאנט נעמען פאר פיר חדשים, די איבריגע ווערן אלעמאל אנגערופען מיט א נומער ניסן זייענדיג די ערשטע.
די איבריגע און היינטיגע נעמען זענען בבלישע נעמען וואס מען האט אנגעפאנגען ניצן אין גלות בבל.
יאר.
דאס יאר אין דעם אידישן לוח איז געבויעט אויף די פיר סעזאנען פון דעם יאר, אבער וויבאלד א יאר מוז זיין פון חדשים, זענען דא נאר 12 חדשים צו א יאר.
אין דער תורה פרשת ראה "שמור את חדש האביב" וואס פון דעם זעהט מען אז ניסן מוז אלעמאל זיין פרילינג, אבער וויבאלד די זון יאר איז לענגער פון 12 אידישע מאנאטן מיט בערך 11 טעג קען זיך דאס רוקען, דארפאר יעדעס מאל וואס די 11 איבריגע טעג זאמלען זיך אהן צו א חודש לייגט מען צו נאך א חודש צו יענע יאר. א יאר וואס האט 13 חדשים הייסט א שנה מעוברת, אדער א שוואנגערדיגע יאר.
יאר ציילונגען.
די היינטיגע יאר ציילונג אין דעם אידישן לוח איז וואס מען ציילט פון ווען די וועלט איז באשאפן געווארן, דאס באשטומען דאס יאר איז געבויעט אויף וואס ווערט אנגערופען "מולד תוהו" וואס מיינט די מולד פון ראש השנה די יאר פאר וועלט באשאפונג. דאס איז אלעס געבויעט אויף די ספר סדר עולם פון ר' יוסי בן חלפתא, ווי דארטן באשרייבט ער יעדע יאר פון וועלט באשאפונג ביז אנדריונס קיסר.
באשטימען א יאר.
לויט דעם קומט אויס אז נישט אלע חדשים האבן די זעלבע צאל טעג אין זיך, און אז נישט אלע חדשים איז אלעמאל די זעלבע צאל טעג.
דערפאר האט מען געמאכט אז 6 חדשים זאלן האבן 29 (חסר) טעג און די אנדערע 6 30 (מלא) טעג, און עס איז אויסגעשטעלט אנגעפאנגען פון ניסן אלס מלא איינס מלא און די קומעדיגע חסר. א יאר וואס איז חסרים האט חשוון מיט כסליו ביידע 29 טעג, א יאר וואס איז כסדרן האט חשוון 29 און כסלו 30 טעג, און א יאר וואס איז מלאים האבן חשוון מיט כסליו ביידע 30 טעג.
דער חשבון פון אפשטופן.
מולד זקן ווען דער מולד געפאלט נאך דער 18טער שעה אין טאג (12 מיטאג) שטופט מען דאס אפ, ווייל ווען מען פלעגט נאך מאכן ראש חודש לויט ווען מען האט געזען די נייע לבנה, וואלט אזא חודש קיינמאל נישט געקענט אויסקומען, ווייל די נייע לבנה דערקענט זיך קיינמאל נישט פאר 6 שעה.
ב-ט"ו-תקפ"ט, און ג-ט-ר"ד ביידע האבן בערך די זעלבע סיבה, אויב וועט מען מאכן אין א געהעריג יאר ווען דער מולד איז דינסטאג נאך דער 9טער שעה מיט 204 חלקים, דאן וועט דאס קומענדיגע יאר אויסקומען דער מולד פאר ראש השנה און שבת נאך דער 18טער שעה, וואס וועט מאכן אז מען זאל דאס אפשטופן ביז מאנטאג (זונטאג קען ראש השנה נישט זיין וועגן לא אדו ראש), וואס דאן וועט אויסקומען אז דאס יאר איז לאנג 356 טעג, וואס איז נישט מעגליך מיט די כללים פון פריער, עס איז איין טאג צו לאנג, דערפאר מאכט מען דאס יאר איין טאג קירצער דורך אפשטופן ראש השנה מיט איין טאג.
ב-ט"ו-תקפ"ט נאך א שנה מעוברת האט כמעט די זעלבע סבה, ווייל אויב וועט מען יא מאכן ראש השנה יענע טאג אין א מאנטאג, וועט די יאר פריער האבן 382 טעג, וואס איז אויך קעגן די כללים דערפאר דארף מען דאס אפשטיפען נאך א טאג, אזוי אז דער יאר איז 383 טאג לאנג.
זונטאג, אויב וועט מען באשטימען ראש השנה זינטאג, דאן וועט אויסקומען אז הושענא רבה וועט זיין שבת און שבת טאר מען נישט קלאפן די הושענות, און וויבאלד די צדוקים האבן נישט געהאלטן פון די הושענות וועגען עס איז א הלכה למשה מסיני און שטייט נישט ארויס אין דער תורה, און עס וואלט זיך געקענט מאכן צוויי יאר איינס נאכן צווייטן וואס זאל אויסקומען אזוי און דאן וואלט געווען א מעגליכקייט אז מען זאל דאס פארגעסן, האבן די חכמים מתקן געווען אז מען זאל נישט באשטימען ראש השנה אויף א זונטאג. רמב״ם האט אן אנדער טעם (בעיקר ווייל עס זאל שטימען מיט דעם ריכטיגן מולד) אבער רוב ראשונים קריגן זיך מיט אים איבער דעם.
מיטוואך און פרייטאג מען באשטימט נישט ראש השנה מיטוואך אדער פרייטאג וועגן דעם ווייל דאן וואלט יום כיפור אויסגעקומען אדער פרייטאג אדער זונטאג, וואס ביידע מאל מיינט דאס אז מען קען נישט טאן קיין מלאכה פאר צוויי טעג איינס נאכן צווייטן, דערפאר האבן די חכמים מתקן געווען מען זאל דאס אפשטופן.
שנה מעוברת.
ווי שוין פריער דערמאנט פארלאנגט די תורה אז מען זאל זיכער מאכן אז ניסן זאל זיין פרילינג, וויבאלד עס שטימט נישט ווייל א יאר איז בערך 11 טעג לענגער ווי 12 חדשים פון די לבנה, לייגט מען צו יעדעס מאל, וואס עס איז דא א גאנצער חודש, נאך א חודש צום יאר, אזוי אז יענע יאר האט 13 חדשים.
די געזעצן פון מאכן א שנה מעוברת
ווען עס איז דא 30 טעג לייגט מען צו נאך א אדר, מען לייגט צו אדר ווייל דאס איז פאר ניסן, אזוי אז ניסן זאל אויסקומען אין פרילינג.
לויט תקופת ר שמואל וואס איז די רעכענונג פון די לוח ווי לאנג א יאר פין 4 סעזענאן איז, קומט אויס אז א יאר פון די זון איז 365 טעג מיט 6 שעה.
לויט דעם קומט אויס אז אין יעדע 19 זון יאר פעלט נאר 1 שעה מיט 485 חלקים (וואס די לבנה יאר איז אונטער די זון יאר) אויב מען לייגט צו 7 חדשים צו די 19 יאר אזוי אז עס זאל זיין 235 חדשים (19 מאל 12 איז 228 מיט 7 חדשים איז 235).
די 19 יאר ווערט אנגערופען א מחזור, און אין יעדע מחזור מאכט מען 7 שנה מעוברת, אויף די פאלגנדע וועג: די 3טע, 6טע, 8טע, 11טע, 14סטע, 17סטע, און 19סטע יאר זענען שנה מעוברת. דאס הייסט אז ה'תשס"ו וואס איז 5766 איז נישט קיין שנה מעוברת ווייל עס איז: די 303טע מחזור (303 מאל 19 איז 5757), און פון 5757 ביז 5766 איז 9 יאר, אבער ה'תשס"ה איז יא א שנה מעוברת ווייל עס איז די 8טע יאר.
עס זענען דא פארשידענע מנהגים וואס גייט אן אין אדר און אין א שנה מעוברת האלט מען דאס אין איינע פון די צוויי אדר'ס אבער נישט ביידע. פורים איז אלעמאל די צווייטע אדר, יארצייטן האלט מען די ערשטע אדר, געבורטס טאג האלט מען די צווייטע אדר. אויב עס איז געשען אין א שנה מעוברת (למשל איינער וואס איז געשטארבן אין א שנה מעוברת) דאן האלט מען די יארצייט אין די זעלבע אדר וואס ער איז גשעטארבן, און אין א געהעריגע יאר האלט מען דאס אין די איינע אדר וואס עס איז דא.
יום־טובֿים און די טעג פון די וואך.
לויט די אויבענדערמאנטע חשבונות קומט אויס אז עס זענען דא געוויסע טעג וואס יומ־טובים קענען נישט אויסקומען. וויבאלד די לענג פון אדר ב' (אדער אדר אין א געהעריגע יאר) ביז ראש השנה איז אלעמאל די זעלבע, און לא אד"ו ראש קומט אויס אז יעדע יום טוב פון ראש חודש אדר ב' האט דריי טעג אין וואך וואס עס קען נישט אויסקומען. אבער די יומ־טובים פון ראש חודש חשוון ביז ראש חודש אדר ב', וויבאלד די לענג איז נישט אלעמאל די זעלבע - עס קען זיין 29/30 טעג אין חשוון/כסליו, און עס קען זיין א אדר א' - האבן די יומ־טובים נישט דריי טעג וואס זיי קענען נישט אויסקומען.
פאלגנד איז א ליסטע פון די טעג אין די וואך וואס יומ־טובים קענען אויסקומען, אלע יומ־טובים פון ראש חודש אדר און ווייטער ווענדט זיך אין די קומענדיגע ראש השנה.
חנוכה, עשרה בטבת, און ט"ו בשבט זענען אלע א אויסנאם צו די 3 טעג וויבאלד זיי זענען צווישן ראש חודש חשוון און ראש חודש אדר. חנוכה קען אויסקומען אין אלע טעג חוץ פון דינסטאג, עשרה בטבת קען אויסקומען אלע טעג חוץ פון מאנטאג און שבת, און ט"ו בשבט קען אויסקומען אלע טעג חוץ פון זונטאג און פרייטאג.
עיגול דרבי נחשון.
רבי נחשון גאון ברענגט אז נאך 13 מחזורים פון 19 יאר, ד"ה נאך 247 יאר, הייבט אן ווידער א מאל דער זעלבער סדר פון קביעות'ן פון יארן. דאס ווערט גערופן "עיגול דרבי נחשון" (רבי נחשונס קרייז). לויט דעם האט רבי יעקב בן אשר אויסגעלייגט א טאבעלע פון 247 יאר מיט זייערע קביעותן, וואס איז געדרוקט אין טור אורח חיים ביי הלכות ראש חודש. אין יאר תרס"ה האט מען אויסגעטראפן אז דער חשבון שטימט נישט אינגאנצן, און מ'האט געדארפט מאכן אן אנדער קביעות נישט וויאזוי עס שטייט אין טור; דאס איז צוליב דעם ווייל דער חשבון פון 247 יאר איז נישט אינגאנצן גענוי, נאר עס פעלט 50 מינוט פון די גאנצע וואכן.
די מחלוקה וועגן באשטימען ראש השנה אין די צייטן פון ר' סעדיה גאון.
אין די צייטן פון ר' סעדיה גאון האט אויסגעבראכן א גרויס מחלוקת איבער באשטימען ראש השנה פון יאר ד'תרפ"ג. ר' סעדיה גאון איז דאן געווען דער גרעסטער ראש ישיבה אין בבל. אין דער צייט איז געווען אין ארץ ישראל א גאון ר' אהרן בן מאיר, ער איז געווען דער ראש ישיבה אין ארץ ישראל, לויט זיין דעה וואלט ראש השנה פון תרפ"ג נישט געדארפט ווערן אפגעשטופט און לויט ר' סעדיה גאון וואלט עס יא געדארפט ווערן אפגעשטופט, מען האט זיך ארום געשיקט בריוון דורך דעם גאנצן יאר תרפ"ב, און די מחלוקה האט נאר געברענט ווייטער און ווייטער, בן מאיר האט גע'טענה'ט אז וויבאלד קביעות החדש געהערט פאר ארץ ישראל, און דא איז דא א מחלוקה וועגן קביעות החדש דארף מען טאן לויט די ארץ ישראל'דיגע. ר' סעדיה האט אבער געהאלטן אז דאס איז נאר ווען מען איז מקדש לויט וואס מען זעהט, אבער ווען מען ניצט חשבון גילט נישט דער כלל, דערפאר דארף מען זיך נישט רעכענען מיט דעם וואס ער וואוינט אין ארץ ישראל. די מחלוקה האט אזוי אנגעהאלטן ביז תרפ"ה ווען רוב ארץ ישראל'דיגע האבן געטאן וואס בן מאיר האט געהאלטן און די חוץ-לארץ'דיגע האבן געטאן ווי ר' סעדיה גאון, אין תרפ"ה האט זיך די מחלוקה אפגעשטילט מיט דעם ר' אהרן איז נפטר געווארן פלוצלונג פאר פסח (מספר יוחסין הקדמון), און למעשה האבן די פוסקים הקדמונים והאחרונים אנגענומען ר' סעדיה גאון'ס שיטה.
פעלענדיגע יארן אין די אידישע יאר ציילונג.
עס איז דא א לאך פון בערך 165 יאר צווישען די ציילונג וואס די אידישע לוח ציילט וואס איז געבויעט אויף סדר עולם פון ר' יוסי בן חלפתא, און די ציילונג וואס איז היינט באוואוסט פאר די וויסענטשאפטלער. די עיקר לאך איז ווען די ערשטע בית המקדש איז חרוב געווארן, לויט סדר עולם איז עס חרוב געווארן אין ג'של"ח (3338) וואס איז 421 פאר די אלגעמיינע ציילונג, אבער לויט די פארשער איז עס חרוב געווארן 586 פאר די אלגעמיינע ציילונג דאס איז 165 יאר לאך.
צוויי יאר וואס שטימען נישט.
מיר ציילן היינט אז דאס יאר פון מולד תוהו (וואס איז דער מולד פון חודש תשרי פון איין יאר איידער אדם הראשון איז באשאפן געווארן) אלס יאר נומער 1, און דאס יאר וואס אדם הראשון איז באשאפן געווארן אלס יאר נומער 2, אבער אין סדר עולם ברענגט דער תנא בלויז די צאל יארן צווישן איין געשעעניש אין דעם צוויטן, נאטורליך קומט אויס אז אדם הראשון איז באשאפן געווארן שנת 0. כראנאלאגיע שרייבער רעכענען זיך נישט מיט דער נקודה, און דערפאר איז דער גאנצער ערשטער העלפט פון סדר הדורות אדער צמח דוד פארגרייזט.
פארענטפערן די צווישנשייד פון 165 יאר.
עס זענען דא אזעלכע וואס זאגן אז עס איז א טעות, און די טעות נעמט זיך פון דעם וואס די נביאות פון דניאל קען זיין געטייטשט אז עס וועט זיין 490 יאר פון חורבן בית ראשון ביז חורבן בית שני, און רעכענונג צוריקוועגס קומט אויס די ערשטע בית המקדש איז חרוב געווארן אין 3338.
אנדערע ווילען זאגן אז די פסוקים אין דניאל זענען טאקע די סבה פאר די פעלענדיגע יארן, אבער נישט בטעות נאר עס איז געטאן געווארן דווקא כדי מען זאל נישט קענען אויסרעכענען ווען משיח וועט קומען, וואס איז וואס די פסוקים אין דניאל רעדן פון.
דאס איז אויך געווען אן אנטסיעמיטישע סיבה וואס די קריסטן האבן געזאגט אז די אידען האבן געטאן כדי צו פארדרייען די נביאות אין יענע פסוקים פון דניאל ווייל עס גייט ארויף אויף יעזוס.
וועלכע יארן זענען די ריכטיגע.
עס איז נישט מעגליך אז ביידע זאלן זיין ריכטיג דארפאר דארף מען זען וועלכע נעמט מען אהן. עס זענען דא אזעלכע וואס זאגן אז מען קען זיך נישט פארלאזן אויף דעם אידישן לוח, ווייל דאס איז אלעס געבויעט אויף סדר עולם אָן דרויסענדיגע מקורות אויף דעם, חוץ תנ"ך. דערפאר רעכענען פארשער די יארן לויט די ווערק פון אלטע גריכישע שרייבער און פארשער, אלטע ווערק פון בבלישע קעניגען, און פרס'ישע מקורות וואס ווייזט ווער עס איז געווען הערשער ווען.
אסאך פארשער לייגן אהן די פעלענדיגע יארן אויף די פאקט אז דורך די פרסישע הערשאפט איז געווען ווייניג פארשריבען ביי די אידישע חכמים, און די אידישע חכמים האבן נאר א חשבון פון עטליכע 20 יאר פון פרסישע הערשאפט, אין דער צייט וואס פארשער האבן איבער 200 יאר פון פרסישע הערשאפט.
די וואס האלטן פון די אידישע לוח פרעגן אף די פארשער אז זייער זאכן זענען אויך געבויעט אויף גריכישע פארשער וואס האבן דאס נאר געוואוסט פון מויל צו מויל און נישט פון געהעריגע פארשריבענע מקורות וואס אויב אזוי איז דאס זיך פארלאזן נאר אויף זיי און נישט אויף די אידישע תנ"ך סתם א איינזאטיגע וועג פון קוקען דערויף.
אויף איז דא א שטארקע פראגע אויף די גאנצע פארבלעם, ביי פארשער איז אנגענומען אז א יום טוב איז א גוטע מקור אויף א געשעהעניש און אויף די צייט פון די געשעהעניש, און וויבאלד עס איז געווען נס פורים גלייך פאר אויפבויען פון בית שני, און מען האט דאן שויל געהאלטן די יום טוב פורים דאן קומט אויס אז מען האט א יום טוב באזירט אויף די געשעהעניש וואס מיינט אויך אז עס באשטעטיגט די יארן.
אויך איז געווען שפעטערדיגע פארשער ווי נויטאן וואס האבן שטארק אפגעפרעגט די גריכישע און אנדערע אלטע פארשער, בעיקר ווייל זייערע יארן זענען געבויעט אויף אסטראנאמיע און זיי האבן לויט די שפעטערע פארשער נישט געקענט אסטראנאמיע צו גוט.
לעבּנס־פֿראַגן (1951 - 2014) איז אַ ייִדישער קולטור-געזעלשאַפֿטלעכער זשורנאַל װאָס דערשיינט רעגולער יעדע צװײ חדשים. דער זשורנאַל װערט אַרויסגעגעבן דורך דעם "אַרבעטער-רינג" אין ישראל שוין דאָס 56-סטע יאָר. ער דערשײַנט װי אַ פֿילזײַטיקער קולטור-געזעלשאַפֿטלעכער מאַגאַזין און ברענגט אַרויס די אַקטועלע פּראָבלעמען, װאָס באַשעפֿטיקן דעם קולטורעלן און באַװוּסטזיניקן ייִדישן לייענער אין לאַנד און אין דער ייִדישער װעלט.
דער זשורנאַל איז געגרינדעט געװאָרן אין מײַ 1951 דורך אַ גרופּע בונדיסטן, װאָס האָבן זיך באַזעצט אין לאַנד פֿון פֿריִער און אַזעלכע, װאָס זענען געקומען אַהער מיטן עליה-שטראָם פֿון אייראָפּע נאָכן חורבּן. דער גרינדער און ערשטער רעדאַקטאָר פֿון דעם זשורנאַל איז געװען יששכר (אָסקאַר) אײַכענבוים-אַרטוסקי(1971 - 1908), און דער פֿאַראַנטװאָרטלעכער רעדאַקטאָר איז געװען בּן-ציון ("בענצל")צאַלעװיטש (1883 - 1967), װעלכער איז געקומען קיין ארץ ישראל אין יאָר 1922. דער היינטיקער רעדאקטאר פון דער צייטונג איז הער יצחק לודען.
לעבּנס־פֿראַגן האָט זיך געשלאָסן אין מײַ 2014.
סעקלהיד (, ביז 1660) איז א שטאט אין קרייז ביהאר, אין מערב רומעניע. ביזן ערשטן וועלט קריג איז עס געווען אין אונגארן.
אין דעם צענזוס פון 2002 האבן 11,665 מענטשן געוואוינט דארט.
אין 1877 האבן געוואוינט 305 יידן אין סעקלהיד.
מעדיקעיד איז א רעגירונגס פראגראם אויסגעשטעלט ווי סיי וואסארע אנדערע פריוואטע געזונט פארזיכערונג פירמע, אבער בחינם. צו שטיצן די ארימע איינוואוינער פון אמעריקע וואס האבן נישט גענוג געלט צו צאלן פאר דאקטעריי.
עס קומט אין פארעם פון א קארטל מיט א בילד פון זיך, און מען דארף דאס געבן פארן דאקטער.
עס איז אויסגעשטעלט אז מען קען נאר גיין צום אייגענעם גענעראלן דאקטער און אויב עס פארלאנגט זיך א דאקטער ספעציאליסט אויף איין ענין ווי למשל הארץ אדער אויגן געבט ער א רעפערעל.
טוביה הכהן זינגער איז א בארימטער רב אין מגיד שיעור, ער איז דער פארזיצער פון "אויסזוכן אידישקייט". געבוירן אין כ"ח אלול ה'תש"כ, פּענסילוועניע, אַמעריקע.
רבי טוביה האָט באַשלאָסן זיך אריבערציען קיין ארץ ישראל אין זומער 2019.
אפיציעלע וועבזייטל פון "אויסזוכן אידישקייט": [http://www.outreachjudaism.org Outreach Judaism]
סעקשאן 8 איז רעגירונגס פראגראמען צו אויסהאלטן די רענט פון ארימע אמעריקאנע איינוואונער וואס האבן נישט קיין געלט צו צאלן דעם לענדלארד יעדן חודש פארן הויז וואס מ'וואונט דערין.
עס איז א טייל פון די ניו דיעל פראגראמען.
א גרויס טייל פון וויליאמסבורגער אידענטום האט דאס און דאס ווערט צוגעשריבן צו די הויכע ריעל עסטעיט פרייזן ווייל דער עולם האט דאס געלט צו צאלן וויפן די לענדלארדס פארלאנגן.
פוד סטעמפס איז אן אמעריקאנער רעגירונגס פראגראם צו שטיצן די ארימע איינוואונער וואס האבן נישט קיין געלט צו קויפן קיין עסנווארג.
עס קומט אין פארעם פון א קארטעל וואס איז עלעקטעראניש דורגעפירט אין גראסערי צו קענען זעהן וויפל פאנדס עס איז נאך פארהאן יעדן חודש.
מען קען דערמיט איינקויפן אלע סארט עסנווארג אפילו נאשערייען.
לוט (לויט די טראדיציאנעלע ציילונג: א'תתקנ"ז - ב'פ"ז) דער זון פון "הרן בן תרח", פלימעניק פון אברהם אבינו.
הפיכת סדום.
אין די תורה ווערט דערציילט אז פאר ווען גאט האט פארלענדעט סדום, האט ער געשיקט מלאכים צו ראטעווען און ארויסנעמען לוט מיט זיין משפחה פון סדום פון וועגן זיין קירבה צו אברהם אבינו, און די מלאכים האבן זיי געווארנט צו נישט זיך אויסדרייען און קוקן צוריק ווי אזוי סדום ווערט פארלענדן. אבער לוטס ווייב האט זיך יא אויסגעדרייט, און זי איז באלד געווארן א שטיק זאלץ.
איז א מדרש אויפן סיסטעם פון מדרש רבה, אבער אין גאר א קליינע פארמאט, עס האט שיר השירים זוטא, רות זוטא, אסתר זוטא, קהלת זוטא, איכה זוטא
עס איז הייסט נישט ארגינאל מדרש זוטא, דאס איז געווען עטליכע קליינע מדרשים אויף חמש מגילות, און דער מחבר שלמה באבער האט דאס צוזאמען גענומען און עס אזוי א נאמאן געגעבן. עס איז געדרוקט געווארן בשנת ה'תרנ"ד אין בערלין, דורך שלמה באבער, דערנאך האט ער עס נאכ אמאל געדרוקט אין ווילנא אין יאהר ה'תרפ"ה.
עס איז בלויז אויף די חמשה מגילות נישט אויף תורה נביאים. שלמה באבער צייגט אהן אינעם מבוא פונעם ספר, אז דער ילקוט שמעוני האט נישט געהאט די חמש מגילות ארגינאלע מדרש רבה, נאר די קליינע מדרשים, און יעדעס מאל ווען דער ילקוט שמעוני צייכנט אהן מדרש שיר השירים אבער מדרש רות מיינט דאס איינע פון די מדרשים.
אויסצוגן פון די קליינע מדרשים ווערט געברענגט אין פריערדיגע ספרים ווי אין פי' שיר השירים המיוחס להרמב"ן, אין ספר העתים, רקאנטי, רוקח רמזי הפטורת, דער לקח טוב אויף רות. אויך ווערט עס צוגעצייכנט אין רש"י און אין תוספות מסכת מעילה (די"ז ע"ב) מפרש באגדתא היכי הוה עבדא. תוספות ד"ה אל יחזור שרייבט בירושלמי מפרש, וואס אין פאקט שטייט דאס נישט אין ירושלמי נאר אין דער מדרש סוף איכה.
איינע פון די חידושים אין דעם מדרש אז אין מדרש שיר השירים זוטא רעכענט ער אויס אלע זיבעציג נעמען וואס אידן הייסן. און ברענגט ראיות דערויף פון פסוקים. אט דער חידוש ווערט אסאך געברענגט אין ראשונים בשם המדרש ווי עס ברעגנט רבי מכיר בן אבא מרי אין זיין ספר ילקוט המכירי, דער ריקנטי פרשת בהעלותך.
דער מדרש הגדול איז א גרויסער מדרש, ערהאט געדינט אין תימן און ביי אמאליגע ספרד'ישע אידן אלס זייער הויפט מדרש.
ער איז מסודר אויף די פרשיות פון דער תורה, ער איז געשריבן מיט א פליסיגן גרינגען לשון הקודש, ענדליך ווי די תימנער אידן שרייבן, ער האט כמעט נישט קיין ארמית רוב פון דארט איז אויף לשון הקודש, עס געפינט זיך דארט אסאך זאכן געשריבן אנדערש ווי אנדערע מדרשים, עס ווערט פאררעכנט ווי גאר א אלטער מדרש.
יאהרן לאנג איז עס געווען אין א כתב יד, תימנער און ספרד'ישע אידן האבן דערין געלערנט פון כתב יד, ביז מוסד רב קוק האט עס איבערגעדרוקט מיט זייערע גוטע נוצבארע הגהות, שיינע אותיות. עס אנטהאלט פינף בענדער. יעדער חומש א באנד.
מוסד הרב קוק איז א מוסד וואס ר' יהודה לייב מיימון האט אויפגעשטעלט אין שנת ה'תרצ"ו.
עס האט זייט זיין גרינדונג שוין געדריקט הונדערטער און טויזנטער ספרים און ביכער פון אלע סארט וואס כלל ישראל דארף.
עס זענען דא גאנץ עקסטרעמע פרומע אידן, נטורי קרתא מענטשן, וואס ווילן נישט אריין קוקן אין א ספר וואס זיי האבן געדרוקט, וויבאלד עס איז אויפן נאמען פון רב קוק.
רבי מנשה בן ישראל (ה'שס"ד, ליסבאן, פארטוגאל - י״ד כסלו ה'תי"ח) איז געווען א גרויסער פילאסאף, און אידישער געלערנטער; ער שטאמט פון אן אריסטראקראטישער משפחה באקאנט אלס די אבארבנל.
ביי די צען יאר איז ער אנטלאפן פון ליסבאן מיט זיינע עלטערן כדי נישט צו ווערן פארברענט פון דער אינקוויזיציע, ער איז אנגעקומען קיין אמסטערדאם. דארט איז ער געזעסן אין בית המדרש און געלערנט די אידישע תורה, ווען ער איז אלט געווארן אכצן יאר האט מען אים אויפגענומען אלס רב אין דער קהילה פון נוה שלום אין די ספרד'ישע קהלה.
עס ווערט דערציילט אז אין יאר ה'ת"ב איז דער קעניג מאריטס מיט זיין מלכה פרידריך היינריך פון אראניע געקומן קוקן די יידישע קווארטל זיי זענען אריין אין בית המדרש, דאן האט זיך אויפגעשטלט ר' מנשה און געהאלטן א גאר רירנדע דרשה, ער האט אויסגעלויבט דעם מלך מיט דער מלכה, דעמאלט האט ער שטארק געטראפן חן אין די אויגן פונעם מלך.
אין יאר ה'תי"ד האט ער מחליט געווען צו גיין קיין ענגלאנד, וואו ער האט געהאט גוטע קשרים מיט די אדל לייט אין לאנדאן, די קהליה הויפטן אין אמסטערדאם האבן אים זייער געבעטן צו בלייבן אין אמסטערדאם, אבער ער האט נישט געוואלט, ער האט זיי געזאגט אז סוף כל סוף וועט ער זיך צוריק קערן, ווען ער איז אנגעקומען קיין לאנדאן איז ער געגאנגען צום דעם שר אליווער קראמוועל וואס האט אים שוין געקענט פון פריער דורך בריוו, ער האט אויפגעטרעטן אין לאנדאן סיי אין די הויכע פארלאמענט, און סיי אין די נידריגע פארלאמנט, איבאראל האט ער זייער נושא חן געווען, און מיט חכמה און גרויס גלוגשאפט האט ער אויסגעפוילט אז די אידן מעגן צוריקומען וואוינען קיין לאנדן, זיי מעגן אנהייבן האנדלען און זיך באזעצן ווי זיי ווילן, דערמיט האט ער מבטל געווען א פריערדיגע גזירות גירוש. (זעה אין הקדמה פון זיין ספר נשמת חיים)
דער חיד"א שם הגדולים שרייבט אויף אים ער האט געקענט גאר אסאך חכמות סיי געטליכע סיי וועלטליכע, א גרויסער בקי אין גמרא און פוסקים. דער גרויסער חכם יש"ר מקאנדיא האט אסאך פון אים געלערנט, ער שרייבט אויף אים אין זיין חכמה ווערק נובלות חכמה: ר' מנשה איז א אב בחכמה און א רך בשנים, פאר החכמים, די שיינקייט פון אונזער פאלק אין די אויגן פון אלע פעלקער, ער האט געמאכט אסאך חיבורים, די פעלקער קומען לערנען פון אים יעדן טאג טעגליך זיין חכמה, ונהרו אליו כל הגוים ע"כ.
עס איז מערקווירדיג וואס ער זעלבסט שרייבט אין הקדמה פון זיין ספר נשמת חיים: עס זאל דיר נישט באנק טועהן פאר וואס איך ברענגט עדות פון נישט אידישע שרייבער, וויבאלד זייער מקור איז גוט, דארף מען מקבל זיין דעם אמת פון ווער עס זאגט עס, מען דארף ארויסנעמען די גוטע און אוועק ווארפן די שאלעכטץ, דו וועסט זעהן ווי איך ברענג פון די נישט אידישע געלערנטע צייג איך צו אז זיי האבן ארויסגענומען זייער זאכן פון אונזער חכמים פון אמאל, אבער ברענג איך א ראיה פון זייערע ווערטער צו אונזער חכמים, טראץ דעם האב איך נישט געמאכט פון אלע חכמות חיצוניות אל קבע, איך לערן פון די מקובלים, און די רייד פון תלמוד פון אונזער רביים ע"כ.
ער האט מחבר געווען זיין ספר נשמת חיים דאס איז א שטארק מוסר ספר, עס צייגט אויף זייער א סאך די אמונה אין השארת הנפש, תחיית המתים, אז די גוים מוזן אויך מודה זיין אז עס עקזיטירט נאך א וועלט, עס איז בלויז דא איין באשעפער וואס זעהן און ווייסט אלעס, ער צייגט עס אויף מיט שטארקע ראיות פון די תורה פון די חז"ל, פון די טבע, און פון די חכמי הגוים.
עס איז דאס ערשטע מאל געווארן געדרוקט שנת ה'תי"ב.
ער איז נפטר געווארן אין יאר תי"ח.
דער ווארט נייע צייטן איז בעיקר באנוצט דורך היסטאריקער אויסצו'משל'ן די עפאכע תיכף און קורץ נאכן עפאכע וואס איז באוויסט פון די פריע מאדערנע צייטן.
דאס נעמט אריין אין זיך טייל און סוף פון ניינצטען יאר הונדערט ביז היינט.
דער אייביגער יודע אדער דער וואנדערדיקער איד איז א אנטיסעמיטשער נאצי פראפאגאנדע פילם ארויסגעגעבן און 1940 דורך די נאציס אנטקעגן די אידן.
עס איז בעיקר באזירט אויף פאטא פוטעזש פון ארימע אידן אין פוילן אראפצומאלן די אידן אלס שמוציג חזירים, גנבים עקלדיג און פויל און עגאאיסטיק וואס האבן בלויז איין תאווה - געלט.
היינט איז פארבאטן צו אפשפילן דאס פילם אין דייטשלאנד.
וואָפֿנשטילשטאַנד־אָפּמאַך איז אז ווען א מלחמה ענדיגט זיך אן א זיכערער געווינער, ענדיגט זיך דאס מיט א פייער שטיל שטאנד, ד.ה. אז ביידע זייטן לייגן אראפ די געווער פון אייגן ווילן, אנדערש וואו ווען איין זייט באזיגט די צווייטע, און נעמט צו פון דעם באזיגטן די געווער.
מלחמות וועלכע האבן זיך געענדיגט מיט א באזיגטער.
די ערשטע וועלט מלחמה האט זיך געענדיגט מיט א באזיגטער דייטשלאנד, וועלעכער האט נישט געטארט צוריק אויפבויען זייער ארמיי לויטן אינטערנאציאנאלן געזעץ.
די קריג וואס אמעריקע האט געפירט אין סערביע האט זיך געענדיגט מיט א באזיגטער סערביע.
ראסיזם איז די גלויבונג וואס טוט אויפקלערן אז א געוויסע ראסע אדער פאלק איז מער ווערטיקער פון אנדערע ראסן אדער פעלקער.
די אנטקעגנדיקע אידיאלאגיע פון ראסיזם איז גלייכרעכטיקייט.
ראשיזם עקזיסטירט דורכאויס מענטש לערער היסטאריע, און האט באאיינפלוסט מלחמות און דאס צוזאמענשטעלן פון פעלקער.
ווענעציע (אויך ווענעדיק) איז א שטאט אין איטאליע מיט א פערטל מיליאן איינוווינערס.
ווענעדיק איז געבויט אויף 118 קליינע אינדזלען וואס זיינען אפגעזונדערט דורך 150 קאנאלן. מענטשן גייען אדורך די קאנאלן דורך פיל (400) קליינע בריקן אדער דורך קליינע באזונדערע גאנדעל-שיפן.
ווענעדיג איז באקאנט ווי אן אינטערעסאנטע אטראקציע צוליב די קאנאלן און די אלטע געבוי, און פיל טוריסטן קומען אהין באזוכן.
די שטאט איז געבויט אויף בלאטע, און דערפאר טוט זיך די שטאט איינזינקען יעדע יאר עטלעכע סענטימעטער. אין יארן ארום וועט די שטאט זיין אינגאנצן פארדעקט אונטער דעם וואסער.
Domain Name System (באַקאַנט מיט איר קיצורדיקער נאָמען DNS) טײַטש: תּחום־נאָמען־סיסטעם איז אַ נעצװערק־פּראָטאָקאָל װעלכע טוט פֿארבײַטן קאָמפּיוטער נעמען וואס מענטשן קענען גרינג געדענקען, מיט IP אדרעסן מיט װעלכע קאָמפּיוטערס קאָמוניקירן. למשל װען מען טײַפּט אַרײַן אין אַ בלעטערער אַן אינטערנעט־אַדרעס, שיקט מען צו דער DNS אַ בקשה צו אױסלײזן דעם נאָמען צו זײַן פּאַסיקן IP־אַדרעס. אויך האַלט א DNS־דינער אנדערע נעמען, ווי למשל די MX רעקארד װעלכע איז באַשטימט צו אױסלײזן בליצפּאָסט אַדרעסן.
אַ DNS־דינער איז דאס אדרעס־בוך פון דער אינטערנעט. די אינטערנעט פארמאגט 13 שורש־DNS־דינערס און דארט ווערן געהאלטן די תּחום־נעמען פאר אלע אינטערנעט תּחומים (Domains). יעדער נאָמען האָט כאטשיג צוויי DNS־דינערס וואס האבן אינפארמאציע צו וועלכע איי פי אדרעס דער תּחום געהערט.
סעפטעמבער איז דער ניינטער חודש פון יאר מיט 30 טאג. דאס ווארט "סעפטעמבער" שטאמט פון לאטייניש וואס איז טייטש "זיבעטער", ווייל אמאל איז דאס טאקע געווען דער זיבעטער חודש ביז מע האט צוגעלייגט יאנואר און פעברואר.
סעפטעמבער הייבט אן דעם זעלבן טאג פון דער וואך ווי דער קומענדיקער דעצעמבער.
אַ קאָנצענטראַציע לאַגער אדער קאצעט איז אַן אָרט װאָס באַדינט אַ רעגירונג צו פֿאַרשפּאַרן מענטשן װאָס זײַנען אַנטקעגן די רעגירונג אָדער פֿאַרברעכער װאָס דאַרפֿן זײַן אָפּגעהיטן. אין אַלגעמײן באַדינט עס צו אײַנזעצן אן א משפט אַ גרױסער עולם צוזאַמען װאָס די רעגירונג האָט זײ באַשטימט אַלס שטערער, בעיקר בעת א מלחמה.
פֿיל לענדער האָבן זיך באַניצט מיט קאָנצענסטראַציע לאַגערן, אָפֿטמאָל בעת מלחמה. פֿון די מערסטע באַקאַנטע קאָנצענסטראַציע לאַגערן איז געװען די לאַגערן אין דײַטשלאַנד װאָס די נאַציס האָבן אױפֿגעשטעלט. אין די לאַגערן האָט אַדאָלף היטלער פֿאַרשפּאַרט אַלע גרופּעס-מענטשן װאָס האָבן געהאַט אַנדערע פּאָליטישע געדאַנקען ווי היטלערן, װי צום בײַשפּיל, סאָציִאַליסטן, קאָמאָניסטן און ספעציעל יידן וואס אויסער זייערע סאציאליסטישע געדאנקען זיינען זיי געווען בייַ זיי פאַרעכנט אלס גאָר אַ נידעריקע פאלק. אומגעפער 10 מיליאן מענטשן זיינען געשטארבן אין די דייטשישע קאָנצענסטראַציע לאַגערן.
לאנגע וואל האר אין איין האנט און קורצע אין אנדערן
וואל איז פייבער גענומען און געמאכט פון די פעל פון שאף, וואס ווערט פארנוצט צו האלטן ווארעם דעם מענטש.
כאטיג דאס קומט על פי רוב פון שאף קענען אבער אנדערע מאמאלס פעל אויך אנגערופן ווערן וואל וו.צ.ב.ש. פון ציגעלעך און רעביטס א.א.וו.
וואל האט 2 קוואליטעטן וואס מאכט איר מער וועדפול לגבי שוץ פון קעלט און דאס נוצן פאר באקוועמליכקייטן, מער פון אלע אנדערע הארן און פעלן; 1) אז איין שטיקל הארעלע וואקסט אריין העכער די אנדערע און עס בלייבט נישט קיין עפענונג ווי די שינגלס פון א דאך וואס די עק פון איין'ס גרייכט העכער די אנהייב פון די העכערע. 2) די פייבערס זענען געדרייט און געבויגן צו פארכאפן און נישט ארויסלאזן אויף די פריי די היץ, און געוויסע פעלער איז דאס געבויגן מער ווי צוואנציג מאל אין ווינציגער פון א אינטש.
פאול וואלפאוויטש (געבוירן דעם 22סטן דעצעמבער 1943) איז א געוועזענער אמעריקאנער אקעדעמיקער און רעגירונג איינגעשטעלטער. דינענדיק אלס אונטער-סעקרעטאר פון פארטיידיקונגס מינעסטעריום איז ער געווארן באטראכט אלס פרעזידענט בושס הויפט יועצים וואס האבן געשטופט די מלחמה אין איראק און איז געווען דער הויפט ארכיטעקט וויאזוי דאס אויסצופירן. אום 1טן יוני 2005 איז ער דערהויבן געווארן צו אנפירן די ארימקייט פראבעלם לעזונג פון דער גאנצער וועלט, אלס פארזיצער פונעם וועלט באנק. ער האט רעזעיגנירט 17טן מיי 2007 צוליב זיין קאנטרעווערסיעלן שתדלנות אז זיינס א מיידל פריינט זאל ערהויבן ווערן צו א העכערע פאזיציע.
זיין פאטער איז א ניו יארקער איד אן אימיגראנט פון פוילן, און זיין גאנצע משפחה פון פאטערס זייט זענען פארטיליגט געווארן אין אוישוויץ, דאס האט שטארק באיינדרוקט אים צו ווערן אקטיוו אין גלאבאלע וועלט פאליסי.
ער איז געווען באטראכט פון די וועלט אלס זייער פרא-ציוניסטיש געשטימט און די ליבעראלן פלעגן שטענדיג אנווייזן אז בלויז צוליב די ציונים ווי וואלפאוויטש זענען מיר אין איראק וואס מיר פארלירן די טויזנטער קרבנות דארטן אן קיין שום דירעקטע ציל פאר אמעריקע, נאר בלויז פאר די זיכערהייט פון ארץ ישראל וואס איז געווען באדראעט פון סאדאם כוסעין.
זיין רעזיגנאציע האט אויך געהאט צו טאן מיט זיין רעכטן קאנסערוועטיווען אויסקוק אויף די וועלט, וואס האט פון ערשטן טאג אויפגערעגט אלע וועלט לענדער ווען בוש האט אים אריינגעשטעלט אנצופירן דעם וועלט באנק און די עטיקס ברעכונג וואלט ווען פון זיך אליין'ס נישט געווען אזא גרויסע עוולה צו רעזיגנירן ווייל די מיידל פריינט פאר וועמען ער האט געשתדלט איז גאר אן אראבער'קע און זי דארף נישט אנקומען צו זיין הילף ווייל זי איז גאר א גרויסער אקאדעמיקער בזכות עצמה.
דארפור איז דער ראיאן אין ווייטען מערב סודאן. וואס גרעניצט זיך מיט ליביע, און טשעד, אירע איינוואונער זענען מייסטענס שווארצע.
עס איז איצט אינדערמיט פון א האלאקאוסט ווי שלאכטן צווישן קעגנארטיקע קאמפן צווישן די רעבלען פון א מיניאריטעט לאקאלע טראדיצאנאלע שבטים צוזאמן מיט די סודען'יזער מיליטער קעגן די רוב שבטים רעבעלן פון ראיאן וואס ווילן זעלבסטשטענדיגקייט פון סודאן. האבן שוין לויט די יו.ען. שאצונג איבערגעלאזט פיר הונדערט און פופציג טויזנט טויטע, פון הונגער, קרענק און מאסן שחיטות, כמעט אלע טויטע און קעמפער זענען מוסולמענער. די יו ען האט דארטן עטליכע טויזנט שלום טרופען אבער עס גייט ווייטער אן די קאמפן.
רב אבא, אדער ווי ער ווערט אנגערופן אין ש"ס מיטן נאמן רב, אדער אבא אריכא. ער האט געגרינדעט די ישיבה אין סורא.
זיין אפשטאם.
זיין פאטער האט געהייסן אייבו, ער שטאמט פון די קינדער פון שמעי דער ברודער פון דוד המלך. ער ווערט פארעכנט אלס א בן גדולים איינער וואס שטאמט פון חשובע איידל לייט.
זיין נאמען.
אין גמרא געפונט מען אסאך מען האט אים גערופן אבא. שמואל האט אים גערופן אבא, זאגט רש"י צוליב חשיבות, אזוי ווי מען זאגט אויף א חשובער קלוגער מאן "ער איז מיין טאטע". אדער מיינט דאס ער איז דער חשובסטער און דער עלטסער פון אלע, ער איז דער טאטע, ווייל ער האט לאנג געלעבט איבער 400 יאהר.
אויך געפינט מען אסאך מען האט אים גערופן רב. ווייל אזוי ווי מען רופט רבי יהודה הנשיא רבי, האט מען אים גערופן רב, ווייל אין ארץ ישראל האט מען גערופן רבי, און אין בבל האט מען גערופן רב, און ער האט געוואוינט בעיקר אין בבל.
אויך האט ער געהייסן אבא אריכא ווי באלד ער איז געווען א הויכער מענטש.
זיינע רביים.
ער איז געווען א תלמיד פון רב חייא, זיין פעטער, זיין טאטענס ברודער. רב חייא האט אים זייער חשוב געהאלטן און אים גערופן "בן אחותי" מיין געליבטער טייערער. אויך איז ער געווען א תלמיד פון רבי יהודה הנשיא דער בעל משניות. דער רמב"ם שרייבט אין די הקדמה פון פירוש המשניות אז ער האט מקבל געווען פון ר' ינאי, אבער דער ראב"ד שרייבט לא היה ולא נברא עס איז נישט אמת.
פון זיין לעבענס ביאגראפיע.
ער איז קודם געווען ביי רבי יהודה נשיאה אין ארץ ישראל און געלערנט אין זיין ישיבה.
אין שנת ג'תתקע"ט איז רב צוזאמען מיט זיין חבר שמואל אראפ קיין בבל, אנהייב האט מען נישט געוואוסט זיין גרויסקייט און מען האט אים געשעטלט פאר א דאלמוטשער פאר די בני ישיבה ביז ר' שילא האט זיך גאכאפט אז דאס איז רב און האט אים זייער מכבד געווען
שמואל האט זיך באזעצט אין נהרדעא און געווארן דארט דער ראש ישיבה, רב האט נישט געוואלט שטערן זיין חבר שמואל און איז געגאנגען קיין סורא וואס הייסט אויך מתא מחסיא, עס האבן דארט געוואינט אסאך אידן, אבער רוב זענען געווען עמי הארץ, ער האט זיך דארט באזעצט אין אויסגעלערנט די גאנצע שטאט די וועגן פון די תורה, די גמרא זאגט רב בקעה מצא וגדר בה גדר, רב האט געטראפען א ליידיג פלאץ און האט דארט ארום גענומען דאס גאנצע פלאץ מיט תורה, רב האט דארט אויפגעשטלט א גרויסע ישיבה מיט אסאך תלמידים, האט אויפגעשטלעט דארט א בית דין, אזוי איז אויסגעקומען אז אין בבל האט עקזיסטירט צוויי גרויסע בתי דינים, אין נהרדעא וואס שמואל האט געהאט און אין סורא וואס רב האט אויפגעשטעלט. ער איז געווען אין סורא א ראש ישיבה 24 יאר ווי עס שטייט רבותינו שבבבל מיינט מען רב און שמואל.
א תנא אדער א אמורא.
אין גמרא געפונען מיר רב תנא הוא ופליג, ער ווערט אבער אויך פארעכנט ווי א אמורא, דאס איז וויבאלד ער האט לאנג געלעבט, ער איז געווען אין די ענדע פון די תנאים און ביים אנפאנג פון די אמוראים. דער ספר כריתות שרייבט אז רב ווערט נישט דערמאנט אין די משנה וויבאלד זיין דור וואס זענען געווען אנהייב פון די אמוראים האט אים נישט גערעכנט פאר קיין תנא, דעריבער האט ר' יוחנן נישט אנגענומען זיינע רייד, אבער פאר אונז ווערט ער פארעכנט ווי א תנא, און ער האט א כח צו קרוגען אויף תנאים.
ער איז אויך געווען א מקורב למלכות, עס איז געווען א שר אדרכן וואס האט אים ליב געהאט אהבת נפש, אזוי נאנט ווי רב מיט אנטונינוס, ווען דער שר איז געשטארבן האט רב געזאגט נתפרדה החבילה.
זיינע חברים.
ער האט געהאט גאר אסאך, מיר דערמאנן נאר אייניגע. שמואל, ר' יצחק בן אבדימי, ר' חנינא, ר' יוחנן, רב חביבא, ר' אבא בר יעקב.
זיין משפחה.
א ווייב האט ער געהאט נישט צו א גוטע, זיין פלעגט אים צוגערייטן פונקט דאס פארקערטע וואס ער האט געוואלט, ווען ער האט געבעטן איין זאך האט זי געמאכט א אנדערע, אין גמרא ווערט פארציילט אז ווען זיין זוהן איז אינטערגעוואקסן איז אים בייגעפאלן ער זאל זאגן פאר זיין מאמע דאס פארקערטע, דאס הייסט ווען ער האט געוואוסט אז זיין טאטע דארף למשל באנדל זופ האט ער געזאגט פאר די מאמע זי זאל מאכן טשיקן זופ, האט זי דאך געמאכט דאס פארקערטע זי האט געמאכט באנדל זופ, אזוי האט רב געהאט וואס ער האט געוואלט, ווען דער טאטע רב האט דאס געזעהן האט ער אויסגלערנט זיין קינד, ניין עס איז נישט גוט, ווייל די געוויינסט דיך צו זאגן ליגענט. ער האט געזאגט איך האב גענוג פון מיין ווייב דערמיט וואס זי ערציט מיינע קינדער און זי איך מיך מציל פון זינדיגן.
רב האט זיך געפירט ווען ער איז אנגעקומען אין א פלאץ האט ער זיך גענומען א ווייב, ער האט געזאגט מאן הויה ליומא, וועלכע פרוי איז גרייט צו זיין מיין ווייב, אויף בלויז א טאג ווילאנג איך בין דא, דערנאך ווייס איך נישט ווען איך וועל זיך צוריק קערן.
ווי דערמאנט האט ער גלעבט זייער לאנג פיר הונדערט יאהר. רב איז אוועק שנת.
זיין דור האבן געמאכט אויף אים א גאר שטארקן הספד, א גאנצע יאהר פון זיין פטירה האט מען נישט געבררענגט קיין הדסים און בלומען ביי קיין חתונה. רבי יוחנן האט צוריסן דרייצן בגדים אויף אים און געזאגט אזיל גברא דמסתפינא מיניה, עס איז אוועק א מענטש וואס איך האב מורא געהאט פון אים.
זיין זוהן האט געהייסן ר' חייא בר רב, זיין איידעם רב חנן. זיינע קאזינעס זענען געווען רבנא, עוקבא, רבנא, נחמיה,
עס איז דא וואס זאגן אז ער האט מחבר געווען דעם ספרא מיטן ספרי. זיין ברענגן דערצו א ראיה ווייל עס הייסט ספרא דבי רב און ספרי דבי רב.
אויך איז דא א מדרש עשרה מילי דחסידותא וואס רעדט ארום די צען חסידות וואס רב האט זיך דערמיט געפירט 1) ער האט נישט ארויסגעקוקט פון זיינע ד' אמות. 2) ער איז נישט געגאנגען מיט א בלויזן קאפ. 3) ער האט געגעסן שבת דריי סעודות. 4) ער האט אינזינען געהאט ביים דאווענען. 5) נישט געקוקט אויף די זיין. 6) ווען ער איז אריין אין בית המדרש איז ער געגאנגען א אוםוועג, כדי דער ציבור זאל זיך נישט אויפשטעלן און זיך ריקן פאר אים. 7) ער האט נישט געגען קיין סעודת הרשות נאר א סעודה פון א מצוה. 8) ווער עס האט אים באליידיגט איז רב געגאנגען צו אים און האט אים איבערגעבעטן. 9) ער האט געהאט א זיסע שטומע, דעריבער פלעגט ער אסאך זיין א מתרגם מסביר זיין פאר די בני ישיבה וואס די ראשי ישיבות זאגן. י) ער איז שטענדיג געגאנגען מיט טלית און תפלין.
עס איז דא אסך פירושים אויף דער מדרש, צו לעצט האט דאס געדרוקט דער גאון ר' גרשון העניך ליינער פון ראדיזין אין צען טאג וואס ער איז געזעסן אין תפיסה, יעדן טאג האט ער מסביר געווען א צווייטער מדה פון רב מיט גרויס בקיאות און חריפות שאין דוגמתו.
דער רמב"ם שרייבט אויף אים ער האט נישט גערעדט קיין דברים בטלים זיין גאנץ לעבן.
פסיקתא איז טיישט א טייל, דאס הייסט דער מדרש איז נישט אויף תורה אדער אויף נביאים און כתובים, עס איז בלויז אויף א טייל פסוקים.
דער פסיקתא איז מיוסד געווארן אויף די הפטורת וואס מען ליינט אין די שבתים און ימים טובים וואס עס איז נישט די נארמעלע וואכן, עס איז אויף די פיהר פרשיות זכור, פרה, חודש, שבת הגדול, פסח, אלעס ארום פסח, ווי קריעת יום סוף, שבועות און מתן תורה, די דריי פורענות די דריי וואכן און אויף די שבע דנחמתא די זיבען וואכן פון תשעה באב און ווייטער וואס מען ליינט טרייסט רייד פון נביא.
דער מדרש האט גאר אסאך שיינע מדרשים וואס עס איז נישט געדרוקט אין ערגץ נאר אין פסיקתא, עס ווערט אויך גערופען אין אסאך ראשונים מיט דעם נאמען פסיקתא דרב כהנא, כאטש מען זעהט באשיינפערלייך אז זייער כוונה איז דער פסיקתא רבתי. ווי עס זעהט אויס אין די הקדמות פון די גרויסע מפרשים (רא"ז מרגליות, הרד"ל) איז דער פסיקתא מיט מיטן פסיקאת דרב כהנא גאר איינס, און דערפאר האבן די מפורשים גערופען זייער פסיקתא מיטן נאמען פסיקתא דרב כהנא, עס איז נישט קיין גאנץ נייער מדרש, עס איז נאר בלויז נאר א נוסח אזוי ווי פונעם ארגינאלן פסיקתא רבתי איז דא עטליכע נוסחאות און כתבי ידות. אבער שלמה באבער אין זיינע הקדמות טענה'ט אז דער אז דאס איז צוויי באזונעדערע פסיקתות.
עס האט מפרשים פון אסאך גדולי ישראל ווי דער ביאורי מהרי"ך הכהן, זרע אפרים פון רבי אפרים זלמן מרגליות, א שיינער ביאור פון דעם באקאנטער גאון און מדרש קענער הרד"ל, און נאך. אויך האט ער ביאורים פון דעם משכיל מאיר איש שלום.
דער קאלטער קריג איז דער ביינאמען פון דער מלחמה צווישן דער מערב וועלט (די פאראייניקטע שטאטן מיט אירע אונטערשטיצערס) און די מזרח לענדער (דער סאוועטן פארבאנד מיט אירע אונטערשטיצערס) במשך 45 יאר פון 1947 (גלייך נאך דער צווייטער וועלט קריג) ביז 1991, ווען דער ראטנפארבאנד איז איינגעפֿאלן.
די מלחמה איז נישט געווען אזוי ווי אנדערע מלחמות, צוליב דעם וואס די צוויי הויפט קעמפער האבן זיך קיינמאל נישט ווירקליך מיט געווער ארומגעקריגט, נאר בלויז פאליטיש און אידיאלאגיש. נאר זיי האבן געשטיצט די צוויי זייטן אין עטלעכע אנדערע מלחמות ארום דער וועלט.
עס איז געווען פֿאָרגעפילט אז די מלחמה וועט זיך אנטוויקלען צו אַן אטאמקריג, און יעדער וועט שיסן אויפן צווייטן נוקלעארע וואפן.
די ערשטע פֿאַזע פונעם קאַלטן קריג האט אנגעהויבן גלייך נאָכן סוף פון דער צווייטער וועלט-מלחמה אין 1945. די פֿאראייניגטע שטאטן האבן געשאפֿן דעם נאט"א מיליטערישן אַליאַנץ אין 1949 קלערן אז דער ראטן-פארבאנד וועט אטאקירן, און זיי האבן גערופן זייער גלאבאל־פאליטיק קעגן סאוועטישער איינפֿלוס "איינהאַלטן". דער ראטן-פארבאנד האט אנגערופן מיטן שאפֿן דעם ווארשע-פאקט. קריזיסן ווערנט דער פֿאזע האבן איינגעשלאסן די 1948–49 בערלין בלאקאדע, דעם 1927–50 כינעזישן בירגערקריג, די 1950–53 קארעאישע מלחמה, דעם 1956 סועץ קריזיס, דעם בערלין קריזיס אין 1961 און דעם 1962 קובא מיסל־קריזיס. דער ראטן-פארבאנד און די פאראייניגטע שטאטן האבן קאנקורירט פאר השפעה אין לאטיין-אמעריקע, דעם מיטל מזרח, און די אפקאלאניזירנדע שטאטן פון אפריקע און אזיע.
קעמפֿער לענדער.
נאַט"א שטאַטן (בלוי) און וואַרשע־פאַקט שטאַטן (רויט)
מערסט פון די לענדער אין איין זייט פונעם קאנפליקט זענען געווען מיטגלידער אין דעם נאט"א אליאנץ, וואס זיין שטערקסטער מיטגליד איז געווען די פאראייניקטע שטאטן פון אמעריקע; מערסט פון די לענדער אין דער צווייטער זייט זענען געווען מיטגלידער אין דעם ווארשע־פאקט, וואס זיין מעכטיגסטער מיטגליד איז געווען דער סאוועטן פארבאנד.
די לענדער געפֿירט דורך די פֿאראייניגטע שטאטן רופֿט דעם "מערבדיקן בלאק" די נארד־אטלאנטישע אפמאך ארגאַניזאַציע (נאַט"א) איז אן אַליאַנץ געשאַפֿן אין 1949 וואס שפאַרט איין די פֿאראייניגטע שטאטן, דאס פֿאראייניגטע קעניגרייך, פֿראַנקרייך, מערב דייטשלאנד, קאנאדע, האלאנד, בעלגיע, לוקסעמבורג, שפאניע, פארטוגאל, איטאליע, נארוועגיע, איסלאנד, דענמארק, גריכנלאנד און טערקיי. אנדערע לענדער אליאירט מיטן מערבדיקן בלאק שליסן איין ישראל, יאפאן, דרום קארעע, טיילאנד, איראן (1945-1979), פאקיסטאן, מאלייזיע, פיליפינען, דרום אפריקע, אויסטראליע און ניו זילאנד.
דער "מזרחדיקער בלאק" איז געווען די גרופע פון סאציאליסטישע לענדער געפירט דורכן ראטנפארבאנד (פֿסס"ר). דער ווארשע־פאקט איז געווען אן אליאנץ געשאפן אין 1955 וואס האט אריינגעשלאסן דעם ראטנפארבאנד, אלבאניע, בולגאריע, טשעכאסלאוואקיי, מזרח דייטשלאנד, אונגארן, פוילן און רומעניע. אנדערע לענדער אליאירט מיטן מזרחדיקן בלאק האבן איינגעשלאסן אנגאלא, עטיאפיע, קובא (1959-1991), מאנגאליי, צפון קארעע, כינע (1948-1966) און וויעטנאם.
פעברואר 1917 האט מען איבערגעקערט די רעגירונג פון צאר ניקאליי דער צווייטער פון דער רוסלענדישער אימפעריע, ווייל די בירגער זענעו געווען שטארק אנטוישט פון זייער לעבענסשטייגער, בפרט אין דער תקופה פון דער ערשטער וועלט-מלחמה. די נייע רעגירונג אין רוסלאנד איז געווען א דעמאקראטישע סאציאליסטישע רעגירונג. זי איז אבער געווען בטלניש. אום נאוועמבער 1917 האבן די באלשעוויקן, א גרופע פון קאמוניסטן אונטער וולאדימיר לענין, איבערגעקערט די נייע דעמאקראטישע רעגירונג, געשטיצט דורך גרופעס גערופן סאוועטן. די באלשעוויקן האבן געשאפן א נייע קאמוניסטישע רעגירונג, די רוסלענדישע פעדעראדיווע סאציאליסטישע רעפובליק.
א גרויסער טייל פון די רוסלענדישע אימפעריע האט אבער נישט געשטיצט די קאמוניסטן. פיל לענדער וואס זענען פריער געווען א טייל פון דער אימפעריע, ווי לעטלאנד, ליטע, עסטלאנד, פוילן און פֿינלאנד האבן זיך אפגעשיידט פון רוסלאנד. די רוסלענדישע בירגערקריג האט אנגעהויבן, און די רויטע ארמיי פון דער רוסישער סאוועטישער רעגירונג האט געקעמפט קעגן דער ווייסער ארמיי, די גרופע פון אלע רוסן וואס האבן דערקעגנט די קאמוניסטן. די ווייסע ארמיי איז נישט געווען אזוי גוט איינגעארדנט. די אליאירטע קראפטן פון דער ערשטער וועלט-מלחמה, ווי די פאראייניגטע שטאטן, דאס פאראיינגטע קעניגרייך און פראנקרייך האבן, האבן אינוואדירט רוסלאנד כדי צו שטיצן די ווייסע ארמיי. ענדלעך האבן די סאוועטן געזיגט די מלחמה אין 1922 און האבן געגרינדעט דעם פֿאַרבאַנד פֿון סאָוועטישע סאָציאַליסטישע רעפּובליקן (ראַטנפֿאַרבאַנד) צוזאמען מיט די ניי־געשאפענע סאציאליסטישע רעפובליקן פון אוקראינע, בעלארוס, ארמעניע, אזערביידזשאן און גרוזיע.
דער קאלטער קריג האט אנגעהויבן אין 1947 ווען מען האט געמיינט אז אלע רעגירונגען וועלן ווערן אדער קאמוניסטיש אדער קאפיטליסטיש. די מערבדיקע אליאירטע האבן מורא געהאט אז דער ראטנפארבאנד וועט פארברייטערן זיין איינפלוס אין אייראפע מיט געוואלד, און אויך האבן געזארגט אז סאוועטישע אגענטן האבן באקומען אינפארמאציע וועגן מאכן די אטאם באמבע נאך דער מלחמה.
ביידע גרופעס פון פעלקער האבן געקעמפט קעגן נאצי־דייטשלאנד. דער ראטנפארבאנד האט פון צייט צו צייט געארבעט צוזאמען מיט דייטשלאנד, און האבן געטיילט פוילן צווישן זיך אין 1939; אין יוני 1941 אבער האט דייטשלאנד געקערט קעגן דעם ראטנפארבאנד מיט אפעראציע בארבאראסא.
נאך דער צווייטער וועלט־מלחמה.
נאך דער צווייטער וועלט־מלחמה איז דייטשלאנד געליגן חרוב. די אליאירטע קראפטן וואס האבן געזיגט און אקופירט דאס לאנד האבן עס צעטיילט אויף פיר. אין דעם מערבדיקן העלפט פון דייטשלאנד האט מען געגעבן איין צו די פאראייניגטע שטאטן, איינעם צום פאראייניגטן קעניגרייך און איינעם צו פראנקרייך. דער ראטן־פארבאנד האט אקופירט דעם מזרחדיקן העלפט. די שטאט בערלין, טראץ וואס זי איז אינגאנצן אינעם מזרחדיקן העלפט, האט מען אויך צעטיילט צווישן אלע פיר לענדער.
די פעדעראלע רעפוליק פון דייטשלאנד ("Bundesrepublik Deutschland" אדער BRD), אדער מערב־דייטשלאנד איז געווארן אנערקענט דורך די מערבדיקע אליאירטער אין יוני 1949. זי איז געווען א קאפיטאלישטישע דעמאקראטיע; אויך מערב בערלין איז געווען גערעכנט א טייל פון לאנד. דער ראטנפֿארבאנד האבן געגעבן א נאמען זייער טייל פון דייטשלאנד די דייטשע דעמאקראטישע רעפובליק ("Deutsche Demokratische Republik" אדער DDR), אדער מזרח דייטשלאנד, שפעטער אין 1949. זי איז געווען א קאמוניסטישע דיקטאטור.
פון אפריל 1948 ביז מאי 1949, האבן די סאוועטן בלאקאדירט מערב בערלין צו פארמיידן פון דער שטאט צו ניצן די מערב־דייטשלאנד וואלוטע. די פאראייניגטע שטאטן און זייערע אליאירטע האבן פארזארגט די שטאט דורך עראפלאנען ביז סעפטעמבער 1949.
פיל איינוואוינער פון מזרח דייטשלאנד האבן געוואלט וואוינען אין מערב דייטשלאנד מיט זיין בעסערע קוואליטעט פון לעבן און פאליטישע פֿרייהייטן. דאס האט נישט געפֿאלן זייער רעגירונג וואס האט, אין 1961, געבויט די בערלינער וואנט וואס האט צעטיילט די שטאט אויף צוויי. זי איז געווען שטארק געהיט כדי צו פארמיידן מענטשן פון אנטלויפן צום מערב. די וואנט איז געווען א סימבאל פון דעם קאלטן קריג און דער אייזערנעם פארהאנג וואס האט צעטיילט אייראפע.
שפיאנאזש איז בכלל נישט קיין נייע זאך, און איז געווען זייער וויכטיק אין דער תקופה פונעם קאלטן קריג. נאך זייער דערפאלגרייכן שפיאנאז אין דעם מאנהעטן פראיעקט, האט די פֿסס"ר אויפגעבויט אירע שפיאנאזש מיטלען, ספעציעל דעם קא גע בע. די צענטראלע אינטעליגענץ אגענטור האט געפירט די פֿ"ש אָנשטרענגונגען אין אויסלאנד, און דאס פֿעדעראלע ביורא האט זיך באשעפטיגט מיט קעגן־שפיאנאזש. צווישן די פונקציעס פונעם קא גע בע איז געווען כאפן פרעמדע שפיאנען, ווי אויך קעמפן קעגן אינלענדישער סובווערסיע.)
ווען יאזעף סטאלין, דער דיקטאטאר פון פֿסס"ר, איז געשטארבן אין 1953, איז ניקיטא קרושטשעוו געווארן זיין ממלא מקום. אין זיין געהיימער רעדע האט קרושטשעוו איינגעפירט א ניי מהלך קעגן סטאליניזאציע, ווי די גולאג לאגערן און דער ׳קולט פון פערזענלעכקייט׳.
די 1950ער יארן זענען געווען די צייט פונעם אנהייב פון דעם קאסמאס געיעג, דעם פארמעסט צווישן די פֿאראייניגטע שטאטן און דער פֿסס"ר. זי האט אנגעהויבן ווען די פֿסס"ר האט געשטעלט דעם ספוטניק 1 סאטעליט אין אן ארביט ארום דער ערד, און אזוי איז דער ראטנפארבאנד געווארן דאס ערשטע לאנד אינעם קאסמאס. די פאראייניגטע שטאטן האבן זיך אנגערופן מיט אויפשטעלן NASA (נאַסאַ), און נאך א קורצער צייט האט ארויפגעשיקט זייערע אייגענע סאטעליטן. אויך האט דער ראטנפארבאנד ארויפגעשיקט דעם ערשטן מענטש (יורי גאגארין) אין אן ערד־ארביט, מיט דער טענה אז דאס באווייזט אז קאמוניזם איז די בעסערע אידעאלאגיע.
קובא רעוואלוציע.
אין קובא האט א באוועגונג געפירט דורך צוויי יונגע רעוואלוציאנערן, פידעל קאסטרא און טשע געווארא, געכאפט דעם מאכט אין קובא-רעוואלוציע אום 1טן יאנואר 1959. זיי האבן אונטערגעווארפן פרעזידענט פולגענסיא באטיסטא.
א שטיק צייט נאכהער האבן קובא און די פאראייניגטע שטאטן ווייטער געפירט דיפלאמאטישע באציאונגען אבער, ווען קאסטרא איז געפארן אויף א באזוך אין וואשינגטאן די סי אין אפריל, האט אמעריקאנער פרעזידענט אייזנהאער בדווקא פארלאזט די שטאט כדי נישט צו דארפן טרעפן קאסטרא, און וויצע־פרעזידענט ריטשארד ניקסאן האט געפירט דעם באטרעף אנשטאט אים. קובא האט אנגעהויבן האנדלען כדי צו קויפן געווער פון דעם מזרח־בלאק אין מערץ 1960. אין מערץ יענעם יאר האט אייזנהאער געגעבן זיין הסכמה צו CIA פלענער און פינאנץ כדי איבערקערן קאסטרא׳ס רעגירונג.
אין יאנואר 1961, קורץ פארן סוף פון זיין קאדענץ, האט אייזנהאער אפגעהאקט באציאונגען מיט דער קובא רעגירונג. יענעם אפריל האט די אדמיניסטראציע פונעם ניי־געוויילטן פרעזידענט דזשאן קענעדי געפירט די אומפאלגרייכע אינוואזיע פונעם אינזל ביי פלאיא גיראן און פלאיא לארגא אין סאנטא קלארא פראווינץ. דערנאך האט דער ראטנפארבאנד צוגעזאגט ווייטער שטיצן קובא. אין דעצעמבער האט די יו עס רעגירונג אנגעהויבן א רייע אטאקעס קעגן קובא און איר אדמיניסטראציע כדי אומצוברענגען די קובא־רעגירונג.
דער זשיראַף ("Giraffa") ווערט פארעכענט ווי דער העכסטער בעל חי אויפן לאנד. ער שטייט געוויינליך פון זיבעצען ביז ניינצען פוס הויך, טייל מאל אפילו ביז צוואנציג פוס אין די הייך איר קאפ.
די נקיבות זענען אביסל קירצער. א מענטש קען זיך אריינשטעלן צווישן זיינע פוס. ווען ער ווערט געבוירן קען די באבעלע שוין שטיין נאך א האלבער שעה, און נאך צוויי שעה פון געבורט קען ער שוין שפאצירן.
דער זשיראף איז א מעלה גרה. זיין הויט איז קאלירט ווי אין קאמפלאדזש אז מען זאל אים נישט באמערקען פון דער ווייטענס זינט ער שטייט ארויס מיט איר הויכקייט פאר לייבן זאלן אים נישט באמערקן און פארצוקן.
קיין איין דעזיין פון די הויט פון זשיראף איז נישט גענוי די זעלבע ווי אן אנדערע זשיראף.
ער קען שטויסן אייניג מיט אירע פוס פון אלע פיר זייטן, דאס הייסט אירע זשוינטס זענען אנדערשט אויסגעשטעלט ווי ביים מענטש וואס האט בלויז די עיקר כוח צו שטויסן אויף פארויס.
ווען ער טרינקט קומט אן די קאפ ביז 7 פוס אונטערן הארץ און ווען ער שטייט אויסגעשטרעקט קומט דאס אן אסאך העכער ווי דעם הארץ, אבער זיי האבן אריינגעבויט א סעפצעלן ווענטיל צו האלטן די בלוט דרוק פונקט וויפל עס ברויך זיך אין קאפ.
אין 1414, האט מען אריבערגעפירט א זשיראף פון מאלינדי קיין בענגאל. נאכהער האט דער אויספארשער זשענג הע גענומען אים אין כינע וואו מען האט אים געלייגט אין א זאא פון דער מינג דינאסטיע. די כינעזער האבן זיך שטארק אינטרעסירט אין דער מאדנער חיה. אין 1486 האט מען געגעבן לארענזא דע מעדיטשי א זשיראף, דער ערשטער לעבעדיקער זשיראף אין איטאליע זייט די אוראלטע צייטן.
אינטערנעט פראטאקאל Internet Protocol אדער בקיצור IP איז דער דאטע אריענטירטער קאמפיוטער פראטאקאל און וועג וויאזוי עס ארבעט דער קאמיוניקאציע אריבערצופירן פעקלעך דאטע אופאמאל פון איין קאמפיוטער צום צווייטען לענגאויס אן אינטערנעטווארק.
דער אינטערנעט נוצט דעם פראטאקאל.
איי.פי. שטעלט צו אייגענארטיקע פארלעך פון גלאבאלע איי. פי. אדרעסן סיסטעם פאר יעדן קאמפיוטער אזוי ארום צו קענען קאמיוניקירן.
עס איז א טייל פון IP
עס ארבעט נישט לויטן אינהאלט אדער דערגרייכונג נאר בלויז לויט וויפל פעקלעך עס האט, און דאס איז די שנעלסטער און פארלעסליכסטער וועג פון שיקן אינפארמאציע דעריבער איז דא די מערסעט אויפגעכאפטער און פאפולערסטער קאמיוניקאציע מיטל אויף קאמפיוטער נעטווארקס.
עס ארבעט אז יעדע פעקל וואס ווערט אריבערגעפירט האט א קעפל א העדער און אנדערשט ווי אלע אנדערע פראטקאלס האט עס נישט קיין טרעילער.
אַ בער איז א זויגער. עס זײַנען פאראן אכט זגאלן בערן.
אין אלגעמיין זײַנען זיי טעטיק בײַ נאכט און עסן אלעס (פלייש און גרינסן). זיי איגנאָרירן זיך פון מענטשן, אויב דער מענטש טוט זיי נישט אָנשרעקן.
די מענטשהייט נוצן זייער פּעלץ, און מען ניצט זיי אויך אלס א צירק-חיה צו טאנצן, באקסען אא"וו. פארצײַטנס האָט דער בער באדינט אלס אן אָפּגאָט בײַ געוויסע פעלקער.
זעקס זגאלן ווערן גערעכנט אין סכּנה.
דער פוקס איז א חיה וואס ווערט פארעכנט צווישן די פאמיליע פון די הינט. אבער עס ענדלט מער צום וואלף סיי מיטן אויסזעהן, און סיי מיט איהר נאטור, זי האט זייער שלעכטע רשעות'דיגע נאטורן, ווען זי כאפט זיך אריין אין א הינער שטייג וועט זי הרג'ענן אלע הינער אפילו זי דארף נישט מער ווי איינע. מיט דעם אלעם איז דער גרעסטער שונא פארן פוקס דער וואלף, ער פאנגט איהר און עסט איהר אויף.
זי וואוינט איז א גרוב אין דער ערד, איהר הייל איז געבויט קונטצוג, עס האט פיל טונעלן און צימערן, א הייל פון א פוקס קען האבן ביז צען עפענונגען, עס האט א פאדערשטע שטוב, אין אינעווייניקסטן שטוב ווי עס ליגט דארט איהר שפייז, און א גאנצער אינעווייניגסטער שטוב ווי זי שלאפט.
דער פוקס שפייזט זיך פון פאנגען ציגען, אייזלעך, מייז, עופות, שלענג, אויך קען זיך שווימען אויפן וואסער און פאנגט דארט קאטשקעס און גענז, און וויבאלד זי באוועגט זיך שנעל כאפט זי צומאל אויך פיש.
עס זענען דא עטליכע סארטן פוקסן צושפרייט אין דער וועלט, קודם איז דער דורכשניטליכער פוקס וואס איז רויט, ברוין, גרוי און געל. דערנאך קען מען טרעפען א בלויער פוקס. א זילבענער פוקס. א ווייסער פוקס.
די פוקס הייסט זייער א קלוגע חיה, און מען קען נתפעל ווערן ווי אזוי זי אנטדעקט מיט פארשטאנד וועגן אין קאמפליצירטע אומשטאנדן.
אין תלמוד ווערט דערמאנט עטליכע מאל ווי אזוי דער פוקס הייסט פיקח שבחיות, אויך זאגט די גמרא אז עס זענען דריי הונדערט משלי שועלים אויף פוקסן.
עליזאַבעט טיילאָר (ענגליש: "Elizabeth Taylor"; 27סטן פעברואר 1932 - 23סטן מערץ 2011) איז געווען א בריטיש-אמעריקאנער אקטריסע. זי האט 2 מאל געווינען דעם אקאדעמי אווארד פרייז.
איר טרעידמארק איז די וויעלעט אויגן געפארעמט אין אירע געדופלטע אויגן ברעמען, באוויסט פאר אירע שפילן כשרונות און אויסערגעווענליכער שיינהייט, איז זי פארעכענט אלס די גרעסטער אקטיאר פון די האליוואוד גאלדענע יארן, ווי אויך א גרעסער פון לעבן סעלעברעטי.
דער אמעריקאנער פילם אינסטעטוציע האט איר אריינגעשטעלט צווישן די 7 בעסטע פרויען שפילער פון היסטאריע.
אין יאר 1959 זייענדיג אלט 27 יאר, האט זי זיך מגייר געווען צו די אידישע רעליגיע, און אנגענומען די נאמען אלישבע רחל, אויך האט זי זיך אריינגעטון אין קבלה.
זי איז געשטארבן אום 23סטן מערץ 2011 זייענדיג אלט 79 יאר.
אױטאפּארטרעט פֿון ווינצענט וואן גאך
ווינצענט וואַן גאך () (30סטן מערץ, 1853 - 29סטן יולי, 1890) איז געווען איינער פון די וועלטס מערסטע באקאנטסע מאלערס וואס זיינע ווערק ווערן פאררעכענט ווי די טייערסטע נאך היינט צוטאגס. ער האט געוואוינט אין האלאנד.
קודם אין פריערדיקן טייל פון זיין לעבן האט ער פארברענגט אלס ארבעטער אין א קונסט האנדל פירמע, דערנאך איז ער געווען א לערער פאר א קורצער וויילע, און דערנאך איז ער געווען א מיסיאנער אין אן ארימער מינעריי געמיינדע. ער האט זיך נישט אריינגעלאזט אין מאלעריי ביז די לעצטע צעהן יאר פון זיין לעבן, ד.ה. ס'רוב פֿון זיינע װערק האבן זיך באװיזן אין די 1880ער יארן.
בסך-הכל האט ער געשאפֿן מער ווי 2000 קינסטלערישע ווערק, אריינגערעכענט 900 געמעלן און 1100 צייכענונגען.
אין נאוועמבער 1885, האט ער זיך געצויגן קיין אנטווערפן וואו ער האט געדונגען א קליינעם צימער איבער א פארב הענדלערס קראם. ער האט נישט געהאט א סך געלט און האט געגעסן נאר ברויט און קאווע. אין אנטווערפן האט ער שטודירט די טעאריע פון קאליר. ער האט פארברענגט אסאך אין מוזייען, וואו ער האט שטודירט די ווערק פון פעטער פאל רובענס.
א סאציאלער צונויפטרעף ארט, ווי מ'פלעגט נאך מיט נאענט צו טויענט יאר צוריק אנרופן אזא סארט געזעצל, ווי מ'פלעגט זיך צונויפקומען שמועסן אדער דורכרעדן און דערביי כאפן א טרינק.
די סימפאוזיום ווערט אראפגעברענגט אין די ביכער פון די גריכישע פיליזאפן, פלאטו (אפלטון), און זייערע ביכער ווערט אויספירליך באריכטעט איבער פלאטוס סימפאזיוםס.
היינטיגע צייטן איז דער סימפאזיום געבליבן א סאציאלער געזעצל, אבער אן דעם טרינק.
דער סימפאזיום אמאל און היינט איז געווען דער צוועק פון א צונויפקום צו שמועסן, דעבאטירן, פאר פאלעמיקס, פאליטישע און פיליזאפישע.
דאס טרונק וואס מ'האט סערווירט ביים סימפאזיום איז נישט געווען אבי וואס. א ספעציעלער סימפאזיטאר איז געווען געשטעלט צו מישן דאס וויין, ציגיסן וואסער, און די פארזאמלטע האבן זיך גוט אונטערגעהאלטן.
סימפאזיום היינט.
היינט, אין די מאדערנע עפאכע איז דער באגריף פון א סימפאזיום געבליבן די זעלבע וואס אמאל. פון צייט צו צייט פאררופן די אוניווערזיטעטן צונויף מערערע פראפעסיאנעלן, אינטעלעקטואלן און געלערנטע מענטשן, און מ'האלט אפ א סימפאזיום, איבער א געוויסע טעמע, צי איז עס איבער געזונט אדער עקאנאמיע. טויזענטער מענטשן ווערן גערופן מיטצוהאלטן דעם סימפאזיום, און א מאדערעיטאר ווערט אויסגעקליבן אנצופירן מיט דעם סימפאזיום, וועלכער פרעגט די פראגן און דעבאטירט די אישוס וועלכע זענען איצט אויפן טאג ארדענונג.
דער קאפ וואס סיבאליזירט פלאטאן פון מינכען
פלאַטאן () איז געווען פון די דריי אויסגערופנסטע גריכישע פילאסאפן וועלכע האבן געלייגט דעם יסוד פאר פילאסאפיע ביזן היינטיגן טאג.
זיין ריכטיגער נאמען איז געווען אריסטאקלעס. ער איז געווען א תלמיד פון סאקראטעס, און דער רבי פון אריסטאטלעס (אריסטו).
ער איז געווען א בארימטער און נאבעלער שרייבער, דענקער, חקרן, מאטעמאטיקער, וועמענס ווערק ווערן נאך היינט שטודירט איבער דער גארער וועלט.
צו מיינט איר אדער קאווע שטיבל (וועבזייטל)?
קאווע-שטיבל איז א זייטיגע שטוב פון א בית המדרש, כולל, אדער א ארבעטס פלאץ, צוגעשטעלט אלע באדערפענישן צו מאכן קאווע, ווען מען מאכט דארטן קאווע כאפט מען שוין א שמועס אין אנדערע ענינים. דער נאמען "קאווע שטיבל" איז כמעט נישטא אין אנדערע גויאישע קולטור'ן, עס ווערט בעיקר בלויז אויסגענוצט אין די חרדישע וועלט פון כוללים און ישיבות מיט שולן. און אין דער גויאישער וועלט ווערט דאס אונגערופן "קאפיטעריע".
מאלעריי איז די קונסט פון אראפמאלן פארב אדער פיגמענט אויף אן אייבערפלאך, צו שאפן א בילד פון א פנים אדער זאך. די אייבערפלאך קען זיין א וואנט, פאפיר, האלץ, גלאז און נאך.
די פרקאטיצורינג פון מאלעריי איז בעיקר פארונצט אלס א מאוד צו רעפרעזענטירן, דאקומענטירן און אויסדרוקן; די אלע פארשידענארטיקע כוונות און טעמעס וואס איז אזוי פיל אין צאל וויפל פראקטערצירער עס איז דא פון דעם פאך; ד.ה. מאלעריי קען זיין נאטירליך געשטימט (ווי אין א גארטן פאנאראמע); פאטאגראפיש; אבסטראקט; אנגעפילט מיט נאראטיווישן אינהאלט; פאליטיש; אויפוועקן געפילן; אבער אין מערסטעס טייל פון היסטאריע זענען מאלערייען אנגעפילט מיט רוחניותדיגע מאטיוון און אידיאלן, פון דער תורה און סצעענס פון אמונה און מיטאלאגישע פיגורן סימבאל וואס טוען ארויסברענגען זייערע דעמאלטסדיגע באגריפן פון רעליגיע וואס האט אלעמען ארוםגענומען אט די מאלעריין באצירן נאך היינט אלע רעליגיעזע אינסטיטוציעס ארויסצוברענגן יראת שמים פון אירע קוקער.
צי מיינט איר צייכענונג? צי מיינט איר אות?
א צייכן (אין לשון קודש איז דאס א אות) איז א זאך וואס ברענגט ארויס און ווייזט אויף א צווייטער זאך. עס קען זיין א סימבאל אדער א שילד. א נאטורליכע צייכן האט געוויינליך א לויזע קירבות צו אן אנדער נאטורליכע צייכן, - ווי למשל א דונער איז א צייכן אויף א שטורעם. א פולער אפשטעל ווייזט אויף א ענדע פונעם זאץ. (אין קאנטראסט צו א סימבאל אויף א שילד וואס ווייזט אויף א "אנדער" זאך, ווי למשל א פאן ווייזט אויף א לאנד).
אויסצייכענונג איז איינער וואס איז אויסגעוועלט פון אנדערע אלס צייכן פון וואס ער איז אנדערשט און מער חשוב ווי די אנדערע.
סימן מיינט אז דער צייכן זאגט אז דאס געהער פאר א בעל הבית א פארלוירענע זאך און לויט די אידיש געזעץ דארף מען אים דאס צוריקגעבן.
גריכישע אותיות אריינגעקריצט אין אן אנטיקער וואַזע.
א בוכשטאַב אדער אן אות איז אן עלעמענט פון אן אלפאבעט (די אידישע אותיות זענען די א.ב..) זענען אויף דעם באזירט. עס איז פון דעם צאמגעשטעלט ווערטער כדי צו קענען פארשטיין.
די שריפט סיסטעמען וואס זענען געבויט אויף דעם גריכישן אלפאבעט, ווי למשל לאטייניש און קיריליש, האבן א גרויסן פארעם און א קליינעם פארעם פון יעדן אות. ווען מען הייבט אן א נייעם זאץ הייבט זיך עס אן מיטן אות אינעם גרויסן פארעם.
אות ח' איז בלויז דא אין לשון קודש און נישט אין ענגליש, ווידערום אות J און W איז בלויז דא אין ענגליש און נישט אין לשון קודש.
סארטן אותיות.
לשון קודש אלף בית (אויך באנוצט אין אידיש און העברעיש און אראמיש): א, ב, ג, ד, ה, ו, ז, ח, ט, י, כ, ל, מ, נ, ס, ע, פ, צ, ק, ר, ש, ת.
די פאלגענדע אלפאבעטן זענען פון די הויפט באנוצטע שפראכן.
קירילישער אלפאבעט: А, Б, В, Г, Ґ, Д, Е, Є, Ж, З, И, І, Ї, Й, К, Л, М, Н, О, П, Р, С, Т, У, Ф, Х, Ц, Ч, Ш, Щ, Ю, Я, Ъ, Ь, Ђ, Љ, Њ, Ћ, Џ
גריכישער אלפאבעט: Α, Β, Γ, Δ, Ε, Ζ, Η, Θ, Ι, Κ, Λ, Μ, Ν, Ξ, Ο, Π, Ρ, Σ, Τ, Υ, Φ, Χ, Ψ, Ω.
לאטיינישער אלפאבעט: A, B, C, D, E, F, G, H, I, J, K, L, M, N, O, P, Q, R, S, T, U, V, W, X, Y, Z.
אַלף־בית איז דער נאָמען פון די לשון־קודשדיקע אותיות באַזירט אויף די ערשטע צוויי אותיות (דהיינו: אַלף און בית). מיטן דאָזיקער שריפט שרייבט מען לשון־קודש, יידיש, העברעאיש, לאַדינאָ (דזשודעזמאָ), אַראַמיש (ביי יידן) און אַנדערע שפּראַכן וואָס יידן באַניצן אָדער האָבן באַניצט.
העברעאישער אַלף־בית.
מתחילה זיינען אלע אותיות געווען אין לשון־קודש קאָנסאָנאַנטן, דאָס הייסט אַז ער האָט אַ קאָנסאָנאַנט שריפט. אין אַ שרייבונג מיט פּינטעלעך באַניצט מען די סיסטעם פון נקודות צו באַצייכענען וואָקאַלן. פונדעסטוועגן, קענען עטליכע אותיות (אמות קריאה) שפּילן אויך די ראָלעס פון וואָקאַלן, דער עיקר, וואָס איז אינעם פולן כוח אַנטוויקלט געוואָרן אין כתיב מלא אויסלייג־סיסטעם פון מאָדערנעם העברעאיש.
ס׳איז דאָ אויך פּינטלעך, וואָס צייכענען ענדערונגען אין קלאַנגען פון קאָנסאָנאַנטן: דגש, רפה און דאָס שׂין־פּינטל.
די אותיות אין יידיש.
"ווייטערע אינפאָרמאַציע: יידישע אויסלייגן"
די אותיות בֿ, ח, כּ, שׂ, תּ און תֿ ווערן באַניצט בלויז אין ווערטער פון סעמיטישן אָפּשטאַם. די קאָמבינאַציעס וו, יי, ייַ און וי שרייבט מען צומאָל אַלץ דיגראַפן (ליגאַטורן): װ, ײ, ײַ און ױ.
לויט דעם יידישן רעליגיעזן בקיאות האָט גאָט באַשאַפן די וועלט מיט די אותיות.
די תורה איז געשריבן מיט א״ב, און אויב פעלט נאָר איין אות, טאָר מען לויט דער הלכה נישט מאַכן קיין ברכה ביים עולה זיין.
מאראנץ בוים ווען עס בליט
א מאראנץ אדער אראנדזש איז א מין ציטרוס בוים און זיין פרוכט וואס איז זיס און ביטער און קומט אין א שאלעכץ וואס האט דער אראנזשער קאליר. ער שטאמט פון דרום-מזרח אזיע.
עס וואקסט אויף א קליין בלומען ביימעלע, בערך א 10 מעטער הויך.
טייל מענטשן עסן אויך די שאלעכץ, עס איז דא צוויי חלקים די אויסעווייניגסטער וואס איז טונקל אראנזש אין אנגעפילט מיט גלענדס וואס מאכן איר שיין שיינענדיג און אויליג. און די אינעווייניגסטער דיקער מער ווייסערער שאלעכץ.
ווען מען שיילט אפ די שאלעכץ קומט דאס געווענליך געפאקט אין 11 פענעצער שיין באהאפטן איינער צום אנדערן אבער צוטיילבאר אן קיין שום שוועריגקייט.
אין יעדן פענעץ ליגן הונדערטער קליינע זעקלעך פון זאפט.
דער פרוכט אינעווייניג איז בדרך כלל אראנזשע פארב אבער עס איז פאראן אויך מאראנצן מיט רויטע אדער געמישט רוט-אראנזשע פרוכט. אזעלכע רופט מען "בלוט מאראנצן".
מאראנצן ברויכן ווערן איינגעשפייכלערט אין די ווארימסטע טיילן פונעם פרידזשידער עס האלט זיך געוויינליך פריש ביז צוויי וואכן.
מען עסט דאס פאר זיך אבער מען מאכט דערפון אויך מאראנצן זאפט צו טרינקען אדער סתם פאר אינגרידיענטס פון קוכן צו מאכן א גוטן טעם.
אין דעם מאראנץ איז געווענליך נישט פארהאן קיין אינסעקטן (שרצים) אדער ווערים, דערפאר לױט דער הלכה דארף מען זיי נישט קאנטראלירן. אבער אויף דעם שאלעכץ טרעפט זיך עפטערס אינסעקטן, דערפאר דארף מען אויף פאסן ס'זאל נישט איבערגיין צום פרוכט.
דער מאראנץ איז פון די פרוכט וואס וואקסן אין א ברייטן פארנעם אין ארץ ישראל, און מען דארף מיט זיי אויספירן (מקיים) די מצוות וואס זענען אנגעהאנגען ספעציעל פאר דעם לאנד ארץ ישראל (מצוות התלויות בארץ): תרומות, מעשרות, שמיטה.
דער דאטום וואס פאלט אויף דעם מאראנץ די דינים פון שמיטה, הייבט זיך פון חודש תשרי פון דעם אכטן יאר ביז צום ענדע פון דעם אכטן יאר. דער ראסע אנא געפינט זיך שוין אויף דעם מארק פון אייר, דער ראסע יונאטאן, גרענד און דעלישעס קומען אויף דעם מארק אין חודש תמוז, און דער ראסע גאלדען דעלישעס אין חודש אב
ערלה.
דער מאראנץ פון די ראסע טולינגאלד געפינט זיך שוין אויף דעם מארק נאך אין זיינע ערשטע דריי יאר, דערפאר דארף מען קאנטראלירן און אויף פאסן פאר מען באנוצט זיך מיט זיי וועגן דעם פראבלעם פון ערלה.
טרוסקאווקע בלומען און אינמיטן אנטוויקלענדע טרוסקאווקעס
נאנטער בליק אויפן אויבערפלאך פון דער טרוסקאווקע
טרוסקאַװקעס (קלובניקעס, ערדבערן) זענען די רויטע שרייעדיגע קאליר פרוכט וועס איז פון דער ראזאצעאיי (Rosaceae) פאמיליע.
אנדערשט ווי אלע אנדערע פרוכט, איז די פרוכט אליין רייך מיט קערענדליך אז דאס זאל ווערן צוריק איינגעפלאנצט, און אין שפיץ פון די פרוכט האט דאס די בלעטל.
מען נוצט דאס אויך צו מאכן רויט און זיס אנדערע עסנווארג און געטראנקען.
זי איז רייך אין ווייטאמין סי.
זי ווערט היינט בעיקר געפלאנצט און פארשפרייט פון טשילע.
ברכה.
כאטש די טרוסקאַװקעס וואקסן אויף פלאנצן וואס די ווארצלען האלטן פון יאר צו יאר, דאך פירט מען זיך צומאכן אויף זיי די ברכה בורא פרי האדמה, וויבאלד די פרוכט מיט זיינע שטענגלך וואקסן פונדאסניי פון די ווארצלען יעדעס יאר, דערפאר קען מען עס נישט אנרופן פרוכט פון בוים.
עס איז פון הלכה שטאנדפונקט גאר שווער און אטייל מיינען כמעט אומעגליך צו קלויבן פון ווערעם. במשך די חדשים פון אייר און סיון תשס"ז האט זיך די אידישע וועלט שטארק געטומלט וועגן דעם פראבלעם פון תולעים אין טרוסקאווקעס, און עטלעכע חשובע הכשרים אזוי ווי עדה החרדית התאחדות הרבנים און וואלאווע האבן ארויסגעגעבן קול קורא'ס אז מען טאר נישט נוצן קיין שום פרישע טרוסקאווקעס. און שפעטער האט מען פארברייטערט דעם איסור אויך אויף געפרוירענע טרוסקאווקעס.
די טרוסקאַװקע וואקסט אין א ברייטן פארנעם אין ארץ ישראל און מען דארף מיט זיי אויספירן (מקיים) די מצוות וואס זענען אנגעהאנגען ספעציעל פאר דעם לאנד ארץ ישראל (מצוות התלויות בארץ): תרומות, מעשרות און שמיטה.
דער דאטום וואס פאלט אויף די טרוסקאַװקעס די דינים פון שמיטה, הייבט זיך פון חודש תשרי פון דעם זיבעטן יאר, ביז חנוכה פון אכטן יאר.
די קאווענע אדער דער ארבוז אדער רויטער מעלאן אדער וואסערמעלאן (Citrullus lanatus) איז א גרויסער שווערער פרוכט אויבערפלעכטלעך ענלעך צו א מעלאן.
ער איז גרין מיט שטרייכן פון הויל גרין פון דרויסן איינגעהילט אין איר גאר שטארקע העלמט שאלאכץ.
פון אינעווייניג איז ער געוויינליך רויט אדער ראזע.
עס קומען רוב מיט שווארצע גרויסע גליטשיקע קערנדלעך.
עס איז אויך דא מיט ווייסע קערנדלעך וואס מען נוצט צו מאכן אבטיח געזאלצענע מאנדלן. אדער אויל.
היינט וואקסט מען דאס אן קערנדלעך אויכט.
זיין סעזאן איז געוויינליך זומער. און עס איז די פרייליכסטע און באליבסטע פרוכט.
אין דעם וואסערמעלאן איז געווענליך נישט פארהאן קיין אינסעקטן (שרצים) אדער ווערים, דערפאר לױט דער הלכה דארף מען זיי נישט קאנטראלירן. אויב אבער ס'איז פארהאן אנווייזונגען צו קלערן אז יא, מוז מען עס קאנטראלירן פאר מען עסט אים.
דער וואסערמעלאן איז פון די פרוכט וואס וואקסט אין א ברייטן פארנעם אין ארץ ישראל, און מען דארף מיט זיי אויספירן (מקיים) די מצוות וואס זענען אנגעהאנגען ספעציעל פאר דעם לאנד ארץ ישראל (מצוות התלויות בארץ): תרומות, מעשרות און שמיטה.
דער דאטום וואס פאלט אויף דעם וואסערמעלאן די דינים פון שמיטה, הייבט זיך פון ראש השנה פון דעם זיבעטן יאר, ביז חנוכה פון דעם אכטן יאר.
וואסערמעלאן אדער קאווענע אדער ארבוז אדער רויטער מעלאן (Citrullus lanatus) איז א גרויסער שווערער פרוכט אויבערפלעכטלעך ענלעך צו א מעלאן.
דער גרעגאריאנישער קאלענדער איז דער לוח וואס איז נוהג אין רוב לענדער פון דער וועלט; ער גייט לויט די גוישע מאנאטן און נישט לויט די יידישע.
ער איז די מערסטע באניצטע לוח סיסטעם היינט צוטאגס אויף דער וועלט.
ער הייסט נאכן פויבסט גרעגאריוס דער דרייצענטער, וואס האט באשטימט אז מען זאל דאס נוצן.
די יארן דערין זענען אויסגעשטעלט זייט די געבורט פון יעזוס.
מען האט פארבייט די צייכענונג AD (לאטיין: Anno Domini) מיט CE (ענגליש: Common Era) און BC מיט BCE.
רעליגיעזע יידן אפט רופן עס "מספרם" אדער "מניינם" ("זייער צאל").
א בעסערער האטל צימער אין אמעריקאנער האטעל.
לאס וועגאס סטריפ איז אויסגעשורה'ט מיט 5 סטאר לוקסוסדיגע האטל'ען
האטעל איז א פלאץ פאר אש"ל פאר מענטשן וואס צאלן געלט זיך אויפצוהאלטן געוויינליך פאר א קורץ-טערמינענדיגער באזיס ווען מען איז אוועק פון די אייגענע היים צו אויף טוריזם, אדער א ביזנעס רײזע אדער א וואקאציע.
די מינימאלע סערוויסעס וואס דער האטעל שטעלט צו איז א בעט צו שלאפן און א טוש מיט א בית הכסא זיך אפציוואשן און טוען די געברויכן.
אבער רוב געבן שוין היינט מאלצייטן צו עסן, און א קליינער פרידזשידער צו האלטן פריש די עסן וואס מ'האט זיך מיט געברענגט, און זייף מיט שאמפו זיך אפציוואשן, אויך א טעלעוויזיע צו האלטן פארוויילט דעם קליענט.
די גרעסערע האטעלן שטעלן צו פארשידענע לוקסוסדיגע סערוויסעס פאר אירע אויפהאלטער ווי א רעסטוראנט, דעי קער, שווימבאד, ספאס און געשעפטן, מער גרעסערע האטלן האבן ביזנעס קאנפארענץ צימערן און אפילו זאלן צו דארטן אפהאלטן צוזאַמענטרעפונגען.
קלאסיפיקאציע.
עס איז איינגעטיילט ביז 5 שטערענעס צו מעסטן די רייכקייט פון די סערוויסעס פון א האטעל וואס דער בעסטער סטאנדארט און דעריבער דאס טייערסטער איז א פינעף שטערנדיקע האטעל.
מעקסיקע (), אפיציעל די פאראייניגטע מעקסיקאנער שטאטן, איז א פעדעראלע רעפובליק אין צפון אמעריקע. מעקסיקע איז די פינפטע גרעסטע לאנד אין דער מערב וועלט און איז רייך מיט נאטורליכע אוצרות ווי נאפט. די מעקסיקאנער רעגירונג האט א לאנג יעריגע ציל אויפצוברענגען איר לאנד עקאנאמיש אלס איינע פון די 15 רייכסטע לענדער אבער צוליב אן אומגלייכע באדן מיט ווייניג פארם לאנד און א שנעל וואקסנדיגע באפעלקערונג איז איז ציל קיינמאל אפילו נישט געקומען נאנט. פארקערט גאר, דאס לאנד ליידט פון עקאנאמישע קריזיסן יעדע שטיק צייט. מעקסיקע סיטי איז די הויפט און גרעסטע שטאט מיט די מערסטע ביזנעס. די שטאט איז גרויס סיי אין סייז און סיי אין באפעלקערונג און רעכנט זיך אלס איינע פון די גרעסטע שטעט אין די וועלט. ארום א פינפטל פון די באפעלקערונג וואוינט אין מעקסיקע סיטי און די גאנצע קולטור, עקאנאמיע, און פאליטיק איז דארט דאמינירט. אין לאטיין אמעריקע איז זי די צווייטע גרעסטע לאנד נאך בראזיל.
מעקסיקע גרעניצט זיך מיט די פאראייניגטע שטאטן אויף צפון, דעם פאציפישן אקעאן אויף מערב, דעם איינגאס פון מעקסיקע און דעם קאראיבישן ים אויף מזרח, און די צוויי לענדער גוואטעמאלע און בעליזע אויף דרום. דאס לאנד איז כאראקטיזירט מיט אן אויסערגעווענליכן פארשידנארטיקייט אין טאפאגראפיע און קלימאט און ווערט דורכגעשניטן דורך צוויי גרויסע בערג קייטן, די סיערא מאדרע אקסידענטעל און סיערא מאדרע אריענטל. די גרעסטע טייל פון דער באפעלקערונג איז קאנצעטרירט אין צענטער פון לאנד וועלכע איז צווישן די צוויי גרויסע בערג קייטן. אין מעקסיקע איז פאראן לעבעדיגע וואולקאן בערג, שניי איבערגעדעקטע בערג, רעגנוועלדער, און וועלט באקאנטע וואסער ברעגעס (פלאזשעס).
מעקסיקע און די פאראייניגטע שטאטן טיילן זיך מיט א גרעניץ פון 1,900 מייל (3,100 קילאמעטער) לאנג פון וועלכע א גרויס חלק דערפון איז די ריא גראנדע טייך. דאס איז די צווייטע לענגסטע גרעניץ אין נארט אמעריקע נאך קאנאדע. במשך די יארן האבן הונדערטער טויזענטער מעקסיקאנער זיך גערוקט נענטער צו די אמעריקאנער גרעניץ, און טייל דערפון אפילו אריבער אויפ'ן אמעריקאנער זייט, צו קענען טאן ביזנעס. די נאנטע גרעניצן האט אויך עפעקטירט די קולטור פון ביידע לענדער ווען איינוואוינער פון ביידע זייטן גייען אסאך אריבער די גרעניץ צוליב ביזנעס און מישן אויס די קולטורס. מעקסיקע דעקט א שטח פון 758,452 סקווער מייל (1,964,382 קילאמעטער).
די מעקסיקאנער איינוואוינער שפיגלען זייער לאנד'ס רייכע היסטאריע. דאס לאנד איז פארמירט געווארן אינעם 16'טן יאָרהונדערט דורך די אויסמישונג פון היספאנישע און נאטיווע (דארט געבוירענע) אמעריקאנער. כאטש מעקסיקאנער וועלן ענדערש אויסזען ווי היספאנישער, איז אבער נאך אלץ א דריטל פון די באפעלקערונג נאטיווע אמעריקאנער. ווי דערמאנט האבן זיך די צוויי פעלקער אויסגעמישט צו פארמירן מעקסיקע און ווערן גערופן די מעסטיזאוס וועלכע פארנעמען 60 פראצענט פון די באפעלקערונג. 90 פראצענט פון זיי רעדן היספאניש און לעבן א היספאנישע לעבנ'ס סטיל. אין די לעצטע יארן האבן זיך א מערהייט פון די באפעלקערונג אריבערגעצויגן צו די באוואוינטע שטעט וואו עס איז פאראן מער ביזנעס. לויט א צענזוס פון01' זענען 75 פראצענט פון די באפעלקערונג קאנצעטרירט אין די אורבאן שטעט און מער ווי האלב פון די וואוינען אין שטעט פון איבער 100,000 איינוואוינער.
מעקסיקע האט א רייכע ירושה פון קונץ ווערק און ארכיטעקטור און איז באקאנט געווארן דערמיט אין די גאנצע וועלט אינעם צוואנציגסטן יאָרהונדערט. דאס האט אויך אפגעשפיגלט איר היסטאריע און קולטור און אפילו איר איצטיגע סאציאלע אישוס. די גאנצע וועלט לעכצט נאך מעקסיקאנער מוזיק, געקעכטס, און פאלקס קונץ ווערק, אלע דערפון זענען שטארק צושפרייט אין גאנץ אמעריקע.
מעקסיקע'ס עקאנאמישע דעגרייכונגן זענען אסאך אבער דאס לאנד פלאגט זיך נאך אלץ צו קענען ווייטער אנטוויקלן די עקאנאמיע. א גרויסע שולד צו אירע עקאנאמישע שוועריקייטן ווערן אנגעוויזן אויף איר פאליטישע אומסטאבילקייט דורכאויס דעם 19'טן יאָרהונדערט. איר עקאנאמיע איז אמאל געווען א שטארקע אבער האט זיך גענצליך געטוישט נאך די צווייטע וועלט קריג און איז היינט אנגעוויזן אויף לייכטע פאבריצירונג און עקספארט. אירע נאפט אוצרות זענען פון די 10 גרעסטע אין די וועלט פון וועלכע זי עקספארטירט רוב דערפון. אויך גיט זי ארויס אסאך פעסל אויל און פארבלייבט איינע פון די גרעסטע פראדוצירער און עקספארטירער פון זילבער. נאך א גרויסער טייל פון איר היינטיגע עקאנאמיע זענען טוריזם און צוזאמענשטעלן (עסעמבלי) אינדוסטריס. דאס לאנד געניסט בעיקר פון איר נאנטשאפט צו די פאראייניגטע שטאטן מיט וועם זי טוט דאס מערסטע האנדל און אויך די פאראייניגטע שטאטן רעכנט איר אלס איינע פון אירע 10 גרעסטע האנדלער.
מעקסיקע'ס פאליטישער סיסטעם איז צושטאנד געקומען אין אונזער תקופה. עס איז דאמינירט דורך א שטארקע פרעזידענט און אן עקזעקיוטיוו אפטיילונג וועלכע פירן די יוסטיץ און לעגיסלאטיוו אפטיילונגן פון די רעגירונג. אין די לעצטע 70 יאר איז די רעגירונג דאמינירט דורך אן איינציגע פארטיי: די אינסטיטוציאנאל רעוואלוציאנארע פארטיי וועלכע ווערט דארט גערופן די "פי-אר-איי". גאנץ לעצטענס האט די פארטיי צום ערשטן מאל אין 70 יאר פארלוירן איר פרעזידענטשאפט.
אין די אוראלטע צייטן האט מען קולטיווירט אין מעקסיקע קוקורוזע, פאמידארן און באנדלעך.
אומגעפער 1500 יאר פאר דער ציווילער רעכענונג האט אנגעהויבן אין שטח פון היינטיקער מעקסיקע די אלמעק קולטור. די אלט-געזעסענע באוואוינער ווערן גערופן אצטעקן.
אין 1519 איז הערנאן קארטעס געקומען מיט 500 מענטשן און זיי האבן באזיגט די אצטעקן.
די סינקרעטיזם צווישן די אלט-געזעסענע און שפאנישע קולטורן האבן געפירט צו דער היינטיקער מעקסיקאנישער קולטור וואס שליסט איין טעקילא (ערשט געטריבן אין 16טן יארהונדערט), מאריאטשי (18טן), כאראבע (17טן), טשאראס (17טן) און די מעקסיקאנישע קיך..
מעקסיקע ציט זיך לענגאויס העלפט פון אמעריקע'ס דרום גרעניץ. פון די שטאט טידזשואנא, וועלכע איז באהאפטן מיט סאן דיעגא, ביז מאטאמאראוס, וועלכע שטייט ביים בארטן פון די גאלף אוו מעקסיקע וועלכע גרעניצט זיך מיט טעקסעס אויף די אנדערע זייט טייך. דאס לאנד איז ברייט פון אויבן (ארום 1,200 מייל גרעניצן מיט די פאראיינגטע שטאטן) און גאר שמאל (130 מייל) ביים אונטערשטן דרום שפיץ. אביסל העכערן שפיץ פארברייטערט זיך עס יא טיף אריין אין ים ביז נאנט צו קובא. די גרעסטע טייל פון לאנד איז בערגיג און ווייניג געפלאנצטע שטחים. עס איז דארט ווארים און עס פאלט ווייניג רעגן.
די הויפטשטאט מעקסיקע שטאט איז די צענטער פון לאנד און די הויפט שטאט אויך פאר די עקאנאמיע. די שטאט געפינט זיך מער צו דרום פון מעקסיקע און ארום איר איז אלע יארן געווען קאנצעטרירט די גרעסטע טייל פון די באפעלקערונג. זינט די צווייטע וועלט קריג איז אבער די צפון גרעניץ מיט די פאראיינגטע שטאטן געווארן א צענטער פאר די עקאנאמיע און מיליאנען מענטשן האבן אנגעהויבן גיין ווי מער צפון. ווער רעדט נאך ווען מעקסיקע איז אריין אין די פרייע האנדל אפמאך (נאפט"א), האבן איבער א מיליאן איינוואוינער זיך גערוקט גאר נאנט צו די אמעריקאנער גרעניץ און טייל האבן אפילו אימיגרירט הארט אריבער די גרעניץ פון וואו זיי פירן אן מיט אלע ערליי האנדל.
ווען מען צוטיילט דאס לאנד צו אירע נאטירלעכע ראיאנען האט מען זיבן אנדערע ראיאנען פון וועלכע די גרעסטע איז די צענטראלע פלאטאו וועלכע ציט זיך פון די אמעריקאנער גרעניץ ביז איבער האלב אריין אין לאנד. די ראיאן איז בערגיג און פארמאגט אסאך אקטיווע וואולקאנען. רוב פון די באוואוינטע שטעט, אריינגערעכנט מעקסיקע סיטי, געפינט זיך אים דעם ראיאן. די שטעט געפינען זיך אויף די נידעריגערע שטחים און זענען ארומגענומען מיט הויכע בערג. די געגענט איז טאקע דאס מערסטע באוואוינט אבער איז א מסוכנ'דיגע געגענט צוליב אסאך ערדציטערנישן וועלכע האבן שוין אומגעברענגט טויזענטער. דער מזרח ראיאן וועלכע געפינט זיך נעבן די גאלף אוו מעקסיקע טייך איז די שענסטע ראיאן מיט א נארמאלע צאל איינוואוינער. גאר מערב, ביים שפיץ פון לאנד, גייען די בערג ארויף ביז 9,000 פיס (2,700 מעטער) און די איינוואוינער זענען דארט נאטיווע אמעריקאנער וועלכע באשעפטיגן זיך מיט פארמינג. די ליידיגסטע ארט איז נעבן די קאליפארניע גרעניץ וואו עס איז זייער בערגיג און שווער צו וואוינען. די געגענט איז די פארנומענסטע ארט פאר טוריסטן וועלכע גלייכן דעם ראיאן פאר וואקאציע.
די טייכן און וואסערן אין מעקסיקע ווערן גענוצט פאר טראנספארטאציע מיטלן אבער עס קומען דארט זעלטן גאר גרויסע פראכט שיפן. געוויסע טיילן פון די טייכן ווערן גענוצט פאר היידראעלעקטריק פראדוקציע און עס זענען אויך פאראן צענדליגער וואסער דאמבעס וועלכע פארהאלטן די טייכן פון פארפלייצן די שטעט. אלע גרעניצן אינאיינעם רעכנען זיך 5,800 מייל (9,330 קילאמעטער) פון וועלכע די מערב גרעניצן זענען דאפעלט ווי די מזרח. דריי ברעגעס ווערן גענוצט פאר ביזנעס און זיי זענען: טעמפיקא, אויפ'ן גאלף, און אקאפולקא און מאזאטלאן אויפ'ן פאציפיק אקעאן.
מעקסיקע איז א וואלדיגער לאנד אבער פלעגט האבן נאך פיל מער וועלדער נאר איז שפעטער אויסגעהאקט געווארן דורך די ניי אנגעקומענע היספאנישע. די איבערגעבליבענע וועלדער און פעלדער פארמאגן פשוט'ע גרינצייג און אביסל פרוכט. ווייניג געגעטער זענען גראזיג און עס איז פאראן א קליינע צאל שיינע ביימער. די וועלדער זענען פיל מיט מאלפעס און ענליכע פאמיליע חיות. די דרום טיילן פון לאנד פארמאגן הערשן, בערן, און בערג לייבן אבער פון זיי איז דא א מאנגל און די רעגירונג גיט אכט אויף זייערע לעבנ'ס.
רוב פון מעקסיקע'ס נאטורליכע אוצרות געפינען זיך אונטער די ערד ווייל וויבאלד עס רעגנט וויייג זענען פאראן זייער ווייניג געוואוקסן. נאר 13 פראצענט פון דאס לאנד איז באוואקסן. די וועלדער דעקן 29 פראצענט פון דאס לאנד, דאס איז איינע פון די מערסט וואלדיגע לענדער אין די וועלט. אונטער די ערד זענען פאראן א רייע מינעראלן און אסאך נאפט. די באשאנקענע געגענטער זענען אלע נאנט צו די גאלף אוו מעקסיקע.
די קלימאט אין מעקסיקע איז א ווארימע אבער עס ווענדט זיך אין דעם ראיאן. אין צענטראל מעקסיקע, ווי למשל מעקסיקע סיטי, איז די טעמפרעאטור אין יולי ארום 74 דעגרי (23 צעלסיוס) און יאנואר ארום 70 דעגרי (21 צעלסיוס). אאין די נידעריגערע ראיאנען איז אביסל ווארימער און אויף די גאר בערגיגע ראיאנען איז יא קאלט אין דער ווינטער. טייל ערטער זענען אפילו באדעקט מיט שניי דורכאויס דעם גאנצן ווינטער.
אין די לעצטע 50 יאר איז די מעקסיקאנער רעגירונג געווארן שטארק באזארגט איבער מעקסיקע'ס שטארק פארפעסטיגטע וואסער און לופט, ספעציעל נאנט צו די גרעניץ מיט די פאראייניגטע שטאטן. די לאקאלע רעגירונגן פון ביידע גרעניץ זייטן האבן אונטערגענומען א רייע מאסנאמען צו העלפן רעדוצירן די אנגעשטעקטקייט. אויך אין צענטראל מעקסיקע איז די לופט שלעכט און מען קען עס ממש אנזען רוב טעג פון יאר. די ארטיגע מענופעקטשערינג ביזנעסער גיסן כסדר אריין אפפאל אין די טייכן וועלכע האט במשך די יארן שטארק פארפעסטיקט די וואסער. מעקסיקע איז אויך איבערגעפילט מיט אויטאמאבילן וועלכע פארפלייצן די שטעט. אין צוגאב צו אלעם זענען די גרויסע שטעט ארומגענומען מיט הויכע בערג וועלכע לאזן נישט די שלעכטע לופט ארויסגיין. די רעגירונג האט מיט עטליכע יאר צוריק איינגעשטעלט פארשידענע געזעצן איבער אויטאמאבילן כדי צו רעדוצירן די נומער אויף די שאסייען.
הויפט שטעט.
מעקסיקע איז א שטאט וועלכע איז דאמינירט וואס גיאגראפערס רופן אן א פריימערי שטאט, וועלכע איז א איינצעלע מעטראפאליטן שטח וועלכע איז גרעסער ווי די 4 נעקסטע גרעסטע שטעט צוזאמען. די הויפט שטאט מעקסיקע סיטי האט א באפעלקערונג פון איבער 13 מיליאן איינוואוינער און צוזאמען מיט די ארומיגע סובורבס גרייכט עס איבער 18 מיליאן. די שטאט האט א קאנצעטראציע פון עקאנאמישע, פאליטישע, און קולטוראלע קוועלער וועלכע ווערט נישט געזען אין קיין איין אנדערע שטאט אין לאנד. וויבאלד די פאליטישע מאכט איז דארט קאנצעטרירט ארום די פעדעראלע רעגירונג איז די הויפטשטאט אויך די לאנד'ס פאליטישע לעבן. אלע אינטערעסאנטע ערטער און נוצבארע אונטערנעמונגן געפינען זיך אין מעקסיקע סיטי וועלכע איז ווירקליך דאס גאנצע קעסל פון לאנד.
מעקסיקע'ס צווייטע גרעסטע שטאט איז גואדאלאדזשארא מיט א באפעלקערונג פון 1.6 מיליאן מענטשן. די שטאט געפינט זיך 290 מייל (465 קילאמעטער) צפון-מזרח פון מעקסיקע סיטי. די שטאט איז היינט א וויכטיגע קאמערץ און אינדוסטרי ארט פון וואו עס קומען ארויס די בעסטע פאך לייט פון לאנד וועלכע קומען שפעטער אריבער אין די הויפטשטאט וואו זיי באקומען בעסערע ארבעט קאנטראקטן. זייער אסאך פון די מערסט געלונגענע און באקאנטע מענטשן זענען אויפגעוואקסן אין די שטאט וואו קונץ-ווערק און ארכיטעקטור איז דאס גאנצע לעבן ביי די יונגע איינוואוינער.
די דריטע גרעסטע שטאט איז נעטסאולקיאטל מיט 1.2 מיליאן איינוואוינער. די שטאט געפינט זיך אויף מזרח הארט נעבן די הויפט שטאט אבער איז א שטאט מיט פילע פראבלעמען, אריינגערעכנט א מאנגל אין הייזער, קאמיוניקאציעס, און הויפט דינסטן. רוב איינוואוינער זענען בלויע קאלער ארבייטער וועלכע ארבעטן אין אינדוסטריעלע ביזנעסער. גאר א גרויסע טייל פון די איינוואוינער פאר אריין ארבעטן אין מעקסיקע סיטי וועלכע איז א האלבע שטונדע אוועק.
די פערטע גרעסטע שטאט איז מאנטערי מיט 1.1 מיליאן איינוואוינער. די שטאט געפינט זיך נעבן די אמעריקאנער גרעניצן אויף צפון. מאנטערי איז די צענטער פון מעקסיקע'ס אייזן אינדוסטרי'ס און ווערט אפט מאל גערופן "די פיסטבורג פון מעקסיקע". די שטאט איז די צווייטע וויכטיגסטע שטאט פאר די עקאנאמיע צוליב דעם וואס זי געפינט זיך נעבן די פאראייניגטע שטאטן און אסאך ביזנעס ווערט פון דארט געהאנדל'ט צווישן מעקסיקע און די פאראייניגטע שטאטן.
מעקסיקע האט אנגעהויבן באזעצט ווערן אינעם 15טן יארהונדערט דורך פארשידענע גרופעס פון נאטיווע אמעריקאנער אין היספאנישע אימיגראנטן. די גרופעס זענען צוטיילט געווארן צו פינף הויפט גרופעס וועלכע האבן זיך אלע באזעצט אין אנדערע ראיאנען. די נאטיווע אמעריקאנער זענען געווען מער ווי צוויי דריטל פון דער באפעלקערונג אבער די היספאנישע גרופעס זענען געווען מער מאכטפול און האבן צוביסלעך איבערגענומען די הערשאפט אויף דעם גאנצן לאנד. אנדערש ווי אין אמעריקע מיט די בריטישע, האבן די היספאנישע זיך אויסגעמישט און געהייראט נאטיווע אמעריקאנער פארמירנדיג די אזויגערופענע מעסטיזאוס. ביז אינעם 19טן יארהונדערט זענען די מעסטיזאוס געווארן די גרעסטע טייל פון דער מעקסיקאנער באפעלקערונג.
ביזנעס האט זיך גענומען ערנסט בליען נאך דעם צווייטן וועלט קריג ווען אמעריקע איז געווארן די גרעסטע ביזנעס מארק אין דער וועלט. זייער אסאך דארפישע איינוואוינער זענען אריבער אין די גרויסע שטעט און געעפענט ביזנעסער. אין יענע יארן האט מעקסיקע באקומען אסאך אימיגראנטן פון אייראפע וועלכע האבן באזעצט און אויפגעבויט צוויי נייע שטעט נאנט צו מעקסיקע שטאט.
די באפעלקערונג האט אנגעהויבן ערנסט וואקסן אין 1940 ווען דאס לאנד איז געווארן מער סטאביל און די וואוינונג סטאנדארטן האבן דעגרייכט א גוטע שטאפל נאכדעם וואס די רעגירונג האט איינגעשטעלט א געזונטהייט אפגעבונג סיסטעם און אראפגעברענגט די טויט ראטע ביי ניי געבוירענע קינדער. די צענזוס פון 1990 האט געוויזן א סך הכל באפעלקערונג פון 81,249,645. אין יאר 2000 איז די ראטע געשטאנען ביי 97,483,412 מענטשן. און היינט שטייט די ציפער ביי 104,907,991 איינוואוינער. די באפעלקערונג געדיכטקייט איז בערך 138 מענטשן אין יעדע סקווער מייל (53 מענטשן פער סקווער קילאמעטער). די ליידיגסטע שטאט איז באדזשא קאליפארניע סאוד וואו עס וואוינען נאר 15 מענטשן פער סקווער מייל (6 מענטשן פער סקווער קילאמעטער). און די געדיכטסטע ארט איז אין צענטראל מעקסיקע וואו עס וואוינען צוזאמענגעקוועטשט 14,415 מענטשן פער סקווער מייל (5,565 פער סקווער קילאמעטער). די געבורטס ראטע שטייט ביי 22 פער טויזנט מענטשן און די טויט ראטע שטייט ביי 5 פער טויזנט.
אין 970' ווען אשעוואירא אלוועראז האט איבערגענומען די פרעזידענטשאפט האט ער באלד געמאלדן אז די שנעל וואקסנדיגע באפעלקערונג איז נישט גוט פאר מעקסיקע'ס עקאנאמיע און די רעגירונג וועט האבן שוועריקייטן אראפצושטעלן פאזיטיווע עקאנאמישע וואוקס ראטעס פער מענטש. די מעקסיקאנער עקאנאמיע האט נישט אויפגעברענגט צופיל נייע דזשאבס צו קענען געבן ארבעט פאר די שנעל וואקסנדיגע יונגע באפעלקערונג. אלוועראז האט דאן אפגעשטעלט די פרייע אימיגראציע און אינוועסטירט גרויסע געלטער פאר ערציאונג, וועלנדיג אויפציען א נייע דור פון מער געלערנטע סטודענטן וועלכע זאלן עווענטועל ברענגן מער מאדערנע שטעלעס.
עטנישע גרופעס און שפראך.
מעקסיקע'ס באפעלקערונג איז צוזאמענגעשטעלט מיינסטענס פון מעסטיזאוס ווי דערמאנט אנפאנג ארטיקל. די מעסטיזאוס פארנעמען 60 פראצענט פון די באפעלקערונג. די צווייטע גרעסטע גרופע זענען די אינדיגינוס וועלכע זענען 30 פראצענט פון די באפעלקערונג. אויסער דעם זענען פאראן א גרויסע צאל אייראפעאישע פון שפאניע וועלכע ציילן 9 פראצענט פון די באפעלקערונג. עס וואוינען אויך דארט ארום 120,000 אפריקאנער וועלכע זענען אמאל געווען דארט קנעכט און זענען אויסגעלייזט געווארן א קורצע צייט נאכדעם וואס די פאראייניגטע שטאטן האט באפרייט די שווארצע. מען שאצט אז די שווארצע זענען אימפארטירט געווארן צווישן די יארן 519' און 650'. נאך זייער באפרייאונג האבן די שווארצע זיך אויסגעמישט צווישן די אנדערע פעלקער און האבן אפילו געהייראט ווייסע מענטשן.
די נאטיווע אמעריקאנער וואוינען אויף די ערטער וואו די אינדיגינוס האבן זיך באזעצט ווען זיי זענען אנגעקומען אסאך יארן פאר די מעסטיזאוס. רוב פון זייערע ערטער זענען אין אדער ארום צענטראל מעקסיקע. אין אסאך פון די קליינע שטעט זענען די נאטיווע אמעריקאנער דאס מערהייט אדער גרויסע פראצענטן.
די שפאנישע קאנטראל פון מעקסיקע האט געפירט צו די דאמינאנט פון היספאניש וועלכע איז די אפיציעלע שפראך אין לאנד. צווישן די נאטיווע אמעריקאנער זענען פאראן 100 שפראכן און אלע ווערן גערעדט. אבער אינטערעסאנט איז אז קיין איינע פון די אלע שפראכן זענען נישט אויפגעכאפט ביי א גרויסע מאסן און דערפאר ווייסט מען נישט צו זאגן וועגן זיי. ארום 80 פראצענט פון די וואס רעדן אנדערע שפראכן קענען ליינען און פארשטיין היספאניש.
רוב מעקסיקאנער זענען קאטוילישע אבער אויך אנדערע רעליגיעס זענען פארשפרייט זינט די לאנד איז רעליגיע פריי. אנדערש ווי אין אנדערע פרייע לענדער, ווערט רעליגיע מער פארשפרייט צווישן די יונגע און כאטש ווייניג פון זיי האלטן זיך צו די רעליגיע, פאררופן זיי זיך דערויף לכל הפחות.
מעקסיקע'ס ערציאונג סיסטעם פלעגט אין אנפאנג ווערן פארשפרייט און קאנטראלירט דורך אן אפטיילונג פון די העכסטע קירכע. די וועגן און דיסיפלין פון ערציאונג האט זיך אלעס געוואנדן אויף די קאטוילישע רעליגיע. די מעקסיקאנער איינוואוינער האבן דאס שטענדיג קריטיקירט אלס אומסטאביליזירט. נאך מעקסיקע'ס זעלבשטענדיקייט האט מען אנגעהויבן טוישן דעם סיסטעם דורך גענצליך באזייטיגן רעליגיע אין די פריימערי סקולס פון די ערשטע ביז די זעקסטע קלאס און אנשטאט איינגעשטעלט א פובליק ערציאונג'ס סיסטעם ענליך צו אנדערע פרייע לענדער. מיט דער צייט האט די פעדעראלע רעגירונג איבערגענומען די פולע קאנטראל אויף ערציאונג און שטעלט צו די טעקסט ביכער פאר אלע קלאסן.
אין א שפעטערדיגע קאנסטיטוציע פון 917' האט די רעגירונג אנגעהויבן טאן מיטלן צו העכערן די צאל קינדער וואס גייען אין סקול. לויט היינטיגע סטאטיסטיקס גייען ארום 90 פראצענט קינדער פון 6 ביז 13 יאר געהעריג אין סקול. העכער 13 איז פיל שוואכער און ווערט שוואכער מיט וואס א יאר עלטער. די נומער פון קינדער וואס קומען אן אין היי-סקול און אין קאלעדזש איז זייער נידעריג און טראץ אלע מיטלן וואס די רעגירונג האט שוין געטאן ווערט עס נישט בעסער. א שטארקע סיבה דערצו איז צוליב געלט ווען די מעקסיקאנער זענען נישט צו ברייט און קענען זיך נישט זען אויסגעבן אזויפיל געלט פאר ערציאונג. אין די שפעטע 90'גער יארן האט די רעגירונג איינגעשטעלט פובליק ערציאונג פראגראמען וועלכע גיט לימיטירטע ערציאונג פאר קינדער פון העכער 15 יאר. דער פראגראם האט טאקע אסאך געהאלפן אבער איז ווייט פון א גוטע ערציאונג אין קאנטראסט צו קאלעדזשעס אבער איז בעסער ווי גארנישט. איין זאך וואס דער פובליק ערציאונג פראגראם האט זיכער געהאלפן איז די שריפטיקייט ראטע וועלכע איז אין די לעצטע יארן געשפרינגן צו 92 פראצענט.
מעקסיקע האט א רייע פון קאלעדזש אינסטיטוטן וועלכע געפינען זיך על פי רוב אין מעקסיקע סיטי. ווייניג אויסלענדישע קומען צו זייערע אינסטיטוטן און פונדעסטוועגן האבן זיך עטליכע אויניווערסיטיס באקאנט געמאכט מיט א גוט'ן נאמען אין די וועלט. די גרעסטע און מערסט באקאנטע אויניווערסיטי אין מעקסיקע איז די נאציאנאלע אטאנאמעס אויניווערסיטי אוו מעקסיקע.
מעקסיקאנער לייגן א שטארקע שעצונג אויף פאמיליע און טראדיציאנאלע ווערדיקייטן. כאטש ארום 33 פראצענט פון די פרויען ארבעטן טוען זיי דאך די היים ארבעט און געבן זיך אפ מיט די קינדער. יונגע קינדער בלייבן דארט לענגער אינדערהיים בעפאר מען שיקט זיי אפ אין סקול ווי אין די פאראייניגטע שטאטן. עס איז פאראן דארט א גרויסע חילוק צווישן די מיטל און הויכע אינקאם פאמיליעס און די ארימע. רוב מאמעס נעמען הילף פון אויסער די הויז פאר די קינדער און פאר הויז רייניגונג ווען די ארימע מאמעס טוען אלעס אליינס און גייען דאך ארבעטן א גרויסע צאל שטונדן איבער'ן טאג.
מעקסיקאנער קליידן זיך אזויווי די אייראפעאישע און די אמעריקאנער. זיי לויפן נאך די וועלט סטילס אין צייט און פארמאגן אליינס אויך א קליינע צאל דיזיינערס וועלכע האבן א טייל אין די אינטערנאציאנאלע קליידונג פארמעסט. פאמיליעס אין די פארווארפענע דערפער קליידן זיך מיט טראדיציאנאלע קליידונג אבער עס ווערט ווייניגער און ווייניגער.
מעקסיקע גיט ארויס גוטע עסנס און עס איז דא דארט צו באקומען פון אלעם גוטן. וויאזוי אימער, טוט די סאציאלע קלאס פארשידנארטיקייט און פארדינסט שטאפלן צוטיילן דאס פאלק אין זייער דיעטע. רוב מעקסיקאנער און די גאנצע ארבעט'ס קראפט לעבן אויף קארן, ווייץ, באנדלעך, הייסע פעפער, און טאמעיטאס. די מיטעלע און שיינע פארדינער עסן מער אמעריקאנער אזויגערופענע "רעדי" עסן ווי סיריעלס, סענדוויטשעס, קיכן, נאש, א.ד.ג.
צו טרינקן פעלט נישט דארט. מעקסיקע פראדוצירט אסאך סאפט געטראנקן און מאכט גוטע ביר וועלכע איז זייער פאפולער אין לאנד און ווערט אויך עקספארטירט קיין אמעריקע אין גרויסע קוואנטום. מעקסיקע איז געבענטשט מיט נאטורליכע קארבאנעיטעט וואסער וועלכע דאס גאנצע לאנד טרינקט יעדן טאג. אין די לעצטע יארן זענען אויך זייערע וויינען גוט געווארן און ווערט דארט פראדוצירט אויף א גרויסן פארנעם.
די מעקסיקאנער גלייכן די זעלבע אקטיוויטעטן ווי די אמעריקאנער ווי טעלעוויזיע, ווידעא, ספארטן, און אנדערע תאוות עולם הזה.
סאציאלע פראגעס.
מעקסיקע איז כאראקטריזירט ביי א שארפע קלאס אין סאציאלע אפטיילונגן. א קליינע טייל פון פאלק רעכנט זיך אלס די הויכע קלאס מענטשן און זיי קאנטראלירן דאס לאנד'ס פראפערטי און רייכטום ווען דאס איבעריגע לעבן אין ארימקייט. דאס צו פארשטיין וועט צוניץ קומען א סטאטיסטיק פון עטליכע יאר צוריק וועלכע האט געוויזן אז די 20 פראצענט גרעסטע פארדינער האבן פארדינט כמעט 60 פראצענט פון דאס לאנ'ס פארדינסט און די 20 פראצענט נידעריגסטע פארדינער האבן נאר פארדינט 3 פראצענט פון דעם סך הכל פארדינסט ווען די מיטעלע קלאסן זענען פארבליבן מיט 39 פראצענט.
אין פארגלייך צו די פאראייניגטע שטאטן, איז מעקסיקע'ס מיטל קלאס פארדינער זייער א קליינע פראצענט. די מעקסיקאנער מיטל קלאס לעבן אן ענליכע לעבנ'ס סטיל ווי די מיטל פארדינער און די פאראייניגטע שטאטן וועלכע פארנעמען דאס גרעסטע טייל פון פאלק. זיי וואוינען אלע אין עלעקטריק באשיינטע הייזער און פליסנדיגע וואסער, האבן איינס אדער מער אויטאמאבילן, און האבן איינטריט צו ערציאונג און העלט קעיר איינארדענונגן.
זייער אסאך מעקסיקאנער לעבן אין עכטע ארימקייט. די מעקסיקאנער רעגירונג גיט נישט ארויס די גענויע ציפערן אבער שטודירונגן פון אינטערנאציאנאלע סטאטיסטיקס האבן פאר 5 יאר צוריק אראפגעמאלן א בילד וויאזוי דער עקאנאמישער מצב קוקט דארט אויס. עס שטעלט זיך ארויס אז מער ווי 8 פראצענט פון די באפעלקערונג לעבן איבער דאס יאר מיט ווייניגער ווי איין יו-עס דאלאר פער טאג און גאנצע 24 פראצענט מיט ווייניגער ווי 2 יו-עס דאלאר פער טאג. דאס לאנד איז אן עכטע ביישפיל פון וואס די וועלט זאגט אז די רייכע ווערן רייכער און די ארימע ווערן ארימער.
די ארימע האבן נישט קיין איינטריט צו קיין העלט קעיר און וואוינען אין הייזער וואס איז ווייניגער ווי די מינימום סטאנדארטן אין די היינטיגע וועלט. זיי האבן נישט קיין פארזיכערטע וואסער צו טרינקן און באקומען אינגאנצן נישט קיין סעניטאציע סערוויס. טאקע דערפאר זענען פאראן זייער אסאך פאמיליעס וועלכע נעמען ארויס די קינדער פון סקול זייער יונג זיי זאלן גיין ארבעטן און אריינברענגן געלט פאר די פאמיליע.
צו טרעפן א געהעריגע דזשאב איז זיייער שווער אפילו פאר די וואס האבן די כשרונות און דעגריס. דאס לאנד'ס גרעסטע פראבלעם איז היינט איר וואוקס וועלכע מאכט די עקאנאמישע מצב ערגער און ערגער צוליב א מאנגל אין דזשאבס. די מעקסיקאנער רעגירונג נעמט שוין טאקע נישט אן קיין פרישע אימיגראנטן אבער איר נאטורליכע וואוקס גייט גאנץ שנעל.
מעקסיקע איז באוואוסט צו ליידן פון א הויכע צאל פארברעכנס, אריינגערעכנט מערדערייען, דראגס, און פארברעכנס צווישן די יונגע. וויפיל מען האט שוין פרובירט צו טאן האט גארנישט געהאלפן און א גרויסע טייל מענטשן ציטערן פאר זייער שאטן.
מעקסיקע איז גארנישט צוריק געבליבן ווען עס קומט צו קונץ-ווערק און ארכיטעקטור. דאס לאנד איז פיל מיט די אלע זאכן און עס קומען ארויס פון דארט געלונגענע ארטיסטן, אקטיארן, און זינגער, פון וועלכע א שיינע טייל זענען שפעטער אריבער אויף אמעריקע און זענען אויך דארטן באקאנט מיט זייערע כשרונות. עס פעלן נישט דארט קיין ביבליאטעקס און מוזעאמס. רוב ביבליאטעקס געפינען זיך אין די אוניווערסיטיס און האבן אסאך ווערטפולע זאכן. רוב מוזעאמס זענען אין מעקסיקע סיטי. די מעקסיקאנער מוזעאמס זענען וועלט באקאנט נישט נאר מיט זייערע טייערע קאלעקציעס, נאר אויך מיט זייערע הערליכע ארכיטעקטור. א מענטש וואס פארט קיין מעקסיקע דארף זיין בלינד נישט באגייסטערט צו ווערן פון די אלע הערליכע בינינים. אפילו די הייזער אויף די לאקאלע גאסן זענען קונצליך געבויט און האט אן אויסקוק ווי אמאליגע שיינע שטעט.
די עקאנאמיע פון מעקסיקע איז די 11טע גרעסטע אין דער וועלט. זייט דער עקאנאמישער קריזיס אין 1994, האבן די אדמיניסטראציעס פון דעם לאנד פארבעסערט דעם לאנדס עקאנאמיע. די רעגירונגס חובות פון מעקסיקע ווערן גערעכנט אלס גוטע אינוועסטירונגען. די סטאבילע עקאנאמיע האט געווירקט צו פארקלענערן אינפלאציע און פראצענטער צו גאר נידעריג ניוואען, און האט פארגרעסערט די הכנסה פער מענטש; דאך בלייבט א גרויסער ריס צווישן די שטאטישע און דארפישע באפעלקערונג און צווישן די רייכע און די ארעמע מענטשן. די רעגירונג דארף נאך פארבעסערן די אינפראסטרוקטור, מאדערניזירן די שטייער סיסטעם און די ארבעט געזעצן, און פארקלענערן די אומגלייכונג אין הכנסות.
די מעקסיקאנער רעגירונג סיסטעם איז ענליך צו די פאראייניגטע שטאטן מיט אירע 3 רעגירונג'ס שטאפלן: די עקזעקיוטיוו, לעגיסלאטיוו, און יוסטיץ. וויאזוי אימער, האט דארט די עקזעקיוטיוו די קאנטראל אויף די אנדערע אפטיילונגן און דער פרעזידענט וועלכער איז דער טשיף עקזעקיוטיוו האט א פולע קאנטראל אויף יעדע רעגירונג אפטיילונג. רוב יארן אינעם צוואנציגסטן יאָרהונדערט האט נאר איין פארטיי (די פי-אר-איי) געשפילט א ראלע אין די רעגירונג און אנדערע פארטייען זענען אפילו נישט געקומען נאנט. די פי-אר-איי האט קיינמאל נישט פארלוירן אפילו א סענאט שטימע ביז אין יאר 89' ווען די נאציאנאלע עקשן פארטיי (פי-עי-ען) האט אנגעהויבן ווערן שטארק. די פי-אר-איי האט פארלוירן די פרעזידענטשאפט צום ערשטן מאל אין 00' צו וויסענט פאקס דער פירער פון די פי-עי-ען פארטיי.
וויבאלד די עקזעקיוטיווע אפטיילונג פון די רעגירונג האט די פולע קאנטראל אויף די רעגירונג איז נישט פאראן קיין אינטערעסע און שתדלנות ארגאניזאציעס אזויווי אין די פאראייניגטע שטאטן. ווען גרופעס אדער ארגאניזאציעס דארפן הילף פון די רעגירונג ווענדן זיי זיך דירעקט צו די עקזעקיוטיווע מיטגלידער און טיילמאל צום פרעזידענט אליינס.
דער פרעזידענט ווערט דארט ערוועלט דורך א דירעקטע פאפולער שטימע און ער וועלט זיך אליינס אויס זיין גאנצע קאבינעט. קיין איין מעקסיקאנער פרעזידענט האט נאך נישט ערוועלט אן אפאזיציע מיטגלידער אין זיין קאבינעט און דערפאר האט די רעגירונג שטענדיג געהאט א כמעט 100 פראצענטיגע מאכט און האט געקענט דורכפירן וואס עס האט זיי געשמעקט. א טערמין פאר א פרעזידענט איז 6 יאר און ער קען נישט ווידער-ערוועלט ווערן. די עקזעקיוטיוו קאבינעט באהאנדלט 90 פראצענט אישוס און איז צוטיילט צו עטליכע אפטיילונגן ווי עקאנאמיע, נעשאנעל סעקיוריטי, האנדל, א.א.וו.
די רעגירונג'ס לעגיסלאטיווע קערפערשאפט באשטייט פון צוויי אפטיילונגן די סענאט און די טשעמבער אוו דעפיוטיס. די טשעמבער אוו דעפיוטיס פארמאגט 500 מיטגלידער וועלכע ווערן אלע ערוועלט פאר 3 יעריגע טערמינען. 300 פון זיי באלאנגן צו לאקאלע דיסטריקס און די איבעריגע 200 ווערן ערוועלט לויט די שטארקייט פון די פארטייען. די סענאט באשטייט פון 128 מיטגלידער פון וועלכע 64 באלאנגן צו גיאגראפישע אפטיילונגן פון לאנד און דאס איבעריגע איז ווייטער געוואנדן לויט די פארטיי שטארקייט. די סענאטארן ווערן ערוועלט צו 6 יעריגע טערמינען און קענען נאכאמאל ערוועלט ווערן אבער נישט נאכאנאנד.
די טשעמבער אוו דעפיוטיס איז פארנומען שטודירן געזעצן, איינשטעלן די שטייערן, און פאררופן עלעקציעס. זיי האבן ווייניג געהילפן און דארפן ארבעטן אסאך שטונדן אין די פארנומענע צייטן. אלע פארשלאגן וואס די טשעמבער שטעלט פאר פאר די עקזעקיוטיוו ווערן דורכגעפירט ווייל די עקזעקיוטיוו איז צו פארנומען צו שטודירן און סייווי איז כמעט נישט פאראן קיין אפאזיציע אין די עקזיסטירנדע רעגירונג.
די יוסטיץ דעפארטמענט האט זייער א שוואכע מאכט אין די מעקסיקאנער רעגירונג. די גאנצע ארבעט וואס בלייבט פאר זיי איז איבערצוקוקן דאס לאנד'ס געזעצן און עס מאדיפיצירן ווען עס פעלט זיך אויס. אלע מיטגלידער אין די יוסטיץ דעפארטמענט ווערן ערוועלט דורכ'ן פרעזידענט און אויך די טשעמבער אוו דעפיוטיס דארפן דאס באשטעטיגן. אין די לעצטע יארן האט די יוסטיץ באקומען מער מאכט און אויך זיי שטודירן שוין די נייע געזעצן בעפאר עס ווערט פארגעשלאגן פאר די עקזעקיוטיוו, אבער נאר פאר א קורצע צייט.
מעקסיקע פארמאגט 31 שטעט און די פעדעראלע דיסטריק וועלכע איז מעקסיקע סיטי. אין יעדע שטאט איז פאראן א גאווערנער וועלכער ווערן ערוועלט פאר 6 יעריגע טערמינען. די לאקאלע רעגירונגן אפערירן זייער ענליך צו די לאקאלע רעגירונגן אין די פאראייניגטע שטאטן מיט דער חילוק אז אין מעקסיקע האבן זיי אסאך ווייניגער מאכט. אין די פעדעראלע דיסטריק איז פאראן א מעיאר וועלכער ווערט אויך ערוועלט צו א 6 יעריגע טערמין. אמאל איז דער מעיאר געווען א מיטגלידער אין די פעדעראלע רעגירונג אבער מען האט עס געטוישט ווען מען האט איינגעזען אז צו קענען בעסער סערווירן די שטאט דארף דער פירער זיין א דרויסענדיגער פון די רעגירונג.
די מעקסיקאנער רעגירונג איז א מיטגלידער אין די יו-ען און פארמאגט א טייל אין רוב פון אירע אגענטורן.
כאטש מעקסיקע'ס פאליטישע סיסטעם איז שטענדיג אפערירט געווארן דורך אן אייניציע פארטיי, איז שוין די עקזיסטענץ פון די פי-אר-איי פארטיי געווען א סטראשע פאר די רעגירונג פאר עטליכע צענדליג יארן. די דריטע גרעסטע פארטיי איז די דעמאקראטיק רעוואלוציע (פי-אר-די) וועלכע האט היינט אויך גאנץ א שטארקע איינפלוס אין די טשעמבער אוו דעפיוטיס. עס זענען פאראן נאך עטליכע קליינע פארטייען וועלכע האבן אלע עטליכע זיצן אין די טשעמבער אבער האבן קיינמאל נישט אנגעצויגן עפעס ערנסט. די פארטייען ווערן געמאסטן און ערוועלט אויף א נארישן סיסטעם דורך נאציאנאלע וואלן אנשטאט באזונדערע עלעקציעס אין יעדע דיסטריק.
די אישוס און מיינונגן פון די דריי גרעסטע פארטייען זענען נישט ווייט איינע פון די אנדערע און אלע האבן די עקאנאמיע אלס זייער ערשטע פריאריטעט. וויאזוי אימער, זענען די פארטיי פירער שטענדיג פארנומען מיט'ן צוזאגן לאקאלע אישוס כדי צו באקומען שטיצע אבער אין די טשעמבער האבן זיי ווייניג צייט דערצו ווייל די לאנד פלאגט זיך מיט גרעסערע פראבלעמען וועלכע וועט נאך געדויערן אסאך יארן צו סטאביליזירן.
ווי געזאגט איז די פי-אר-איי געווען די איינציגסטע שטארקע פארטיי פאר צענדליגער יארן. איר שוואכקייט האט זיך אנגעהויבן אין די 980' יארן ווען די פארטיי האט גארנישט געקענט טאן צו פארבעסערן די עקאנאמיע און דער דורכשניטליכער וואוינונג סטאנדארט האט אנגעהויבן פאלן מען און מער. אינעם יאר 987' איז פארגעקומען פעדעראלע וואלן וואו די פי-אר-איי האט נאכאמאל געוואונען מיט א שמאלע אויבערהאנט אבער קורץ נאך די וואלן האט זיך ארויסגעשטעלט אז עס איז פארגעקומען זייער אסאך שווינדל און מען האט איבערגעמאכט די וואלן אין וועלכע די אפאזיציע פארטיי האט געוואונען אן אויבערהאנט פון 240 זיצן אין די טשעמבער, ענדיגנדיג די 60 יעריגע אומבאזיגטע איין פארטיי סיסטעם.
סאציאלע פארזיכערונג.
מעקסיקע איז געווען דאס ערשטע לאנד אין דער וועלט וועלכע האט פארגעשלאגן א סאציאל פארזיכערונג פראגראם אין איר רעגירונג סיסטעם נאך אין 917' אבער עס איז ערשט איינגעשטעלט געווארן אין 943' צוליב די פולע געשפרעכן איבער דעם פראגראם. איר סאשעל סעקיוריטי סיסטעם גיט אסאך מער וואו אין די פאראייניגטע שטאטן אבער עס איז נישט אזוי גוט פארשפרייט איבער'ן לאנד און טייל קליינע פארשטופטע קאמיוניטיס געניסן נישט פון אלע בענעפיטן. עס איז כמעט נישט פאראן קיין פריוואטע העלט צענטערן ווייל 90 פראצענט מעקסיקאנער קענען זיך דאס נישט ערלויבן.
די דורכשניטליכע לעבנסשפאן פאר מענער איז דארט 69 יאר און פאר פרויען 75 יאר. דאס איז פיל נידעריגער ווי די לעבנסשפאן ראטע פון איר שכן די פאראייניגטע שטאטן (מענער 74 יאר און פרויען 80 יאר). די געבורטס טויט ראטע איז דארט הויך מיט 24 טויט פאלן פאר יעדע 1,000 קינדער (אין די פאראייניגטע שטאטן האלט די ראטע ביי 7 פער יעדע 1,000). רוב טויט פעלער קומען דארט פון שעדליכע איבערכאפענדיגע קראנקהייטן וועלכע פלאגט די קלענערע שטעט.
מעקסיקע'ס מיליטערישע כוחות איז איינגעטיילט צו דריי הויפט אפטיילונגען: די ארמיי וועלכע פארמאגט 144,000 טרופן, דער פלאט מיט 37,000 מיטגלידער, און א עירפארס מיט 11,770 זעלנער. ווען מען רעכנט דאס מיליטער לויט די עקאנאמיע פון דאס לאנד איז מעקסיקע איינע פון די קלענסטע ארמייען אין די וועלט פראצענטווייז.
מיליטערישע סערוויס הייבט זיך אן פון די 18 יאר אלט אבער א גרויס טייל יוגנטטליכע איגנארירן עס אינגאנצן. דאס מיליטער איז שוואך טרענירט און האט ווייניג עקוויפמענט. וויבאלד דאס מיליטער איז אזוי נאכגעלאזט און קענען נישט באשטייערן צו סיי וועלכע אינטערנאציאנאלע מיסיע, פארנעמט זי זיך מיט פאליצייאישע ארבעט אין לאנד. די מיליטער מישט זיך אריין אין פאליטיק ווען עס פעלט אויס און העלפן אפיציעל אין די קריג קעגן דראגס. עס איז דארט א נארמאלע ערשיינונג אז די מיליטער זאל אנקומען צו א קרימינאלע סצענע.
רוב פון אירע וואפן זענען אימפארטירט אבער זי אליין פראדוצירט אויך וואפן וועלכע זי עקספארטירט פאר די ווערט פון 13 מיליאן דאלאר פער יאר. די דעפענס דעפארטמענט קאסט איר אפ יערליך 4 ביליאן דאלאר וואס קומט אינגאנצן אויס צו 38.12$ פער פערזאן.
דאס ארט ווי מעקסיקע געפינט זיך היינט איז געווען פון די ערשטע ערטער וואו מענטשן האבן זיך באזעצט פון גאנץ נארט אמעריקע. סייענטיסטן האבן געפינען צענדליגער סימינים וועלכע האט זיי געפירט צו אן אויספיר אז מענטשן האבן געוואוינט אויף דעם שטח נאך מיט טויזענטער יארן צוריק. לויט זייער וויסנשאפט האבן די פארשידענע שבטים געלעבט אויף קארן און באנדלעך און האבן געכאפט פיש. זיי זאגן אז זייערע שטודיעס צייגן אז מען האט אנגעהויבן פלאנצן ערד בערך 2,000 יאר צוריק און דאס ארט איז דעמאלט אנגערופן געווארן מיסאאמעריקע.
ווען מעקסיקע האט זיך אנגעהויבן אנטוויקלן אינעם 19'טן יאָרהונדערט איז נאך דארט געווען א גרופע וועלכע האבן זיך גערופן מיסאאמעריקענס און האבן געשטערט די אנטוויקלונג פון לאנד, מיט די טענה אז עס באלאנגט צו זיי. כאטש די מיסאאמעריקענס האבן נישט קיין שום דאקומענטן פון איר היסטאריע האט מען אבער געפינען אסאך שטיינער וועלכע האבן אנטהאלטן אויפגעקריצט פארשידענע מעסעדזשעס וועלכע גיט אן איינגעצוימטע ווירקליכקייט צו איר היסטאריע. לויט יענע אויפשריפטן איז מעקסיקע געווען פיל העכער פונעם ים אויבערפלאך בעפאר א נאטוליכע חורבן האט אראפגעווישט א גרויסע טייל פון לאנד.
אינעם 13טן יאָרהונדערט איז פאגעקומען די ערשטע מלחמה פון וואס מען ווייסט. א גרויסע גרופע וועלכע האבן זיך גערופן די אזטעקס האבן אקופירט גאנץ צענטראל מעקסיקע און האבן עס א נאמען געגעבן מעקסיקאַ. דער נאמען מעקסיקע שטאמט פון יענעם נאמען. די אזטעקן זענען געווען גרויס אין צאל אבער זייער מאכט איז געווען עטוואס שוואכער ווי די נאטיווע אמעריקאנער און די אנדערע גרופעס וועלכע האבן דארט געוואוינט און זיי האבן געהאט א שווערע ארבעט אנצוהאלטן די אקופאציע. היסטאריע זאגט אז די אזטעקס זענען געווען די ערשטע מיליטער וועלכע האבן זיך באנוצט מיט פייגל פאר מלחמה צוועקן. זיי האבן גענוצט עטליכע גרויסע אדלער (איגעל) צו שיקן מעסעדזשעס און האבן אבזערווירט איר גאנצע "הלוך ילך" צו קענען באמערקן ווען דער פיינט קומט. די אדלער איז פארבליבן דער סימבאל פון מעקסיקע ביז'ן היינטיגן טאג און עס געפינט זיך אויף איר נאציאנאלע פאן און אויף טייל וואלוטע.
די אזטעקן זענען געווארן א גרויס פאלק אין די קומענדיגע יארן און האבן געציילט עטליכע הונדערט טויזנט מענטשן. זיי האבן אויפגעשטעלט א הויפט שטאט וועלכע זיי האבן גערופן קענאטיטלען און האבן געפירט א כמו רעגירונג סארט לעבן. ווען די היספאנישע האבן אינוואדירט מעקסיקע אינעם 15טן יאָרהונדערט איז די שטאט קענאטיטלען געווען איינע פון די גרעסטע שטעט אין די וועלט מיט איבער 200,000 איינוואוינער.
די היספאנישע אינוואזיע.
ביי דער צייט ווען די היספאנישע זענען אנגעקומען קיין מעקסיקע זענען שוין די אזטעקן געווען פארשפרייט ביזן פאציפישן אקעאן און אויף דרום ביז זייער נאנט צו די היינטיגע פאראייניגטע שטאטן. איר מיליטער איז שוין אויך בעסער געשטאנען און זיי זענען געווען זיכער מיט זיך אז איר אימפעריע וועט נישט אזוי שנעל צובראכן ווערן.
די היספאנישע מיליטער האט ערשט געלאנדעט אויף די קאריביען אינזלען אין יאר 1519. זיי האבן אראפגעשטעלט די שטאט סאנטע דאמינגא (היינט די הויפט שטאט פון דער דאמיניקאנישער רעפובליק) אלס די הויפט באזע פון די מיליטער און האבן באלד געמאכט פלענער וויאזוי אנצוגרייפן מעקסיקע.
אין יענע יארן איז נאך די מאפע פון נארט אמעריקע געווען זייער אומקלאר און אלע לענדער האבן כסדר געשיקט גרופעס וויסנשאפטלער וועלכע זענען ארומגעפארן מיט שיפן זוכן לאנד. די היספאנישע האבן דאס געטאן די ערשטע זאך און האבן באלד ארויסגעשיקט אן אויסשפיר גרופע צו באטראכטן דאס לאנד מעקסיקע. פונקט דאן האט אויך קובא געשיקט אן אויסשפיר גרופע און די צוויי גרופעס האבן זיך צוזאמנגעשטויסן ביי די ברעגעס פון די גאלף אוו מעקסיקע. די קובאנער האבן אטאקירט די היספאנישע מיט די הילף פון די נאטיווע אמעריקאנער וועלכע האבן דארט געווואוינט. מער ווי האלב פון די היספאנישע גרופע זענען אומגעקומען און די איבעריגע זענען פארטריבן געווארן.
די היספאנישע האבן נישט נאכגעלאזט און האבן געשיקט א פרישע גרופע וועלכע האבן דעגרייכט טיף אין מעקסיקע און האבן אנגעטראפן די גרעניצן וואו די אזטעקס האבן געוואוינט. די היספאנישע האבן געזען אז עס האנדעלט זיך פון א שטארקע מיליטער און האבן צוריקגעשיקט א מעסעדזש קיין סאנטע דאמינגא אז מען זאל צוגרייטן א שווערע מלחמה. דער פירער פון די אזטעקס האט באקומען באריכטן אז היספאנישע פארשער דרייען זיך ביי די גרעניצן און האט געשיקט א פארשלאג אז ער וועט זיי געבן גאלד און זילבער אז זיי זאלן זיך אפטראגן פון דעם ראיאן.
די ערשטע מעקסיקאנער רעגירונג איז אויפגעשטעלט געווארן בערך 500 יאר צוריק אין די אנפאנג יארן פון 500'. די רעגירונג האט פונקציאנירט ווי א לאקאלע רעגירונג געוואנדן לויט די מוניציפאליטעטס אדער שטעט. יעדע מוניציפאליטעט האט פארמאגט אונטער זיך עטליכע געגענטער און ווילעדזשעס. אין יאר 528' האט די שפאנישע מאנארכיע אויפגעשטעלט א הויכע געריכט און ביז עטליכע יאר אריינגעשטעלט צענדליגער גוט טרענירטע ריכטער און געזעץ מאכער. די הויכע געריכט איז אנגערופן געווארן די אודיענסע. 15 יאר שפעטער האט די שפאנישע מאנארכיע אנגעהויבן אויפשטעלן די ערשטע צווייגן צו א צענטראלע רעגירונג וועלכע איז נאך אלץ געווען א טייל פון די הויכע געריכט. די רעגירונג איז נאמינירט געווארן אלס די וויסעראו. עס זענען נאך דעמאלט נישט געווען קיין מיניסטארן און א פרעזידנעט נאר א הויפט אדמיניסטראטאר און עטליכע אפישעלס אונטער אים.
די וויסעראו רעגירונג האט אפיציעל קאנטראלירט גאנץ ניו שפאניע וועלכע איז היינט מעקסיקע, די פיליפיניען אינזלן, צענטראל אמעריקע, די אינזלן פון די אנטילס, און די היינטיגע אמעריקאנער שטעט קאליפארניע און ניו מעקסיקע. אין פאקט האט אבער די וויסעראו נישט געהאט קיין שום אויטאריטעט אויסער די גרעניצן פון מעקסיקע ווייל די שוואכע קאמיוניקאציע האט עס נישט ערלויבט. די לאקאלע גאווערמענטס אין די אלע ערטער האבן זיך געפירט אייגענע רעגירונגן און געטאן אליינס אלע האנדל.
די וויסערוי האט געארבעט אינאיינעם מיט די הויכע געריכט (אודיענסע) און האבן נאר קאנטראלירט געזעצליכע פרטים. פאר האנדל איז געווען א באזונדערע ארגאניזאציע וועלכע איז אנגערופן געווארן די קאנסולאדא.
זעלבשטענדיקייט.
דורכאויס דעם 18'טן יאר הונדערט נאכדעם וואס שפאניע האט געליטן עטליכע דורכפעלער אין אייראפעאישע מלחמות האט די שפאנישע רעגירונג זיך צוזאמענגעזעצט צו פארשטערקערן איר פארבליבענע אימפעריע. אלס א טייל פון דעם באשלוס האט די שפאנישע רעגירונג אנגעהויבן לייגן אן אויג אויף אירע קאלאניעס וועלכע האבן געמאכט א לעבן אויף שפאניע'ס חשבון. די שפאנישע רעגירונג האט געלעכצט פאר געלט און האט געוואוסט אז די קאלאניעס פירן זיך אן אייגענע ווערטשאפט און לייגן די געלטער אין טאש אריין. די שפאנישע רעגירונג האט באלד דערנאך אראפגעשיקט א גרופע פון אירע געלונגעסטע ביוראקראטן וועלכע האבן זיך אריינגעזעצט אין די וויסעראו און אנגעהויבן אויספארשן וואס גייט פאר און איינגעשטעלט נייע שטייערן וועלכע איז אין גרעסטן טייל געגאנגן צו פארשטערקערן די שפאנישע מיליטער. די שפאנישע ביוראקראטן האבן אראפגענומען אלע האנדל'ס פארבאטונגן צווישן די קאלאניעס און איינגעשטעלט קליינע מיליטערן אין יעדע קאלאניע וועלכע איז אין פאקט געווען א טייל פון די שפאנישע מיליטער. דאס איז געווען א קלוגע סטראטעגישע אקט פון די שפאנישע רעגירונג וועלכע האט זיך מיט דעם פארזיכערט אז די פארמאגט מיליטערישע כוחות אין עטליכע קאנטינענטן פון די וועלט. אנדערע לענדער האבן באוואונדערט דעם שריט און האבן אין די נאכפאלגענדע יארן נאכגעטאן דאס זעלבע.
פארשטייט זיך אז די מעקיסקאנער איינוואוינער זענען געווען אומצופרידן מיט די נייע שטרענגע איינריכטונגן און העכערע שטייערן און האבן אנגעהויבן פראטעסטירן קעגן די פארשטערקערטע אקופאציע. די פראטעסטן זענען געווען שטורמישע און טייל מאל ארויס פון קאנטראל. די לאקאלע מיליטער האט פרובירט צו דערשטיקן די פראטעסטן מיט געוואלד און טיילמאל אפילו גענוצט וואפן צו פארטרייבן די מאסן. אבער ווי מער זיי האבן פרובירט זענען די פראטעסטן געווארן שטערקער און שטערקער ווען מער און מער מענטשן זענען זיך געקומען באטייליגן. אסאך פון די לאקאלע רעגירונג אפישעלס האבן רעזיגנירט פון זייערע אמטן און זיך באטייליגט אין די פראטעסטן. די מעקסיקאנער האבן שוין דעמאלט אנגעהויבן רעדן אפן פון זעלבשטענדיקייט און האבן ערקלערט פאר די מאסן אז אלס א זעלבשטענדיג לאנד וועט זיי זיין בעסער לויט די יעצטיגע אומשטענדן אפילו מען וועט נישט האבן קיין שום שטיצע פון שפאניע פאר א נויט.
היסטאריקער קענען נאך היינט נישט פארשטיין פארוואס די שפאנישע רעגירונג האט אזוי שוואך אפגעשלאגן די אויפשטאנד און אנשטאט מער און מער אפגעהאקט באציאונגן מיט די מעקסיקאנער רעגירונג. די שפאנישע רעגירונג האט געהאלטן אז די מעקסיקאנער וועלן נישט קענען אויסהאלטן אן זייער שטיצע און וועלן זיך עווענטועל צוריקווענדן נאך הילף. די פירער פון די אויפשטאנד האבן אבער געהאט גוטע עקזאמפלן פון די אמעריקאנער און פראנצויזישע רעוואלוציעס און האבן נאכגעפאלגט זייערע שריט.
גארנישט בעסער וואלט געקענט געשען ווען עס האט אויסגעבראכן א קריזיס און שפאניע ווען דער פראנצויזישער קעניג נאפאליען דער ערשטער האט אינוואנדירט שפאניע און געפאנגן די שפאנישע ראיעל פאמיליע מיטגלידער און זיי געהייסן אים איבערגעבן די מאנארכיע קרוין. די מעקסיקאנער האבן גוט אויסגענוצט די געלעגנהייט און אנגעהויבן אויסארבעטן די לעצטע פלענער פאר'ן אויפשטאנד.
נישט יעדער איינער איז אבער געווען אזוי צופרידן מיט א זעלבשטענדיגע מעקסיקע די נאטיווע אמעריקאנער איינוואוינער האבן אנגעהויבן שטורמען אז זיי ווילן נישט קיין אייגן לאנד און וועלן ענדערש בלייבן אונטער שפאנישע קאנטראל. דער פירער פון די נאטיווע רעבעלן איז געווען א גלח מיט'ן נאמען הידעלגאו וועלכער איז געווען זייער געשעצט צווישן די נאטיווע אמעריקאנער איינוואוינער. הידעלגאו האט צוזאמנגענומען טויזענטער מענטשן און זיי געברענגט קיין צענטראל מעקסיקע און אנגעהויבן פראטעסטירן קעגן די נייע רעגירונג. די מעקיסקאנער האבן זיי אפגעשלאגן און הידעלגאו האט מיט דער צייט אויפגעשטעלט אן ארמיי פון 80,000 מענער און א ציווילע קריג האט אויסגעבראכן. די קריג האט אנגעהאלטן א לענגערע צייט און טייל מעקסיקאנער האבן זיך אנגעשלאסן מיט הידעלגאו וועלכער האט שוין דעמאלט אויך געקענט באשטיין צו ווערן פירער אפילו אויב דאס מיינט בלייבן זעלבשטענדיג.
הידעלגאו'ס ארמיי האט אין אנפאנג געמאכט גרויס פארשריט אבער ווי נענטער זיי זענען געקומען אין צענטראל מעקסיקע זענען זיי אויפגענומען געווארן מיט שטערקערע ווידערשטאנד. כאטש זיין ארמיי האט געליטן גרויסע פארלוסטן האט ער דאך געמאכט פארשריט און אין יאר 810' דערגרייכט מעקסיקע סיטי. אריין אין שטאט איז אים שוין נישט געגאנגן און דארטן האט ער אנגעהויבן פארלירן ביז זיין גאנצע ארמיי האט געמוזט אפטראגן אויב זיי האבן געוואלט פארמיידן טויט. הידעלגאו אליינס איז אנטלאפן אבער עטליכע יאר שפעטער איז ער געכאפט געווארן און מען האט אים אומגעברענגט אין א מעקסיקאנער טורמע.
נאך די ציווילע קריג האט די נייע רעגירונג ענדליך געקענט אנהייבן איר ארבעט און האט אויפגענומען א פרעזידענט. צענטראל אמעריקע האט זיך דאן אפגעבראכן פון מעקיסקא און די אמאליגע ניו שפאניע איז א נאמען געגעבן געווארן מעקסיקע.
די פריע רעפובליק.
מעקיסקע איז נאך נישט גרייט געווען צו פארמירן א נייע רעפובליק נאכדעם וואס די ציווילע קריג האט שטארק געשעדיגט דאס לאנד און שטייערן פארדינסטן זענען געפאלן צו די נידעריגסטע שטאפלן. די אנפירער פון די רעגירונג זענען אומערפארענע מענטשן וועלכע האבן נישט געוואוסט און פארשטאנען וואס א רעגירונג מיינט נאר האבן נאכגעפאלגט וואס זיי האבן געזען פון די פריערדיגע לאקאלע רעגירונגן. עס האט געדויערט א לענגערע צייט ביז מען האט איינגעשטעלט סטעיט לעגיסלאטורן און זיי געגעבן די מאכט צו ערוועלן די עקזעקיוטיוון פון די רעגירונג. אין 824' האט מען איינגעשטעלט די ערשטע קאנסטיטוציע.
קלענער אנגעטאן ווייס פארברענען האקנקרייצן
קוּ קלוקס קלען (Ku Klux Klan אין קורצן: KKK) איז דער נאמען פון אן אנטיסעמיטישע און ראסישע ארגאניזאציע אין די פאראייניקטע שטאטן. די ארגאניזאציע האט זיך צוויי מאל אויפגעשטעלט, די ערשטע מאל איז דאס געגרינדעט געווארן ה'תרכ"ה (דעצעמבער 24, 1865). און די צווייטע מאל ה'תרע"ה (1915). די ארגאניזאציע בארימט די ווייסע ראסע און זיינען אנטקעגן די שווארצע, קאטאליציזן, און יידן. זיי טענען אז מע דארף פארמיידן די אימיגראציע פון פרעמדע פעלקער קיין אמעריקע, צוליב דעם וואס די פרעמדע וועלן קאליע מאכן די אַמעריקאַנישע קולטור און צושטערן די אמעריקאנישע דעמאקראטיע. זיי האבן געפלעגט פארברענען האקנקרייצן און מארדן מענטשן. אויך האבן זיי אפטמאל אטאקטירט די רעפובליקאנטן.
די ערשטע מאל איז די ארגאניזאציע ערפינדן געווארן אין צפון־אמעריקע נאך די אמעריקאנער בירגער־קריג.
אין יאר ה'תשכ"ד (1964) האט עמעצער מיטן נאמען עדגאר קילן וואס איז געווען מיטגליד אין דער ארגאניזאציע, געמארדט 3 שווארצע בשעתן אמעריקאנער בירגער־קריג. זיין ערשטער משפט איז געווען ה'תשכ"ז (1967) ווו ער איז ארויס בארעכט. אין דער צווייטער משפט, אין יאר ה'תשס"ה (2005) ווען ער איז געווען 80 יאר אלט, איז ער ארויס באשולדיקט, און מען האט אים געשטראפן מיט 60 יאר צו זיין אין טורמע.
רעפובליקאנער פארטיי איז א פאליטישער פארטיי וואס אין אמעריקע איז זי מער לטובת די רעכטע. זיי זענען אין אלגעמיין די קאנקורענט פון די דעמאקראטן דאס זענען די 2 גרויסע פארטייען אין אמעריקע.
רוב אידן זענען קעגן רעפובליקאנער צוליב דעם וואס זיי זענען זייער אפאוזד צו צדקה פאנדס פון רעגירונגס קאסע. און נעמען זיך נישט אן פאר די באקריוועדעטע מיניראטעטן אזוי שטארק ווי די ליבעראלן.
אבער וויבאלד זיי זענען מער קאנסערוועטיוו און טראדיציאנאל געשטימט איז דא צווישן די פרומע אידן וואס שפירן זיך מער באקוועם אין דער רעפובליקאנער פארטיי, צוליב דעם וואס זייער פלאטפארמע פארלאנגט קעגן אבורטאציע, די פארטיי איז פאר שטרענגערע געזעצען קעגן מערדער, זיי זענען קעגן אומאראלישע געזעצען און קעגן חוקי תועבה פון משכב זכר און ציווילע אנגעהערשאפטאן. פרומע אידן זענען בדרך כלל מער פאר אנגעהערקייט פאר די פאמיליע לעבן ווי איידער לעבען א פריי לעבן אהן קיין פאמיליע.
אזעלכע רבנים ווי למשל ר' אביגדור מילער איז געווען זייער שארף פאר די וויזיע פון פרעזידענט רעיגן, ביי זיינע דרשות האט אסאך פארלאנגט אז אלע רעליגיעזע אידן זאלן שטימן בלויז פאר די רעפובליקאנער פארטיי, ער פלעגט זאגן אז לויט די געזעצען פון די תורה איז אסור צו זיין א דעמאקראט אדער א ליבעראלער.
אויך זענען דא צווישן פרומע אידן וואס זענען מער באקוועם מיט דער רעפובליקאנער פארטיי וויבאלד די דעמאקראטן און ליבעראלע זענען קעגן אלע סארט רעליגיעס, און זענען מער אפֿן צו געדאנקען פון אפיקורסות.
קאסמאס וויסנשאפט איז די כלליתדיגע חכמה וואס אנטהאלט פארשידענע שטודיעס וואס האבן צוטאן מיטן אוניווערס און אלץ וואס איז העכער און דרויסן פון אונזער וועלט ארום דעם קאסמאס.
עס איז אמאל געווארן באצייכנט אלס אסטראנאמיע אבער היינט איז דאס שוין פיל מער אריינגערעכנט, ווי די פלאנעטן, די זון און די גאלאקסיעס, א.א.וו.
סיריע (אױף אַראַביש الجمهورية العربية السورية) איז אַ לאנד אין מערבֿ־אַזיע. איר הויפטשטאט איז דמשק. סיריע האָט גרענעצן מיט לבנון (קײן מערבֿ און דרום), איראק (קײן מזרח), טערקיי (קײן צפֿון), ישראל (קײן דרום), און דער מיטלענדישער ים (קײן מערבֿ). סיריע האָט פֿאַרלאָרן די רמת הגולן במשך פֿון דער זעקסטאגיקער מלחמה אין יאָר 1967. דער פרעזידענט פֿון סיריע איז באשער על אסאד (بشار الأسد‎ אין אראביש). די אָפֿיציעלע שפראך פֿון דעם לאַנד איז אראביש.
פון די ערשטע ציוויליזאציעס אין דער וועלט זענען געווען אין סיריע. די אוראלטע שטאט עבלע, וואו א פערטל מיליאן מענטשן האבן געוואוינט, ווערט פאררעכנט פאר א באווייז אויף א גרויסער סעמיטישער אימפעריע וואס האט געהערשט פונעם ים סוף ביז אנאטאליע אין די צייטן פון אברהם אבינו. במשך דער היסטאריע האבן געהערשט אין סיריע פארשידענע אימפעריעס, צווישן די שבטי ישראל, די אשורים, די בבלים, די פערסישע אימפעריע, די גריכן, ארמעניע, די רוימען, די ביזאנטישע אימפעריע, די אראבער און די קרייצצוגער. דמשק איז פון די עלצטע שטעט אין דער וועלט, און איז אמאל געווען די הויפטשטאט פון דער אומאיאדישער אימפעריע, וואס האט געהערשט פון שפאניע ביז צענטראל אזיע, צווישן די יארן 661-760.
די גרעסטע שטאט איז ארם צובא (חאלאב).
דער רוימישער היסטאריקער פליניוס דער עלטערער רופט דעם געגנט סיריע; אין זיינע צייטן איז זי געווען צעטיילט צווישן עטלעכע רוימישע פראווינצן.
גובערניעס.
סיריע ווערט צעטיילט אויף 14 גובערניעס.
Portable Document Format (ר"ת PDF) איז א דאטע-פארמאט, פראדוצירט דורך Adobe. זיין צוועק איז צו צייגן דאקומענטן אין א פינקטלעכער פארם וואס איז אומאפהענגיק אין דעם מאשין אדער פלאטפארם וואס ווייזט דער דאקומענט. די פארם קומט אין א פארמאכטער־פארם און מען קען דאס נישט ענדערן.
יעדער איינער קען ליינען אויף זיין קאמפיוטער א דאקומענט וואס איז אין PDF פארמאט ניצנדיק די אדאבע רידער אפליקאציע, וואס מען קען אראפלאדן בחינם.
א פימפ ("באַדקע" אױף יידיש) איז א מענטש וואס פארנעמט זיך מיטן ארבייט פון טרעפן און מענעזשען די קליענטען פאר א פּראָסטיטוטקע און מאכט געלט דערפון, געוויינליך א געוויסער פראצענט פון די פּראָסטיטוטקע'ס דינסט אפצאל.
געוויינליך פירן זיי אן מיט געשלעכט הייזער אבער אויך דרייען זיי זיך אויף די גאסן צאם צו פארן און פראומאוטען די זנות.
אין רוב אמעריקע איז די פאך אומלעגאל.
פימפס ווערן אויך באטראכט ווי די שומרים פון די זונות וואס דארפן זיך פארמעסטן מיט די טונקלסטע עלעמענטן אלייןס. אז אויב איינער איז אביוזיוו אדער צאלט נישט פאר די ארבייט קומן זיין אריין אין בילד קער נעמען.
אויך זענען די פימפס פארבינדען צווישן זיך זייער אסאך מאל זיך איינצוטיילן מיט די געגענטער וואס איטליכער פימפ געוועלטיקט און די אנדערע ווארענט אן זיינע זונות נישט אריבערגיין אין יענעם'ס געגענט.
פרויען פימפס הייסן נישט אזוי ווייל זיי הייסן מאדאםס, צוליב דעם וואס דער טערמין איז שוין געווארן אז מענערישער סימבאל סינאנמוס מיט כוח פון פויסטען און אויך וואס די פימפס ווערן פארוואנדעלט אלס דער פאטער פיגור פאר די זונות וואס קומן רוב פון צובראכענע שטיבער אן קיין פאטער פיגור אין זייער לעבן וואס זיי היטן און שיצען און העלפן שפייזן אט די אינגע פרויען.
טלי פארקאש איז א ארץ ישראלדיגע זשורנאליסטקע און קאלומניסט פאר ידיעות אחרונות (צייטונג) איבערן חרדישן קולטור ציוויליזאציע געפיראכץ.
זי איז א ספרדישע געבוירענע צו א משפחה מיטן נאמען פרץ, וואס האט חתונה געהאט צו א אשכנזי און וואוינט אין אלעד אונטער איר מאן'ס אשכנזישער משפחה נאמען פארקאש.
זי איז געווארן אויפגעצויגן אין בני ברק אין געלערענט אין אשכנזי בית יעקב שולעס אין איר איגענט.
חן איז די אילוזיע וואס שיינקייט איז מעורר פון איין מענטש כלפי אן אנדערן.
געווענליך איז דאס צוליב חנופה צו געפעלען פאר יענעם, אדער גאר אויפוועקן ליבע פון יענען צו זיך. א מענטש וואס איז שיין אדער האט שיינע כאראקטעריסטיקס איז פיל מיט חן. עס איז נישט דווקא שיינקייט וואס מאכט האבן חן א קינד האט למשל אן אייגענארטיקער חן אן אנדער סארט ווי אן ערוואקסענער.
ביי פרויען איז דער סדר צו זיך מאכן באחן'ט בעיקר פארן מאן, זיי טוען זיך אן צירונג און מעיקאפ דאס צו ערייכן.
עגיפטן (א טייל פון אמאליקן מצרים), אפיציעל די אראבישע רעפובליק פון עגיפטן (אראביש: جمهوريّة مصر العربيّة- דזשאמהוריאט מאסאר אלאראביע), איז אַן אראביש לאַנד אין צווי קאנטינענטן, צפון־מזרח אַפֿריקע און דרום־מערב אזיע. עגיפטן באדעקט א שטח פון 1,010,408 קוואדראט ק״מ, מערסטנס אינעם נילוס טאל. עגיפטן איז א מיטלענדיש לאנד. ער גרענעצט דעם עזה פאס און ישראל אין צפון־מזרח, דעם אילת איינגאס צו מזרח, דעם ים סוף צו מזרח און דרום, סודאן צו דרום און ליביע צו מערב.
זײַן הױפּטשטאָט איז קײרא. מצרים איז באַוווּסט אַלס אירע גאָר אַלטע מאָנומענטן ווי למשל די פיראמידן. די מערהייט פון איר באפעלקערונג זיינען סוני מוסלמענער.
דאָס לאַנד עגיפטן איז געווארן אומאָפּהענגיק זײַט ה'תרפ"ב (1922).
עגיפטן איז א מיטגליד אין די פאראייניגטע פעלקער און אין דער אראבישער ליגע.
עגיפטן איז געווארן א רעפובליק נאך דער 1952־רעוואלוציע אין יאר ה'תשי"ב. דער אנפירער צום רעוואלוציע איז געווען גאמאל אבדעל נאצער.
די גרעסטע שטעט אין עגיפטן זענען קיירא, אלעקסאנדריע, אסוואן און פארט סאאיד.
מצרים איז געווען די ערשטע אראבישע מדינה וואס האט אנערקענט אין מדינת ישראלס באשטאנד אין יאר ה'תשל"ט (1979), נאך וואָס דער פרעזידענט פֿון עגיפטן אנוואר סאדאט האט אויסגעפירט דעם אפמאך און געמאַכט פרידן מיט ישראל.
עגיפטן ווערט גערעכנט א לאקאלע קראפט מיט א קולטורערן, פאליטישן און מיליטערישן איינפלוס אין צפון אפריקע, מיטל מזרח און דער מוסולמענישיער וועלט.
נעמען.
דער נאמען עגיפטן שטאמט פון אלט גריכיש Αἴγυπτος ("אייגיפטאס").
רעפובליק.
עגיפטן איז געווארן א רעפובליק דעם 28סטן פעברואר 1922.
עגיפטן האט א שטח פון 1,001,450 קוואדראט ק"מ, און איז דאס 29סטע גרעסטע לאנד אין דער וועלט. עגיפטן ליגט צווישן די גארטל ליניעס 22º און 32ºN, און צווישן די מערידיאנען 25º און 35ºE. דער קלימאט איז זייער טריקן, דערפאר וואוינט דער גרעסטער טייל פון דער באפעלקערונג אין א שמאלן פאס אינעם נילוס טאל.
עגיפטן האט א סטראטעגישע לאקאציע וואס באהעפט די יבשות פון די קאטינענטן אזיע און אפריקע דורכן איסטמאס פון סועץ, אדורם וואס גייט דער סועץ קאנאל, וואס פארבינדט דעם מיטלענדישן מיטן אינדישן אקעאן דורכן ים סוף, וואס שיפן קענען אדורכפארן.
250פיקס
אחוץ פונעם נילוס טאל, דער גרעסטער טייל פונעם לאנדשאפט איז מדבר, מיט נאר א פאר אאזיסן דא און דארט. די ווינטן שאפן גרויסע זאמד־דיונעס וואס טייל פון זיי זענען העכער פון 30 מעטער. עגיפטן נעמט איין טיילן פונעם סאהארא מדבר און פונעם ליבישן מדבר. אין די צייטן פון די פרעה'ס וואס האבן געהערשט איבער מצרים האבן די מדבריות געשיצט דאס קעניגרייך פון אינוואזיע פון מערב.
צווישן די שטעט און שטעטלעך זענען אלעקסאנדריע, די צווייטע גרעסטע שטאט; אסוואן; אסיוט; קיירא, די היינטיקע הויפטשטאט און די גרעסטע שטאט; גיזא, וואו געפינט זיך דער פיראמיד פון כופו; לוקסאר; פארט סאאיד; שארם אל שייך; סועץ, ביים דרום עק פונעם סועץ קאנאל; און זאגאזיג.
אאזיסן געפינען זיך ביי באהאריע, אל דאכלא, פאראפרא, אל כארגא און סיווא.
דעם 13טן מערץ 2015 האט מען געמאלדן אז מען גייט בויען א נייע הויפטשטאט 45 קילאמעטער מזרח פון קיירא.
עגיפטן האט אן אויסטערלישן ווארעמען און טרוקענעם קלימאט.
אויפן בארטן פונעם מיטלענדישן ים בלאזן קילערע ווינטן און דערפאר איז דארט נישט אזוי הייס ווי איבער אל אין לאנד. אין פרילינג בלאזט דער חאמסין, א ווארעמער טרוקענער ווינט, פון די מדבריות צו דרום. ווען דער חאמסין בלאזט ווערט ווארען בייטאג ביז C° 40 און אמאל ביז C° 50.
די עקאנאמיע פון עגיפטן פארלאזט זיך שטארק אויף לאנדווירטשאפט, מעדיע, אימפארט פון בענזין, נאטירלעכער ג'אז און טוריזם.
מער ווי דריי מיליאן עגיפטער ארבעטן אין אויסלאנד, אין סאודי אראביע, פערסישן איינגאס, אייראפע און נאך לענדער.
עגיפטן באקומט הילף פון די פאראייניגטע שטאטן, א דורכשניט פון $2.2 ביליאן א יאר זייט 1979, און איז דאס דריטע גרעסטע באקומער פון אזעלכע געלטער פון די פאראייניגטע שטאטן. עגיפטן האט רעסורסן פון קוילן אין מדבר סיני און גראבט אויס 600,000 טאן א יאר. עגיפטן האט גאר א סך נאטירלעכע גאז, מיט רעזערוון פון אומגעפער 2,180 קובישע קילאמעטער, און עקספארטירט צו פיל לענדער. אין זיין יערליכן באריכט פון 2011 האט דער אינטערנאציאנאלער געלטפאנד געשאצט עגיפטן צווישן די לענדער וואס טוט מערסט איינצופירן עקאנאמישע רעפארם.
עגיפטן האט א סך ארימקייט מיט אפשר 40% פון דער באפעלקערונג וואס פארדינען נישט אפילו $2 א טאג.
טוריזם איז איינער פון די וויכטיגסטע סעקטארן פון עגיפטנ'ס עקאנאמיע. מער ווי 12.8 מיליאן טוריסטן האבן באזוכט עגיפטן אין 2008, און האבן אריינגעברענגט אין לאנד כמעט $11 ביליאן. דער טוריזם סעקטאר באארבעט בערך 12% פון עגיפטנ'ס ארבעטסקראפט.
טוריזם מיניסטער הישאם זאזו האט געזאגט פאר אידוסטריע פראפעסיאנעלע אז טוריזם האט אריינברענגט אין לאנד עטלעכע $9.4 ביליאן אין 2012, א ביסל מער ווי די $9 ביליאן אין 2011.
טראנספארט אין עגיפטן איז קאנצענטרירט ארום קיירא און די באזעצטע זידלונגען לענגאויס דעם נילוס.
די הויפטליניע פונעם לאנד'ס 40,800 ק"מ באן נעצווערק גייט פון אלעקסאנדריע קיין אסוואן, און ווערט אפערירט דורך עגיפטישע נאציאנאלע באנען. די באן נעצווערק האט 28 ליניעס און 796 סטאנציעס.
די גאסן נעצווערק פאר פארמיטלען איז לאנג 37,000 קילאמעטער.
דער קיירא מעטרא אין עגיפטן איז דער ערשטער פון נאר צוויי מעטרא סיסטעמען אין גאנץ אפריקע און דער אראבישער וועלט. דעם מעטרא האט מען געבויט פאר א סומע פון 12 ביליאן עגיפטישע פונט. די סיסטעם האט דריי ליניעס און מען קלערט צו בויען נאך א פערטע ליניע.
עגיפטן ווערט פאררעכנט איינער פון די פיאנער לענדער אין ניצן לופט טראנספארט. די פאן לופטליניע פון עגיפטן, עגיפטלופט איז געווארן געגרינדעט אין 1932 און געהערט 100% צו דער עגיפטישער רעגירונג. די לופטליניע איז באזירט אין קיירא אינטערנאציאנאלער פליפארט, און אפערירט פאסאזשירן און פראכט דינסטן צו מער ווי 75 צילן אינעם מיטל מזרח, אייראפע, אפריקע, אזיע און די אמעריקעס. היינט האט עגיפטלופט א פלאט פון 80 עראפלאנען.
סועץ קאנאל.
דער סועץ קאנאל איז א געמאכטער ים־ניווא וואסערוועג אין עגיפטן וואס איז דער וויכטיקסטער צענטער פון ים־טראנספארט אינעם מיטל מזרח, און באהעפט דעם מיטלענדישן ים מיטן ים סוף. דעם קאנאל האט מען געעפנט נאוועמבער 1869 נאך צען יאר בוי־ארבעט. ער דערמעגלעכט שיף טראנספארט צווישן אייראפע און אזיע אן צו דארפן נאוויגירן ארום אפריקע. דער צפון טערמין איז פארט סאאיד און דער דרום טערמין
איז פארט טאוופיק אין דער שטאט סועץ. אויף זיין מערב ברעג ליגט איסמאיליע, 3 ק"מ פונעם מיטלפונקט.
דער קאנאל איז ברייט 193.30 ק"מ, טיף 24 מעטער און און ברייט 205 מעטער (ווי אין 2010). דער קאנאל האט אן איינצעלן פֿארוועג, מיט ערטער אריבערצוגיין אין באלאה און דער גרויסע ביטערע אזערע. דער קאנאל האט נישט קיין שליוזן. ים וואסער פליסט אדורכן קאנאל; צפון פון די ביטערע אזערעס פליסט דאס וואסער קיין צפון אין ווינטער און קיין דרום אין זומער. דרום פון די אזערעס ווענדט זיך דער שטראם לויטן ים־פֿלייץ ביי סועץ.
דיפלאמאטישע באציאונגען.
עגיפטן פארמאגט פארהעלטנמעסיג גוטע דיפלאמאטישע באציאונגען מיט אירע שכנים און מיט דער מוסלעמענער וועלט. עגיפטנ'ס אגענדע איז בדרך כלל מער ליבעראל געשטימט ווי רוב מוסלעמענער לענדער אין די געגנט.
כאטש עגיפטן איז באוואוינט מער א מערהייט פון סוני מוסלעמענער, דאך פארטראגט זי זיך אין פרינציפ מיט די אנדער מוסלעמענער פראקציעס ווי דער שיאטישער איראן. עגיפטן דינט אפטמאל אלס דיפלאמאטישער פארמיטלער צווישן די פארשידענע קעגנערישע לענדער אינעם ראיאן.
אנדערש פון רוב מוסלעמענער לענדער אינעם מיטל מזרח און אפריקע, פארמאגט עגיפטן גוטע באציאונגען מיט ביידע וועלט גרויס-מאכטן, סיי מיט די פאראייניגטע שטאטן און די מערב וועלט, און אזוי אויך מיט רוסלאנד און אירע אליאירטע.
ישראל.
אין ה'תשל"ט האט עגיפטן געשלאסן א שלום מיט ישראל און איז דאן געווארן דאס ערשטע מוסלעמענער לאנד צו אפיציעל אנערקענען מדינת ישראל. זינט דאן האבן זיי געהעריגע דיפלאמאטישע באציאונגען. זיייערע באציאונגען האט זיך עטוואס אפגעהאקט דורכאויס די יארן פון די מוסלעמענער-ברודערשאפט פארטיי אין עגיפטנ'ס רעגירונג, אבער אין ה'תשע"ה, עטליכע יאר נאכן צוזאמפאל פון די מוסלעמענער-ברודערשאפט, האבן זיי צוריק באנייט די באציאונגען און צוריקגעשטעלט די אמבאסאדעס אין ביידע לענדער.
עגיפטן האט אסאך מאל געדינט אלס פארמיטלער צווישן ישראל און אירע אראבישע שכנים.
עגיפטישע באוואפנטע קרעפטען.
אויסער אימפּארטירן וואפן, פאבריצירט עגיפטן אליין אסאך טאנקען און מיסילס. די רעגירונג האלט אויף ארום ניינצן טויזנט ארבעטער אין ניין פאבריקן, וואס איז אונטער דער פירערשאפט פון די מיליטער.
די אטאמאנישע אימפעריע האט ערשט איינגעפירט אין עגיפטן א בילדונג סיסטעם אויפן אייראפעאישן שטייגער אין די אנהייב 1800ער יארן כדי צו האדעווען א קלאס פון געטרייע ביוראקראטן און ארמיי אפיצירן. אונטער דער בריטישער אקופאציע האט מען איינגעצויגן די בילדונג סיסטעם.
אין די 1959ער יארן האט פרעזידענט נאסער אריינגעברענגט ביסלעכווייז בחינמדיגע בילדונג פאר אלע עגיפטער.
די מערסט בארימטע זינגערין אין עגיפטן איז אום קולטום
יולי איז דער זיבעטער מאנאט אינעם גרעגאריאנישן קאלענדאר. ער האט 31 טעג.
דער 1טער יולי געפאלט שטענדיג דעם זעלבן טאג ווי דער 1טער אפריל.
דער געבורטשטיין פון יולי איז רובין.
יוני איז דער זעקסטער מאנאט פונעם יאר אינעם גרעגאריאנישן קאלענדאר.
ער הייסט נאך א עבודה זרה מיט דעם נאמען.
לבֿנון (ארויסרעד: לעװאָנען) איז אַ לאַנד אין מערבֿ־אַזיע. זײַן הױפּטשטאָט איז בײרוט. די פרעזידענטליכע רעזידענץ איז אין באאבדע.
זיין היסטאריע איז גאר אן אלטע, מיר געפונען אין תנ"ך אז שלמה המלך, האט געהאט א פארבינדונגען מיט חירם, קעניג פון צור,
דורכאויס דעם צווייטן ביהמ"ק איז איר היסטאריע געווען גאנץ ענליך צו די יידן, אנגעהויבן מיט די גריכן די סירישע, עגיפטישע, און די רוימישע, אסאך יידן האבן געוווינט אין לבנון אין יענער צייט, צוזאמען מיט די פיניקער, און נאך אנדערע פעלקער, די שפראך פונעם לאנד איז געווען אראמיש, ווי אין די לענדער פון דעם ראיאן, וואס אפילו מיט דעם הערשאפט פון די גריכן האט מען געמוזט רעדן גריכיש, אדער לאטייניש, מיט די רוימער, האט די גאס גערעדט אראמיש,
ווען די קריסטליכע רעליגיע, איז געווארן פארשפרייט, איז דאס אנגעקומען גלייך אויף לבנון ווי א שכן צום גליל, און די פעלקער האב צוביסלעך פארלאזט די געצנדינעריי, ווען די רוימישע אימפעריע האט אנגעהויבן צעפאלן, און די מוסולמענער זענען ארויפגעקומען אויף דער מאפע, איז דאס פאלק אין לבנון געווען שטארק קריסטליך, און געהערט צו דער מאַראנישער קירכע, גריכיש ארטאדאקסן, און קאטוילישע גריכן, דאן איז עס געווען די ביזאנטישע קירכע.
די דרוזן זענען אנגעקומען קיין לבנון אין דעם עלפטן יארהונדערט, נאך רדיפות וואס זיי האבן געהאט אין עגיפטן, די דרוזן זעען זיך נישט ווי קיין אראבער, נאר ווי א פאלק פאר זיך.
די מוסולמענער האבן איינגענומען דעם אראבישן האלבאינדזל און געצווינגען די אנדערע פעלקער צו אריבערגיין צו דער רעליגיע פון מוכאמאד, אי מיטן שווערד אי מיט געוואלד, אסאך יידן און קריסטן זענען אנטלאפן קיין צפון, סיריע לבנון און פאלעסטינע, די וואס האבן זיך נישט געקענט ערלויבן צו אנטלויפן, זענען אין מערסטנטייל אויסגעשחטן געווארן.
ווען די אראבער זענען אנגעקומען צו לבנון, האבן זיי נישט געקענט בייקומען די קריסטן, וואס האבן דארט געוווינט, די מיליטער פון די אראבער, האט דערגרייכט שפאניע, און ביז טיף אין אייראפע, און ביזן ווייטן אזיע, אבער דאס קליינע לאנד האבן זיי נישט געקענט אייננעמען, פארקערט די קריסטן אין לבנון, האבן באוויזן צו מאכן גרויסע שאדן פאר די אראבישע לענדער אין די געגנט ווי דמשק, טערקיי, די אראבערס האבן געצאלט א שטייער פאר די קריסטן אין לבנון, אז זיי זאלן זיך צוריק האלטן פון אנפאלן אראבישע געגנטער, זייער קעניגרייך האט געוויסט פון גוטע צייטן, ווען זיי זענען אנגעקומען ביז ירושלים, און עכו חיפה, און צייטן ווען די אראבער האבן איינגענומען די שטעט אין לבנון ביים וואסער, צור צידון אבער דאס רוב פון די קריסטן האבן געוווינט אויף די בערג, וואס מען רופט די לבנון בארג, עס האט אנגעהאלטן 650 יאר, ווען די אראבער האבן נישט געקענט איינשטימען, אויף דער ביין אין זייער האלדז, און זעענדיק אז אייננעמען וועט נישט זיין גרינג, האבן זיי אונטערגענומען א נייע סטראטעגיע, פון יעדן שטח וואס זיי האבן איינגענומען, האבן זיי געברענגט אראבער פון איראק, צו דער געגנט, ווען די עגיפטישע האבן איינגענומען געגנטער אין לבנון, האבן זיי געברענגט אראבער פון עגיפטן, אזוי זענען שיאטן, און סוני אראבער אנגעקומען אין די געגנט, צום סוף איז דער קריסטליכע מלוכה צעפאלן, און אראבישע כאליפן האבן געהערשט אויף דעם לאנד.
פון דעמאלסט אן האט זיך אנגעפאנגען די אויסהרגנען פון די קריסטן אויף א מאסנווייזע סיסטעם,
עס איז כדי צו דערמאנען, אז די אייראפעישע קירכעס, האבן נישט געהאט צופיל אין קאנטאקט, מיט די קריסטן אין לבנון, מחמת פארשידענע סיבות.
איין סיבה איז די אייראפער האבן געהאלטן יאשקע פאר גאט, ווען די מארונישע האלטן אים פאר א נביא, וואס דאס האט צוגעברענגט צו א האס צווישן די קריסטן אין אייראפע קעגן דער לבנונער, און ווען די אראבער האבן אנגעפאנגען רופן די קריסטן אין לבנון אראבישע קריסטן, האט עס גאנץ ווייניג אינטערסירט אייראפע, אפילו ווען די געשיכטע איז ארויסגעזויגן פון פינגער, און זיי זענען נישט אראבערס.
זיי האלטן זיך פאר אראמישע, און שטאלצירן מיט זייער קולטור, און ווייזן אן אז דאס גרעסטע יידישע ווערק, איז געשריבן אין אראמיש, ווי גמרא, תלמוד ירושלמי, זוהר, און ביז פאר הונדערט יאר צוריק בערך, האבן זיי גערעדט אראמיש צווישן זיך, ווי א געהעריגע שפראך,
די אראבער האבן דערקלערט לבנון אלס אראביש לאנד, ווען עס פאנגט זיך נישט אן, דאס מערהייט דעמאלסט זענען געווען קריסטן, וואס זענען קיינמאל נישט געווען אראבער,
אין יאר 1860 האט אויסגעבראכן די ערשטע ברודער קריג אין לבנון, און די טערקן וואס האבן געהערשט אינעם ראיאן, צוזאמען מיט די דרוזן האבן זיי אומגעברענגט טויזנטער קריסטן, ביז דאן האבן די קריסטן, און די דרוזן, געהאט א געמיינזאמע שפראך, וויבאלד ביידע זענען גערודפט געווארן, דורך זייערע מוסולמענער שכנים, אבער עס האט זיך דעמאלסט געענדיגט, און א אנגעצויגענע שטימונג הערשט צווישן די צוויי עטנישע גרופעס אין לבנון, וואס האלט אן ביז היינט,
ביי דער ערשטער וועלט מלחמה, האבן ענגלאנד און פראנקרייך אונטערגעשריבן דעם סייקס-פיקא פארשטענדעניש, וואס צווישן אנדערע, ווערט לבנון איבערגעגעבן אונטער דעם פראנצויזישן מאנדאט, צוזאמען מיט סיריע, די קריסטן אין לבנון האבן באקומען א האפענונג, אז פראנקרייך וועט זיי ארויסהעלפן.
די פראנצויזן האבן זייער שנעל איינגעזען, דעם עטנישע פראבלעם וואס שלאגט דאס קליינע לאנד, און סיריע האט אנגעפאנגען זען לבנון ווי א טייל פון גרויס-סיריע, עס האט אנגעהאלטן ביז אינמיטן דער צווייטער וועלט מלחמה, און לבנון איז געווארן זעלבשטענדיג.
אין 1943 איז געווען וואלן, און א מערהייט וואס האט געשטיצט זעלבשטענדיגקייט פון פראנקרייך, האבן באשלאסן זיך אפצוטיילן, פראנקרייך איז נישט געווען גרייט אויף דעם, אבער נאך סטראשונגען פון די בריטישע, האבן זיי נאכגעגעבן.
אין דעם פארלאמענט האט ערוויילט א קריסטליכן פרעזידענט, און א מוסולמאן פרעמיער מיניסטער, לויט א פארגלייך צווישן די עטנישע גרופעס, לויטן פארגלייך איז לבנון א טייל פון די אראבישע מדינות, און די אראבערס אנערקענען און א 55 פראצענט פון די פארלאמענט מיטגלידער געהערט פאר די קריסטן, (אין לבנון ווערן די פארלאמענט מיטגלידער, ערוויילט עקסטער דורך יעדע עטנישע גרופע באזונדער, דאס מיינט, אז פון די ניין און ניינציג מיטגלידער אין פארלאמענט, צוטיילט מען צו יעדע גרופע א באשטימטע נומער, און די גרופע וויילט אויס אירע דעפוטאטן).
נאך דער זעלבטשטענדיגקייט, זענען די שיאטן פון לבנון, אריבערגעגאנגען פון דרום לבנון קיין ביירוט, א קריסטליכע פעסטונג ביז דאן, און די הויכע געבורטן צווישן די מוסולמענער, און דאס זייער אריבערציען זיך צו קריסטליכע געגנטער, האט געברענגט די קריסטן וואס זענען אמאל געווען א מאיאריטעט, צו א מינאריטעט, און אסאך האבן דערפאר אויסגעוואנדערט קיין אייראפע, און אמעריקע, אזוי האט עס אנגעהאלטן ביז 1975.
ווען ישראל איז געגרינדעט געווארן, זענען אסאך פאלעסטינע פליטים אנגעקומען קיין לבנון, זיי זענען נישט געווארן קיין בירגער, און זיי זענען פלאצירט געווארן אין לאגערן, ווי אין אנדערע לענדער וואס האבן באקומען פליטים. די קריסטן אין לבנון, האבן אסאך ארויסגעהאלפן יידן, וואס האבן געוואלט אנקומען קיין ארץ ישראל, און די בריטישע האבן נישט אריינגעלאזט, דורכן טרוקעניש, די יידישע פירערשאפט, האבן געוויסט פון די הילף, וואס די קריסטן שטעלן צו פאר זיי, און זיי האבן פרובירט ארויסצוהעלפן, די קריסטן מיט וואס זיי האבו געקענט, אין די נאכפאלגענדע יארן.
דער לבנון ברודער קריג.
דער לבנון ברודער קריג האט אנגעהאלטן פון 1975 ביז 1990, הונדערטער טויזנטער זענען אומגעקומען, איבער א מיליאן פליטים זענען אנטלאפן, און די עקאנאמיע האט געקראכט, און נישט אויסגעהיילט געווארן ביז היינט, די מוסולמענער, און בעיקר די שיאטן זענען זייער שטארק געווארן, ובראשם די כעזבאלא, ישראל איז ארויס פון דרום לבנון אין 2000, און די כעזבאלע איז דארט אריין, און עס האט צוגעפירט צו דערר צווייטער לבנון מלחמה, די מצב דארט איז אומסטאביל, און די איינוווינער פון דער לאנד פאר טויזנטע יארן, עמיגרירן צו אנדערע לענדער, נאכדעם וואס די וועלט טראכט נאר פון די מוסולמענער, און די כלל פון כל דאלים גביר, געוועלטיגט היינט אין לבנון.
אין יאר 1990, איז אונטערגעשריבן געווארן די טייף אפמאך, וואס האט אפגעשטעלט די כאאס צושטאנד, וואס האט געהערשט דורכאויס די ברודער קריג, און א שלום וואס אויפן פאפיר איז דאס גילטיק, אבער עס איז גענוג א קליין שוועבעלע צוריק אנצוצינדן די פייער.
דער פאריז פונעם מיטל מזרח, איז אין חורבנות, נאך די בלוטיקע מלחמות, וואס זענען דארט אריבער, און די לאנד האט נישט קיין געלט צו פאריכטן.
[http://www.breitbart.com/news/2006/07/17/D8ITOV1G0.html די מדינת ישראל לבנון קאנפליקט היסטאריע]
אין דעם יאהר האט דער ראדזינער רבי ר' גרשון העניך ליינער די ערשטע מאל ממציא געווען תכלת.
כ' שבט – געעפנט געווארן דער שערי צדק שפיטאל, דער ערשטער שפיטאל אין דער ניישטאט ירושלים
דאס טערקײַ (טערקיש: "Türkiye"), אפיציעל די רעפובליק פון טערקיי () איז אן איסלאמיש לאנד אין אייראפע און מערבֿ־אַזיע. זײַן הױפּטשטאָט איז אַנקאַראַ. עס גרענעצט דעם מיטלענדישן ים, סיריע און איראק פון דרום, דעם אגאישן ים פון מערב, גריכנלאנד און בולגאריע פון צפון-מערב, דעם שווארצן ים פון צפון, גרוזיע פון צפון-מזרח און ארמעניע און איראן פון מזרח.
טערקיי באדעקט א שטח פון בערך 780,000 קוואדראט ק"מ.
די ביזאנטישע און אטאמאנע אימפעריעס זענען ביידע געווען אויפן ארט פון היינטיגן טערקיי. די טערקישע קולטור איז געמישט אריענטאל און וועסטערן, אזוי ווי ס'פאסט פאר א לאנד וואס איז סיי אין אזיע סיי אין אייראפע.
טערקיי איז א סעקולערע, דעמאקראטישע רעפובליק. מוסטאפא קעמאל אטאטורק האט אויפגעבויט זיין פאליטישע סיסטעם אין 1923, נאך דעם איינבראך פון דער אטאמאנישער אימפעריע. טערקיי איז געווען א פונדאציע מיטגליד פון די פאראייניגטע פעלקער, און פון די ארגאניזאציע פון מוסולמענישע לענדער, און האט אריינגעטרעטן נאט"א אין 1952. זייט 2005, פירט טערקיי א משא-מתן אריינצוטרעטן דעם אייראפעישן פארבאנד, וואס ווערט נישט ערלויבט דורך די אייראפעישע לענדער, וויבאלד טערקייס מענטשן רעכט איז געפלאגט מיט פראבלעמען, וואס איז נישט צופרידנשטעלענד פארן אייראפעישע געמיינדע. ווי דאס קעגנשטעלן זיך ארויסצוציען פון ציפערן, ווי עטליכע פארטן זענען פארשלאסן פארן פארקער, און מערערע לענדער פארלאנגען דאס ארויסציען פון טערקיי.
די אפיציעלע שפראך פונעם לאנד איז טערקיש, א טערקישע שפראך וואס בערך 85% פון דער באפעלקערונג רעדן אלס מוטערשפראך.
טערקיי איז דער וועלט'ס הויפט פראדוצירער פון אפריקאסן, מיט 390,000 טאנען אין 2005.
אינעם 13טן יארהונדערט האבן די אטאמאנען פאראייניגט אנאטאליע, און זיי האבן געשאפן אן אימפעריע וואס האט אריינגענומען א גרויסן טייל פון דרום-מזרח אייראפע, מערב אזיע און צפון אפריקע, און איז געווארן א גרויסע מאכט. די שפיץ פון איר מאכט איז געווען פונעם 15טן ביזן 17טן יארהונדערטער, אנהייבנדיק מיט סוליימאן דער ערשטער, וואס האט געהערשט פון 1520 ביז 1566.
ביים ים האט דער אטאמאנישער ים-פלאט געקעמפט פאר קאנטראל איבערן מיטלענדישן ים.
פונעם אנפאנג פון דעם 19טן יארהונדערט האט די אטאמאנישע אימפעריע אנגעהויבן גיין אונטער.
ביי דער ערשטער וועלט מלחמה איז די אטאמאנישע אימפעריע געווען איינער פון די צענטראלע מאכטן. אין דער גאנג פון דער מלחמה האט מען דעפארטירט די ארמענער פון מזרח אנאטאליע קיין סיריע, וואס האט אויסגעלאזט מיט דער שחיטה פון 1,500,000 ארמענער אין דעם ארמענער פאלקסמארד, וואס טערקיי טענה'ט איז נישט געווען קיין פאלקסמארד. אויך האט מען אויסגעפירט שחיטות קעגן אנדערע מינאריטען, ווי די גריכן און די אסיריער.
נאך דער ערשטער וועלט מלחמה איז טערקיי געווען אקופירט דורך די ארמייען פון די אליאירטע מאכטן, און ס'איז געגרינדעט געווארן די טערקישע נאציאנאלע באוועגונג. מען האט געפירט די טערקישע אומאפהענגיקייט מלחמה אונטער דער פירערשאפט פון מוסטאפא קעמאל פאשא, א מיליטער קאמאנדירער וואס האט געקעמפט אין דער גאליפאלי קאמף.
דעם 18טן סעפטעמבער האט די טערקישע רעגירונג אין אנקארא זיך פראקלאמירט די לעגאלע רעגירונג אין טערקיי; די פרעמדע ארמייען זענען שוין געווען ארויס פון לאנד. אין יולי 1923 האט מען געחתמעט דעם לאזאן אפמאך וואס האט אנערקענט די סואווערענטעט פון דער טערקישער רעפובליק.
אטאטורק איז געווען א פראגמאטישער פירער וואס האט איינגעפירט ברייטע רעפארמען אין טערקיי, וואס האבן צוגעברענגט צו מאדערניזאציע, און האבן איבערגעקערט דאס איסלאמישע לאנד צו סעקולערער רעפובליק מיט א מערבדיקע אריענטאציע. צווישן די רעפארמען, האט מען געטוישט די אראבישע שריפט מיט א שריפט באזירט אויפן לאטיינישן אלפאבעט, פרויען האבן אנגעהויבן גיין מיט אויפגעדעקטע פנימער און מענער האבן אויפגעהערט טראגן אויפן קאפ דעם טארבוש. מ'האט אויסגערופן אנקארא ווי די נייע הויפטשטאט פון טערקיי אנשטאט סטאמבול.
טערקיי איז א לאנד וואס ציט זיך אויס אויף צוויי קאנטינענטן, און שאפט א בריק צווישן אייראפע און אזיע. די באספארוס, ים פון מארמארא און דארדאנעלן דורכגאסן צעשיידן זיין אזיאטישן טייל (אנאטאליע אדער "קליין אזיע") פון זיין אייראפעישן טייל (טראקיע). דער אייראפעישער טייל איז נאר 3% פונעם שטח פון לאנד.
די טעריטאריע פון טערקיי איז מער ווי 1600 ק"מ אין דער לענג און 800 ק"מ אין דער ברייט, מיט א פארעם מער אדער ווייניגער ווי א גראדעק. ער ליגט צווישן די גארטל ליניעס 35º און 43º N, און די מערידיאנען 25º און 45º E.
טערקיי באדעקט א שטח פון 780,580 קוואדראט ק"מ. טערקיי האט לאנד גרענעצן וואס זענען לאנג 2,627 ק"מ מיט 8 לענדער: בולגאריע (240 ק"מ), גרוזיע (252 ק"מ), ארמעניע (268 ק"מ), אזערביידזשאן (9 ק"מ), איראן (499 ק"מ), איראק (331 ק"מ), סיריע (822 ק"מ) און גריכנלאנד (206 ק"מ). די ים גרענעצן זענען לאנג 7,200 ק"מ אויפן שווארצן ים, ים פון מארמארא, אגאישן ים און מיטלענדישן ים. טערקיי איז דאס 37סטע גרעסטע לאנד אין דער וועלט אין שטח.
דער אייראפעאישער טייל פון טערקיי, מזרח טראקע, שאפט די גרענעצן פון טערקיי מיט גריכנלאנד און בולגאריע. דער אזיאטישער טייל, אנאטאליע, איז א הויכער צענטראלער פלאטא מיט שמאלע בארטנדיגע פלוינען. אזיאטישער טערקיי איז מערסטנס בארגיש, אבער אין אייראפעישן טערקיי זענען נאר דא בערגלעך. דער העכסטער פונקט אין טערקיי איז דער שפיץ פון בארג אררט וואס איז הויך 5,166 מעטער. אומגעפער 85% פונעם לאנד איז העכער פון 450 מעטער. אין צפון פון לאנד פאראלעל צום שווארצן ים שפרייטן זיך די פאנטוס בערג, און אין דרום פון לאנד פאראלעל צום מיטלענדישן ים שפרייטן זיך די טאורוס בערג.
טערקיי איז א לאנד רייך אין וואסער; ער האט 1,200 ק"מ פון טייכן, וואס די לענגסטע און וויכטיקסטע פון זיי זענען די פרת, חידקל און קיזילירמארק טייכן.
די הויפטשטאט פון טערקיי, אנקארא, איז באקאנט פאר די אנגארא קאץ, אנגארא קיניגל און אנגארא ציג.
די בארטן געגנטן פון טערקיי אויף די אגאישן און מיטלענדישן ימען האבן א טעמפעראטן מיטלענדישן קלימאט, מיט הייסע טרוקענע זומערס און צארטע אדער קילע און נאסע ווינטערס. די געגנטן אויפן בארטן פון שווארצן ים האבן א טעמפעראטן אקעאנישן קלימאט מיט ווארעמע, נאסע זומערס און קילע, נאסע ווינטערס.
אין מזרח טייל פונעם אנאטאלישן פלאטא זענען די ווינטערס גאר הארב. די טעמפעראטורן קענען אראפגיין ביז 30º- צו 40ºC-, און שניי קען ליגן מער ווי 120 טעג פון יאר.
וואלקנקראצערס אינעם ביזנעס דיסטריקט פון סטאמבול, טערקיי'ס פירנדיקער עקאנאמישער צענטער
טערקיי האט דער וועלט'ס 17טע גרעסטע פראדוקט ווערדע. דאס לאנד איז א פונדאציע מיטגליד אין דער ארגאניזאציע פאר עקאנאמישע קאאפעראציע און אנטוויקלונג און די גרופע פון 20 הויפט עקאנאמיעס.
טערקיי האט עקספארטירט $143.5 ביליאן אין 2011 און $163 ביליאן אין 2012 (די הויפט עקספארט שותפים אין 2012 זענען געווען: דייטשלאנד 8.6%, איראק 7.1%, איראן 6.5%, דאס פאראייניגטע קעניגרייך 5.7%, פאראייניגטע אראבישע עמיראטן 5.4%). אבער אימפארטן זענען געווען גרעסער ביי $229 ביליאן.
שטארקע סעקטארן פון דער טערקישער עקאנאמיע זענען אויטאמאבילן, שיפבויען, אוטערהאלטונגס־עלעקטראניק, באנקירן, קאנסטרוקציע, טעקסטילן, אויל ראפינירן, מינעריי, אייזן און שטאל.
טוריזם אין טערקיי איז געוואקסן גיך אין די לעצטע צוואנציג יאר און איז היינט א וויכטיקער טייל פון דער עקאנאמיע. אין 2013 האבן 37.8 אויסלענדישע טוריסטן אנגעקומען אין טערקיי; זיי האבן אריינגעשטעלט $27.9 ביליאן צו טערקיי'ס איינקומפטן. אין טערקיי געפינען זיך צוויי פון די זיבן ווינדער פון די וועלט.
אינפראסטרוקטור.
אין 2013 האט טערקיי געהאט 98 פליפעלדער, כולל 22 אינטערנאציאנאלע פליפעלדער. דאס סטאמבול אטאטורק פליפעלד איז דאס 13טע מערסט באשעפטיגסטע פליפעלד אין דער וועלט, און האט באדינט 31,833,324 פאסאזשירן צווישן יאנואר און יולי 2014. מען פלאנירט א ניי דריט פליפעלד פאר סטאמבול וואס וועט זיין דאס גרעסטע אין דער וועלט, מיט א מעגלעכקייט צו באדינען 150 מיליאן פאסאזשירן א יאר. דער פאן־טרעגער פון טערקיי זייט 1933 איז טערקישע לופטליניעס, און ווערט בארעכנט די בעסטע לופטליניע אין אייראפע אין די יארן 2011, 2012, 2013 און 2014.
די טערקישע אינטערנעץ האט 35 מיליאן באניצער.
דאס לאנד מצרים ווערט אומאָפּהענגיק.
די אַלפן (;;;) זענען א גרויסע רייע בערג אין אייראפע וואס ציט פֿון עסטרייך און סלאוועניע אין מזרח, דורך איטאליע, שווייץ, ליכטנשטיין און דייטשלאנד ביז פֿראנקרייך אין מערב. דאס ווארט „אלפן" שטאמט פֿון לאטייניש Alpes.
דער העכסטער בארג פֿון די אלפן איז מאן בלאנק, הויך 4808 מעטער, אויפֿן גרענעץ פֿון פֿראנקרייך מיט איטאליע.
די אלפן זענען איינער פון די מער פאפולערע טוריסטן צילן אין דער וועלט, און פיל קורערטער ווי אויבערסטדארף אין בייערן, זאאלבאך אין עסטרייך, דאוואס אין דער שווייץ, שאמאני אין פראנקרייך און קארטינא ד׳אמפעזא אין איטאליע האבן מער ווי א מיליאן געסט יערליך.
מעמאריעל דיי איז דער פעדעראלער מכוח דער רעגירונגס יום הזכרון פון אמעריקע צו געדענקן און ארויסהייבן די העלדישקייט און לאיאלקייט פאר אירע געפאלענע סאלדאטן על מערכת פון פרייהייט צו דער וועלט אויף וואס אמעריקע סימבאליזירט.
עס געפאלט שטענדיג אויס אינעם לעצטן מאנטיג פון מעי וואס די גוים רוה זיך אפ אין א לענגערן וויק ענד צו גיין אויפן לאקאלען מיליטערישע בית הקברות מאכן א פראדע און מארשט דערנאך פייערט מען אין זייער זכות, געוויינליך מיט בארבעקיוס מיט די משפחות אויך ביי די ביטשעס ווייל דער זומער האט זיך שוין דאן אנגערוקט אין אמעריקע.
עס איז א לעגאלע פייערטאג וואס אלע שטאטישע אמטן און דינסטן אדער פינאנציעלע אינסטיטוציעס זענען פארשפארט.
לייבער דיי (ענגליש: "Labor Day") איז אן אמעריקאנער פעדעראלע לעגאלע חגא. עס איז דעם ערשטן מאנטאג אינעם מאנאט סעפטעמבער. טראדיציאנאל ווערט עס אפגעצייכנט מיט ווינציג הוליערייען און סעלעבראציעס, נאר ענדערש מיט רואיגע פייערונגען דורך באזוכן פריינט און פאמילע. אויך ווערן אפגעראכטן פארשידענע טראדיצינאלע פאראדען, אין ניו יארק און מאסאטשוסעטס.
די חגא איז געגרינדעט געווארן צו פייערן א טאג פאר ארבייטער אין אמעריקא, ארויס צו ווייזן דאנקבארקייט און שטיצע פאר די פילע מיליאנען וואס ארבעטן שווער און האבען א גרויס טייל אין אויפבויען די אמעריקאנע עקענאמיע.
אין דער גארער וועלט פירט מען זיך צו פייערן "ארבייטער'ס טאג" אין דעם ערשטן טאג פון מאי, אויך אין אמעריקא האבן אסאך פארלאנגט מען זאל פייערן דעם טאג אנהייב מאי, אבער פאקטיש האט מען אין אמעריקא אנגעהויבן צו פייערן די חגא דעם ערשטן מאנטאג פון סעפטעמבער נאך אין יאר 1880.
די אינטערנאציאנעלע ארבעטער אסאסיאציע מיט נאך אנדערע האבן גראדע יא נוטה געווען מען זאל פייערן דעם טאג אנהייב מאי, אבער נאך שווערע ראיאטן וואס האט אויסגעבראכען אין שיקאגא אנהייב מאי פון יאר 1886 (באקאנט אלס די העימארקעט ראיאטן), האט פרעזידענט גראווער קליוולאנד געזארגט אז מען וועט אפטייטשן א חגא אין יענעם טעג אלץ א פייערונג פאר די ראיאטן. היות די טראדיציע האט זיך שוין אזוי אנגעהויבן, און אויס זארג אז אויב וועט מען דאס טוישן וועט אויסקוקן כאילו אמעריקאנער ארבעטער גרופעס זענען פאראייניגט מיט די אינטערנאציאנאליסטן, איז דאס שוין געבליבן אז אין אמעריקא איז אנדערש און דער ערשטער מאנטאג אין סעפטעמבער איז די חגא טאג ביז היינט.
די ערשטע פאראדע אין דעם טאג איז געווארן ארגאנאזירט דורך די רייטער פון ארבייט גרופע, טייל היסטאריקער זאגן אז יענע פאראדע איז צושטאנד געקומען צוזאמען מיט די ראסיסטישע קו קלוקס קלאן גרופע, א פאקט וואס האט אין אנהייב געדינט די שטיצער פון א מאי פאראדע וועלכע האבען זיך געזוכט אפצושאקלען פון די אריגענעלע ארגאנאזירער. דער ליבעראלער היסטאריקער האווארד זין האט געשריבן דערוועגן אין זיין באקאנטע בוך מענטשן'ס היסטאריע פון די פאראייניגטע שטאטן.
דער טאג איז אין אלגעמיין דער לעצטער טאג וואס קינדער סטודענטן האבן זייער זומער הפסקה פון שולע, דעם פאלגנדן טאג הייבט מען אן דאס נייע שולע יאר.
א רו־טאג, אדער יום שבתון ווי אין לשון קודש, איז א טאג וואס דאס פאלק האט אויסגעוועלט זיך אפרוען פון ארבעט.
עס זענען דא ימים טובים און חגאות וואס זענען נישט קיין רוה טעג, אבער אין אלגעמיין צייכענט מען אפ א יום טוב דורך רוען.
אין פראנקרייך האבן די ארבייטער די מערסטע רוה טעג.
אין רעליגיע.
שבת איז דער אידישער רוה טאג פון דער וואך אבער ביי די קריסטן האט מען דאס געטוישט צו זונטאג, דערפאר איז היינט צו טאג אין רוב פארגעשריטענע לענדער זונטאג דער רוה טאג.
ביי די מוסלעמענער איז עס אום פרייטאג.
ביי אידן איז פארבאטן צו טוהן ל"ט מלאכות אין שבת, וואס לויט דער תורה הייסט דאס ארבעט. אבער אין יו"ט איז לייכטער ווען עס איז מען מעג טוהן זאכן וואס איז פאר א צוועקן פון אוכל נפש.
די ערשטע לאקאלע נעצווערקן זיינען געגרינדעט געווארן דורך Datapoint און זיי האבן באדינט צו איינטיילן הארטדיסקן.
כ״ד תשרי – רבי חיים זאנוויל אבראמאוויטש פון ריבניץ
א' אב – הרב שלמה האלבערשטאם, באבאווער רב (געב' תרס"ח)
בנימין זאב טעאדאר הערצל (דייטשיש: "Theodor Herzl"; אונגעריש: "Herzl Tivadar"; 2טן מײ, 1860 - 3טן יולי, 1904) איז געווען א דיפּלאָמאַט און א יידישער שרײַבער.
ער איז דער ערפינדער פֿון פּאָליטישער ציוניזם און גרינדער פֿון דער אלװעלטלעכער ציוניסטישער באװעגונג.
ער איז געבױרן געװאָרן אין בודאַפּעשט, צו זיין פאטער יעקוב און אנט, געלערנט יוריספּרודענץ אין װין, געשריבן דערצײלונגען, פֿעליעטאָנען און פּיעסעס.
צװישן - פֿון די יאָר 1891 ביז צו די יאָר 1895 איז ער געװען דער רעפּאָרטער פֿון די װינער צײַטונג "נױע פֿרײַע פּרעסע" אין פּאַריז. און אין יאר 1897 האט ער געגרינדעט א ציוניסטישע צייטונג "די וועלט".
אין 1896 האָט ער פֿאַרעפֿנטלעכט דעם העפֿט "ייִדנשטאַט" אין דײַטש און אָנגעהױבן זײַנע פּאָליטישע אָרגאַניזירונג אַקטיװיטעט.
אין אויגוסט 1897 האָט ער צונױפֿגעזאַמלט דעם ערשטן ציוניסטישן קאָנגרעס אין באַזעל װוּ די "באַזעל פּלאַן" איז אָנגענומען געװאָרן און די אלוועלטלעכע ציוניסטישע באוועגונג איז געגרינדט געװאָרן. פֿון דעמאָלט אָן איז ער געװען פֿאָרזיצער פֿון די קומענדיקע קאָנגרעסן.
ער האָט אָנגעפֿירט אונטערהאַנדלונגען מיט דעם טערקישן סולטאַן, רוסישן צאַר, דײַטשישן קײסער, דעם פּױפּסט און מיט דעם איטאליענישן קעניג.
פֿאַר זײַן ציוניסטישע צײַט, װערט הערצל באַטראַכט אַלס אַ ייִד װעלכער האָט געװאָלט פֿאַרראַטן זײַן פּאָלק דורך איבערפֿירן זײַ צום קריסטנטום.
נאך וואס הערצל איז נפטר געווארן אין 1905 ביים 7טן ציוניסטישן קאנגרעס איז דוד וואלפסאן אויסגעקליבן געווארן אלס דער פירער פון דער ציוניסטישער באוועגונג.
ער מיט זיין ווייב יוליא נאשויער האבן געהאט דריי קינדערף פאלינא, האנס און טרודי.
הערצל מיט די קינדער בײַם שרייַבטיש
רוימישער טעאטער פון פילאדעלפיא, די אלטע שטאט פון אמאן
יאָרדאַניע (העבאריש: ירדן) איז אַ לאַנד אין מערבֿ־אַזיע. איר הױפּטשטאָט איז אַמאַן.
יארדאניע איז געווען א טייל פון פאלעסטינע, און דער בריטישער מאנדאט האבן אויפגעשטעלט דאס לאנד אין יאר 1922, און זיי האבן געשטעלט פאר קעניג דעם פרינץ אבדאללא, פון די האשעמיטן שבט, וואס זענען אין מקור בעדואינער, דאס לאנד איז א מדברדיקע, עס הערשט א גרויסע מאנגל אין וואסער, טרוקן און הייס.
פון צפון איז איר גרענעץ סיריע, מערב ישראל, פון מזרח איראק, און פון דרום האט זי איר גרענעץ מיט סאודי אראביע.
איר באפעלקערונג איז געשאצט אויף 5,759,732 און עס ווערט צוטיילט אויף 62 מענטשן, אויף יעדע סקווער קילאמעטער
דאס לאנד איז פאקטיש געווען א מאנדאט אונטער דעם פאראייניגטן קעניגרייך, ביזן יאר 1944, דאן איז זי געווארן זעלבסטשטענדיק, און אבדאללא איז געווארן פולשטענדיק, דער קעניג פון טראנס יארדאניע.
אין יאר 1948 האט יארדאניע מלחמה געהאלטן קעגן ישראל, און איינגענומען די מערב ברעג פונעם ירדן טייך, און ירושלים אלטשטאט, לאטראן, און אנדערע ערטער ווי שכם, חברון, יריחו, און ראמאללא, די מלחמה איז אנגעפירט געווארן דורך בריטישע גענערעלער, און די הויפט גענעראל איז געווען גלאב פאשא, דערנאך האט יארדאניען אנעקסירט די מערב ברעג, אבער בלויז גרויס בריטאניען, און פאקיסטאן האבן אנערקענט אינדעם.
אין 1951, איז אבדאללא קעניג פון יארדאניע געהרגט געווארן, אין אן אטענטאט אויפן הר הבית, ווען א פאלעסטינער האט אים דערשאסן, ווען ער האט באזוכט די על אקסא מעטשעט.
זיין זון טאלאל, איז געווארן קעניג נאך אים, אבער זיין זון איז אראפ נאך א יאר, ווען מע האט אנטדעקט, אז ער איז גייסטיש קראנק.
כוסיין איז געווארן קעניג אין 1952, און ער האט געפירט דאס לאנד פאר לאנגע יארן, ער האט געטאן א פאטאלע טעות, ביים זיך אנשליסן אינעם אראבישן קריג, ביי די זעקסטאגיקע מלחמה, ווי ער האט פארלוירן די מערב ברעג צו ישראל, ביי די יום כיפור מלחמה, האט ער טאקע נישט מלחמה געהאלטן קעגן ישראל דירעקט, פארקערט ער האט געווארענט ישראל אז עגיפטן, און סיריע גרייטן זיך צו אטאקירן ישראל.
אין יאר 1969, האבן פאלעסטינע טעראריסטן אים פרובירט אומצוברענגן, און דערפאר האט ער דורכגעפירט א בלוטיקע נקמה, ער האט געשיקט די ארמיי, צו אטאקירן פאלעסטינע באזעס, וואס זיי האבן אויפגעשטעלט אינערהאלב יארדאניען, פאר טעראר צוועקן, און אומגעבענגט צענדליקע טויזענט פאלעסטינער, שפעטער האט מען גערופן די צייט "בלעק סעפטעמבער", און די פאלעסטינער האבן אויפגעשטעלט זייערע טעראר באזעס, אין לבנון, די סירישע האבן געדראט מיט א קריג, אבער ער האט מצליח געווען און עס איז גארנישט געווען.
אין יאר 1994, נאכדעם וואס ער האט יארן לאנג געפירט געהיימע געשפרעכן מיט ישראל, האט כוסעין אונטערגעשריבן א שלום אפמאך מיט ישראל, מיט יצחק רבין.
אין יאר 1999 איז כוסיין קעניג פון יארדאניע געשטארבן, אין אן אמעריקאנער שפיטאל אין מינעסאטע, און זיין זון אבדאללא, האט איבערגענומען די מאכט,
א (אַרויסגערעדט אַלעף) איז דער ערשטער אות פֿון אלף בית. דאָס וואָרט "אַלעף" שטאַמט פֿון אלוף וואָס באַדייט אַן אקס.
דער אלף אין יידיש.
אין יידיש זיינען דא דריי פארשיידענע אלפֿן, פתח־אלף און קמץ־אלף ווי וואקאלן און אן אלף אן א נקודה וואס ניצט ווי א טראף־אלף (איבער, אונטער, אױג, אײנער, אײַזן) אדער ווי א שטומער־אלף וואס הײַנט ניצט מען נישט מער אין דער ייִדישער שפראך (איינציקע נוצן נאך דעם מחיצה־אלף למשל וואו וואוינען (זע יידישע דיאלעקטן)).
גאמאל אבדעל נאצער (ה'תרע"ח - ה'תש"ל (15טן יאנואר, 1918 - 28סטן סעפטעמבער, 1970) איז געווען דער פרעזידענט פון עגיפטן פון ה'תשי"א (1951) ביז זיין שטארבן אינעם יאר תש"ל.
ער האָט געבויט די אסוואן דאמבע און צוריקגעקערט דעם סועץ קאנאל (וואס איז געווען אונטער דער בריטישער מאכט) צו די עגיפטן. גלייך נאך דעם (ה'תשי"ז) האט אויסגעפלאצט די סיני מלחמה צווישן ישראל מיט דער הילף פון בריטאניע און פראנקרייך פון איין זייט, און עגיפטן פון דער צווייטער זייט. אין דער סיני־קריג איז מצרים דורכגעפאלן.
זעקסטאגיקע מלחמה.
נאסער איז געווען דער פאראנטווארטלעכער צו דער זעקסטאגיקער מלחמה (אין יאר ה'תשכ"ז) וואס האט אויסגעפלאצט נאך וואס נאסער האט אריינגעשיקט גרויסע מיליטער־גרופעס אין סיני און פארשיקט פון דארט די יו ען כדי צו אנשרעקן ישראל.
אין דעם קריג האט נאסער פאראייניקט דריי אראבישע לענדער—סיריע, יארדאניע און איראק—צו קעמפן קעגן ישראל. די מלחמה האט זיך געענדיקט מיט מצרימס דורכפאל.
זיין נאכפאלגער איז אנוואר סאדאט.
א שפין אין צענטער פון זיין געוועב
א שפין הענגט זיך בשעתן שפינען זיין געוועב.
דער שפּין איז א רויבערישער אַרטראפאד (באשעפעניש אן ארוקנביין). זיי זענען בעיקר באקאנט דורך די שפין געוועבאכץ וואס זיי מאכן. עס ווערט געשאצט אז עס איז דא 200,000 זגאלן פון שפינען. בלויז 40,000 זענען שוין דעפינירט און אידענטיפיצירט דורך װיסנשאַפטלער מיט נעמען און פונקטליכע וויסנשאפט וויאזוי זיי לעבן און זייערע פארשידנארטיקע תכונות, פון די זענען בערך 200 זגאלן שעדליך פארן מענטש אויב זיי בייסן.
שפּינען זענען נישט קיין זשוקעס. אלע שפינען האבן פון זיך צוויי דריזן וואס פראדוצירט דינע גאר שטארקע פראטעין פאדעם וואס איז זײד. זיי נוצן דאס צו פאנגען אנדערע בעלי חיים, און אויך צו קריכן דערמיט דרוך זיך הענגן פון איין פלאץ צום אנדערן, צו אויף גראדע ווענט אדער אויף גליטשיקע גראז. זיי נוצן אויך די זײד צו האלטן זייער זרע אדער אייער, און אויך פאר נאכדעם וואס דער בעל חיי איז שוין געפאנגן נעמען זיי אים ארום דערמיט פיל מאל ווי קײטן אױף די הענט מיט דעם זייער גאנצער קערפער ביז יענער ווערט דערשטיקט און טויט.
ער לעבט פון פאנגען אלע מיני זשוקעס, אינסעקטן, פליגן שטויב און שמוץ וואס ווערן פארכאפט אין זיין שפין געוועב, און ער לאזט דאס צומאלן ווערן דורך א געוויסער טעכניק ביז זיי ווערן פליסיגקייט דאן קען ער דאס אויסטרונקען.
ווען ער ענדיגט בויען זיין געוועב גייט דאס אוועק זיך אפרוען ערגעץ אנדערשט מיט א דינע שטריק פון זיין געוואכץ פארבינדן ביז צו אים וואס ווען דער שפין שאקלט זיך ווייסט ציעט עס אים דורך די בענדל צו אהין לויפן און דאס פאנגען, נאך איידער עס רייסט זיך אויס.
דער הויפט געדאנק פון דער יידישער מדינה, מדינת ישראל, איז אויסצופירן דעם געזעץ פון צוריקערן אלע יידן פון גלות צו אן אייגן לאנד. אבער די פראגע איז ווי דארף א יידישע מדינה אויסזען? צווישן די בירגער אין מדינת ישראל איז דא מיינונגס פארשיידנהייט איבערהויפט צווישן די פרומע, מזרחיסטן און סעקולערער.
2. די מזרחיסטן האלטן אז די מדינה איז א חלק פון די גאולה (אתחלתא דגאולה), און מען דארף איר מאכן א מדינת הלכה וואס פירט זיך טיאקראטיש ד.ה. מען דארף אויסמאכן הלכהדיקע געזעצן און אויפשטעלן א רעליגיעזען געריכט (סנהדרין). זייער ציל איז נישט צו העלפן זייערע אייגענע גרופעס אזוי ווי די פרומע, נאר זיי שטרעבן צו מאכן די גאנצע מדינה מער טראדיציאנאליש מיט ארויף לייגן גרונדענע הלכות ווי שמירת שבת, כשרות, א יידישע מיליטער, נישואין און גירושין זאל זיין על פי די הלכה. אבער פונדעסוועקן האלטן זיי זיך אָן מיטן דעמאקראטישן געדאנק.
י"ד תשרי - רבי שלום שכנא פון פראהבישט (געב' תקכ"ט)
ה'תקנ"ז איז דאס ניינטע יאר פון דעם צוויי הונדערט דריי און ניינציגסטן (רצ"ג) זון מחזור.
דאס קביעות פון דעם יאר איז בח פשוטה וועלכע באדייט ב - ראש השנה איז מאנטיק (ב). ח - חשוון און כסלו זענען פארקערצטע (חסרים), חדשים פון ניין און צוואנציג טעג. פשוטה - דאס יאר האט ווי געווענליך צוועלף חדשים (פשוטה) ס'איז נישט אַן עיבור יאר.
פּאַנאָראַמאַ צו די צענטער פון מינסק.
מינסק (,) איז די הויפטשטאט פון בעלארוס היימשטאט מיט 1.7 מיליאן איינוווינערס, באגרינדעט געווארן אין 1067. יידן וווינען דארטן זינט 1479.
לויט אברהם חיים שב"ד פון מינסק איז די יידישע קהילה אין מינסק געווען פון די אוראלטע רוסישע קהילות. ער שרייבט אז יידן זענען געווען צווישן די ערשטע איינוואוינערס אין ד'תתכ"ו. ווי נישט ווי, איז קלאר אז נאך די טאטערישע אינוואזיעס אין פוילן און ליטע אין דעם 13טן י"ה האבן די קעניגן און אדעלן אריינגעברענגט יידן אויפצושטעלן די עקאנאמיע פון דער מדינה אויף די פיס און צו שאפן פינאנציעלע יסודות פאר דער עקאנאמיע.
שלום עליכם (פּען־נאָמען פֿון שלום נַחומאָוויטש ראַבינאָוויטש) (כ"ו אדר א' ה'תרי"ט - י' אייר ה'תרע"ו) איז געווען אַ שרײַבער, איינער פֿון די באַרימטסטע קלאַסיקער פֿון דער ליטעראַטור אויף ייִדיש. ער האָט געשריבן איבערהויפּט אויף דער ייִדישער שפּראַך, אָבער אויך אויף רוסיש און העברעיִש.
פֿון זײַנע באוווּסטע ביכער: טבֿיה דער מילכיקער, מנחם מענדל, מאָטל פּייסע דעם חזנס.
ביאָגראפיע.
שלום עליכם איז געבוירן אין אוקרײַנע כ"ו אדר א' ה'תרי"ט, צו זײַן פֿאָטער מנחם נחום ראַבינאָוויטש, אַ סוחר, און זײַן מוטער חיה אסתר.
די עלטערן זײַנע זענען געווען פֿרומע חסידישע ייִדן, אָנהענגער פֿונעם רבי ר' דוד פֿון טאַלנע זי"ע.
אויך שלום, זײַענדיק א יונגער בחור, האָט אַ מאָל באַקומען אַ שטרענגן אָנזאָג פֿונעם רבי׳ן, דעם טאלנער מגיד, אַז ער שרײַבט גוט, אָבער אויף צדיקים זאָל ער חלילה קיין מאָל ניט זינדיקן מיטן פֿעדער. און ער האָט טאַקע געהאַלטן וואָרט, און קיין מאָל ניט געשריבן שלעכט וועגן חסידות און רביים.
ער האָט חתונה געהאַט מיט אָלגאַ לאָיעוו און זיי האָבן געהאט זעקס קינדער.
שרײַבער.
שלום עליכם האָט אָנגעהויבן שרײַבן אויף ייִדיש אין 1883. סה"כ האָט ער אָנגעשריבן פערציק ביכער אויף ייִדיש. שוין אין 1890 איז ער געווען די צענטראַלע פֿיגור אין דער ייִדישער ליטעראַטור.
שלום עליכם איז פֿון די בעסטע דערצייגער פֿון ייִדישע געשריבענע אַרטיקלען, וואָס האָבן אין זיך אַזאַ סארט לעבהאַפֿט, מיט פֿאַנטאַזיע און הומאָר, וואָס איז דערמיט באגלייט, אַז ס'איז באמת צום באַוואונדערן. דאָס רוב פֿון זײַנע ווערק זענען באַזירט אויף יאָ געלט נישט געלט, דאָס אָרעמע לעבן און שלימזלדיקער מצב פֿונעם גלות–ייִדן אין מזרח–אייראָפּע, דער גלוסט צו ציון און דעם ייִדנס חלום אויף הימל גוטס.
די תוכנ'פולע ארטיקלען זיינע, האבן געשלאגן ווארצלען גאר טיף און זיך פארשפרייט גאר ווייט, טראץ וואס אין זיינע לעבנס טעג האט ער נישט זוכה געווען צו זען די ריכטיגע פירות, איז אבער שפעטער וואס א צייט מער, געווארן היסטאריש באקאנט זיין נאמען, ווען סיי אין אוקריינא און סיי אין ישראל, ווערן מיט כבוד גערופן הויפט קווארטלען אויף זיין נאמען, שלום עליכם גאס, שלום עליכם הויז, און דאס טראדיציאנאלע שפיל, וואס לויפט שוין אפאר דורות אין די וועלטס טריבונעס, 'דער פידלער אויפן דאך', איז אפשטאמיג פון זיינס א פארשריפט 'טעוויע דער מילכיקער'.
אין יאהר ה'תשנ"ו האט מען אויפגעשטעלט אין תל אביב דאס שלום עליכם הויז אויף זיין נאמען.
אין תשס"ט, לכבוד דעם הונדערט און פופציקסטן יאר זייט זיין געבורט, האט דער כנסת אין ישראל אפגעהאלטן א יידיש טאג.
שלום עליכם איז נפטר געווארן אין ניו יארק י' אייר ה'תרע"ו.
די אַראַבער־ליגע איז א בונד פון אַראַבישע לענדער פֿון צפֿון־אַפֿריקע און דרום־מערב־אַזיע וואָס האָבן זיך פֿאַרבונדן מיט אַ צוועק צו לעזן די אַראַבישע פּראָבלעמען. איינע פון זייערע הויפט־פראבלעמען איז דאס וואס מדינת ישראל נעמט־איין פאלעסטינער שטחים.
זי איז געגרינדעט געוואָרן אין יאָר ה'תש"ה (1945) דורך זיבן שטאַטן: עגיפטן, סיריע, איראַק, סאודי אראביע, לבנון, יארדאניע און תימן. די אָרגאַניזאַציע איז פֿאַראייניגט פֿון 22 לענדער ווען איינע פֿון זיי איז פאלעסטין באפרייונג ארגאניזאציע (PLO) וואָס ביי די אַראַבישע־ליגע איז אש"ף פֿארעכנט ווי אַן אומאָפהענגיקע פאַלעסטינער־שטאַט. אין די 50קער יארן האבן זיך מיטגעטיילט אויך ליביע, סודאן, מאראקא און טוניסיע, און אין די 1960ער יארן קואווייט, און אלזשיר. אין די 1970ער יארן די פאראייניגטע אראבישע עמיראטן, באכריין, קאטאר, אמאן, מאריטאניע, סאמאליע, דזשיבוטי און אש"ף אלס א "פאַלעסטינער שטאַט". קאמארע האט זיך פאראייניגט צו דער ליגע אין יאר (1993).
אין יאר ה'תשל"ט (1979) האט מצרים געבראכן דעם חרם וואס די ליגע האט ארויפֿגעלייגט אויף ישראל, ווען דער נשיא פֿון עגיפטן, אנוואר סאדאט האט אויסגעפירט דעם שלום אפמאך, און געמאכט פרידן מיט ישראל. עגיפטן איז דערפֿאר דערווייטערט געוואָרן פון דער ליגע אויף 10 יאר.
די גרינדונג.
געגרינדעט געווארן אין עגיפטן, מיט גרויסבריטאניעס פלאן, גרויסבריטאניע האט עס געוואלט אויפשטעלן אינמיטן דער צווייטער וועלט מלחמה, כדי די אראבישע וועלט זאל זיך אנשליסן צו די אליאירטע קרעפטן, וויבאלד אסאך אראבער האבן גענויגט צו דער נאצי זייט.
אין 1964, זענען פארגעקומען צוויי שפיצן-קאנפערענצן אין קאירא, אין די ערשטע איז אויפגעשטעלט געווארן א צוזאמען ארבעט אין קולטור, דערציונג, און וויסנשאפט. און ביי דער צווייטער קאנפערענץ יענע יאר, איז די פאלעסטין באפרייונג ארגאניזאציע (פ.ל.א.) געגרינדעט געווארן, און אין 1976 איז די פ.ל.א. אנגענומען געווארן ווי א לאנד-מיטגליד אין דער ליגע. 1976 איז געווען דער אנהייב פונעם לבנון ברודער קריג, און די אראבישע ליגע, האט געשיקט שלום טרופן קיין לבנון, וואס האבן זיך גאנץ שנעל ארויסגעצויגן פון דארט.
פראבלעמען.
פון שטענדיג אן זענען געווען פראבלעמען, מיינונגס פארשידנהייטן איבער ישראל, איבער פאלעסטינער פליטים, ירדן האט אנעקסירט דעם מערב ברעג, און איז געווארן א טייל פון איר וואס דאס איז געווען קעגן ווילן פונעם ליגע. עגיפטן האט געמאכט שלום, מאכנדיג אן איבערקערעניש אינעם ליגע פירערשאפט. די פי על או האט אונטער געשריבן דעם אסלא אפמאך, קעגן די ווילן פונעם ליגע.
איינע פון די הויפט פראבלעמען איז געווען, אז ביי אן אפשטימונג, מוזן אלע איינשטימען, אז נישט איז עס נישט אריבער, און עס איז דורכגעפאלן. דאס הייסט אדער אלע אדער גארנישט.
אין 1992 איז אויסגעבראכן אין סאמאליע, א בירגער קריג, און א שווערע הומאניטארישע צוזאמפאל, וואס איז זיי נישט געלונגען צו העלפן, נאר מיט די הילף פון די פאראייניגטע שטאטן, און אייראפע, האט זיך דער מצב עטוואס פארבעסערט.
אויך ביי די אומרוען אין קענען זיי נישט צופיל אויפטון.
אין יאר 2011, ווען עס האבן זיך אנגעהויבן א רייע פון אומרוען אין א טייל פון די אראבישע לענדער, האט די אראבישע ליגע ארויסגעווארפן מואמאר קאדאפי, דער פירער פון ליביע פארן באפעלן פאר זיין מיליטער אומצוברענגען די אויפשטענדלער, און אונטערברענגען די אויפשטאנד מיט א שטייפער האנט. נאכדעם וואס די רעבעלן האבן ענדגילטיג ארויסגעשטויסן קאדאפי און זיינע אנהעגער פון דער מאכט, איז ליביע צוריק א מיטגליד אין דער אראבישער ליגע.
אום נאוועמבער 2011, האט די אראבישע ליגע ארויסגעשטעלט סיריע פון דער ליגע, דאס קומט נאכדעם וואס באשער על אסאד, דער פרעזידענט פון סיריע, האט אלץ רעזולטאט צו די רעוואלט אין זיין לאנד, אונטערגענומען גאר ברוטאלע שריט קעגן זיינע בירגער, וואס רעכנט אריין אומברענגען אסאך ציווילע אומשולדיגע בירגער.
פירערשאפט.
רוב גענעראל-סעקרעטארן זענען געווען עגיפטישע בירגער, אויסער איינער וואס איז געווען א טוניסישער, אין דער צייט וואס עגיפטן, איז געווען ארויסגעווארפן פון דער ארגאניזאציע, נאכן שלום מאכן מיט ישראל.
די הויפטקוואטיר געפונט זיך אין קיירא.
אין חז"ל (ראש השנה לא.) שטייט אז רב קטינא זאגט אז די וועלט גייט נאר שטיין 6,000 יאר און אין די זיבעטע טויזענט יאר וואס איז מרומז אויפן טאג פון שבת וועט די וועלט חרב ווערן און עס גייט נאר פארבלייבן דער אויבערשטער אליינס, אזוי ווי עס שטייט אין פסוק (ישעיהו ב) "ונשגב ה' לבדו ביום ההוא", און א טאג פון אויבערשטען איז 1,000 יאר, ווי דוד המלך זאגט אין תהלים "כי אלף שנים בעיניך כיום אתמול". אביי זאגט אז 2,000 יאר גייט עס זיין חרב, און ער לערנט עס ארויס פון א באזונדערע פסוק.
די גמרא (סנהדרין צז:) זאגט אויך אז די צדיקים גמורים גייען נישט שטארבן דעמאלטס, נאר וועלן שוועבן אין די ספערן, ביזן צייט פון עולם הבא.
דער רשב"א (שו"ת ח"א סימן ט) איז מסביר, אז אפילו די וועלט וועט זיין וויסט, וועט זיך די צייט רעכענען כאילו די וועלט וואלט ווען געשטאנען, וואס דאן וואלט עס געדויערט הונדערט יאר.
אין א אנדער מדרש (פרקי דרבי אליעזר) שטייט אז די הימל און ערד גייען באנייט ווערן, און אלע באשעפענישען גייען טועם זיין א טעם פון טויט אויף 2 טאג, און אין די דריטע טאג וועט די אויבערשטער אלעס באנייען און אויפלעבן די טויטע. אבער דער רשב"א (דארט) ערקלערט אז די 2 טאג מיינט 2 טאג פון אויבערשטען וואס דאס איז באמת 2,000 יאר, ד.ה. ר' אליעזר האלט אזוי ווי אביי.
ווידער, אין זוהר הקדוש (תרומה קעו:) שטייט אז די וועלט גייט שטיין 6,000 יאר, און דערנאך וועט עס חרוב ווערן אין 12 שעה, און אין די 13'טע שעה וועט דער אויבערשטער פריש באנייען די וועלט פון דאס ניי.
דער רמב"ם אין ספר המורה (חלק שני פרק כט) און אזוי אויך דער רשב"א (שם), ווארפן אריין ווערטער אז עס מיינט נישט ממש אז עס גייט ווערן אויס וועלט, נאר אז וועט נישט זיין אויפן געהעריגען שטייגער, נאר באופן הפסד וכדומה. (גלאבאלע אנווארעמונג)
עס איז וויכטיג אנצוצייכענען אז מיט דעם האלטן אלע אייניג אז די וועלט גייט חרוב ווערן נאך 6,000 יאר, נאר עס איז דא א דיעה אין קבלה, אין אויך פיל ראשונים האלטן אזוי, אז די וועלט גייט שטיין א צירקע פון 49,000 יאר [אין זייער שפראך: זיבן שמיטות], און יעדן זיבעטן טויזנט יאר שמיטה גייט די וועלט רוהען און זיין וויסט, און ווידער נתחדש ווערן צוריק, ביז די 50,000טע טויזנט יאר וואס דאן וועט זיין די גרויסע בירור יובל הגדול, וואס אלעס וועט מתוקן ווערן און די גאנצע עולם הזה וועט בטל ווערן, און עס וועט נאר פארבלייבן די צדיקים לעולם הבא.
די מקובלים שרייבן אז איצט האלטן מיר אין דער 2טער רונדע פון 7,000 יאר, דאס הייסט אין די שמיטת הגבורה.
א
שוואַרץ טשאַד גראַפייט, טשאַד, בלאַס דימענט.
קױלנשטאָף אדער קאַרבאָן איז אַ װיכטיקער כעמישער עלעמענט, און פֿון די װיכטיקסטע עלעמענטן פֿון די אָרגאַנישע־מאַטעריאַלן (דהײנו, פֿון די לעבעדיקע באַשעפֿענישן). זײַן סימבאָל איז C (), זײַן אַטאָם־מאָס איז 12 און זײַן אַטאָם־נומער איז 6.
קוילנשטאף איז דער עיקר און הויפט עלעמענט אויף וואס די כעמיע פון לעבן איז באזירט.
דער נאמען "קאַרבאָן" שטאמט פון א לאטיין ווארט וואס מיינט קוילן.
בעלי חיים זײַנען אױסגעפֿארמט פֿון עטלעכע כעמיקאַלע עלעמענטן: קוילנשטאף, װאַסערשטאָף, שטיקשטאָף, און זױערשטאָף. דאָס עלעמענט קוילנשטאף האָט די מערסטע אָרגאַנישע פֿאַרבינדונגען (פֿון אַלע 4 זײַטן) װאָס דערפֿאר קען דאָס זיך שטאַרקער פֿאַרבינדן מיט זיך אַלײן און מיט אַנדערע כעמיקאַלע עלעמענטן.
דאס קלענסטע נאטירלעכע מאלעקול פון קוילנשטאף איז מעטאן (ענגליש: "methane", דײַטש: "Methan") וואס האט אן אטאם פון קוילנשטאף און פיר אטאמען פון וואסערשטאף. די כעמישע פארמעל פון מעטאן איז "CH4".
אומזינסט מיינט פריי אן אפצאל, אז מען קען הנאה האבן עפעס א גוטס פון אן אנדערן'ס ארבייט אן קיין שום קאסטן.
עס ווערט אסאך גענוצט אין די ענגלישע שפראך מיטן נאמען פריי ווייל א זאך וואס מ'דארף גארנישט צאלן איז דאך פריי פון א חוב אדער עול וואס דאס מיינט פרייהייט.
א ביזנעס קען אויך אמאל פארטיילן זאכן בחנם, כדי זיך צו רעקלאמירן. אזוי אויך נייע רעסטוראנטן גיבן צו עסן פאר פרי.
מען נוצט דאס אויך לרעה אז מען באקומט א שלעכטער זאך פון איינעם זאגט מען "ער טשעפעט מיך בחינם".
רוב מאל ווען איינער גיבט עפעס אוועק פאר אומזיסט איז דאס נישט צופיהל ווערט.
א באקאנט יודיש ווערטל איז בחנם באקומט מען כינים, דאס באדייט אויב ס'קאסט גארנישט איז עס טאקע אזויפיהל ווערט.
לשם מצוה.
אבער ביי פרומע יודן איז דא די באגריף פון לשם מצוה: אויב מ'האט עפעס א חפץ ווי צב"ש א פרידזשידער אדער וואש מאשין, און ער קויפט א נייע אבער די אלטע ארבעט נאך גאנץ פיין, אדער א רעקל וואס איז שוין נישט זיין מאָס, איז ווי איידער עס אוועקווארפן אין די מיסט אדער זיך מוטשען עס צו פארקויפן אין א צווייט האנטיגע געשעפט, רעקלאמירט ער אז ער גיבט עס אוועק לשם מצוה און ווער עס וויל זאל עס קומען אפנעמען.
דאס ווערט אפט באטיטלט מיטן לשון הקודש'דיגן אויסדרוק: זה נהנה וזה לא חסר. דער האט הנאה און פונעם ערשטן פעהלט לכבוד דעם גארנישט.
אין די חרדישע צייטונגען איז דא וועכנטליך קלאסיפיידס-אפטיילונגען פון זאכן אוועקצוגעבן לשם מצוה. ספעציעל פאר פסח ווען אסאך קויפן נייע זאכן.
אַרטסקראל אדער מסורה (פון ענגליש "art אַרט" = קונסט, און "scroll סקראָל " = א מגילה) איז א פרומע אידישע פובליקירן קאמפאני װאָס געפֿינט זיך אין ברוקלין און וואס איר ציל איז פארטייטשן די תורה אויף דער שפראך וואס רוב אידן רעדן היינט, סיי ענגליש און סיי אנדערע שפראכן.
זיי גיבן אויך ארויס ספרים פון א ליטווישער פרעספעקטיוו.
די קאמפאני איז געגרינדט געווארן דורך ר' מאיר זלאטאוויטש, און ווערט אנגעפירט מיט זיין שותף ר' נתן שערמאן - א ר' אהרן קאטלערס א תלמיד פון בית המדרש גבוה אין לעקוואד. ביידע ליטווישע אידן.
רוב פון די רעדאקטארן זייערע זענען אבער חסידישע אינגעלייט וואס טוען דאס פאר פרנסה.
לויב קריטיק אויף זייער ארבעט.
זייער ארבעט איז היסטאריש מיט דעם וואס עס טוישט דאס גאנצע מציאות פון תורה און אידישקייט זינט מעמד הר סיני. דאס ערשטע מאל וואס אזא מולטי-מיליאן דאלערדיגער פראיעקט צו טוישן די תורה איז אויפן וועג מיט דער הסכמה און גוטהייסונג פון רוב ערליכע תורה אויטאריטעטן. די איידיע פון אנפאנג איז נישט זייערס מענדלסאן און ר' עדין שטיינזאלץ און נאך צענדליגע און הונדערטער אידן האבן דאס שוין פרובירט אין עבר אבער עס איז אייביג דורכגעפאלן ווייל זיי האבן נישט געקענט פאליטיש מאנובערן אז די רבנים זאלן דאס נישט פארשרייען. עדין שטיינזאלץ איז א ליבאוויטשער און הרב שך האט אים גוט באגראבן. די ארטסקרול חברה זענען אבער זייער רעפענירט און פאליטיש געשטימט נאנט צו די גרעסטע ליטווישע גדולים אז קיינער קען זיי נישט באשמוצן און אנהייבן א לעגעטימער מערכה קעגן זיי - ממילא גייען זיי דערווייל אן מיט זייער מיסיע איבערצוטייטשן די תורה פון לשון קודש צו ענגליש אויף א מאסן-שטאבליכער אופן וואס שטעלט מיט זיך פאר א עתיד וואס ענגליש וועט ווערן, לויט טייל קריטיקירער, א לשון הקודש.
זיי ענטפערן אבער אז די קריטיק איז נישט אויסגעהאלטן ווייל זייער פראיעקט איז נישט חלילה צו טוישן די מהות פון תורה נאר צו ראטעווען רוב אידן פון היינטיגן דור פון עמי הארצות און ביטול תורה דורך דאס גרינג מאכן פאר זיי אויך צו פארשטיין און לערנען. און זיי זען איין די סענסעטיווקייט פון אזא פריעקט דעריבער מוז יעדע שטיקל ווארט און ארבעט ווערן רעדאקטירט פון אנגענומענע רבנים גדולי הדור, ווי למשל יעדע מסכתא ווערט דורכגעארבעט דורך א דיין אדער רב פון א קהילה אין בארא פארק אדער לייקוואד וואס איז אנגענומען אויף יעדן איינעם פון די פרומסטע קרייזן צו דינען אלס רעדאקטער פון אנדערע תלמידי חכמים וואס שרייבן דאס אויף די שפראך.
הרב יוסף זלמן בלאך שי' רב לייקוואד מנין אין מאנסי איז זייער שארף ארויס אקעגין די ארטסקרול ספרים ווייל איינער פון די הויפט עדיטרס הרב יחזקאל דאנציגער גלייבט נישט אז די ספר הזוהר איז א חלק פון די תורה און חז"ל דערפאר האלט ער אז דאס האט א דין ווי אספר שכתב מין און מטאר דאס נישט האלטען און שטוב אדער און בית המדרש
דער זכות פון דער רייכער שאטנשטיין פאמיליע.
עס איז פארהאנען דער ש"ס שאטנשטיין, וואס איז גוט מפרש די גמרא אויף ענגליש.
ר' דזשעראם שאטנשטיין ז"ל איז געווען א מאדערן ארטאדאקסישער איד תלמיד פון וויי.יו. ער איז געווארן זייער רייך, און לזכותו איז ער דעם לעצטן מינוט פון זיין לעבן באפוילן זיינע קינדער זיי זאלן שטיצן דעם ארט סקראל פראיעקט פון איבערטייטשן כל התורה כולה.
זיינע קינדער זענען היינט פארעכענט פון די וועלט'ס גרעסטע ביליאנערן. זיי האבן ריזיגע קליידונג געשעפטן אין די גאנצע וועלט, און זיי זענען די בעלי בתים פון אמעריקן איגעל, און זענען געליסטעט אויף דער אמעריקאנער בערזע אין וואל סטריט. דער יורש, דזשעי שאטענשטיין איז א מאדערן ארטאדאקיסשער איד, וועלכער דאווענט יעדן טאג, און האט שיעורים.
די גאנצע שאטנשטיין פאמיליע זענען שומרי שבת און האלטן כשרות און אידישקייט.
א גרויס חלק פון די ארטסקראל פראיעקט אויף ש"ס דאס איז פאר זיי אפאר נישטיגע מיליאן פון זייערע ביליאנען אז דער גמרא וואס אלע נוצן זאל ווערן אנגערופן על שמו ועל זכרו פון זייער פאטער. ד.ה. ביז ארט סקראל האט א גמרא דרוק וואס רוב בנין ומנין פון כלל ישראל האט זיך באנוצט געווען אנגערופן אויף ש"ס ווילנא אדער אנדערע נעמען פון היינט מאל אן איז דאס ש"ס שוטענשטיין.
צוליב דעם שאטנשטיין ש״ס, זענען צוגעקומען הונדערטער טויזענטער מער לומדי דף היומי אין גמרא בכלל.
גרינג מאכן צו פארשטיין דערמיט אוועק נעמען די באגריף פון עמלות בתורה.
אין אלגעמיין צווישן די תלמידי חכמים און רוב פרומע איז דאס אראפגעקוקט דערווייל זייערס א ש"ס אין שטוב, וואס בלויז די בעלי בתים און די עמך גרויסן זיך דערמיט ווייל אן דעם וואלטן זיי דאך נישט געלערנט גארנישט.
מאכן תורה בלשונות העמים קעגן אידיש שפראך.
די חסידים ענען זייער אויסגעשלאסן קעגן זייער ארבייט.
איינס צוליב דעם וואס עס איז דא א חרם פון חתם סופר צו שרייבן אדער רעדן אין פובליק תורה אויף א גוישער שפראך. אבער זייער תירוץ איז אז די ליטווישע קענען נישט קיין אידיש, און די גאנצע אידיש שטאמט דאך פון דייטש וואס איז פיל ערגער ווי די אמעריקאנער שפראך, און דער חתם סופר'ס פסק איז בלויז געווען אויף יענע צייטן קעגן די ווינטן פון דער השכלה וואס האט דאן געבוזשעוועט, אבער היינט צוטאגס איז נישטא די פראבלעם פון השכלה לויט די ליטווישע וועלט און בלויז פאר זיי ווייל זיי קענען דאך די שפראך סייוויסיי און די ענגליש תורה איז בלויז צו ראטעווען. אבער די חסידים ענטפערן אז די פראבלעם פון השכלה באוועגונג האט זיך אויך אנגעהויבן מיט איבערטייטשן קודם די תורה אויף דער גוי'אישער שפראך. די תירוץ איז פון די ליטווישע איז אז דאן האבן די אידן נישט גערעדט די גויאישע שפראך איז דאס געווען פארעכענט ווי אן עבירה און איסור חמר לכל דבר מה שאין כן היינט איז ענגליש אדער עברית די אידישע שפראך וואס רוב אידן שומרי תורה ומצוות רעדן אויפן טעגליכן באנוץ, איז דאך ענגליש מיט עברית נתקדש געווארן צו הייסן די אידישע שפראך וואס דער חתם סופר האט נישט דאס געמיינט חלילה.
תלמידי וחסידי סאטמאר זענען קעגן זיי צוליב איבערטייטשן גמרא אויף עברית.
דער סאטמארער רב האט געזאגט: "ענדערש זאל מען זיך ביקן צו א צלם הונדערט מאל ווי איידער זיך לערנען איין ווארט עברית", און ער האט מוסיף געווען אז ער זאגט עס אלס פסק הלכה. דעריבער האלטן סאטמארער חסידים אז אין אזא גמרא קען מען נישט נישט לערנען.
בית מדרש עליון איז א ישיבה אין מאנסי, נוא יארק, געגרינדעט דורך ר' שרגא פייוול מענדלאוויטש דער מייסד פון תורה ודעת.
אין ה'ת"ש לפ"ק, איז ר' אהרן קאטלער און ר' ראובן גראזאווסקי זי"ע און נאך, אנגעקומען קיין אמעריקא, וואו ר' אהרן איז תיכף אריינגעשפרינגען אין פילע הצלה אקטיוויטעטן צו ראטעווען יידן על אדמות אייראפע. אין יאר ה'תש"ג, ווען ער האט אויפגעגעבן אויף הצלת יהדות אייראפע, האט רבי אהרן געגרינדעט א כולל, לכתחילה אין קאנעטיקעט, און שפעטער האט ער אים אריבער געפירט קיין לעיקוואד.
ר' אהרן האט זיך פארבינדן מיט רבי שרגא פייוויל מענדלאוויטש, וואס האט געהאט זיין אינסטוטוציע "אש דת", וואו ער האט מחנך געווען מחנכים, וואס איז געווען א תורה ודעת פראיעקט, קווארטירט אין מאנסי, און איהם פארגעשלאגן אריבערצופירן "אש דת" קיין וויליאמסבורג, און אנשטאט דעם, זאל ער גרינדן א ישיבה אין מאנסי. דאס האט געפירט צו דער גרינדונג פונעם ביהמ"ד עליון, וואו די ראשי ישיבות זענען געווען רבי ראובן גראזאווסקי און רבי גדליה שאר.
א תקופה פון עטליכע יאר האט מען איהם אריינגעברענגט אין ביהמ"ד, ווען חתנו ר' דן אונגארישער האט איבערגעזאגט זיינע שיעורים. ער איז נפטר געווארן כ"ב אדר ה'תשי"ח.
גרוזיע (גרוזיניש: საქართველო, "סאַקאַרטוועלאָ") איז אַ לאַנד אין מערבֿ־אַזיע, אין דעם קאווקאז אויפן מזרח ברעג פונעם שווארצן ים. זײַן הױפּטשטאָט איז טביליסי. ס'װױנן דאָ 4.6 מיליאָן מענטשן. גרוזיע האָט גרענעצן מיט אַזערבײַדזשאַן, רוסלאַנד, און ארמעניע. אָט װױנען בערך 10,000 יידן, סײַ אשכנזים, סײַ גרוזיאַנער, װאָס האָבן אין גרוזיע באזעצט מיט 2,000 יאָר צוריק.
גרוזיע שפאנט אן צוויי קאנטינענטן, וויבאלד דער מערב טייל פון לאנד געפינט זיך אין אייראפע און דער מזרח טייל אין אזיע. איר שטח איז בערך 70,000 קוואדראט ק"מ. איר צפון גרענעץ איז לאנג 723 ק"מ מיט רוסלאנד. אין דרום מזרח האט זי א גרענעץ לאנג 322 ק"מ מיט אזערביידזשאן, און א גרענעץ 164 ק"מ מיט ארמעניע. דער דרום גרענעץ איז לאנג 252 ק"מ מיט טערקיי. דער מערב גרענעץ איז דער שווארצער ים.
די גרויסע קאווקאז בערג אין צפון זענען באהאפטן דורך דער ליכי קייט צו די קליינע קאווקאז בערג אין דרום. די ליכי קייט צעטיילט גרוזיע אויף מזרח גרוזיע און מערב גרוזיע, וואס זענען באהאפטן דורך א באן טונעל.
דער העכסטער בארג אין גרוזיע איז בארג שכארע ביי 5,201 מעטער איבערן ים פלאך.
די באפעלקערונגפון גרוזיע איז אומגעפער 4.5 מיליאן. פון זיי וואוינען בערך 1.3 מיליאן אין טביליסי. מענטשן פון גרוזיע הייסן גרוזינער. רוב פון זיי רעדן גרוזיניש אלס מוטערשפראך, אבער טייל מענטשן רעדן אויך ארמעניש, רוסיש אדער אנדערע שפראכן.
די מערהייט פון גרוזינער זענען קריסטן, אבער ס'איז דא אויך יידן און מוסלמענער.
די וואלוטע פון גרוזיע איז די "לאַרי".
די גרוזינער זענען אן אוראלט פאלק. זייער הויפטשטאט טביליסי איז געגרינדעט בערך אין יאר 400 (ד'ר"ם), נאך דער ענדע פון דער רוימישער אימפעריע. ביז דעמאלט איז מערב גרוזיע געווען א טייל פון דער רוימישער אימפעריע.
חיפה, 1925 - 1937
רמב"ם הקריה הרפואית לבריאות האדם, מגדל סמי עופר, חיפה
חיפֿה (אַראַביש حيفا - חאַיפֿאַ) איז די גרעסטע שטאט לויט באַפעלקערונג אין צפון ישׂראל און די דריטע גרעסטע שטאָט אין לאנד. די שטאט איז שוין באקאנט פון 300 יאר פֿאר דער ציווילער רעכענונג (בערך). איר שטח איז 63,666 דונאם. עס איז באשטעטיקט געווארן ווי א שטאט אין יאר.... לויט דעם צענטראלן ביורא פון סטאטיסטיק, ריכטיק פאר יאר 2011, איז איר באפעלקערונג 270,348 איינוווינערס. חיפה איז איינע פון די פארט שטעט אין ישראל, און איצט איינער פון די סימבאָלן פון דער שטאָט איז די פּאָרט פון חיפֿה.
חיפֿה איז דער שטאָטישער צענטער פון צפון ישראל, הויפטשטאט פון חיפֿה דיסטריקט און אַ מיטגליד פון פארום 15. חיפֿה איז אַ צענטער פון טראנספארטאציע, און אַ צענטער פון ים־האַנדל פון ישראל. צוויי געערטע אקאדעמישע אינסטיטוציעס געפינען זיך אין חיפה, דער אוניווערסיטעט פון חיפה און דער טעכניאן.
די באפעלקערונג פון חיפה זענען 82% יידן, 4% מוסלמענער, און 14% קריסטן.
דער נחל קישון טייך רינט אדורך חיפה אינעם מיטלענדישן ים.
חרדים אין חיפה.
אין חיפה געפינט זיך א גרויסע היימישע קהילה וואס ווערט גרעסער פון יאר צום יאר און היינט ווינענן אין חיפה מער ווי 5,000 משפחות פון היימישע יונגעלייט.
אין חיפה איז דא א פאר גרויסע חסידישע קהילות, די גרעסטע קהילה איז סערעט וויזשניץ וואס זיי זיינען מער פון 500 משפחות, גור האבן אין חיפה 300 משפחות, צאנז 150 משפחות, און נאך א סך קהילות וואס צוזאמען זיינען זיי 5,000 משפחות.
די חרדישע קהילות אין חיפה געפינען זיך אינעם געגנט "הדר הכרמל" וואס איז פון די ערשטע געגנטן פון דער מאדערנער שטאט.
חיפה פון דייטשע קאלאניע אין חיפה
די נהריה - תל אביב באן ליניע פון ישראל באנען האט זעקס סטאנציעס אין חיפה: חוף הכרמל, בת גלים, חיפה צענטראל, לב המפרץ, חוצות המפרץ, קרית חיים.
דאס כרמלית איז אן אונטערגרונט באן, וואס פארט אונטערן כרמל, און איז פון די קורצטע מעטרא סיסטעמען אויף דער וועלט.
די בארטן שאסיי, שאסיי 2, פארבינדט חיפה צו דרום מיט נתניה, תל אביב און אנדערע שטעט, ווי אויך שאסיי 4, וואס פאראייניקט זיך מיט שאסיי נומער 2, ביים אריינגאנג צו דער שטאט פון דרום מערב. שאסיי 4 פארט אריבער דעם אונטערשטן טייל ביז צום צפון טייל פון שטאט, וואו זי טראגט אויף צפון צו די קריות עכו און נהריה. שאסיי 75, מיט שאסיי 752, פארבינדן חיפה צום מזרח, ווי נצרת, און יקנעם.
שאסיי 22, איינגאס שאסיי, איז א פראיעקט וואס איז אויפגעשטעלט געווארן אויסמיידן דעם שווערן פארקער ביים שטאט אריינגאנג אין צפון חיפה און קריות. ווי אויך האלט יעצט אינמיטן אויפגעבויט ווערן, די כרמל טונעלן שאסיי, וואס פארט אונטער חיפה דורך א טונעל, און מיידט אויס דעם דורפארן חיפה אין שטאט, עס וועט ווערן איינקאסירט וועגנגעלט, ווי אויף כביש שש.
פארטן.
חיפה האט צוויי פארטן, דעם גרויסן חיפה פארט אין דעם צענטער פון דער שטאט, און דעם קישון פארט. אין קישון פארט געפינט זיך דעם פארט פון ישראל שיפבויערייען, וואס איז דער איינציקער פריוואטער פארט אין גאנץ ישראל.
חיפה ווערט פארעכנט, אלס א הייליקע שטאט פאר די באהיי רעליגיע, ווי באב איז באגראבן (באב מיינט טויער אוי אראביש), די צווייטע נאכן באבאללא, גרינדער פון רעליגיע. די באהיי רעליגיע האט אויפגעשטעלט די באהיי גארטן, וואס געפונט זיך אויפן כרמל בארג, און איז איינע פון די מערסט באזוכסטע טוריסטן ערטער אין ישראל. די גארטן איז גאר שיין און עסטעטיש, וואס געפונט זיך אוי באזונדערע טעראסעס, ביזן טעמפל ווי באב ליגט באגראבן. די גארטן איז דערקלערט געווארן דורך די פאראייניקטע פעלקער, אלס א וועלטלעכער קולטור ארט.
דער אָנהייב פון חיפֿה איז ניט קענטליך קלאר. עטלעכע פארשער זענען ביי דער מיינונג אז דער ייִשובֿ פון חיפֿה איז שוין געווען אין דער פּערסישער תקופה. חיפֿה ווערט דערמאנט אין דעם תלמוד. אין יענע צייַטן איז זי געווען אַ קליינע שטאָט וואָס ליגט צווישן דעם בת גלים קוואַרטאַל און דער דייַטשער קאָלאָניע פון היינט.
אין די פריע 11טן יאָרהונדערט איז חיפֿה געווארן איינגענומען דורך די קרייצצוג. ווי זיי האבן חרובֿ געמאכט די ייִדישע קהילה, דעמאלט איז חיפה געווארן א ייִשובֿ פאַרנומען בעיקר דורך קריסטן און מוסלמענער איינוווינער. די שטאָט מויערן זענען געווארן צובראכן אבער זענען דערנאך איבערגעבויט געווארן דורך די קרייצצוג קעניגרייך, אָבער די שיף פארט איז נישט געווארן איבערגעבויט. אין 1265 איז די שטאָט איבערגענומען געווארן דורך די מאמלוכן; די מויערן זענען חרוב געווארן און עס איז געווארן אַ קליין פישערייַ ייִשובֿ.
מאָדערנע חיפֿה אין זייַן איצטיקע פארנעם האט אנגעהויבן זיך אויסצופארמען בשעת די אָטאָמאַנער האבן געהערשט אין ארץ ישראל, אין 1761 איז די שטעטל חרובֿ געווארן דורך דאַהער אל אָמאַר, דער וויזיר פון ​​גליל, דער אָריגינעל שטאָט, און ווידעראמאל איבערגעבויט די שטאט חיפֿה הויטזעכליך דארט ווו עס געפונט זיך איצט די אונטערשטער טייל פון שטאָט, נאנט צום בארטן. דעם פּעריאָד צייכנט אן דער אָנהייב פון דער ווידעראויפבלי פון חיפֿה, מאכנדיק חיפה פאר א וויכטיקע שטאט אי סטראטעגיש אי עקאָנאָמיש וואס האלט אן ביז היינט.
מאדערן.
בשעת דעם 19טן יאָרהונדערט האט זיך די שטאָט פארברייטערט, ספּעציעל מיט דער הילף פון צוויי גרופּעס פון קריסטלעכע קאלאניסטן וואס האבן געגרינדעט נייע געגנטע אַרויס פון די ווענט ארום דעם אלטן שטאט. איינער איז אַ גרופּע פון דייַטש טעמפּלעריסטן, די גרופע האט זיך באזעצט און אויפגעשטעלט זייער געגנט ארויפציר אויפן בארג בייַ די פֿיס פון כרמל בערג, מזרח פון די מיטלענדישע ים ברעגעס נעבן די אלטע שטאָט, און זייער עיקר האנדל האט זיך באזירט אין לאנדווירטשאפט און ערדארבעט. אין שפּעטערע פאזעס האבן זיי אויפגעשטעלט אַ פרישע געגנט אויף די שפיץ בארג פון כרמלּ קוואַרטאַל פון אַ נייַ ריזאָרט, זי גערופן "כרמלהיים", וועלכע איז פרעזערווירט ביז היינט און איז די הויפט כרמל קוואַרטאַל. הייזער פון די דייַטשע קאַלאַניע בייַ די פֿיס פון די באַרג, צוזאמען מיט בן-גוריון גאס, איז איבערגעבויט און מאדערניזירט געווארן, און זיי זענען איצט אַ באקאנטע צילארט פאר טוריסטן. די צווייטע גרופּע איז די קאַרמעליטישע קריסטליכע פארמירונג וועמענס מיטגלידער האבן געוואוינט אין דעם קוואַרטאַל און שפּעטער זענען ארויף אויפן בארג אין די סטעלאַ מאַריס בייַ דער שפּיץ פון כרמל בארג, ווו אַ קאטוילישע מאנאסטיר איז געגרינדעט דורכאויס די 18טע יאָרהונדערט. בשעת ווען נאַפּאָלעאָן האט אנגעפירט די פראנצויזישע אינווואַזיע אין ארץ ישראל האט די מאַנאַסטיר געדינט ווי אַ שפּיטאָל וואס האט באדינט נאַפּאָלעאָנס אַרמיי. בשעת דעם 19טן יאָרהונדערט זענען די צוויי רעליגיעזע גרופּעס געווען פארמישט אין א געראַנגל פֿאַר קאָנטראָל איבער נייַע טעריטאָריע אויפן בארג.
איבער די 18 יאָרהונדערט און 19 יאָרהונדערט פּאָרט פון חיפֿה איז אונטערגענומען געווארן א קריג קעגן די ים רויבער וואס האבן אפערירט פון חיפה און דארט געפונען זייער זיכערע האפן, דערפֿאַר האבן די אַטאַמאַנישע גענעראלן באַשלאָסן אויפצובויען צוויי וואכטורעמעס אויף צו היטן דעם פּאָרט אויף יעדער זייַט. די טורעמס האבן געדינט אלס סימבאלן פאר די שטאָט, כאָטש זיי זענען מער לעצטנס חרוב געווארן, זיי האבן אבער געדינט ביז צום לעצטן תקופה אלס דער סימבאָל פון שטאָט חיפֿה. זינט די 30ער פון דעם 19טן יאָרהונדערט, די צייַט פון איבראַהים פּאַשאַ.
אידן געלעבט אין חיפֿה ווי אַ קהילה פון אינמיטן דער 3ער יאָרהונדערט, און זענען געווען מערסטנס מענטשן אפשטאמיגע און אנטלאפענע פון שפאניע. איבער די צייַט פון די אַטאַמאַנישע אימפעריע הערשאפט ווערן געשאצט די נומער פון אידישע איינוווינער וואס האבו געלעבט אין שטאט צווישן 800 צו 1,500 מענטשן. דער ערשטער קוואַרטאַל אַרויס פון די מויערן איז דער יעהוד געגנט און איז געגרינדעט געווארן אין יאר 1891. די ייִדישע באַפעלקערונג איז געוואקסן במשך פון די יארן דורך דער ערשטער און צווייטע אימיגראציע פון מזרח אייראָפּע. בשעת דער ערשטער יאָרצענדלינג פון 20 יאָרהונדערט איז די ייִדיש צענטער פון חיפֿה אין צפון ישראל. מיטגלידער אין יאר 1912 איז געשאפן געווארן דורך א קאמיטעט א 'פאָנד אויפצובויען א מוסדר באזירט אויףוהעכערע שטודירונגען העכען י שאַפונג סאינדעם יאר האטאָלאָגיע, עאון אין 1912, ווען די ייִדישדערגרייכט באַפעלקערונג פון דער שטאון דער אבן הפינה איז געפראוועט געווארן מיט גרויס פייערליכקייט און פאראדע, דערנאך האט זיך אנטוויקעלט א שפראכן קאמף איבער שטודירונגען אינעם לערנאנשטאלט, די הנהלה וועלכע איז געווען באזירט אין דייטשלאנד האט ליבערשט געוואלט דייטש אלס הויפטשפראך פאר די אקאדעמיע, ווידעראום לאקאלע איינוווינער און ציוניסטישע העברעיסטן האבן אגיטירט צו נוצן און שאפן אן אקאדעמישע העברעישן אלס רעזולטאט פונעם געפעכט, האט זיך דער מוסד געטוישט דעם נאמען פון טעכניקום האט די הנהלה אַן ל "טצו נוצן קעם מער העברעיש קלינגעדיגן ווארט "דניאָן", א"ון שפּעטער באשלאסן די טעכניאן.
פרי 20 יאָרהונדערט האט מען אויפגעשטעלטידמ די ערשטע באַן סטאַנציע אין חיפֿה, וואהאט געדינט אלס אן ענד סטאנציע צום טאל באן רעלסן, די רעלסן האבן געפירט פון חיפה אריבער צום יזרעאל און ירדן טאל צום עבר הירדן, וואו עס האט זיך פארבינדן צום כידזשאזער באן ליניע, וואס געפונט זיך היינט אין סאאודי אראביערידאן אונטערן פירערשאפט פונעם אטאמאנישן סולטאן, דאס האט צוגעהאלפן אין חיפה'ס ווערן א צענטראלע פארט און אנטוויקלונג אינעם תקופה פון ערב דעם ערשטן וועלט מלחמה.פֿה.
פארן ערשטן וועלט קריג האבן געלעבט אין חיפֿה, אומגעפער 20,000 אייוואוינער, און איז דעמאלסט געווען די פערטע גרעסטע שטאָט אין דעם לאַנד.
אוניווערסיטעט פון חיפֿה, אשכול טורעם
חיפֿה קענען ווערן געפונען אין אַ מישן פון באַקאַנט שולן (שטאַט, שטאַט רעליגיעז, ספּעציעל בילדונג), שולן פון פרייַ דערציונג באַוועגונג (דערקענען בילדונג), פּריוואַט שולן, נאַנפּראַפאַט אָרגאַנאַזיישאַנז צו העכערן וויסן, און אנדערע פּאָטער אינסטיטוציעס. צווישן שולן זענען גרויס חיפֿה העברעיִש רילי שולע, וואָס אַמאָל געבילדעט עליט ידף (מיליטעריש באָרדינג שול בייַ אים), און די לעאָ באַעקק בילדונג צענטראַל, די מאָוועמענט פֿאַר פּראַגרעסיוו יידישקייַט.
אין 1912 איז געגרינדעט געווארן דער טעכנאלאגישער אוניווערסיטעט אין חיפֿה, "טעכניקום", וואָס איז געווען דער ערשטער אוניווערסיטעט אין ארץ ישראל. זייַן נאָמען איז שפּעטער געביטן צו די טעכניאָן, און איז פאָוקאַסט פון זייַן אנהייב אין אינזשעניריע און וויסנשאַפֿט. זינט זייַן פאַרלייגן, דער חיפֿה טעכניאָן פּראָמאָטעד ווי איינער פון די בוילעט סענטערס פון העכער בילדונג אין ישראל. אין 1969 איז געגרינדעט אין די פאַקולטעט פון מעדיצין אין 1971 באשטעטיקט זייַן אַקסעפּטאַנס דורך די פּראָגראַם פיייקייַט בייַ די טעכניאן, לויף געענדיקט אין 1973.
אין די 60ער יארן פון דעם 20סטן יאָרהונדערט עס איז באַשלאָסן צו פאַרלייגן אַ אוניווערסיטעט וואָס וועט האַנדלען מיט דער געזעלשאַפטלעך חכמות און כיומאַניטיז, איז דער אוניווערסיטעט פון חיפֿה. 30 יאר שפּעטער זענען אויך אוניווערסיטעט דעפּאַרטמענטן און פאַקולטעטן פון געזעץ, געזעלשאַפֿט אַדמיניסטראַציע, וווילשטאנד, דערציונג, קאָמפּיוטער וויסנשאַפֿט און וויסנשאַפֿט בילדונג און לערנען, און אויך בודק געווען די מעגלעכקייט פון גרינדן צוויי מעדיציניש שולע אין חיפֿה. אשכול טורעם, וואָס הייזער אָפאַסאַז פון דעם אוניווערסיטעט, איז געווען ביז 2002 דער העכסטער בנין אין חיפֿה. עס איז דיזיינד דורך אָסקאַר ניעמייער, וואס אויך דיזיינד די אמעריקאנער נאַטיאָנס בנין אין ניו יארק.
אין 2008, האבן געלערנט אין חיפֿה אוניווערסיטעט 17,000 סטודענטן, טעכניאן און בערך 11,500. די שטאָט האט אויך אַ צווייַג פון דעם אפענעם אוניווערסיטעט וואָס איז ליגן אויף די נחלה און עטלעכע אנדערע העכער דערציונג אינסטיטוציעס, אַרייַנגערעכנט די אַקאַדאַמי פון דיזיין און בילדונג וויזאָ חיפֿה, ווו זיי געלערנט אין 2008 וועגן 850 סטודענטן, גארדאן קאַלידזש, ווו זיי געלערנט אַז יאָר וועגן 1,700 סטודענטן, אַראַביש קאַלידזש פֿאַר בילדונג, ווי 2000 סטודענטן, קאַלידזש טילטן פּלאַן-כּמעט 1,000, און קאַראַמעל אַקאַדעמיק צענטראַל מיט כמעט 1,000 סטודענטן. נאָר לערן אין יעדער יאָר איבער 30,000 סטודענטן.
געל איז א קאליר צווישן גרין און אראנזש.
ווען מ'נוצט RGB שרייבט מען דאס אזוי (255,255,0)
אין העקס שרייבט מען דאס אזוי FFFF00 אדער FF0
ליכט מיט א כוואליעלענג צווישן 570-580 נאנאמעטער איז געל.
א טראנזיסטאר איז אן עלעקטראנישער באשטאנדטייל וואס קאנטראלירט דעם פליעס פון עלעקטריציטעט צווישן די טויזעטער און גאר מיליאנען אדער ביליאנען קליינטשיגע באשטאנדטיילן אינעם עלעקטראנישן אפאראט אדער טשיפ.
א טראנזיסטאר האט דריי שטעכערליך (דראטן) וועלכע קומען ארויס דערפון, צוויי ווערן גענוצט פאר דעם פליעס פון עלעקטריציטעט, דער דריטער דראט איז דער קראן וואס קאנטראלירט וויפיעל עלעקטריציטעט זאל אדורך פליעסן. ווי מער עלעקטריציטעט מ'לייגט צו צום דריטען דראט אלץ ווייניגער עלעקטריציטעט לאזט עס דורך.
א טראנזיסטאר איז נוצבאר פאר עלעקטראנישע אינסטראמענטען וואס נוצען טשיפס און דארפן מאכן יא אדער ניין באשליסענס, דאס ווערט קאנטראלירט דורך דעם דריטען דראט.
היינטיגע קאמפיוטער טשיפס זענען זייער קאמפליצירט און פארמאגן איבער א ביליאן טראנזיסטארס!
זשעראם (יעקב מאיר חיים) שאטנשטיין (נפטר 1992) האט איבערגעלאזט 4 קינדער, איין זוהן און 3 טעכטער. פון די גרעסטע אידישע פילאנטראפן און ענטרעפענוערס מיט א טשעין סטאר נעץ וואס הייסט שאטנשטיין סטארס.
ער איז געווען א תלמיד פון ישיבת רבינו יצחק אלחנן און פון די בארד מיטגלידער אין ישיבה אוניווערסיטעט.
ער איז געווען א מאדערן ארטאדאקסישער איד תלמיד פון וויי.יו. ער איז געווארן זייער רייך, און לזכותו איז ער די לעצטע מינוט פון זיין לעבן באפוילן זיינע קינדער זיי זאלן שטיצן דעם ארט סקראל פראיעקט פון איבערטייטשן כל התורה כולה.
זיינע קינדער זענען היינט פאררעכענט פון די וועלט'ס גרעסטע ביליאנערן. זיי האבן ריזיגע קליידונג געשעפטן אין די גאנצע וועלט, און זיי זענען די בעלי בתים פון אמעריקן איגעל, און זענען געליסטעט אויף די אמעריקאנער בערזע אין וואל סטריט. דער יורש, דזשעי שאטענשטיין איז א מאדערן ארטאדאקיסשער איד, וועלכער דאווענט יעדן טאג, און האט שיעורים.
די גאנצע שאטענשטיין פאמיליע זענען שומרי שבת און האלטן כשרות און אידישקייטץ.
א גרויס חלק פון די ארטסקראל פראיעקט אויף ש"ס דאס איז פאר זיי אפאר נישטיגע מיליאן פון זייערע ביליאנען אז די גמרא וואס אלע נוצן זאל ווערן אנגערופן על שמו ועל זכרו פון זייער פאטער. ד.ה. ביז ארט סקראל האט א גמרא דרוק וואס רוב בנין ומנין פון כלל ישראל האט זיך באנוצט געווען אנגערופן אויף ש"ס ווילנא אדער אנדערע נעמען פון היינט מאל אן איז דאס ש"ס שאטנשטיין.
ר' לייזער בורקא (ענגליש: Alec Burko געבוירן 1978) איז אן אקטיאר אויפן אידישן פאלקס בינע.
ער האָט שטודירט מיטלעלטערישע ליטעראַטור און גערמאַנישע פֿילאָלאָגיע אינעם ניו־יאָרקער אוניווערסיטעט און אינעם אוניווערסיטעט פֿון מינעסאָטאַ.
זייט הארבסט 2004 ער איז דער זעצער און א שרייבער פארן יידיש פארווערטס.
ער שרייבט ארטיקלען דארטן פון צייט צו צייט איבער חרדים און אידיש.
ער פירט אויך אן מיט א גוגל גרופע וועבסייט מיטן די פרייע אוניוועריסטעט וואס חרדים מיט פרייע רעדן זיך צונויף איבער די דיפערענצן פון זייער שפראך אין אידיש.
סטודענטן פירן דורך א מאסן מונינג
מונינג הייסט זיך אראפציען די הויזן אויף ריווערטס ווען מען וויל איינעם פארשמען. עס הייסט אזוי ווי אין ענגליש לבנה מון ווייל דער תחת קוקט אויס ווי א 2 לבנה'ס מען ווייזט יענעם די לבנה.
הימנון התּקווה (פֿון העברעאיש: די האָפֿענונג) איז דער נאַציאָנאַלער הימן פֿון דער מדינת ישׂראל. דער טעקסט פֿונעם הימן איז דער ערשטער קופּלעט מיטן רעפֿרען פֿון אַ ‫פּאָעמע‬ "תקװתּנו", װאָס איז געשריבן געװאָרן דורך נפתלי הערץ אימבער אין 1878. די מעלאָדיע שטאַמט פֿון אַ רומענישן ניגון, װאָס אַלײן קומט פֿון אַן ‫איטאַליעניש‬ ליד פֿון 16טן י״ה.
אָריגינעל טעקסט פון הַתִּקְוָה‎‎.
הַתִּקְוָה איז באזירט אויף אַ ליד קאַנסיסטינג פון צען ווערסעס געשריבן דורך נפתלי הערץ אימבער.
הייַנט, נאָר דער ערשטער פסוק און די כאָר זענען געניצט אין דעם נאציאנאלן הימען.ליסטעד אונטן זענען די אָריגינעל העברעיש ליריקס, אַן אַראַביש איבערזעצונג, און אַ ייִדיש איבערזעצונג פון דער פּאָעמע.
טוילעט הומער מיינט שמוציגע זשאוקס איבער ארויסגיין אין בית הכסא פון אלעס ארום דעם וואס מענטשן רעדן געווענליך נישט און דאס אז מען רעדט דערפון מאכט לאכן דעם מענטש.
עס קען אויך זיך באציען איבער וויצען ארום סעקס, דאן גייט דאס אריין אין כלל פון שמוציגע רעדן.
די שטיין עפאכע איז די פעריאדע פון היסטאריע וואס נעמט אריין די ערשטע פארשפרייטע באנוץ מיט טעכנאלאגיע אין מענטשליכע עוואלוציע און דער אויסשפרייט פון דער מענטשהייט מין בעלי חיים פון מזרח אפריקע צו די רעשט פון דער וועלט.
עס ענדיגט זיך די תקופה מיט דער אנטוויקילונג פון אגריקאלטור און די אריינברענגען פון געוויסע בעלי חיים צווישן דער מענטשהייט, און דער צושמעלצונג פון קופער שטיין צו מאכן אייזן.
די פעריאדע ווערט פארעכענט אלס פרעהיסטאריש וואס האט זיך אנגעהויבן צוליב דעם וואס אין יענע צייטן האט נאך דער מענטש נישט געקענט שרייבן, וואס מיטן שרייבן האט מען ערשט געקענט אנהייבן צו וויסן און רעכענן היסטאריע כדי צו דאקומענטירן וואס גייט פאר.
עס הייסט שטיין עפאכע ווייל דאן האבן זיך אלע באנוצט מיט שטיינער פאר זייערע טאגטעגליכע געברויכן אין לעבן. נאך נשיט געווען אייזן מיט פאלסטיק און אזוי ווייטער טולס אדער געצייג און געווער זיך באנוצען בלויז פון שטיין.
די דאטום'ס פון ווען ביז ווען עס האט זיך געצויגן איז אין מחלוקת ווייל עס ווענדט זיך אסאך אין דעם ראיאן פון ווי מ'רעדט ווי למשל עס איז נאך היינט דא געזעלשפאטן וואס וואונען ווי אין יענע תקופה, זייער צוריקגעשטאנען.
‫ירושלים (, אַראַביש: القدس אַל־קודס) איז די אָפֿיציעלע הױפּטשטאָט פֿון מדינת ישׂראל, דער צענטער פֿון דעם ייִדישן פֿאָלק, נאָך פֿון גאר אַמאָליקע צײַטן. די שטאָט איז פֿאַרהײליקט, אױף די דרײַ מאָנאָטעיִסטישע, גלױבנס: דאס ייִדישע, דאס איסלאַמישע, און דאס קריסטלעכע גלױבן. דאָס צענטראַלישקײט פֿון דער שטאָט, פֿאַר אַלע גלױבנס, האָט געברענגט אַ סך קריגערײַען און װעלט־מלחמות צװישן זײ, ביז הײַנטיקן טאָג. זייט דעם 19טן יארהונדערט האבן זיך אנטוויקלט ארום דער אלטשטאט אסאך נייע געגנטן, וואס זענען היינטצוטאג דער גרעסטער טייל פון דער שטאט.
די שטאָט פֿון ירושלים געפֿונט זיך אויף די "יהודה-בערג" צווישן דעם מיטלענדישן ים (הים התיכון) און דעם ים המלח אין אַ הויך פֿון אַ 650-840 מעטער איבערן מיטלענדישן ים.
די שטאָט געפֿונט זיך אין די עקזײַט פֿון "מדבר-יהודה".
די צאָל פֿון די רעגנס איז 600 מילימעטר אין אַ ווינטער-צײַט. דער זומער איז הייס און טרוקן. דער ווינטער איז קאַלט און אַ רעגנדיקער. אָפֿטמאָל שנייט אויף אַ פּאָר טעג אין ווינטער.
די צאָל פֿון דער פֿײַכטקייט איז ארום 60%.
דער בירגערמײַסטער איז היינט משה ליאן. די שטאטראט האט 31 מיטגלידער.
פארצייטישע ירושלים.
דער אנהייב פון ירושלים איז געווען אויפן בערגל דרום פון הר הבית וואס מ'רופט היינט עיר דוד. בערך אין יאר ב'ת איז דער יישוב געווארן א שטאט. אין יאר ב'ת"ר - אפשר אפילו פריער - איז ירושלים שוין געווען אן אנגעזעענע באפעסטיגטע כנעענישע שטאט. בערך אין יאר ב'ת"ש האט אדוני צדק, דער מלך פון ירושלים, געפירט די מלכים פון דרום ארץ ישראל אין זייער קריג קעגן יהושע בן נון, וואס האט געזיגט איבער זיי אין עמק איילון. ווען די יבוסים זענען געקומען קיין ירושלים האבן זיי א נאמען געגעבן די שטאט „יבוס"; דער איז געבליבן 200 יאר ביז דוד המלך האט איינגענומען די שטאט. דער פסוק אין שמואל ב, פרק ה, 6-10 (און אויך אין דברי הימים א, יא) פארציילט וויאזוי דוד האט איינגענומען די שטאט. ירושלים איז צום ערשטן באשטימט געווארן אלץ הויפטשטאט אין יאר ב'תתק"ן דורך דוד המלך נאכדעם וואס ער האט געמאכט א בונד מיט די עשרת השבטים אין חברון.
תקופה פון בית ראשון.
דוד המלך'ס זון שלמה האט געבויט אין ירושלים דעם בית המקדש. אזוי ווי דער בית המקדש איז חרוב געווארן און מ'האט איבערגעאקערט די שטאט מערער מאל, איז שווער פאר די ארכעאלאגן צו טרעפן קלארע זאכן פון יענער תקופה. דער ערשטער ארט פון ירושלים, וואס מען רופט היינט עיר דוד, געפינט זיך לעבן דעם אראבישן דערפל סילוואן (דאס איז אראביש פארן שילוח).
ביז די יארן פון דער מלך חזקיהו (אין יאר ג'ר) האט זיך ירושלים פארגרעסערט אויף דעם מערב בערגל (היינט געפינט זיך דארטן דאס יידישע פערטל און דאס ארמענישע פערטל. אין יענע יארן האט די מיליטער פון אשור באלעגערט די שטאט, אבער זיי האבן נישט געקענט זי אייננעמען. איין טעם איז געווען דער שילוח טונעל דורך וואס וואסער האט אריינגעשטראמט אין דער שטאט פון דעם גיחון קוואל וואס איז דרויסן פון די מויערן פון ירושלים. צום זענען מלאכי חבלה געקןמען און אויסגעהרגעט גאר די מיליטער פון אשור.
אין יאר ג'שכ"ז האט די מלוכה פון בבל געהערשט איבער מלכות יהודה; דער מלך יהויכין און אלע חשובע יידן אין ירושלים זענען פארטריבן געווארן אין גלות. נבוכדנצר האט ארויפגעשטעלט צדקיהו אויף דעם טראן, אבער נאך 11 יאר האט ער מורד געווען און נבוכדנצר האט חרב געמאכט דעם בית המקדש אין יאר ג'של"ח. ווערנט די יארן האבן די ארכעאלאגן אנטפלעקט עטלעכע פייל-שפיצן פון די בבליים.
ירושלים איז אריבער אונטער דער הערשאפט פון די אומאיאדן ביז 750. דערנאך איז די הערשאפט אריבער צום אבאסישן כאליפאט ביז 969, ווען ירושלים איז אריבער צו דער פאטימישער דינאסטיע. דער מיטל מזרח, כולל ארץ ישראל, איז דעמאלסט אריין אין א נישט סטאבילער תקופה בי די סעלזשוקן האבן איינגענומען ירושלים אין 1071 אויף א קורצער תקופה.
a> - נאציאנאלער בית הקברות פון ישראל
אין 1860 האט מען אנגעהויבן בויען נייע געגנטן אינדרויסן פון די מויערן פון ירושלים. דער ערשטער געגנט איז געווען משכנות שאננים, די קאלאניע וואס משה מאנטיפיארי האט אויפגעשטעלט. מען האט באזעצט דעם געגנט אין 1866. א פאר יאר שפעטער אין 1868 האט הרב דוד בן שמעון פון מאראקא געבויט "מחנה ישראל", א געגנט פון קליינע הייזער מיט א שול "צוף דבש". אין 1869 האט ר' יוסף ריוולין אויפגעשטעלט נחלת שבעה. נאכהער האט דער עושר ר' דוד ריס מנדב געווען געלט צוצובויען צען הייזער מיטן נאמען "בית דוד" לעבן נחלת שבעה.
מרחשון תרל"ד (1873) האט ר' יוסף ריוולין געמאכט אן אסיפה דריי טעג אדורכצושמועסן אויפשטעלן נאך א געגנט ארויס פון די מויערן. רב מאיר אויערבאך אב"ד קאליש, און ראב"ד פונעם אשכנזישן בית דין אין ירושלים האט געגעבן א גרויסער סומע געלט פאר דעם צוועק, און האט אויך געקויפט פינף הייזער פאר זיינע יורשים, בתנאי אז טאמער איינער פארלאזט ארץ ישראל פארלירט ער זיין חלק אין דער ירושה.
אין אנהייב פון די 1970ער יארן האט מען אויפגעשטעלט די ישראל פאליציי הויפטקווארטיר אין קריית הממשלה אין מזרח טייל פון דער שטאט. אין אנהייב פון די 1980ער יארן האט מען אויפגעשטעלט דעם בנין פון דער באנק פון ישראל און אין די 1990ער יארן האט מען אויפגעשטעלט לעבן דער באנק דעם הויכגעריכט אין דער קריית הממשלה אין מערב טייל פון דער שטאט..
וועלט אנערקענונג.
כאטש וואס אין מדינת ישראל איז ירושלים אנערקענט אלס די הויפטשטאט איז אבער ירושלים נישט אנערקענט אלס הויפטשטאט פון מדינת ישראל פון קיין שום אנדערע לאנד אין דער וועלט.
ירושלים געפינט זיך אויפן דרום עק פון א פלאטא אין די הרי יהודה, וואס נעמען איין הר הזיתים (צו מזרח) און הר הצופים (צו צפון־מזרח). די אלטשטאט איז הויך אומגעפער 760 מעטער. גאנץ ירושלים איז ארומגענומען מיט טאלן און טייכבעטן (וואדיס). די קדרון און גיא בן הנם טאלן קומען צוזאמען א ביסל דרום פון דער אלטשטאט ירושלים. אין דער צייטן פון דעם תנ"ך איז ירושלים געווען ארומגענומען מיט וועלדער פון מאנדלביימער, איילבירט ביימער און סאסנעס.
געביידע פון דער צענטראלע אויטאבוס סטאנציע
די עפנטלעכע טראנספארט אין ירושלים איז געגרינדעט בעיקר אויף צענדליקע שטעטלעכע אויטאבוס רוטעס, עטלעכע 45% פון די איינוואוינער אין ירושלים ניצן די שטעטלעכע אויטאבוסן צו פארן אין דער ארבעט און ארויס פון דער שטאט.
אויטאבוסן.
פון די 1930ער יארן זענען די יידישע אויטאבוסן אין ירושלים געווען געפירט דורך דער "המקשר" געזעלשאפט, ביז דער זעקסטאגיקער מלחמה. היינט פירט אגד די אויטאבוס דינסט אין ירושלים. פון דער ירושלים צענטראלע אויטאבוס סטאנציע קען מען אנקומען צו רוב פלעצער אין לאנד. אגד און דן, און נאך פארשידענע געזעלשאפטן, פירן טויזנטער פאסאזשירן, פון און צו ירושלים.
אויטאבוס סטאנציע אין סולטאן סוליימאן גאס אין מזרח ירושלים
אין מזרח ירושלים געפונט זיך א צענטראלע אויטאבוס סטאנציע, וואו אראבישע אויטאבוסן און טענדערן, פירן כמעט איבערן גאנצן מערב ברעג.
דעם 29סטן יוני 2010 גייט מען מאכן אסאך ענדערונגען אין די אויטאבוס רוטעס אין ירושלים.
באנען.
און ירושלים געפונט זיך די מלחה באן סטאנציע, און די תנכישע זאא באן סטאנציע. די באן רייזע קיין תל אביב געדויערט אומגעפער א שעה און פופציג מינוט, וועגן דעם איז די באן נישט אנגענעם פאר פאסאזשירן.
ישראל באנען בויט דעריבער א נייע באן סטאנציע, קעגן איבער דער אויטאבוס סטאנציע אויף יפו גאס, וואס וועט פארקורצן דעם וועג פון ירושלים קיין תל אביב, צו א האלבע שעה.
זייט 19טן אויגוסט 2011 פארט דער טראמוויי אויף דער רויטער ליניע.
איינע פון די אלטע הויפטגאסן אין ירושלים איז די יפו גאס. היינט זענען די הויפטגאסן שאסיי 60, וואס אין ירושלים ווערט "גערופן שאסיי 1", און דער בעגין שאסיי.
שאסיי נומער 60 פארט אויף צפון קיין ראמאללא, שכם. און אויף דרום, דורך תלפיות געגנט, ביזן דורכגאנג צו בית לחם. שאסיי נומער 60 ווערט גערופן דארט דער "טונעלן שאסיי" וואס טראגט קיין חברון, און באר שבע.
דער שאסיי פון ירושלים תל אביב, פירט אריין אין גבעת שאול און רוממה געגנט, שאסיי 1 (ישראל), ירושלים האט ארויסגעבויט א שאסיי וואס פירט צום צפון טייל ביז פראנצויזישן בערגל, וואס פון דארט קען מען פארן גלייך קיין מעלה אדומים, אזוי אז מען מוז נישט אריבער פארן די שטאט.
אין די 1990ער יארן האט מען אויפגעבויט אין ירושלים דעם בעגין שאסיי, וואס לינדערט די שווערע פארקער אויף לאקאלע גאסן, עס פאנגט זיך אן אין מלחה געגנט, פארט אריבער די געגנטער אויף דער מערב זייט פון שטאט, וואו זי קומט אן קיין עטרות קאמערציאלע געגנט, און דארט ווערט דער שאסיי פארבינדן צו שאסיי 443, דער מודיעין שאסיי.
גאלדא מאיר שאסיי, איז א טייל פון שמואל הנביא גאס, קומט אן קיין רמות, און קיין גבעת זאב.
חינוך.
אין ירושלים פועלן אסאך חדרים, ישיבות און מיידלעך סעמינארן. צווישן די ישיבה־גדולה'ס זענען: די מירער ישיבה (די גרעסטע ישיבה אין דער וועלט), חברון ישיבה, קול תורה, שפת אמת, מרכז הרב און בריסק.
שולעס.
ירושלים האט שטאטישע שולעס וואס ווערן געפירט לויט דעם בילדונג מיניסטעריום אין מדינת ישראל, ווי אויךחרדישע חדרים און מיידל שולעס, און אויך אראבישע שולעס.
אין ירושלים ריכטיק פאר 2010, 61% פון די תלמידים אין כיתה א' זענען חרדים. די געביידעס פון סעקולערע שולעס און קידערגארטנס וואס זענען מער נישט געניצט זענען ווידערגעבויט און געניצט היינט פאר חרדישע מוסדות.
די אראבישע בילדונג אין ירושלים גייט אן אין מזרח פון דער שטאט און שליסט איין סיי שטאטישע שולעס סיי פריוואטע.
אקאדעמישע אנשטאלטן.
אין ירושלים געפינען זיך אינסטיטוציעס פאר העכערער בילדונג, צווישן זיי די בצלאל אקאדעמיע פאר מאדעלירונג און קונסט, ירושלים הויכשולע פאר טעכנאלאגיע, די אקאדעמיע פאר מוזיק און טאנץ.
אויך אין ירושלים איז דער העברעאישער אוניווערסיטעט אין ירושלים, וואס ווערט גערעכנט צווישן די 100 פירנדיקע אוניווערסיטעטן אין דער וועלט אין פארשונג, צוזאמען מיט דער אקאדעמיע פאר דער העברעישער שפראך. דער אוניווערסיטעט האט דריי קאמפוסן אין דער שטאט: הר הצופים, עדמונד י' ספרא גבעת רם און עין כרם.
ירושלים דינט אויך אלס פלאץ פון אסאך פארשונג אנשטאלטן ווי די ישראלישע אקאדעמיע פון וויסנשאפטן, אקאדעמיע פאר דער העברעישער שפראך, ישראלישער אינסטיטוט פאר דעמאקראטיע, וואן ליר אינסטיטוט און שלום הארטמאן אינסטיטוט.
אין 2009 האט מען איינגעשריבן אין די האטעלן אין ישראל 8.1 מיליאן איבערנעכטיקן פון טוריסטן, צווישן זיי 2.6 מיליאן אין ירושלים, קעגן 1.9 מיליאן אין תל אביב. אויך די צאל נאכטלעגערס פון ישראלישער אין יענעם יאר איז געווען העכער אין ירושלים ווי אין תל אביב - 639 טויזנט קעגן 435 טויזנט. די צאל האטעל צימערן אין ירושלים איז מער ווי 10,000 צימערן, און דער פלאן פון דער שטאטראט איז צו העכערן די צאל צימערן נאך 8,000 ביז 2020.
אין 2010 איז ירושלים גראדירט געווארן ערשטער פלאץ אין דער ליסטע פון "בעסטע שטעט פאר שפאצירן און פארוויילן" פונעם מאגאזין "Travel + Leisure", אין דער קאטעגאריע "אפריקע און מיטל מזרח". יענעם יאר איז ירושלים געווארן גראדירט דורכן TripAdvisor וועבזייטל אין זיבעטן ארט אין דער ליסטע פון בעסטע שטעט אין דער וועלט אין דער "קולטור און באזוכן טוריסטישע ערטער" קאטעגאריע. אזוי אויך איז די שטאט אויסגעקליבן געווארן צו זיין די הויפטשטאט פון אראבישער קולטור פאר 2009.
מוזייען און נאציאנאלע אנשטאלטן.
אין ירושלים געפינען זיך די מערהייט פון די צענטראלע קולטורעלע אנשטאלטן אין ישראל, למשל דער ישראל מוזיי, איינער פון די פירנדע מוזייען פאר קונסט אין דער וועלט, וואס נעמט איין דעם היכל הספר וואו ס'איז געשפייכלערט דעם עלצטן תנ"ך אין דער וועלט.
וועטער.
אין זומער איז ווארעם און טרוקן, אין ווינטער איז קאלט און עס רעגנט; אמאל שנייט אויך,בפרט אין די הויכע געגנטן.
דער אטאם-נומער, איז א טערמין גענוצט אין כעמיע און פיזיק, צו באצייכענען די פארשידענע כעמישע עלעמענטן.
יעדע פון די כעמישע עלעמענטן, ווי אקסיגען אדער קארבאן האט באקומען אן אטאם-נומער געוואנדן לויט וויפיל פראטאנען עס זענען פאראן אינעם קערן פונעם אטאם.
די אטאמישע ציפערן גייען אין דער רייע, די ערשטע איז וואסערשטאף, דערנאך קומט העליום, די דריטע איז ליטיום, די פערטע איז בעריליום, די פינפטע כעמיקאל איז באר, די זעקסטע איז קוילנשטאף, דערנאך קומט שטיקשטאף, און אקסיגען.
אטאמען מיט דעם זעלבן אטאם נומער אבער מיט אנדערע צאלן נייטראנען, און ממילא מיט אנדערע אטאם־מאסן, ווערן גערופן איזאטאפן.
דער ראדערפארד-באהר מאדעל און וואן דעם ברוק.
אין 1911, האט ערנעסט ראדערפארד געגעבן א מאדעל פונעם אטאם אין וואס א צענטראלער יאדער האלט די מערהייט פונעם אטאמס מאסע און א פאזיטיווע לאדונג וואס, אין איינסן פונעם עלעקטראנס לאדונג, דארף זיין אומגעפער העלפט פונעם אטאמס אטאמישע וואג, געמאסטן אין צאלן פון וואסערשטאף אטאמען. די דאזיקע צענטראלע לאדונג וואט ממילא געווען העלפט פון דער אטאמישער וואג. ראדערפארד האט געשאצט אז גאלד האט א צענטראלע לאדונג פון בערך 100 (אבער איז עלעמענט Z = 79 אין דער פעריאדישער טאבעלע), אבער א מאנאט נאכדעם ווען ראדערפארדס ארטיקל איז געשינען, איז אנטאניוס וואן דען ברוק געווען דער ערשטער וואס האט פארמאל פארגעשלאגן אז די צענטראלע לאדונג פון אן אטאם און זיין צאל עלעקטראנען זענען "גענוי, גלייך מיט זיין פלאץ אין דער פעריאדישער טאבעלע (וואס מ'רופט אויך עלעמענט־נומער, אטאם־נומער, און איז סימבאליזירט "Z"). ענדליך האט מען אויפגעוויזן צו זיין וואר.
הידראקראַפֿט איז א מיטל פון פראדוצירן עלעקטריע דורך דעם נאטורליכן קראפט פון וואסער שטראם. הידראקראפט פראדוקציע פארנעמט 24 פראצענט פון דער וועלט'ס עלעקטריע באשפייזונג געבנדיג עלעקטריע פאר איבער א ביליאן היימען. אין סך הכל געבן דער וועלט'ס הידרא-פלענטס ארויס בערך 675,000 מעגא-וואטס פון עלעקטריע וועלכע איז אזויפיל ענערגיע ווי 3.6 ביליאן פעסלעך אויל. אין אמעריקע איז פאראן איבער 2,000 הידרא-פלענטס אבער עס פארנעמט קוים 7 פראצענט פון דאס לאנד'ס ענערגיע סופליי.
הידרא-קראפט ווערט געשאפן פון פליסנדיגע אדער פאלנדיגע וואסער וועלכע טרייבט טורבינען פון וועלכע מען פראדוצירט עלעקטריק ענערגיע.
הידרא-קראפט איז גאר אן אלטע קאנצעפט פון פראדוצירן ענערגיע שוין פאר טויזענטער יארן. אמאל פלעגט מען נוצן א טורבין וועלכע איז געווען באהאפטן צו א מילעכיל צו מאלן ווייץ און דער טורבין איז אפערירט געווארן פון א פליסנדיגע טייך אדער וואסער פאל. ווען עלעקטריציטעט איז אויסגעטראפן געווארן האט מען באלד אנגעהויבן נוצן הידרא-קראפט דאס צו פראדוצירן אבער עס איז נאר געווען אויף קליינע פארנעמען, געווענליך פאר אן איינצעלענע געביידע אדער דורך מענטשן וואס האבן זיך דאס אליינס געמאכט. ערשט אין די 50'גער יארן האט מען אנגעהויבן בויען איבער די וועלט גרויסע הידרא-פלענטס וועלכע זאלן געבן עלעקטריציטעט פאר גאנצע געגענטער און אפילו שטעט.
ס'איז פאראן דריי הידרא־עלעקטרישע קראפטסטאנציעס גרעסער פון 10 GW: די דריי-שלוכטן-דאמבע אין כינע, איטייפו דאמבע איבערן בראזיל/פאראגוואי גרענעץ, און גורי דאמבע אין ווענעזוועלע.
דער קראפט פון וואסער.
ווען מען קוקט אויף וואסער איז שווער זיך פארצושטעלן וואספארא קראפט וואסער פארמאגט אין זיך אבער עס איז גרינג דאס צו פארשטיין איינמאל מען קוקט אריין דערין. איר געדענקט אוודאי די צונאמי אין אזיע און די חרבנות וואס דאס האט אנגעמאכט און ווי איר ווייסט איז אלעס געווען נאר וואסער. ווייטער די פארפלייצונג אין ניו ארלינס איז אויך נאר געווען וואסער וועלכע האט איבערגעבראכן די ספעציעלע לעוויס און האט אריינגעשפרייזט אין שטאט.
אויב איר ווילט אליינס שפירן דער קראפט פון וואסער עפנט אויף א וואסער-קראן אויפן גרעסטן מאס און לייגט אונטער די הענט און שפירט די קראפט וואס דאס וואסער גיט ארויס. פון דעם קראן קומט נישט ארויס מער ווי צוויי גאלאנען וואסער פער מינוט אבער וויבאלד דאס קומט ארויס פון אזא קליינער עפענונג איז דאס זייער שנעל און פארמאגט א שטארקע קראפט. יעצט שטעלט אייך פאר וויפיל קראפט דאס וואסער וועלכע פאלט אראפ פון די ניאגארא וואסערפאלן פארמאגט. עס פאלן דארט מיליאנען גאלאנען פער מינוט און זינט עס פאלט אזויפיל שטאקן ווערט דאס נאר קראפטיגער און איז גענוג שטארק צו צוברעכן געביידעס אויב מען וואלט דאס אונטערגעלייגט.
נישט נאר פאלנדיגע וואסער האט א שטארקע קראפט נאר אפילו א פליסינדיגע טייך אין וועלכע דאס וואסער פליסט כסדר אן אפשטעל. אויב איינער זאל פרובירן אפשטעלן דאס וואסער פלוס פאר איין מינוט מיט א ברעט אין זיין האנט וועט דאס וואסער אים אוועקשטופן מיט א שטארקן כוח נאכ'ן זיך אנזאמלן אונטער דעם ברעט. הידרא-פלענטס נוצן איינע פון די צוויי כוחות. אדער ווערט דאס געבויט ביי א וואסער-פאל אדער נעבן א פליסנדיגע טייך ביי וועלכע מען בויט א דאמבע וועלכע פארהאלט דאס וואסער און שיקט איר צו די טורבינען אין די הידרא-פלענטס און פון די שטארקע קראפט דרייט דאס די גרויסע טורבינען און עלעקטריציטעט ווערט געשאפן.
א דאמבע האלט אפ דאס וואסער פון א פליסנדיגן טייך און דורכדעם ווערט געשאפן א רעזערוואר. אונטערן דאמבע איז פאראן אן עפענונג מיט לאנגע רערן וועלכע פירן אריין דאס וואסער ביז דעם טורבין. דאס וואסער זאמעלט אן זייער א שטארקע קראפט אויפ'ן וועג אריין די רערן וויבאלד עס איז פאראן זייער א שטארקע כוח פון גראוויטי זינט דאס וואסער איז אויפגעלעזט פון איר אפגעהאלטענע פלוס.
דער טורבין איז געווענליך א פרענציס טורבין סארט וועלכע פארמאגט גרויסע בלעכן וועלכע שטייען ארויס און ווען דאס וואסער פליסט אריין דרייט דאס די טורבין. אזא טורבין וועגט געווענליך 172 טאן און דאס וואסער איז אויסגעארבעט מיט גענוג א שטארקע קראפט עס זאל קענען דרייען דעם טורבין 90 מאל אין איין מינוט. העכער'ן טורבין איז פאראן א גענעראטאר מיט מאגנאטן אינעווייניג וועלכע רייבן זיך אויף קופערנע קוילס און פון די רירנדיגע עלעקטראנס ווערט געשאפן ענערגיע.
א טראנספארמער וועלכע זיצט אין א פאוערהויז ארבעט איבער די ענערגיע צו עלעקטריציטעט פון א הויכע וואלטעדזש און דאס ווערט ארויסגעפירט דורך די פאוער ליניעס אריין אין שטאט אדער וואו אימער. די הידרא-פלענט האט נישט קיין פלאץ צו האלטן וואסער און דאס פליסט באלד צוריק ארויס דורך ספעציעלע רערן צוריק ארויס צום צווייטן העלפט טייך וואו דאס וואסער ברויך גיין לכתחילה.
אויף צוויי זאכן איז דער ענערגיע בעיקר געוואנדן און דאס זענען וויפיל וואסער עס קומט אריין אויפאיינמאל און ווי ווייט דאס וואסער פליסט פון די רעזערוואר ביז די טורבין. מער וואסער איז מער קראפט און ווי לענגער עס פליסט אלץ מער קראפטיג ווערט דאס ווייל דער כוח פון גראוויטי ווערט שטערקער. דער טורבין ווערט צוגעשטעלט לויט וויפיל ענערגיע מען וועט פון דארט קענען באקומען און דאס איז געוואנדן לויט די סארט רעזערוואר און וויפיל וואסער עס איז פאראן. גרויסע הידרא-פלענטס זענען געבויט ביי ריזיגע דאמבעס וואו עס זענען פאראן מערערע טורבינען, יעדע אין באזונדערע אפטיילונגן אפגערוקט איינע פון די אנדערע.
ביי הידרא-פלענטס וואו עס איז נישט פאראן גענוג וואסער אינעם רעזערוואר און מען וויל ארויסבאקומען ווי מער עלעקטריציטעט איז פאראן א ספעציעלע סיסטעם וועלכע שיקט צוריק דאס וואסער צום רעזערוואר אנשטאט דאס אראפשיקן אין טייך ווי עס באדארף צו גיין. אין דער פאל אין פאראן א געבויטע צווייטע רעזערוואר וואו דאס וואסער גייט אריין נאכן דורכגיין די טורבין און ספעציעלע פאמפס שיקן צוריק ארויף דאס וואסער צו די אויבערשטע רעזערוואר עס זאל זיין גענוג וואסער.
די פאמפ זעלבסט נוצן אויך אסאך ענערגיע און עס וואלט זיך נישט געלוינט די גאנצע זאך. אבער יעדע שטאט האט צייטן ווען מען נוצט מער עלעקטריציטעט און צייטן ווען מען נוצט גאר ווייניג, געווענליך אינמיטן די נאכט. איבער'ן טאג וועלן אלע וואסער אריינגעשיקט ווערן אין די רעזערוואר און אין די שטונדן ווען דאס ווייניגסטע עלעקטריציטעט ווערט געפאדערט וועט דער הידרא-פלענט נוצן די איבערגעבליבענע ענערגיע ארויף צו פאמפן דאס וואסער פון די אונטערשטע רעזערוואר צו די אויבערשטע רעזערוואר כדי עס זאל זיין גענוג וואסער אין די צייטן פון טאג ווען דאס מערסטע עלעקטריציטעט ווערט גענוצט.
די גענעראטארס.
דאס הארץ פון א הידרא-עלעקטריע קראפטווערק איז די גענעראטארס וועלכע פראדוצירן ענערגיע פון די קראפט וואס דאס וואסער ברענגט אריין. דער פראדעצור איז זייער א פשוט'ער. דאס וואסער דרייט א טורבין און דער טורבין איז באהאפטן צו די גענעראטארס. אינעווייניג אין די גענעראטארס איז פאראן גרויסע מאגנאטן וועלכע זענען געשטעלט זייער נאנט צו קופערנע דראטן. ווען די מאגנאטן דרייען זיך און רייבן זיך אויף די קופערנע דראטן קומען זיך צוזאם די עלעקטראנס פון די מאגנאטן און די קופערנע דראטן און אלס א רעזולטאט ווערט געשאפן אן ענערגיע וואס ווערט גערופן אלטוירנעטינג קורענט און די ענערגיע גייט אריין אין א טראנספארמער וועלכע באלאנסירט דאס און מאכט דערפון עלעקטריציטעט.
א געווענליכע גענעראטאר קען פראדוצירן צווישן 100 און 150 מעגא-וואטס פון עלעקטריציטעט. אין אמעריקע איז באקאנט די הואווער דאמבע אין נעוואדע וועלכע פארמאגט 17 גענעראטארס פון וועלכע יעדע פון זיי פראדוצירן 133 מעגא-וואטס וואס קומט אויס אינאיינעם צו 2,074 מעגא-וואטס. א מעגא-וואט איז נישט קיין סאך (1,000 וואטס) אבער ווען די ענערגיע ווערט טראנספארמירט צו עלעקטריציטעט איז פאראן פארשידענע ספעציעלע חכמות וועלכע מאכן די וואלטעדזש פיל-פאכיג.
דער הידרא-לאגיק רעדל.
לאמיר זיך א מינוט דא אפשטעלן און אריינטראכטן וויאזוי דער דרך הטבע פארזיכערט וואסער איבעראל און אזוי אויך פאר א הידרא-עלעקטריע קראפטווערק.
צום ערשט דארף מען וויסן אז אונזער פלאנעט פארלירט און פראדוצירט וואסער יעדן מינוט אין טאג. ווען די זון שיינט הייצט עס דאס וואסער און דאס וואסער וועפט אויס צו די אטמאספערע. אבער דאס וואסער ווערט נישט פארלוירן נאר זיצט אין די אטמאספערע און וועט שפעטער צוריק אראפקומען אין פארעם פון רעגן אדער שניי. אבער אין דעם פראדעצור ווערט נאך אלץ פארלוירן א געוויסע פראצענט וואסער און אויב דאס וואלט אזוי אנגעגאנגען יארן לאנג וואלט געווארן א מאנגל אין וואסער און טייכן וואלטן נישט געפלאסן געהעריג.
צו דעם האט דער בורא עולם באשאפן דער טבע פון וואולקאנען וועלכע שטורעמט און קאכט אינערליכע טיילן פון די ערד און פון איר פארע ווערט געשאפן נייע וואסער וועלכע גייט ארויף צו דער אטמאספערע און ערזעצט דאס וואסער וואס ווערט פארלוירן פון די זון.
קומט אויס אז צו יעדער צייט איז דער וועלט'ס וואסער צעטיילט צו עטליכע פארמאטן. רוב דערפון איז פליסיג ווי ימים און טייכן, א טייל דערפון איז אין פארעם פון פארע וועלכע זיצט אין די אטמאספערע, און א טייל דערפון איז פארפרוירן צו אייז וואס איז אין פאקט טרוקענע וואסער. דאס וואסער טוישט זיך נאכאנאנד ווען עס גייט ארום אין די וועלט דורך דער ווינט. דאס זעלבסט איז א וואונדערליכע טבע וואס ווערט געשאפן דורך די זון. די וועלט איז רינדיג און די זון דרייט זיך ארום דעם מיטן ברייט פון דעם רינג פון מזרח צו מערב און אלע ערד אונטער דעם ווערט גערופן דער עקוואטאר. דורכדעם וואס די זון שיינט מער אויפ'ן עקוואטאר ווי אויף אנדערע פלעצער איז טייטש אז דארט איז מער ווארים און די ארטיגע וואסערן גיבן ארויס דאס מערסטע וועפאר. דאס פארמירט ווינטן ווען פארשידענע סארט לופט קומען זיך צוזאם און ווערן אקטיוו און רוקן זיך ווייטער און ווייטער.
נאר א דאנק די ווינטן דרייט זיך דאס וואסער ארום די וועלט און רעגן דעגרייכט איבעראל. וואסער וועפט אויס פון די וואסערן און גייט ארויף צו די אטמאספערע. דאס וואסער איז ווארעם פון די זון שטראלן אבער קילט זיך אפ ווי העכער עס גייט כאטש עס קומט נענטער צו די זון, ווייל די אטמאספערע ווערט דינער ווי העכער און היץ קען זיך דארט נישט האלטן. זינט דאס וועפאר ווערט קעלטער ווערט דערפון שטיקער וואסער וועלכע זאמלן זיך אן און ווערן וואלקענעס און ווען דאס ווערט שוין זייער אנגעפילט הייבט דאס אן ארויסלאזן איר וואסער אין פארען פון רעגן אדער שניי, געוואנדן לויט די וועטערס אין די אטמאספערע אונטער דעם.
די פליסנדיגע טייכן זענען צום מערסטן אנגעוואנדן אויף רעגן וויל איינמאל עס מאנגעלט אין רעגן איז נישט פאראן גענוג א שטארקע וואסער-שטראם אז דאס וואסער זאל קענען גיין אויך בארג ארויף און די טייכן וואלטן זיך אפגעשטעלט.
א קאנצעפט פאר טעגליכע באנוץ.
ער האט אויסגעטראפן א שיך וועלכע וועט פראדעצורן עלעקטריציטעט בשעת מען גייט און דאס וועט זיין א פאוער סופליי פאר די אלע דעווייסעס מיט וועלכע מיר דרייען זיך ארום די היינטיגע טעג.
דער אינדזשעניר, ראבערט קאמארעטשקא, האט דעזיינט א שיך וועלכע פארמאגט צוויי קליינע זעק איינס אינעם פאדערשטן טייל פון זויל און די צווייטע אינעם אונטערשטן טייל. אין די זעק האט ער ארייגעשטעלט א געוויסע פליסיקייט און אינדערצווישן האט ער אריינגעשטעלט א מייקרא הידרא-עלעקטריע קראפטווערק וועלכע באשטייט פון א טורבין, א גענעראטאר, און א טראנספארמער.
זייער פשוט – האט קאמארעטשקא געטראכט. דער מענטש הייבט זיין פוס מיט יעדע טריט וואס ער גייט און דאס וועט מאכן דאס וואסער אינעווייניג פליסן פון איין זייט זויל צו די צווייטע. לאמיר אריינשטעלן א הידרא-פלענט אינדערצווישן און עס וועט זיך פראדוצירן עלעקטריציטעט פון זיך אליינס.
הידרא-קראפט ארום די וועלט.
די איינציגסטע לאנד וואס נוצט כמעט נאר הידרא-קראפט צו פראדוצירן עלעקטריציטעט איז נארוועגן. אייסלאנד נעמט 83 פראצענט עלעקטריציטעט פון הידרא-קראפט און עסטרייך נעמט 67 פראצענט. קאנאדע איז די וועלט'ס גרעסטע הידרא-קראפט פראדוצירער. 70 פראצענט עלעקטריציטעט פון דאס לאנד קומט פון הידרא-קראפט און דאס ווארט הידרא מיינט עלעקטריציטעט אין גאס ווייל אלע עלעקטריציטעט סופלייערס רופן זיך מיט נעמען וואס הייבט זיך אן מיט הידרא.
די וועלט'ס גרעסטע הידרא-קראפט פירמע איז הידרא-קוויבעק וועלכע גיט עלעקטריציטעט פאר דעם גאנצן קוויבעק פראווינץ פון 8 מיליאן איינוואוינער און האט איבער גענוג וועלכע זי פארקויפט פאר מזרח שטעט אין די פאראייניגטע שטאטן פון וועלכע קאן עדיסאן איז איינע פון אירע גרעסטע קאסטומער. אין סך הכל פראדוצירט די פירמע 31,512 מעגא-וואטס פון הידרא-קראפט דורך צענדליגער הידרא-פלענטס וועלכע געפינען זיך ארום דעם דזשעימס בעי טייך אין צענטער פון קוויבעק.
די וועלט'ס גרעסטע הידרא-פלענט איז די לא גרענד אין קוויבעק, קאנאדע. די פלענט אליינס פראדוצירט 16,021 מעגא-וואטס ענערגיע. דערנאך קומט די איטעפיאו פלענט אין בראזיל וועלכע פראדוצירט 12,600 מעגא-וואטס. די דריטע גרעסטע איז אין וועניזועלע מיט 10,200 מעגא-וואטס און ערשט די פערטע איז די גרענד קאולי פאוער סטאנציע אין וואשינגטאן סטעיט מיט עפעס מער ווי 6,000 מעגא-וואטס. אין כינע בויט מען יעצט די וועלט'ס גרעסטע דאמבע און דער פלאן לויטעט פאר א 18,200 מעגא-וואטס הידרא-פלענט וועלכע וועט זיין די גרעסטע אין די וועלט.
אמעריקע איז די צווייטע גרעסטע הידרא-קראפט פראדוצירער נאך קאנאדע. דערנאך קומט בראזיל, כינע, רוסלאנד, נארוועגיע, יאפאן, אינדיע און פראנקרייך.
הייבריד אויטא איז אן אויטא וועלכע ווערט געטריבן דורך צוויי מאטארן, א בענזין ענדזשין און א באטערי מאטאר. די סארט אויטאס קומען היינט אריין אין די מארקעט אלס מער ענווייראמענט פריינטליך און אלס אן אויטא וועלכע נוצט פיל ווייניגער גאזאלין וועלכע איז געווארן אן אישו זינט די פרייזן זענען געשטיגן.
וואס איז א הייבריד?
דאס ווארט הייבריד באדייט א פֿארמאשין וועלכע ווערט געטריבן דורך צוויי ענערגיע קוועלער. אין פאקט זענען שוין פאראן הייבריד'ס פאר לאנגע יארן ווייל יעדע סובמארין פארמאגט צוויי ענערגיע קוועלער (נוקלעאר און עלעקטריק אדער דיזעל און עלעקטריק) און אזוי אויך די אור אלטע לאקאמאטיוון וועלכע שלעפן די קאמערציאלע באן וואגאנען. אין די לעצטע יארן זענען פאראן הייבריד שטאטישע באסעס און אסאך שטעט און געוויסע גרויסע טראקטארן זענען הייבריד.
עס זענען פאראן עטליכע וועגן וויאזוי דער הייבריד אויטא ווערט געטריבן און דאס ווענדט זיך לויט דער אויסשטעל פון די ענערגיע קוועלער. די ערשטע וועג איז דער ארגינעלער וועג וועלכע פארמאגט נאר איין מאטאר און די ענערגיע פאר דער מאטאר ווערט געברענגט פון ביידע קוועלער אינאיינעם. עס זענען אבער אויך פאראן אנדערע סארט וועגן וויאזוי די צוויי ענערגיע קוועלער טיילן זיך איין צו טרייבן איינס אדער צוויי מאטארן.
כאטש די ערשטע וועג איז פיל ביליגער און גרינגער צו פראדוצירן זענען למעשה רוב הייבריד מאדעלן מעכאניזירט דורך די צווייטע וועג וועלכע איז שפעטער ערפינדן געווארן. דער סיבה דערצו וועט איר פארשטיין ווען איר וועט ענדיגן דעם ארטיקל.
א הייבריד אויטא פארמאגט די פאלגענדע טיילן: 1) א בענזין מאטאר וועלכע איז גארנישט אנדערש ווי די מאטאר פון אלע אנדערע אויטאס נאר איז פיל קלענער. 2) א גאזאלין טאנק אלס א ענערגיע קוואל פאר די גאזאלין מאטאר. 3) א פארגעשריטענע עלעקטריק מאטאר וועלכע נעמט איר ענערגיע פון א באטערי אבער קען אויך צוריקגעבן ענערגיע פאר די באטערי ווען מען ברעיקט אראפ. 4) א גענעראטאר וועלכע פראדוצירט עלעקטריע. 5) באטעריס פאר דעם עלעקטריק מאטאר. און 6) א טראנסמישן וועלכע קען זיין אן ארגינעלע אדער פארגעשריטענע טראנסמישן, געוואנדן לויט דער אויסשטעל פון די הייבריד סיסטעם.
די מעלות פון א הייבריד.
הייבריד אויטאס זענען דערווייל טייערער פון אנדערע אויטאס און כאטש מען שפארט זיך גאזאלין עווענטועל איז עס נאך נישט גענוג א גוטע סיבה צו קויפן אזא אויטא ווייל א דורכשניטליכער הייבריד אויטא איז מיט עטליכע טויזענט דאלאר טייערער ווי אן אנדערע אויטא די זעלבע גרויס און קראפטיג און א דורכשניטליכער דרייווער נוצט נישט אזויפיל גאזאלין אין די ערשטע פאר יאר אז עס זאל זיין אזא מציאה.
לויט אפיציעלע שאצונגן קויפט א דרוכשניטליכער דרייווער ארום 1,200 דאלאר ווערט אין גאזאלין פער יאר. יעצט אויב איינער צאלט עקסטערע 5,000 דאלאר פאר א גוטע הייבריד אויטא וועט אים געדויערן 8 יאר צו אפנעמען זיין עקסטערע געלט אפילו מיט די בעסטע הייבריד וועלכע נוצט די ווייניגסטע גאזאלין.
אבער אן אויטא וואס דארף נוצן ווייניגער גאזאלין האט נאך א מעלה און דאס איז די באקוועמליכקייט אז מען קען פארן פיל מער מיילן אן דארפן איבערפילן דעם אויטא מיט גאזאלין. דאס איז שוין יא א שטארקע סיבה צו צאלן מער געלט אבער נאר פאר איינער וואס קען זיך דאס ערלויבן.
א צווייטע מעלה פון הייבריד אויטאס זענען אירע ריינע מאטארן וועלכע גיבן ארויס פיל ווייניגער שמוציגע אפפאל (קארבאן מאנאקסייד און קארבאן דיאקסייד) וואס מאכט איר מער ענווייראמענט פריינטליך. מען שאצט אז אויב יעדער אין גאנץ אמעריקע וועט טוישן צו הייבריד אויטאס וועט מען קענען זען א חילוק מיט די אייגענע אויגן ביז עטליכע יאר.
אבער וועם אינטערעסירט די ענווייראמענט? יעדער וויל וואוינען אין א ריינערע ענווייראמענט אבער ווייניג מענטשן זענען גרייט צו צאלן א פרייז דערפאר.
מעכאניזם.
ווי יעדער ווייסט ווערט די קראפט פון אן אויטא געמאסטן לויט וויפיל פערד-קראפט עס גיט ארויס. למעשה ווערט אבער די גרויסע מאס פערד קראפט קוים גענוצט ווייל ווען א דורכשניטליכער אויטא פארט אויפ'ן הייעוועי נוצט עס נישט מער פון 20 פערד-קראפט. די גרויסע מאס פערד קראפט ווערט נאר גענוצט ווען דער אויטא שטרענגט זיך איבער זייער שטארק ווי אנהייבן פארן צו א שנעלע ספיד אדער ארויפשלעפן א שיפע בארג. ווי מער פערד-קראפט אלס בעסער ציט עס ארויף.
קומט אויס אז דער גרויסער קראפטיגער מאטאר איז נישט וויכטיג 90 פראצענט פון דער צייט און נוצט איבעריגע ענערגיע צוליב איר גרויסקייט און שטארקייט ווייל אין פאקט וואלט דער אויטא געקענט נוצן א פיל קלענערע מאטאר רוב פון די צייט.
די הייבריד אויטאס לעזן דעם פראבלעם. עס פארמאגט נאר א קליינע מאטאר ווייל רוב צייט פעלט זיך נישט אויס מער פון דעם און ווען עס דארף האבן מער ענערגיע באקומט עס פרישע קראפט פון דעם עלעקטריק מאטאר.
אבער דער קליינער מאטאר איז נישט די איינציגסטע חכמה וועלכע מאכט דעם הייבריד שפארן גאזאלין. ווי מיר האבן פריער דערמאנט באקומט די באטערי צוריק ענערגיע פון דעם עלעקטריק מאטאר. דאס פאסירט ווען דער אויטא פאר שנעל און מיטאיינמאל ברעיקט דער דרייווער אראפ. דער מאטאר האט דעמאלט איז זיך אסאך ענערגיע און שיקט דאס צוריק צו די באטערי וואס מיינט אז די באטערי שפארט זיך ענערגיע יעדעס מאל דער אויטא ברעיקט.
ווען אן ארגינעלער אויטא שטייט ביי א רויטע ליכט פאר א מינוט נוצט עס נאך אלץ אסאך ענערגיע ווייל דער גרויסער קראפטיגער מאטאר ארבעט ווייטער צו זיין גרייט ווען עס וועט ווייטער דארפן פארן. דער הייבריד אויטא שפארט זיך אין אזא פאל זייער אסאך גאזאלין ווייל עס לעשט אויס אויטאמאטיש די גאזאלין מאטאר און נאר דער עלעקטריק מאטאר בלייבט ארבעטן, נישט נוצנדיג אפילו א ברעקל גאזאלין. ווען דער אויטא דארף אנהייבן פארן ווייטער האט עס גענוג ענערגיע פאר די ערשטע סעקונדן ביז ווילאנג דער גאזאלין מאטאר צינדט זיך צוריק אן.
רעדער פון א הייבריד שפארט אויך גאזאלין ווייל דער געשטעל פון א הייבריד אויטא לאזט נוצן אן אנדערע סארט רעדל וועלכע איז הארטער און מער אויפגעבלאזן וואס מאכט איר האבן א בעסערע כאפ אויפ'ן ראוד וואס מיינט ווייניגער קראפט פון די מאטארן.
הייבריד אויטאס אויף די מארקעט.
די פירער אין די הייבריד אויטא מארקעט זענען די צוויי יאפאנעזער פירמעס האנדא און טאיאטע וועלכע זענען ביידע גאר אויפגעכאפטע נעמען אין נארט אמעריקע. ביידע פירמעס זענען ערשט ארויסגעקומען מיט א ספעציעלן הייבריד מאדעל און דערנאך האבן זיי אנגעהויבן פראדוצירן טייל פון זייערע ארגינעלע מאדעלן אין א הייבריד ווערסיע.
האנדא האט ערשט ארויסגעגעבן איר אינסייד מאדעל און טאיאטע האט ארויסגעגעבן די פריוס מאדעל. ביידע זענען געווען די ערשטע הייבריד קאנצעפטן אבער זענען דאך געווען היבש אנדערש איינע פון די אנדערע. ביידע קאסטן בערך 20 טויזענט דאלאר און פארמאגן א גאזאלין מאטאר און אן עלעקטריק מאטאר מיט באטעריס אבער דארט ענדיגט זיך זייערע ענליכקייטן.
אין די ערשטע יארן איז טאיאטע געווען מער פארגעשריטן ווי האנדא ווען זי איז ארויסגעקומען מיט איר פריוס מאדעל שוין אין 97' (עס איז דעמאלט נאר פארקויפט געווארן אין יאפאן), ווען האנדא איז ערשט ערשינען אין 00' מיט איר אינסייד מאדעל. דער ציל פון טאיאטע איז געווען צו רעדוצירן די שלעכטע אפפאל (עמישענס) פון דעם אויטא וואס מער און דער ציל פון האנדא איז געווען צו נוצן וואס ווייניגער ענערגיע. ביידע זענען געווען סוקסעספול אין זייערע ערייכונגן אבער טאיאטע האט אויסגעקוקט צו זיין מער פארגעשריטן מיט איר 4 טירן פריוס וועלכע קוקט נישט אויס צופיל אנדערש פון אנדערע אויטאס ווען האנדא'ס אינסייד מאדעל איז נאר געווען א 2 טיר מאדעל מיט א מאדנעם אויסקוק.
די צייט האט זיך גערוקט אין האנדא האט זיך היבש פארבעסערט און געמאכט פארשריט ווען זי איז ארויסגעקומען מיט איר האנדא סיוויק הייבריד מאדעל. האנדא'ס סיוויק מאדעל איז איינע פון די מערסט אויפגעכאפטע מאדעלן איבער די וועלט און א הייבריד מאדעל פון דעם סארט איז באצייכנט געווארן אלס א געוואלדיגער סוקסעס.
אינדערצווישן האבן אלע אנדערע גרויסע פירמעס אנגעהויבן ארבעטן אויף הייבריד מאדעלן וועלכע ווערן אלע ערווארטע אין די קומענדיגע יארן.
דער צוקונפט פאר הייבריד איז דערווייל א גוטער ווען מער און מער קאנצעפט מאדעלן ווערן געוויזן דורך א רייע אויטא פירמעס ביי זייערע פארשטעלונגן ארום די וועלט.
דאס אויפהאלטונג פון א הייבריד.
ביידע, האנדא און טאיאטע, האבן לאנגע גאראנטיס אויף זייערע הייבריד מאדעלן. האנדא'ס מאדעלן קומען מיט אן אכט יאר אדער 80,000 מייל גאראנטי אויף די עלעקטריק טיילן פון די אויטאס און א דריי יאר אדער 36,000 מייל גאראנטי אויף די איבעריגע טיילן פון די אויטאס. טאיאטעס מאדעלן קומען מיט די זעלבע גאראנטיס מיט'ן איינציגסטן חילוק אז זי גיט 100,000 מייל אויף די עלעקטריק טיילן אנשטאט די 80,000 פון האנדא.
ביידע פירמעס זאגן אז זייערע באטעריס פארלאנגן נישט קיין אויפהאלטונג און וועט קיינמאל נישט דארפן פארראכטן ווערן ביי סערוויס. ווייטער די עלעקטריק מאטאר זאגן זיי וועט נישט פארלאנגן מער סערוויס ווי די ארגינעלע מאטאר פון יעדן אויטא. אבער דערווייל איז שווער צו וויסן צי זיי זענען גערעכט ווייל עס נעמט מערערע יארן צו שטודירן און זיך איבערצייגן אויב דאס איז טאקע ווי זיי זאגן.
אגב, איז דער גרעסטער זארג איבער די הייבריד מאדעלן צווישן די מאסן געווען וויפיל סערוויס דאס וועט פארלאנגן. א גרויסע טייל מעגליכע קאסטומערס האבן געהאלטן אז די סערוויס פאר דעם אויטא וועט קאסטן צופיל און טאקע דערפאר האבן ביידע פירמעס געמוזט איינשטעלן און צוזאגן א 8 יאר גאראנטי ווייל אנדערש וואלט מענטשן דאס קיינמאל נישט אקצעפטירט.
קאסטן.
ווי פריער דערמאנט זענען הייבריד'ס טייערער ווי אנדערע ארגינעלע אויטא מאדעלן אין די זעלבע קאטעגאריעס און אפילו מיט די גאזאלין וואס מען שפארט זיך לוינט זיך דאס נאך נישט. אבער מיט דעם אלעם איז די הייבריד מארקעט זייער סוקסעספול צוליב אירע אנדערע מעלות און אויך ווייל מענטשן גלייכן צו זיין מער פארגעשריטן ווי זייערע פריינט און אנדערע ווייל זיי ווילן באמת העלפן די סביבה.
לויט אלע עקספערטן איז דער האנדא עקארד דערווייל די בעסטע הייבריד אויטא מאדעל אויף די מארקעט מיט א צוגעגליכענע פרייז פון $30,000. אין קאנטראסט קאסט די טייערסטע ארגינעלע עקארד נישט מער ווי $26,850 וואס מיינט א חילוק פון איבער $3,000.
מען ערווארטעט אז די פרייזן פאר הייבריד אויטאס וועלן שטארק פאלן איינמאל עס וועלן זיין צענדליגער מאדעלן און דעמאלט וועט שוין איינמאל לוינען צו קויפן הייבריד אויפ'ן חשבון פון שפארן אויף גאזאלין וועלכע איז זייער טייער היינט צו טאג.
איבעריאַ איז אַ שפּאַנישע פֿלי–געזעלשאַפט
א לופֿטליניע אדער פֿלי־געזעלשאַפֿט (ענגליש: "airline") איז א לופט טראנספארט פירמע וואס פירט פאסאזשירן אדער פראכט מיט לופטמאשינען (געוויינטלעך עראפלאנען) פון איין שטאט/שטאַט צום צווייטן.
פארשידענע לופֿטליניעס.
לופטליניעס זענען נישט אלע אייניק געגרינדעט און אזויווי אין אנדערע ביזנעסער זענען פאראן אפטיילונגען וועלכע מעסטן זיי. אלע אמעריקאנער לופטליניעס זענען פריוואט אדער פובליק אייגנטום. איבער דער וועלט זענען פאראן אסאך לופטליניעס וועלכע באלאנגן צו דער רעגירונג, ספעציעל אין אזעלכע לענדער וואו עס זענען נישט פאראן קיין אינוועסטירער וואס האבן דאס געלט צו קענען אויפשטעלן א לופטליניע. די אמעריקאנער לופטליניעס ווערן געמאסטן לויט וויפיל געלט זיי מאכן און זיי זענען צעטיילט אין 3 קאטעגאריעס: הויפט, נאציאנאלע, און ראיאנישע.
הויפט לופטליניעס – די זענען די גאר גרויסע לופטליניעס פון וועלכע מען הערט כסדר אין די נייעס. אלע לופטליניעס אין די קאטעגאריע ברענגן אריין מער ווי א ביליאן דאלאר אין פראפיטן. עס זענען היינט פאראן 12 הויפט לופטליניעס: אלאסקע, אמעריקע וועסט, אמעריקן, אמעריקן איגל, אמעריקן טרענס עיר, קאנטינענטל, דעלטא, נארטוועסט, סאוטוועסט, טרענסוואורלד, יונייטעד און יו-עס עירוועיס. די גרעסטע לופטליניעס פארמאגן געווענליך אויך די מערסטע ארבייטער. יונייטעד לופטליניעס פארמאגט נאנט צו 100,000 ארבייטער, אמעריקן האט עטוואס איבער 90,000, און דעלטא פארמאגט ארום 77,000 ארבייטער. אן אויסנאם איז אלאסקע לופטליניעס וועלכע איז פאררעכנט פון די גרעסטע אבער פארמאגט נאר בערך 10,000 ארבייטער.
נאציאנאלע לופטליניעס – איין שטאפל ווייניגער ווי די הויפט לופטליניעס זענען די נאציאנאלע לופטליניעס וועלכע פארדינען צווישן 100 מיליאן און 1 ביליאן דאלאר יערליך. די נאציאנאלע לופטליניעס קענען זיין גרויסע לופטליניעס וועלכע טראגן פאסאזשירן נאר דאמעסטיק און טייל פון זיי האבן פלייטס צו געוויסע אינטערנאציאנאלע דעסטינאציעס. א ביישפיל פון נאציאנאלע לופטליניעס זענען: אלאוהא, אטלעס עיר, ערטרען, עמערי וואורלדווייד, עווערגרין, האוואיען און מידוועסט עקספרעס, די לופטליניעס פארמאגן צווישן 2,000 און 4,000 ארבייטער.
ראיאנישע לופטליניעס – די סארט לופטליניעס אפערירן אין געוויסע ראיאנען און פילן אָן די לעכער וועלכע די גרויסע לופטליניעס לאזן איבער. לויט די עיר טראנספארט אסאסאציע אוו אמעריקע זענען די ראיאנישע לופטליניעס די שנעלסטע וואקסנדיגע לופטליניעס אין די אינדוסטרי. די אסאסיאציע צעטיילט זיי אין דריי סוב-גרופעס: גרויסע, מיטלגאטיגע, און קליינע. די גרויסע פארדינען צווישן 20 און 100 מיליאן דאלאר פער יאר און טראגן פאסאזשירן מיט פליגער וועלכע קען אויפנעמען העכער 60 פאסאזשירן. די מיטלגאטיגע זענען קליינע לופטליניעס וועלכע פארדינען ווייניגער ווי 20 מיליאן דאלאר פער יאר (אויך נישט שלעכט!) און נוצן נאר קליינע פליגער. די גאר קליינע זענען זייערע פארדינסטן אפילו נישט באקאנט און זיי דינען ווי קאמיוטער ערליינס אין פארשידענע צייטן אויף פארשידענע ראיאנען.
די לופטליניע אינדוסטריע ארבעט נישט אנדערש ווי אנדערע סערוויס ביזנעסער און פארמאגט פארשידענע סארט קליענטן וועלכע דארפן פארשידענע באדינסט. רוב פאסאזשירן וועלן נוצן די גרעסטע לופטליניעס צו פארן אויף ווייטע פלעצער ווייל זיי האבן די מערסטע פלייטס און די בעסטע סקעדזשועלס. ביזנעס לייט וועלכע פארן צווישן איין שטאט און די אנדערע וועלן געווענליך נוצן ראיאנישע לופטליניעס וועלכע זענען ספעציאליזירט צווישן די צוויי שטעט ווייל אזוי זענען זיי פֿאַרזיכערט אז אלע פֿלייטס וועלן זיין נאן-סטאפ. נאכדעם זענען פאראן א טייל קליענטן וועלכע וועלן נוצן סיי וואספארא לופטליניע אזוי לאנג ווי יענער איז די ביליגסטע.
(באמערקונג: די אלע אויבנדערמאנטע ציפערן זענען לויט א געווענליכן יאר. אין די לעצטע צוויי יאר האבן רוב לופטליניעס געהאט שוואכע פארדינסטן און טייל האבן פארלוירן מיליאנען דאלארן).
די גרעסטע לופטליניעס אין אמעריקע זענען אויך די גרעסטע לופטליניעס אין דער וועלט. אמעריקן, יונייטעד, דעלטא, נארטוועסט, און קאנטינענטל זענען די גרעסטע פינף. די ערשטע גרעסטע אויסער אמעריקאנער לופטליניעס זענען ער פראנס, בריטיש ערוועיס און לופטהאנזא.
אנאטאמיע פון א לופטליניע.
כאטש די אפעראציעס פון יעדער לופטליניע קען זיין אנדערש איז אבער פאראן א געוויסער וועג אין דער סטרוקטור פון אלע לופטליניעס. אן עירליינ'ס וויכטיגסטע נכסים איז די פליגער און אירע ארבייטער. א לופטליניע קען פארמאגן די בעסטע פליגער אבער אויב זי האט נישט די ארבייטער ארגאניזירט קען זי נישט עקזעסטירן. א לופטליניע ווערט געווענליך רעפרעזענטירט דורך דעם פילאט און פלייט אטענדענס וועלכע גריסן און סערווירן די פאסאזשירן דורכאויס די רייזע, אבער עס זענען באמת פאראן אסאך מער ארבייטער וועלכע מען זעט נישט און זיי טוען די הויפט ארבעט. נישט קיין חילוק ווי גרויס אדער קליין א לופטליניע איז זענען די ארבעטער איינגעטיילט אויף דער זעלבער סיסטעם אין די פאלגענדע קאטעגאריעס: ליין פערסאנאל – די זענען די גרופע פון ארבעטער וועלכע מען זעט שטענדיג ווי די פילאטן, עראפלאן־סארווערס, בילעטן פארקויפערס, טשעק-אין פערסאנאל, טויער געהילפן, און זיכערהייט אגענטן וועלכע פארנעמען 85 פראצענט פון די לופטליניעס ארבעט'ס קראפט. אפעראציעס – די אפיס ארבעטער קאנטראלירן דעם גאנצן צייטפלאן פון דער לופטליניע און טיילן איין די ארבעט פאר די פילאטן און עראפלאן־סארווערס. די ארבעטער זענען געלערנטע מענטשן וועלכע טוען די גאנצע דיספעטש ארבעט פאר דער לופטליניע און דארפן קענען אלע עף-עי-עי געזעצן אויסעווייניג. אויפהאלטונג – פליגער זענען מולטי מיליאן דאלארדיגע מאשינען וועלכע דארפן ווערן באהאנדל'ט כדי די לופטליניע זאל אנהאלטן איר צוטרוי צו אירע קאסטומער. א פליגער דארף מען רייניגן און האלטן שיין עס זאל שטענדיג אויסזען פריש און מען דארף זיכער מאכן בעפאר יעדע פלייט אז עס איז פאראן גענוג סופלייס פאר די פאסאזשירן.
סעילס און מארקעטינג – די סעילס און מארקעטינג ארביטער מאכן אפ די פרייזן, ברענגן אריין קארגא קאסטומערס, דארפן טאן אדווערטייזינג, און הייבן אויף די טעלעפאן פאר מענטשן וואס רופן אריין (קאסטומער סערוויס).
אויסער די אויבנדערמאנטע ארבייטער וועלכע פארנעמען רוב פון די עירליינ'ס ארבעט'ס קראפט פארמאגט אויך יעדע לופטליניע אסאך אנדערע ארבייטער ווי ספעציאליסטן, סוב-קאנטראקטארס, וועלכע ווערן אריינגערופן אין פארשידענע פעלער. די ספעציאליסטן רעכנט אריין אדוואקאטן, אקאונטענטס, און פובליק רילעישאנס ספעציאליסטן. די סוב-קאנטראקטארס זענען געוואנדן לויט די לופטליניע. רוב גרויסע לופטליניעס טוען אלעס אליינס אבער די קלענערע נוצן סוב-קאנטראקטינג פאר רייניגן, פאררעכטן, זיכערהייט און נאך. אלע עסן וואס ווערן סערווירט אויף די לופטליניעס זענען סוב-קאנטראקטעט מיט קעטערינג פירמעס וועלכע דארפן זיכער מאכן אז די עסן איז גרייט צו יעדע פלייט.
האבס און ספיצעס.
די צוויי ווערטער איז ווי א קורצע אפטייטש וויאזוי די סיסטעם פון א לופטליניע ארבעט. האב מיינט די צענטראלע לופטפעלד מיט וועלכע די לופטליניע באנוצט זיך און סקאופס זענען די רוטס וועלכע די פלייטס נעמען ארויס פון די האב לופטפעלד. גרויסע לופטליניעס פארמאגן מערערע האבס וואס מיט דעם ערלויבן זיי זיך צו סקעדזשועלן מער פלייטס צו מער דעסטינאציעס.
די האב און ספאוק סיסטעם איז באקאנט געווארן, אדער בעסער געזאגט אנגעהויבן גענוצט ווערן, נאכדעם וואס די פעדעראלע רעגירונג האט אראפגענומען די דירעקט רוט רעגולאציעס אין 978'. ביז אהין זענען אלע גרויסע לופטליניעס געווען געצווינגן דורך די רעגירונג צו פליען דירעקט צווישן צוויי קליינע מארקעטס וועלכע זיי האבן גערופן די "פאוינט-טו-פאוינט" סיסטעם. דער פראבלעם מיט יענעם סיסטעם איז געווען אז אסאך פלייטס זענען געווען האלב ליידיג און די לופטליניעס האבן פארלוירן גרויסע געלטער. היינט צו טאג פארמאגן רוב לופטליניעס כאטש איין צענטראלע לופטפעלד ווי אלע פלייטס גייען. דאס ווערט אנגערופן די האב און אלע פלייטס וואס פארן אוועק פון דארטן רופן זיך די ספאוקס.
פאר א ביישפיל וועלן מיר נוצן יונייטעד לופטליניעס וועמענ'ס האב איז אין שיקאגא'ס אהער לופטפעלד. ווען איינער פון טענעסי וועט וועלן פארן קיין נארט דעקאטע וועט ער קיינמאל נישט טרעפן קיין פלייט גלייך אהין און יונייטעד וועט אים טראגן פון טענעסי קיין אוהער און פון אוהער קיין נארט דעקאטע דורך א קאנעקטינג פלייט.
דער ציל פון די האב און ספאוק סיסטעם איז צו שפארן די לופטליניעס געלט און מיט דעם קענען צושטעלן מער פלייטס צו מער דעסטינאציעס. אויב יונייטעד זאל ווען צושטעלן פלייטס פון טענעסי קיין נארט דעקאטע וואלט זי געהאט האלב אדער צוויי דריטל ליידיגע פליגער און וואלט געמוזט הייבן די פרייז פון א טיקעט כדי זי זאל נישט פארלירן געלט און עס וואלט זיך נישט געלוינט פאר די פאסאזשירן. פארשטייט זיך אז ווי מער פאסאזשירן עס זענען פאראן אלס ביליגער קאסטן די טיקעטס און אלס מער פלייטס זענען פאראן. פון ניו יארק קיין לאס אנדזשעלעס קען מען טרעפן פלייטס יעדע האלבע שעה און די טיקעסט זענען ביליגער ווי פון ניו יארק קיין ספרינגפיעלד וואו ווייניגער מענטשן פארן.
געוויסע לופטליניעס זענען פון די אויסנאמען וועלכע פארמאגן נישט קיין האבס און פארן נאר אויף דירעקטע פלייטס פון איין ארט צום צווייטן און מאכן טאקע געלט נאר צוליב דעם. א ביישפיל איז סאוטוועסט לופטליניעס וועלכע גיט אלע דאמעסטיק פלייטס נאן-סטאפ. סאוטוועסט סערווירט היינט ארום 300 דעסטינאציעס דורך די פאוינט-טו-פאוינט סיסטעם און פארמאגט ווייניג לאנג דיסטענס פלייטס און די ביסל וואס יא זענען טאקע נישט נאן-סטאפ.
אין אנדערע לענדער זענען נאך יא פאראן לופטליניעס וועלכע זענען רעגולירט דורך די רעגירונג און מוזן צושטעלן פלייטס צו אלע דעסטינאציעס אפילו אויב זיי דערלייגן געלט. די רעגירונגן שטיצן די לופטליניעס און בעטן א ספעציעלע שטייער פון די פאסאזשירן. צום ביישפיל אין קאנאדע איז פאראן איין הויפט לופטליניע, עיר קאנאדע, וועלכע האט די מאנאפאלי איבער אלע לופטליניעס און ווערט געשטיצט דורך די רעגירונג אבער זי מוז לעגאל צושטעלן פלייטס צו אירע טעריטאריעס וואו אויף געציילטע ערטער קען מען נישט צוקומען מיט קיין אויטא רוב טעג פון יאר צוליב די שנייען. פארשטייט זיך אז די לופטליניע דערלייגט גרויס געלט פון די פליען.
בילעט פרייזן.
איינמאל דער קאסטומער האט אפגעמאכט וועלכע לופטליניע עס איז אים די באקוועמסטע דארף ער קויפן א בילעט וועלכע ער קען טאן דורך דעם טעלעפאן אדער דורך די אינטערנעט. בילעטן קען מען קויפן דירעקט פון דער לופטליניע אדער דורך א רייזע-ביורא. יעדע לופטליניע פארמאגט א גרויסע צאל ארבייטער וועלכע געבן זיך אפ נאר מיט רעזערווירן בילעטן און מאכן זיכער אז אלעס זאל קלאפן אויף 100 פראצענט. אמאל האט מען נאר געוואוסט פון פאפירענע בילעטן וועלכע מען האט באקומען פון דעם רייזע־ביורא און איז גענוצט געווארן יארן לאנג. היינט קען מען רעזערווירן א טיקעט דורך די טעלעפאן אדער אויפ'ן אינטערנעט און מען באקומט נאר א רעזערוואציע נומער וועלכע ווערט גערופן אן עלעקטראנישע טיקעט. די פאסאזשירן מיט עלעקטראניק טיקעטס דארפן אפנעמען א באורדינג פאס ביי די טשעק-אין קאונטער און היינט קען מען דאס באקומען ביי די עקספרעס טשעק-אין מאשינען וואו מען דארף אפילו נישט געבן די רעזערוואציע נומער נאר מען לייגט אריין די קרעדיט קארטל מיט וועלכע מען האט געקויפט די טיקעט און ביז א מינוט צוויי איז די באורדינג פאס אינדרויסן און מען איז גרייט צו גיין.
טיקעט פרייזן זענען זייער צעמישט און טוישן זיך יעדן טאג. אויב איער חבר האט נעכטן געצאלט 150$ פאר א טיקעט פון ניו יארק קיין שיקאגא מוז נישט זיין אז איר וועט אויך צאלן אזויפיל. עס איז זייער אינטערעסאנט אבער דאך א פאקט אז ווען איר זיצט אויפ'ן פליגער אינאיינעם מיט אנדערע מענטשן זענען צווישן די אלע פאסאזשירן געצאלט געווארן כאטש 10 פרייזן. איינער האט עס געקויפט א לאנגע צייט צוריק פאר $99, א צווייטער האט עס געקויפט ביי א טרעוול אגענט פאר $179, א דריטער האט עס געקויפט אויף די אינטערנעט פאר 10 דאלאר ביליגער, און איינער האט גאר געצאלט $400 פאר די זעלבע זיץ ווייל ער האט עס געקויפט לעצטע מינוט אין די עירפארט.
1) טיקעט צייט – וואס פריער מען קויפט א טיקעט אלס ביליגער וועט עס קאסטן. צום ביישפיל דעלטא לופטליניעס סקעדזשועלט זייערע פלייטס 330 טעג פריער און ווער עס קויפט דעמאלט א טיקעט צאלט מיט א דריטל ווייניגער ווי דער וואס קויפט עס עטליכע טעג בעפאר עס פארט.
2) קלאס – יעדע פלי גיט די געלעגנהייט פון פארשידענע קלאס בילעטן. רוב פליען האבן ערשטע, ביזנעס, און האספיטאליטי קלאסן און טייל פליען האבן נאך מער. די פרייז פון אן ערשטע קלאס בילעט איז 5 מאל ווי א האספיטאליטי. אויב איינער זאל היינט קויפן א טיקעט פון ניו יארק קיין לאס אנדזשעלעס וועט ער צאלן בערך $300 פאר די ביליגסטע טיקעט און איבער $1000 פאר אן ערשטע קלאס טיקעט.
3) ציל – די פרייזן געוואנדן אויף דעסטינאציעס גייט מיט צוויי פאקטארן: ווי ווייט דאס איז און וואו פארנומען דאס איז. א נאנטע פלייט וועלכע ווייניג מענטשן נוצן וועט קאסטן מער ווי א ווייטע פלייט וועלכע אסאך נוצן. אבער נאך אלץ וועט זייער א ווייטע פלייט קאסטן מער ווי א נאנטע. אויב איינער זאל היינט קויפן א טיקעט פון אלבאני קיין פארט מייערס, פלארידע, וועט עס קאסטן בערך 500$ און אויב ער וועט קויפן פון לאגווארדיע, ניו יארק, קיין לאס אנדזשעלעס וועט עס נאר קאסטן בערך 300$ כאטש עס איז פיל ווייטער, איינס ווייל ווייניג מענטשן נוצן אלבאני לופטפעלד און צווייטענס ווייל מער מענטשן פארן פון ניו יארק קיין לאס אנדזשעלעס ווי פון ניו יארק קיין פארט מייערס.
4) פלייט טאג און צייט – עס זענען פאראן צייטן אין יאר ווען געוויסע פלייטס ווערן טייערער צוליב די גרויסע פארלאנג דערנאך. צום ביישפיל א טיקעט פון ניו יארק קיין פלארידע היינט וועט קאסטן בערך 200$ און די זעלבע טיקעט אינמיטן ווינטער וועט קאסטן באלד 300$ נאר ווייל עס איז די סעזאן. דאס זעלבע איז מיט די צייט אין טאג, רוב פלייטס זענען ביליגער אינדערפרי ווי אינמיטן טאג ווייל מער מענטשן פארן אינמיטן טאג און די פליגער דארפן אנקומען צו זייערע דעסטינאציעס און וועלן געבן ביליגערע פרייזן אבי זיי זאלן נישט דארפן פארן האלב ליידיג.
5) ברענשטאף קאסטן – ברענשטאף איז די צווייטע גרעסטע קאסט פאר לופטליניעס נאך ארבייטער. די אמעריקאנער לופטליניעס קויפן איין ברענשטאף פאר די ווערט פון 7 ביליאן דאלאר פער יאר. פארשטייט זיך אז ווען די פרייזן פון ברענשטאף הייבן זיך וועט זיך באלד אנזען א חילוק אין פרייזן אויפ'ן טיקעט.
6) קאנקורענט – די קאנקורענט איז אויך איינע פון די הויפט סיבות פארוואס מיר באקועמן היינט אזעלכע ביליגע טיקעטס. אין אזעלכע פלייטס וואו עס זענען פאראן די מערסטע לופטליניעס זענען פאראן די בעסטע פרייזן ווייל יעדער פרובירט צו זיין ביליגער פונעם צווייטן. בעפאר עס זענען געווען קאמפיוטערס האבן די לופטליניעס געהאט א באזונדערע שטאב מיט מענטשן וועלכע האבן זיך אפגעגעבן נאר מיט נאכקוקן די פרייזן פון אנדערע לופטליניעס. היינט נוצן די לופטליניע לופטליניעס פירמעס סאפיסטיקירטע קאמפיוטער סאפטוועיר וועלכע זאגט זיי די פרייזן פון אלע לופטליניעס.
7) ספעציעלע פרייזן – עס זענען פאראן ספעציעלע רעדוצירטע פרייזן פאר עלטערע מענטשן, סאלדאטן, און רעגירונג איינגעשטעלטע, און קאאפראציע קאסטומערס.
נאך א פאקטאר וואס קען עפעקטירן די טיקעט פרייזן איז די האב סיסטעם זעלבסט. די גרויסע לופטליניעס וועלן געווענליך נעמען מער געלט פאר פלייטס וועלכע גייען און קומען דורך זייער האב. אין דאלאס אינטערנאציאנאל וועט מען כמעט נאר זען אמעריקן פליגערס און אין אוהער וועט מען בעיקר זען יונייטעד פליגערס. די לופטליניעס פארמאגן דארט רוב געיטס און בעטן א פרייז דערפאר.
אן אינטערעסאנטע פאקט פון לופטליניעס און זייערע טיקעטס איז, אז רוב לופטליניעס נעמען אן מער רעזערוואציעס וויפיל זיצן זיי האבן אויף די פלייטס. דאס איז ווייל זייערע שטודיעס ווייזן אז א געוויסע צאל מענטשן קומען נישט אן צי ווייל זיי פארשלאפן, זיצן אין טראפיק, אדער ווייל זיי האבן געטוישט פלענער. עס זענען אויך פאראן רייכע ביזנעס לייט וועלכע רעזערווירן עטליכע טיקעטס אינעם זעלב'ן טאג כדי זיך צו פארזיכערן א פלייט. די לופטליניעס נוצן זייערע אייגענע און אויך די שטודיעס פון די עיר טראנספארט אסאסיאציע מיט וועלכע זיי מעסטן וויפיל מער רעזערוואציעס זיי זאלן נעמען פער פלייט, פארשטייט זיך אז עס איז געוואנדן אויף די גרויס פון די פליגער, און די דעסטינאציע. א פלייט קיין אייראפע וועט כמעט קיינער נישט פארפאסן אבער א פלי פון ניו יארק קיין שיקאגא איז א נארמאלע זאך צו פארפאסן. מיינט אבער נישט אז אלעמאל געלונגט עס. עס מאכט זיך אסאך פעלער ווען עס קומען פונקט אן מער מענטשן און עטליכע האבן נישט קיין פלאץ. אין אזא פאל וועלן די שטאב מיטגלידער פרעגן די פאסאזשירן ווער עס איז מסכים צו נעמען א שפעטערע פלייט און וועט באקומען קאמפענסאציע דערפאר ווי א פרייע פלי אדער א ערשטע קלאס זיץ.
אַן אויפנאמע באאמטע אין א עראפלאן
פלי מאנשפאט זענען די מענטשן אנגעשטעלט ביי דער לופטליניע צו פארזיכערן די זיכערהייט און באקוועמקייט פון די פאסאזשירן אין אן עראפלאן.
פילאטן אויף א עראפלאן.
דער פילאט איז דער קאפיטאן פון דעם מולטי מיליאן דאלארדיגן פליגער און זיין ארבעט איז גאר אן אחריות'דיגער. דער פילאט האט די לעבנס פון צענדליגער, און אמאל הונדערטער אין זיין האנט. עס איז אמת אז מער מענטשן ווערן אומגעברענגט פון אויטא עקסידענטן ווי פון פליגער קראכן, אבער איין פליגער עקסידענט קען ברענגן א קאטאסטראפע וואס הונדערט אויטא עקסידענטן קענען נישט ברענגן.
אויף קאמערציאלע עירליינס זענען שטענדיג פאראן כאטש צוויי פילאטן און אויף טייל פליגער זענען פאראן 3 פילאטן. יעדער פילאט איז ערפארן צו זיין ארבעט און עס איז נישט פאראן אזא זאך אז איינער איז ניי אין די דזשאב. די פילאטן טרענירן זיך זייער לאנג און גייען אדורך גאר אסאך אקטועלע טרענירונגן. זייער אסאך פון די פילאטן קומען פון די עירפארס און האבן גאר א גוטע ערפארונג.
דער הויפט פילאט ווערט אנגערופן דער קאפיטאן, ער זיצט אויף די לינקע זיץ אינעם קאבינע. ער איז פאראנטווארטליכט און האט די ערשטע ווארט אויף יעדע באשלוס וואס עס דארף געמאכט ווערן אויף די עירקרעפט. אין פאל פון אן עמוירדזשענסי וועט ער איינטיילן יעדע שריט וואס מען זאל ווייטער טאן.
דער צווייטער פילאט, וועלכער זיצט אויף די רעכטע זייט, איז דער קא-פילאט, ער ווערט אויך אנגערופן דער ערשטער אפיציר. אויך ער האט גארנישט ווייניגער ערפארונג ווי דער קאפיטאן, ער העלפט ארויס דעם פילאט אין זיין ארבעט און גיט א צווייטע פארשלאג ווען עס קומט צו מאכן באשלוסן. דער הויפט סיבה פארוואס עס איז פאראן צוויי פילאטן איז וועגן זיכערהייט. סתם א מענטש קען נישט פירן א פליגער און דערפאר פעלט זיך אויס א צווייטער פילאט אין פאל עפעס פאסירט מיט'ן ערשטן.
די עלטערע פליגער וועלכע זענען געבויט געווארן בעפאר 980' פארמאגן אויך א דריטער פילאט, וועלכע איז דער פלייט אינדזשעניר (ווערט אויך אנגערופן דער צווייטער אפיציר). זיין ארבעט איז צו באטראכטן אלע אינסטרומענטן און זיכער מאכן אז אלעס קלאפט. דורכאויס די פלייט וועט דער פלייט אינדזשעניר אויסרעכענען אלע חשבונות וועגן די ווינטן און ווייטקייט, און פלאנירן די ריכטיגע וועגן פאר'ן פליגער. היינט ווערט די ארבעט געטאן דורך א קאמפיוטער, וועלכע שיקט אלע מעסעדזשעס צום פילאט אויף א סקרין. די נייערע פליגער פארמאגן טאקע נישט קיין פלייט אינדזשעניר, און איינמאל די עלטערע פליגער וועלן ארויסגיין פון באנוץ וועט מען מער נישט הערן פון אזא פאזיציע.
אלע דריי פילאטן זענען אייניג טרענירט אבער דער הויפט פילאט פארמאגט מער ערפארונג ווי די אנדערע צוויי. ווען א פילאט הייבט אן ארבעטן פאר אן עירליין וועט ער ערשט געהאלטן ווערן אויף רעזערוו און נאך א שטיק צייט וועט ער קענען ווערן א פילאט אויב עס איז פאראן אן עפענונג. די רעזערוו פילאטן לעבן אן אומפאראויס פלאנירטע לעבן, זיי מוזן זיין גרייט יעדע שטונדע אין טאג צו גיין ארבעטן ווי אימער זיי ווערן גערופן. זיי דארפן געווענליך דעגרייכן די לופטפעלד און זיין גרייט צו פליען ביז אנדערהאלבן שעה. די פילאטן נעמען איבער די ארבעט פון די רעגולערע פילאטן, אויב איינער שפירט זיך נישט גוט אדער קען נישט מאכן די פלייט צוליב סיי וועלכע סיבה. טייל טעג זענען די רעזערוו פילאטן ליידיג און אמאל זענען זיי זייער פארנומען. ווען זיי קומען אן צו די ארבעט ווייסן זיי נאך קיינמאל נישט צי עס האנדל'ט זיך פון א רייזע צו אן אנדערע שטאט נישט ווייט אוועק, אדער צו די אנדערע עק וועלט וואס וועט געדויערן כאטש עטליכע טעג.
די אמטירנדיגע פילאטן האבן געווענליך א סקעדזשועל וועלכע ווערט אנגערופן א ליניע. די פילאטן ווייסן יא פון פאראויס זייערע טעג, אבער קענען זיך נאך אלץ נישט פונקטליך אויסרעכענען, ווייל עס מאכט זיך זייער אסאך אז די פלייט סקעדזשועלס ווערן פארשפעטיגט, און אין אזא פאל וועלן די פילאטן בלייבן ארבעטן מער ווי זייערע 8 שטונדן פאר דאמעסטיק, און 12 שטונדן פאר אינטערנאציאנאל. צום מערסטן ווערן די סקעדזשועלס פארשפעטיגט ווען איינע פון די פילאטן קענען נישט אנקומען אין דער לעצטע מינוט, און מען מוז פארשאפן א רעזערוו פילאט.
צוגערייטונגען פונעם פילאט.
בעפאר א פלייט הייבט זיך דארף דער פילאט איבערקוקן אלע אינפארמאציע וועגן די פלייט און זיין אין קאנטאקט מיט'ן קאנטראל טורעם. דער פילאט טרעפט זיך מיט די גאנצע מאנשאפט, און מאכט זיכער אז אלעס איז גרייט. דער פילאט דארף דאן אונטערשרייבן אן אזויגערופענע פלייט רעליס, וועלכע איז א דאקומענט וועלכע פארזיכערט אז אלעס איז גרייט. דער פילאט וועט דאן באקומען אינפארמאציע פון די קאנטראל טורעם איבער די וועטער און א פונקטליכע באריכט פון די פאסאזשירן, און וויפיל זיי ציילן. רוב פליגער האבן היינט אריינגעבויטע פרינטערס וועלכע פרינטן באלד ארויס אלע אינפארמאציע, כדי דער פילאט זאל נישט דארפן פארברענגן א איבעריגע מינוט.
ווען אלעס איז גרייט וועלן די מאנשאפט פארשליסן אלע טירן, און דער פילאט וועט דאן געבן דעם "אקעי" צו די געיט ארבייטער, וועלכע וועלן צוריק שטופן דעם פליגער צו די ראנוועי. פון דארט וועט דער פילאט נאכפאלגן די גענויע אינפארמאציע וואס ער ווערט געגעבן פון די קאנטראל טורעם.
נאכדעם וואס די פלייט האט געלאנדעט, וועט דער פילאט זיך נאכאמאל טרעפן מיט די מאנשאפט און הערן אויב איינער האט עפעס איבערצוגעבן. דער קא-פילאט דארף דעמאלט איבערקוקן אלע אינסטרומענטן און זיכער מאכן אז אלעס ארבעט געהעריג.
די איינציגסטע פיזישע ארבעט וועלכע דער פילאט טוט איז דאס אויפהייבן און לאנדן. איבער די גאנצע רייזע פארן די היינטיגע פליגער אויטאמאטיש, און די פילאטן דארפן נאר האלטן אן אויג. אויפהייבן און לאנדן איז א שווערע ארבעט יעדעס מאל, און אפילו די מערסט ערפארענע פילאטן אטעמען אפ נאך יעדע לאנדונג. די פילאטן דארפן זיין גרייט יעדע מינוט אין פאל עס מאכט זיך אן עמוירדזשענסי, און דאן וועלן זיי מוזן איבערנעמען דאס רעדל, ווייל די פליגער זענען אזוי איינגעשטעלט אז ווען עס מאכט זיך די מינדעסטע פראבלעם טוט זיך די אויטאמאטישע סיסטעם אויסלעשן.
זינט פלייטס פארן איבער די גאנצע וועלט און די קאנטראל טורעמעס מוזן זיין אין קאנטאקט מיט די פילאטן, האבן די עירליינס אויפגעצויגן די ענגלישע שפראך אלס די אפיציעלע שפראך וואס ווערט גענוצט אין אלע קאנטראל צימערן אין די גאנצע וועלט. אויב דער פילאט קען די נאטיווע שפראך דעמאלט וועלן זיי יא רעדן אין זייער שפראך.
טייל פילאטן קענען נאר אזויפיל ענגליש וויפיל עס פעלט אויס צו פארשטיין די קאודס, און עס האט שוין טאקע פאסירט מער ווי איין עקסידענט נאר צוליב די אומפארשטענדעניש פון די קאנטראל טורעם און דער פילאט.
פלייט אטענדענטס.
דאס געזעץ פארלאנגט אז עס מוז זיין כאטש איין פלייט אטענדענט פאר יעדע 50 פאסאזשירן. די ארבעט פון די פלייט אטענדענטס הייבט זיך אן בעפאר דער ערשטער מענטש טרעט ארויף אויפ'ן פליגער, און ענדיגט זיך נאכדעם וואס דער לעצטער מענטש טרעט אראפ.
בעפאר די טירן ווערן געעפענט דארפן אלע פלייט אטענדענטס זיין גרייט אויף זייערע פאזיציעס, און ווען די פאסאזשירן קומען ארויף דארפן זיי צייגן די זיץ פלעצער, העלפן ארויפלייגן די באגאזשן, טרענירן די פאסאזשירן וועלכע זיצן ביי די עמוירדזשענסי טירן צו זיין גרייט, צייגן די זיכערהייטן וועלכע דער פליגער פארמאגט, און זיכער מאכן אז יעדער איז צוגעבינדן מיט די זיץ פאסיקעס.
ווען דער פליגער איז גרייט זיך צו הייבן וועט דער פילאט געווענליך אויסרופן צו דערמאנען די פלייט אטענדענטס זיי זאלן זיך צובינדן צו די ספעציעלע דזשאמפ זיצן וועלכע זענען אינסטאלירט פון פארנט און פון אונטן.
איינמאל דער פליגער איז שוין אויסגעגליכן וועלן זיי צוגרייטן איבערבייסונגן און מאלצייטן פאר די פאסאזשירן.
אזוי זענען זיי פשוט'ע באדינער, אבער זיי זענען אויך געלערנט צו זיין גרייט אין פאל פון א עמוירדזשענסי. זיי דארפן קענען בארואיגן די פאסאזשירן, און וועלן העלפן די פאסאזשירן ארויסגיין פון דעם פליגער בעפאר זיי קענען ארויסגיין. סיי וואספארא פראבלעם עס מאכט זיך זענען זיי פאראנטווארטליכט צו האלטן די פאסאזשירן רואיג און געבן הילף פאר די וואס דארפן עס.
די עירליינס פרובירן צו נעמען פריינטליכע און העפליכע מענטשן אלס פלייט אטענדענטס, וועלכע קענען אויך צייגן א רואיגע געמיטער אין פאל פון א פאניק. די געקליבענע קאנדידאטן ווערן טרענירט פאר 2 מאנאטן און אויב זיי מאכן דורך אלע טעסטן ווערן זיי אויפגענומען צו די דזשאב. עס שרייבן זיך איין פיל מער קאנדידאטן וויפיל עס איז מעגליך אויפצונעמען, ווייל די ארבעט איז פאררעכענט אלס א גרינגע ארבעט מיט אסאך בענעפיטן.
רוב עירליינס וועלן לאזן זייערע פלייט אטענדענטס פארן סייוויי פאר קוים עטליכע דאלאר אויב עס איז פאראן איבעריגע זיצן.
פלייט אטענדענטס זענען איינגעשטעלט אזויווי די פילאטן, און עס זענען פאראן די וואס האבן א סקעדזשועל און עס זענען פאראן אסאך אין רעזערוו וואס ווייסן נישט וואו די נעקסטע מינוט וועט זיי טראגן. די וואס פארן ווייט באקומען שטיבער אין האטעלן איבער צו נעכטיגן, און טייל קומען יא צוריק אהיים יעדע נאכט.
מאנשאפט היסטאריע.
ווען פליגער האבן אנגעהויבן פליען אין דער לופטן זענען די פילאטן געווען די משה-מענטשן וועמען יעדער האט ארויפגעקוקט. ווען איינער האט באגעגענט א פילאט איז געווען א גאנצע שמחה אזויווי איינער זאל היינט טרעפן דעם פרעזידענט. פירן א פליגער איז געווען א שווערע ארבעט וואס ווייניג האבן געקענט כאטש עס איז נאר געווען איין קאנטראל רעדל און דאס אלעס. ווען פליגער טעכנאלאגיע איז געווארן מער פארגעשריטן האבן די פילאטן געהאט א גרינגערע ארבעט אבער די טרענירונג האט געדויערט פיל לענגער ווייל די פילאטן האבן זיך געברויכט אויסלערנען וואס יעדע אינסטרומענט טוט און וויאזוי מען קאנטראלירט דאס.
אין די צייטן פון די ערשטע וועלט קריג האט זיך אנגעהויבן פילאט טרענירונג אין די מאסן אבער נאר פאר די מיליטער. נאך די קריג און נאכמער נאך די צווייטע וועלט קריג האבן די פילאטן אנגענומען קאמערציאלע פלייטס און אלע פילאטן זענען געווען קריג'ס העראס. היסטאריע זאגט אז נאך אין 960' זענען אלע פילאטן געווען ווייסע מענער מיט א מיליטערישע רעקארד. מיט די יארן האט זיך דאס געטוישט און די עירליינס האבן אנגעהויבן אויפנעמען אויך פרויען און מינאריטעט פילאטן און מען האט געגעבן די מעגליכקייט אפילו פאר די וואס וואס זענען נישט געווען אין די מיליטער אזוי לאנג ווי זיי האבן די ריכטיגע ערפארונג. היינט זענען טאקע נאר האלב פון די פילאטן מיליטער לייט.
אין די ערשטע יארן פון קאמערציאלע עירקרעפט זענען רוב פליגער געפארן מיט קארגא און האבן אויפגענומען ווייניג מענטשן ווייל עס איז געווען זייער טייער. עס זענען פארשטייט זיך נישט געווען קיין פלייט אטענדענטס און יעדער האט זיך געדארפט ספראוון מיט זיך אליינס און די פילאטן האבן מיטאמאל געהאט צייט אנצוקוקן די פאסאזשירן ווייל זיי זענען געווען זייער פארנומען.
ווען עירליינס זענען געווארן מער פארנומען און זיי האבן אויפגענומען מער פאסאזשירן האבן געוויסע עירליינס אויפגענומען יוגנטליכע צו העלפן די פאסאזשירן און געבן אינפארמאציע. אין 930' האט א נוירס מיט'ן נאמען עלען טשארטש פארגעשלאגן פאר באואינג (וועלכע איז דעמאלט געווען אויך אן עירליין) אז עס וואלט געווען א גוטע געדאנק איינצוטוישן די יוגנטליכע מיט רעגיסטרירטע נוירסעס וועלכע זענען געלערנט צו זיין בייהילפיג צו מענטשן און וועלן קענען העלפן אין פאל פון אן עמוירדזשענסי. באואוינג האט געפאלן די געדאנק און האט אויפגענומען 8 נוירסעס פאר א 3 מאנאטן פראבע אויף עטליכע פון איר עירקרעפט. די פראבע איז געווען א סוקסעס און די פאסאזשירן האבן אויסגעדרוקט שטארקע צופרידנהייט פון די העפליכע נוירסעס. פון דארט האט שוין נישט געדויערט לאנג ביז אלע עירליינס האבן נאכגעטאן דאס זעלבע און מיט דער צייט האבן די פלייט אטענדענטס מער נישט געברויכט זיין קיין נוירסעס, אבער די העפליכקייט און צוגעלאזנקייט איז געבליבן א וויכטיגע עלעמענט אין זייער שטעלע.
די ניי אויפגעקומענע פלייט אטענדענטס זענען גערופן געווארן סטוארדסעס און האבן נאר געמעגט זיין יונגע פרויען וואס האבן נאך נישט געהייראט ווייל די עירליינס האבן געהאלטן אז א געהייראטע פרוי וועט נישט קענען טאן די ארבעט זייענדיג אזויפיל אוועק פון אינדערהיים (אמאל איז געווען אן אנדערע וועלט). זיי האבן געמוזט זיין א געוויסע הויך און א געוויסע וואג זיכער צו מאכן אז זיי זענען גענונג אקטיוו און צוגעשטעלט פאר די ארבעט. די שטעלע איז געווארן זייער אן ארויפגעקוקטע דזשאב אבער די פלייט אטענדענטס זעלבסט האבן נישט גענאסן קיין סאך בענעפיטן אין יענע יארן און האבן באקומען גאר ווייניג באצאלט.
מיט די יארן האט זיך אבער אלעס געטוישט און יעדער האט געקענט ווערן א פלייט אטענדענט. די עירליינס האבן זינט דאן שטענדיג אויפגענומען מענער און פרויען אייניג און פון אלע סארטן און היינט באקומען זיי די זעלבע בענעפיטן פון די פילאטן, ווייל די עירליינס האבן באשלאסן אז די פלייט אטענדענטס זענען דאס געזיכט פון די עירליין וועלכע די פאסאזשירן זעען דורכאויס רוב שטונדן פון א פלייט.
באגאזש באהאנדלונג איז א מייסטערהאפטיגע ארגאניזאציע סיסטעם וועלכע גיבט זיך אפ מיט די מיליאנען באגאזשן וועלכע קומען און גייען אין די לופטפעלדער.
באגאזש באהאנדלונג סיסטעם אין די לופטפעלדער איז זייער א וויכטיגער טייל פון די לופטפעלד און עירליין סיסטעם וועלכע טוט צופרידנשטעלן די פאסאזשירן ווען זיי קומען אן צו זייערע דעסטינאציעס און טרעפן זייערע פעקלעך אויפ'ן דרייעדיגן מאשין ביז עטליכע מינוט.
די באגאזש באהאנדלונג סיסטעם באשטייט פון דריי באזונדערע אפעראציעס וועלכע מאכן איר ארבעטן: צום ערשט ווערן די באגאזשן געטראגן פון די טשעק-אין ביז די געיט וואו עס דארף גיין. אויב עס דארף טראנספערירט ווערן צו אן אנדערער פליגער וועט עס באזונדער אראפגענומען ווערן און גיין וואו עס באלאנגט. און צום לעצט קומען אלע באגאזשן ארויס צו די באגאזש אפנעם ארט (בעגעדזש קלעים). די וואונדערליכע ארבעט פון די באגאזש באהאנדלונג סיסטעם איז אז אלע פעקלעך דארפן גיין אויפ'ן זעלבן שנעלקייט ווי די פאסאזשירן גייען. אויב די פעקלעך ווערן פארלאנגזאמט וועלן די מענטשן דארפן ווארטן לאנג אז דער פליגער זאל אוועקפארן און וועלן נאך לענגער ווארטן ביים אפנעמען די פעקלעך אינעם לופטפעלד.
ספעציעל מוז די סיסטעם זיין אויסגערעכנט ווען עס קומט צו קאנעקטינג פלייטס וואו נאר טייל פעקלעך גייען ווייטער און די איבעריגע פארן ארויס צום אפנעם ארט. אויב א פעקל ווערט אביסל פארלאנגזאמט וועט עס פארפאסן די קאנעקטינג פלייט און דער פאסאזשיר וועט מוזן ווארטן ביז דער נעקסטער פליגער קומט אן צו זיין דעסטינאציע מיט זיין פעקל. דאס זעלבע איז אויב די פעקלעך לויפן צו שנעל וועט עס מעגליך ארויפגיין אויף די ערשטע פליגער וועלכע פארט צו די אנגעגעבענע דעסטינאציע אבער די פאסאזשירן וועלן ערשט נעמען די נעקסטע פלייט און דאן איז פאראן שאנסן אז פעקלעך זאלן זיך פארלירן ווייל עס וועט ליגן צו לאנג אינעם לופטפעלד.
יעדע לופטפעלד האט זיינע אייגענע פארלאנגן ווי שנעל די באגאזשן זאלן ווערן טראנספערירט. אין געוויסע לופטפעלדער דארפן די פאסאזשירן גיין א קורצע שטרעקע ביז די געיט און אין אנדערע דארפן זיי נעמען א שאטעל ווייל עס וואלט געדויערט צו לאנג צו גיין צופיסענס. די באגאזשן מוזן מיטשפילן מיט די פאסאזשירן און ביי אזעלכע לופטפעלדער וואו די מענטשן קומען אן זייער שנעל צו די געיט מוזן אויך די פעקלעך דארט זיין זייער שנעל ווייל די פאסאזשירן פארלאזן זיך צו קומען זייער שפעט.
רוב פון די גרויסע לופטפעלדער האבן היינט פולע אויטאמאטישע סיסטעמען וועלכע טראגן אלע באגאזשן פון די טשעק-אין ביז די געיטס און סקענט אלעס אליינס און צעטיילט זיי אלע אויך אליינס מיט די אנוועזנהייט פון ארבייטער וועלכע אבזערווירן און העלפן צו די מאשינען. די סיסטעמען ווערן איינגעשטעלט דורך פריוואטע פירמעס וועלכע נעמען אן קאנטראקטן מיט די לופטפעלדער און געבן זיי טעגליכע סערוויס ווען עס פעלט זיך אויס.
(דער ביישפיל פאר דעם ארטיקל איז דענווער אינטערנאציאנאל עירפארט און צום מערסטן איז דאס באצויגן איבער די טערמינאל פון יונייטעד עירליינס וועלכע נוצט די לופטפעלד אלס א האב).
די יסודות פונעם סיסטעם.
א פארגעשריטענע באגאזש באהאנדלונג סיסטעם ארבעט ווי א ראוד סיסטעם אין א גרויסע שטאט. עס זענען פאראן גרויסע הייעוועיס וועלכע ווערן אנגערופן די-סי-ווי שינעס, דערנאך זענען פאראן די קלענערע שינעס וועלכע ווערן אנגערופן קאנוויארס וועלכע זענען ענליך צו לאקאלע ראודס, און אלע פעקלעך זענען ווי די אויטאס וועלכע פארן דערויף.
יעדעס פעקל וועט ערשט ארויפגיין אויף א קאנוויאר און דערנאך וועט עס נעמען די די-סי-ווי שינעס און צום לעצט וועט עס צוריק אראפגיין אויף אן אנדערע קאנוויאר וואו עס וועט דעגרייכן זיין דעסטינאציע. דאס איז גענוי ווי א ראוד סיסטעם וואו די אויטאס מוזן נוצן די לאקאלע ראוד אנצוקומען צו די הייעוועי און דערנאך וועלן זיי ווייטער נעמען די לאקאלע ראודס אראפ פון די הייעוועיס. די די-סי-ווי שינעס שטעלט זיך קיינמאל נישט אפ גענוי ווי א הייעוועי האט נישט קיין סטאפ סיינס אדער רויטע ליכט. אבער וואס עס מאכט זיך יא איז טראפיק וועלכע וועט פארלאנגזאמען די שינעס און אלעס וועט געדויערן פיל לענגער.
מיט איין זאך איז די סיסטעם אנדערש ווי א ראוד סיסטעם און דאס איז די אביעקטן וואס פארן דערויף. אין אן אויטא מאכט דער דרייווער די באשלוסן וואו צו פארן אבער ביי די באגאזש סיסטעם ווערן אלע פעקלעך קאנטראלירט דורך א פארצווייגטע קאמפיוטער סיסטעם וועלכע האלט חשבון אויף יעדעס פעקל צו וועלכע געיט עס דארף גיין און ווען זיין פלייט פארט. ספעציעלע סוויטשעס נעמען אראפ די באשטימטע פעקלעך צו יעדע קאנוויאר.
דער פראצעדור.
ווען איר טשעקט אריין פעקלעך ביים טשעק-אין טאמבאנק וועט דער אגענט וואס שטייט דארט ארויספרינטן עטליכע צעטלן (טעגס) און דאס ארויפקלעבן אויף די באגאזשן. די צעטלעך פארמאגן אלע אינפארמאציע פון אייער פלייט, אריינגערעכנט אייער דעסטינאציע און אויך די עירפארטס וואו איר וועט זיך אפשטעלן. יעדעס צעטל פארמאגט אויך א באר-קאוד פון 10 נומערן וועלכע די קאמפיוטערס פון אלע לופטפעלדער קענען אפליינען.
באלד נאכדעם וואס די באגאזשן פארן אוועק פון אייערע אויגן ווערן זיי דורכגעפירט א ספעציעלע סקענער וועלכע ליינט אפ די אינפארמאציע און שיקט דאס פאר די הויפט סיסטעם פארזיכערנדיג אז דאס פעקל איז אינעם סיסטעם. די סקענער וועלכע ליינט די צעטלן פארמאגט סענסארס פון אלע 4 זייטן און איבער 90 פראצענט באגאזשן ווערן אויטאמאטיש געסקענט. די באגאזשן וואס די סקענער קען נישט אויפכאפן ווערן אויטאמאטיש געפירט צו א באזונדערע ארט וואו ארבייטער סקענען דאס מיט א האנט סקענער און שיקן דאס ווייטער אפ מיט אלע באגאזשן.
איינמאל די באגאזשן זענען געסקענט וועט די סיסטעם וויסן די גאנצע צייט וואו יעדעס פעקל געפינט זיך ווייל עס ווערט איבערגעסקענט עטליכע מאל אויפ'ן וועג צו זיין דעסטינאציע. די קאנוויארס פירן ארום די פעקלעך און שיקן אויך די וואס גייען ארויס פון לאנד צו די קאסטומס אפטיילונג וועלכע אונטערזוכן די באגאזשן מיט עקס-רעי מאשינען און אנדערע זיכערהייט דיווייסעס.
די קאנוויאר סיסטעם איז וואונדערליך צוזאמענגעשטעלט און מאכט ווייניג טעותים. יעדע גרויסע לופטפעלד פארמאגט א קאנוויאר סיסטעם פון הונדערטער און אפילו טויזענטער קאוויארס וועלכע פירן ארום די באגאזשן און טיילן זיי אליינס אפ לויט די דעסטינאציעס וואו זיי דארפן גיין. ביי די ענדע פון יעדע קאנוויאר איז פאראן א סקענער וועלכע כאפט אויף וועלכע פעקל דארף יעצט ארפגיין פון די קאנוויאר און גיין צו אן אנדערע דעסטינאציע. די ארבעט ווערט געטאן דורך א ספעציעלע מאשין וועלכע זיי רופן א שטופער. די שטופערס עפענען זיך ווען עס דארף אדורכלאזן א פעקל אדער וועלן זיי ארויסשטופן א פעקל צווישן אלע אנדערע צו אן אנדערע קאנוויאר.
אויסער די קאנוויארס איז פאראן די הויפט הייעוועי וועלכע ווערט גערופן א די-סי-ווי. ווען א פעקל דארף גיין זייער ווייט וועלן די קאנוויארס דאס ארויפשטופן אויפ'ן די-סי-ווי און עס וועט שנעל אנקומען צו אן אנדער'ן עק פון די לופטפעלד וואו עס וועט ווידער אראפגעשטופט ווערן צו א לאקאלע קאנוויאר און אנקומען צו זיין דעסטינאציע. דאס זעלבע איז ווען א פליגער קומט אן צו א געיט וועלכע איז זייער ווייט פון די הויפט טערמינאל וועלן אלע באגאזשן באלד ארויפגעשטעלט ווערן אויפ'ן די-סי-ווי און זיי וועלן פארן צו די הויפט טערמינאל אזוי שנעל ווי 20 מייל פער שטונדע.
א די-סי-ווי זעט נישט אויס צופיל אנדערש ווי א ראלער קאוסטער. עס פארמאגט אייזערנע שינעס צו וועלכע עס איז באהאפטן קליינע שאכטלעך וועלכע אנטהאלטן די באגאזשן. יעדע שאכטל ליגט אביסל אנגעלאנט צו איין זייט אז די באגאזשן זאלן נישט קענען ארויספאלן ביי א שנעלן דריי. ווען א שאכטל ווערט ליידיג וועט עס ווייטער פארן צו די נעקסטע קאנוויאר וואו עס וועט אויטאמטיש אראפגענומען ווערן פון די שינעס און זיך אויסגראדן מיט'ן קאנוויאר אז די באגאזשן זאל גרינג קענען אריינפאלן. איינמאל עס איז פיל פאלט עס צוריק ארויף אויף די שינעס און פארט ווייטער.
ווען א פילע די-סי-ווי שאכטל דעגרייכט איר דעסטינאציע ווערט עס איבערגעדרייעט דורך א ספעציעלע מאכאניזם און אלע פעקלעך פאלן ארויף אויף די קאנוויארס. איינמאל עס איז ליידיג הייבט זיך עס צוריק אויף אויטאמאטיש און עס גייט ווייטער.
טראץ וואס די גאנצע סיסטעם ארבעט אויטאמאטיש זענען פאראן מענטשליכע אבזערווירער וועלכע שטייען ביי יעדע פונקט און מאכן זיכער אז אלעס פארט נארמאל. אויב עפעס פאלט אראפ אדער פארפאסט א קאנוויאר וועלן די אבזערווירער דאס צוריקשטעלן אויפ'ן פלאץ.
ווען די באגאזשן צו א געוויסע דעסטינאציע קומען אן נעבן די געיט ווערט עס אפגעווארטעט דורך געיט ארבייטער וועלכע צעטיילן די באגאזשן און טיילן אפ די באגאזשן וועלכע דארפן גיין צו א קאנעקטינג פלייט. איינמאל אלעס איז גרייט פירט מען אלע באגאזשן צום פליגער דורך ספעציעלע טרעקלעך און מען לאדענט אן דעם פליגער דורך א קאנוויאר וועלכע ליגט אויף א טראק און היבט זיך אויף ביז'ן עפענונג פונעם פליגער. טייל פליגער ווערן אנגעלאדענט מיט גרויסע שאכטלעך אין וועלכע אלע באגאזשן ווערן אריינגעשטעלט און קלענערע פליגער נעמען ארויף יעדע באגאזש זעלבסט וואס אין אזא פאל וועלן די ארבייטער מוזן זיכער מאכן אז די באגאזשן מיט ספעציעלע באדינונגן ווערן אריינגעשטעלט אפגעטיילט פון אלע אנדערע באגאזשן.
וויבאלד רוב גרויסע לופטפעלדער זענען א האב פאר געוויסע עירליינס קומט אויס אז א ריזיגע פראצענט פון פאסאזשירן וועלכע קומען אן אין די עירפארט מאכן טראנספערס. א טראנספער קען אמאל געדויערן זייער לאנג און אמאל וועט דער נעקסטער פליגער פארן ביז ווייניגער ווי א שטונדע. די באגאזש באהאנדלונג סיסטעם מוז קענען נאכיאגן די סקעדזשועל און גרייכן די נעקסטע פליגער אזוי שנעל ווי דער פאסאזשיר.
יעדעס פעקל וואס דארף ווערן געטראנספערט ווערט ארויפגעלייגט אויף א טראנספער קאנוויאר וועלכע סקענט יעדע פעקל און פירט אלעס אריין צום הויפט סיסטעם און עס ווערט געשיקט צו זיין דעסטינאציע אויפ'ן זעלבן סיסטעם.
אלע פעקלעך וואס דארפן נישט געטראנספערט ווערן גייען ארויף אויף אן אנדערע קאנוויאר וועלכע פירט זיי צום הויפט טערמינאל און פאלט אראפ צו די באשטימטע באגאזש אפווארט ארט וואו די פאסאזשירן קומען אפנעמען זייערע באגאזשן. טייל מאל דארפן די פאסאזשירן ווארטן עטליכע מינוט ווילאנג די פעקלעך גרייכן די אפווארט ארט אבער זייער אסאך מאל וועלן שוין אלע פעקלעך זיין גרייט בעפאר די פאסאזשירן קענען גרייכן די אפנעם ערטער, ספעציעל ווען מען קומט אן אין אן אנדער לאנד און מען ווארט נאך אויפגעהאלטן ביי קאסטומס.
אין קליינע לופטפעלדער, און ספעציעל אין לופטפעלדער אין פארשטופטע אומפארנומענע ערטער, איז נישט פאראן קיין אויטאמאטישע סיסטעמען און אלעס ווערט געטאן מיט די האנט וועלכע פארלאנגט א גרויסע צאל ארבייטער. די אויטאמאטישע סיסטעם האט געשפארט די לופטפעלדער א גרויסע צאל ארבייטער און האט אריינגענומען די מעלות אז אלעס איז פונקטליכער און ארבעט שנעלער.
לופֿט פֿראַכט איז די ביזנעס פון קאמערציאלע פראכט שיפינג וועלכע ווערט טראנספארטירט מיט עראפלאנען ארום דער וועלט.
פאסאזשירן לופטליניע פראכט.
אויף כמעט יעדער פאסאזשירן עראפלאן פארט מיט א געוויסע צאל פראכט וועלכע ליגן צוזאמען מיט די פעקלעך. פאר א ביישפיל קען מען ניצן די יו-עס פאסט דינסט וועלכע דינגט ארויס אביסל פלאף אויף 15,000 פון די 25,000 פליען וואס הייבן זיך אין די פאראייניגטע שטאטן יעדן טאג. אזוי זענען פאראן נאך הונדערטער פירמעס וועלכע שיקן קלענערע פראכט משאות מיט די קאמערציאלע עירליינס. עס איז געשאצט אז צווישן 5 און 10 פראצענט פון פראכט פארן מיט קאמערציאלע עירליינס.
ווען א פעקל ווערט געשיקט מיט אייער פלי גייט עס אויף דער זעלבער סיסטעם ווי אלע פאסאזשיר פעקלעך און ווערט איינגעפאקט אין ספעציעלע שאכטלעך וועלכע דארפן שטימען מיט די עראפלאן גרויסקייט. א דורכשניטליכער עראפלאן נעמט אריין 10 מאל אזויפיל פראכט ווי א קאוטש באס און געוויסע עראפלאן האבן נאך מער פלאץ. א 747 דזשאמבא עראפלאן, וועלכע נעמט ארויף 416 פאסאזשירן, קען האלטן ארום 5,330 קוביק פיס פון פראכט וועלכע איז אזויפיל ווי צוויי טרעילארס. עס זענען פאראן אסאך דזשאמבא עראפלאן וועלכע זענען צעטיילט צווישן פאסאזשירן און פראכט. אין אזא פאל קען דער עראפלאן ארויפנעמען 266 פאסאזשירן און האט פלאץ פאר 10,000 קוביק פיס פראכט.
די לופטליניעס פרובירן צו מאכן ווי מער געלט און שטופן אריין ווי מער פראכט צו מאכן די פאר דאלאר. יעדער עראפלאן האט זיך זיין מאס וויפיל פראכט און פאסאזשירן און סך הכל וואג ער מעג טראגן. אויב דער עראפלאן טראגט מער ווי ערלויבט דעמאלט קען עס ברענגן צו שטארקע אויפשאקלונגן און אומסטאבילקייט ווי עס איז געווען דער פאל פון א בריטישע קארגא עראפלאן וועלכע האט געקראכט אין העליפאקס, קאנאדע, באלד נאכ'ן אויפהייבן און אויספארשער האבן באלד שפעקולירט אז דער עראפלאן האט געטראגן מער וואג ווי ערלויבט.
דער וואג פון אן עראפלאן ווערט אויך געמאסטן לויט די וועטער און יעדער עראפלאן האט זיך זיינע אינסטרוקציעס לויט די וועטער קאטעגאריעס פון יעדע פלייט. די וואג פון קארגא קען מאכן א גרויסע חילוק אויף קלענערע עראפלאן און אמאל מוז מען טוישן די פאסאזשירן צו די פאדערשטע זיצן אויב די קארגא איז פיל און וועגט אויפ'ן אונטערשטן טייל פון דעם עראפלאן.
קארגא עראפלאן.
גרויסע שיפינג פירמעס ווי פעדעקס אדער יו-פי-עס פארמאגן זייערע אייגענע קארגא עראפלאנען וועלכע קענען זיין גרויסע און קליינע. ביידע פירמעס פארמאגן 747 דזשאמבא עראפלאנען וועלכע זענען ספעציעל געמאכט פאר קארגא און קען טראגן 26,000 קוביק פיס פון פעקלעך, וואס איז אזויפיל ווי 5 טרעילארס קענען ארייננעמען.
מען רעכנט מען שיפינג פלאץ לויט די צאל פאלעטס. א נארמאלע טרעילאר קען ארייננעמען איבער 20 פאלעטס און עס זענען פאראן וועגן וויאזוי אריינצושטופן אפילו מער. דער 747 קארגא עראפלאן קען ארייננעמען 30 פאלעטס פון קארגא אויפ'ן הויפט שטאק אבער אירע פאלעטס זענען גרעסער און רעכענען זיך 96 ביי 125 אינטשעס און הויך 120 אינטשעס. די פאלעטס ווערן געפאקט מיט א ספעציעלע שאכטל וועלכע מען רופט עירסטעיבעלס וועלכע האלט צוזאמען אלע פאלעטס און איז געווענליך אויסגעמאסטן לויט די גרויס פון דעם עראפלאן. אויסער די 30 פאלעטס קען דער עראפלאן ארויפנעמען נאך 14 פאלעטס אויפ'ן נידעריגערן שטאק און נאך 14 ספעציעלע קארגא שאטלעך וועלכע מעסטן זיך ביז 64 אינטשעס הויך. די אלע משאות ווערן אנגעלאדענט דורך ספעציעלע עפענונגן מיט וועלכע די עראפלאנען קומען גרייט און ווערן אנגערופן העטשעס.
אויסער די ספעציעלע העטשעס קען מען אויפהייבן דעם עראפלאנ'ס נאז אויב מען דארף אריינברענגן א אויסערגעווענליכע משא. די קארגא עראפלאנען קומען אויסגעשטאט מיט ספעציעלע ראלער בלעכן וועלכע דרייען זיך און פירן די פאלעטס אריין און ארויס. איינמאל די פאלעטס ליגן אינעווייניג פארט עס אויטאמאטיש און רוקט זיך צו צו די נעקסטע פאלעט. עס איז אינטערעסאנט צו זען ווי שנעל מען לאדענט אפ א קארגא עראפלאן. עס קומען אן צוויי היילא טראקטארן און נעמען אפ איין פאלעט נאך די צווייטע ווען זיי קומען פון זיך אליינס צו פארן צום עק וואו מען נעמט זיי אפ.
סופער טראנספארטערס.
די סופער טראנספארטערס זענען עראפלאנען וועלכע זענען געבויט און דעזיינט געווארן נאר צו טראגן ריזיגע חפיצים וועלכע קענען אפילו נישט אריינגיין אין א 747 עראפלאן. מען טראנספערירט היינט גרויסע טראקס און אויך עראפלאנען אויף קארגא עראפלאן. פאר אזא משא פארלאנגט זיך א ספעציעלע טראנספארטער.
די סופער טראנספארטערס ווערן געבויט מיט א נידעריגע פילאט קאבינעט און א ריזיגע עפענונג העכער איר וועלכע עפענט זיך די ברייט פון דעם גאנצן עראפלאן. דאס מיינט אז יעדע משא וואס דער עראפלאן קען טראגן קען גרינג אריינגיין דורך די עפענונג. די הויפט מעלה פון די סארט עראפלאן, איז אז די גאנצע קארגא ארט איז איין גרויסע און לאנגע קארידאר וואו עס קען אריינפארן לאנגע טרעילארס און ריזיגע טאנקן פון פליסיגע סחורה.
אלעס אינאיינעם קען דער סופער טראנספארטער אויפנעמען 47 טאן פון קארגא וועלכע איז זייער אסאך אבער עס זענען פאראן פעלער ווען מען דארף נאך גרעסערע עראפלאן, צום ביישפיל די מיליטער וועלכע פירט עטליכע טאנקן אין איין עראפלאן מוז האבן בעסערע עראפלאן פון דעם סופער טראנספארטער ווייל א טאנק קען וועגן 65 טאן וועלכע איז פיל מער ווי דער סופער טראנספארטער קען פארטראגן.
דער גרעסטער טראנספארטער עראפלאן אין די וועלט איז די אנטאנאוו 225 וועלכע קען ארויפנעמען ביז 250 טאן קארגא און קען ארייננעמען 4 גרויסע מיליטערישע טאנקן. די אנטאנאוו איז א רוסישער געבויטער עראפלאן וועלכע איז ארגינעל געבויט געווארן צו טראנספערירן די קאסמאס שאטל בוראן אין די אנפאנג 90'ער יארן. די פלענער האבן זיך קיינמאל נישט אויסגעארבעט ווייל דער עראפלאן איז נישט גרייט געווארן צו פליען. מען האט נישט געהערט פון די גרויסע עראפלאן ביז אין 01' ווען די אינדזשענירן האבן געמאכט איר ערשטן טעסט פלייט און איז דורך זייער סוקסעספול. דער אנאטאוו 225 איז א גיגאנטישע מאשין און אירע פליגלן שטרעקן זיך אויס די לאנג פון א סיטי בלאק און איר קערפער קען אנטהאלטן 80 אויטאס.
ווען אוויאציע איז אויפגעכאפט געווארן אין די וועלט האט מען געזוכט וועגן וויאזוי מען קען מאכן א נוצן דערפון און איינע פון זיי איז געווען צו נוצן עראפלאן פאר פראכט. די ערשטע קארגא פלייט איז רעקארדירט געווארן אין 910' ווען א גרויסע דעפארטמענט קייט געשעפט האט געשיקט א משא פון זיידן פון דעיטאן צו קאלומבוס, אהייא. די געשעעניש איז ברייט פובליצירט געווארן אין די אהייא צייטונגן וועלכע האבן געצייגט אז די שיפמענט האט איבערגעיאגט די עקספרעס באן וועלכע פארט צווישן די צוויי סיטיס. אין 919' האט אמעריקן רעילוועי עקספרעס געפירט 1,100 פונט סחורה פון וואשינטאן די-סי קיין שיקאגא אין א איבערגעמאכטע מיליטערישער באמבארדיר עראפלאן. די פירמע האט פרובירט צו ברעכן א רעקארד אבער זי איז דורכגעפאלן ווען דער עראפלאן האט געמאכט פראבלעמען אינמיטן וועג און איז געווען געצווינגן צו לאנדן אין אהייא.
אמעריקע האט אנגעהויבן ערנסט נוצן עראפלאן פאר פראכט אין די 920' יארן און די גרויסע פירמעס האבן בענעפעטירט דערפון ווען זיי האבן געקענט באקומען סחורה פון די אנדערע עק וועלט זייער שנעל און אויך האבן זיי מיט דעם געשפארט אסאך געלט ווען זיי האבן געהאט צייט צו קויפן סופלייס שפעטער און האבן געשאפן א קלענערע אינווענטארי אויפהאלטונג ווען די סופלייס זענען ערשט אנגעקומען ווען מען האט זיי טאקע שוין געדארפט. שטודיעס ווייזן אז לופט פראכט האט זייער שנעל געוואקסן אין קאנטראסט צו פאסאזשיר פליען וועלכע האט גענומען לענגער איינצופעדעמען. די שטודיעס ווייזן אז אין 927' האבן אמעריקאנער פירמעס געשיקט ארום 49 טויזענט פונט פראכט דורך עראפלאן און צוויי יאר שפעטער האט די ציפער געהאלטן ביי 260 טויזענט פונט. אמעריקען רעילוועי איז געווען די ערשטע און איינציגסטע עירליין פירמע וועלכע האט געגעבן לופט פראכט סערוויס. די צווייטע פירמע איז געווען הענרי פארד וועלכע האט איבערגעיאגט אמעריקן רעילוועי עקספרעס און האט ביז עטליכע יאר געפירט איבער 3 מיליאן פונט. פארד'ס גרעסטע קאסטומער איז געווען די יו-עס פאסטעל סערוויס וועלכע האט אנגעהויבן שיקן מיט עראפלאן אין 929'.
אסאך אינוועסטירער האבן אומסקוסעספול פרובירט צו גרינדן קאמערציאלע עירליין פירמעס נאר פאר קארגא אבער אמעריקע איז נאך נישט געווען גרייט דערצו ביז נאך די צווייטע וועלט קריג ווען לופט פראכט איז געווארן זייער פאפולער און די נאציאנאלע עיר טרענספארטעישן עירליין האט זיך געגרינדעט נאר פאר קארגא. עס זענען געקומען און געגאנגען צענדליגער קארגא עירליין פירמעס אבער קיינער האט נישט מצליח געווען וויל עס איז נאך אין יענע צייטן נישט געווען אזא שטארקע פארלאנג דערפאר. נאך די קריג האבן די 4 גרעסטע עירליינס, יונייטעד, אמעריקן, טי-דאבעליו-עי, און איסטערן געגרינדעט די גרויסע עיר קארגא פירמע וועלכע האט אין אנפאנג אויסגעקוקט פאזיטיוו ווען זיי האבן באקומען גוטע קאנטראקטן מיט פירמעס און די יו-עס פאסטעל סערוויס צו טראגן פראכט פון ניו יארק קיין שיקאגא און צוריק. אבער אין די ענדע איז עס אויך דורכגעפאלן און די עירליין האט זיך פארשלאסן נאך 6 מאנאטן אין אפעראציע. עטליכע יאר שפעטער האבן די אלע פירמעס געגרינדעט זייער אייגענע קארגא ליניעס.
אין די 10 יאר נאך די קריג האבן מערערע פירמעס ווידער פרובירט אריינצוקומען אין די קארגא מארקעט אבער אויך נאך דעמאלט האבן זיי זיך אנגעשטויסן אין פראבלעמען ווייל די גרויסע פאסאזשיר עירליינס האבן אונטערגעשטעלט א פוס אויס מורא אז דאס וועט ברענגן אומסטאביליזאציע אויך אין די פאסאזשיר סעקטאר. די גרויסע עירליינס האבן אפעלירט אין געריכט ברענגנדיג א לאנגע קאמף וועלכע האט אין די ענדע נאר ערלויבט 4 פירמעס ווייטער אנצוגיין מיט זייערע אפעראציעס. זיי זענען געווען: סליק, פלייאינג טייגער, יו-עס עירליינס, און עירנוס. פון די 4 האבן נאר סליק און פלייאינג טייגער איבערגעלעבט. יו-עס עירליינס האט געליטן פון א רייע עקסידענטן און האט שפעטער באנקראטירט און עירנוס האט קיינמאל נישט מצליח געווען און האט זיך אויך עווענטועל פארשלאסן אביערלאזנדיג די קארגא מארקעט פאר סליק עירליינס און פלייאינג טייגער.
די צוויי לופטליניעס האבן געמאכט געלט אבער די שטארקע קאנקורענט פון די גרויסע פאסאזשיר עירליינס האבן געסטראשעט זייער עקזיסטענץ. ביי א געוויסן נידעריגן פונקט האבן די צוויי פירמעס באשלאסן זיך צו פאראייניגן זיך צו קענען שטעלן קעגן די גרויסע עירליינס. די פאראייניגונג האט זיך אבער נישט אויסגעארבעט צוליב ארבייטער פראבלעמען און די פירמעס האבן זיך צוריק צעטיילט. סליק איז געווען געצווינגן אפצושטעלן אירע אפעראציעס פאר צייטווייליג צוליב פינאנציעלע פראבלעמען. ווען זי איז צוריקגעקומען אין די מארקעט האט זי אבער שוין נישט געהאט קיין פלאץ און אויך די פירמע האט זיך פארמאכט. אמעריקע איז דאן איבערגעבליבן מיט איין פלייאינג טייגער וועלכע איז געבליבן די איינציגסטע לופט פראכט עירליין מיט גוטע קאנטראקטן פון די רעגירונג און מיליטער.
מיט אלע האפענונגן און וואקסנדיגע אינדוסטריס אין לאנד האט אבער די לופט פראכט פירמעס נישט גענוג מצליח געווען און מען האט נישט געמאכט צופיל געלט דערפון. די פרייזן זענען געווען אומסטאביל און די פירמעס האבן געלעבט אין א געוויסע צעמישעניש. די ערשטע קאמערציאלע פירמע וואס האט ערנסט אנגעהויבן נאן-סטאפ פראכט סערוויס איז געווען יונייטעד עירליינס ערשט אין די מיטעלע 60'ער יארן.
אין די מיטעלע 70'ער יארן האט זיך די גאנצע לופט פראכט אינדוסטרי געטוישט ווען א יונגער ביזנעסמאן מיט'ן נאמען פרעד סמיט האט באשלאסן אז די פאראייניגטע פאסאזשירן און פראכט עירליינס איז נישט די ריכטיגע צוקונפט פאר די לופט פראכט אינדוסטרי ווייל די דעסטינאציעס און צילן פון די צוויי אינדוסטריס זענען זייער אנדערש און דאס פארלאנגזאמט די פראכט דעליווערי. סמיט האט גענומען אסאך פינאנציעלע הילף און געגרינדעט די פעדערעל עקספרעס פירמע אין טענעסי מיט'ן ציל צו טראגן פראכט און זיי דעליווערן אין צייט. פעדערעל עקספרעס איז באקאנט געווארן מיט זייערע גאראנטירטע סערוויס און האבן געעפענט א "נעקסט דעי" גאראנטירטע סערוויס וועלכע האט שטארק געפאלן די אמעריקאנער פירמעס. פעדערעל עקספרעס אפעראציעס האט זיך שוין אנגעהויבן אין 973' און אין 976' האט שוין די פירמע געוויזן א פראפיט. די פעדערעל עקספרעס סוקסעס איז געווארן דער געשפרעך פון טאג און יעדער האט באוואונדערט די פונקטליכקייט פון זייערע סערוויסעס. אין 982' האט זי פארמאגט 76 אייגענע עראפלאן און האט פארדינט איבער א ביליאן דאלאר, אן אומדערהערטע זאך פאר א פירמע וואס איז נאר 10 יאר אין ביזנעס.
אין 89' האט פעדעקס זיך פאראייניגט מיט פלייאינג טייגער און האט געטוישט איר נאמען צו פעדעקס וועלכע איז א קערצערע נאמען פאר פעדערעל עקספרעס. מיט די פאראייניגונג איז די פירמע געווארן די גרעסטע קארגא פירמע אין די וועלט וועלכע באהאנדל'ט 5.5 מיליאן פעקלעך פער טאג. די פירמע פארמאגט היינט 650 עראפלאן און 71,000 טראקס און פארדינט 26 ביליאן דאלאר א יאר.
אן ענליכע פירמע וועלכע איז מיט די יארן געווארן א שטארקע קאנקורענט צו פעדעקס איז יו-פי-עס וועלכע איז נאך געגרינדעט געווארן מיט איבער 100 יאר צוריק אלס א ביציקל דעליווערי פירמע. ווען לופט פראכט איז געווארן אויפגעכאפט האט יו-פי-עס אנגעהויבן נוצן עראפלאן פאר זייערע דעליוועריס וועלכע האט זיך שוין דעמאלט געהאט פארשפרייט איבער'ן גאנצן לאנד. אין 988' האט יו-פי-עס געגרינדעט איר אייגענעם לופט אפעראציע און איז באלד געווארן פון די גרעסטע עיליין פירמעס אין די וועלט טראגנדיג ארום 2 מיליאן פעקלעך פער טאג נאר אין זייערע עקספרעס סערוויס אליינס.
היינט צו טאג איז די לופט פראכט אינדוסטרי צעטיילט צווישן די ריזיגע פעדעקס, יו-פי-עס, א רייע קלענערע קארגא פירמעס, און עטליכע פאסאזשיר ערליינס אין שפיץ פון יונייטעד ערליינס.
שווארצע שאכטל אדער בלעק-באקס איז א צווילינג פון סאפיסטיקירטע שטימע און דאטא רעקארדירער וועלכע זענען א טייל פון יעדע קאמערציאלע פליגער פילאט קאבינע וועלכע איז געבויט דורך שטארקע מאטריאל עס זאל קענען איבערלעבן אן עקסידענט כדי פארשער זאלן קענען אנאליזירן.
דאס רעקארדירן און איר טעכנאלאגיע.
היסטאריקערס זאגן אז די רייט ברידער האבן שוין פיאנירט פלייט דאטן רעקארדער אין זייערע ערשטע פליגער מאדעלן וועלכע האט רעקארדירט די פארשטעלונג פון די צוויי פראפעלערס אויף וועלכע יענע פליגער האבן אפערירט. וויאזוי אימער, האט מען ערשט אנגעהויבן נוצן שטימע רעקארדירער נאך דעם צווייטן וועלט קריג און אין 1960 איז ערשינען די אזויגערופענע "שווארצע שאכטלעך" וועלכע האבן אנגעהויבן אינסטאלירט ווערן אין אלע פליגער פון די וועלט און עטליכע פירמעס האבן דאס פראדוצירט און פארקויפט.
עס זענען פאראן צוויי ערליי שטימע רעקארדירער. די ארגינעלע שטימע רעקארדירער פון 960' איז גארנישט אנדערש ווי א טעיפ-רעקארדער וועלכע דרוקט איין די שטימעס אויף מאגנאטישע בענדלעך. אבער אין די אנפאנג 1990ער יארן איז ערשינען די "סאליד סטעיט מעמארי באורדס" וועלכע נוצן א פארגעשריטענע טעכנאלאגיע וועלכע מיר וועלן באטראכטן אינעם נעקסטן פאראגראף. היינט צו טאג פארמאגן שוין רוב פליגער די נייע סארט שטימע און דאטא רעקארדירער אבער פונדעסטוועגן זענען נאך פאראן אסאך אלטע פליגער, ספעציעל אין נאכגעלאזענע לענדער, וועלכע האבן נאך אינסטאלירט די אלטע ארגינעלע רעקארדירער.
די נייע סאליד סטעיט רעקארדירער איז א קאמפיוטערייזד שאכטל וועלכע פארמאגט קליינע מעמארי טשיפס און נאך אנדערע קאמפיוטערייזד קאמפאנענטן. דער הויפט מעלה דערפון איז אז קיינע פון די קאמפאנענטן זענען נישט רירנדיג וואס גיט בעסערע שאנסן אז עס זאל איבערלעבן א עקסידענט און פארלאנגט אויך כמעט נישט קיין באהאנדלונג וועלכע איז געווען א וויכטיגע זאך ביי די ארגינעלע רעקארדירער.
דער רעקארדירער באשטייט פון א שטארקע שאכטל און א צאל מעמארי באורדס וועלכע זענען גרויס 1.75 אינטשעס ביי איין אינטש. די שאכטלעך קענען רעקארדירן א מאקסימום פון 2 שטונדן אויף די שטימע רעקארדירער און 25 שטונדן אויף די דאטן רעקארדירער.
פלי דאטן רעקארדירער.
יעדע פליגער איז עקוויפטעט מיט טויזענטער סענסארס וועלכע רעקארדירן אלע סארט אינפארמאציע וועלכע דער פילאט נויטיגט זיך צו וויסן ווי ספיד, די פליגלן פאזיציעס, ספיד ארויפציען, טעמפרעאטורן פון אינעווייניג און פון אינדרויסן, לופט דרוק, די מאטארן פארשטעלונג, און נאך צענדליגער וויכטיגע זאכן. די אלע סארט אינפארמאציע ווערט כסדר רעקארדירט אויפ'ן פלייט דאטא רעקארדירער און ווען עס ווערט איבערגעפילט מעקט זיך אויס די אלטע און די פרישע ווערט רעקארדירט אזוי אז שטענדיג זאל דער פליגער האבן אלע אינפארמאציע אויף טעיפ פון די לעצטע צאל שטונדן. די ארגינעלע רעקארדירער האבן נאר געקענט רעקארדירן 100 פאראמיטערס (א וועג פון רעכנען דאטא) פון אינפארמאציע ווען די נייע סאליד סטעיט רעקארדירער קענען רעקארדירן מער ווי 700 פאראמיטערס.
די אלע אינפארמאציע פון איבער דעם גאנצ'ן פליגער ווערן געשיקט צו א ספעציעלע דיווייס וואס ליגט אונטער'ן פילאט'ס קאבינע און ווערט אנגערופן די פלייט דאטא עקוואזישן. די עקוואזישן שיקט ווייטער אלע אינפארמאציע וואו עס דארף גיין און שיקט זיי אויך צו די דאטא רעקארדירער וועלכע ליגט אינעם אונטערשט'ן טייל פונעם פליגער אונטער'ן וויידל. (אגב, ביידע רעקארדירער ליגן אונטער'ן וויידל ווייל יענער טייל פון דעם פליגער האט בעסערע שאנסן ארויסצוקומען ווייניגער געשעדיגט ווי דער פילאט'ס קאבינע).
פלייט שטימע רעקארדירער.
די שטימע רעקארדירער רעקארדירט אלע געשפרעכן פון די גאנצע פלייט שטאב דורך עטליכע מיקראפאנען וועלכע זענען אינסטאלירט אינעם פילאט'ס קאבינע. די מיקראפאנען זענען זייער שארפע און וועלן קלאר אויפכאפן יעדע ריר און ווארט וואס עס הערט כדי מען זאל אויך קענען הערן וואספארא פיזישע באוועגונגן דער פילאט האט געטאן אין פאל פון אן עקסידענט. אין מערערע פעלער האבן די עקסידענט אויספארשער געזאגט אז זיי האבן קלאר געקענט הערן וויאזוי דער פילאט רוקט סוויטשעס זייער שנעל, פרובירנדיג צו טאן וואס ער קען אין די לעצטע מאמענטן.
רוב פליגער פארמאגן 4 מיקראפאנען פון וועלכע 3 פון זיי ליגן אין די רעדע און הער מאשינען (העדסעט) וועלכע די פילאטן נוצן דורכאויס די פלייט (אין א קלענערע פליגער איז געווענליך נאר פאראן 2 שטאב מיטגלידער) און איינס אינעם צענטער פון די קאבינע.
די היינטיגע שטימע רעקארדירער קענען רעקארדירן 2 שטונדן פון געשפרעכן און וועט כסדר אויסמעקן די אלטע און אזוי נאכאמאל און נאכאמאל און עס וועט שטענדיג בלייבן די לעצטע 2 שטונדן. די אלטע טעיפס האבן אויך ווידער רעקארדירט אבער האט נאר געקענט האלטן 30 מינוט פון געשפרעכן און איז שטענדיג געווארן אומקלארער און מיט דער צייט האט מען געדארפט טוישן די בענדלעך.
ביידע שווארצע שאכטלעך באקומען זייער עלעקטריק קראפט פון איינע פון די צוויי קראפט קוועלער וועלכע יעדע פליגער נעמט פון די מאטארן. אין פאל די מאטארן מאכן פראבלעמען אדער לעשן זיך אויס וועלן זיך די רעקארדירער אויך פארלעשן און מען וועט נישט קענען הערן פון דארט און ווייטער אפילו אויב עס וואלט נאך געדויערט עטליכע מינוטן ביז ווילאנג דער פליגער קראכט.
אן אמת'ע שטימע רעקארדירער טראנסקריפט.
אום יאנואר 00' האט אן אלאסקא עירליינס פלייט,261 וועלכע האט זיך אויפגעהויבן פון מעקסיקא און האט געברויכט מאכן א קורצע אפשטעל אין סאן פראנציסקא, געקראכט אינעם פאציפיק אקעאן ביי די ברעגעס פון קאליפארניע א שעה און 45 מינוט אין איר פלייט, אומברענגנדיגע אלע 88 פאסאזשירן און שטאב מיטגלידער.
4:09:55 טאמפסאן: צענטער, אלאסקא טו סיקסטי וואן. אונז זעמער, אוי, אין א דייוו דא, און איך האב פארלוירן קאנטראל.
4:10:33 טאמפסאן: יע! אונז האמיר אים צוריק אין קאנטראל דא.
4:11:43 טענסקי: וואס אימער אונז האמיר געטאן איז נישט גוט, טו דאס נישט נאכאמאל.
4:11:44 טאמפסאן: יע, נאו, עס איז אראפגעגאנגן, איך בין געגאנגן מיט'ן נאז אראפ.
4:11:48 טענסקי: אוי, ס'איז פיל ערגער ווי ס'איז געווען.
4:11:50 טאמפסאן: יע, מיר זענען אין א פיל ערגערן מצב יעצט.
4:14:12 דער פילאט רופט אויס אויף די מיקראפאן צו די פאסאזשירן: חברה, מיר האבן געהאט א קאנטראל פראבלעם מיר ארבעטן אויף דעם.
4:15:19 פילאט צום קאנטראל צענטער: אלאסקא 261 מיר זענען מיט אייך, מיר זענען 22,500 פיס הויך און מיר האבן פראבלעמען מיט דעם סטאביליזירער און מיר ארבעטן דערויף זייער שווער.
4:15:36 קאנטראל צענטער: אלאסקא 261 על. עי. צענטער ראדזשער א... איר האט קלאר געמאכט צום על.עי. צענטער לויט אייער יעצטיגע פאזיציע.
4:17:09 פלייט אטענדענט: אקעי מיר האבן געהאט א שטארקע שאקל אונטן.
4:17:15 טאמפסאן: איך מיין אז די סטאביליזירער ברום איז צעבראכן.
4:19:36 מען הערט א גאר הויכע גערודער.
4:19:54 טאמפסאן: אקעי מיר זענען פארקרומט און יעצט דארפן מיר אים באקומען.
4:20:04 טאמפסאן שרייט: שטופ שטופ שטופ... שטופ די בלויע זייט ארויף. שטופ...
4:20:16 טאמספאן: אקעי, יעצט לאמיר שטויסן ראדער. לינקע ראדער, לינקע ראדער.
4:20:18 טענסקי: איך קען עס נישט דעגרייכן.
4:20:20 טאמפסאן שרייט: אקעי, רעכטע ראדער, רעכטע ראדער.
4:20:25 טאמפסאן: פליען מיר? מיר פליען! מיר פליען! זאג זיי וואס מיר טוען.
4:20:33 טענסקי: אוי, יע. לאמיך נעמען...
4:20:38 טאמפסאן: מיר דארפן עס דורכמאכן נאכאמאל. מיר פליען פארקערט.
4:20:56 טאמפסאן: עי, דא גייען מיר.
די שאכטלעך זעלבסט.
אין זייער אסאך פליגער עקסידענטן זענען די שווארצע שאכטלעך געווען די איינציגסטע טייל פון דעם פליגער וועלכע איז ארויסגעקומען אומבאשעדיגט צוליב איר ספעציעלע געבוי וועלכע קען אויסהאלטן שווערע היץ, ווילדע קראכן, און זייער אסאך דרוק. די שאכטלעך זענען ווי א מויער צו די מעמארי קאמפאנענטן אינעווייניג וועלכע אנטהאלטן די אינפארמאציע וועלכע עס האט רעקארדירט.
די ספעציעלע שאכטל איז צוזאמענגעשטעלט פון 3 מאטריאלן וועלכע זענען צוזאמען זייער שטארק גרייט צו באשיצן די אינערליכע אינפארמאציע. די ערשטע מאטריאל איז אלומינם וועלכע דעקט איבער די מעמארי טיילן מיט א דינע שיכט. די צווייטע מאטריאל איבער דעם איז א ספעציעלע אינסולעישן פון איין אינטש דיק וועלכע קען אויסהאלטן גאר הייסע טעמפרעאטורן צו באשיצן די מעמארי אין פאל עס ברעכט אויס א פייער נאך די קראך. די דריטע מאטריאל וועלכע ווערט געזען פון אינדרויסן איז געמאכט פון סטעינליס סטיל און קען אויך אנטהאלטן טיטאניום.
יעדע שווארצע שאכטל וועלכע ווערט פראדוצירט פאר באנוץ ווערט ערשט אויספרובירט מיט די פאלגענדיגע מיטלן זיכער צו מאכן אז עס ארבעט טאקע. צום ערשט ווארפן זיי דאס אראפ לויט א געוויסע הויכקייט וועלכע איז שוין אזוי שטארק אז די ערד'ס צי קראפט מאכט דאס 3,400 מאל איר וואג. דערנאך לאזט מען אראפ א 500 פונטיגע שטיק אייזן פון 10 פיס הויך און דערנאך שטעלט מען ארויף דערויף 5,000 פונט וואג. אויב אלעס גייט כשורה שטעלט מען דאס אריין אין א ספעציעלע פייער פון איבער 2,000 דעגריס און מען לאזט דאס קאכן פאר מער ווי א שטונדע. דערנאך שטעלט מען דאס אריין אין א לופט געדרוקטע טאנק וועלכע פארמאגט געזאלצענע וואסער פאר 24 שטונדן, און צום לעצט גיסט מען ארויף דערויף אלע סארט כעמיקאלן וועלכע א פליגער קען אנטהאלטן.
אין פאל פון אן אקצידענט.
כאטש די רעקארדירער ווערן גערופן "שווארצע שאכטלעך", זענען זיי אין פאקט גאר א שרייענדע אראנדזש קאליר וועלכע מאכט זיי גרינגער צו געפינען צווישן די ברוכווארג פון א געקראכטע פליגער. דער נאמען שווארצע שאכטל שטאמט פון אמאל ווען די שאכטלעך זענען טאקע געווען שווארץ. די אראנדזשע קאליר איז ספעציעל גאר מערקבאר אין וואסער וועלכע איז א וויכטיגע זאך ווייל רוב עקסידענטן פאסירן העכער'ן וואסער. (דער סיבה דערצו איז ווייל פליגער מוזן געזעצליך פארן ווי ווייט מעגליך העכער'ן וואסער כדי צו מינימיזירן די צאל טויטע אין פאל פון אן עקסידענט אויף די יבשה).
אין צוגאב צו די שרייענדע קאליר פארמאגט יעדע שווארצע שאכטל א ספעציעלע טייל וועלכע אנטהאלט איך זיך א סיגנאליזירער וועלכע ווערט גערופן דער ביקאן. ווען די שאכטל ווערט אפגעטיילט פון די עלעקטריק קראפט וועט די ביקאן אנהייבן ארויסגעבן א אולטרעסאניק גערודער וועלכע איז ווי א סיגנאליזירער פאר די ספעציעלע ראדאר עקוויפמענט וועלע די רעסקיו ארבייטער נוצן דאס אפירצוזוכן. די ביקאן ארבעט אויף א באטערי וועלכע קען האלטן ביז 6 יאר. אין אסאך פעלער איז די באטערי געשעדיגט געוארן פון די אימפאקט און מען האט געמוזט אויפזוכן די שאכטלעך אן קיין ראדארן.
אין די פאראיייגטע שטאטן ווערט יעדע אפירגעקומענע שאכטל געשיקט צו די נאציאנאלע טראנספארטאציע זיכערהייט באורד וואו עקספערטן באהאנדלן און פארשן אויס די אינהאלט פון די אינפארמאציע. די עקספערטן וועלן געווענליך צושטעלן די זעלבע טעמפרעאטור אין וועלכע עס איז געפינען געווארן פאר דאס פלאץ וואו די שאכטל וועט געשטעלט ווערן ווייל א שטארקע טויש אין טעמפרעאטור קען שעדיגן די מעמארי קאמפאנענטן.
די פירמעס וועלכע פראדוצירן די רעקארדירער דעוועלאפן אויך א צווייטע טייל דערצו וועלכע איז געמאכט אויסצוהערן די דאטא דערפון. אין פאל פון אן עקסידענט שיקט די פירמע די מאשין צו די זיכערהייט באורד וועלכע טראנספערירן די דאטא צו א קאמפיוטער וואו עס ווערט שפעטער אנאליזירט, א פראדעצור וועלכע קען נעמען פון עטליכע טעג ביז עטליכע מאנאטן.
דער צוקונפט.
די דעוועלאפערס פלאנען אויפצוקומען מיט א שטימע רעקארדירער וועלכע זאל אויך רעקארדירן ווידעא דאטא פונעם גאנצן פליגער פון די לעצטע 30 מינוט. די טעכנאלאגיע איז שוין פאראן און עס איז גאנץ מעגליך אז עס וועט צושטאנד קומען מיט דער צייט, ספעציעל זינט די סעפט. דעם עלעפטן היידזשעקינגס האט געעפענט א וועלט פון מעגליכקייטן פאר נייע טעכנאלאגיע איבער די זיכערהייט פון פליגער.
אגב, שווארצע שאכטלעך זענען שוין היינט נישט נאר פאר פליגער. טייל אויטא פירמעס האבן דאס שוין אריינגעשטעלט אין זייערע אויטאס, אריינגערעכנט די וועלט'ס גרעסטע אויטא מאכער דזשי-עם וועלכע פארמגט עס שוין היינט אין טויזענטער פון אירע אויטאס.
אויך אין אן אויטא קומט די אינפארמאציע גוט צוניץ פאר די פאליציי און אויספארשער וועלכע ווילן וויסן ווי שנעל דער אויטא איז געפארן בעפאר די עקסידענט און וואס עס האט זיך געטאן מעכאניש אין די לעצטע מאמענטן.
א פריקווענט פלייער פראגראם איז א מיטגלידער פראגראם פאר לופטליניע רייזענדע מיט וועלכע זיי קלויבן פונקטן און קענען דאס שפעטער איינטוישן פאר אומזיסטיגע לופטליניע בילעטן אדער אנדערע ווערטפולע זאכן.
די ערשטע לופטליניע צו מאכן אזא פראגראם איז געווען "אמעריקן ערליינס" אין 1981. דער פראגראם האט זיך גערופן עי-עי-עדווענטעדזש און האט רעקארדירט יעדן פאסאזשיר וויפיל מייל ער איז געפארן און פאר יעדע מייל האט מען באקומען איין פונקט וועלכע די עירליין האט גערופן א מייל. אויב האט מען געהאט א געוויסע צאל מיילן האט מען געקענט באקומען א פרייע טיקעט אויף דער לופטליניע.
די פירמע האט מיט דעם געוואלט ברענגען נייע קאסטומערס און נאך וויכטיגער אנהאלטן אלטע קאסטומערס און מיט דעם פראגראם האט עס גוט געארבעט ווייל מענטשן זענען צוריק געקומען נאכאמאל און נאכאמאל צו זאמלן מיילן. דער פראגראם איז געווען דערפאלגרייך פון דעם ערשטן מינוט אן און די פירמע האט דאס פארבעסערט עטליכע יאר שפעטער דורך ארייננעמען די אויטא דינגען פירמע הערץ און די הייאט האטעל קייט וואו מען האט אויך געקענט זאמלן מיילן צו קענען פארן מיט אמעריקן.
יונייטעד ערליינס האט נאכגעפאלגט די צווייטע מיט איר מיילעדזש פלוס פראגראם און האט געגעבן 5,000 מייל פאר יעדן וואס האט זיך איינגעשריבן אין איר פראגראם. ווי נאר יונייטעד האט דאס שוין אויך געהאט האט שוין יעדער נאכגעמאכט די זעלבע.
עס האט זיך אנגעהויבן א גרויסע קאנקורענט וועמענ'ס פראגראם איז דאס בעסטע און יעדע פירמע האט זיך גענומען אן אנדערע האטעל קייט אלס א שותף. אבער מיט דער צייט זענען די האטעלן קלוגער געווארן און האבן זיך געגרינדעט זייערע אייגענע פראגראמען אין וועלכע מען האט געזאמעלט פונקטן יעדעס מאל מען האט גענעכטיגט ביי זיי און מען האט באקומען אומזיסטיגע נעכט אין די האטעל אלס קאמפענסאציע. טייל האטעלן זענען נאך אלץ פארבליבן שותפים מיט די ערליינס ווייל דאס ברענגט זיי נאכמער ביזנעס.
נאך די האטעלן זענען די אויטא רענטל פירמעס אריין אין די שטענדיגר פלייער פראגראם ביזנעס, רוב אלס שותפים מיט גרויסע עירליינס. מיט דער צייט איז עס געווארן א טייל פון ביזנעס און אן דעם האט מען נישט געקענט קאנקורירן. די פירמע הוירץ האט איינמאל פרובירט אויפגעבן דעם פראגראם צוליב הויכע קאסטן וועלכע זי האט געברויכט צאלן די עירליינס. אבער די פירמעס האט דאס באלד געשפירט און האט שנעל דאס צוריק גענומען. היינט האט הוירץ א שותפות אין 20 ערליי פריקווענט פלייער פראגראמען.
די לעצטע צו מאכן די סארט פראגראמען זענען געווען די בענזין סטאנציעס אבער רוב פון זיי האבן זיך זייערע אייגענע פראגראמען און גיבן אמזיסטיגע סערוויס אלס קאמפענסאציע.
אינטערנאציאנאלע עירליין פירמעס האבן אין ערשט נישט געוואלט הערן פון דעם פראגראם און האבן דאס גאר קריטיקירט אלס א א זאך וועלכע מאכט ביליגער די פירמע'ס ביזנעס אויסקוק. מיט דער צייט האבן אבער אמעריקאנער עירליינס אנגעהויבן אריינכאפן אסאך נייע קאסטומערס אויף אירע פלייטס ארום די וועלט און די אינטערנאציאנאלע עירליינס זענען געווען געצווינגן נאכצוטאן דאס זעלבע און איינע נאך די אנדערע האבן זיי אנגעהויבן פארשידענע סארט פריקווענט פלייער פראגראמען.
היינט איז פריקווענט פלייער א טייל פון וואס קאסטומערס זוכן ווען זיי טראכטן פון אן עירליין. יעדער וויל א גוטע לופטליניע מיט ביליגע פרייזן, גוטע סערוויס, זיכערהייט, און א פריקווענט פלייער פראגראם.
זייער פשוט, יעדע עירליין וויל אנטוויקלן קונדן וועלכע זאלן בלייבן מיט זיי אויף שטענדיג און דער פריקווענט פלייער פראגראם טוט די דזשאב. יעדער וואס הייבט אן מיט איין פראגראם וויל בלייבן דערין כדי צו קענען זאמלן גענוג פונקטן און באקומען אומזיסטיגע טיקעטס. עס קאסט פאר די פירמע די אלע קאמפענסאציעס אבער עס לוינט זיך זיי ווייל זיי פארדינען אז זיי האבן מער קאסטומערס. טייל פירמעס האבן אויך עליטע פראגראמען פאר די ביזנעס פאסאזשירן וועלכע פארן אפט מיט זיי און באטרעפן דאס גרעסטע טייל פון זייער ביזנעס. עס זענען פאראן קאטעגאריעס ווי זילבער, גאלד, און פלעטניום, און די קאמפענסאציע זענען גרעסער וויבאלד די סארט טיקעטס קאסטן מער און די עירליינס פארדינען פיל מער פון זיי.
די פראגראמען האבן זיך היינט פארשפרייט פיל ווייטער ווי די עירליינס. מיט געוויסע פראגראמען קען מען זאמלען פונקטן דורך נוצן א געוויסע קרעדיט קארד, לאנג דיסטענס פירמעס, מארטגעדזשעס, סטאק טרעידס, און שאפינג צענטער קייטן. מען זאמעלט פונקטן איבעראל און ווען מען האט א באשטימטע צאל קען מען באקומען אומזיסטיגע טיקעטס.
טייל עירליינס האבן מיט די יארן געמאכט אלייענץ פראגראמען מיט וועלכע מענטשן קענען זאמלן פונקטן דורך צוויי אדער מערערע עירליינס און אויך קאמפענסאציע קען מען באקומען אויף אלע פון די עירליינס. טייל מאל זענען די אלייענץ נעטווארק גענוג גרויס און מען קען שאפן פונקטן זייער שנעל. ספעציעל מענטשן וואס האבן קרעדיט קארטלעך וועלכע גיבן פונטקן קענען זאמלן זייער שנעל וויבאלד פאר יעדע דאלאר וואס זיי נוצן די קרעדיט קארד באקומען זיי איין פונקט אדער איין מייל און דאס גייט זייער שנעל. מענטשן נוצן דאס אפילו פאר ביזנעס וואו מען שפענדט גאר אסאך געלט און זיי באקומען פונטקן און האבן אסאך אומזיסטיגע טיקעטס.
די פונקטן זאמלן זיך אין אן אקאונט גענוי וואו געלט אין א באנק אקאונט מיט'ן אויסנאם אז מען באקומט נישט קיין אינטערעסט דערויף. רוב פירמעס לאזן האלטן די פונקטן ווילאנג מען וויל און טייל גיבן יא דאטומען ביז ווען דאס איז גילטיג און אויב האט מען נישט גענומען קיין קאמפענסאציע איז פארפאלן. אין די גרעסערע פראגראמען קען מען האלטן די פונקטן יארן לאנג אזוי לאנג ווי מען מאכט עפעס אקטיוויטעטן אין די אקאונט איינמאל אין דריי יאר.
וויבאלד די פונקטן זענען נישט קיין געלט קען איר ווערט שטייגן און פאלן לויט די פאליסיס וואס די פירמע מאכט. די פירמע קען נישט צונעמען די פונקטן אבער זי קען איין טאג טוישן די פאליסי אז פון היינט און ווייטער דארף מען האבן מער פונקטן צו באקומען א פרייע טיקעט וואס מאכט די פונקטן ווייניגער ווערט און דאס זעלבע פארקערט.
קלויבן א פראגראם.
עס זענען פאראן פארשידענע שטענדיגר פלייער פראגראמען און מען דארף טראכטן בעפאר מען הייבט אן צו נוצן איינע פון זיי וויבאלד געווענליך בלייבט מען מיט די זעלבע פראגראם פאר א לאנגע צייט וואס מיינט אז מען וועט פארן מיט די זעלבע עירליין כדי צו באקומען די פונקטן אינעם זעלבן פראגראם.
אמאל האט מען ערשט געברויכט פארן מיט אן עירליין און מען האט באקומען אן אקאונט אין איר פראגראם. היינט קען מען זאמלן גענוג פונקטן צו באקומען אן אומזיסטיגע טיקעט אפילו מען איז קיינמאל פריער נישט געפארן מיט די עירליין. ווען עס קומט צו וועלן א פריקווענט פלייער פראגראם דארף מען זיך מאכן א חשבון וועלכע עס לוינט זיך דאס בעסטע, געוואנדן לויט וויפיל איר פארט און וויפיל פונקטן איר קענט באקומען. איינער וואס פארט אסאך וועט וועלן פארן מיט א גוטע עירליין וועלכע גוט סערוויס אין זיין שטאט און אפילו ער וועט מאכן ווייניגער פונקטן לוינט זיך דאס נאך אלץ. ווייטער איינער וואס פארט ווייניג וועט דארפן קלויבן א פראגראם מיט וועלכע מען קען זאמלן פונקטן אין געשעפטן און מיט א קרעדיט קארד אויב ער פלאנט אמאל אנצוקומען ערגעץ דערמיט.
מען דארף אויך אויסרעכנען די פאליסיס פון די פריקווענט פלייער פראגראמען ווייל נישט יעדע ארבעט אויף די זעלבע סיסטעם. איין פירמע גיט פונקטן און א צווייטע מיילן. די צוויי סיסטעמען ארבעטן די זעלבע אבער מיט איין פירמע קען מען שנעלער זאמלן פונקטן ווי א צווייטע און מיט איין פירמע קען מען שנעלער באקומען אן אומזיסטיגע טיקעט ווי א צווייטע. געוויסע עירליינס זענען בעסער צוגעשטעלט וואס מיינט אז אן אומזיסטיגע טיקעט מיט זיי איז פיל מער ווערט ווי פון א צווייטע טיקעט. אבער טיילמאל וועט די גוטע עירליין נישט האבן אזעלכע גוטע סקעדזשועלס אין אייער שטאט וועט זיך דאס ווייטער נישט לוינען.
אויסלייזן די פונקטן.
אויסלייזן די פונקטן צו באקומען קארטעס איז זייער גרינג און ווערט געמאכט מיט א טעלעפאן קאל. די פונקטן ווערן אראפגערעכנט פון אייער קאנטע גענוי ווי געלט און לויט וויפיל איר פארמאגט לויט דעם קענט איר קויפן. ווייניגער פונקטן וועט אייך געבן א ביליגערע טיקעט און מער פונקטן וועט אייך געבן א טייערערע טיקעט. מען קען קויפן אלע ערליי טיקעטס, אפילו ערשטע קלאס, אזוי לאנג ווי מען האט גענוג פונקטן. די ערליינס מאכן געווענליך באשטימטע צאלן פאר פארשידענע קאטעגאריע רייזעס. זיי טיילן איין לאקאלע פלייטס, דאמעסטיק פלייטס, און אינטערנאציאנאלע פלייטס און יעדע פון זיי האט א באשטימטע צאל פונקטן וואס מען דארף האבן דערפאר.
אמאל האבן די עירליינס געשיקט די אקטועלע טיקעטס דורך די פאסט אבער היינט איז דאס נישט וויכטיג ווייל אן אי-טיקעט איז די זעלבע זאך. מען באקומט א טיקעט נומער און דעם נומער נוצט מען ביים אריינטשעקן.
צו באקומען אן אומזיסטיגע טיקעט דארף מען רעזערווירן מאנאטן פון פאראויס ווייל שפעטער קען זיך גרינג מאכן אז די עירליינס וועלן מער נישט וועלן געבן קיין בילעטן. רוב ערליינס רעזערווירן א געוויסע צאל זיצן אויף יעדן פליגער וועלכע זיי געבן אוועק פאר די שטענדיגר פלייער קונדן און איינמאל די זיצן זענען פארנומען וועלן זיי מער נישט וועלן געבן קיין בילעטן ווייל זיי קענען דאס פארקויפן פאר גוט געלט. נאך א וויכטיגע סיבה פארוואס עס לוינט זיך צו רעזערווירן פון פאראויס איז ווייל די סארט טיקעטס מאכן זיי פילמאל צעטיילט צו עטליכע פלייטס. איר באקומט טאקע א טיקעט פון ניו יארק קיין לאס אנדזשעלעס אבער איר וועט מאכן א סטאפ אין שיקאגא אדער אטלאנטא אינדערצוישן וואס מאכן די טיקעט ווייניגער ווערט. אויב רעזערווירט מען גענוג פרי קען מען באקומען גוטע טיקעטס מיט דירעקט פלייטס פון איין דעסטינאציע צו די צווייטע און אזוי אויך אויף צוריק.
די פונקטן האבן א ווערט פון געלט (געווענליך 2 צענט פער פונקט) אבער די עירליינס לייגן ארויף די טייערסטע טיקעט פרייזן ווען זיי רעכנען די פונקטן אלס געלט. זיי וועלן רעכנען $500 א טיקעט וועלכע מען קען באקומען פאר $300. די פרייזן וועלכע זיי מאכן זענען די ארגינעלע פרייזן אן קיין שום הנחה וואס מאכט די ווערט פון די פונקטן פיל ווייניגער ווי עס קוקט אויס. אבער נאך אלץ לוינט זיך עס ווייל נאך אלעם איז עס אומזיסט.
אויב מען הייבט אן ליינען די קליינע ווערטער פון די אזויגערופענע "טוירמס ענד קאנדישענס" שרייבן די ערליינס קלאר אז כאטש מען פארמאגט די פונקטן אין אן אקאונט איז דאס נישט די אייגנטום פון דעם קאסטומער וויבאלד דער פראגראם באלאנגט פאר די עירליין. זיי שרייבן אויך קלאר דארט אז נישט שטענדיג וועלן זיי קענען געבן בילעטן און זיי מוזן נישט געבן קיין סיבה אדער זיך פארענטפערן דערויף.
נאך א זאך וואס קען פאסירן ווען מען פארט מיט א שטענדיגר פלייער טיקעט איז אויב א פלייט ווערט אפגערופן וואס דעמאלט וועט די ערליין טיילמאל אייך אפווארפן פון געבן א צווייטע טיקעט און איר וועט אמאל בלייבן געשטראנדעט. רוב פירמעס וועלן צוריק לייגן די פונקטן אין אייער אקאונט אבער פיל מאל וועלן זיי נישט צוריקגעבן אלעס און מען קען קיין טענות נישט האבן ווייל זיי זענען באלעבאס. דאס זעלבע קען די פירמע טאן אויב איינע פון זייערע פלייטס ווערן אפגערופן און זיי שיקן אלע פאסאזשירן מיט א צווייטע עירליין. די פריקווענט פלייער טיקעט האלטער וועלן בלייבן אויסגעשפילט ווייל די פירמע וועט טענה'ן אז די פונקטן ארבעטן נישט אויף די צווייטע ערליין און איר וועט מוזן באצאלן קעש אויב איר ווילט ווייטער פארן.
רוב גרויסע עירליינס פארמאגן אן אלייענץ מיט אנדערע אינטערנאציאנאלע עירליינס און זיי וועלן יא לאזן נוצן די פריקווענט פלייער פראגראמען צו פליען אויך מיט יענע עירליין אזוי לאנג ווי די בוקינג ווערט געמאכט מיט די ארגינעלע עירליין. צום ביישפיל אויב וועט איינער אויסלייזן זיינע פונקטן פאר א טיקעט פון ניו יארק קיין מאנטשעסטער אויף אמעריקן עירליינס וועט ער נאך אלץ קענען באקומען זיין אומזיסטיגע טיקעט אפילו ער וועט אין די ענדע פארן מיט בריטיש ערוועיס אדער געטוישט ווערן צו בריטיש ווייל די צוויי לופטליניעס ארבעטן אינאיינעם.
אויסלייזן פונקטן צו געלט.
שטענדיגר פלייער פונקטן האבן א ווערט אופן מארק און אויב איינער וויל קען ער דאס אויסלייזן פאר געלט. אבער איר וועט נישט באקומען קיין קעש געלט נאר איר וועט קענען קויפן פראדוקטן אין די ווערט פון דאס געלט וואס איר באקומט פאר די פריקווענט פלייער פונקטן. דער פראדעצור קען געטאן ווערן דורך א פירמע וועלכע רופט זיך מייל-פונקט. די פירמע האט א רייע סוחרים וועלכע ארבעטן מיט איר און איינמאל איר טוישט די פונקטן צו געלט וועט איר קענען קויפן זאכן פון די סוחרים לויט וויפיל געלט איר פארמאגט. טייל פון די סוחרים וועלן אייך פארקויפן פאר בלויז מייל-געלט און אסאך אנדערע וועלן דאס צולייגן אלס א טייל פון דאס באצאלן און די איבעריגע וועט איר דארפן באצאלן מיט קעש.
באָואינג (ענגליש: "Boeing") איז די וועלט'ס גרעסטע עראספעיס פירמע הויפטקווארטירט אין שיקאגא, אילינאוס. די פירמע איז צעטיילט צו צוויי אפטיילונגן, די ערשטע די קאמערציאלע אפטיילונג וועלכע פראדוצירט קאמערציאלע לופטמאשין פאר לופטליניעס און די צווייטע איז איר דעפענס לופטמאשין פראדוקציע. באואינג איז אמעריקע'ס צווייטע גרעסטע דעפענס לופטמאשין קאנטראקטאר נאך לאקהיד מארטין וואס מיינט אויך די וועלט'ס צווייטע גרעסטע דעפענס לופטמאשין קאנטראקטאר.
באואינג איז א ריכטיגע אמעריקאנער פירמע וועלכע פראדוצירט אלע אירע מאדעלן אין אמעריקע און גיט ארבעט פאר 152,000 אמעריקאנער צעטיילט אין 10 סטעיטס רוב פון זיי אין עווערעט, וואשינגטאן, נישט ווייט פון סיעטל און דאס איבעריגע אין קאליפארניע, מיזורי, טעקסאס, אריזאנע, קענזעס, און פענסעלוועניע.
די פירמע איז געגרינדעט געווארן דורך וויליאם באואינג אין 916' אינאיינעם מיט א נעיווי אינדזשעניר אלס א שותף. מר. באואינג איז געווען א געלערנטער מענטש און איז רייך געווארן פון האלץ מסחר וואו ער האט זיך אויך אויסגעלערנט צו בויען קונצליכע סטרוקטורן וועלכע איז אים צוניץ געקומען ווען ער האט אנגעהויבן בויען פליגער.
די פירמע איז געוואקסן ווען זי האט אפגעקויפט עטליכע קליינע לופטמאשין פירמעס אבער עס האט זיך נישט גוט איינגעגעבן און די פירמע איז שפעטער צעטיילט געווארן צו 3 טיילן און באואינג איז געבליבן איינע פון זיי. באואינג האט דעמאלט פרובירט אליינס אריינגיין אין די לופטליניע ביזנעס אבער עס האט נישט געארבעט און זי האט זיך ארויסגעצויגן דערפון ווען זי האט באקומען גוטע קאנטראקטן פון פען אמעריקן לופטליניעס צו בויען א רייע פליגער. די פירמע איז געווארן באקאנט אין 934' ווען זי האט פראדוצירט די 314 קליפער וועלכע איז דעמאלט געווען די גרעסטע קאמערציאלע פליגער וועלכע האט אריינגענומען 90 פאסאזשירן בייטאג און 40 ביינאכט. פען אמעריקן האט שטארק מצליח געווען א דאנק דעם קליפער און האט אנגעהויבן מאכן טעגליכע פלייטס פון אמעריקע קיין לאנדאן און שפעטער צו אנדערע פאפולערע דעסטינאציעס. דער פליגער איז געווען גרויס קעגן וויפיל פאסאזשירן עס האט אויפגענומען און האט זיך געהויבן פון וואסער.
ווען די צווייטע וועלט קריג האט אויסגעבראכן האט די רעגירונג געצווינגן אלע אינדוסטריאלע פירמעס צו ארבעטן פאר די מיליטער און באואינג האט אנגעהויבן בויען מיליטערישע פליגערס. די פירמע האט געזוכט צו מאכן וואס מער פליגער און האט זיך פארברייטערט פיל-פאכיג אבער זינט עס זענען נישט געווען קיין ארבייטער ווייל רוב מענער זענען געגאנגן קעמפן קיין אייראפע, האט די פירמע אויפגענומען זייערע פרויען און האט באוויזן צו פראדוצירן 350 פליגער פער מאנאט. דורכאויס די קריג האט באואינג פראדוצירט די היסטארישע בי-17 באמבארדירער אינאיינעם מיט לאקהיד מארטין און דאגלעס לופטמאשין. אין דער זעלבער צייט האט בעל לופטמאשין פראדוצירט די היסטארישע בי-29 באמבארדירער. מיט די צוויי פליגער האבן אמעריקאנער כוחות געהאגעלט באמבעס אויף דייטשע טרופן אין פראנקרייך און שפעטער אין דייטשלאנד.
נאך די קריג האט דאס מיליטער מער נישט געברויכט אזויפיל פליגער און די פירמע האט בלית ברירה אויפגעזאגט 70,000 ארבייטער און זיך געפלאגט איבערצוארבעטן די פארבליבענע מיליטערישע פליגער צו קאמערציאלע פליגער און דאס פארקויפט פאר לופטליניעס.
אבער נישט פאר לאנג איז מען געשלאפן און די קאלטע קריג האט אנגעהויבן ווערן א רעאליטעט און דאס מיליטער איז געווען אין א פארמעסט מיט די סאוויעטן איבער מיליטערישע געצייג און פליגער. באואינג האט דעמאלט אנגעהויבן פראדוצירן מיסילס און נייע פליגער פון פארשידענע סארטן. אין דער זעלבער צייט זענען די ערשטע דזשעט פליגער ערשינען דורך עטליכע אייראפעאישע פירמעס און באואינג האט באשלאסן אויך צו פראדוצירן א דזשעט פליגער וועלכע איז שפעטער געבוירן געווארן אלס די בי-707 און איז נאכגעפאלגט געווארן מיט די בי-720, און בי-727 וועלכע האבן איבערגעשטיגן די אייראפעאישע מאדעלן מיט פארשידענע טעכנאלאגיעס. לופטליניעס און פילאטן האבן שטארק געגליכן די באואינג מאדעלן און די פירמע האט געהאט א גרויסע סוקסעס. די בי-727 איז פארבליבן א שטארקע מאדעל ביז אין 84' ווען די פירמע האט אפגעשטעלט איר פראדוקציע אבער נאך היינט זענען פאראן נאנט צו טויזענט בי-727'ס אין דער לופטן.
אין די 60'גער יארן איז באואינג אפגעקויפט געווארן פון א ריזיגע העליקאפטער פירמע וועלכע האט אינאיינעם מיט באואינג פראדוצירט די טשינוק און סי-נייט מיליטערישע העליקאפטערס מיט וועלכע אמעריקע האט שטאלצירט. קאמערציאלע פראדוקציע איז ווייטער געגאנגן און אין די ענדע 60'גער יארן איז באואינג ערשינען מיט צוויי לעגענדערע מאדעלן די בי-737 און די 747-100 פליגער וועלכע זענען געווארן די סטאנדארט פון קאמערציעלע לופטמאשין. די 737 איז ביז'ן היינטיגן טאג פארבליבן די בעסט פארקויפטע פליגער אין אוויאציע היסטאריע און פארקויפט זיך נאך היינט אין די הונדערטער ווען דער מאדעל ווערט כסדר פארבעסערט.
אין די 70'גער יארן איז באואינג דורכגעגאנגן איר שווערסטע צייטן ווען די ספעיס אפאלא פראגראם איז אפגערופן געווארן. באואינג איז געווען פון די גרעסטע שותפים אין דעם אפאלא און האט שאדן געהאט אסאך געלט. אין יענע צייטן איז געווען א רעסעסיע פאר די לופטליניע אינדוסטרי און קאנגרעס האט אפגעזאגט באואינג'ס סופערסאניק פראגראם וועלכע האט געזאלט קאנקורירן מיט די היסטארישע בריטיש-פראנצויזישע קאנקארד. עס איז דורך איבער א יאר וואס באואינג האט נישט באקומען קיין איין באשטעלונג און די פירמע האט אויפגעזאגט האלב פון אירע 80,000 ארבייטער.
די פירמע'ס אויפלעבונג איז געווען די 747 דזשאמבא וועלכע איז געווען א געוואגטע אונטערנעמונג אבער האט אויפגעשאקעלט די אוויאציע וועלט און איז געווארן באואינג'ס צווייטע גרעסטע סוקסעס און ביז ערבוס האט פראדוצירט איר עי-380 מאדעל איז באואינג געווען די איינציגסטע דזשאמבא פליגער.
די 80'גער יארן איז געווען די בעסטע פאר באואינג ווען די פירמע האט באקומען טויזענטער ארדערס און האט באקומען א גרויסע קאנטראקט פון נאס"א פאר די נייע ספעיס שאטעל פראגראם. אין יענע יארן האט באואינג אנטוויקעלט איר 757 מאדעל אוןנאך אסאך אנדערע מאדעלן וועלכע ווערן ברייט באנוצט דורך רוב לופטליניעס פון די וועלט. אבער אויך אין די 80'גער יארן איז געבוירן געווארן וואס איז שפעטער געווארן באואינג'ס גרעסטע קאנקורענט, די פראנצויזישע ערבוס פירמע וועלכע איז געוואקסן צו אייראפע'ס גרעסטע לופטמאשין פראדוצירער און איז גאנץ לעצטענס געווארן נומער איינס אין די קאמערציאלע לופטמאשין מיט מער ארדערס און דעליוועריס ווי באואינג אין די לעצטע צוויי יאר.
קאנקורענט מיט ערבוס.
ערבוס איז געווארן אן ערנסטער קאנקורענט קעגן באואינג אין די 80'גער יארן ווען זי האט אנגעהויבן דעליווערן איר עי-320 מאדעלן און זינט די פירמע איז געגרינדעט געווארן צו זיין א קאנקורענט קעגן באואינג האט מען דאס נאנט באטראכט די אלע יארן ביז ערבוס האט עווענטועל באוויזן איבערצושטייגן באואינג אין 03' און נאכאמאל אין 04' און אין 05'. בעת די שורות זענען געשריבן געווארן האט ערבוס ווידער איבערגעשטיגן באואינג אויך מיט ארדערס געבנדיג איר אן אויבערהאנט איבער באואינג דריי יאר נאכאנאנד. ביי די לעצטע אוויאציע פארשטעלונג האט ערבוס באקומען 280 באשטעלונגן אין די ווערט פון 34 ביליאן דאלאר ווען באואינג האט נאר באקומען 146 באשטעלונגן אין די ווערט פון 15 ביליאן דאלאר. אבער איבער די יאר האט באואינג געמאלדן מער באשטעלונגן ווי ערבוס און עס האט אויסגעקוקט אז באואינג וועט זיך צוריק כאפן אבער די וואך האט ערבוס האט באקומען לעצטע מינוטיגע ארדערס.
נאך אלץ זענען די צוויי פירמעס נישט קיין פארגלייך ווען מען קוקט צוריק די היסטאריע פון ביידע. באואינג איז פיל לענגער אין ביזנעס און האט רוב פון די יארן פארקויפט דאס מערסטע פליגער ווען ערבוס איז נאר יעצט גרויס געווארן נאך 33 יאר אין ביזנעס. אלעס אינאיינעם שאצט מען אז ערבוס האט 3,850 לופטמאשין אין סערוויס ווען באואינג האט איבער 20,000 וואס מיינט זעקס קעגן איינס.
באואינג איז אויך אין קאנקורענט מיט לאקהיד מארטין איבער רעגירונג קאנטראקטן פאר מיליטערישע פליגער. אין 03' האט לאקהיד מארטין געקלאגט באואינג פאר אינדוסטריאלע שפיאנאזש און די פירמע איז באשטראפט געווארן מיט'ן פארלירן קאנטראקטן ווערט פון א ביליאן דאלאר און זי איז פארבאטן געווארן פון נעמען נייע קאנטראקטן פאר 20 מאנאטן וועלכע ענדיגט זיך דעם קומענדיגן מערץ.
אויך מיט ערבוס האט באואינג געהאט לעגאלע פראבלעמען אין ווען זי האט געקלאגט ערבוס צו די ווארלד טרעיד ארגאניזאציע האט ערבוס צוריק געקלאגט באואינג מיט אנדערע קלאגעס. אין די ענדע האבן ביידע פירמעס געשלאסן אן אפמאך אז זיי וועלן זיך אויסגלייכן צווישן זיך און ארויסלאזן די ווארלד טרעיד ארגאניזאציע דערפון.
באואינג'ס איצטיגע אינוועסמענט איז די דריעמליינער וועלכע וועט זיין א פארגעשריטענע פליגער וועלכע וועט נוצן ווייניג ברענשטאף. די דריעמליינער האט באקומען אסאך ארדערס אבער פון וואס באואינג חלומ'ט שטייט זי נאך זייער ווייט. באואינג וועט אויך איבערמאכן דעם 747 דזשאמבא פליגער צו אביסל א גרעסערע מאדעל אלס א דירעקטע קאנקורענט צו די ערבוס עי-380.
ערבוס איז איינע פון די צוויי וועלט'ס גרעסטע פליגער פראדוצירער (באואינג אלס די צווייטע) וועלכע איז הויפטקווארטירט אין טולוז, פראנקרייך.
ארגינעל איז ערבוס געווען א קליינע פליווארג פראדוצירער צווישן א רייע אייראפעישע פליווארג פירמעס אין די 60'ער יארן אונטער אן אנדערע נאמען. ערבוס איז געבוירן אין די ענדע 60'ער יארן אלס א קאלאבאראציע צווישן בריטן, דייטשלאנד, און פראנקרייך וועלכע האבן געזוכט צו קאנקורירן מיט אמעריקע'ס גרעסטע פליווארג פירמעס באואינג און דאגלעס. דאס איז געקומען נאך די געלונגענע קאנקארד וועלכע איז אויך געווען א פאראייניגטע פראיעקט צווישן בריטן און פראנקרייך.
די ערשטע מאדעל איז געווען די A300 וועלכע איז געווען א דירעקטע קאנקורענט צו באואינג'ס 737 אבער עס האט זיך נישט אויסגעארבעט צוליב טעכנישע און פאליטישע סיבות און בריטן האט צוריק געצויגן פון דעם פראיעקט. באלד נאך דער דורכפאל האבן דייטשלאנד און פראנקרייך זיך פאראייניגט צו גיין ווייטער און האבן פארמאל געגרינדעט ערבוס אלס א פובליק פירמע. ערבוס האט נישט אויפגעגעבן די A300 און האט דאס ארויסגעגעבן אין 974' אבער עס האט זיך שוואך פארקויפט אין די ערשטע יארן. ערבוס האט נאכגעפאלגט מיט איר עי-320 אין 981' וועלכע איז געווען א פיל פארבעסערטער ווערסיע פון די A300 און האט געהאט א געוואלדיגע סוקסעס ווען בעפאר עס האט זיך ערשט געהויבן האט די פירמע שוין געהאט איבער 400 באשטעלונגן אין קאנטראסט צו 15 באשטעלונגן פאר די A300.
די סוקסעס האט נאכגעפאלגט מיט נייע מאדעלן וועלכע האבן זיך פארקויפט איבער די גאנצע וועלט און אויך אין אמעריקע זעלבסט. ביי די ענדע פון די 80'גער יארן זענען באואינג און ערבוס אפיציעל געווען אין א נאנטע קאנקורענט ווען ביידע האבן זיך געריסן פאר יעדע ארדער און יעדעס מאל איינער האט געווינען א קאנטראקט האט דער אנדערער פרובירט נקמה נעמען מיט'ן פארכאפן א צווייטע ארדער.
אין 00' האט בריטען זיך נאכאמאל פאראייניגט מיט ערבוס פאר דעם A380 פראיעקט, די וועלט'ס גרעסטע קאמערציאלע לופטמאשין מיט 555 זיצן וועלכע איז פארטיג געווארן דעם פארגאנגענעם אפריל. דער פראיעקט איז געווען איינע פון די גרעסטע אונטערנעמונגן אין אוויאציע היסטאריע און האט זיך ארויסגעשטעלט צו זיין א סוקסעס אויף דערווייל סיי אין אינדזשעניר און סיי אין באשטעלונגן. די ערשטע דעליווערי וועט זיין ביז עטליכע מאנאטן.
אין 99' האט ערבוס געגרינדעט א מיליטערישע אפטיילונג אונטער'ן נאמען ערבוס מיליטערי וועלכע וועט בויען עטליכע מיליטערישע טראנספארט פליגער פאר נאט"א. די מיליטערישע אפטיילונג ווערט באטראכט אלס א סטראטעגיע פון ערבוס צו בלייבן שטארק אין ביזנעס אין פאל די ציווילע לופטליניע אינדוסטרי וועט אפגעשוואכט ווערן צוליב מלחמות זאל זי בלייבן אין ביזנעס.
ערבוס פליגערס ווערן פראדוצירט אין פראנקרייך, דייטשלאנד, ענגלאנד, שפאניע, כינע, און די פאראייניגטע שטאטן דורך 50,000 ארבעטער. אויסער דירעקטע ארבעטער זענען פאראן ארום 120,000 ארבעטערס וועלכע ארבעטן פאר סופלייער פירמעס פון ערבוס אין די פאראייניגטע שטאטן.
סי-פי-אר (אױפֿלעב) איז א מעטאד צו ראטעווען א מענטש אין חלשות און איז אנגענומען צווישן דאקטוירים איבער דער גאנצער וועלט.
קארדיאפולמאנערי ארעסט.
קארדיאפולמאנערי ארעסט מיינט אז דאס הארץ (קארדיא) און לונגען (פולמאנערי) ארבעטן נישט. דאס קען גרינג באמערקט ווערן ווען דער ברוסט קאסטן פון דעם מענטש גייט נישט ארויף און אראפ וואס מיינט אז זיינע לונגן ארבעטן נישט (ה"י). עס זענען פאראן עטליכע זאכן וואס קענען פירן צו א קארדיאפולמאנערי ארעסט זיי זענען: א סטראק, צופיל דראגס, א הארץ אטאקע, דערטרונקען, דערשטיקונג, בלוט פארגיסונג, עלעקטריק שאק, און קארבאן מאנאקסיד פארגיפטונג.
לאמיר נעמען א ביישפיל א הארץ אטאקע וואס מען הערט ליידער אסאך. א הארץ אטאקע קען שעדיגן די הארץ מוסקעלן וואס מיינט אז דער מענטש הערט אויף אטעמען און פאלט אריין אין א קארדיאפולמאנערי ארעסט. די הארץ פארמאגט גרויסע און שטארקע מוסקעלן וועלכע זענען די נאטורליכע פעיסמעיקער צו די הארץ און מאכט דאס פאמפן. מיט יעדע פאמפ מאכט די הארץ א דעליווערי פון בלוט מיט אקסיגן וועלכע צירקולירט צו די גאנצע קערפער. אויב די הארץ קלאפט נישט נארמאל איז טיישט אז דער קערפער באקומט נישט גענוג בלוט און אקסיגן און די ארגאנען קענען מער נישט ארבעטן ווייל עס באקומט נישט קיין ענערגיע. גענוי דאס איז א קארדיאפולמאנערי ארעסט.
איינמאל א מענטש איז אין א קארדיאפולמאנערי ארעסט וועט נעמען צווישן 4 און 6 מינוט ביז דאס וועט אנהייבן בארירן דעם מוח וואס מיינט אז צעלן אין די מוח וועלן אנהייבן אויסשטארבן איינע נאך די אנדערע (ה"י) און מיט יעדע מינוט וועט דאס ווערן ערגער און ערגער און רוב מענטשן קענען נישט איבערלעבן אזא סיטואציע מער ווי עטליכע מינוט.
די יסודות פון סי-פי-אר.
סי-פי-אר איז דער ערשטער טעכניק וועלכע קען געטאן ווערן אין א קארדיאפולמאנערי ארעסט פאל און איז פון די יסודות פון פורסט עיד. דער טעכניק האלט דעם מענטש ביים לעבן און פארמיידט די מוח זאל געשעדיגט ווערן ביז ווילאנג עמוירדזשענסי הילף קומט אן. דער סי-פי-אר טעכניק האט צוויי צילן: צו העלפן די בלוט צירקולירן אינעם קערפער און אריינברענגן און ארויסטראגן לופט פון די לונגן.
אין די אמבולאנסן און אין די שפיטעלער איז פאראן פארשידענע טעכנאלאגישע געצייג און מעדיצין וועלכע קען העלפן א מענטש אין קארדיאפולמאנערי ארעסט. סי-פי-אר איז א טעכניק וועלכע פארלאנגט נישט קיין שום געצייג און יעדער וואס ווייסט וויאזוי מען טוט דאס קען דאס טאן און ראטעווען מענטשן.
צו מאכן סי-פי-אר דארף מען טאן צוויי זאכן: אריינבלאזן לופט אין דעם באוואוסטלאזן מענטש פון מויל צו מויל און דרוקן אינדערמיטן פון זיין ברוסט קאסטן. דאס אריינבלאזן לופט טראגט בעל כרחך אריין אקסיגן אין יענעמ'ס קערפער וואס מיינט אז עס גייט גלייך אריין אין די לונגן און מיטן דרוקן אויפ'ן ברוסטקאסטן מאכט מען די אקסיגן און דאס בלוט צירקולירן.
דער כלל איז שטענדיג מען זאל ערשט רופן הצלה אדער 911 און דערנאך פרובירן העלפן דעם מענטש כדי די הילף זאל קענען אנקומען אינדערצווישן. אויב מען ווייסט נישט וויאזוי דאס צו מאכן איז בעסער אז מען טוט גארנישט וויל מען קען ערגער מאכן דעם מצב. (זע דעם אויסצייכענונג פון די 5 טריט צו מאכן סי-פי-אר און דאן ליינט ווייטער).
עס קלינגט זייער פשוט אבער פון ליינען עטליכע שורות איז מען נאכנישט פעאיג דאס צו טאן וויבאלד עס איז מער קאמפליצירט פון דעם. ווען מען טוט סי-פי-אר דארף מען דאס טאן זייער אויסגערעכנט וויבאלד מען דארף מיט דעם נאכטאן דאס זעלבע וואס די הארץ וואלט געטאן סעקונדע ביי סעקונדע.
נאך א וויכטיגע כלל צו וויסן וועגן סי-פי-אר איז אז מען דארף זיכער מאכן אז דער מענטש איז טאקע אין א קארדיאפולמאנערי ארעסט. פיל מאל מאכט זיך אז איינער פאלט אנידער באוואסטלאז אבער דאס איז נאר פאר עטליכע מאמענטן. ערשט דארף מען רופן יענעם ביים נאמען, געבן א קלאפ, אדער שאקלן זיין קערפער וואס העלפט פיל מאל. אויב יענער רעאגירט נישט דארף מען זען צו ער אטעמט דורך באטראכן זיין ברוסטקאסטן צי עס פאמפט אדער נישט. אויב נישט איז צייט צו טאן סי-פי-אר נאר נאכדעם וואס מען האט גערופן הילף. סי-פי-אר אויף א מענטש וועלכער איז נישט אין קארדיאפולמאנערי ארעסט קען שטארק וויי טאן.
סי-פי-אר אין דעטאל.
א גרינגער סימן צו סי-פי-אר איז די ערשטע דריי ענגלישע בוכשטאבן: עי. בי. און סי.
עי. איז פאר דאס ווארט עירוועי. די ערשטע זאך וואס מען דארף טאן איז לייגן דעם מענטש אויפ'ן רוקן מיט'ן קאפ אויף צוריק און זיכער מאכן אז גארנישט בלאקירט נישט זיין מויל. אויב א מענטש איז דערשטוקט קען מען אמאל גרינג ארויסשלעפן דעם שטיקל דורך א קלאפ און רוקן בייגנדיג דעם מענטש אויף אראפ.
ווען א מענטש פאלט אוועק פאסירט אפט אז די צונג זעצט זיך קעגן זיין לופט רער און בלאקירט דאס און ער קען נישט אטעמען. בעפאר מען טוט סי-פי-אר ברויך מען לייגן דעם מענטש אויפ'ן רוקן און בייגן זיין קאפ אויף צוריק און דערנאך זיין גאמבע (טשין) ביז די ציינער רירן זיך כעמט אן איינע די אנדערע און די מויל בלייבט אביסל אפען. דאס רוקט די צינג אין א זייט און לאזט דורך די לופט ווען מען מאכט סי-פי-אר.
אמאל מאכט זיך אז מיט דעם טריט לעזט מען דעם גאנצן פראבלעם און יענער הייבט אן אטעמען. אויב נישט דארף מען גיין א טריט ווייטער.
בי. איז פאר בריטינג (אטעמען). די ארבעט פון די לונגן איז אויפצונעמען די לופט וועלכע קומט אריין און אוועקנעמען די קארבאן די אקסייד און ארייננעמן די אקסיגן. די מוסקלן אין דעם ברוסטקאסטן עפענען דעם ברוסטקאסטן צו ערלויבן די לונגן זיך אויפצובלאזן און ארייננעמן לופט און דערנאך ציט זיך עס צוריק איין און די לופט קומט צוריק ארויס.
ווען א מענטש איז באוואוסלאז איז זיין ברוסטקאסטן נאכגעלאזט און די לונגן זענען ליידיג פון לופט. ווען מען הייבט אן צו בלאזן אריין אין יענעמס מויל דארף מען שטארק בלאזן פאר עטליכע סעקונדן ווייל די לופט וועלכע קומט אריין דארף קומען מיט גענוג א שטארקע קראפט צו קענען פארשפרייטן די ברוסטקאסטן און לאזן די לונגן זיך אויפבלאזן. וויבאלד דער מענטש ליגט אויפ'ן רוקן מיט די קאפ אויף צוריק גייט די לופט אויטאמאטיש אריין אין די לונגן.
ווען מען נעמט אוועק די מויל פון יענעמ'ס מויל וועט די לופט צוריק ארויסקומען ווייל די ברוסטקאסטן וועט צוריק איינפאלן און אראפקוועטשן די לונגן וועלכע וועט צוריק ארויסבלאזן וואס עס האט אריינבאקומען. צומאל הייבט דער מענטש אן אטעמען נאך דעם שריט און מען דארף מער נישט גיין ווייטער.
אויב דער מענטש אטעמט נישט דארף מען זען אויב זיינע פולס פונקציאנירן. אויב יא איז א גוטע סימן און מען דארף נאר איבער טאן דאס אריינבלאזן לופט ביז ווילאנג הילף קומט אן. אויב ער האט נישט קיין פולס דארף מען גיין צו דער דריטער טריט.
סי. איז פאר סורקעלעישן (ציקולאציע). מיטן טאן טריט נומער צוויי האט מען איבערגענומען די לונגן און אנשטאט איר אריינגעבלאזן לופט אין דעם מענטש. אויב דער מענטש אטעמט נאך אלץ נישט, וואס מיינט אז זיין הארץ פאמפט נישט, איז די לופט גארנישט ווערט ווייל עס בלייבט אויף איין פלאץ אין צירקולירט נישט דעם קערפער. אין אזא פאל דארף מען איבערנעמען א צווייטער ארגאן וועלכע איז די הארץ.
איבערנעמען די הארץ קלינגט שרעקעדיג אבער עס איז זייער א גרינגע זאך צו טאן אויב מען ווייסט וויאזוי. עס פעלט אויס נאר צוויי הענט און אביסל כוח.
מען דארף גיין אויף די קניען און לייגן די עק פון די הענט איינע אויף די אנדערע און ארויף אויף דעם מענטשנ'ס ברוסטקאסטן א צענטימעטער אוועק פון דעם עק פון דעם ביין און מיט די וואג פון די אייגענע קערפער דארף מען אריינדרוקן צוויי אינטשעס און דאס האלטן פאר א האלבע סעקונדע און צוריק ארויף. אזוי דארף מען איבערטאן נאך 14 מאל. ווען מען איז פארטיג בלאזט מען נאכאמאל אריין לופט אין דעם מענטש און מען מאכט איבער דעם שפיל נאכאמאל און נאכאמאל ביז הילף קומט אן אדער ביז דער מענטש הייבט אן אטעמען.
מיט יעדע קוועטש וואס מען גיט דרוקט מען אויף די הארץ וועלכע ווערט צונויפגעדרוקט צווישן די ברוסטקאסטן און די רוקן ביין און דאס בלוט פון הארץ רינט ארויס צו די אנדערע טיילן פון דעם קערפער און גרייכט ביז'ן מוח.
די רעטונג'ס ראלע פון סי-פי-אר.
סי-פי-אר איז א טעכניק וועלכע מען פרובירט אין יעדע קארדיאפולמאנערי ארעסט פאל אבער נאר 4 פראצענט פון אזעלכע פעלער ווערן געראטעוועט פון דעם פשוט'ן טעכניק. מיט סי-פי-אר קען מען נאר דורכפירן וואס די הארץ וואלט געטאן צווישן 10 און 30 פראצענט און נישט אין יעדע פאל העלפט דאס. אויסערדעם זענען צוויי דריטל קארדיאפולמאנערי ארעסט פעלער מער ערנסט אין וועלכע די הארץ פאמפט צו שנעל אן א סדר וואס ווערט אנגערופן ווענטריקולאר פיברילעישן. אין אזא פאל קען סי-פי-אר גארנישט העלפן. און מען מוז האבן א דיפיברילעיטאר וועלכע שאקט דעם מענשט פון וועלכע די הארץ הערט אויף ארבעטן פאר א סעקונדע און דאס גוט א שאנס עס זאל צוריק גיין אין דער נארמאלער סדר ווען עס הייבט צוריק אן פאמפן.
כאטש סי-פי-אר איז דער איינציגער לעזונג נאר צו 4 פראצענט פון קארדיאפולמאנערי ארעסטס איז עס אבער א סטאנדארטע פראדעצור וועלכע מען נוצט אין יעדע אזא פאל וויבאלד עס פארלאנגט נישט קיין געצייג אדער מאשינען און עס קען ראטעוון מענטשן. אויב א באוואוסלאזער מענטש באקומט סי-פי-אר ביז 4 מינוט האט ער בערך א 45 פראצענט שאנס צו בלייבן לעבן.
ווי מיר האבן פריער דערמאנט איז מען נאך נישט גרייט צו טאן סי-פי-אר אפילו מען פארשטייט דאס גוט. מען מוז גיין זיך דאס אויסלערנען וואו מען באקומט מער אינסטרוקציעס אין דעטאל און מען קען דאס אליינס אויספרובירן אויב מען טוט דאס גוט אויף א ספעציעלע פאלשע מענטש (דאמי). סי-פי-אר ווערט אנדערש געטאן צו א קינד און אויב איינער קען דאס טאן אויף אן ערוואקסענער קען ער דאס נאך נישט טאן אויף א קינד. (א קינד'ס הארץ פאמפט שנעלער ווי אן ערוואקסענער. אין פאקט איז פאראן א סי-פי-אר פראדעצור פאר קינדער צווישן 12 מאנאטן און 8 יאר און א באזונדערע פראצעדור פאר קינדער אונטער 12 מאנאטן).
סי-פי-אר איז אנטוויקעלט געווארן דורך דעם אמעריקאנער דאקטאר נאמען פיטער סאפאר אין די 950' יארן און דאס איז אנטפלעקט געווארן צו דער וועלט אין א בוך וועלכע דער סאפאר האט געשריבן אין 957'. אין אנפאנג האבן נאר די אמבולאנס טעכניקער דאס גענוצט און ערשט אין די 970' האט מען דאס אנגעהויבן אויסלערנען פאר די פובליק אלס א גרינגע טעכניק צו ראטעווען מענטשן. די אמעריקען הארץ אסאסיאציע שטודירט דעם טעכניק יעדעס יאר און זי גיט ארויס פרישע דעטאלן צו די דאקטוירים יעדע עטליכע יאר.
אין די לעצטע מאנאטן האבן דאקטוירים אנגעהויבן רעדן פון א טויש אין דעם פראדעצור פן סי-פי-אר און זיי פלאנען ארוועקצונעמען די צווייטע טריט פון געבן לופט דורך די מויל (מאוט-טו-מאוט) נאר מען זאל גלייך טאן טריט נומער דריי. זיי ווייזן אן אז אין די צייט וואס מען גיט לופט פארלירט מען גאר וויכטיגע סעקונדעס און דער דריטער טריט, מאכן די בלוט צירקולירן, איז פיל וויכטיגער און אין רוב פעלער פארמאגט נאך דער מענטש אביסל אקסיגן.
קומענדיגן נאוועמבער וועלן גרויסע דאקטוירים פון ארום די וועלט אפהאלטן דעבאטעס אויב מען זאל יא אדער נישט טוישן דער סדר פון סי-פי-אר וועלכע איז אנגענומען אין אמעריקע שוין איבער 40 יאר.
פּאַלעסטין באַפֿרײַונג אָרגאַניזאַציע (ענגליש: Palestine Liberation Organization ר"ת פל"א. העברעיש: הארגון לשחרור פלסטין ר"ת אש"ף) איז אן אָרגאניזאַציע וואס איר צוועק איז צו באַפֿרייען די פאלעסטינער פון מדינת ישראלס אייננעם. אין די ארגאניזאציע זיינען פאראייניקט עטלעכע נאציאנאלע־פאלעסטינע־באוועגונגען, די גרעסטע פון זיי איז פֿאַטאַך.
די פֿאַלעסטין־באַפרײַאונג־אָרגאַניזאַציע איז געגרינדעט געווארן אין יאר ה'תשכ"ד (1964), און אין יאר ה'תשכ"ט (1969) איז יאסיר אראפאט באשטימט געווארן אלס איר פירער. יאסיר אראפאט, האט געדינט אלס מנהיג ביז זיין שטארבן אין יאר ה'תשס"ה (2004). נאך אים איז ראווכי פאטוך געווארן צייטווייליך דער פירער במשך 2 חודשים. נאך די 2 חודשים האט אבו מאזען געוווּנען ביי די וואלן און געווארן מנהיג.
א לאטעריע (אדער לאטא) איז א פאפולערע פאָרעם פון אזארטשפיל וועלכע ווערט געווענליך אדמיניסטרירט דורך א רעגירונג מיט שטרענגע רעגולאציעס.
לאטעריעס זענען היינט פארשפרייט אין רוב גרויסע שטעט און מאסן מענטשן קויפן דאס מיט'ן בלויזן האפענונג אז זיי וועלן אפשר אויך געווינען איין טאג. אבער אנדערש ווי געמבל האבן די לאקאלע רעגירונגען אויפגעצויגן די לאטעריע שפילן אלס די איינציגסטע נישט געמבל געלט שפיל וועלכע איז הונדערט פראצענט לעגאל אויף סיי וועלכע וועג איר ווילט דאס שפּילן.
אין די פאראייניגטע שטאטן זענען פאראן לאטעריעס אין 38 שטעט און אויך אין די דיסטריקט אוו קאלאמביע. רוב פון די שטעט האבן עטליכע ערליי לאטעריע שפילן, אריינגערעכנט אזעלכע וועלכע מען קען געווינען אויפ'ן פלאץ, טעגליכע שפילן, וועכנטליכע שפילן, און ספעציעלע שפילן. אין יעדע פון די שפילן דארף דער שפילער אויסוועלן א געוויסע צאל נומערן וועלכע קענען זיין צווישן דריי ביז זיבן נומערן.
די אלע לאטא שפילן ווערן אנדערש געשפילט און טייל דערפון ארבעטן עלעקטראניש. דער גרעסטער לאטא איז שטענדיג די וועלכע רופט זיך אונטער די נאמען לאטא און באשטייט פון זעקס נומערן וועלכע ווערט אויסגעקליבן דורך א ספעציעלע מאשין וועלכע אנטהאלט קליינע באליס (טאבעס) מיט אלע נומערן, געווענליך צווישן איינס און פופציג.
אין אמעריקע איז איינגעפירט אז א לאטעריע געווינער צאלט אראפ די גרעסטע צאל שטייערן וואס א מענטש קען נאר צאלן און עס איז שטארק געוואנדן לויט וויפיל דער געווינער נעמט אויף איינמאל. אויף רוב לאטעריעס וועט געווענליך שטיין אויפגעשריבן וויפיל די אזויגערופענע "לאמפ סום קעש" וועט באטרעפן אויב איר ווילט נעמען די גאנצע אויפאיינמאל. אין די קומענדיגע שורות וועלן מיר באטראכטן וואו דאס געלט גייט און פארוואס א לאטעריע געווינער באצאלט אזעלכע נומערן. מיר וועלן אויך באטראכטן די לאטעריע מאשינען וועלכע געבן ארויס די געווינער נומערן, און וויפיל געלט איר קענט זיך רעכענען אהיימצונעמען אויב איר זענט דער גליקליכער געווינער.
לאטעריע געווינסן קענען זיין אין די גאר הויכע מיליאנען ספעציעל אין די מעגא שפילן אין וועלכע עטליכע שטעט שפילן אינאיינעם. עס זענען שוין געווען עטליכע רעקארד געווינסן און דער גרעסטער געווינס איז געווען אין דעצעמבער 02' ווען א 56 יעריגער מאן פון וועסט ווירדזשיניע האט געוואונען 314.9$ מיליאן דאלאר אין די פאוערבאל לאטעריע. פארגאנגענע וואך האט א 49 יעריגער אימיגראנט פון קאלאמביע געווינען ניו יארק'ס רעקארד געווינס פון 149$ מיליאן דאלאר.
וואס זענען די שאנסן?
די ערשטע פראגע וואס יעדער פרעגט זיך שטענדיג אליינס איז וואס זענען די שאנסן צו געווינען?
רוב לאטעריעס באשטייען פון פופציג נומערן פון וועלכע מען דארף אויסוועלן 6 נומערן. אויב אייערע זעקס נומערן שטימען מיט די זעקס נומערן וועלכע פאלן ארויס פון די לאטעריע מאשין, נישט קיין אונטערשייד אויף וועלכע סדר, זענט איר דער גליקליכער געווינער.
ווען אלע 6 נומערן זענען נאך נישט אויסגעצויגן געווארן דארף מען צוטרעפן נאר איינע פון פופציג נומערן צו קענען געווינען איין נומער, וואס מיינט אז די שאנסן זענען 8.33. יעצט איינמאל די ערשטע נומער איז שוין צוגעטראפן בלייבט נאר איבער 49 נומערן צו ערוועלן פאר די צווייטע נומער, אבער די שאנסן ווערן קלענער ווייל יעצט האט איר נאר פינעף נומערן פאר א שאנס צו טרעפן די איין נומער. אזוי גייט עס ווייטער און ווייטער מיט יעדע נומער און ביים לעצטן נומער בלייבט איבער 45 נומערן און מען דארף צוטרעפן מיט איינס וואס מאכט די שאנסן גאר קליין. ווען מען רעכנט אלעס צוזאמען קומט אויס אז די שאנס צו געווינען א לאטעריע פון 6 נומערן איז איינס פון 15,890,700.
געוויסע שטעט האבן געטוישט די שאנסן צו געווינען און דאס געמאכט שווערער ווייל אויב איינער האט געווינען יעדע שפיל איז קיינמאל נישט געווען קיין שאנסן אז די לאטעריע פרייז זאל ארויפגיין און די שפיל איז שוין נמאס געווארן און ווייניגער מענטשן האבן דאס געקויפט. דער פאקט האט געוויזן אז גרעסערע געווינס פרייזן ציען מער קונדן כאטש די שאנסן צו געווינען ווערט נאר קלענער ווי מער מענטשן עס קויפן דאס, ווייל אפילו איר טרעפט יא צו אלע זעקס נומערן איז פארהאן זייער גרויסע שאנסן אז נאך מענטשן זאלן אויך האבן די זעלבע נומערן און איר וועט זיך מוזן טיילן מיטן געווינס.
טייל שטעט האבן געהויבן די פרייז פון א טיקעט און מיט דעם געהויבן די געווינער פרייז וואס דאס האט אויטאמאטיש געברענגט מער קונדן ווייל די געווינס איז גרעסער. אנדערע שטעט האבן צוגעשטעלט נאך א נומער צו 51 נומערן און אזוי פארמינערט די שאנסן צו געווינען מיט נאך דריי מיליאן וואס דאס האט אנגעהויבן געבן מער שאנסן אז די געווינס זאל ארויפגיין נאכדעם וואס קיינער האט נישט געווינען.
אין געוויסע לאטעריעס דארף מען צוטרעפן זיבן נומערן צו קענען געווינען. יענע לאטעריע שפילן גייען כסדר ארויף מיט גרויסע נומערן ווייל עס איז פארהאן זייער ווייניג שאנסן אז אינער זאל געווינען. ווען די געווינס גייט ארויף וועלן דאס מער מענטשן קויפן און דעמאלט איז שוין יא פארהאן שאנסן אז איינער וועט געווינען.
עס איז וויכטיג צו פארשטיין אז יעדע לאטעריע האט א געוויסע צאל וועגן ווי אזוי מען קען אויסשטעלן די 50 נומערן און ווי מער מענטשן עס קויפן דאס אלס מער שאנסן איז פארהאן אז איינער וועט געווינען. רוב מענטשן לאזן די קאמפיוטער אויסוועלן די נומערן און א גרויסע טייל קלויבן זיך אליינס אויס די נומערן לויט זייער געשמאק. טייל מענטשן זענען איינגערעדט אז געוויסע נומערן געווינען מער ווי די אנדערע, און זיי קלויבן אויס יענע נומערן. אנדערע מענטשן האבן זיך זייערע נומערן וועלכע זיי נוצן שטענדיג וועלכע איז באקאנט געווארן אלס גליקליכע נומערן. זייער אסאך מאל הערט מען אז מער ווי איינער האט געווינען די לאטעריע, ספעציעל ביי גרויסע לאטעריע שפילן ווען מער מענטשן קויפן די לאטעריע און וויבאלד מער מענטשן קויפן עס וויפיל וועגן די זעקס נומערן קענען אויסגעשטעלט ווערן קומט זייער אסאך מאל אויס אז דער קאמפיוטער וועלט אויס מער ווי איינמאל די זעלבע נומער.
אין די לעצטע יארן האבן עטליכע שטעט אינאיינעם געגרינדעט די פאוערבאל לאטעריע שפיל צו געבן א געלעגנהייט פאר מענטשן צו געווינען גרויסע סכומים. די פאוערבאל שפיל ווערט געקויפט דורך א רעקארד צאל מענטשן אבער פונדעסטוועגן איז פאראן ווייניג שאנסן דאס צו געווינען און עס גייט כסדר ארויף נאך העכער דעגרייכנדיג איבער הונדערט מיליאן דאלאר.
דער גרינדער פונעם שפיל האבן אויסגעארבעט דעם שפיל עס זאל האבן די ווייניגסטע שאנסן צו געווינען ווי אלע אנדערע לאטעריעס. זיי האבן געמאכט דעם סיסטעם אז דער מענטש זאל אויסקלויבן נאר פינעף נומערן אבער אויסער דעם דארף ער אויסקלויבן די פאוערבאל נומער (איינס פון 36) וועלכע מוז דוקא זיין די נומער וואס געווינט, אנדערש ווי אלע אנדערע לאטעריעס אין וועלכע די באנוס נומער קען זיין איינע פון די זעקס נומערן אינעם שפיל.
מיט דעם געדאנק זענען די שאנסן צו געווינען א פאוערבאל לאטעריע נאר איינס פון 76,275,360.
די שטעט מאכן גרויס געלט פון די לאטעריע שפילן און זיי נוצן דאס געלט אלס א טייל פון די בודזשעט. צום ביישפיל אין ניו יארק איז די פארגאנגענעם יאר פארקויפט געווארן לאטעריעס פאר די ווערד פון 5.4 ביליאן דאלאר פון וועלכע 57 פראצענט פון די געלט איז געגאנגען צו געווינער און ארום 33 פראצענט איז גענוצט געווארן פאר די ערציאונג'ס אפטיילונג אין די רעגירונג. דאס איבעריגע גייט פאר די קאסטן צו אפערירן די לאטעריע שפיל.
וואס באקומט מען?
איינער וואס געווינט א צען מיליאן דאלאר'דיגן לאטעריע וועט איר באקומען נישט מער ווי 2.5 מיליאן. ניו יארק סטעיט איז באקאנט אלס די קאמפליצירסטע לאטעריע שפיל מיט די אינטערעסאנטסטע אויסצאלונג. ווען איר קויפט א לאטעריע טיקעט אין ניו יארק דארפט איר אויסוועלן אויב איר ווילט דאס געלט צעטיילט אויף א צירקע פון יארן אדער דאס גאנצע אויפאיינמאל. איינמאל די לאטעריע איז אין מאשין קענט איר מער נישט צוריקציען אייער מיינונג.
אויב איר וועלט אויס צו באקומען דאס געלט צעטיילט צו א צאל יארן וועט איר באקומען דאס געלט צעטיילט אין 26 יאר וועלכע וועט צוזאמען אויסקומען די סומע וויפיל איר האט ריכטיג געווינען. דער ערשטער טשעק קומט אן צוויי וואכן נאכ'ן געווינען און וועט באטרעפן 2.5 פראצענט פון די סך הכל. דעם קומענדיגן יאר וועט אנקומען דעם צווייטן טשעק וועלכע וועט זיין 2.7 פראצענט פון די סך הכל און אזוי גייט עס מער און מער מיט א צענטל פון א פראצענט יעדעס יאר ביז דעם לעצטן טשעק קומט אן און באטרעפט פינעף פראצענט פון די סך הכל.
די לאטעריע פירמע גיבט אבער נישט אויס דאס גאנצע געלט נאר לייגט אריין א געוויסע סומע פון דאס געלט אין באנדס און דארט וואקסט עס גענוג צו באצאלן אלע געלטער ביז'ן ענדע. יעדעס מאל איינער געווינט דאס געלט צעטיילט וועט די ניו יארק לאטא נעמען אפשאצונגען פון עטליכע אינוועסטירער פירמעס און וועט אויסוועלן דער וואס גיט דער ביליגסטער פרייז. רוב פון אזעלכע געווינסן האט אפגעקאסט די לאטעריע פירמע נאר האלב פון די סך הכל וויפיל עס האט אויסגעצאלט אין די 26 יאר.
ווען איינער וועלט אויס צו געווינען די גאנצע אויפאיינמאל וועט ער באקומען די זעלבע סכום געלט וויפיל עס וואלט געקאסט פאר די לאטא פירמע צו קויפן די באנדס פאר די סך הכל. פאר די ניו יארק לאטא איז נישט קיין אונטערשייד וואס מען וועלט זיך אויס, ווייל אין יעדע פאל וועלן זיי צאלן די זעלבע סכום געלט וועלכע איז בערך האלב פון וויפיל די געווינס איז באמת.
ארום אכציג פראצענט מענטשן וואס קויפן לאטעריעס וועלן אויס די לאמפ סום קעש געווינס וויבאלד דער שכל זאגט אז מען קען פארדינען אינעם מארקעט מער ווי די פינעף פראצענט וויפיל די באנדס פארזיכערן. אין פאקט וועט א מענטש פארדינען דורכשניטלעך צווישן זיבן און 10 פראצענט ווען ער לייגט אריין דאס געלט אין פארזיכערטע מיוטשעל פאנדס. טייל לאטעריע געווינער האבן פארדינט צענדליגער מאל זייער געווינס ווען זיי האבן אריינגעשטעלט טייל פון דאס געלט אין די סטאק מארקעט, אבער דארט איז שוין פארהאן א גרעסערע איינשטעל וועלכע רוב מענטשן וואלטן נישט אויסגעקליבן אלס די ריכטיגע פלאץ צו אינוועסטירן.
דאס געזעץ זאגט אז איינער וואס געווינט א לאטעריע מוז צאלן 28 פראצענט שטייערן און אויב ער געווינט גרעסערע געלטער מוז ער צאלן 39.6 פראצענט וועלכע איז די גרעסטע שטייער וואס א מענטש קען נאר צאלן. אויף די שטייערן נעמען די לאקאלע און פעדעראלע רעגירונג אראפ זייערע געהעריגע שטייערן און דער געווינער בלייבט איבער מיט ווייניגער ווי האלב פון זיין פארדינסט. אין אונזער ביישפיל אז איינער האט געווינען צען מיליאן דאלאר וועט ער נאר באקומען פינעף מיליאן פון די לאטא און נאך אלע שטייערן וועט ער בלייבן מיט בלויז 2.5 מיליאן.
דער גרעסטער געווינער, ענדרו ווייטטעקער, פון וועסט ווירדזשיניע וועלכע האט געווינען 314.9$ מיליאן דאלאר האט נאר באקומען 113$ מיליאן וועלכע איז פיל ווייניגער ווי האלב פון די נומער.
אנדערע לענדער האבן נישט די געזעצן און ווען איינער געווינט אפילו הונדערט מיליאן דאלאר וועט ער נישט צאלן קיין איין דאלאר אין שטייער. נאכמער זיין פארדינסט וועט אפילו נישט אריינגערעכנט ווערן אין זיין יערליכע טעקס ריטורן און ער וועט ווייטער באקומען זיינע בענעפיטן ווי בעפאר.
אבער פארדעם אליינס לוינט זיך נאכנישט צו וואוינען אריבער די גרעניץ ווייל שטייערן אין אמעריקע זענען די ביליגסטע פון די גאנצע וועלט און פאר א מעגליכע לאטעריע געווינס זענען די אנדערע נאך נישט בעסער. וואס איר קענט יא טאן איז קויפן לאטעריעס פון אנדערע לענדער. אויב איר געווינט וועט איר באקומען דאס גאנצע געלט אבער איר וועט נאך אלץ דארפן לעגאל צאלן אלע שטייערן וואס א לאטעריע געווינער באצאלט.
די געווינער וואס באקומען דאס געלט צעטיילט צו 26 יאר צאלן פיל ווייניגער שטייערן ווייל זיי באקומען נישט אזויפיל געלט אויפאיינמאל און די שטייערן ווערן אראפגענומען פון יעדע טשעק באזונדער. אבער ווי געזאגט לוינט זיך נאך אלץ נישט צו נעמען דאס געלט צעטיילט ווייל איר קענט פארדינען פיל מער אויב איר אינוועסטירט דאס געלט אויף די ריכטיגע פלעצער.
די לאטעריע מאשינען.
עס זענען פאראן צוויי ערליי לאטעריע מאשינען וואס געבן ארויס די באליס וועלכע אנטהאלטן די געווינער נומערן. די ערשטע איז נישט אנדערש ווי א מיקסער וועלכע דרייט אלע באליס און פון די כוח פון גראוויטי פאלן זיי ארויס צו א דינע רער. די אנדערע איז א מאשין אין וועלכע מען לייגט אריין באליס וועלכע זענען ליידיג פון אינעווייניג. ווען מען צינדט עס אן, בלאזט אריין לופט און עס קוקט אויס ווי א פאפקארן מאשין. אויבן אויפ'ן מאשין איז פאראן א רער אין וועלכע די באליס וועלכע דעגרייכן דארט פליען אריין און עס שליסט זיך איינמאל די באשטימטע צאל נומערן זענען שוין ארויסגעקומען. רוב לאטעריע פירמעס נוצן די לופט מאשין וועלכע האט זיך ארויסגעשטעלט צו זיין בעסער און אויך מער פארזיכערט.
ביידע מאשינען זענען דורכזיכטיג פון אלע זייטן און אפילו די רערן זענען דורכזיכטיג כדי די מענטשן זאלן קענען מיטהאלטן יעדע טריט פון דעם פראצעדור. יעדע לאטעריע אויסציאונג ווערט אויפגעשפילט אויף טעלעוויזיע וועלכע טויזענטער מענטשן באטראכטן און איבערצייגן זיך די פשוטע פראצעדור.
טייל לאטעריע פירמעס האבן מערערע זיכערהייטן קעגן שווינדלערייען וועלכע זענען שוין פארגעקומען אין די פארגאנגענהייט. אין ניו יארק פארלאנגט דאס געזעץ אז עס זאל זיין עטליכע זעק מיט אלע באליס און הארט בעפאר מען ברענגט ארויס די באליס וועלט מען אויס איינע פון זיי דורך א גורל. אויך וועגט מען אפ די באליס בעפאר און נאך די אויסציאונג צו מאכן זיכער אז קיינער האט נישט אריינגעלייגט אנדערע באליס וועלכע זענען גרינגער און וואלטן שנעלער ארויסגעפלויגן (אזא שווינדל איז פארגעקומען אין פענסילוועניע אין 980' ווען די לאטעריע מיטארבייטער האבן אריינגעגאסן עפעס א פליסיקייט אין אלע באליס אויסער די דריי געווינער נומער וועלכע זיי האבן פון פאראויס געקויפט. ווען די מאשין האט אנגעהויבן צו בלאזן זענען אלע אנדערע באליס געווען צו שווער צו קענען דעגרייכן די אויבערשטע רער און נאר די אומבארירטע באליס זענען ארויסגעפלויגן און זיי האבן געוואונען 1.8 מיליאן דאלאר). אלע לאטעריע פירמעס האלטן פארשפארט די מאשינען אין אייזערנע סעיפס און עפענען דאס מינוטן בעפאר די אויסציאונג. און אין געוויסע שטעט ווערט די גאנצע אויסציאונג אבזערווירט דורך א פאליציי אפיציר וועלכע טוישט זיך יעדעס מאל אויף א צומישטן סדר.
וועלכע לאטעריעס זענען די בעסטע?
דער פאקט ווייזט אז די מערסטע געווינסן זענען געווען ביי שטאטישע וועכענטליכע (אדער צוויי מאל א וואך) לאטעריעס וועלכע ווערן געשפילט אין איבער הונדערט לענדער ארום די וועלט און בעיקר אין נארט אמעריקע וואו 38 שטעט אין אמעריקע האבן זייערע אייגענע לאטעריעס, יעדע פראווינץ אין קאנאדע, מעקסיקא, קאלאמביע, פארטע ריקא, און די יו-עס ווירדזשין אינזלען. די סארט לאטעריע סיסטעם איז אויסגעשטעלט צו געווינען און ביי יעדע אויסציאונג געווינען עטליכע מענטשן שיינע סומעס געלטער און דורכשניטליך געווינט איינער אדער עטליכע די הויפט געווינס אכציג מאל פון הונדערט.
די אינסטענט לאטעריעס וועלכע מען קען געווינען אויפ'ן פלאץ גיט ארויס דאס ווייניגסטע געווינערס ווייל די קלענסטע צאל מענטשן שפילן דאס און די לאטעריע פירמעס מאכן זיכער אז זיי זאלן מאכן גענוג געלט. דער כלל איז אז קאמפיוטערייזד לאטעריע שפילן זענען די ערגסטע ווייל דארט האט די לאטעריע פירמע די פולע קאנטראל אויף די געווינערס און זוכט ארויסצונעמען ווי מער געלט. דער קאמפיוטער מאכט זיכער אז מענטשן זאלן כסדר געווינען קליינע סומעס געלט וואס דאס ציט דעם שפילער צו קויפן מער און מער מיט'ן האפענונג אז ער וועט אמאל געווינען. נעמט א ביישפיל די "קוויק דראו" לאטעריע שפיל אין ניו יארק וועלכע איז א פולע קאמפיוטערייזד לאטעריע סיסטעם וועלכע גיבט ארויס געווינער נומערן יעדע עטליכע מינוט. מאסן מענטשן געווינען טאקע אבער נאר מיט קליינע סכומים. א גרויסע געווינס איז דארט א זעלטענע זאך וואס מען הערט נאר אמאל אמאל.
די הויפט ארגינעלע לאטעריע שפיל פארמישט נישט קיין קאמפיוטער און די נומערן ווערן אויסגעצויגן ביושר דורך א לאטעריע מאשין פון וועלכע מיר האבן אויבן געשריבן. די אויסציאונג איז אן אויסציאונג אויך פאר די לאטעריע פירמע וועלכע קען שטארק באשטיין אז קיינער זאל נישט געווינען און די געווינס זאל ארויפגיין העכער וואס ברענגט זיי פיל מער געלט.
די בעסטע נומערן.
פון אזויפיל שפילן האט זיך ארויסגעשטעלט אז געוויסע נומערן האבן מער מאל געווינען און געוויסע האבן ווייניגער געווינען. דער פאקט איז באקאנט געווארן אלס די קאלטע און הייסע נומערן. עס זענען היינט אפילו פארהאן קאמפיוטער סאפטוועיר וועלכע רעכנען אויס וואספארא נומערן עס זענען די בעסטע צו שפילן לויט די סטאטיסטיקס פון די פריערדיגע געווינער נומערן.
די פאקטן זענען אמת אבער עס איז נאריש זיך צו גיין רעכנען דערמיט. יעדע לאטעריע אויסציאונג איז א קאמבינאציע פון עטליכע נומען און עס וועט קיינמאל נישט אויסקומען אז אלע נומערן וועלן זיין די הייסטע נומערן און דערפאר מאכט עס דעם גאנצן געדאנק אומגילטיג.
וויבאלד עס קאסט נישט קיין געלט און עס איז נאך אלץ אינטערעסטאנט אראפצוברענגן האבן מיר באשלאסן יא צו ווייזן נאר די זעקס הייסטע און קעלסטע נומערן וויבאלד רוב לאטעריעס באשטייען פון 6 נומערן. די 6 בעסטע נומערן זענען 26, 35, 42, 5, 19, און 6. די 6 שוואכסטע נומערן זענען 51, 52,50, 21, 23, און 11.
ווער קויפט לאטעריעס.
רוב מענטשן רעדן זיך איין אז די ארימע קויפן דאס מערסטע לאטעריעס און טייל מענטשן שעמען זיך פון דעם פאקט אז זיי האבן געקויפט לאטעריעס. דאס איז אבער אלעס נישט ריכטיג. סטאטיסטיקס ווייזן אז ווי רייכער מענטשן זענען אלס מער לאטעריעס קויפן זיי.
א גאלאפ אנקעטע וועלכע איז גענומען געווארן מיט עטליכע יאר צוריק האט געוויזן אז 57 פראצענט אמעריקאנער קויפן לאטעריעס כאטש איינמאל א יאר. פון דעם האבן די וואס פארדינען צווישן 45,000$ און 75,000$ אויסגעמאכט 65 פראצענט און די וואס פארדינען אונטער 25,000$ האבן נאר אויסגעמאכט 53 פראצענט. די שטודיע האט אויך געוויזן אז די וואס פארדינען איבער 75,000$ קויפן דריי מאל אזויפיל ווי די ארימע וועלכע פארדינען אונטער 25,000$.
וויפיל לאטעריעס זאל מען קויפן?
פאקט איז פאקט אז ווי מער מען קויפט אלס מער שאנסן האט מען צו געווינען. אבער דער שכל זאגט אנדערש און רוב מענטשן קויפן נישט מער ווי איינס אדער צוויי טיקעטס, ווייל א שפיל איז א שפיל און דער מענטש וויל האבן א טייל אינעם שפיל און באגעניגט זיך מיט איין שאנס. די לאטעריע פירמעס ווייזן אן אז רוב מענטשן קויפן נאר איין טיקעט און די קלענערע פראצענט וואס קויפן מער ווי איינס וועגן איבער די גרעסערע פראצנעט. אינטערעסאנט איז אבער נאך אלץ, אז רוב געווינערס האבן נאר געקויפט איין טיקעט. און דאס איז א סוד וועלכע די לאטעריע פירמעס ווילן נישט מען זאל וויסן...
מיט די יארן איז איינגעפירט געווארן א גוטער געדאנק אז גרופעס מענטשן קויפן אינאיינעם מערערע לאטעריעס וועלכע פארמערט די שאנסן פילפאכיג דורכדעם וואס יעדער האט א שאנס אין יעדעמס שאנסן. מען הערט זייער אפט אז א גרופע ארבייטער אדער פאמיליע מיטגלידער האבן געוואונען אינאיינעם א לאטעריע און עס ווערט היינט מער און מער אויפגעכאפט.
אויב איר ווילט זיך באטייליגן אין א אזא גרופע איז וויכטיג מען זאל אויפשרייבן די נעמען פון אלע באטייליגטע אויף די אנדערע זייט פונעם טיקעט. נאך בעסער איז צו מאכן א געשריבענע קאנטראקט צווישן אלע באטייליגטע וועלכע זאל קלאר שטעלן אלע איינצעלהייטן אין פאל די טיקעט געווינט כדי צו פארמיידן שפעטערדיגע פראבלעמען.
א גרינגע וועג ווי אזוי צו נעמען א טייל אין א לאטעריע שפיל איז צו קויפן דעם שפיל פון פאראויס אויף א גאנץ יאר. רוב לאטעריע פירמעס געבן אזא געלעגנהייט אין וועלכע מען צאלט אויס דאס גאנצע געלט אנהויב יאר און דער קאמפיוטער שפילט פאר אייך יעדן שפיל אויטאמאטיש.
לאטעריע סעילס.
אינעם פארגאנגענעם יאר האט זיך פארקויפט לאטעריעס איבער'ן לאנד פאר די ווערט פון 44.9 ביליאן דאלאר. אויב מען צעטיילט דאס וועט אויסקומען אז א דורכשניטליכער מענטש האט אויסגעגעבן 123 דאלאר איבער'ן יאר פאר לאטעריעס. דאס איז אבער נישט דאס מערסטע. אריבער די גרעניץ אין קאנאדע האט זיך פארקויפט פארגאנגענעם יאר לאטעריעס אין די ווערט פון 9 ביליאן דאלאר וואס קומט אויס 252 דאלאר פאר יעדן איינוואוינער. איבער די וועלט איז דאס לעצטע מאל געשאצט געווארן אין 98' און האט געוויזן לאטעריע סעילס פון איבער 126 ביליאן דאלאר.
צווישן די אמעריקאנער שטעט פארקויפט ניו יארק דאס מערסטע מיט ארום 5.6 ביליאן און מאסעטשוסעטס די צווייטע מיט ארום 4.2 ביליאן. אין קאנאדע האט קוויבעק פארקויפט אין די ווערט פון 3.3 ביליאן און אנטעריא 2.2 ביליאן דאלאר. אויב מען גייט לויט די שטעט זעלבסט קומט אויס אז אין ראוד איילענד געבן די מענטשן אויס דאס מערסטע פאר לאטעריעס, וועלכע איז געשאצט צו 1,115$ פער יאר און אין קאנאדע זענען די גרעסטע לאטעריע אויסגעבער עטליכע אטלאנטיק שטעט (ניו בראנסוויק, נופאונדלענד, נאווע סקאשע, און פי-אי-איי) וועלכע שפילן אינאיינעם די אטלאנטיק לאטעריע און געבן אויס אין דורכשניטליך ארום 419$ פער יאר.
איבער די וועלט זענען די גרעסטע לאטעריע אויסגעבער די יאפאנעזער וועלכע קויפן איין לאטעריעס פאר די ווערט פון 7.9 ביליאן דאלאר. נאך יאפאן קומט ענגלאנד, שפאניע, איטאליע, און פראנקרייך.
עס ווערט געשאצט אז זינט מאדערנע לאטעריעס ווערן געשפילט (964') האט די רעגירונג שוין פארדינט איבער 200 ביליאן דאלאר דערפון. אין א נארמאלע יאר פארדינט די רעגירונג ארום דרייצן ביליאן דאלאר נאר פון לאטעריעס.
די פארקויפער.
לאטעריעס ווערן פארקויפט אין 240,000 געשעפטן איבער דרום אמעריקע. די לאטעריע ארגאניזאציע רעכנט אויס די געאגראפישע חשבונות וויפיל געשעפטן זאלן קענען פארקויפן לאטעריעס אין יעדע געגענט און שטעלן די סטאנדארטן. יעדע געשעפט קען לעגאל פארקויפן לאטעריעס אויב עס איז נאך פארהאן פלאץ אין די געגענט.
די געשעפטן וועלכע פארקויפן לאטעריעס דארפן צאלן פאר א לייסענס אבער זיי פארדינען אסאך געלט אויב זיי קענען פארקויפן אסאך טיקעטס. די פארדינסטן איז געוואנדן פון שטאט צו שטאט אבער אין דורכשניטליך באקומען זיי צווישן פינעף און אכט פראצענט פאר יעדע טיקעט וואס זיי פארקויפן. אויסערדעם באקומען זיי גרויסע קאמישענס אויב זיי פארקויפן זייער אסאך טיקעטס און אין זייער אסאך שטעט וועלן די געשעפטן באקומען א פראצענט פון די געווינס אויב זיי האבן פארקויפט די געווינער טיקעט.
אויב איר האט א געשעפט און איר טראכט פון פארקויפן לאטעריעס דארפט איר באשליסן צו עס לוינט זיך טאקע ווייל דאס געזעץ לאזט נישט די לאטעריע פארקויפער קויפן לאטעריעס פאר זיך אליינס. טייל שטעט לאזן אפילו נישט די נאענטע פאמיליע ארום דעם פארקויפער שפילן די לאטעריע. כאטש די פארקויפער קענען היינט נישט שווינדלן אפילו זיי ווילן, איז דאס געזעץ נאך אלץ אין קראפט. ווייל אויב פארקויפער וואלטן געווינען וואלטן מענטשן פארלוירן די קאנפידענץ צו קויפן לאטעריעס.
אויב איר געווינט.
אויב איר געווינט וועט איר דארפן ערשיינען צו די לאטעריע הויפטקווארטיר אין אייער שטאט וואו די זיכערהייט פערסענאל וועלן ערשט איבערקוקן דעם טיקעט מיט סאפיסטיקירטע טעכנאלאגיעס זיכער צו מאכן אז עס איז נישט נאכגעמאכט. די לאטעריע פירמעס וועלן אייך געבן עצות וויאזוי צו באהאנדלען אייער געווינס און ווי אזוי צו שטיין ווייט פון פובליסיטי און ווי אזוי צו באקומען אן אומגעליסטעטע טעלעפאן נומער אז קיינער זאל אייך נישט באדערן שפעטער. ווי אזוי אימער, וועלן רוב שטעט פארלאנגען איר זאלט אויפטרעטן אין א פרעסע קאנפערענץ איינמאל וואו די מידיא וועט האבן איר געלעגנהייט צו פרעגן די מיליאנען פראגעס וואס די וועלט וויל וויסן ווי: וואס פלאנט איר צו טאן מיט דאס געלט? ווען זענט איר געוואויר געווארן און וויאזוי האט איר רעאגירט? א.א.וו.
אין די פארגאנגענהייט זענען עטליכע לאטעריע געווינער אטאקירט אדער בארויבט געווארן שפעטער ווען רויבער האבן אנדעקט ווער זיי זענען. עס איז אבער נישט פארהאן קיין ברירה און אויב איר וועט נישט וועלן אויפטרעטן ביי די נייעס קאנפערענץ און נעמען א בילד קענט איר לעגאל נישט באקומען דאס געלט. די לאטעריע פירמע מוז קענען אויפווייזן אירע קונדן אז עס איז פארהאן א ריכטיגער געווינער.
אויב א געווינער נעמט דאס געלט צעטיילט צו 26 יאר און ער שטארבט אינדערצווישן וועט דאס געלט גיין צו זיינע לעגאלע יורשים אויסער די סארט לאטעריע וועלכע רופט זיך "ווין פאר לייף" אין וועלכע פאל די רעגירונג וועט פארדינען דאס געלט.
א געווינער האט געווענליך צווישן זעקס און צוועלף מאנאטן צו בעטן זיין געווינס, געוואנדן אין וועלכע שטאט ער וואוינט. אויב קיינער קומט נישט אן מיט'ן געווינס ביז יענע צייט וועלן געוויסע לאטעריע פירמעס נוצן דאס געלט אין א קומענדיגע שפיל און מאכן א גרעסערע געווינס. אנדערע שטעט פארלאנגען געזעצליך אז דאס געלט זאל בלייבן ביי די רעגירונג.
די נייע מיליאנערן.
לאטעריעס ברענגען הונדערטער נייע מיליאנערן יעדעס יאר. עס ווערט געשאצט אז איבער 25,000 מענטשן ווערן מיליאנערן אין יעדע דור נאר פון לאטעריעס. די לאטעריע געווינער זענען בטבע מער געבעדיג און שטודיעס ווייזן אז רוב גרויסע געווינער האבן פשוט אוועקגעגעבן א ערנסטע טייל פון זייער געווינס פאר פאמיליע מיטגלידער און גוטע פריינט. לאטעריע פירמעס זענען נישט מער ווי גערעכט ווען זיי נוצן די פאלגענדע סלאגאן: "איר זאלט שטענדיג זיין פריינטליך צו די וואס שפילן אונזער לאטא".
די נישט גוטע טייל פון לאטעריע געווינער איז דער פאקט אז די רעגירונג פארדינט נישט קיין סאך פון זיי נאר די גרויסע שטייערן וועלכע זיי צאלן ווען זיי באקומען די געווינסן. גאר א קליינע צאל לאטעריע געווינער נוצן זייערע געלטער צו אינוועסטירן אין ביזנעסער. פארקערט גאר, גרויסע ביזנעסלייט וועלכע געווינען לאטעריעס לאזן אלעס איבער און גייען צום שוואוילטאג לעבן.
עס איז אן אנגענומענער זאך אין די וועלט אז לאטעריע געווינער זענען אומצופרידענע מענטשן אבער דער פאקט ווייזט אנדערש. שטודיעס וועלכע האבן אויסגעפרעגט געווינער האבן קלאר געוויזן אז 99 פראצענט פון די געווינער זענען פרייליכער פון פרייליך אז זיי האבן געווינען. זעט אויס אז די וועלט פארגינט זיי נישט.
נאך אן אינטערעסאנטע זאך וואס די שטודיע ווייזט, איז אז דאס רוב פון געווינער זענען געווארן מער צופרידענע מענטשן נאכדעם וואס זיי האבן געווינען און 35 פראצענט פון זיי זענען געווען דאס זעלבע צופרידן בעפאר זיי האבן געווינען ווי נאכדעם.
נאך א זאך וואס איז נישט גוט פון געווינער ליידט גאר די לאטעריע פירמע זעלבסט. די אויסגעפרעגטע אין די שטודיעס האבן אין רוב געזאגט אז זינט זיי האבן געווינען האבן זיי מער קיינמאל נישט געקויפט קיין לאטעריע...
האט א איד שוין געווינען א לאטעריע?
פארוואס ווייסט קיינער נישט, אבער רוב אידן רעדן זיך איין אז קיין איין איד האט נאך נישט געווינען קיין לאטעריע. ערשטנס וואס יעדער דארף וויסן איז אז עס איז יא דא אידן וואס האבן געוואונען און נישט נאר 100,000 דאלאר נאר אפילו מיליאנען. א לאטעריע איז א דרך הטבע פונקט ווי אלע אנדערע געשעענישן פון דער וועלט.
פארגעסט נישט אז די שאנס צו געוואונען א לאטעריע פון 6 נומערן איז נאר איינס פון 15 מיליאן און פון יעדע 15 מיליאן מענטשן אין אמעריקע זענען נאר פארהאן עטליכע טויזנט אידן וואס קומט אויס ווייניגער פון איין פראצענט.
וויבאלד אידן זענען א צוריקגעצויגן און באשיידן פאלק האט נאך קיין איין אידישע לאטעריע געווינער נישט פרובירט צו מאכן א וועזן פון זיין געווינען נאר האבן פרובירט דאס פארקערטע. אידישע קינדער לעבן אין א נאנטע באפעלקערונג און וועלן בטבע נישט וועלן אויפרייצן א צווייטן.
באנקראטירונג איז א לעגאלע דעקלעראציע פון אן אינדיווידועל אדער פירמע אז מען קען מער נישט באצאלן די קרעדיטארס (מלוה) און די הלוואות ווערן לעגאל אפגעווישט אונטער א געריכט.
באנקראטירונג איז איינע פון די מערסטע קאמפליצירטע אפטיילונגן פון דעם געזעץ וועלכע נעמט אריין עלעמענטן פון קאנטראקט געזעץ, קאאפעראציע געזעץ, שטייער געזעץ, און ריעל עסטעיט געזעץ. באנקראטירונגן פאסירן יעדן טאג און פון צייט צו צייט פאסירט א באמבאסטישע באנקראטירונג פון א גרויסע פירמע. אין די לעצטע עטליכע יאר האט דאס לאנד מיטגעהאלטן עטליכע אזעלכע פאלן ווען אזעלכע פירמעס ווי ענראן, וואורלד קאם, און אדעלפיע זענען צוזאמענגעפאלן ווי אן אייזבארג אין דער פרילינג. אויב דאס איז נישט גענוג געווען איז אנגעקומען סעפטעמבער 11 און מענטשן האבן אנגעהויבן פארכטן צו פארן מיט פליגער און איינע נאך די אנדערע האבן רוב גרויסע עירליינס זיך דעקלערט באנקראט כדי זיי זאלן זיך קענען ווידער-ארגאניזירן און צוריק אנהייבן מאכן געלט.
כאטש ביזנעס באנקראטירונג פארנעמט נאר 2 פראצענט פון אלע באנקראטירונגן האבן זיי אבער די גרעסטע עפעקט ווייל אמאל קען זיך דאס רעדן פון גרויסע געלטער וועלכע קען שעדיגן פארשידענע סעקטארן אין די עקאנאמיע.
אין די קומענדיגע שורות וועלן מיר באטראכטן אלע באנקראטירונג סארטן אונטער דאס געזעץ און וויאזוי דאס ארבעט. ווער צאלט וועם, און וויאזוי א פירמע קען זיך רע-ארגאניזירן בשעת עס לויפט אונטער באנקראט.
פארוואס באנקראטירן?
זייער פשוט, א פירמע מאכט נישט קיין געלט און זאמעלט אן חובות מער וויפיל זי קען באצאלן און פארבלייבט מיט די איינציגסטע ברירה פון באנקראטירן וואס מיינט אז זי באקומט לעגאלע באשיצונג פון אירע קרעדיטארס און זי קען פארמאכן די טירן אדער אנהייבן פון דאסניי און מאכן א פלאן וויאזוי זי וועט דאס עווענטועל באצאלן. וויאזוי אימער, איז דער הויפט געדאנק אז אלע חובות וועלכע די פירמע איז שולדיג פאר אירע קרעדיטארס גייט אריין אונטער די באנקראטירונג געזעץ וואס מיינט אז אלע פאליסיס וועלכע די קרעדיטאר פירמע האט איז נישט גילטיג און אלע דעטאלן וועט אויסגעארבעט ווערן אונטער די רעגירונג'ס געזעץ מיט די הילף פון אדוואקאטן און א געריכט.
יעדע נארמאלע פירמע קען נישט עקזיסטירן פון איר אייגענע געלט און וועט דארפן צוקומען צו הלוואות פון בענק, פינאנציעלע פירמעס, און פריוואטע אינוועסטירער. ווען די פירמע וועט זען אז לויט איר הלוך ילך איז מער נישט פאראן קיין האפענונג צו קענען באצאלן וועט זי באנקראטירן. א ביישפיל איז געווען די ריטעיל פירמע קעי-מארט וועלכע האט געהאט אנגעזאמעלט אסאך חובות זינט וואל-מארט און אנדערע ריטעיל קייט געשעפטן האבן קאנקורירט מיט איר און זי האט אנגעהויבן פארלירן געלט וועלכע האט זיך אנגעזאמעלט מער און מער ביז עס איז געקומען צו א פונקט ווען די פירמע האט מער נישט געהאט גענוג געלט צו באצאלן אירע סופלייערס און האט באנקראטירט.
טיילמאל פאסירן אזעלכע זאכן פון איין מינוט אויפ'ן צווייטן ווען א פירמע איז געוואנדן אויף עטליכע גרויסע קאסטומערס און אויב איינע פון זיי זאגט זיך אפ בלייבט די פירמע מיט אלע קאסטן פון פראדוקציע און אפעראציע און די פארדינסטן זענען ווייניגער פון דעם. א ביישפיל איז א דרוקעריי פירמע וועלכע פארמאגט א ריזיגע פובלישער און איין טאג וועט די פובלישער איבערלאזן דעם דרוקעריי און גיין צו א צווייטן און די פירמע וועט זיך טרעפן אין א פינאנציעלע חורבן איבערנאכט. א צווייטע ביישפיל קען זיין ווען א פירמע טרעפט זיך אין א סקאנדאל אדער אנקלאגע און ווערט געצווינגן צו צאלן א ריזיגע סומע געלט און בלייבט איבער מיט גארנישט. אין א פובליק פירמע וועלכע פארקויפט אירע שעירס אויפ'ן סטאק מארקעט קענען די זאכן פאסירן נאך גרינגער ווען א סקאנדאל שווימט ארויף און אינוועסטירער נעמען ארויס זייער געלט און די סטאק קראכט און די פירמע טרעפט זיך אן געלט.
די געזעצן פון באנקראטירונג באשיצט ביידע צדדים און דערפאר וועט אין טייל פעלער די קרעדיטאר אריינצווינגן די פירמע אין באנקראטירונג וויבאלד זי זעט אז די פירמע פלאגט זיך און האט נישט קיין געלט צו באצאלן אדער אויב די פירמע באצאלט ערשט פאר א צווייטע פירמע וועלכע איז נישט יושר.
די געזעצן פון באנקראטירונג איז זייער קאמפליצירט און עס נעמט געניטע אדוואקאטן צו בעארבעטן די דעטאלן. די געזעצן קענען זיין אנדערש אין איין סטעיט פון די אנדערע אבער אין גענעראל נוצן אלע סטעיטס די זעלבע טערמינאלאגיע וועלכע מיר וועלן יעצט באטראכטן.
יעדע באנקראטירונג פארמישט צוויי פארטייען וועלכע זענען די דעבטאר און קרעדיטאר. די דעבטאר איז די פירמע וועלכע איז אויף צרות און די קרעדיטאר איז די פירמע אדער אינוועסטירער וועלכע האט געבארגט געלט פאר איר. געווענליך איז פאראן מער ווי איין קרעדיטאר ווייל א גרויסע ביזנעס פארמישט עטליכע בענק און פינאנציעלע אינסטיטוציעס און אינוועסטירער אויב זי איז אויפ'ן סטאק מארקעט.
א דעבטאר קען האבן צוויי סארט חובות – פארזיכערטע און אומפארזיכערטע. צום ביישפיל אויב די פירמע האט א געביידע אויף וועלכע זי האט א מארטגעדזש פון א באנק איז דאס א פארזיכערטע חוב וויבאלד די באנק האט די רעכט צו קומען אפנעמען די געביידע און דאס פארקויפן פאר א צווייטן. אומפארזיכערטע געלט קומט געווענליך פון פינאנציעלע אינסטיטוציעס און אינוועסטירער וועלכע בארגן געלט פאר די פירמע מיט'ן חשבון אז איר ביזנעס פלאן קוקט אויס גוט און די פירמע וועט מאכן געלט פון וועלכע זיי וועלן באקומען א געוויסע פראצענט פון די פארדינסטן. אין אזא פאל בלייבן די קרעדיטארס אויפ'ן וואסער ווייל זיי האבן נישט קיין שום משכון צו די געלט וואס זיי האבן אינוועסטירט.
אבער נישט שטענדיג וועלן פינאנציעלע אינסטיטוציעס בארגן געלט אן קיין משכון און זיי וועלן זיך יא אויסנעמען אויף געוויסע טיילן פון די ביזנעס וועלכע וועט אריבערגיין צו זיי אויב די פירמע וועט נישט קענען באצאלן. א גרויסע ביזנעס קען פארמאגן פארשידענע אפטיילונגן וועלכע קען פארקויפט ווערן צו מאכן געלט אדער פאטענטס און טרעידמארקס וועלכע זענען ווערט געלט. אין אזעלכע פעלער איז באנקראטירונג זייער קאמפליצירט און דאס געריכט וועט אלעס אפהאלטן און עווענטועל פסק'נען ווער באקומט וואס און ווער ערשט און ווער צווייט.
די ערשטע זאך וואס פאסירט ווען א פירמע דעקלערט זיך באנקראט איז אז אלעס ווערט געפרוירן און קיין איין קרעדיטאר קען נישט ווייטער גיין און פארלאנגן דאס געלט. דאס געריכט וועט שטעלן א טראסטי וועלכער וועט איבערנעמען אלע נכסים און פארקויפן וואס מען קען פארקויפן און דערנאך וועט ער איינטיילן דאס פארבליבענע געלט לויט וויאזוי דאס געריכט וועט פסק'נען. אויב א באנקראטירטע פירמע בלייבט אין ביזנעס און וועט זיך רע-ארגאניזירן וועט דער טראסטי בלייבן דער פארמיטלער צווישן די דעבטאר און קרעדיטארס. די פירמע (דעבטאר) וועט צאלן א געוויסע סכום געלט יעדע מאנאט און דער טראסטי וועט איינטיילן דאס געלט און צעביסלעך צוריק צאלן די קרעדיטארס.
אין יעדע באנקראטירונג איז פאראן אויסגעשלאסענע געלטער וועלכע ווערן נישט בארירט אינעם באנקראטירונג פראצעדור. ווען א פערזענליכע מענטש דעקלערט זיך באנקראט וועלן זיינע קליידער און הויז אפלייענסעס נישט ווערן בארירט ווייל ער דארף דאס האבן צום לעבן. ביי א ביזנעס קען דאס זיין שטייער געלטער, אינשורענס, פענסיע, און נאך פארשידענע געלטער וואס אן דעם קען די ביזנעס נישט ווייטער אנגיין און די געלטער מעגן נישט ווערן בארירט.
דאס געריכט באשטימט די סכום געלט וואס די פירמע וועט צאלן פאר די טראסטי און וויפיל יעדע קרעדיטאר וועט באקומען. אין רוב פעלער וועלן די קרעדיטארס נישט באקומען זייער גאנצע געלט וואס זיי האבן פארלוירן און אפילו אויב די ביזנעס איז צוריק אויף די שינעס און מאכט אסאך געלט וועט זי מער קיינמאל נישט דארפן אפצאלן דאס איבעריגע געלט און די קרעדיטארס האבן נישט קיין רעכט דאס אפצובעטן.
אינטרעסאנט צו באמערקן איז אז אפילו ווען א פירמע אדער אינדיווידועל גייט באנקראט און דאס געריכט איז מבטל חובות וועלכע ער מוז מער קיינמאל נישט באצאלן איז שטענדיג פאראן א מאראלע אבליגאציע צו באצאלן. אינדיווידועלן זענען ספעציעל אזוי ווייל זיי שפירן זיך שולדיג פאר א צווייטן און אויב זיי וועלן קענען וועלן זיי דאס עווענטועל באצאלן. ביי ביזנעסער איז דאס אויך פאראן ווייל די ביזנעס אייגנטומער ווילן שטארק באצאלן זייערע קרעדיטארס כדי זיי זאלן עווענטועל נאכאמאל קענען באקומען קרעדיט פון זיי.
באנקראטירונג סארטן.
באנקראטירונג אונטער דאס אמעריקאנער געזעץ איז צעטיילט צו 4 סארטן און ווערן גערופן די 4 טשעפטערס פון באנקראטירונג. זיי זענען טשעפטער 7, טשעפטער 11, טשעפטער 12, און טשעפטער 13.
טשעפטער 7 איז ווען א פערזענליכער מענטש באנקראטירט און ווערט גערופן א ליקווידאציע באנקראטירונג. אין אזא פאל וועט א טראסטי איבערנעמען און פארקויפן אלעס וואס דער מענטש פארמאגט (אויסער וויכטיגע זאכן וואס מען דארף האבן צום לעבן ווי פריער דערמאנט) און פון דאס געלט וועט מען באצאלן די קרעדיטארס ווי ווייט מעגליך. קרעדיטארס ביי א פערזענליכע מענטש זענען הלוואות פון באנק, מארטגעדזש, קרעדיט קארד באלאנסעס, און הלוואות פון פריינט. א ביזנעס קען אויך גיין אונטער טשעפטער 7 אבער אין אזא פאל וועט זיך די ביזנעס דארפן פארשליסן און אלעס וועט ווערן ליקווידירט. איינמאל די קרעדיטארס האבן באקומען זייער געלט קען דער פערזענליכער מענטש ווייטער פארדינען געלט און ער וועט דאס נישט דארפן געבן פאר זיינע קרעדיטארס גענוי ווי עס איז דער פאל מיט א ביזנעס.
טשעפטער 11 איז די מערסט קאמפליצירטע באנקראטירונג וועלכע רוב ביזנעסער וועלן טאן אבער אויך א פערזענליכער מענטש קען דאס טאן. אין טשעפטער 11 וועט דער דעבטאר ווייטער פונקציאנירן און אויסארבעטן א פלאן מיט די טראסטי וויאזוי שפעטער צו באצאלן זיינע קרעדיטארס. פאר א ביזנעס איז דאס זייער וויכטיג ווייל זיי האבן גוטע שאנסן זיך צוריק צו שטעלן אויף די פיס און שפעטער וועלן זיי באצאלן פון דאס געלט. א פערזענליכער מענטש האט אויך א טובה דערפון וויל אלע זיינע נכסים בלייבן ביי אים און ער הייבט אן א לעבן פון דאסניי מיט א פלאן צו באצאלן זיינע קרעדיטארס צעביסלעך.
אמאל האט א דעבטאר געהאט אסאך צייט אויפצוקומען מיט א באצאלונג פלאן אבער דאס איז געטוישט געווארן דאס יאר און דאס נייע געזעץ גיט נאר א צייט אפשניט פון 120 טעג צו ענדיגן בעארבעטן די פלענער. אויב די צייט איז פאריבער מיט גארנישט וועלן די קרעדיטארס אליינס דארפן אויפקומען מיט א פלאן וועלכע קען זיין ערגער פאר די פירמע אדער באנקראטירטער מענטש.
טשעפטער 12 איז א ספעציעלע באנקראטירונג פלאן פאר פארמער. אין זייער פאל וועלן די פארמער בלייבן מיט זייערע פעלדער און אויסארבעטן א פלאן צו באצאלן די קרעדיטארס. טשעפטער 13 איז די זעלבע ווי טשעפטער 11 נאר איז פאר אינדיווידועלן ווי מיר האבן עקלערט ביי טשעפטער 11.
כדי צו קענען גיין באנקראט פארלאנגט זיך פארשידענע לימיטס און מינימום'ס וועלכע איז געוואנדן לויט די געזעצן פון די סטעיט. יעדע סטעיט האט אנדערע געזעצן און ביי יעדע באנקראטירונג פאל דארף מען גיין צו די לאקאלע סטעיט וואו דער מענטש וואוינט אדער ביזנעס איז הויפטקווארטירט.
טשעפטער 11.
טשעפטער 11 קוקט אויס פאר די עולם גולם ווי א טויט שטראף פאר א ביזנעס און אירע קרעדיטארס אבער אין פאקט איז דאס א טובה פאר ביידע. אויב א ביזנעס זאל גיין טשעפטער 7 וועט זי פארמאכן אירע טירן און די קרעדיטארס וועלן באקומען וואס עס בלייבט איבער און די איבעריגע איז היסטאריע. אין טשעפטער 11 איז אנדערש ווייל די ביזנעס מאכט א חשבון אז אירע צוקונפטע פארדינסטן וועלן זיין פיל מער ווי די איצטיגע ליקווידאציעס וואס מיינט אז אויך די קרעדיטארס וועלן פארדינען מער די וועג ווייל זיי האבן שאנסן נאך אמאל צו באקומען די גאנצע געלט.
די ערשטע זאך וואס א פירמע טוט ווען זי גייט טשעפטער 11 איז מאכן א ליסטע פון אלע נכסים און אלע קרעדיטארס פון וועמען זי זוכט באשיצונג אונטער דאס געזעץ. דאס אליין איז א קאמפליצירטער פראדעצור אין וועלכע די דעבטאר און קרעדיטארס וועלן זיך צוזאמענקומען און איבערארבעטן אלע דעטאלן. נישט אין יעדע פאל וועט דאס געריכט אריינשטעלן א טראסטי ווייל אויב אלעס גייט דורך אן קיין פראבלעמען און ביידע צדדים זענען מסכים וועט די ביזנעס ווייטער אפערירן ווי געהעריג. אויב עס קומט צו קריגערייען און באשולדיגונגן וועט דאס געריכט אריינשטעלן א טראסטי וועלכער וועט איבערנעמען די ווירטשאפט פון די ביזנעס און זיכער מאכן אז אלעס קלאפט. די יוסטיץ דעפארטמענט באשטימט די טראסטיס פאר אלע דיסטריקס.
איינמאל א פירמע איז אונטער טשעפטער 11 וועט זי ווייטער אנגיין ווי געהעריג אבער וועט נישט מעגן נעמען קיין שום נייע שריט ווי קויפן א פרישע ביזנעס אדער טוישן איר סיסטעם. יעדע אויסערגעווענליכע שריט וואס זי וויל טאן, ווי פארקויפן עקוויפמענט אדער זיך אויסברייטערן, דארף ערשט באשטעטיגט ווערן דורך דאס געריכט.
אין פאל עס זענען פאראן מערערע קרעדיטארס וועלן זיי אינאיינעם פארמירן א קרעדיטארס קאמיטע וועלכע וועט באהאנדלן די גאנצע זאך און צופרידנשטעלן יעדן ווי ווייט מעגליך. אמאל זענען פאראן עטליכע קאמיטעס און געווענליך וועלן סטאק האלטער זיך אויך פארמירן א קאמיטע וועלכע זאל זיי רעפרעזענטירן.
די פירמע וועט מאכן א רע-ארגאניזאציע פלאן וויאזוי זי וועט זיך שטעלן אויף די פיס וואס מיינט אמאל אנהייבן ארבעטן אויף א קלענער'ן פארנעם און שניידן ארבייטער, געהאלטן, און אנדערע אויסגאבן. די קרעדיטארס וועלן ערהאלטן דעם פלאן און וועלן שטימען אויב זיי זענען מסכים דערצו אדער נישט. אויב עס זענען פאראן סטאק האלטער וועלן אויך זיי קענען שטימען אין דעם פלאן אבער זייער שטימע איז א קליינע פריאריטעט און דאס געריכט וועט אמאל באשטעטיגן דעם פלאן אפילו אויב די סטאק האלטער זענען נישט צופרידן, אזוי לאנג ווי די קרעדיטארס זענען מסכים.
מיט'ן באשטעטיגן דעם פלאן וועט די טשעפטער 11 אריינגיין אין קראפט און די ביזנעס וועט אפערירן ווייטער און צאלן פעימענטס פאר די קרעדיטארס אדער טראסטי. אויב די ביזנעס קען נאך אלץ נישט מאכן קיין געלט און פאלט ווידער אריין אין צרות וועט דאס איבערגעגעבן ווערן פאר א טראסטי אויב עס איז נאך נישט פאראן איינס. אויב אויך דער טראסטי באשליסט אז עס איז נישט דא מיט וואס צו גיין ווייטער וועט די טשעפטער 11 געטוישט ווערן צו טשעפטער 7 און די פירמע וועט באקומען איר טויט שטראף.
קיינער גייט נישט אין טורמע פאר'ן זיין א בעל חוב און דאס וואס מען הערט טיילמאל ביי באנקראטירונגן אז איינגעשטעלטע זענען ארעסטירט געווארן איז וויבאלד זיי זענען באגאנגן פארברעכן און דאס האט צוגעברענגט די פירמע צו באנקראטירונג. דאס איז געווען דער פאל מיט ענראן און וואורלד-קאם ווי ביזנעס עקזעקיטיוון האבן געקאכט די ביכער און גע'גנב'ט געלט און א דאנק דעם איז די פירמע אריינגעפאלן אין פראבלעמען.
דאס געזעץ פון באנקראטירונג איז איינע פון די שענסטע מאדעלן פון דעמאקראטיע און איז היינט א טייל פון דער עקאנאמישע סיסטעם פון יעדע מאדערניזירטע לאנד. אמאליגע צייטן איז נישט געווען אזא זאך און די דעבטארס און קרעדיטארס האבן זיך אליינס געדארפט אויסארבעטן א פלאן וואס זיי זאלן טאן. אין צייטן ווען מען האט געלעבט אונטער טיראנישע פירערשאפט האט באנקראטירונג געמיינט גיין אין טורמע אדער טויט שטראף און אין בעסטן פאל האט מען צוגענומען אלעס וואס דער דעבטאר האט פארמאגט לאזנדיג יענעם בעירום ובחוסר כל...
קאכן די ביכער אין א טערמין מיט וועלכע באצייכנט די אומלעגאלע אקטיוויטעט דורך פירמעס וועלכע מאכן פאלשע פינאנציעלע באריכטן אין וועלכע זיי בלאזן אויף די פארדינסטן כדי צו ציען אינוועסטירער אויפ'ן סטאק מארקעט.
פארוואס קאכן די ביכער?
גרויסע פירמעס וועלכע פארקויפן סטאק שעירס האנדלן אין די עפענטליכקייט און ווען ביזנעס גייט נישט גוט זעט יעדער וואס גייט פאר וויבאלד זייערע סטאקס וועלן באלד פאלן און אינוועסטארס וועלן פארקויפן זייערע שעירס און די פירמע וועט פארלירן אינוועסטארס געלט וואס וועט זיי מאכן נאך שווערער ווי עס איז. פארקערט ווען ביזנעס גייט יא גוט זעט אויך יעדער און מען אינוועסטירט געלט אין גרויסן און די פירמע נוצט דאס געלט צו מאכן ווייטערדיגע אינוועסטמענטס פון וועלכע זיי מאכן נאכמער געלט. קאכן די ביכער קען מיינען צוויי זאכן: עס קען מיינען אז עס איז נישט געגאנגן די פירמע ווי געראכטן און זיי מעלדן פאלשע באריכטן אז זיי האבן געמאכט מער געלט ווי זיי האבן טאקע געמאכט און אזוי באקומען זיי אריין פרישע געלט פון אינוועסטארס מיט'ן האפענונג צו מאכן בעסערע אינוועסטמענטס דאסמאל. אין א צווייטע פאל קען עס מיינען אז באמת גייט די פירמע יא זייער גוט און לכבוד דעם מעדלן זיי נאך בעסערע פראפיטן און האבן אין פלאן צו נוצן אינוועסטארס געלט צו מאכן נאכמער מיט'ן חזקה אז עס גייט זיי גוט.
נאך א שטארקע סיבה פארוואס פירמעס האבן געזוכט צו קאכן די ביכער איז געווען די עקזעקיוטיוון אין די ביזנעס אליינס וועלכע האבן געוואלט ווייזן אז זיי זענען טויגליך און האבן באקומען פעטע באנוסעס דערפאר.
פאר טייל פירמעס האט דער שפיל פיין געארבעט און זיי האבן דאס איבערגעטאן נאכאמאל און נאכאמאל אבער נישט שטענדיג און נישט פאר יעדן איז עס געגאנגן אזוי גוט און זיי זענען געבליבן שטיין מיט די הויכע סטאק פרייזן אבער אן קיין פרישע פראפיטן. זיי זענען געבליבן אזוי שטיין ווילאנג זיי האבן נאך געקענט ביז עס האט געפלאצט און די סטאק מארקעט איז געפאלן און די אינוועסטארס האבן פארלוירן זייער געלט.
א קינד האט זיך געשטעלט פארקויפן צו טרינקן אויף די גאס אבער ער האט נישט געמאכט אזויפיל געלט. וויבאלד ער איז געשטאנען אונטער די הייסע זון האט ער געטראכן פון בויען א דעכל העכער זיין קאפ אבער ער האט נישט געהאט דאס געלט. זיינס א חבר האט יא געהאט געלט און דאס קינד האט געטראכט צו בארגן פון אים. דאס קינד האט געוואוסט אז זיין חבר וועט אים נישט בארגן קיין געלט נאר אויב ער ווייסט אז ער וועט קענען פארדינען דערפון. דאס קינד טראכט אבער אז אויב ער וועט האבן א דעכל וועט ער זיכער קענען פארקויפן מער טרינקן וויבאלד זיינע קאסטומערס וועלן הנאה האבן צו קומען כאפן א טרינק אין א הייסע זומער טאג אונטער זיין שאטן. ער רופט אן זיין חבר און זאגט אים אז ער פארדינט שיין און וועט פארדינען נאכמער אויב ער וועט האבן א דעכל און אויב ער איז גרייט צו אינוועסטירן וועט ער אים געבן 25 פראצענט פון די ריווח אלס קאמפענסאציע. אזוי איז טאקע געווען אבער פאר סיי וואספארא סיבה האט ער נישט מצליח געווען און דער חבר איז געווען בייז ווען ער האט זיך דערוואוסט אז ער האט אים פארקויפט ליגענט.
עס איז געווען אנפאנג זומער 01' ווען איינע נאך די אנדערע האבן סטאקס פון גרויסע פירמעס אנגעהויבן דראסטיש צו פאלן טייל אזוי נידעריג אז אינוועסטארס האבן פארלוירן זייער גאנצע געלט. דעם עצם פאקט אז די מארקעט האט אנגעהויבן פאלן האט געמאכט אז אויך אנדערע פירמעס זענען געפאלן ווייל איינס שלעפט די אנדערע וויבאלד אינוועסטארס ווערן באזארגט און פארקויפן זייערע שעירס.
יעדע גרויסע פובליק פירמע גיט ארויס א פינאנציעלע סטעיטמענט ביי די ענדע פון יעדע קווארטאל פון יאר און ענדע יאר. די סטעיטמענטס זענען די וויכטיגקסטע אינפארמאציע וועלכע וואל סטריט דארף האבן. אין דעם סטעיטמענט ווערט געצייכענט די פירמעס אקטיוויטעטן צעטיילט צו דריי הויפט פאקטארן: דער באלאנס באריכט, די קעש פלוס סטעיטמענט, און די פראפיט און פארלוס סטעיטמענט. דער באלאנס סטעיטמענט איז א סך הכל בליק אויף די פירמע אין א געוויסע טאג וואס די פינאנציעלע סיטואציע איז, די פירמעס געלטער אין באנק, און וויפיל די ביזנעס איז ווערט יענע מינוט. די געלט פלוס סטעיטמענט צייגט וויפיל געלט די ביזנעס ברענגט אריין און וויפיל עס גייט ארויס איבער א געוויסע צייט אפשניט. די פראפיט און פארלוסט ווייזט פשוט אויב די פירמע האט פארלוירן אדער פארדינט אין דעם קווארטאל פון יאר.
די סטעיטמענטס ווערן גענוצט דורך די בענק צו וויסן אויב זיי זאלן בארגן געלט פאר די פירמע, דורך וואל סטריט פאר די אינוועסטארס צו וויסן אויב זיי זאלן אינוועסטירן, און די פירמע זעלבסט נוצט דאס צו פלאנירן דעם צוקונפט. פארשטייט זיך אז ער איז וויכטיג אז אלע אינפארמאציע זאלן זיין 100 פראצענט ריכטיג. וויבאלד די פירמעס זענען פובליק פירמעס ווערן די סטעיטמענטס אויך איבערגעקוקט דורך אקאונטינג פירמעס וועלכע דארפן זיכער מאכן אז די סטעיטמענטס פאלגן נאך די גענעראלע אקאונטינג פרינציפאלן.
דער רעצעפט.
רעגולאציעס זענען אמאל געווען גרינגער ווי היינט ווען די פירמעס האבו געמאכט זייערע סטעיטמענטס און געוויסע אינפארמאציע האט מען נישט געדארפט ארויפלייגן. דאס האט גרינגער געמאכט די פירמעס צו מאכן פאלשע השערות און דאס ארויסלייגן צו די פובליק. אין די ביזנעס וועלט האט מען דאס גערופן "אף באלאנס שיעט אקאונטינג". די סארט סטעיטמענטס האבן נישט געמוזט האבן אזויפיל אינפארמאציע און דאס האט גרינגער געמאכט פאר די פירמעס צו באקומען געלט פון בענק פאר פרישע אינוועסטמענטס. די סארט סטעיטמענטס זענען לויט טייל אנאליסטן בעסער ווי די היינטיגע באלאנס סטעיטמענטס אבער וויבאלד אויף יענע וועג האבן די פירמעס געקענט שרייבן פאלשע זאכן האט מען דאס שפעטער פארבאטן.
א צווייטע זאך וואס די פירמעס האבן געטאן איז געווען אן אינערליכע ארבעט פון די מענעדזשערס וועלכע האבן שוין געהאט דעגרייכט זייער ציל פאר'ן יאר און האבן גענוצט געלטער וואס איז געווען באשטימט פאר די קומענדיגע יאר צו קויפן נייע סופלייס אדער אינוועסטירן וועלכע האט געמאכט די פארדינסטן אביסל קלענער אבער האט געגעבן א גוטע בליק אויף די פירמע פאר אויסערן אינוועסטירער. געוויסע פירמעס האבן אויך געטוישט די פאקטן פון אויסגאבעס און האבן געלייגט רעגולערע אויסגאבן אלס קאפיטאל אויסגאבן וועלכע מאכט די פירמע אויסזען מער פארשפרייט. טייל פירמעס האבן געמאלדן פארדינסטן אויף לאנגע טערמין קאנטראקטן וועלכע האט זיי געקאסט אסאך געלט און די אויסגאבן וואלטן געברויכט צעטיילט ווערן לויט די אויסגאבן. די פירמעס האבן אבער געוואלט מאכן אויסזען די זאך בעסער האבן זיי דאס ארויפגעלייגט אלס פארדינסטן און האבן נישט אראפגערעכנט די אויסגאבן.
אויסער גרויסע ליגענטס האבן די פירמעס גענוצט פאלשע פארדינסטן אויף זאכן וואס זיי האבן פארקויפט און איז צוריקגעשיקט געווארן, זאכן וואס זענען נאך נישט געווען באצאלט, גרעסערע פארדינסט פראצענטן בעפאר זיי זענען באשטעטיגט געווארן, זאכן וואס זענען פארקויפט געווארן פאר דיסקאונט פרייזן, און פראדוקטן וועלכע האט נאך פארלאנגט סערוויס נאכ'ן שיקן און איז נישט אראפגערעכנט געווארן פון די ארגינעלע פרייזן.
א טאקטיק וועלכע גאר אסאך פירמעס האבן גענוצט איז געווען אז זיי האבן צוגעלייגט פארזיכערטע פארדינסטן פונעם קומענדיגן קווארטאל אין די סטעיטמענטס פונעם יעצטיגן קווארטאל. אסאך פירמעס האבן אויך גענוצט אוועקגעלייגטע פארדינסטן געלטער (באשטימט פאר אויסגאבן) אלס פארדינסטן.
נאך א זאך וואס פירמעס האבן געטאן איז געווען א שווינדל אויף זייער אייגענע שווינדל. גרויסע פירמעס געבן פענסיע פאר זייערע ארבייטער און דאס געזעץ פארלאנגט אז די געלטער דארפן זיין אפגעזונדערט פון די ביזנעס געלטער אין פאל די פירמע גייט ארויס פון ביזנעס זאלן אלע ארבייטער באקומען זייערע פענסיע. רוב פירמעס נעמען די פענסיע געלטער און אינוועסטירן דאס אין די סטאק מארקעט און די פירמע געניסט פון די פארדינסטן. לעגאל מעגן זיי ארויפלייגן די פארדינסטן אויך זייערע סטעימענטס אבער דאס איז נאר געלטער וואס מען האט פארדינט אינעם פארגאנגנהייט. די פירמעס פלעגן ארויפלייגן פארדינסטן וואס די געלטער וועלן מאכן אויך און וויבאלד זיי אליינס האבן געפיטערט די סטאק מארקעט מיט פאלשע אינפארמאציע האבן זיי זיך אליינס גענארט אז די פענסיע געלטער וועלן וואקסן אזויפיל. ווען די מארקעט האט געקראכט האבן זיי פארלוירן די געלטער און די פארדינסטן זענען געווארן א טייל פון די פאלשע אינפארמאציע.
די סארבאנעס אקסלי אקט.
אין 02' האט פרעזידענט בוש אונטערגעשריבן די סארבאנעס אקסלי אקט אין געזעץ וועלכע האט געזאלט צוריק איינשטלען אינוועסטארס געטרוי צו די ביזנעסער אויף די סטאק מארקעט דורך אונטערנעמען נייע מעטאדן צו פארמיידן נאכאמאל אזא קאטאסטראפע. דאס געזעץ פארלאנגט אז אלע פובליק פירמעס זאלן מוזן אריינשיקן זייערע סטעיטמענטס צו די סעקיוריטיס ענד עקסטשעינדזש קאמיסיע וואו ער ווערט איבערגעקוקט דורך פעדעראלע אגענטן זיכער צו מאכן אז אלעס קלאפט. עס פארלאנגט אויך אז די פירמעס אויסערן אודיטערס זאלן איבערקוקן און באשטעטיגן די אינפארמאציע און די צוויי גרעסטע אין אמט (דער טשיף עקזעקיוטיוו אפיציר און דער טשיף פינאנציעלע אפיציר) זאלן פערזענליך נעמען פאראנטווארטליכקייט אז וואס זיי שרייבן אונטער איז ריכטיג.
מיט די נייע געזעצן און נאך עטליכע רעגולאציעס וואס וואל סטריט אליינס האט געמאכט איז כמעט אוממעגליך א פירמע זאל נאך היינט קענען טאן אזא זאך. די רעגולאציעס פארלאנגן אז די פירמע זאל שטענדיג ארויסגעבן געוויסע אינפארמאציע וועלכע די אינוועסטארס דארפן האבן צו וויסן אויב עס לוינט זיך צו אינוועסטירן. אלעס ווערט איבערגעקוקט דורך ספעציעלע קאמיסיעס און אויף דערווייל איז טאקע נישט געווען קיין פרישע פראבלעמען.
ביישפיל נומער איינס: ענראן.
ענראן איז געווען אמעריקעס זיבעטע גרעסטע פירמע וועלכע איז געגרינדעט געווארן אין 985' ווען צוויי ענערגיע פירמעס האבן זיך פאראייניגט. די פירמע איז געגאנגן ווייטער ווי ענערגיע און געגעבן אסאך סערוויסעס פון וועלכע זי האט געמאכט אוצרות מיט געלט. צווישן די יארן 96' און 01' איז זי באצייכענט געווארן אלס אמעריקעס געלונגענסטע פירמעס 6 יאר נאכאנאנד.
אין די אויספארשונג איז מען דערגאנגן אז ענראן האט שוין אנגעהויבן אירע שווינדלערייען אין 92' דורך אריינשטעלן אירע צוקונפטיגע פארדינסטן געבויט אויף לאנגע טערמינען קאנטראקטן וועלכע די פירמע האט געמאכט מיט קלענערע פירמעס. מיט דעם חשבון האט ענראן פארדינט אסאך געלט אויף די סטאק מארקעט אבער האט געצאלט ווייניג שטייערן ווייל אירע פארדינסטן זענען געווען פיל ווייניגער וויפיל זי האט געזאגט זי האט געמאכט. די ענראן חברה האבן באהאלטן זייערע חובות אפילו ווען זיי זענען שוין געווען אויף צרות און האבן געגרינדעט א ספעציעלע אפטיילונג וועלכע זאל זיך אפגעבן מיט שווינדל. ווען זיי האבן פארלוירן אין איין פעלד האבן זיי דאס באהאלטן און נאר אויפגעדעקט וואס זיי האבן פארדינט אין אן אנדערע פעלד. אזוי איז עס געגאנגן אהין און צוריק ביז עס האט געקראכט.
ווען מען האט אנגעהויבן די אויספארשונג האבן די פעדעראלע אגענטן נישט געוואוסט וואס איז לעגאל און וואס איז אומלעגאל. די שווינדלערייען זענען געווען אויסגערעכנט געוואלדיג און עס האט זייער לאנג גענומען ביז מען האט געקענט באקומען א בילד וואס די פירמע האט געטאן.
די ערשטע סיגנאלן וועגן א פראבלעם איז געקומען נאך אין אוגוסט 01' ווען ענראנ'ס פרעזידענט, דזשעף סקילינג, האט פלוצלינג רעזיגנירט. ענראן האט אויפגענומען א נייעם פרעזידענט, קען לעי, וועלכער האט באלד באקומען אינערליכע אינפארמאציע אז סקילינג האט רעזיגנירט וועגן אקאונטינג שווינדלערייען. נאך אינעם זעלבן מאנאט האט א פיפיגער בראוקער געשיקט אן מעסעדזש צו זיינע קליענטן זיי זאלן פארקויפן ענראן סטאקס ווייל ער ווייסט אז עס זענען פאראן פראבלעמען. עס האט נישט גענומען לאנג און ענראן'ס סטאק פרייז איז געפאלן פון 86$ צו 30 צענט. ענדע יאר האט מען אנגעהויבן די אויספארשונג און ענראן האט באנקראטירט א קורצע צייט דערויף.
דער ערשטער אנגעקלאגט צו ווערן איז געווען דער טשיף פינאנציעלער אפיציר, ענדרו פעסטאו, וועלכער איז געווען דער מייסטער שווינדלער. ער האט באקומען 10 יאר טורמע און האט געדארפט צאלן 23.8 מיליאן דאלאר שטראף. ביידע פרעזידענטס, סקילינג און לעי, זענען באשולדיגט געווארן דעם פארגאנגענעם יאר אבער זייער אורטייל וועט ערשט קומען קומענדיגן יאנואר. נאך אסאך אנדערע ווארט טורמע שטראפן און אויך אסאך אנדערע פירמעס און בענק האבן געמוזט באצאלן געלטליכע שטראפן פאר'ן מיטשפילן מיט ענראן.
ביישפיל נומער צוויי: ווארלדקאם.
ווארלדקאם איז געגרינדעט געווארן דורך ערני עבערס אין די פריע 90'גער יארן ווען עבערס האט אפגעקויפט עטליכע לאנג דיסטענס פירמעס. צווישן די יארן 95' און 00' האט ווארלדקאם אפגעקויפט 60 לאנג דיסטענס פירמעס, אריינגערעכנט עם-סי-איי פאר די סומע פון 37 ביליאן דאלאר. ווארלדקאם האט איבערגענומען דאס לאנדס אינטערנעט טראפיק און האלב פון אלע אי-מעילס ארום די וועלט זענען אדורכגעגאנגן ווארלדקאם'ס סערוויסעס. די פירמע איז פאר עטליכע יאר געווען אמעריקע'ס צווייטע גרעסטע לאנג דיסטענס פירמע.
אין 99' האט ווארלדקאם געהאט א שוואכע יאר (קעגן אנדערע גוטע יארן) און האט מורא געהאט אז אינוועסטארס וועלן פארקויפן זייערע שעירס. די פירמע האט גענומען רעזערוו געלטער (לייביליטיס און אנדערע געלטער) און דאס געלייגט אלס פארדינסטן. דער שווינדל איז געווען 2.8 ביליאן דאלאר מער וויפיל זי האט טאקע פארדינט. עבערס איז אבער נאך אלץ נישט געווען צופרידן און א יאר דערויף האט ער געלייגט אלע אפעראציע אויסגאבן אלס לאנגע טערמין אויסגאבעס מיט פארזיכערטע פארדינסטן וואס האט געגעבן זיין פירמע נאך 3.8 ביליאן דאלאר פארדינסטן. די פירמע האט אויך געהאט געמאלדן אז זי האט אינוועסטירט 500 מיליאן דאלאר פאר קאמפיוטערס אבער די דאקומענטן צו בארעכטיגן די קלאגע איז קיינמאל נישט געפינען געווארן.
אין דער זעלבער צייט וואס ווארלדקאם האט אנגעבליך פארדינט ביליאנען דאלארן האט עי-טי-ענד-טי געהאט שוואכע צייטן און דאס האט אלאמירט די סעקיוריטי עקסטשעינדזש קאמיסיע וועלכע האט באלד אונטערגענומען אן אויספארשונג. עס איז געגאנגן שנעל און די אקאונטענטס האבן באלד מודה געווען וואס זיי האבן געטאן און ביז עטליכע וואכן איז אלעס געווען פאראיבער און ווארלדקאם האט פארמאכט אירע טירן. ווארלקאם איז דערנאך צוריק געווארן עם-סי-איי און עבערס און זיין טשיף פינאנציעלער אפיציר, סקאט סוליווען, זענען אנגעקלאגט געווארן אין געריכט. עבערס האט באקומען 25 יאר טורמע און סוליווען האט זיך ארויסגעדרייעט מיט 5 יאר טורמע נאכ'ן ארויסגעבן ווערטפולע אינפארמאציע קעגן עבערס.
ביישפיל נומער דריי: טייקא.
טייקא איז געווען א ריזיגע עלעקטריק סופליי פירמע וועלכע האט געטאן ביזנעס אין 100 לענדער ארום די וועלט. די פירמע האט אפגעקויפט 40 אנדערע פירמעס און איז געווארן די וועלט'ס גרעסטע פראדוצירער פון עלעקטראנישע קאמפאנענטן, טעלעקאמיוניקאציע סיסטעמען, פייער באשיצונג סיסטעמען, עלעקטראנישע וואלווס, און איינע פון די גרעסטע אין מעדיקל סופלייס.
ווי עס האט זיך ארויסגעשטעלט האט טייקא נישט געטאן קיין סיסטעמאטישע שווינדלערייען אזויווי אנדערע פירמעס וועלכע זענען אונטערגעגאנגן אין יענע צייט. מען האט געפינען אסאך אקאונטינג טעותים אבער נאך אלץ האט מען נישט פארדעכטיגט אז איינער האט דאס געטאן במזיד. עס האט זיך אבער ארויסגעשטעלט אז די עקזעקיוטיווע אייגעשטעלטע האבן געמאכט א לעבן מיט די געלט פון די פירמע און האבן געבארגט און גענומען געלטער אן פרעגן. זיי האבן אויך פארקויפט סטאקס אן מעלדן פון פאראויס פאר קיינעם וועלכע איז אומלעגאל.
די סעקיוריטי עקסטשעינדזש קאמיסיע האט אונטערגענומען אן אויספארשונג נאך אין אנפאנג 99' ווען זי האט אנטדעקט אז חשבונות שטימען נישט. צעביסלעך האט מען אויפגעדעקט אלעס וואס די עקזעקיוטיוון האבן געטאן מיט די פירמע'ס געלט אויפ'ן חשבון פון די אינוועסטארס. דריי עקזעקיוטיוון זענען אנגעקלאגט געווארן: דער פרעזידענט, דעניס קאסלאוסקי, דער טשיף פינאנציעלער אפיציר, מארק שוואורטס, און דער גענעראלע קאונסיל, מארק בעלניק. זייערע אורטיילן זענען ערווארטעט אין די קומענדיגע מאנאטן.
טייקא האט איבערגעלעבט איר סטאק מארקעט טראסק און האט אויפגענומען נייע עקזעקיוטיוון און די פירמע איז געבליבן שטארק ביז'ן היינטיגן טאג.
אינפלאציע איז א מאס פון דער פארמערונג אין די פרייזן פון פראדוקטן און באדינונגען. דאס ווערט געמאסטן מיט א פרייזן אינדעקס. למשל אויב עס קאסט 10% מער צו קויפן די דורכשניטליכע פראדוקטן און באדינונגען, הייסט עס אז די אינפלאציע איז.10% על פי רוב האלטן עקאנאמיסטן אז הויכע אינפלאציע איז א תוצאה פון צו גרויס א געוואוקס אין דעם געלט אנבאט.
אינפלאציע איז איינע פון די הויפט איינפלוסן אויף דער עקאנאמיע. אויב אינפלציע איז צו הויך איז דאס שלעכט פאר די סטאביליזאציע פון דער עקאנאמיע. עס איז נארמאל און אויך גוט פאר אן עקאנאמיע ווען אינפלאציע פון יאר צו יאר איז אפאר פראצענט (בערך 1%-3%). דאס איז ווייל אויב מען ווייסט אז פרייזן וועלן שטייגן, האט מען אן אינטערעס צו קויפן סחורה היינט ענדערשט מארגן. מיט דעם ווערט מער אקטיווקייט אין דער עקאנאמיע.
וואס מיינט אינפלאציע?
איר האט שוין זיכער געהערט פון אן עלטערן מענטש רעדן וויפיל זאכן האבן געקאסט אין זיינע יונגע יארן. ער וועט אנווייזן אז ווען ער איז געווען א קינד האט א פלעשל מילך געקאסט 50 צענט, א רייד מיט א סיטי באס האט געקאסט א ניקל, א דאזען אייער 10 צענט, א נייע אויטא עטליכע טויזנט דאלאר, און א גאלאן בענזין בערך 30 צענט. היינט זענען די פרייזן פאר די אלע זאכן געוואקסן דראסטיש. א פלעשל מילך קאסט באלד דריי דאלאר, פארן מיט א סיטי באס איז $2.50, א דאזען אייער $1.99, א נייער אויטא $20,000, און א גאלאן בענזין איז העכער צוויי דאלאר.
וויאזוי פאסירט אינפלאציע?
עס איז אנגענומען דורך עקאנאמיסטן היינטיגע צייטן, אז די עיקר אורזאך פארוואס אינפלאציע פאסירט איז ווייל די געלט אנבאט שטייגט, למשל אויב עס איז יעטצט דא צען מאל מער דאלארן ווי הונדערט יאר צוריק, קאסטעט אלץ צען מאל מער.
א גרינגער וועג צו פארשטיין איז דער פאקט אז אמאל איז געלט געווען די ווערט פון גאלד וועלכע איז געליגן אין די קעלערן פון די פעדעראלע רעזערוו. צומאל האבן מענטשן אנגעהויבן זארגן אז די רעגירונג און בענק האבן מער נישט גענוג גאלד וואס מיינט אז נישט יעדער קען איינקעשן זיין געלט פאר גאלד. אין אזא פאל וועט די ווערט פון די דאלער פאלן ווייל אויב דאס איז ריכטיג די סיטואציע וועט מען באקומען ווייניגער גאלד פאר יעדע דאלאר און די ווערט פון די דאלאר איז געפאלן אין מענטש'נס אויגן.
היינט איז מער נישט פאראן קיין גאלד פאר געלט און די פאפירענע געלטער זענען נאר ווערט וויבאלד מענטשן באטראכטן דאס אלס עפעס וואס איז ווערט. מיט דער צייט פארלירט געלט איר חשיבות פונקט ווי יעדע אנדערע זאך אין די וועלט פון וועלכע מען האט אסאך. געלט ווערט גע'האנדעלט דורך מענטשן פונקט ווי סטאקס אויפ'ן סטאק מארקעט און ווען אינוועסטירער באטראכטן דעם אמעריקאנער דאלאר אלס ווייניגער ווערט וועט דער דאלאר פאלן אין ווערט קעגן אנדערע וואלוטע און אמאל גייט עס פארקערט.
איינמאל געלט פארלירט איר ווערט וועט דאס מיינען אז סוחרים וועלן פארלאנגען מער געלט פאר וואס זיי פארקויפן און ארבייטער וועלן דארפן מער באצאלט ווערען.
ביז בערך דעם יאר תש"ל פלעגט מען מסביר זיין אינפלאציע דורך אנדערע וועגן, ווי דורך סופליי און פארלאנג פאר פראדוקטען, אבער דאס איז נישט מער אונגעמען דורך עקאנאמיסטען.
וויאזוי מעסט מען אינפלאציע?
אמאל האט נאר די רעגירונג געמאסטן אינפלאציע אין לאנד אבער היינט ווערט דאס אויך געטאן דורך לעיבאר יוניאנס און צייטשריפטן. די וועג וויאזוי מען מעסט דאס איז געווענליך דורך צוזאמעננעמען א רייע פראדוקטן פון פארשידענע קאטעגאריעס און מען זעט וואס דער חילוק אין פרייז פון א צייט אפשניט. די פראדוקטן דארפן ארייננעמען אלע הויפט קאטעגאריעס און אין יעדע פון זיי דארף באטראכט ווערן דער טויש אין פרייז און אויב דער פראדוקט איז געטוישט געווארן דארף מען אויסרעכנען וועלכע טייל איז טייערער געווארן. צום ביישפיל אויב מען וועט קוקן דער חילוק אין פרייז פון די זעלבע מאדעל אויטא פון 2 יאר צוריק און היינט וועט דער פרייז געוויס זיין טייערער אבער טיילמאל וועט מען אינעם נייעם מאדעל באקומען עטליכע נייע טעכנאלאגיעס וועלכע האט אויך געהאלפן מאכן דעם אויטא טייערער. אין אזא צייט וועט מען דארפן רעכנען אויב דער אויטא איז נאך אלץ טייערער נאכ'ן אראפרעכנען די נייע זאכן. דאס זעלבע איז מיט סערוויסעס און אלע אנדערע פראדוקטן.
אינפלאציע מעסטונגן זענען אבער קיינמאל נישט פונקטליך און קען נישט זיין פונקטליך וויבאלד די ווערט פון אינפאלציע וועט זיך בעיקר ווענדן לויט די וואג וואס מען האט געגעבן פאר יעדע פראדוקט באזונדער און נישט שטענדיג איז דאס די ריכטיגע רעפרעזענטאציע. א צווייטע פראבלעם איז וויבאלד מען וועט רעכנען פראדוקטן לויט א דורכשניטליכע פרייז פון אלע ראיאנען אין לאנד וואס גיט נישט די ריכטיגע ציפערן זינט איין ראיאן קען זיין פיל אנדערש ווי א צווייטע לויט איר סופליי און פארלאנג.
די קאסט אוו ליווינג אינדעקס. דאס איז א סך הכל אינדעקס וועלכע מעסט וואס עס קאסט דאס לעבן פאר דעם דורכשניטליכן מענטש.
די קאנסומער פרייז אינדעקס. דער אינדעקס מעסט א רייע פראדוקטן וועלכע דורכשניטליכע מענטשן קויפן יעדן מאנאט און מען זעט וואס די פרייזן האבן זיך געטוישט אין א געוויסע צייט אפשניט. די רעזולטאטן פון דעם אינדעקס ווערט אפט גענוצט דורך לעיבאר יוניאנס און סתם ארבייטער וועלכע פארלאנגן צו פארמערן זייערע געהאלטן לויט די פראצענט וואס די קאנסומער פרייס אינדעקס וואקסט ווייל דאס מיינט אז דאס לעבן איז געווארן טייערער און געהאלטן דארפן שטימען דערמיט.
די פראדוצירער פרייז אינדעקס. דער אינדעקס מעסט די פרייזן וועלכע ווערן באצאלט צו די פראדוצירער. פארשטייט זיך אז די פרייזן זענען אנדערש ווי די קאנסומער פרייז אינדעקס וויבאלד עס נעמט אריין פראפיטן, שטייערן, און סובסידאציעס וועלכע מאכט דעם פרייז אנדערש ווי דאס וואס דער קאנסומער האט באצאלט און טייל ווילן זאגן אז דאס איז א בעסערע וועג פון מעסטן דער פרייז פון פראדוקטן.
די האלסעיל פרייז אינדעקס. דאס איז די זעלבע זאך ווי די פראדוצירער פרייז אינדעקס מיט'ן אויסנאם אז די אינדעקס מעסט די פרייזן פון א רייע פראדוקטן וויפיל עס קאסט ווען מען קויפט עס האלסעיל. די אינדעקס ווערט גענוצט שטערקער צו מאכן די פראדוצירער פרייז אינדעקס דורך פארגלייכן די חילוקים אין פרייזן אין די צוויי קאטעגאריעס.
די קאמאדיטיס פרייז אינדעקס. דאס מעסט די פרייזן פון פארשידענע קאמאדיטיס וואס ווערן געהאנדעלט אין עפעקטירן די עקאנאמיע דאס מערסטע. אמאל נוצט מען מערערע קאמאדאטיס און אמאל וועט גאלד זיין גענוג ווייל מיט דעם גייט מיט אסאך אנדערע מעטאלן.
אויסער די אלע הויפט אינדעקסעס איז פאראן א רייע אנדערע אינדעקסעס וועלכע ערשיינען נאר פון צייט צו צייט און ווערן צוגעלייגט צו די אינפלאציע חשבונות.
געווענליך וועט מען דארפן באטראכטן אלע אינדעקסעס פאר עטליכע מאנאטן נאכאנאנד צו קענען באקומען דעם סך הכל בילד ווי אינפלאציע שטייט. אבער טיילמאל איז בלויז איין אינדעקס גענוג אויב עס איז פאראן א שטארקע טויש וועלכע איז א צייכן אז עפעס דראסטיש גייט פאר. עקאנאמיסטן און לעביאר יוניאנס באטראכטן ביידע די רעזלוטאטן און באשטעטיגן זיי אויב זיי זענען צופרידן. אויב נישט וועט מען מוזן איבערמאכן די חשבונות אויף אנדערע וועגן ווילאנג יעדער וועט זיין צופרידן.
וויאזוי באקעמפט מען אינפלאציע?
ווי געזאגט אינפלאציע פאסיערט בעיקר דורך די סופליי פון די וואלוטע.דעריבער ווען מען פארקלענערט די סופליי פון די וואלוטע ברענט עס אראפ אינפלאציע. די הויפט מעטאד צו באקעמפן אינפלאציע איז צו הייבן די אינטערעסט ראטעס וועלכע פארקלענערט די סופליי פון די וואלוטע אין דאס ווועט הייבן די ווערט פון די וואלוטע און זאכן וועלן באלד ביליגער ווערן זינט די וואלוטע איז מער ווערט.
אינטערעסט ראטעס ווערן אין אמעריקע באשטימט דורך די פעדעראלע רעזערוו אין זיי גייען אין רעדלעך. מען נידערט די אינטערעסט ראטעס און ווען דאס ווערט א פראבלעם העכערט מען דאס צוריק און ווען דאס ווערט א פראבלעם נידערט מען צוריק און אזוי גייט עס הין און צוריק צו האלטן די עקאנאמיע סטאביל.
אין אמעריקע'ס יעצטיגער ביישפיל האט די נידעריגע אינטערעסט ראטעס אסאך צוגעהאלפן צו הייבן די אינפלאציע און די פעדעראלע רעזערוו האט שוין מיט עטליכע מאנאטן צוריק אנגעהויבן ארויפציען די אינטערעסט ראטעס צעביסלעך און פלאנט צו גיין ווייטער נאך עטליכע מאל.
ווען די עקאנאמיע איז אויף צרות רוקט מען אראפ די אינטערעסט ראטעס ווייל דאס מיינט אז מענטשן האבן נישט קיין געלט און מיט דעם גיט מען זיי א געלעגנהייט צו קויפ'ן הייזער און ארויסנעמען הלוואות צו עפענען ביזנעסער. דאס איז געווען דער פאל נאך די סעפטעמבער 11 אטאקעס ווען די עקאנאמיע האט געליטן א שטארקע נידערלאגע. אבער מיט דעם וואס מען נידערט אראפ די אינטערעסט ראטעס מאכט מען אויטאמאטיש פארלירן די ווערט פון וואלוטע ווייל מיט נידעריגע אינטערעסט ראטעס זענען פאראן ווייניגער מענטשן וואס אינוועסטירן געלט און געלט פארלירט איר ווערט אין די אויגן פון מענטשן.
דאס קען אזוי אנגיין א לאנגע צייט ווילאנג עס הייבט אן ווערן א פראבלעם וועלכע איז אנגעקומען דעם פארגאנגענעם יאר און האט דעגרייכט איר קלימאקס מיט די האריקעינס דעם געוועזענעם זומער. יעצט רוקט מען צוריק ארויף די אינטערעסט ראטעס און דאס וועט מאכן מער מענטשן צו באקומען אינטערעסע אין די אמעריקאנער וואלוטע און וועלן דארט אינוועסטירן וואס וועט געבן א ווערט אין די אויגן פון מענטשן. דאס וועט הייבן די וואלוטע קעגן אנדערע וואלוטעס און פרייזן פון אימפארטן וועלן ווערן ביליגער און ווייטער וועלן די פרייזן פאר די קאנסומער ווערן ביליגער און אלעס וועט זיין געהאלפן.
דאס וועט פשטות אזוי אנהאלטן ביז עס וועט קומען די נעקסטע רעסעסיע וואס דעמאלט וועט מען מוזן צוריק אראפרוקן די אינטערעסט ראטעס כדי מענטשן זאלן קענען בארגן געלט.
עס זענען אויך פאראן אנדערע מער עקסטרעמע וועגן וויאזוי די רעגירונג קען אפהאלטן אינפלאציע דורך קאנטראלירן פרייזן און שניידן פראדקוציע איבער געוויסע זאכן. אבער די סארט מעטאדן נוצט מען נאר אין עמוירדזשענסי פעלער ווען אנדערע זאכן ארבעטן נישט.
סטיוו דזשאבס (24סטן פעברואר 1955 – 5טן אקטאבער 2011) איז געווען דער גרינדער און סי-אי-או פון דער עפל קאמפיוטער פירמע וועלכע פראדוצירט דעם מעקינטאש קאמפיוטער און די פאפולערע אייפאן, אייפעד און אייפאד,
דזשאבס איז באקאנט אלס א מענטש מיט א שטארקן כאראקטער און כאריזמע וועלכע האט געברענגט אסאך נייע ערפינדונגן צו די קאמפיוטער וועלט. דזשאבס האט געגרינדעט די עפל קאמפיוטער פירמע אין 1976 און איז ערשט געווען א קאלאבאראטירער און נאנטער פריינט מיט ביל געיטס דער גרינדער פון מייקראסאפט. דזשאבס האט ערצייגט די וועלט'ס ערשטע פערזענליכע קאמפיוטער באקאנט אלס די עפל 2 וועלכע האט אנטהאלטן פראגראמירונג סקריפטס וואס איז געשריבן געווארן דורך מייקראסאפט. מייקראסאפט האט זיך דאן אנגעשלאסן מיט איי-בי-עם און איינגענומען די קאמפיוטער וועלט איבערלאזנדיג עפל מיט געלונגענע פראדוקטן אבער אן קיין ערנסטע סעילס.
דזשאבס איז פארשיקט געווארן פון עפל אין די 80'גער יארן און האט אליינס געבויעט עטליכע גוטע קאמפיוטערס וועלכע האבן קיין איינע נישט געהאט קיין גרויסע הצלחה אויף די מארקעט. עפל האט זיך דאן געפּלאָגט פינאנציעל און דזשאבס איז צוריק גענומען געווארן אלס סי-אי-או. באלד דערויף האט דזשאבס איבערגעטוישט די פירמע און ערצייגט די איי-מעק קאמפיוטער און שפעטער די פאפולערע איי-פאד וועלכע איז געווארן א ביזנעס ווערט די האלב פון עפל'ס פארדינסטן.
ער איז געשטארבן אין אקטאבער תשע"א נאך א לענגערער קאמף מיט לעבער קענסער רח״ל,
די עמפייר סטייט בילדינג איז א 103שטאקיגע וואלקן קראצער אין מאנהאטן, ניו יארק, וועלכע איז היינט די העכסטע געביידע אין דער שטאט זינט די אטאקע און צוזאמענפאל פון דעם וועלט האנדל צענטער.
דער דאך פון דער געביידע איז הויך 381 מעטער און, צוזאמען מיט איר אנטענע, איז זי הויך 443.2 מעטער. זי איז די פינפט העכסטע געביידע אין די פאראייניגטע שטאטן (אין 2019).
מ'האט געענדיגט בויען די געביידע אין 1931, נאך 410 טעג בויען.
די עמפייר סטייט געביידע געפינט זיך אין מאנהעטן אויף דער מערב זייט פון ״פינפטע עוועניו״ צווישן די 33סטער און 34סטער גאסן.
ווען מען האט געבויט די געביידע איז זי געווען די העכסטע געביידע אין דער וועלט, און איז אזוי געבליבן ביז מען האט געבויט דעם וועלט האנדל צענטער אין 1972.
מאַטעמאַטיק איז די וויסנשאפט וואס פארנעמט זיך מיט צאלן און פארמען. מאטעמאטיק מיינט רעכענען, ציילן, און מעסטן. די אפטייל וואס באשעפטיגט זיך מיט פארמען און מאסן הייסט געאמעטריע. די וועג צו אויסגעפינען מאטעמאטיקס-פראבלעמען ווערט געטון דורך פארמולען.
דער וואס באשעפטיקט זיך מיט מאטעמאטיק, צי ווי א לערע אדער ווי א האבי, הייסט א מאטעמאטיקער.
אין אקאדעמיע, איז מאטעמאטיק אן אפטייל פון די פינקטלעכע וויסנשאפט. מיט די לערע קען מען פארשן פיזיק, כעמיע, אסטראנאמיע, סטאטיסטיק און נאך. אויך אין דעם לעבנסשטייגער ניצט מען זיך מיט מאטעמאטיק אויף האנדל און ביזנעס.
קארל פרידריך גאוס (1777–1855) האט גערופן מאטעמאטיק "די מלכה פון די וויסנשאפטן".
מאטעמאטיק איז אינטערעסירט אין נומערן, סטרוקטור, פארעם און ענדערונג. מען שטודירט זיי מיט לאגיק צו שאפן אלגעמיינע כללים פון וואס מען קען אויסלערנען נייע רעזולטאטן.
מאטעמאטיק אנטוויקלט זיך דורך דריי כאראקטעריסטיקן: אבסטראקציע, גענעראליזאציע און דערווייז.
מאטעמאטיק איז א לעבנסנייטיקער געצייג אין פארשידענע געביטן, איינשליסנדיק נאטור-וויסנשאפטן, אינזשעניריע, מעדיצין און געוויסע סאציאל וויסנשאפטן ווי עקאנאמיק און פסיכאלאגיע. פראבלעמען וואס שטאמען פון אנדערע וויסנשאפט צווייגן זענען א קאטאליזאטאר פאר נייע מאטעמאטיקע אויסגעפינען, און טיילמאל אפילו נייע מאטעמאטישע געביטן.
אנגעווענדעטע מאטעמאטיק, די צווייג פון מאטעמאטיק וואס באהאנדלט די אנווענדונג פון מאטעמאטישן וויסן צו אנדערע פעלדער, אינספירירט און ניצט נייע מאטעמאטישע אויספינדונגען, ברענגנדיק די אנטוויקלונג פון נייע מאטעמאטישע דיסציפלינען, ווי למשל סטאטיסטיק און שפיל טעאריע. אויך פארנעמען זיך מאטעמאטיקער מיט ריינע מאטעמאטיק, אן קיין שום קלער פון אן אנווענדונג.
דאס ווארט „מאטעמאטיק" (גריכיש: μαθηματικά) שטאמט פון גריכיש [μάθημα [máthēma וואס מיינט לערנען, שטודירן, און אויך די מער באגרעניצט און טעכנישערע באדײַטונג „שטודירן מאטעמאטיק".
אין זיין איבערזעצונג פונעם רמב״מ׳ס מורה נבוכים, אנהייב פונעם 13טן יארהונדערט, ניצט הרב שמואל איבן תיבון דאס ווארט ״לימודיים״ פאר מאטעמאטיק, וואס איז א גלייכע אפטייטש פון גריכיש.
די בבליים און די מצריים האבן געניצט אריטמעטיק, אלגעברע און געאמעטריע פאר באשטייערונג און אנדערע פינאנציעלע חשבונות, פאר בויען און קאנסטרוקציע, און פאר אסטראנאמיע. די ערשטע באניצן פון מאטעמאטיק זענען געווען אין האנדל, ערד־מעסטן, מאלעריי און וועבן מוסטערן און אין רעכענען צייט. די בבליים און מצריים האבן געהאט א ידיעה וועגן קוואדראטישע גלייכונגען, קוואדראט ווארצלען און שטח פון פלאכע פיגורן.
נייע מאטעמאטישע אויסגעפינען זענען געווארן אנטדעקט דורכאויס דער היסטאריע, און ווערן נאכאלץ אנטדעקט ביזן היינטיקן טאג. די אנטוויקלונג פון מאטעמאטיק אין אוראלטע צייטן האט דערגרייכט איר שפיץ און אוראלט גריכנלאנד, א דאנק די בארימטע מאטעמאטיקער ווי אוקלידוס און ארכימעד.
אין דעם מיטל אלטער איז די עיקר אנטוויקלונג געווען ביי די אראבער, וואס האבן אנטוויקלט אלגעברע און טריגאנאמעטריע. אינעם 17טן יארהונדערט האבן געבליט פארשידענע צווייגן פון מאטעמאטיק, למשל אנאליטישע געאמעטריע און קאלקולוס, וואס זענען געווארן די שפרינגברעט פאר פיל וויסנשאפטלעכע צווייגן. די אנטוויקלונג פון נישט-אוקלידישער געאמעטריע אינעם 19טן יארהונדערט האבן אונטערגעשריכן די וויכטיקייט פון אקסיאמען אין מאטעמאטיק, אין די פארווייטערונג פון אן אינטואיטיוון צוגאנג. בים סוף פונעם 19טן יארהונדערט איז אנטוויקלט געווארן געזעמלען טעאריע, און אויך האט אנטוויקלט א דעבאטע וועגן די פונדאמענטן פון מאטעמאטיק.
אינעם 20סטן יארהונדערט האט מאטעמאטיק זיך אנטוויקלט גיך, מיט דער לייזונג פון מערערע פון הילבערטס 23 פראבלעמען.
מאטעמאטישע סימבאלן.
די מאטעמאטישע סימבאלן וואס ווערן געניצט היינט זענען מערסטנס נאר פונעם 16טן יארהונדערט און שפעטער. פריער פלעג מען שרייבן מאטעמאטיק נאר מיט ווערטער אן סימבאלן. אינעם 18טן יארהונטדערט האט לעאנהארד אוילער דערפינדעט א סך פון די סימבאלן וואס מען ניצט היינט. מיט סימבאלן קען מען בעסער און גיכער אנטוויקלען מאטעמאטיק, כאטש נייע באניצער דארפן אויסלערנען וויאזוי מען ניצט די סימבאלן. מאטעמאטישער סימבאליזם איז זייער אנגעפאקט: מיט די סימבאלן איז מעגלעך גאנץ אין קורצן אויסצושפרעכן א סך אינפארמאציע.
אפילו די שפראך פון מאטעמאטיק קען זיין שווער פאר אנהייבער צו פארשטיין. אזא פשוט ווארט ווי ״אדער״ האט א ספעציפישן באדייט אין מאטעמאטיק. אויסער דעם ניצן מאטעמאטיקער ווערטער ווי ״אפֿן״ און ״פֿעלד״ מיט א באזונדערער מאטעמאטישער באדייטונג. אין מאטעמאטיק דארף אלץ זיין פינקטלעך, וואס מאטעמאטיקער רופן שטרענגקייט.
כדי צו פארמיידן אויסרעדן טעראמען וואס זענען נישט גוט אויסגעהאלטן פירן זיך מאטעמאטיקער אוועקלייגן א פונדאציע פון אקסיאמען פון וואס מען קען ארויספירן נייע אייגנשאפטן.
וועגן מאטעמאטיק.
מאטעמאטיק ווערט געניצט צו לייזן פראבלעמען וועגן נומער (קוואנטיטעט), סטרוקטור, פארעם אדער ענדערונג. אריגינעל האבן די פראבלעמען געשטאמט פון האנדל, פון מעסטן ערטער און פון אסטראנאמיע; היינט אבער שטאמען מאטעמאטישע פראבלעמען פון אלע וויסנשאפטן און אויך פון מאטעמאטיק אליין. דער פיזיקער יוזשין וויגנער האט באמערקט אז גאנץ אפט האט א געדאנק פון ריינעם מאטעמאטיק א פראקטישע אפליקאציע, למשל, נומערן טעאריע אין קריפטאגראפיע.
כמות.
די שטודיע פון כמות (קוואַנטיטעט) הייבט אן מיט נומערן, ערשט די באקאנטע נאטירלעכע צאל און גאנצע צאל, מיט די אריטמעטישע אפעראציעס אויף זיי, וואס צוזאמען ווערן שטודירט אין אריטמעטיק. די טיפֿערע אייגנשאפֿטן פון נומערן שטודירט מען אין נומערן טעאריע, פון וואנעט קומען אזעלכע רעזולטאטן ווי פערמא׳ס לעצטער טעארעם. צווישן די נישט געלייזטע פראבלעמען פון נומערן טעאריע זענען די פרימצאל-צווילינג השערה און די גאלדבאך-השערה.
מיט דער אנטוויקלונג פון דער נומערן־סיסטעם, אנערקענט מען די נאטירלעכע צאל ווי אן אונטער־געזעמל פון די ראציאנאלע צאל (בראכטיילן), וואס זיי זענען א טייל פון די רעאלע צאל, מיט וואס מען קען דעפינירן נאכאנאנדיקע פֿונקציעס. רעאלע צאל קען מען פארברייטערן ווייטער צו קאמפלעקסע צאל.
סטרוקטור.
א סך מאטעמאטישע אביעקטן, ווי סכומען פון נומערן און פונקציעס, ווײַזן אינווייניקע סטרוקטור.
פארעם.
די שטודיע פון פֿארעם און רוים הייבט אן מיט געאמעטריע, ספעציעל אויקלידישע געאמעטריע. די מאדערנע שטודיע פון געאמעטריע גענעראליזירט צו געאמעטריע אין מערערע דימענסיעס, נישט-אויקלידישע געאמעטריע (וואס שפילט א צענטראל ראלע אין אלגעמיינער רעלאטיוויטעט) און טאפאלאגיע. אנדערע געביטן פון מאטעמאטיק וואס באהאנדלען פארעם זענען אנאליטישע געאמעטריע, דיפערענציאלע געאמעטריע און אלגעברעאישע געאמעטריע. אין דיפערענציאלער געאמעטריע געפינען זיך די באגריפן פון פיבערבינטלעך און קאלקולוס אויף פלאכטעס, ספעציעל וועקטאר און טענסאר קאלקולוס.
די שטודיע פון אויקלידישע געאמעטריע שליסט איין דעם בארימטן פיטאגאראס פרינציפ און טריגאנאמעטריע, וואס באהאנדלט די פֿארהעלטענישן צווישן די זייטן און ווינקלען פון דרייעקן און מיט די טריגאנאמעטרישע פונקציעס.
אין געאמעטרישער אלגעברע ווערן געאמעטרישע אביעקטן באשריבן ווי געזעמלען פון לייזונגען פון פאלינאמישע גלייכונגען, און אזוי ווערן איינגעפלאכטן די באגריפן פון כמות און פארעם; אויך פארשט מען טאפאלאגישע גרופעס וואס פלעכטן איין סטרוקטור און פארעם. לי גרופעס דינען צו פארשן פארעם, סטרוקטור און ענדערונג. טאפאלאגיע, מיט אירע אונטערצווייגן, איז געווען דער געביט מיט דער גרעסטער אנטוויקלונג אינעם 20סטן יארהונדערט, און שליסט איין די פואנקארע השערה און דעם פיר-פארבן טעארעם, וואס איז געווארן אויפגעוויזן מיטן הילף פון א קאמפיוטער און קיין שום מענטש האט נאך נישט באשטעטיקט זיין ריכטיקייט.
ענדערונג.
שילדערן און פארשטיין ענדערונג איז שטארק נויטבאר אין דער נאטור-וויסנשאפטן, און דער קאלקולוס איז א קראפטיגער געצייג דערפאר. דער הויפט באגריף איז די פונקציע. די שטודיע פון רעאלע צאלן און פונקציעס וואס האבן רעאלע ווערטן הייסט רעאלער אנאליז, און די פאראלעלע שטודיע פון פונקציעס פון קאמפלעקסע צאלן הייסט קאמפלעקסער אנאליז. די רימאן השערה, איינע פון די אפענע יסודותדיקע פראגעס אין מאטעמאטיק, קוואלט ארויס פון קאמפלעקסן אנאליז. פונקציאנאלער אנאליז פאקוסירט אויף פונקציע רוימען, בדרך כלל מיט אומענדלעכע דימענסיעס. פונקציאנאלער אנאליז ווערט געניצט אין קוואנטן-מעכאניק. עס זענען פאראן פילע פראבלעמען וואס זייער לייזונג ליגט אין א פארהעלטעניש צווישן א קוואנטיטעט און זיין ענדערונג, וואס מען שטודירט אין דעם געביט פון דיפערענציאל-גלייכונגען.
א סך פענאמענען אין נאטור קען מען שילדערן דורך דינאמישע סיסטעמען; כאאס-טעאריע פארשט גענוי ווי די סיסטעמען ארבעטן. נומערישער אנאליז פארשט מעטאדן צו לייזן א ברייטן גרייך פון פראבלעמען וואס מען קען נישט לייזן אנאליטיש.
פֿונדאמענטן און פילאסאפיע.
כדי צו געבן צו פארשטיין די פונדאמענטן פון מאטעמאטיק האט מען אנטוויקלט די געביטן פון מאטעמאטישער לאגיק און געזעמלען טעאריע, ווי אויך קאטעגאריע טעאריע וואס ווערט נאכאלץ אנטוויקלט. די פֿראזע "קריזיס פון פונדאמענטן" וואס באשרייבט די זוך אין אנהייב פונעם 20סטן יארהונדערט נאך פאסיקע פונדאמענטן פאר מאטעמאטיק, איז א פארציענדיקער פענאמען, קאנקרעטיזירט דורך געציילטע אפטיילונגען ווי די קאנטראווערסיע וועגן קאנטאר׳ס געזעמלען טעאריע, די בראוער-הילבערט קאנטראווערסיע און די בישאפ-קייזלער קאנטראווערסיע.
מאטעמאטישע לאגיק באהאנדלט באזירן מאטעמאטיק אויף א פעסטער אקסיאמאטישער ראם, און פארשט די רעזולטאטן פון דער ראם. דורך דעם קען מען דערגיין געדעל׳ס צווייטן אומפולשטענדיקייט טעארעם, אפשר דער מערסט בארימטער רעזולטאט פון לאגיק, וואס ווייזט אן אין א נישט פארמאלן אופן אז יעדער מאטעמאטישער פארמאליזם וואס אנטהאלט גרונטלעכן אריטמעטיק, טאמער ער איז גענוג שטארק (דאס הייסט, אלע טעארעמן וואס מען קען באווייזן זענען געהעריג) מוז די סיסטעם זיין אומפולשטענדיק (דאס הייסט, אז עס זענען פארהאן געהעריגע טעארעמען וואס מען קען נישט באווייזן אין דער סיסטעם). מאדערנע לאגיק ווערט צעטיילט אויף רעקורסיע טעאריע, מאדעלן טעאריע און באווייזן טעאריע, און האט פעסטע פארהעלטענישן מיט טעארעטישער קאמפיוטער וויסנשאפט.
דיסקרעטע מאטעמאטיק.
דיסקרעטע מאטעמאטיק איז א ברייטער געביט פון מאטעמאטיק וואס באשעפטיקט זיך מיט פארשן די נאטור פון דיסקרעטע מאטעמאטיקע סטרוקטורן (אנדערש ווי מאטעמאטישער אנאליז, וואס באהאנדלט המשכדיקע מאטעמאטישע סטרוקטורן). די אביעקטן וואס מען שטודירט אין דיסטקרעטער מאטעמאטיק זענען מערסטנס צייליקע געזעמלען.
דיסקרעטע מאטעמאטיק איז געווארן זייער פאפולער זייט דעם צווייטן העלפט פונעם 20סטן יארהונדערט, א דאנק איר ניץ אין קאמפיוטער-וויסנשאַפֿט: א דיגיטאלישע קאמפיוטער (אנדערש ווי אן אנאלאג קאמפיוטער) ארבעט דיסקרעטיש, א טריט נאך א טריט, דערפאר איז דיסקרעטע מאטעמאטיק שטארק רעלעוואנט צו די טעארעטישע פונדאמענטן פון זיין ארבעט.
די הויפט צווייגן וואס ווערן איינגעשלאסן אין דער ברייטערער ראם פון דיסקרעטער מאטעמאטיק זענען: קאמבינאטאריק, גראפן-טעאריע, אלגאריטמיק און ובולעשע אלגעברע.
נומערן סיסטעם
דער פֿאַרבאַנד פֿון סאָוועטישע סאָציאַליסטישע רעפּובליקן (רוסיש: Союз Советских Социалистических Республик, "סאָיוז סאָוועטסקיך סאָציאַליסטיטשעסקיך רעספּובליק"), אינקורצן פֿסס"ר (רוסיש: СССР, "סססר"), באַוואוסט אויך ווי דער סאָוועטן־פֿארבאנד אָדער ראַטן־פֿאַרבאַנד (רוסיש: Советский Союз, "סאָוועטסקי סאָיוז") איז געווען אַ סאָציאַליסטישע גרופע פון פופצן לענדער אין צפון־מזרח אייראפע און צפון־צענטראל־אזיע. ער האט עקזיסטירט פון י"א טבת ה'תרפ"ג ביז ט' טבת ה'תשנ"ב (1922 צו 1991). די גרעסטע מלוכה אין דער מלוכות־גרופע איז געווען רוסלאנד. די הויפטשטאט פונעם סאוועטן פארבאנד איז געווען מאסקווע.
די רעגירונגס־ארדענונג אינעם סאוועטן־פאַרבאַנד איז געווען קאמוניזם. פון איר פירער: וולאדימיר לענין, ער האט איינגעפירט קאמוניזם אין רוסלאנד, געשטארבן 1924. נאכדעם ווען ער איז געשטארבן, איז געווען א געראנגל, ווער עס וועט זיין די נייע געוועלטיקער, פונעם סאוועטן פארבאנד,
אין דער ענדע איז יאזעף סטאלין געווארן אין 1929 ביזן יאר 1953 ווען ער איז געשטארבן.
כרוסטשאוו איז דעמאלסט געווארן די פירער פון ראטן פארבאנד, און איר געפירט ביז 1964.
טשערניענקא פאר איין יאר ביז 85'.
און דער לעצטער, גארבאַטשאוו פון 1985 ביז יאר 1991, ווען די אייזערנע פארהאנג איז צאמגעפאלן.
אינעם פארבאנד זענען געווען, נאך פערצן לענדער אויסער רוסלאנד.
לעטלאנד, ליטע, עסטלאנד, ווייסרוסלאנד, אוקראינע, מאלדאוויע, גרוזיע, ארמעניע, אזערביידזשאן, קאזאכסטאן, אוזבעקיסטאן, טורקמעניסטאן, קירגיזסטאן, טאדזשיקיסטאן.
די גרויסע וואנט פון כינע
די גרויסע כינעזער וואנט (ענגליש: "Great Wall of China") איז א שטיינערנע מויער וועלכע איז געבויט געווארן צו באשיצן די גרעניצן פון צפון כינע און ציט זיך הונדערטער מיילן אויף שפיץ בערג. די וואנט איז עטליכע מאל איבערגעמאכט געווארן ווען גרעניצן האבן זיך געטוישט. אויף טייל ערטער אין כינע קען מען נאך היינט טרעפן איבערבלייבענישן פון די כינעזע וואנט וועלכע זענען צוברעקלט געווארן ווען די וואנט איז גערוקט געווארן אויף אן אנדער ארט. די וואנט ציט מיליאנען באזוכער יעדעס יאר ביי איינע פון אירע ווינקלן נעבן די הויפט שטאט בעדזשינג און אויף נאך געציילטע ערטער.
די כינעזע וואנט איז באוואוסט אלס כינע'ס נאציאנאלע סימבאל וועלכע קען געזען ווערן אין קאסמאס ווייל די וואנט ציט זיך אויף הויכע בערג. עטליכע אסטראנויטן האבן געזאגט אז זיי האבן קלאר געקענט זען די וואנט ווי זי שלענגלט זיך לענגאויס די צפון גרעניצן. לויט היסטאריקער איז אבער די ריכטיגע כינעזער וואנט נישט אזוי גרויס אז מען זאל איר קענען זען פון קאסמאס נאר עס באהעפט זיך מיט זייער אסאך אנדערע מויערן און טורעמעס וועלכע שאפן צוזאמען א גרויסן בילד פן כינע'ס צפון גרענעצן.
די וואנט האט זיג-זאג שפיצן וועלכע'ס דיזיין ווערט גענוצט איבער דער וועלט צו סימבאליזירן כינע. אין אונזער פאל איז באקאנט די ווייסע שבת'דיגע "וואל אוו טשיינע" טישטעכער וועלכע ענדיגן זיך מיט די זעלבע דיזיין ווי די כינעזישע וואנט.
איר שאפונג.
אמאליגע צייטן איז געווען שטארק איינגעפירט ביי אלע אייראפעאישע און אזיאטישער לענדער צו בויען מויערן ארום זייערע טעריטאריעס זיך צו פארזיכערן פון מעגליכע פיינטליכע אנגרייפונגן. די מויערן פלעגן געבויט ווערן פון ריזיגע שטיינער געמישט מיט ערד און ליים. טייל פון די מויערן ווערן געשאצט אלס טויזענטער יארן אלט. כינע האט געהאט אסאך מלחמות בעפאר עס איז אפיציעל געווארן כינע. עס זענען געווען צענדליגער קעניגן וועלכע האבן יעדע איינע געוועלטיגט אויף אנדערע טעריטאריעס, וועלכע זיי האבן פארזיכערט מיט שטארקע מויערן. אינעם 16'טן יאָרהונדערט האבן טויזענטער ארבייטער זיך גענומען באהעפטן די אלע ווענט צו איין גרויסע מויער אבער אן פונקטליכע מאפעס איז עס געווען א שווערע ארבעט און ווי עס האט זיך שפעטער ארויסגעשטעלט האבן די ארבייטער געמאכט אסאך טעותים און די וואנט האט נישט דעגרייכט אלע שטעט. לויט דאקומענטן פון יענע צייטן זענען די ארבייטער דורכגעגאנגן און איבערגעמאכט א שטח פון 1500 מייל (2400 קילאמעטער).
די וואנט זעלבסט איז אנדערש אויף יעדע ארט סיי אין גרויסקייט און סיי געבוי. אויף סטראטעגישע פונקטן, ווי די אטראקציע ארט אין בעדזשינג, איז דער געשטעלט פון די וואנט ארום 25 פיס הויך און 30 פיס ברייט. דאס איז ספעציעל אזוי געבויט געווארן כדי דאס מיליטער זאל קענען מארשירן אויף די וואנט אן קיין שטערונגן. אויף טייל ערטער איז אויך פאראן הויכע טורעמעס פון גאר אלטע צייטן וועלכע האבן געדינט אלס קאמיוניקאציע צענטערן צווישן די כינעזער מיליטער וועלכע האבן זיך געווינקן מיט סימנים ווען אומגעווינטשענע געסט זענען געקומען נאנט צו די מויערן.
די וואנט אין פארשידענע צייטן.
די וואנט איז אמאל נישט געווען באוואוסט אין די מערב וועלט לענדער ביז אינעם 19'טן יאָרהונדערט ווען די רעפובליק רעגירונג האט אונטערגענומען א פרישע בוי ארבעט אויף די פילע ווענט זיי צוזאמענצוברענגן. פאר די כינעזער איז אלע יארן געווען באקאנט צוויי הויפט ווענט אויף צוויי אנדערע זייטן פון לאנד מיט צוויי באזונדערע נעמען, אפילו ווען די פילע ווענט זענען שוין געווען באהאפטן איז נאך אלס געבליבן די צוויי נעמען ביז די מערב וועלט טוריסן האבן עס אנגעהויבן רופן די גרעיט וואל אוו כינע.
צווישן די פילע מויערן איז געווען א באזונדערע מויער ארום די הויפט שטאט בעדזשינג וועלכע איז פארניכטעט געווארן ווען די קאמוניסטן זענען געקומען צו דער מאכט און דורכגעפירט א קולטורל רעוואלוציע צושטערנדיג אלעס וואס געהאט צו טאן מיט טראדיציאנאלע קולטורל. אפגעזען פון איר היסטארישן ווערט האבן די קאמוניסטן אראפגעריסן די גאנצע מויער ארום די הויפט שטאט און נאך מויערן אין אנדערע שטעט.
אין די לעצטע יארן ווען נאציאנאליזם איז שטערקער געווארן אין כינע האט די רעגירונג אנגעהויבן א גרויסע רענאוואציע קאנטראקט מיט צענדליגער קאנסטראקשן פירמעס וועלכע האבן רענאווירט די וועלט'ס גרעסטע מויער און עס אפיציעל געעפנט פאר טוריסטן.
כינעזיש אדער די כינעזישע שפראך איז א שפראך וואס געפינט זיך אין פארשיידענע גאטונקעס און ווערט גערעדט דורך הונדערטער מיליאנען כינעזער. סטאנדארטע כינעזיש איז די אפיציעלע שפראך פון דער מענטשנ'ס רעפובליק פון כינע און אויך טייוואן, און איז איינע פון די פיר אפיציעלע שפראכן פון סינגאפור. זי איז אויך איינע פון די זעקס אפיציעלע שפראכן פון די פאראייניגטע פעלקער.
פון כינע'ס איבער א ביליאן איינוואוינער, רעדן ארום 95 פראצענט כינעזיש. די מינאריטעט גרופעס האבן זיך עטליכע שפראכן אבער שרייבן דעם זעלבן וועג ווי די כינעזער און אזוי ארום פארשטייען זיי זיך זייער גוט איינע די אנדערע.
זייענדיג די דאמינירנדיגע שפראך פון מזרח אזיע, האט די שפראך געהאט אן השפעה אויך אויף אנדערע לענדער ארום כינע וועלכע האבן אינגאנצן אן אנדערע אפשטאם ווי כינע. צווישן זיי זענען יאפאן, קארעא, און וויעטנאם. די לענדער רעדן אינגאנצן אנדערש ווי די כינעזער אבער ווען צוויי מענטשן פון די לענדער וועלן זיך טרעפן וועלן זיי זיך שנעל אויסקומען דורך די שרייבן סיסטעם וועלכע זענען זייער ענליך.
מער מענטשן רעדן כינעזיש וויי סיי וועלכע אנדערע שפראך אין דער וועלט. אין די יארן פונעם 18טן יארהונדערט זענען מער ווי האלב פון די וועלט'ס געדרוקטע ביכער געווען געשריבן אין כינעזיש.
גענעראלע כאראקטעריסטיק.
כינעזיש גייט מיט א ניגון און איז פיל מיט גאר מאדנע גאזאנגן וואס קלינגט זייער מאדנע פאר די וואס שטייען ארום.
די ווערטער ווערן פארשטאנען דורך דריי יסודות ווי פאלגענד: די ווארט, געזאנג, און הויכקייט. די זעלבע ווארט קען גענוצט ווערן אויף פארשידענע וועגן, געוואנדן לויט ווי הויך מען זאגט עס ארויס און וויאזוי דער געזאנג דערפון גייט. א.א.וו. די כינעזער שפראך פארמאגט זייער א קליינע וואקאבולארי ווייל פאר יעדע גרופע ווערטער איז נאר פאראן איין ווארט וועלכע קען אויסגעטיישט ווערן אויף פארשידענע וועגן (צום ביישפיל: אין די גרופע פון "גיין" איז פאראן אין אלע שפראכן א באזונדערע ווארט פאר גיין, געגאנגען, און גייט [לשון עבר, הווה,עתיד]. אין כינעזיש איז נאר פאראן איין ווארט וועלכע קען אויסגעטייטשט ווערן אלע וועגן דורך זאגן די ווארט שטילער אדער העכער אדער דורך דרייען די געזאנג מיט אן אנדערן קוועטש און אמאל ביידע צוזאמען). נאך אן אינטערעסאנטע זאך אין די כינעזישע שפראך איז, אז עס עקסזעסטירט נישט דארט קיין "סובדזשעקטס". צום ביישפיל: "עס רעגנט" וועט אזוי פראנאנסירט ווערן אין אלע שפראכן. אבער אין כינעזיש איז נישט דא אזא באגריף נאר וועט פראנאנסירט ווערן: "פאלט רעגן".
דאס שרייבן סיסטעם.
די שרייבן סיסטעם איז נאך אינטערעסאנטער פון אלעם. זיי ניצן נישט בוכשטאבן נאר א געמיש פון אן אויסצייכענונג פון א ווארט און א מוזיק נאטע ווייל לויט די געזאנג אזוי איז דאס ווארט. יעדע הויפט ווארט קען צובאקומען צענדליגער מינים שטריכן גלייכע און קרומע וועלכע קענען טוישן איר באדייטונג.
אמאל איז די שרייבן שפראך געווען זייער קאמפליצירט און נאר די גאר געלערנטע מענטשן האבן גוט געקענט שרייבן און פארשטיין. די קאמוניסטישע רעגירונג האט אבער מיט דער צייט ארומגעטוישט אסאך זאכן, לאזנדיג געבויט אויף די זעלבע יסודות כדי אלע כינעזער זאלן עס גוט קענען. צו קענען ליינען צייטונגן און שרייבן ארטיקלען דארף מען נישט קענען מער ווי 4,000 הויפט בוכשטאבן פון וועלכע עס קומען ארויס נאך טויזנטער ווערטער, געוואנדן לויט אירע אויסצייכענונגן און געזאנג. נאך אלץ איז פאראן ארום 30,000 הויפט בוכשטאבן וועלכע נאר גוט געלרנטע מענטשן קענען אבער עס איז נישט וויכטיג צו קענען ליינען אדער שרייבן אויף א מיטלגאטיגן שטאפל. כדי די דרויסנדיגע וועלט זאל קענען ליינען און פארשטיין כינעזישע דאקומענטן האבן עטליכע בריטישע סייענטיסטן אויסגעארבעט אן איבערטייטש סיסטעם וועלכע האט געברענגט יעדע כינעזע אות צו א ראמענישע ווארט. יענער סיסטעם האט אזוי אנגעהאלטן אסאך יארן און די וואס האבן געוואלט פארשטיין כינעזע שריפטן האבן גענוצט א ספעציעלע פאפיר פארעם וועלכע האט געפירט יעדע הויפט כינעזע אות צו א ראמענישע שורש און אזוי ארום האט מען געקענט ארויסהאבן א בערך'דיגע איבערטייטש. פארשטייט זיך אז דאס איז נישט געווען קיין גרינגער ארבעט און ווייניג מענטשן האבן זיך געקענט אן עצה געבן מיט די פארעמעס.
אין 1958 האבן כינעזער וויסנשאפטלער און שפראך ספעציאליסטן אויפגעשטעלט א וואונדערבארע איבערטיישט סיסטעם וועלכע איז באקאנט געווארן אלס די "פינווין" סיסטעם. מיט די פינווין סיסטעם איז שוין פיל גררינגער איבערצוטייטשן כינעזיש אויף סיי וועלכע שפראך אחוץ נעמען וועלכע האט נישט קיין באדייט. שפעטער איז די פינווין סיסטעם געווארן א קאמפיוטערייזט פראגראם וועלכע געפינט זיך ביי אלע רעגירונגן און נייעס אגענטורן. מיט דעם סיסטעם איז בכלל נישט קיין פראבלעם איבערצוטייטשן כינעזע ארטיקלען אבער עס פאדערט זיך נאך אלץ אביסל ארבעט ווייל די פינווין סיסטעם קען נישט שטענדיג פארשטיין די מאס הויכקייט פון די געזאנג וואס קען אמאל טוישן דער גאנצער מיינונג פונעם ווארט.
עלעקטראניק איז א טייל פון עלעקטראטעכניק וואס פארנעמט זיך מיט פלאנירן עלעקטרישע שאלטונגען מיט טעטיקע עלעקטראנישע קאמפאנענטן.
עלעקטראנישע מיטלען און קאמפאנענטן.
אן עלעקטראנישער קאמפאנענט איז נארוועלכער פיזישער יש אין אן עלעקטראנישער סיסטעם וואס ווירקט אויף די עלעקטראנען אדער זייערע פארבונדענע פעלדער צו פארווירקלעכן די פונקציע פון דער סיסטעם. א קאמפאנענט איז פלאנעוועט צו ווערן פארבונדן מיט אנדערע קאמפאנענטן, געוויינלעך ווערט ער צוגעלייגט צו א געדרוקטן קרייז (PCB), כדי צו שאפן אן עלעקטראנישן קרייז מיט א ספעציפישער פונקציע (למשל פון א פארשטארקער, ראדיא-אויפנעמער רדיו אדער אן אסצילאטאר). קאמפאנענטן זענען פלאנעוועט צו ווערן איינגעפאקט אליין אדער אין גרעסערע גרופעס ווי איינגעגלידערטע קרייזן. די מערסט פארשפרייט עלעקטראנישע קאמפאנענטן זענען קאנדענסאטארן, רעזיסטארן, אינדוקטארן (שפולן פון דראט), דיאדעס און טראנזיסטארן.
די קאַ־גע־בע (אדער ק.ג.ב. אדער קג"ב, קאמיטעט גאסודארסטווענוי בעזאפאסנאסטי—"שטאַט פֿארזיכערונג קאמיטעט") איז געווען א רעגירונגס אגענטור זייענדיג די פאליטישע פאליציי אויף די סאוועטישע פארבאנד צווישן די יארן פון 1954 ביז די סאוויעטישע צוזאמענפאל אין 1991. דורכאויס אירע יארן אין אפעראציע איז איר הויפט אויפגאבע געווען צו באוואכן די יו.עס.עס.אר. פון אינערליכע און אויסערליכע סטראשונגן. די אגענטור האט פארמאגט א שטארקע פאליצייאישע קראפט און א געלערנטע און פארגעשריטענע שפיאנאזש איינהייט.
פונקציעס.
די סאוויעטישע פירערשאפט האט געברויכט האבן א גוטע סעקיוריטי (זיכערהייט) און איטעליגענץ סיסטעם צו פארזיכערן פאליטישע לאיאליטי ביי יעדן אינדערהיים און פאר'ן ציל צו ווערן מער קראפטיג. די אגענטור האט געטאן פארשידענע ערליי ארבעט ווי נאכקוקן מענטשן אינדערהיים און איבער'ן לאנד, פאטראלירן די גרעניצן, געבן סעקיוריטי פאר אלע פאליטישאנס, און ארויפצווינגען סעקיוריטי אינערהאלב דאס מיליטער.
די קא־גע־בע האט אויסגעפירט איר ארבעט מיט א ריזיגע נעטווארק פון טויזענטער שטילע אינפארמאנטן און א רייע פארגעשריטענע טעכנאלאגישע געצייג. די אגענטור האט געהאט די פולע רעכט נאכצוגיין יעדן מענטש וואס איז פארדעכטיגט געווארן מיט אן אנטי סאוויעט אויפפירונג. ווער עס איז געפונען געווארן שולדיג איז פארשיקט געווארן צו די באוואוסטע קא־גע־בע ארבעט לאגערן.
אין אויסערן שפיאנאזש האט די אגענטור גענוצט די מערסט פארגעשריטענטע געצייג וועלכע האבן קאנקורירט מיט די סי.אי..עי.'ס שפיאנאזש נעטווארק. איר אויסערן אויפגאבע איז געווען צו זאמלן פאליטישע און מיליטערישע סודות'דיגע אינפארמאציע און עס איבערגעבן פאר די סאוויעטישע פירערשאפט. די אגענטור האט אויך אנגעפירט א גרויסע פראפאגאנדע אין די אייראפעאישע לענדער קעגן די מערב לענדער.
אלס א א שטאַט'ס קאמיטעט איז די קא־גע־בע געווען אונטער דעם קאנטראל פון דער ראט פון מיניסטארן. די אגענטור איז געווען א שטארקע צענטראליזירטע ארגאניזאציע וועלכע האט געהאט א פארזיצער און עטלעכע דעפוטאטן וועלכע זענען געווען די באשלוס מאכער אין די אגענטור. די קא־גע־בע'ס הויפט קווארטיר איז געווען אין מאסקווע און איז געווען צוטיילט אין עטליכע דעפארטמענטס, יעדע מיט אנדערע פונקציעס.
די קא־גע־בע האט פארמאגט באזונדערע אפטיילונגן נאכגעמאכט אויף דעם זעלבן אויפן ווי אין מאסקעווע אין יעדע פון די 14 נישט רוסישע רעפאבליקס אין די יו.עס.עס.אר. די אגענטור האט פארמאגט אפיסעס אין יעדע דיסטריק, ראיאן, און שטאט און האט געהאט ספעציעלע אפטיילונגן אין יעדע איינציגע רעגירונג אפיס און אין יעדע איינציגע ביזנעס. קיינער האט זיך נישט געקענט באהאלטן פון די גרויסע אויערן פון די טויזענטער אגענטן וועלכע האבן זיך געדרייט אונטער די פיס 24 שטונדן א טאג.
די אקטיוויטעטן, סיסטעם פון אפעראציע, און די צאל פון אגענטן איז פארבליבן אין געהיימניס. די מערב לענדער שאצן אז די אגענטור האט פארמאגט צווישן 400,000 און 700,000 אגענטן אין די 70'גער און 80'גער יארן.
די קא־גע־בע'ס אפשטאם איז דאטירט צו דעצעמבער 1917 ווען די ערשטע סאוויעט פאליציי קראפט איז געגרינדעט געווארן אונטער די פירערשאפט פון דער דעמאלטדיגער פרעזידענט פעליק דערעהינזקי. די אגענטור האט דעמאלט געהייסן די וועטשעקא. אין 1923 האט זיך דער נאמען געטוישט צו די דזשי.פי.יו. און באלד דערויף צו אוי.דזשי.פי.יו. אין 934' האט די סאוויעט פירערשאפט רעפארמירט די אגענטור און איר א נאמען געגעבן די ען.קעי.ווי.די. פון דארט און ווייטער האבן זיך נעמען געטוישט יעדע עטליכע יאר ביז עס איז אפיציעל געבליבן פאר א לענגערע צייט מיט'ן נאמען עם.די.ווי. אונטער די פירערשאפט פון זשאזעף סטאלין. ווען סטאלין איז געשטארבן אין 1954 האט די סאוויעט פירערשאפט נאכאמאל איבערגעטוישט אסאך טיילן פון די רעגירונג און די קא־גע־בע איז געגרינדעט געווארן, באקומענדיג מער מאכט און רעכטן און אויך דאפעלט אגענטורן.
די קא־גע־בע'ס הויפט פונקט איז געווען צו טעריראזירן יעדן מענטש אויף וועמען מען האט געשמעקט אז ער איז נישט 100 פראצענט לאיאל צו די קאמוניסטישע פארטיי. די קא־גע־בע האט געהאט שרעקליכע טורמעס און האט באהאנדלט זייערע ארעסטאנטן מיט א שרעקליכע אכזריות (הונדערטער אידן זענען נעבעך געפייניגט געווארן דורך די קא־גע־בע בלויז פאר'ן האלטן אידישקייט, וועלכע איז געווען פארבאטן אין די סאוויעט פארבאנד. הי"ד). מענטשן אין רוסלאנד האבן נישט געקענט זאגן קיין מיינונגען און אפילו קרומען מיט די נאז אויף פאליסיס וואס זייער קאמוניסטישע רעגירונג האט אנגעהאלטן. ווער עס האט פרובירט עפענען א מויל איז באלד ארעסטירט געווארן דורך די קא־גע־בע וועלכע האבן אים אויסגעפייניגט ביז'ן טויט ער זאל ארויסגעבן ווער נאך עס האלט אזוי ווי אים. טייל מענטשן האבן אנגעוויזן אויף אומשולדיגע מענטשן, וועלנדיג זיך ארויסדרייען פון די שווערע פיינונגען.
די עקלהאפטיגע אויפירונג פון די קא־גע־בע האט אזוי אנגעהאלטן ביז אין די 80'גער יארן ווען דער דעמאלטדיגער פירער מיכאיל גורבאטשאוו האט איינגעשטעלט נייע רעפארמען און באפוילן די קא־גע־בע נאכצוזאלן פון אירע פאליסיס און אקטיוויטעטן. ווען די יו.עס.עס.אר. איז צוזאמענגעפאלן האבן רוב רוסן פארלאנגט אויפצולעזן די קא־גע־בע און אויפשטעלן א נייע אגענטור ענליך ווי אין די פרייע לענדער. פרעזידענט יעלצין האט טאקע אזוי געטאן און אויפגעשטעלט פינף נייע אגענטורן אנשטאט די קא־גע־בע.
א בילד פון העכער די וואלקענעס.
אין מעטעאראלאגיע איז א וואלקן א זעבארע מאסע פון צאמגעשמאלצענע טראפן (פליסיגקייט)אדער פארפרוירענע קריסטאלן פון וואסער אדער אנדערע כעמיקאלן וואס הענגען אין דער אטמאספער איבער דער אייבערפלאך פון דער ערד אדער אן אנדער פלאנעטארישן קערפער. וואלקנס אין דער ערדס אמטאספער שטודירט מען אינעם וואלקן פיזיק אפטייל פון מעטעאראלאגיע.
ווען א וואלקן ווערט אפגעקילט אדער צוליב אן אנדער סיבה ווערט דער וואלקן אפגעזעצט הייבט עס אן פאלן צו דער ערד ווי רעגן, שניי אדער האגל.
וואסער אויף דער ערד אדער א פלאנעט וועפט זיך און ווערט אן אומזעבארער גאז וואס הייבט זיך אין דער אטמאספער. העכער איז די לופט קילער און דער גאז קאנדענסירט פון א גאז צו טראפנס וואסער אדער אייז קריסטאלן. אט די טראפנס זעט מען ווי א וואלקן.
ווארעמע לופט האלט מער וואסער ווי קילע לופט. דעריבער, ווען ווארעמע לופט ווערט אפגעקילט, ווערט געשאפן א וואלקן פונעם אפגעזעצטן וואסער וועפעכץ.
א קובישער מעטער פון א וואלקן האלט נאר 5 גראם וואסער, אבער א וואלקן קען זיין אזוי גרויס צו האלטן א מאסע פון עטלעכע מיליאן טאן.
צוליב פארפעסטיקונג אין דער לופט, זעט מען וואלקנס מיט פארשידענע פארבן בשעת דער זונאויפגאנג און דער שקיעה.
די ציצע (אויך ציצקע, ציצל, נאָפל אדער אָפל) פון דער נקיבה פון א זויגער איז דער שפיץ וואס שטעקט זיך ארויס ביים קערפער אלגעמיין אויף די ברוסטן. עס איז זייער סענסעטיוו, און ביי פרויען נוצט מען דאס צו זייגן פאר קינדער. עס איז א מיסטעריע פאר וואס מענער פארמאגן ניפלס,
ווען א פרוי איז האָרני ווערן די ניפלס הארטליך,
די פרויערישע ניפל ווערט היינט צוטאגס באטראכט ווי א סעקסואלער טייל פונעם גוף, און עס איז אומלעגאל פאר פרויען דאס צו אויפדעקן,
א בעיבי זייגט פון מאמעס ברוסטן.
זייגן איז א שאפונג פון א טיילווייזער וואקיום, רוב מאל דורכן מויל אדער דורך א מאשין, אדער א ראיאן פון נידעריגער דרוק וואס דער פרעשור אויף ארויף צי די מער נידעריגער דרוק ראיאן וואס ציעט ארויף די וואסער אדער מאטריאל פון אונטן אויף ארויף.
אין ביאלאגיע ווערן קינדער ווערן געבוירן מיט דעם אינסטינקט צו זייגן.
טראפן (פליסיגקייט) איז א קליינע אפטייל און מאס פון וואסער אפגעטיילט און געוויינליך ווען עס רינט ארויס צוביסלעך פון א גרעסערע זאמלעונג פון וואסער.
ביי די מעשה פון ר' עקיבא מיט כלבא שבוע שטייט אז דער טראף האט אים געמאכט פאר א בעל תשובה דורך זעהן אז אפילו א טראפ איז בכוח צו ברעכן א שטיין, דעריבער קען א טראפ תורה און אידישקייט ברעכן זיין שוואכן קאפ ווי ער איז טאקע געווארן א תלמיד חכם.
קארטעז קריסטאל וואס מ'מאכט די שיינע כלים
בעיקר באנוצט אין כעמיע און אין מיניראלאגיע, איז א קריסטאל א הארטע זאך וואס אירע אטאמען און מאלעקולן אדער אייאןס זענען געפאקט און וואקסן אויף א דריי דימענסיעלער ארגענעזירטער סדר איינס העכערן אנדערן.
עס איז דורכזיכטיג דערפאר שטאמט דער ווארט פון א גריכיש ווארט אויף קלארע אייז.
מען נוצט דאס היינט פאר שיינקייט מאכן כלים דערפון.
הארטקייט מיינט אז דער מאטריאל איז זייער צאמגענומען און איר סובסטאנץ איז זייער צושטופט איינער צום אנדערן. און דערפאר קען מען דאס נישט בייגן און אויספארמען לויט אן אנדער פארעם.
וואסער איז נישט הארט אבער מעקן קען דאס מאכן הארט דורך לאזן ווערן אייז.
אידן זענען צוגעגלעכט צון אן עם קשה עורף הארט-גענאקדיג, סיי לרעה און סיי לטובה.
שאפונג מיינט מאכן א נייע זאך.
גאט ווערט אנגערופן דער באשעפער ווייל ער האט לויט די תורה באשאפן די וועלט יש מאין.
שרייבער ווערן אנגערופן שאפער און דענקער ווייל זיי נעמען זייער וויסנשאפט און שאפן דערמיט ביים עולם מיינונגען.
ארטיסטן ווערן אויך אנגערופן שאפער ווייל זיי באשאפן כל מיני אינטערעסאנטע זאכן וואס מאכט דעם זעהר וואונדערן און הנאה האבן פון פארגאפטקייט.
אויך ווען מען טיילט איינעם איין וואס צו טאן הייסט מען א שאפער ווארשיינליך פארן זיך אויפירן ווי דער שאפער פון דער וועלט.
a> שפריצן די וואסער אויף ארויף.
דרוק אדער דריק (וויסנשאפטלעך אנגעצייכענט מיט דעם אות P) איז די פיזיקאלישע מעסטונג פון דער גרויסקייט אדער שטארקייט פונעם קראפט וואס ליגט אויף א געוויסן דעזיגנירטן שטח. מען מעסט דאס פער איינס פון שטח, דאס הייסט רעלעטיוו צו דער גרייס פונעם שטח אויף וואס עס דרוקט.
מען נוצט דאס אויך אין רוחניות צו לייגן דרוק נפשיתדיג אויף אן אנדערן ער זאל עפעס טאן.
וואַקיום אדער וואַקום אדער וואַקואום איז א פלאץ וואס איז פשוט ליידיג פון מאטריאל. אזוי ארום אז די דרוק דערפון איז אסאך ווינציגער פון די אלגעמיינער אטמאספערישן דרוק.
דאס ווארט קומט פון לאטיינש וואס מ'רופט אזוי אן ליידיגקייט.
אין א שטויבמאשין ווערט דער לופטדרוק פארמינערט מיט 20% וואס שאפט א זויגונג כדי אריינצוזויגן שטויב און שמוץ.
דער קאסמאס האט א גאר שטארקן וואקום, מיט מער נישט ווי עטלעכע וואסערשטאף אטאמען אין יעדן קובישן מעטער (דורכשניטלעך).
דער ערשטער וויסנשאפטלער וואס האט געשאפן א וואקום אין דער לאבאראטאריע איז געווען עוואנזשעליסטא טאריטשעלי.
די בערלינער וואנט איז געווען א שטיינערנער מויער וועלכע איז געבויט געווארן דורך דער קאמוניסטישער מזרח דייטשלאנד רעגירונג (דייטשע דעמאקראטישע רעפובליק) אפצוהאלטן אירע איינוואוינער פון אנטלויפן צו דער דעמאקראטישער מערב זייט פון דייטשלאנד. דער מויער איז געבויט געווארן אין 1961 און איז געשטאנען אונטער א שטרענגע וואך פון דער פאליציי־קראפט וועלכע די דייטשן האבן גערופן די סטאזי. די בערלינער וואנט איז געווען אן אנגעזעענער סימבאל פון דעם קאלטן קריג וועלכע האט זיך געקאכט שטילערהייט צווישן די פֿסס״ר און די אליאירטע, אריינגערעכנט מזרח דייטשלאנד און די פאראייניגטע שטאטן און אירע פריינט.
ביי דער ענדע פון דעם צווייטן וועלט קריג אין 1945 איז די שטאט בערלין ארומגענומען געווארן מיט אקופירטע טעריטאריעס פון סאוועטישע כוחות. די אלע טעריטאריעס זענען שפעטער געווארן די אפיציעלע מזרח דייטשלאנד. די שטאט בערלין זעלבסט איז צוטיילט געווארן צו מזרח בערלין און מערב בערלין. די מערב זייט איז אקופירט געווארן דורך בריטישע, פראנצויזישע, און אמעריקאנער כוחות און איז געשטיצט געווארן דורך די פעדעראלע רעפוליק פון דייטשלאנד, באקאנט אלס מערב דייטשלאנד. צווישן די יארן פון 1949 און 1961 זענען 2.7 מיליאן מענטשן אנטלאפן פון מזרח קיין מערב כאטש די אָרטיגע רעגירונג איז אין יענע יארן געווען די מערסט פראדוקטיווע קאמוניסטישע רעגירונג אין גאנץ אייראפע. ווי אזוי אימער, האבן די מזרח איינוואוינער זיך געשפירט אביסל אונטערדרוקט ווען די מעגליכקייט צו געניסן פון די מערב וועלט מידיא איז לימיטירט געווארן און זיי האבן געהאלטן אז די מערב איינוואוינער לעבן א העכערע סטאנדארט לעבן ווי זיי. אסאך פון די מזרח איינוואוינער האבן איבערגעלאזט די מזרח זייט האפנדיג צו טרעפן בעסערע עקאנאמישע מעגליכקייטן אויף מערב.
ווען די אנטלאפענע האבן אנגעהויבן גרייכן הויכע ציפערן און עס האט אנגעהויבן עפעקטירן די ארבעט'ס קראפט האט די מזרח רעגירונג באשלאסן דאס אפצושטעלן דורך בויען א שיץ מויער. די אפעראציע איז אויסגעפירט געווארן אינמיטן די נאכט פון אויגוסט דעם 13'טן אין 961' ווען א ריזיגע מחנה פון מזרח דייטשע סאלדאטן האבן באלאגערט די גרעניצן פון מערב דייטשלאנד און אויפגעשטעלט צייטווייליגע אייזערנע צוימען מיט שטעך דראט אויף איר. די ארבעט האט זיך אנגעהויבן באלד דערנאך ווען א ריזיגע צאל קאנסטראקשן ארבייטער האבן אנגעהויבן איבערטוישן די צוים צו א ציגל וואנט וועלכע איז געשטאנען 12 פיס (28 מעטער) הויך און זיך געצויגן אויף א שטרעקע פון 103 מייל (166 קילאמעטער). 28 מייל (45 קילאמעטער) פון די וואנט איז געבויט געווארן אינמיטן די שטאט בערלין וואו די גרענעצן פון מזרח און מערב דייטשלאנד זענען צוטיילט געווארן. דארט וואו עס האבן זיך געפינען געביידעס און מען האט נישט געקענט מאכן די וואנט האט מען עס איבערגעצויגן מיט ציגל אויף די מזרח זייט און באדעקט אלע פענסטער מען זאל נישט קענען אריבערזען די אנדערע זייט. די מזרח רעגירונג האט פארקויפט אז זי האט געבויט דעם וואנט צוריקצוהאלטן מיליטערישע קאנפראנטאציעס מיט מערב דייטשלאנד. דאס איז געווען נאר אן אויסרייד אבער ווען מען איז געגאנגן נאנט צו די וואנט און געזען די פילע פארכאפונג לעכער האט מען באלד פארשטאנען אז דאס איז געמאכט צו האלטן די איינוואוינער אין שטאט.
געוויסע מענטשן איז נאך אלס געלונגען זיך אריבער צו כאפן אבער 80 פראצענט פון די פרובירער זענען אומגעקומען פון די שטרויכלונגען וואס די רעגירונג האט אונטערגעשטעלט. פאר א לאנגע צייט זענען די איינוואוינער געבליבן איינגעשפארט אויף מזרח און נישט געהאט קיין שום מעגליכקייט צו אנטלויפן צו די פרייע וועלט. צוביסלעך האט אבער קאמוניזם אין אייראפע אויסגעוועפט און דייטשלאנד'ס שכינים, ווי אונגארן און עסטרייך האבן אנגעהויבן אריינלאזן די אנטלויפער אויף זייער זייט וואו עס איז נישט געווען קיין וואנט. די מענטשן זענען דערנאך פון דארט אריין קיין מזרח אדער ארויסגעוואנדערט צו די וועלט. אין יענע צייט האט די שטרענגע זיכערהייט ארום דעם וואנט אנגעהויבן אויסוועפן ווען מזרח דייטשלאנד האט אנגעהויבן אויפציען דעמאקראטישע רעפארמען. מענטשן האבן דאן אנגעהויבן צוברעכן די וואנט און די רעגירונג האט זיי איגנארירט. אין 1990 איז דער מויער אינגאנצן באזייטיגט געווארן ווען מזרח און מערב דייטשלאנד האבן זיך צוריק פאראייניגט צו איין לאנד.
טיילן פון דעם מויער זענען פארבליבן אויף געוויסע ערטער פאר געדענקעניש. אויך איז אויפגעבויט געווארן א מוזיי לעבן דער פארנומענסטע עפענונג פון דעם מויער אין בערלין וועלכע מען האט אנגערופן "טשעקפוינט טשארלי".
צו מיינט איר א צימער'ל?
שטיבל: נאָמען פֿון אָרט וואוּ חסידים דאַווענען. מען האָט עס גערופֿן „חסידים–שטיבל“, און מען פֿלעגט עס אויך רופֿן לויט דעם נאָמען פֿון דער שטאָט פֿון רבי, צו וועמען די חסידים פֿלעגן פֿאָרן: ווי צום ביישפיל „גערער שטיבלֹ“.
סברה איז די מיינונג פון עפעס.
עס איז די מעגליכקייט צו פארעם'ען און אפערירן אויף קאנצעפטען פון אבסטראקציע, לויט ראציאנאל און לאגיק, - טערמיןען מיט וואס סברה טיילט זיך פון ירושה.
לויט חז"ל איז עפעס סברה א מער א מחייב ווי תורה. סברה הוא ולמה לי קרא.
א בילד איז א צורה וואס רעפראדוצירט דאס אויסזען גענוי פון די גענויער עפעס אנדערשטער טעמע- געוויינליך פון א פערזאן אדער א זאך.
בילדער קענען זיין צוויי־דימענסיעל ווי א בילד אדער פאטאגראפיע אדער דריי־דימענסיעל ווי א סקולפטור.
זיי זענען אין טיפישקייט פראדוקציע דורך אפטישע אינסטרומענטן, - ווי קאמערעס, טעלעסקאפן, שפיגלען, מיקראסקאפן און לינדזן, א.א.וו. און נאטורליכע אביעקטן און פענאמען ווי דער מענטשליכער אויג און וואסער אויבערפלאכן.
א בילד קען מען מאלעווען, אדער פאטאגראפירן מיט א קאמערע.
מיט בילדער קען מען מאכן ווידעא קליפס.
אידיאל אין מידות איז א פרינציפ אדער ווערד וואס איינער טוט שטארק נאכרודף'ן פאר א ציל זיינער.
אידיאלן זענען זייער וויכטיג אין מוסר און אין מידות ווייל אזוי האלט מען זיך ביים אפמאך, און מצוה גוררת מצוה אז מען האלט זיך דערביי איז מען אויסגעשטעלט צו וואונען דערביי און נישט זיך אפטאן דערפון ווייל עס ווערט דער סדר אזוי.
אן אידיאליסטישער מענטש איז אפט מאל באטראכט פון זיינע ארומיגע ווי ווייניגער אידיאליסטיש ווייל זיינע 2 3 אידיאלן זענען אזוי שטארק אז עס צוברעכט און טוט איבערשטייגן די נארמאלע מענטשן'ס אידיאלן, ווי למשל אויב א מענטש נעמט די מידת האמת פאר אן אידיאל וועט ער זיך קענען צוקריגן מיט חברים, אדער פארקערט אויב א מענטש נעמעט די חבריםס כבוד פאר אן אידיאל וועט ער זאגן מער ליגענט זיי צו היטן.
ייִדיש, אידיש אדער יודיש, גערופֿן ביי אידן מאַמע לָשון, איז אַ שפּראַך װאָס װערט הײַנט גערעדט פֿון ארום 1.5 מיליאָן יידן און באַקאַנט ביי 3,142,560 מענטשן איבער דער װעלט, בעיקר פֿונעם אַשכנזישן אָפּשטאַם.
במשך פון איבער 800 יאר איז יידיש געווען דער מאמע לשון פון א היפשער טייל יידן אין אייראפע, בעיקר אין דעם 19טן און 20סטן י"ה וואס דעמאלס איז יידיש געווען דער מאמע לשון פאר רוב יידן אין אייראפע און ביי די יידישע אימיגראנטן פון אייראפע אין אנדערע לענדער. אין יענער תקופה איז יידיש באנוצט געווארן אויף וואס א שפראך ווערט באנוצט, לשון קודש איז באנוצט געווארן נאר צו דאווענען און שרייבן תורה רייד, אבער אנהייב דעם 20סטן יאר הונדערט האט אליעזר בן יהודה מאדערנעזירט דעם לשון קודש און איר אהערגעשטעלט ווי א גערעדטע שפראך פאר יידן, און עס גערופן העברעאיש. דאן האט העברעאיש אנגעהויבן דינען ווי א גערעדטע שפראך ביי גרויסע טיילן פון יידישן פאלק וואס וואוינען אין ארץ ישראל און בעיקר האט זי איבערגענומען די יידישע שפראך נאך די צווייטע וועלט קריג.
בעת דער השכלה באוועגונג, אין סוף דעם 18טן יאר הונדערט, האבן יידן פארדייטשט זייער יידיש אין די לענדער וועלכע מען האט גערעדט דייטש, אבער אין מזרח אייראפע האבן יידן פארגעזעצט זיך צוצוהאלטן צו דער יידישער שפראך.
פֿאַר דער צווייטער וועלט-מלחמה האָבן אַרום 11 מיליאָן יידן גערעדט יידיש אלס זייער מאַמע-לשון. הײַנט צו טאָג רעדן יידיש אַרום 3 מיליאָן מענטשן, בעיקר אין ארץ ישׂראל און אין אַמעריקע - ווען פֿאַר א העלפֿט פֿון זיי איז יידיש די ערשטע שפּראַך. צווישן 60 און 75 פראצענט פון די יידיש-רעדער זיינען פרומע רעליגיעזע יידן.
די יידישע שפּראַך שטאַמט איבערהויפּט פֿון מיטל הויכדייטש װאָס מען האָט אַמאָל גערע
דט אין אייראָפּע (וואָס איז דאן געווען באַקאַנט אַלס אַשכנז), פֿון דער שפּראַך האָט זיך אויך געמאַכט די דייטשע שפראַך אָדער אויך באַקאַנט אַלס ניי הויכדויטש. (נישט אַזוי ווי טייל מענטשן מיינען אַז יידיש קומט פֿון דייטש). א גרויסער טייל פֿון ווערטער אין יידיש קומט פֿון דייטשער אָפֿשטאַמונג, בערך 10% לשון הקודש, און אויך סלאווישע שפראכן.
במשך פון די דורות האט זיך יידיש געטוישט, דאס הייסט די יידן פון איין עק וועלט ווי דייטש האבן נישט גערעדט די זעלבע יידיש ווי ליטע, הײַנט איז דאָס אויסגעמישט פֿון העברעאיש, ענגליש, רוסיש, פּויליש און אַזוי ווייטער.
היינט צוטאג.
היינט צוטאגס רעדן מערערע מענטשן יידיש אין אמעריקע, אין ארץ ישראל, ענגלאנד, קאנאדע, אבער אלס אַ מאמע שפראך, איז עס אנגענומען בעיקר ביי די פרומע חסידישע קרייזן. און אויך ביי די ירושולים'ער פרושים קרייזן וואס ביי זיי ווערט באטראכט אידיש אלס א מיטל זיך אפטיילן פון די גויאישע און פרייע גאס.
אין דער פארגאנגנהייט איז יידיש געווען זייער א רייכע טאָג טעגלעכע שפראך און פעסטגעשטעלט מיט מאדערנע קולטור (ליטעראטור, פארשטעלונגען, דיכטונגען, טעאטער און נאך).
צאל יידיש רעדערס.
פאלגנד זענען די צאל יידיש־רעדערס אין דער וועלט וואס האבן יידיש פאר זייער מוטערשפראך און זייער אומגאנגשפראך.
יידיש אין ארץ ישראל.
יידש ווערט באניצט ביי פילע חסידישע קהילות אין ארץ ישראל, און אויך צווישן די פרושים אין ירושלים. די צייטונג "לעצטע נייעס" איז געווען וויכטיג פאר די יידן וואס זענען געקומען פון אייראפע.
לױטן געזעץ אין ישראל איז לאנגע יארן געווען פֿאַרבאָטן צו שפּילן אין טעאַטער אױף יידיש. אבער זייט די 1960ער יארן, די ישראלדיקע געזעלשאפט האט געענדערט. "דזשיגאן און שומאכער" זענען געווען א פאר וואס האבן געשפילט קאמעדיעס, און אויך "די צווי שמואל'ן": שמוליק סעגאל און שמואל רודענסקי. זייט 1987, ס`איז דא אין ישראל א טעאטער וואס הייסט "יידישפיל" וואס גיבט אויס טעאטערשפילן אויף יידיש. אויפ'ן ישראלדיקן ראדיא איז דא א פראגראם אויף יידיש, אין "קול ישראל" נעץ א'.
דיאַלעקטן.
ייִדיש האָט צװײ גרױסע גרופּעס דיאַלעקטן: דאָס מזרח יידיש און דאָס מערבֿ ייִדיש ייִדיש. ס׳רובֿ הײַנטיקע ייִדיש־רעדערס שטאַמען פֿון מזרח־אײראָפּע און גײן נאָך די מזרחדיקע נוסחאָות אין רײד, בעת די מערבֿדיקע דיאַלעקטן זענען אין גאַנצן אָפּגעשטאָרבן. דאָס מערבֿ ייִדיש טײלט מען אין דרום־מערבֿ, צענטראַל־מערבֿ (צוזאַמען: דאָס דורמדיקע מערבֿ ייִדיש) און צפֿון־מערבֿ דיאַלעקט גרופּעס. מזרח ייִדיש האָט אױך צװײ צװײַגן: צפֿון־מזרח ייִדיש ("ליטװיש", װאָס שליסט אײַן דאָס "שטאַם־ליטװיש" און קורלענדער ייִדיש) און די דרומדיקע גרופּע מיט דעם דרום־מזרח יידיש און דעם צענטראל־מזרח יידיש.
שרײַבן ייִדיש.
ייִדיש איז בעיקר געשריבן געוואָרן מיט לשון־קודש'דיקע אותיות (א"ב), אזוי ווי לאַדינאָ און אַנדערע שפראַכן פון ייִדן, ווײַל דאָס איז געווען די שריפט וואָס ייִדן האָבן געקענט. לעצטנס האָבן אָנגעהויבן צו לערנען ייִדיש פּאַרשוינען וואָס קענען נישט קיין ייִדישע בוכשטאַבן. האָט ייִוו"א ערפֿונדן אַ סיסטעם פון ראָמאַניזאַציע, ד.ה. אויסלײגן ייִדיש אויף אַ לאַטײנישע שריפט אָבער זי איז כמעט נישט באַנוצט.
א סך ייִדיש רעדערס אין די הײַנטיקע טעג זענען פרומע ייִדן וואָס זענען נישט באַקאַנט מיטן ייִוו"א אויסלייג און שרײַבן און לייענען אַ ייִדיש געמישט מיט ענגלישע אָדער העברעישע ווערטער (קוקט ווײַטער) מיט ייִדישע בוכשטאַבן.
אויך זענען דאָ ענגליש רעדערס וואָס מישן ארײַן ווערטער פון ייִדיש אין זייער שפראַך; דאָס איז באַקאַנט ווי ייִנגליש
חסידיש ייִדיש.
טייל חסידישע ייִדן האָבן שטאַרק מקפיד געווען צו רעדן נאָר ייִדיש אַזוי ווײַט אַז אין געוויסע געגנטן אַזוי ווי וויליאַמסבורג וועט איר טרעפן אַ סך ייִדן וואָס קענען נישט קיין איין שפראַך אויסער ייִדיש, אָבער אַפילו די עיקר שפּראַך איז ייִדיש האָבן זײ אָבער נישט מקפיד געווען אַז מע זאָל נישט אַרײַנמישן ענגלישע ווערטער ווײַל דער עיקר בײַ זיי איז געווען אַז מען זאָל האָבן אַ באַזונדערע שפראַך אָפּצוטיילן זיך פון די גויים. אין די לעצטע יאָרן האָט זיך חסידיש ייִדיש שטאַרק אַנטוויקלט און הײַנט צו טאָג איז פֿאַראַן זייער א סך רײַכע ליטעראַטור אויף ייִדיש און אויך א סך ספרים ווערן איבערגעזעצט פון לשון הקודש אויף ייִדיש.
צייטונגען און זשורנאלן.
די ערשטע יידיש־שפראך צייטונג אין בראזיל איז געווען "די מענטשהייט", וואס האט דערשינט אין פארטא אלעגרא אין תרע"ה.
אינטערנעץ.
מער ווי 10,000 ביכער אויף יידיש, אפשר מער ווי העלפט פון אלע ביכער פארעפנטלעכט אויף יידיש, זענען אצינד אנליין מיט דער ארבעט פון די יידישער ביכער-צענטער, וואלונטירן און דער אינטערנעץ ארכיוו.
אפשאצונג איז דער פראצעס פון דאקומענטירונג געוויינליך אין מעסטןדע טערמין'ען ווי חכמה, טאלאנטען, עטיטודס און אמונות.
מען קען דאס נוצען אין סיי וואסערע הינזיכט, ביזנעס, פילאזאפיע און סייענס א.א.וו.
שוואך איז דאס פארקערטער פון שטארק, אז מען האט נישט קיין כוח רעלאטיוו צו איינער וואס האט מער כוח.
מען נוצט דאס סיי אין גשמיות און סיי רוחניות.
אויך איז דאס שייך ביי א זאך אז מען קען דאס שנעלערע צוברעכן. און אויך ביי א מענטש - פיזיש, א גיבור וואס האט שטערקער מוסקלען ווי אן אנדערע, אדער א גוטען קאפ פאר גייסטיש, אז מען קען פארשטיין תורה, ביזנעס אדער וויסנשאפט שנעלער און קלארער ווי אן אנדערן.
באהאלטן איז פארדעקן עפעס א זאך אז אנדערע זאלן דאס נישט זעהן און באמערקן.
דער ציל איז צו האלטן דעם זאך אדער לאקאציע אדער מענטש א סוד.
קינדער האבן אויך אזא פאפולערער שפיל וואס הייסט באהאלטן און איינער דארף זוכן די איבעריגע.
פאקט איז א זיכערע סטאטוס פון א געשעעניש, אדער אן ארויסזאג וואס קען ווערן פעסטגעשטעלט דורך און לויט אן אנגענומענער עטאביליריטער סטאנדארד פון עוואליואציע.
דער פונקטליכע דעפעניציע פון פאקט ווענדט זיך אין איר קאנטעקסט, אקעדעמישער דיסציפלין און נארמאטיווער פרינציפ.
עוואַלואציע אדער אפשאצונג איז די סיסטעמאטישע דעטערמינאציע פון זכות ווערט און וויכטיגקייט פון עפעס א זאך אדער א מענטש.
עוואַלואציע איז אפט באנוצט צו כאראקטעריזירן און שאצן סוביעקטן פון אינטערעסע אין א ברייטער ראנג פון מענטשליכע ענטערפרייסעס, אריינגערעכענט ארט, ביזנעס קאמפיוטער און רעגירונג, אדער נאן פראפיט ארגאניזאציעס, און אזוי ווייטער אלע סערוויס'עס פאר מענטשן און זייערע געברויכן.
עס איז אן אינפארמאטיווער אקט צו פאררעכטן און אויסשטעלן די ווערד און ווערט פון דער פראיעקט אדער פראדוקט.
אידעע איז א געדאנק וואס עקזיסטירט אדער איז אויסגעפארעם'ט אין באוואוסטזיין פון א מוח פון א מענטש כלפי עפעס אן ענין.
דער מענטשליכער מעגלעכקייט צו באגרייפן אידעעס איז אין צוזאמענהאנג מיט די מעגליכקייט פאר סברה און זעלבסט-רעפלעקטירונג, און די מעגליכקייט צו ערייכן און נוצן אינטעלעקט.
אידעעס געבן די אויפשטייג פאר באגריפן, וואס איז דער יסוד פון סיי וואסערע דעת, צי איז דאס וויסנשאפט כללית, אדער מער בפרטית ביזנעס, געזונטהייט, פילאסאפיע. א.א.וו.
ראיאן איז א געאגראפישער טערמין גענוצט אין פארשידענע אופנים און פארשידענע וועגן צווישן די פארשידענע אפטיילונגן אין געאגראפיע.
אין גענעראל מיינט דאס אפצוטיילן א שטיקל ערד פון די ארומיגער ערד למשל א לאנד איז א ראיאן פון א קאנטינענט, א שטאט איז א ראיאן פונעם לאנד, און א געגנט איז א ראיאן פון א שטאט. א.א.וו.
א געגענט איז א ארט אין א גרויסע שטאט, וואו אלע איינוואוינערס האבן א נאנטשאפט איינער מיט'ן אנדערן. א געגענט קען זיין קליין מיט בלויז עטליכע גאסן, אדער קען עס זיין גאר גרויס. גאנץ אפט ארבעטן די איינוואוינערס פון א געגענט צוזאמען, צו פארבעסערן די זיכערהייט און ריינקייט פון זייער געגענט.
אין די פאראייניגטע שטאטן און קאנאדע זענען געגענטן אפיציעל אנערקענט, און זיי האבן די געזעץ אויטאָריטעט, אויסצוגעבן געלט (פון שטייערן) צו מאכן פארקן א.א.וו.
אייז איז א פארגליווערטער שטיק וואסער וואס ווערט הארט אין פארעם פון קריסטאלען.
אינעם פרעשור פון 1 אטמעספער
עס זענען דא 14 פאזעס פון וואסער וואס ווערן אנגערופן אייז.
די אטמאספער (פון גריכיש: ἀτμός [atmos] "פאַרע" און σφαῖρα [sphaira] "קיילעך") איז א שיכט פון גאזן וואס נעמען ארום א מאטריאלן קערפער פון גענוג מאסע.
די גאזן זענען צוגעצויגן צו זייערע קערפער דורך גראוויטאציע. און זיי בלייבן דארטן פאר לענגערע טערמינען אויב די גראוויטאציע איז הויך אין דער אטמעספער'ס טעמפראטור איז נידעריג.
אלע פלאנעטן האבן די אייגענע אטמאספערעס. דער ערד'ס אטמאספער שיצט מענטשן פון שעדעדיגע אולטראוויאלעט שטראלן. ער אנטהאלט זויערשטאף וואס מערסטע ארגאניזמען ניצן צו אטעמען און קארבאן דיאקסייד וואס פלאנצן ניצן, אויך אלגן און ציאנאבאקטעריע.
אטמאספערישער דריק איז דער קראפט פער איין שטח וואס די גאזן אין דער אטמאספער דריקן אויף דער איבערפלאך.
א מיינונג איז א פערזאנס אידעע און מחשבות כלפי עפעס אן ענין. עס איז אן אפשאצונג א משפט און אן איוואליואציע פון עפעס.
א מיינונג איז נישט קיין פאקט, ווייל מען קען דאס נישט אויפווייזן אלס פאלטש, אדער עס איז קיינמאל געווארן אויפגעוויזן אלס פאלטש, אדער אויפגעוויזן אלס אמת. אויב ווערט דאס אבער יא אויגעוויזן אלס אמת ווערט דאס דאן יא א פאקט.
מיינונג אין אידיש קען אויך דינען ווי דער כוונה פון דעם ענין וואס מ'טוט אדער זאגט, צ.ב.ש "ער האט געמיינט דערמיט אזוי און אזוי". אדער דאס גלייכן.
טשעכײַ, אדער טשעכיע, (טשעכיש: "Česko" "טשעסקאָ", אפיציעל: די טשעכישע רעפובליק) איז אַ לאנד איינגעשלאסן לאַנד אין צענטראַל־אײראָפּע. זײַן הױפּטשטאָט איז פּראָג.
דאס לאנד איז פארהאלטנמעסיג קליין קעגן אירע שכינים, זי איז ארומגענומען פון צפון און מערב דורך פוילן און דייטשלאנד, פון מזרח דורך אוקריינע, פון דרום דורך עסטרייך און אונגארן. אזוי ארום קומט אויס אז זי איז פון די לענדער וואס האבן נישט קיין גרעניץ צום וואסער בלויז דורך די טריקעניש. עס געפינט זיך אין איר טייכן ווי דער מאלדאווע טייך אין פראג און דער טייך מאראַווע וואס באהעפט זיך צום טייך דוניי.
דאס לאנד איז פארהעלטנמעסיג ניי, זי איז איינגעטיילט אין די היסטארישע לענדער פון בעהמען און מעהרן.
דער חלק פון בעהמען איז ביים גרענעץ מיט דייטשלאנד, עס אנטהאלט אין זיך די סודעטן און הערץ בערג וואס מישט זיך אויס צווישן דער דייטשער טעריטאריע, און איז ווו באקאנט געווען דער שוועבל אין פייער פארן אויסבראך פון דער צווייטער וועלט קריג. נאצי דייטשלאנד האט זיך זייער געגלוסט צו האבן דאס חלק, קודם צוליב איר געגראפישן טייל, ווייל עס איז ווי איינגעשלינגען אין דער דייטשער טערעטאריע, אויך וווינען דארט א סך רעדנדיגע דייטשן, אויך איז עס א זייער א רייך פלאץ, עס איז רייך מיט אייזן, קופער, בליי, קוילן און אוראניום.
דאס מערסטע וואס די דייטשן האבן געדארפט איז דאס אוראניום, וואס דאס איז א ווכיטיגער באשטאנדטייל צום פארבריצירונג פון אטאמישער ענערגיע.
דער צווייטער טייל פון טשעכיי איז מעהרן, דאס איז מער צו מזרח צו, עס איז א פרוכטבארע געגנט, און גרעניצט זיך מיט עסטרייך.
נאכן קאמף פון מאהאטש אין יאר ה'רפ"ו ביז יאר ה'תרע"ח איז דאס קעניגרייך פון בעהמען געקומען אונטער דער אויפזיכט פון דער עסטרייכישער אימפעריע, באקאנט מיטן נאמן מדינת קיר"ה. ביז זי איז געווארן איין לאנד צוזאמען מיט סלאוועקיי, מען האט איר דעמאלט גערופן טשעכאסלאוואקיי דאס האט אנגעהאלטן ביז די קאמוניזם איז צעפאלן, היינט זענען זיי איינגעטיילט אין צוויי באזונדערע מדינות טשעכיי און איר שכן סלאוואקיי.
נאכן צווייטן וועלט קריג איז טשעכאסלאוואקיי געפאלן אונטער דעם שאטן פון קאמוניזם, סטאלין האט געהאלטן אז אזוי ווי די רוסישע מיליטער האט באפרייט די טשעכן פון דעם נאצישן יאך קומט איר אלץ.
דאס לאנד האט צום מערסטן געליטן איר חלק פון דעם רוסישן קאמוניזם, ווען אלכסנדר דובטשיק האט אין יאר געוואלט רעוואלטירן קעגן דעם רוסישן בער, דעמאלט זענען די רוסישע טאקנען אריינגעפארן אין פראג און געמאכט דארט א שחיטה.
דאס היינטיגע לאנד פון טשעכיי איז געווארן אין 1993 ווען טשעכאסלאוואקיי האט זיך צעטיילט. דער ערשטער פרעזידענט איז געווען וואצלאוו האוועל.
די טשעכישע לאנדשאפט איז פארשיידנארטיק. בעהמען, אין מערב, באשטייט פון א בעקן דרענירט פון די עלבע (טשעכיש: "Labe") און מאלדאווע טייכן, ארומגענומען מיט נידעריגע בערג, ווי די קראקנאשע קייט פון די סודעטעס. דער העכסטער פונקט פונעם לאנד, סנעזשקע, ביי 1,602 מעטער, געפינט זיך דא. מעהרן, דער מזרח טייל פון לאנד, איז אויך גאנץ בערגיק. ער ווערט דרענירט בעיקר דורכן טייך מאראווע, אבער אנטהאלט ער דעם קוואל פונעם אדער (טשעכיש: "Odra").
a> איז פון די גרעסטע אויטא פאבריצירערס אין צענטראל אייראפע.
טשעכיי האט אן אנטוויקלט, הויכער איינקונפט עקאנאמיע מיט א GDP פער מענטש 82% פונעם דורכשניט פארן אייראפעישן פארבאנד.
דאס לאנד געהערט צו דער שענגען זאנע, אפגעשאפן די גרענעץ קאנטראלן מיט די שכנותדיגע לענדער, דייטשלאנד, עסטרייך, פוילן און סלאוואקיי, אום 21סטן דעצעמבער 2007. טשעכיי איז א מיטגליד אין דער וועלט האנדל ארגאניזאציע.
די מערסטע באקאנטע טשעכישע קאמפאזיטארן זענען אנטאנין דווארזשאק, בעדריך סמעטענע, גוסטאוו מאהלער און לעאש יאנאטשעק.
יידן אין לאנד.
אזוי ווי אין גאנץ אייראפע, האבן אידן געוואוינט אין דעם לאנד פאר הונדערטער יארן. די הויפטשטאט פון מדינת בעהמען איז געווען פראג וואס איז איינע פון די עלצטע און שענסטע שטעט אין אייראפע, אין פראג האט שטענדיג אן עקזיסטירט א בליענדע אידישע קהילה, אין דער מיטל אלטער האבן די אידן געוואוינט אין א געטא, מען קען נאך היינט זען סימנים און צייכענונגען פון ווי ביז ווי עס איז געווען די געטא.
אין פראג האבן געדינט גרויסע מענטשן פון כלל ישראל אלץ רבנים און פרנסי הקהלה, ווי רבי יהודה ליווא דער מהר"ל מפראג, דער עוללות אפרים, רבי יהונתן אייבשיץ, רבי יחזקאל לאנדא דער נודע ביהודה. עס געפינט זיך אין די שטאט איינע פון די עלטסטע שולן אין אייראפע דאס הייסט דער אלטניי שול אינעם חצר פון דעם שול איז דא דער בית החיים פון א סך פון זייערע רבנים ליגן, דער בית החיים איז נאך ארגינאל נישט בארירט אין די מצבות שטייען אין א רייע שיינערהייט.
אין בעהמען איז אויך דאס די באוואוסטע באד ערטער קארלסבאד און מארינבאד, וואס א סך צדיקים און רבי'ס, גאונים און ראשי ישיבה פון פוילן, אונגארן, רוסלאנד פלעגן קומען אהין צוזאמען טרעפן און וויילן אויף אפרו.
אין מעהרן האט אויך עקזיסטירט שיינע אידישע קהילות, פון די באוווסטע צווישן זיי איז די הויפטשטאט ניקאלשבורג. אין דעם שטאט האט געדינט דער רבי ר' שמעלקע פון ניקאלשבורג.
אזוי ווי אין אלע שטעט דורכאויס אייראפע האבן אידן געליטן אין בעהמען מעהרן, פון צרות און פיין, עס איז באקאנט אין די היסטאריע פון די מרושעת קעניגן טערעסא וואס האט אויסגעטיילט פיין און צרות פאר אידן, חוץ אין די צייטן פון פראנז יאסעף איז געווען דארט גוט פאר אידן, און אין איר ה'תר"ם האט ער געגעבן גלייכבארעכטיגונג פאר אידן.
פאר'ן צווייטן וועלט קריג האבן דארט געוואוינט 400.000 אידן, וואס כמעט אלע זענען גע'הרג'ט געווארן, נאכן קריג שאצט מען איז איבערגעבליבן קרוב צו 50.000 אידן פון טשעכיי.
די קעניגלעכע קאנאדישע אויפזיצנדיקע פאליציי ("ראיעל קענעדיען מאונטעד פאליס"), באקאנט אלס די אר-סי-עם-פי אדער מאונטיס, איז די נאציאנאלע געזעץ ענפארסמענט אגענטור פון קאנאדע, און אויך א שטארקע סימבאל פון דאס לאנד. די אגענטור איז געגרינדעט געווארן אין 1873 אלס די נארט-וועסט מאונטעד פאליציי צו קאנטראלירן דאס לאנד פון אינערליכע קאנפליקטן. די אגענטור פארמאגט היינט 16,000 אפיצירן.
וויבאלד ווען די פאליציי קראפט איז געגרינדעט געווארן האבן זיי גענוצט פערד, איז די סימבאל פון די אגענטור געבליבן אן אפיציר רייטנדיג אויף א פערד.
ארגאניזאציע און אירע פליכטן.
די אר-סי-עם-פי ווערט אנגעפירט ביי א קאמישענער אין די אגענטור'ס הויפטקווארטיר אין אטאווע. די אגענטור איז איינגעטיילט צו 700 טיילן, צושפרייט איבער'ן גאנצן לאנד. אויסער די אפיצירן האט זי 5000 ציווילע ארבייטער אין אירע אפיסעס איבער'ן לאנד. די אגענטור ברויך ארויפצווינגן די נאציאנאלע געזעצן אויף די איינוואוינער און די פראווינציאלע געזעצן אין יעדע פראווינץ. אין די דריי טעריטאריעס איז די אר-סי-עם-פי די איינציגסטע פאליצייאישע כח ווייל עס איז קיינמאל נישט איינגעשטעלט געווארן א לאקאלע פאליצייאישע קראפט וואו עס איז פאראן אין אלע שטעט אין קאנאדע.
די מאונטיס געפינען זיך איבעראל: אויף פליגער, באנען, אויטאס, שיפן, שניימאבילן, און נאך כדי נאכצוגיין ארגאניזירטע פארברעכן, קאמערציאלע און עקענאמישע פארברעכן, געלט שווינדלערייען, און די נייע תקופה פון קאמפיוטער און טעלעקאמיוניקאציעס פארברעכן, און היינט צו טאג אויך טעראריזם.
צו ווערן אן אר-סי-עם-פי אפיציר מוז מען זיין א קאנאדער בירגער, 19 יאר אלט, און געזונט און שטארק. זיי גייען דורך א 6 מאנאטן טרענירונג און מוזן דינען 5 יאר.
בעפאר דער ערשטער וועלט מלחמה איז די אר-סי-עם-פי געווען א פאליצייאישע קראפט ווי געווענליכע פאליציי אגענטורן. נאך די קריג איז די אגענטור מאדרניזירט געווארן און אנגעהויבן טאן קאנטער-שפיאנאזש ארבעט. אין יענע יארן איז אויך געגרינדעט געווארן די עף-בי-איי אין די פאראייניגטע שטאטן.
די אר-סי-עם-פי איז געווען שטארק אקטיוו אין די קאלטע קריג און האט געזאמעלט אסאך שפיאנאזש פון די קאמוניסטישע רוסלאנד ווען אין דער זעלבער צייט האט זי ווייטער געטאן אירע אינערליכע פליכטן אינלאנד.
אין די 1960ער יארן איז די אגענטור געווארן שטארק אקטיוו אין קוויבעק ווי די סעפעטאריסטן האבן אנגעהויבן פארלאנגען זעלבשטענדיקייט. די סעפעטעריסטן האבן געהאט טעראריסטישע גרופעס וועלכע האבן אפגעטאן טעראריסטישע אקטן ווי קינדעפינגס און מערדערייען אויף ליבעראלע אפישעלס. די אר-סי-עם-פי איז געווארן זייער אקטיוו אין קוויבעק און האט גאר סוקסעספול אויסגעראטן די גרופעס. אבער די אגענטור איז קריטיקירט געווארן אלס באהאנדלן זאכן צו ווילד ווי זיך איינברעכן אין הייזער א.ד.ג. די קאנאדער רעגירונג האט נישט געוואלט באשמוצן איר סעקיוריטי אגענטור'ס נאמען און האט דערפאר צוריק ציוויליזירט די אר-סי-עם-פי און אנשטאט געגרינדעט אין 68' די סי-עס-איי-עס, אלס קאנאדע'ס אינטעליגענץ אגענטור. נאך אלס איז די אר-סי-עם-פי פארמישט אין אויספארשונגן פארברעכן אקטן פון שפיאנאזש און טעראריזם.
8) ראבערט לעירד בארדן. 911' – 917'. א קאנסערוואטיוו יונאניסט. ער האט געהאט דאס ווייניגסטע ערציאונג פון אלע פרעמיער מיניסטארן אבער איז באצייכנט געווארן אלס קאנאדע'ס קלוגסטער און מערסט געלערנטער פרעמיער מיניסטער. זיין בילד ליגט אויפ'ן 100 דאלאר ביל.
9) ארטור מעגען. ער איז נאר געווען פרעמיער מיניסטער פאר דריי מאנאטן אין 926'. ער איז געווען א מיטגלידער אין ביידע פארטייען.
10) וויליאם ליאן מעקענזי קינג. דער לענגסטער אין אמט, אלעס צוזאמען איבער 21 יאר. ער איז 3 מאל געווען פרעמיער מיניסטער. 21' – 26', 26' - 30', 35' – 48'. ער איז געווען פרעמיער מיניסטער ביי די צווייטע וועלט קריג און איז אנגעבליך געווען א שונא ישראל. ער האט זיך געטראפן מיט היטלער אין 37' און האט אים באצייכנט אלס א גוטער מענטש. ער האט אפגעזאגט און צוריקגעשיקט א שיף מיט טויזנעטער אידישע אימיגראנטן ענדע קריג. זיין בילד איז אויפ'ן 50 דאלאר ביל.
11) ריטשארד בעדפארד בינעעט. 30' –35'. א קאנסערוואטיוו. ער איז געווען א מיטגלידער אין די בריטישע הויז אוו לארדס.
12) לואיס סטעפאן סעינט לורענט. 48' - 57'. א ליבעראלער פון קוויבעק.
13) דזשאן דזשארדזש דיפענבעיקער. 57' – 63'. א קאנסערוואטיווער. ער איז געווען א צווייטע וועלט קריג וועטעראן.
14) לעסטער באוועלס פערסאן. 63' – 68'. א ליבעראלער. האט געוואונען די נאבעלע שלום פרייז פאר די לעזונג צום סועז קאנאל קריזיס.
15) פיער עליאט טראדאו. 68' – 79'. א ליבעראלער פון מאנטרעאל, קוויבעק. ער איז געווען באוואטסט מיט זיינע גוטע אינקניפונגן מיט די פאראייניגטע שטאטן.
16) טשארלס דזשאסעף (דזשאו) קלארק. 79' – 80'. א קאנסערוואטיוו. דער יונגסטער פרעמיער מיניסטער פון קאנאדע וועלכער איז איינגעשוואוירן געווארן ביי די 39 יאר.
17) דזשאן נעפיער טורנער. א ליבעראלער. ער איז נאר געווען פרעמיער מיניסטער פאר עפעס מער ווי 2 מאנאטן אין 84'.
18) מארטין ברייען מאלראני. 84' – 93'. א קאנסערוואטיוו פון קוויבעק.
19) קים קעמפבעל. א קאנסערוואטיוו. זי איז געווען די ערשטע פרוי פרעמיער מיניסטער פון קאנאדע און אויך די ערשטע נאטיווע. זי איז געווען אין אמט 6 מאנאטן אין 93'.
20) דזשאן דזשאסעף דזשעקווא קרעטיען. 93' - 03'. קרעטיען איז א ליבעראלער פון קוויבעק. קרעטיען האט סערווירט 34 יאר זינט ער איז ערשט ערוועלט געווארן אין 63'.
21) פאול מארטין. 03' - 06'. מארטין האט איבערגענומען קרעטיען נאך זיין רעטייערמענט און געוואונען נאך א מאנדאט.
22) סטיוון הארפער. 15' - 06'. הארפער איז א קאנסערוואטיוו און איז דער גרינדער פון די פארטיי וועלכע איז עטליכע יאר פריער פארמירט געווארן פון צוויי אנדערע פארטייען.
מעקדאנעלד. מעקענזי. מעקדאנעלד. אבאט. טאמפסאן. באוועל. טופער. לוריער. בארדן. בארדן (אין זיין צווייטע טערמין האט ער געוואונען אין א נייע פארטיי, די יונאניסטן). מעגען. קינג. מעגען. קינג. בינעעט. קינג. סעינט לורענט. דיפענבעיקער. פערסאן. פיער טראדאו. קלארק. פיער טראדאו. טורנער. מאלראני. קעמפבעל. קרעטיען.מארטין. הארפער. זשוסטען טרודא.
די בריטישע אימפעריע איז דער נאמען וואס איז געגעבן געווארן צו דעם פאראייניגטן קעניגרייך פון גרויסבריטאניע און אירלאנד מיט אירע הונדערטער קאלאניעס, סימבאליזירנדיג איר מאכט און גרויסקייט. די בריטישע אימפעריע האט אין די אנפאנג 1900 יארן געהאט אונטער זיך 20 פראצענט פון דער וועלט'ס לאנד און 400 מיליאן מענטשן.
די בריטישע אימפעריע האט זיך לאנגזאם געגערינדט ווען הונדערטער בריטישע פארשערס האבן זיך ארויסגעלאזט אויף שיפן איבער'ן ים און געזוכט עפעס פריש. יעדע אינזל וואס זיי האבן געפינען האבן זיי דורכגענישטערט אויב עס איז פאראן עפעס ווערד אין איר. אויב יא האט די בריטישע רעגירונג באלד גענומען קאנטראל אויפ'ן אינזל און אנגעהויבן האנדלען מיט די סחורה וואס דארט איז געוועזן. די ערטשע אינזלען אויף וועלכע די בריטישע האבן גענומען קאנטראל זענען געווען די קאראיבישע אינזלען וועלכע זענען נישט ווייט פון אמעריקע. די אינזלען האבן געהאט אסאך ווערט און מענטשן האבן זיך אנגעהויבן ארייציען אהין און באלד אנגעהויבן צו האנדלען.
בריטאניע איז נישט געווען די איינציגסטע אימפעריע אין אירע גוטע יארן. אויך פראנקרייך און שפאניע האבן געטאן דאס זעלבע און האבן גענומען פעטע שטיקער פון נארט אמעריקע וועלכע איז געווען געבענטש מיט עטליכע זאכן.
די דריי אימפעריעס האבן זיך שטענדיג געריסן און געקריגט איבער א שטיקל לאנד, יעדער וועלנדיג פארברייטערן איר אימפעריע. בריטאניע איז געווען אויסגעצייכנט אין אירע מלחמות און האט באוויזן צו באזיגן פראנקרייך און שפאניע מערערע מאל, ווערנדיג אלס גרעסער און גרעסער און איז טאקע געווען די גרעסטע אימפעריע אין דער היסטאריע.
ביי דער צווייטער וועלט-מלחמה איז די בריטישע אימפעריע געווען אפגעשוואכט און האט נישט געקענט פארטיידיקן אירע קאלאניעס אין דרום אזיע. צוליב דעם, האבן מורא פון אן אטאקע דורך יאפאן, האבן אויסטראליע און ניו זילאנד אויפגעשטעלט אין 1951 דעם אנזוס זיכערהייט אפמאך מיט די פאראייניקטע שטאטן פון אמעריקע.
בריטיש ערוועיס איז די הויפט לופטליניע פון דעם פאראייניגטן קעניגרייך. זי איז הויפטקווארטירט אין הארמאנדסווערט, אין דער לאנדאנער בארא פון הילינגדאן.
בריטיש ערוועיס איז געבוירן געווארן אין יאר 1919 און איז געווען די ערשטע לופטליניע וואס האט געהאט א טעגליכע פליפלאן פון אינטערנאציאנאלע פליען, אנגעהויבן צווישן לאנדאן און פאריז. די פירמע האט ערשט געהייסן "עי.טי.ענד.טי." און האט געהאט עטליכע איינצעלע מאטאר פליגער.
עטליכע יאר שפעטער האבן זיך געעפענט נאך עטליכע קליינע עירליינס אין בריטען. אבער זיי האבן נישט צו לאנג מאריך ימים געווען, ווייל אין יענע צייטן זענען זייער ווייניג מענטשן געפארן מיט פליגערס און עס האט געקאסט א הון רב. אין יענע יארן האט געדויערט פאר א פילאט צוויי טעג צו פליען פון לאנדאן קיין פאריז ווייל מען איז געווען געצווינגען צו לאנדן 33 מאל דורכאויס די וועג.
איינע פון די ערטשע קונדן פאר בריטיש ערוועיס איז געווען די בי.בי.סי. פרעסע. עס זענען געפארן מער פליגער מיט צייטונגן ווי מיט מענטשן. ביז געציילטע יארן האט די פירמע געקויפט גרעסערע פליגער און געמאכט א רייזע פון לאנדאן קיין פאריז אין עטליכע שטונדן. אחוץ דעם זענען פרייזן געפאלן וואס האט סטאביליזירט די פירמע און מענטשן האבן אנגעהויבן נוצן פליגער אין די מאסן.
ביז אין יאר 1930 האט בריטיש ערוועיס געהאט פיר גרויסע קאנקורענטן (הענדלי פיידזש, דיימלער ערוועיס, בריטיש ער מערין, און אימפעריעל ערוועיס) וועלכע האבן זיך געשטארקט יעדן טאג אראפברענגנדיג די פרייזן גאר ביליג. א דאנק די שטארקע קאנקורענט האבן די פירמעס אנגעהויבן מאכן רייזעס איבער די גאנצע וועלט.
די בריטישע רעגירונג האט אין יענע יארן געהאט די בעלות איבער בריטיש ערוועיס און האט איר געהיטן ווי א מאמע גיט אכט אויף איר בעיבי. אין 987' איז די פירמע פריוואטיזירט געווארן נאכדעם וואס די רעגירונג האט איר ארויפגעלייגט אויפ'ן סטאק מארקעט פאר 125 פעניס א שעיר. איבער א מיליאן מענטשן האבן אין צוויי טעג געקויפט בריטיש עירוועיס'ס סטאק, ארויפברענגנדיג איר דריי פאכיג.
גרויס.
בריטיש ערוועיס איז נאך היינט דער וועלט'ס גרעסטע לופטליניע אין אינטערנאציאנאלע פליען. די פירמע טראגט ארום 40 מיליאן מענטשן א יאר אויף 309 פליגער. אין איין טאג פארן ארויס איבער א טויזנט פליען צו איבער 500 פליצילן אין 105 לענדער איבער דער וועלט, דעקנדיג ארום 800,000 קילאמעטער.
די פירמע איז הויפטקווארטירט אין היטרוי לופטפעלד אין לאנדאן אבער איז אויך גאר שטארק אקטיוו אין גאטוויק ערפארט און אין לאנדאן סיטי ערפארט. די פירמע גיט ארבעט פאר איבער 60,000 מענטשן פון וועלכע 82 פראצענט ארבעטן אין בריטאניע.
היטרוי פליפעלד.
בריטיש ערוועיס האט זיין אייגענעם טערמינאל אין היטרוי ערפארט, לאנדאן וואס הייסט טערמינאל 5 אדער T5. די מלכה עליזאבעט האט געעפנט דעם טערמינאל דעם 14טן מערץ 2008. בויען דעם טערמינאל האט געקאסט £4.3 ביליאן ($6.2 ביליאן). דער טערמינאל געפינט זיך צווישן היטרוי'ס צוויי סטארטפאסן - 27L/09R און 27R/09L. דער שטח איז גרויס 260 העקטארן, און עס האט זיין אייגענע באן סטאנציע.
בריטישע אקט אף יוניאן
קאנאדישע אקט אף יוניאן
בריטאניע איז באקאנט מיט אירע פיר אקט אף יוניאן'ס (אקטן וואס האבן פאראייניגט לענדער) וועלכע האבן געברענגט די בריטישע אימפעריע צו איר פולן פראכט.
די אקט אף יוניאן פון 1536.
די אקט אף יוניאן וועלכע איז דורכגעפירט געווארן אין 536', דורכאויס די צייטן פון הענרי דער אכטער, וועלכער איז געווען דער צווייטער מאנארך וואס איז פאקטיש געווען א וויילס געבוירענער און איז שפעטער געווארן קעניג אין ענגלאנד צוליב זיין פאמיליע פארבינדענהייט מיט די ענגלישע קעניגן.
יענער אקט האט נישט נאר פאראייניגט ענגלאנד מיט וויילס נאר האט אויך פאראייניגט וויילס זעלבסט. אין וויילס איז פריער געווען צענדליגער מאנארכיעס און לארדן וועלכע האבן געהערשט יעדער אויף א צווייטן ארט. מיט'ן אקט אף יוניאן איז וויילס פאראייניגט געווארן און יעדע געוועזענע מאנארכיע האט באקומען א רעפרעזענטאטיוו אינעם ענגלישן פארלאמענט.
די אקט פון יוניאן פון 1707.
די צווייטע אקט אף יוניאן וועלכע איז אדורכגעפירט געווארן אין יאר 1707 האט פאראייניגט ענגלאנד און סקאטלאנד און האט געגרינדעט דאס קעניגרייך פון גרויסבריטאניע.
כאטש סקאטלאנד האט ווייטער אנגעהאלטן מיט איר יוסטיץ סיסטעם און נאך ענליכע זאכן, האט זי געשיקט 45 ערוויילטע מיטגלידער צו די בריטישע הויז אף קאמאנס און נאך 16 צו די הויז אף לארדס. סקאטלאנד האט באקומען אלע האנדל רעכטן פונקט ווי ענגלאנד און אויך מיט דאס געלט האט מען זיך צוטיילט.
די אקט אף יוניאן פון 800'.
די אקט אף יוניאן וועלכע איז אדורכגעפירט געווארן אין יאר 800', און איז געווארן געזעץ יאנואר דעם ערשטן 801', האט פאראייניגט גרעיט בריטען מיט גאנץ אירלאנד באקומענדיג דעם נאמען "די יונייטעד קינגדאם אף גרעיט בריטען ענד אירלאנד".
די בריטישע האבן אריינגענומען 100 איירישע אין די הויז אף קאמאנס און נאך 32 אין די הויז אף לארדס. די איירישע האבן אבער נישט איינגעהאלטן די בריטישע געזעצן און אויפגעשטעלט א מעכטיגע רעבעלן גרופע וועלכע האט געצוואונגן די בריטישע צוריקצוגעבן זעלבסטשטענדיקייט פאר זיי.
דער רויטער קרייץ (ענגליש: "Red Cross") איז אן אינטערנאציאנאלע נייטראלע ארגאניזאציע וועלכע איז געווידמעט צו העלפֿן פארוווּנדעטע אין א קריג און ארויסהעלפן די ציווילע מיט עסן און מעדיצין ווען עס פעלט זיך אויס. די הויפט ביוראס זיינען פלאצירט אין גענף- אין דער שווייץ.
די רויטע קרייץ איז היינט א פארנומענע ארגאניזאציע מיט טויזנטער וואלונטירן ארום די וועלט וועלכע העלפן ארויס די ארימע לענדער מיט עסן אין מעדיצין ווען עס פאסירן קאטאסטראפעס ווי פארפלייצונגן, ערדציטערנישן, עפידימיקס, און אנדערע פראבלעמען.
די רויטע קרייץ איז הויפטקווארטירט אין דזשעניווע, שווייץ, און פארמאגט אפטיילונגן אין 160 לענדער ארום די וועלט, אריינגערעכנט די אמעריקאנער רויטע קרייץ וועלכע איז באוואוסט אלס די מערסט אקטיווע אפטיילונג.
אינטערעסאנטע פאקטן.
די רויטע קרייץ באזוכט א יאר ארום א האלב מיליאן ארעסטאנטן אין 1,900 טורמעס אין 80 לענדער ארום די וועלט זיכער צו מאכן אז זיי ווערן געהאלטן מיט יושר. די ארגאניזאציע טראגט און ברענגט ארום 1.3 מיליאן מעסעדזשעס פער יאר צווישן די ארעסטאנטן און זייערע פאמיליעס אדער אנדערע נאנטע. די ארגאניזאציע אראנזשירט ארום 55,000 באזוכונגן צו ארעסטאנטן דורך פאמיליע.
א דאנק די רויטע קרייץ טרעפן זיך ארום 2,500 מענטשן מיט זייערע פאמיליע מיטגלידער וועלכע זיי האבן שוין נישט געזען פאר יארן אדער קיינמאל. פון צענדליגער טויזנטער פארלוירענע וועלכע ווערן איינגעגעבן דורך זייערע פאמיליעס, טרעפט די רויטע קרייץ ארום 1,600 פון זיי פער יאר. ארום 6,000 מענטשן באקומען רייזע דאקומענטן מיט די הילף פון די רויטע קרייץ צו קענען אנקומען אהיים צו זייערע פאמיליעס.
די ארגאניזאציע שטעלט צו הילף פאר 67 שפיטעלער אין 18 ארימע לענדער ארום די וועלט. די ארגאניזאציע האט אפילו אייגענע דאקטוירים וועלכע בא'הנדל'ן ארום 30,000 פאציענטן פער יאר.
יעדעס יאר ברענגן זיי הילף צו טויזנטער פארוואונדעטע אין אלע קאנפליקטן ארום די וועלט. אין דעם פארגאנענעם יאר אליינס האט די ארגאניזאציע געגעבן הילף פאר נאנט צו 100,000 פארוואנדעטע אין 55 באזונדערע פראיעקטן אין 21 לענדער ארום די וועלט.
א דאנק די הילף פון די רויטע קרייץ געניסן איבער 100 מיליאן מענטשן ארום די וועלט פון פרישע וואסער און סאניטאציע סיסטעמען.
די ארגאניזאציע טיילט אויס א יאר א געשאצטע 132,000 טאנען עסן פעקלעך, 745,000 טאנען פון מעדיצין, 895,000 צודעקן (דאכענעס), 132,750 עסצייג סעטס, און שטעלן אויף 6,360 טענטס אין צענדליגער לענדער.
אלעס אינאיינעם פארמאגט די ארגאניזאציע נאנט צו 12,000 ארבייטער פון וועלכע ארום 10,000 געפנען זיך אויף מיסיעס ארום די וועלט. אין די הויפטקווארטירן ארבעטן 826 מענטשן.
די גאנצע אפעראציע קאסט אפ נאנט צו א ביליאן שווייצער פראנק (בערך 785 מיליאן יו-עס דאלאר).
די ארגאניזאציע מגן דוד אדום אין ישראל איז מיטגליד אין דער רויטער־קרייץ, און באדינט אלס א לאקאלע ישראלישע קראנקהויז.
נילוס איז א טייך וואס פליסט אין קאנטינענט אפריקע. אין פארגאנגענהייט ער איז גערעכענט געווארן צו דעם לענגסטן טייך אין דער וועלט. אבער אויספארשונגען וואס רעדאגירט געווארן לעצטענס, האבן געוויזן אז קען זיין, דער אמאזאנאס טייך איז ער דער לענגסטער.
די לענג פון דעם נילוס איז 6,670 ק"מ, און זיין דרענאזש בעקן איז גרויס 2,870,000 קמ"ר, א צענטל פון אפריקע קאנטינענט פלאץ.
דער טייך איז א לעבן-הויפט-אדער פאר עגיפטן און סודאן. און דאס איז דער עיקרדיקער וואסער- ווארצל אין די אויסגעטרוקנטע שטאטן. דער נילוס האט צוויי ארגינעלע ווארצלן: דער ווייסער נילוס וואס הייבט זיך אן אין דער עקוואַטאָראַל אפריקע, און דער בלויער נילוס וואס הייבט זיך אן אין עטיאפיע.
די טייך נעמען.
אין אַראַביש ער הייסט نهر النيل (אנ-ניל טייך, געטייטש: הניל, טייך), אין תנ"ך ער דערמאנט אין נעמען "יאור", "נהר מצרים" או "שיחור" (ישעיה כ"ג 3 וכן ירמיה ב' 18). זיין היינטיקע העברעישן נאמען שטאמט פון גריכיש.
דער נילוס טיילן.
דער נילוס גייט אריבער דורך די לענדער אוגאַנדע, קעניא, די דעמאקראטישע רעפובליק פון קאָנגאָ (אין פארגאנגענהייט זאַאִיר), עטיאפיע, סודאן און עגיפטן, ביי וועמען ער גיסט זיך אריין אין מיטלענדישן ים. ווייל זיין פלוס איז פון דרום-זייט אויף צפון-זייט.
די ווארצלען פון דעם בלויען נילוס, האט אפגעדעקט צו דער מאדערנער וועלט, דער בריטישער זשיימס ברוס אין יאר 1770. אויף דעם ווייסן נילוס ווארצלען איז געווען מחלוקת צווישן הער ריטשארד פראנסיס בערטאן, וואס ער האט געטענהט אז זיין ווארצל אין דער טאנגאניקע אזערע, און צווישן הער זשאן הענינג ספיק וואס האט געטענהט אז זיין ווארצל אין דער וויקטאריע אזערע. אין יאר 1875 הער הענרי מארטאן סטאנלי האט באשטימט אז דער טייך ווארצל איז פון וויקטאריע אזערע, ווייל פון טאנגאניקע אזערע גייט נישט ארויס א טייך אויף צפון-זייט ריכטונג.
דער ווייסער נילוס.
כאטשיק אז וויקטאריע אזערע ווערט גערעכנט צו דעם ווארצל פון נילוס, אבער אויכעט צו וויקטאריע אזערע גיסן זיך אריין א פאר טייכן. דער לענגסטער טייך-ארעם גייט ארויס פון ניונגוואו-וואלד (Nyungwe Forest) אין רוואנדע. ער פליסט דורך די טייכן רוקאַראַראַ (Rukarara), מוואגא (Mwogo), נייבאַראָנגאָ (Nyabarongo) און קאַגעראַ (Kagera) און גיסט זיך אריין אין וויקטאריע אזערע אין טאנזאניע לעבן דער שטאט בוקאָבאַ (Bukoba) וואס אירע איינוואוינער אפגעשאצט ארום-100,000 נפש.
דער ווייסער נילוס גייט ארויס פון וויקטאריע אזערע אין ריפאָן-פאַלן (Ripon Falls) לעבן דזשינזשאַ (Jinja), אוגאנדע, אין א נאמען "וויקטאריע-נילוס". ער פליסט ארום-500 ק"מ צו דער ריכטונג פון קיאָגאַ אזערע און פון דארטן צו אַלבערט אזערע. נאך זיין ארויסגאנג פון אלבערט אזערע, באקומט ער דעם נאמען "אלבערט-נילוס". ווען גייט ער ארויס פון אלבערט אזערע פליסט דער טייך קיין סודאן. אין דעם שטאט פאראייניקט ער זיך מיט א גרויסן טייך וואס זיין לענג איז כ-720 ק"מ, און באקומט ער דעם נאמען " דער ווייסער-נילוס". דער נאמען שטאמט פון א ווייסן מאטעריאל וואס ווערט געשמעלצט אין זיין וואסער. אין סודאן דער טייך ממשיך זיין צו פליסן ביז חאַרטאָם.
דער בלויער נילוס.
דער בלויער נילוס און דער ווייסער נילוס פאראייניקן זיך אין חאַרטאָם, (סודאן הויפט שטאט) און פון דארטן פליסט דער פאראייניקטער טייך דורך עגיפטן ביז דעם מיטלענדישער ים. אין וועג ער פארבינדט זיך מיט דעם עטברה-טייך. דער פארעם פון דעם נילוס-אויסגוס צו דעם מיטלענדישן ים ענלעך צו דעם גריכישן בוכשטאב דעלטע (Δ), און דעריבער די געגענט איז גערופן "דער נילוס דעלטע".
מיט דעם נילוס וואסער, פליסט אויך א באדן-שיכט וואס זאמלט זיך איין אין דעלטע, וועגן דער אפשוואכונג פון דעם טייך-פלוס מאכטיקייט. די אפשווענקונג פאבריצירט אין דעלטע א פעסטיקע ערד-פלאץ, פרוכטפּערדיקע און גוטע פאר די לאנדווירטשאפט.
90% פון דעם וואסער, און -96% פון דעם באדן-שיכט פון דעם נילוס שטאמען פון עטיאפיע. 59% פון דעם וואסער שטאמען פון דעם בלויען נילוס. און די רעשט, פון דעם ווייסן נילוס, און פון פארשיידענע ריטשקעס וואס גיסן זיך אריין צום נילוס.
דער נילוס איז אלעמאל דער צענטער פון ציוויליזאציע אין עגיפטן.
די מאדערנע תקופה.
ווען די בריטישע קראפטן זענען געווען אין עגיפטן ביי דער ערשטער וועלט מלחמה האט מען געניצט דאמפשיפן סיי פאר זיכערהייט סיי פאר טורויזם צו די פיראמידן און טעבע.
דער דעמאגראפישע איינפלוס פון דעם נילוס.
דער נילוס שניידט דורך דער שטאט חארטום, די הויפטשטאט פון סודאן, און די שטאט קאהיר. די צוויי שטאטן באציען זיך צו דעם נילוס ווי א קאנקרעטער לעבן-הויפט-אדער, ווייל ער איז דער איינציקער וויכטיקער וואסער-ווארצל אין א געגענט פון אן אויסגעטרוקענטער מדבר. און פאקטיש באמערקט מען אז די איינוואוינערס פארשפרייטונג אין עגיפטן און סודאן איז אזוי: אז דער גרעסערער טייל פון די איינוואוינערס, און רוב שטעט זיינען באזעצן אויף דעם נילוס ברעגן.
דער נילוס אין תורה.
דער נילוס און די פיראמידן
די ערשטע דערשיינונג פון דעם נילוס אין דער תורה איז אין אנהייב ספר בראשית (פרק ב, פס' י"א-י"ב) דארטן איז דערציילט אויף א טייך וואס דרייט זיך אין עדן, און טרינקט אן דעם גארטן (מ'מיינט צו גן עדן), לויט דער תורה דערציילונג, דער טייך שיידט זיך אפ אויף פיר טייכן, און איינע פון די טייכן איז דער נילוס - "שם האחד פישון הוא הסבב את כל ארץ החוילה אשר שם הזהב, וזהב הארץ ההיא טוב שם הבדלח ואבן השהם". און רש"י טייטשט אויפן פלאץ - "פישון, הוא נילוס נהר מצרים ועל שם שמימיו מתרבין ועולין ומשקין את הארץ נקרא פישון כמו ופשו פרשיו. דבר אחר פישון שהוא מגדל פשתן שנאמר בישעיה אצל מצרים ובושו עובדי פשתים".
די קומעדיקע טרעפונג מיט דעם נילוס איז ווען פרעה גיט צו די יידן זיך באזעצן אין לאנד גושן, וואס ווי זעט אויס זי איז די דעלטע פון דעם נילוס.
דאס אנדערע מאל וואס אין איר דעשיינט דעם נילוס איז אין אנהייב פון שמות, ווען יוכבד, משהס מאמע באהאלט אים אין א גומא קאסטן אין דעם נילוס, און לאזט זיין שוועסטער מרים צו זיך באהאלטן צווישן די טאטראק-פלאנץ און אכטונג צו געבען אויף אים.
לויט די פארזעצונג פון דער דערציילונג, משה רבינו איז אויסעצויגן געווארן פון דעם טייך דורך בת פרעה וואס זי איז געקומען צו זיך באדן אין טייך. איז דערציילט נאך אז דער עגיפטישער קעניג פלעגט אנקומען צום נילוס, און ס'זעט אויס כדי צו דערליידיקן זיך און צו זיך באדן. אויכעט די צען מכות וואס גאט האט געשלאגן אויף די מצריים זיינען פארבינדן מיט דעם נילוס (מכת דם, מכת צפרדע).
דער היינטיקער העברעישער נאמען נילוס שטאמט פון דעם גריכישן נאמען Νειλος, וואס פון אים האט זיך אנטוויקלט אויך דעם פרעמדשפארישער נאמען Nile.
וואסערדאמבעס.
אסואן וואסערדאמבע אין עגיפטן, איז אויפגעשטעלט געווארן אין צוויי פאזעס, אין-1902 איז אויפגעשטעלט געווארן די נידריקע אסואן וואסערדאמבע אדער די קליינע אסואן וואסערדאמבע. דער ערשטער פלאן פון דער וואסערדאמבע האט זיך אפגעדעקט נישט פאסיק, און זי איז אויפגעהויבן געווארן אין צוויי סעזאנען: 1907-1912, און-1929-1933. אין-1970 איז דערגאנצט געווארן דער בוי פון די הויכע אסואן וואסערדאמבע.
די וואסערדאמבע האט פאבריצירט א וואסער-איינזאמלונג וואס הייסט נאצער-וואסער-איינזאמלונג.
רעפובליק איז א רעגירונג־מעטאד וואס באשטימט דעם רעגירונגס פירערשאפֿט צו די בירגער, (די בירגער באשטימען ווער זאל זיין דער פירער פון זייער שטאַט). רעפובליק איז אנדערש פון מאנארכיע וואס די פירערשאפֿט גייט אריבער פון טאטן צום קינד, אויך איז רעפובליק אנדערש פֿון דיקטאטור וואס די פירער ווערן דערהויבן דורך די רעגירונג אליין אד"ג.
אין א רעפובליק איז דער ראש מלוכה נישט קיין מאנארך, נאר עס בייט זיך די פירערשאפֿט פֿון צייט צו צייט.
אין יאר 2017 האבן 159 פון דער וועלט׳ס 206 סואווערענע שטאטן געניצט דאס ווארט ״רעפובליק״ אין זייער אפיציעלן נאמען. אבער נישט אלע פון זיי זענען רעפובליקן אין דעם זינען פון האבן א געוויילטער רעגירונג. אויך נישט אלע לענדער מיט א געוויילטער רעגירונג האבן דאס ווארט ״רעפובליק״ אין זייער נאמען.
פֿארעם באציט זיך געוויינליך אויף דער דרויסענדע צוויי־ אדער דריי־דימענסיענעלער ראם, אויסזען אדער אויסשטעל פון א געאמעטרישן פיגור - אין קאנטראסט צו דער זאך פון אינעווייניג ווי דער אינהאלט אדער סובסטאנץ פון וואס ס'איז צאמגעשטעלט.
דאס ווארט פארעם איז א פענאמענע: דעריבער א דרשה וואס קען אנטהאלטן מייסטערהאפטיגע העליכע ווערטער ארגומענטן און רעיונות, אויב איז נישט דער פארעם, דאס הייסט דער פלאץ רעדנער, אדער אויסלייג פון גראמאטיק, סטיל, ארגאניזאציע פון ווערטער, שלעכט. דאן איז דער פארעם נישט גוט, אבער די תוכן הדרשה יא גוט.
עס דינט אויכעט אנצורופן אן אפליקאציע וואס מ'דארף אויספילן, אדער אין קאמפיוטער שפראך ווען אימער עפעס איז א פראגע און צייכן בויגן. א.א.וו.
אינטעליגענץ איז די אייגנשאפט פון שכל וואס אנטהאלט אין זיך אסאך פארבונדענע מעגלעכקייטן, ווי די מעגליכקייט פאר סברה, פלאן, שליכטן פראבלעמען, טראכטן אבסטראקטיש, באגרייפן איידיע און שפראך, און לערנען.
כאטשיג אינטעליגענץ ווערט באטראכט ביים המון זייער ברייט און לאנג, טוען אבער די פסיכאלאגן דאס טיפיש אנרופן די תכונה באזונדער פון שאפונג, פערזענלעכקייט, כאראקטער, וויסן, אדער קלוגשאפט.
מענטשן וואס צייכענען זיך אויס אין דעם זענען אינטעלאקטועלן.
טערמין איז אויף די כוונה און מיינונג פון די זאך וואס פירט זיך לויטן זאגער אדער טוער, מען קען עס נוצען סיי אויף א ווארט (טערמענאלאגיע) און סיי אויף צייט (קאדענץ).
וו.צ.ב. א פלאמבער מיט א קאמפיוטער טעקנישן קענען זאגן די זעלבע ווארט אבער איטליכער רעכט פון אנדער מיינונג ווייל זייער טערמאנאלאגיע איז אנדערשט.
אדער ביי צייט ווען מען בארגט זיך איינער דעם אנדערן געלט דארף מען באצאלן לויט די טערמין'ען פון דעם בארגער אדער פארקערט לויט די טערמין פון דעם פארבארגער.
צו מיינט איר א פראצעס ווי אין א געריכטליכע פראצעדור?
פראצעס (פון א לאטייניש ווארט אויף באוועגן) איז דער נאטורליכע געשענישען אדער דעזעגנירטע סעריע פון טוישונגען פון אייגנשאפטן פון א סיסטעם\אביעקט.
מער פונקטליך, און פון די מערסטע אלגעמיינער סיסטעמאטישער פערספעקטיוו, טוט יעדער פראצעס פארטרעטען אויף א געוויסער מהלך אדער א טייל פון א מהלך אינעם סיסטעם'ס פאזע אפטיילונגן.
יעדע מעסטן איז א פראצעס. די פראצעס פון מעסטן איז די פאנדעמענטאלער קאנצעפט פון פיזיקס, און די פראקטעצירונג פון יעדע פעלד פון סייענס און ענזשענירונג.
פאר די אויבנדערמאנטער ציל אריענטירטער סברה, פון די אינדאסטריאלער מענעזשמענט קוק ווינקל, די פאלגענדע אויסרעכענונגן קענען ווערן גענוצט אין א פראצעס ספעסיפיקאציע: מענטשען, מאשינען, און טולס, מאטריאל, ענערגיע, אינפארמאציע, פראפעסיענאלער וויסן, קאפיטאל, צייט און פלאץ.
חסרון מיינט אז עס פעלט צו האבן עפעס. אז מען האט דאס נישט, אדער אז מען האט גארנישט וואס מען ברויך. רעלאטיוו פון וואס מ'רעדט.
עבירה ווערט אנגערופן חטא וואס דאס קומט מלשון חסרון ווייל לב פנו מן החכמה זינדיגט אזוי אויך די יצר הרע'ס זשאב איז צו מאכן א חסר.
אן ארויסזאג איז א קורצער אויספירנדער זאץ אלס אן ערקלערונג קלאר און דייטליך וואס מען וויל.
עס קען אויך מיינען פינאנציעלער סטעיטמענט וואס זאגט דער אויספירליכער סטאטוס פון די פינאנצן, אדער נאך סטעיטמענסט פון פאשידענע פעלדער איטליכער מיינט אביסל אנדערשט אז מען ערקלערט דארן א סיכום פון די איבערזוכט.
דעפיניציע איז א פונקטליכער ארויסזאג וואס גיבט אן הסברה אויף דער מיינונג פון א טערמין, ווארט אדער פראזע.
אן ענציקלאפעדיע געבט מער אינפארמאציע איבער א זאך ווי סתם א טרוקענע דעפעניציע וואס דאן איז דאס בלויז א ווערטערבוך.
א מאטעמאטישע דעפיניציע איז א גענויער ארויסזאג, וואס מ'קען ניצן אין א מאטעמאטישן דערווייז.
אויסנארן איז דער מאניפולאציע פון דער אויפכאפונג צו טוישן געדאנקען און געפילען פון אנדערע, דורך ליגענט, אדער פאלטשקייטן, תחבולות און האלבע-אמת'ער.
אויסנארן נעמט אריין אין זיך קאנצעפטן ווי פרעפעגאנדע באהאלטן און דיסטראקציע.
פיקציע על אף וואס דאס איז נישט אמת ווערט נישט פארעכענט ווי אויסנארן ווייל דאס איז געמאכט צו באשרייבן פאנטאזיע און פארעם פון ריאליטעט, אחוץ אויב דער שרייבער זאגט קלאר א ליגענט אז די מעשה איז אמת.
אקעדעמיע איז א קאלעקטיווער טערמין צו באטיטלען די וויסנשאפטלעכע און קולטורעלע קהילה אריינגעטאן אין הויכן חינוך מיט חברים איבערגעקוקטער פארשונג.
דער נאמען שטאמט נאך א פלאץ וואס איז אינדרויסן פון אטען און דארטן האט פלאטו געהייליגט פאר חינוך און דעת.
סטאנדארט איז דער טערמין באנוצט צו פראצעסירן עפעס לויט א עטעבאלירטער טעכניק וואס איז אנגענומען אדער דאקומענטירט פאר איר געוויסע פעלד צווישן פארשידענארטיקע אינטערעסן פון זאכן.
געוויינליך זענען סטאנדארטען געשריבן און געמאכט דורך הויפט ארגענעזאציעס אדער די גרעסטע קאמפאניס אין דעם פעלד.
א פרינציפ באצייכענט און מיינט די הויפט און יסודותדיגער פונקט אדער פונקטן פון מעגליכקייטן פון א סוביעקט (צ.ב.ש. די עשרת הדיברות איז לויט די תורה די פרינציפן פון די וועלט באשאפונג), וואס דאס טוט ערמעגליכן די פארמאציע פון געזעץ אדער נארמאלקייט, אדער פיראכץ'ער וואס מענטשן טוען פארטייטשן די פענאמענען (פון געשעענישן) צו שאפן און לעבן לויט די פרינציפען זייער גאנצער מהות.
א פרינציפ איז דער אונטערגאלער טייל (אדער ספיריט) פון דער באזע פון אן עוואלואטיווער נארמאטיוו אדער פארמאטיוו אנטוויקלונג, וואס איז דער אביעקט פון די סאביעקטיווער ערפארונג און\אדער אפטייטש. צ.ב.ש., די מידות פון א געוויסער מענטש קען ווערן באטראכט אלס א פאר פון אויסגעוועלטע פרינציפן, וואס דער יעניגער טוט אויפאלגן אין פארעם פון פיראכצער אדער געזעצען. די דאזיגע פרינציפן טוט דעריבער אויספארמען זיינע מידות.
רעדוצירענדיג א געזעץ אדער פיראכץ צו איר פרינציפ, זאגט אונז אז פאר די סיבה פאר אונז איצט, וועט די פרינציפ נישט קענען\נישט וועלן טיפער אריינגעטראכט און צולייגט דורך שאלות (פארשטייט זיך אויב מען וויל נישט צולייגן). דאס איז די גרינגע וועג צו גראד מאכן און פארשטיין א קאמפלעצירטער ארגומענט - קנאים אדער קאנסערוועטיווען טוען דאס זיי לאזן נישט אריינטייטשן דורך פראגעס און ענפערס אינעם פרינציפ בלייבן זיי ביי די אינציאלער שמאלער מיינונג פון דעם פאנדעמענט פון פרינציפ.
אבער א פרינציפ טוט אויך ערמעגליכן צו באשאפן אלע מעגליכע ווערסיעס אונטער איר סוביעקטיווער לאזונג, וויבאלד איר רעאליטעט באשאפונג\ווייטער אנטוויקולינג אונטער דעם סוביעקט איז אפן אן קיין ענדע און אומפאראויסזאגן פארלאזענדיג און אנהענגענדיג זיך אויף בחירה, און דאס טוען די מאדערענע אידן אדער ליבעראלן, ווייל זיי ארגומענטירן אז אויף דעם פרינציפ איז די געזעצען געבויט, נישט אז דאס איז זעלבסט די פרינציפ נאר די געזעצן ווען עס איז באשאפן געווארן איז טאקע דאן געווען אויסערליך די פרינציפ דורך די דעמאלטסדיגער קאנצענסוס אז געוויסע אקטן און געשעענישן וועלן פאסירן אונטער א קאמבינאציע פון פרינציפן וואס איז היינט אויסגעשטעלט צו א סתירה קעגן אסאך מער פרינציפן.
א פרינציפאלער מענטש מיינט נישט אז ער איז אן עקשן אדער טוט אייביג די זעלבער, דאס מיינט פשוט אז אלע זיינע אקציעס איז אויסגערעכענט ס'זאל שטימן מיט די פרינציפן וואס ער האלט חשוב.
וואל דעוויד קאנאדע, קוויבעק, איז א שטעטל פון בערך 5,000 איינוואוינער וואס געפינט זיך אויף די לאורענטשען בערג בערך 75 מייל פון מאנטריאל.
אין וואל דעוויד געפינט זיך דער זומער שטעטל פריפאנטעין, אין וועלכען עס געפונען זיך בערך 100 דירות פון סאטמארער חסידים, אויך געפונט זיך דארט אין די זומער חדשים די ישיבה גדולה תורת משה דסאטמאר.
דער ישוב גרענציט זיך מיט סט. אגעטע וואס דארט פלעגן וואוינען בערך 40 משפחות חסידים אין קרית רימנוב פון הרב שלמה העלבראנץ די געוועזענע פירער פון די לב טהור קולט
איז צוזאמענגעשטעלט פון צען פראווינצן, און דריי טעריטאריעס.
טערמינאלאגיע איז דער שטודיע פון טערמין'ען און זייער באנוץ - פון ווערטער און ווערטער צוזאם שטעלן וואס זענען פארנוצט און ספעציפישע קאנטעקסטען.
טערמינאלאגיע טוט אויך אריינעמען אין זיך די פארמאלער דיסיפלין וואס טוט סיטעמאטיש שטודירן די נאמען געבן אדער דעזעגנירונג פון קאנצעפטען געאייגענט צו איין'ס אדער מער סאביעקט פעלדער אדער דאומען'ס פון מענטשליכע אקטיוויטעט, ריסוירטש און אנאליזן פון טערמין'ען אין קאנטעקסט, פארן ציל און סיבה צו דאקמענטירן און ארויסהייבן די ריכטיגע באנוץ.
דער שטודיע קען זיין לימיטירט פאר איין שפראך, אדער קען דעקן מער ווי איין שפראך אין די זעלבע צייט. מולטי-שפראך אדער ביי-שפראך. א.א.וו.
טאלאנט איז די אינטעלעקטואלע גרויסקייט וואס א געוויסער מענטש דערהייבט זיך צו קענען פארשטיין אדער טאן מער פון דעם אלגעמיינעם מענטש, אין דעם פאך אדער טעמע. צ.ב.ש. א מוזיקער האט א טאלאנט צום אינסטרומענט מער פון דעם אלגעמיינעם מענטש.
עס איז דא א וועג וויאזוי מען מעסט דאס, דורך אן איי.קיו. פראבע. אבער לעצטנס זענען געוויסע דאקטוירים ביי דער מיינונג, זינט די נומערן פון סטאטיסטיק ווייזן אז ביז 40 פראצענט טאלאנטירטע מענטשן האבן א שטיקל פארקריפלטקייט אויף אן אנדערן ענין וואס לאזט זיי נישט נוצן דעם מוח אויף יענער זאך דעריבער קענען זיי נוצן דעם גאנצן מוח בלויז פאר איין זאך, ווי צ.ב.ש. א בלינדער האט אייביג א טאלאנט צו דערשמעקן מיט וועמען ער רעדט אדער וואו ער איז, ווייל וויבאלד ער נוצט נישט טיילן פון מוח ווי דער אלגעמיינער מענטש פארן זען קען ער זיך אפגעבן צו אנטוויקלן די אנדערע טיילן פון מוח מער ווי סיי וועמען.
עס עס - SS (אַ קורץ־וואָרט פון Schutzstaffel - שוץ־שטאפל) איז געווען דער מיליטער פון די נאצי פארטיי. עס איז געגרינדעט געווארן ביי די 1920ער אלס א פערזענליכע וועכטער־אפטיילונג אויפן פירער פון די נאציס, אדאלף היטלער.
היינריך הימלער איז געווען דער פירער פון עס-עס זינט ה'תרפ"ט ביז ה'תש"ה (1929 - 1945). במשך די תקופה איז די עס עס געוואקסן פון א קליין פאראמיליטער צו איינע פון די גרעסטע און מעכסיקע ארגאניזאציעס אין די נאציסטישע דייטשלאנד. די סאלדאטן פונעם פארטיי האט מען אויסגעקליבן לויט די ראסישע פרינציפ פון נאציזם.
דער מיליטער איז געווען א באזונדער מיליטער און אפגעטיילט פון די פארמאלע מיליטער אין דייטשלאנד (דער ווערמאכט) ביז ווען אדאלף היטלער איז געווארן קאנצלער אויף דייטשלאנד. אבער זינט די נאציס האבן באקומען די מאכט אויף דייטשלאנד האבן זיי אויך קאנטראלירט אויף דער געהיים-פאליציי פון דייטשלאנד (דאס געשטאפא), און אויך אויפן זיכערהייט־דינסט (דער SD).
די מיליטערישע אפטייל פונעם עס עס (דער וואפען עס עס) איז געווען דער פאראנטווארטלעכער צום גרינדונג די קאנצענטראציע לאגערן און די פארניכטונג לאגערן. זיי האבן געהאלפן אפווישן די יידן פון ווארשאווער געטא.
דער פירער פון עס-עס (היינריך הימלער) איז געווען פון די גרעסטע פאראנטווארטלעכע צו דעם ענדגילטיקע לייזונג-פראגראם צו פארניכטן אלע יידן אין אייראפע.
שטעלונג איז דער כללית'דיגער פסיכילאגישער הייפאטעטישער אויפבוי, וואס רעפענזיטירט א מענטשס אלע מידות און געפילן וויאזוי ער האט זיין צוגאנג צו יעדע זאך, צו ער האט דאס יא ליב אדער נישט ליב א.א.וו.
עטיטודס זענען פאזיטיוו, נעגעטיוו אדער נייטראל וויזיעס אויף דעם "עטיטוד אביעקט": וו.צ.ב.ש. א מענטש, אויפפירונג אדער געשעעניש. מענטשן קענען אויך האבן סיי א פאזיטיווער און סיי א נעגעטיווער בייעס כלפי עפעס אן עטיטוד אין אפהאנדעלונג, - דאן הייסט דאס "אמבליוויאנט".
עטיטודס קומען פון אפסטעמפלען זאכן דורך משפטן אין מוח פאר זיך מיט אן אייגען מיינונג אויף וואס מ'זעהט.
עס ווערט אנטוויקעלט אינעם מענטש דורך אן עי.בי.סי. מאדעל, (אין ענגליש א'פעקט, ב'יהעווירעל (אויפירונג) טויש, און קאגנישען). דער אפעקטרינדער רעזולטאט, איז א פיסיכיאלאגישער ענטפער, וואס טוט אויסדרוקן דעם באטרעפענדערס פרעפערענץ פאר א זאך. די אויפירנדער כוונה איז די רעדן אינדיקאציע פון די כוונה פון דעם אינדיווידואל. דער קאגנאטיווער רעספאנס איז א קאגנאטיווער איוואליואציע פון די זאך צו אויספארמען א שטעלונג.
רוב שטעלונגען פון אן אינדיווידואל ווערן אויסגעפארעמט אלס רעזולטאט פון אבזערווירענדע לערנען פון זייער סביבה.
פערספעקטיוו, קוק ווינקל אדער שטאנדפונקט דאס איז וויאזוי מען זעט זאכן, צו אביעקטן פארן טרוקענעם פליישיגן אויג אין גשמיות. צו באגריף'ען פארן באגרייפן אין מוח לויט וויאזוי מען קוקט דאס אן פון רוחניותדיגן שטאנדפונקט.
אין פיזישן זין פון ווארט.
איז דאס פשוט לויט וויאזוי דער מענטש שטייט איז זיין זען אויסגעשטעלט אויפצוכאפן בלויז איין זייט פון די מטבע ווייל זיין פאזיציע ביים זען לאזט אים נישט זען די אנדערער זייט. אדער צוליב ווייטקייט, לויט דער דיסטאנץ קוקט דער אביעקט אויס קלענער ווי ער איז באמת. וו.צ.ב.ש. פאר אונז מענטשן קוקט אויס די שטערן ווי קליינע פונטעלעך, אדער די זון און די לבנה קוקען אויס די זעלביגע גרויס, אבערן אין אמת'ן איז די זון פול גרעסער אבער וויבאלד זי איז ווייטער פאר אונזער אויג ווי די לבנה איז דאס אייניג אין פערספעקטיוו.
אין גייסטישן זין פון ווארט.
דינט דאס אלס די מעטאפאר פארן טעאריע פון קאגנישען, דאס איז דער אויסוואל פון א קאנטעקסט אדער א רעפערענץ (אדער רעזולטאט פון די אויסוואל) פון וואס צו דערשמעקן, קאטעגאריזירן, מעסטן אדער קאדיפירן ערפארונג, נאכאנאנד צו פארמירן אן אויסגעשטעלטער מהלך און אמונה, טיפיש דורך צאמשטעלן איינס מיטן אנדערן. און מען קען דערנאך בויען אויף דעם מהלך און אמונה אייגענע אויספירונגן און נאך געניעלע מהלכים.
ציל מיינט א פונקט ווי מען וויל אנקומען, וו.צ.ב.ש. א גאן וויל שיסן דוקא אין הארץ אדער אין מוח אלס ציל גראד צו טויטען דעם שונא א.א.וו.
ציל אין ברייטערן זין פון ווארט מיינט אויך א פערזענליכער אדער ארגענעזציע'ר גלוסטיגער ענדע פונקט פון אן אנטוויקולינג.
עס איז געווענליך אויסגעפירט צו גרייכן א באשטימטע צייט דורך אויסשטעלן דעדליין'ס.
דער טערמין פונדאמענטאליזם ווערט על פי רוב באנוצט צו באצייכענען דאס עקסטרעמע קלאמערען אין א רעליעגיעזע אדער אידעלאגישער שיטה. דאס נאמען קומט פון די שטיצער פון די סארט פאנדאמענטאליזם, און די הסבר ווערט אנגעגעבן אז א פונדאמענט אפט גערופן מסורה איז דער סאמער אונטערשטער טייל אויף וואס א גאנצער בנין איז געבויט און האלט זיך אן. דער יסוד איז געווענליך איין שטיק וואס קען נישט צוטיילט ווערן אדער גערירט ווערן. דער זעלבע האלטן זיך פונדאמענטאליסטן שטארק אן אין זייער גלויבן אדער אידעאלאגיע און רירן זיך נישט אוועק בשום אופן דערפון.
ביי דער אידישער רעליגיע הייסן די חרדים אדער מער פונקטליך די קנאים פונדאמענטאליסטן ווייל זיי ווילן זיך נישט אוועקרירן קיין משהו פון די יסודות אויף וואס זייער געדאנקען גאנג און אמונה איז באזירט. דאס זעלבע קען אבער אויך אנגערופן ווערן ביי יעדער פאנאטישקייט וואס מען האלט זיך פון יסודות פון אמאל אפילו עס שטייט אין קעגנזאץ פון היינט.
דאס איז פארהאן אויך אין קריסטליכע און מוסלומענישע רעליגיעס
גריפּע אדער אינפלועציע איז אן אינפעקציע וועלכע שטאמט פון די אר.ען.עי. ווירוס פאמיליע. די גריפע דרייט זיך צווישן פייגל און זויגערס און גייט אויך אריבער צו מענטשן און מיליאנען ווערן אנגעשטעקט ארום דער וועלט יעדעס יאר.
צווישן 5 און 20 פראצענט פון דעם אמעריקאנער פאלק ווערט אנגעשטעקט מיט דער גריפע יעדן ווינטער לויט די אפיציעלע שטודיעס פון די צענטער אוו דעזיז קאנטראל (סי-די-סי). די גריפע איז טאקע נישט אזוי ערנסט היינט אבער עס קען נערווירן דעם באטראפענעם צווישן עטליכע טעג און עטליכע וואכן. מען היסט, ניוכעט, ניסט, עס קראצט, און מען שפירט זיך ווי א נאכגעלאזטע זעקל ביינער אן קיין לעבנ'ס פרישקייט.
כאטש רוב מענטשן באטראכטן די גריפע אלס א מילדע דעזיז מיט וועלכע מען דארף מיטלעבן יעדן ווינטער, קען עס אבער זיין זייער שעדליך. די סי-די-סי שאצט אז ארום 200,000 אמעריקאנער ווערן האספיטאליזירט יעדן ווינטער פון די גריפע אדער ענליכע ווירוסן און ארום 30,000 שטארבן דערפון. ארום די וועלט טוט די גריפע אוועקלייגן ארום א האלב מיליאן מענטשן יעדעס יאר.
וואס איז די גריפע?
די גריפע איז א אטעם קראנקייט וועלכע ווערט געשאפן דורך די אינפלועציע ווירוס. די גריפע איז נישט די זעלבע ווי א קאלד כאטש זיי ברענגען ביידע די זעלבע סימפטאמען. א קאלד ווערט געשאפן דורך אן אנדער ווירוס און די סימפטאמען זענען מילדער און אויך נישט אזוי שעדליך ווי די גריפע וועלכע קען ברענגן ערנסטע קאמפליקאציעס.
די גריפע קומט אריין אינעם קערפער דורך אטעמען און זעצט זיך אין די אטעם רערן וועלכע ווערט אנגערופן די רעספירעטארי טרעקט. ווען די ווירוס איז שוין דארט פאר א שטיק צייט הייבט עס אן עפעקטירן די צעלן און צוביסלעך הרג'ט עס אפ טייל פון די צעלן. איינמאל די צעלן זענען טויט הייבן זיי אן ארומגיין די קערפער און עפעקטירן נאך צעלן. די סימפטאמען הייבן אן קומען נאכדעם וואס די עפעקטירטע צעלן מאכן אויפגעשוואלן די אטעם רערן און דער מענטשן הייבט אן הוסן. די סימפטאמען ווערן נאך מער פארשטערקערט ווען די ווירוס גרייכט די בלוט שטראם און עס געדויערט געווענליך עטליכע טעג ביז די אימון סיסטעם וועקט זיך אויף און הייבט אן אויסקעמפן די ווירוס און איר ארויסטרייבן פון דעם קערפער. די געשוואלנקייט געדויערט אביסל לענגער אויסצוהיילן און דער מענטש וועט בלייבן מיט טייל פון די סימפטאמען ביז עטליכע טעג דערנאך.
די סימפטאמען פון דער גריפע זענען אסאך אבער אין רוב פעלער וועט עס זיין: הוסן, ניסטן, פיבער, קערפער קראצעריי, לויפנדיגע נאז, און מידיקייט. די אלע סימפטאמען זענען קיינע נישט קיין שעדליכע און יעדער נארמאלער מענטש טראגט עס דורך. שוואכערע מענטשן קענען אבער עפעקטירט ווערן מיט מער סימפטאמען וויבאלד זייער אימון סיסטעם ווערט אפגעשוואכט פון די קאמף קעגן די גריפע און דער קערפער ווערט אויסגעשטעלט צו כאפן ערנסטע אינפעקציעס וועלכע וואלטן נארמאלערהייט נישט געקענט עפעקטירן. אין אזעלכע פעלער וועלן די באטרעפענדע קענען באקומען באקטעריע נעמאניע, דיהיידרעישן (אויסגעטרוקנטקייט) סיינוס פראבלעמען און אויער אינפעקציעס ביי קינדער, און די וואס ליידן פון דייבעטיס אדער אסטמא וועלן זען א שטארקע פארערגערונג אין זייער מצב.
"סטרעין אַ" אדער "סטרעין בע" זענען די אינדאנטיפיקאציעס צו די ווירוס שטאפל. ווען די גריפע ווירוס איז אינדענטיפיצירט געווארן צום ערשטן מאל אין די 930' יארן האט מען איר איינגעטיילט אין 3 קאטעגאריעס: סטרעין אַ איז די מערסט אויפגעכאפטע גריפע וועלכע איז אויך דאס מערסטע שעדליך. סטרעין בע איז אביסל מילדער און קען מאכן ווייניגער פראבלעמען. און סטרעין צע מאכט זיך נאר ביי איינצעלע מענטשן און גייט נישט אריבער פון איינעם צום צווייטן.
וויאזוי באקומט מען די גריפע?
די גריפע קומט אין די ווינטער סעזאן (אמעריקע) וועלכע איז געווענליך צווישן נאוועמבער און מערץ אבער עס קען זיך ארויסציען פון די גרעניצן אויך, געוואנדן לויט יאר צו יאר. די מערסטע אקטיווע וואכן זענען אין די מאנאטן פון יאנואר און פעברואר.
דורכאויס די גריפע סעזאן הייבן מענטשן אן באקומען די קראנקייט און פארשפרייטן דאס שנעל איינע צו די אנדערע. וויבאלד די גריפע איז א אטעם (רעספירעטארי) ווירוס גייט עס גאר שנעל איבער פון איינעם צום צווייטן גענוי ווי א קאלד. איין איינציגער מענטש וואס באקומט די ווירוס וועט עס צעשפרייטן צו זיינע פאמיליע מיטגלידער, מיטארבייטער, און פריינט מיט וועלכע ער פארברענגט. די גרעסטע גריפע פארשפרייטונג קומט פון די שולעס וואו די קינדער שפילן זיך איינע מיט די אנדערע און האבן די מערסטע קאנטאקט צווישן מענטשן. די קינדער ברענגן עס אהיים און פון דארט גייט עס ווייטער און ווייטער. די נאציאנאלע אינסטיטוט פאר אלערדזשיס און אינפעקציעס שאצט אז איינס פון יעדע דריי פאמיליעס וועלכע האבן קינדער אין די שולעס ווערן אנגעשטעקט מיט די ווירוס יעדעס יאר.
די פארשפרייטונג פון דער גריפע גייט גאר שנעל ספעציעל ווייל די אנגעשטעקטע הוסן אסאך און די מענטשן וועלכע נעמען נאכדעם אריין זייערע לופט ווערן אויך אנגעשטעקט דערמיט. דאקטוירים זאגן אז איינער וואס שטייט ביז 3 פוס ווייט פון אן אנגעשטעקטן וועט עס מעגליך איבערכאפן נאכדעם וואס יענער וועט נאר געבן איין הוס. די נייע אנגעשטעקטע געדויערט געווענליך פון 3 ביז 4 טעג ווילאנג די ווירוס הייבט אן ברענגן די סימפטאמען אבער אפילו בעפאר קענען זיי שוין אנשטעקן נאך מענטשן ווייל די קראנקייט ליגט שוין אין זייערע קערפער. נאך א וועג וויאזוי די גריפע פארשפרייט זיך איז דורך אנרירן אביעקטן וועלכע אן אנגעשטעקטער האט אנגערירט בעפאר. דער אנגעשטעקטער מאכט א הוס און באדעקט זיין מויל מיט זיין האנט פאר מענטשליכקייט. א מינוט דערויף עפענט ער א טיר דורך אנכאפן די הענטל מיט זיין האנט וועלכע איז פריער געלעגן אויף זיין מויל. די ווירוס גייט דאן ארויף אויפ'ן טיר הענטל און דער מענטש (אדער עטליכע) וואס כאפט אן דעם זעלבן הענטל דערנאך נעמט ארויף די ווירוס אויף זיין האנט און פון דארט געדויערט שוין נישט לאנג ביז ער רירט אן זיין מויל אדער נאז און די ווירוס גייט אריין אין זיין קערפער.
דאקטוירים זאגן אז איינמאל א מענטש איז אנגעשטעקט מיט די גריפע וועט ער דאס קענען איבערגעבן פאר אנדערע ביז 7 טעג נאכדעם וואס ער האט דאס באקומען. זיי ווארענען אז קינדער קענען דאס נאך איבערכאפן אפילו שפעטער.
נארמאלערהייט צעשפרייט זיך די גריפע נאר אין די לאנד ווי עס האט זיך אנגעהויבן. אבער טיילמאל גייט עס אריבער פון איין לאנד צום צווייטן און מענטשן פון צענדליגער לענדער און אמאל די גאנצע וועלט ווערן אנגעשטעקט. אזא פאל ווערט אנגערופן א פענדעמיק. די ערגסטע אזא געשעעניש איז פארגעקומען אין 918' און האט אנגעהאלטן איין יאר. יענע פענדעמיק האט אומגעברענגט 20 מיליאן מענטשן ארום די וועלט, אריינגערעכנט א האלב מיליאן אין די פאראייניגטע שטאטן. די צאל קרבנות פון יענע פענדעמיק איז געווען פיל מער ווי אלע קרבנות פון אלע אנדערע פענדעמיקס אינאיינעם זינט דעמאלט.
אויסער די גריפע פון וועלכע מיר ווייסן איז פאראן די עוויאן גריפע פון וועלכע איר האט שוין מעגליך געהערט רעדן אין די מידיא. די עוויאן גריפע איז די זעלבע גריפע אבער ווערט איבערגעכאפט דורך אנגעשטעקטע פייגלעך. די פאל איז דערווייל נאר געהערט געווארן אין אזיע.
ווער איז אויסגעשטעלט דערפאר?
• קינדער אונטער 2 יאר וועמענ'ס אימון סיסטעם איז נאך נישט געהעריג אנטוויקעלט.
• עלטערע מענטשן העכער 65 יאר אלט. רוב טויט פעלער פון די גריפע איז ביי מענטשן פון יענע עלטער.
• מענטשן וואס ליידן פון קראניק פראבלעמען ווי אסטמא אדער דייעביטיס.
איין ברירה צו פארמיידן די גריפע איז צו נעמען א וואקסינאציע אנפאנג סעזאן. די סי-די-סי רעקאמענדירט דאס פאר די אלע אויבנדערמאנטע מענטשן וועלכע קענען זיך גרינג פארמיידן פראבלעמען. סתם מענטשן קענען אויך נעמען א וואקסינאציע אבער עס איז נישט אזוי וויכטיג ווייל עס זענען פאראן זייער ווייניג שאנסן אז עס זאל זיך מאכן ערנסטע פראבלעמען און נארמאלערהייט גייט עס אדורך ביז א וואך.
גריפע באהאנדלונג.
דערווייל איז נאך נישט פאראן א מעדעצין וועלכע קען היילן די גריפע איינמאל מען איז שוין אנגעשטעקט דערמיט. אנטיביאטיקס העלפן נישט ווייל זיי קענען נאר אומברענגן באקטעריע אבער די גריפע איז א ווירוס. עס זענען אבער יא פאראן א רייע דראגס וועלכע קענען פארקערצערן די לעבן פון די גריפע. די מעדעצינען קענען נישט ארויסטרייבן די ווירוס אבער קענען יא צוריקהאלטן די אנגעשטעקטע צעלן זיי זאלן נישט קענען גיין ווייטער אנשטעקן אנדערע צעלן און דאס פארקירצערט די לעבן פון די גריפע איינמאל די אימון סיסטעם טרייבט איר ארויס.
די אלע מעדיצינען קענען נאר פארשריבן ווערן דורך א דאקטער וויבאלד אלע פון זיי ברענגען זייטיגע פראבלעמען באקאנט אלס "סייד עפעקטס". די נאטורליכע וועג פון היילן די ווירוס איז דורך איר אויסליגן און טרינקען אסאך פליסיקייט. אויב מען ליידט אויך פון פיבער אדער קראצונג איז כדאי צו נעמען אספירין.
וויאזוי צו פארמיידן די גריפע.
עקספערטן זאגן אז די גרינגסטע וועג וויאזוי צו פארמיידן די גריפע איז דורך אנהאלטן א גוטע היגיענע דורכאויס די גריפע סעזאן. זיי האלטן אז עס איז וויכטיג זיך צו וואשן די הענט עטליכע מאל א טאג מיט ווארים וואסער און זייף און שטיין ווייט פון אן אנגעשטעקטן מענטש און אויב יענער הוסט זאל מען צודעקן די אייגענע מויל און נאז מיט די האנט און דערנאך אפוואשן די האנט בעפאר מען רירט נאכאמאל אן די מויל.
א מענטש וואס באקומט די גריפע קען אליין אויך גרינג פארמיידן דאס איבערצוגעבן צו אנדערע דורך בלייבן אינדערהיים און זיך נישט דרייען צווישן מענטשן. אויב מען מוז יא ארויסגיין איז וויכטיג צו האלטן אין טאש פאפיר און מיט דעם צודעקן די מויל ווען מען הוסט. אויב מען האט נישט קיין פאפיר איז וויכטיג אפצואוואשן די הענט באלד דערנאך בעפאר מען האט א שאנס אנצוכאפן עפעס וואס אנדערע וועלן באלד אויך אנכאפן.
די גריפע וואקסינאציע.
נאך א וועג וויאזוי צו פארמיידן די גריפע איז צו נעמען א וואקסינאציע יעדע אנפאנג גריפע סעזאן (אקטאבער ביז נאוועמבער אין צפון אמעריקע) ווי פריער דערמאנט. עס איז בעסער דאס צו נעמען ווי פריער ווייל עס נעמט 2 וואכן ביז די וואקסינאציע הייבט אן צו באוואכן קעגן די גריפע אויף 100 פראצענט. קינדער אונטער 9 יאר אלט דארפן דאס נעמען נאך פריער ווייל זיי דארפן דאס נעמען צוויי מאל מיט איין מאנאט צעטיילט.
די וואקסינאציע, וועלכע באשטייט פון די גריפע ווירוס אליינס, טוט א וואונדערליכע ארבעט ווען זי מאכט די קערפער דערקענען די ווירוס און אזוי וועט די אימון סיסטעם דאס אומברענגן נאך בעפאר עס האט א שאנס זיך צו פארשפרייטן. מען מוז עס איבערנעמען יעדעס יאר ווייל עס וועפט אויס מיט דער צייט און אויך ווייל די גריפע קען זיין אנדערש פון יאר צו יאר און די דאקטוירים טוישן די אינהאלט פון די וואקסינאציע יעדע סעזאן.
די גריפע וואקסינאציע קען גענומען ווערן דורך א שטאך אדער דורך א נאז איינשפריצונג. ביידע טוען די זעלבע ארבעט אבער עס האט זיך מיט די יארן ארויסגעשטעלט אז דורך א שטאך ארבעט עס פיל בעסער. די סייענטיסטן שאצן אז די נאז איינשפריצונג באוואכט אויף 92 פראצענט אבער זיי רעקאמענדירן דאס נאר פאר קינדער.
דאקטוירים האלטן אז יעדע קינד פון 6 ביז 23 מאנאטן זאל באקומען א וואקסינאציע ווייל זיי זענען דאס מערסטע אויסגעשטעלט צו די גריפע און עס איז די שעדליכסטע צו זייער קערפער. א קינד וואס איז אונטער 6 מאנאטן קען נאך נישט נעמען די וואקסינאציע און דערפאר רעקאמענדירן זיי אז די גאנצע פאמיליע זאל נעמען די וואקסינאציע און אזוי וועט דאס קינד אויך זיין באוואכט.
אויך מענטשן העכער 65 יאר און אלע העלט קעיר ארבייטער און נוירסעס דארפן נעמען די וואקסינאציע יעדע סעזאן. א מענטש מיט קראניק פראבלעמען דארף דאס אויך זייער וויכטיג נעמען.
דאקטוירים ווארנען אז מענטשן וואס זענען אלערדזשיק צו אייער זאלן נישט נעמען די וואקסינאציע ווייל די וואקסנאציע וואקסט אויף אין אייער און קען ברענגן א שלעכטע רעאקציע. א מענטש וואס האט פיבער מעג דאס אויך נישט נעמען און דאס זעלבע איז מיט מענטשן וואס די וואקסינאציע האט זיי געברענגט פראבלעמען אין די פארגאנגנהייט.
די וואקסינאציע קען ברענגן זייטיגע פראבלעמען וועלכע זענען די זעלבע סימפטאמען ווי די גריפע זעלבסט (די וואקסינאציע איז די גריפע אליינס) אבער אין זייער א מילדע שטאפל און וועט נאר אנהאלטן א קורצע צייט.
אין יאר 2006 איז געווען א מאנגל אין די גריפע וואקסינאציעס אין אמעריקע וויבאלד אמעריקע נעמט איר גרעסטן טייל פון די וואקסינאציעס פון א בריטישע פירמע מיט'ן נאמען טשיראן, וועלכע האט יענע יאר נישט געקענט פראדוצירן גענוג וואקסינאציעס און אמעריקע איז איבערגעבליבן מיט האלב די וואקסינאציעס וואס זי האט אין א נארמאלן יאר. די סי-די-סי האט דערפאר געבעטן די העלט צענטערן אז זיי זאלן נאר געבן די וואקסינאציעס צו מענטשן וועלכע מוזן דאס וויכטיג האבן ווי אויבנדערמאנט.
אנדערע לענדער האבן נישט געהאט דעם פראבלעם ווייל זיי מאכן זייערע אייגענע וואקסינאציעס אבער די אמעריקאנער העלט צענטערן קענען נישט נעמען פון זיי ווייל זיי האבן נישט די זעלבע סטאנדארטן און עס וואלט געדויערט לענגער ווי א סעזאן צו קענען באשטעטיגן וואקסינאציעס פון נאך א פירמע. מען האט אין יענע מאנאטן געהערט באריכטן פון הונדערטער מענטשן וועלכע זענען אריבער די גרעניץ קיין קאנאדע צו נעמען די וואקסינאציע.
רייכערן איז דער אקט פון פארברענען אויסגעטרוקענטע און צעמאלענע טאבאק פלאנצונגען און אריינאטעמען דעם רויך דערפון.
רייכערן איז נישט קיין נייע זאך. עס גייט שוין אן טויזנטער יאר זינט מענטשן האבן ערפינדן אז מען קען רייכערן די שטויב פון טאביק פלאנצונגען, כאטש אין אייראפע איז דאס נאר געקומען ביים סוף פונעם 17טן יארהונדערט. אבער נישט יעדער האט גערייכערט די פלאנצונגען נאר האבן דאס צעמאלן און אריינגעאטעמט אדער געביסן צו שפירן דעם טעם דערפון. אבער נאך מיט איבער טויזענט יאר צוריק האט מען שוין שפעקולירט אז דאס קען שאטן צום געזונט און טייל דאקטוירים האבן דאס באשולדיגט אלס א רעזולטאט צו אסאך קרענק. אבער די וועלט מאסן האט קיינמאל נישט געגלייבט אדער נישט געוואלט גלייבן און מען האט גערייכערט א פאפיראס נאך א פאפיראס ווען עס האט אוועקגעלייגט מיליאנען מענטשן יעדעס יאר.
טאביק באשטייט פון צענדליגער כעמיקאלן אין צוגאב וואס די טאביק פירמעס לייגן אליינס צו. דער הויפט אינהאלט איז ניקאטין וועלכע מאכט דעם גוטן טעם אין א פאפיראס און פאדערט דעם מענטש פאר נאך און נאך.
ניקאטין.
ניקאטין איז א נאטורליכע ארגאנישע כעמיקאליע וועלכע געפינט זיך אין טאבאק פלאנצונגען. א ביישפיל פאר די וואס רויכערן נישט איז קאפעין וועלכע איז די נאנטסטע סארט אייננעמונג צו ניקאטין און גיט די זעלבע סארט סטימולאציע אין א קלענערן פארנעם.
ניקאטין באטרעפט אינגאנצן 5 פראצענט פון די טאבאק פלאנצונגען און דאס ווערט ארויסגענומען און קאנצעטרירט בעפאר מען לייגט דאס אריין אין פאפיראסן. היינטיגע פאפיראסן פארמאגן צווישן 8 און 20 מיליגראם ניקאטין פער פאפיראס, געוואנדן לויט די סארטן. ווען מען רויכערט נעמט דער קערפער נישט אריין מער ווי איין מיליגראם ניקאטין ווייל די איבעריגע גייט אוועק מיטן פייער און רויך אבער דאס ביסל וואס גייט יא אריין ברענגט א ספעציעלע סטימולאציע אינעם קערפער צו וועלכע מען געוואוינט זיך צו און מען לעכצט פאר נאך און נאך.
ניקאטין אינעם קערפער.
ווען ניקאטין קומט אריין אינעם קערפער ווערט דאס פארשפרייט צו די הויט, לונגען, און צו די אינערליכע הויט פון די נאז און מויל. אין די פלעצער זיצט עס פאר א שטיק צייט ווי לאנג עס זאפט אריין אין די בלוט צעלן און צירקולירט ווייטער צו די אנדערע טיילן פון דעם קערפער. אבער עפאר עס גייט ווייטער לויפט עס ערשט דורך אין דעם מוח וואו איר עפעקט ווערט צום מערסטן דערשפירט און ערשט דערנאך גייט עס ווייטער.
עס זענען פאראן פארשידענע וועגן ווי אזוי ניקאטין קען אנקומען אינעם קערפער, און די גרינגסטע וועג פון זיי איז דורך אטעמען די לופט וועלכע פארמאגט ניקאטין. רויכערן טוט גענוי דאס ווייל מען אטעמט אריין די רויך וועלכע טראגט איז זיך די ניקאטין ווען עס ברענט אויס און וועפט אריין אין די רויך. אבער נישט נאר דער וואס רויכערט באקומט ניקאטין, נאר יעדער וואס שטייט ארום און אטעמט אריין די רויך פון דעם ציגראט. נישט אומזיסט ווארענט מען פאר צווייטע האנט רויכערן וועלכע איז טייטש אז מען שטייט און פארברענגט נעבן מענטשן וואס רויכערן און מען באקומט די ניקאטין געצוווינגענערהייט צי מען פארשטייט יא דערצו צו נישט.
יעדע מענטש ארבעט אויס די ניקאטין אנדערש און ביי איינעם בלייבט די עפעקט לענגער און ביי א צווייטן קורצער. געווענליך האט עס צעטאן וואספארא סארט לעיבער מען פארמאגט. געזונטע לעיבער וועט שנעל אויסארבעטן די ניקאטין און דער מענטש וועט באלד לעכצן פאר נאך. רוב מענטשן וואס רויכערן טוען דאס עטליכע מאל אין טאג כדי צו האלטן א באלאנסירטע מאס ניקאטין אינעם קערפער צו יעדע צייט. ווען דאס הייבט אן ווערן ווייניגער שפירן זיי דאס שנעל און דאס ציט צו רויכערן נאך א ציגראט.
עס איז אבער פאראן א שיעור וויפיל מער רייכערט א טאג. עס זענען טאקע פאראן מענטשן וואס רויכערן גאר אסאך אבער דאס זענען געווענליך יונגע מענטשן וועלכע'ס לעיבער איז געזונט אין שטארק. אויב מען רויכערט צענדליגער יארן נאכאנאנד וועט די לעיבער שוין נישט אזוי שנעל בעארבעטן די ניקאטין און עס וועט געדויערן לענגער וואס מיינט אז דער מענטש וועט האבן די ניקאטין פאר א לענגערע צייט אין זיין קערפער און ער וועט מער נישט דארפן רויכערן אזויפיל צו האבן פרישע ניקאטין אין זיין קערפער.
מיט דעם קען מען גרינג פארשטיין פארוואס רייכערן נעמט אוועק די אפעטיט פון עסן. דער קערפער פארברענט די צוקער וועלכע ליגט אין די בלוט אלס א טייל פון דער פראדעצור פון פארברענען קאלעריס און ווען אסאך פון דאס צוקער איז שוין נישטא שפירט דאס דער מוח און עס הייבט אן פארלאנגן פאר מער עסן. ניקאטין קען אפהאלטן די צוקער פארברענעריי און וויבאלד עס פארבלייבט מער צוקער אינעם קערפער שפירט מען נישט אזוי שנעל הונגער כאטש אין פאקט דארף שוין דער קערפער יא האבן עסן.
אבער מיינט נישט אז רויכערן איז א גוטע רעצעפט פאר א דייעט. פארקערט, רייכערן פארדרייעט דעם גאנצן סיסטעם פון עסן וועלכע האט טאקע נישט קיין עפעקט אויף א מענטש וואס עסט נארמאל, אבער אויב מען גייט אויף א דייעט מאכט עס אסאך פראבלעמען און כאטש דער מענטש קען פארלירן וואג וועט ער אבער ליידן דערפון און ער וועט שנעלער צוריקנעמען וואג אויב ער לאזט נאך פון א דיעטע.
אבער די מעלות פאלן אוועק צענדליגער מאל קעגן די חסרונות. רויכערן פארמערט די שאנסן צו קענסער, הארץ פראבלעמען, סטראוק, אלצהיימער קרענק, און נאך פארשידענע קראנקייטן. די וועלט האט אלע יארן געוואוסט אז רויכערן טויג נישט אבער מענטשן האבן נישט געוואלט הערן און פארשטיין. נאך די צווייטע וועלט קריג האט מען מער אנגעפאנגן צו רעדן דערוועגן אין די עפנטליכקייט און יארן שפעטער האבן א רייע שטודיעס אויפגעטרייסעלט די וועלט ווען דאקטוירים האבן זיך פאראייניגט און געווארענט די מענטשהייט אז רויכערן איז סם פאר'ן מענטש און איז דער הויפט אורזאך פאר א רייע קרענק.
עווענטועל האבן מענטשן אנגעהויבן קלאגן די טאביק פירמעס פאר'ן ברענגן די קראנקהייטן אבער די רייכע גרויסע פירמעס האבן געקעמפט מיט די בעסטע אדוואקאטן און האבן געווינען יעדעס מאל. אין די מיטעלע 90'ער יארן האט א אינערליכע וויסנשאפטלער, וועלכער איז אויפגעזאגט געווארן פון זיין שטעלע, נקמה גענומען פון די טאבאק פירמעס מיט זיין מעלדונג אז די טאבאק פירמעס לייגן גאר אריין נאך כעמיקאלן וועלכע העלפן דעם מענטש ווערן צוגעבינדן דערצו. די טאבאק פירמעס האבן פרובירט צו דערשטיקן די קלאגע און האבן געווארענט צו קלאגן די סי בי עס נייעס אגענטור וועלכע האט געפלאנט צו ברענגען דעם וויסנשאפטלער אויף איר פאפולערער "60 מינוט" פארשטעלונג. א געניטער זשורנאליסט פון דעם 60 מינוט פראגראם האט אבער אנגעדרייט אלעס עס זאל נישט פאסירן און ערשט נאכדעם וואס אנדערע צייטונגען זענען דערגאנגען דערוועגן האט סי-בי-עס זיך געבראכן.
די פארשטעלונג האט געברענגט די געוואונטשענע רעזולטאטן פאר מיליאנען געליטענע ווען די טאבאקא פירמעס האבן אין די ענדע געשליכטעט דעם קלאגע פאר די פאנטאסטישע סומע פון נאנט צו 300 ביליאן דאלאר.
איינגעוויינען און אפגעוויינען.
איינער וואס האט קיינמאל בעפאר נישט גערויכערט ציט נישט צו דעם קיינמאל אפילו אויב ער אטעמט אריין די רויך ווען אנדערע רויכערן. כדי צו באקומען א תאווה צו רויכערן דארף מען ערשט רויכערן, און דאס פאסירט געווענליך ווען מען איז יונג און מען זעט אנדערע רויכערן. איינמאל מען הייבט אן רויכערן נעמט נישט לאנג ביז מען הייבט אן שפירן דעם טעם און מען אנטוויקלט שנעל א צוגעבינדנקייט דערצו וועלכע בלייבט אויפן גאנצן לעבן. דאקטוירים זאגן אז די וואס רויכערן זענען צוגעבינדן דערצו פיזיש און גייסטיש. זיי קומען צוריק צו דעם ציגארעטל צוליב א פיזישע טעם וועלכע זיי שפירן דערין און וועלן נישט אויפגעבן דעם ציגראטל אפילו ווען זייער געזונט טויג נישט וועלכע ווייזט אז דאס איז אויך א פסיכאלאגישע צוגעבינדנקייט וועלכע קען שווער אויסגעריסן ווערן.
איינמאל מען רייכערט איז שווער אויפצוהערן איין אינדערפרי ווייל מיט דער צייט אדאפטירט דער מוח ווי אזוי צו קאמפענסירן די עפעקט פון ניקאטין און ווערט צוגעוואוינט צו אפערירן דעם וועג. אזעלכע זאגן אז די וועג איז צו גיין צעביסלעך און זיך אפגעוויינען דערפון דורך אויסלערנען דעם מוח ווי אזוי זיך צו באגיין מיט ווייניגער ניקאטין ביז מען קומט אן צו גארנישט. עס זענען פאראן א רייע פראגראמען וועלכע העלפן איבערקומען דעם געוואוינהייט און זיך אפלאזן פון רויכערן. אין די לעצטע יאר האבן צענדליגער מיליאנען מענטשן אין אמעריקע אפגעלאזט רויכערן און דאס ווייניגסטע, פראצענטווייז, הייבן היינט בכלל אן צו רויכערן. די רעגירונג גיט אויס אסאך געלטער צו ווארענען קעגן רויכערן און אפילו די טאבאקא פירמעס זעלבסט זענען געצווינגן צו טאן געוויסע זאכן וועלכע זאל צו וויסן טאן דער וואס קויפט דאס אז עס קען האבן עפעקטן אויף געזונטהייט.
וויטאמין סי. איז וויכטיג פאר אסאך מינע באשעפענישען פון בהמות, חיות און אויך מענטשן און טייל פויגלען, טייל פיש. ווייל עס דינט אינעם קערפער ווי א געהילף צו אנדערע וויטאמינען, אריינגערעכנט וויטאמין עי, און וויטאמין אי. וועלכע זאפן זיך איין אין די פעטנס פונעם מענטש וואו עס קען שפעטער שאפן א באקטעריע. וויטאמין סי. העלפט אויך די אייראן (אייזן) וויטאמין עס זאל זיך גוט פארשפרייטן ווייל אייראן איז א שווערע וויטאמין און נישט יעדע קערפער קען דאס פארטראגן און עס וועט טייל מאל שאפן פראבלעמען מיט'ן פארדייאונגס סיסטעם.
נאך א וויכטיגע זאך וואס וויטאמין סי. העלפט אינעם קערפער איז די קאלעגן וועלכע איז א סארט סובסטאנץ וועלכע איז א פייבער וועלכע ליגט אין די פלייש, הויט, ביינער, ציינער, ליגעמאנטס, און געוויסע ארגאנען. וויטאמין סי. העלפט שטארקן די קאלעגן און גוט זיי עקסטערע ענערגיע צו קענען ביישטיין פראבלעמען וועלכע דער קערפער האט אויסצושטיין.
אויב דער קערפער מאנגעלט אין וויטאמין סי. איז מען אויסגעשטעלט צו די קראנקייט וועלכע רופט זיך סקורווי. די סארט קראנקייט איז זייער זעלטן היינט ווייל מען קען עס נאר באקומען דורך אלקהאל און היינטיגע וויינען נוצן נאר אויסגעארבעטע אלקהאל וועלכע איז ריין פון שמוץ און אנדערע שעדליכע זאכן. סקורווי איז זייער א שעדליכע קראנקייט וועלכע ברענגט אסאך בלוטונג, אפגעשוואכטע גאמס, שטערט דאס אויסהיילונג פון וואונדן, לאזט גרינג באקומען וואונדן, ווייטאג אין די דזשאוינטס, און נאך קלענערע פראבלעמען.
די סקורווי קראנקייט איז געווען פארשפרייט אין אייראפע בערך 300 יאר צוריק און א סקאטישער דאקטאר האט אויסגעטראפן אז פרישע גרינצייג קען העלפן פארמיידן דעם קראנקייט. די בריטישע ארמיי האט גענוצט דעם דאקטאר צו מאכן גרינצייג געטראנקן מיט וועלכע מען האט געפיטערט די סאלדאטן זיי צו באשיצן פון די קראנקייט. שפעטער האט זיך ארויסגעשטעלט אז די גרינצייג וועלכע זיי האבן גענוצט אין דעם געטראנק זענען געווען רייך אין וויטאמין סי. און דאס האט זיי געהאלפן ביישטיין די קרענק.
קוואלן צו באקומען וויטאמין סי..
וויטאמין סי. געפינט זיך אין סיטרוס פרוכט ווי מאראנצן, לימענעס, גרייפפרוכט, און אין געוויסע גרינצייג ווי טאמאטען, גרינע פאפריקע, און קארטאפל. די אלע פרוכט אין גרינצייג זענען רייך אין וויטאמין סי. און אויב מען עסט אביסל פון זיי איז דאס גענוג וויטאמין סי. וואס דער קערפער דארף באקומען אין איין טאג.
וויטאמינען האבן א טבע אז עס וועפט אויס זייער שנעל און וויטאמין סי. איז דאס מערסטע אזוי. אויב מען וועט צעשניידן די פרוכט וועט די וויטאמין ארויסגיין. אויב מען וועט דאס לאזן ליגן וועט דאס אויך ארויסגיין און די זעלבע ווען מען קאכט דאס אדער מען ווייקט דאס אין וואסער.
די רעקאמענדירטע צאל וויטאמין סי. וואס דער קערפער דארף באקומען אין איין טאג איז צווישן 60 און 90 מיליגראם פער טאג. מענער דארפן האבן מער וויטאמין סי. ווי פרויען און די וואס רויכערן דארפן האבן 35 מיליגראם מער פער טאג וויבאלד די רויך וואס מען ציט אריין הרג'ט אפ די וויטאמין. א געזונטער מענטש וואס עסט נארמאל וועט באקומען אין זיין עסן ארום 72 מיליגראם וויטאמין סי. וועלכע איז איבער גענוג פאר זיין קערפער.
טייל וויטאמינען קענען שאטן אויב מען נעמט צופיל דערפון אבער וויטאמין סי. האט נישט דער פראבלעם און מען קען נעמען דערפון וויפיל מען וויל. דערפאר נעמען מענטשן וויטאמין סי. טאבלעטן כדי צו מאכן זיכער אז זיי באקומען די נויטיגע וויטאמינען וועלכע איז וויכטיג פאר'ן קערפער און העלפט אפשלאגן ווירוסן וועלכע מען כאפט איבער איינער פונעם צווייטן. א קאלד איז איינע פון די סארט ווירוסן וועלכע מען באקומט אפט און וויטאמין סי. קען העלפן דאס פארמיידן.
געוויסע דאקטוירים זאגן אז וויטאמין סי. קען העלפן אפשלאגן אדער פארמיידן די ביטערע מחלה קענסער. עס איז נאך נישט געהעריג פעסטגעשטעלט געווארן אויב עס איז טאקע אזוי אבער נאך אלץ לוינט זיך דאס צו נעמען ווייל עס שאדט דאך נישט און מען קען גארנישט דערלייגן. לויט זיי דארף דער מענטש האבן אסאך וויטאמין סי. צו קענען אפשלאגן די מחלה און זיי רעקאמענדירן מען זאל אייננעמען צווישן 10 און 12 גראם יעדן טאג.
דאקטוירים זענען צעטיילט אויב גאר אסאך פון די וויטאמין קען שאטן אדער נישט און רוב האלטן אז גאר אסאך קען יא שאטן. דערפאר איז אנגענומען מען זאל נישט נעמען מער ווי 2000 מיליגראם פער טאג.
דער מאדים אָדער מאַרס (ענגליש: "Mars"; סימבאל:) איז דער פערטער פלאנעט פון דער זון, וועלכע געפינט זיך א דורכשניט ווייט פון 130 מיליאן מייל (‏1.523,662,31 AU‏) ווייט פון דער זון וועלכע איז געשאצט צו בערך 80 מיליאן מייל פון דער ערד. מאדים איז די צווייטע קלענסטע פלאנעט אין דער זון סיסטעם, נאך מערקור.
מאדים האט צוויי קליינע לבנות, פאבאס און דעמאס.
מאדים ווערט גערופן דער "רויטער פלאנעט"—צוליב דער אייזן אקסיד אויף זיין אייבערפלאך זעט ער אויס רויטלעך. מאדים איז אן ערדישער פלאנעט, צוינויפגעשטעלט בעיקר פון שטיינער און מעטאלן. ביז 1965 האט מען געמיינט אז אפשר האט מאדים פליסיק וואסער אויף זיין אייבערפלאך. מיט די סאטעליטן וואס מען האט געשיקט אריבער מאדים פארשטייט מען היינט אז עס געפינט זיך אייז אויף די פאלוסן פון מאדים.
די אטמאספער פון מאדים איז זייער דין, מיט א סך קוילן זייערס און ווייניק זויערשטאף. אזוי ווי מאדים איז ווייטער פון דער זון ווי די ערד, און האט נישט קיין סך לופט, זענען די טעמפעראטורן נידעריקער ווי אויף דער ערד.
די סקארע פונעם פלאנעט האט א דורכשניט די פון 50 ק"מ, און די גרעסטע געדיכטקייט איז 125 ק"מ.
מען קען זען מאדים גאנץ גרינג פון דער ערד; ער זעט אויס רויטלעך, און זיין גרייס קען דערגרייכן 2.91-, וואס נאר יופיטער, ווענוס, די לבנה און די זון זען אויס העלער.
ארום מאדים רינגלען פינעף קאסמאס־שיפן, און צוויי ליגן אויף זיין אייבערפלאך.
דער פלאנעט מַאְדִּים ווערט דערמאנט מיט דעם נאמען שוין דורך חז"ל אין דער גמרא. דער נאמען מאדים נעמט זיך פונעם רויטן קאליר (רויט איז ״אדום״ אין לשון הקודש) פונעם פלאנעט.
אויף אנדערע שפראכן הייסט דער פלאנעט מאַרס Mars, אויפן נאמען פונעם אפגאט מארס אין דער רוימישער מיטאלאגיע.
אלגעמיינע אינפארמאציע.
דער דיאמעטער פון מאדים איז העלפט די גרייס פונעם דיאמעטער פון דער ערד מיט 6,721 ק"מ (בערך 4,000 מייל) ביים עקוואטאר קעגן דער ערד'ס איבער 8,000 מייל אין דיאמעטער. (די לבנה איז בערך א פערטל די גרייס פון דער וועלט מיט בערך 2,000 מייל אין דיאמעטער.) אויך איז ער ווייניגער געדיכט ווי די ערד, און דערפאר האט מאדים 15% פונעם פארנעם פון דער ערד אבער נאר 11% פון איר מאסע, און ממילא האט מאדים אומגעפער 38% פון דער ערד׳ס אייבערפלאך גראוויטאציע. דער שטח פון דעם אייבערפלאך פון מאדים איז א ביסל ווייניגער ווי דער שטח פון די אלע יבשות אויף דער ערד. דער אייבערפלאך פון מאדים איז פיל מיט קראטערס, און דאס אייז וואס געפינט זיך ביי די פאלוסן איז טרוקענע אייז וואס ווערט געשאפן ווען קארבאן דיאקסייד ווערט פארפרוירן, אבער די פארשער האלטן אז אויך שנייט עס. די גרויסע מדבר׳ס אויף מאדים ווערן כסדר גרעסער און קלענער, אזוי ווי גרויסע ווינטן בלאזן גרויסע זאמד-וואלקענס פון איין ארט צום צווייטן. אויף מאדים געפינט זיך דער גרעסטער בארג אין דער זון-סיסטעם, דער וואולקאן אלימפאס מאנס, וואס איז הויך 27 קילאמעטער. אויך געפינט זיך אויף מאדים דער קאניאן וואליס מארינאריס וואס איז לאנג 4,500 קילאמעטער און ברייט 200 קילאמעטער.
מאדים דרייט זיך אויף זיין אקס איינמאל אין 24 שעה'ן מיט 37 מינוט, וואס איז די לענג פון א טאג אויפן פלאנעט. דער אקס פון מאדים איז אנגעבויגן, אזוי ווי דער אקס פון דער ערד, במילא האט ער אויך פיר צייטן פונעם יאר.
אזוי ווי אלע פלאנעטן (אבער אנדערש ווי די לבנה וועלכע רינגלט ארום דער ערד) טוט דער מאדים ארומרינגלען די זון, אויף א גרעסערן רינג (אָרביט) וועלכע געדויערט איר 686.98 טעג (בערך 1,8 ערד יאר) מיט א גיך פון 24.13 ק"מ א סעקונדע (איבער 50,000 מייל פער שטונדע). דער פלאנעט איז 1.52 מאל אזוי ווייט פון דער זון ווי די ערד, דערפאר באקומט ער נאר 43% אזויפיל ליכט פון דער זון.
דער אייבערפלאך זעט אויס רויט־אראנזש צוליב אייזן-אקסיד (זשאווער).
דער רמב"ם שרייבט אז יעדער איינער פון די פלאנעטן נעבן דער זון זענען גלגלים פאר זיך און דאס האט מען זיך איבערגעצייגט מיט טעלעסקאפן ווען מען האט באמערקט אז דער מאדים האט צוויי לבנות, פאבאס און דעמאס, וועלכע רינגלען אים ארום גענוי ווי די לבנה רינגעלט ארום דער ערד. (מאכט נישט קיין טעות. די וועלט איז א (נאטירלעכער) סאטעליט פאר דער זון און די לבנה איז א סאטעליט פאר דער וועלט. דער מאדים איז א סאטעליט פאר דער זון און ער פארמאגט צוויי אייגענע סאטעליטן וועלכע רינגלען אים ארום. דער מאדים געפינט זיך נישט צווישן דער ערד און דער זון נאר געפינט זיך ווייטער ארויס פון דער ערד. דער מאדים איז א פלאנעט און די לבנה איז א לבנה.)
אינעווייניגע סטרוקטור.
אסטראנאמען מיינען אז מאדים האט אינוועניג א יאדער פון די געדעכטע מינעראלן אייזן, ניקל און 16-17% שוועבל, ארומגענומען מיט א סקארע פון ווייניגער-געדעכטע סיליציום, זויערשטאף, מאגנעזיום, אלומיניום, קאלציום און קאליום. די סקארע האט א דורכשניטלעכע געדעכטקייט פון 50 ק"מ, און די גרעסטע געדעכטקייט איז 125 ק"מ. אין פארגלייך האט ערד א סקארע וואס איז דורכשניטלעך טיף 40 ק״מ
אייבערפלאך געאלאגיע.
מאדים איז אן ערדישער פלאנעט וואס באשטייט פון מינעראלן וואס אנטהאלטן סיליציום און זויערשטאף, מעטאלן און אנדערע עלעמענטן וואס מען טרעפט אין שטיין. דער אייבערפלאך פון מאדים איז בעיקר באסאלט, און איז באדעקט מיט שטויב פון אייזן-אקסיד.
דער פעניקס סאטעליט האט געשיקט דאטן פון מאדים וואס ווייזט אז דער באדן אנטהאלט די עלעמענטן מאגנעזיום, נאטריום, קאליום און כלאר.
אזוי ווי דער אטמאספער־דרוק אויף מאדים איז גאר קליין, 100 מאל ווייניגער ווי אויף דער ערד, איז נישט מעגלעך פאר פליסיג וואסער צו עקזיסטירן דארט. דאס וואסער וואס געפינט זיך דארט איז אייז. אסטראנאמען האלטן אז אמאל פלעג יא זיין פליסיג וואסער אויפן פלאנעט. טייל פארשער האלטן אז די נידריגע פלוינען אין צפון זענען אמאל געווען באדעקט מיט אן אקעאן טיף הונדערטער מעטער, אפשר אזוי גרויס ווי דער ארקטישער אקעאן אויף דער ערד.
די פארעמען פון דעם אייבערפלאך האבן א פנים אז פליסיג וואסער האט א מאל עקזיסטירט דארט. אין 25 ערטער זעט מען גרויסע אויסגעקריצטע קאנאלן וואס זען אויס אז זיי זענען אויסגעפארעמט געווארן דורך א קאטאסטראפישן פלוס פון וואסער. איינער פון די גרויסער ביישפילן איז דער ״מאדים וואליס״, וואס איז לאנג 700 ק״מ, א סך מער ווי דער גראנד קאניאן, מיט א ברייט פון 20 ק״מ און א טיף פון 2 ק״מ אין טייל ערטער.
געאגראפיע פון מאדים.
אין 1840 האט יאהאן היינריך מעדלער געמאלט די ערשטע מאפע פון מאדים, באזירט אויף צען יאר פון אבזערוואציעס. און שפעטער האט ער פארבעסערט די מאפע מיט ווילהעלם בער. זיי האבן נישט געגעבן קיין נעמען צו די שטחים אויף דער מאפע.
היינט גיט מען יא נעמען. למשל, קראטערס גרעסער פון 60 קילאמעטער האבן נעמען נאך געשטארבענע וויסנשאפטלער און שרייבער וואס האבן בייגעשטייערט צו דער שטודיע פון מאדים.
ארביט און ראטאציע.
מאדים איז בערך 230 מיליאן קילאמעטער פון דער זון; זיין ארביט־תקופה איז 687 (ערד) טעג, געוויזן רויט. דער ארביט פון דער ערד איז געוויזן בלוי.
דער דורכשניטלעכער ווייט פון מאדים פון דער זון איז בערך 230 מיליאן קילאמעטער, און זיין ארביט־תקופה איז 687 (ערד) טעג. דער זון־טאג (אדער סאל) אויף מאדים איז נאר א ביסל לענגער ווי דער ערד טאג: 24 שעה, 39 מינוט און 35.244 סעקונדעס. א מאדים־יאר איז גלייך צו 1.8809 ערד־יאר, אדער 1 יאר, 320 טעג און 18.2 שעה׳ן.
דער אַקס פון מאדים איז אנגעבויגן 25.19 גראד רעלאטיוו צו זיין ארביט־פלוין, ענלעך צום אַקס־אנבייג פון דער ערד. ממילא האט מאדים סעזאנען אזוי ווי די ערד, אבער אויף מאדים זענען די סעזאנען צוויי מאל אזוי לאנד ווייל זיין ארביט־פעריאד איז א סך גרעסער. היינטיקע צייטן איז די אריענטירונג פונעם צפון פאלוס פון מאדים נאנט צום שטערן דענעב.
מאדים האט אן ארביט-עקסצענטרישקייט בערך 0.09. דאס איז די צווייטע גרעסטע אין דער זון-סיסטעם; פון די אנדערע פלאנעטן נאר מערקור האט א גרעסערע ארביט-עקסצענטרישקייט. אין דער פארגאנגענהייט האט מאדים אמאל געהאט אן ארביט א סך ענלעכער צו א קרייז. די אסטראנאמען טענה׳ן אז זיין עקסצענטרישקייט פלעג זיין אומגעפער 0.002, א סך ווייניגער ווי די ערד האט היינט. מאדים האט אן עקסצענטרישקייט-ציקל פון 96,000 ערד יארן אין פארגלייך צו ערד׳ס ציקל פון 100,000 יאר.
אטמאספער.
מאדים האט א שיטערע אטמאספער: דער לופטדריק אויפן אייבערפלאך איז נאר 10 מיליבאר, אומגעפער נאר 1% פונעם דורכשנילעכן דריק אויפן אייבערפלאך פון דער ערד. די אטמאספער גייט ביז א הייך פון עטלעכע 11 ק"מ. די אטמאספער פון מאדים איז צוזאמענגעשטעלט פון 95% קוילן זייערס, 3% אזאט, 1.6% ארגאן און א ביסל זויערשטאף און וואסער. אין 2003 האט מען געטראפן באווייזן אז ס׳איז אויך פאראן מעטאן אין דער אטמאספער.
אסטראנאמען שטעלן פאר אז אריגינעל האט די אטמאספער אנטהאלטעט מער קוילנשטאף.
שיקן קאסמאס־שיפן קיין מאדים.
אייבערפלאך פון מאדים מיט שטיינער אומעטום
ווען מען האט געלאנדעט אויף דער לבנה האט מען געטראפן א רונדיגע ערד קוגל בערך האלב די גרייס פון דער וועלט פיל מיט זאמד און שטיינער און גארנישט עפעס אנדערש דערויף. עס איז שוין יארן וואס מען איז נישט געווען אויף די לבנה און עס איז נישט פאראן קיין פלענער צו גיין דארט נאכאמאל אין דער נאנטער צוקונפט. אבער דער גלוסט צו גיין קיין מאדים איז פיל שטערקער ערשטנס וויבאלד מען איז נאך נישט געווען דארט און צווייטנס ווייל עס זענען פאראן אזעלכע וואס פרובירן זיך איינרעדן אז דארט איז אמאל געווען לעבן און זיי וויל טרעפן עפעס איבערבלייבענישן ווי וואסער אבער דערווייל אן ערפאלג. דער מאדים איז אויף דערווייל אויך א ליידיגע פלאנעט מיט רויטע זאמד און שטיינער און גארנישט מער וועלכע שווימט ארום אין קאסמאס און קיין שום מענטשליכער מוח קען נישט מסביר זיין פארוואס.
אסטראנאמען האבן ערשט באמערקט דעם מאדים אין דער ענדע פונעם 19טן יארהונדערט מיט די בעסטע טעלעסקאפן וואס מען האט דעמאלט פארמאגט. וואס זיי האבן געשריבן איז א געלעכטער היינט ווייל מיט סאטעליט בילדער זעט מען אז עס קוקט אויס גאר אנדערש ווי זיי האבן פארגעשריבן. ווען מען קוקט מיט א סאטעליט איז דער מאדים א רויטער פלאנעט מיט טונקעלע און ליכטיגע טיילן און עס קוקט אויס ווי עס פארמאגט אויך פארפרוירענע שפיצן וועלכע איז קאלירט ווייס.
פאר באלד הונדערט יאר האט די וועלט געגלייבט אז אויפן מאדים איז אמאל געווען לעבן וועלכע איז יא אדער נישט אויסגעשטארבן און אן א שיעור ביכער זענען ארויסגעקומען מיט פאנטאזיעס אז איין טאג וועלן די אויגעהונגערטע באשעפענישן פונעם מאדים אראפקומען אויף די וועלט און איר אינוואדירן. איין פאנטאזירער האט געשריבן אין נאמען פון א גרויסע אסטראנאמער אז אין די לעצטע יארן האבן די אויסגעהונגערטע באשעפענישן פונעם מאדים געגראבן קאנאלן פון די פארפרוירענע אייז און מיט דעם לעבן זיי נאך היינט דארט.
אין 1971, נאכדעם וואס NASA האט שוין געהאט געשיקט ראקעטן אין קאסמאס און אויך צו דער לבנה האט מען באשלאסן צו גיין ווייטער און באטראכטן דעם מאדים. NASA האט ארויפגעשיקט דעם מארינער 9 וועלכער האט צוריקגעשיקט בילדער און אנטוישט אלע פאנטאזירער ווען מען האט קלאר געזען אז אלעס איז תוהו ובוהו און עס באשטייט פון נישט מער ווי זאמד און שטיינער.
עטליכע יאר דערויף האט NASA ווידער ארויפגעשיקט א צווילינג ארביטער וועלכע זיי האבן גערופן וויקינג נומער איינס און צוויי. די ארביטער האבן אויך געלאנדעט אויפ'ן מאדים און ווידער צוריקגעשיקט בילדער פון א מדבר פון רויטליכע זאמד און שטיינער און גארנישט מער. זינט דאן האט מען געשיקט נאך עטליכע ארביטערס און אלע איינס ביי איינס האבן צוריקגעשיקט די זעלבע זאך און איז געווארן קלארער און קלארער. אום אוגוסט 12 2006, עטליכע טעג נאכדעם וואס דער שאטעל דיסקאווערי האט געלאנדעט, האט NASA ארויפגעשיקט א פרישע מאדים ארביטער וועלכע האט דעגרייכט דעם מאדים און מערץ 2007. דער לעצטער ארביטער רופן זיי די מארס רעקאנאסאנס וועלכע האט צוריקגעשיקט די בעסטע בילדער און אויך דריי-דעגרי בילדער.
וואסער אויף מאדים.
זינט מען האט באמערקט אז עס איז פאראן ווייסע טיילן אויפ'ן מאדים איז דער פאנטאזיע אז עס איז פאראן וואסער דארט שטערקער געווארן און וויפיל מען האט דערווייל געשיקט קען מען נאך אלץ נישט דערגיין וואס דאס איז. פון די בילדער וועלכע די פילע ארביטערס האבן געשיקט קוקט אויס אז עס זענען פאראן דריי ראיאנען אויפ'ן מאדים. עס איז פאראן גלייכע אויבערפלאכן, בערגיקע אויבערפאלכן, און ווייסע בערגיקע ראיאנען וועלכע קוקן נישט אויס פיל אנדערש ווי די פאלאר ראיאנען ביי די צוויי שפיצן פון אונזער וועלט.
איר וועט אוודאי פרעגן: נו אויב מען זעט דאר אייז אפשר איז טאקע פאראן וואסער דארט? דער ענטפער איז אבער אז לויט וויפיל אונז פארשטייען מיר איז נישט מעגליך, בדרך הטבע, אזא זאך וויבאלד אין קאסמאס קען קיין וואסער אדער לופט נישט זיין. וואס יא איז דערווייל נישט קלאר אבער עס איז מעגליך אז עס איז טרוקענע אייז וועלכע איז געמאכט פון קארבאן דיאקסייד.
פון די טעסטן וואס די פארשידענע ארביטערס האבן גענומען האט מען אויסגערעכנט אז די אטמאספערע אויפ'ן מאדים איז אנדערש וואו אין קאסמאס וואו די סאטעליטן און שאטעלס פליען ארום. די אטמאספערע באשטייט פון 95 פראצענט קארבאן דיאקסייד (די וועלט פארמאגט ווייניגער ווי איין פראצענט) 2.7 אזאט (די וועלט האט 78 פראצענט) און קוים א פינפטל פון א פראצענט אקסיגען (די וועלט האט 21 פראצענט). דער טעמפרעאטור איז געוואנדן לויט דער זון. ווען די זון שיינט איז דארט צווישן 220 און 70º פארענהייט און ווען די זון שיינט נישט איז דארט צווישן מינוס 140 און מינוס 20º פארענהייט. אין עטליכע מינוטן קען זיך די טעמפעראטור זיך טוישן מיט 60º פארענהייט.
נאך אן אינטערעסאנטע זאך וואס מען איז געוואויר געווארן ווען מען האט באזוכט דעם מאדים איז די טונקעלע און ליכטיגע טיילן פון דעם פלאנעט. די פאנטאזיעס פלעגן גיין אז די טונקעלע ערטער מיינען קאנאלן און געוואוקסן אבער ווען די שטודיעס זענען געווען טיף אינעם פראצעס האט מען אנגעהויבן באמערקן אז עס זענען פאראן זאמד שטורעמעס אויף ריזיגע ראיאנען וועלכע קענען אנהאלטן לאנגע מאנאטן. סייענטיסטן זאגן יעצט אז צו יעדע צייט איז פאראן זאמד שטורעמעס און דאס איז וואס מיר זעען טונקעלע און ליכטיגע ראיאנען ווען מען קוקט מיט א טעלעסקאפ.
פון וואס די זאמד שטורעמעס קומען קען נאך נישט ערקלערט ווערן אבער מען שטעלט זיך פאר אז דאס פאסירט פון די שרעקליכע היץ פון די זון וועלכע'ס היץ די זאמד זאפט איין און הייבט אונטער די גרינגערע שטויבלעך און פארמירט א שטורעם.
וויסנשאפטלער גלייבן אז פארשידענע טאלן און בערג אויפ'ן מאדים זענען געשאפן געווארן מיט די יארן און טוישט זיך כסדר. זיי גלייבן אז געוויסע זאכן פונעם קאסמאס קלאפן אריין דערין און דאס שאפט גרויסע לעכער און ווי עס שטעלט זיך יעצט ארויס זענען פאראן וואולקאנען אויפ'ן מאדים וועלכע שאפן בערג. אגב, דאס זעלבע גלייבט מען וועגן די ערד. עס איז זיכער אז וואולקאנען האבן געשאפן בערג אבער זיי האלטן אז פאלנדיגע שטיקער פון קאסמאס האט געשאפן לעכער במשך די יארן. זיי ווייזן אן אויף א שטח אינעם מדבר פון קאליפארניע וואו עס איז פאראן א גרויסע און טיפע לאך פון עטליכע מייל און זיי קענען נישט זען עפעס אנדערש נאר אז א ריזיגע שטיק פון קאסמאס איז דארט געפאלן לויט זיי מיט עטליכע הונדערט יאר צוריק.
עס איז פארשטענדליך אז אויב עס וועט געלונגען פאר NASA עווענטועל ארויפצושיקן לעבעדיגע מענטשן קיין מאדים וועלן אלע פאנטאזיעס צונישט ווערן און מען וועט טרעפן א ליידיגן פלאנעט וועלכע דער מענטשליכער מוח וועט נישט פארשטיין פארוואס דאס איז באשאפן געווארן. מען וועט זיך טרעפן האבנדיג אויסגעגעבן הונדערטער ביליאנען דאלארן און צענדליגער יארן פון שטודיעס.
טייל פון א בילד פון מאדים גענומען דורכן "אפארטיוניטי"
לבנות.
מאדים האט צוויי פארהעלטנמעסיג קליינע נאטירלעכע לבנות, פאבאס (אומגעפער 22 ק״מ דיאמעטער) און דעמאס (אומגעפער 12 ק״מ דיאמעטער), וואס ארביטירן נאנט צום פלאנעט. ביידע לבנות האט אסף האל אנטפלעקט אין 1877; זייערע נעמען זענען די כאראקטערן פאבאס (פאניק/פארכט) און דעמאס (שרעק), וועלכע, אין גריכישער מיטאלאגיע, האבן באגלייט זייער ארעס, געטשקע פון מלחמה, אין קריג. אין מאדערנעם גריכיש, הייסט דער פלאנעט טאקע "ארעס" ("Άρης").
פון מאדימ׳ס אייבערפלאך זען אויס די באוועגונגען פון פאבאס און דעמאס גאנץ אנדערש ווי דער ערד׳ס לבנה, Moon. פאבאס גייט אויף אין מערב און אראפ אין מזרח, און גייט אויף נאכאמאל 11 שעה נאכהער. דעמאס גייט ארויף נארמאל, אין מזרח, אבער גאר פאמעלעך. כאטש האט דעמאס א 30-שעה ארביט, דויערט 2.7 טעג פון זיין אויפגאנג ביזן אונטערגאנג פאר איינעם וואס קוקט פונעם עקוואטאר, ווייל ער גייט פאמעלעך הינטער דער ראטאציע פונעם פלאנעט מאדים.
ארביטן פון פאבאס או דעמאס (פראפארציאנעל)
אזוי דער ארביט פון פֿאבאס איז נידעריג טון פֿלייץ־קראפֿטן פונעם פלאנעט מאדים מאכן דעם ארביט ביסלעכווייז וואס נידריגער. אבער עס וואלט געדויערט נאך 50 מיליאן יאר ביז פֿאבאס קומט צו נאענט צום אייבערפלאך פון מאדים<"ref name="phobos.html />.
די ארביטן פון די צוויי לבנות זענען קיילעכדיק. פאבאס האט אן ארביט וואס איז נישט סטאביל.
ס׳איז מעגלעך אז מאדים האט קליינע לבנות קלענער פון 50 צו 100 מעטער דיאמעטער, און די אסטראנאמען זאגן אז עס דארף עקזיסטירן א שטויב־רינג צווישן פאבאס און דעמאס
דער געיעג קיין מאדים.
דער געיעג קיין מאדים האט זיך שוין אנגעפאנגן אין די 60ער יארן און זינט דאן האבן אמעריקע, רוסלאנד, אייראפע, און יאפאן צענדליגער מאל ארויפגעשיקט ארביטערס פון וועלכע טייל האבן נישט און טייל האבן יא געלאנדעט אויפן מאדים. דער געיעג האט שוין אפגעקאסט פיל מער ווי יעדע אנדערע קאסמאס מיסיע וויבאלד כמעט צוויי דריטל ראקעטס וועלכע מען האט אהינגעשיקט זענען דורכגעפאלן בעפאר מען האט געפארטיגט די מיסיע און טייל אפילו בעפאר מען האט אנגעהויבן. די קאסמאס אגענטורן ווייזן אן אז זייער אסאך זאכן קענען גיין אומריכטיג און דערפאר האט מען געהאט אזויפיל דורכפעלער אבער אין פאקט זענען אסאך פון די מיסיעס דורכגעפאלן מיט מער פשוט'ע זאכן ווי פארלירן קאמוניקאציע.
די ערשטע צו גיין קיין מאדים זענען געווען די רוסישע וועלכע האבן ארויפגעשיקט צוויי ארביטערס נאך אין 960' אבער ביידע זענען דורכגעפאלן. זיי האבן נאכגעשיקט נאך דריי צוויי יאר דערויף אבער אויך די דריי זענען דורכגעפאלן. צוויי זענען קיינמאל נישט ארויס פון די וועלט'ס ארביט און אן אנדערע וועלכע האט יא דעגרייכט זייער ווייט האט פארלוירן קאמיוניקאציע. צוויי יאר דערויף האט נאך איינס פארפעלט. טראץ רוסלאנד'ס דורכפעלער האט NASA באשלאסן אויך צו פרובירן און האט אנגעהויבן דעם מארינער פראגראם אין 964' און האט נאך יענעם יאר ארויפגעשיקט צוויי באזונדערע ארביטער מיט צוויי אנדערע ראקעטס פון וועלכע די ערשטע האט פארפעלט צו דעגרייכן דעם מאדים און די צווייטע האט סוקסעספול ארומגערינגעלט דעם רויטן פלאנעט. די ערשטע בילדער זענען געווען זייער אומקלאר און מען האט נאר אזויפיל געקענט זען אז דאס איז א רויטע פלאנעט מיט אסאך שטיינער.
נאך א מיסיע האט נאגעפאלגט אין 1969 ווען ביידע אמעריקע און רוסלאנד האבן ארויפגעשיקט צוויי ארביטערס יעדער איינע. אמעריקע האט געשיקט מארינער 8 און מארינער 9 און רוסלאנד האט געשיקט מארס 1 און מארס 2. דריי פון די ארביטער האבן דעגרייכט דעם מאדים 9 מאנאטן שפעטער און נאר דער מארינער 8 איז שטיין געבליבן ערגעץ. אבער צו די אנטוישונג איז פונקט געווען א שטארקע זאמד שטורעם אויפ'ן מאדים און די בילדער האבן גארנישט געקענט ווייזן. מען האט געווארט עטליכע וואכן און ערשט דערנאך האבן די ארביטער אנגעהויבן אראפשיקן קלארע בילדער און מען האט צום ערשטן מאל געקענט זען די ווייסע פארפרוירענע טיילן ביים שפיץ. אין די פריע 1970ער יארן האט רוסלאנד געשיקט באלד 10 ארביטער מיט א פלאן זיי צו לאנדן אבער נאר צוויי פון זיי האבן געלאנדעט און א דריטע האט אויך געלאנדעט אבער האט געלאנדעט צו שנעל און איז צעבראכן געווארן. די צוויי וועלכע האבן יא געלאנדעט האבן אויך נישט עקזיסטירט צו לאנג אבער אינאיינעם האבן זיי געשיקט 60 גאר קלארע בילדער פון וועלכע מען האט געקענט נאנט באטראכטן די זאמד און שטיינער און זייערע קאלירן. נאך מיסיעס האבן נאגעפאלגט און עס האט אנגעהויבן ווערן מער סוקסעספול און אין 976' האבן די צווילינג וויקינג ארביטער ביידע סוקסעספול געלאנדעט און צום ערשטן מאל געשיקט קאלירטע בילדער און אסאך נייע אינפארמאציע וועגן די אטמאספערע און געאגראפיע.
אין די קומענדיגע 20 יאר האבן סיי רוסלאנד און סיי אמעריקע געשיקט עטליכע ארביטערס פון וועלכע רוב זענען געווען סוקסעספול און האבן אנגעהויבן אויסשטעלן א מאפע פון דעם מאדים. אין 97' האט NASA געשיקט דעם פעטפיינדער טרעקל וועלכע איז געווען א געוואלדיגע סוקסעס פונען ערשטן מינוט אן און האט געשיקט איבער 16,000 בילדער און האט געטאן פארשידענע עקספרימענטן מיט די זאמד און שטיינער. ביי יענעם מיסיע האט די וועלט צום ערשטן מאל געטראפן אן אינטערעסע אין דעם מיסיע און יעדער האט געליינט און גערעדט דערוועגן.
זייענדיג באוואפענט מיט אזויפיל סוקסעס האט אמעריקע, רוסלאנד, און אויך יאפאן אנגעהויבן שיקן מיסיעס קיין מאדים אבער רוב זענען דורכגעפאלן יעדע צוליב אן אנדערע סיבה. אבער NASA האט נישט אויפגעגעבן און האט אין 01' סוקסעספול געלאנדעט דעם אדיסי וועלכע האט געטאן עקספרימענטן מיט די אטמעספערע און געשיקט טויזענטער בילדער פון די העכסטע ערטער אויפ'ן מאדים. נאכדעם זענען געקומען די אייראפעאישע און האבן ארויפגעשיקט דעם ביגעל וועלכע האט געברויכט לאנדן און אריינגראבן אין די ערד פון דעם מאדים און דאס עקספרימענטירן. די לאנדונג איז געווען א סוקסעס אבער מען האט פארלירן קאמיוניקאציע דערמיט.
די לעצטע מיסיעס זענען געווען די צוויי מארס ראווערס וועלכע זענען געשיקט געווארן אין 03' אין צוויי באזונדערע מיסיעס. ביידע זענען געווען סוקסעספול און זענען נאך היינט טעטיג אויפ'ן מאדים אבער ווי NASA זאגט עלטערן זיי זיך שוין און וועלן בקרוב שטארבן. NASA האט באשלאסן צו שיקן א צווייטע פאר ראווערס וועלכע זענען ארויסגעשיקט געווארן אום אוגוסט 2006. מיט יעדע מיסיע ווערן די בילדער קלארער און קלארער און NASA זאצט אז אויב אלע צוקונפדיגע מיסיעס וועלן זיין סוקסעספול וועט זי זיין גרייט צו שיקן א לעבעדיגע מענטש ביז 20 יאר.
פארוואס פרובירט מען נישט שיקן מענטשן?
די הויפט סיבה פארוואס מען טראכט נאך נישט פון שיקן לעבעדיגע מענטשן קיין מאדים איז צוליב דער פאקט אז צוויי פון יעדע דריי מיסיעס זענען דורכגעפאלן אויף דערווייל און דאס איז א גרויסע איינשטעל פאר מענטשן. צום אלעם ערשטן דארף מען זיך איבערצייגן אז מען קען שיקן ראבאטישע ראווערס איינע נאך די אנדערע פאר לאנגע יארן און אלע זאלן זיין דערפאלגרייך.
צווייטנס איז דאס צו טייער. א מיסיע קיין מאדים קאסט דערווייל א מיליאן דאלאר פער יעדע פונט געוויכט וואס מען שיקט אהין. א צווילינג ראווער קאסט איבער א ביליאן דאלאר צו מאכן און דערויף קומען צו די קאסטן פון לאנטשן און אפערירן וועלכע קאסטן הונדערטער מיליאנען דאלארן. אויב א גרופע מענטשן זאלן געשיקט ווערן וועט מען דארפן א פיל גרעסערע ראקעט און קאפסול וועלכע וועט קאסטן אסטראנאמישע סכומים און מיט אזא קליינע סוקסעס ראטע האט עס נישט קיין שום פשט.
דריטענס דארף מען שטודירן טויזנטער זאכן בעפאר מען קען שיקן א מענטש. די ראווערס דארפן נישט קיין עסן און שלאפן און טוען וואס מען הייסט זיי. זיי ווערן נישט געשאדט פון ראדיאציע און האבן נישט קיין פראבלעם מיט די עקסטרעמע וועטערס. א מענטש וועט די אלע זאכן דארפן האבן און דאס וועט נישט גרינג אנקומען וויבאלד די מיסיע געדויערט לאנגע מאנאטן און דער מענטש וואלט נארמאל דאס נישט געקענט איבערלעבן.
די ראווערס פארלאנגען נאר א האלבע מיסיע ווייל זיי דארפן נישט אהיימקומען. די בילדער און דאטא ווערט טראנסמיטירט צו די וועלט און ווען זיי האבן אפגעדינט לאזט מען זיי דארט איבער. כדי צו קענען טראגן א מענטש קיין מאדים דארף מען מאכן א פלאן וויאזוי זיי אהיימצוברענגן וואס דאס אליינס קען געדויערן יאר לאנג. מען דארף ערשט שיקן עטליכע מיסיעס און זיי באווייזן צוריק צו ברענגן און ערשט דערנאך וועט מען קענען אנהייבן טראכטן דערפון.
באקוקן.
אנימאציע פון דער כלומערשטיקער רוקלויפיגער באוועגונג פון מאדים אין 2003, געזען פון דער ערד
אזוי ווי דער ארביט פון מאדים איז עקצענטריש, טוט זיין העלקייט ביים קעגנזאץ פון דער זון גרייכן פון −3.0 ביז −1.4. די מינימום העלקייט איז גרייס +1.6 ווען דער פלאנעט איז אין צונויפזאמלונג מיט דער זון. מאדים זעט אויס געוויינטלעך געל, אראנזש אדער רויט; דער פאקטישער קאליר פון מאדים איז נענטער צו געל, און דאס רויטקייט איז שטויב אין דעם פלאנעט״ס אטמאספער. נאס״א'ס "ספיריט" ראווער האט געמאכט בילדער פון גרין־ברוינלעכער לאנדשאפט מיט בלוי־גרא שטיינער און לאטעס פון העל־רויטן זאמד. די גרעסטע ווייטקייט פון דער ערד איז מער ווי זיבן מאל ווען ער איז נענטסט. ס׳איז מעגלעך פאר מאדים צו ווערן ״פארלוירן״ מאנאטן לאנג אין דעם אפשיין פון דער זון. די בעסטע מעגלעכקייטן צו זען מאדים קומען פאר נאך 15 אדער 17 יאר, אלעמאל צווישן סוף יולי און סוף סעפטעמבער, ווען מען קען זען פרטים פונעם אייבערפלאך מיט א — טעלעסקאפ. גאנץ מערקבאר, אפילו אן א סך פארגרעסערונג, זענען די פאלוס אייז־קעפלעך.
ווען מאדים דערנענטערט זיך צו קעגנזאץ, הייבט ער אן א תקופה פון כלומרשטער רוקלויפיגער באוועגונג, ד״ה אז עס זעט אויס ווי ער באוועגט זיך צוריקוועג אין א שלייף־באוועגונג קעגן די הינטערגרונט שטערן. די געדויער פון דער דאזיקער רוקלויפיגער באוועגונג איז בערך 72 טעג, און מאדים דערגרייכט זיין שפיץ באלייכטונג אינמיטן דער באוועגונג.
היסטארישע אבסערוואציעס.
די געשיכטע פון אבסערוואציעס פון מאדים גייט לויט די קעגנזאצן פון מאדים, ווען דער פלאנעט איז וואס נענטער צו ערד און דעריבער מערסט זעבאר, א זאך וואס פאסירט יעדע פאר יאר. יעדע 15 אדער 17 יאר פאסירט א פעריהעלישער קעננזאץ פון מאדים; אזוי ווי מאדים איז נאנט צו זיין פעריהעליאן, קומט ער נאך נענטער צו דער ערד.
אוראלטע און מיטל־אלטער אבסערוואציעס.
די אוראלטע שומערער האבן געגלייבט אז מאדים איז נרגל, דער אפגאט פון מלחמות און מגפות. אין די שומערישע צייטן, איז נרגל געווען א קליינע געטשקע נישט זייער חשוב, אבער, אין א שפעטערער תקופה איז זיין הויפט צענטער געווען די שטאט נינוה. אין מעסאפאטאמישע טעקסטן ווערט מאדים גערופן דער "שטערן וואס טוט משפט׳ן די טויטע". די אוראלטע עגיפטישע אסטראנאמען האבן שוין באריכטעט דעם עקזיסטענץ פון מאדים ווי א ׳כוכב לכת׳ (א שטערן וואס באוועגט זיך ארום דעם נאכט־הימל און, אין יאר 1534 פאר דער היינטיקער תקופה, האבן זיי שוין געוואוסט וועגן דער צוריקציענדיקער באוועגונג פון דעם פלאנעט.
א סאטעליט איז אן אביעקט וועלכע רינגלט ארום דער וועלט. צום ביישפיל די לבנה איז דער ערד'ס נאטורליכער סאטעליט. אין דעם געביט פון קאסמאס-פארן באדייט א סאטעליט א מענטשליך געמאכטן סאטעליט וואס רינגלט ארום דער וועלט פיל שנעלער ווי די לבנה און פליט אסאך נענטער צו דער ערד.
יעדער סאטעליט וועלכע רינגלט ארום דער וועלט דרייט זיך ארום און ארום אויף א פריער באשטימטן וועג וועלכע עס פאלגט נאך די גאנצע צייט. די אויסגעפלאסטערטע וועג ווערט אנגערופן די ארביט. די העכסטע פונקט צווישן דעם סאטעליט און דער ערד ווערט אנגערופן אַפאָגי און די נידעריגסטע פונקט ווערט אנגערופן פעריגי. עס זענען פאראן פארשידענע ערליי סאטעליטן און יעדער פון זיי האט אן אנדערע מיסיע. אויסנאמען זענען די דזשי-פי-עס סאטעליטן וועלכע ציילן 26 און די אירידיום סאטעליטן וועלן זענען איבער 60 אין צאל.
א סאטעליט ווערט איינמאל ארויפגעשיקט אין קאסמאס און מער קומט עס נישט אראפ. אויב עס צוברעכט זיך טוישט מען דאס מיט א נייע און די אלטע בלייבט ווייטער פליען אין קאסמאס אינאיינעם מיט אלע שטיקער פון געוועזענע ראקעטס און אנדערע זאכן וועלכע זענען אנגעקומען אין קאסמאס און זענען קיינמאל נישט צוריק געברענגט געווארן. אלעס אינאיינעם איז פאראן א חשבון פון בערך 26,000 אביעקטן וועלכע פליען ארום אין קאסמאס.
אין פאקט זענען די אלע 26,000 אביעקטן סאטעליטן וויבאלד זיי רינגלן ארום די וועלט. אבער אונז רופן מיר סאטעליטן נאר די וועלכע זענען אין באנוץ און ארבעטן פאר א פירמע, רעגירונג, אדער סיי וועלכע אנדערע ארגאניזאציע. רוב מאדערניזירטע לענדער פארמאגן אייגענע סאטעליטן אין קאסמאס און אסאך גרויסע פירמעס האבן דארט זייערע אייגענע סאטעליטן.
אויב איר וועט פרעגן א קינד ווער עס האט די ערשטע ארויפגעשיקט א סאטעליט אין קאסמאס וועט ער געוויס זאגן אמעריקע. אין פאקט איז רוסלאנד געווען די ערשטע וועלכע האבן ארויפגעשיקט די ספוטניק סאטעליט אום אקטאבער 957'. קיינער האט אבער נישט געוואוסט דערפון און קיינער האט נישט מיטגעהאלטן וויאזוי מען האט עס ארויפגעשיקט וויבאלד עס איז געווען א סאוויעטישע סוד. די ספוטניק סאטעליטן איז געווען 23 אינטשעס גרויס און האט געוואויגן 184 פונט.
די ספוטניק סאטעליט איז באשטאנען פון א באל מיט פיר אנטענעס וועלכע די רוסישע האבן גענוצט פאר קאמיוניקאציע. אינעווייניג אינעם סאטעליט איז דאס געווען אנגעפילט מיט ניטראגען גאז וועלכע האט אויסגעברענט ביז 92 טעג און די סאטעליט איז ארויס פון באנוץ. די רוסישע האבן באלד נאכגעפאלגט מיט א צווייטע סאטעליט וועלכע האט שוין געוואויגן א האלבע טאן און איז געפלויגן אין קאסמאס א האלבע יאר.
א סאטעליט ווערט ארויפגעשיקט אין קאסמאס.
א סאטעליט קומט אן אין קאסמאס (אוניווערס) דורך א ראקעט אדער דורך א קאסמאס שאטל. עטליכע לענדער און אסאך גרויסע פירמעס פארמאגן די נויטיגע ראקעטן און יעדע שטיק צייט ווערט א פרישע סאטעליט פון עטליכע טאנען ארויפגעשיקט סוקסעספול.
א ראקעט איז א שפיציגע טורעם וועלכע ווערט ארויפגעשאסן מיט'ן שפיץ ארויף כדי צו פארגרינגערן די רייזע אין אונזער וועלט אטמאספערע וועלכע איז די שווערסטע טייל פון דער רייזע. איינמאל עס גרייכט די הויכקייט פון קאסמאס דרייט זיך עס איבער זייטיג און עס פארט ווי א מיסיל צו מזרח זייט פון דער וועלט וויבאלד די וועלט דרייט זיך צו מזרח און דאס פארגרינגערט די רייזע. די ראקעטן הייבן זיך געווענליך אן אויסדרייען ווען זיי גרייכן די עקוואטאר פון דער וועלט וועלכע איז די העכסטע פונקט אין קאסמאס און די לופט איז די דינסטע פאר די ראקעט צו מאכן דעם נויטיגן דריי. אויך די ספיד ווערט איינגעטיילט לויט די דעסטינאציע רייזע און עס ווענדט זיך פון וואו די ראקעט פארט ארויס. צום ביישפיל נאס"א פארמאגט איר הויפט לאנטש באזע אין פלארידע וועלכע געפינט זיך 28 גראד צפון פון דער ערד'ס עקוואטאר. לויט זייער חשבון דרייט זיך די וועלט בערך 894 מייל פער שטונדע העכער איר לאנטש צענטער און עס קומט אויס אז קענעדי קאסמאס צענטער אז אפגערוקט מיט ספיד פון דעם עקוואטאר בערך 144 מייל פער שטונדע. (די וועלט איז א רינדיג ווי א באל. ווי יעדע באל איז די רינדיקייט ברייטער אינדערמיטן און שמעלער אונטן און אויבן דאס מאכט דער חילוק אין די שנעלקייט וואס עס דרייט זיך).
פארגעסט נישט אז אלעס איז נאר אן אפשאצונג ווייל די גאנצע עקוואטאר איז נאר אן אויסגעמאלענעם ליניע פון די וועלטס אפטיילונג צווישן צפון און דרום. מער גענויע חשבונות איז צו קאמפליצירט פאר אונז און דאס וועלן מיר לאזן פאר די נאס"א סייענטיסטן.
אויב נאס"א וואלט געהאט איר לאנטש צענטער נענטער צום עקוואטאר וואלטן זי זיך געשפארט אסאך ענערגיע וויבאלד די היינטיגע ראקעטן אדער קאסמאס שאטלס זענען זייער שווער (צענדליגער טויזענטער טאנען) צוליב די שווערע ברענשטאף טאנקען וועלכע זי טראגט אויף זיך די ערשטע מאמענטן פון די רייזע. יעצט צו מאכן די שווערע משא פליען 144 מייל פער שטונדע שנעלער פארנוצט גאר אסאך ענערגיע וועלכע איז אסאך געלט.
ווען א ראקעט גרייכט די קאסמאס הויכקייט (בערך 120 מייל ארויף) שיסט עס ארויס עטליכע קליינע ראקעטן וועלכע גלייכט אויס די ראקעט און דאן ווערט די סאטעליט ארויסגעשיקט פון די ראקעט. איינמאל די סאטעליט איז אין קאסמאס ווערט ארויסגעשאסן נאך עטליכע קליינע ראקעטן וועלכע מאכן זיכער אז די סאטעליט ווערט גענוג ווייט אפגעטיילט פון די ראקעט כדי עס זאל זיך נישט צוזאמענקראכן און געשעדיגט ווערן.
א ראקעט מוז פליען כאטש 25,039 מייל פער שטונדע עס זאל קענען גרייכן א קאסמאס הויכקייט. אויב עס פליט לאנגזאמער האט עס נישט גענוג ענערגיע דאס צו שטופן ווייטער און עס וואלט אויסגעוועפט און צוריק אראפגעפאלן.
די סאטעליטן אין קאסמאס.
ווי יעדער ווייסט פארמאגט די וועלט אן כוח המשכה וועלכע שלעפט אלעס אראפ צו די ערד. אין ענגליש ווערט דאס אנגערופן גראוויטי. אין קאסמאס (קאסמאס מיינט העכער די וועלט'ס אטמאספערע) איז נישט פאראן קיין גראוויטי און דערפאר קען מען דארט ארומגיין און דער לופטן וויבאלד גארנישט שלעפט נישט אראפ. די סאטעליטן פליען אין א נידעריגערע פונקט אין קאסמאס וואו די גראוויטי איז נאך יא פאראן אין זייער א קליינע מאס.
אגב, דאס וואס מען זאגט אז עס איז נישט פאראן קיין גראוויטי אין קאסמאס איז א טעות עס איז געוויס יא פאראן גראוויטי אין די גאנצע יוניווערס נאר עס איז נישט פאראן קיין אטמאספערע דאס צו שפירן און די גראוויטי ציט נישט צו א דעסטינאציע נאר ענדערש ארום און ארום אין קאסמאס. זע מער וועגן גראוויטי.
יעדע סאטעליט דארף פליען ווייל אויב נישט וואלט דאס נישט געקענט בלייבן אין באנוץ ממה נפשך, אויב וואלט עס געשטאנען צו הויך אין קאסמאס וואלט עס אוועקגעפלויגן העכער און העכער און אויב וואלט עס געווען צו נידעריג אין קאסמאס וואלט עס די גראוויטי אראפגעשלעפט צו די ערד. די איינציגסטע וועג דאס זאל ארבעטן איז דורכדעם וואס עס פליט ביי א געוויסע הויכקייט פונקט מיט א געוויסע שנעלקייט. די הויכקייט פונקט פון א דורכשניטליכע סאטעליט איז 150 מייל העכער די ים אויבערפלאך און די שנעלקייט איז 17,000 מייל פער שטונדע.
ווען די סאטעליט פליט ווערט געשאפן א כוח וועלכע ווערט גערופן אינערטיע. (דאס איז די זעלבע כוח וואס האלט א פליגער אין דער לופטן און אזוי אויך יעדע אביעקט וואס איר וואלט געווארפן און וואלט געפלויגן עטליכע מעטער). די כוח לאזט נישט די גראוויטי פון די ערד דאס אראפשלעפן אבער אין דער זעלבער צייט איז דאס גענוג שטארק צוריק צו האלטן עס זאל נישט ארויפפליען העכער און אזוי בלייבט עס ביי א געוויסע הייך די גאנצע צייט כאטש עס דארף גיין העכער און נידעריגער ווען עס דרייט זיך ארום די וועלט.
דאס איז דער באלייפיגער חשבון מיט א געווענליכע סאטעליט וועלכע רינגעלט ארום די וועלט. עס זענען אויך פאראן סאטעליטן אין קאסמאס וועלכע זענען פיל העכער און שטייען העכער א געוויסע פונקט פון די וועלט די גאנצע צייט.
לויט דעם חשבון קומט אויס אז ווי נענטער א סאטעליט איז צו די ערד אלס שנעלער דארף דאס פליען אז די וועלט'ס גראוויטי זאל איר נישט אראפשלעפן. (א פליגער איז נישט פאסיג אין דעם חשבון כאטש א פליגער פארט פיל לאנגזאמער, ווייל א פליגער פארט אויף איר אייגענעם כוח, פארברענענדיג הונדעטער גאלאנען ברענשטאף, ווען א סאטעליט פליט מיט די אטמאספערע פון קאסמאס). סאטעליטן דארפן זיך געפינען וואס נענטער צו די וועלט אז זיי זאלן קענען סערווירן די קאמיוניקאציע און אנדערע זאכן מיט וועלכע מיר באנוצן זיך מיט איר.
א וועטער סאטעליט דארף אבער זיין פיל העכער אין קאסמאס וויבאלד עס דארף מעסטן פארשידענע זאכן ביי יענע הויכקייט. דערפאר שטייט די וועטער סאטעליט ביי א הויכקייט פון 22,223 מייל העכער די ים אויבערפלאך (דאס איז בערך 200 מאל אזוי הויך ווי א געהעריגע סאטעליט). ביי יענע הויכקייט פעלט זיך נאר אויס א שנעלקייט פון 7,000 מייל פער שטונדע זיך צו האלטן אין דער לופטן. צוליב איר הויכקייט איז איר רינגל ארום די וועלט פיל גרעסער און עס רינגעלט נאר ארום די וועלט איינמאל אין 24 שטונדן. וויבאלד די וועלט דרייט זיך אויך און קומט צוריק צו די זעלבע פונקט יעדע 24 שטונדן קומט אויס אז די סאטעליט שטייט ביי דעם זעלבן פונקט יעדע מינוט ווען אין פאקט פליט עס טויזענטער מיילן פער שטונדע.
נאך א ביישפיל איז די לבנה וועלכע געפינט זיך 240,000 מייל העכער די ערד. אזא הויכע רייזע ארום די וועלט איז גאר גרויס און מיט א שנעלקייט פון 2,300 מייל פער שטונדע מאכט עס איין רינג יעדע 27.3 טעג.
ווי העכער א סאטעליט געפינט זיך אין קאסמאס אלס לענגער קען זיך דאס האלטן דארט. די סאטעליטן וועלכע פליען נאנט צו די ערד קלאפן זיך אן מיט די וועלט'ס אטמאספערע פון צייט צו צייט און יעדעס מאל ווערט עס אביסל מער אראפגעשלעפט ביז עס פאלט גענצליך אריין אין די וועלטס אטמאספערע וואו עס ווערט פארברענט. אבער אין די הויכע ספערן איז נישט פאראן דעם פראבלעם און א סאטעליט קען דארט פליען לויט זייער שאצונג פאר הונדערטער יארן.
ווען א סאטעליט קומט אן אין קאסמאס פארמאגט זי עטליכע קליינע ראקעטן אויף זיך וועלכע ווערן גענוצט דורך אירע קאנטראלירער צו מאכן ענדערונגן ארויף אדער אראפ. ווען אירע קאנטראלירער באשטעטיגן אז זי האט דעגרייכט די באשטימטע הויכקייט לאזט מען איר לויפן.
די סייענטיסטן דארפן אויסרעכנען די בעסטע צייט אין טאג ווען די סאטעליט זאלן אנקומען אין קאסמאס, געוואנדן לויט די וועטער און פארשידענע אנדערע זאכן. די ראקעט דארף ארויסגעשאסן ווערן גענוי בעפאר די צייט וואס עס וועט געדויערן די רייזע כדי עס זאל אנקומען אין קאסמאס צו די באשטימטע מינוט.
סאטעליט סארטן.
וועטער סאטעליטן העלפן די מעטעאראלאגן (וועטער עקספערטן) צו קענען פאראויסזאגן די וועטער פאר די קומענדיגע טעג דורך רעקארדירן די וועטער ארום די ערד קוגל און אויסרעכענען ווילאנג עס וועט געדויערן אנצקומען צו א צווייטע פלאץ. די וועטער סאטעליטן קומען אויסגעשטאט מיט סאפיסטיקירטע קאמעראס וועלכע שיקן אראפ בילדער פון וואס עס גייט פאר אויף די וועלט.
קאמיוניקאציע סאטעליטן זענען מער סאפיסטיקירט וויבאלד זיי פארמאגן הונדערטער טויזענטער טרענספאנדער וועלכע באקומען קאמיוניקאציע סיגנאלן פון די ערד און שיקן עס צוריק אראפ צו א צווייטע פלאץ אויף די ערד מיט אן אנדערע פריקווענסי.
וויסנשאפטלעכע סאטעליטן ווערן גענוצט אויסצורעכנען פארשידענע וויסנשאפטלעכע זאכן פון קאסמאס און די גלגלים. א דאנק די סאטעליטן קענען די קאסמאס סייענטיסטן שטודירן און מאכן פארשריט אין קאסמאס. דער מערסט באקאנטער וויסנשאפטלעכער סאטעליט איז דער האַבל קאסמאס טעלעסקאפ, אבער עס זענען פאראן צענדליגער אנדערע וועלכע ווערן גענוצט פאר די זעלבע צוועק.
נאוויגאציע סאטעליטן ווערן גענוצט צו העלפן שיפן און פליגער נאוויגירן ארום דער ערד. היינט קומען זיי צו הילף אויך פאר אויטאס און אנדערע דזשי-פי-עס דעווייסעס וועלכע צייגן וואו אויף די וועלט מען געפינט זיך. עס זענען פאראן צוויי סארט נעוויגאציע סאטעליטן: דזשי-פי-עס און נאווסטאר.
ערד אבזערוואציע סאטעליטן זענען געמאכט צו אבזערווירן די אויסשטעל פון דער ערד. די סאטעליטן ווערן גענוצט צו מאכן מאפעס, מעסטן די ערד'ס טעמפעראטור, און אנדערע זאכן וועלכע טוישן זיך פון צייט צו צייט.
אויסער די אלע ציווילע סאטעליטן זענען פאראן א רייע מיליטערישע סאטעליטן וועלכע'ס מיסיעס איז א סוד. קיינער ווייסט נישט וויפיל זיי זענען אין צאל און וואס יעדע פון זיי טוען דארט.
אלע סאטעליטן פארמאגן א הויפט קערפער וועלכע אנטהאלט די אלע דעווייסעס. די קערפער איז געמאכט פון שטארקע אייזן עס זאל קענען אויסהאלטן די לאנטש וועלכע איז ווי א שטארקע אויפרייס. יעדע סאטעליט פאמאגט א סאלאר פאנעל וועלכע ציט אריין סאלאר ענערגיע פון די זון און עס נוצט א באטערי בעקאפ אין פאל די סאלאר קראפט גייט אויס. געוויסע סאטעליטן נוצן פיול סעל טעכנאלאגיע און אמאל פלעגט מען אפילו נוצן נוקלעראע ענערגיע.
יעדע סאטעליט שיקט באריכטן פון איר קערפערשאפט צו די קאסמאס צענטער אויף די ערד וועלכע האט איר ארויסגעשיקט. אמאל מאכט זיך אז עפעס ווערט צובראכן און מען שיקט ארויס א קאסמאס שאטל מיט אסטראנאטן וועלכע קריכן ארויף אויף די סאטעליט און פאררעכטן דאס.
קליינע סאטעליטן שטארבן אפ מיט דער צייט און מען שיקט ארויף נייע אבער די גרויסע סאפיסטיקירטע סאטעליטן זענען זייער טייער און געדויערט לאנג צו פראדוצירן. די סארט סאטעליטן ווערן פראדוצירט צעביסלעך און פון צייט צו צייט לייגן די אסטראנאטן צו נאך א טייל ביז עס ווערט גענצליך פארטיג.
סאטעליט ארביט פאזיציעס.
עס זענען פאראן איבער טויזענט סאטעליטן פון אלע סארטן וועלכע פליען ארום אין קאסמאס צו יעדע צייט און דאס ווערט מער און מער פון יאר צו יאר. (האט נישט קיין מורא עס איז פאראן גענוג פלאץ אפילו פאר מיליאנען). די גרעסטע אין צאל זענען די וועטער, קאמיוניקאציע, און טעלעוויזיע סאטעליטן וועלכע ציילן הונדערטער און פליען ביי א הויכקייט פון 22,223 מייל העכער די ערד, דאס איז בערך א צענטל די הויכקייט פון די לבנה. יענע ארט ווערט גערופן אין די סייענטיפישע וועלט אלס די סאטעליט פארקינג סטריפ צוליב די פילע סאטעליטן וועלכע שפרייזן דארט ארום. דאס פלאץ איז פונקט העכער דער עקוואטאר פון די וועלט און די סאטעליטן שטייען העכער איין ארט פון די וועלט די גאנצע צייט, ווי מיר האבן דערמאנט אינעם פאריגן ארטיקל אז זיי צירקולירן די וועלט איינמאל אין 24 שטונדן און וויבאלד די וועלט דרייט זיך אויך ארום איינמאל אין 24 שטונדן קומט אויס אז עס געפינט זיך אויף די זעלבע פלאץ די גאנצע צייט.
דערנאך זענען פאראן א רייע סאטעליטן פון פארשידענע סארטן וועלכע פליען 400 מייל העכער די ערד און גייען ארום די וועלט עטליכע מאל פער טאג. די קאסמאס שאטלס פון נאס"א פארט אויך בערך אויף די זעלבע הויכקייט (צווישן 250 און 400 מייל). צום לעצט זענען פאראן די סאטעליטן וועלכע ווערן גענוצט פאר נעוויגאציע, מאפעס, און פאטאגראפיע, וועלכע פליען אין די פאלאר ארביט וואס מיינט אביסל העכער די וועלטס צפון העכסטע ארט וועלכע איז די נארט פאל. די סאטעליטן פארן נישט אזוי שנעל און שטייען אויך העכער איין פלאץ העכער די וועלט וויבאלד עס דרייט זיך ארום די וועלט די זעלבע שנעל ווי די וועלט דרייט זיך אין קאסמאס. דאס קומט אויס אז רוב וועלט (אויסער די עק דרום טייל) גייט דורך אונטער די סאטעליטן זייער נאנט.
וויבאלד עס זענען פאראן אזויפיל סאטעליטן אין קאסמאס איז פאראן א קאנטראל צימער אין אלע לענדער וועלכע האבן סאטעליטן אין קאסמאס כדי זיכער צו מאכן אז איינס קראכט נישט אריין אין די אנדערע און די סיגנאלן קלאפן זיך נישט אן איינע די אנדערע.
נאס"א האט א גענויע חשבון פון יעדע סאטעליט וואו עס געפינט זיך יעדע סעקונדע אין טאג און עס איז פאראן א סאפטוועיר מיט וועלכע יעדער קען אויסרעכנען ווען א סאטעליט וועט זיין העכער זיין קאפ. אויב זיי דארפן האבן א בילד אדער אנדערע דאטא פון א געוויסע פלאץ פון די וועלט וועלן זיי ווארטן ביז די סאטעליט קומט אן צו יענע ארט און דאן וועט מען סיגנאליזירן די סאטעליט זאל נעמען די אינפארמאציע וועלכע ווערט דערנאך אראפגעשיקט צו די קאסמאס סטאנציעס דא אונטן אויף די ערד.
אויב א מענטש ווייסט גענוי ווען א סאטעליט וועט פליען העכער זיין קאפ קען מען דאס זען מיט א טעלעסקאפ נאר ביינאכט און נאר אין א נאכט ווען די לבנה שיינט נישט צו שטארק.
די נידעריגסטע סאטעליטן קענען פליען צווישן 80 און 1,200 מייל העכער אונזערע קעפ. (אונז מיינט אמעריקאנער וועלכע זענען נישט ווייט פון דעם עקוואטאר). די נידעריגסטע סאטעליטן זענען אבזערוואציע סאטעליטן וועלכע ווערן גענוצט פאר מאפעס, כאפן בילדער, ענווייראמענט שאצונגן, און אלע סארט זוכונגן וועלכע ווערן באשטימט דורך א סאטעליט ווי זוכן פאר מינעראלן, נאכפאלגן שיפן און פליגער אין פאל פון אן עמוירדזשענסי און אזוי אויך די אלע מענטשן וועלכע האבן אויף זיך די ספעציעלע אייזן רינג אויף זייערע קערפער זיי זאלן נישט קענען אנטלויפן פון לאנד. אין דער צוקונפט וועט אינטערנעט אויך ארבעטן דורך נידעריג פליענדיגע סאטעליטן וועלכע וועלן טראנסמיטירן די ראדיא סיגנאלן איינמאל אינטערנעט וועט אריבערגיין פון טעלעפאן צו ראידא פריקווענסי, ערווארטעט אין די קומענדיגע יארן.
די נעקסטע גרופע סאטעליטן פליען צווישן 3,000 און 12,000 מייל העכער אונזערע קעפ. די סאטעליטן ווערן גענוצט פאר נעוויגאציע וועלכע זענען די דזשי-פי-עס און נאווסטאר סאטעליטן. יעדער וואס האט א דזשי-פי-עס רעסיווער קען באקומען די אינפארמאציע פון די סאטעליטן ווי אימער אויף די וועלט מען געפינט זיך. אלע שיפן, פליגער, קאסמאס שאטלס, און אויטאס מיט נעוויגאציע ארבעטן מיט די סאטעליטן.
א שטאפל העכער איז שוין די העכסטע שטאפל וועלכע איז 22,223 מייל העכער אונז. ווי פריער דערמאנט זענען דארט פאראן אלע וועטער און קאמיוניקאציע סאטעליטן. וויבאלד די סאטעליטן געפינען זיך אזוי הויך איז פאראן א שטיקל אפלייג אין קאמיוניקאציע וועלכע איז בערך 600 מילי-סעקונדעס. די אפלייג קען זיין אמאל פיל מער ביז אזוי פיל ווי צוויי סעקונדן, געוואנדן לויט די מעכאניזם וועלכע מען נוצט אונטן אויף די ערד. ווען מען רעדט איבער'ן ים קען מען דאס אליינס בייוואוינען.
סאטעליט קאסטן.
בערך 10 יאר צוריק האט מען ארויפגעשיקט א סאטעליט וועלכע האט באקומען די מיסיע נאכצופאלגן האריקעינס און אלאמירן ווען איינס ווערט געשאפן. די האריקען סאטעליט האט געקאסט צו מאכן 290 מיליאן. די סאטעליטן וועלכע וועלן גענוצט ווערן אין די מיסיל דעפענס סיסטעם (צו מעלדן ווען א מיסיל קומט צו גיין) וועט קאסטן בערך 600 מיליאן יעדע איינע. אין פאקט איז שוין פאראן איין אזא סאטעליט וועלכע ווערט גענוצט פאר די מיסיל דעפענס פראבעס.
די פרייזן ענדיגן זיך אבער נישט דא ווייל אויך ארויפצושיקן א סאטעליט קאסט געלט. כדי צו שיקן א סאטעליט דארף מען בויען א ראקעט (א ראקעט ווערט נאר איינמאל גענוצט) און דאס ארויפשיסן אין קאסמאס אזאך וועלכע קאסט אליינס עטליכע הונדערט מיליאן דאלאר אבער קען אמאל זיין ביליגער אויב מען שיקט עטליכע צוזאמען מיט א קאסמאס שאטל. נאכ'ן ארויפשיסן קאסט די אויפהאלטונג אויך אסאך געלט יערליך אזוי לאנג ווי עס איז אין קאסמאס.
אין צוגאב איז יעדע סאטעליט לאנטש אן איינשטעל ווייל עס מאכט פיל מאל וואס עס ארבעט זיך נישט אויס און אלעס גייט לאיבוד.
די פיר גרעסטע פירמעס וועלכע בויען סאטעליטן זענען: הוס, בעל עראקאסמאס, באואינג, און לאקהיד מארטין.
סאטעליט ביזנעס.
אויסער נאס"א און אלע אנדערע קאסמאס אגענטורן ארום די וועלט זענען פאראן א רייע גרויסע פירמעס וועלכע האבן זייערע אייגענע סאטעליטן אין קאסמאס. קלענערע פירמעס וועלכע דארפן האבן סאטעליט סערוויס אבער קענען נישט ערלויבן אזא אונטערנעמונג קענען אפדינגן סערוויס פון די נאן-פראפיט ארגאניזאציע עי-עם-עס-עי-טי וועלכע פארמאגט היינט איבער 40 סאטעליטן אין קאסמאס. איר ערשטע סאטעליט איז ארויף אין קאסמאס אין 961'.
אין דער צוקונפט וועט סאטעליטן אריינקומען מער אין באנוץ וויבאלד די קאמפיוטער וועלט וועט ווערן מער פארבינדן און וועט גענוצט ווערן פאר פארשידענע סארט קאמיוניקאציע וועלכע וועלן דארפן נוצן סאטעליטן. אין דער צוקונפט וועט מייקראסאפט, עפל, און אסאך אנדערע פירמעס פארמאגן סאטעליטן ווייל אנדערש וועלן זיי נישט קענען זיין אין ביזנעס.
מיסט אין קאסמאס.
אין קאסמאס פליט אלעס, אנגעהויבן פון די זון און געענדיגט ביי א שטיקל פאפיר. דאס מיינט אז אויב אן אסטראנאט לאזט בטעות אראפ א צווענגל וועט דער צווענגל פארבלייבן אין קאסמאס און פליען אינאיינעם מיט אלע סאטעליטן. איבער די יארן האט זיך אנגעזאמעלט טויזענטער אזעלכע שטיקער שמוץ און יעדעס מאל א ראקעט קומט אן אין קאסמאס אדער אויב א סאטעליט צוברעכט זיך פאלן נאך אסאך שטיקער אייזן און מעטאל אין קאסמאס.
די אלע זאכן פליען מיט א שנעלקייט פון 6 מייל פער סעקונדע וואס מיינט אז אויב א שטיק אייזן קראכט אריין אין א סאטעליט מאכט עס א גרויסע שאדן. אלע קאסמאס שאטלס האבן די עפענונגן פון אונטן כדי צו פארמינערן אזעלכע אינצידענטן. אויב א צווענגל זאל אריינפליען אין אן אסטראנאט וועט יענער דורכגעלעכערט ווערן און ווערן א טייל פון אלע מיסט וועלכע פליען ארום אין קאסמאס.
א טייל פון די שמיץ (אדער דזשאנק ווי זיי רופן דאס) פאלן מיט דער צייט אוועק וויבאלד זיי פליען נידעריג און עווענטועל גרייכט עס די וועלט'ס אטמאספערע און פאלט אראפ צו די ערד, געווענליך אין וואסער וויבאלד רוב וועלט איז וואסער, אבער אמאל אויך אויף די יבשה. עס האט זיך שוין מערערע מאל געמאכט אז מענטשן האבן באקומען מתנות פון קאסמאס אין זייערע בעקיארדס וועלכע האבן געמאכט טיפע לעכער.
די שמוץ וועלכע פליען הויך בלייבן אין קאסמאס זייער לאנג אבער אויך יענע שטיקער ענדיגן ערגעץ, אמאל דורך א פליענדיגע פלאנעט אויב עס דעגרייכט זייער הויך און אמאל צעגייט עס מיט דער צייט. אגב, איז אינטערעסאנט צו וויסן אז לויט וויפיל אונז פליישיגע מוחות פארשטייען איז טאקע דאס די מיסיע פון די קאמעטס וועלכע פליען ארום אין קאסמאס. די קאמעטס פליען זייער הויך אבער קומען אראפ נידעריגער פון צייט צו צייט און נעמען אויף אלע שמוץ אין קאסמאס וועלכע זיי באגעגענען. די קאמעטס ווערן גרעסער און גרעסער צוליב די שמוץ וועלכע זיי נעמען אויף.
אין יוני 2006 האט נאסא ארגאניזירט א צוזאמענקראך צווישן א סאטעליט מיט א קאמעט, די גרויס פון מאנהעטן, וועלכע איז פונקט אראפגעקומען נידעריג אין קאסמאס. דער צוזאמענקראך איז געווען א דעפאלגרייך און פון דער אויפרייס האט א צווייטע סאטעליט גענומען בילדער פון וועלכע די סייענטיסטן וועלן קענען בעסער שטודירן וואס דער אינהאלט פון די קאמעטס זענען.
עטליכע יאר צוריק האט נאס"א ארויפגעשיקט א סאטעליט וועלכע זי האט גערופן: "לאנג דארעישן עקספאדזשור פעסיליטי". די סאטעליט האט שטודירט און גענומען בילדער פון אסאך קאסמאס שמוץ און נאך א שטיק צייט האט מען צוריק אראפגעברענגט די סאטעליט דורך א קאסמאס שאטל און עס איז גענומען געווארן פאר שטודיעס אין נאס"א'ס סייענס צענטערן.
קאסמאס סטאנציעס.
אויסער סאטעליטן פאר מיסיעס איז פאראן קאסמאס סטאנציעס וועלכע פליען ארום אין קאסמאס און זענען פיל גרעסער ווי סאטעליטן. די פאראייניגטע שטאטן און רוסלאנד פארמאגן קאסמאס סטאנציעס שוין יארן און יעצט בויען זיי ביידע, אינאיינעם מיט די הילף פון אסאך אנדערע לענדער, א אינטערנאציאנאלע קאסמאס סטאנציע וועלכע וועט גענוצט ווערן דורך א רייע לענדער איבער די וועלט.
די רוסישע זענען געווען די ערשטע צו שיקן א קאסמאס סטאנציע אין קאסמאס. דאס איז געווען אין יאר 971' ווען די סאליוט 1 איז ארויפגעשיקט געווארן אין קאסמאס דורך צוויי מיסיעס. די קאסמאס סטאנציע איז געווען 45 פיס לאנג און האט פארמאגט עטליכע צימערן, אריינגערעכנט א דייניג רום, א קיך, א איבונגן צימער, אן ארויסגאנג צימער, א אפרו צימער, און א קאנטראל צימער. ווען די סטאנציע איז געווען פארטיג האבן די רוסישע ארויפגעשיקט א גרופע פון 11 אסטראנאטן וועלכע האבן געוואוינט דארט פאר 24 טאג און האבן געטאן שטודיעס וועלכע וואלט געדויערט מאנאטן צו טאן אונטן אויף די ערד. אין די ענדע זענען אלע טראגיש אומגעקומען ווען זייער ראקעט האט געקראכט אויפ'ן וועג אראפ.
די רוסישע האבן איבערגעמאכט די סאליוט סטאנציע עטליכע מאל און האבן דאס שפעטער אויפגעטוישט מיט אנדערע ביז זיי האבן ענדגילטיג דעגרייכט צו די מיר קאסמאס סטאנציע אויף וועלכע זיי האבן אויסגעפירט די לענגסטע מיסיעס אין די געשיכטע.
אמעריקע האט נאכגעפאלגט מיט איר סקיילעב קאסמאס סטאנציע אין יאר 973'. אויפ'ן וועג ארויף איז די סטאנציע געשעדיגט געווארן און ביז 10 טאג האט נאכגעפאלגט א גרופע אסטראנאטן וועלכע האבן פארראכטן די סטאנציע און געטאן אנדערע קאסמאס שטודיעס. די גרופע איז אויפגעטוישט געווארן צוויי מאל און אלעס אינאיינעם האבן די דריי גרופעס געוויילט אין קאסמאס פאר 112 טעג.
די סקיילעב סטאנציע איז נאר געווען א פראבע און ווען די מיסיע איז פארטיג געווארן האט מען אפגעלאזט אלע קאנטראלס און ביז עטליכע יאר האט עס דעגרייכט די ערד'ס אטמאספערע אן איז פארברענט געווארן העכער אויסטראליע.
די מיר סטאנציע איז פארבליבן אין קאסמאס ביז אין יאר 01' ווען מען האט אנגעהויבן בויען די אינטערנאציאנאלע קאסמאס סטאנציע און די אלטע מיר איז געווארן א שאד די געלט. די רוסישע האבן אפגעלאזט די סטאנציע און ביז עטליכע מאנאטן איז עס פארברענט געווארן העכער דעם פאציפישן אקעאן וואו די איבערבלייבענישן זענען אריינגעפאלן.
היינט איז שוין אין באניץ די אינטערנאציאנאלע קאסמאס סטאנציע.
ווי דערמאנט וועט קאסמאס באקומען נאך און נאך סאטעליטן ווי א יאר לענגער זינט קאמיוניקאציע איבער די וועלט וואקסט זייער שנעל. טייל סייענטיסטן זענען ביי דער מיינונג אז עווענטועל וועט מען האבן ווייניגער סאטעליטן ווייל די סאטעליטן וועלן זיין פיל מער פארגעשריטן און איין סאטעליט וועט קענען טאן די ארבעט פון עטליכע.
די אינטערנאציאנאלע קאסמאס סטאנציע (ענגליש: "International Space Station"; אין קורצן: "ISS") איז די גרעסטע מענטשליך געבויטע סאטעליט וועלכע שוועבט אין קאסמאס און איז א פראיעקט צווישן א רייע מאדערניזירטע לענדער אין שפיץ פון אמעריקע און רוסלאנד.
די סטאנציע איז באוואוינט כסדר זייט דעם 2טן נאוועמבער 2000.
די אינטערנאציאנאלע קאסמאס סטאנציע האט זיך אנגעהויבן אויפ'ן פארלאנג פון פרעזידענט ראנאלד רייגען אין 1984. רעיגן האט איינגעלאדענט 14 לענדער צו ווערן א טייל פון די אינטערנאציאנאלע קאסמאס סטאנציע מיט'ן תנאי אז יעדער וועט צוהעלפן דאס צו בויען. די לענדער זענען געווען: קאנאדע, יאפאן, בראזיל, און די אייראפעאישע קאסמאס קאמיסיע וועלכע אנטהאלט די לענדער בריטאניע, פראנקרייך, דייטשלאנד, בעלגיע, איטאליע, די נידערלאנדן, דענמארק, נארוועגן, שפאניע, שווייץ, און שוועדן.
ווען דער סאוויעט פאראיין איז צוזאמענגעפאלן איז רוסלאנד איינגעלאדענט געווארן צו ווערן א הויפט טייל פון די אינטערנאציאנאלע קאסמאס סטאנציע.
אמעריקע און רוסלאנד זענען געווען די הויפט בויערס פון די סטאנציע און די אנדערע לענדער בויען קליינע טיילן דערפון. די קאסמאס סטאנציע איז נאך אלץ נישט פארטיג אבער עס האלט שוין נענטער ווי ווייטער. די קאסמאס סטאנציע, ווען פארענדיגט, וועט זיין 290 פיס לאנג, 356 פיס ברייט, 143 פיס הויך און וועט וועגן א מיליאן פונט. אלעס אינאיינעם וועט די קאסמאס סטאנציע האבן די פלאץ וואו צוויי 747 דזשאמבא דזשעט פליגערס.
די קאסמאס סטאנציע פליט שוין ארום דער ערד זינט 1998. די אינטערנאציאנאלע קאסמאס סטאנציע פליט אויף א הויכקייט פון בערך 250 מייל העכער דעם עקוואטאר.
די ארבעט פון בויען די סטאנציע האט גענומען 44 קאסמאס מיסיעס, מיט א סך הכל פון 1,950 ארבעט שעות דורך אסטראנאטן ביז עס וועט פארטיג ווערן אין 2000. ביז 2010 האט דער פראיעקט אפגעקאסט 150 ביליאן דאלאר.
די אינטערנאציאנאלע קאסמאס סטאנציע וועט בעיקר גענוצט ווערן אלס א פלאץ וואו אסטראנטאן וועלן קענען וואוינען פאר א לענגערע צייט צו שטודירן וויסנשאפטלעכע זאכן וועלכע וואלט געדויערט פיל לענגער צו טאן אונטן אויף דער ערד. וואס נאך מען וועט טאן מיט די קאסמאס סטאנציע איז דערווייל אומבאקאנט. טייל מענטשן רעדן פון קאסמאס טוריזם אבער דערווייל האלט מען נאך ווייט דערפון.
סידור געפענט צו די וואכענדיגע שמונה עשרה.
שמונה עשרה איז דער עיקר דאווענען פון אלע 3 תפילות שחרית מנחה ערבית.
עס הייסט אזוי ווייל אמאל איז דאס געווען 18 ברכות מען האט צוגעלייגט דערנאך אבער די מינינם.
מען שטייט און צאמגעלייגט די פוס, און מ'דאווענט דאס שטיל.
אנטוויקולינג.
דאס איז געגרינדעט און איינגעפירט געווארן אלס אוניוועריסאלער תפילה פון אידישן פאלק נאכן חורבן בית שני ווען עס האט זיך גענדיגט די קרבנות הקרב פאר גאט, האט מען געמוזט מאכן אנשטאט אן אנדער עבודת ה' פאר דעם האט יעדער געקענט דאווענען לויט זיין אייגענן געברויך אנדערשט פון צווייטן וואס ספעלט פאר יעדן איטליכער.
געבוי.
געבוי פון די תפילה איז איינגעטיילט אויף:3
אלע ברכות ווערן געזאגט מיט א לשון רבים אז כלל ישראל רעדט.
ביי שחרית און מנחה זאגט איבער א שליח ציבור די תפילה הויך אויפן קול, און דער עולם שרייט אמן נאך יעדע בענטשונג.
ווען זאגט מען דאס.
ביי שחרית זאגט מען דאס נאך קריאת שמע און אירע ברכות, כדי נאנט צו לייגן די גאולה צו תפילה.
ביי מנחה זאגט מען דאס נאך אשרי
און ביי ערבית אויך נאך קריאת שמע און אירע ברכות.
תנאים זענען די אידישע רבנים וואס האבן געפירט די תורה אידישקייט פון הלל הזקן ביז די נאך משניות.
דאס איז געווען אין די עפאכעס פון ערשטען יאר הונדערט און אין צווייטען יאר הונדערט.
זיי הייסן אזוי ווייל תנא אין אראמיש מיינט א איבערזאגער ווי שנה וואס איז אויך די נאמען פון משניות, ווייל אן איבערזאגער אנדערשט ווי א פארלערנער, זאגט דאס פון אויסענווייניג און דאן האט מען נישט געלערענט פון אינווענייג נאר פון מויל צו אויער פון איינער צום צווייטען, נישט דורך'ן שרייבן און ליינען.
עס קומט נאך די תקופה פון די זוגות פאר די תקופה פון די אמוראים.
א תנא ווערט באטראכט אלס איינער וואס מ'זאגט א הלכה אין זיין נאמען אין דער משנה.
עס איז אנגענומען אז די תנאים זענען געווען 5 דורות, און א זעקסטער דור וואס איז געווען תיכף נאכן משניות וואס ווערן פארעכענט אלס האלב אמוראים און האלב תנאים.
די צאל פון וואס זענען דאקומענטירט אין חז"ל ביי די נעמען זענען 120
די תנאים האבן געלעבט און געשאפען אין ארץ ישראל אין פארשידענע צענטערן. נאכן חורבן פון ירושלים איז דער צענטער אנגעפירט דורך ר' יוחנן בן זכאי אריבער קיין יבנה. זיינע תלמידים האבן געגרינדעט תורה צענטערן אין לוד און אין בני ברק.
אסאך פון די תנאים האבן געהאט זייער פרנסה אלס האנט ארבייט פון פאך אויס וו. צ.ב.ש. ר' יוחנן הסנדלר וואס איז געווען א שיסטער, כאטשיג וואס זיי זענען געווען חשובע מרביצי תורה און פוסקים וואס האבן גענטפערט שאלות אין הלכה. א טייל תנאים זענען אויך געווען פירער פונעם פובליק, און זיי האבן אויך פארטרעטן דעם פאלק צו שתדלן און עסקענען פאר די רעגירונג אינסטאנצען פון די רוימער וואס האבן דאן געוועלטיגט אין ארץ ישראל דורך די רומישע אימפעריע.
ליסטע.
דער רמב"ם אין זיין הקדמה פון משניות סדר זרעים רעכענט אויס איין און ניינצוג תנאים וואס עס ווערט פון זיי דערמאנט הלכות אין די משנה, און נאך זיבן און דרייסיג וואס עס ווערט פון זיי דערמאנט מוסר אדער אגדה. לויט אונזערע משניות איז דער ליסטע נישט קאמפלעט. א טייל פון די תנאים טוט דער רמב"ם גרופירן אין עלף גרופן לויט זייערע דורות, זעקס פון די זוגות און פינף פון די תנאים.
ראשונים פון לשון די ערשטע זענען די פירענדע רבנים און הויפט טאן געבער פארן הלכה תורה אידישקייט וואס איז היינט דא זיי זענען געווען נאך די תקופה פון די גאונים און בעפאר די אחרונים.
זייער אויפטוה איז געווען צו איבערטייטשן און מסביר זיין די גמרא צו אוזער פראקטישער און אקטועלער לעבן וואיזוי זיך צו פירן לויט די גמרא.
פון זיי איז אויגפארעמט און צוזאמגעשטעלט די היינטיגער ספרים שאפע פון אלע ספרים וואס באציען זיך אויף זייערע ווערטער וואס זיי האבן געמיינט.
זיי האבן געלעבט און געשאפען אויפצוארבעטן די הלכה אין 11טער יארהונדערט און אין 12טער יארהונדערט בערך.
צווישן די הויפט רבנים וואס ווערן פארעכענט אלס ראשונים איז דער רי"ף, רש"י, רמב"ם, די רא"ש, רמב"ן און נאך צענדליגע רבנים וואס האבן זיך פארטאן צו מפרש זיין די תורה און תלמוד, און זיך אפגעגעבן מיטן אידישן פילאסאפיע, און אויכט פאעזיע און געזאנג.
עס זענען פארהאן פאשידענע ווערסיעס אין די עיקר פרינציפען פון די אידישע רעליגיע, אבער די מערסטע באקאנט און אנגענומען איז די רמב"םס ווערסיע.
אין לויף פון מיטל אלטער איז דאס באשריבן געווארן פיל ווערסיעס קיין איינס איז נישט געווארן עפעס א יסוד. אנדערשט ווי אלע אנדערע רעליגיעס ווי.צ.ב.ש. איסלאם אדער קריסטעניטום וואס זייערע פרינציפן זאגט צו מען באלאנגט אין זייער גלויבן צו נישט. איז ביי אידן לויטן הלכה שטאנדפונקט די אלע עיקרים נישט קיין תנאי אין דער אידישער אידענטיטעט מען איז א איד אפילו מען גלייבט נישט אין פראקטיק די אלע פרינציפן. פון דעסטוועגן דאך, זענען די עקרים די הויפט אויספארעמער און ווערט באטראכט אלס הארב און גאר וויכטיג אין דעם רעליגיע טייל פון אידישקייט אז מען איז פארפליכטעט דערין צו גלייבן.
צווישן די פארשרייבער און ציילער פון די עיקרים פארעכענט זיך ר' סעדיה גאון אויף זיין פירוש אויף תורה רעכענט ער אויס 10 עקרים. דער רמב"ם אין זיין פירוש אויף משניות רעכענט אויס 13. דער חכם פון די קראים יהודה בן אליהו הדסי 10, רבי חסדאי קרשקש 6, רבי יוסף אלבו 3, און רבי יצחק אברבנאל רעכענט בלויז איין עיקר - די באשאפונג.
עיקרים לויטן רמב"ם.
דער רמב"ם האט אויסגעשטעלט די אידישע פרינציפן אין 13 עיקרים, וואס אין דעם מוז יעדער איד לויט אים גלייבן.
אינעם אריינפיר צו זיין פירוש אויף פרק "חלק" פון מסכת סנהדרין פון די משנה צייכענט דער רמב"ם אן די עיקרים פון אידישקייט און שטעלט זיי אויף דרייצען.
טהרת המשפחה איז דער נאמען פון די איינזאמעלונג פון הלכות און דינים פון הרחקה - זיך דערווייטערן פון א פרוי ווי אויך זיין ווייב אין די דאזיגע טעג וואס דער פרוי איז א נדה.
די דאזיגע דינים איז בלויז שייך ביים פארפאלק ווען מען איז א פאמיליע ד.ה. מאן און א פרוי האבן חתונה געהאט געהעריג, ווייל לויט די תורה טאר מען דאך סיי ווי נישט האבן קיין סעקס צוויי מענטשן אן חתונה האבן. אבער די איסור נדה גייט אן אפילו ביי א פנויה.
א קאָסמאָס שאַטל (אפיציעל גערופן די קאסמאס טראנספארטאציע סיסטעם; ענגליש: "Space Transportation System", אין קורצן: "STS") איז א סארט קאסמאסשיף און פילמאליקע לופטמאשין וואס קען זיך אויפהייבן פון ערד, בלייבן אינעם קאסמאס און לאנדן צוריק אויף דער ערד. צווישן 1981 און 2011 איז דאס געווען NASA'ס קאסמאס צעשיקונג פֿאָרמיטל צו טראנספארטירן אסטראנויטן, געצייג און סופלייס אינעם קאסמאס.
איידער דעם שאטל האט מען גענוצט ראקעטס ארויפצוגיין אינעם קאסמאס. ראקעטס האבן געהאט א פראבלעם אז עס איז געווען זייער טייער וויבאלד מען האט עס געקענט נוצן נאר איינמאל. רוב טייל פונעם ראקעט איז פארניכטעט געווארן אויפ'ן וועג ארויף אינעם קאסמאס און אפילו דער קאפסול מיט וועלכע די אסטראנויטן זענען אראפגעקומען איז געשעדיגט געווארן פון די היץ און מען האט עס געברויכט איבערמאכן. דער ראקעט סיסטעם ווערט נאך אלץ גענוצט דורך NASA ווען מען שיקט ארויף סעטעלייטס אדער אנדערע זאכן אינעם קאסמאס אן קיין לעבעדיגע מענטשן.
נאר אמעריקע פארמאגט דעם שאטל פראגראם און רוסלאנד און אייראפע זענען פארבליבן מיט'ן ראקעט סיסטעם ביז'ן היינטיגן טאג. דער ראקעט סיסטעם איז א גרינגערע פראדעצור און עס פאסירן כמעט נישט קיין עקסידענטן ווי עס האט פאסירט מיט'ן שאטל.
דער שאטל פראגראם איז אנאנסירט געווארן אין 1972 און איז ערשט פארטיג געווארן אין 1980. NASA האט געהאט געבויט א טעסט שאטל וועלכע זי האבן גערופן דעם ענטערפרייס. יענער שאטל איז קיינמאל נישט געפארן קיין קאסמאס נאר איז גענוצט געווארן צו מאכן פראבעס פאר'ן שאטל'ס לאנדונג. NASA האט צענדליגער מאל ארויפגעשטעלט דעם שאטל אויף א 747 דזשאמבא פליגער און דאס אראפגעלאזט צו מאכן די נויטיגע פראבעס. ווען דער פלאן איז געווען פארטיג האט NASA געבויט פיר שאטלס: קאלאמביע, דיסקאווערי, טשאלענדזשער און אטלאנטיס און דער ערשטער צו פארן קיין קאסמאס איז געווען קאלאמביע אין 1981. ווען דער טשאלענדזשער האט אויפגעריסן אין 1986 האט NASA געבויט א פינפטן שאטל און דאס גערופן ענדעוואר. מיט קאלאמביע'ס קראך אין 2003 איז NASA פארבליבן מיט דריי שאטלס וועלכע וועלן לויט'ן פלאן מאכן נאך צענדליגער רייזעס יעדע איינע ביז'ן ענדע פונעם שאטל פראגראם. אויך האבן די סאוועטן געבויט זייער אייגענע שאטל מיטן נאמען בוראַן (רוסיש: "Буран", "שניישטורעם"), וואס איז אבער געווען מער אוואנסירט ווי די אמעריקאנישע שאטלס.
מיט די נייע קאסמאס שאטל האט NASA געברענגט א קאמפלעט נייע וועג וויאזוי אסטראנויטן וועלן ארויפגיין אינעם קאסמאס אין די צוקונפטע יארן. די ערצייגונג איז געווען א רעוואלוציע אין סייענס און דער סוקסעס איז מיטגעקומען אין די ערשטע יארן ווען NASA האט געבויט 5 שאטלס און זיי אנגעהויבן שיקן אויף מיסיעס איינע נאך די אנדערע און געמאכט די ראקעט קאפסול היסטאריע פאר אסטראנויטן.
דער סוקסעס האט אנגעהאלטן פאר 4 יאר נאכאנאנד און איז איבערגעהאקט געווארן אין 1981 מיט א שרעקליכע דורכפאל ווען דער טשאלענדזשער שאטל האט אויפגעריסן אין העלישע פלאמען עפעס מער פון א מינוט נאכ'ן צעשיקונג צו די אויגן פון מיליאנען מענטשן וועלכע האבן דאס מיטגעהאלטן אויף די טעלעוויזיע. די טראגעדיע איז פארגעסן געווארן מיט א באנייטע סוקסעס 2 יאר דערויף וועלכע האט אנגעהאלטן ביז אין 2003 ווען דער שאטל קאלאמביע האט אויפגעריסן העכער טעקסאס נאכ'ן פארענדיגן א מיסיע אינעם קאסמאס. NASA האט אפגערופן דעם פראגראם און געארבעט צוויי יאר צו פאררעכטן דעם פראבלעם וואס האט געברענגט דעם קראך.
די ארבעט איז פארטיג געווארן און 2006 און NASA האט זיך אנגעהויבן גרייטן צו א באנייטע מיסיע עטליכע מאנאטן דערויף מיט אן איבערגעמאכטן שאטל דיסקאווערי. ווען דער באשטימטער טאג איז אנגעקומען איז די פאמפע געווען גרויס און 60 קאנגרעס לייט אינאיינעם מיט אסאך פראמינענטע מידיא לייט און פאליטישע פירער זענען זיך צוזאמענגעקומען אין קענעדי קאסמאס צענטער אין פלארידע צו קענען מיטהאלטן דעם לאנטש. צו אלעמענ'ס אנטוישונג איז אבער די מיסיע אפגערופן געווארן צוליב א קליינע פראבלעם און NASA האט באלד באשטימט א נייעם דאטום, יולי 26, ווען דיסקאווערי איז סוקסעספול ארויסגעפלויגן פון די וועלט'ס אטמאספערע און איז געווארן די נייע אנהויב צו דעם שאטל פראגראם וועלכע איז שוין היינט אין אירע לעצטע פאזעס.
די קאסמאס שאטל איז אין פארעם ווי א פליגער וועלכע פארמאגט צוויי פליגלען און די זעלבע סארט קערפער אויסשטעל. אינעווייניג באשטייט זי פון דריי טיילן: א קאבינע וואו די אסטראנויטן געפינען זיך, די מאנעווערע אפטיילונג, און א קארגא קאבינע וועלכע ווערט גענוצט צו טראנספערירן סופלייס אינעם קאסמאס. דער שאטל קען גרינג פליען אינעם קאסמאס מיט אירע דריי מאטארן וויבאלד עס ווערט ווי א סאטעליט וועלכע דרייט זיך אויטאמאטיש ארום דער וועלט אינאיינעם מיט אלע פלאנעטן.
דער שווערסטער טייל פון דער מיסיע איז דאס ארויפפארן וועלכע ווערט אנגערופן דער לאנטש. די וועלט'ס אטמאספערע פארמאגט א גראוויטאציע קראפט, וועלכע שלעפט אלץ אראפ צו דער ערד און וויבאלד דער שאטל מוז דעגרייכן גאר א שנעלע גיכקייט צו קענען דורכברעכן איר ארויסגאנג פון די וועלט פארלאנגט זיך גאר א מאסיווע ענערגיע שטופ וועלכע זאל צוהעלפן דעגרייכן דעם ציל. דערפאר האט מען צוגעשטעלט אן אויסערן ברענשטאף טאנק וועלכע איז גרעסער ווי דער שאטל זעלבסט און צוויי ראקעט בוסטערס וועלכע געבן דעם שטופ ארויף פאר די ערשטע צוויי מינוט.
דער שאטל דארף דורכגיין עטליכע הויפט טריט אין יעדע מיסיע און יעדע פון זיי איז קאמפליצירט און דארף קלאפן אויף הונדערט פראצענט.
די צעשיקונג.
כדי צו קענען ארויפשיסן א 4.5 מיליאן פונטיגן שאטל אינעם קאסמאס פארלאנגט זיך א געוואלדיגע כוח פון ענערגיע וועלכע ווערט אויסגעפירט דורך א קאמבינאציע פון די דריי הויפט מאטארן פון דער שאטל, דער דרויסנדיגער ברענשטאף טאנק, די צוויי ראקעט בוסטערס, און די ארביטל מאנעווירונג סיסטעם.
דאס מערסטע קראפט פאר'ן צעשיקונג (71 פראצענט) קומט פון די צוויי ראקעט בוסטערס וועלכע זענען שמאלע לאנגע ראקעטס וועלכע נוצן ברענשטאף ארויפצושיסן אינעם קאסמאס. די ראקעט זענען אנגעבינדן צו דעם שאטל אינאיינעם מיט א ברענשטאף טאנק וועלכע סופלייט די ברענשטאף פאר דעם שאטל'ס מאטארן. ווען דער שאטל גרייכט א געוויסע הויכקייט און ברויך מער נישט האבן די בוסטערס ווערן די צוויי בוסטערס אפגעטיילט פון דעם שאטל און פאלן צוריק אראפ אין וואסער.
די בוסטערס פארמאגן א ספעציעלע מאטאר יעדע איינע וועלכע ווערט אקטיוויזירט ווען די בוסטערס ענדיגן זייער מיסע. די מאטארן גיבן א נייע קראפט וועלכע טיילט זיי אפ פון דעם שאטל און זיי פאלן צוריק אראפ צו די ערד וואו זיי פאלן אריין אין וואסער ווי עס ווערט פון פריער אויסגערעכנט. די בוסטערס פארמאגן סיגנאליזירער מען זאל וויסן וואו זייערע פאזיציעס זענען און זיי פארמאגן פאראשוטן און שווימען טובס מיט וועלכע זיי פארגרינגערן דעם וועג אראפ און בלייבן שווימען אויפ'ן וואסער וואו זיי ווערן שפעטער אויפגענומען דורך NASA.
די סארט בוסטערס זענען פון די שטרעקסטע סארט וואס איז פאראן און ווערט אנגערופן סאליד ראקעט בוסטערס וואס מיינט אז עס ארבעט ווי א מיסיל און מען קען נישט האבן קיין קאנטראל דערויף. איינמאל די ראקעטס זענען אנגעצינדן קען מען זיי מער נישט אפשטעלן און דערפאר צינדט מען זיי אן די לעצטע אין פאל עפעס טויג נישט מיט דעם טאנק אדער שאטל.
אין דער טשאלענדזשער קאטאסטראפע האבן די בוסטערס אנגעמאכט דעם חורבן ווען איינע פון זיי איז נישט געווען גענוג שטייף פארמאכט און עס האט ארויסגערינען הייסע גאז אריין אין א צווייטע אפטיילונג פון דעם ראקעט וועלכע פארמאגט היידראדזשין ברענשטאף און איינמאל די צוויי זענען זיך צוזאמענגעקומען האט עס אויפגעריסן און מיטגעברענגט דעם שאטל וועלכע איז געווען אנגעבינדן מיט איר. NASA האט שפעטער געזאגט אז דער סיבה איז געווען די קאלטע וועטער וועלכע איז דעמאלט געווען אונטער זערא און עס האט געשרינקט די ראבערנע רינגן וועלכע האלטן שטייף די אפטיילונגן. נאך דעם קאטאסטראפע האט NASA איבערגעמאכט בעסערע ראבער רינגען און האט אויך דעזיינט א סיסטעם אין וועלכע דער שאטל קען זיך אין ווייניגער פון א סעקונדע אפטיילן פון די בוסטערס און דעם טאנק און צוריק אראפקומען צו די ערד, אין פאל פון א פראבלעם.
דאס איבעריגע 29 פראצענט קראפט פאר'ן צעשיקונג קומט פון דעם שאטל'ס 3 אייגענע הויפט מאטארן וועלכע נעמען אויף ברענשטאף פון דעם ברענשטאף טאנק און הייצן דאס אויף און שיקן עס אריין אין די מאטארן און די אפפאל ווערט ארויסגעטריבן פון אונטער דעם שאטל. די מאטארן שעפן אויס די מאס פון א סווימינג פול פון ברענשטאף יעדע 10 סעקונדעס און דער קראפט פון די מאטארן שיסט ארויס אפפאל מיט א קראפט פון 6,000 מייל פער שטונדע.
דער ברענשטאף טאנק איז 158 פיס לאנג און 27 פיס ברייט אין דיאמעטער. דער טאנק פארמאגט אין זיך 526,000 גאלאנען ברענשטאף און וועגט 1.6 מיליאן פונט. ווען עס איז אויסגעליידיגט און פאלט צוריק אראפ אין וואסער וועגט עס 78,000 פונט.
דער טאנק באשטייט פון צוויי טענק וועלכע זענען אריינגעזעצט אין אן אויסערן אלומינם פרעים. איינע פון די טענק איז מער ווי צוויי דריטל די גרויס פון דעם צווייטן טאנק און טראגט היידראדזשין גאז. דער קליינער טאנק, וועלכע ליגט העכער די גרויסע, טראגט אקסיגען. די ברענשטאף פליסט אריין צו דעם שאטל'ס מאטארן דורך 17 אינטשיגע (דיאמעטער) רערן וועלכע זענען אנגעבינדן צו שטארקע פאמפן אינעם שאטל וועלכע שלעפן ארויס בערך 17,600 גאלאנען אקסיגען פער מינוט און 47,400 גאלאנען ברענשטאף פער מינוט.
דער טאנק איז איבערגעדעקט מיט אן איין אינטש דיקע שיכט אינסולעישן פון א ספעציעלע סארט וועלכע קען נישט הייס ווערן. די אינסולעישן באשיצט דעם טאנק עס זאל נישט אנגעהייצט ווערן פון דעם קראפט היץ און פארמיידט אויך אן אנזאמלונג פון אייז אין א קאלטע וועטער.
אין 2003 ווען דער קאלאמביע שאטל איז ארויסגעפלויגן איז אראפגעפאלן שטיקער פון די אינסולעישן און האט זיך אנגעשטויסן מיט'ן קערפער פון דעם שאטל און דאס געשעדיגט וואס האט שפעטער צוגעברענגט דעם קראך אויפ'ן וועג צוריק אראפ ווען דער שאטל איז אריין אין דער ערד'ס אטמאספער וואו עס זאמעלט זיך אן א שטארקע היץ קראפט וועלכע האט דעגרייכט ביז אינעווייניג אינעם שאטל.
NASA זאגט אז זיי קענען נישט פארמיידן עס זאל מער נישט אראפפאלן קיין שטיקער, ווי מען האט זיך איבערגעצייגט מיט דעם צעשיקונג פון דיסקאווערי, אבער זיי וועלן מוזן ארבעטן אויף עצות וויאזוי צו פארמיידן אז די פאלנדע שטיקער זאלן זיך נישט אנשטויסן מיט דעם שאטל.
ארביטל מאנעווירונג סיסטעם.
דער צעשיקונג גייט מיט'ן נאז ארויף. נאך בערך 2 מינוט לאזט מען אראפ די בוסטערס און נאך בערך 9 מינוט איז דער שאטל שוין פארטיג מיט'ן צעשיקונג און געפינט זיך גענוג הויך. אין יענע מאמענט טיילט זיך דער שאטל אפ פון דעם ברענשטאף טאנק און בייגט זיך אוועק פונען טאנק מיט'ן נאז אראפ וואס דרייט איבער דעם שאטל מיט'ן בויך ארויף און די דאך אראפ צו די וועלט.
די אסטראנויטן וועלכע זיצן אינעם קאבינע האבן א פענסטער אויפ'ן דאך מיט וועלכע זיי קענען זען דעם טאנק אוועקפליען און זיי זעען די וועלט ווי אונז זעען מיר די לבנה (היבש גרעסער וויבאלד זיי זענען פיל נידעריגער ווי די לבנה). ביי דעם דיסקאווערי צעשיקונג האבן די אסטראנויטן גענומען בילדער און ווידעא פון דעם טאנק און דאס אראפגעשיקט צו NASA וועלכע האבן דאס גענוצט צו שטודירן וויפיל שאדענס דער טאנק האט באקומען. די אסטראנויטן האבן געזאגט אז זיי האבן געקענט זען דעם טאנק פאר בערך 2 מינוט.
ווען דער שאטל גרייכט אינעם קאסמאס ווערט עס ווי א סעטעלייט וואס טייטש אז עס רינגעלט ארום די וועלט אויטאמאטיש אין א געוויסע הויכקייט מיט א געוויסע שנעלקייט. פון צייט צו צייט דארף דער שאטל מאכן מאנעווירונגן צו גיין העכער אדער נידעריגער אדער זיך ארומדרייען. דאס ווערט געטאן דורך דעם מאנעווירונג סיסטעם וועלכע באשטייט פון צוויי מאטארן וועלכע זיצן אויף ביידע זייטן פון דעם מיטלסט'ן שטייענדיגן פליגל. יעדע פון די צוויי מאטארן פארמאגן דריי טאנקן פון וועלכע צוויי פארמאגן צוויי אנדערע סארטן ברענשטאף און דער דריטער פארמאגט העליום גאז. דא ליגט געוואלדיגע חכמות וועלכע פארמינערט די מאס ענערגיע צו מאכן מאנעווערעס מיט די מאטארן. ווען די צוויי ברענשטאף סארטן קומען זיך צוזאם אינאיינעם צינדט זיך דאס אן אליינס אן דעם וואס עס זאל דארפן באקומען א פונק. די ברענשטאף ליגן אין זייערע טאנקן אן קיין טראפ אקסיגען און דערפאר רינען זיי נישט ארויס פון דארט כאטש די רערן זענען נאר אפגעהאלטן מיט שוואכע וואלווס. ווען מען דארף אקטיוויזירן די מאטארן קומט ארויס אביסל העליום גאז און גייט אריין אין די ברענשטאף טאנקן וועלכע טרייבט אויטאמאטיש ארויס די ברענשטאף אן קיין פאמפ.
ווען די מאטארן ווערן אקטיוויזירט פאסירן קליינע אויפרייסן וועלכע טוט מאנעווערן דעם שאטל. מען קען דאס מאנעווערן אלע וועגן, געוואנדן ווי שטארק די אויפרייסן זענען און וועלכע סארט ברענשטאף מען נוצט. טיילמאל נוצט מען נאר איינע פון זיי און טיילמאל ביידע. מיט איין מאנעווערע קען זיך דער שאטל הייבן אדער נידערן ביז 1,000 פיס. די מאטארן פארמאגן ברענשטאף צו קענען מאכן טויזענט אזעלכע מאנעווערעס דורכאויס איין מיסיע.
די צעשיקונג אין דעטאל.
די NASA סייענטיסטן ציילן דאס מיט דעם בוכשטאב טי. און עס גייט מיינעס 31 סעקונדעס ביז עס הייבט זיך און פון דארט גייט עס פלוס ביז 45 מינוט ווען דער שאטל איז פאראיבער דעם צעשיקונג פראצעדור.
טי. מיינעס 31 סעקונדעס – די צעשיקונג קאמפיוטערס נעמען איבער דעם צעשיקונג סיסטעם.
טי. מיינעס 6.6 סעקונדעס – די מאטארן פון דעם שאטל צינדן זיך אן איינע נאך די אנדערע ביז 90 פראצענט פון איר מאקסימום קראפט.
טי. מיינעס 3 סעקונדעס – די מאטארן זענען אין פולן קראפט און גרייט צו פליען.
טי. מיינעס 0 סעקונדעס – די בוסטערס צינדן זיך אן און שיסן ארויס דעם גאנצן בינטל (שאטל, טאנק, און בוסטערס) פון פלאץ.
טי. פלוס 20 סעקונדעס – דער שאטל מאכט איר ערשטן מאנעווערע און דרייט זיך ארום זייטיג צו רעכטס 180 גראד.
טי. פלוס 60 סעקונדעס – די שאטל מאטארן נעמען אויף די לעצטע 10 פראצענט פון איר קראפט.
טי. פלוס 2 מינוט – די בוסטערס טיילן זיך אפ פון דעם שאטל ביי א הויכקייט פון 28 מייל און ביז עטליכע סעקונדעס מאכן זיך אויף די פאראשוטן און עס לאנדעט שפעטער אין דעם אטלאנטיק אקעאן בערך 140 מייל פון קענעדי קאסמאס צענטער. (שיפן נעמען אויף די בוסטערס וועלכע ווערן איבערגענוצט פאר שפעטערדיגע מיסיעס).
טי. פלוס 7.7 מינוט – דער שאטל איז שוין גענוג הויך און די מאטארן לאזן נאך די קראפט וועלכע איז א סכנה פאר'ן שאטל.
טי. פלוס 8.5 מינוט – דער שאטל איז שוין גענוג הויך אינעם קאסמאס און די מאטארן לעשן זיך אויס גענצליך.
טי. פלוס 9 מינוט – דער ברענשטאף טאנק טיילט זיך אפ פון דעם שאטל און ברענט אויס פון די געוואלדיגע היץ ווען עס פאלט צוריק אריין אין די וועלט'ס אטמאספערע.
טי. פלוס 10.5 מינוט – די מאנעווירונג סיסטעם ווערט אקטיוויזירט צום ערטשן מאל צו באשטימען דעם ארביט פאר דעם שאטל (ארביט מיינט די הויכקייט אין וועלכע דער שאטל רינגעלט אינעם קאסמאס).
טי. פלוס 45 מינוט – דער מאנעווירונג סיסטעם מאכט א צווייטע אויפרייס מיט וועלכע עס באשטימט זיך דער ענדגילטיגער ארביט וועלכע איז בערך 250 מייל העכער דעם וואסער אויבערפלאך.
דער ארביטער.
איינמאל דער שאטל קומט אן אינעם קאסמאס עפנט דער קאמאנדיר די קארגא טירן וועלכע געפינען זיך אויפן דאך פונעם שאטל אפצוקילן דעם שאטל פון אינעווייניג וועלכע זאמעלט אן א געוואלד מיט היץ אויפ'ן וועג ארויף צום קאסמאס. די קארגא טירן זענען אין די לענג פון רוב טייל פון דעם שאטל און איינמאל עס איז אפען קוקט עס אויס ווי א שאטל אן א דאך. א נארמאלע שאטל מיסיע געדויערט צווישן 7 און 14 טעג און די אסטראנויטן וואוינען דארט די גאנצע צייט.
דער שאטל באשטייט פון אסאך טיילן. די ערשטע טייל נעבן די נאז איז דאס פלאץ וואו די אסטראנויטן געפינען זיך די גאנצע צייט. אין דעם אפטיילונג איז פאראן א רייע טאנקן און קאמפארטמענטס וועלכע אנטהאלטן אלע כעמיקאלן, און קאנטראל סיסטעמען וועלכע מאכט דעם אטמאספערע אינעם שאטל. א דריטע אפטיילונג אינעם פאדערשטן טייל פון דעם שאטל איז די פאדערשטע רעאקציע קאנטראל וועלכע העלפט דעם שאטל מאכן מאנעווערעס אינעם קאסמאס. דער צווייטער אפטיילונג פארמאגט די אינערליכע מאטארן און דערנאך קומט די קארגא אפטיילונג וועלכע איז דער גרעסטער אפטיילונג פון דעם שאטל. אין דעם אפטיילונג ליגן אלע סופלייס, סעטעלייטס, אדער אנדערע מאשינערי וועלכע מען טראגט ארויף אינעם קאסמאס. די קארגא אפטיילונג ווערט אויך גענוצט צוריק אראפ צו ברענגן אויסגענוצטע זאכן פון קאסמאס ווי סופלייס פון דעם אינטערנאציאנאלן קאסמאס צענטער אדער צובראכענע סעטעלייטס וועלכע מען דארף אראפברענגן צו פאררעכטן. אינעם קארגא אפטיילונג געפינט זיך אויך דער עלעקטראנישן ארעם פון דעם שאטל וועלכע איז ווי א ראבאטישע ארעם וואס ווערט גענוצט צו הייבן די סופלייס פון איין פלאץ צום צווייטן אדער ארויסצוטראגן די אסטראנויטן אינעם קאסמאס. אין דעם געוועזענעם דיסקאווערי מיסיע האט מען פארלענגערט דעם ארעם און מען האט דאס אסאך גענוצט אינעם קאסמאס, ספעציעל ווען מען האט פארראכטן דעם שאטל.
נאך די קארגא אפטיילונג ליגט די הויפט מאטארן און אן אונטערשטע מאנעווערע סיסטעם. אויסער די אלע זאכן פארמאגט דער שאטל פליגער טיילן ווי די פליגלן און וויידל.
די מאנשפאט אפטיילונג באשטייט פון דריי שטאקן און פארמאגט א סך הכל פון 2,325 קוביק פיס (א קוביק פיס איז די מאס וואס וואלט גענומען אריינצולייגן 7.4 גאלאנען) צו וואוינען. אויב מען נעמט ארויס די עירלאק (אפטיילונג וועלכע ווערט גענוצט דורך די אסטראנויטן ארויסצוגיין פון דעם שאטל אינעם קאסמאס) פארדינט מען נאך 300 קוביק פיס.
אויפ'ן העסטן שטאק איז פאראן צוויי צימערן, דער פילאט קאבינע און דער קאנטראל צענטער. צווישן די צוויי קאבינעס ווערט אלעס קאנטראלירט, אריינגערעכנט די עלעקטראנישע ארעם. אינעם פילאט קאבינע זיצט נאר דער פילאט און אינעם קאנטראל צימער זיצן דער קאמאנדיר און א ספעציאליסט וועלכע קאנטראלט די מאנעווערע מאטארן און נאך.
די מיטעלסטע שטאק איז דאס פלאץ וואו די אסטראנויטן עסן, שלאפן, און רוען זיך אפ. עס פארמאגט א שלאף צימער, אן ארויסגאנג צימער, שאפעס מיט עסן און אנדערע סופלייס. דער גאנץ אונטערשטער שטאק איז א נידעריגע ווא עס געפינען זיך עמוירדזשענסי עקוויפמענט און פארשידענע עלעקטראנישע קאנטראלס.
דאס לעבן אינעם קאסמאס.
אינעם קאסמאס איז פאראן אן אנדערע אטמאספערע ווי דא אונטן אויף די ערד. עס איז נישט פאראן קיין גראוויטי וואס מיינט אז אלעס הענגט אין דער לופטן אבער דרייט זיך אין פאקט ארום די וועלט כאטש מען שפירט דאס נישט. וויבאלד עס איז נישט פאראן קיין גראוויטי מיינט אז עס איז נישט פאראן קיין אקסיגען און דער מענטש קען נישט דארט אטעמען. די טעמפרעאטור איז געפרוירן קאלט אבער ווען די זון שיינט איז זייער הייס און עס קומען ארויס זייער שעדליכע ראדיאציע שטראלן.
כדי די אסטראנויטן זאלן קענען לעבן אינעם קאסמאס דארפן זיי דארט האבן אלע נויטבאדערפטיגע זאכן ווי עסן, וואסער זיך צו וואשן, ליכטיקייט, א.א.וו. דער שאטל דארף האבן קאמיוניקאציע מיט NASA אונטן אויף די ערד צו באקומען באפעלן און טיילן אינפארמאציע און אויך די אסטראנויטן צווישן זיך דארפן קענען רעדן איינע צו די אנדערע אפילו ווען זיי זענען אינעם קאסמאס מיט די ספעציעלע קאסמאס אנצוג. דער שאטל פליט אויטאמאטיש אינעם קאסמאס צוזאמען מיט אלעם אבער פון מאל צו מאל דארף דער שאטל גיין העכער אדער נידעריגער צו קענען גרייכן געוויסע זאכן. צום ביישפיל אויב דער שאטל וויל זיך באהעפטן צום אינטערנאציאנאלן קאסמאס צענטער וועט עס זיך דארפן הייבן אדער נידערן דאס צו קענען טאן. דער שאטל דארף האבן אן אייגענע קאנטראל אויסער NASA'ס קאנטראל און ברויך האבן א נעוויגאציע סיסטעם.
דער שאטל ווערט ארויפגעשיקט צו קענען טאן מיסיעס ווי ארויפטראגן און אראפברענגן סופלייס ווי סעטעלייטס, בויען אדער פאררעכטן געוויסע זאכן (ווי די אינטערנאציאנאלע קאסמאס סטאנציע), און די אסטראנויטן דארפן דורכפירן עקספרימענטן וועלכע מען קען נישט טאן אויף די ערד.
כדי די אסטראנויטן זאלן קענען וואוינען אין דעם שאטל דארף דארט זיין די זעלבע אטמאספערע וואס מיר האבן דא אויף אונזער וועלט. אונזער אטמאספערע איז א געמיש פון עטליכע גאזן (78 פראצענט ניטראדזשין, 21 פראצענט אקסיגען, און איין פראצענט אנדערע סארט גאזן) מיט א לופט דרוק פון 14 פונט אין יעדע אינטש לופט וואס מיר אטעמען אריין און ארויס. כדי צו קענען געבן אן ענליכע אטמאספערע אינעם שאטל פארמאגט דער שאטל אן אקסיגען טאנק און א ניטראדזשין טאנק וועלכע זענען ביידע אין פליסיקייטן און זענען צונויפגעדרוקט מיט אן ענליכע מאס דרוק. עס איז פאראן צוויי אזעלכע סיסטעמען צו א סך הכל פון 4 טאנקן. ווען דער שאטל איז אינעם קאסמאס ארבעט נאר איין סיסטעם און ווען מען פארט ארויף און אראפ ארבעטן ביידע.
א ספעציעלע סיסטעם מישט די צוויי גאזן און שיקט זיי אריין אין די קאבינעס מיט פענס. וויבאלד א מענטש גיט ארויס קארבאן דיאקסייד איז פאראן באזונדערע פענס וועלכע ציען דאס ארויס ווייל אנדערש האט עס נישט וואו צו גיין און עס וואלט פאר'סמ'ט די אסטראנויטן.
די טאנקן פראדוצירן אויך דאס וואסער אינעם שאטל און מען נעמט נישט מיט קיין וואסער פון די ערד. דאס וואסער ווערט גערייניגט און געהייצט און געקילט לויט וויאזוי מען דארף דאס האבן. די טאנקן פראדוצירן ארום 25 פונט וואסער פער שטונדע און דאס ווערט געהאלטן ביי א ספעציעלע טאנק. אויב די אסטראנויטן נוצן נישט אויף דאס וואסער און די טאנק ווערט איבערגעפילט גיסט דאס אויטאמאטיש אויס דאס וואסער אינעם קאסמאס וואו עס ווערט אויס ביז עטליכע סעקונדעס.
דער שאטל פארמאגט א הייצונג און אפקילונג סיסטעם וועלכע שטעלט צו אן אנגענעמע טעמפרעאטור צו אלע צייטן. הייצונג איז קיינמאל נישט קיין פראבלעם אינעם קאסמאס ווייל דער שאטל איז גענוג אונטער די זון און עס זאמעלט איבער גענוג היץ אויף שפעטער. פארקערט פטור ווערן פון היץ איז א גרעסערע פריאריטעט.
דער שאטל פארמאגט א רייע מעכאנישע חכמות וועלכע זאמעלט היץ און האלט דאס פאר שפעטער און פטר'ט אפ אלע פארבליבענע היץ. איינע פון די הויפט טיילן וועלכע שיקט ארויס היץ פונעם שאטל זענען די קארגא טירן וועלכע בלייבט אפען אינעם קאסמאס און אויף די אנדערע זייט פון די טירן איז פאראן רעדיעיטארס וועלכע שפייען אויס היץ.
ליכטיקייט ווערט געגעבן דורך פיול-סעל ענערגיע וועלכע פראדוצירט עלעקטריציטעט פאר עטליכע סיסטעמען. אין די קאבינעס איז פאראן פלארעסענט לעקטערס און די קארגא אפטיילונג ווערט באלאכטן דורך לעקטערס וועלכע געפינען זיך אין דעם אפטיילונג און זענען אפען אינעם קאסמאס די גאנצע צייט.
מען פאקט איין די אסטראנויטן איבער גענוג עסן אין פאל זיי וועלן דארפן בלייבן אינעם קאסמאס לענגער ווי געראכטן. אלע עסן זענען זייער פריש און געזונט און ווערט געפאקט דורך פארשידענע וועגן וועלכע האלט דאס פריש. אלע עסן ווערט געהאלטן אין ספעציעלע שאפעס וועלכע זענען גוט פארמאכט כדי גארנישט זאל אוועקשווימען פון דארט. בכלל איז יעדע אביעקט באהאפטן אדער אריינגעזעצט ערגעץ ווייל אלעס שווימט אינעם קאסמאס ווי אין א סווימינג פול.
אלע מיסט און שמוץ וואס ווערט אנגעזאמעלט ווערט צונויפגעדרוקט און פארברענט מיט כעמיקאלן און ווערט אריינגעשיקט צו א ספעציעלע טאנק וועלכע מען ליידיגט אויס ווען מען קומט צוריק.
דער שאטל פארמאגט אן אנטי פייער סיסטעם מיט פארשידענע חכמות וועלכע האלטן צוריק פון א פייער. דער שאטל פארמאגט אויך סמאוק דעטעקטארס, אלאראם סיסטעם, פייער עקסטינגושעירס, און ספעציעלע מאסקעס פאר די אסטראנויטן. אויב א קליינע פייער פאסירט זענען די אסטראנויטן געלערנט דאס שנעל צו פארלעשן און א פילטער סיסטעם וועט דאן אויסרייניגן די לופט פון אלע רויך און אנדערע באשטאנדטיילן וועלכע ווערט געשאפן אין די אטמאספערע דורך דעם פייער.
פאזיציע אינעם קאסמאס.
ווען דער שאטל גרייכט אינעם קאסמאס פליעט עס בערך 250 מייל העכער די ים אויבערפלאך. די פאזיציע דארף עטליכע מאל געטוישט ווערן געוואנדן צו וואס מען גייט טאן אינעם קאסמאס. צום ביישפיל אויב מען דארף ארויסלייגן א סעטעלייט אינעם קאסמאס וועט מען דארפן ארויפפארן פיל העכער. דער שאטל פארמאגט צוויי מאנעווערע סיסטעמען איינס אין דעם פאדערשטן טייל פון דעם שאטל און די צווייטע און הויפט אין דעם אונטערשטן טייל.
אינעם קאסמאס איז נישט פאראן קיין לופט און א נארמאלע ענדזשין קען נישט דארט ארבעטן ווייל עס האט נישט קיין לופט פון וואו צו ציען. כדי צו טוישן איר פאזיציע וועלן די מענעווערע סיסטעמען מאכן קליינע אויפרייסן וועלכע ווארפט דעם שאטל. וויבאלד עס זענען פאראן צוויי אזעלכע סיסטעמען קען מען גיין העכער, נידעריגער, זייטיג ביידע וועגן, און זיך איבערדרייען זייטיג און פון פארענט. יעדע מאנעווערע ווערט געמאכט דורך אן אנדערע וועג, געוואנדן לויט וועלכע סיסטעם מען נוצט (אמאל איינס אמאל ביידע) און וויפיל קראפט מען נוצט. דער שאטל קען זיך רוקן מאקסימום 1,000 פיס פער מאנעווערע אבער אמאל דארף עס מאכן אסאך קליינע מאנעווערעס צו גרייכן א גענויען פונקט. א ביישפיל איז אויב עס באהעפט מיט דעם אינטערנאציאנאלן קאסמאס סטאנציע וועלכע איז א לאנגע פראדעצור פון א רייע מאנעווערעס.
די צוויי מאנעווערע סיסטעמען שפילן דער גרעסטער ראלע ווען דער שאטל לאנדט אין וועלכע דער שאטל דארף מאכן אסאך ווילדע מאנעווערעס צו פארלאנגזאמען דעם וועג אראפ ווי מיר וועלן באלד זען.
קאמיוניקאציע.
קאמיוניקאציע איז איינע פון די הויפט שליסלן פון א קאסמאס מיסיע און אויב מען וואלט נישט געקענט קאמיוניקירן וואלט א מיסיע אינעם קאסמאס נישט געווען מעגליך. די אסטראנויטן דארפן האבן קאמיוניקאציע צווישן זיך און נאך וויכטיגער מיט NASA'ס קאנטראל צענטער אין היוסטן, טעקסאס.
די קאמיוניקאציע סיגנאלן צווישן דעם קאנטראל צענטער און דער שאטל גייט דורך א 60 פיסיגע אנטענא וועלכע פירט די סיגנאלן צו א קאמיוניקאציע צענטער אין ניו מעקסיקא. פון דארט גייען אלע סיגנאלן ארויף אינעם קאסמאס צו די קאמיוניקאציע סעטעלייטס (געפינען זיך בערך 22,300 מייל העכער די ערד) און דער שאטל כאפט עס אויף פון דארט. דאס זעלבע איז אויף צוריק. אין פאקט זענען פאראן צוויי באזונדערע קאמיוניקאציע סיסטעמען די ערשטע און הויפט צו רעדן און שיקן דאטא און די צווייטע פאר ווידעא וועלכע איז נישט אזא גרויסע פריאריטעט.
אינעם שאטל זעלבסט איז פאראן אן אינטערקאם סיסטעם וועלכע איז צעשפרייט צו אלע ווינקלן פון די מאנשאפט אפטיילונג. די גאנצע סיסטעם ארבעט מיט באטערי און האט עטליכע בעקאפ סיסטעמען אין פאל עפעס גייט נישט כהוגן. ווען אן אסטראנויטן שפאצירט ארויס אינעם קאסמאס איז פאראן אן אנדערע פריקווענסי וועלכע ווערט אויפגעכאפט אינעם אסטראנויט'ס קאסמאס אנצוג.
זינט NASA האט אזלעכע קלארע קאמיוניקאציע פון ווידעא האט מען געקענט פארקלענערן די קאסמאס שאטל מיסיעס וויבאלד מען האט באקומען ענטפערס און געזען מיט די אייגענע אויגן וואס זיי האבן געברויכט וויסן. אין דעם געוועזענעם דיסקאווערי רייזע איז דאס גאר שטארק צוניץ געקומען ווען מען האט אריינגעשעטעלט א קאמערע צווישן דעם ברענשטאף טאנק און דער שאטל וועלכע האט רעקארדירט וויאזוי עס טיילט זיך אפ איינע פון די אנדערע און האט אויפגעכאפט וויאזוי א שטיק פאום האט זיך אפגעטיילט פון דעם טאנק. די ווידעא איז טראנסמיטירט געווארן לעבעדיג צו NASA וועלכע האבן ביז א טאג געקענט ענטפערן אויב דאס איז א פראבלעם אדער נישט און עווענטועל האט מען דאס פארראכטן אינעם קאסמאס. ווען נישט די ווידעא וואלט NASA ניטאמאל געוואוסט דערפון.
אויסער די וויכטיקייט דערפון איז דאס א פראכט פאר NASA וועלכע האט געצייגט לעבעדיג פאר די גאנצע וועלט וואס זי טוט אינעם קאסמאס. בעפאר מיר האבן געשריבן דעם ארטיקל האבן מיר איבערגעקוקט א רייע פון זיי און א דאנק דעם קענען מיר דאס איבערגעבן פאר אייך אזוי פארשטענדליך.
נעוויגאציע, קראפט, און קאמפיוטערס.
דער שאטל נוצט א דזשי-פי-עס סיסטעם צו וויסן וואו עס געפינט זיך און ווען און וואו צו טוישן פאזיציעס. וויבאלד אינעם קאסמאס איז טונקל קען מען נישט זאגן אליינס וועלכע וועג דער שאטל ליגט (קאפ אראפ, קאפ ארויף, זייטיג, שפיץ ארויף, שפיץ אראפ) און עס פעלט זיך אויס א רייע דזשייראסקאפס (באלאנס סענסארס) וועלכע גיבן די אינפארמאציע לויט די גראוויטי פון די וועלט אונטער זיי. אלע אינפארמאציע ווערט אריינגעשיקט צו די הויפט קאמפיוטערס וועלכע שיקן אירע דאטא צו NASA דרוכאויס די גאנצע מיסיע.
ווי פריער דערמאנט ווערט די ענערגיע פאר דעם שאטל צוגעשטעלט פון פיול-סעל טאנקן וועלכע מישן אקסיגען און היידראדזשין אין לופט געדרוקטע טאנקן. די ענעריגע ווערט דארן צעשפרייט איבער'ן גאנצן שאטל מיט א קליינע פאוער גריד סיסטעם. דער טאנק פראדוצירט אויך וואסער וועלכע איז א שטארקע מעלה זינט די אסטראנויטן דארפן נישט מיטנעמען קיין ארגינעלע וואסער ווי מיר האבן פריער דערמאנט. דאס וואסער ווערט אויך גענוצט אפצוקילן די טאנקן און דעם סיסטעם דורך א חכמה וועלכע קילט דאס וואסער און רייניגט דאס.
דער שאטל פארמאגט 5 קאמפיוטערס וועלכע באהאנלדן די דאטא און פלייט קאנטראל סיסטעם. די קאמפיוטערס פאלגן נאך אלע עקוויפמענט און טיילן אינפארמאציע איינע מיט די אנדערע און אלאמירן ווען עפעס טויג נישט.
כאטש די שאטלס פארמאגן אלטע קאמפיוטערס פון 20 יאר צוריק פארלאזט זיך אבער NASA אויף זיי אין פולקאם. די קאמפיוטערס מאכן אליינס באשלוסן ווען עס הייבט זיך און לאנדט און דארף אויך קענען מיטהאלטן און פארשטיין די דאטא וועלכע ווערט פאבריצירט אויף די קאמפיוטערס פון די אסטראנויטן. גענוי ווי א פליגער טוט דער פילאט קאנטראלירן דעם קאפמיוטער וועלכע קאנטראלירט דעם שאטל. דער פילאט קאבינע קוקט טאקע נישט אויס קיין סאך אנדערש פון א פילאט קאבינע פון א געווענליכע פליגער מיט'ן איינציגסט'ן חילוק אז די קאפיוטער סקרינס זענען קאלירט און היבש קלארער צו ליינען.
ארבעט אינעם קאסמאס.
דער שאטל איז געבויט געווארן מיט'ן ציל צו טראגן און ברענגן זאכן פון קאסמאס ווי א טראנספארט שאטל. אין דער פארגאנגענהייט האב'ן שאטלס ארויפגעטראגן צענדליגער סעטעלייטס און די גאנצע אינטערנאציאנאלע סעפיס סטאנציע איז דערווייל געבויט געווארן דורך סופלייס וועלכע איז ארויפגעברענגט געווארן דרוך די שאטלס. יעדעס מאל א שאטל פארט קיין קאסמאס ברענגט עס אויך צוריק זאכן פון קאסמאס ווייל אינעם קאסמאס איז נישט פאראן קיין מיסט פעלדער און מען האט דאס נישט וואו צו שטעלן. יעדע איבעריגע זאך אינעם קאסמאס איז א פראבלעם פשוט ווייל מען דארף דאס פלאץ.
דער שאטל פארמאגט א ראבאטישן ארעם וועלכע איז געבויט געווארן דורך קאנאדע און ווערט אנגערופן די קאנאדעארם. דער ספעיציעלער ארעם ליגט אינעם קארגא אפטיילונג און ווערט קאנטראלירט פונעם קאנטראל צענטער אויפ'ן העכסטן שטאק אינעם מאשנשאפט אפטיילונג. זינט דער גאנצער שאטל קען קאנטראלירט ווערן דורך NASA דא אונטן אויף די ערד איז דער ראבאטישער ארעם אויך נישט אנדערש אבער נארמאל וועלן די אסטראנויטן דאס אליינס אפערירן ווייל זיי קענען טאן די בעסטע ארבעט.
דער ארעם (ווערט אנגערופן רעמאוט מעניפולעיטאר סיסטעם) איז זייער לאנג און איז יעצט נאכמער פארלענגערט געווארן אינעם דיסקאווערי שאטל כדי צו קענען טאן מער ארבעט. דער ארעם הייבט אויף די סופלייס וועלכע ליגן אינעם קארגא אפטיילונג און שטעלט זיי וואו מען דארף צי זאל דאס זיין אויפ'ן אינטערנאציאנאלן קאסמאס צענטער אדער סתם אינעם קאסמאס. דער ארעם ווערט אויך גענוצט ארויסצופירן אסטראנויטן אינעם קאסמאס וועלכע איז א געפארפולער מיסיע. דער אסטראנויט איז צוגעבינדן צום ארעם מיט א שטריק אין פאל ער שווימט אוועק. אינעם יעצטיג'ן דיסקאווערי מיסיע האט דער פארלענגערטער ארעם געטראגן אן אסטראנויט אונטערן שאטל צו פאררעכטן א שטיק פון איר בויך. די מיסיע איז געווען די ערשטע פון איר סארט זינט דער שאטל פראגראם האט זיך אנגעפאנגן און נאר א דאנק וואס מען האט פארלענגערט דעם ארעם האט מען דאס געקענט באווייזן.
אין די לעצטע יארן זענען רוב שאטל מיסיעס געווען צו בויען די אינטערנאציאנאלע קאסמאס סטאנציע וועלכע וואלט שוין לאנג געדארפט זיין פארטיג נאר איז אפגעשטעלט געווארן נאכ'ן קאלאמביע אויפרייס. מיט'ן ארויפשיקן דעם דיסקאווערי האט NASA באנייט די מיסיעס צו ענדיגן די קאסמאס צענטער וועלכע איז געפלאנט ערגעץ אין 2008.
דער שאטל פלעגט אין דער פארגאנגנהייט פיל מאל גיין אויף שטודיע מיסיעס אין וועלכע די אסטראנויטן האבן געוויילט עטליכע טעג צו טאן קאסמאס שטודיעס וועלכע מען קען נישט טאן אויף די ערד און אפילו אויב יא איז עס געווענליך גרינגער, שנעלער, און ביליגער צו טאן אין די הויכע ספערן. זינט דער מאנשאפט אפטיילונג איז גאנץ קליין צו זיצן דארט איבער א וואך צו טאן שטודיעס און עקספרימענטן האט די אייראפעאישע קאסמאס אגענטור געבויט אן אזויגערופענעל קאסמאס לאבאטאריע וועלכע איז ווי נאך עטליכע גרויסע צימערן וועלכע מען זעצט אריין אינעם קארגא אפטיילונג און די אסטראנויטן קריכן אריין דערין דורך א ספעציעלן טונעל. דער קאסמאס לאבאטאריע איז פארלוירן געווארן ביי די קאלאמביע מיסיע און די אייראפעאישע קאסמאס אגענטור בויט יעצט א פרישע און מער סאפיסטיקירטע מאדעל וועלכע וועט באהאפטן ווערן צום אינטערנאציאנאלן קאסמאס צענטער.
די אסטראנויטן דארפן טאן אסאך איבונגן אויבן אינעם קאסמאס וויבאלד זייער קערפער איז נישט צוגעוואוינט צו א וואג-לאזע אטמאספערע און די ביינער און מוסקלן קענען דאס שווער פארנעמען. זיי נוצן בעיקר א טרעידמיל אויף וועלכע זיי לויפן עטליכע שטונדן פער טאג און ציען זיך אויס די ביינער עטליכע מאל אין טאג. ווען די אסטראנויטן קומען צוריק אראפ צו די ערד זענען זיי אויסגעמוטשעט און אויסגעשעפט ביז'ן לעצטן טראפן און עס געדויערט עטליכע טעג ביז זיי קומען פולקאם צוריק צו זיך.
צוגרייטונג צום לאנדונג.
דער וועג אראפ איז דער שווערסטער טייל פאר'ן שאטל'ס מיסיע און עס איז זייער אן איינגעשטעלטע פראדעצור וועלכע האט סוקסעספול געארבעט 91 מאל און נאר איינמאל איז עס דורכגעפאלן ווען דער קאלאמביע שאטל האט אויפגעריסן אין 2003 (דער טשאלענדזשער האט געקראכט אויפ'ן וועג ארויף).
NASA האט אין דער פארגאנגנהייט גענוצט דריי לאנדונג צענטערן: קענעדי קאסמאס צענטער אין פלארידע, עדוואורדס עיר פארס באזע אין קאליפארניע, און ווייט סענדס עיר פארס באזע אין ניו מעקסיקא. נארמאל וועט NASA ערשט פרובירן דער שאטל זאל לאנדן אין פלארידע וואו אירע הויפטקווארטירן זענען און וואו אלע שאטלס ווערן געהאלטן. אויב דער וועטער ערמעגליכט נישט א לאנדונג אין פלארידע וועט NASA אים שיקן קיין קאליפארניע און דער שאטל וועט שפעטער צוריקגעברענגט ווערן קיין פלארידע. פון די 92 מיסיעס האט NASA נאנט צו האלב פעלער געשיקט דעם שאטל קיין קאליפארניע און נאר איינמאל האט מען דאס געשיקט קיין ניו מעקסיקא. אויב קיינע פון די דריי זענען נישט גרייט פאר א לאנדונג און דער שאטל מוז שוין אראפקומען ווייל די לעבנס סופלייס גייען שוין אויס, איז פאראן עטליכע עירפארטס איבער'ן לאנד וועלכע קענען ארייננעמען דעם שאטל אבער מען האט זיי קיינמאל נאך נישט גענוצט.
דער גאנצער וועג צוריק איז ווי א גליטש אראפ פון קאסמאס און יעדע ריר דארף אויסגערעכנט ווערן פון פריער. NASA נוצט קאמפיוטערס צו מאכן די קאלקולאציעס און מען טראנספערירט די דאטא צום שאטל'ס קאמפיוטער סיסטעם. עס געדויערט בערך א טאג פאר די אסטראנויטן זיך צוצוגרייטן צו לאנדן אבער די לעצטע עטליכע שטונדן זענען די וויכטיגסטע ווען זיי זענען פארנומען אקטיוויזירן און דע-אקטיוויזירן פארשידענע זאכן אין צוגרייטונג צו לאנדן.
דער לאנדדונג פראדעצור געדויערט בערך עפעס מער פון א שטונדע און קוים עטליכע מינוט בעפאר דער פראדעצור ברויך זיך אנהייבן באקומט די מאנשאפט א יא אדער ניין צו מען קען לאנדן. NASA רעכנט אויס אלע מעגליכע לאנדונגן פאר'ן באשטימטן טאג און אויב עס איז נישט פאראן קיין לאנדונג מעגליכקייט וועט דער שאטל מוזן פארבלייבן אינעם קאסמאס נאך א טאג ביז די קומענדיגע מעגליכקייטן. אויב עס איז פאראן מער ווי איין לאנדונג מעגליכקייט אין איין טאג וועט דער שאטל מוזן ארומפארן די וועלט איין מאל (געדויערט בערך 45 מינוט) ביז די קומענדיגע לאנדונג מעגליכקייט. NASA וויל אז אלע שאטלס זאלן לאנדן אין פלארידע ווייל עס איז דאס ביליגסטע פאר זיי. אויב עס איז נישט מעלגיך וועט די צווייטע פריאריטעט זיין אין קאליפארניע און נאר אויב קיינע פון די זענען נישט מעגליך וועט מען שיקן צו אנדערע פלעצער.
אויב איז נאך פאראן גענוג סופלייס און עס איז נישט פאראן קיין מעגליכקייט צו לאנדן אין פלארידע וועט דער שאטל פארבלייבן אינעם קאסמאס נאך א טאג ווי עס איז געווען דער פאל מיט דעם דיסקאווערי. אינעם צווייטן טאג וועט NASA נאכאמאל פרובירן צו לאנדן אין פלארידע און אויב דאס איז נישט מעגליך ערשט דעמאלט וועט מען אנהייבן טראכטן פון קאליפארניע אדער אנדערע פלעצער.
א לאנדונג ווערט אויסגערעכנט לויט די וועטער און לויט דעם צייט אין טאג, געוואנדן וואו די זון געפינט זיך און ווי שנעל ווינטן לויפן. זומער איז אנדערש ווי ווינטער און צופרי איז אנדערש ווי ביינאכט. אין א געווענליכע טאג איז פאראן צווישן צוויי און 10 לאנדונג מעגליכקייטן און NASA דארף זיין גרייט פאר אלע אין פאל אנדערע ארבעטן זיך נישט אויס. מיט'ן יעצטיגן דיסקאווערי האט NASA אינעם ערטשן טאג געהאט נאר צוויי לאנדונג מעגליכקייטן אין פלארידע און ווען ביידע זענען אפגעווארפן געווארן צוליב דעם וועטער האט מען אפגעשטופט דעם לאנדונג פאר איין טאג. דעם אנדערן אינדערפרי האט NASA געהאט 8 לאנדונג מעגליכקייטן עטליכע אין יעדע פון די דריי הויפט ראנוועיס. אין די ענדע האט דער וועטער נישט מיטגעשפילט אין פלארידע און דער שאטל איז געשיקט געווארן קיין קאליפארניע וואו עס האט געלאנדעט אינעם עדוואורדס עיר פארס באזע אין די פריע פארטאגס שטונדן.
בערך איין שטונדע בעפאר דער שאטל איז גרייט צו לאנדן וועלן די אסטראנויטן פארמאכן די קארגא טירן וועלכע ווערן געהאלטן אפען דורכאויס די רייזע אינעם קאסמאס. מען ווארט אויף NASA'ס באפעל און ווען דער יא קומט איז געווענליך נישט פאראן מער ווי 20 מינוט ביז מען הייבט פאקטיש אן דעם לאנדונג פראדעצור.
דער לאנדונג.
ווען דער שאטל פליט אינעם קאסמאס ליגט עס געווענליך מיט'ן בויך אויף ארויף און דער דאך צו דער וועלט. דער שאטל ליגט אויך אביסל געבויגן מיט'ן נאז אראפ צו די וועלט. די אלע זאכן דארפן זיך טוישן צו קענען לאנדן. צום ערשט וועט דער שאטל זיך אויסדרייען מיט'ן בויך אראפ צו די וועלט און דאן וועט מען טוישן די נאז פאזיציע אויף ארויף און דער וויידל אויף אראפ וועלכע איז דער פאזיציע פון יעדן פליגער ביים לאנדן.
ווי געזאגט קענען דעם שאטל'ס מאטארן נישט ארבעטן אינעם קאסמאס און דער שאטל נוצט איר מאנעווירונג סיסטעם זיך צו ווארפן אויף אראפ מיט טויזענטער פיס ביז עס הייבט אן מער און מער באקומען גראוויטי און עס הייבט אן פאלן צו די ערד. איינמאל דער שאטל באקומט גראוויטי הייבט עס אן פאלן מיט טויזענטער מייל פער שטונדע אבער אנשטאט פאלן גלייך אויף אראפ (וועלכע וואלט נישט געדויערט מער ווי עטליכע סעקונדן און דער שאטל וואלט צעברעקלט געווארן), רינגעלט עס ווייטער ארום די וועלט אין דער זעלבער צייט און עס פאלט צעביסלעך. געווענליך הייבט עס אן פאלן העכערן אינדיען אקעאן וועלכע איז בערך 5,000 מייל ווייט פונעם לאנדונג צענטער.
אונזער וועלט איז נאר איין פלאנעט פון דעם סאלאר סיסטעם און נאר אונזער וועלט שטיצט לעבן וואו עס איז פאראן וואסער צו טרינקן און לופט צום אטעמען. אונזער וועלט פארמאגט גאר אן אנדערע אטמאספערע פון קאסמאס און איז אויסגעשלאסן פון קאסמאס מיט א שיכט פון צונויפגעקליבענע גאזן פון די וועלט וועלכע פארמירן א דורזיכטיגע באדעקונג וועלכע לאזט נישט ארויס אונזער לופט צום קאסמאס. לויט וויפיל מיר פארשטייען ווערט דער באדעקונג געשאפן פון די וועלט'ס געוואוקסן און וואולקאנען וועלכע שפייען אויס די גאזן פון אונטער די ערד און וועפט אויס צו די אטמאספערע וועלכע פארמירט דעם באדעקונג. אויף די אנדערע פלאנעטן איז געפרוירן קאלט ווען די זון שיינט נישט און עס איז ברענעדיג הייס ווען די זון שיינט יא. אונזער וועלט האלט זיך ווארים אפילו ווען די זון שיינט נישט און דאס איז ווייל די אטמאספערע פארהאלט די היץ אינעווייניג און לאזט עס נישט אויסוועפן צום קאסמאס. נאך א זאך מיט וואס די אטמאספערע באדעקונג באשיצט אונז איז פון די שטראלן פון די זון וועלכע גיט ארויס שעדליכע ראדיאציע שטראלן וועלכע וואלט אומגעברענגט א מענטש אינעם קאסמאס אויב ער וואלט נישט געווען געקליידט מיט א קאסמאס אנצוג וועלכע באשיצט אים פון דעם. די ראדיאציע שטראלן קומט כמעט נישט אריין צו אונזער וועלט ווי די אטמאספערע בלאקירט דאס.
דער שאטל דעגרייכט דער וועלט'ס אטמאספערע (80 מייל העכער די ערד) בערך א האלבע שטונדע אינעם לאנדונג און וויבאלד דער שאטל פאלט מיט א שנעלקייט פון 17,000 מייל פער שטונדע אין יענע מאמענטן זאמעלט עס אן א געוואלדיגע היץ וועלכע גרייכט איבער 3,000 גראד פארנהייט. דער שאטל איז באשיצט פון די היץ דורך די סירעמיק טיילס וועלכע קענען אינאיינעם מיט'ן אלומינם שאטל קערפער דערהאלטן נאנט צו 4 טויזנט גראד פארנהייט. דער אריינברעכנוג צו די אטמאספערע געדויערט בערך 12 מינוט און דורכאויס דער צייט האט NASA נישט קיין שום קאמיוניקאציע מיט'ן שאטל.
ווען דער אריינברעכונג איז פאראיבער האט דער שאטל שוין דורכגעמאכט די שווערסטע טייל פון לאנדן און יעצט דארף עס אנהייבן פארלאנגזאמען זיין גיכקייט וועלכע איז נאך אלץ בערך 15,000 מייל פער שטונדע. דער שאטל מאכט פיר מאנעווערעס וועלכע דרייען איבער דעם שאטל זייטיג 40 גראד און פארלאנגזאמט די גיכקייט. די פיר מאנעווערעס ווערן געטאן עטליכע מינוט אפגעריקט איינע פון די אנדערע און אינאיינעם פירט עס אראפ די גיכקייט ביז עטליכע טויזנט מייל פער שטונדע ווען עס הייבט אן גרייכן דעם לאנדונג צענטער.
פון ווען אן דער שאטל קומט אריין אין דער וועלט'ס אטמאספערע הייבט עס אן פליען ווי א פליגער און נוצט אירע פליגלן און וויידל זיך צו האלטן אין דער לופט ווען דער שאטל'ס קאמפיוטער פירט דעם שאטל. ווען דער שאטל גרייכט בערך 150 מייל פון דעם ראנוועי באקומט עס סיגנאלן וואו דער ראנוועי געפינט זיך און איז דעמאלט 25 מייל העכער די ערד. ביי דער מאמענט נעמט דער פילאט איבער דעם קאנטראל און פירט דעם שאטל פיל פאראויס פונעם ראנוועי און מאכט א 90 גראד דריי אויף צוריק צו גרייכן דעם סטארטפאס וועלכע נידערט אראפ די גיכקייט צום לעצטן מאל און די רעדער קומען ארויס. ווען דער שאטל גרייכט דעם ראנוועי ליגט עס געבויגן מיט'ן נאז ארויף מיינעס 20 גראד וועלכע איז 7 מאל אזוי געבויגן ווי א נארמאלע קאמערציאלע פליגער וועלכע גרייכט דעם ראנוועי.
איינמאל אלע רעדער רירן אן דעם ראנוועי דרוקט דער פילאט דעם סטאפ ברעיק און די פליגלן בייגן זיך קעגן די לופט (ווי ביי א נארמאלע פליגער) און א פאראשוט עפענט זיך אויף אונטערן שאטל וועלכע שטעלן אינאיינעם אפ דעם שאטל צווישן האלב און צוויי דריטל אויפ'ן ראנוועי.
עס נעמט בערך א האלבע שטונדע ביז ווילאנג דער שאטל מאכט איר אויסלעשן פראדעצור און ערשט דערנאך קען די מאנשאפט ארויסקומען פונעם שאטל. דער שאטל דארף ארויסלאזן איר געדרוקטע לופט און צעביסלעך אריינעמען די לופט פון די וועלט און אויסלעשן פארשידענע מאטארן און קאנטראלס. צענדליגער טראקס נעמען ארום דעם שאטל פאר באלדיגע סערוויס וועלכע רעכנט אריין אנשפריצן דעם שאטל מיט קאלט וואסער עס אפצוקילן און אסאך אנדערע זאכן.
אויב דער שאטל לאנדט נישט אין פלארידע איז א לאנגער פראדעצור ביז מען שטעלט ארויף דעם שאטל אויף א 747 דזשאמבא דזשעט און עס פליעט צוריק קיין פלארידע.
דער צוקונפט פונעם שאטל פראגראם.
ווי עס הייסט וועט דער שאטל פראגראם אנהאלטן ביז 2010 ווען עס וועט אויפגעטוישט ווערן מיט א נייער סיסטעם, באקאנט מיטן קאד נאמען אריאן סי.אי.ווי. דער שאטל האט געמאכט נאנט צו 100 מיסיעס קיין קאסמאס און עס איז באצייכענט געווארן מיט סוקסעס ביז אין 2003 ווען דער קאלאמביע האט געקראכט און עס האבן זיך אנגעהויבן די פראבלעמען מיט די פאלנדיגע שטיקער פאום. ווי עס הייסט יעצט וועט NASA צוריקגיין צו א ראקעט פראגראם וועלכע וועט זיין מער פארגעשריטן ווי די אפאלא ראקעט סיסטעמען אין די 1970ער. דער שאטל קומט טאקע צוריק גאנצערהייט און קען איבערגענוצט ווערן נאכאמאל און נאכאמאל אבער עס קען נישט טראגן מער ווי 20 טאן סופלייס אין קאנטראסט צו א ראקעט סיסטעם וועלכע קען טראגן ביז 100 טאן סופלייס וואס מיינט ווייניגער רייזעס קיין קאסמאס.
דער אריאן סי.אי.ווי. (ענגליש: Orion MPCV) איז NASA'ס געפלאנטע קאסמאס פראגראם וועלכע וועט ערזעצן דעם קאסמאס שאטל וואס האט געגאנגען ארויס פון באניץ אין 2011.
דער קאסמאס שאטל איז געווען איינע פון די גרעסטע טריאומפן פון NASA ווען עס איז אריינגעשטעלט געווארן אין סערוויס זייענדיג די ערשטע פראגראם אין וועלכע א רייזע אין דעם קאסמאס איז געטאן געווארן דורך א שאטל וועלכע האט געקענט גיין און קומען ווי א פליגער נאכאמאל און נאכאמאל מיט ווייניג פראבלעמען.
די ערשטע יארן זענען געווען א שטארקער דערפאלג ווען NASA האט דורכגעפירט מיסיעס יעדע עטליכע מאנאטן מיט איין אומגלוק אין 1986. די צווייטע עקסידענט איז ערשט פארגעקומען אין 03' אבער מיט דעם האט זיך אנגעהויבן א רייע פראבלעמען און NASA איז געקומען צו די החלטה אז דער פראגראם איז שוין צו אלט און דארף ערזעצט ווערן מיט א נייע מער פארגעשריטענע פראגראם.
די קרו עקספלארעישן וויעקהל (סי-אי-ווי) וועט טראנספארטירן צווישן 4 און 6 אסטראנאטן.
די קארגא לאנטש וויעקהל (סי-על-ווי) וועט ארויפטראגן שווערע משאות און אויך עטליכע אסטראנאטן אויב עס וועט אויספעלן.
די נייע קאסמאס שיף וועט נישט זיין קיין שאטל נאר ענדערש א ראקעט ווי די קאסמאס שיפן וועלכע NASA האט גענוצט אין די 60'גער יארן. אבער מיט דעם וועט NASA נישט צוריק פאלן אין טעכנאלאגיע ווייל NASA וויל בויען א פראגראם וועלכע זאל זיין ביליג און זאל אנהאלטן מיט א זיכערהייט פאר לאנגע יארן כדי מען זאל קענען זיך מער אפגעבן מיט קאסמאס אופדעקונגן ווי איידער זיין פארנומען מיט די טראנספארטאציע טייל. NASA וועט נוצן די טעכנאלאגיעס פון דעם אפאלא און קאסמאס שאטל פראגראם וועלכע וועלן אינאיינעם זיין זייער פארזיכערט און גרינג צו באנוצן פאר דעם לאנגן טערמין.
די סי-אי-ווי יסודות.
די הויפט סיסטעמען אינעם אריאן וועלן זיין פיל מער פארגעשריטן ווי די געוועזענע קאסמאס שיפן, אריינרגערעכנט די ענערגיע קראפט, נעוויגאציע, לעבנ'ס שטיצע, קאמיוניקאציע, און קאמפיוטערס.
די סי-אי-ווי וועט באשטיין פון דריי הויפט טיילן: א קאפסול אין וועלכע די אסטראנאטן וועלן זיצן, א סערוויס אפטיילונג אין וועלכע די קאנטראל סיסטעמען וועלן זיין, און א בוסטער וועלכע וועט ארויפשיסן די אריאן אין קאסמאס.
NASA וועט ארגינעל בויען צוויי סארט דעזיינס פון די הויפט אפטיילונגן, איינס צו שיקן אויף מיסיעס אין קאסמאס, און די צווייטע צו שיקן אויף מיסיעס צו די לבנה. ביידע מאדעלן וועלן אויסקוקן ענליך צו די אפאלא קאסמאס שיף און וועט צוריק פאלן צו די ערד'ס אטמאספערע פיל שנעלער ווי די קאסמאס שאטל און אזוי פארמינערן די סכנה פון דורכרייסן די אטמאספערע וואו די קאסמאס שיפן גייען דורך א שווערע היץ.
די אריאן סי-אי-ווי וועט זיין גרעסער און מער פארגעשריטן ווי די אפאלא קאסמאס קרעפט. עס וועט זיין דריי מאל אזוי גרויס צו קענען נעמען מער אסטראנאטן און מער וואג ווי דער קאסמאס שאטל. די אפאלא קאסמאס קרעפט איז געווען אינגאנצן 3.9 פיס אין דיאמעטער ווען די אריאן וועט זיך מעסטן 16.5 פיס אין דיאמעטער.
אנדערש ווי די אפאלא קאסמאס קרעפט וועלכע'ס קאמאנד אפטיילונג האט מען נאר געקענט נוצן פאר איין מיסיע, וועט די אריאן קאמאנד אפטיילונג קענען איבערגענוצט ווערן 10 מאל נאכאנאנד. דאס איז צוליב די נייע טעכנאלאגיעס וואס NASA וועט נוצן צו באשיצן דעם קאסמאס קרעפט פון די שטארקע היץ וועלכע עס רייסט אדורך קומענדיג צוריק פון קאסמאס אריין אין די וועלט'ס אטמאספערע.
אין די אפאלא פראגראם איז די מאטריאל אפגענוצט געווארן יעדעס מאל די קאסמאס קרעפט איז צוריק אראפגעקומען און מער האט מען דאס נישט געקענט נוצן. אינעם שאטל פראגראם האט NASA גענוצט סערעמיק טיילס און טעהרמאל אינסולעישן פאום וועלכע האט איינגעזאפט היץ און איז נישט געשעדיגט געווארן. די אינסולעישן פאום איז מיט די יארן אלט געווארן און האט אנגעהויבן מאכן פראלעמען און איז געווען די אייציגסטע אורזאך וואס האט געברענגט דעם קאלאמביע עקסידענט אין 03'. NASA האט דאס פרובירט פאררעכטן אבער איז שפעטער דורכגעפאלן ווען קאסמאס שאטל דיסקאווערי האט ווידער געהאט פאום פראבלעמען טראץ די נייע פארזיכערונגן אויף וועלכע NASA האט געארבעט צוויי יאר.
די אריאן וועט נוצן מאטריאל וואס וועט אפווארפן היץ אנשטאט איינזאפן און די מאטריאל וועט קענען גרינג געטוישט ווערן אויב עס ווערט אויסגענוצט.
די אריאן קאסמאס קרעפט וועט לאנדן מיט עיר בעגס און פאראשוטן אינאיינעם און וועט קענען מאכן א לאנדונג אין ים און אויך אויף די יבשה. די אפאלא קאסמאס קרעפט האט נאר געקענט לאנדן אין ים.
דער קאפסול וועט געבויט ווערן זייער הויך כדי עס זאל זיצן פיל העכער פון די ראקעט בוסטער און דער גאנצער לאנטש פלאטפארמע עס זאל נישט זיין אויסגעשטעלט צו פאלנדיגע שטיקער פאום אדער אייז וואס ברעכן זיך אפ פון די קראפט פון דעם לאנטש.
אינעם סי-אי-ווי וועט אויך זיין אריינגעבויט א קליינע ראקעט וועלכע וועט זיצן אונטער די קאמאנד אפטיילונג און וועט אין געציילטע רגעים קענען אפטיילן די קאמאנד אפטיילונג פון די בוסטערס אין פאל עפעס טויג נישט. דאס איז די בעסטע זיכערהייט פראדעצור וואס NASA האט אמאל צוגעשטעלט פאר אירע אסטראנאטן.
סערוויס אפטיילונג און בוסטער.
די סערוויס אפטיילונג (דער טייל וואו די אסטראנאטן זיצן און די קאמאנד אפטיילונג) וועט מאנעווירן אין קאסמאס מיט אן איינצעלע ענדזשין וואס וועט נוצן א נייע סארט ברענשטאף וואס NASA האט קיינמאל פריער נישט גענוצט. די ברענשטאף וועט זיין א געמיש פון מעטאן און אקסיגן און וועט קענען געבן לענגערע און גרעסערע פונקן פאר די זעלבע מאס ברענשטאף. NASA זוכט מיט דעם צו שפארן ענערגיע כדי די קאסמאס קרעפט זאל קענען מאכן לענגערע מיסיעס.
און צוגאב צו די ענדזשין וועט די אריאן קאסמאס קרעפט פארמאגן צוויי לאנגע סאלאר פאנעלן וועלכע וועלן ארויסשטעקן פון די קאסמאס קרעפט ווי פליגלן און אויפנעמען סאלאר ענערגיע פון די זון און דאס טראנספארמירן צו עלעקטריציטעט.
א ספעציעלע סיסטעם וועט אריינגעבויט ווערן צו העלפן שיקן אנגעזאמעלטע היץ צו די ראידיאטארס וועלכע שפייען דאס אויס אין קאסמאס. דער סיסטעם וועט נוצן כעמיקאלן צו זאמלן היץ און וויבאלד עס וועט זיין פליסיג וועט א פלאמבינג סיסטעם דאס פירן אויטאמאטיש צו די ראדיאטארס.
אין קאסמאס טוישט זיך די טעמפראטורן פון קאלט צו הייס מיט איבער 400 דעגרי עטליכע מאל אין טאג וויבאלד די קאסמאס קרעפט ציקולירט ארום די וועלט און גייט אונטער'ן זון און אוועק פון די זון אין יעדע צירקולאציע. דאס קען שטארק שעדיגן די מעטאלן פון די קאסמאס קרעפט. די אפאלא האט זיך דערפאר געדרייט אויף איר אייגענע אקס און דערמיט אויסגעשפרייט די היץ אייניג איבער די גאנצע קאסמאס קרעפט. דער קאסמאס שאטל האט נישט אזוי געטאן וויבאלד די סערעמיק טיילס האבן אים באשיצט. די אריאן קאסמאס קרעפט וועט נוצן טעכנאלאגיעס פון ביידע, וואס מיינט אז אויסער די שיץ מאטריאלן און ראדיאטאר סיסטעם וועט זיך עס אויך דרייען ווי די אפאלא.
וויבאלד די סי-אי-ווי וועט נאר טראגן די אסטראנאטן און נישט די משאות וועט עס נישט דארפן אזויפיל שיס קראפט ווי די סעטרון וועלכע האט ארויפגעשאסן די אפאלא. די בוסטער וועט זיין צוויי דריטל די הייך ווי די אפאלא און א דריטל אין דיאמעטער. די בוסטער וועט נאר גענוצט ווערן איינמאל אין קאנטראסט צו די קאסמאס שאטל בוסטערס וועלכע זענען ביידע אפגענומען געווארן פון וואסער און איבערגעארבעט געווארן צו נוצן נאכאמאל.
די סי-על-ווי קאסמאס קרעפט.
א מיסיע אין קאסמאס פארלאנגט געווענליך צו טראגן אסטראנאטן און משאות פון סופלייס. אין די אפאלא און שאטל פראגראמען האט מען דאס ארויפגעשיקט אין איין קאסמאס קרעפט וועלכע האט געהאט א שטאב אפטיילונג און א קארגא אפטיילונג. אין די אריאן פראגראם וועט NASA אפטיילן די צוויי צוליב עטליכע סיבות.
NASA איז געקומען צום באשלוס אז אויב די אסטראנאטן וועלן האבן אן אייגענע קאסמאס קרעפט וועלן זיי קענען עררייכן פיל מער אין ספיעס וויבאלד זיי וועלן נישט זיין אנגעוואנדן אויך אויף די קארגא. אין פעלער ווען מען וועט נישט דארפן קיין סופלייס וועט דאס זייער גוט צוניץ קומען. אויך וועט דאס זייער גוט צינוץ קומען ווען מען וועט וועלן שיקן קארגא און עס וועט נישט אויספעלן קיין אסטראנאטן דערפאר. א ביישפיל איז ווען מען שיקט סופלייס צו די אינטערנאציאנאלע קאסמאס סטאנציע. די סי-על-ווי וועט ארויפגעשאסן ווערן אן קיין אסטראנאטן און עס וועט קאנטראלירט ווערן פון אונטן און ווען עס וועט זיך טרעפן מיט די קאסמאס סטאנציע וועלן די ארטיגע אסטראנאטן (אסטראנאטן געפינען זיך דארט צו יעדע צייט) דאס אפנעמען און עס וועט צוריק אראפקומען און נישט דארפן איינשטעלן דאס לעבן פון מענטשן.
די סי-על-ווי וועט זיין אזוי גרויס און הויך ווי די סעטרון ראקעט און וועט אויך האבן צוויי בוסטערס ביי די זייטן אזוי גרויס ווי די שאטל בוסטערס צו געבן נאכמער קראפט ביים ארויסשיסן די שווערע משאות וועלכע וועט זיין 10 מאל וואס א שאטל קען טראגן. די סי-על-ווי וועט האבן 5 ענדזשינס קעגן די איינע וואס די סי-עי-ווי וועט פארמאגן.
ווען עס וועט אויספעלן וועט NASA נוצן די סי-על-ווי אריינצושטעלן דארט ספעציעלע לבנה און מאדים לאנדער און ארויסשיקן די אסטראנאטן אין די סי-אי-ווי און די צוויי קאסמאס קרעפטס וועלן זיך באהעפטן אין קאסמאס און פון דארט אינאיינעם פליען צו די לבנה.
NASA וויל אנהייבן נסיעות צו די לבנה מיט'ן האפענונג אז מען וועט דארט קענען טרעפן א וועג צו פראדוצירן ענערגיע פאר די קאסמאס קרעפט און אויפשטעלן דארט א פלאטפארמע פון וואו מען וועט שפעטער שיקן ראקעטן צו דעם מאדים און נאך ווייטער.
ווי עס הייסט יעצט וועט דער שאטל פראגראם ארויסגענומען ווערן פון באנוץ אין 010', די אריאן פראגראם וועט זיין גרייט אויף 014' און מען וועט קענען לאנדן אויף די לבנה אין 020' און פון דארט וועט מען גיין ווייטער.
קאנטראקט.
אים סעפטעמבער 2006 האט NASA אנאנסירט אז די עראקאסמאס פירמע לאקהיד מארטין האט געווינען דעם קאנטראקט צו בויען די מולטי ביליאן דאלארדיגע אריאן פריאעקט. לאקהיד מארטין איז די וועלט'ס גרעסטע מיליטערישע עיר קרעפט פראדוצירער און האט קיינמאל פריער נישט געבויט א קאסמאס קרעפט פאר NASA.
יעדער האט זיך געוואונדערט איבער דעם באשלוס זינט אלע פריערדיגע קאנטראקטן זענען געגעבן געווארן צו באואינג און נארטראפ גרומען וועלכע האבן געבויט די אפאלא קאסמאס שיף וועלכע האט געלאנדעט אויף די לבנה און אויך די קאסמאס שאטלס. נאכמער, אין 96' האט NASA שוין גערעדט פון א נייע קאסמאס שאטל און לאקהיד מארטין האט געווינען איבער באואינג און מעקדאנעל דאגלעס און האט אויפגעבויט די עקס-33 וועלכע איז געווען א דורכפאל און NASA האט דאס איבערגעלאזט נאכדעם וואס לאקהיד מארטין האט געהאט אינוועסטירט איבער 900 מיליאן דאלאר.
NASA האט נישט געגעבן קיין דעטאלן פארוואס זי האט אויסגעקליבן לאקהיד מארטין אבער עקספערטן שפעקולירן אז דאס איז ווייל לאקהיד מארטין'ס קאנצעפט איז מער אפען צו NASA ווי דער קאנצעפט וואס איז געגעבן געווארן דורך באואינג און נארטראפ גרומען צוזאמען. אין אנדערע ווערטער, לאקהיד מארטין האט נאר דעזיינגט א קאנצעפט אין גענעראל און איבערגעלאזט אלע דעטאלן אז NASA זאל דאס אויספילן. דאס האט געגעבן NASA א בעסערע קאנטראל איבער דעם פראיעקט ווי די אנדערע וואלטן געגעבן און NASA וויל דאס האבן.
אנדערע זאגן אז NASA וויל לעצטענס גיין מער אויף א ביזנעס סטיל און האט געוואלט געבן א קאנטראקט פאר א צווייטע פירמע אויך כדי פון היינט און ווייטער זאלן עטליכע פירמעס קאנקורירן פאר יעדע נייע פראיעקט און אזוי וועט ארויסקומען בעסערע און ביליגערע פראדוקטן.
NASA וועט צאלן לאקהיד מארטין די אסטראנאמישע סומע פון 3.9 ביליאן וואס וועט גענוצט ווערן צו שטודירן און בויען צוויי אריאן קאסמאס קרעפט וועלכע זאלן זיין גרייט פאר א פראבע אין 014'. אויב עס וועט זיין סוקסעספול וועט NASA צאלן נאכאמאל דער פרייז צו בויען נאך פון דעם זעלבן סארט.
שאנדע איז די געוויסן וואס פלאגט דעם מענטש, איבער זיין באוויסטזיין אדער אנערקענונג פון נישט האבן קיין כבוד - אז אנדערע מענשטן קוקען אויף אים אראפ און נעגעטיוו צוליב עפעס א אקט אדער זאך.
שאנדע ווערט באטראכט אלס דער צוזאמהאלטונג פון געזעלשאפט, ווייל אז מען וויל נישט זיך וויי טאן פון די ווייטאג ווא לאזט נישט זיך שטעכן, וואס האלט צוריק יענעם'ס ווייטאג פון אן אנדערן וואס שפירט דאך דאס נישט. נאר די בושה איז די ווייטאג נישט צו רורען יענעם.
טאבוס אדער עבירות בין אדם למקום טוט מען אויך נישט צוליב דעם, ווייל אפילו עס גלוסט זייער שטארק האלט מען זיך איין וויבאלד מען שעמט זיך פון אנדערע.
טערעפאיסטן וואס באהאנדלן פאציענטן מיטן גייסטישן פראבלעם, אז זיי שעמען זיך מער פון אלגעמיינע מענטשן, זאגן אלס טערעפי דאס אנצוקוקן פאזיטיוו און אזוי ארום דאס באהאנדעלן און פארעכטן עס זאל זיין רעגלמעסיג, אז: "שאנדע איז א געפיל וואס לאזט אונז וויסן אז מיר זענען נישט אלמעכטיג און מיר זענען נישט פאר אייביג"
מיר אידן ווערן באטראכט אלס מער שעמעדיג ווי די גוי. רחמנים ביישנים גמלנים.
אבער אפילו דאס איז א מעלה איז דאס אין עבודת ה' נישט קיין ארטיקל נאר דארטן דארף מען יא גיין מיט גאווה דקדושה.
רעכט איז א לעגאלער באגריף אדער געפיל אז א אקציע, מענטש אדער זאך איז גוט, אדער עס געהער און עס קומט זיך פאר איר טוער אז דאס זאל זיין זיין אייגענטום, אדער ביי אן ארגומענט אז איינער איז מער גערעכט און א מענטש וואס טוט דאס כסדר איז א צדיק ווייל ער האט זייער אסאך רעכטפארטיגקייט.
עס ווערט דעריבער אויך אזוי אנגערופן איין זייט און דירעקציע פון די זעקס, (אויבן, אונטן, רעכטס לינקס, פאראויס, צוריקציוועגס.) ווייל מ'באנוצט זיך מיטן די איינע דירעקציע דאס מערסטע אין לעבן דערפאר איז דאס נישט מער ווי רעכט צו אנגערופן ווערן די רעכטע זייט.
אין פאליטיק ווערן די קאנסערוועטיווען אנגערופן רעכט ווייל זיי זענען מער טראדידציאנאל און דעריבער מער באנוצט ווייל די ליבעראלן זענען אויסגעשטעלט צו מאדערנעזירן און טוישן די געזעלשאפט אנדערשט ווי אייביג איז דאס מער לינק.
א יעדע מענטש האט רעכט און אין ציוויליזירטע געזעלשאפטן האט מען דאס געמאכט פאר א געזעץ וו.צ.ב.ש. ציווילע רעכט פאר די שווארצע אז מען טאר זיי נישט האלטן פאר קיין קנעכט, אדער אינדיווידואלע רעכט אז סתם מענטשן האבן זייער רעכט איבער געוויסע זאכן, וו.צ.ב.ש. אז מען טאר נישט לימיטירן דאס פרייהייט פון ווארט. אדער אייניגע רעכט אז מען טאר נישט דיסקרימינירן קעגן אידן און אראבער כאטשיג זיי זענען די מינדערהייט פון געזעלשאפט אין אמעריקע. א.א.וו.
גרופע סעקס איז אז מען האט צוזאמען א גרופע פון מערערע מענטשן סעקס אויף איינמאל צו די זעלבער צייט. ד.ה. מער ווי 2 באטייליגער אנדערשט פון וואס איז געוויינליך אויגעשטעלט אלס דער סדר אלס איר שטארקער אינטימער קראפט וואס קומט בלויז צו טאן צווישן 2 מענטשן מיט די נאנטסטער שותף על כל פנים אויף דער מאמענט.
דער פענאמענען איז שייך נישט בלויז ביי מענשטן נאר אויך ביי שאף און מאנקיס.
אפילו די פארעלעך האבן בלויז צווייפאכיג סעקס אין פארענט פון אנדערע אדער אפילו בלויז איינער טוט עפעס סעקסואל אין פארענט פון די אנדערע מיט זייער הסכמה הייסט דאס גרופע סעקס.
אין ענגליש איז דא א סלענג וואס איז שוין געווארן אן עמטליכער נאמען וואס אויב איין פרוי קומט צווישן עטליכע מענער האבן מיט זיי געשלעכט איז דאס א "גענג בענג" - באנדע קנאק.
די סטאטיסטיקס צייגן אז די סארט מענטשן וואס נמען אנטייל אין אזאלכע אקציעס האבן געוויינליך מער ווי איין שותף אין אינטימער לעבן דעריבער קענען זיי זיין מער אנגעשטעקט מיט עידס און אויסען צו כאפן שנעלער עיטש.איי.ווי..
גרופע סעקס קען זיך מאכן צווישן אלע מינע סעקסואל אריענטאציע מענטשן און זשענדערס, אבער מער פערצענטואל צווישן געיז ווייל זיי זענען מער אפען און פארטאן אין סעקס וואס איז נישט בלויז עקסקלוסיוו צווישן מאן און פרוי.
א ארגאניזאציע איז די סאציאלער ארגאניזרונג וואס דארף נאכקומען קאלעקטיווע צילן, וואס קאנטראלירט איר אייגענע פארשריט און אויפגאבעס, און וואס האט א גרעניץ וואס טיילט איר אפ פון איר סביבה.
די ווארט פאר זיך קומט פון א גריכיש ווארט וואס מיינט א געצייג.
די טערמין איז גענוצט סיי אין סייענטיפישער שפראך און סיי אין נארמאלער טאג טעגליכן לעבן אויף פארשידענע וועגן.
און די סאציאלע וויסשאפטן, זענען ארגאניזאציעס שטודירט דורך פארשער פון פארשידענע דיסציפלין'ען. מערסטענס אין סאציאלאגיע, עקאנאמיק, פאליטישע וויסנשאפט, פסיכיאלאגיע, פארוואלטונג, און ארגענצעזאציע קאמיניקאציע. דאס זענען די ברייטע פעלד פון וואס מ'רעדט געוויינליך ביים דערמאנען און דאס אנרופען אלס ארגאניזאציע שטודיעס, ארגאניזאציע אויפירונג אדער ארגאניזאציע אנאליז. דעריבער, איז פארהאן פארשידענארטיקע טעאריעס און פערספעקטיווס איבער דעם מהלך, טייל זענען אייניג אויסגעשטעלט און טייל זענען קעגנארטיק.
משמר הגבול (טייטש: גרענעצוואך) איז דער נאמען פון א סעקציע פון די ישראל פאליציי וואס איז פאראנטווארטלעך אויף דער אינווייניקסטער זיכערהייט אין ישראל, (און) מלחמה קעגן טעראר, פארזיכערן די גרענעץ פון מצרים און די גרענעצן ביי דער גרינע ליניע. אויך באדינען זיי אלס הילפֿפאליציי־טעטיקיער צו פארמיידן ארדענונג־צעשטערונגען, צעשפרייטן דעמאנסטראציעס, אויפרייסן אויפרייס מאטעריאלן אד"ג.
זיי דינען ווי א טייל פונעם פאליציי, וואס בעצם זענען זיי געהעריקע זעלנער, ווי אלע אנדערע אפטיילונגען פונעם מיליטער,
אזוי אויך טראגן זיי די עמבלעם, וואס אויבן איז אויפגעשריבן ישראל פאליציי, און אונטן גרענעץ וואך, אין צענטער א בילד פון א טורעם.
זייערע מונדירן זענען גרויליך און נישט גרין ווי אין דער ארמיי, אדער בלוי אין די פאליציי.
אויטא אלארם איז אן עלעקטראנישער אלארם סיסטעם ספעציעל פאר אויטאס וועלכע פייפט אויב איינער פרובירט איינברעכן און אוועקפארן מיט דעם אויטא.
אויטאס זענען איינע פון די הויפט צילן פאר גנבים שוין פאר עטליכע דורות און וועט לויט אלע ערווארטונגן בלייבן אויף זייער ליסטע אויף לעולם און כאטש די זיכערהייט מאסנאמען ווערן בעסער און בעסער ווערן אבער די גנבים אויך מער פארגעשריטן און וועלן דאס קיינמאל נישט אויפגעבן ערשטנס ווייל דאס איז א ווערטפולע חפץ וועלכע ליגט אויפ'ן גאס, פארקויפט זיך זייער גרינג, און פארמאגט אן אריינגעבויטע אנטלויף סיסטעם.
די ערשטע אויטא גניבה וועלכע איז געווארן רעקארדירט ביי די פאליציי איז שוין געווען אין 896', אינגאנצן 10 יאר נאכדעם וואס די גאזאלין אויטאס זענען פארגעשטעלט געווארן פאר די וועלט. היינט צו טאג מיט אזויפיל אויטאס אויף די גאסן זענען פאראן טויזענטער אויטא גניבות וועלכע ווערט געשאצט צו אן אויטא פער יעדע 20 סעקונדן אין די פאראייניגטע שטאטן זעלבסט. וויפיל מען פרובירט זיך צו פארזיכערן פון אן אויטא גניבה איז מען אבער קיינמאל נישט פארזיכערט אזוי לאנג ווי עס ליגט אויפ'ן גאס אן יעדער קען זיין א קרבן צו אן אויטא גניבה. די עגמת נפש נאך א גניבה איז גרויס כאטש יעדער מוז לעגאל האבן אינשורענס.
מיט אזעלכע איבערראשנדע סטאטיסטיקס איז נישט קיין וואונדער אז מיליאנען אמעריקאנער אינוועסטירן אסאך געלט פאר טייערע פארגעשריטענע אלארמען מיט וועלכע זיי האפן צו ברענגן די רפואה פאר די מכה. היינטיגע אלארמען פארמאגן פארגעשריטענע סענסארס, דונערדיגע קלאנגן, און רעמאוט אקטיוויזירונג סיסטעמען וועלכע מאכן די אויטאס פארגעשריטענע זיכערהייט שאכטלעך וועלכע פארן אויף רעדער. שטודיעס ווייזן אז די אויטאס וועלכע האבן גוטע אלארמען האבן ווייניגער שאנסן גע'גנב'ט צו ווערן ווייל די גנבים וועלן ענדערש אויסוועלן אן אויטא אן אלארעם ווי מיט, עס איז דאך נישט פאראן קיין מאנגל פון אויטאס און יעדער גנב קען האבן וויפיל ער וויל.
דער אלארם סיסטעם.
די ערשטע וועג צו באטראכטן אן אויטא אלארם איז זייער פשוט: עס איז עטליכע דראטן וועלכע זענען באהאפטן צו א סיירין. עס פארמאגט א קנעפל ביים דרייווערס טיר וועלכע אקטיוויזירט דעם אלארם און אויב איינער עפענט איינע פון די טירן וועט די אלארם אנהייבן קלינגן. אזא אלארם פארלאנגט נישט מער ווי א קנעפל אביסל ווייער און א סיירין.
היינטיגע אלארמס זענען אבער פיל מער פארגעשריטן און באשטייען פון 5 טיילן: 1) א גרופע פון סענסארס, עס קען זיין דרוק סענסארס, מאשען דעטעקטארס, און געווייערטע קנעפלעך וועלכע אקטיוויזירן דאס. 2) א סיירין פון עטליכע קלאנגן וועלכע מען קען אליינס אנשטעלן. 3) א ראדיא רעסיווער וועלכע לאזט דעם רעמאוט אקטיוויזרן און דע-אקטיוויזירן דעם סיסטעם. 4) א באזונדערע באטערי וועלכע זאל העלפן די סיירין פייפן אפילו אויב די הויפט אויטא באטערי איז אויסגעגאנגן. 5) א קאמפיוטער קאנטראל טייל וועלכע קאנטראלירט דעם גאנצן סיסטעם און שפירט ווען די סענסארס ווערן גערירט און צינדט אן די אלארעם.
אין אנדערע ווערטער באשטייט די אלארם פון א קאמפיוטער, א סיירין, און א רייע סענסארס וועלכע אקטיוויזן דעם אלארם. עס זענען פאראן עטליכע ערליי סענסארס וועלכע כאפן אויף פארשידענע ערליי זאכן וועלכע קען נאר פאסירן אויב איינער האט איינגעבראכן אינעם אויטא.
די ערטשע סארט סענסאר זענען די טירן סענסארס וועלכע אקטיוויזירן דעם אלארם אויב איינע פון די טירן, טראנק, אדער הוד ווערט געעפענט. די טירן פארמאגן פשוטע ווייערס וועלכע זענען באהאפטן צו די קנעפלעך וועלכע אקטיוויזירן די לעקטער אינעם אויטא. אויב מען עפענט א טיר וועלן ביידע זאכן אקטיוויזירט ווערן. די לעקטער וועט זיך אנצינדן און די אלארם וועט זיך אויך אנצינדן.
אבער גנבים ברויכן נישט עפענען די טירן צו גנב'נען אן אויטא. עס זענען פאראן אנדערע וועגן וויאזוי מען קען גנב'נען א אוטא. זי קענען אויפברעכן די פענסטער אדער פשוט אוועקנעמען דעם גאנצן אויטא מיט א שלעפער טראק צו וועלכע די טיר סענסארס זענען גארנישט ווערט. אט דערפאר איז פאראן שאק סענסארס וועלכע שפירן אויב איינער רירט דעם אויטא און עס אקטיוויזירט דעם אלארם. ביליגע שאק סענסארס מאכן אבער פראבלעמען ווייל עס מאכט אסאך פאלשע אלארמס וויבאלד די סענסאר פארשטייט נישט קיין חילוק פון א שטערקערע אדער שוואכערע שאקל און וועט צו ביידע האבן אן אייניגע רעאקציע דאס איז ווייל די סענסאר איז א שאכטל מיט א חלל אינדערמיט וועלכע אנטהאלט אן אייזערנעם באל וועלכע שאקלט זיך ווען מען רירט דעם אויטא און אויב עס רירט עטליכע אייזערנע טיילן אינעם שאכטל וועט עס אויטאמאטיש אקטיוויזירן דעם אלארם.
עס זענען אבער פאראן מער פארגעשריטענע שאק סענסארס וועלכע האבן אין זיך מערערע אייזערנע טיילן וועלכע שיקן יא די ריכטיגע מעסעדזשעס צום קאמפיוטער דורך שפירן וויפיל ליניעס זענען אנגערירט געווארן און לויט דעם מאכט דער קאמפיוטער זיינע באשלוסן. אויב איינער וועט געבן א מילדע שטופ דעם אויטא וועט עס ווארענען, געבן א פייף, אדער בלינקן מיט די העדלייטס צו דערמאנען יענעם ער זאל שטיין ווייט פון דעם אויטא. אויב די אויטא ווערט שטערקער געשאקעלט וועט די באל אינעם סענסאר אנרירן מער ליניעס און די סיירין וועט זיך אקטיוויזירן און אלאמירן די גאס אז אן אויטא ווערט גע'גנב'ט.
אויסער די שאק סענסארס האבן רוב פארגעשריטענע סיסטעמען א פענסטער סענסאר וועלכע שפירט אויב א פענסטער ווערט אויסגעשאסן, א מיטל וועלכע רוב גנבים נוצן פאר די שנעלסטע ארבעט. די סארט סענסארס זענען מיקראפאנען וועלכע כאפן אויף די קול פון די גלאז און סיגנאליזירן דעם קאמפיוטער וועלכע מאכט די סיירין פייפן.
אן אנדערע סארט פענסטער סענסאר איז די טויש אין לופט דרוק וועלכע ווערט געשאפן דורך עפענען א פענסטער אפילו ווען די טעמפרעאטור איז אייניג אינעווייניג און אינדרויסן. די סארט סענסאר איז א פשוטער הויכהילכער וועלכע גיט ארויס א קול נאכדעם וואס די ניי געשאפענע לופט דרוק מאכט אז די מיטעלסטע טייל פונעם הויכהילכער זאל זיך רירן און די עלעקטראמאגנעט וועלכע ליגט אונטער דעם כאפט אויף דעם קול. (א הויכהילכער איז צוזאמענגעשטעלט פון צוויי טיילן: אן עלעקטראמאגנעט און א ספעציעלע סחורה'נע מאטריאל וועלכע ליגט אינדערמיטן. ווען די הויכהילכער באקומט די עלעקטראנישע סיגנאלן, וועלכע ווערן געשיקט דורך די מוזיק סיסטעמען, מאכט עס די מיטעלסטע טייל טאנצן ארויף און אראפ און די עלעקטראמאגנעט אונטער דעם שפילט דאס אויף הויך לויט די שטארקייטן פון די סיגנאלן). טייל פון די אלארם סיסטעמען נוצן דעם אויטא'ס הויכהילכער (ספיקערס) צו טאן די ארבעט און אנדערע פארמאגן באזונדערע הויכהילכער דערפאר.
געוויסע גנבים דארפן נישט דעם גאנצן אויטא נאר זוכן געוויסע טיילן דערפון וועלכע זיי פארקויפן פאר געלט. די סארט גנבים קענען מאכן אסאך שאדנס אן דארפן אויפברעכן די טירן אדער פענסטער. און גנבים וועלכע זענען עקוויפטעט מיט שלעפער טראקס קענען פשוט אוועקפירן דעם גאנצן אויטא אן דארפן צורירן צו די אינעווייניגסטע טיילן.
עס זענען פאראן עטליכע סארט סענסארס וועלכע באוואכן אויך דעם דרויסנדיגן טייל פון אן אויטא. עס איז פאראן א ספעציעלע ראדאר סיסטעם וועלכע דערשפירט די בארירונגן ארום דעם אויטא און אויב עס טוט זיך צופיל אקטיוויטעטן זייער נאנט צום אויטא וועט דאס סיגנאליזירן די אלארם סיסטעם. אנדערע אויטאס פארמאגן א טילט סענסאר וועלכע פארמאגט אין זיך צוויי דראטן וועלכע ליגן אין א שאכטל פון מערקוירי פליסיקייט. אויב דער אויטא ווערט געבויגן אויף איין וועג וועט די פליסיגע מערקוירי שווימען צו די אנדערע זייט און מאכן קאנטאקט מיט ביידע דראטן אויפאיינמאל וואס וועט סיגנאליזירן די אלארם. גוטע אלארם סיסטעמען פארמאגן עטליכע אזעלכע טילט סענסארס וועלכע ליגן אויסגעלייגט אויף געוויסע פונקטן אונטער דעם אויטא.
דער ויצעקו.
עס קלינגט אלטמאדיש, אן אלארם קלינגט און דער גנב לויפט אוועק. אבער עס איז ווירקליך אזוי אין יעדע גניבה. רוב גנבים וועלן אנטלויפן אויב זיי וועלן נישט באווייזן אויסצולעשן די אלארם אין געציילטע סעקונדן ווייל די גערודער מאכט אים אומבאקוועם און לייגט אים אין צענטער פון די סצענע אויף די גאס און ביינאכט ווייסט ער אז דער באלעבאס אדער זיינע שכינים וועלן זיך אויפוועקן פון די גערודער און רופן די פאליציי.
פארגעשריטענע גנבים קענען שנעל אויסלעשן די אלארמס דורך איבערשניידן די נויטיגע דראטן און די פירמעס קומען כסדר אויף מיט נייע עצות וויאזוי צו באהאלטן די ווייערינג מען זאל זיי נישט קענען טרעפן. עס זענען אבער פאראן גנבים אויך אין די פירמעס וועלכע זענען גרייט ארויסצוגעבן די אינפארמאציע פאר אביסל געלט.
רוב אלארמס איינמאל עס ווערט אקטיוויזירט וועט עס מאכן דעם הארן פון די אויטא פייפן און די לעקטערס בלינקן. טייל אלארמס פארמאגן נאך א הארן וועלכע ליגט אונטער'ן הוד וועלכע העלפט מאכן משונה'דיגע קולות וואס קלינגט אפ ווייט אוועק. טייל אלארמס קען אפילו אנגעשטעלט ווערן צו געוויסע קולות כדי צו מאכן אייער אויטא קלינגן אנדערש ווי דעם חבר'ס. געוויסע סיסטעמען זענען מער פארגעשריטן פון דעם און וועלן טאן עפעס א מעכאנישע שטיקל וועלכע וועט נישט לאזן דעם גנב אוועקפארן מיט'ן אויטא ווי אויסשאלטערן די איגנישן סטארטער אדער דורך אפהאקן די גאזאלין סופליי צו די מאטאר אדער אנדערע מעטאדן.
געוויסע אויטאס שפילן א רעקארדירטע מעסעדזש ווען איינער רירט צו צום אויטא און ווארענט יענעם צו שטיין ווייט פון דעם אויטא. מענטשן וואס נוצן די מעסעדזשעס האבן בכוונה צוויי זאכן: צו דערשרעקן דעם מעגליכן גנב אז דאס איז א פארגעשריטנער אלארם סיסטעם פון וועלכע ער זאל זיך באלד אפשאקלן און גיין נעמען א צווייטענס אויטא און אנדערע מענטשן שפירן זיך פשוט גוט ווען זייערע אויטאס זענען עפעס מער ווי יענעמ'ס.
דער רעמאט קאנטראל.
דער הויפט נוצן פון א רעמאט קאנטראל איז צו אקטיוויזירן און דע-אקטיוויזירן די אלארם סיסטעם מיט איין דרוק אויף א קנעפל. אמאל ווען עס זענען נאך נישט געווען קיין רעמאוט קאנטראלס האבן די אלארמס געארבעט מיט א צייט אפגעשטופע סיסטעם וועלכע האט געגעבן דעם דרייווער 30 ביז 60 סעקונדן פון ווען דער דרייווער האט אים אקטיוויזירט ביז ער מאכט צו אלע שלעסער. דאס זעלבע איז געווען פארקערט ווען מען האט געהאט 30 סעקונדן צו דע-עקטיוויזירן פון ווען מען האט געעפענט דעם אויטא ביז מען האט אריינגעדרוקט אדער גענוצט די ריכטיגע ציפערן אדער שליסל. אין אנדערע ווערטער האט עס געארבעט ענליך ווי די היים און אפיס אלארם סיסטעמען וועלכע גיבן אויך א געוויסע צייט ביז מען קען אריינדרוקן די ציפערן.
די סארט סיסטעם איז אבער נישט ווערד געווען קיין סאך ווייל די גנבים האבן זיך שנעל אויסגעלערנט וויאזוי צו מסדר זיין אן אויטא אין ווייניגער פון 30 סעקונדן און האבן מיט די אלארמס אינאיינעם אוועקגעפירט טויזענטער אויטאס. זינט דער רעמאוט קאנטראל איז געווארן א טייל פון די סיסטעם האט מען דאס געטוישט אז עס צעקלינגט זיך באלד און דער גנב ווערט דערשראקן און לויפט אוועק.
מען קען פראגראמירן אויפ'ן רעמאוט מערערע זאכן ווי עפענען די טיר שלעסער, עפענען די טראנק, אנצינדן די סיירין, און עס זענען פאראן רעמאוט סיסטעמען וואס ארבעטן מיט א קאמפיוטער אינעם אויטא וועלכע לאזט עפענען די פענסטער, אנצינדן געוויסע זאכן, און די אויטא שיקט צוריק א מעסעדזש פאר'ן רעמאוט אויב עס האט ווירקליך געטאן די ארבעט. די וואס האבן די פארגעשריטענע רעמאוטס וועט דער אויטא איר אלאמירן ווען די אלארם הייבט אן פייפן און אויך די רעמאוט אויפ'ן פעקל שליסלעך וועט זיך נעמען פייפן.
פארגעשריטענע גנבים געבן זיך אבער אן עצה מיט די פארגעשריטענע רעמאוטס דורך צוטרעפן די ריכטיגע קאוד וועלכע די רעמאוט סיסטעם נוצט צו קאמיוניקירן מיט'ן אויטא. זיי פארמאגן ספעציעלע מאשינדלעך וועלכע גייען דורך הונדערטער קאודס ביז ווילאנג עס טרעפט צו די ריכטיגע און דעמאלטס גנב'נען זיי די אויטא באקוועמערהייט.
טייל אלארם פירמעס האבן זיך אן עצה געגעבן אויך מיט דעם און האבן אנטוויקלעט א רעמאוט סיסטעם וועלכע פארמאגט צענדליגער קאודס און עס טוישט זיך אליינס פון צייט צו צייט וואס מאכט פיל שווערער פאר די גנבים עס אויסצוגעפינען.
זינט די 90'גער יארן זענען אלארמס געווארן זייער פאפולער און די פירמעס וועלכע מאכן זיי האבן אנגעהויבן א פארמעסט ווער עס קען מאכן בעסערע און מער פארגעשריטענע סיסטעמען. יעדע שטיק צייט קומט ארויס א נייע אלארם סיסטעם וועלכע פארמאגט עפעס מער ווי די פריערדיגע און די מענטשן וואס קויפן זיך טייערע אויטאס זענען וויליג צו באצאלן אסאך געלט פאר א גוטע אלארם צו שפארן די עגמת נפש פון א גניבה. היינט ווען רוב טייערע אויטאס פארמאגן שוין אויך נעוויגאציע סיסטעמען וועלכע נוצן די דזשי-פי-עס טעכנאלאגיע איז פאראן א מעגליכקייט צו באהעפטן די דזשי-פי-עס רעסיווער צום אלארם סיסטעם און מיט דעם וועט דער באלעבאס קענען שטענדיג זען וואו זיין אויטא געפינט זיך. און אפילו אויב עס וועט פאר איינעם יא געלונגן צו גנב'נען זיין אויטא וועט ער דאס נישט האבן פאר לאנג ווייל דער באלעבאס וועט אנרופן די פאליציי און איבערגעבן וואו די אויטא געפינט זיך אויפ'ן מאמענט און מען וועט יענעם באלד כאפן.
עס זענען פאראן נאך פארשידענע זיכערהייט פראדוקטן קעגן אויטא גניבות ווי די קלאב, א מעטאלענע שלאס וועלכע מען שטעלט ארויף אויפ'ן סטירינג וויל, און פארשידענע עלעקטראנישע טשיפס וועלכע שיקן סיגנאלן אויב דער אויטא ווערט גע'גנב'ט און מען קען כסדר נאכזוכן וואו דער אויטא געפינט זיך דורך אריינרופן די פירמע. אין די לעצטע יארן איז אנגעקומען די "אן סטאר" פראגראם וועלכע געפינט זיך אין א גרויסע טייל פון דזשי.עם. אויטאס וועלכע איז אויך א גרויסע הילף קעגן גניבות אבער די אלע זאכן קענען פראפעסיאנאלע גנבים אויסמיידן. א קלאב באשיצט נישט פון קיין גניבות מיט א שלעפער טראק און די אלע סארט טשיפס ווייסן די גנבים זייער גוט וויאזוי דאס צו באזייטיגן און אפילו ווען נישט האבן זיי ספעציעלע ערטער וואו זיי פירן די אויטאס אראפ אונטער די ערד וואו קיין איין דזשי-פי-עס און אויך נישט אן סטאר ארבעטן.
פארגעשריטענע אויטא אלארמס האבן זיך ארויסגעשטעלט צו זיין די מערסטע עפעקטיוו קעגן גניבות ווייל די סיסטעמען זענען זייער סענסיטיוו און צעקלינגן זיך ווי נאר מען רירט צו. ווי דערמאנט געבן זיך די גנבים נאך אלץ אן עצה אבער אויך די פירמעס ארבעטן פלייסיג און קומען כסדר ארויס מיט נייע סיסטעמען וועלכע מען קען נישט אויסשפילן.
אגב, איז וויכטיג צו באמערקן אז אויטא אלארמס זענען נישט קיין סאך ווערט אויף פארנומענע גאסן וואו עס איז פאראן גערודער אויך ביינאכט און עס דרייען זיך מערערע אויטאס. אן אויטא אלארם איז דעזיינט פאר דעם דורכשניטליכן איינוואוינער וועלכער וואוינט אויף א שטילע געסל אין א געגענט וואס רוישט נישט ביינאכט. אויף אזא ארט איז אן אלארם זייער עפעקטיוו.
א קינד אין א זיכערהייט זיץ
א קאר סיט אדער קינדער־זיץ איז א טערמין וועלכע מען נוצט צו רופן א זיכערהייט אויטא זיץ פאר קינדער. די סארט זיצן זענען דעזיינט איינצובינדן קליינע קינדער צו וועלכע די שיצפאס איז צו הויך. אין מאדעריניזירטע לענדער איז דאס געזעץ פאר יעדע קינד (אין רוב לענדער ביז 6 יאר)און מען באקומט הארבע געלט שטראפן (טיקעט) אויב מען פארלעצט דאס.
פארוואס דארף א קינד א ספעציעלע זיץ?
ווען אן אויטא קראכט צוזאם מיט אן אנדער'ן אביעקט – א בוים, א וואנט, אן עלעקטריק זייל, אדער אן אנדערער אויטא – ווערט עס פלוצלינג אפגעשטעלט דורך די אימפאקט פונעם קראך. יעדע זאך וואס וועט זיך געפינען אינעם אויטא וועט פליען מיט א שטארקע קראפט, אריינגערעכנט אלע פאסאזשירן. אין פיזיקס ווערט דאס אנגערופן אינערטיע – די כוח וואס שטעלט אפ די זאך וועלכע איז אין בארירונג.
יעדעס מאל וואס איר פארט אין אן אויטא זענט איר און דער אויטא אויפ'ן זעלבן ספיד בארירונג. צום ביישפיל, אויב דער אויטא פארט אויף 50 מייל פער שטונדע דעמאלט פארט אויך אייער קערפער 50 מייל פער שטונדע. נאר וויבאלד ביידע פארן די זעלבע שנעל שפירט מען דאס נישט אין רעאליטעט. דאס איז אויך א שטארקע סיבה פארוואס א וועג שוואכט אפ א מענטשנ'ס קערפער. כאטש דער מענטש שפירט דאס נישט טוט אבער זיין קערפער זיך רירן זייער שנעל און ווערט אפגעשוואכט צוליב איר פיזיקאלן טויש.
די סעקונדע אן אויטא קראכט אריין אין אן אביעקט ארבעטן דעם אויטא און דעם מענטשנ'ס אינערציע אינגאנצן אפגעטיילט. דער קראפט פון דעם אביעקט וועט ברענגן דעם אויטא צו א פלוצלינגן אפשטעל אבער דער ספיד פונעם פאסאזשיר אינעווייניג וועט בלייבן דאס זעלבע ווי א סעקונדע בעפאר און ער וועט אריישמעטערן אינעם פאדערשטן טייל פון קאר מיט א שטארקע קראפט וועלכע וועט אים שעדיגן, געוואנדן לויט'ן ספיד וועלכע דער אויטא איז געפארן.
אויסער דער קלאפ וואס דער פאסאזשיר וועט כאפן און וועט עם מעגליך אויך פארוואונדן, וועלן טיילמאל אויך צוקלאפט ווערן די אינערליכע טיילן אינעם קערפער ווייל יעדע ארגאן באזונדער וועט פונעם אפשטעל אריינקלאפן אין אן אנדערן ארגאן און דער פאסאזשירן קען ערנסט געשעדיגט ווערן (ח"ו). אין רוב עקסידענט טויט פעלער אין וועלכע די פאסאזשירן זענען נישט געווען צוגעבינדן, זענען זיי געשטארבן פונעם אינערליכן קלאפ וועלכע האט איבערגעריסן א וויכטיגן ארגאן ווי די חוט השדרה (ר"ל). ווען דער פאסאזשיר איז צוגעבינדן פארמינערט ער די אויבנדערמאנטע מעגליכקייטן מיט איבער 50 פראצענט.
אין רוב עקסידענטן וועלן די איבערלעבער געשיקט ווערן אין שפיטאל פאר אונטערזיכונג ווייל אפילו אויב אלעס קוקט אויס נארמאל קען אמאל זיין אז צוויי אינערליכע ארגאנען האבן זיך צוזאמענגעקלאפט איינע מיט די אנדערע אדער מיט די ביינער און קען ברענגן אן אינערליכע בלוט פארגיסונג אדער אנדערע ערנסטע פראבלעמען. אפילו די וואס קומען ארויס אומגעשעדיגט פון אן עקסידנעט זענען געווענליך צומישט און האבן שטארקע קאפ-וויי. דאס איז ווייל אויך דער מוח איז געווען קאנצעטרירט אויף די שנעלע ספיד און ווען דער פלוצלינגער אפשטעל איז געקומען האט עס באקומען א פיזיקאלע אויפשאקלונג וועלכע קען אמאל זיין א געפאר.
וויאזוי אימער, זענען זיץ פאסיקעס געמאכט געווארן נאר פאר ערוואקסענע מענטשן ווייל די פאסיקעס זענען דעזיינט צו גיין אריבער די בויך פון די אקסלען אראפ אריבער דער אנדערער זייט וועלכע באוואכן די ריב ביינער און די בעקן (פעלוויס) פארשטייט זיך אז די זיץ פאסיקעס מוזן זיין ארומגעבינדן לויט די פריערדיגע אנווייזונגן. אויב רוקט מען דאס אוועק פון די אקסלן ווערן די שאנסן פאר איבערלעבעניש קלענער מיט דעם וואס די אקסלן און די ריב ביינער ווערן אויסגעשטעלט צו אן אימפאקט. א קינד איז קלענער אין סייז און עס איז פארשטענדליך אז די זיץ פאסיקעס וועלן נישט טאן די דזשאב. עס וועט פשוט נישט גוט אנהאלטן דאס קינד און דאס גאנצע איינבינדן וועט גארנישט ווערט זיין.
עס זענען פאראן דריי ערליי קינדער אויטא זיצן וועלכע מיר וועלן באטראכטן יעדע איינע. זיי זענען: 1) די מאדעלן וועלכע זענען אויסגעדרייעט פארקערט מיט'ן קינד'ס פנים צום אונטערשטן טייל פונעם אויטא. 2) די וואס זעען די פארנט פון דעם אויטא. און 3) א בוסטער זיץ.
פארקערט געשטעלטע זיכערהייט זיצן.
די זיכערהייט זיצן וועלכע קומען צו לייגן מיט'ן פנים צום אונטערשטן טייל פונעם אויטא זענען געאייגנט פאר ניי געבוירן קינדער ביז 22 פונט וועלכע איז בערך ביז 12 מאנאטן.
דאס געזעץ ערלויבט צו לייגן אזא סארט זיכערהייט זיץ אינעם פאדערשטן פאסאזשיר זיץ אויב עס פעלט זיך אויס. אבער אין נארמאלע אומשטענדן איז אלץ זיכערער אינעם אונטערשטן זיץ ווייל די עירבעג איז גענוג שטארק צו ווארפן די גאנצע זיכערהייט זיץ וועלכע וועט שטארק אויפשאקלן דאס קינד דערין (איר ווייסט אוודאי אז א ניי געבוירן קינד קען שטארבן פון א שטארקע אויפשאקלונג לוליב זייער שוואכע מוח מוסקעלען).
דער פראבלעם מיט'ן עירבעג איז אויך א פראבלעם מיט ערוואקסענע ווייל כאטש עס קען ראטעוון לעבנ'ס קען עס אויך אמאל שעדיגן א פאסאזשיר מער ווי יענער וואלט געשעדיגט געווארן אן דעם. דערפאר איז פאראן א ווארענונג פון די נאציאנאלע הייעוועי טראפיק סעפטי אדמיניסטראציע אז קינדער אונטער 12 יאר אלט זאלן שטענדיג זיצן אינעם אונטערשטן זיץ.
שטודיעס האבן געוויזן אז די סארט זיכערהייט זיצן זענען דאס מערסטע פארזיכערט פאר קינדער און עס איז כדאי צו נוצן ביז ווילאנג דאס קינד גייט נאך אריין דערין באקוועמערהייט. איינאמל דאס קינד וואקסט אויס א זיכערהייט זיץ איז די גאנצע זיכערהייט זיץ מער נישט ווערט ווייל עס פארזיכערט מער נישט דעם קערפער לויט די אויסגערעכנטע איינבינדונגן.
עס זענען פאראן אסאך ערליי זיכערהייט זיצן פון פארשידענע פירמעס און יעדע האט אן אנדער וועג פון צובינדן. דער כלל איז אז ווי מער פאסיקס עס פארמאגט אלץ מער פארזיכערט איז עס פאר גאנץ קליינע קינדער וועלכע קענען זיך נאך נישט אליינס קאנטראלירן.
גלייך געשטעלטע זיכערהייט זיצן.
איינמאל דאס קינד וואקסט אויס די פארקערט געשטעלטע זיכערהייט זיץ איז צייט צו גיין דעם צווייטן טריט וועלכע איז די גלייך געשטעלטע זיכערהייט זיץ.
די גלייך געשטעלטע זיכערהייט זיצן זענען ספעציעל געמאכט מיט א העכערע זיץ ווי דער אויטא זיץ ווייל דאס קינד דערין פארטייט שוין אן עסק און וועט הנאה האבן צו זען פון די פענסטער. אויך דא זענען פאראן אלע ערליי מאדעלן און מען דארף אליינס באשליסן וועלכע איז דאס בעסטע פאר'ן קינד.
א וויכטיגע זאך וועלכע טייל מענטשן לייגן נישט אין אכט איז די אנקער אייזן וועלכע ליגט אונטער יעדע גלייך געשטעלטע זיכערהייט זיץ און דארף אריינגהוקט ווערן אין די ספעציעלע אנקער אייזענס וועלכע קומען היינט מיט יעדן אויטא. אויב די זיכערהייט זיץ איז גוט איינגעבינדן און דאס זעלבע מיט'ן קינד דערינען, האט דאס קינד די בעסטע שאנס פון אלע פאסאזשירן. מען הערט אסאך פון עקסידענטן אין וועלכע אלע פאסאזשירן זענען אומגעקומען אדער געשעדיגט געווארן אויסער דאס קינד אינעם זיכערהייט זיץ.
עס איז פאראן זיכערהייט זיצן וועלכע זענען געמאכט פון געבורטס אן ביז 3 יאר. די סארט זיכערהייט זיצן ווערן אנגערופן קאנוואורטיבעל ווייל עס קען איינגעבינדן ווערן ביידע וועגן. אויב מען קויפט די סארט זיכערהייט זיץ מוז מען נאכגיין די אינסטרוקציעס זייער פונקטליך זיכער צו מאכן אז מען נוצט עס אויפ'ן ריכטיגן וועג.
בוסטער זיצן.
א גוטער סימן צו וויסן ווען עס איז צייט צו טוישן צו א בוסטער סיט איז ווען דאס קאפ פון דאס קינד איז העכער ווי דער אנלענער פון די זיכערהייט זיץ. דאס איז געווענליך צווישן 4 און 6 יאר.
ווי אויבנדערמאנט זענען די זיץ פאסיקעס ספעציעל דעזיינט צו געבן מאקסומאלע וואכונג אויף די וויכטיגסטע טיילן פון קערפער וועלכע זענען אויסגעשטעלט געשעדיגט צו ווערן אין פאל פון אן עקסידענט. א בוסטער זיץ פארמאגט נישט קיין אייגענע פאסיקעס און מען ברויך נוצן דעם אויטא'ס זיץ פאסיקעס. וויבאלד דער בוסטער זיץ הייבט אונטער דאס קינד גרייכן די פאסיקעס אויף די ריכטיגע קערפער טיילן גענוי ווי ביי אן ערוואקסענער מענטש.
עס זענען פאראן בוסטער זיצן וועלכע האבן אויך אנלענער און פאראן וועלכע האבן נאר א זיץ. עס איז נישט קיין נפקא מינא וועלכע מען נוצט (די בוסטער זיצן מיט די אנלענער זענען געווענליך באקוועמער פאר'ן קינד) אבער מען דאף זיכער מאכן אז ווען דאס קינד איז איינגעבינדן גייט די זיץ פאסיק אנגעהויבן פון די אקסלן און נישט פון די האלז און דאס זעלבע דארף מען זיכער מאכן אז עס ענדיגט זיך ביי די בעקן און נישט אויפ'ן בויך.
רוב מענטשן הייבן אן מיט בוסטער זיצן וועלכע קומען אויך מיט אן אנלענער און טוישן עס שפעטער ווען דאס קינד איז שוין עכט גרויס און וויל שוין נישט שפירן אז ער אדער זי איז איינגעשפארט. מען קען שוין היינט באקומען בוסטער זיצן וועלכע מען קען שפעטער אראפנעמען די אנלענער ווען די קינדער ווערן גרעסער.
איינמאל דאס קינד איז שוין גענוג גרויס אז ווען ער אדער זי זיצט אויפ'ן אויטא זיץ גייען די פאסיקעס אויף די ריכטיגע ערטער וואו אויבנדערמאנט, איז צייט אינגאנצן אוועקצונעמען די בוסטער זיץ. אן אנגענומענער סימן דערצו איז ווען דאס קינד'ס קניען בייגן זיך שוין איין ביים זיץ עק ווי דער ערוואקסענער מענטש.
דאס געזעץ זאגט נישט קיין ספעציפישע יאר גאנג ווען מען דארף שוין נישט קיין בוסטער סיט, נאר צייגט אן אז די ריכטיגע צייט דערצו איז ווען דאס קינד איז שוין 4 פיס מיט 9 אינטשעס הויך. רוב קינדער גרייכן די הויך ביי 8 יאר, אבער טייל קינדער וועלן דאס ערשט גרייכן ביי 10 אדער 11 יאר. אין אזא פאל איז מער זיכער צו נוצן א בוסטער זיץ.
דער סך הכל.
1) נוצט די פארקערט געשטעלטע זיכערהייט זיץ פאר קינדער ביז 20 פונט. טייל פון די סארט מאדעלן גייען ביז 30 אדער 35 פונט פאר קינדער וואס וועגן מער ווי נארמאל.
2) מאכט זיכער אז די זיכערהייט זיץ פארמאגט א 5 פונקט פאסיק סיסטעם: צוויי פון אויבן וועלכע קומען אראפ פון ביידע זייטן, צוויי פון ביידע זייטן אינדערמיטן, און איינס פון אונטן ארויף וועלכע האלט צוזאמען אלע אינאיינעם. מיט אזא זיכערהייט זיץ ווייסט איר אז איר גיט די מאקסומאלע זיכערהייט פאר אייער קינד.
3) דאס בעסטע צו אנלענען א קליין קינד איז 45 דעגריס. מער אדער ווייניגער פון דעם איז נישט רעקאמענדירט לויט דאקטוירים.
4) אויב איר נוצט א זיכערהייט זיץ וועלכע קען אראפגענומען ווערן אלס אן אינפאנט סיט מאכט זיכער אז ווען מען שטעלט עס אריין אין אויטא איז עס גוט אריינגעקליקט. מאכט אויך זיכער אז די הענטל איז אראפגעלייגט צו פארמיידן א נאנטע אביעקט פארנט פונעם קינד'ס קערפער.
5) ווי מער ספאנדזש אלס באקוועמער און זיכערער איז עס פאר'ן קינד.
6) אויב איר נוצט א קאנווערטיבעל זיכערהייט זיץ מאכט זיכער אויסצופאלגן אלע אנווייזונגן. געדענקט עס איז פאר די זיכערהייט פון אייער קינד!
7) לייגט נישט אוועק די זיכערהייט זיץ אזוי לאנג עס פעלט זיך אויס פאר'ן קינד לויט די אויבנדערמאנטע אנווייזונגן, אפילו דאס קינד פארפירט אדער ווייל עס נעמט אויף צופיל פלאץ.
יעדעס מאל איר זעצט זיך אריין אין קאר מיט די פאמיליע מאכט זיכער אז יעדער איז צוגעבינדן דורך שלעפן די זיץ פאסיקעס צו זען אויב עס איז גענוג שטייף.
בענזין פרייזן אדער גאזאלין פרייזן זענען די קליינהאנדל פרייזן פון בענזין פאר אויטאס וועלכע איז אויף א הייסע מארק מיט א גרויסע פארלאנג און לימיטירטע פארזארג. בענזין פרייזן איז געווארן אן ערנסטע פראגע אין די לעצטע יארן זינט אנטוויקלונג לענדער ווי כינע און אינדיע פארלאנגען היינט זייער אסאך און זייער פארלאנג וואקסט שנעלער ווי די סופלייער קענען נאכיאגן.
בענזין אין אמעריקע.
בענזין איז די בלוט-ליניע וועלכע אפערירט אמעריקע. אונזערע פערזענליכע אויטאס אליינס פארברענען 115 ביליאן גאלאן בענזין און דיזעל אויל פער יאר. רעכן צו אלע קאמערציאלע טראקס און טרעילערס וועט די צאל ווערן נאך פיל מער אסטראנאמיש. די צאל ווערט נאר מער מיט וואס א טאג שפעטער צוליב די פילע עס-יו-וויס וועלכע פרעסן אסאך מער ברענשטאף און אויך ווייל מער מענטשן קויפן אויטאס מיט יעדן פארבייגייענדיגן יאר. אמעריקאנער דרייווער דרייוון צוזאמען 2.6 טריליאן מייל פער יאר וואס קומט אויס ווי 14,000 ראונד טריפס צו די זון לויט סייענטיפישע חשבונות. שטודיעס ווייזן אז די צאל האט זיך געדאפעלט זינט 980' ווען מען האט נאר געדרייווט 1.5 טריליאן מייל.
לויט די ענערגיע דעפארטמענט פארנוצט די פאראייניגטע שטאטן אן ערך פון 19.5 מיליאן פעסלעך אויל פער טאג. פון דעם גייט 43 פראצענט פאר מאטאר בענזין און דאס איבעריגע ווערט צוטיילט צו אנדערע ערטער ווי פליגער ברענשטאף, ענערגיע פלענטס און נאך. יעדע פעסל אויל באשטייט פון 42 גאלאן (159 ליטער) און פון דעם מאכט מען ארום 20 גאלאן בענזין וואס קומט אויס צו 360 מיליאן גאלאן פער טאג (1.36 ביליאן ליטער). אין אמעריקע וואוינען ארום 100 מיליאן פאמיליעס וואס קומט אויס אז יעדע פאמיליע פארנוצט 3.6 גאלאן (13.6 ליטער) בענזין יעדן טאג.
געווענליך ווערן די פרייזן געהעכערט זומער ווען מענטשן נוצן מער זייערע אויטאס ווען זיי פארן אויף וואקאציע. אבער דאס איז נישט שטענדיג אזוי, פאר צוויי יאר צוריק (ווער עס געדענקט) האבן זיך די פרייזן געהויבן הארט בעפאר די זומער האט זיך אנגעהויבן מיט ארום 30 צענט פער גאלאן און איז צוריקגעפאלן אינמיטן זומער. אין עטליכע ווערטער ווענדט זיך דאס אויף צוויי זאכן: די אינווענטארי פון די וועלטליכע אויל מארקעט און די פארלאנג פאר אויל. אויב די אינווענטארי ווערט נידעריג אדער אויב עס איז פאראן א גרעסערע פארלאנג הייבן זיך די פרייזן אויטאמאטיש.
וואו גייט דאס געלט?
ווען איר פילט אן אייער אויטא מיט 40$ ווערט דאס געלט צוטיילט צו 4 טיילן און יעדע פון זיי גייט אויף אן אנדער פלאץ. פונקט ווי יעדע אנדערע פראדוקט האט בענזין א סופליי קייט און עטליכע גרופעס וועלכע זענען פאראנטווארטליכט צו באשטימען די פרייזן. וויאזוי אימער, וועלן די פרייזן, ווי הויך עס זאל נישט זיין, נישט עפעקטירן די פראצענט וואס יעדע פון די 4 טיילן באקומען פון יעדן דאלאר וואס מיר צאלן ביים פאמפ.
פעסל אויל – די גרעסטע טייל, בערך 43 פראצענט, גייט צו די פארזארגער וועלכע פראדוצירן די אויל. דאס איז געוואנדן דורך דער וועלט'ס אויל עקספארטינג לענדער וועלכע ווערן קאנטראלירט דורך דער אפע"ק ארגאניזאציע (ארגאניזאציע פון פעטראליאום עקספארטינג קאנטריס) וועלכע מיר וועלן באלד באטראכטן. לויט די צאל פעסלעך אויל וואס די לענדער פראדוצירן אויף דעם איז געוואנדן דער פרייז פער פעסל. דורכשניטליך לויפט א פעסל צווישן 23 ביז 29 דאלאר. אין א טייערע צייט קען א פעסל קאסטן מער ווי 30 דאלאר. ווי מיר שטייען יעצט ווערט א פעסל פארקויפט פאר 41 דאלאר.
ראפינעריי קאסטן – די קאסטן אויסצוארבעטן די אויל נאכדעם וואס עס ווערט ארויסגעגראבן פון די ערד פארנעמט בערך 13 פראצענט פון די קאסט פון בענזין (מער וועגן די רעפיינערי פראדעצור זען בייגעלייגטן קעסטל).
דיסטריביושן און מארקעטינג – די פעסלעך אויל ווערן טראנספערירט צו די ראפינערייען און פון דארט צו די דיסטריביושן פירמעס און פון דארט ווייטער צו די בענזין סטאנציעס. אינדערצווישן מאכן עטליכע פירמעס אפאר דאלאר וואס מאכט אויס פרישע 13 פראצענט פון דער פרייז ביים פלומפ.
שטייערן - לאקאלע און פעדעראלע שטייערן אויף בענזין מאכן אויס צוזאמען איבער 30 פראצענט. רוב לאקאלע רעגירונגען נעמען איבער 15 פראצענט שטייער און די פעדעראלע רעגירונג נעמט אויך נאנט צו 15 פראצענט. טייל לאקאלע רעגירונגען נעמען נאך מער ווי דאס, צום ביישפיל ניו יארק וואו א גאלאן בענזין קאסט טאקע מיט 20 צענט טייערער ווי אין ניו דזשוירזי.
שטייערן אויף בענזין איז טאקע אסאך געלט אבער איינמאל מען פארט אויף אן אנדער לאנד פרייט מען זיך מיט די ביליגע אמעריקאנער בענזין שטייערן. אריבער די גרעניץ אין קאנאדע צאלט מען יעצט עטליכע צענט נאנט צו א דאלאר פער ליטער וואס קומט אויס איבער 3 דאלאר (יו-עס) פער גאלאן (א גאלאן באטרעפט 3.8 ליטער). זייער בענזין איז גארנישט טייערער נאר זיי צאלן אסאך מער שטייערן.
אויסער די אלע געלטער לייגן די סערוויס סטאנציעס ארויף נאך אביסל געלט פון וועלכע זיי מאכן א לעבן. אין רוב שטעט אין אמעריקע איז נישט פאראן קיין רעגולאציעס וויפיל זיי מעגן ארויפלייגן און טייל לייגן טאקע נאר עטליכע צענט ווען אנדערע לייגן ארויף אזוי סאך ווי א דיים און אמאל אפילו מער. טייל שטעט, ווי ניו יארק, האבן יא רעגולאציעס פון א מינימום און מאקסימום פראצענט וואס זיי מעגן ארויפלייגן צו באשיצן די קלענערע סערוויס סטאנציעס וועלכע וואלטן נישט געקענט אויסהאלטן מיט צו קליינע פראצענטן. דורכשניטליך מאכן די סטאנציעס בערך 4 -5 צענט פער גאלאן וואס מיינט אז זיי מאכן קוים 2-3 דאלאר פון יעדן אויטא וואס פילט אן א טאנק בענזין.
פרייזן דיפערענץ.
ווער עס פארט ארום אין מערערע שטעט אין אמעריקע ווייסט אז די פרייזן פאר בענזין איז אנדערש אין יעדע ראיאן פון לאנד. עס זענען פאראן עטליכע סיבות דערצו. ערשטנס האט עס אסאך צוטאן מיט די פראצענט פון שטייערן וואס די לאקאלע רעגירונג לייגט ארויף ווי פריער דערמאנט. קאנקורענט מאכט אבער אויך אויס מיט ריזיגע ציפערן. געוויסע שטעט וועלכע האבן א שטארקע קאנקורענט זענען די פרייזן אסאך ביליגער. אויך מאכט א חילוק לויט וואו ווייט די שטעט געפינען זיך פון די רעפיינעריס. די שטעט וועלכע געפינען זיך נעבן די גאלף אוו מעקסיקא (דרום-צענטראל שטעט), ווי רוב רעפיינעריס געפינען זיך, האבן אביסל ביליגערע פרייזן פשוט ווייל די טראנספארטאציע קאסטן זענען ביליגער.
אין געוויסע ראיאנען פון לאנד דארף בענזין גרייכן העכערע ענווייראמענטאלע סטאנדארטן וועלכע מאכן זייערע פרייזן העכער. אזעלכע שטעט ווי קאליפארניע, שיקאגא, און מילוואקי צאלן עקסטערע געלט פאר די רעפיינעריס בעסער אויסצוארבעטן די בענזין, זיי האלטן אין באזונדערע אפטיילונגן, און זיי טראנספערירן אין באזונדערע טראקס. דאס איז ווייל די שטעט האבן שטארק פארפעסטיגטע לופט צוליב זייער פארנומענקייט און גרויסע צאל אויטאס און ריינערע בענזין מאכט אסאך אויס.
די טייערסטע פרייזן צאלט קאליפארניע וועלכע האט די ריינסטע בענזין, און געפינט זיך ווייט פון די רעפיינעריס. אין קאליפארניע צאלט מען אויך א באזונדערע שטייער פון 7.25 פראצענט אין צוגאב צו 18.4 פראצענט פעדעראלע שטייער און 18 פראצענט שטייער פאר די סטעיט.
נאך א פלאץ ווי בענזין פרייזן קענען זיין טייער זענען אין די מידוועסט שטעט וועלכע טוישן א געוויסע כעמיקאל אין די בענזין מיט אן אנדער כעמיקאל וועלכע ווערט געמאכט פון קארן, מיט וועלכע זיי זענען געבענטשט. ווען עס מאכט זיך א מאנגל מיט דעם כעמיקאל שטייגן די פרייזן זייער אסאך.
ארום די וועלט איז דער דיפערענץ פון בענזין פרייזן הימל און ערד. א גאלאן בענזין אין האנג קאנג קאסט היינט $5.45 און אין וועניזועלא קאסט א גאלאן גאנצע 14 צענט. יעדע לאנד האט זיך איר אייגענע פאליסיס איבער די שטייערן אויף בענזין. טייל לענדער צאל אזוי סאך ווי 75 פראצענט אין שטייערן און אנדערע לענדער צאלן זערא שטייערן.
די קאנטראל אויף די אויל מארקעט.
ווי דערמאנט האט די פעסל אויל די גרעסטע עפעקט אויף די בענזין פרייזן און די פאראייניגטע שטאטן איז שטארק אנגעוואנדן אויף אויסלענדישע אויל סופלייערס. אין א געווענליכע מאנאט פון יאר אימפארטירט די פאראייניגטע שטאטן איבער 300 מיליאן פעסלעך אויל. ווי יעדער ווייסט האט די אפע"ק ארגאניזאציע די גרעסטע אימפאקט אויף די אויל מארקעט. אפע"ק'ס ארגאניזאציע באשטייט פון די פאלגענדע 11 לענדער: אלדזשעריע, אינדאנעזיע, איראן, איראק, קואוועיט, ליביע, נייגעריע, קאטאר, סאודיע אראביע, די יונייטעד אראב עמירעטס, און וועניזועלא.
צוזאמען זענען די 11 לענדער פאראנטווארטליכט אויף 40 פראצענט פון די וועלט'ס אויל פראדוקציע און זיי האלטן מער ווי צוויי-דריטל פון די וועלט'ס אויל רעזערוו. ווען אפע"ק וויל העכערן די פרייזן פון אויל רעדוצירן זיי די פראדוקציע וואס מאכט אויטאמאטיש די פרייזן זאלן ארויפטאנצן צוליב דעם מאנגל אין סופליי און דער זארג אויף מעגליכע פרישע רעדוקציעס. טייל מאל קענען די פרייזן געהעכערט ווערן נאר צוליב א זארג אז אפשר וועט אפע"ק רעדוצירן פראדוקציע. נאך יעדע גרויסע וועלט געשעעניש איז נארמאל אז די פרייזן פאר אויל זאלן זיך אביסל הייבן, אמאל נאר פאר עטליכע טעג, צוליב א זארג אז עס וועט האבן אן עפעקט אויף די אויל פראדוקציע.
איר וועט אוודאי פרעגן פארוואס זאל אפע"ק וועלן רעדוצירן די פראדוקציע? דער ענטפער איז פשוט: זיי ווילן מאכן געלט. אויסער אפע"ק זענען פאראן נאך לענדער וועלכע פראדוצירן אויל און אפע"ק מוז זיך צושטעלן צו זייערע פרייזן. אפע"ק האלט א נאנטע אויג אויף די אלע לענדער און איינמאל זיי האבן א מאנגל אדער סיי וועלכע פראבלעם טוט זי שוין וואס זי וויל און רייסט ארויס ביליאנען דאלארן פון די אלע לענדער וואס זענען געצווינגן צו נעמען איר אויל.
די גרעסטע פראדוצירער אויסער אפע"ק זענען: די פאראייניגטע שטאטן, מעקסיקא, קאנאדע, ענגאלא, רוסלאנד, און כינע. די פאראייניגטע שטאטן האט ריזיגע רעזערוון פון אויל אין פאל פון אן עמוירדזשענסי וועלכע קען סופלייען דאס גאנצע לאנד פאר א מינימום צייט אפשניט. אבער פאר איר טעגליכן באנוץ איז דאס ווייט פון גענוג און זי מוז אימפארטירן פון ווי זי קען. אמעריקע אימפארטירט ארום 1.5 מיליאן פעסלעך אויל פון מעקסיקא פער טאג און הונדערטער טויזענטער פעסלעך פון קאנאדע.
אמעריקע'ס אויל סופליי.
נאכדעם וואס מען ווייסט וויפיל אויל די פאראייניגטע שטאטן אימפארטירט פון אנדערע לענדער, איז איבערראשענד צו וויסן אז די פאראיינגטע שטאטן איז די צווייטע גרעסטע אויל פראדוצירער אין די וועלט. אין א געווענליכן מאנאט פראדוצירט מען אין אמעריקע ארום 180 מיליאן פעסלעך אויל. די גרעסטע פראדוקציע ראיאן איז די גאלף אוו מעקסיקא שטעט און פון זיי איז טעקסאס די גרעסטע און דערנאך קומט ניו מעקסיקא. אנדערע גרויסע פראדוצירער שטאטן ארום דאס לאנד זענען: אלאסקע, לואיזיאנא, קאליפארניע, אקלעהאמע, און אריזאנע.
אמעריקע איז דאך אבער די מאשין פון די וועלט און וויפיל אויל זי זאל פראדוצירן וועט דאס נישט זיין גענוג און זי בלייבט נאך אלץ אנגעוואנדן פאר מיליאנען פעסלעך אויל פון די אפע"ק לענדער.
אין 973', הארט נאך די יום כיפור קריג אין מדינת ישראל, האבן די אראבישע לענדער ארויפגעשטעלט אן אויל עמבארגא אויף די פאראייניגטע שטאטן און די נעדערלענדס אלס נקמה פאר'ן העלפן מדינת ישראל אין זייערע קאנפליקטן. די עמבארגא איז געווען זייער בעסטע סטראשע וועלכע האט פארקריפעלט אמעריקע וועלכע האט נאך דעמאלט פראדוצירט פיל ווייניגער אויל און איז ממש געבליבן אן קיין אויל. דער פרייז פאר א פעסל אויל איז דעמאלט געשטיגן איבערנאכט פון 3$ צו 5.11$ און ביז'ן ענדע פונעם קריזיס אין יאנואר 974' האט שוין דער פרייז געהאלטן ביי 11.65$ פער פעסל.
פרעזידענט ניקסן האט דעמאלט געפאדערט מען זאל אנהויבן פראדוצירן מער אויל אין אמעריקע און מען זאל איינשטעלן ריזיגע רעזערוון אין פאל אזאנס חזר'ט זיך נאכאמאל איבער. אלע רעזערוון זענען אויפגעשטעלט געווארן אין די גאלף אוו מעקסיקא און זיי אנטהאלטן היינט ארום 700 מיליאן פעסלעך אויל וועלכע איז גענוג פאר 60 טעג סופליי אפילו אויב אלע אימפארטן זאלן זיך גענצליך אפשניידן, א זאך וואס וועט סייווי קיינמאל נישט פאסירן.
דאס ערשטע מאל מען האט געעפענט די אזויגערופענע "סטראטעגישע פעטראליאום רעזערוו" (עס-פי-אר) פאר דאס באנוץ פון פאלק איז געווען דורכאויס די פערסישע גאלף קריג אין 991' כדי צו העלפן האלטן די פרייזן סטאביל. דאס צווייטע מאל איז געווען סעפטעמבער 00' ווען פרעזידענט קלינטאן האט געבעטן די ענערגיע דעפארטמענט ארויסצוגעבן א אביסל אויל צו האקן די מארקעט אז דאס פאלק זאל זיך קענען ערמעגליכן צו ווארימען זייערע הייזער מיט הייצונג אויל. די ענערגיע דעפארטמענט האט דעמאלטס ארויסעגעגעבן 30 מיליאן פעסלעך און האט פארלאנגט די אויל פירמעס דאס צוריקצושטעלן ביז 12 מאנאטן.
קען די רעגירונג העלפן?
די רעגירונג האט די ברירה פון אראפלאזן די שטייערן אויף בענזין און דאס וועט באלד דראסטיש רעדוצירן די פרייזן. די פעדעראלע רעגירונג קען אויך עפענען אירע רעזערווארן פאר עטליכע טעג און דאס וועט אויטאמאטיש אראפנידערן די פרייזן ווי פריער דערמאנט.
למעשה וועט זי נישט טאן קיין איינע פון זיי און מיר וועלן זיך אויסליידיגן די טאשן צו קענען נוצן אונזערע אויטאס. דער סיבה דערצו איז פשוט. ערשטנס וועט די רעגירונג קיינמאל נישט אראפלאזן די שטייערן ווייל די רעגירונג איז ווי א ביזנעס און פונקט אזויווי דער גראסערי מאן וועט נישט אראפלאזן פון זיין ריוח פראצענט אפילו די מילך וועט ווערן דאפעלט די פרייז, וועט די רעגירונג נישט אראפלאזן קיין צענט פון איר ריוח. די רעגירונג איז היבש אנגעוואנדן אויף יעדן דאלאר ווייל אויך זייערע אויסגאבן פארמערן זיך יעדן טאג. נאך א זאך איז וויכטיג צובאמערקן אז די רעגירונג זעלבסט קויפט אויך מיליאנען גאלאנען בענזין יעדן טאג פאר אירע צענדליגער טויזענטער פאליציי אויטאס, פייער טראקס, אמבולאנסן, רעגירונג אפישעלס אויטאס, באנען, באסעס, און נאך... וואס קאסט איר אויך טייערער ווען די פרייזן הייבן זיך.
עפענען די רעזערווארן איז אויך אויסגעשלאסן אין אזא צייט ווייל אין א מלחמה קען מען זיך דאס נישט ערלויבן אויס מורא וואס דער מארגנדיגער טאג וועט ברענגן. טייערע פרייזן אליינס איז נישט גענוג א שטארקע סיבה צו עפענען די רעזערווארן ווייל עס דארף זיין גרייט אין פאל פון אן ערנסטער קאטאסטראפע וואס קען געשען יעדע ליאדע מינוט. לויט א וואל סטריט דזשורנאל באריכט די וואך, טוט די פעדעראלע רעגירונג אין די לעצטע פאר מאנאטן שטילערהייט אנפילן די רעזערווארן אויף אירע העכסטע שטאפלן פון סיי ווען, א צייכן אז זיי גרייטן זיך אין פאל עפעס פאסירט.
דער צוקונפט פון אויל.
אין 01' האט די בוש אדמיניסטראציע פארגעשטעלט א ביל אין סענאט וועלכע האט פארלאנגט מען זאל אנהוייבן גראבן פאר אויל אין די ארקטיק וויילדלייף אין אלאסקא. דער פלאן האט געלויטעט צו ציען פייפליינס דורך קאנאדע און אזוי אריינברענגן די אויל צו די רעפיינעריס.
די ארקטיק וויילדלייף איז א 20 מיליאן אקער לאנד ראיאן אין וועלכע עס געפינען זיך אלע ווילדע חיות וועלכע די רעגירונג באשיצט פון פאנגער אויס מורא אז זיי וועלן אויסגעראטן ווערן. דער ראיאן איז אפגעזונדערט פון אלאסקא און טראגט דעם קאוד נאמען "1002 געגענט" און איז באקאנט צו זיין געבענטשט מיט אויל. נאכדעם וואס דער פלאן איז פארגעשטעלט געווארן אין סענאט האבן טויזענטער ענווייראמענטיליסטן געמאכט א שטורעם אז מען זאל נישט צורירן דאס פלאץ ווייל די פראדעצירונג פון אויל וועט שעדיגן די לופט און וועט שאטן די חיות וועלכע וואוינען דארט.
דערווייל איז דער פלאן נאך אין דער לופטן און מען האט נאך אפילו נישט געטאן די ריכטיגע שטודיעס צו וויסן וויפיל אויל עס געפינט זיך טאקע דארט אונטער די ערד. לויט געוויסע שאצונגן וועט מען קענען פון דארט ארויסגראבן ארום 7 ביליאן פעסלעך אויל. מען קען אבער נישט כאפן קיין הייסע לאקשן, ערשטנס ווייל די ליבעראלן זענען להשמיד צו שעדיגן די ווייסע בערן און אויך דארף נאך אויסגעארבעט ווערן צו עס לוינט זיך די קאסטן פון גראבן אין אזא ווייטע פלאץ. טייל עקספערטן שאצן אז איינמאל די גראבונגן וועלן זיין אין פולן ברען וועט עס אראפטראסקן די פרייזן ביז 16$ פער פעסל וואס דאס איז שוין צו ביליג און עס וועט זיך נישט לוינען די פראפיט קעגן די קאסטן דאס אויסצוגראבן.
ארום דער וועלט איז כמעט נישטא קיין פרישע אויסזיכטן פון נייע ערטער וואו מען קען עווענטועל אויסגראבן אויל אויסער רוסלאנד ווי עס ליגט לויט טייל אפשאצונגן ביז אזוי סאך ווי א דריטל פון די וועלט'ס אויל. אבער רוסלאנד האט נישט די געלט און די עקוויפמענט דאס אויפצוארבעטן און אויסלענדישע אינוועסטארס זענען דארט נישט וועלקאם און אפילו אויב יא וואלט קיינער נישט געוואלט נעמען די שאנסעס אויס מורא פון די מאפיא וועלכע קאנטראלירט די אויל מארקעט פון לאנד.
געוויסע סייענטיסטן וועלכע זענען שוין פאר הונדערטער יאר פארנומען ווארנען אז די וועלט וועט איין טאג אויסגיין פון סופלייס, האבן שוין צענדליגער מאל ערקלערט אז די אויל אוצרות אין די אראבישע וועלט וועט אויסגיין אין ווייניגער ווי 100 יאר און מען וועט מוזן צוקומען צו אויל פון רוסלאנד. אויב עס איז פאראן ווארהייט אין זייערע ווערטער וועלן די פרייזן פון בענזין און אנדערע ברענשטאף ארויפגיין פילפאכיג צוליב די טייערע קאסטן צו גראבן אין די געפרוירן קאלטע ראיאנען פון רוסלאנד.
די איינציגסטע לייזונג צו די הויכע פרייזן וועט זיין אויב מענטשן וועלן קויפן מער הייבריד אויטאס און עווענטועל היידראדזשין אויטאס אדער אנדערע טעכנאלאגיעס וועלכע וועלן אפירקומען.
Windows Server 2003 (װינדאָס סערװער 2003) איז א סערווער אפערירן סיסטעם, וואס איז דערשינען געווארן אפריל 24, 2003. עס אין דער נאָכקומער פֿון Windows 2000 Server.
ווינדאס סערווער 2003 איז דער ערשטער דינער אפערירן סיסטעם וואס איז נישט ערשינען צוזאמען מיט א קליענט ווערסיע, פון מייקראסאפט. אויכט האט מייקראסאפט געטוישט דעם נאמען צו ווינדאס סערווער 2003 אנשטאט ווינדאס 2003 סערווער ארויס צו ברענגן מער דעם פאקט אז איז א סערווער אפערירן סיסטעם.
דער כּנרת בלשון חז"ל ימה של טבריא ("קינערעט") איז די גרעסטע וואסער־איינזאמלונג (אזערע) אין ישראל פון זיס וואסער, און באניצט אלס די גרעסטע קוואל־וואסער פאר ישראל וואס ווערט טראנספארטירט דורכן לאנדישן קאנאל צו צענטראל־ און דרום־זייט ישראל. 30% פון ישראל טרינקען און באנוצן זיך מיטן וואסער פון כנרת.
דער נאמען כנרת שטייט שוין אין דער תורה דאס וואסער צום כנרת פליסט פון דעם ירדן טייך, און ס'איז אויך דא אונטערערדיגע קוואלן. דער כנרת באניצט אויך פאר פישעריי און פארוויילונג צו שווימען, שיפלען אד"ג.
די אזערע האט א שטח פון 166 קוואדראט ק"מ.
פון דער מערב זײַט פונעם כנרת געפֿינט זיך אונטער גליל.
אין דעם כנרת איז דא צוויי פלאכן, דער אונטערשטער פלאך און דער אויבערשטער פלאך. ווען די וואסער קומט אָן צום אונטערשטן פלאך, שעפט מען נישט ארויס מער קיין וואסער כדי זאל דאס וואסער נישט ווערן געזאלצן. און ווען דאס וואסער גייט אריבער דעם אויבערשטן פלאך, עפנט מען די דגניה־דאמבע, כדי זאל דער כנרת נישט איבערלויפן.
ביז דער זעקס טאג קריג (מלחמת ששת הימים) האבן די סיריער געהאט דערלויבעניש צו שעפן וואסער פונעם כנרת כאטש וואס די גרענעץ פון סיריע איז געווען 10 מעטער ווייט אינדערויסן צפון־מזרח זייט פונעם כנרת. אבער נאך וואס ישראל האט איינגענומען דעם גולן האבן סיריע מער ניט געמעגט שעפן וואסער. און דאס איז איינע פון די סיבות וואס האט פארמיידט צו מאכן א שלום־אפמאך צווישן ישראל מיט סיריע.
אן-סטאר איז א טעלעמעטיק סערוויס אין דזשי.עם. אויטאס וועלכע קאסט א מאנאטליכע אפצאל.
דזשי-עם האט אנגעהויבן אריינשטעלן די אן-סטאר סערוויס אין 1996 אלס א זיכערהייט געצייג מיט וועלכע מען האט געקענט רופן פאר עמוירדזשענסי מיט א דרוק אויף א קנעפל אין א צייט ווען סעליולער זענען נאך נישט געווען אזוי אויפגעכאפט. ווען מען האט געדרוקט אויף דעם אן-סטאר קנעפל איז מען באהאפטן געווארן צו א לעבעדיגע מענטש וועלכער האט געגעבן עצות ווי אזוי זיך צו באגיין אין אן עקסידענט און האט גערופן עמוירדזשענסי. דער סערוויס מאן האט געקענט גענוי זען וואו דער אויטא געפינט זיך און מיט דעם האט ער געוואוסט צו אנגעבן די עמוירדזשענסי אגענטורן די גענויע פלאץ וואו דער באטרעפענדער געפינט זיך.
אן-סטאר איז נאך היינט אויך בעיקר אן עמוירדזשענסי סערוויס און רוב מענטשן נוצן עס נאר צו דעם. אבער מיט דעם קומט היינט א רייע אנדערע סערוויסעס וועלכע אן-סטאר האט פארצולייגן. אנגעפאנגן פון טרעפן א גוטע רעסטוראנט ביז א סטאק פרייז.
די סערוויס ווערט אנגערופן א טעלעמעטיק סערוויס וויבאלד עס פארבינדט עטליכע טעכנאלאגיעס אינאיינעם צו מאכן דעם סיסטעם עפעקטיוו. עס נוצט סעליולער טעכנאלאגיע צו קאמיוניקירן מיט די מויל, דזשי-פי-עס סערוויס צו דערגיין די גענויע פלאץ וואו דער אויטא געפינט זיך, און א רייע עלעקטראנישע דעווייסעס וועלכע זענען אנגעבינדן דערצו.
די מאדעלן וועלכע זענען אויסגעשטאט מיט אן-סטאר פארמאגן א קליינע עלעקטראנישע פאנעל וועלכע ליגט אויפ'ן צענטער שפיגל, אויפ'ן דעשבאורד, אדער העכער'ן קאפ, געוואנדן לויט'ן מאדעל. די פאנעל באשטייט פון דריי קנעפלעך. די בלויע קנעפל פארבינדט דעם דרייווער מיט א לעבעדיגע מענטש אדער קאמפיוטערייזד קול. די רויטע קנעפל איז געמאכט פאר עמוירדזשענסיס, און די ווייסע קנעפל איז א טעלעפאן סערוויס מיט וועלכע מען קען מאכן טעלעפאן קאלס גענוי ווי מיט א סעליולער.
אן-סטאר קען מען נישט אריינשטעלן אין יעדע אויטא און די איינציגסטע וועג דאס צו האבן איז צו קויפן א נייע דזשי-עם אויטא וועלכע קומט שוין מיט אן-סטאר. דזשי-עם גיט די סערוויס אין איבער 50 מאדעלן פון אירע מאדעלן אריינגערעכנט פון די בראנד נעמען שעווראלעט, פאנטיאק, דזשי-עם-סי, ביוק, סעטרון, און האמער. מיט די יארן האט די סערוויס אויך דעגרייכט אנדערע אויטא פירמעס ווי אודי, איסטוזו, און פאלקסוואגן. רוב מאדעלן קומען מיט אן-סטאר אלס סטאנדארט און טייל קען מען דאס צו באשטעלן אלס א זיכערהייט פונקציע. דזשי-עם פלאנט צו האבן אן-סטאר אין אלע אירע מאדעלן ביז ענדע 2007.
דזשי-עם האט באלד געהאט א גרויסע סוקסעס אין צפון אמעריקע און האט זיך פארשפרייט אויך אין אייראפע אבער זי איז שטארק דורכגעפאלן און האט געמאכט זייער ווייניג סעילס (פארקויפונג).
די קאמפיוטערייזד טעכנאלאגיעס אין דעם אן-סטאר סיסטעם איז שטודירט און אנטוויקעלט געווארן דורך איי-בי-עם אין די אנפאנג 1990ער יארן. גאנץ אנפאנג איז דאס באשטאנען פון א טרייבל גענוי ווי די קאר טעלעפאנען פון יענע צייטן אבער דזשי-עם האט דאס שנעל איבערגעטוישט צו די האנט פרייע סיסטעם.
די טעכנאלאגיע פון אן-סטאר.
כדי צו מאכן אן-סטאר ארבעטן דארף מען האבן די פאלגענדע טעכנאלאגיעס: סעליולער, וואויס רעקאגנישן,דזשי-פי-עס, און טעלעמעטרי.
די סעליולער סערוויס איז געווען די ערשטע האנט פרייע סעליולער וועלכע לאזט דעם דרייווער דרוקן א קנעפל און ער זאגט אריין די נומערן און עס קלינגט באלד צו יענעם. די נומערן קענען פון פריער אריינגעשטעלט ווערן אז מען זאל נאר דארפן אויסרופן א נאמען און עס וועט זיך אליינס רופן. די סעליולער איז גארנישט אנדערש ווי א טראדיציאנאלע סעליולער מיט'ן אויסנאם אז עס כאפט פיל בעסער זינט עס פארמאגט 6 מאל אזויפיל וואטס פאר די אנטענא. אן-סטאר ארבעט אין פלעצער וואו סעליולערס ארבעטן נישט אבער נאך אלץ ארבעט עס נישט איבעראל.
גענוי ווי א סעליולער קענען די אויטא אייגנטומער באשטעלן די סערוויס אין פעקעדזשעס פון מינוטן.
ווען מען דרוקט דעם צווייטן קנעפל פאר אינפארמאציע ווערט מען ערשט באהאפטן צו א קאמפיוטער סיסטעם מיט וועלכע מען קען אויפקוקן אלע סארט אינפארמאציע וועלכע איז פאראן אויף די אינטערנעט. צום ביישפיל אויב וועט דער דרייווער וועלן וויסן די וועטער וועט ער אויסרופן די ווערטער "וועטער" און עס וועט באלד אויפליינען די וועטער אינפארמאציע דארט ווי ער געפינט זיך זינט דער סיסטעם ווייסט שטענדיג גענוי ווי דער אויטא געפינט זיך.
צו טוישן גערעדטע ווערטער צו טעקסט און שפעטער פארקערט פון טעקסט צו ווערטער נוצט עס א טעכנאלאגיע וועלכע ווערט גערופן וואויס עקס-עם-על. דער קאמפיוטער וועט שטענדיג טוישן אלעס אויף טעקסט און ווען דער ענטפער קומט איז עס א פאלשע מענטש וואס רעדט איבערקייענדיג די טעקסט.
אן-סטאר קען מיטהאלטן שטענדיג וואו יעדע אויטא געפינט זיך און צו דעם נוצן זיי א פארגעשריטענע דזשי-פי-עס סיסטעם וועלכע נעמט אינפארמאציע פון די 4 דזשי-פי-עס סעטעלייטס וועלכע געפינען זיך אין ספעיס און שיקט דאס אריבער צו די צענטראלע קאמפיוטער סיסטעם פון וואו עס ווערט ווייטער געשיקט צום אויטא דורך די סעליולער סיגנאלן.
יעדע אן-סטאר עקוויפטעט אויטא פארמאגט א כמו שווארצע שאכטל וועלכע רעקארדירט די דאטא אינפארמאציע פון דעם אויטא'ס קאמפיוטער אין פאל עס פאסירט אן עקסידענט. פון די דאטא ווען אן-סטאר אליינס וויסן ווען עס האט פאסירט אן עקסידענט ווייל אויב עפעס מאדנע פאסירט וועט דאס אלאמירן די אן-סטאר קאל צענטער און אן אפערעיטאר וועט רופן צו דעם אויטא זען אויב יעדער איז אין ארדענונג.
סערוויסעס.
אן-סטאר האט דריי סובסקריפשן פלענער צווישן 17$ און 70$ פער מאנאט. רוב פון די סערוויסעס קענען גענוצט ווערן דורך די דריי קנעפלעך און אנדערע סערוויסעס זענען נאר צוגעשטעלט ווען מען רופט דירעקט פון א טעלעפאן.
1) אויטמאטישע מעלדונג אויב די עירבעג מאכט זיך אויף. אין אזא פאל וועט אן אפערעיטאר באלד רופן און אויב קיינער וועט נישט ענטפערן וועט ער באלד רופן עמוירדזשענסי. דאס זעלבע איז אויך ווען איינער אינעם אויטא ענפטערט אז יא, ער/זי דארף הילף.
2) דאס זעלבע איז אויב מען דרוקט די רויטע קנעפל און מען פארלאנגט עמוירדזשענסי הילף. דער אפערעיטאר ווייסט באלד וואו דער אויטא געפינט זיך און רופט הילף.
3) אויב דער אויטא ווערט גע'גנב'ט וועט דער אייגנטומער אנרופן אן-סטאר דורכ'ן טעלעפאן און ביז עטליכע סעקונדן וועט ער וויסן וואו זיין אויטא געפינט זיך.
4) אויב שפארט מען אויס די שליסלעך איז עס נישט קיין פראבלעם. מען רופט אן-סטאר און זיי שפארן אויף דעם אויטא. דאס ווערט געשיקט דורך א סעליולער סיגנאל וועלכע איז באהאפטן צום אויטא'ס קאמפיוטער פון וואו אלע פונקצעס ווערן געפירט.
5) דער אויטא ווערט אונטערגעזוכט איינמאל א מאנאט אויטאמאטיש. אן-סטאר איז באהאפטן צום אויטא'ס קאמפיוטער און באקומט באריכטן וואס איז דער מצב מיט אלע הויפט קאמפאנענטן. אויב עס איז פאראן א פראבלעם וועט אן-סטאר אויטאמאטיש שיקן א מעסעדזש צום דרייווער.
6) סעליולער סערוויס. עס זענען פאראן פארשידענע פלענער און מען קען אויך צושטעלן אן עקזיסטירנדע סעליולער פלאן מיט ווערייזן און אזוי ארום זיך טיילן מיט די מינוטן.
7) אויב מאכט זיך א פראבלעם קען מען רופן דעם אפערעיטאר און בעטן סיי וואספארא הילף. רופן א טאואינג טראק אדער א גאזאלין סטאנציע ווען מען גייט פלוצלינג אויס פון גאזאלין.
8) אויב האט מען אן עקסידענט רופט מען אן-סטאר און זיי גיבן די בעסטע עצות וואס צעטאן און וועמען צו רופן. זיי גייען איבער א ליסטע פון פראגעס און באהאנדלן די סיטואציע לויט דעם. דאס איז ספעציעל גוט ווען מען געפינט זיך אין דער פרעמד און מען ווייסט נישט וועמען צו רופן.
9) אויב האט מען פארגעסן וואו מען האט געפארקט דעם אויטא רופט מען אן-סטאר און זיי צינדן אן די אלארם און העדלייטס און דער אייגנטומער קען גרינג טרעפן זיין אויטא.
10) אינפארמאציע פון די בלויע קנעפל וועלכע אנטהאלט אי-מעיל סערוויס, אלע סארט נייעס, סטאק אינפארמאציע, און וועטער פאר יעדע שטאט איבער אמעריקע און קאנאדע.
1) דירעקצעס וועלכע מען באקומט פון א לעבעדיגע מענטש.
2) אויב מען קען נישט מער דרייוון, צי ווייל מען איז מיד אדער סיי וועלכע סיבה, וועט אן אן-סטאר אפערעיטאר רופן א טעקסי אין די געגענט.
3) אינפארמאציע וואו מען קען טרעפן א האטעל, רעסטוראנט, ביזנעס, אדער עי-טי-עם מאשין.
א דריטע פלאן רופט זיך די לוקסוס און פרייהייט. עס פארמאגט אלעס ביז אהער און אויך פערזענליכע סערוויס מיט וועלכע מען קען טאן סיי וואס. מען קען באשטעלן א פליגער טיקעט, באשטעלן א האטעל, רענטן אן אויטא, באצאלן א ביל א.א.וו.
צופיל אינפארמאציע?
די סערוויסעס זענען זייער באקוועם אבער אין דער זעלבער צייט רעקארדירט מען אלעס פון דעם אויטא און אזוי אויך וויאזוי דער דרייווער פירט זיך אויף. דער סיסטעם וועט וויסן ווי שנעל מען איז געפארן און אויב מען האט אנגעהאט סיט בעלטס אדער נישט. דזשי-עם אליינס זאגט אז זי נוצט די דאטא צו מאכן שטודיעס לויט די אויפפירונג פון דרייווער און דורך דעם וועט זי קענען פראדוצירן בעסערע אויטאס.
אבער דזשי-עם פארמאגט אן אייגענע אינשורענס פירמע און אויב איינער טוט אביסל ווילדע זאכן וועט זיין אינשורענס פירמע דאס וויסן ווייל עס איז די זעלבע פירמע. און אויב פאסירט אן עקסידענט קען מען נישט זאגן קיין ליגנט ווייל אן-סטאר ווייסט אלעס. עס ווייסט גענוי וואו דער אויטא געפינט זיך יעדע מינוט אין טאג און דאס אליינס איז א פראבלעם פאר טייל מענטשן.
יעדער וויל האבן אלע טעכנאלאגיעס אבער אין דער זעלבער צייט וויל מען זיין פריי. דאס ארבעט אבער נישט אינאיינעם. אז מען האט אן-סטאר קען מען נישט לעבן קיין אונטערערדישע לעבן און אויב וויל מען וויסן אז מען איז פריי פשוט פאר די רואיגקייט דערפון איז אן-סטאר זייער נישט קיין גוטע זאך.
קאנקורענט.
אזא סערוויס ווי אן-סטאר קען מען נאר באקומען מיט דזשי-עם און דאס פארלאנגט צו קויפן א דזשי-עם אויטא. אנדערע אויטא פירמעס האבן ענליכע סיסטעמען מיט די זעלבע געדאנקן אבער קיין איינע פון זיי קומען נישט נאנט צו אן-סטאר. פארד רופט איר סיסטעם "רעסקיו", וואלווא האט א סערוויס מיט'ן נאמען "אן קאל", בי-עם-דאבעליו רופט איר סערוויס "עסיסט", און מערצעדעס רופט איר סערוויס "טעלע-עיד ענד קאמענד".
די יאפאנעזער אויטא פירמעס טאיאטע און האנדא האבן ביידע זיך איינגעשריבן ביי דזשי-עם פאר די לייסענס צו נוצן די אן-סטאר סערוויס אין זייערע אויטאס. אבער נאך עטליכע יאר האבן ביידע דאס אפגעווארפן און באשלאסן צו מאכן אייגענע סיסטעמען. דערווייל זענען זייערע סיסטעמען נאר פאראן אין יאפאן.
סמארט קאר (קלוגער אויטא) איז א קליינער אויטא וועלכע רופט זיך סמארט און איז פראדוצירט דורך מערצעדעס. דער אויטא איז אן אלטערנאטיוו צו פול סייז אויטאס פאר מענטשן וועלכע ברויכן נישט מער ווי א קליינע אויטא און ווילן שפארן גאזאלין.
דער געבוי.
עס איז אינגאנצן 8 פיס לאנג (2.5 מעטער) לאנג און וועגט א קארגע 1,600 פונט וועלכע מאכט אים די לייכסטע אויטא אין די וועלט. עס פארמאגט א דריי צילינדער מאטאר וועלכע פרעסט נאר איין גאלאן פער יעדע 80 מייל, דאס איז גענוי א דריטל פון די בעסטע גאזאלין עקאנאמישע אויטא אויף די מארקעט. עס נעמט אריין בערך 8 גאלאן אין זיין טאנק וועלכע לאזט אים פארן בערך 600 מייל ביז מען ברויך דאס איבערפילן. ווען מען קוקט אן דעם אויטא צום ערשטן מאל גלייבט זיך שווער אז צוויי מענטשן קענען דארט אריינגיין אבער עס איז איבערראשענד וויאזוי צוויי מענטשן גייען דארט אריין זייער באקוועם און דאס איז איינע פון די הויפט מעלות פון דעם אויטא. דער געבוי פון דעם אויטא איז עס זאל זיין ווי קלענער אין סך הכל אבער נאך אלץ געבן דאס מערסטע פלאץ וואס מעגליך פאר די פאסאזשירן און אפילו פאר אביסל פעקלעך.
פארקינג איז א צווייטע הויפט מעלה פון דעם סמארט קאר. כמעט אויף יעדע גאס איז געווענליך פאראן מער פארקינג פון וויפיל אויטאס זענען דארט געפארקט. דער פראבלעם איז אז יעדע אויטא פארקט א צווייטע צייט און עס קומט אויס אין די ענדע אז אויטאס זענען אפגערוקט איינע פון די אנדערע און עס איז פונקט נישט פאראן גענוג פלאץ פאר נאך אן אויטא דארט צו פארקן. דער סמארט קאר גייט אבער אריין איבעראל ווייל עס איז נאר 8 פיס לאנג וואס מיינט האלב פון א דורכשניטליכע אויטא און אפילו קורצער ווי א גרויסע מאטארביציקל. אויב איז נאך אלץ נישט פאראן גענוג פלאץ צו פארקן קען מען פארקן אין די לענג און עס וועט זיך קוים אביסל ארויסשטעקן פון אלע אנדערע אויטאס. עס איז אומלעגאל אין רוב לענדער אבער די סמארט קאר דרייווער טוען דאס נאך אלץ אסאך מאל נאר פאר אינטרעסאנטקייט.
זיכערהייט איז געווען איינע פון די הויפט פריאריטעטן ווען מען האט געבויט דעם אויטא. שטעלט אייך פאר אויב א סמארק קאר זאל זיך צוזאמענקראכן מיט א גרויסע יוקאן עס-יו-ווי וואלט דאס געברויכט ווערן א מצה. אבער דער סמארק קאר איז געוויס נישט אזוי און עס וואלט נישט געקענט ארויסגיין אויף די מארקעט אויב עס וואלט געווען אזוי. דער סמארט קאר איז געבויט זייער קונצליך און עס איז אויסגערעכנט אז ווען עס קראכט זאל זיך דאס איינבייגן אויף געוויסע פלעצער און נישט אטאקירן דאס ארט וואו די פאסאזשירן זיצן. דער קערפער פון דעם אויטא איז געמאכט פון שטארקע אייזן און אויך די פלאסטיק טיילן זענען שטערקער ווי א דורכשניטליכער אויטא.
פארשטייט זיך אז דער סמארט קאר איז נישט אזוי פארזיכערט ווי א גרויסע פול סייז אויטא, אבער לויט איר סייז איז עס דאס מערסטע פארזיכערט פון אלע קליינע אויטאס וועלכע ווערן אפערירט איבער די וועלט. די פירמע האט דורכגעפירט 50 פובליק עקסידענט פראבעס און איינע נאך די אנדערע האבן די עקספערט דאס באוואונדערט.
דער ארגינעלער סמארט קאר איז אן אויטא וועלכע איז געמאכט פאר צוויי מענטשן צו זיצן און רופט זיך "סמארט פאר טו". דער מאדעל איז ארויסגעקומען די ערשטע נאך אין 98' און ווערט דאס מערסטע פארקויפט פון אלע סמארט מאדעלן. דער סמארט פאר טו קומט אויך אין א קאנוועריבל מאדעל פאר די וואס גלייכן צו פארן אן א דאך אין דער זומער. דער מאדעל פארמאגט דעם מאטאר אינעם אונטערשטן טייל פונעם אויטא און אלע זענען אויטאמאטיש אבער דארף ווערן אפערירט מיט די הענט צו טוישן גירס. דאס איז אזויווי די אויטאמאטישע אויטאס וועלכע גיבן די געלעגנהייט צו דרייוון מיט די הענט. עס פארמאגט נישט קיין קלאטש ברעיק אבער די גירס טוישן זיך נישט אליינס וואס מאכט אים א סעמי-אויטאמאטישער אויטא.
דער סמארט פאר טו איז צום מערסטן אויפגעכאפט אין אייראפע און אין יאפאן אבער די יאפאנעזע האבן אן אייגענע סמארט פאר טו וועלכע איז אביסל אנדערש ווי די אייראפעאישע כדי צו קענען גרייכן די סטאנדארטן פו די יאפאנעזע אויטא מארקעט וועלכע ווערט קאנטראלירט דורך די רעגירונג. דער סמארט פאר טו איז שוין אנגעקומען אויך קיין קאנאדע און שטייט ביי די טיר פון אמעריקע ווי מיר וועלן באלד זען.
אין 02' איז סמארט ערשינען מיט איר צווייטן מאדעל וועלכע רופט זיך קראוסבלעיד. דער אויטא איז דער זעלבער ווי דער סמארט פאר טו מיט'ן איינציגסטן חילוק אז עס פארמאגט א בעסערע מאטאר און וועגט אביסל מער וואס מאכט איר נוצן אביסל מער גאזאלין אבער איז נאך אלץ זייער ווייניג קעגן אן אנדערע אויטא אין איר קאטעגאריע. דער קראוסבלעיד מאדעל איז א לימיטירטע מאדעל וואס מיינט אז עס ווערט נאר געמאכט פאר ספעציעלע באשטעלונגן.
א דריטער סמארט קאר מאדעל איז ערשינען אין 04' און רופט זיך די פאר פור. דאס איז שוין א גרעסערע אויטא וועלכע נעמט אריין פיר מענטשן און איז בערך אזוי גרויס ווי א צוויי טירן אויטא פון אן אנדערע פירמע. דער אויטא פארמאגט א פיר צילינדער מאטאר און וועגט פיל מער וואס מיינט אז עס עסט פיל מער גאזאלין ווי דער סמארט פאר טו. אבער נאך אלץ איז עס א גוט געבויטע אויטא וועלכע איז זייער פארזיכערט און זינט דער נאמען סמארט איז געווארן אויפגעכאפט קויפן מענטשן אויך דעם מאדעל נאר וויבאלד עס הייסט סמארט.
א פערטע סמארט מאדעל רופט זיך דער סמארט ראודסטער. דער מאדעל איז ווי א ספארט קאר אבער איז די זעלבע קליין און ארבעט אויפ'ן זעלבן סיסטעם ווי דער סמארט פאר טו. דער פרייז איז טייערער און עס האט זיך נישט אזוי גוט פארקויפט און די פירמע האט באשלאסן אפצושטעלן פראדוקציע קומענדיגן יאר.
די פירמע גרייט זיך אויך ארויסצוגעבן קומענדיגן יאר א סמארט עס-יו-ווי וועלכע וועט קענען ארייננעמען 6 מענטשן אבער וועט זיין פיל קלענער און לייכטער ווי א דורכשניטליכער עס-יו-ווי. דער מאדעל וועט גערופן ווערן "סמארט פאר מאר". אין אנפאנג האט געהייסן אז דער סמארט פאר מאר וועט זיין דער ערשטער סמארט מאדעל צו גרייכן אמעריקע אבער די פלענער זענען געטוישט געווארן און אמעריקע וועט ערשט באקומען די סמארט פאר טו.
די פירמע און איר היסטאריע.
דער סמארט פירמע איז א אפטיילונג פון מערצעדעס וועלכע שטודירט און פראדוצירט די סמארט אויטאס. דאס איז אויך איינע פון די סיבות פארוואס עס איז געווארן אזא סוקסעס דערפון, ווייל מערצעדעס איז באוואוסט אלס א טייערע פירמע וועלכע פראדוצירט די וועלט'ס בעסטע אויטאס און אן אויטא וואס זיי מאכן קען נישט זיין צו שלעכט.
אבער נישט מערצעדעס איז געווען דער אויסטרעפער פון דעם סמארט קאנצעפט. עס איז געווען דער פרעזידענט פון די שווייצע זייגער פירמע סוואטש, ניקאלעס האיעק. האיעק איז א געלונגענער מענטש וועלכער האט באוויזן צוריק צו ברענגן די וועלט'ס זייגער ביזנעס קיין שווייץ נאכדעם וואס די יאפאנעזער האבן אנגעהויבן אוועקנעמען די ביזנעס. האיעק איז אן אינווענטירער וועלכע גלייכט צו מאכן נייע זאכן און עס איז אים איין טאג בייגעפאלן צו פראדוצירן א קליינע געלונגענע אויטא וועלכע יעדער זאל זיך קענען ערלויבן.
זינט האיעק האט נישט געהאט קיין שום ערפארונג אין די אויטא אינדוסטרי האט ער געזוכט א אויטא פירמע וועלכע זאל אינוועסטירן אינאייעם מיט אים און אנטוויקלן זיין חלום אויטא. ערשט האט ער זיך אנגעבינדן מיט די דייטשע אויטא פירמע וואלקסוועגן און זיין אויטא האט געזאלט זיין א הייבריד אויטא וועלכע'ס ציל איז געווען צו געבן א אויטא פאר יונגע מענטשן און זאל קענען פירן צוויי מענטשן און עטליכע פלעשלעך ביר (שפעטער האט מען דאס אויפגעטוישט צו וואסער). אבער די צוויי האבן זיך נישט געקענט פאראייניגן אויף א געשעפט און סוואטש האט איבערגעלאזט וואקלסוועגן און געשלאסן א געשעפט מיט דיימלער-בענז וועלכע איז די אייגנטומער פון אלע קרייסלער און מערצעדעס אויטאס.
די פראדוקציע האט זיך אנגעהויבן און עס האט אפגעקאסט פיל מער ווי מען האט זיך געראכטן וואס האט געמיינט אז די אויטאס וועלן דארפן קאסטן פיל מער ווי מען האט ארגינעל געפלאנט. סוואטש איז געווען זייער אומצופרידן דערפון און האט זיך ארויסגעצויגן פון דעם געשעפט און מערצעדעס האט באשלאסן אנצוגיין ווייטער מיט די פלענער. מערצעדעס האט זיך פאראייניגט אין טייל מיט עטליכע אויטא פירמעס וועלכע זענען אויסגעצייכנט אין קליינע אויטאס און דער סמארט קאר איז געבליבן לעבן.
דער נאמען סמארט איז געגרינדעט געווארן פון דעם געשעפט צווישן סוואטש און מערצעדעס. די בוכשטאבן עס. און עם. רעפרעזענטירן די צוויי פירמעס סוואטש און מערצעדעס און דאן קומט דאס ווארט ארט וואס רעפרעזענטירט די קונצווערק פון דער אויטא.
אויף דערווייל זענען די סמארט אויטאס פארשפרייט אין 30 לענדער ארום די וועלט. דאס מערסטע פארקויפט זיך דאס אין אייראפע און דערנאך קומט אזיע און דערנאך קאנאדע וואו עס האט דעגרייכט א יאר צוריק און איז אויספארקויפט געווארן אין מינוטן. אבער די ריכטיגע מארקעט וועט זיך ערשט אנהייבן ווען עס וועט גרייכן אמעריקע, ערווארטעט אין עטליכע מאנאטן. דער אויטא האט נישט געקענט דעגרייכן די זיכערהייט סטאנדארטן וואס די אמעריקאנער טראנספארטאציע פארלאנגט פון אלע אויטאס אין אמעריקע און א פירמע פון קאליפארניע מיט'ן נאמען זעפ האט זיך אונטערגענומען צו מאדיפיצירן דעם אויטא און זי וועט דאס דערנאך פארקויפן איבער'ן לאנד.
די פירמע זעפ האט אסאך ערפארונג מיט קליינע אויטאס, סקוטערס, און מאטארביציקלעך. אבער די פירמע איז נישט אזא פאראנטווארטליכטע פירמע און סמארט האט נישט מסכים געווען צו פארקויפן פאר איר דירעקט. זעפ איז געווען געצווינגן צו שליסן א געשעפט מיט א דריטע פארטיי פירמע פון אייראפע וועלכע וועט קויפן די אויטאס פון סמארט און דאס ווייטער פארקויפן צו זעפ וועלכע וועט דאס מאדיפיצירן צו אמעריקאנער סטאנדארטן און דערנאך קענען פארקויפן אין אמעריקע.
זעפ וועט טוישן די לעקטערס און טייל עלעקטראנישע אפטיילונגן און וועט צולייגן עירבעגס און נאך עטליכע קלייניקייטן. אין 2006 האט זעפ ארויסגעלייגט דעם אויטא אויף אי-בעי פאר א ליציטאטציע ווער עס וועט באקומען דעם ערטשן אמעריקאנער סמארט קאר. די ליציטאציע איז באטראכט געווארן דורך 21,000 מענטשן און 71 מענטשן האבן געלייגט א ביד דערויף און איינער פון אריזאנע האט דאס אין די ענדע געווינען פאר דעם סומע פון $35,000. דער סמארט וועט אבער נישט קאסטן אזויפיל און מען רעכנט זיך צווישן 13 און 15 טויזענט דאלאר וואס מיינט אז דער ערשטער אויטא האט זיך פארקויפט פאר מער ווי דאפעלט.
דער סמארט אויטא איז דערווייל א סוקסעס פאר איר סארט מארקעט אבער איז נאך אלץ א וויץ קעגן די ריכטיגע אויטא מארקעט. די פירמע האט דערווייל פארקויפט ארום 150,000 שטיק דערפון אבער לייגט גרויסע האפענונגן אז די אמעריקאנער וועלן דאס אויסכאפן און ברענגן איר ענדגילטיגער סוקסעס. מיט אזעלכע הויכע גאזאלין פרייזן איז טאקע דאס בעסטע צייט פאר די פירמע צו קענען פארווירקליכן אירע פלענער.
ווי עס הייסט יעצט וועט זעפ פארקויפן די סמארט אויטאס אין אמעריקע'ס 5 גרעסטע שטעט און לויט ווי שטארק עס וועט גיין לויט דעם וועט זיך ווענדן איר צוקונפט. שטודיעס ווייזן אז אין דורכשניטליך זיצן נאר 1.2 מענטשן אין אן אויטא וואס מיינט אז א גרויסע צאל מענטשן פארן רוב מאל אליינס און א סמארט קאר קען זיין א גוטע זאך פאר זיי. עס איז סטייליש, שטארק, ביליג, און פארט זייער גוט. און מען דארף זיך אויך נישט שעמען דערמיט ווייל נאך אלעם איז עס א מערצעדעס.
רוסיש סנאָוומאָבילע מיט העאַטעד קאַבינע
א שניי מאביל (ענגליש: "Snowmobile") איז א מאטאר פארמיטל וואס ווערט געבויט צו פארן אין שניי. אין פארווייטערטע געגענטער וואו עס פאלט גאר אסאך שניי, איז א שניי-מאביל די איינציגסטע וועג פון לאקאלע טראנספארטאציע און איז טאקע אויסגעטראפן געווארן דורך אן אינווענטאר וואס האט געוואוינט אין אזא ארט. א שניי-מאביל ווערט ביי מאנכע גענוצט נאר פאר שוואויל טאג און אויף געוויסע שניי אטראקציע ערטער קען מען דאס דינגן פאר א קורצע צייט.
געווען איז עס א מענטש מיט'ן נאמען דזשאסעף באמבארדיער וועלכער האט געוואוינט אין די קליין שטעטל וואלקאורט אין קוויבעק, קאנאדע, וועלכער איז אויפגעקומען מיט דעם געדאנק צו מאכן א שניי-מאביל פאר מענטשן צו פארן אין די שניי. אין זיין שטעטל האט מען נישט געקענט נוצן אן אויטא אין די ווינטער און זינט ער איז געווען אן אינדזשעניר האט ער זיך גענומען צו די מלאכה און פראדוצירט א שניי-מאביל מיט די אייגענע הענט אין 937'.
אבער באמבארדיער איז נישט געווען דער ערשטער מענטש צו מאכן א שניי-מאביל. צוריק אין 924' האט א מענטש מיט'ן נאמען קארל אליאסאן מאדיפיצירט א פארד מאדעל אויטא צו א שניי-מאביל אין וויסקאנסין. אליאסאן האט געמאכט א פאטענט אויף זיין ארבעט און ער האט אנגעהויבן צושטעלן מאדיפיצירטע אויטאס וועלכע'ס רעדער זענען אויפגעטוישט געווארן מיט אייזערנע טרעקס וועלכע האט געלאזט דעם אויטא פארן אויף שניי. אבער יענע אויטאס זענען נאר גוט געווען פאר די טרוקענע שניי אין וויסקאנסין און מינעסאטע. די אייזערנע טרעקס האבן זיך נישט געקענט באוועגן אין די צפון מזרח שנייען אדער אלאסקא וועלכע זענען מער א נאסע שניי.
באמבארדיער האט גענומען זיין געדאנק פון מיליטערישע טאנקן וועלכע האבן קעטערפילער טרעקס וועלכע האלט זיך זייער גוט אויף סיי וואס. באמבארדיער'ס ערשטע מאדעלן זענען געווען פאר 7 אן 12 פאסאזשירן און איז מער ווייניגער געווען ווי א מיליטערישע טאנק אן מוניציע. אין 959' האט באמבארדיער דעזיינט די ערשטע קליינע אפענע שניי-מאביל וועלכע איז היינט באקאנט אלס די סקי-דו. צענדליגער פירמעס זענען נאכגעשפרינגן מיט די זעלבע זאך און ביז 5 יאר איז פארקויפט געווארן איבער 2 מיליאן אזעלכע מאדעלן אין צפון אמעריקע. אבער רוב פירמעס זענען געגאנגן באנקראט אין 973' ווען די אויל קריזיס האט אויסגעבראכן און 4 גרויסע פירמעס זענען עווענטועל פארבליבן די פראדוצירער פון שניי-מאבילן. זיי זענען: באמבארדיער, ארקטיק קעט, יאמאהא, און פאלאריס. באמבארדיער איז עד היום פארבליבן די גרעסטע אין שניי-מאבילן און איז שפעטער געווארן פון די וועלט'ס גרעסטע באנען און פליגער פראדוצירער. אין 2005 האט באמבארדיער פארקויפט איר סקי-דו אפטיילונג.
די מארקעט פאר שניי-מאבילן איז ארגינעל נאר געווען פאר די פלעצער וואו עס איז נישט געווען עפעס אנדערש וויאזוי צו פארן אין די ווינטער. אין אלע ארקטיק שטעטלעך און אין אלאסקא איז דאס געווען די איינציגסטע וויעהקל פאר די ווינטער. מיט די יארן האבן אויך דרום איינוואוינער אנגעהויבן קויפן שניי-מאבילן פאר די אינטרעסאנטקייט דערפון. א שניי-מאביל קען פארן אויף אלע סארט שניי און פארט ארויף בערג פיל גרינגער ווי אן אויטא. אין אלע שנייאיגע שטעט זענען פאראן ספעציעלע פלעצער וואו מענטשן קומען מיט די שניי-מאבילן און פארן ארום אין גרופעס אדער דינגן דאס פון רעזארט פירמעס און נעמען א רייד דערמיט. היינטיגע שניי-מאבילן נעמען ווייניג בענזין און קענען דעגרייכן א שנעלקייט פון 120 מייל פער שטונדע. פארשטייט זיך אז נאר אין די סטעיטס וואו עס שנייט איז פאראן א מארקעט.
ענווייראמענטאלע זארג.
זינט אויטאס ווערן גענוצט אין אלע שטעט האט מען איינגעשטעלט א הייעוועי סיסטעם און ראודס אין אלע טעריטאריעס וועלכע זענען דעזיינט צו באהאנדלן די טראפיק פון אויטאס. אן אויטא מעג נישט פארן דארט וואו עס איז נישט פאראן קיין ראוד און אין רוב פעלער וועט עס נישט קענען פארן. שניי-מאבילן גייען אבער נישט אריין אין די קאטעגאריע פון אויטאס און איינער וואס האט א שניי-מאביל קען נעמען א רייד וואו אימער ער וויל אזוי לאנג ווי ער פארט נישט אויף א צווייטענ'ס טעריטאריע אדער שטערט אנדער מענטשן.
דאס איז אבער א פראבלעם פאר די ענווייראמענט ווייל עס זענען פאראן צענדליגער מיליאנען אקער לאנד וועלכע די רעגירונגן באשיצן אנגעהויבן פון פרוכט פעלדער ביז טעריטאריעס פון פארשידענע באשעפענישן פון וועלכע עס מאנגעלט. די שניי-מאבילער פארן ארום איבעראל און שעדיגן די שטחים דורך צוטרעטן די געוואוקסן אדער דורך ארויסלאזן שעדליכע אפאלן וועלכע זענען א סכנה פאר באשעפענישן וואס דרייען זיך דארט. אויסערדעם פלעגן די אלטע שניי-מאבילן מאכן א שטארקע גערודער וועלכע האט געשטערט מענטשן און האבן דערשראקן חיות וועלכע זענען אנטלאפן. היינט זענען שניי-מאבילן שטילער און דער פראבלעם איז שוין נישט רעלאטיוו.
די רעגירונגן פון אמעריקע און קאנאדע פרובירן רעגולירן די שניי-מאבילער צו ראיאנען וואו זיי זאלן יא אדער נישט קענען פארן. אבער זינט זיי פארן אין די וועלדער און פעלדער קען מען נישט האלטן קיין קאנטראל אויף זיי און די דרייווער טוען וואס זיי ווילן. מען שאצט אז אין די צפון שטעט איז פאראן ארום 4 מיליאן שניי-מאבילער און דער נומער איז נאך העכער אין קאנאדע.
שניי-מאבילן זענען אסאך פארבעסערט געווארן במשך די יארן. עס איז געווארן לייכטער און האט באקומען שנעלערע גיכן צו די צופרידנהייט פון די דרייווער. אבער אין דער זעלבער צייט איז די זיכערהייט נאר געווארן ערגער ווייל שניי-מאבילער ווערן נישט געהעריג קאנטראלירט און זיי פארן אויף גאר שנעלע ספידס וועלכע טרייבט ארויף די נומער פון פאטאליטעטן יעדעס יאר. עס פאסירן עקסידענטן צווישן שניי-מאבילן און עקסידענטן אין וועלכע די שניי-מאבילער קראכן אין ביימער, הייזער, אויטאמאבילן, אדער פאלן אריין אין אייז.
א שניי-מאביל וועגט בערך 600 פונט און איינמאל עס פארט שנעל איז עס שווער אפצושטעלן ווייל עס פארט אויף שניי אדער אייז. אין אסאך עקסידענטן פארלירן די דרייווער קאנטראל און זיי פאלן אראפ פון די שניי-מאביל וועלכע איז טויטליך ווען מען פארט אזוי שנעל. די שניי-מאבילער פארן גאר שנעל אויף אפענע פעלדער און ווען זיי טרעפן אן א בוים קענען זיי דאס נישט שטענדיג אויסמיידן. טיילמאל פאלן זיי אראפ פון הויכע בערג אדער גלישטן זיך אריין אין טאלן פון וואו זיי קענען מער נישט ארויסקומען און א העליקאפטער דארף אריינגערופן ווערן זיי ארויסצונעמען. א פאפולערע שניי-מאביל רייד איז אויף פארפרוירענע לעיקס וואו עס מאכט זיך אסאך אז די אייז ברעכט זיך אונטער אין די שניי-מאביל פאלט אריין אין וואסער.
אין אלע שטעט און פראווינצן וואו שניי-מאבילן זענען פאפולער זענען פאראן שניי-מאביל וועגן (טרעילס) וועלכע זענען ספעציעל געמאכט פאר זיי און די ספיד און אנדערע פאקטארן ווערן קאנטראלירט. די ספעציעלע וועגן קען מען אפט מאל זען ביי די זייט פון הייעוועיס אין די שטעט וואו עס פאלט אסאך שניי. און ניו יארק לויפט אזא וועג ביי די זייט פון די אינטערסטעיט 87 צווישן אלבאני און לעיק דזשארדזש. אבער נישט יעדער גייט אויף די ספעציעלע וועגן און פארן ארום אויף לעיקס אדער אפענע פעלדער און בערגיקע ראיאנען אויף גאר שנעלע ספידס.
שניי-מאבילער דארפן זיך אנטאן מיט ספעציעלע קליידונג וועלכע זאל זיי באשיצן פון די ווינטן און גערודער און אזוי אויך די קעלט. די מאנטלן מיט וועלכע זיי קליידן זיך איז געמאכט פון וואסער-פרופ ניילאן וועלכע איז ווארים און לאזט נישט אדורך די קעלט ווען אין דער זעלבער צייט וועט די סחורה בטבע ארויס טראגן אינערליכע נאסקייט וועלכע דער מענטש אנטוויקעלט. לויט'ן געזעץ דארף יעדער שניי-מאבילער אנטאן א העלמעט וועלכע איז ענליך צו די העלמעט'ס וועלכע דרייווער פון מאטאר-ביציקלעך טראגן. די העלמעט דארף אויך האבן ווארימע מאטריאל און א ספעציעלע פילטער וועלכע מאכט די אריינקומענדיגע לופט אביסל ווארימער און טראגט ארויס די ווארימע אטעם עס זאל נישט דעגרייכן די גלאז און שטערן דאס זען.
די שניי-מאבילער האבן זיך במשך די יארן אנטוויקעלט א סיגנאל סיסטעם מיט וועלכע זיי קאמיוניקירן איינע פון די אנדערע צו פארמיידן עקסידענטן. די שניי-מאבילן זעלבסט האבן נישט געהעריג קיין סיגנאלן און אפילו אויב יא איז דאס נישט קיין סאך ווערט ווייל עס קען נישט געזען ווערן ווען מען פארט שנעל ווייל עס שפריצט שניי פון אונטער דעם.
די מאשין.
א שניי-מאביל איז בעיקר צוזאמענגעשטעלט פון פיר טיילן: א מאטאר ענליך צו אן אויטא מאטאר, א קלאטש סיסטעם, די טרעקס, און סקי אייזענעס. דער גאנצער פארמיטל איז אפן אבער עס האט א ווינדשילד ווי מאטאר ביציקלעך מיט א ווייפער צו שארן די שניי. עס פארמאגט אויך העדלייטס צו באלייכטן ווען עס איז טונקל און אלס א סיגנאל צו אנדערע שניי-מאבילן, אויטאמאבילן, און מענטשן, אז עפעס קומט צו פארן.
דער מאטאר איז דירעקט באהאפטן צו א טרעק דרייוו וועלכע פארמאגט ציינדלעך וועלכע זענען אריינגעשטעקט אין די טרעקס און ווען די ענדזשין ארבעט דרייען זיך די טרעקס. עס זענען פאראן עטליכע גירס און א קלאטש סיסטעם ערמעגליכט זיי צו טוישן. אבער די קלאטש סיסטעם ארבעט אנדערש ווי ביי אן אויטא ווייל א שניי-מאביל דארף האבן מער קראפט (פערצענטועל) אנצוהייבן פארן ווי אן אויטא וועלכע פארט אויף אן אויסגעפלאסטערטע ראוד און דארף האבן ווייניגער קראפט צו פארשנעלערן די ספיד זינט עס פארט אויף שניי און גליטש פון זיך אליינס. א שניי-מאביל איז אויך געמאכט ארויפצוקלעטערן א הויכן בארג און דעמאלט דארף מען האבן א נידעריגע גיר אבער דאס מערסטע קראפט.
די טרעקס זענען געמאכט פון הארטע ראבער און נישט פון אייזן ווי מיליטערישע טאנקן וועלכע דארפן קענען פארן אויף סיי וואס און האלטן גאר שווערע וואג. דער שניי-מאביל איז א לייכטע וויעהקל און פארט בעיקר אויף שניי און ראבערנע טרעקס איז דאס בעסטע דערפאר. א טרעק פארשפרייט די וואג אז דער שניי-מאביל זאל נישט זינקן און וועט שטענדיג האבן טרעקשן ווייל די טרעקס זענען צוזאמענגעשטעלט פון אסאך באזונדערע שטיקער וועלכע לאזן זיך בייגן לויט וואס ליגט אונטער דעם.
פארענט זענען פאראן צוויי סקיס וועלכע זענען פלאכע אייזענס וועלכע פירן דעם וועג. ווען דער דרייווער דרייט דעם הענטל וועלן זיך די צוויי סקיס דרייען די זעלבע וועג און דער וויעהקל וועט זיך דרייען. עס זענען פאראן פארשידענע סארט סקיס געוואנדן לויט וואספארא סארט שניי אדער פלאץ וואו מען וועט פארן דערמיט. ברייטע סקיס זענען געמאכט פאר אפענע פלעצער און העלפט האלטן דעם שניי-מאביל אויף די ווייכע שניי און שמאלע סקיס זענען געמאכט פאר ערטער וואו מען דארף זיך אסאך דרייען וועלכע איז גרינגער אויב די סקיס זענען שמעלער ווייל עס גייט אריין אין די שניי און האלט א בעסערע טרעקשן.
דער שניי-מאביל פארמאגט פארגעשריטענע שאק איינזאפער ווייל דער וויעהקל ווערט גענוצט אין עקסטרעמע נסיעות איבער בערג און טאלן, וואסערן און טרוקעניש, און דאס באשיצט דעם דרייווער פון די אימפאקט פון די אלע אויפשאקלונגן.
א שניי-מאביל קען זיין א נוצבארע זאך אין פלעצער וואו מען קען נישט אנדערש פארן און קען אויך זיין א שפילצייג. אבער מען דארף וויסן אז עס קען זיין זייער געפארפול. צענדליגער מענטשן שטארבן יעדעס יאר פון עקסידענטן און גאר אסאך ווערן פארוואונדעט. צו קענען דרייוון א שניי-מאביל דארף מען האבן אסאך ערפארונג און אויב האט מען דאס נישט איז ראטזאם מען זאל זיך באנוצן דערמיט פאמעליך.
מייבאק איז א אולטרא לוקסוס אויטא וועלכע ווערט געמאכט דורך דיימלער-קרייסלער. דער אויטא קאסט נאנט צו א האלב מיליאן דאלאר און ווערט ספעצעיעל דעזיינט פאר גאר רייכע קונדן וועלכע ווילן האבן דאס בעסטע באקוועמליכקייטן מעגליך אין אן אויטא.
דאס געבורט פון מייבאק.
מייבאק איז נישט קיין נייער נאמען, עס איז אן אויטא וועלכע איז געווען אין פולן שוואונג אין די ערשטע יארן פונעם צוואנציגסטן יאר-הונדערט. די פירמע איז געגאנגן שלאפן עטליכע צענדליג יארן שפעטער און איז יעצט צוריק אויפגעלעבט געווארן דורך דיימלער-קרייסלער (מערצעדעס) וועלכע האט געוואלט טראגן די פאן פון לוקסוס אויטאס.
אין 860' האבן זיך ווילהעם מייבאק און גאטליב דיימלער זיך געטראפן און אנגעפאנגן געהיימע פלענער צו אנטוויקלן אן אויטאמאביל וועלכע וועט זיין בעסער און באקוועמער ווי די אנדערע מאדנע אויטאס וועלכע האבן אין יענע צייטן אנגעהויבן אריינקומען אין אייראפע. 25 יאר דערויף איז זייער פירמע שוין געשטאנען אונטער'ן נאמען "אינטערנעל קאמביושן ענדזשינס און אויטאמאבילן" און האבן ערצייגט איר ערשטן מאדעל וועלכע האט פארמאגט א 0.5 פערד-קראפט מאטאר. עטליכע יאר דערויף האבן זיי ערצייגט א פרישן מאדעל וועלכע איז שוין געפארן אויף 4 רעדער און זיי האבן דאס שטאלצערהייט געפירט צו א אויטא פארשטעלונג אין פאריז ווי די קאנסומער איז געשטאנען צוגענאגעלט, באטראכטנדיג די דעטאלן פון די מייסטער ארבעט וועלכע די צוויי אינדזשינירן האבן צוזאמענגעשטעלט. 5 יאר דערויף האט די פירמע ערצייגט די וועלט'ס ערשטע 4 צילינדער מאטאר און פון דאר און ווייטער איז היסטאריע. די צוויי האבן זיך אפגעטיילט און די ריזיגע און פרעסטידזשפולע פירמע מערצעדעס איז געבוירן געווארן און זי האט שטארק מצליח געווען. דאקעגן איז מר. מייבאק געבליבן אביסל אויסגעשפילט און זיינע קינדער האבן שפעטער פארמאכט די פירמע. די לעצטע אויטא וואס די פירמע האט פראדוצירט איז געווען אין 941' און האט געהייסן עס-דאבעליו 42.
אירע אויטאס האבן שוין דעמאלט געהייסן צו זיין גאר גוטע אויטאס און זענען גענוצט געווארן דורך גאר רייכע ביזנעס פיגורן צווישן די יארן פון 921' ביז 941' ווען די צווייטע וועלט קריג האט פיזיש צוקלאפט די גאנצע עקאנאמיע און מייבאק איז געבליבן א קרבן.
וואס איז א מייבאק?
א מייבאק איז א אולטרע לוקסוס אויטא וועלכע קען אקאמאדירן 4 פאסאזשירן אויף די באקוועמיליכסטן אויפ'ן וואס סיי וועלכע אויטא האט אמאל געגעבן.
ווי דערמאנט זענען פאראן 2 מאדעלן די 57 און די 62 וועלכע זייער ענליך איינע צו די אנדערע מיט די אויסנאם אז די 62 איז פיל לענגער און האט אויך מער לוקסוס ווי די 57. די עקסטערע האלבע מעטער גיט דעם 62 גאר אסאך פלאץ אינעם אונטערשטן טייל פון די אויטא ווי עס זענען פאראן 2 פול רעקליינט זיצן מיט א העכסט פארגעשריטענער סקיי-לייט ווינדאו וועלכע טוישט אירע קאלירן לויט די שטארקייט פון די זון אדער לויט דאס געמיטער פון דעם עושר וועלכע זיצט אינעווייניג.
• אן אריינגעבויטע רעפרידזשערעיטאר וועלכע נוצט איר אייגענע קאמפרעסאר.
• די פריער דערמאנטע קלוגע דאך פענסטער.
• קליינע סאלאר צעלן וועלכע אקטיוויזירן א ווענטולאציע סיסטעם ווען מען לאזט דעם אויטא געפארקט אונטער א הייסע זון.
• 10 עיר-בעגס. 4 ארגינעלע פאר אלע 4 פאסאזשירן, 4 זייטיגע עירבעגס, און צוויי פירהאנגן.
• לופט פילטערס וועלכע רייניגן די לופט וואס קומט אריין אינעם אויטא.
• שרייבן טישלעך וועלכע קומען ארויס פון די פארדערשטע צוויי זיצן.
• מולטי מידיא שפילער מיט גרויסע סקרינס פארענט פון די צוויי אונטערשטע זיצן.
• פירהאנגן צו באדעקן די פארדערשטע און אונטערשטע פענסטער.
• א קלוגע רעמאוט סיסטעם וועלכע שפארט אויף און צו דורך גיין נאנט אדער אנדערע וועגן.
• אינטערקאם צווישן די פארדעשטע און אונטערשטע זיצן.
• עלעקטראנישע פענסטער וועלכע קען אפטיילן צווישן די פאדערטשע און אונטערשטע זיצן וועלכע קען אויך ווערן טונקעל אדער ליכטיגער.
• א באוס מוזיק סיסטעם מיט 21 ספיקערס.
• די טייערסטע איטאליע לעדער און עכטע אוק האלץ.
די אויטא קען מען אויך באשטעלן מיט בולעט פרוף פענסטער און שטערקערע אייזן וועלכע פארזיכערט אז די פאסאזשירן קענען נישט געשעדיגט ווערן דורך פיינטליכע עלעמענטן. עס פארמאגט אן אינטערקאס צו רעדן מיט איינעם אינדרויסן אן דארפן עפענען די פענסטער און האט ספעציעלע רעדער וועלכע קען פארן אפילו אויב מען לאזט ארויס די לופט.
זיין פארשטעלונג.
דער נענסטער אויטא צום מייבאק איז דער ראלס ראיעס פענטאם וועלכער האט ענליכע שטריכן, קאסט אן ענליכן פרייז, און ווערט געקויפט דורך די זעלבע קלאס מענטשן. אבער עס וואלט געווען אינטערעסאנטער צו פארגלייכן דעם מיימאק צו די פאפולערע קארוועט וועלכער האט א גאר גוטער מאטאר און איז איינע פון די בעסטע ווען עס קומט צו מאטאר קוואליטעט. דער קארוועט איז א ספארטס אויטא און דער מייבאק איז א ריזיגער לוקסוסדיגער אויטא-יאכט וועלכע איז איבער 4 פיס לענגער און וועגט איבער 3,000 פונט מער פון דעם קארוועט, וואס טייטש דאפעלט די וואג.
ווען מען שטעלט ביידע אויטאס פאר א מאטאר פארשטעלונג פארמעסט זענען זיי ביידע אייניג און וועלן ארויפציען פון 0 צו 60 מייל פער שטונדע אין 4.9 סעקונדן. אויב מען וועט גיין פון 0 צו 80 מייל פער שטונדע וועט די מייבאק זיין א משהו שנעלער. 7.8 סעקונדן פאר די מייבאק און 7.9 סעקונדן פאר די קארוועט. ווען עס קומט צו ברעיקן איז די מייבאק פיל מער פארגעשריטן און וועט קאמפלעט אראפברעיקן זייענדיג אויף 60 מייל פער שטונדע אין א שטח פון 121 פיס ווען דער קארוועט וועט ברויכן 345 פיס. פארגעסט נישט אז די מייבאק וועגט דאפעלט און איז אנדערהאלבן מאל אזוי גרויס.
דער מאטאר פון דעם מייבאק איז א ווי-12 מאטאר וועלכער אנטהאלט דריי וואלווס פער צילינדער וואס גיט אים 543 פערד-קראפט אין קאנטראסט צו דעם קארוועט מאטאר וועלכע איז גרעסער איז סייז אבער קען נאר פראדוצירן 350 פערד-קראפט. די ברעיקס פון דעם מייבאק זענען די בעסטע וואס מען האט אמאל געמאכט. די פאדערשטע צוויי רעדער פארמאגן ברעיקינג דיסקס פון ביידע זייטן און א ספעציעלע קאמפיוטער באטראכט און פארשטייט וויאזוי דער דרייווער טוט ברעיקן און לויט דעם ווייסט עס וויפיל דרוק צו לייגן מיט אירע 6 ברעיקינג דיסקס.
אן אנדערע קאמפיוטער כאפט אויף די גאנצע צייט ביי וועלכע ווינקלן דער אויטא ווארפט זיך דורכ'ן פארן און טוט לויט דעם אנשטעלן די ספרינגס וויפיל דרוק עס זאל ארויסגעבן צו יעדעס ארט אזוי אז די פאסאזשירן אינעווייניג זאלן גארנישט שפירן אז עס פארט יעצט.
דאס קויפן א מייבאק.
עס איז פארשטענדליך אז צו קויפן אן אויטא פון איבער $300,000 גייט נישט אזויווי דאס קויפן א ביליגן אויטא. די פירמע פראדוצירט נאר 1,000 אזעלכע אויטאס פער יאר און די מעגליכע קאסטומערס זענען עקסטרעם ווייניג.
די פירמע האט נאך קיינמאל נישט געמאכט קיין טעלעוויזיע אדער אנדערע סארט אדווערטייזמענט און פלאנט עס נישט אינעם צוקונפט. די אגענטן פאר די פירמע פאלגן נאך ווער זענען די רייכסטע מענטשן אויף די וועלט און נוצן א דירעקטע מעיל קאמפיין זיי צו מאכן אינטערעסירט אין דעם אויטא. איינמאל איינער פון זיי אינטערעסירט זיך מער וועגן דעם שיקט מען אים ארויס א ספעציעלע בראשור אין א טייערע גלאזערענע שאכטל מיט זיין נאמען ארויפגעקריצט דערויף וועלכע קאסט עטליכע הונדערט דאלאר. אינעם בראשור ווערט ציטירט די היסטאריע פון דעם אויטא, וואס עס באווייזט, און וויפיל עס קאסט.
אויב איינער איז אינטערעסירט דאס צו קויפן האט ער איינס פון די צוויי ברירה'ס: אדער אראפפארן קיין סינדלפינגן, דייטשלאנד וואו די אויטא ווערט געמאכט. אדער גיין צו געוויסע מערצעדעס דילערס איבער'ן לאנד וועלכע זענען קואליפיצירט צו פארקויפן דעם טייערן אויטא. אין גאנץ נארט אמעריקע זענען אין דעם פארגאנגענעם יאר נאר באשטעלט געווארן 40 אזעלכע אויטאס וואס מיינט אז נישט אפילו אין יעדע שטאט איז פאראן איינער וואס פארמאגט אזא אויטא.
העברעאיש (עברית) איז אַ סעמיטישע שפּראַך. מען שרייבט העברעאיש מיט די 22 אותיות פונעם אלף בית ענדלט אין -להבדל- לשון קודש. די יידן אינעם מדבר און אין ארץ ישראל ביזן חורבן פונעם ערשטן בית המקדש האבן גערעדט לשון קודש. ווען בבל האט באזיגט ארץ ישראל און געפירט די יידן אין גלות אין בבל האבן די יידן אויפגעהערט רעדן לשון קודש און זיי האבן גערעדט אראמיש.
דאָס מאָדערנע העברעאיִש (עברית ישראלית) איז באַזירט הױפּטזעכלעך אױף לשון קודש און פֿאַרצײַטישן אַראַמיש, מיט אַנטלײַונגען פֿון נישט־סעמיטישע שפּראַכן און עטלעכע ענדערונגען אין גראַמאַטיק. דאָס העברעיִש איז נײַ־געשאַפֿן געװאָרן װי אַ רײדשפּראַך אינעם סוף פֿון 19טן יאָרהונדערט ביז אָנהײב פֿונעם 20טן יאָרהונדערט דורך אליעזר בן יהודה. די אָפֿיציעלע הברה איז באַזירט אױף די וואקאלן פון דער ספרדישער טראַדיציע.
לויט די לינגוויסטן, געהערט העברעאיש צו דער כנענישער גרופע שפראכן, וואס זיי זענען א צווייג פון דער צפון־מערבדיקער פאמיליע פון סעמיטשע שפראכן.
לויט אברהם בן-יוסף, האט העברעאיש געבליעט ווי א רעדן־שפראך אין מלכות ישראל און מלכות יהודה פון 1200 פאר דער ציווילער רעכענונג (יאר ב׳ת״ר בערך) ביזן חורבן פונעם ערשטן בית המקדש. אין גלות בבל ווייסט מען נישט וויפיל מען האט גערעדט העבעראיש, אזוי ווי די הויפט שפראך דארט איז געווען אלטע אראמיש. שפעטער, נאכן חורבן פונעם צווייטן בית המקדש האט כמעט קיינער נישט גערעדט העברעאיש, אויבוואויל מען האט ווייטער געשריבן ספרי קודש אין לשון קודש. אינעם 19סטן יארהונדערט האט ווידעראמאל אויפגעבליעט דאס רעדן העברעאיש.
גראמאטיק.
העברעאיש ניצט אותיות פאר, נאך און אינמיטן א ווארט. פאר א ווארט קען קומען ה־ (דער), ו־ (און), כ־ (ווי) און די פרעפאזיציעס ב־ (אין), ל־ (צו) און מ־ (פון).
לינגוויסטיק.
לינגוויסטיש איז העברעאיש א שפראך וואס געהערט צו די צפון־מערב סעמיטישע שפראכן, און איז דער דיאלעקט וואס די איינוואוינער פון ארץ ישראל האבן גערעדט אין דער צייט פון תנ״ך, בערך צווישן די יארן פון ב'תק"ס ביז ג'ק"ס (1200 פאר דער ציווילער רעכענונג ביז 600 פאר דער ציווילער רעכענונג). דער שטח פון ארץ ווערט גערופן אין תנ״ך ארץ כנען, וואס שליסט איין די היינטיקע לענדער פון ארץ ישראל, לבנון, סיריע און יארדאניע. אין יענע יארן האבן די כנענים אין לבנון גערעדט די פעניקישע שפראך, וואס איז א ביסל ענלעך צו העברעאיש.
כמעט דער גאנצער תנ״ך (אחוץ טיילן פון דניאל און עזרא), ווי אויך די משנה און רוב פון די ספרים חיצוניים און די באהאלטענע מגילות, זענען געשריבן אין לשון קודש. די שפראך האט זיך געענדערט במשך די יארן, און מען דערקענען די אונטערשייד צווישן לשון קודש אין תנ״ך און לשון חז״ל געניצט אין דער משנה.
א פאר הונדערט יאר נאכן חורבן בית המקדש (אין 3טן יארהונדערט) האבן רוב יידן אויפגעהערט רעדן העברעאיש אין טאג-טעגלעכן לעבן. די גמרא, סיי תלמוד ירושלמי און סיי תלמוד בבלי זענען געשריבן אויף אראמיש. טייל יידן האבן דאך ווייטער גערעדט העברעאיש; ביי די בעלי מסורה אין טבריה אינעם 8טן יארהונדערט איז זייער שפראך געווען לשון קודש.
אויך ווען מען האט אויפגעהערט רעדן העברעאיש איז די שפראך נאכאלץ געבליבן די הויפט שפראך פון שרייבן ביי יידן, בעיקר אין הלכה ענינים, למשל שרייבן די פראטאקאלן פון בתי דינים, זאמלונגען פון הלכות, פירושים אויף כתבי קודש און נאך. אפטמאל האבן יידן געשריבן בריוו און קאנטראקטן אין העבעראיש. אבער, אזוי ווי ווייבער האבן נישט געלערנט לשון־קודש (וואס מענער האבן יא געלערנט), ספרים פאר ווייבער האט מען געשריבן אין דער שפראך וואס די פרויען האבן פארשטאנען, ד״ה אין די אשכנזישע קהילות יידיש (למשל די צאינה וראינה), אין די ספרדישע קהילות אויף לאדינא, און אין די אראבישע לענדער אין יידיש־אראביש.
אנדערע ספרים וואס זענען נישט הלכה ספרים האט מען אויך טיילמאל געשריבן אין זשארגאן. דער רמב״ם האט געשריבן זיין הלכה ספר משנה תורה אויף לשון־קודש, אבער דעם מורה נבוכים און דעם פירוש המשניות אין יידיש־אראביש. שפעטער האט מען פארטייטשט זיינע אראבישע ספרים אויף לשון־קודש. די איבן תיבון משפחה איז געווען באקאנט פאר עוסק זיין אין דער ארבעט.
שפראכן וואס זענען באאיינפלוסט פון העברעאיש.
דער איינפלוס פון העברעאיש איז באקאנט ספעציעל אין די יידישע שפראכן. די שפראך יידיש, וואס איז געווען די מוטערשפראך פון די אשכנזישע יידן אין אייראפע, און וואס האט א מקור אין מיטל־הויך־דייטש, איינע פון די דיאלעקטן פון דייטש, בארגט א סך ווערטער פון לשון־קודש (העברעאייש) – עטלעכע 20% פון זיין וואקאבולאר – און מען שרייבט יידיש מיטן אלף־בית פון לשון־קודש. יידיש, אנדערש ווי העברעאיש, ניצט אותיות פאר די וואקאלן, אזוי ווי די אייראפעאישע שפראכן – למשל, דער אות ע' באדינט צו באצייכענען דעם וואקאל e. דאך, ווערטער וואס קומען פון לשון־קודש שרייבט מען מיט דער ארטאגראפיע פון זייער אריגינעלער שפראך. אזוי, דאס ווארט "אֱמֶת" (וואס ווער אויסגערעדט אויף יידיש /eməs/), שרייבט מען טאקע ״אמת״ און נישט "עמעס".
די שפראך לאדינא (אויך גערופן"ספאניאליש" אדער "יידיש־שפאניש"), וואס האט זיך אנטוויקלט פון קאסטילישן שפאניש, און איז געווען די שפראך פון די ספרדישע (שפאנישע) יידישע קהילות יהודיות איבער דער גארער וועלט, האט אויך געבארגט א סך ווערטער פון לשון־קודש, און ווערט געשריבן מיט אלף־בית, בעיקר מיט רש"י אותיות (אויבוואויל ס׳איז פאראן פאר לאדינא א סיסטעם פון שרייבן אויף לאטיינישע אותיות).
יידישע אראביש, די שפראך פון די יידישע קהילות אין דער מוסולמענישער אימפעריע, בעיקר אין צפון אפריקע, וואס איז די שפראך אין וואס דער רמב״ם האט געשריבן זיין מורה נבוכים און נאך חשובע ספרים, ווערט אויך אזוי געשריבן מיט די אותיות פון לשון־קודש.
די שפראכן אראמיש און אראביש ווערן בארעכענט שוועסטער שפראכן פון העברעאיש, און געוויסע אויסשפראכן פון העברעאיש קען מען פארשטיין אין יענע שפראכן.
ס׳זענען פאראן אנדערע שפראכן וואס האבן באקומען א השפעה פון העברעאיש דורך דאס פארטייטשן תנ״ך אויף פרעמדע שפראכן. דאס ווארט "שַׁבָּת", למשל, איז גאנץ פארשפרייט אין כלערליי שפראכן ווי דער נאמען פון דעם זיבעטן טאג אין דער וואך, דער רו־טאג. אויך א סך העברעאישע נעמען פון תנ״ך זענען גאנץ פארשפרייט איבער דער וועלט.
די צוויי ווערטער פון לשון־קודש וואס זענען מערסט פארשפרייט זענען "אמן" און "הללויה" – די ווערטער מיט וואס מען ענדיגט געוויסע תפילות, און באדייטן הסכמה מיט וואס מ׳האט געזאגט.
העברעאישע שריפט.
די העברעאישע שריפט האט אן אלף בית מיט 22 אותיות, און 5 באזונדערע ענדע אותיות וואס ווערן געניצט ביים סוף פון א ווארט אנשטאט דעם נארמאלן אות. די געטאפלטע אותיות זענען כ-ך מ-ם נ-ן פ-ף צ-ץ. די אותיות זענען די קאנסאנאטן, און לכתחילה האט מען נישט געשריבן די וואקאלן. אויך זענען פאראן גראפישע סימבאלן פאר די וואקאלן, פינטעלעך און שטרייכעלעך (וואס מען האט איינגעפירט א סך שפעטער). דער קוואדראטישער אלף בית וואס איז באקאנט היינט איז באזירט אויפן ״אינטערנאצינאלער״ אראמישער שריפט פון דער פערסישער אימפעריע, וואס האט געטוישט די אורלאטע כתב עברי שריפט (העברעאיש־פֿעניקישער שריפט) לויט א הוראה וואסעזרא הסופר) האט באקומען פון הימל, וואס מען פלעג ניצן אין מלכות יהודה, מלכות ישראל און אין די ברייט און לענג פונעם פארצייטיקן מזרח פאר גלות בבל. כתב עברי איז נישט אינגאנצן פארשוואונדן געווארן, און מ׳האט זי נאך געניצט אין די צייטן פונעם צווייטן בית המקדש, און ביים בר כוכבא אויפשטאנד האט מען געניצט מטבעות מיט כתב עברי שריפט.
פסיקתא דרב כהנא איז א מדרש אויף חומש און הפטורות. זי איז א חלק פון דער אלגעמיינער פסיקתא רבתי, אבער אזוי ווי אסאך ראשונים רופן אן דעם אלגעמיינעם פסיקתא מיטן נאמען פסיקתא דרב כהנא, און שלמה באבער האט געהאט א כתב יד פונעם פסיקתא האט ער געדרוקט דעם כתב יד און איר א נאמען געגעבן פסיקתא דרב כהנא, כאטש עס געפינט זיך נישט דערין קיין ספעציעלע חידושים, עס איז כמעט דער זעלבער ווי דער פסיקתא רבתי, דאך געפינט זיך דערין זייער אסאך מדרשים און וואונדערליכע מאמרים וואס מען טרעפט אין ערגץ נישט נאר אין דעם פסיקתא דר"כ.
ווי עס זעט אויס אין די הקדמות פון די גרויסע מפרשים (רא"ז מרגליות, הרד"ל) אויפן פסיקתא רבתי, איז דער פסיקתא מיט מיטן פסיקתא דרב כהנא גאר איינס, און דערפאר האבן די מפורשים גערופען זייער פסיקתא מיטן נאמען פסיקתא דרב כהנא, עס איז נישט קיין גאנץ נייער מדרש, עס איז נאר בלויז נאר א נוסח אזוי ווי פונעם ארגינאלן פסיקתא רבתי איז דא עטליכע נוסחאות און כתבי ידות. אבער שלמה באבער אין זיינע הקדמות טענה'ט אז דער אז דאס איז צוויי באזונעדערע פסיקתות.
די פסיקתא זוטרתא איז געשטעלט אויף די פרשיות התורה, און בדרך כלל ווען מען טרעפט אין ספרים פסיקתא זוטרתי מיינט מען אויף די פרישיות התורה, עס ביישטייט פון קליינע מדרשי חכמים, וואס די חכמים האט גע'דרש'נט אויף די פסוקי התורה, ארויסגענומען פון ש"ס מדרש רבה תנחומא פסיקתא און נאך מדרשים, אויך איז דערין דא אסאך נייע מדרשים און דרושי הפסוקים וואס מען טרעפט נישט אין אנדערע פלעצער,
דער ספר האט מחבר געווען ר' אליעזר א חבר פון אבן עזרא.
דער פסיקתא זוטרתי ביישטייט פון צוויי חלקים
דער ערשטער חלק האט געדרוקט דער משכיל שלמה באבער פון א כתב יד אין יאהר ה'תרמ"ז. און עס איז אויף סדר בראשית און שמות, עס איז זייער ענדליך צום מדרש שכל טוב און האט כעמט אויף יעדן פסוק און ווארט אין דער תורה אסאך דרשות בעיקר אויף אגדה.
דער צווייטער חלק איז שוין געווען געדרוקט פריער, עס איז אויף חלק ויקרא, במדבר, דברים, עס ווערט געברענגט אין די ספרי החיד"א און נאך פריעדיגע, עס האט נישט קיין סאך אויף אגדה מען קען דאס פרעכעננען מער צו די מדרשי הלכה, עס ברענגט אסאך פון תורת כהנים און ספרי.
שפעטער האט געדרוקט נאך חלקים פון פסיקתא זוטרתי וואס איז פירושים אויף די חמש מגילות, געדרוקט אין מדרשים פון בית המדרש.
אסאך ראשונים רופן אהן סתם פסיקתא און זייער כוונה איז צום פסיקתא זוטרתא.
שלמה יהודה לייב הכהן ראפאפארט (י"ט סיון ה'תק"ן - י"ט תשרי ה'תרכ"ח), אויך באקאנט מיט די ראשי תיבות שי"ר, איז געווען א גאליציאנער רב און א אידישער געלערענטער.
געבוירן אין לעמבערג י"ט סיוון ה'תק"ן, יוני 1 1790, און געשטארבן און פראג, י"ט תשרי ה'תרכ"ח, 18טן אקטאבער 1867. ער איז געווען א מיטגלידער אין דער גאליציאנער השכלה באוועגונג, אזוי אויך איז ער געווען פון די גרינדער פון דער "וויסנשאפט דעס יודנטומס" (חכמת ישראל) באוועגונג. פון יאר 1838 ביז 1840 איז ער געווען רב פון שטאט טארנאפאל, און פון 1840 ביז צו זיין פטירה איז ער געווען רב פון פראג. זיין שווער איז געווען דער קצות החושן, און עס איז דא פון זיינע חידושים אין דעם ערשטן חלק פונעם ספר קצות החושן. אין 1816 זענען זיינע חידושי תורה געדריקט געווארן אין די ענדע פון זיין שווער'ס ספר "אבני מילואים".
ראפאפארט איז געווארן באוואוסט ווען ער האט מפרסם געווען אין 1824 אן ארטיקל אויף די אידישע שבטים אין אראביע אין דעם משכילישע זשורנאל "ביכורי העיתים". די גרויסע פרסום זינע, איז אבער געקומען ווען ער האט אין 1829 מפרסם געווען זיין ווערק אויף רב סעדיה גאון אינעם זעלבן זשורנאל. דער ארטיקל איז געווען די ערשטע אין א סעריע פון ביאגראפישע ווערק אויף חכמי ישראל אין די מיטל-אלטער. צוליב די ארבייט האט ער באקומען היבש אפאר פראמינענטע חבירים, צווישען זיי דער באקאנטער שמואל דוד לוצאטו (שד"ל). אין די יארן בעפאר ער איז געווארן רב אין פראג, האט ער זיך צושלאגן מיט א גרופע יונגע משכילים וואס האבן זיך א נאמען געגעבן "הרואים", און אין 1837 האבן זיי ארויסגעגעבן א קונטרס קעגן אים מיט שארפע קריטיק.און 1839 האט זיך שי"ר צוקריגט מיט זיין נאענטע ידיד שד"ל, א סכסוך וואס אין דעם זענען געווען אריינגעמישט עינינים פון השקפה צוזאמען מיט פערזענליכע באשולדיגען. שד"ל האט געשיקט צו שי"ר א ביכל וואס ער האט א נאמען געגעבן "ספר כריתות", דארט האט ער געשריבן אויף אים "מיטב השי"ר כזבו". נאר אין 1841 האבן זיך שי"ר און שד"ל איבערגעבעטן אין זיי זענען צוריק געווארן גוטע פריינד. אויך רנ"ק (ר' נחמן קראכמאל) האט זיך דערוויטערט פון שי"ר נאכדעם וואס שי"ר האט נישט אנגענומען רנ"ק'ס דיעה נישט צו קומען אויף טארנאפאל; בעפרא די פטירה פון רנ"ק און 1840 האבן זיך די צוויי איבערגעבעטן.
ישראל און די מערב ברעג
ישראל איז אַ דעמאקראטיש לאנד אין מיטל מזרח, אויפן מזרח בארטן פונעם מיטלענדישן ים. דאס לאנד איז געגרינדעט ה'תש"ח (1948) ווי אן אומאפהענגיק לאנד, נאך דער ענדע פונעם בריטישן מאנדאט. רוב פון זיינע איינוואוינערס זענען יידן אבער עס זיצן אין אים אויך א גרויסער צאל פאלעסטינע אראבער, בעדואינער, דרוזן, און נאך אנדערע פעלקער. די הויפטשטאט און גרעסטע שטאט איז ירושלים.
ישראל איז א קליין לאנד, אבער עס פארמאגט בערג, מדברות, בארטנס, טאלן און פלוינען. דער קלימאט איז ווארעם און טרוקן אין זומער, קיל מיט רעגן אין ווינטער.
אין די ערשטע יארן האט ישראל געהאט אנטוויקלט ווייניג נאטירלעכע רעסורסן און האט אימפארטירט מער ווי עקספארטירט. אין די שפעטערע יארן האט אבער איר עקספארט פיל אויפגעבליט מיטן שנעלער עקאנאמישער אנטוויקלונג אין פארשידענע געביטן ווי לאנדווירטשאפט און נאך. אויך האט זי לעצטנס ערפארלגרייך אנטדעקט און אנטוויקלט נייע רעזערוון פון נאטורליכן גאז.
דער שטאַט ישראל, געגרינדעט ה'תש"ח (1948), עקזיסטירט הײַנט מערסטנס אינערהאַלב די היסטארישע גרעניצן פֿון לאַנד ארץ ישראל, דאס אידישע לאנד אין מערב אזיע. אנדערש ווי אלע לענדער, באטראכט זיך ישראל אלס דאָס הײַמאָרט צו די אַלע וועלכע געהערן זיך אָן צו דער אידישער רעליגיע, איז אָבּער ישראל דעמאקראטיש וואס איז שטארק קעגנזאץ צו דער אידישער רעליגיע, טראָצדעם וואָס זי טראָגט אויסערליך דעם נאָמען ישראל.
מאנכע גרופּעס אינערהאלב דער רעגירונג פּרובירן זי פֿאראידישן און אנדערע זי צו פאר'גוי'שן, אָבער דער פֿינף-און-זעכציג יעריגער נאָכאַנאַנדער רעליגיעזער שטרייט איז וואַרשײַנליך אַן ענדלאָזער און פֿאַרלוירענער.
די פאלעסטינער אראבער פֿאָדערן שטרענג די געביטן פון יהודה און שומרון (באוואוסט אלס דער מערב ברעג) מיטן ציל עווענטועל צו גרינדן א פּאַלעסטינער שטאַט.
רוב פרומע יידן דענקען אז די מדינה וועט אויפגעלעזט ווערן אינגיכן, און אלע פרומע ײדן האָפן אויף דעם טאָג אין וועלכן משׁיח וועט אַנטפּלעקט ווערן און אויסלײַזן די יידן פֿון גלות און זײַ אַרויפברענגען אין ארץ ישׂראל.
די באפעלקערונג פון ישראל, אזוי ווי דאס צענטראלע ביורא פאר סטאטיסטיק דעפינירט זי, איז געווען געשאצט 8,146,300 מענטשן אין 2014.
ישראל איז א טייל פון ארץ ישראל, דאס לאנד וואס די יידן האבן גענומען פון די כנענים. דאס לאנד הייסט אזוי ווייל דאס פאלק ישראל נעמט זיין נאמען פון ישראל, וואס איז איינער פון די נעמען פון יעקב אבינו.
דער באגריף ארץ ישראל ווי דאס לאנד פון די יידן גייט צוריק צו די אוראלטע צייטן. עס שטייט אין דער תורה אז הקב"ה האט צוגעזאגט דאס לאנד צו די דריי אבות, אברהם, יצחק און יעקב.
דער ערשטער קעניג פון די יידן אין ארץ ישראל איז געווען שאול המלך, אין יאר ב'תת"ן. נאך שאול המלך האבן דוד המלך און שלמה המלך געהערשט איבער דער פאראייניגטער מלוכה. אין די טעג פון דעם מלך רחבעם, זון פון שלמה המלך, האט זיך די מלוכה צעשיידט: רחבעם איז געבליבן מלך איבער מלכות יהודה, וואס האט איינגעשלאסן די טעריטאריעס פון די שבטים יהודה און בנימין, און ירבעם בן נבט האט געהערשט איבערן ניי געגרינדעטע מלכות ישראל, וואס האט איינגעשלאסן די טעריטאריעס פון די אנדערע שבטים, וואס מען רופט די "צען שבטים".
די גרינדונג פון ישראל אין יאר ה'תש"ח איז געווען דורך יידן וואס שטאמען אממערסטנס פון שבט יהודה און איז אויפגעשטעלט געווארן, און גרעסטן טייל, צווישן די גרעניצן פון דעם היסטארישן ארץ ישראל.
דער רמב"ם שרייבט אז דער פולקאמער צוריקקער און אויפבוי פון דער יידישער מלוכה אין ארץ ישראל וועט צושטאנד קומען דוקא דורך א מאן פון בית_דוד וואס וועט זיך פירן אין די וועגן פון דוד המלך, דאס הייסט ער וועט דינען גאט און זיך באשעפטיגן אין תורה. טאמער וועט ער מצליח זיין אז דאס גאנצע יידישע פאלק זאל זיך פאראייניגן אונטער עם און ער וועט איינעמען ארץ ישראל און צוריקקערן 'אלע' יידן קיין ארץ ישראל און ער וועט פירן מלחמות מיט די ארומיגע פעלקער און זיי אלע באזיגן און אזוי אויך וועט ער אויפבויען דער בית המקדש, דעמאלטס וועט מען וויסן אויף זיכער אז גאט האט עם אויסגעוועלט צו זיין דער ממשיך פון מלכות בית דוד. דאס אלעס איז דערווייל נאכנישט צושטאנד געקומען, דערפאר זענען גלויביגע יידן נישט איינשטימיג אז דער היינטיגער ישראל איז דער ווידער אויפבוי פון דער יידישע מלוכה אין ארץ ישראל, און זיי זאגן נאכאלץ ביים דאווענען 'ולירושלים עירך ברחמים תשוב'.
ישראל געפינט זיך ביים מזרח עק פונעם מיטלענדישן ים, און האט גרענעצן מיט לבנון אין צפון, סיריע אין צפון־מזרח, ירדן אין מזרח און עגיפטן און דעם עזה פאס אין דרום־מערב.
ישראל האט א לאנגע וואסער ברעג מיטן מיטלענדישן ים אין מערב, און א קליינע וואסער ברעג צו דרום אין אילת מיטן אילת איינגאס אינעם ים סוף, און ליגט צווישן גארטל ליניעס 29° – 34°N, און מערידיאנען 34° – 36°E.
ס'איז פאראן א בארג קייט וואס גייט אדורך דעם לאנד פון צפון צו דרום. צו מערב פון די בערג איז דער בארטן־פלוין און צו דרום געפינט זיך דער נגב מדבר. צו מזרח פון די בערג געפינט זיך א טאל מיט דעם כנרת אזערע אין צפון און דער ירדן טייך וואס פליסט אריין אין ים המלח אין דרום. דער ברעג פונעם ים המלח איז די נידריגסטע יבשה אין דער וועלט, 417 מעטער אונטער דעם ים־פלאך.
אין דרום איז א מדבר און כמעט קיין רעגן פאלט נישט דארטן. ישראל האט אויפגעשטעלט א גרויסן באוואסערונג פראיעקט וואס שפייכלערט וואסער אינעם כנרת אזערע און פירט וואסער פון צפון צום נגב כדי פלאנצן זאלן וואקסן דארט..
ישראל ווערט געפירט דורך א פארלאמענטארישער סיסטעם ווי א דעמאקראטישע רעפובליק מיט אלגעמיינעם וואלרעכט פאר אלע בירגער וואס זענען אלט 18 יאר אדער עלטער. איינער פון די כנסת דעפוטאטן וואס קען באקומען א מערהייט אין דעם כנסת (פארלאמענט) ווערט פרעמיער מיניסטער, געוויינלעך דער פירער פון דער גרעסטער פארטיי. דער היינטיקער פרעמיער מיניסטער איז נפתלי בענעט, וואס דינט אין דעם אמט זייט יוני 2021.
וואלן פארן כנסת מוז מען האלטן יעדע פיר יאר, אבער ווען דער רעגירונג פארלירט א צוטרוי־וואל דארף מען האלטן אלגעמיינע וואלן פריער. דער כנסת האט 120 מיטגלידער.
די סיסטעם פון וואלן איז פראפארציאנעל, און מען שטימט פאר א ליסטע פון א פארטיי.
ישראל האט נישט קיין קאנסטיטוציע, אבער דער כנסת קען איינפירן "גרונטיקע געזעצן".
דער ראש מלוכה איז דער פרעזידענט. זייט יולי 2014 איז דער פרעזידענט רובי ריוולין.
אין ישראל זענען פאראן א סך פאליטישע פארטייען. ביי די כנסת וואלן פון 2009 האבן צוועלף פארטייען באקומען דעפוטאטן אין כנסת.
קיין איין פארטיי האט קיינמאל נישט געוואונען קיין קלארע מערהייט אין דער כנסת, און דער רעגירונג ווערט צאמגעשטעלט פון א קאאליציע. דער גרעסטער פארטיי אין דעם היינטיקן כנסת איז ליכוד, וואס שטיצט פריימארק פאליטיק מיט באגרענעצטן אינטערווענץ פון דער רעגירונג אין דער עקאנאמיע.
ווען עס איז געווארן אומאפהענגיק איז ישראל געווען אן ארעם לאנד מיט ווייניג פראדוקציע פון לאנדווירטשאפט און אינדוסטריע. די עקאנאמיע האט אבער שטארק געוואקסן זייט 1948.
היינט ישראל ווערט פאררעכנט אלס איינע פון די מערסט פארטגעשריטנע לענדער אין דרום־מזרח אזיע, אין דעם געביט פון עקאנאמישער און אינדוסטריעלער אנטוויקלונג, און פון די מערסט פארטגעשריטנע אויפן וועלט. אום 10טן מיי 2010 האט די ארגאניזאציע פאר עקאנאמישע קאאפעראציע און אנטוויקלונג פארבעטן ישראל צו ווערן א מיטגליד, אינאיינעם מיט עסטלאנד און סלאוועניע.
ישראל האט ווייניג נאטירלעכע רעסורסן, וואס ווערן אבער געניצט אין זיין אינדוסטריע. מען גראבט אויס בראם, קאליום, שוועבל און פאספאט, און אויך נאטירלעכע גאז וואס מ'האט אנטפלעקט אין גרויסע קוואנטיטעטן אין 2009 קעגן די בארטנס פון חיפה און חדרה, זייט ווען איז ישראל א פראדוצירער פון נאטירלעכע גאז.
צוליב די ווייניגע נאטירלעכע רעסורסן, איז א גרויסער פון ישראל'ס עקאנאמיע געבויט אויף מענטשלעכע רעסורסן, ווי למשל היי טעק, מעדיצינישע טעכנאלאגיע און מיליטערישע טעכנאלאגיע, וואס זענען א גרויסער טייל פונעם אינדוסטריעלן עקספארט.
ישראל האט א גוט אנטוויקלטע טראנספארט סיסטעם. די שאסייען זענען גוט און פארבינדן די שטעט און שטעטלעך פון לאנד. דער הויפט פובליקער טראנספארט איז בוסן פון אגד און אנדערע פירמעס. ישראל באנען האט א באן־סיסטעם וואס פארבינדט די שטעט.
דער גרעסטער פלוגפארט איז בן גורין אינטערנאציאנאלע פלוגפארט. אויך איז דא א קלענערער פליפארט, עבדה, לעבן אילת. אל על און אנדערע לופטליניעס פליען צו די פאראייניגטע שטאטן, קאנאדע, רוב לענדער פון אייראפע און טיילן פון אפריקע און אזיע.
ישראל האט דריי טיף־וואסער פארטן—חיפה, אשדוד און אילת.
אין יאר 2006 שטייט די צאל פֿון די באפֿעלקערונג ביי 7,026,632 איינוווינער. 76% זענען יידן, און פֿון זיי 12% זענען פֿרומע. 20% זענען אראבער מיט דרוזן, און די איבעריקע 4% זענען פון אנדערע פעלקער.
אריינרעכנדיג די מערב בערג און די עזה פאס שטייט די באפעלקערונג פון 51% אידן און 48% פאלעסטינער (אין 2011)
צוליב די קליינע וואוקס ראטע פון דיר אלגעמיינער אידישער באפעלקערונג, און די העכערע וואוקס ראטע פון די פאלעסטינער און די פענאמענאלע וואוקס ראטע פון די חרדישע באפעלקערונג, זענען מער ווי האלב פון די קינדער אין די שולעס אין ישראל (נישט אריינרעכנדיג די מערב ברעג) אדער חרדי'ש אדער אראביש.
די אפיציעלע שפראכן פון ישראל זענען העברעיש. די עיקר שפראך פונעם לאנד איז העברעיש, וואס די מערהייט פון דער באפעלקערונג רעדן. ישראל איז א לאנד פון אימיגראנטן, און מען הערט פארשידענע שפראכן אויף די גאסן. רוסיש און אמהאריש זענען זייער פארשפרייט צוליב די גרויסע אימיגראציע פון דעם געוועזענם סאוועטן פארבאנד און פון עטיאפיע. מער ווי א מיליאן רוסיש־רעדענדיקע אימיגראנטן זענען אנגעקומען אין ישראל צווישן די יארן 1990 און 2004.
רבי שמואל שטראשון (ה'תקנ"ד - י״ג אדר ב׳ ה'תרל"ב) איז באקאנט אלס דער רש"ש, ער האט געוואוינט אין שטאט ווילנא, און געווען א פאמיליע מיטגליעד מיט די אלמנה ואחים ראם, דעריבער האבן זיי אריינגעדרוקט זיינע הגהות אויף ש"ס, מדרש רבה, א.ד.ג.
הרב שמואל שטראשון איז געבוירן אין זאסקאוויץ צו זיין פאטער ר׳ יוסף אין ה'תקנ"ד (1794). ער איז געווען אן איידעם ביי ר' דוד שטראשון, און האט גענומען זיין משפחה נאמען. זיין שווער האט זיך געצויגן קיין ווילנא ווען נאפאליאן איז אריין אין רוסלאנד. אין ווילנא האט ער געגרינדעט א "קלויז" (בית מדרש). זיינע הגהות אויף ש״ס זענען באוואוסט פאר זייער שארפקייט.
ער איז נפטר געווארן אין ווילנא י״ג אדר שני ה'תרל"ב (1872).
זיין זון רבי מתתיהו שטראשון איז געווען א באוואוסטער תלמיד חכם.
און זיין טאָכטער צענא איטא פרוי פון יוסף שמואל הרכבי.
דאָס װאָרט שטרױס פֿאַררופֿט אױף אײן זגאַל אָדער צװײ זגאַלן פֿון גרױסע, ניט־פֿליִענדיקע פֿױגלען, װאָס האָבן זייער אָריגינעלן הײם אין אַפֿריקע. זײ זענען די אײנציקע מיטגלידער פֿונעם מין שטרױספֿױגלען (סטרוטיאָ אָדער "Struthio"), װאָס איז די אײנציקע אױסהאַלטנדיקע צװײַג פֿון דער משפּחה שטרױסן (סטרוטיאָנידעי, "Struthionidae"). זינט 2014 מאַכט מען אַ קאָנטראַסט צװישן דעם געװײנטלעכן שטרױס און דעם סאָמאַלישן שטרױס, וואָס איז איצט אַ באַזונדערער זגאַל.
דער שטרױס איז אַ טײל פֿון דער אָרדענונג לױף־פֿױגלען (סטרוטיאָניפֿאָרמעס אָדער "Struthioniformes"), בײַזאַמען מיט די קיװיס, די עמוס, די ניאַנדוס און די קאַסוּװאַרעס. ער האָט אַ באַזונדערען געשטאַלט, מיט אַ לאַנגן האַלדז און לאַנגע פֿיס, און ער קען לױפֿן ביז אַ גיכקײט פֿון בערך 70 קילאָמעטער אַ שעה, װאָס איז די געשװינדעסטע לאַנד־גיכקײט פֿון אַלע פֿױגלען. דער שטרױס איז אױך דער גרעסטער זגאַל פֿון אַלע לעבנדיקע פֿױגלען, און די נקבֿה לײגט די גרעסטע אײער פֿון אַלע לעבנדיקע פֿױגלען (די אױסגעשטאָרבענע העלפֿאַנד־פֿױגלן פֿון מאַדאַגאַסקאַר און די ריזיקע מאָאַס פֿון נײַ־זײלאַנד פֿלעגן לײגן גרעסערע אײער).
די דיעטע פֿונעם שטרױס באַשטײט לרובֿ פֿלאַנץ־מאַטעריע, כאָטש ער עסט אױך אָנשדרהדיקע חיות. ער לעבט אין אַ נאָמאַדישער גרופּע פֿון 5 ביז 50 פֿױגלן. ווען ער דערשנאַפּט אַ דראָונג, דער שטרױס װעט אַנטלױפֿן אָדער זיך פֿאַרשטעלן, ליגנדיק אױפֿן גרונט. אויב ער װערט געכאַפּט אין אַ װינקל, קען ער געבן אַ קאָפּע מיט זײַנע שטאַרקע פֿיס. די פּאָרונגצײַט־מוסטערן שײדן זיך אונטער לפֿי דעם געאָגראַפֿישן ראַיאָן, אָבער טעריטאָריעלע זכרים באַקעמפֿן צװישן אַנאַנד כּדי צו אײַנשאַפֿן אַ האַרעם פֿון צװײ ביז זיבן נקבֿות.
מען האָדעװעט שטרױסן אױף דער גאָרער װעלט, בעיקר כּדי צו נעמען זייערע פֿעדערן, װאָס זענען דעקאָראַטיװ. מיט די פֿעדערן מאַכט מען אױך פֿעדערװישן. מען באַנוצט די פֿעל כּדי צו מאַכן לעדערפּראָדוקטן, און מע פֿאַרקױפֿט דאָס פֿלײש.
רבי ברוך יהושע ירחמיאל ראבינאוויטש (ו' תשרי ה'תרע"ה, שעדליץ, פוילן - כ"ז כסלו ה'תשנ"ח, פתח תקוה, ארץ ישראל) איז געווען דער מונקאטשער רב אין די יארן פאר דער צווייטער וועלט-מלחמה.
איז געווען א זון פון דעם פארצעווער רבי'ן, הרה"ק רבי נתן דוד ראבינאוויטש, און הרבנית יוטא שפירא, א טאכטער פון הרה"ק רבי משה לייב זצ"ל פון סטריזעוו. ער איז געווארן אן איידעם ביי הרה"ק רבי חיים אלעזר שפירא זצ"ל ממונקאטש בעל מנחת אלעזר.
ער האט איבערגענומען דאס רבנות און די רביסטיווע אין מונקאטש נאך דער פטירה פון זיין שווער אין יאר ה'תרצ"ז.
אויך ער האט ער איבערגענומען די ישיבה דרכי תשובה וואס ער האט געפירט מיט גרויס פקחות, און מיט א ספעציעלע אהבה צו אלע תלמידים באזונדער, וואס די צאל תלמידים האט געשטיגן איבער 300.
ביי די מלחמה יארן האט ער ארויסגעהאלפן טויזענטער אידן זיך צו ראטעווען פונעם קריג, וואס געדענקען אים צום גוטן.
אין תש"ז האט ער חתונה געהאט מיט זיין זיווג שני, און איז אריבער קיין בראזיל, וואו ער איז געווארן רב פון סאו פאולא און הויפט־רב פון בראזיל.
אין תשכ"ג האט מען אים באשטימט הויפט־רב פון חולון, ישראל.
ער איז נפטר געווארן אין ארץ ישראל בליל כ"ז כסלו ה'תשנ"ט נאכ'ן צינדן חנוכה ליכט און שרייבן זיין לעצטע שטיקל תורה וואס ענדיגט זיך מיט די ווערטער, "ושבת עד ה' אלוקיך". ער ליגט אין די בית החיים סגולה אין פתח תקוה לעבן דעם ציון פון זיין פאטער, דער פארציווער רבי זצ"ל.
א חלק פון זיינע תורה'ס זענען געדרוקט געווארן אין די ספרים בינת נבונים און דברי נבונים. ווי אויך איז ארויסגעקומען פון זיינע חידושים דאס ספר חשב נבונים.
געשוויסטער מיינט שוועסטער אדער ברידער, ד.ה. צוויי מענטשן וואס האבן איין טאטע אדער איין מאמע.
דאס ווערט אנגעקוקט רוב מאל ווי א זיי זענען זייער נאנט ווייל זיי טיילן איין בלוט און פלייש אדער מער מאדערן איין גענע סטרוקטור, אבער אין די וועלט ווערט אן אדאפטירט קינד אויך אנגעקוקט ווי געשוויסטער וואס מען האלט זיך רוב מאל זייער נאנט, אחוץ ווען עס פלאצט אויס א מלחמה פון א גרויסע ירושה צו פון עשירים צו פון רעביס וואס דאן איז מען יא צוהארגעט און צושאלגן.
אבער אין רוב ציוויליזירטע געזעלשאפטן וועלן געשוויסטער אויפוואקסן זייער נאנט אין איין פאמיליע מיט די זעלבע עלטערן אונטער איין דאך דורכאויס די איגענט. די נאנטקייט לאזט איבער טיפע אנטוויקילענדע כאראקטעריסטישע און עמאציאנאלע ענדליכקייטן און פארבינדונגן צווישן זיי וואס פארבלייבט שטארק דורכאויס זייער איבעריג לעבן, וו.צ.ב.ש.פ. רעספעקט ליבע א.א.וו. אבער אין א מיעוט גאר טראגישע פעלער טוט די נאנטקייט איבערלאזן נעגעטיווע חרבנות אין די געשוויסטער ווי למשל אויב די עלטערן האבן באהאנדעלט איין געשוויסטער מער ווי זיין קאנקורענט קען דאס פארהארגענען דאס קינד און זיין קשר מיט די איבעריגע אויף זיין לעבן.
עלנבויגן איז א אזא סארט מענטשלעך שארניר געלענק וואס לאזט און באמעגליכט די האנט זיך בייגן און דרייען. עס איז פארמירט פון דריי ביינער: די הומערוס פון די אויבערשער ארעם, און די פאר וואס הייסט רעדיאוס און אולנע פון די אונטערשעטער ארעם.
די ביינדערדיגע פראמינענץ פון די שפיץ פון די עלענבויגן איז די קאמפלעצירטער אלקרענאן פון די אולנע.
באוועגונגן.
אין די אנטאמישער פאזיציע, ליגן די ראדיאוס מיט די אולנע פאראראל איינער צום אנדערן. לענגאויס פראנציע, די אולנע פארבלייבט אויף איין פלאץ און רורט זיך נישט, און די ראדיאוס דרייט זיך ארום עס סיי אין דעם האנטגעלענק און סיי אין די עלענבויגן זשוינטס. אין די פראון פאזיציע, די ראדיאוס און די אולנע קוקען אויס ווי זענען איבער איינער דעם אנדערן ווי א קראס.
מערסטענס טייל פון די קראפט דורכאויס די עלענבויגן זשוינט ווערט געפירט דורך די הומערוס און די אולנע. זייער ווינציג קראפט איז דורכגעפירט דורך די הומערוס און די ראדיאוס. (אין קאנטראס פון דעם האנטגעלענק, וואס רוב קראפט איז טראנספערירט צווישן די ראדיאוס און די קארפוס, און די אולנע נעמט כמעט גארינשט קיין טייל אין דעם האנטגעלענק.)
שויס איז דער אויבערפלאך באשאפן וואס ליגט צווישן די קני און די טאליע ווען מען איז אין א זיצן'דער פאזיציע. א שויס הייסט נאר ווען מען זיצט און נישט ווען מען שטייט אדער ליגט.
קאנסומער פראדוקטען פארן שויס.
עס זענען פארהאן פארשידענע קאנסומער געצייגן באשאפן ספעציפיש פארן באנוץ אויפן אדער מיטן שויס. די לעפטאפ צ.ב.ש., איז דעזיין'ט פאר מענטשן וואס ברויכן נוצן זייערע קאמפיוטער אוועק פון זייער ארבייטס טיש וואס זיי קענען זיך נישט באנוצן מיטן דעסקטאפ. היינט צוטאגס האט זיך שוין געטוישט איר נאמען אויף נאוטבוק אלס א נאטיץ ביכל וואס דינט מיט צושלעפן ווי מען גייט, אבער איר אגינעלער נאמען האט באצייכענט איר הויפט סיבה פון פאזיציע. ווייל מען נוצט דאס אויף א שויס אנשטאט א טיש.
שויס אין קאלטור.
ביי עלעטער לייט איז די סדר צו נעמען א קליין קינד אויפן שויס ארויסצווייזן חביבות און ליבשאפט זיך שפילן דערמיט.
אבער אז עלטערע מענטשן זאלן זיך ארויפזעצן אויפן אן אן אדערן'ס שויס איז דאס מער סעקסועל פון נאטור, עס איז אויך דא א אינטערטעימענט אפציע וואס הייסט שויס טאנץ, ווי א מיידל טוט זיך אויס האלב נאקעט און טאנצט אויפן שויס פון דעם צאלער.
דער אקסל אדער די פלייצע איז צוזאמגעשטעלט די טייל פון דעם קערפער וואס די ארעם פארבינדט זיך צו דער אויבערשטער טייל פון קערפער וואס הייסט טארסא. עס איז צאמגעשטעלט פון דריי ביינער: די קלאוויקל, (קאלער-ביין) די סקאפולע (אקסל בלעיד) און די הומערוס (אויבערשטער ארעם ביין) ווי אויך די פארבינדענע מוסקלען, ליגאמענטן און שפאנאדערן.
די ארטיקולירונג צווישן די אקסל ביינער מאכן די געלענקען. דער אקסל מוז זיין בייגנדיג פאר די ברייטע פאלץ זיך צו רוקן אהער און אהין און באוועגן די האנט אויפהייבן אראפלייגן רוקן און פירן זאכן. און עס מוז אויך זיין גענוג שטארק דאס צו ערמגליכען נוצן פאר שווערע זאכן צו שלעפן שטופן אדער שלאגן.
געלענקען פון די אקסלען.
עס זענען פארהאן דריי געלענקען פון די אקסלען: די גלענאהומעראל, אקראמיאקלאוויקולער, און די סטערנאקלאוויקולער געלענקען.
גלענאהומעראל געלענק.
די גלענאהומעראל געלענק איז דאס הויפט געלענק פון די אקסלען, ווען מער רעדט פון די "אקסלען געלענק" איז געוויינליך מיינט מען דאס. עס איז א באל אין א סאקעט סארט געלענק, וואס ערלויבט די ארעם זיך צו דרייען און א רינדעכיגע אופן אדער זיך צו הינזשען צו ארויס אדער אויף ארויף אוועק פונעם קערפער. עס איז אויסגעפארעמט דורך די ארטיקולאציע צווישן די קאפ פונעם הומערוס מיטן די לאטערעל סקאפולע. די "באל" פון דעם געלענק איז די רינדעכיגע דערויסענדע אויבערפלאך פון די הומערוס און די "סאקעט" איז פארמירט דורך די גלענויד קאוועטי, די כלי-פארעם פארציע פון די לעצטער סקאפולע. די הוילקייט פון די פאסע און רעלאטיווער לויזע פארבינדונגען צווישן די אקסל און די איבעריגע קערפער ערלויבט די ארעם צו האבן ריזיגע באוועגונגען, אויף אזוי ווייט אז עס האט די גרינגסטע סכנה צו ווערן ארויסגענומען פון פלאץ מער פון אלע געלענקען פון די קערפער.
די קאפסול פונעם געלענק איז א ווייכער געוועבענוועלאפ וואס רינגעלט ארום און אריין דעם גלענאהומעראל געלענק און פארטשעפעט עס צו די סקאפולע, הומערוס און די שפיץ פון די בייסעפס. עס איז אויגעשורה'ט דין, גליטשיק. די קאפסול איז געשטארקט דורך די
אקסל אין קולטור.
ביי פרויען איז די אקסעלן קלענער און שמאלער ביי מענער ברייטער און גרעסער.
ווען א געליבטער איז אין א צרה איז דא אן אויסדרוק אז מען זאגט געב מיך דיין אקסל זיך אנצולענען, אדער אן אקסל צו וויינען דערויף. ד.ה. א בחינה פון דאגה בלב איש ישיחנה.
שטודיע מיינט צו קונה זיין דעת אויף א געוויסער סאביעקט. אפט דורך זיך דאס איינחאזערן צו געדענקען אדער דורך ליינען פשוט.
שטודירן איז דער אקטיוויטעט פון א סטודענט. די מעטאדען פון שטודירן איז א גרויס פעלד פאר זיך. אין אידישקייט דארף מען חאזערען הונדערט אין איין מאל צו קענען גוט א זאך.
אינפֿאָרמאַציע איז אַ פֿילפֿאַכיגער באַגריף פֿון פאַרשידענע מיינונגען און פארעמעס, װאס באדינט דעם מענטש אויף פארשידענע וועגן און אופנים. פון נאך איז דאס בעיקר פארבינדן צו זאכליכע ענינים ווי וויסנשאפט, אנווייזונגען, מעדיע, א.א.וו.
אינפארמאציע איז א שם הכולל פאר יעדן קוואל אדער אוצר וואס געבט די מעגליכקייט צו פארשטיין זאכן פאר מענטשן.
עס איז דער רעזולטאט פון אויסשטעלן, מאניפולירן און פראצעסירן דאטן אויף אזא אופן וואס געבט צו דעת פאר זייער מקבל. אין אנדערע ווערטער איז דאס דער קאנטעקסט אין וואס דאטן ווערן גענומען.
עס איז שטארק פארבינדן אין טאג טעגלעכן געברויך פון לעבן פאר קאמוניקאציע, קאנטראל, דאטן, דעת, מיינונג, מענטאלע סטימולוס, פעטערען, באגרייפן, און רעפרעזענטאציע.
אסאך רופן די היינטיגע צייטן אלס די אינפארמאציע תקופה צוליב די אינטערנעץ וואס האט פיל פארגרינגערט די אינפארמאציע מעדיום פאר מענטשן.
א פלאן איז א פארגעשלאגנער אדער בכוונהדיגער מעטאד וויאזוי צו גרייכן פון איין מצב צו א צווייטן. זיי זענען אפט באנוצט זיך צו באוועגן פון איין איצטיגן מצב, כלפי דער דערגרייכונג פון איינער אדער מערערע צילן.
אינפארמאלע און נאכאנאנדיגע פלענער ווערן באשאפן דורך אינדיווידואלע מענטשן אין אלע צילן און נאכלויפונגען. סטרוקטארד און פארמאלע פלענער, גענוצעט דורך פארשידנארטיקע מענטשן, איז מער אויסגעשטעלט צו פאסירן אין פראיעקטן, דיפלאמאטיע, קאריערעס, עקענאמישע אנטוויקולינגען, מיליטערישע קאמפן, אויפן שלאכט, אדער אין די אקטיוויטעטען פון זייער ביזנעסער.
עס איז אפט דער סדר פון נישט פארמאלע פלענער צו ווערן באשאפן אלס אבסטראקטע אידעען, און פארבלייבן אין דעם פארעם דורכאויס זיי זענען אנגעהאלטן צו טאן אדער נאך אין די פאזעס פון פלאנירונג. מער פארמאלע פלענער ווי די וואס זענען גענוצט פאר ביזנעס און מיליטערישע צילן, כאטשיג זיי זענען לכתחילה באשאפן דורך אדער אלס אן אבסטראקטישער געדאנק, איז מער אויסגעשטעלט צו ווערן אראפגעשריבן, אראפגעמאלן אדער אנדערשט אוועגעלייגט אין א פארעם וואס איז אפען און האט צוטריט פאר אנדערע מענשטן דורכאויס צייט און פלאץ זאלן זיך אויך קענען דאס באנוצען זיך דערמיט. דאס ערמעגליכט מער פארלעסליכע קאלאבאראציע אין די אויספירונג פון דעם פלאן.
אן אויל אויסגיסונג פאסירט געווענליך אויפן וואסער ווען א טאנקיר שיף ווערט געשעדיגט און דאס אויל רינט ארויס. דאס איז א זאך וואס פאסירט אפט צוליב די טויזנטער שיפן וואס קומען און גייען אויפן אטלאנטיק.
גרעסטע אויל אויסגיסונגען.
מערץ 1967 – 35 מיליאן גאלאנען אויל זענען אויסגעגאסן געווארן פון א טאנקיר שיף נעבן קארנוואל, ענגלאנד.
יוני 968' – 11 מיליאן גאלאנען זענען אויסגערינען פון א פראסעסינג פלענט.
דעצעמבער 972' – 31 מיליאן גאלאנען זענען אויסגערינען ווען צוויי טאנקיר שיפן האבן זיך צוזאמענגעשטויסן נעבן תימן.
מאי 976' – 22 מיליאן גאלאן זענען ארויפגעשווימען אויפ'ן אויבערפלאך פון א זינקנדיגע שיף אין לא קארונא, שפאניע.
דעצעמבער 976' - 7.5 מיליאן גאלאן פון אן אויפרייס ביי א רעפיינערי אין מערילענד.
פעברואר 977' - 30 מיליאן גאלאן ווען א טאנקיר שיף האט באקומען א לאך און אויפגעריסן נישט ווייט פון האוואי.
אפריל 977' – 81 מיליאן גאלאן ווען אן אויל פעלד האט אויפגעריסן אינעם צפון ים אין אייראפע.
מערץ 978' - 86 מיליאן גאלאן פון א זיקנדיגע זיף אין בריטעני, פראנקרייך.
יוני 979' – 180 מיליאן גאלאן ווען אן אויל קוואל האט אויפגעריסן אין די גאלף אוו מעקסיקא.
יולי 979' – 111 מיליאן גאלאן ווען צוויי טאנקיר שיפן האבן זיך צוזאמענגעשטויסן אין די קאריביען אינזלן.
פעברואר 983' – 180 מיליאן גאלאן פון אן אויפרייס אין אן אויל קוואל אינעם פערסישן גאלף.
אוגוסט 983' – 75 מיליאן גאלאן פון א פייער אויף א טאנקיר שיף אין צפון אפריקע.
מערץ 989' – 11 מיליאן גאלאן עקסאן וואלדעז שיף נעבן אלאסקא.
יוני 989' – 19.5 מיליאן גאלאן פון א פייער אויף א טאנקיר שיף אויף די קאנארי אינזלן, שפאניע.
יאנאואר 991' – 240 מיליאן גאלאן וועלכע איראקער קעמפער האבן בייזוויליג אויסגעגאסן ענדע קריג.
יאנואר 993' – 39 מיליאן גאלאן ווען א טאנקיר האט געזינקן אין שעיטלענד, סקאטלענד.
פעברואר 996' – 19 מיליאן גאלאן אויך פון א טאנקיר זינקונג אין וועילס.
נאוועמבער 02' – 10 מיליאן גאלאן פון א שפאנישע שיף וועלכע האט זיך איינגעברעכן פון שטארקע וואלן נישט ווייט פון גאליסיא, שפאניע.
בענזין אלטערנאטיוון זענען עטליכע אלטערנאטיווע קוועלער פון ענערגיע וועלכע קען טרייבן אן אויטא אנשטאט בענזין וועלכע איז שמוציג און טייער.
הייבריד אויטאס.
הויפט ארטיקל: הייבריד אויטא
די ערשטע און הויפט אלטערנאטיוו איז הייבריד אויטאס. ווען מען האט ערשט אנגעהויבן טראכטן פון אויפטוישן בענזין צו אן אנדערע ענעריגע איז א באטערי געווען די ערשטע זאך אויף יעדנ'ס געדאנק. אבער באטעריס קענען דערווייל נישט אויפטוישן בענזין ווייל עס איז נאך נישט פאראן די טעכנאלאגיע עס זאל זיין גענוג קראפטיג און עס האט דעם פראבלעם פון רעטשארדזשן. און ווער וויל רעטשארדזשן אן אויטא?
א הייבריד אויטא טיילט די ענערגיע צווישן באטערי און בענזין. דער אויטא פארמאגט צוויי באזונדערע מאטארן ווייל דאס איז צוויי אנדערע טעכנאלאגיעס וועלכע וואלטן נישט געקענט ארבעטן אינאיינעם. ווען מען צינדט אן דעם אויטא וועט דער בענזין מאטאר טאן די ארבעט און וועט דערווייל רעטשארדזשן די באטערי. איינמאל דער אויטא פארט שוין א שטיק צייט וועט די באטערי מאטאר איבערנעמען ווי ווייט מעגליך און וועט שפארן בענזין.
ווען די באטערי גייט אויס גייט עס צוריק צו בענזין און אזוי גייט עס אהין און צוריק צווישן צוויי גאר אנדערע ענערגיע טעכנאלאגיעס.
ווי מיר ווייסן ווערט די קראפט פון אן אויטא געמאסטן לויט וויפיל פערד-קראפט עס גיט ארויס. למעשה ווערט אבער די גרויסע מאס פערד קראפט קוים גענוצט ווייל ווען א דורכשניטליכער אויטא פארט אויפ'ן הייעוועי נוצט עס נישט מער פון 20 פערד-קראפט. די גרויסע מאס פערד קראפט ווערט נאר גענוצט ווען דער אויטא שטרענגט זיך איבער זייער שטארק ווי אנהייבן פארן צו א שנעלע ספיד אדער ארויפשלעפן א שיפע בארג. ווי מער פערד-קראפט אלס בעסער ציט עס ארויף.
אבער דער קליינער מאטאר איז נישט די איינציגסטע חכמה וועלכע מאכט דעם הייבריד שפארן בענזין. ווי מיר האבן פריער דערמאנט באקומט די באטערי צוריק ענערגיע פון דעם עלעקטריק מאטאר. דאס פאסירט ווען דער אויטא פאר שנעל און מיטאיינמאל ברעיקט דער דרייווער אראפ. דער מאטאר האט דעמאלט איז זיך אסאך ענערגיע און שיקט דאס צוריק צו די באטערי וואס מיינט אז די באטערי שפארט זיך ענערגיע יעדעס מאל דער אויטא ברעיקט.
ווען אן ארגינעלער אויטא שטייט ביי א רויטע ליכט פאר א מינוט נוצט עס נאך אלץ אסאך ענערגיע ווייל דער גרויסער קראפטיגער מאטאר ארבעט ווייטער צו זיין גרייט ווען עס וועט ווייטער דארפן פארן. דער הייבריד אויטא שפארט זיך אין אזא פאל זייער אסאך בענזין ווייל עס לעשט אויס אויטאמאטיש די בענזין מאטאר און נאר דער עלעקטריק מאטאר בלייבט ארבעטן, נישט נוצנדיג אפילו א ברעקל בענזין. ווען דער אויטא דארף אנהייבן פארן ווייטער האט עס גענוג ענערגיע פאר די ערשטע סעקונדן ביז ווילאנג דער בענזין מאטאר צינדט זיך צוריק אן.
רעדער פון א הייבריד שפארט אויך בענזין ווייל דער געשטעל פון א הייבריד אויטא לאזט נוצן אן אנדערע סארט רעדל וועלכע איז הארטער און מער אויפגעבלאזן וואס מאכט איר האבן א בעסערע כאפ אויפ'ן ראוד וואס מיינט ווייניגער קראפט פון די מאטארן.
הייבריד אויטאס זענען דערווייל טייערער ווי ארגינעלע אויטאס אבער מיט אזעלכע הויכע אויל פרייזן איז עס שוין ווערט און דערצו קומען צו די מעלות אז מען דארף זיך ווייניגער אפשטעלן צו נעמען בענזין און עס איז פריינטליכער צו די ענווייראמענט, וועלכע איז א וויכטיגע דעגרייכונג פאר די רעגירונג.
רוב גרויסע אויטא פירמעס פארמאגן שוין הייבריד מאדעלן און אלע אנדערע זענען שוין נאנט דערצו וואס מיינט אז ביז עטליכע יאר וועט יעדע פאפולערע מאדעל קומען אין א הייבריד ווערסיע און די פרייזן וועלן פאלן צוליב די קאנקורענט אין דער הייבריד וועט ווערן א גרעסערע מציאה.
עטאנאל.
עטאנאל איז די צווייטע גרעסטע אלטערנאטיוו צו בענזין היינט צו טאג און מען ארבעט עס זאל ווערן מער פארשפרייט. אטאנאל איז געמאכט פון אלקהאל וועלכע ווערט ארויסגענומען פון אלע סארט קראכמל תבואה (סטארטש) ווי קארן, גערשטן, און ווייץ. עטאנאל קען אויך געמאכט ווערן פון גראז און פארשידענע געוואוקסן און מען זאגט אז עווענטועל וועט מען דאס קענען מאכן פון מיסט.
די איינציגסטע פלאץ אין די וועלט וואו מען באנוצט זיך מיט עטאנאל אין גרויסן איז אין בראזיל. דאס לאנד האט געמאנגעלט אין אויל און האט גרויסע אוצרות פון קארן פעלדער פון וועלכע מען האט אנגעהויבן פראדוצירן עטאנאל אויל. היינט צו טאג פארן 20 פראצענט אויטאס אין בראזיל מיט עטאנאל און צוויי דריטל אויטא מאדעלן וועלכע ווערן דארט פארוקויפט קענען ארייננעמען ביידע: עטאנאל און בענזין.
רוב אויטאס קענען באמת פארן אויף עטאנאל אבער עס קען מאכן פראבלעמען און דערפאר וועט מען דארפן ווארטן ווילאנג די אויטא פירמעס וועלן באשטעטיגן וועלכע מאדעלן זענען גרייט פאר עטאנאל. עס זענען פאראן אסאך מענטשן אין אמעריקע און איבער די וועלט וואס נוצן שוין היינט עטאנאל אבער זיי מישן דאס מיט בענזין עס זאל זיין מער עפעקטיוו. טייל פון זיי לייגן אינגאנצן 10 פראצענט עטאנאל און אנדערע מישן דאס האלב און האלב.
אין צפון אמעריקע ווערט עטאנאל געמישט מיט אלע ריטעיל בענזין און דעגרייכט ביז 10 פראצענט.
אין בראזיל איז דער פרייז פאר עטאנאל די האלב פון בענזין ווייל זיי האבן גרויסע אוצרות פון קארן פון וועלכע זיי מאכן דאס. אין אמעריקע איז עטאנאל נישט קיין סאך ביליגער פון בענזין אבער דער דיפערענץ ווערט מער און מער ווען בענזין גייט ארויף.
עטאנאל קען זיין גענוג קראפטיג פונקט ווי בענזין אבער עס האט דעם פראבלעם פון פרירן. אין בראזיל איז פאראן א ווארימע קלימאט און דאס איז נישט קיין פראבלעם אבער אין אמעריקע, קאנאדע, און אייראפע זענען פאראן קאלטע ראיאנען וואו מען קען נישט נוצן קיין עטאנאל דורכאויס דעם ווינטער.
עטאנאל איז ריינער פון בענזין וועלכע איז א שטארקע מעלה פאר די ענווייראמענט ווען מען קוקט אויף דעם צוקונפט. די פראדוקציע פון עטאנאל איז אבער נישט אזוי גרינג און עס נוצט אייניג אדער מער ענערגיע ווי די פראדוקציע פון בענזין. אבער נאך אלץ איז פאראן א גרויסע צוקונפט פאר עטאנאל זינט אסאך פירמעס האבן זיך גענומען דערצו און רוב אויטאמאביל פירמעס האבן געזאגט אז זיי וועלן צושטעלן זייערע אויטאס פאר עטאנאל.
נאך א הויפט מעלה פון עטאנאל איז אז די תבואה פון וועלכע די עטאנאל ווערט ארויסגעזויגן גייט נישט אינגאנצן לאיבוד נאר ווערט ווייטער פארקויפט פאר לייוו-סטאק (תבואה פאר בהמות צום עסן).
ביאדיזעל.
אין א מער פשוט'ע נאמען איז דאס גרינצייג אויל. אין רעאליטעט איז דאס א סארט דיזעל אויל וועלכע ווערט געמאכט פון גרינצייג ווי קאנאלע אדער סאויביען אדער פעטנס פון בהמות. דאס ווערט געמישט מיט אלקהאל געמאכט פון עטאנאל אדער מעטאנאל און קען גענוצט ווערן אין אלע סארט דיזעל אויטאס אדער טראקס.
אן אויטא זאל פארן אויף וועיטשטעיבל אויל קלינגט זייער מאדנע אבער אין פאקט איז עס שוין גארנישט אזוי מאדנע. שטודירער זאגן אז דער ערפינדער פון דעם דיזעל מאטאר, רודאלף דיזעל, האט גענוצט אויל פון ניסלעך צו טרייבן זיין דיזעל אויטא צוריק אין 890'. ער האט שפעטער געטוישט צו דיזעל אויל וויבאלד אין יענע צייטן איז עס געווען פיל ביליגער ווי ניס אויל.
רוב דיזעל אויטאס קנען שוין היינט אריינעמען ביז 20 פראצענט ביאדיזעל געמישט מיט 80 פראצענט רעגולערע דיזעל אויל. אויב וועט מען דאס וועלן פארמערן וועט מען דארפן מאדיפיצירן די מאטארן און דאס איז א שטארקע מעגליכקייט אויב עטאנאל וועט ווערן א פראדוקט ביי ארגינעלע אויטאס. ביאדיזעל איז ריינער ווי דיזעל אויל אבער מאכט אביסל מער רויך ווי דיזעל.
א שטארקע מעלה מיט ביאדיזעל וועט זיין אז מען וועט קענען נוצן גענוצטע אויל וועלכע רעסטוראנטן האבן גענוצט צו קאכן און דאס אריינלייגן אין אויטאס. די פרייזן זענען ביליגער פון בענזין און וועט זיין גאר ביליג אויב וועט מען קענען נוצן גענוצטע קאכן אויל. די פראגע איז נאר אויב מען וועט קענען נאכקומען דעם פארלאנג. עס זענען פאראן וואס שאצן אז עס וועט נעמען אלע תבואה פעלדער פון גאנץ אמעריקע צו טרייבן אלע דיזעל אויטאס פאר איין יאר. אבער אנדערש ווי בענזין קען תבואה צוריק וואקסן און די סופליי ענדיגט זיך נישט קיינמאל כאטש עס וועט זיין לימיטירט.
היידראדזשען.
היידראדזשען איז דער חלום פון די אלטערנאטיוו ענערגיע וועלט. היידראדזשען איז א טעכנאלאגיע וואס איז שוין פאראן און ווערט גענוצט אין נאס"א'ס ספעיס פראגראם אבער וועט נעמען ווייניגסטענס 15 יאר ביז מען וועט דאס קענען פולקאם ברענגן צו אויטאמאבילן. היידראדזשען איז קראפטיגער ווי בענזין, עס איז זייער ריין, און האט אן ענדלאזע סופליי זינט עס איז געמאכט פון לופט אין די אטמאספערע אדער וואסער.
נאס"א מאכט איר היידראדזשען פון צוויי סארט גאזן וועלכע ווערן גענומען פון די אטמאספערע. דער אפפאל פון היידראדזשען איז וואסער און אזוי האבן די אסטראנאטן אין דעם ספעיס שאטעל וואסער זיך צו וואשן. אין אויטאס ווייסט מען נאך נישט גענוי וואספארא סארט היידראדזשען עס וועט גענוצט ווערן און אסאך פירמעס שטודירן דערין.
אויב היידראדזשען וועט ארויסקומען צופרידנשטעליג פאר אויטאס איז פאראן מעגליכקייטן אז די גאנצע עקאנאמיע וועט אריבערטוישן צו היידראדזשען וואס מיינט אז עלעקטריציטעט וועט אויך ווערן געמאכט פון היידראדזשין. אויב דאס וועט צושטאנד קומען וועט דאס זיין די וועלט'ס גרעסטע עקאנאמישע טויש אין איבער 200 יאר (זייט די אינדוסטריאלע רעוואלוציע) און אויל וועט מער ווייניגער ווערן היסטאריע.
אויב אויטאס וועלן אנהייבן ארבעטן מיט היידראדזשען וועט דאס קומען אין א פליסיקייט פראדוקט כדי מען זאל דאס קענען גרינג אריינלייגן אין אויטאס און באהאנדלן. דאס מיינט אז אויטאס וועלן ווייטער דארפן גיין אויפנעמען ענעריגע, נאר אנשטאט צו א בענזין סטאנציע וועט דאס זיין א היידראדזשען סטאנציע. עס איז נישט קלאר דערווייל וויפיל היידראדזשען וועט קאסטן. אויף דערווייל איז דאס זייער א טייערע טעכנאלאגיע וועלכע נאר נאס"א קען זיך ערלויבן אבער מיט דער צייט וועט עס ווערן ביליגער איינמאל עס וועט פארשפרייט ווערן. אנדערש ווי בענזין וועט היידראדזשען קיינמאל נישט טייערער ווערן ווייל עס האט נישט קיין פראבלעם פון סופליי און אויב עס וועט זיך פארלאנגן מער וועט אויפקומען נאך פירמעס און דאס וועט גאר ביליגער ווערן.
די איינציגסטע פלאץ אין אמעריקע וואו מען קען שוין קויפן היידראדזשען איז אין קאליפארניע. עס זענען דארט פאראן עטליכע היידראדזשען סערוויס סטאנציעס וועלכע סערווירן אויטאס מיט אייגענע געמאכט היידראדזשען טעכנאלאגיעס. רוב פון די אויטאס פארמאגן אויך א בענזין ענדזשין ווייל מען קען זיך דערווייל נישט פארלאזן אויף היידראדזשען זעלבסט.
די פירער אין די טעכנאלאגיע איז די אויטא פירמע בי.עם.דאבעליו. אבער האנדא וועט זיין די ערשטע צו ערשיינען מיט א היידראדזשען מאדעל ערווארטעט ערגעץ אין 2008.
באטערי.
באטערי איז אן אלטער טעכנאלאגיע וועלכע האט זיך נישט קיין סאך פארבעסערט די אלע יארן און ווייניג געבן האפענונג דערפאר אלס אן אלטערנאטיוו צו בענזין. עס זענען פאראן אסאך עלעקטריק אויטאס וועלכע ווערן געטריבן דורך באטעריס אבער קיין איינע פון זיי קענען נישט פארן צו שנעל און קענען נישט גיין ווייטע שטרעקעס ווייל די באטערי ברענט אויס און מען דארף עס רעטשארדזשן.
אויב מען וועט יא אמאל קענען מאכן א באטערי זייער קראפטיג וועט עס זיין די שכל'דיגסטע ענערגיע צו טרייבן אן אויטא ווייל א באטערי נעמט נישט אויף קיין פליסיקייט אדער לופט נאר פראדוצירט ענערגיע נאכאמאל און נאכאמאל. דער חסרון וועט אבער שטענדיג זיין דער פאקט אז מען וועט דאס דארפן רעטשארדזשן.
באטערי וועט אבער שפילן א גרויסע ראלע אין הייבריד אויטאס און אויב באטעריס וועלן בעסער ווערן מיינט דאס אז הייבריד אויטאס וועלן בעסער ווערן און דאס איז פון די נאנסטע אלטערנאטיוון פון וועלכע מען וועט קענען געניסן אין די קומענדיגע יארן.
עס זענען פאראן א רייע באטערי אויטאס און די פירמע דזשי.עם. פלאנט אויך עטליכע מאדעלן. אבער קיינע פון זיי פארן נישט גענוג שנעל און וועט זיך שווער פארקויפן אין א מארקעט מיט ביליגע גוטע אויטאס.
היידראדזשען עקאנאמיע
די זעקסטאגיקע מלחמה (העברעיש: מלחמת ששת הימים) איז געווען דער קריג צווישן ישראל קעגן מצרים, יארדאניע, סיריע מיט הילף פֿון איראק. די מלחמה האט זיך אנגעהייבן כ"ז אייר ה'תשכ"ז (יוני 5, 1967) און זי האט זיך געצויגן 6 טעג. אין דער מלחמה האט ישראל געזיגט. ישראל האט איינגענומען ריזיקע שטחים וואס האט פארגרעסערט דעם שטח פון ישראל דריי מאל אזוי פיל ווי ישראל איז געווען פאר דער מלחמה. צווישן די שטחים וואס ישראל האט איינגענומען, איז אריינגערעכנט: סיני, עזה ראיאן, רמת הגולן, יהודה ושומרון (מערבֿדיקן ברעג פון פאלעסטינע) און מזרח־ירושלים.
ביי דער מלחמה האט משה דיין געדינט ווי דער זיכערהייטס מיניסטער נאך וואס דער פרעמיער מיניסטער, לוי אשכול, האט אים געמוזט שענקען די שטעלע (כאטש וואס משה דיין האט באלאנגט צו דער אפאזיציע) צוליב דעם וואס יגאל אלון האט דאן פארברענגט ביי א קאנגרעס אין דעם ראטן פארבאנד, שעף פון גענעראל שטאב, איז געווען יצחק רבין.
די אורזאכן צו דער מלחמה.
דער קריג האט אויסגעפלאצט אלס די געשפאנקייט וואס האט געהערשט צווישן ישראל מיט די אראבישע מדינות בכלל און סיריע בפרט וועגן דער קריג אויף די וואסער־קוואלן פונעם טייך ירדן. אויך איז דער קריג אנטוויקלט געווארן נאך וואס נאסער (פרעזידענט פון מצרים) האט אריינגעשיקט גרויסע מיליטער־גרופעס אין סיני און פארשיקט פון דארט די יו ען כדי צו אנשרעקן ישראל.
דער ווארטן פעריאד.
איידער ישראל האט באשלאסן, ארויסצוגיין אין א קריג, איז אבא אבן, ישראלס אויסערן מיניסטער, געפארן צו די וועלטס לענדער, צו קריגן א דיפלאמאטישן ענטפער, צום קריזיס, פראנקרייך איז געווען פאררעכנט אלס ישראלס נאנסטער פריינט, און דערפאר איז אבן אהין געפארן, זיך איבעררעדן מיט שארל דע גאל, דע גאל האט געווארנט אבן, אויב ישראל וועט אנפאנגען דעם קריג. דערנאך איז אבן געפארן קיין ענגלאנד, און קיין אמעריקע, וואו ער האט זיך געטראפן מיט לינדאן זשאנסאן, דער פרעזידענט פון די פאראייניגטע שטאטן.
לוי אשכול, האט געהאלטן א רעדע פארן פאלק, אויף דעם ראדיא, זיין ראטגעבער האט פאראכטן גרייזן אויפן פאפיר, און אשכול איז צומישט געווארן, נישט פארשטייענדיק וואס ער האט געליינט, און ער האט געשטאלפערט אינמיטן דער רעדע, די פאלק איז געווארן פיל מיט אנגסט און שרעק, זענדיק אז דער פרעמיער אליינס איז דערשראקן, מענטשן האבן מורא געהאט, אז דאס איז נאך א חורבן, און די רבנים האבן מקדש געווען בתי עלמין, מיט א חשבון פון צענדליקע טויזנטער טויטע.
דעמאלט האט דאס פאלק פארלאנגט פון אשכול א פאראייניגטע רעגירונג, פון אלע פארטייען, מנחם בעגין, איז געווארן א מיניסטער, און זיין פארטיי, איז אריין צום ערשטע מאל אין די קאאליציע.
דער אטאקע.
דער 5טע יוני, 7:45 אינדערפרי, זענען 180 קאמפס עראפלאנען, פון די ישראל לופט קרעפן, אנגעקומען אין די סיני האלב אינזל, און באמבאדירט עגיפטישע עראפלאנען, און לופטפעלדער, און מיליטערישע באזעס. ביים ענדיגן די ערשטע פאזע פונעם אטאקע, האבן די ישראל עראפלאנען אטאקירט יארדאניע, סיריע, און איראק. די אטאקעס זענען געווען א דערפאלג, און עס האט געגעבן, אן אויבערהאנט פון די לופט פארן ארמיי, און ביי די נאכפאלגענדע אפענסיווע, פון די פיסגייער, און געפאנצערטע קרעפטן, זענען עראפלאנען געפלויגן, און פון די לופט באשיצט פון די פיינט, די פלוצלינגדיגע אטאקע, האט געטוישט די כללים, פון א געווענליכע קריג.
דער עגיפטישער פראנט.
א האלבע שעה נאכן אטאקע פון די לופט כוחות, זענען די ערשטע ישראל זעלנער, אריבערגעשפרייזט קיין סיני, און די עזה שטרייף, די ישראל קרעפטן זענען באשטאנען פון דריי דיוויזעס, און צוויי זעלבסטשטענדיגע בריגאדעס, די עזה שטרייף איז איינגענומען געווארן אין צוויי טעג, ישראל טל גענעראל פון א דיוויזיע, איז אין פיר טעג, אנגעקומען צום סועץ קאנאל, איינעמענדיג די צפון סיני. אריק שרוןס דיוויזיע, האט נאך שווערע קאמפן, אויסגערייניגט צענטראל סיני פון עגיפטישע קרעפטן. און שיפן פון אילת מיט ים קרעפטן, האבן איינגענומען שארם א שייך, און פון דארט ארויף קיין צפון מערב זייט פונעם, סיני האלב אינזל,
די מיליטערישע פירער, האבן באפוילן א ריקצוג, פאר אלע עגיפטישע זעלנער, און דאס האט פארגרינגערט, די פארשריט פונעם ישראל ארמיי, צום סועץ.
די יארדאנישע פראנט.
ישראל האט פרובירט, אין די צייט איידער דעם קריג, צו באיינפלוסן כוסיין קעניג פון יארדאניע, נישט אריסצוגיין אין א קריג, קעגן ישראל, געהיימע געשפרעכן זענען אפגעהאלטן געווארן צווישן דער קעניג, און ישראל דיפלאמאטן. ווי מען האט קלארגעשטעלט פארן קעניג, אז ישראל האט נישט קיין אינטערעס צו אטאקירן יארדאניע, אבער אויב יארדאניע וועט אנפאנגען, וועט ישראל ארויס אין א קריג, וואס וועט זיין זייער אומאנגענעם.
אבער די 5טע יוני, האט עגיפטן געמאלדן אין אירע מעדיע, אז איר מיליטער מאכט פארשריט, און זענען שוין אין ישראל זעלבסט, דאס האט צוגעברענגט אז יארדאניע, זאל אנפאנגען א קאמף פון איר זייט, וואס איז בעיקר באשטאנען פון באמבאדירונגען, אין ירושלים, לאטראן געגנט, און רמת דוד פליפעלד, א מיליטערישע פליפעלד. ישראל האט אטאקירט די מערב ברעג, און מערסנטייל גאר שנעל איינגענומען די שטעט און געגנטער, אין ירושלימע אומגעגנט, זענען געווען שווערע קאמפן, ווי די אמוניציע בארג, אין דריי טעג, איז די גאנצע מערב ברעג, געווען ביי ישראל אין די הענט.
די סירישע פראנט.
אויף די 9טע יוני, שוין נאכן ענדיגן, מיט עגיפטן און יארדאניע, איז געקומען סיריעס רייע, סיריע האט באשאסן מיט ארטילעריע, די חולה טאל, און פריבירט אטאקירן אין צפון, זיי זענען אבער, צוריק געשטויסן געווארן, דורך זיכערהייטס קרעפן און טאנקען, דוד אלעזר, הויפט גענעראל פונעם צפון פראנט, האט מיט זיבן בריגאדעס אטאקירט די גולן הויכן, און פארדעם "'באווייכערט"' די גולן מיט אטאקעס פון די לופט, און זעלנער האבן איינגענמען די געגנט, ביי די 10טע יוני, איז די קריג געקומען צו אן ענדע, און די מיליטער האט איינגענומען, הר חרמון אויפן זיבעטע טאג פון די מלחמה, אן א קאמף,
יו עס עס ליבערטי.
אן אמעריקאנער שיף וואס איז געפארן גאנץ נאנט צום סיני, איז נישט אידענטיפיצירט געווארן דורך ישראל קרעפטן, און נאכן פרובירן צו קומען אין קאנטאקט עטליכע מאל, האבן די ים קרעפטן, און לופט כוחות, באמבאדירט די שיף. דאס שיף איז ערנסט געשעדיגט געווארן, און צענדליגע אמעריקאנע זעלנער זענען אומגעקומן, נאך א גאנצע טענהריי אויב דאס שיף האט זיך אידענטיפיצירט צו נישט, האט ישראל באצאלט קאמפענסאציע פאר די פאמיליעס פון די אומגעקומענע זעלנער.
ישראל נאכן מלחמה.
ישראל האט איינגענומען ריזיגע טעריטאריעס, און די לאנד איז געווארן דריי מאל אזוי גרויס, ווי פאר דער מלחמה: דער סיני האלב אינזל, און דער עזה שטרייף, פון עגיפטן; מזרח ירושלים, און די מערב ברעג, פון יארדאניע; די גולן הויכן, און די חרמון, פון סיריע.
ישראל האט פארלוירן, נאנט צו 800 סאלדאטן, און בערך 3,000 פארווונדעטע. די אראבישע לענדער האבן פארלוירן א געשאצטע 20,000 סאלדאטן,
פאליטישע קאנסקעווענצן.
די סאוועטישע לענדער, האבן אפגעהאקט זייער דיפלאמאטישע באציונגען, מיט ישראל, די לענדער פון אפריקע האבן אויך אפגעהאקט זיערע באציונגען, און פראנקרייך האט ארויף געלייגט א וואפן עמבארגא, אויף ישראל, אסאך לענדער האבן באשולדיגט ישראל, אין זיין אימפעריאליסטיש, און נוצן צופיל כח.
די מערב וועלט אבער האט געפילט אינעם זיג, נאך א ניצחון פון די מערב קעגן קאמוניזם, וויבאלד די רוסן האבן געשטיצט די אראבער
דער איינפלוס פון דער קריג ביז היינט.
ביז היינט עקזיסטירט אין ישראל א טיפע מחלוקת וועגן דער מלחמה, ווייל די לינקע באטראכטן די רעזולטאטן פון דער מלחמה ווי דעם מקור פון אלע פראבלעמען צווישן ישראל מיט די אראבישע לענדער און שטעלט אין סכנה די עצם עקזיסטענץ פון מדינת ישראל. און זיי האלטן אז ישראל דארף מאכן שלום לויט די דעלעגאציע פון דער אראבישער ליגע לויטן יסוד פונעם סאודישן פלאן.
די הידראגען עקאנאמיע איז א פארגעשלאגענע סיסטעם אין וועלכע רוב ברענשטאף וועלכע טרייבט די עקאנאמיע וועט איבערגיין צו הידראגען.
דער קאנצעפט.
די וועלט וויל זען נאטורליכע גאזאלין אלס היסטאריע זינט וויסנשאפטלער ווארענען אז איר אפפאל מאכט אן חרבנות צו דער אטמאספער און האט מיט דער צייט אנטוויקלט ריזיגע "אזאן" לעכער אין דער אטמאספער און האט געברענגט א גלאבאלע ווארימונג אין די וועלט. דערצו זענען אנגעקומען די הויכע גאזאלין פרייזן און דער פאליטיק אונטער דעם וועלכע האט געמאכט די וועלט פרעגן די פראגע: מוזן מיר טאקע צוקומען צו גאזאלין?
דער ענטפער איז ניין! מיט דער היינטיגער טעכנאלאגיע און וויסנשאפטלעכע ערפינדונגען איז א מעגליכע מציאות צו די אזויגערופענע צוקונפטע הידראגען עקאנאמיע. די איינציגסטע פראגע וואס בלייבט אונדז איבער איז צי וועט די געזעלשאט טאקע באווייזן צו מאכן דעם טויש אדער וועט זי בלייבן אראפגעבינדן צו נאפט צוליב עקאנאמישע און פאליטישע סיבות?
פראבלעמען מיט בענזין.
ערשט לאמיר זען וואס איז שלעכט מיט בענזין, וועלכע ווערט אנגערופן פאסיל-ברענשטאף, און דערנאך וועלן מיר זען וואס די היינטיגע וועלט האט פארצושטעלן צו לעזן די פראבלעמען.
די פאראייניגטע שטאטן און רוב לענדער פון די וועלט זענען איינגעשפארט אין די פאסיל-ברענשטאף עקאנאמיע. אונזערע אויטאמאבילן, באנען, און פליגער ווערן געטריבן נאר דורך נאפט פראדוקטן ווי גאזאלין און דיזעל. אין צוגאב ווערן א גרויסער טייל קראפט פלענטס געטריבן פון אויל, נאטורליכע גאזאלין, און קוילן וועלכע זענען אלע נאפט פראדוקטן.
אויב די פלוס פון פאסיל-ברענשטאף אין די פאראייניגטע שטאטן וואלט אמאל אפגעהאקט געווארן וואלט די גאנצע עקאנאמיע געקומען צו אן אפהאלט. עס וואלט נישט געווען קיין וועגן צו טראנספערירן די פראדוקטן וועלכע ווערן פאבריצירט, קיינער וואלט נישט געקענט פארן צו די ארבעט, פליגער וואלטן געבליבן אין די הענגער, און אלע בוי ארבעט וואלט געפרוירן.
לופט פארפעסטיקונג – ווען גאזאלין ווערט פארברענט בלייבט דערפון איבער בלויז קארבאן דיאקסייד און אביסל וואסער וועלכע וואלט אינגאנצן נישט געווען קיין פראבלעם. אבער די קאמפאנענטן וועלכע העלפן דעם אויטא מאטאר לויפן פראדוצירן אויך קארבאן מאנאקסייד וועלכע איז א גיפטיגע סם גאזאלין, ניטראדזשין אקסיידס וועלכע ברענגט די לופט פארפעסטיקונג, און אומפארברענטע היידראקארבאנס וועלכע זענען די הויפט סיבה צו אזאנען.
ענווייראמענטל פארפעסטיקונג – די פראסעס פון אריינברענגן און האלטן די אויל האט א שטארקע אימפאקט אויף די ענווייראמענט ווען עפעס גייט נישט גוט. וויפיל מאל פאסירט ווען אז א טאנקיר שיף דרייעט זיך איבער און גיסט אויס מיליאנען גאלאנען אויל אדער א פייפליין רייסט אויף. די אלע געשעענישן האבן מיט די יארן אנגעמאכט אן ענווייראמענטאלן חורבן. באקאנט איז די עקסאן וואלדעז אויסגיסונג אין וועלכע דער טאנקיר האט אויסגעגאסן 11 פון אירע 55 מיליאן גאלאן אויל ביי די פרינץ וויליאם סאונד אינזלן נעבן אלאסקא. די מיליאנען גאלאנען אויל האבן פארשוואנקען די אינזלן און יארן שפעטער האט מען זיך נאך געפלאגט דאס אוועקצורייניגן.
גלאבאלע אנווארימונג – ווען אן אויטא פארברענט א גאלאן גאזאלין גיט ער ארויס ארום 5 פונט קארבאן צו די אטמאספערע. אויב די קארבאן וואלט באשטאנען פון בלויז קארבאן וואלט זיך עס שטארק אנגעזען אזויווי מען זאל ארויסווארפן א 5 פונטיגער זעקל פון ווייסע מעל נאך יעדע גאלאן גאזאלין וואס ווערט פארנוצט. עס איז איבעריג צו זאגן אז די לופט אין אונזערע שטעט וואלטן געווען פיל מיט מעל און מען וואלט נישט געקענט זען דעם חבר פון עטליכע פיס אוועק. דער אויטא גיט ארויס קארבאן דיאקסייד וועלכע קען נישט געזען ווערן מיט די מענטשליכע אויגן אבער די היץ און אפפאל דערפון הייבט צוביסלעך די טעמפרעאטור אין די פארנומענע שטעט.
כאטש וויסנשאפטלער שפעקולירן נאך אסאך אין די ווארהייט פון גלאבאלער אנווארימונג איז עס אבער דאך א פאקט אז אין צענדליגער שטעט וואו עס פלעגט אמאל זיין פראסטיגע ווינטערס איז היינט פיל ווארימער.
אנגעוואנדנהייט – די פאראייניגטע שטאטן, און רוב אנדערע לענדער, קענען נישט אליינס פראדוצירן זייער געברויך פאר אויל און זענען געצווינגן צו אימפארטן פון די אויל רייכע לענדער. דאס האט מיט די יארן פארשאפט אן עקאנאמישע אנגעוואנדנהייט און אלע לענדער זענען געווען געצווינגן צו ליידן פון די עקאנאמישע באשלוסן פון די מיטל מזרח לענדער. ווען זיי האבן געוואלט מאכן אפאר עקסטערע דאלאר האבן זיי געשניטן די פראדוקציע און די פרייזן האבן זיך אויטאמאטיש געהויבן פילפאכיג. און די אנגעוואנדענע לענדער זענען געשטאנען מיט פארמאכטע הענט.
א הידראגען עקאנאמיע.
עלימינירן לופט פארפעסטיקונג – ווען הידראגען ווערט גענוצט אין א פיול סעל צו פראדוצירן קראפט, איז עס א 100 פראצענט ריינע טעכנאלאגיע וועלכע גיט נאר וואסער אפפאל. פארשטייט זיך אז מיט א הידראגען עקאנאמיע וועט מען נישט זיין אויסגעשטעלט צו קיין אויל אויסגיסונגן.
עלימינירן שעדליכע אפפאל גאזן - הידראגען קומט פון עלעקטראנישע קראפט פון וואסער וועלכע שאפט אפ דעם גאנצן פראבלעם פון די אזויגערופענע גרינהויז גאזן.
עלימינירן עקאנאמישע אנגעוואנדנהייט - דאס עלימינירן אויל, אפילו נאר אין טייל, מיינט אז מען וועט מער נישט זיין געוואנדן אויפ'ן מיטל מזרח און אירע אויל רעזערווארן.
פארשפרייטע פראדוקציע – הידראגען קען ווערן פראדוצירט סיי וואו עס געפינט זיך עלעקטריציטעט און וואסער. מענטשן וועלן עס אפילו קענען פראדוצירן אין זייערע אייגענע היימען מיט גרינגע אנווייזונגן.
די פראבלעמען פון א פאסיל ברענשטאף עקאנאמיע איז אזוי שטארק און די פארהאנט פון א היידראדזעין עקאנאמיע איז אזוי ווערטפול אז דער שטופ אויף פאראויס איז זייער שטארק.
וואס איז הידראגען?
די פראגע צו הידראגען טעכנאלאגיע איז נישט וואס עס איז, די פראגע איז פון וואו קומט דאס? דערנאך קומט די פראגע פון טראנספערירונג, דיסטריביושן, און דאס האלטן. איינמאל די פראגעס וועלן פארענטפערט ווערן וועט אלעס זיין פארשטענדליך.
פון וואו קומט הידראגען? איינע פון די מערסט איטרעסאנטע פראבלעמען מיט הידראגען איז הידראגען זעלבסט. פון וואו וועט דאס קומען? אויל ווייסט יעדעס קינד אז מען פאמפט דאס ארויס פון די ערד מען שיקט דאס אפ צו רעפיינעריס צו בעארבעטן און דערנאך פארברענט מען עס אלס אן ענערגיע קוואל. מען טראכט אבער נישט אריין די וואונדער וואס אויל איז. פאסיל ברענשטאף ליגט שוין באהאלטן אין די ערד פאר טויזענטער יארן און קיינער האט נישט געוואוסט דערפון בעפאר. ביליאנען געוואוקסן האבן איבערגעלאזט אפפאל אויף אלע ערטער פון די וועלט וועלכע איז געווארן נאפט איינמאל עס איז אפגעשטארבן. מיט יעדן גאלאן גאזאלין וואס מיר פארברענען נעמט מען ארויס נאך א גאלאן פון איר לאנגיעריגע באהעלטעניש.
הידראגען קומט נישט פון ערגעץ נאר מוז געמאכט ווערן. עס זענען פאראן צוויי וועגן וויאזוי זיי צו פראדוצירן: די ערשטע איז וואסער. ווען וואסער ווערט עלימינירט קומט ארויס דערפון א געוויסע עלעקטריזם און אקסיגן וועלכע זענען צוזאמען ריינע הידראגען. דער פראדעצור איז א גרינגער און מענטשן וועלן עס קענען טאן ביי זיך אינדערהיים איינמאל זיי וועלן זיך דאס אויסלערנען. דער צווייטער וועג איז צו רעפארמירן פאסיל ברענשטאף וועלכע פארמאגט אין זיך אסאך הידראגען איינמאל זי איז אויסגעברענט. ספעציעלע ברענשטאף רעפארמירער מאשינען צוטיילן די אפפאל און נעמען ארויס די הידראגען.
פארשטייט זיך אז דער צווייטער וועג לעזט נישט דעם פראבלעם פון אויסשפייען שעדליכע לופט צו די אטמאספערע. אבער עס איז א גוטער מיטל אויף צייטווייליג ווילאנג די וועלט וועט אריבער גיין צו דעם טויש. רוב אויטאס פון וועלכע מען הערט היינט אז זיי פארן מיט פיול סעל זענען רעפארמירטע גאזאלין צו וועלכע די אויטא פירמעס קענען גרינג צוקומען. אזוי לאנג ווי עס וועט נישט זיין א הידראגען סטאנציע ביי יעדע ווינקל וועלן רוב אויטא פירמעס נישט נוצן דעם ערשטן מיטל.
ווען דער צייט וועט זיין רייף צו נוצן דאס ערשעט מיטל וועט זיך פאדערן א 100 פראצענטיגע הידראגען עקאנאמיע. אלע עלעקטריק וואס וועלן גענוצט ווערן אפצוטיילן די הידראגען פון דאס וואסער וועט נישט מעגן זיין געטריבן פון פאסיל ברענשטאף עלעקטריציטעט. די וועלט וועט מוזן איבערגיין איינע פון אירע גרעסטע ענדערונגן כדי צו קענען געניסן פון אלע מעלות אין א הידראגען עקאנאמיע.
(עס מוז באמערקט ווערן אז נאנט צו 70 פראצענט עלעקטיריציטעט ווערט היינט פראדוצירט דורך פאסיל ברענשטאף וואס מיינט אז צו אנטוויקלן א 100 פראצענטיגן הידראגען עקאנאמיע וועט מען מוזן אנטוויקלן דריי מאל אזויפיל עלעקטעריציטעט).
עס זענען היינט פאראן עטליכע ערליי וועגן וויאזוי צו פראדוצירן עלעקטעריציטעט אן פאסיל ברענשטאף: נוקלעארע קראפט, היידרא-עלעקטריק דאמבעס, סאלאר צעלן, ווינט טורבין, דזשיאטערמאל קראפט, וואלן, און פלייצכוואליעס קראפט.
אין די פאראייניגטע שטאטן קומט ארום 20 פראצענט עלעקטעריציטעט פון נוקלעארע קראפט און 7 פראצענט קומט פון היידרא-עלעקטריק. סאלאר, ווינט טורבין, און אנדערע קוועלער פראדוצירן נאר 5 פראצענט פון די עלעקטעריציטעט אין לאנד. אינעם צוקונפט וועט איינע פון די קלענערע קראפט קוועלער מוזן פראדוצירן פילפאכיג כדי צו קענען פראדוצירן עלעקטריציטעט פון וועלכע די הידראגען ווערט פראדוצירט.
צו טוישן אלע אויטאס אויף הידראגען וואלט נישט געדויערט לאנג אבער צו טוישן די הויפט עלקטריציטעט קוועלער וועט נישט גיין אזוי גרינג, די צוויי הויפט קוועלער נוקלעאר און סאלאר האבן ביידע פראבלעמען. נוקלעאר האט פאליטישע און אנדערע ענווייראמענטאלע פראבלעמען און סאלאר איז נאך דערווייל צו טייער).
הידראגען באהאנדלונג.
אויפ'ן יעצטיגן מאמענט איז דער גרעסטער פראבלעם מיט הידראגען וואו און וויאזוי מען וועט דאס האלטן און אוועקלייגן. פארטיגע הידראגען איז א גרויסע פארנעם וועלכע קען נישט אזוי גרינג צונויפגעדריקט ווערן ווי גאזאלין און איז בכלל שווערער צו באהאנדלן. די פירמע קרייסלער איז דערווייל אויפגעקומען מיט די בעסטע טעכנאלאגיע וועלכע צודריקט די גאז צו א הארטע כעמיקאל וועלכע ווערט אנגערופן בארעקס. ווען בארעקס וועט צעלאזט קומט ארויס דערפון ריינע הידראגען און אויב דאס ווערט נישט גענוצט ווערט עס צוריק בארעקס און אזוי ריסייקעלט עס ארום און ארום.
עס וועט נאך געדויערן זייער לאנג ביז אלע פירמעס וועלן נעמען איין וועג און פראדוצירן סטאנדארטע הידראגען. דערווייל שטודירט יעדע פירמע איר אייגענע מיטלן און דאס האלט צוריק די אויסשפרייטונג פון הידראגען סטאנציעס.
וויאזוי אימער, איז פאראן א מעגליכקייט אז הידראגען וועט קיינמאל נישט שפילן קיין ראלע אין די וועלט'ס טרייב קראפט. כמעט אלע פירמעס וועלכע שטודירן הידראגען שטודירן אויך עלעקטרישע באטעריס פאר אויטאס אנשטאט גאזאלין. כאטש די אויסזיכטן פאר באטערי'ס איז קלענער ווי הידראגען (באטעריס קענען נישט באווייזן ארויסצוגעבן אזויפיל קראפט און אויב יא איז עס נאר פאר א קורצע צייט) קען מען אבער קיינמאל נישט וויסן און אלעס קען זיך געבן א דריי...
ווי געזאגט וועט נאך געדויערן זייער א לאנגע צייט ביז די וועלט וועט גרייכן א ריינע הידראגען עקאנאמיע. אויף דערווייל האלטן די פירמעס זייער ווייט מיט פיול סעל געטריבענע אויטאס וועלכע נוצן דעם ערטשן מיטל פון רעפארמירן פאסיל גאזאלין צו הידראגען. דאס איז שוין א גרויסער טריט ווייל עס גיט ארויס מער קראפט מיט ווייניגער ברענשטאף און איז ריינער פאר די אטמאספערע.
עקסאן מאביל (ענגליש: Exxon Mobil Corporation) איז די וועלט'ס גרעסטע אויל און גאז פירמע.
אן אויל אימפעריע.
עקסאן-מאביל איז די וועלט'ס גרעסטע אויל פראדוצירער און דיסטריביוטער זינט די צוויי פירמעס, עקסאן און מאביל, האבן זיך פאראייניגט אין 99'. די פירמע'ס הויפטקווארטירן זענען אין איירווינג, א סובורב נעבן דאלאס, טעקסאס. די פירמע האט די גרעסטע פארדינסטן אין די היסטאריע און איז די גרעסטע פובליק געהאנדעלטע פירמע וועלכע'ס סטאק'ס איז א קאמפאנענט פון די דאו דזשאונס אינדעקס אויף די ניו יארק סטאק עקסטשעינדזש.
עקסאן-מאביל גייט אונטער די נעמען עקסאן, מאביל, אדער עסאו אינדרויסן פון אמעריקע. די פירמע איז די גרעסטע פון די פיר אויל לייבן וועלכע זענען עקסאן-מאביל, ראיעל דאטש שעל פון בריטען, בי-פי אויך פון בריטען, און טאטאל פון פראנקרייך. עקסאן-מאביל איז די גרעסטע פון זיי מיט פראפיט, מארקעט ווערט, און געלט פלוס.
צוריק אין די 50ער יארן איז עקסאן געגאנגן אונטער דעם נאמען עסא, ענקא, און האמבעל אבער האט דאס געמוזט טוישן צוליב פראבלעמען מיט ענליכקייטן פון אנדערע אויל פירמעס אין יענע יארן. ערשט האט א געריכט געאורטיילט אז די נאמען עסאו זאל נאר באזייטיגט ווערן אין געוויסע שטאטן וואו אנדערע פירמעס מיט ענליכע נעמען האבן אפערירט אבער מיט די יארן האט די פירמע גענצליך געטוישט איר נאמען צו עקסאן און אלע אירע גאזאלין סטאנציעס זענען אריין אונטער דעם נאמען וועלכע איז געווארן א נאציאנאלע בראנד באקאנט מיט איר סימבאל פון רויטע בוכשטאבן מיט צוויי עקסעס וועלכע שטייען ארויס און א בלויע ליניע אונטער דעם.
די היסטאריע פון די אמעריקאנער אויל פירמעס איז א פארצווייגטע און צוריק צו אירע שורשים שטאמען עקסאן און מאביל פון איין זיידע פירמע, סטאנדארט אויל וועלכע איז געווען א טייל פון די ראקעפעלער מאנאפאלי. עקסאן איז געווארן פון די גרעסטע אויל פירמעס און מאביל האט זיך ספעציאליזירט אין לובריקאנט פראדוקטן וועלכע ווערן גענוצט צו באשמירן אויטא טיילן.
אין 98' האבן די צוויי פירמעס אונטערגעשריבן א פאראייניגונג אפמאך וועלכע איז ווערט געווען 73.7 ביליאן דאלאר. עס האט זיך באלד גערעדט פון פארמירן די וועלט'ס גרעסטע קאאפעראציע און איז געגאנגן געשמירט מיט די צושטימונג פון די רעגירונג און אינוועסטירער. א יאר דערויף איז די פירמע אפיציעל פאראייניגט געווארן אונטער דעם נאמען עקסאן-מאביל.
קריטיק קעגן עקסאן-מאביל.
עקסאן-מאביל פראדוצירט אויל אין אלע עקן פון די וועלט און דאס רעכנט אריין אזעלכע לענדער וואס ווערן געפירט דורך דיקטאקטורן אדער רעגירונגן וועלכע פארלעצן מענטשליכע רעכטן. דאס ברענגט גרויס קריטיק אויף די פירמע אז זי שטיצט די רעגירונגן און פארלעצט מענטשליכע רעכטן דערמיט.
עקסאן-מאביל איז אקטיוו אין די אטש טעריטאריע אין אינדאנעזיע וואו זי גראבט און פראדוצירט נאטורליכע גאז. אין 01' איז די פירמע געקלאגט געווארן אין פעדעראלע געריכט פאר'ן פארלעצן די עלייען טארט קלעימס אקט וועלכע פארבאט אמעריקאנער פון שטיצן רעגירונגן אדער מיליטערישע באוועגונגן וועלכע פארלעצן מענטשליכע רעכטן. עקסאן-מאביל צאלט גרויסע געלטער פאר די אינדאנעזיער ארמיי צו באשיצן אירע טעריטאריעס וואס מיינט שטיצן אן ארמיי וועלכע אונטערדרוקט אנדערע מענטשן. די קלאגע איז שוין יארן אין געריכט און איז נאך אלץ נישט געלעזט געווארן.
אן ענליכע קלאגע איז געווען אין 03' ווען די פירמע איז געקלאגט געווארן פאר'ן טאן ביזנעס מיט די דיקטאטורישע רעגירונג פון סודאן. די קלאגע איז געווען א ברייטע קעגן נאך צענדליגער אמעריקאנער פירמעס און אלע האבן געדארפט באצאלן געלט קנס.
און דערצו קומען אלע ענווייראמענטאלע קריטיק וועלכע באשולדיגן עקסאן-מאביל פאר פארשידענע ענווייראמענטאלע פארלעצונגן. עס זענען פאראן פילע גרופעס פון ענווייראמענטאליסטן וועלכע קוקן נאך די פירמע און דעקן אויף יעדע שלעכטע זאך. זיי טענה'ן אז די פירמע רעכנט זיך נישט מיט קיינעם און גראבט אויל וואו אימער זי קען און עס אינטרעסירט איר נישט וואספארא שעדליכקייט דאס לאזט איבער אויף די געטראפענע ערטער.
ענווייראמענטאליסטן באשולדיגן די פירמע פאר גלאבאלע אנווארימונג און צייגן אז די פירמע איז פון די גרעסטע קעגנער וועלכע האבן געדרוקט די אמעריקאנער רעגירונג צו איגנארירן די קיאטא פראטאקאל אין וועלכע צענדליגער מאדערניזירטע לענדער האבן זיך פאראייניגט אונטער אן אפמאך צו רעדוצירן די גרינהאוז עפעקט וואס די אינדוסטריאלע פירמעס געבן ארויס צו די אטמאספערע.
עקסאן-מאביל איז פון די גרעסטע שטיצער פאר דעם פלאן צו גראבן פאר אויל אין די ארקטיק וויילדלייף רעפיודזשי אין אלאסקא איבער וועלכע עס זענען פאראן לאנג יעריגע דעבאטעס אויב מען זאל דאס צולאזן אדער נישט, זינט עס איז פאראן אן אפמאך צווישן אמעריקע און קאנאדע צו באשיצן די באשעפענישן וועלכע לעבן דארט. דער פלאן איז עטליכע מאל דורכגעפאלן אין קאנגרעס אבער עס וועט זיכער צוריק אויפקומען אין דער צוקונפט און האט גוטע שאנסן באשטעטיגט צו ווערן אין אן אויל באשמירטע אדמיניסטראציע.
אין די פירמע'ס היסטאריע האט זי געהאט איין ערנסטע קאטאסטראפע ווען א גיגאנטישע טראנספארט שיף האט אין 89' אריינגעקראכט נעבן אלאסקע און אויסגעגאסן 11 מיליאן גאלאנען אויל וועלכע איז די גרעסטע אויסגיסונג אין אמעריקאנער היסטאריע. דער אינצידענט האט אפגעקאסט די פירמע באלד 7 ביליאן דאלאר אנגעהויבן פון די אויפרייניגונג'ס ארבעט וועלכע האט געדויערט 3 יאר און די קאמפענסאציע וואס די פירמע האט געברויכט צאלן פאר אלאסקע איינוואוינער און ביזנעסער פאר די שאדן וואס דאס האט געברענגט.
איז די פירמע צו גרויס?
"די גרויסע אויל פירמעס זענען מעגליך שוין צו גרויס" – איז געווען דער ארויסזאג פון סענאטאר ארלען ספעקטער, דער הויפט פון די סענאט יוסטיץ קאמיטע, אין יולי 2006. ספעקטער (רעפובליקאנער פון פענסעלוועניע) האט געסטראשעט צו רופן די עקזעקיוטיוון פון די גרעסטע אויל פירמעס צו זיין קאמיטע און ערקלערן פארוואס זיי מאכן אזויפיל געלט און פארוואס די קאנסומער צאלט אזעלכע טייערע פרייזן פאר זייערע פראדוקטן.
דאס איז נישט געווען די ערשטע מאל וואס די אויל פירמעס זענען אונטער א פראגע צייכן. אין סעפטעמבער 2005 ווען די פרייזן ביים פאמפ זענען געשטיגן העכער $3 פער גאלאן האט די פעדעראלע טרעיד קאמיסיע געשיקט סובפענעס צו די גרויסע אויל פירמעס און דער שטאַט קאנעטיקוט האט אפילו געשיקט פאר די גאזאלין ריטעילערס. דער אטורני דזשענעראל פון קאנעטיקוט האט אפען קריטיקירט די אויל פירמעס און ריטעילערס פאר'ן בעטן אזעלכע הויכע פרייזן און ער האט אנגעוויזן אז ווי נאר די פירמעס האבן באקומען די סובפענעס זענען די פרייזן געפאלן.
ספעקטער און אנדערע האבן מורא אז די גרויסע פאראייניגונגען צווישן די אויל פירמעס איז א טייל פון דעם פראבלעם ווייל די קאנקורענט איז פיל קלענער און דאס לאזט זיי ארויפלייגן די פרייזן אזוי הויך. אין די פארגאנגענע 15 יאר זענען געווען איבער 2,600 פאראייניגונגען צווישן אויל פירמעס און כאטש אלע זענען באשטעטיגט געווארן דורך די פעדעראלע טרעיד קאמיסיע וועלכע האט גאראנטירט אז דאס וועט נישט שאטן די קאנקורענט, האט אבער די רעגירונג אקאונטעביליטי אפיס איבערגעצייגט נאך אין די 90'גער יארן אז גאזאלין איז געשטיגן צווישן 1 און 7 צענט פער גאלאן נאר א דאנק די פאראייניגונגן און קאסט אפ די אמעריקאנער קאנסומער ביליאנען דאלארן א יאר.
דזשענעראל מאטארס (ענגליש: "General Motors Company"; אין קורצן: "GM") איז די פאראייניקטע שטאטנ'ס גרעסטע אויטאמאביל פראדוצירער און לאנגע יארן געווען אויך די וועלט'ס גרעסטע אויטא פראדוצירער ביז גאנץ לעצטענס ווען די יאפאנעזע פירמע טאיאטע האט איר איבערגעשטיגן אין סעילס.
דזשי-עם איז אמעריקע'ס הויפט אויטא פירמע מיט אפעראציעס אין צענדליגער לענדער ארום די וועלט. די פירמע פראדוצירט אויטאס אונטער עטליכע נעמען און פארמאגט די אייגנשאפט פון נאך אויטא פירמעס ארום די וועלט. אינאיינעם באלאנגען די פאלגענדע פירמעס אונטער איר נאמען: ביואיק, קעדילעק, שעווראלעט, דזשי-עם-סי, האלדן, האָממער, אפעל, פּאָנטיאַק, סעטרון, סאאב, און וואקסהאל. אויסער די פירמעס פארמאגט זי א גרויסע שותפות אין די יאפאזענער אויטא פירמעס איסוזו און סוזוקי און אין די רוסישע פירמע אויטא-וואז און גאנץ לעצטענס האט זי געקויפט א שותפות אין אפריקע'ס גרעסטע אויטא פירמע דעלטא און האט געעפנט אן אפיציעלע דזשי-עם אפטיילונג אין דרום אפריקע.
די פירמע האט אויך אנדערע פירמעס וועלכע פראדוצירן לאקאמאטיוון און אנדערע טראנספארטאציע מאשינען. זיי זענען: עי-סי-דעלקא, עליסאן טרענסמישן, און דזשענעראל מאטארס עלעקטרא-מאטיוו. דזשי-עם פארמאגט אויך די אייגנשאפט פון די פירמע הוס עלעקטראניק וועלכע פראדוצירט טעלעקאמיוניקאציע און אויטא עלעקטראניקס. די פירמע האט אן אייגענע פינאנצירונג פירמע אונטער'ן נאמען דזשי-עם-עי-סי וועלכע איז איינע פון די וועלט'ס גרעסטע אויטא פינאנצירונג, אינשורענס, און מארטגעדזש געבער.
דזשי-עם פארקויפט היינט צווישן 8 און 9 מיליאן אויטאס און טראקס פער יאר וואס קומט אויס צו בערך 15 פראצענט פון אלע אויטאס וואס ווערט פארקויפט איבער די וועלט און 30 פראצענט פון די מארקעט אין די פאראייניגטע שטאטן. די אויטאס ווערן געמאכט אין פראדוקציע פלענטס אין 30 שטעט איבער אמעריקע און אין 32 לענדער איבער די וועלט. אינאיינעם פארמאגט דזשי-עם 340,000 ארבייטער.
דער גרינדער פון דזשי-עם, וויליאם דוראנט, איז אויפגעוואקסן אין מישיגן אין די ענדע פונעם 19'טן יאר-הונדערט ווען פערד איז נאך געווען דער הויפט טראנספארטאציע מיטל איבער'ן לאנד אבער אויטאס האבן זיך שוין אנגעהויבן פארקויפן. דוראנט האט אינאיינעם מיט א געלט שותף געעפענט א פירמע וועלכע האט פראדוצירט וועגנער פאר פערד וועלכע האט געארבעט מיט ספרינגס און האט פארמאגט עטליכע אינאוואציעס וועלכע איז גוט אויפגעכאפט געווארן אין די מארקעט און דוראנט איז געווארן א מיליאנער (וואס האט געמיינט ווי א ביליאנער היינטיגע צייטן). אין 904' האט דוראנט אריינגעטרעטן אין די אויטא ביזנעס ווען ער האט אפגעקויפט די ביואיק פירמע וועלכע איז געגרינדעט געווארן דורך א סקאטישער-אמעריקאנער און האט געהאט אסאך פינאנציעלע פראבלעמען. דוראנט האט גענוצט זיין גרויסע רייכטום צו בויען די פירמע וועלכע איז עווענטועל איבערגעשטיגן אמעריקע'ס נומער איינס אויטא פירמע פארד.
דוראנט האט געהאלטן אז אן אויטא פירמע מיט איין מאדעל סארט קען גרינג באנקראטירן ווייל אפילו אויב די מאדעל גייט שוואך נאר איין יאר קען דאס ברענגן ערנסטע פינאנציעלע פראבלעמען. ער האט געהאלטן אז אן אויטא פירמע דארף האבן עטליכע מאדעלן אונטער עטליכע נעמען כדי צו קענען ביישטיין די מארקעט ווינטן. אין 908' האט ער געעפענט די דזשענעראל מאטארס פירמע אין זיין היים שטאט פלינט, מישיגן, און האט אנגעהויבן צורעדן אנדערע אויטא פירמעס וועגן זיין געדאנק אז זיי זאלן זיך פאראייניגן אונטער איין גרויסע פירמע. זיין ביזנעס מאדעל האט געארבעט און ביז 2 יאר האט ער באוויזן אפצוקויפן ארום 25 פירמעס וועלכע האבן פראדוצירט אויטאס און אויטא טיילן.
צווישן די פירמעס וועלכע דזשי-עם האט דעמאלט אפגעקויפט איז געווען אלד מאטאר וועלכע איז געווען די ערשטע אויטא פירמע אין אמעריקע וועלכע האט זיך געגרינדעט אין 897' און איז שפעטער באקאנט געווארן אלס די אלדסמאביל נאמען. צוויי אנדערע גרויסע פירמעס זענען צוגעקומען עטליכע יאר דערויף, ערשט אקלענד מאטאר וועלכע איז שפעטער געטוישט געווארן צו פאנטיאק און קעדילעק אויטאמאביל וועלכע איז געגרינדעט געווארן אין דעטרויט אין 902' און איז נאמינירט געווארן נאך דעם פראנצויזישן עקספלארער אנטוואן די לא מאטע קעדילעק וועלכער האט געטראפן די שטאט דעטרויט.
אין די 920' יארן האט דזשי-עם אפגעקויפט די באס פירמע יעלאו קאוטש און האט אנגעהויבן פראדוצירן קאוטש באסעס העלפנדיג גרעיהאנד אריינגיין אין ביזנעס. די פירמע האט אין יענע יארן געקויפט און פארקויפט פירמעס אויף רעכט און לינקס פרובירנדיג צו פארכאפן די אויטא אינדוסטרי ווי ווייט מעגליך. א דאנק דזשי-עם איז רעילראוד איבערגעטוישט געווארן צו באסעס אלס דער נומער איינס פובליק טראנספארטאציע. די פירמע איז געגאנגן אזוי ווייט אז זי האט אפגעקויפט די אזויגערופענע סטריטקאר פירמעס (א געוויסע סארט באן וועלכע פארט אויפ'ן ראוד) און אלעס פארניכטעט און אנשטאט דאס אויפגעטוישט מיט באסעס כדי צו באזייטיגן די באן ביזנעס און אריינברענגן די אויטאמאביל ביזנעס. דאס האט געפירט צו א לעגאלע קאנספיראציע ווען דזשי-עם איז באשולדיגט געווארן אין טאן אומלעגאלע זאכן אינאיינעם מיט אנדערע פירמעס. אלע פירמעס זענען באשטראפט געווארן מיט קליינע געלטער און די לעגלע קאמפן האט אנגעהאלטן לאנגע יארן דערנאך.
דוראנט איז אבער נישט פארבליבן לאנג ביי דזשי-עם ווייל זיינע פארצווייגטע ביזנעס אקטיוויטעטן האבן געברענגט פינאנציעלע פראבלעמען און די בענק וועלכע האבן געבארגט געלט פאר די פירמע האבן אים ארויסגעשטויסן פון דארט. דוראנט האט נישט אפגעלאזט די אויטא אינדוסטרי און האט גענוצט זיין געלט צו גרינדן די שעווראלעט פירמע אינאיינעם מיט א באקאנטע ספארטלער פארמעסט דרייווער לואיס שעווראלעט פון שווייץ. שעווראלעט האט פראדוצירט ביליגע מאדעלן אין קאנקורענט צו פארד וועלכע האט אין יענע יארן שטארק מצליח געווען מיט איר טי מאדעל וועלכע איז געווען ביליג און געאייגענט פאר מיטל פארדינער. פון דאס געלט וואס זיי האבן פארדינט האט דוראנט געקויפט דזשי-עם'ס סטאק און מיט דער צייט האט ער געהאט די אייגנשאפט פון די גרעסטע פראצענט סטאקס און האט צוריק איבערגענומען די פירמע און אריינגעשמאלצן שעווראלעט אין איר.
אבער מיט דוראנט אין קאנטראל האט די פירמע ווידער גענומען ווילדע שריט און נאכאמאל איז זי אריינגעפאלן אין פינאנציעלע פראבלעמען און דוראנט איז נאכאמאל ארויסגעשטויסן געווארן אין 923' און די פרעזידענטשאפט איז אריבער צו די קאאפעראציע וועלכע האט אין 10 יאר איבערגעשטיגן פארד און איז געווארן א גלאבאלע אינדוסטריאלע אימפעריע מיט צענדליגער טויזענטער ארבייטער, אזוינס וואס איז נישט געזען געווארן אין יענע יארן נאר אין סאוויעט רוסלאנד וואו די קאמוניסטישע רעגירונג האט געפירט אלע פירמעס.
ווען אמעריקע האט אריינגעטרעטן אין די צווייטע וועלט מלחמה האט דזשי-עם אפגעשטעלט די פראדוקציע פאר ציווילע טראנספארטאציע און האט געארבעט נאר פאר די רעגירונג און די אליאירטע כוחות. די פירמע האט פראדוצירט טאנקן, פליגער, וואפן, און נאך מלחמה סופלייס און איז געווען שטארק פארנומען. דורכאויס די קריג האט דזשי-עם אויסגעארבעט פארשידענע נייע מעכאנישע און עלעקטראנישע אינאוואציעס פאר אויטאס וועלכע זי האט אריינגעשטעלט אין אירע נייע אויטאס באלד נאך די קריג וועלכע האט נאכמער פארשטערקערט אירע סעילס. אזעלכע זאכן ווי אן אויטאמאטישע גיר-באקס, סיט-בעלטס, פאוער סטירינג און ברעיקס, עיר קאנדישן, און נאך זיכערהייט מעטאדן וועלכע זענען נישט געווען בעפאר די קריג, זענען געווארן סטאנדארט ביי אלע אויטאס.
דזשי-עם'ס וואוקס האט אזוי אנגעהאלטן ביז אין די 950' יארן ווען די אייראפעאישע אויטא פירמעס זענען אריינגעקומען אין די מארקעט און האבן געשטעלט אן ערנסטע קאנקורענט פאר דזשי-עם איבער די וועלט און אויך אין אמעריקע. ביי יענע יארן האט דזשי-עם געבראכן די רעקארד פון איבער א ביליאן דאלאר סעילס אין איין יאר, א זאך וועלכע קיין איין פירמע האט נישט באוויזן ביז א לאנגע צייט נאכדעם.
די פאלגענדע יארן זענען געווען שווערע פאר דזשי-עם מיט די פארשפרייטונג פון די אייראפעאישע אויטאס און שפעטער די אויל עמבארגא פון די אראבישע לענדער וועלכע האט רעדוצירט די אויטא סעילס בכלל און דזשי-עם בפרט ווייל אירע אויטאס זענען געווען גרויס און האבן געגעסן אסאך גאזאלין קעגן די קליינע אייראפעאישע מאדעלן. די פירמע איז אין יענע יארן אויך באשולדיגט געווארן פאר איר איגנארירונג צו די פאלוציע פראבלעם וואס אויטאס גיבן ארויס וועלכע האט געפלאגט אלע גרויסע שטעט. דזשי-עם האט דאס ווייטער איגנארירט ביז די רעגירונג האט געגרינדעט די ריינע לופט אקט אין 970' און דזשי-עם איז געווען געצווינגן צו אנהייבן שטודירן וויאזוי צו פארמינערן דעם פראבלעם. איבער די קומענדיגע יארן האט דזשי-עם אויסגעגעבן 4.5 ביליאן דאלאר און דאס אסאך פארבעסערט.
אבער עס האט שוין נישט קיין סאך געהאלפן ווען די מארקעט איז פארפלייצט געווארן פון גוטע אייראפעאישע אויטאס וועלכע האבן אראפגעברענגט דזשי-עם'ס מארקעט טייל פון 45 פראצענט ביז 31 פראצענט אין א משך פון 10 יאר.
דאס האט אנגעהאלטן ביז אין 991' ווען די פירמע האט צוויי יאר נאכאנאנד פארלוירן אינאיינעם איבער 30 ביליאן דאלאר. בלית ברירה האט די פירמע זיך איבערגעארבעט אויף א קלענערן פארנעם און האט אויפגעזאגט צענדליגער טויזענטער ארבייטער און פארמאכט צענדליגער פראדוקציע פלענטס. אין 93' האט די פירמע צוריק פארדינט א פראפיט.
אין ווייטערדיגע שריט האט די פירמע אין די לעצטע יארן פארקויפט אסאך פון אירע אייגענשאפט פירמעס צו מאכן א פראפיט דערפון און האט אפגעקויפט די האמער פירמע וועלכע האט פראדוצירט מיליטערישע אויטאס. א פרישע סטרייק האט אויסגעבראכן קעגן דזשי-עם אין 98' און די פירמע האט פארמאכט א גרויסע טייל פון איר פראדוקציע פלענטס אין אמעריקע און דאס אריבער געפירט קיין קאנאדע, מעקסיקא, און אנדערע לענדער. דזשי-עם האט דעמאלט אויפגעגעבן די אלדסמאביל ברענד וועלכע האט נישט מער געברענגט קיין פראפיט.
אין 2005 האט די פירמע'ס פינאנציעלע פראבלעמען דעגרייכט א קלימאקס און וואל סטריט האט ערנסט גערעדט פון באנקראטירונג. די פירמע האט דאן געשניטן נאך ארבייטער, פארמאכט נאך פראדוקציע פליגלן, און פארקויפט טיילן פון אירע אינטערעסן, אריינגערעכנט איר פינאנציעלע סערוויס אפטיילונג דזשי-עם-עי-סי.
דזשי-עם און אירע ארבייטער.
זינט דזשי-עם איז געווען אמעריקע'ס גרעסטע ארבייטסגעבער האט איר באהאנדלונג צו אירע ארבייטער געצויגן אינטערעסע איבער'ן לאנד גענוי ווי מען טוט היינט צו וואל-מארט. מען האט נאכאנאנד באשולדיגט דזשי-עם אז זי באהאנדעלט נישט די ארבייטער געהעריג און רעכנט זיך נישט מיט זייער געזונט. דאס האט אנגעהאלטן לאנגע יארן ביז אריין אין די 930' יארן ווען די טויזענטער ארבייטער אין די פלינט, מישיגען, פלענטס האבן ארגאניזירט א סטרייק אין וועלכע זיי האבן אויפגעהערט ארבייטן איין אינדערפרי אבער זענען געבליבן זיצן אין די געביידעס. דזשי-עם האט שלעכט רעאגירט און האט אויסגעלאשן די הייצונג אין א קאלטע ווינטער טאג.
זעענדיג אז די סטרייק קומט נישט צו קיין ענדע האט די פירמע גערופן די פאליציי אבער זיי האבן נישט געקענט פארטרייבן די ארבייטער פון דארט און עס האבן אויסגעבראכן געשלעגן ווען די פאליציי האט פרובירט נוצן טרערן גאז זיי צו פארטרייבן. דער מישיגן גאווערנער האט אריינגערופן די נעשאנעל גארד און נאר נאכדעם איז געווארן ארדענונג.
די סטרייק האט אנגעהאלטן א לאנגע צייט דערנאך און האט זיך אויך פארשפרייט צו אנדערע דזשי-עם פלענטס איבער'ן לאנד און די פראדוקציע איז פארקריפעלט געווארן און די פירמע איז געווען געצווינגן נאכצוגעבן די ארבייטער וואס זיי האבן פארלאנגט און האט זיך אנגעשלאסן אין די יונייטעד אויטאמאביל ארבייטער אוו אמעריקע, א יוניאן ארגאניזאציע וועלכע דזשי-עם האט בעפאר נישט געוואלט אנארקענען, וועלכע באבאאכטעט איבער די אויטא פראדוצירונג פלענטס און שטעלט פאר סטאנדארטן וויאזוי אלעס דארף זיין.
היינט ווערט דזשי-עם פאררעכנט אלס איינע פון די ארבייטסגעבער אין לאנד מיט גוטע העלט קעיר און אנדערע לעיבאר פראגראמען.
וואל-מארט איז די וועלט'ס גרעסטע ריטעיל קייט געשעפט און פארמאגט די מערסטע ארבייטער פון סיי וועלכע פירמע איבער די וועלט און אויך אין היסטאריע.
די גרינדונג פון וואל-מארט.
וואל-מארט איז געגרינדעט געווארן דורך סעם וואלטן און זיין פרוי העלען וועלכע האבן אינוועסירט 95 פראצענט פון זייער פארמעגן ווען זיי האבן געעפענט זייער ערשטע געשעפט אין ראדזשערס, ארקענסעס, מיט'ן נאמען וואל-מארט מיט'ן ציל צו געבן ביליגע פרייזן. סעם איז ארומגעפארן דאס גאנצע לאנד און באטראכט אלע ריטעיל קייט געשעפטן און אראפגעשטעלט זיין קאנצעפט צו ברענגן די אמעריקאנער קאנסומער א וואן-סטאפ ריטעיל צענטער מיט די בעסטע פרייזן וואס מעגליך.
סעמ'ס חלום איז צושטאנד געקומען 30 יאר שפעטער ווען די פירמע האט זיך אויסגעברייטערט איבער'ן גאנצן לאנד און איז צעביסלעך אריבער אויסער די אמעריקאנער גרעניצן מיט'ן זעלבן סטיל און ציל. וואל-מארט פארמאגט היינט 1.3 מיליאן ארבייטער און מער פון 5,000 געשעפטן אין 10 לענדער. אין די לעצטע 10 יאר האט וואל-מארט שטענדיג איבערגעטריבן אירע אייגענע ערווארטונגן און געשטאנען אין איר בעסטע מצב יעדע ענדע יאר. אינעם לעצטן יאר האט וואל-מארט פארקויפט אין די ווערט פון 256 ביליאן דאלאר וועלכע איז געווען 26 ביליאן דאלאר מער ווי א יאר פריער. די פירמע האט פארדינט 9.1 ביליאן דאלאר און אירע סטאק שעירס זענען געשטיגן מיט 15 פראצענט.
וואלטן איז ערשט געווען א מענעדזשער אין א בען פרענקלין קייט געשעפט אין ניופארט, ארקענסעס וועלכע האט געארבעט מיט א פרענטשייס (יעדע געשעפט איז פריוואט). שפעטער האט ער אליינס געעפענט א בען פרענקלין געשעפט וועלכע ער האט גערופן וואלטן פינף און צען. ביז עטליכע יאר האט ער באוויזן צו מענעדזשן 15 אזעלכע געשעפטן און ווען בען פרענקלין האט נישט געקענט נאכקומען זיינע פארלאנגן האט ער געעפענט זיין אייגענע געשעפט אין ראדזשערס מיט זיין ברודער באד וועלכע ער האט גערופן וואל-מארט דיסקאונט סיטי.
ביז 6 יאר דערויף האט שוין וואלטן געהאט 18 וואל-מארט דיסקאונט סיטי געשעפטן און האט נאך אלס אבזערווירט די 15 בען פרענקלין געשעפטן. א יאר דערויף האט וואלטן אינקאאפערירט זיינע 18 געשעפטן און זיי נאמינירט אלס וואל-מארט סטארס. וואלטן האט אויפגעבויט א ריזיגע ווערהויז אין בענטאנוויל, ארקענסעס, פון וואו ער האט אפגעשיקט אלע סחורה צו זיינע געשעפטן וועלע זענען אלע געווען נאנט צו די ווערהויז.
אין יענע ערשטע יארן האבן אבער קעי-מארט און טארגעט געוואקסן פיל שנעלער ווי וואל-מארט און האבן זיך שנעל צעשפרייט איבער'ן גאנצן לאנד. וואל-מארט האט נישט געהאט גענוג געלט דאס צו באווייזן און האט נאר דעגרייכט אויפצושטעלן 18 געשעפטן אין אירע ערשטע 10 יאר. אין די צווייטע 10 יאר האט וואל-מארט ארויפגעלייגט שעירס אויפ'ן ניו יארק סטאק עקסטשעינדזש און ביז די פריע 80'גער יארן האט זי שוין פארמאגט איבער 276 געשעפטן אין 11 סטעיטס. וואל-מארט איז געווען די ערשטע קייט געשעפט וועלכע האט אויפגעשטעלט א קאמפיוטערייזד אינווענטארי סיסטעם מיט וועלכע ער האט געקענט זיכער מאכן אז קיין איין פראדוקט גייט נישט ארויס פון סטאק.
א טיפישער בילד פון וואל-מארט.
די נעקסטע 10 יאר איז געווען וואל-מארטס געוואונטשענע יארן ווען זי האט זיך פארשפרייט איבער'ן גאנצן לאנד, דעגרייכנדיג 1,400 געשעפטן און א רעקארד 26 ביליאן דאלאר אין סעילס אין קאנטראסט צו איין ביליאן דאלאר אין סעילס 10 יאר פריער. אין 983' האט די פירמע געעפענט איר ערשטע סעמ'ס האלסעיל דיסקאונט קלאב וועלכע איז שפעטער באקאנט געווארן אלס סעמ'ס קלאב. אין 988' האט וואל-מארט געעפענט אירע ערשטע הייפערמארט געשעפטן אין דאלאס, טעקסאס, ווען זי האט אפגעקויפט קאלום קאמפאניס קייט געשעפטן און צום ערשטן מאל אין די היסטאריע געעפענט א געשעפט וועלכע האט אלעס פארמאגט, אריינגערעכנט אלעס וואס וואל-מארט האט, סופערמארקעט פראדוקטן, רעסטוראנט, בענק, רענטל, און נאך ביזנעסער. די סארט געשעפטן זענען שפעטער באקאנט געווארן אלס די וואל-מארט סופערסענטערס.
אין די מיטעלע ניינציגער יארן האט וואל-מארט אפגעקויפט מעקלעין, א גרויסע גראסערי קייט געשעפט, פאר 274 מיליאן דאלאר וואס האט איר געגעבן פרישע 50 דיסטריביושן צענטערן פון וואו זי זאל קענען סופלייען אירע געפלאנטע געשעפטן פאר'ן צוקונפט. די פירמע האט אויך אפגעקויפט האלסעיל קלאב פאר 162 מיליאן דאלאר און גענוצט די פירמע'ס 28 ווערהייזער פאר איר סעמ'ס קלאב אפטיילונג. וואל-מארט האט אויך אפגעקויפט 99 געשעפטן פון קעי מארט וועלכע איז געווען איר גרעסטע קאנקורענט אין יענע צייטן.
אין די קומענדיגע עטליכע יאר האט וואל-מארט זיך פארשפרייט אין קאנאדע, מעקסיקא, בראזיל, ארגענטינע, אינדאנעזיע, און כינע. אין מעקסיקא האט וואל-מארט אפגעקויפט דאס לאנד'ס גרעסטע ריטעיל פירמע סיפרא און געמאכט אלע אירע געשעפטן פאר וואל-מארטס. אין קאנאדע האט וואל-מארט אפגעקויפט די וואלקא דעפארטמענט'ס 122 געשעפטן און געעפענט וואל-מארט'ס אין יעדע פון זיי.
איינע פון וואל-מארטס גרעסטע סוקסעסן איז געווען אין די ניינציגער יארן ווען זי האט פארבאטן מוזיק רעקארדס פון אירע געשעפטן וועלכע זענען געווען געקלעבט מיט אומאיידעלע און שעדליכע לעבלס. מענטשן האבן געמיינט אז וואל-מארט איז אראפ פון זינען אבער אין די ענדע האט זי איבערגערעדט די מוזיק פירמעס צו מאכן ריינע רעקארדן פאר אירע געשעפטן וועלכע האט איר געברענגט מיליאנען נייע קונדן און היינט פארקויפט זי א צענטל פון אלע מוזיק רעקארדס אין אמעריקע.
אן ענליכע זאך האט וואל-מארט געטאן מיט פארמאסי פראדוקטן ווען זי האט געהאלפן די יו-עס דראג ענפארסמענט אדמיניסטראציע קעמפן קעגן די איבערפולס פון "אווער-די-קאונטער" דראגס דורך פארבאטן אסאך פון זיי אין אירע געשעפטן. אויך דעמאלט האט זי באקומען אסאך קריטיק אבער אין די ענדע האט דאס גאר געברענגט מער קונדן.
וואל-מארט'ס פיליזאפיע איז געווען פון די ערשטע מינוט צו געבן ביליגע פרייזן און נישט אדווערטייזן צופיל און איר הויפט ציל איז שטענדיג געווען, און איז נאך היינט, צו עפענען אירע געשעפטן אין קליינע שטעטלעך וואו די איינוואוינער האבן נישט קיין אנדערע ברירה ווייל עס איז נישט פאראן עפעס אנדערש. סעם וואלטן פלעגט אלס זאגן אז ער איז שוין מיד פון הערן וויאזוי מענטשן זאגן אים אז עס איז א שאד צו עפענען א וואל-מארט אין א שטעטל פון 50,000 איינוואוינער.
וואל-מארט באשטייט היינט פון וואל-מארט דיסקאונט געשעפטן, וואל-מארט סופערסענטערס, באד'ס דיסקאונט סיטי געשעפטן, און סעמ'ס קלאב ווערהאוז געשעפטן. יעדע וואל-מארט איז, ווי דאס ווערט אנגערופן אין אמעריקע, א דעפארטמענט געשעפט וועלכע פארקויפט הויז מעבל, אפלייענסעס, קליידונג, עלעקטראניקס, הארדוועיר, גארטן פראדוקטן, אויטאמאביל סופלייס, פארמאסיס, עסן, און פיל מער. די סופערסענטערס זענען א וואל-מארט אין צוגאב צו א סופערמארקעט מיט אלע ערליי עסן. די באד'ס געשעפטן זעענן 75 פראצענט וואל-מארט און די איבעריגע 25 פראצענט באשטייט פון מציאות וועלכע קומען פון די פאבריצירער ווי רעפורבישט, אדער אווערסטאק, אדער אנדערע זאכן וועלכע קענען אוועקגעגעבן ווערן פאר גאר ביליג. די סעמ'ס קלאב געשעפטן פארקויפן מערערע פראדוקטן אויפאיינמאל פאר בעסערע פרייזן. אלע קאסטומערס דארפן זיך איינשרייבן אלס א מיטגלידער וועלכע קאסט א מינימאלע אפצאל יעדעס יאר.
קריטיק אויף וואל-מארט.
וואל-מארט נעמט איין אסאך קריטיק פשוט ווייל זי איז צו גרויס און נעמט אוועק אסאך ביזנעס פון די קלענערע געשעפטן. רוב וואל-מארט געשעפטן געפינען זיך אן קליינע טאונס וואו עס זענען בעפאר געווען קוים עפעס געשעפטן און ווען וואל-מארט איז אריינגעקומען האבן זיך אסאך פון די געשעפטן צוגעמאכט. יעדעס מאל ווען וואל-מארט האט געמאלדן אז זי וועט עפענען א געשעפט אין א שטעטל האט מען אויפגעהויבן א ויצעקו און די אייגנטומער פון די געשעפטן האבן שוין געוואוסט אז זיי זענען פארטיג.
וואל-מארט האט שוין אין די ערשטע יארן באשטימט א גאנצע שטאב מיט ספעציעליסטן וועלכע געבן זיך אפ מיט'ן אפשטילן די קריטיק און ארויסברענגן וואל-מארט אלס א פריינטליכע ביזנעס. וואל-מארט ארבייטער אין די קליינע שטעטלעך ווערן געלערנט צו זיין העפליך און אין יעדע שטעטל וואו וואל-מארט איז אריין האט זי אריינגענומען די לאקאלע פראדוקטן און מיט דעם אפגעשטילט די קריטיק.
אבער די הויפט קריטיק קומט גאר פון די וואס טוען ביזנעס מיט וואל-מארט. רוב פירמעס וואונטשן זיך צו פארקויפן פאר וואל-מארט און אין פאקט זענען פאראן הונדערטער ביזנעסער וואס ווען נישט וואל-מארט וואלטן זיי בכלל נישט געהאט קיין ביזנעס. וואל-מארט האנדלט זייער ווילד מיט אירע סופלייער און פארלאנגט פון זיי זייער אסאך נאר ווייל זי ווייסט אז יענער וועט נישט האבן קיין ברירה. פאר די מינדענסטע קלייניקייט איז וואל-מארט אומשטאנד אפצוזאגן א גאנצע ארדער וועלכע איז ספעציעל פראדוצירט געווארן פאר איר. א קליינע פירמע קען זיך אנפלאגן מאנאטן און אינוועסטירן גרויסע געלטער און אויב די סחורה וועט אנקומען 5 מינוט שפעטער וואו עס וואלט געברויכט אנקומען וועט דאס וואל-מארט קאלט אפזאגן און יענער וועט בלייבן ליגן מיט די סחורה.
וואל-מארט איז באקאנט אז זי צאלט גאר ווייניג פאר אירע ארבייטער און מיט דעם ברענגט זי אראפ די געהאלט פאר ארבייטער אויך אין אנדערע קייט געשעפטן. רוב פון אירע ארבייטער באקומען עפעס מער פון די מינימום געהאלט און כאטש זיי באקומען א שטונדע לאנטש ווערן זיי אבער נישט באצאלט דערפאר. זי גיט עפעס בענעפיטן און א 10 פראצענט דיסקאונט קארטל פאר זאכן וואס מען קויפט אין איר געשעפט.
וואל-מארט איז אויך באקאנט אלס א אנטי-יוניאן ווייל זי וויל צאלן די ביליגסטע וואס מעגליך און וויל זיין איר אייגענע באלעבאס אויף וואס יא און וואס נישט. אין אמעריקע איז נישט פאראן קיין איין וואל-מארט געשעפטן אין וועלכע די ארבייטער זענען אונטער א יוניאן אבער אין קאנאדע, וואו די יוניאן איז פיל קראפטיגער, האבן שוין עטליכע געשעפטן זיך פרובירט יוניאניזירן אבער וואל-מארט האט שטענדיג אונטערגעשטעלט א פיס און טייל מאל געטאן ווילדע שריט דאס צו פארהאלטן. אין יוני 2006 האט וואל-מארט געזען אז זי וועט נישט קענען שטערן א יוניאן אין א געשעפט אין א קליין שטעטל אין קוויבעק האט זי געמאלדן אז זי וועט אפשפארן דעם געשעפט מיט'ן אויסרייד אז עס פארדינט נישט גענוג געלט. דער שריט האט געברענגט גרויס אויפברויז צו וואל-מארט און מענטשן האבן דאס באצייכנט אלס א אומריכטיגע גאווה'דיגע שריט.
די איינציגסטע וואל-מארט מיט א יוניאן אין נארט אמעריקע געפינט זיך אין א שטעטל נעבן מאנטרעאל, קוויבעק. אין דייטשלאנד זענען אלע וואל-מארט'ס יוניאניזירט ווייל אנדערש וואלט זי נישט געקענט אריינקומען דארט. אויך אין בריטען זענען פאראן עטליכע יוניאניזירטע וואל-מארטס און עס איז מעגליך אז מער וועלן זיך יוניאניזירן.
וואל-מארט'ס צוקונפט.
עס האט גענומען וואל-מארט 41 יאר אנצוקומען וואו זי שטייט היינט אבער אנאליסטן שאצן אז עס וועט איר נאר געדויערן 5 יאר זיך צו טאפלן צו איר יעצטיגע סייז. מען שאצט אז ביז 010' וועט וואל-מארט מאכן א טריליאן דאלאר סעילס און וועט זיך פארשפרייטן צו נאך אסאך לענדער איבער די וועלט.
דער צוקונפט פאר וואל-מארט זעט אויס זייער גוט און מען קען נישט טראכטן אז עפעס אין די וועלט וועט אמאל אראפברענגן וואל-מארט. אבער די וועלט איז ווי א רעדל און קיין איין פירמע האט נאך נישט באוויזן צו בלייבן אין ביזנעס דור נאך דור. עס זענען שוין געווען גרעסערע ביזנעסער פון וואל-מארט וועלכע האבן זיך פארמאכט צענדליגער יארן שפעטער פון ווען זיי האבן זיך געעפענט.
וואל-מארט פרינציפן.
וואל-מארט איז באקאנט פאר אירע ביליגע פרייזן וועלכע ברענגט איר אזויפיל קונדן איבער די וועלט אבער פון די אנדערע זייט איז וואל מארט אויך באקאנט אלס א פירמע וועלכע צאלט גאר שוואך אירע ארבעטער און טוט ווילדע און אוממענטשליכע טאקטיקן צו באקומען ביליגע פרייזן פון זייערע סופלייערס כדי זיי זאלן עס קענען פארקויפן פאר ביליג.
וויבאלד וואל-מארט איז א ריזיגע קייט געשעפט וויל יעדער פארקויפן פאר איר אבער איינמאל מען פאלט אריין אין אירע הענט קען זיין ביטער. וואל-מארט איז באוואוסט פאר'ן אפזאגן ארדערס וועלכע קומען אן 5 מינוט שפעט און וועט באזייטיגן א גאנצע שיפמענט פאר די מינדעסטע קלייניקייט וועלכע איר געפעלט נישט. מיט די גיגאנטישע סופלייערס קען וואל-מארט נישט מאכן אזעלכע קונצן ווייל דארט איז וואל-מארט אנגעוויזן אויפ'ן סופלייער (נעם א ביישפיל פראקטאר ענד געמבל. אויב וואל מארט זאל נישט האבן אירע פראדוקטן קען זי פארמאכן אירע געשעפטן). אבער ווען עס קומט צו קלענערע סופלייער איז וואל-מארט זייער ווילד מיט זיי. די פירמעס קענען זיך נישט אויסרעכנען מיט וואל-מארט ווייל אמאל קויפט זי אסאך און אמאל גארנישט. א פירמע וועלכע באקומט אן ארדער פון וואל-מארט באקומט אויך א דעדליין ווען די סחורה דארף ליגן אין די געשעפטן. אויב דער טרעילאר וועט אנקומען די די געיט 10 מינוט שפעט, אפילו אויב עס איז געשטאנען אין די ליניע אונטער די געשעפט אדער ווערהויז ווען אנדערע טרעילארס האבן זיך אפגעלאדענט איז די פירמע אומשטאנד אפצוזאגן די גאנצע זאך.
וואל-מארט צאלט גאר ווייניג פאר אירע ארבייטער וועלכע ציילן עפעס מער ווי אנדערהאלבן מיליאן. א דורכשניטליכער ארבייטער ביי וואל-מארט באקומט עפעס מער ווי דער מינימום געהאלט ווען אלע אנדערע סופערמארקעט קייטן צאלן צווישן 8 און 12 דאלאר פער שטונדע פאר א דורכשניטליכער ארבייטער. וואל-מארט ארבייטער באקומען איין שטונדע מיטאג (לאנטש) אבער זיי באקומען נישט באצאלט דערפאר, א מדת סדום אין די היינטיגע מאדערניזירטע וועלט. די ארבייטער באקומען שוואכע בענעפיטן און א קארגע 10 פראצענט דיסקאונט אין אירע געשעפטן.
וואל-מארט'ס סוקסעס.
1) פארפליכטעט דיר צו דיין ביזנעס און גלייב אין איר מער ווי סיי וועמען. לערן דיר ליב צו האבן דיין ארבעט און ביזנעס און יעדע עקסטערע מינוט טראכט וואס נאך דו קענסט טאן בעסער צו מאכן דיין ביזנעס.
2) צעטייל דיינע פראפיטן מיט דיינע מיטארבייטער און באהאנדל זיי ווי זיי וואלטן געווען דיינע שותפים. דאס וועט זיי מאכן דיר באהאנדלן ווי א שותף און צוזאמען וועלן ענק אלע איבערקומען אלע ערווארטונגן. בלייב א קאאפאראציע (דאס טייטש נישט גיין פובליק) און האלט וואס מער קאנטראל אויב דו קענסט. אויב אייער ביזנעס איז אין די סטאק מארקעט שלאג פאר ביליגע סטאק אפשענס פאר דיינע ארבייטער ווייל דאס וועט זיי מאכן שפירן ווי א טייל פון די ביזנעס.
3) מאביליזיר דיינע ארבייטער און מאך זיי אויפקומען מיט נייע געדאנקן יעדן טאג. שטעל אראפ צילן וועלכע מען דארף דעגרייכן און זע אויב מען האט טאקע דעגרייכט דארט צו די באשטימטע צייט. טויש פאזיציעס צווישן דיינע ארבייטער ווייל אזוי וועט יעדער באקומען א פרישע חשק יעדע שטיק צייט.
4) קאמיוניקיר מיט דיינע ארבייטער ווי ווייט מעגליך. ווי מער זיי וועלן וויסן, אלס מער וועלן זיי פארשטיין, און ווי מער זיי וועלן פארשטיין אלס מער וועט עס זיי נוגע זיין. אויב זיי זענען געטריי צו די ביזנעס האלט נישט צוריק קיין שום אינפארמאציע פון זיי ווייל אויב יא וועלן זיי דאס שנעל דערשפירן און וועלן זיך מער נישט באטראכטן אלס א שותף. אינפארמאציע איז קראפט אין ביזנעס און די ביזנעס וועט מער פארדינען פון נישט באהאלטן ווי די מעגליכע שאדנ'ס וועלכע דאס קען ברענגן אויב די אינפארמאציע וועט אנקומען צום קאנקורענט.
5) פארגעס נישט צו דאנקן דיינע ארבייטער און אנערקענען זייער ארבעט, ספעציעל ווען זיי טוען עפעס מער וויפיל עס פארלאנגט זיך. ווערטער קאסט נישט גארנישט און איז ווערט א הון רב.
6) גראטוליר א סוקסעס און נוץ לצנות ווען עס פאסירט א טעות. זיך רעגן ווען עפעס גייט נישט גוט ברענגט נישט קיין גוטס אבער אויב איר נעמט דאס אן גרינג וועלן אייך די ארבייטער שעצן און זיך אנשטרענגן נאכמער נישט צו מאכן קיין טעותים מער ווי ביי א ביזנעס וואו דער באלעבאס ווארפט אן א שרעק צווישן די ארבייטער.
7) הער אויס יעדן איינעם אפילו אויב איר טראכט אז יענער ווייסט נישט אויף וועלכע וועלט ער איז. נאכמער, מאך זיכער אז יעדער האט א שאנס צו זאגן א מיינונג. פארגעסט נישט אז אפילו דער אומוויכטיגסטער ארבייטער איז אויך וויכטיג און וואס ער זעט קענט איר נישט זען.
8) פרובירט שטענדיג איבערצושטייגן די ערווארטונגן פון אייערע קאסטומערס. דאס וועט זיי מאכן צוריקקומען נאכאמאל און נאכאמאל. מאכט נישט אוועק קיין איין קאמפלעינט און צייגט דעם קאסטומער אז איר פארשטייט וואס ער/זי וויל.
9) רעדוצירט אייערע אויסגאבן צו דאס קלענסטע וואס מעגליך. א ביזנעס וואס גיט אויס צופיל געלט פאר די סעילס וועלכע זיי מאכן האט ווייניגער שאנסן צו בלייבן אין ביזנעס ווען עס קומט א שווערע צייט ווי די וואס גיבן אויס וואס ווייניגער.
10) פאלגט נישט נאך דעם קאנקורענט. אויב יענער טוט איין זאך טו דו א צווייטע זאך. מענטשן וועלכע אייך כסדר זאגן אז דאס וואס איר טוט איז נישט ריכטיג און איר וועט דערלייגן געלט. אויב איר האלט אנדערש לאכט אייך אויס און גייט אייער וועג.
קאנקורענץ מיט קאסטקא.
קאטסטקא און וואל-מארט זענען לאנג יעריגע קאנקורענטן אין פארקויפן זאכן ביליג. אבער די צוויי פירמעס ווערן געפירט מיט גאר אנדערע פרינציפן וועלכע איז אן אפטע דיסקוסיע צווישן די הונדערטער טויזנטער ארבעטערס און די מיליאנען קונדן.
ענלעכקייטן.
קאסטקא און וואל-מארט האבן ענלעכקייטן ווען ביידע פארמאגן ריזיגע ווערהויז געשעפטן (וואל-מארט איז די אייגנטומער פון סעמ'ס קלאב) אין וועלכע מעמבערס קענען קויפן מער קוואנטום פאר ביליגע פרייזן. אבער אין יסוד זענען די צוויי אנדערע סארט ביזנעסער, כאטש זיי זענען ביידע אין די זעלבע ליניע. ביידע פארקויפן אין די שווערע ביליאנען אבער וואל-מארט איז היבש שטערקער ווי קאסטקא ווען זי איז אמעריקע'ס גרעסטע ריטעיל קייט געשעפט און קאסטקא איז נאר די פינפטע אין די רייע.
הרב אהרן חארינער (כ"ח אב ה'תקכ"ו - ט' אלול ה'תר"ד) איז געווען א רעפארמער רב, וואס האט ארויסגעגעבן השכלה'ישע ביכער.
ער האט געלערנט אין די ישיבות פון פראג און מאטערסדארף, און האט באקומען היתר הוראה פונעם נודע ביהודה, וואס ער האט געהאלטן אלס רבו המובהק. ער איז געווען רב אין שטאט אראד, ער האט ארויסגעגעבן עטליכע חיבורים. קודם האט מען געמיינט אז באלאנגט פאר די פרומע אידן, ער האט קודם געהאט א מערכה פון דער שנירל פיש, ער האט עס מתיר געווען נאכן פסק פונעם נודע ביהודה, און גע'טענה'ט אז די וואס אסר'ן די פיש, גייען בלינדערהייט נאך א מנהג ישראל אפילו עס האט נישט קיין מקור אין די הלכה. דערמיט האט מחולק געווען מיטן הרב מרדכי בנעט וואס האלט אז די פיש איז אסור.
ביי איינע פון זיינע חיבורים האט ער געהאט א הסכמה פון דעם גאון רבי משה דער הויפט רב פון אויבן ישן, און דאס האט אים געגעבן מוט און שטארקייט אנגיין מיט זיין מערכה, ווען עס האט אויסגעבראכן די חילוקי דעות צו מען מעג אוישפטעלן א שוהל ווי א טעמפל, האבן אלע רבנים און גאונים אין די צייט געהאלטן אז ניין, און דעפאר האבט די רעגירונג אין דייטשלאנד נישט געגעבן קיין רשות פאר די רעפארמער צו עפעענן אזא סארט שול ביז האבן געברעגנט א הסכמה און א ספר פון דעם רב אהרן חורינער דעמאלטס האט די רעגירונג געזאגט אויב א רב פון די אידן האלט עס איז גיט איז עס מותר.
זיין גרעסטער קעגענער איז געווען רבי משה סופר דער בעל חתם סופר; ער רופט אים אָן אין זיינע תשובות אחר. דער חת"ס האט אויך געשיקט א בריוו צו רבי אפרים מרגליות מיט א טענה פארוואס זיין ערשטע תשובה אין זיין שו"ת ספר, איז צו אהרן חארינער.
ימח שמו איז א קללה אויסדרוק, "זיין נאמען זאל אויסגעמעקט ווערן".
דער מקור דערפון איז א פסוק אין ספר תהלים (קט, יג).
גימטריא מיינט אז יעדער אות פון לשון הקודש האט א ווערט לויט נומערן.
עס זענען דא פארשידענע וועגן וויאזוי צו רעכענען גמטריאות, אזוי ווי די ענדע אותיות מנצפ"ך קענען ווערן גערעכנט לויט זייערע אותיות ווערט, אבער לויט געוויסע חשבונות ווערט דאס גערעכנט צו די הונדערטער נומערן נאך ת' (ך=500, ם=600, ן=700, ף=800, ץ=900) אזוי קומט אויס אז ב"ן איז בגימטריא שב"ת.
גימטריאות טרעפט מען שוין אין די גמרא, און אין ספרי קבלה, און ספרי חסידות.
הייינט צו טאג'ס באנוצן זיך בדחנים מיט שיינע גמטריאות ווען זיי גראמען ביי א חתונה.
דער ספר "בעל הטורים" פון רבינו יעקב בן אשר איז פול מיט גימטריאות אויף די פסוקים פון דער תורה.
א לופֿטקילער (אדער טעמפעראַטור רעגולאַטאָר) () איז א מעכאנישער מאשין וואס פראדוצירט קאלטע לופט וואס ווערט ארויסגעבלאזן דורך א ווינטעלאַטאָר. לופטקילערס ווערן גענוצט אין די מאדערנע לענדער צו קילן הייזער און געביידעס אין דעם זומער.
דער הויפט געדאנק.
א לופטקילער איז גארנישט אנדערש ווי א פרידזשידער (מיט'ן אויסנאם אז האט נישט דער ליידיגער חלל וואו מען לייגט אריין די עסן). ביידע מאשינען פארמאגן א קאמפרעסער וואס גיט ארויס קעלט.
מיר וועלן באנעמען אין קורצן דעם קאמפרעסאר און דאן וועלן מיר פארשטיין וויאזוי ער ארבעט סיי דער לופטקילער און סיי דער פריזשידער.
אינעם קאמפרעסאר איז פאראן א געוויסע קאלטער גאז מיט'ן נאמען "קילער פֿריאן גאז" וואס איז א געדיכטער אומזעבארער גאז. דער קאמפרעסער טוט צונויף דרוקן דעם גאז וואס מאכט אז דער גאז ווערט זייער הייס בטבע. פון דארט פארט דער גאז אריין צו שפולן (אייזערנע דינע געדרייטע רערן) אין וועלכע די היץ פון דעם גאז וועפט אויס און דער גאז אליינס ווערט אויסגעארבעט צו א פליסיקייט וועלכע ווערט קעלטער און קעלטער ווי ווייטער עס גייט.
ווען ער איז שוין פליסיג רינט ער ווייטער אריין אין אנדערע שפולן דורך אן עקספאנסיע וואלוו וואו עס נעמט אויף די אריינגעצויגענע הייסע לופט פון דעם צימער און מאכט דאס קאלט און ווערט צוריק ארויסגעבלאזן דורך א ווענטילאטאר.
ווען איר וועט עפענען א לופטקילער וועט איר גלייך זען די רערן און ביידע שפולן (די הייסע צו די גאס און די קאלטע אויפ'ן אינעווייניג'סטן טייל) און א קאמפרעסער מער אונטן. אויך איז דארט פאראן צוויי ווענטילאטארס איינס אויף ארויס וועלכע בלאזט ארויס די היץ פונעם מאשין צו דער גאס און די צווייטע אויף אריין וועלכע בלאזט אריין די נארוואס געווארענע קאלטע לופט אינעם צימער.
די סיבה פארוואס עס רינט ארויס וואסער פון א לופטקילער כאטש ער פארמאגט נישט קיין טראפן וואסער, איז ווייל די קאלטע שפולן ליגן אין א ווארימע אטמאספערע און עס זאמעלט זיך אן דארט די פייכטקייט פון דער לופט און עס רינט אראפ (שטעלט אראפ א פלעשל קאלטע געטראנק אויפ'ן טיש וועט איר באלד אלעס פארשטיין איינמאל דאס פלעשל וועט אנהייבן שוויצן).
דאס ציט אויך ארויס פון שטוב די פייכטקייט, וואס איז די נאסע לופט, און דורך די טרוקנקייט ווערט אסאך בא'טעמ'טער.
יעצט וועלן מיר באטראכטן די הויפט סארטן לופטקילערס וועלכע זענען פאראן אויף די מארקעט.
פענסטער לופטקילער.
אן לופטקילער וויאזוי ער קוקט אויס אין שטוב.
ווי דערמאנט פארמאגן רוב הייזער די אלטמאדישע פענסטער לופטקילער וועלכע איז ביליג און ברויך נישט קיין באזונדערע איינריכטיגונג. א פענסטער לופטקילער איז א קליינע שאכטל אין וועלכע די גאנצע לופטקילער סיסטעם איז צוזאמענגעשטעלט. ווען איר וועט עפענען דעם שאכטל וועט איר באלד זען אלע טיילן וועלכע זענען: א קאמפרעסאר, אן עקספענשן וואלוו, צוויי רייעס פון קוילס, די הייסע צו דער דרויסענדיגע זייט און די קאלטע צו די אינעווייניגסטע זייט, צוויי פענס, און א קאנטראל יוניט פון וואו דער מאשין ווערט קאנטראלירט.
מיר האבן צוגעשטעלט אן אויסצייכענונג וועלכע צייגט זייער קלאר די אלע טיילן. איר קענט זען אינדערמיט וואו עס ליגט די קאמפרעסאר, פון די קאמפרעסאר גייט די גאז צו די ערשטע גרופע קוילס וועלכע געפינט זיך צו די דרויסענדיגע טייל פון די לופטקילער, פון דארט פארט עס דורך א רער צו אן עקספענשן וואלוו וועלכע טראגט עס אריבער צו די צווייטע גרופע קוילס אין וועלכע די גאז איז שוין קאלט. אין דער צענטער פון די לופטקילער איז פאראן א מאטאר וועלכע דרייט צוויי פענס, איין פען בלאזט די היץ פון די הייסע קוילס ארויס צו די גאס און העלפט אפקילן די גאז און די צווייטע פען בלאזט צוריק אריין די קאלטע לופט אינעם צימער.
די פענסטער לופטקילערס זענען ספעציעל געמאכט אין פארעמען עס זאל אריינגיין אין א געווענליכער פענסטער. עס זענען אויך פאראן שמאלע און הויכע פענסטער לופטקילערס וועלכע זענען ספעציעל געמאכט פאר שמאלע פענסטער אין וועלכע די ארגינעלע לופטקילער גייט נישט אריין. די פענסטער סארט לופטקילערס זענען ספעציעל דעזיינט צו ארבעטן ביי א פענסטער וואו עס איז פאראן אסאך לופט. טייל מענטשן שטעלן אריין לופטקילערס אין ספעציעלע לעכער אין די וואנט וועלכע פארשטעלט די צוויי זייטן פון דעם לופטקילער. אבער נישט אלע לופטקילערס קענען דאס פארנעמען און מען דארף זיכער מאכן אין אזא פאל אז מען קויפט אן לופטקילער וועלכע קען אויך גיין אין א וואנט. אויב מען איז נישט קלאר זאל מען פרעגן דעם סוחר.
בי-טי-יו און אי-אי-אר.
לופטקילערס ווערן געמאסטן אין צוויי סארט מעסטונגן וועלכע רופן זיך בי-טי-יו און אי-אי-אר. די ערשטע סארט רעכענונג, בי-טי-יו, איז דער מאס פון די לופטקילער ווי שטארק דאס איז. דאס רופט זיך אין פולן נאמען "בריטיש טערמאל יוניטס" וועלכע איז א סארט מאס צו מעסטן היץ. איין בי-טי-יו איז טייטש די מאס היץ וואס עס נעמט איין פונט וואסער צו ווערן אנגעהייצט צו איין דעגרי פארנהייט. יעדע בי-טי-יו איז צעטיילט צו איבער טויזענט דזשולעס (א קלענערע סארט מאס) און איין טאן דזשולעס קומט אויס גענוי 12,000 בי-טי-יו.
ווען איר קויפט א 12,000 בי-טי-יו לופטקילער איז טייטש אז דער מאשין קען אפקילן 12,000 בי-טי-יו היץ פער שטונדע. די גרינגסטע וועג צו רעכנען וויפיל בי-טי-יו עיר קאנדישן מען דארף האבן צו קילן איז 30 בי-טי-יו פער סקווער פיס. דאס מיינט אז אויב איר ווילט אפקילן א צימער פון 200 סקווער פיס וועט איר דארפן נוצן א 6,000 בי-טי-יו לופטקילער. א דורכשניטליכע הויז אין אמעריקע איז בערך 2,000 סקווער פיס וואס מיינט אז מען דארף האבן א סך הכל פון 60,000 בי-טי-יו אז די גאנצע הויז זאל ווערן אפגעקילט (אביסל ווייניגער ווייל די ווענט נעמען אוועק א שיין ביסל).
וויבאלד א הויז איז איינגעטיילט אין צימערן דארף מען אויסרעכענען יעדע צימער באזונדער ווי גרויס דאס איז כדי צו וויסן וואספארא סייז לופטקילער מען זאל דארט אריינשטעלן. ווייניגער עיר קאנדישן איז נישט קיין חסרון נאר מיינט אז די לופטקילער וועט נישט קענען אפקילן גענוג גוט אין זייער א הייסע טאג. אבער א גרעסערע לופטקילער ווי עס פעלט אויס איז א פראבלעם ווייל עס מאכט די צימער צו קאלט און עס ווערט אומבאקוועם און קאסט עלעקטריציטעט פאר גארנישט.
אי-אי-אר (ענערגיע עפישענט רעיטינג) איז א צווייטע סארט רעכענונג מיט וועלכע מען מעסט די צאל ענערגיע וואס די לופטקילער נעמט צו אפערירן. ווי העכער די אי-אי-אר איז אלס ווייניגער ענערגיע נוצט דאס. צום ביישפיל א 10,000 בי-טי-יו לופטקילער נוצט געווענליך 1,200 וואטס פון עלעקטריציטעט וואס קומט אויס צו 8.3 אי-אי-אר.
די אי-אי-אר קען זיין העכער (וואס מיינט ווייניגער ענערגיע) און די פירמעס פארמעסטן זיך ווער עס קען מאכן וואס מער אי-אי-אר וואס מאכט די לופטקילער א בעסערע מאדעל. למעשה קומט עס אבער מיט א טייערערע פרייז און וואס העכער די אי-אי-אר אלס מער קאסט די לופטקילער.
אין פאקט לוינט זיך געווענליך נישטצו שפענדן מער געלט פאר א העכערע אי-אי-אר לופטקילער ווייל די ביסל ענערגיע וואס מען שפארט זיך קען געדויערן יארן עס זאל זיך לוינען און רוב לופטקילערס זענען שוין גארנישט ווערט דעמאלט. לאמיר נעמען א ביישפיל פון א 10,000 בי-טי-יו לופטקילער וועלכע נוצט 1,200 וואטס ענערגיע וואס קומט אויס צו 8.3 אי-אי-אר און א צווייטע 10,000 בי-טי-יו מאדעל וועלכע נוצט נאר 1,000 וואטס וועלכע קומט אויב צו 10 אי-אי-אר. אין אזא פאל וועט דער חילוק אין פרייז צווישן 50$ און 100$. אויפ'ן חשבון אז א קילאוואט עלעקטריציטעט קאסט 10 צענט וועט נעמען בערך 5 שטונדן פאר דעם טייערן לופטקילער צו שפארן 10 צענט. רוב מענטשן נוצן לופטקילערס בערך 4 מאנאטן פער יאר און בערך 6 שטונדן פער טאג (דאס איז א געשאצטער נומער צעטיילט צו אלע זומער טעג. טייל טעג נוצט מען דאס 15 שטונדן און טייל גארנישט) וואס קומט אויס צו בערך 720 שטונדן פער זומער. לויט אונזער פריערדיגן חשבון וועט אויסקומען אז די טייערע לופטקילער וועט שפארן בערך 1,000 קילאוואטס עלעקטריציטעט וואס מיינט ווייניגער פון 15$ פער זומער.
דער ספליט סיסטעם לופטקילער.
רוב הייזער און קלענערע געביידעס וועלכע פארמאגן צענטראלער ער קאנדישן (ער קאנדישן וועלכע קומט אריין אין דאקטס וועלכע זענען צעשפרייט איבער די הויז ווערט אנגערופן צענטראלע עיר קאנדישן) זענען א ספליט סיסטעם. אין אידיש איז דאס טייטש א צעטיילטע סיסטעם אין וועלכע די הייסע און קאלטע טיילן פון דעם סיסטעם זענען אפגעטיילט איינע פון די אנדערע.
אין א ספליט סיסטעם ליגט דער קאמפרעסאר און די הייסע קוילס אינדרויסן און די קאלטע קוילס ליגט אינעווייניג. ביידע טיילן פארמאגן פענס צו בלאזן די לופט. דער ספליט סיסטעם האט צוויי מעלות. די ערשטע און הויפט מעלה איז אז וויבאלד דער קאמפרעסאר ליגט אינדרויסן מיינט עס אז 90 פראצענט פון דער גערודער איז אינדרויסן פון די הויז און אינעווייניג קען מען געניסן פון קאלטע לופט אן ווערן געשטערט פון די טראקטאר סארט גערודער וועלכע לופטקילערס גיבן ארויס. די צווייטע מעלה איז אז וויבאלד די לופט ווערט אריבערגעפירט פון איין פלאץ צום צווייטן אזוי ווייט ווערט עס בעסער אפגעקילט בטבע און דאס פארלאנגט ווייניגער ענערגיע ווען עס קומט אריין אינעם צווייטן טייל וואו עס געפינען זיך די קאלטע קוילס.
פונעם אינעווייניגסטן טייל (געווענליך אין פארעם פון א פוירנעס) גייט ארויף א גרויסע דאקט וועלכע ווערט צעטיילט צו עטליכע קליינע דאקטס וועלכע צעשפרייטן זיך איבער די גאנצע הויז און די לופט דעגרייכט איבעראל.
די ספליט סיסטעמען קומען אויך אין סייזעס גרויס און קליין. געביידעס פארמאגן גאר גרויסע סיסטעמען און טיילמאל עטליכע קליינע וועלכע זענען צעטיילט צו זאנעס.
היינט איז פאראן א נייע סארט ספליט סיסטעם לופטקילער וועלכע פארלאנגט נישט מער ווי א דינע רער אנשטאט די גרויסע דאקטס. יענער סיסטעם שפארט אסאך עלעקטריציטעט וויבאלד די לופט גייט דורך אזא שמאלע רער וואס קילט איר אפ זייער שנעל.
קאלטע וואסער סיסטעם.
די ספליט סיסטעם איז גענוג גוט פאר הייזער אדער קלענערע געביידעס אבער פאר א גרויסע געביידע איז דאס שוין נישט אינטערעסאנט צי ווייל די צוויי טיילן ווערן אפגערוקט צו ווייט אדער ווייל די צעשפרייטונג פון אזויפיל דאקטס קלאפט מער נישט און די לופט דעגרייכט נישט איבעראל.
אין אזעלכע פעלער איז געאייגענט די קאלטע וואסער סיסטעם וועלכע איז דער גאנצער סיסטעם אויף איין ארט (אויפ'ן דאך פון די געביידע אדער ערגעץ אין די זייט) נאר אנשטאט א פען וועלכע בלאזט לופט טוען די קוילס אפקילן וואסער וועלכע לויפט אריין אין די געביידע אין רערן זייער גרינג און צו יעדע באשטימטע זאנע וואו עס דארף ארויסקומען לופט זענען פאראן לופט באהאנדלער וועלכע נוצן פענס צו בלאזן לופט קעגן די קאלטע וואסער וועלכע קילט אפ די לופט און שיקט דאס צוריק אריין אין די צימערן.
די חסרון פון דעם סיסטעם איז אז עס פרעסט אסאך מער עלעקטריציטעט ווי די ספליט סיסטעם אבער פון די אנדערע זייט איז עס פיל פראקטישער ווייל צו טראגן וואסער איבער א געביידע איז זייער גרינג און מאכט קיינמאל נישט קיין פראבלעמען.
אפקילונג טורעמס.
ווי פריער דעמאנט איז דער חסרון פון די ארגינעלע קאלטע וואסער סיסטעם אז עס נוצט צופיל עלעקטריציטעט. אן אפקילונג טורעם לעזט דעם פראבלעם דורך אן אינטערעסאנטער חכמה. אין אלע לופטקילער סיסטעמען ווערט גענוצט לופט אפצוקילן די הייסע גאז וועלכע לויפט אין די ערשטע גרופס קוילס. דער אפקילונג סיסטעם נוצט וואסער אנשטאט לופט פאר דעם זעלבן צוועק און שפארט אסאך ענערגיע. דער אפקילונג טורעם באשטייט פון א טאנק וואסער וועלכע לאזט רינען א קליינע שטראם פון וואסער צו א באזונדערע ארט אין דעם טאנק. דארט לויפט דאס וואסער דורך אויף א געדיכטע נעץ ווען פון אונטן בלאזן פענס אויף דאס וואסער וואס געפינט זיך העכער איר. די לופט מאכט אויסוועפן די הייסקייט פון דאס וואסער און די איבעריגע וואסער ווערט געפרוירן קאלט און ווערט אריבערגעפירט צו די קוילס וואו עס קילט אפ די גאז. וויבאלד עס וועפט אויס אסאך וואסער קומט כסדר אריין פרישע וואסער אינעם טאנק צו ערזעצן דאס וואסער וואס האט אויסגעוועפט.
דער אפקילונג סיסטעם ווענדט זיך אבער בעיקר אויף די מאס פייכקייט וואס עס איז פאראן אין די לופט. אויב עס איז זייער פייכט (הומעד) וועט עס דארפן נוצן מער ענערגיע אפצוקילן דאס וואסער און אויב עס איז פאראן ווייניג פייכקייט אין די אטמאספערע וועט דאס וואסער ווערן אפגעקילט זייער שנעל אפילו אויב עס איז גאר הייס.
אזא סיסטעם איז פיל טייערער ווי די ארגינעלע קאלטע וואסער סיסטעם אבער עס צאלט זיך אויס זייער שנעל ווייל עס שפארט גאר אסאך ענערגיע דורך דעם אפקילונג חכמה.
קאסטן פון אפערירן אן לופטקילער.
אלעס ווענדט זיך לויט וויפיל עלעקטריציטעט קאסט אין די געגענט וואו מען וואוינט. לויט די פרייזן פון קאן עדיסן אין ניו יארק וועט א 10,000 בי-טי-יו לופטקילער קאסטן בערך 20 צענט פער שטונדע, א 5,000 בי-טי-יו בערך 11 צענט פער שטונדע, און א גרויסע 36 בי-טי-יו וועט קאסטן בערך 75 צענט פער שטונדע.
אויב איר פארמאגט צום ביישפיל צוויי 5,000 בי-טי-יו, איין 10,000 בי-טי-יו, און איין 14,000 בי-טי-יו לופטקילערס וועט אייך אלע אינאיינעם אפקאסטן בערך 65 צענט פער שטונדע. אויב איר וועט אלע דריי לאזן ארבעטן איבער א זומער שבת וועט דאס קאסטן בערך 16$.
די איינציגסטע וועג פון שפארן געלט איז אויסצולעשן די לופטקילערס ווען מען דארף עס נישט ווי אינמיטן די נאכט אדער ווען עס איז נישט אזוי הייס. דרייען די לופטקילער צו נידעריג וועט גארנישט העלפן ווייל די קאמפרעסאר ארבעט די זעלבע שטארק און עס איז נאר די פען וועלכע בלאזט שוואכער. אגב, איז נישט גוט צו לאזן די פען נידעריג ווייל דעמאלט איז פאראן מערערע שאנסן אז דער לופטקילער זאל פרירן וויבאלד די קעלט בלייבט שטעקן אינעווייניג.
דער ערשטער לופטקילער איז אויסגעטראפן געווארן דורך וויליס קעריער וועלכער האט דאס אויפגעשטעלט אין זיין פרינטינג פירמע אין יאר 902'. נאך עטליכע יאר אלס א סוקסעס האט קעריער געלייגט א פאטענט דערויף און האט דאס אנגערופן אפאראט צו באהאנדלן לופט. דער נאמען איז איבערגעטוישט געווארן צו לופטקילער דורך א פראפעסאר עטליכע יאר שפעטער.
אין יאר 917' האבן צוויי פובליק געביידעס איינגעשטעלט עיר קאנדישן, איינס אין שיקאגא און די צווייטע אין אלבאמא. אין יאר 928' האט די קאנגרעס זאל באקומען לופטקילונג, א יאר דערויף דאס סענאט הויז, און א יאר דערויף דאס ווייסע הויז.
די מאסן האבן ערשט אנגעהויבן קויפן לופטקילערס נאך די צווייטע וועלט קריג. אין יאר 946' האט מען פארקויפט 36,000 שטיק און אינעם יאר 953' האט מען שוין פארקויפט איבער א מיליאן. אין יענע צייט איז ארויסגעקומען א שטודיע אז די מענטשן וואס האבן עיר קאנדישן אין זייערע הייזער שלאפן לענגער דורכאויס דעם זומער, נעמען זיך מער רואיגע צייטן, און האבן א בעסערע הנאה פון עסן. די לופטקילערס פון יענע צייטן זענען געווען זייער גרויס און ערשט אין 957' האט מען אויסגעטראפן וועגן וויאזוי דאס קלענער צו מאכן אז עס זאל אריינגיין אין א פענסטער. אין יאר 98' איז געגרינדעט געווארן א ספעציעלע גרופע וועלכע האט אנגעפאנגן א לאנג יעריגע שטודיע איבער לופטקילערס און מען ערווארט זיי זאלן אויפקומען מיט נייע חכמות אינעם צוקונפט.
פלאצירונג פון אמעריקע אין דער וועלט
אַמעריקע באדײַט די צוויי קאָנטינענטן צפון אמעריקע און דרום אמעריקע, צוזאמען מיט די ארומיגע אינזלען.
משה מענדלסאָן אויך באקאנט אלס משה דעסויער, אדער מענדלזאן, אדער רמ"ד, (י"ב אלול ה'תפ"ט - ה' שבט ה'תקמ"ו) איז געווען א דייטשער יודישער פילאסאף און ווערט פאררעכנט ווי איינער פון די טאטעס און מערסט באקאנטע פערזענלעכקייטן פון דער משכילישע באוועגונג.
ער איז געבוירן אין יאר ה'תפ"ט צו זיינע עלטערן מנחם מענדל סופר און ביילא רחל שרה אין דער שטאט דעסוי, דעמאלטס אונטער דער הייליגער רוימישער אימפעריע, נאך וועלכער ער ווערט אויך גערופן. פון זיין מאמענ'ס זייט איז ער אַן אייניקל פון רמ"א. זיין פאטער איז געווען א סופר.
אלס קינד האט ער שוין גע'שמ'ט אלס עילוי און געלערנט מיט רבי דוד פרענקל בעל ״קרבן העדה״ אויף ירושלמי. ווען זיין רבי איז אריבער קיין בערלין ווערן דארט רב איז ער מיטגעפארן.
דער ביאור.
שטארק באקאנט איז זיין חומש אין וועלכן ער האט איבערגעזעצט די פסוקים צו דער דייטשער שפראך.
אראטאדאקסישער בליק אויף אים.
כאטש ער איז געווען א שומר תורה ומצוות איז ער פאר די ארטאדאקסישע יידן געווארן א סימבאל פון אפיקורסות פאר דער אסימילאציע פון כלל ישראל. דער חת"ם סופר שרייבט אין זיין באקאנטער צוואה: בספרי רמ"ד, אל תשלחו יד.
ר' עקיבא יוסף שלעזינגער שרייבט אין זיין ספר א פירוש אויף דער צוואה פונעם חת"ם סופר אז וויבאלד ער האט אריינגעברענגט אסימילאציע ביי יידן, דעריבער האבן זיך רוב פון זיינע קינדער געשמדט און זענען געווארן פאלנע גוים.
לויבן אדער ווי מ'רופט איר ביי אידן שבח והודיה איז אן אינטעגראלער טייל פון מענטשליכקייט, און איבערהויפט רעליגיע, דער שוואכערער פארעם דערפון איז הכרת הטוב צו מאכן שפירן אן אנדערן אז טאמער טוט ער א טובה איז ער אנערקענט. אין רעליגיע איז דאס דער יסוד און גאנצער עבודת ה' וואס אלע מצוות און מנהגים און סטרוקטאר איז אויסגעשטעלט צו זיך איבערגעבן מיט דאנקבארקייט דורך מעשים און געזאנג אלס הכרת הטוב פאר אונזער באשאפונג און עקזיסטענץ וואס רעליגיע זאגט אז איינער עפעס א העכערע כוח אין לבוש פון א נאמען וואס הייסט גאט האט דאס אונז באשאפן מיטן ציל מיר זאלן אים דינען מיט לויב.
אין פראקטישן טאג טעגליכען מאדערענעם באנוץ איז לויב דער אקט פון מאכן פאזעיטיווע ארויסזאגן איבער אן אנדערן מענטש, אביעקט, אדער אידעע, צו פובליקלי אדער אפילו פריוואט.
לויב איז אויסגעשטעלט מיטן און נאכן קאנטראסט פון קריטיק, אוואו אן אנער איז אפגעשפעט מיט אויסשלוסליכע נעגעאטיווע ארויסזאגן קעגן אים, כאטשיג עס מוז נישט זיין טעכניש גערעכט.
רוב מענטשען זענען עמפינדליך און ענטעפערנדיג צו לויב און וועלן פארמערן זייער זעלבס-שטארקייט אדער קאנפידענץ אויב די ריכטיגע צאל לויב איז אים געשאנקן. -- אין פאקט געוויסע סייקאלאזשיקל טעאריעס האלטן אז דעם מענטש'ס לעבן איז אויסשלוסליך בלויז געטריבן אין גרויסן טייל בלויז צוליב זיינע פריווען און גלייבן אז ער וועט נאך האבן לויב אינעם עתיד פון זיינע אקטן.
אבער א געוויסע טייל מיעוט זענען טאטאל נישט בארירט פון לויב כלפי זיי צו ווייל זיי זענען בטבע קאלט און פארשלאפן דורך אויטיזם אדער אנדערע מענטאלישע פראבלעמן.
די ספר תהלים איז א גרויסע קאלעקציע פון לויב דורך הימנעס און פאמעם'ס וואס לויבן גאט.
די אידן הייסן אזוי מלשון הודיה וואס דאס איז לויבן אין יידיש.
ביל אריילי עסט מיט די מיליטער לייט.
וויליאם דזשיימס ״ביל״ אריילי דזשוניער (; געבוירן דעם 10טן סעפטעמבער 1949) איז געווען דער גאסטגעבער אויף פאקס טעלעוויזיע, אויכעט האט ער א ראדיא שוי, "די ראדיא פאקטאר", ער רעדט בעיקר וועגן פאליטיק אין אמעריקע.
ער איז פון די ערשטע און מערסטע פאפולערסטע שטערן פון פאקס ניוז, וואס איז געקומען פון אן אנדער סטאנציע מיט יארן לאנג עקפספערטיז אין זשורנאליזם.
ער האט שוין געשריבן זעקס ביכער.
כאטשיג ער ווערט באטראכט אלס אן ארכי-קאנסערוועטיוו ביים המון טוט ער זיך אראפאמאל ווי א זעלבסשטענדיגער פאליטיקער, ער רופט זיך אבער קלאר א טראדיצאנאליסט און א פאפוליסט וואס איז אמאל געווען פאר א שטיק צייט רעגיסטרירט אלס מיטגליד אין דער רעפובליקאנער פארטיי.
אום 19טן אפריל 2017 איז ער געווארן אפגעזאגט פון פאקס ניוז.
תהלים הייבט זיך מיט אשרי...
ספר תהלים פון דוד מלך ישראל נעים זמירות ישראל
תהילים איז דער ערשטער ספר וואס דערעפענט די טייל פון כתובים אין תנ"ך
אנדערשט ווי אלע אנדערע ספרים אין תנ"ך, איז די ספר תהילים כשמו כן הוא, פיל בלויז מיט לויב און געזאנג צו גאט, לידער און ארויסברענגן געפילען.
נאמען פון ספר.
דער נאמען פונעם ספר תהילים ווי עס איז איינגעוואונט ביי אידן איר צו אנרועפן איז א לשון רבים פון די ווארט תהילה, וואס מיינט לויבן. אין לשון חז"ל ווערט אויסגעלאזט די אות ה, און לויט זיי איז די נאמען גערופן תילים (און אויף אראמיש: תילין אדער תילי), און די אויסשפראך איז נאך באנוצט און געהיטן ביי טייל קרייזן פון כלל ישראל ביזן היינטיגן טאג. פון די מיטל אלטער מפרשים, ווי צ.ב.ש. דער רמב"ן און ספעציעל די אבן עזרא, זענען געווען פון זיי וואס האבן דאס גערופען תהילות.
ביי די אלגעמיינע קריסטליכע גוים הייסט דאס "פסאלמעס" אלס דער "בוך פון פידל". דער היברו ווארט פזמון שטאמט פון דעם ענדליכקייט.
ביי די מוסולמענער הייסט דאס די בוך פון "זאבור" און לויט זיי איז דאס פון הימל פונקט ווי די תורה וואס גאט האט אנטפלעקט איידער דעם קוראן נאך.
חשיבות פון ספר.
און רוב ספרי תנ"ך וואס זענען היינט געדרוקט איז דאס אין אנפאנג אלס ערשטער ספר און הויפט פון די כתובים.
אין א באקאנטער ברייתא אין מסכת בבא בתרא (י"ד, ב) וואס איז דן אין די ספרים פון תנ"ך און זייער אויסשטעל, געפינט זיך דער תהלים נאכן מגילת רות, און דאס איז מסתם לויט דער כראנאלאגישע סדר פון די ברייתא, ווי רש"י איז מפרש.
איינטיילונג פאר פרקים.
דאס ספר תהילים איז אן איינזאמעלונג פון פארשידענע געזאנגען און לידער אין פארעם פון מזמורים, און יעדע מזמור שטייט פאר זיך ווי א גאנצער באשעפעניש פארשלאסן און אפגעטיילט פון די איבעריגע. און אונזערע היינטיגע געדרוקטע תהלים'לעך געפינט זיך הונדערט און פופציג פרקים, און יעדע פרק אנטהאלט א מזמור.
אונזער ווערסיע איז א נייער רעלאטיוו, און חז"ל טרעפן מיר בלויז דעם צאל פון 147 פרקים, דאס שטעלן חז"ל אויס קעגן די לעבן'ס - יארן פון יעקב אבינו.
דער צווישענשייד פון חז"לס צאל ביז אונזער ציילונג שטאמט פון דעם וואס א טייל פון די פרקים וואס ערשיינען אלס איין מזמור אין זייער ציילונג זענען היינט געציילט געווארן אין עקסטערע פרקים. אבער עס איז נישט קלאר וועלכעס דאס איז פונקטקליך.
איינטיילונג אין ספרים.
דאס ווערט בלויז באטראכט אלס אינעווייניגסטער צעטיילונג אין ספרים, כלפי דעם דערויסענדער ציילונג פון די 24 ספרי המקרא ווערט דאס פארעכענט פאר איין'ס.
איינטיילונג צו פסוקים.
לויט אונזער איינטיילונג פון די פסוקים, געפינט זיך אין ספר תהילים 2527 פסוקים. לויט דעם איינטיילונג, איז דער מיטלסטער פסוק אינעם גאנצן ספר: "וַיְפַתּוּהוּ בְּפִיהֶם וּבִלְשׁוֹנָם יְכַזְּבוּ לוֹ" (עח, לו).
אבער אין תלמוד בבלי (מסכת קידושין דף ל, עמוד א) איז א דיון אין צוזאמענהאנג פון די צאל פסוקים אין ספר תהלים, און לגבי דאס מיטלסטע פון זיי. לויטן גמרא, איז דער מיטלסטער פסוק: "וְהוּא רַחוּם יְכַפֵּר עָוֹן וְלֹא יַשְׁחִית וְהִרְבָּה לְהָשִׁיב אַפּוֹ וְלֹא יָעִיר כָּל חֲמָתוֹ" (עח, לח) וואס איז פארוקט פון בלויז 2 פסוקים פון אונזער היינטיגער מיטלסטער פסוק.
מיט דעם אלעם, איז לויט דער דארטיגער סוגיא פארהאן 5896 פסוקים אינעם גאנצן ספר, מער ווי דאפעלט פון אונזער חשבון. אבער די גמרא שרייבט דארטן אז מיר זענען נישט באקאנט וויאזוי איינצוטיילן די פסוקים ווי אמאל, דעריבער איז אונזער ציילונג אנדערשט ווי זייער ציילונג.
נאך איינטיילונגען.
תהלים ווערט אויך איינגעטיילט אויף די דרייציג טעג אין א חודש און און אויף די זיבן טעג פון דער וואך.
דוד.
לויט ווי עס ווערט פארציילט אין די מקרא, האט דוד זיך אויסגעקענט מיטן פידל אין זייער לשון "יודע נגן", און עס ווערט אויך פארציילט אז ער איז געברענגט געווארן פארן קעניג שאול כדי צו זינגן מיט זיין פידל בעפאר אים כדי צו דערווייטערן די מרה שחורה וואס האט באפאלן שאול'ן.
אין מסכת פסחים, האבן חז"ל באשטימט: "אז אלע געזאנגן און לויבן וואס ווערט דערמאנט אין ספר תהלים האט דוד זיי געזאגט"
טראץ דעם, ווערט געברענגט אין ברייתא, מסכת בבא בתרא: "דוד האט געלאזט שרייבן דעם ספר תהלים דורך 10 זקנים: דורך אדם הראשון, דורך מלכיצדק, און דורך אברהם, און דורך משה, און דורך הימן, און דורך ידותון, און דורך אסף, און דורך די 3 קינדער פון קרח"
אויף די ערשיינונג פון די פרקים פון תהילים וואס רעדן ארום אויף טעמעס אסאך שפעטער ווי דוד המלך שרייבט רבי אברהם בן עזרא אין זיין אריינפיר צו ספר תהילים: "עס איז דא א גרויסע מחלוקת צווישן די מפרשים, טייל זאגן אז דוד האט דאס געשריבן און ער איז געווען א נביא... און טייל זאגן אז דער תהלים האט נישט קיין נבואה, און דערפאר האבן איר די קדמונים געשריבן צוזאמן מיט איוב און די מגילות... און זיי זאגן אז 'על נהרות בבל' - האט פארפאסט איינער פון די משוררים אין בבל... און אויך אז אסף... איז נישט דער אסף פון דוד'ס צייטן."
אין סך הכול זענען 73 מזמורים אנגעצייכענט ביי זייער אנפאנג די ווארט לדוד, 12 מזמורים פאר אסף, 11 פאר די קינדער פון קרח, 2 מזמורים פאר שלמה, איין מזמור פאר איתן האזרחי (וואס לויט די מסורת איז דאס אברהם) איין מזמור פאר משה, און 3 מזמורים ווערט דערמאנט ידותון. פופציג מזמורים טראגן בכלל נישט קיין שום דערמאנונג פון א נאמען פון א פארפאסער.
אנווייזונגען וויאזוי דאס צו זאגן.
אויסער די וועגן פונעם ניגון וואס ליגט אין קעפל, געפינט זיך אויך די אנווייזונגען וויאזוי דאס צו זינגען. וויכטיג פאר דעם איז דאס ווארט "סֶלָה", וואס באשיינט 71 מאל אינעם ספר. מילה נוספת המשמשת להדרכת הנגינה היא "היגיון", המופיעה במזמור ט, ז. תיבות אחרות שהוצע לקוראן כסימני נעימה הן: "ניצב" (לט, ו), "מיני" (מה, ט), "משכיל" (מז, ח), "אֵלֶם" (מז, ח), "רַבָּה" (סב, ג), "יָרוּמוּ" (קמ, ט)
זאגן תהילים אין אידישע טראדיציע.
ספר תהילים איז דאס מערסטע באנוצטער און באקאנטסטער ספר פון אלע טיילן פון כתובים. וויבאלד מען טרעפט דערין מזמורים וואס שטימען זיך אריין כמעט אין יעדן מצב.
מארגארעט הילדא טאטשער, די באראנעסע טאטשער, (13טן אקטאבער 1925 - 8טן אפריל 2013) איז געווען די פרעמיער מיניסטארשע פון דעם פאראייניגטן קעניגרייך פון 1979-1990, די ערשטע און איינציגסטע פרוי צו האלטן דעם אמט.
טאטשער האט שטודירט כעמיע אינעם אוניווערסיטעט פון אקספארד, און איז שפעטער געווארן אן אדוואקאט.
זי איז געווען פרעמיער אין ענגלאנד אין דער צייט פון דעם אמעריקאנער פרעזידענט רייגן, זי האט זיך צום ערשט באקאנט געמאכט אין דער וועלט ווען זי האט שטרענג רעאגירט ביי די מלחמה מיט ארגענטינא, ווען ארגענטינא האט פארכאפט די פלאקס אינזעלן, ענגלאנד האט גלייך געשיקט אהין מלחמה שיפן און נאך א קורצע צייט האט זיך ארגענטינע געבראכן און איז ארויס פון דארט, אזוי ארום האט ענגלאנד געוואונען דעם פארמעסט.
ביי די מלחמה פון די פאלקלאנד אינזלען האט ארגענטינא פארלוירן איבער זעקס הונדערט סאלדאטן, און די ענדלענדער האבן פארלוירן צווי הונדערט און צוואנציג בערך. אויך לאקאלע מענטשן פון די אינזלן זענען אומגעקומען.
זי ווערט פארעכנט אלס א שטרענגער קאנסערוואטיווער פירער, מען האט זי גערופן די אייזערנע פרוי צוליב איר שטייפקייט, אויפן אינטערנאציאנעלן פארנעם האט זי זייער פיינט געהאט די קאמוניסטן און זי צוזאמעם מיט רייגן האבן געקעמפט קעגן די רוסן אויף טריט און שריט ביים קאלטן קריג, עס איז אנגענומען אז זי האט א גרויסער חלק פאר וואס קאמניניזם איז צוזאמענגעפאלן.
זי איז געשטארבן דעם 8טן אפריל 2013 פון א שלאק.
נפתלי הירץ וויזעל () (ה' טבת ה'תפ"ו – אור לא' אדר ב' ה'תקס"ה), באקאנט מיט זיינע ראשי תיבות נה"ו, איז געווען פון די גרויסע משכילים.
אסאך פון די ערשטע משכילים זענען זיינע תלמידים, צווישן זיינע תלמידים זענען חייקיל הורוויץ און זיינע צוויי איידעמער הירש בער הורוויץ און משה לאנדא. דער משה לאנדא איז געווען א זון פון ר' שמואל לאנדא, אן אייניקל פון ר' יחזקאל לאנדא דער "נודע ביהודה". ער האט געמאכט א ספר יין לבנון אויף מסכת אבות, עס האט א הסכמה פונעם נודע ביהודה.
אזוי ווי אלע גרויסע משכילים אין זיינער צייט האבן זיי זייער גע'רודפ'ט און גע'חוזק'ט פון חסידים, זיי האבן געוואוינט אין אומאן, און ווען ר' לוי יצחק בערדיטשעווער האט אמאל געוואלט ווערן רב אין דער שטאט, האבן זיי אים נישט געלאזט.
ווייזעל האט געוואלט אריינברענגען זיינע רעיונות און זיינע שטעלונגען ביי אידן, אבער וויסנדיג אז עס וועט זיין קאנטערוועסעיל, האט ער מחליט געווען ער וועט שרייבן א ספר וואס וועט הייסן יין לבנון, ער וועט בעטן דערויף א הסכמה פון א גדול הדור, אינעם ספר וועט ער שרייבן זאכן וואס יעדער איז מסכים דערצו, שפעטער וועט ער עס דרוקן מיט אן אנדער ספר וואס וועט הייסן יין הלבנון, און דארט וועט ער שרייבן אלעס וואס ער וויל, און די וועלט וועט אהנענמען אז דער גדול הדור האט דערויף אויך מסכים געווען. אזוי האט ער געשריבן דעם ספר יין לבנון אויף אבות, ער האט עס געטראגן פארן נודע ביהודה, און ער האט איהם געשריבן א הסכמה, שפעטער ווען דער נודע ביהודה איז געוואויר געווארן אז ער איז א משכיל, האט ער צוריק געבעטן זיין הסכמה, אבער נפתלי הירץ האט איהם נישט געוואלט צוריק געבען. למעשה האט מען געדרוקט דעם ספר יין לבנון אויף אבות מיט א הסכמה פונעם נודע ביהודה, אהנעם ספר יין הלבנון.
דער ספר יין הלבנון איז נישט דא, ביי די ברסלבער חסידים ווערט פארציילט אז ר' נחמן מברסלב האט באקריגן דעם ספר ווען עס איז געווען אין כתב יד פון זיינע תלמידים, און האט עס פארברענט.
דער הערש איז א חיה, עס אנטהאלט אין זיך עטלעכע מינים, די נאטור–פאָרשער רעכענען אויס ארום צוואנציק סארט הערשן. איר טבע איז זי לעבט צוזאמען אין סטאדעס מיט אנדערע הערשן, דעריבער ווען מע זעט א הערש, זאָל מען וויסן אז בדרך כּלל קומט נאָך נאָך איינער.
דער הערש האָט גרויסע אויסגעשפּיצטע הערנער, וואָס דערמיט באשיצט ער זיך פון די ווילדע חיות וואָס שפּרינגען אויף אים. די פארב פונעם הערש איז גרוי און געל אָדער גרוי און ברוין, און אזוי באשיצט ער זיך אין מדבר, ווען מען דערקענט אים נישט פון דער ווײַטנס, מען מיינט אז דאָס איז זאמד.
דער הערש האָט א שטארקן חוש השמיעה, ער קען זייער גוט הערן, בײַ יעדע פארדעכטיקע זאך שטעלט ער זיך גלייך אפּ און שפּיצט אָן זײַנע אויערן צו הערן מען קען דאָס זען ווי זײַנע אויערן שטעלן זיך אויף. אויב זעט ער א געפאר לויפט ער גאָר שנעל, וואָס דער הערש איז באקאנט מיט שנעלע שפּרינגען.
ער הייסט אן איידעלע חיה, ער איז איינער פון די שענסטע חיות מיט חן, זײַנע צוויי הערנער און זײַנע גרויסע אויגן דריקן אויס באשיידנהייט און ליבלעכקייט,
די הערשן עסן דערנער, זיי קענען זיך אויפהאלטן א לאנגע צײַט אָן וואסער וויבאלד זיי ציען ארויס וואסער פון גראָז און פון אנדערע סאָרט געוויקסן.
הניח מעותיו על קרן הצבי.
דער הערש האָט א טבע אז עס פאלן אראָפּ זײַנע הערנער און ער לייגט זיי אין איינער פון די גריבער, און זיי וואקסן שפּעטער צוריק פרישע, דעריבער איינער וואָס ריזיקירט מיט געלט רופט מען אים אָן "ער האָט עס ארויפגעלייגט אויף הערנער פון א הירש", ווײַל ער וועט עס ערגעץ אנידער לייגן און מער נישט געפינען.
הערשן אין די יידישע מקורות.
הערשן פארנעמען אן אָרט אלס סימבאל פון געשיקטקייט, צוליב זייער נאטור פון לויפן שנעל, אזוי ווי דער תנא יהודא בן תימא זאָגט אין די משנה: רץ כצבי... לעשות רצון אביך שבשמים.
אזוי אויך געפינען מיר אין שולחן ערוך הלכות שבת אז אויב א הערש געפינט זיך אין אן ארומגעצוימט פּלאץ, איז מען עובר אויף דעם איסור צידה ווען מען פאנגט אים שבת, וויל צוליב זײַן געשיקטקייט קען ער נאָך אנטלויפן.
ענטאני טשארלס לינטאן ״טאני״ בלער (; געבוירן דעם 6טן מיי, 1953) 52סטער פרעמיער מיניסטער פון גרויס בריטאניע. געווען פירער פון דער לייבאר פארטיי פון גרויסבריטאניע, ער האט געפירט זיין פארטיי צו א זיג און איז ערוויילט געווארן אלס פרעמיער מיניסטער פונעם פאראייניגטן קעניגרייך. היינט צו טאג איז ער א שליח פארן מיטל מיזרח.
ער איז דריי מאל ערוויילט געווארן, ער האט רעזיגנירט אין 2007 און גארדן ברוין האט אים איבערנעמען.
כאטש ער איז נישט אזוי פאפולער, ספעצילע איז נישט פאפולער זיין שטיצע פאר די איראק מלחמה, דאך האט ער באוויזן א קונץ און איז שטענדיג געווארן ערוויילט,
ער איז געווען זייער נאנט צו דעם אמריקאנער פרעזידענט קלינטאן, און שפעטער איז ער געווארן זייער נאנט צום אמעריקאנער פרעזידנט בוש.
בלער
ר' אבא מארי ב"ר משה מלוניל איז דער מחבר פון דעם ספר מנחת קנאות א ספר קעגן חקירה און קעגן לערענן מורה נבוכים.
ער האט געלעבנט אין די צייטן פון ר' שלמה ב"ר אדרת דער רשב"א.
זיין לעצט נאמען איז געווען אשטרוק אדער ווי מען רופט איהם אן אשטרוק, ער האט געוואוינט אין מונשפלייער, אין זיינע צייט האבן אסאך מענטשן אויפגעהערט צו לערנען תורה, מען האט זיך פארטיפט אין חקירה, און אין די לערנען פון אריסטו מיט זיינע ביכער, מען האט זיך אזוי ווייט דערין אריין געלייגט ביז מען האט געהאט פארשידענע קשיות אויף גאט, מען האט כופר געווען אין די תורה, אין חידוש העולם.
דעריבער האט איהם דער רשב"א געבעטן ער זאל מעורר זיין זיין מדינה, און אויפן אינצטיוו פונעם רשב"א האט ער מחבר געווען דעם אינטערעסאנטן ספר קעגן דעם מורה נבוכים, מנחת קנאות, עס איז געווארן געדרוקט אין פרעסבורג שנת ה'תקצ"ח עס האט א הסכמה פונעם חת"ם סופר.
ר' אברהם זכות איז געבוירן אין יאהר ה'רי״ב אין סאלאמאנקא און נפטר געווארן אין יאהר ה'רע"ה.
זיין פאטער איז ר' שמואל ב"ר אברהם זכות. א תלמיד פון דעם גדול ר' יצחק אבוהב.
ר' אברהם איז געווען א גרויסער גאון א בקי אין ש"ס ופוסקים, א גרויסער בעל מקובל, און א קלוגער אין פארשידענע חכמות ווי איסטארלאיגע שטערן, און היסטאריע, ער האט געשריבן דעם באקאנטן ספר ספר היוחסין, וואס איז פון די ערשטע היסטאריע ספרים ביי יודן. ער איז אויך געווען א מאטעמאטיקער און אן אסטראנאם און ער איז געווארן דער קעניגלעכער אסטראנאם אין פארטוגאל.
ער איז געבוירן אין סאלאמאנקא אין ספרד, און פון דארט איז געגאנגען קיין תוניס, איבעראל האבן גוים און אידן צוגלייך איהם מקבל פנים געווען צו הערן זיין חכמה.
עס ווערט פארציילט א אינטערעסאנטע מעשה פון זיין חכמה, אז איינער פון די קעניגן פון ספרד האט געהאט גרויס קנאה אויף אים, און האט באשלאסן איהם אויסשפילן, ער האט אים געפרעגט צי ער ווייסט פון וועלכן טויער ער וועט ארויס גיין פון דער שטאט און פון וועלכן ער וועט צוריק אריין קומען. ר' אברהם האט מיט זיין חכמה פארשטאנען אז דער קעניג וויל אים שלעכטץ טון, האט ער געזאגט אז ער ווייסט, ער וועט עס פארשרייבן אויף א פאפיר, און ווען דער מלך וועט צוריק קומען וועט ער זען אז דארט שטייט פונקטליך געשריבן פון וואו ער איז ארויס.
ר' אברהם האט אפגעשריבן אויף א פאפיר, מען האט באהאלטן די פאפיר און קיינער האט נישט געטארט אריין קוקן דערין, דער מלך איז געגאנגען און האט אויסגעהאקט א נייעם טויער ארויסצוגיין פון דער שטאט, און איז פון דארט ארויס און צוריקגעקומען, דער מלך האט צוזאמען גערופן יעדן צו ווײַזן אז ר' אברהם איז א ליגנער, אבער ווי ערשטוינט איז ער געווארן ווען מען האט אויפגעמאכט דעם פאפיר איז דארט געשטאנען אז דער מלך וועט אויסהאקן א נייעם טויער פון דארט וועט ער ארויסגיין פון דער שטאט (נשמת חיים פכ"ב מאמר ג').
דער משנת חכמים פון מהר"ם חגיז שרייבט אויב ווילסטו וויסן פונקטליך די שלשלת היוחסין פון די חכמי המשנה און פון די חכמי גמרא, זאלסטו שטענדיג קוקן אין דעם גלוסטיגן ספר היוחסין.
א קונטרס איז געווענליך א ביכל אדער ספר אין וועלכן מען דרוקט אפ דברי תורה, אדער ערנסטע השקפה מאטריאל. א קונטרס ווערט געווענליך געדרוקט מיט פאפירענע דעקלעך און נישט געבינדן. אדער ווען עס איז גאר קליין ווערט עס געסטעיפלט.
אויך א געשריבן ספר פון עטלעכע בלעטער רופט מען א קונטרס.
עס קען זיין פעלער ווען א מחבר איז מחליט אנצורופן אפילו א דיקן באנד מיטן נאמען "קונטרס", דאס איז געווענליך ווייל מען דרוקט דאס נאר פאר צייטווייליג, און ס'איז נאך נישט פולשטענדיג אויסגעארבעט, אדער צוליב ענווה פונעם מחבר וואס האלט זיך נישט ראוי ארויסצוגעבן א ספר.
עס קען אויך געדרוקט ווערן אהן הארטע דעקלעך צו שפּאָרן הוצאת הדפוס.
רש"י.
ווען רש"י האט צום ערשט ארויסגעגעבן זיין פירוש אויף ש"ס, האט ער דאס ארויסגעגעבן אין קונטרסים, דערפאר באציהען זיך די בעלי התוספות צו רש"י אלס פירוש הקונטרס (יודיש באדייט: דער בעל הקונטרס פארטייטשט).
א געמאלענער בילד פון רש"י
ר' שלמה בן יצחק (רש"י איז ראשי תיבות ר'בי ש'למה י'צחקי אדער רבי שלמה ירחי) (ד'תת"א - כ"ט תמוז ד'תתס"ה) איז געווען א גרויסער תורה ריז אין דער תקופה פון ראשונים. און איז פאררעכנט אלס דער גרעסטער מפרש אויף תורה און גמרא.
רש"י האט געוואוינט אין פראנקרייך און דערפאר באנוצט ער זיך אסאך מאל מיט (בלע"ז) אלט פראנצויזישע ווערטער צו פארטייטשן געוויסע ווערטער.
ער איז געבוירן געווארן אין ד'תת"א אין טרויס, פראנקרייך. עס ווערט דערציילט אז דער טאטע פון רש"י רבינו יצחק ירחי, האט זוכה געווען צו זיין זון רש"י הק', ווייל ער האט געהאט א טייערן דיאמאנט שטיין וועלכע ער האט אריינגעווארפן אין ים כדי דאס נישט צו פארקויפן פאר עבודה זרה.
ער איז נפטר געווארן אין יאר ד'תתס"ה.
רש"י'ס רבי מובהק איז געווען רבינו יעקב בן יקר, א תלמיד פון רבינו גרשום מאור הגולה.
דער סדר פון פירוש רש"י על התורה איז צו געבן פארשטיין די פסוקים אויפן פשוט'ן אופן, אבער אין פאל ווען דער פשוט'ער פשט איז שווער צו פארשטיין, ברענגט רש"י אראפ די מדרשים פון די גמרא און חז"ל.
דער פירוש רש"י אויף די גמרא איז נישט דא אויף אלע מסכתות, געוויסע מסכתות האט זיין אייניקל דער רשב"ם און דער ריב"ן צוגעענדיגט.
רש"י כתב.
מען איז געוואוינט צו דרוקן רש"י אין א ספעציעלן אלף בית וואס מען רופט "רש"י שריפט" צוליב וואס מען האט צוערשט גענוצט די ספרדישע בוכשטאבן אין די דרוק אונטערצושיידן צווישן די תורה און פירוש רש"י.
אייזקרעם (ענגליש: "Ice-cream") איז א געפרוירענע צושפייז געמאכט געוויינלעך פון מילכיגע פראדוקטן, און איז געמישט מיט פלעיוואר און צוקער כדי דאס צו מאכן זיס און געבן קאליר.
בערך א מיליאן גאלאנען אייזקרעם ווערט אויפגעגעסן אין אמעריקע יעדען זומער און פארנעמט 8 פראצענט פון די מילכיגע עסן מארקעט.
וואס איז אייזקרעם און וואס נישט.
די וועלט רופט כמעט אלע פארפרוירענע מילך פראדוקטן אלס אייזקרעם אבער אין פאקט איז פאראן רעגולאציעס וואס איז יא אדער נישט אייזקרעם. דאס באלאנגט צו די דעפארטמענט אוו ארגיקולטור וועלכע באשליסט וואס קען לעגאל גיין אונטער דעם נאמען אייזקרעם. די דריי הויפט סימנים זענען אז עס ברויך האבן אין זיך ווייניגסטענס 10 פראצענט מילך, ווייניגסטענס 6 פראצענט נישט-מילכיגע אינהאלטן, און א גאלאן מוז וועגן כאטש 4.5 פונט עס זאל זיין קוואליפיצירט אלס אייזקרעם.
נישט מילכיגע אייזקרעם איז לעגאל נישט קיין אייזקרעם און איר וועט נישט טרעפן פארפרוירענע פראדוקטן מיט'ן נאמען אייזקרעם אויב עס פארמאגט נישט קיין מילך אין זיך. די אייזקרעם פירמעס לייגן אריין צווישן 10 און 16 פראצענט מילך אין זייערע אייזקרעם פראדוקטן. ווייניגער ווי 10 פראצענט קען נישט ווערן אנגערופן קיין אייזקרעם און מער ווי 16 פראצענט איז שוין צופיל. ווי מער מילך אלס א רייכערע טעם אבער מער ווי 16 פראצענט וואלט געווען צו פעט פאר מענטשן צו עסן אזוי אפט און עס וואלט אויך געווען צו טייער צו פראדוצירן. קיין שום פירמע וועט נישט לייגן מער ווי 16 פראצענט ווייל אזעלכע אייזקרעם וועט שנעל אנפילן א מענטש און דאס מיינט אז מען וועט קויפן ווייניגער אייזקרעם.
אלע אנדערע פארפרוירענע מילכיגע און מילכיג נאכגעמאכטע פראדוקטן ווי סארבעטס, לאו-פעט אייזקרעם, אדער פראזען יאגורט איז איז טעכניש בכלל נישט קיין אייזקרעם.
ווען מען קוקט די אינהאלטן (אינגרידיענס) פון אייזקרעם איז עס גאנץ פשוט, אבער סייענטיפיש גערעדט איז אייזקרעם א קאמפליצירטע פראדוקט וועלכע איז צוזאמענגעשטעלט פון צוויי סארט כעמיקאלן וועלכע גייען נישט געווענליך אינאיינעם. דאס איז פעטנס קעגן דער געמיש פון וואסער-צוקער-אייז סטרוקטור וואס ווען צוזאמען געמישט פארמירט עס קליינע באבעלס און איז ווי פאום מאטריאל. נארמאל וואלטן די באשטאנדטיילן נישט געקענט זיך האלטן אינאיינעם ווייל בטבע קענען די כעמיקאלן נישט גיין אינאיינעם. די אייזקרעם פראדוצירער לייגן אריין פארשידענע כעמיקאלן וועלכע האלט דאס אינאיינעם און צעשפרייט די פעטנס איבעראל. אמאל האט מען אויך גענוצט די געליכלע טייל פון אייער אלס איינע פון די כעמיקאלן אבער וויבאלד עס פארמאגט אסאך קאלעסטראל האט מען דאס אויפגעשטוישט מיט כעמיקאלן וועלכע פארנעמען זייער א קליינע פראצענט פון די סך הכל באשטאנדטיילן.
אייזקרעם איז נישט די געזונטסטע עסן, ספעציעל די וואס ליידן אויף צוקער. אויך איז עס נישט גוט פאר די וואס גייען אויף דייעט ווייל עס פארמאגט אסאך פעטנס. אן אלטערנאטיוו צו אייזקרעם איז פראזען יאגורט וועלכע פארמאגט כמעט נישט קיין צוקער און איז נישט אזוי פעט. מיר וואלטן אלע געזאגט אז דאס איז פשוט'ע יאגורט וואס מען לייגט אריין אין פריזער, אבער למעשה איז עס די זעלבע פון ארגינעלע אייזקרעם נאר אנשטאט פעטע מילך לייגט מען אריין די מילך קולטור פון וועלכע מען מאכט יאגורט און עס ווערט דארט באשאפן א יאגורט וועלכע איז לייכטער צום עסן.
עס זענען נישט פאראן צוויי וועגן וויאזוי אייזקרעם קען געמאכט ווערן עס איז נאר די פארשידנארטיקייט וואספארא פלעווארס מען לייגט אריין. אן אייזקרעם פירמע, די אייזקרעם געשעפט וועלכע מאכט דאס מיט א קליינע מאשין, און דער אינדיווידועלער וואס מאכט דאס אינדערהיים איז די זעלבע זאך.
דער הויפט טייל פון אייזקרעם איז די געמיש פון די מילך פעטנס, צוקער, און וואסער. די סארט געמיש קען מען קויפן אין געשעפטן צו מאכן אליינס אייזקרעם. די געשעפטן וועלכע פארמאגן אייזקרעם מאשינען נוצן אזא געמיש און די אייזקרעם פירמעס מאכן דאס אליינס און דארפן אויסארבעטן די פעטנס נאך בעסער ווי מען ארבעט אויס מילך ווייל אנדערש קענען די באקטעריעס זיין שעדליך צו א מענטש.
מען קען אליינס אויך מאכן דעם אייזקרעם געמיש אבער עס פארלאנגט זיך מען זאל דאס אויפקאכן צווי מאל צו פטור ווערן פון די באקטעריע.
איינמאל דער געמיש איז פארטיג איז עס אייזקרעם אזוי ווי עס שטייט און גייט. אבער צו מאכן דעם טעם בעסער נוצט מען פלעוואורס וועלכע קען זיין סיי וואס ווי ווענילע, טשאקאלאדע, פרוכט, א.א.וו. מען וועט טיילמאל אויך אריינלייגן שטיקער פרוכט, ניס, טשאקאלאדע, אדער מארשמאלאוס.
אבער אייזקרעם קען נישט פאסירן אן קאלטקייט און עס איז נישט פאראן אזא מין זאך ווי מאכן ערשט די געמיש און דערנאך לייגן אין פריזער. אויב יא איז עס נישט קיין אייזקרעם. עכטע אייזקרעם ווערט געפרוירן אין די זעלבע צייט וואס די געמיש ווערט געמאכט. די אייזקרעם מאשינען פארמאגן א כעמיקאל וועלכע מאכט קאלט דעם טאפ אין וועלכע מען גיסט אריין דעם געמיש און די מישן און פרירן פאסירט אויפאיינמאל.
אייזקרעם מעג אבער נישט זיין צו שטארק געפרוירן ווייל אויב יא פארלירט עס די גאנצע חשיבות פון אייזקרעם וועלכע איז א קאלטע אבער נישט געפרוירענע מאכל. כדי דאס זאל צושטאנד קומען דארף מען היטן דעם געמיש די גאנצע צייט אז שטיקער אייז זאלן נישט פארבלייבן אינעם געמיש. אן אייזקרעם מאשין נוצט אייזענעס וועלכע צוברעקלן אלע שטיקער אייז כדי עס זאל בלייבן אן אייזקרעם און נישט אייסעס.
איינמאל דער געמיש איז פארטיג דארף די אייזקרעם באלד געלייגט ווערן אין א פריזער פון 0 דעגרי פארנהייט אדער אביסל ווייניגער (בערך מיינעס 20 דעגרי צעלסיוס). די אייזקרעם מעג נישט בלייבן אפילו א קורצע צייט אן א פריזער ווייל אויב יא וועט דאס וואסער זיך אויפלאזן און ווען עס וועט צוריק אריינגיין אין פריזער וועט עס פארמירן שטיקער אייז ווי מיר באקומען נאכ'ן עפענען א שאכטל עטליכע מאל. די אייזקרעם פירמעס נוצן קאמפיוטערייזד מאשינען צו האלטן קאנטראל אויף אלע אייזקרעם און וויאזוי דער געמיש ווערט געמאכט. אביסל צו קאלט אדער אביסל צו ווארים קען שעדיגן די גאנצע פראדוקציע.
די פירמעס פאקן די אייזקרעם אין קאלטע אטמאספערעס און שפעטער ווען מען לאדענט עס ארויף אויף טראקס און אזוי אויך אראפ מוז אלעס גיין זייער געשיקט אז עס זאל נאך נישט זיין קיין שאנס עס זאל זיך אויפלאזן. געווענליך איז פאראן א צייט אפשניט וועלכע מעג נישט אריבער גיין אן זיין אין א פריזער און אויב יא קען מען עס מער נישט פארקויפן.
די אייזקרעם אינדוסטריע.
די אייזקרעם אינדוסטריע איז ווערט 10 ביליאן דאלאר פער יאר און די ענליכע פראדוקטן זענען ווערט נאכאמאל אזויפיל. אמעריקע פארלענדט דאס מערסטע אייזקרעם א יאר און קאליפארניע איז נומער איינס מיט איר גרויסע באפעלקערונג און ווארימע קלימאט. נאכדעם קומען די סטעיטס פון אינדיאנא, פענסעלוועניע, טעקסאס, און ניו יארק. אין דורכשניט קומט אויס אז יעדער אמעריקאנער עסט ארום 21.5 קווארטס פער יאר.
ווען איר ווילט קויפן אייזקרעם זאלט איר ערשט זיכער מאכן אז ער איז מילכיג און דערנאך קען מען זען די שטארקייט דערפון לויט וויפיל דער איבערגאנג פראצענט נומער איז. דאס איז די פראצענט מער ווי 100 וואס איז געווארן פון די ארגינעלע באשטאנדטיילן וואס מען האט גענוצט צו מאכן די אייזקרעם. פארגעסט נישט אז אייזקרעם איז אין טייל לופט (גענוי ווי ברויט) און ווי געדעכטער אלס בעסער אין טעם. אין ענגליש ווערט דאס אנגערופן אווערראן און זייער אסאך מאל וועט ארויסשטיין אויפ'ן שאכטל וויפיל פראצענט אווערראן דאס איז. ווי קלענער די אווערראן אלס געדיכטער.
א גרינגע וועג צו וויסן די קוואליטעט פון די אייזקרעם איז שפירן וויפיל עס וועגט. שווערע אייזקרעם מיינט אז עס איז געדיכטער ווייל די פעטנס וועגט אסאך. רוב טייערע אייזקרעם וועגט אסאך.
די סוד פון מאכן גוטע אייזקרעם קען מען שווער אויסגעפונען אליינס און דאס גייט אראפ פון דור צו דור דורך די גוטע אייזקרעם מאכער. זינט די אינדוסטריע איז אזוי גרויס איז היינט פאראן אוניווערסיטעטן וועלכע גיבן לעקציעס צו מאכן גוטע אייזקרעם. דער פענסעלוועניע שטאטס אוניווערסיטעט גיט אזעלכע לעקציעס אין אמעריקע און די מילכפראדוקטן וויסנשאפט און טעכנאלאגיע שולע פון אנטעריא גיט די לעקציעס פאר קאנאדער.
אייזקרעם איז געווארן זער פאפולער איבער דער וועלט אין צווייטן העלפט פונעם 20סטן יארהונדערט ווען פרידזשידערן זענען געווארן ביליג. מ'האט געמאכט נאך און נאך באזונדערע טעמים פון אייזקרעם, און די פירמעס האבן זיך קאנקורירט אין דעם.
האוואר דזשאנסאנס האבן געמאלדן 28 טעמים אין זייערע רעסטאראנען, און באסקין-ראבינס האבן זיך בארימט מיט 341 טעמים ("איינער פאר יעדן טאג פונעם מאנאט").
כשר אייזקרעם.
עס זענען פאראן א רייע כשר'ע אייזקרעם פירמעס אין ניו יארק און אין מדינת ישראל.
אסאך אייזקרעם אין די מארקעט זענען כשר מיט הכשרים פון או.יו. אדער ענליך. אבער גאר אסאך דערפון זענען געמאכט פון חלב עכו"ם און די וועלכע נוצן נישט חלב עכו"ם קענען נישט געניסן דערפון.
די היסטאריע פון אייזקרעם גייט צוריק הונדערטער יארן און אפשר גאר טויזענטער און שטאמט ווארשיינליך פון אזיע. עס מוז באמערקט ווערן אז די מעגליכקייט צו מאכן אייזקרעם איז געווען זייער באגרעניצט זינט עס איז נישט געווען קיין רעפרידזשעירעיטאר וואו עס צו האלטן. מען פלעגט נוצן שטיקער אייז וועלכע מען האט גענומען אין דער ווינטער פון די לעיקס און דאס באהאלטן אין די ערד ארומגענומען מיט שטרוי צו האלטן קאלט.
די אייזקרעם פון אמאל איז פשטות נישט געווען קיין אייזקרעם לויט די היינטיגע סטאנדארטן נאר ענדערש א מילכיגע קאלטע מאכל וועלכע נאר די רייכע האבן זיך געקענט ערלויבן. די מאדערנע אייזקרעם איז אויסגעטראפן אין אמעריקע אין 846' דורך א פרוי מיט'ן נאמען נענסי דזשאנסאן. איר אויסטרעף איז געווען א וועג וויאזוי צו פראדוצירן אייזקרעם און דאס מישן און פרירן אין די זעלבע צייט. דאס האט זי געמאכט מיט שטיקער אייז און זאלץ וועלכע איז געהאלטן געווארן אין א שאכטל און אין דעם שאכטל האט זי אריינגעלייגט א צווייטע שאכטל אין וועלכע זי האט געמאכט דעם געמיש. די זאלץ האט אויפגעלאזט די אייז אבער האט ערמעגליכט צו האלטן די טעמפרעאטור פון די פליסיגע וואסער נידעריגער ווי לויטערע וואסער וואס האט געגעבן די אייזקרעם בעסערע קאנטאקט מיט די קאלטקייט.
מיט דזשאנסאנ'ס אויסטרעף איז אייזקרעם פארשפרייט געווארן און אויך די ארימע האבן צום ערשטן מאל געקענט האנה האבן דערפון. מען האט געקויפט שטיקער אייז אין געשעפט און גענוצט זאלץ צו מאכן אייזקרעם.
אין 1851 איז געגאנגען א מענטש מיטן נאמען דזשעיקאב פאסעל פון באלטימאר, מערילענד, און געעפענט די וועלט'ס ערשטע קאמערציאלע אייזקרעם געשעפט אין וועלכע ער האט פארקויפט נאר אייזקרעם. ער איז נישט פארבליבן מיט איין געשעפט און זיך שנעל אויסגעברייטערט איבער'ן לאנד מיט הונדערטער געשעפטן. היסטאריע פארציילט אז פאסעל איז געווען א פארמער וועלכער האט נישט געקענט פארקויפן זיין מילך און האט באשלאסן צו מאכן א נוצן דערפון און פראדוצירן אייזקרעם און דאס פארקויפן אנשטאט מילך. מיט דעם האט ער געלעזט דעם פראבלעם פון פארדארבן ווערן און האט געפינען א וועג צו ראטעווען זיין פרנסה.
ווען פרידזשידערן זענען געווארן פארשפרייט אין די 920' יארן איז אייזקרעם געווארן א שטארקע פראדוקט און מערערע פירמעס האבן דאס פראדוצירט און פארשפרייט. אמעריקאנער האבן שטארק געגליכן אייזקרעם, אויף אזוי ווייט אז דורכאויס די ערשטע וועלט קריג ווען די רעגירונג האט באגרעניצט צוקער האבן די אייזקרעם פירמעס איבערגעצייגט קאנגרעס אז אייזקרעם איז היינט א מאכל וואס איז א טייל פון אמעריקאנער קולטור און מען קען דאס נישט אפשטעלן. עס איז זיי געלונגן און די רעגירונג האט זיי פארקויפט צוקער און אייזקרעם האט איבערלעבט די מלחמה.
די אייזקרעם קאון האבן די פראנצויזן אויסגעטראפן אין די ערשטע יארן פון 900'. אין אמעריקע האט אן איטאליענער אימיגראנט אויסגעטראפן די זעלבע געדאנק און האט געמאכט א פאטענט מיט די רעגירונג אבער ווען ער איז געווען פארטיג איז ער געוואויר געווארן אז די פראנצויזן עסן שוין אייזקרעם מיט קאונס און עס איז אים נישט געלונגן צו מאכן געלט.
היינט איז אייזקרעם פארשפרייט אין אלע ווינקלען פון דער וועלט אבער איז פארבליבן אן אמעריקאנער טראדיציע.
א קאנטינענט (אדער וועלטטייל) איז א גרויסע יבשה אויף דער ערד.
דער ערד איז אײַנגעטײלט אױף די פּאָלגנדע קאָנטינענטן׃
גרינלאנד, דער גרעסטער אינזל אין דער װעלט, געהערט צום קאנטינענט צפון אמעריקע, אבער פאליטיש איז עס א טײל פון אײראפע.
צוויי קאנטינענטן מוזן נישט זיין גענצליך אפגעטיילט זיי זאלן האבן צוויי באזונדערע נעמען, נאר אזויפיל אז ווען מ'קוקט אויף דער מאפע זאל מען זען אז די צוויי זענען מער-ווייניגער אפגעטיילט. צב"ש צפון אמעריקע און דרום אמעריקע זענען נאטורליך באהאפטן מיט א דינעם פאס יבשה (היינט זענען זיי אבער מער נישט באהאפטן, צוליב דעם "פאנאמא קאנאל"), אזוי אויך אזיע און אפריקע (דרך ארץ פלשתים - דורך דעם וועג זענען די אבות געגאנגען פון ארץ ישראל קיין מצרים).
למעשה קוקן אייראפע און אזיע נישט אויס פאר'ן אויג ווי צוויי באזונדערע קאנטינענטן, און ס'זענען טאקע דא וואס רעכענען זיי פאר איין קאנטינענט, גערופן "אייראַזיע." די סיבה פארוואס מ'האט זיי צוטיילט, איז לכאורה צוליב דעם שווארצן ים וואס טיילט עטוואס אפ צווישן זיי, וויבאלד מ'האט דעמאלטס נישט געוואוינט אזוי שטארק אין צפון, האט מען נישט געוואוסט אז דארט זענען זיי מחובר.
דאס ווארט "קאנטינענט" קומט פֿון לאטײניש "terra) continens)" װערטליק ״אַנטהאַלטנדע (ערד)״.
פאר בערך זיבעציק יאר צוריק איז געװען א דייטשער געאלאג מיטן נאמען וועגנער און ער האט באמערקט אז אלע טרוקענישן איז ווי א פאזל דאס מיינט אז די שטיקל וואס שטעקט ארויס אינמיטן אפריקע קומט פונקט אריין צווישן די צוויי אמעריקאנע קאנטינענטן און די שטיקל וואס שטעקט ארויס פון אינמיטן אמעריקא קומט אריין אינמיטן אפריקע ווי א פאזל און ער האט טאקע געטראפן אז עס זענען דא זאכן געוויקסן און שטיינער ביי ביידע פלעצער וואס שטימט איינער מיטן צוויטען דאס מיינט אז עס איז אמאל געווען איינס און עס האט זיך צוטיילט.
רעפֿאָרם־ײִדנטום איז א שטרעמונג אין יידנטום וואס האלט נישט פון דער פליכט פון תורה און מצוות.
ביי די ארטאדאקסן ווערן נישט די רעפארמער פֿארעכנט אלס א אידישע רעליגיע. אָרטאָדאָקסישע יידן האבן געפירט קעמפן קעגן זיי אמאל ווער עס זאל פארטרעטן אלגעמיינער יידישקייט.
די שטרעמונג האט זיך אנטוויקלט אין דייטשלאנד אין סוף דעם 18טע י"ה, פון דארט איז דאס אריבער צו מערב אייראפע און נאך דער ערשטער וועלט קריג ווען א סך יידן האבן עמיגרירט צו די פאראייניקטע שטאטן איז דאס אויך דארט שטארק אריין. (די אסימילאציע איז זייער גרויס ביי זיי.)
אין יענער תקופה האבן די יידן באקומען אין אייראפע עמאנציפּאַציע (גלייכרעכטיקייט), וואס צוליב דעם האט זיך געעפנט פאר זיי דער אפציע פון זיך אסימילירן מיט די גויים. אזעלכע האבן אויסגעקליבן זיך אינגאנצן אריינמישן אין די גוישע וועלט, און אזעלכע האבן אויסגעקליבן צו בלייבן אין דערמיט, וואס פון זיי האט זיך אנטוויקלט דער רעפארם שטרעמונג. איר צוועק איז געווען צו איינהאלטן טאטאלע אסימילאציע. זיי האבן געטוישט מנהגים און תפילות צו אדאפטירן די מאדערענע פיראכצער.
ארגאניש עסן זענען א רייע עסנווארג (נאטורלעכע געוואוקסן און פלייש, מילך, און אייער פון בהמות, חיות, און עופות) וועלכע זענען פראדוצירט לויט א געוויסע סטאנדארט און פארמאגט נישט קיין פעסטיסיידס אדער כעמישע מיסט. ביי פלייש אדער אייער מיינט דאס אז די באשעפענישן זענען געהאדעוועט געווארן מער נאטורליך און נישט געגעבן געווארן אנטיביאטיק.
ארגאניש עסן איז ארגינעל געוועזן פראדוקטן פון לאקאלע פארמער וועלכע האבן נישט נאכגעפאלגט די מאדערנע מעטאדן פון פלאנצן און האדעווען וועלכע העלפן פראדוצירן מער אין די זעלבע צייט. זינט די וועלט איז פיל געווארן מיט נאשערייען און אנדערע נישט געזונטע עסנווארג, האט זיך אנטוויקעלט א גרויסע מארקעט פאר ארגאנישע פראדוקטן.
די מענטשן וועלכע עסן ארגאנישע פראדוקטן זענען איינגערעדט אז אלע אנדערע פרוכט, גרינצייג, פלייש, און אייער זענען נישט געזונט פאר דעם קערפער און מאכט שאדן די קישקעס.
וואס איז ארגאניש עסן?
די ערשטע זאך וואס מען דארף פארשטיין וועגן ארגאניש עסן איז אז נאטורליך מיינט נישט ארגאניש און די צוויי זאכן האט גארנישט צעטאן איינע פון די אנדערע. גאר אסאך פון די פראדוקטן וועלכע מיר עסן זענען געמאכט פון נאטורליכע אינהאלטן אבער זיי זענען אויסגעארבעט מיט פערזערוואטיווס. ארגאניש עסן קענען זיין נאטורליך אבער נאטורליכע עסן מיינט נישט אז עס איז ארגאניש. עסן וואס גייט אריין אין כלל פון ארגאניש מעג נישט זיין פראדוצירט מיט פערטילייזערס,אנטיביאטיקס, אדער גענעטישע ענדזשינירונג וועלכע איז באקאנט אלס ביאטעכנאלאגיע.
די דעפארטמענט אוו ארגיקולטור פארמאגט א נאציאנאלן ארגאנישן סטאנדארט באורד וועלכע שטעלט די סטאנדארטן פאר ארגאניש עסן און אלע פירמעס וואס ווילן פארקויפן ארגאניש עסן מוזן זיך האלטן צו די סטאנדארטן. עס זענען פאראן קליינע פארמער וועלכע פארקויפן פריוואט פאר מענטשן וועלכע פאלגן נישט די סטאנדארטן אבער לעגאל אויב פארקויפט מען אין די ווערט פון איבער $5,000 דארף מען איינהאלטן די סטאנדארטן. די קאנטראל איבער די ארגאנישע סוחרים איז זייער שטרענג און זיי מוזן שרייבן באריכטן און דאס שיקן צו די ארגיקולטור דעפארטמענט וואו דאס ווערט איבערגעקוקט. זיי באקומען איספעקטארס זייער אפט און מען פארגלייכט זייערע תבואות איינע צו די אנדערע.
ארגאניש עסן עסן הייבט זיך אן ביים פארמען. היינטיגע פארמער נוצן פערטילייזערס און כעמיקאלן צו מאכן די ערד ארויסגעבן ווי מער פירות. בעפאר די צווייטע וועלט קריג איז נישט געווען אזא זאך און אלע פארמינג זענען געווען ארגאניש. די טעכנאלאגיעס פון די כעמיקאלן זענען ערפינדן געווארן דורכאויס די קריג און שפעטער האט מען דאס אנגעהויבן פרובירן פאר פארמינג. טייל פון די כעמיקאלן זענען ערשט גענוצט געווארן צו מאכן מוניציע און נערוו גאזן און שפעטער האט מען אויסגעטראפן אז די כעמיקאלן קענען העלפן אוועקנעמען אינסעקטן און ריינער מאכן די פעלדער וועלכע פארשנעלערט דאס וואקסן.
די פארמער וועלכע וואקסן ארגאניש נוצן נישט די אלע זאכן אבער וויבאלד אויף דעם וועג קען מען נישט פראדוצירן אזויפיל אויף איינמאל איז עס טייערער צו פראדוצירן און עס פארקויפט זיך פיל טייערער אין די געשעפטן (א היכי תמצה: די אויסגעארבעטע עסן קאסט ביליגער און די נישט אויסגעארבעטע עסן קאסט טייערער...). זינט דער פארלאנג פאר ארגאניש עסן איז געווארן גרעסער האבן פארמער אנגעהויבן אינוועסטירן געלט פאר טייערע עקוויפמענט וועלכע זאל זיי העלפן פארשנעלערן די פארמינג כדי צו קענען אראפברענגן די פרייזן. די פראצענט פון ארגאנישע פארמער וואקסט מיט 12 פראצענט פער יאר אבער ווערט נאך אלץ פאררעכנט אלס א קליינע אינדוסטרי מיט עפעס ווייניגער פון 15,000 פארמער איבער גאנץ אמעריקע וועלכע פלאנצן אויף א סך הכל שטח פון 1.35 מיליאן אקער לאנד פון די 828 מיליאן אקער לאנד פארמינג וועלכע איז פאראן אין די פאראייניגטע שטאטן.
אין אמעריקע געפינען זיך רוב גרויסע ארגאנישע פעלדער אינעם מערב טייל פון לאנד וואו זיי פלאנצן טאמעטאס, ארגאנישע טרויבן און אנדערע מערסט גענוצטע תבואה. אין צפון-מזרח טייל פון לאנד זענען פאראן די קלענערע ארגאנישע פעלדער וועלכע פלאנצן אלע ערליי פרוכט און גרינצייג און פארקויפן דאס דירעקט צו די העלט פוד געשעפטן, רעסטוראנטן, און טיילמאל דירעקט צו די קונדן. די סטעיט פון קאליפארניע איז די גרעסטע ארגאניש עסן פראדוצירער אבער ארגאניש עסן קען מען קויפן איבער'ן גאנצן לאנד. נאך קאליפארניע קומט אריזאנע, פלארידע, טעקסאס, און וואשינגטאן. ניו יארק, וויסקאנסין, מינעסאטע פראדוצירן אויך ארגאניש עסן אבער אין קליינע קוואנטום. רוב ארגאניש מילך קומען פון די דריי שטעט.
פלאנצונג און פראדוצירונג.
יעדע פארם וואס פלאנצט תבואה דארף אפהיטן די תבואה פון אינזעקטן און דעזיז וועלכע קענען שטערן אדער פאר'סמ'ן די תבואה. מען דארף אויך פערטילייזן די פעלדער זיי צו העלפן מאכן וואקסן און מען דארף שפעטער קאנטראלירן די געוואוקסן. קאנווענציאנאלע פארמער נוצן כעמיקאלע פערטילייזערס און כעמיקאלע באשפריצונגן און סינטעטישע הערביסייטס צו טאן די ארבעט. די אלע זאכן העלפן זייער גוט און די תבואות וואקסן שנעל און גוט אפילו אין א שווערע יאר. ארגאנישע פארמער מעגן נישט נוצן די אלע זאכן נאר קאנטראלירן די פעלדער מיט די טעכניקס וועלכע מען האט אמאל גענוצט. מען באשיצט זיי פון אינזעקטן מיט'ן שטעלן פאסטקעס און לייגן סם און מען נוצט נאר נאטורליכע פערטילייזערס צו העלפן מאכן וואקסן די תבואה. די זוימען מעגן אויך נאר זיין ארגאניש אבער דאס געזעץ ערלויבט יא צו נוצן אויסגעארבעטע זוימען ווען די מארקעט קען דאס נישט צושטעלן.
ארגאניש מילך, אייער, און פלייש קומען פון בהמות וועלכע מעגן נאר געפיטערט ווערן ארגאנישע תבואה און בכלל האבן די בהמות שטרענגערע רעגולאציעס צו וואס זיי מעגן האבן צוטריט אדער נישט. די בהמות מעגן נישט באקומען קיין שום איינשפריצונגן זיי צו געבן מער כוח אבער מעגן יא געגעבן ווערן וואקסינאציע איינשפריצונגן קעגן קראנקהייטן. ווען די ארגאניש עסן איז געענדיגט פראדוצירן ברויך דאס געהאלטן ווערן זייער פריש וועלכע איז ווידער א רייע רעגולאציעס וועלכע די ארגינעלע פראדוצירער האבן נישט וויבאלד דאס עסן האט נישט קיין פרעזערוואטיווס וועלכע העלפט דאס האלטן פריש.
איז ווערט צו עסן ארגאניש?
עס איז נישט פאראן קיין שום איבערווייזונג אז ארגאניש עסן איז עפעס בעסער פאר דאס געזונט ווייל אלע עסן אין לאנד דארפן גרייכן די זעלבע קוואליטעט און געזונטהייט סטאנדארטן. עס זענען פאראן געויסע שטודיעס וועלכע ווייזן יא פאזיטיוו צו ארגאניש עסן ווען עס קומט צו פארשידענע קרענק אבער קיינע פון די שטודיעס זענען נישט אזוי דראסטיש און אלס דעם אויס איז נאך נישט כדאי צו צאלן אזויפיל פאר ארגאניש עסן. אין טעם איז ארגאניש עסן אויך נישט בעסער כאטש עס איז פרישער און דאקטוירים פלאגן זיך צו טרעפן א געהעריגע סיבה פארוואס א מענטש זאל קויפן ארגאניש עסן.
איין זאך מיט וואס ארגאניש עסן איז בעסער איז די ענווייראמענט. אויב אלע פעלדער זאלן פלאנצן די ארגאנישן וועג וועט דאס פארבעסערן די ענווייראמענט און דאס עסן וואס מיר עסן און די לופט וועלכע מיר אטעמען וועט זיין געזונטער. אבער ווייניג קימערן זיך מיט די ענווייראמענט, ספעציעל אויב דארף מען צאלן א פרייז דערפאר.
אויב א מענטש עסט געהעריג און מאכט איבונגן שטייט ער נישט אויס פאר קיין שום פראבלעם אזוי לאנג ווי ער עסט נישט קיין נאשערייען. מען דארף עסן וואס די וועלט עסט היינט און מען מעג זיך יא צוריק האלטן פון די זאכן וועלכע זענען געמאכט פון ארטיפישל פלעוואורס אויף וועלכע כולי עלמה מודה אז דאס איז נישט געזונט. נאשערייען פארשטאפט די קאפ (דאס איז נישט קיין ווערטל פון די רבי אין חדר...) ווייל די צוקער אין פלעוואורס וואס ליגן דערין ארבעטן ווי א דראג וועלכע לעבט אויף דעם מענטש אויף די מינוט און מען גלוסט פאר נאך. דער מוח דארף זיין קלאר ווען מען לערנט און צוקערדיגע עסן פארשטאפט די ניראפעטס פון די קאפ און לאזט נישט דעם מענטש טראכטן מיט מנוחת הנפש.
וויאזוי אימער, איז זיכער אז עסן נאשערייען איז נישט געזונט און אפילו אויב מען זאל נאר עסן ארגאניש פלייש און אייער און טרינקן ארגאניש מילך וועט דאס נישט טוישן גארנישט. עקספערטן ראטן נישט קיינעם צו עסן ארגאניש אבער זאגן כסדר אז די אלע עסן וואס מען דארף נישט האבן וויכטיג איז כדאי צו פארמיידן ווי ווייט מעגליך ספעציעל פון קינדער וועלכע זענען אין זייער וואקסונג פראדעצור און איז א וויכטיגע טייל פון זייער לעבן. וואס מען לערנט אויס די קינדער יונגערהייט אזוי בלייבן זיי אויף שפעטער און זיי לערנען דאס ווייטער פאר זייערע קינדער. עס איז טאקע נישט גרינג אויפצוציען קינדער אבער זיי בארואיגן מיט נאשערייען איז גיפטיג און מען טוט זיי נישט קיין טובה און זיך אליין אויך נישט.
נאך א וויכטיגע זאך וואס מען דארף שטענדיג געדענקען איז מען זאל אפוואשן אלע פירות און גרינצייג בעפאר מען עסט זיי ווייל זיי זענען אנגעשפריצט מיט כעמיקאלן זיי צו האלטן פריש און באשיצן פון אינסעקטן. מענטשן זענען פארנאכלעסטיגט דערין אבער אויב זאל מען וויסן די וויכטיקייט דערין וואלט מען מער אכט געגעבן דערויף.
דער אילת איינגאס (,) איז א גרויסער איינגאס פון צפון ים סוף אין מזרח זייט פון סיני.
דער איינגאס איז לאנג 170 ק"מ, ברייט ביז 26 ק"מ, און זיין טיפסטער ארט איז טיף 2 ק"מ. ער איז א טייל פונעם גרויסן אפריקאנער שפאלט.
דער איינגאס האט א רייכער עקאלאגיע מיט הונדערטער זגאלן פיש און פילע סארטן קאראלן.
a> און דער לינקער איינגאס איז דער גאלף פון סועץ
גאלף פֿון סועץ איז דער איינגאס פון צפון ים סוף אין מערב זייט פון סיני.
דער איינגאס איז לאנג 314 ק"מ, און זיין ברייט איז פו 19 ביז 32 ק"מ.
אזעלכע מפרשים זאגן אז אין דער גאלף פון אקאבא איז געוועזן קריעת ים סוף. אבער רוב פארשער זאגן אז קריעת ים סוף איז געווען אין איינע פון די וואסער איינזאמלונגען לֹעבן דעם מיטלענדישן ים.
דער סועץ קאנאל איז א קינסטלעכער (געבויעטער און נישט א נאטורליכער) קאנאל וואס גייט דורך אין מצרים און טײלט אפ אזיע מיט אפריקע טריקענישן. דער קאנאל איז זייער נוצבאר צוליב דעם וואס ער באניצט אלס א קורצן דורכגאנג פאר שיפן פון אזיע צו אייראפע און פֿאַרשפּאָרט צו ארומקרייזן גאנץ אפריקע.
6 יאר נאך די זעקסטאגיקער מלחמה וואס ישראל האט זיך באזעצט נעבן דעם קאנאל, האט מצרים אויסגעבראכן דער יום כיפור מלחמה אין יאר ה'תשל"ד אנטקעגן ישראל. די מלחמה האט זיך געענדיקט מיט א פייער שטילשטאנד און דער קאנאל האט זיך ווידער אויפגעמאכט נאכן שלום אפמאך אין יאר 1975.
דער קאנאל היינט.
אין 2004 האט עגיפטן געזאגט אז זיי ווילן פארברייטערן דעם קאנאל כדי זאל מען קענען אריבערפירן אין איר גרעסערע לאד־טאנקען. ביאלאגיער האבן א פארדאכט אז דאס קען צובריינגען זאלן ימישע חיות פון דער ים סוף אריבערגיין צום מיטלענדישן ים און פארניכטן פארשיידענע עקזיסטירטע מינים אינעם מיטלענדישן ים.
ים סוף אדער דער רויטער ים איז אן אפצווייג פון דעם אינדישער אקעאן. צפון זייט פון דער ים סוף איז צעשפרייט צוויי איינגאסן: דער אילת איינגאס און דער איינגאס פון סועץ.
אזעלכע מפרשים זאגן אז אין דער איינגאס פון אקאבא איז געוועזן קריעת ים סוף. אבער רוב פארשער זאגן אז קריעת ים סוף איז געווען אין איינע פון די וואסער איינזאמלונגען נעבן דעם מיטלענדישן ים.
אויף די ברעגן פונעם ים סוף ליגן די לענדער דזשיבוטי, עריטרעא, סודאן, עגיפטן, ישראל, יארדאניע, סאודי אראביע און תימן.
צווישן די שטעט אויפן בארטן פונעם ים סוף זענען אילת, אקאבא, שארם א-שייך, דזשעדא, פארט סודאן, אסעב, סועץ און מאסאווע.
אַן אָזערע (אדער וואסער איינזאמלונג) איז א קליין ים, וואס איז א גרויסער טייל פון וואסער ארומגעוויקלט מיט טריקעניש. אין אלגעמיין זיינען די וואסער זיס. צב"ש דער כנרת און דער ים המלח ווערן פארעכנט אלס אזערעס.
די גרעסטע אזערע אין דער וועלט איז דער קאספישער ים, מיט 394,299 ק"מ². די גרעסטע פרישוואסער אזערע איז סופעריאר אזערע (82,414 ק"מ²), פון די גרויסע אזערעס אין צפון אמעריקע.
תכלת מיינט דאס די בלויע וואל, ווערט דערמאנט אין דער תורה ביי דער מצוה פון ציצית און ביי די קליידער וואס די כהנים טראגן ווען זיי טון די עבודה אין דעם בית המקדש.
ביי ציצית שטייט "ונתנו על ציצית הכנף פתיל תכלת", מען זאל לייגן ביי די עקן פון בגד א פאדים פון בלויער וואל, אויך ביי בגדי כהונה איז געווען דערין פארמישט בלויע וואל, אין דער גמרא שטייט תכלת איז גלייך ווי דער ים, דער ים איז גלייך ווי דער הימל, און דער הימל ווי דער כסא הכבוד.
דער פארב פון דער בלויער וואל איז געווען געמאכט פון א ים באשעפעניש וואס הייסט חלזון, דאס איז א פיש וואס פארמאגט א שווארצע בליט, און דערפון האט מען געמאכט בלויע פארב, און דערמיט האט מען געפארבט די וואל.
מען קען נאכמאכן תכלת מיט קלא אילן, דאס ווערט אויך געריפן אינדיגא, און די טעם פארוואס נאר די בליט פון חלזון איז כשר פאר תכלת איז ווייל די קאליר בלוי מיז זיך האלטן שיין און שטארק, און עס טאר נישט אפגעשוואכט ווערן, און מען געפונט אין גמרא אז נאך אין זייערע צייטן האט מען זיך געקענט טועה זיין צווישן תכלת און קלא אילן וואס איז ענדליך צו תכלת, אבער אין די גמרא אין מנחות שטייט א וועג וויאזוי מען קען בודק זיין אויב די תכלת איז עכטע אדער פאלטשע.
לויט די הלכה פון ציצית איז תכלת נישט מעכב, מען איז יוצא מצות ציצית אויב מען האט נישט קיין תכלת.
זייט די תקופה פון די גאונים, האבן אידן שוין נישט געהאט קיין תכלת אויף די ציצית. אין דעם יאר ה'תרמ"ח האט רבי גרשון העניך ליינער, דער רבי פון ראדזין, ארויסגעגעבן זיינע ספרים שפוני טמוני חול און פתיל תכלת און עין התכלת און ער צייגט אויף אז עס איז דא א מעגליכקייט צו שאפן תכלת אפילו אין היינטיגער צייט, דערנאך איז ער אראפגעפארן קיין נעפאל איטאליע וואו עס איז זיך געפינען דער ערשטער אקוואריום און דארט געפינט זיך אסאך פיש, און האט געזוכט און געפארשט א לאנגע צייט, ער האט זיך פארבינדן מיט גרויסע קענער אין דער זאך, ביז ער האט געטראפן א ים־חיה וואס הייסט קאטלפיש (א מין טינטפיש), וואס עס האט א שווארץ בלוט, און האט געפונען א וועג וויאזוי צו מאכן תכלת.
ער האט געשריבן בריוו פאר אלע גדולי הדור אין זיינער צייט פון דער גרויסער המצאה און האט געבעטן מען זאך מיטשטיין מיט אים, אזוי ווי ער איז געווען א גרויסער גאון, האט מען זיך נישט געקענט טענה'נן מיט אים, ווייל ער האט געקענט אויפווייזן זיין המצאה פון כל התורה כולה, ווער עס האט זיך גע'טענה'ט מיט אים האט געמוזט מודה זיין צו אים.
זיינע חסידים די ראדזינער חסידים גייען מיט תכלת ביז צום היינטיגן טאג. אבער די וועלט האט עס נישט אנגענומען.
אן אויסנאם איז געווען ברעסלאווער חסידים וואס א טייל פון זיי האבן יא אנגענומען תכלת, דאס איז וויבאלד איינער פון די גרויסע ברעסלאווער משפיעים ר' אברהם ב"ר נחמן, האט יא אנגענומען תכלת, דעריבער אלע תלמידים פון ר' אברהם ב"ר נחמן גייען מיט תכלת, אנדערע גרויסע ברעסלאווער חסידים האבן נישט אנגענומען תכלת, ווי דער גאון פון טשעהרין ר' נחמן מטשעהרין, ער שרייבט אין זיין ספר (פרפראות לחכמה תורה ז') די רייד פון אר"י הק' ועכשיו בזמן הזה אין לנו תכלת. און וועגן דעם זעט מען אסאך ברעסלאווער וואס גיין נישט מיט תכלת.
אין דעם לעצטן דור האט הרב יצחק אייזיק הלוי הערצאג, דער הויפט רב פון ישראל, חוקר געווען די ענין פון תכלת, און ער האט ממציא געווען א נייעם השערה איבער דעם חלזון, ער אליינס איז האט אבער ווייטער אנגעטון ראדזינער תכלת. אויך האט הרב מנחם מענדל כשר געשריבן א ספר וועגן תכלת.
אין צוגאב צו דעם ראדזינער'ס תכלת, איז פאראן נאך א סארט תכלת, וועלכער איז אין די לעצטע 15 יאר שטארק אויפגעכאפט געווארן אין ארץ ישראל, פון א בעל חי וואס הייסט מורעקס.
V-1 ראקעטן איז א ראקעטע וואס די נאציס האבן אויסגעטראפן, עס מאכט אן א גרויסע שאדן, און האט אומגעברענגט אסאך מענטשן, דורכאויס די צווייטע וועלט מלחמה. אנהייב מיטן שיסן די V-1 ראקעטן, שפעטער האבן די דייטשן אויסגעטראפן די V-2, דאס איז עטוואס מער פונקטליכער און מאכט מער שאדן.
ביי די צווייטער וועלט קריג ווען די דייטשן האבן געזעהן אז זיי פארלירן דעם קריג, האבן זיי זיך אנגעהויבן באנוצען דערמיט, זיי האבן געשיקט די ראקעטן בעיקר קיין ענגלאנד, וואס האט אהנגעמאכט גרויס שאדן אויף די ענגלישע באפעלקערונג. די ערשטע ראקעטע האבן זיי געשאסן סיון ה'תש"ד (12 יוני, 1944). אויך שפעטער אין דעם גאנג ווען די אליאירטע האבן איינגענומען דייטשלאנד זעלבסט האבן זיך די דייטשען באנוצט דערמיט, ווען די ענגלענדער האבן זיך געשלאגן איינצונעמען אנטווערפן און האלאנד האבן די דייטשען באשאסן די פארט שטאט מיט די ראקעטען, אין איין פאל איז באוואסט אז דער v ראקעטע איז געפארן אויף א טעאטער הויז אין אנטווערפן, און האט גע'הרג'ט הונדערטער מענטשן. ביי די ענדע פון די מלחמה האבן די דייטשן אויסגעשאסן איבער צען טויזענט V ראקעטן.
ווען די דייטשע גענעראלן האבן געדרוקט אויף היטלער אז דייטשלאנד פארשפילט דעם קריג, האט זיי היטלער געענטפערט אז מען האט שוין די V-1 און V-2 ראקעטן און דאס וועט מאכן אז ענגלאנד וועט זיך מוזן אונטערגעבן אונטער דייטשלאנד, פאקטיש האט עס נישט געהאלפן פאר די דייטשן, און די ענגלענדער האבן ווייטער געקעמפט ביז דער פולער דייטשער קאפיטולאציע.
די דייטשן האבן געשיקט קיין יאפאן, מיט צווי סובמארינען, ראקעטעס פון די V סארט, וואס זענען קיינמאל נישט אנגעקומען, עס איז קיינמאל נישט קלאר געשטעלט געווארן פארוואס.
נאכן קאפיטילאציע פון דייטשלאנד, האט די פאראייניקטע שטאטן, און די ראטן פארבאנד, אנגעפירט א געיעג, נאך די דייטשע וויסנשאפטלער, וואס האבן אנטדעקט די ראקעטעס, א גרויסע טייל פון די געיעג דורכאויס די קאלטע קריג יארן, איז געווען נאכדעם וואס די דייטשע וויסנשאפטלער, האבן אסאך אויפגעטון מיט זייער ערפארונג מיט קאסמאס.
חובבי ציון איז געווען פארשידענע אידישע גרופעס פרומע און פרייע וואס האבן געטון וועגן זיך באזעצען אין ארץ ישראל.
רוב זענען געווען רוסישע משכילים, וואס נאך איידער ציוניזם איז געגרינדעט געווארן, האבן זיי איינגעזען, אז יידן האבן נישט קיין צוקונפט אין רוסלאנד, און אין אוקראינע, און האבן באשלאסן ארויף צו גיין קיין פאלעסטינע, די ערשטע גרופע איז אנגעקומען אין די שפעטע 1870ער יארן.
רבי משה יהושע לייב דיסקין (ה'תקע"ז, הוראדנא - כ"ט טבת ה'תרנ"ח, ירושלים) איז געווען דער בריסקער רב, פון די גרעסטע לוחמים אנטקעגן די ציונים.
ער איז געבוירן אין וואלקאוויסק, רוסלענדישע אימפעריע צו זיין פאטער, הרב בנימין דיסקין.
ער איז געווען רב אין לאמזשע, מעזריטש, קאוונע, שקלאוו, בריסק און ירושלים, ווען ער האט זיך געצויגן דארטן אום תרל"ח און איז געווארן דער מנהיג פונעם אלטן יישוב.
דער אייפֿל טורעם (פראנצויזיש: "Tour Eiffel" טור-עפֿעל) איז אן אייזערנער טורעם געבויט אין פאריז, פראנקרייך, לעבן דעם סען טייך.ער איז די העכסטע סטרוקטור אין פאריז און איינע פון די מערסטע באקאנטסע מאנומענטן פון איבער דער וועלט. בשעת מען האט אים געבויט איז דער אייפל טורעם אריבערגעשטיקן דעם וואשינגטאן מאנומענט צו ווערן די העכסטע מענטשן־געמאכטע סטרוקטור אין דער וועלט, א טיטל וואס ער האט געהאלטן 41 יאר ביז מען האט געענדיגט די קרייזלער געביידע אין ניו יארק סיטי אין 1930.
ער הייסט "אייפל" נאך זיין אינזשעניר, עס איז דאס מערסטע באזוכסטער מאנומענט פון איבער די וועלט; 6,428,441 מענטשן האבן באזוכט דעם טורעם אין יאר 2005 און מער פון 200,000,000 זינט איר קאנסטראקציע.
אריינגערעכענט מיט איר זיבן און אכציגער פוס'יגער אנטענע, איז דער סטרוקטור א 1,063 פוס הויך.
דער טורעם איז היינט צוטאגס דער פופטער גרעסטער סטרוקטור אין פראנקרייך.
עס וועגט א 7,300 טאן.
מען טוט פארבן אים איבער יעדע דריטע יאר כדי ער זאל נישט ווערן פארזשאווערט.
ביי דער דייטשעr אקופאציע פון פאריז אין 1940 האבן די פראנצויזן געשניטן די ליפט-קאבלען. דער טורעם איז געווען פארמאכט דורך דער אקופאציע און מען האט פארראכטן די ליפטן נאר אין 1946. אין 1940, האבן דייטשע זעלנער געדארפט קלעטערן ארויף דעם טורעם צו הענגען דארט זייער פאן.
א טייך איז א נאטורליכער וואסער וועג, וואס רוקט פריש וואסער אריבער א לאנד אפשניט פון העכער צו נידעריגער שטאפלס, און איז א וויכטיגער באשטאנדטייל פון דער וואסער צירקולאציע. דאס וואסער אין א טייך קען זיין פון קוואלן אדער וואס רינט אפ פון די ברעגן אדער וואס צעלאזט זיך פון א גלעטשער.
ע"פ רוב דאס וואסער אין דעם טייך פֿליסט אין א ים, אקעאן אדער אן אזערע.
אין דער היסטאריע פון דער וועלט האבן מענטשן זיך באזעצט א יישוב ביי די ברעגן פון א טייך. די גרויסע וועלט ציוויליזאציעס האבן זיך אנטוויקלט אין די טאלן פון טייכן: מעסאפאטאמיע (טאל פון פרת און חידקל), אינדוס טאל, טאל פונעם געלן טייך און טאל פון נילוס.
דער טייך פארזארגט די איינוואוינער מיט וואסער צו טרינקען און פאר באוואסערונג, פיש צו עסן, אן ארט זיך צו וואשן און צו וואשן וועש, זאמד פאר בויען, א פרוכבארן ערדשיכט, קראפט צו באוועגן וואסערמילן, א באקוועמען וועג פאר פארקער און טראנספארט. היינטיקע צייטן ניצט מען אויס גיכע טייך פאר הידראעלעקטרישער ענערגיע און אויך א וועג אוועקצונעמען די פאמויעס און פאבריקן אפפאל.
אפטמאל ווערט א טייך באשטימט דער גרענעץ צווישן צוויי לענדער (וואס מ'רופט א נאטירלעכן גרענעץ). למשל, דער פרוט איז דער גרענעץ צווישן רומעניע און מאלדאווע, טייל פונעם דוניי איז א גרענעץ צווישן רומעניע מיט סערביע און בולגאריע. אין אוראלטע צייטן איז דער דוניי געווען דער גרענעץ פון דער רוימישער אימפעריע.
א קליינער טייך ווערט גערופן א טייכל אדער א וואסער-שטראם.
טייכן זענען א טייל פונעם וואסער-ציקל. אין אלגעמעיין זאמעלט זיך וואסער פון אפזעץ דורך א דרענאזש בעקן וואס באקומט וואסער פונעם אייבערפלאך און אנדערע מקורות ווי ערד-וואסער, קוואלן און אויך וואסער באפרייט פון אייז און גלעטשערס. די וויסנשאפטלעכע שטודיע פון טייכן הייסט פאטאמאלאגיע.
טאפאגראפיע.
א טייך הייבט אן ביי א קוואל (אדער אפטמאל עטלעכע קוואלן), פאלגט א לויף, און ענדיגט ביי א מויל (אדער עטלעכע מיילער). געווענלעך פליסט דאס וואסער פון א טייך אין א קאנאל, וואס איז א טייכגעלעגער צווישן צוויי ברעגן.
טייכן קענען פֿליסן אראפ בערג, אדורך טאָלן אדער לענגאויס פלוינען, און קענען שאפן בארגשפאלטן.
דער רעכטער ברעג פון א טייך באדייט דעם ברעג צורעכטס ווען מען קוקט אין דער ריכטונג וואו דער טייך פֿליסט, און דער לינקער ברעג דעם ברעג צולינקס.
רוב טייכן פליסן אויפן אייבערפלאך פון דער ערד. טייל טייכן אבער פליסן אין היילן אונטער דער ערד; דאס פאסירט מערסטנס אין קאלכשטיין בערג.
א טייך וואס פליסט אין זיין קאנאל איז א קוואל פון ענערגיע וואס שאפט אויפן טייך־קאנאל צו ענדערן זיין פארעם. אין 1757, האט דער דייטשער הידראלאג אלבערט בראמס באמערקט עמפיריש אז די אונטערגעטונקענע וואָג פון זאכן וואס א טייך פירט אוועק איז פראפארציאנעל צום זעקסטן כח פון דער טייכגאס-גיך. די פארמולאציע ווערט אויך טיילמאל גערופן ערי׳ס געזעץ. קומט אויס, ווען די גיך פונעם גאס ווערט געטאפלט, קען דער גאס באוועגן אביעקטן מיט 64 מאל אזויפיל אונטערגעטונקענער וואָג.. אין בערגישע פלייץ־זאנעס קען מען זען דאס ווי אונטערשווענקונג קאנאלן אדורך הארטע פעלדזן, און עס ווערט געשאפן זאמדן און שווירן פון דער פארטיליקונג פון גרעסערע פעלדזן. דארט וואו א טייך פליסט איבער א פלאכערן באדן, קען דער טייך זיך שלענדערן דורך אפשווענקונג פון די ברעגן פונעם טייך און אפזעצונג אינעווייניג פון די בייגן. אמאל קען א טייך אפשניידן א שלייף, מיט דעם פארקורצערן דעם קאנאל און שאפן אן אלטאזערע. טייכן וואס טראגן גרויסע קוואנטיטען פון אפזעץ קענען אנטוויקלען דעלטעס ביי זייערע מיילער. ווען א טייך האט זיין מויל אין פארזאלצענע פלייצוואסערן קען געשאפן ווערן א לעפצונג.
שטראמונג פון א טייך.
אקטיווע שטראמונג אין דעם ירדן. זיין שטראמונג רוטע הייבט אן אין דעם געגנט פונעם כנרת און ענדלעך גיסט ער אריין אין ים המלח. ארץ ישראל האט א סאך טייכלעך וואס האבן א שטארקע שטראמונג נאר אין ווינטער, נאכן רעגן. אבער דער טייך ירדן, וואס נעמט רוב פון זיין וואסער פון קוואלן, האט א שטארקע שטראמונג א גאנץ יאר.
מען מעסט די שטראמונג פון א טייך מיט צוויי מאָסן: גיכקייט און אויסגאס.
אונטערעדישע שטראמען.
געוויינטלעך פליסן טייכן אויפן אייבערפלאך, אבער נישט אלעמאל. עס זענען פאראן אונטערעדישע טייכן וואס פליסן אונטער דער ערד אין היילן. דאס געפינט זיך אפט אין געגנטן מיט קאלכשטיין געאלאגישע פארמאציעס. אויך זענען פאראן אונטער-גלעטשער שטראמען וואס פליסן ביי די געלעגערן פון גלעטשערס און אייז-פלאכן, וואס ערלויבט שמעלץ-וואסער ארויסצוקומען ביי דער ענדע פונעם גלעטשער. אמאל מאכט זיך אז דער דרוק פון דער געוויכט פונעם גלעטשער איז אזוי גרויס אז די שטראמען קענען פליסן אפילו בארג-ארויף.
דרענאזש בעקן.
דער דרענאזש בעקן פון א טייך איז דער גאנצער שטח וואו דאס וואסער ווערט דרענירט דורכן טייך. די ליניע וואס שיידט צווישן צוויי דרענאזש בעקנס ווערט גערופן דער וואסערשייד. פיל דרענאזש בעקנס ווערן צוטיילט אויף קלענערע דרענאזש בעקנס, וואס יעדער איינער דרענירט וואסער אין איין בייטייך פונעם טייך.
באניצן.
טייכן ניצט מען ווי א מקור פון וואסער, צו באקומען עסן, פאר טראנספארט, אלס שוץ, ווי א מקור פון קראפט צו אפערירן מילן און אנדערע מאשינען, צו שאפן עלעקרטריע, צו שווימען, און אויך אלס מיטל פטור צו ווערן פון אפפֿאַל.
שוין טויזנטער יארן וואס מען ניצט טייכן פאר נאוויגאציע. דאס ערשטע עדות פון ניצן א טייך פאר נאוויגאציע האט מען געטראפן אינעם אינדוס טאל, אין צפון־מערב אינדיע. טייך נאוויגאציע קען זיין ביליג, און ווערט נאך געניצט היינט אויף רוב פון די גרויסע טייכן, ווי דער אמאזאנאס, דער גאנגעס, דער נילוס, די מיסיסיפי און דער אינדוס.
אין ראיאנען מיט גרויסע וועלדער ווי סקאנדינאוויע און קאנאדע ניצן האלצהעקער דעם טייך צו לאזן שווימען אראפגעהאקטע ביימער שטראם-אראפ צו געהילץ לאגערן וואו מען פראצעסירט דעם האלץ. אזוי שפארט מען איין א סאך מי און געלט אז מען טראנספארטירט גאר גרויסע און שווערע קלעצער דורך נאטורליכע מיטלען. מען פלעג אמאל ניצן דעם ווייסל אין פוילן פאר דעם צוועק צו טראנספארטירן די קלעצער קיין דאנציג.
טייכן זענען אלעמאל געווען וויכטיג צו שאפן פאליטישע גרענעצן און צו פארטיידיקן לענדער. צו ביישפיל, דער דוניי איז געווען א לאנגיעריגער גרענעץ פון דער רוימישער אימפעריע, און אויך היינט איז ער כמעט דער גרענעץ צווישן בולגאריע און ראמעניע. דער מיסיסיפי טייך אין צפון אמעריקע און דער ריין אין אייראפע זענען הויפט מזרח־מערב גרענעצן. אין דרום אפריקע זענען די אראנזש און לימפאפא טייכן זענען די גרענעצן פון לענדער און פראווינצן לעגאויס זייערע רוטעס.
די לענגסטע טייכן אין דער וועלט.
דאס איז א ליסטע פון די לענגסטע טייכן אין דער וועלט וואס גיסן אריין אין א ים (און נישט אין אן אנדער טייך).
קאטסטקא ברוטא קארפאראציע איז א "סחורה קלוב" וואו מיטגלידער קויפן סחורה ביליג. געמאסטן לויט מכירות איז זי דער גרעסטער סחורה קלוב אויף דער וועלט. די פירמע איז הויפטקווארטירט אין איסאקווא, וואשינגטאן אין די פאראייניגטע שטאטן פון אמעריקע. דער הויפט מאגאזין געפינט זיך אין סעאטל.
קאסטקא איז געגרינדעט געווארן פון דזשיימס סינעגאל און דזשעפרי בראטמאן אין סעאטל, וואשינגטאן אום 15 סעפטעמבער, 1983.
קאסטקא פרינציפן.
קאסטקא איז א פריינטליכע געשעפט וועלכע טוט ביזנעס מיט יעדן און באהאנדלט אירע סופלייער זייער שיין. דער ערשטער ביישפיל פון קאסטקא הייבט זיך אן אין איר געשעפט אין איסאקאו, וואשינגטאן (די פירמע'ס הויפטקווארטיר סטעיט), וואו דער באלעבאס פן קאסטקא, דזשים סינעגאל, דרייט זיך אפטמאל אויפ'ן פלאר און שמייכעלט צו די קונדן מיט הנאה ווען זיי באטראכטן די ביליגע פרייזן וועלכע זיין פירמע שטעלט צו. ווער עס קען סינעגאל זאגט אז ער האט א ספעציעלע הנאה צו געבן ביליגע פרייזן און מחי' זיין מענטשן נאך מער ווי ער האט ליב פון די גרינע.
קאסטקא צאלט אירע ארבייטער אין דורכשניטליך $17 פער שטונדע, און גיט אירע ארבעטערס די בעסטע בענעפיטן וואס פראפעסיאנאלע ארבעטערס באקומען אין דאס לאנד'ס גרעסטע פירמעס.
די סופלייערס, ארבייטער, און קאסטומער זענען העכסט צופרידן אבער וואל סטריט איז ווייט פון צופרידן. אן אלטער וויץ אויף קאסטקא גייט: "עס איז בעסער צו זיין קאסטקא'ס ארבייטער אדער קאסטומער ווי צו זיין איר שעיר האלטער"!
סינעגאל ווארפט אפ די מיינונגן פון די וואל סטריט חברה אז פאר אן הצלחה אין די ריטעיל ביזנעס דארף מען צאלן די ארבייטער ווייניג, געבן וואס ווייניגער בענעפיטן, און ארויפרוקן די פרייזן צו מאכן בעסערע בענעפיטן. סינעגאל איז ביי דער מיינונג אז זיין שיינע באהאנדלונג צו זיינע ארבעטערס ברענגט אז זיינע ארבעטערס זענען לאיאל צו זיין פירמע און ער ווייזט אן אויף די נידעריגטסע ארבעטער אויפטוישן און דאס ווייניגסטע אינערליכע גניבות פון סיי וועלכע אנדערע קייט געשעפט אין לאנד. די ארבייטער ביי קאסטקא ווייסן אז די ביליגע פרייזן קומט נישט מיט א פרייז פאר זיי און דאס איז דאס בעסטע וואס אן ארבייטער דארף וויסן, לויט סינעגאל.
קאסטקא האט די ביליגסטע מארקאפ (פרייז ארויפשטעל) פון סיי וועלכע קייט געשעפעט און אירע קאסטומערס ווייסן דאס. קאסטקא לייגט נאר ארויף 14 פראצענט אויף בראנד פראדוקטן און מאקסימום 15 פראצענט אויף פריוואטע לעיבל פראדוקטן. סופערמארקעטס לייגן געווענליך ארויף 25 פראצענט און דעפארטמענט געשעפטן לייגן ארויף אזויפיל ווי 50 פראצענט און אמאל אפילו מער.
סינעגאל, וועלכער איז שוין אין די ריטעיל ביזנעס פאר איבער 50 יאר, זאגט אז ער וויל נישט זיין געשעפט זאל איבערשפילן דאס וואס אנדערע קייט געשעפטן אין זיינע ערשטע יארן האבן געליטן. אלס א ביישפיל האט ער גענוצט די קייט געשעפעט סיערס וועלכע איז געווען די גרעסטע אין לאנד אין יענע יארן אבער איינמאל זיי זענען געווארן צו גרויס און האבן געמאכט שענערע געשעפטן האבן זיי ארויפגעריקט די פרייזן און מיט דער צייט איז געקומען א צווייטער מיט ביליגערע פרייזן און סיערס איז געבליבן אויסגעשפילט.
סינעגאל טענה'ט אז אין וואל סטריט ווילן די אינוועסטירער מאכן געלט פון היינט ביז די נעקסטע דאנערשטאג, אבער ער וויל בויען א שטארקע פירמע וועלכע זאל נאך זיין אין ביזנעס 50 און 60 יאר פון היינט. סינעגאל האט אפגעזאגט א פארלאנג פון זיין פירמע'ס וואל סטריט אנאליסטן ער זאל ארויפרוקן זיין מארקאפ צו 16 און 18 פראצענט.
אין פאקט איז קאסטקא'ס סטאק געשטיגן מיט 10 פראצענט אין ????, שטייגנדיג 23 פראצענט מער ווי אינוועסטירער האבן ערווארטעט. אינוועסטירער זאגן אז זיי גלייכן צו אינוועסטירן אין קאסטקא וויבאלד זיי ווייסן אז דאס א פירמע וועלכע מען קען געטרויען, ספעציעל זינט עס זענען אויפגעדעקט געווארן א רייע שווינלערייען אין די לעצטע יארן ביי אנדערע פירמעס ווי ענראן, ווארלדקאם און נאך.
ביזנעס סוקסעס.
קאסטקא'ס ביזנעס סטראטעגיע ארבעט פיין און די פירמע איז היינט די גרעסטע האלסעיל פארקויפער אין לאנד מיט איבער 50 פראצענט פון די מארקעט.
סינעגאל זאגט אז ער קוקט קיינמאל נישט אויף קאנקורענט און עס גיט אים נישט אן אויב איינער וועט ווערן גרעסער פון אים. "איך האבן אן אנדערע ציל וואו סיי ווער" – זאגט סינעגאל – "ווען אן אנדערע געשעפט וועט פארקויפן א פראדוקט פאר $10 און עס וועט גיין גוט וועלן זיי פרובירן אויב עס פארקויפט זיך אויך גוט ביי $10.50 אדער $11. ביי אונז אויב עס פארקויפט זיך גוט וועלן מיר פרובירן אויב אונז קענען מיר מאכן א פראפיט אויב אונז וועלן מיר דאס פארקויפן פאר $9.50".
קאסטקא איז געגרינדעט געווארן אין 983' און איז געוואקסן צו 457 געשעפטן, מיינסטענס אין אמעריקע און אויך אין קאנאדע, בריטען, צפון קארעא, טייוואן, און יאפאן. קאסטקא האט פארגאנגענעם יאר (???) פארדינט 882 מיליאן איבער 47.1 ביליאן דאלאר סעילס. דאס קומט אויס צו 121 מיליאן דאלאר אין סעילס פער געשעפט. אן אנדערע וועג צו רעכנען איז פער סקווער פיס. קאסטקא פארדינט $795 פאר יעדע סקווער פיס וואס זי פארמאגט.
צו קויפן ביי קאסטקא דארף מען זיין א מעמבער וועלכע קאסט בערך $45 פער יאר. קאסטקא פארקויפט נאר גוטע פראדוקטן פאר ביליגע פרייזן און איר אויסוואל איז שוואך. פון יעדע סארט זאך וועט מען נאר קענען טרעפן צו וועלן פון צוויי אדער דריי בראנדן ווען אין א סופערמארקעט קען זיין צווישן 4 און 10 בראנדן. אבער ווי עס הייסט איז דאס קאסטקא'ס ביזנעס מאדעל ווייל אזוי קומט אויס אז אלע אירע פראדוקטן גייען אין די גרויסע נומערן וואס ברענגט אראפ די פרייזן מער און מער וויבאלד די פירמע קויפט מער און מער פון די סופלייער פון די זעלבע פראדוקט. קאסטקא געשעפטן פארמאגן בערך 4,000 סארט פראדוקטן.
אויסער די ארגינעלע פראדוקטן וועלכע קאסטקא האלט עמטליך נעמט זי אריין פארשידענע סארט פראדוקטן אלס סופרייז פראדוקטן פאר ביליגע פרייזן. דאס קען זיין אנגעפאנגן פון א עלעקטראניק פראדוקט און געענדיגט ביי א טייערע צירונג. קאסטקא רופט זיי די "טרעזשור האנט" פראדוקטן און ווי עס הייסט גלייכן עס די קאסטומער זייער שטארק און דאס מאכט זיי צוריק קומען נאכאמאל און נאכאמאל.
מר. סינעגאל זעלבסט נעמט ארויס נאר $350,000 געהאלט פער יאר אבער באקומט באנוסעס פון עטליכע הונדערט טויזענט דאלאר יעדעס יאר. מיט אלעם איז עס פיל ווייניגער וואס סי-אי-או'ס פון אנדערע פירמעס נעמען וועלכע איז דורשניטליך אין די מיליאנען. קאסטקא איז אמעריקע'ס 29'סטע גרעסטע פירמע און סינעגאל איז ווערט א געשאצטע 150 מיליאן דאלאר צוליב זיין פירמע'ס סטאק האלטונג. טייל עקספערטן ווייזן אן אז דאס איז א הויפט סיבה וויאזוי קאסטקא קען זיך ערלויבן צו צאלן אזויפיל פאר אירע ארבייטער. אין א דורכשניטליכע פירמע באקומען די עקזעקיוטיווע ארבייטער 531 מאל אזויפיל באצאלט ווי דער ביליגסטער ארבייטער. סינעגאל באקומט נאר ארום 10 מאל אזויפיל ווי דער דורכשניטליכער קאסטקא ארבייטער.
ווי די קאסטקא פארזארגערס זאגן פארשטייט סינעגאל זיין שטעטל ווען עס קומט צו ביזנעס כאטש ער איז אזא צוגעלאזענע מענטש. קאסטקא ווארענט סופלייערס אז זיי מעגן נישט געבן ביליגער פאר קיינעם אויב זיי ווילן פארקויפן פאר קאסטקא. אין א געוויסן פאל האט א פראזען-פוד פירמע געשיקט בטעות א וואל-מארט ביל צו קאסטקא און סינעגאל איז געוואויר געווארן אז יענער האט געגעבן ביליגערע פרייזן פאר וואל-מארט. די פירמע איז אפגעזאגט געווארן און קאסטקא האט מער קיינמאל נישט גענומען פון זיי קיין זאך.
די קאסטקא סטיל ביזנעס האט זיך אנגעפאנגן ווען סינעגאל איז געווען 18 יאר אלט (954') און זיינס א פריינט האט אים געבעטן ער זאל קומען ארבעטן פאר א לאקאלע דיסקאונט פירמע וועלכע האט געהייסן פעד-מארט. עס האט געזאלט זיין אן איין טאג ארבעט אבער ביז עטליכע יאר איז סינעגאל געווארן דער צווייטער אין ראנג פון די פירמע. די פירמע איז שפעטער אפגעקויפט געווארן דורך א דייטשע עסן פירמע און סינעגאל איז אפגעזאגט געווארן אין 975'. סינעגאל און זיין געוועזענער באלעבאס האבן אינאיינעם געעפענט פרייס-קלאב וועלכע איז געווען א נייע סארט געשעפט אין אמעריקע און אנדערע פירמעס האבן באלד נאכגעטאן, צווישן זיי וואל-מארט, בי-דזשעי האלסעיל קלאב און קאסטקא וועלכע איז געגרינדעט געווארן דורך א סיעטל פירמע און האט באלד אויפגענומען סינעגאל אלס פרעזידענט.
יעדער וואס האט פריער געארבעט מיט סינעגאל האט אים געלויבט און זיי לויב'ן אים נאך היינט, אריינגערעכנט זיין געוועזענער באלעבאס, סאל פרייס, דער גרינדער פון פרייס-קלאב. דער 89 רעטייערטער פרייס האט לעצטענס געזאגט אז ער האט שטענדיג באוואונדערט סינעגאל, ספעציעל וויאזוי ער האט אויפגעבויט און פירט קאסטקא. לויט אים איז סינעגאל דער בעסטער באלאנסירער צווישן וואל-סטריט, די ארבייטער, און די קאסטומערס ווען געווענליך נויגט מען צו איין זייט.
קאסטקא גיט אירע ארבייטער א שיינע סכום געלט צו זייערע רעטייערמענט פלענער, אנגעפאנגן פון 3 פראצענט פון דאס געהאלט נאכ'ן ארבעטן צוויי יאר און גייט ביז 9 פראצענט נאך 25 יאר. איר העלט אינשורענס, וועלכע דעקט אפילו דענטאל אינשורענס ביז 100 פראצענט, וועטר געגעבן אויך פאר פארט-טיים ארבייטער נאך 6 מאנאטן. אנדערע פירמעס געבן נארמאל נאר נאך 2 יאר און זייער אינשורענס איז האלב נישט אזוי ווערט. 85 פראצענט פון קאסטקא'ס ארבייטער באקומען העלט אינשורענס פון די פירמע אין קאנטראסט צו וואל-מארט און טארגעט וואו ווייניגער פון האלב ארבייטער פארמאגן גארנישט קין אינשורענס.
קאסטקא ווארפט נישט אפ קיין יוניאנס אזויווי וואל-מארט און אנדערע גרויסע קייט געשעפטן. ארום 14,000 פון קאסטקא'ס 113,000 ארבייטער זענען אונטער א יוניאן און די יוניאן פירער זאגן אז זיי זענען העכסט צופרידן מיט קאסטקא און האבן ווייניג אנקלאגעס. די יוניאן פארלאנגט 25 שטונדן ארבעט פאר די פארט טיים ארבייטער און פארלאנגט אז ווייניגסטענס האלב פון די ארבייטער דארפן זיין פול-טיים ארבייטער.
קאסטקאס יוניאן ארבייטער זענען צעטיילט צו 56 געשעפטן אין קאליפארניע, ניו יארק, ניו דזשורסי, ווירידזשיניע, און מערילענד. אין קאנאדע זענען אלע קאסטקא ארבייטער אונטער די יוניאן גענוי ווי אלע גרויסע קייט סופערמארקעט געשעפטן.
קאנקורענץ מיט וואל-מארט.
קאסטקא און וואל-מארט האבן ענליכקייטן ווען ביידע פארמאגן ריזיגע ווערהויז געשעפטן (וואל-מארט איז דער אייגנטומער פון סעמ'ס קלאב) אין וועלכע מעמבערס קענען קויפן מער קוואנטום פאר ביליגע פרייזן. אבער אין יסוד זענען די צוויי אנדערע סארט ביזנעסער, כאטש זיי זענען ביידע אין די זעלבע ליניע. ביידע פארקויפן אין די שווערע ביליאנען אבער וואל-מארט איז היבש שטערקער ווי קאסטקא ווען זי איז אמעריקע'ס גרעסטע ריטעיל קייט געשעפט און קאסטקא איז נאר די פינפטע אין די רייע.
נאך אן אינטערעסאנטע זאך מיט וואס קאסטקא איז אנדערש פון וואל-מארט איז די סארט קאסטומערס וואס זי באקומט. וואל-מארט איז באקאנט מיט אירע ארימע קאסטומער אויף אזוי ווייט אז רוב העכערע קלאס מענטשן האלטן אז עס פאסט זיי נישט אריינצוטרעטן אין וואל-מארט געשעפטן. קאסטקא'ס קאסטומערס זענען מענטשן וועלכע פארדינען אין דורכשניטליך $70,000 און א טייל פון אירע קאסטומער פארדינען אפילו איבער $100,000.
צי מיינט איר אן ארטיקל אדער א טעמע?
ווערט איז אן אויסדרוק וואס דרוקט אויס די באגריף פון דאס שוויות און מהות פון א א זאך אדער א באגריף לויט די שאצונג פון די אויגן פון מענשטן, אדער דורך אנדערע באגרייפן'גען
יעדעס ווערד וויבאלד עס איז פארבינדען אין דעם מענטש'ס אויגן און זיין באגרייפן עס, איז דאס שטענדיג סוביעקטיוו און נישט זיכער. א זאך וואס קען האבן פיל ווערד ביי איינעם, קען זיין גארנישט ווערד ביים צווייטען, אדער אפילו פארן זעלבן מענטש קען זיך טוישן דער מצב. לויט דעם קאנצעפט, איז אפילו א געוויסער זאך איז טייער ביז גאר ביי אסאך מענטשן איז דאס נאך נישט קיין פאקט אז דער זאך איז טאקע ווערד באמת. למשל, א געוויסער מאן קען אויסקוקן שיין און ציענד אין די אויגן פון אסאך פרויען, אבער אסאך ווינציגער מענער וועלן שפירן א ווערד כלפי פארן דעם מאן זעלבסט.
אפילו אין פעלד פון פינאנץ איז דאס אויך אזוי, א גלעזל וואסער האט נישט קיין ווערט ביי רוב מענטשן אבער פאר א מענטש אין מדבר האט דאס א ווערט פון פיל געלט ווייל ער איז שרעקליך דורשטיג.
לויט דעם איז די ווערט אלס מעלות אדער מידות פון א מענטש אויך נישט קיין אבסאלוט'ער ווערד; צ.ב.ש. גוט, אדער שלעכט, מותר אדער אסור זענען בלויז אין די אויגן פון געוויסע מענטשן א.א.וו.
עלוויס אהרן פרעסלי (יאנואר 8, 1935 - אויגוסט 16, 1977) איז געווען אן אמעריקאנער, באוווסט ווי פון די גרויסע ראק ענד ראל זינגער, אויך איז ער געווען אן און אקטיאר. עס איז מער באקאנט אלס פשוט מיט זיין ערשטן נאמען בלשון חיבה אלס "עלוויס"; אדער אויך "'דער קעניג פון ראק און ראל", אדער איינפאך "דער קעניג".
פרעסלי איז געבוירן צו אן ארימע פארפאלק וואס שטאמן פון אידן, זיין טאטע א טראק דרייווער, זיין מאמע א ניי מאשין ארבייטארין האבן פארלוירן זיין צווילינג ברודער, און אים האבן אים אויפגעצויגן אלס איינציג קינד, פון אינגווייז אן איז ער געווען טייל פון די קריכע כאר און דארטן האט ער האט אנגעהויבן זיין קאריערע אלס א זינגער פון געמישט קאנטרי מוזיק גאספעל בלוס ניגונים מיט גראמען און נאך זשענערס. ער האט זיך אנטוויקולט א פעסטע שטימע און אן אויסטערלישער ענערגעטישער דעליווערי - וואס דאס איז געווען פון די ערשטע פארעם'עס פון ראק און ראל.
פרעסלי האט אויך געמאכט 33 מאוויס און געשלאגן מערערע רעקארדס פאר קאנצערטן אנגעפילקייט וואס זיין פערפארמאנץ האט געצויגן הונדערטע טויזנטע צוהערער זיי מיטצוהאלטן לייוו, ווי אויך טעלעוויזיע רעטינגס און רעקארדן סעילס. ער איז סאבסעקוועטלי געווארן איינע פון די בעסט סעלינג און מערסטע אייפלוסרייכסטע ארטיסטען אין די היסטאריע פון פאפולער מוזיק.
אבער זיין לעבן פון כבוד און זיין אזוי פארגעטערט ביי די מאסן, ווי אויך זיין ארומפארן שטענדיג אויף די וועגן צו זינגן האט אים אוועקגעריסן פון זיין אינגן לעבן, מיט א דראג אווערדאזע אין עלטער פון בלויז 42 יאר צום שאק און צער פון זיינע פען'ס איבער די גארער וועלט.
די ביטלס (ענגליש: "The Beatles") זענען געווען אן ענגלישער ראק טרופע פון ליווערפול וואס אירע מיטגלידער זענען געווען דזשאן לענאן, פאל מאקארטני, דזשארדזש האריסאן, און רינגא סטאר. זיי זענען צווישן די מערסטע קאמערציאנאלע הצלחה'דיגסטע און באקאנטסטע טרופעס אין די היסטאריע פון פאפולער מוזיק.
די ביטלס זענען די בעסט סעלינג מוזיקאלישער אקט פון אלע צייטן אין אמעריקע זינט איר גרינדונג, לויט דער רעקארדינג אינדוסטריע אסאסיאציע פון אמעריקע, וואס סערטעפירט זיי אלס דאס העכסטע אויספארקויף'טער בענד פון אלע צייטן, באזירט אויף אמעריקאנע סעילס פון סינגלס און אלבאמען.
אין בריטאניע האבן די ביטלס ארויסגעגעבן מער פון 40 סארטן סינגלס, אלבאמען וואס האבן דערגרייכט נומער 1 אויפן מארק טאפ רעליסעס.
די קאמערציאלע הצלחה האט זיך איבערגעחאזערט דורכאויס און איבער די גארער וועלט און פיל לענדער און פעלקער: זייער רעקארד קאמפאני אי.עם.איי., האבן אפגעשאצט אז אין 1985 האבן זיי שוין אויספארקויפט איבער א ביליאן דיסק און טעיפ קאפיס פון זייערע ניגונים איבער די וועלט.
אום 2004, האט ראלינג סטאן מאגאזין זיי געלייגט אין ראנג אלס #1 אויפן שפיץ פון זייער ליסטע פון די 100 גרעסטע ארטיסטן פון אלע צייטן. לויט דעם זעלבן מאגאזין, האט זייער אייגענארטיגער שאפענדער מוזיק און קולטור'ליכער אימפאקט געהאלפן דעפענירן די 1960'ער יארן, און איר איינפלוס אויף פאפ קולטור קען זיך נאכאלטס שפירן היינט צוטאגס.
ריא דע זשאנערא מען רופט זי אויך ריא סתם אזוי. דאס איז א שטאט ביים ברעג ים אין בראזיל וואס איז באקאנט אלס טוריזם ציאונג פונקט.
עס איז אמאל געווען פאר א שטיק צייט די הויפט שטאט פון בראזיל
עס הייסט אז אזוי אלס "טייך פון יאנאוואר"
אירע דראג אינפעסטירטע געגנטן וואס ווערן געטריבן פון ארימקייט און גענגס איז א שם דבר אין די גאנצע וועלט, די פאליצי ציטערט און איז אינטערטעיניגט דארטן די פארברעכער.
טראץ דעם אלעם איז איר הערליכער פאנאראמע פון ריזן גראדע בערג אין הימל אריין אין די געשמאקע ביטשעס און פעסטיוואל א פלאץ ווי טויזנטער קומען אהין יעדן טאג פאר וואקאציע אין אירע גאר טייערע לוקסוסדיגע האטעלן וואס זענען אויסגעשורהט צענדליגע מיילן דורכאויס די פלאזשעס.
עסטעטיק אדער עסטאטיקע - אין איר מער ארגינעלער פארעם פון א גריכיש ווארט איז אן אפטייל פון פילעזאפיע, א מין שאצונג אין א ווערד סיסטעם, וואס שטודירט די טעם פונעם מענטש פון זיינע עמאציאנאלע טיילן, וויאזוי ער כאפט אויף א זאך ווי למשל א בלום צו ער האלט אז עס איז שיין צו נישט. וויבאלד עס איז דאך א מציאות אז על טעם וריח אין להתווכח, גייט דאס בלויז אריין אין פילעזאפיע טערמין'ען דאס אפצושצן. עס איז בעיקר עוסק אין ארט וואס דארטן איז דא גאנעטע בנינים וויאזוי דער מוח רעאגירט בשעת'ן קוקן דערויף.
דאס טוט אפהאנדלען א מענטש'ס פאראורטל, דיסקרימינאציע און משפט'ן וויאזוי די אלע פאקטארן וועלן אויפכאפן ביי אים שיינקייט, עקל, פאן, זיסקייט, נארישקייט, פארוויילונג, הארמאניע, לאנגווייליגקייט, אדער טראגעדיע. א.א.וו. וו.צ.ב.ש. א שיכור האט ליעב עפעס וואס א ניכטערער האט נישט ליעב, אדער א פרומער האט ליעב עפעס וואס א פרייער האט נישט ליעב. די אלע שטודיעס זענען עסטעטיק.
פארום אדער אינטערנעט פארום איז א וועב באזירטער אפליקאציע פאר דארטן אפצוהאלטן דיסקוסיעס, שמועסן און פאסטן דארטן באנוצערס אינהאלט, פון זייערע ארבעט, געשרייבאכצער ווי ארגומענטס, אדער הילף, שאלות און עצות אדער סתם פיילס ווי בילדער און ווידעא. א.א.וו.
אינטערנעט פארומס זענען אויכט אין אלגעמיין אנגערופן וועב פארום'ס, מעסעדעזש בארד'ס, דיסקוסיע בארד'ס, (עלעקטאראניק) דיסקאסיע גרופעס, דיסקאסיע גרופעס, בולעטין בארד'ס, א.א.וו.
דער טערמין "פארום" אדער "בארד" קען מיינען די גאנצער קהילה אדער בלויז די דאזיגע אונטער- פארום וואס דינט מיט איין געוויסער טעמע.
די מעסעדזשס געשריבן ווערט אויסגעלייגט און אויסגעפארעמט אדער אין א כראנאקאלישער סדר אדער ווי א לאנגע קייט און פאדעם פון דיסקאסיעס.
א שפירונג פון א ווירטואלער קהילה ווערט אפט אנטוויקלט ארום די דאזיגע פאראום'ס וואס זיי האבן געוויינליך שוין כסדר'דיגע באנוצער.
טעכנעלאגיע, קאמפיוטער שפילן און\אדער ווידעא שפילן, מאדע, רעליגיע און פאליטיק זענען פאפולערע פעלדער פון פארום גענג, אבער עס איז פארהאן פארום'ס פאר א ריזן נומער פון פארשידענארטיקע טעמעס דורכאויס דעם אינטערנעט.
אידישע פארוםס.
רבי יעקב בירב (ה'רל"ה – ראש חודש אייר ה'ש"ו) איז געווען א ראש ישיבה אין צפת. ער האט באנייט די סמיכה.
ער שטאמט פון די באקאנטע ספרד'ישע משפחה מרמראן (שו"ת מהר"י בירב סי' א'). א תלמיד פון מהר"י אבוהב, וואס דער מהר"י אבוהב איז געווען דער רבי פון ר' יוסף קארו, דעריבער זעט מען אין בית יוסף ווי ער באטיטלט רבי יעקב בירב רבינו הגדול, ווייל ער איז געווען זיין רבינ'ס רבי.
ר' יעקב איז געבוירן איז מקדה אין טילטולה, אין יאהר רנ"ג איז ער פארטריבן געווארן ביי גלות ספרד, ער האט געוואנדערט און געליטן הונגער און נויט, ער איז דעמאלטס געווען אינגאנצן אכטצן יאהר, ער אנגעקומען קיין תלמאסן, און געהאלטן א דרשה אין בית המדרש וואס האט באצויבערט די גאנצע שטאט, פון דארט איז ער אנגעקומען קיין פאס און כאטש ער איז געווען יונג ער האט נאך נישט געהאט קיין חתימת זקן א בארד, דאך האט מען איהם גלייך דארט אויפגענומען אלס רב אין שטאט, עס האבן דאמאלטס געוואנט אין פאס איבער פינעף הונדערט משפחות אידן.
פון דארט איז ער געגאנגען קיין מצרים, פון מצרים קיין דמשק, קיין ירושלים, איבעראל האט ער געשטעלט א ישיבה אין מרביץ געווען תורה, אבער צוליב זיין גרויסן כח אין תורה האט ער זיך נישט אונטערגעווארפן פאר קיינעם, וויבאלד ער איז געווען א גאון הגאונים, און איבאראל איז געווען מחלוקת אויף איהם.
פון ירושלים איז ער געקומען קיין צפת.
די פרשה פון סמיכה.
ווען ר' יעקב בירב איז געקומען קיין צפת האט ער דארט געשטעלט א ישיבה, מיט דער צייט איז ער געווארן דער ראש פון אלע תלמידים פון צפת, ער האט אויפגעשטעלט תורה אין די שטאט, וואס איז דעמאלטס געווארן א עיר ואם בישראל וואס האט נישט געהאט איהר גלייכן אין יענער צייט, דאן האבן זיך צוזאמען גענומען אלע גרויסע תלמידי חכמים פון און מען געשעטלט א בית דין, מען האט האט איהם מסמיך געווען אז ער קען פסק'ענען דיני קנסות און שלאגן מלקות.
די כוונה פון די חכמים איז געווען אז וויבאלד אין יענע צייט זענען געווען אסאך מענטשן וואס זענען איבערגעבליבן אין שפאניע און אין פורטוגאל אלס אנוסים, און זיי האבן חתונה געהאט שלא כדין, צוליב אונס און צוליב דעם וואס זיי האבן נישט געהאט קיין ברירה, אבער פאקטיש האבן זיי עובר געווען אויף איסורי כריתות מיט זייער חתונה, אסאך פון זיי זענען דערנאך ארויס פון דארט און געוואלט תשובה טועהן, ווערן צוריק תורה טרייע אידן, אבער זיי האבן געוואסט אז פאקטיש האבן זיי עובר געווען אויף איסורי כריתות, דאס האט זיי אפגעהאלטן פון טון תשובה, דעריבער האט מען געוואלט אז דער מהר"י בירב זאל זיי קענען געבן מלקות, און דער הלכה איז חייבי כריתות שלקו נפטרו מידי כריתותן, אויב איינער איז מחויב כרת און מען שלאגט איהם מלקות ווערט ער פטור פון כרת.
די מעשה אט פאסירט אין שנת ה'רצ"ח (מביט קרית ספר הל' סנהדרין). עטליכע חדשים שפטעטר האט דער מהר"י בירב מסמיך געווען פיר גדולי ישראל פון זיינע תלמידים 1) ר' יוסף קארו. 2) דער מבי"ט. 3) ר' אברהם שלום. 4) ר' ישראל ב"ר מאיר די קוריאל (קו' הסמיכה)..
אין אנדערע פלעצער ווערט אויסגערעכנט איינער פון די פיהר דער גרויסער בעל מקובל ר' משה קארדאווערא.
מען האט ארום געשיקט די כתבי הסמיכה צו אלס שטעט, אויך האט דער מהר"י בירב מסמיך געווען דעם גאון ר' לוי חביב ווי מען רופט איהם אויף זיין תשובה ספר מהרלב"ח, וואס האט דאן געוואונט אין ירושלים, און מען געשיקט פארן מהרלב"ח א כתב סמיכה. ווען עס איז אהנגעקומען צום רלב"ח דעם כתב סמיכה האט ער נישט מסכים געווען צו די סמיכה, ער האט אהנגעשריבן א גאנצע תשובה פאר וואס מען קען נישט מסמיך זיין אין די צייטן ווען עס עקזיסטירט נישט קיין בית הגדול אין ירושלים.
עס האט אויסגעבראכן א גרויסע מחלוקה צווישן דעם מהרלב"ח און דער מהר"י בירב, מען האט געשריבן תשובות און בירורי הלכות אהין און צוריק. רוב דערפון איז געדרוקט אין קונטרס הסמיכה סוף תשובות מהרלב"ח.
דער מהרלב"ח האט זיך געהאלטן ביי זיינס און דער מהר"י בירב האט זיך געהאלטן ביי זיינעם.
למעשה האט די אויבענדערמאנטע פיהר רביים נישט מסמיך געווען אנדערע, אבער אזויפיל האט עס גענוצט אז מען האט מסמיך געווען זיי זעלבסט.
דאס איז די איינציגיסטע דאקומענטירטע סמיכה וואס מיר ווייסן וואס מען מסמיך געווען רביים נאכן חורבן בית המקדש.
לייב דאַווידאָוויטש טראָצקי () (געבוירן לייבל ברוינשטיין) איז געווען איינער פון די דריי גרינדער פון דער קאמוניסטישער שיטה (די אנדערע זענען געווען לענין און סטאלין.
ווען לענין איז געשטארבן אין יאר 1924, האט ער געהאט גרויסע טשאנסן, צו איבערנעמען די פירערשאפט אין רוסלאנד, אבער סטאלין האט אים באזייטיקט. סטאלין האט אבער מורא געהאט פון אים, און האט אים געוואלט הרגענען, טראצקי איז אנטלאפן קיין מעקסיקא וואו ער האט געוואוינט אין קאיאקאן, מעקסיקא שטאט אינעם בלויען הויז פונעם מאלער דיעגא ריווערא און זיין ווייב די מאלערין פרידא קאהלא.
ער איז געווען א איד, און די אנטיסעמיטיזם באשולדיגן צוליב אים אז די אידן האבן א חלק אין קאמוניזם, און אז די אידן זענען שולדיג אין אלע צרות וואס קאמוניזים ברענגט.
זיין סוף איז געווען אזוי ווי אלע מענטשן וואס האבן געמיינט גוטס און האבן זיך געדרייט ארום סטאלין. סטאלין האט געשיקט זיינע ען קא ווע דע געהיימע אגענטן און מען האט אים דערשאסן אין מעקסיקא.
יהודה דוד אייזנשטיין דערציילט אין איינע פון זיינע חיבורים, אז ער האט אים באגעגנט אין אמעריקע אין באהעלטעניש.
שמעון בן שטח, איז געווען א תנא, וואס ווערט דערמאנט פינף מאל אין משניות.
שמעון בן שטח איז געווען פון דריטן דור זוגות, פון פינפטן דור נאך די אנשי כנסת הגדולה.
דריטער זוג.
אין דער משנה שטייט אז שמעון בן שטח איז געווען דער אב בית דין פון די סנהדרין, און יהודה בן טבאי איז געווען דער נשיא, די גמרא ברענגט א ברייתא אז דאס איז דער מיינונג פון רבי מאיר, אבער די חכמים האלטן פארקערט, שמעון בן שטח איז געווען דער נשיא, און יהודה בן טבאי איז געווען דער אב בית דין. צווישן זיי איז ווייטער אנגעגאנגען דער מחלוקת אין הלכה צווישן די חכמי ישראל, צו מען מעג סומך זיין אום יום טוב, יהודה בן טבאי האט געהאלטן אז נישט, און שמעון בן שטח האט געהאלטן אז יא.
איבער אים.
די שוועסטער פון שמעון בן שטח די קעניגן שלומציון איז געווען געהייראט צו דעם קעניג ינאי, א דאנק איר, איז שמעון בן שטח געראטעוועט געווארן - ווען זיין שוואגער דער קעניג - האט אויסגעהארגט אלע חכמים.
שמעון בן שטח האט אנגעפירט א שווערן קאמף קעגען די צדוקים, אין מגילת תענית ווערט פארצייכנט כ"ח טבת אלס טאג וואס שמעון בן שטח האט געזיגט די צדוקים און צוריק געשטעלט די סנהדרין.
אין גמרא שטייט געשריבן אז יהודה בן טבאי האט אמאל געהרגעט אן עד זומם, אויף צו ווייזן אנדערש ווי די צדוקים, דאך האט שמעון בן שטח אים אויפגעקלערט זיין טעות, זייט דעמאלס האט יהודה בן טבאי אויף זיך גענומען מער נישט צו פסק'ענען קיין הלכה, נאר אין אנוועזנהייט פון שמעון בן שטח.
פיצאַ איז אן איטאליענישער געבאקענער מאכל, געמאכט פון א דין קיילעכדיג פלאך ברויט באדעקט מיט א שיכט פון טאמאטע סאס און הארטע קעז.
פיצא איז געברענגט געווארן קיין אמעריקע דורך די איטאליענער וועלכע פלעגט ווערן געמאכט אויף א קאמפליצירטן אופן, אין אמעריקע האט מען געטוישט דעם רעצעפט און איז געווארן א שטארק פארשפרייטער און באקאנטער מאכל אין אמעריקע אלס א פעס"ט פו"ד און דערנאך איבער דער וועלט.
פיצא ווערט געווענטליך געמאכט מיט טייג און דערויף לייגט מען "פיצא סאוס" וואס ווערט געמאכט פון טאמאטעס מיט קעז. עס זענען אויף פארהאט אסאך סארט אויסלייגן פון פיצא ווי למשל מיט אדער אן קעז, מיט גרינצייג, שוואמען און געוויסע פירות אזוי ווי איילבירטן. ביי די גוים איז אויך דא וואס לייגן פלייש אויף פיצא וואס דאס מאכט די פיצה טריפה אלס בשר בחלב.
פיצא טייג איז א גייענדער ארטיקל פאר פיצא געשעפטן, מענטשן וואס ווילן מאכן זייערע אייגענע רעצעפטן קענען קויפן גרייטע פיצא טייג אין רוב לאקאלע פיצא געשעפטן, היינט קען מען שוין אויך קויפן פארפרוירענע גרייטע פיצא טייג אין געוויסע גראסעריס.
די בור העמילטאן דועל איז געווען א פארמאלער דועל צווישן די צוויי פאליטיקאנטן אין וועלכען וויצע פרעזידענט אראן בור האט אומגעברענגט דעם פאליטיקאנט אלעקסאנדער העמילטאן.
געשעענישן פירנדיג צו דעם דועל.
אין יענע יארן איז געווען א ביטערער קאנפליקט צווישן די דעמאקראטישע רעפובליקאנער און די פעדאראליסטן נאכדעם וואס דער געניטער פאליטיקאנט אראן בור האט פארכאפט א סענאט זיץ פון פיליפ שולער, דער שווער פון אלעקסאנדער העמילטאן. די צוויי זענען געווען פעדאראליסטן און זענען געווען באקאנט אין לאנד. העמילטאן איז געווען א שטאאטסמאן, אן אדוואקאט, א שרייבער, און א סאלדאט. ער איז געווען אקטיוו אין די אמעדמענמענדס פון דער קאנסטיטוציע און אלס אדוואקאט האט ער זיך כסדר אפגעגעבן מיט'ן פארטיידיגן די מענטשהייט קעגן דער קאנסטיטוציע און דאס האט אים געמאכט זייער פאפולער און באליבט ביים פאלק. ער איז אפיציעל באצייכענט געווארן אלס איינער פון די מערסט-פראמינענטע פאליטיקאנטן אין אמעריקאנער היסטאריע.
ווען העמילטאנ'ס שווער האט פארלוירן זיין סענאט זיץ צו אראן בור, א דעמאקראטישער רעפובליקאנער פאליטיקאנט פון ניו יארק, איז העמילטאן געווען סעקרעטאר אוו טרעזשורי. העמילטאן איז געווען אויפגעברויזט אויף בור וועלכער האט גענוצט א שמוציגן קאמפיין און האט אים גוט געארבעט צו געווינען דעם זיץ.
דער דעמאלטדיגער פרעזידענט איז געווען דזשאן אדאמס, א פעדאראליסט, וועלכער איז קריטיקירט געווארן פון אלע פארטייען און אויך זיין אייגענע פארטיי. דער פירער פון זיין אינערליכער קריטיק איז געווען אלעקסאנדער העמילטאן וועלכער האט גענוצט זיין עקזעקיוטיווע מאכט צו באוואשן דעם פרעזידענט און פאררופן דאס פאלק צו פרישע וואלן וועלכע איז באשטימט געווארן אין 800'.
אין יענע צייטן האט מען נישט געוויילט לויט'ן היינטיגן סיסטעם נאר יעדע סטעיט האט געוויילט א פרעזידענט קאנדידאט און דערנאך האבן די קאנדידאטן געוויילט צווישן זיך און ווער עס האט באקומען דאס מערסטע שטימען איז געווארן פרעזידענט און ווער עס האט באקומען די צווייטע מערסטע שטימען איז געווארן וויצע פרעזידענט. די רעזולטאטן פון די וואלן איז געווען א היסטארישע ווען די דעמאקראטישע רעפובליקאנער האבן אפגעווישט די פעדאראליסטן און דזשאן אדאמס האט שטארק פארלוירן. ווען די עלעקטארעל שטימען זענען געמאכט געווארן האבן טאמעס דזשעפרעסאן און אראן בור געווינען אייניג און בלית ברירה האט מען געמוזט אראפשיקן די וואלן צו קאנגרעס וועלכע איז נאך דאן געווען א פעדאראליסטישע קאנגרעס. אין דער ענדע האט דזשעפרעסאן געווינען די פרעזידענטשאפט און בור איז געווארן וויצע פרעזידענט.
בור האט אלס וויצע פרעזידענט זיך פאראייניגט מיט העמילטאן (זיין פאליטישע קעגנער אבער פאראייניגטע קעגנערשאפט קעגן אדאמס) און געשריבן א בוך קעגן אדאמס פרעזידענטשאפט און זיינע פאליסיס. העמילטאן האט לכתחילה נאר געוואלט אז דאס בוך זאל ארומגיין צווישן פאליטיקאנטן און זאל בשום אויפ'ן נישט דעגרייכן די פובליק ווייל ער האט נישט געוואלט באשמיצן זיין אייגענע פארטיי. בור האט אים אבער נישט געפאלגט און האט דאס יא פובליצירט פאר יעדן און העמילטאן איז געווארן אויפגעברויזט.
בור איז געווען א קאנטראווערסיאלער מענטש און פרעזידענט דזשעפראסאן האט באשלאסן אים ארויסצולאזן פון די נעקסטער עלעקציע. דער רעזולטאט פון די 800' עלעקציע האט געברענגט א טויש אין די קאנסטיטוציע און מען האט דעמאלט איינגעפירט די סיסטעם וועלכע ווערט היינט גענוצט. בור האט באשלאסן צו לויפן פאר גאווערנער פון ניו יארק אלס א זעלבשטענדיגער קאנדידאט. אבער ער האט זיך אנגעשטויסן אין א שטארקן ווידערשטאנד פון דעם רעפובליקאנער קאנדידאט וועלכער איז אינדארסירט געווארן דורך העמילטאן. די צוויי זענען געגאנגן ציין און נעגל און בור האט פארלוירן.
ערשט יעצט האט העמילטאן באשלאסן צו נעמען נקמה אין בור און האט געמאכט שפאט פון אים אין צייטונגן און ביי אנדערע געלעגנהייטן. נאך א געוויסן ארטיקל קעגן בור אין דעם אלבאני רעדזשיסטער וועלכע איז געווען זייער שארף האט בור זיך באליידיגט און האט גערופן העמילטאן זאל צוריקציען פון זיינע קאמענטארן אבער העמילטאן האט זיך אויסגעלאכט.
בור האט גערופן העמילטאן צו א דועל ווען ער איז נאך געווען וויצע פרעזידענט און העמילטאן האט געשפירט אז ער מוז דאס אננעמען וויבאלד ער האט אליינס געהאפט אויף א פאליטישער קאריערע אין זיין צוקונפט און מיט'ן באטייליגן זיך וואלט ער געוויזן יושר. העמילטאן'ס פריינט האבן אים געווארענט קעגן דעם ווייל ער האט געהאט א זון וועלכער איז קריטיש פארוואונדעט געווארן פון אזא שפיל. אבער העמילטאן האט דאס פארט אנגענומען.
דער דועל.
דער דועל איז באשטימט געווארן אריבער דעם האדסאן טייך צווישן ניו יארק און ניו דזשורסי אבער א דועל איז שוין דעמאלט געווען אומלעגאל אין ניו יארק און מען האט דערפאר אפגעמאכט אז די עדות צו ביידע וועלן אוועקוקן דורכאויס די גאנצע צייט אין פאל מען וועט זיי אנקלאגן דערפאר אלס א קרימינאלע אקט. העמילטאן האט געשאסן ערשט און האט פארפאסט און באלד דערנאך האט בור געשאסן און ווארשיינליך דווקא געוואלט פארוואונדן העמילטאן אין די פיס. למעשה האט דער קויל דעגרייכט אין זיין בויך און א טאג דערויף איז העמילטאן געשטארבן.
רעזולטאטן.
בור איז אנגעקלאגט געווארן פאר מארד אין ניו יארק און שפעטער אויך אין ניו דזשורסי אבער ער איז קיינמאל נישט געברענגט געווארן צו גערעכטיקייט. באלד נאך דעם אינצידענט האט ער געמאכט פליטה קיין סאוט קאראליינע אבער נישט לאנג דערנאך איז ער צוריקגעקומען קיין וואשינגטאן צו ענדיגן זיין טערמין אלס וויצע פרעזידענט.
מיט זיין קאריערע א פארגאנגנהייט, האט בור זיך אריבערגעצויגן צו די מערב שטעט וואו ער האט געפלאנט צו בויען א נייע אימפעריע און באקומען נייע שטיצע. פרעזידענט דזשעפרעסאן האט זיך דערוואוסט דערפון און האט אים אפגעשטעלט. בור איז דאן אנטלאפן קיין אייראפע אבער האט זיך יארן שפעטער צוריק געקערט קיין ניו יארק צו שטודירן און ער איז ארעסטירט געווארן און געברענגט געווארן פאר א געריכט צוליב זיין ראלע אין דעם דועל. ער איז פריי געלאזט געווארן צוליב שוואכע עדות'שאפט און איז פארבליבן וואוינען אין ניו יארק ביז זיין טויט אין 836'.
די צוויי ביקסן וועלכע זענען גענוצט געווארן אין דעם דועל ליגט היינט אין באזיץ פון דזשעי-פי מארגען טשעיס וועלכע האט דאס אפגעקויפט אין 930' פאר א גרויסער סומע געלט.
אראן בור איז געווען דער דריטער וויצע פרעזידענט פון די פאראייניגטע שטאטן. ער האט געדינט אין דער אדמיניסטראציע פון אמעריקע'ס דריטן פרעזידענט, טאמעס זשעפערסאן.
בור איז באוואוסט צוליב זיין פארברעכן אין וועלכע ער האט אומגעברענגט זיין פאליטישן אפאנענט אין א דועל אין 1804. בור איז אנגעקלאגט געווארן פאר מארד און אנטלאפן.
פאלשע געלט איז אן אנגייענדיגער פראבלעם אין וועלכע שווינדלער פרינטן פאלשע געלטער וועלכע גייט דערנאך אריין אין צירקולאציע.
וואלוטע זיכערהייטן.
די מינט דעפארטמענט ווייסט אויך פון דעם סוד אז יוגנטליכע און אויך פראפעסיאנאלע גנבים מאכן נאך געלטער און האבן דערפאר א ספעציעלע שטאב מיט עקספערטן וועלכע געבן זיך אפ מיט'ן פראדוצירן די וואלוטע מיט די מאקסימום זיכערהייט מאסנאמען וועלכע עס זאל זיין שווער נאכצומאכן. פון עטליכע פיס ווייט וועט א מענטשליכער אויג נישט באמערקן קיין חילוק צווישן אן עכטע און א פאלשע באנקנאט, אבער איינמאל מען קוקט דערויף פון דער נאנט דארף מען שוין נישט זיין קיין גרויסער עקספערט צו באמערקן די פאלשקייט.
פארשטייט זיך אז די פראפעסיאנאלע פעלשער מאכן א בעסערע דזשאב ווי די יוגנטליכע וועלכע טוען דאס מער פאר אינטערעסאנקייט ווי צו באגיין א פארברעכן. נאכגעמאכטע געלטער פון פראפעסיאנאלע שווינדלער קען מען שווער באמערקן און טיילמאל וועלן עס אפילו די מאשינען נישט אויפכאפן. די מינט דערפארטמענט איז נישט באזארגט איבער די יוגנטליכע כאטש זיי פראדוצירן זייער אסאך פאלשע געלט ווייל אין רוב פעלער כאפט מען זיי גענוג שנעל נאך איידער עס איז געווען א שאנס עס זאל זיך ערנסט צעשפרייטן. אבער מיט די פראפעסיאנאלע פעלשער קען מען זיך שווער אן עצה געבן ווייל ווי פארגעשריטן די מינט דעפארטמענט ווערט, אלס מער פארגעשריטן ווערן זיי.
די ערשטע זאך וואס יעדער באמערקט ווען מען נעמט אן אמעריקאנער באנקנאט אין די האנט איז די דינע פעדימער וועלכע זענען אויסגעלייגט ווי קליינע שלענגעלעך צווישן די צוויי פאפירן. די פעדימער זענען אריינגעקלעפט צווישן די צוויי טיילן פון דעם באנקנאט וועלכע איז כמעט נישט מעגליך נאכצומאכן אין רעאליטעט אבער דער סקענער אנדעקט באלד די אלע קלייניקייטן כאטש זיי טוישן די קאלירן און געבן געוויסע עפעקטן וועלכע קענען נישט געזען ווערן מיט'ן מענטשליכ'ן אויג.
יעדעס באנקנאט האט אויך באהאלטענע בוכשטאבן אויף פארשידענע ערטער און רוב באנקנאטן האבן אויך גאלדענע גלאנצנדיגע נומערן אדער בוכשטאבן. אבער די אלע מאסנאמען זענען שוין היינט גארנישט ווערט ווייל יעדע קלארע סקענער כאפט אויף די אלע סודות און מייקראפרינטינגס און אויב מען פארגרעסערט דאס מיט'ן קאמפיוטער קען מען דאס קלאר זען.
דער הויפט שוועריקייט נאכצומאכן באנקנאטן הייבט זיך אן ביים פרינטן. א גוטע סקענער האט יעדער צווייטער, אבער א גוטע פרינטער וועלכע קען פרינטן די אלע מייקראפרינטס איז כמעט נישט בנמצא. דער פרינטער וועט נעמען אלע דעטאלן און מאכן דערפון איין גרויסע קוגל און מען וועט שנעל קענען באמערקן אז די געלט איז פאלש. נאך א פראבלעם וואס דורכשניטליכע פרינטערס האבן איז, ווען עס קומט צו שטארק ליכטיגע פרינטינג. א נארמאלע פרינטער קען נישט פרינטן אזעלכע ליכטיגע קאלירן און וועט דאס אויטאמאטיש מאכן טונקעלער.
וויאזוי אימער, זענען אבער פאראן פרינטערס וועלכע קענען יא טאן א גוטע דזשאב און מען וועט כמעט נישט דערקענען קיין חילוק סיידן מען נוצט א פארגרעסערונג גלאז. די סארט פרינטערס זענען זייער טייער אבער פאר די פארברעכערס איז עס ווערט דאס געלט...
וואלוטע פאפיר.
שטודיעס ווייזן אז רוב פאלשע באנקנאטן ווערן אויסגעגעבן ביינאכט אין פלעצער וואו עס איז טונקל ווי רעסטוראנטן, טעקסיס, א.ד.ג. ווייל דעמאלט קען מען שווערער באמערקן די פאלשקייט פונעם פרינט. אבער א געשליפענער סוחר וועלכער האלט געלט אין זיין האנט א גאנצן טאג וועט באלד שפירן אז עפעס איז פארדעכטיגט דורכ'ן אנכאפן דעם פאפיר. געלט האט א געוויסע שפירונג אין די הענט וועלכע יעדער ווייסט צו זאגן און די וואס האלטן דאס אסאך אין די הענט וועלן דאס שנעל אנטדעקן.
1) ארגינעלע פאפיר וועלכע מיר נוצן און אונזערע היימען און אפיסעס זענען געמאכט פון האלץ אפפאל שטויב וועלכע מען נעמט פון ביימער. די פאפיר פון געלט איז געמאכט פון קאטאן (באוול) און אנדערע פלאקס פייבערס וועלכע ווערט אנגערופן רעדזש פאפיר.
די רעדזש פאפיר איז שטארקער און וועט זיך נישט אזוי שנעל צורייסן. אויך וועט זיך עס נישט צומאלן פון וואסער (אויב מען וואשט דאס אויס בטעות) ווייל עס איז צוזאמענגעשטעלט אזויווי סחורה און נישט דורך קלעב.
2) די וואלוטע פאפיר איז אסאך דינער ווי אנדערע פאפיר לויט איר שטארקייט.
3) ווען דער וואלוטע ווערט געפרינט ווערט עס נאכמער צודריקט דורך א ספעציעלע געהיימע וועג פון פרינטן וועלכע לייגט ארויף טויזענטער פונט פון דרוק. דער דורק פון פרינטן בלייבט טאקע נישט צו לאנג און איינמאל עס הייבט אן צירקולירן ווערט עס דאפעלט די סייז.
צו באקומען די ריכטיגע פאפיר איז זייער שווער אבער איז פארט דא צו באקומען אין די אונטערוועלט מארקעט. די פראפעסיאנאלע פעלשער זענען פארבינדן מיט פאפיר פירמעס וועלכע שטעלן זיי צו די נויטיגע פאפירן אונטערן טיש. איינמאל דער פאפיר שפירט שוין געהעריג אין די הענט איז שוין דאס דרוקן א קליינע פראבלעם ווייל רוב מענטשן באטראכטן נישט קיין געלט צופיל אבער וועלן עס יא שפירן אין די הענט.
אין די לעצטע יארן זענען א גרופע שווינדלער פון אויסלאנד אויפגעקומען מיט א נייעם געדאנק. זיי האבן גענומען עכטע באנקנאטן אין קלענערע בילס און דאס איינגעטונקן אין בליטש וועלכע האט אינגאנצן ארויסגענומען די פארב נאך עטליכע טעג. איינמאל דער פאפיר איז געווען ליידיג און אויסגעטרוקנט האבן זיי ארויפגעדרוקט גרויסע בילס דערויף. אין אנדערע ווערטער האבן זיי געקענט מאכן פון אן איין דאלאר ביל א הונדערטער און פארדינט 99 דאלאר. זייער געדאנק האט געארבעט און לויט ווי מען שאצט האבן זיי אריינגעשווערצט צווישן 20 און 30 מיליאן דאלאר אין א משך פון עטליכע יאר ביז אויספארשער האבן געכאפט וואס זיי האבן געטאן.
אין אמעריקע גייט דאך אלעס פובליק און די גאנצע גאס האט געליינט אין די נייעס אז פארברעכער האבן געפעלשט געלט דורך אראפנעמען די אלטע דרוק און דאס איבערגעדרוקט אויף גרעסערע באנקנאטן. מער ווי דעם האט נישט אויסגעפעלט און טויזענטער יוגנטליכע האבן אנגעהויבן נאכטאן דאס זעלבע. איינעם איז דאס געגאנגן און איינעם נישט און פרישע מיליאנען פאלשע דאלארן זענען ווידער אריין אין די צירקולאציע.
די מינט דעפארטמענט האט זיך אן עצה געגעבן מיט דעם אויך און האבן אריינגעשטעלט א גאלדענע שטריך אין די ברייט פון רוב באנקנאטן וועלכע עס איז אוממעגליך אינגנאצן צו באזייטיגן. נאכמער, די שטריך איז אזוי געמאכט אז איינמאל מען רירט צו דערצו טוישט זיך דער קאליר צו גרין און דעמאלט איז שוין דער באנקנאט גארנישט ווערט.
נאך א זאך וואס די מינט דעפארטמענט האט צוגעלייגט און האט אויך אסאך געהאלפן צו דעם פראבלעם איז א וואסער-צייכן בילד אויף די קלענערע באנקנאטן וועלכע אנטהאלטן דעם מענטשליכן בילד פון דעם באנקנאט צווישן די צוויי פאפירן און קען נאר געזען ווערן פון איין זייט.
די אלע מאסנאמען וועלן נאכמער העלפן עווענטועל אבער דערווייל צירקולירן נאך אסאך פון די אלטע באנקנאטן און מען קען זיי גרינג פעלשן דורך דעם אויבנדערמאנטן וועג.
וויאזוי מען כאפט די פעלשער.
טויזענטער פעלשער ווערן געכאפט יעדעס יאר דורך לאקאלע פאליציי און דורך די סיקרעט סערוויס (די סיקרעט סערוויס האט צוויי פליכטן: היטן דעם פרעזידענט און נאכגיין געלט פעלשער). רוב פון די וואס ווערן געכאפט זענען יוגנטליכע וועלכע מאכן נישט קיין גוטן דזשאב אדער געבן עס איבער צו אנדערע יוגנטליכע וועלכע אלאמירן די פאליציי.
די פראפעסיאנאלע געלט פעלשער ווערן נאכגעגאנגן דורך די סיקרעט סערוויס מיט די הילף פון די לאקאלע פאליציי און אנדערע לאו ענפארסמענט אגענטורן. אזא אויספארשונג קען געדויערן יארן לאנג און הונדערטער אגענטן און פאליציי זענען טיילמאל פארמישט אין איין מיסיע.
די פראפעסיאנאלע פעלשער האבן ספעציעלע וועגן וויאזוי אריינצושווערצן זייערע פאלשע באנקנאטן אן דעם מען זאל זען אז עפעס איז פארדעכטיגט. אבער "סוף גנב לתליה", יעדער מאכט אמאל א טעות און אויך פראפעסיאנאלן מאכן טעותים און איין טעות ברענגט זיי אונטער די אייזערנע גראטעס.
די מינט דעפארטמענט האלט אויך אן אבזערווירנדן אויג דורכ'ן סקענען אלע באנקנאטן וועלכע צירקולירן אדורך זייער דעפארטמענט. אין א נארמאלע יאר צירקולירט דורך ארום 24.5 ביליאן דאלאר פון וועלכע איבער העלפט זענען 1 דאלאר באנקנאטן וועלכע ווערט דאס מערסטע באנוצט צווישן די מאסן. יעדע 1 דאלאר באנקנאט האלט בערך 18 מאנאטן און צירקולירט דורך די מינט דעפארטמענט 4 אדער 5 מאל פער יאר דורכשניטלעך. א 100 דאלאר באנקנאט איז די ווייניג גענוצטע באנקנאט און האלט טאקע לאנגע יארן. א הונדערטער צירקולירט נאר איינמאל אין 4 יאר.
ווען די מינט דעפארטמענט דערווישט א פאלשן באנקנאט הייבן זיי אן א אויספארשונג. אויב עס קומען נישט נאך פון די זעלבע בענק דעמאלט מאכן זיי נישט קיין עסק. אבער אויב זיי זעען אז עס שטאמט פון איין מקור (לאמיר זאגן איין שטאט אדער געגענט) אדער אויב די באנקנאטן זענען נאכגעמאכט אויפ'ן זעלבן וועג, דעמאלט מישט מען אריין די סיקרעט סערוויס אין די לאקאלע פאליציי פון יענע געגענט און אן אויספארשונג הייבט זיך אן.
יעדע באנק און ווענדינג מאשין קען אויך דערווישן א פאלשן באנקנאט ווייל די טינט אין רוב באנקנאטן האבן א געוויסע טייל מאגנאט וועלכע די מאשינען מוזן דערשפירן אויב נישט וועט עס צוריק אויסשפייען דעם באנקנאט. אבער א גוט נאכגעמאכטן דאלאר וועט יא דורכגיין ווייל א מאשין איז דאך נאר א מאשין. די סקענערס וועלכע די מינט דעפארטמענט און גרעסערע בענק נוצן קענען אבער נישט אויסגענארט ווערן קיינמאל. זיי פארמאגן 30 סענסארס פון וועלכע יעדע פון זיי באטראכט אן אנדערע טייל פונעם באנקנאט.
דער פארברעכן און איר שטראף.
ווען איינער מאכט א פאלשע באנקנאט, אפילו נאר פאר אינטערעסאנטקייט, און ער לייגט דאס אריין אין צירקולאציע דורך געבן פאר א געשעפטסמאן אדער אנדערן, שפילט ער זיך מיט זייער א הארבע פארברעכן וועלכע איז אין פאקט א פעדעראלע פארברעכן. די סיקרעט סערוויס איז זייער א שטייפע און פונקטליכע אגענטור וועלכע וועט זיכער מאכן אז יעדער פארברעכער ווערט אנגעקלאגט מיט דאס הארבסטע וואס מעגליך. די סיקרעט סערוויס איז געגרינדעט געווארן פאר דעם צוועק און האט שוין יארן ערפארונג. זייער פליכט צו באוואכן דעם פרעזידענט און אנדערע רעגירונג'ס אפישעלס האבן זיי ערשט באקומען צענדליגער יארן שפעטער נאר צוליב זייער אומגעהויערע סוקסעס.
אין רעאליטעט איז גרינג צו פארשטיין פארוואס דאס איז אזא הארבע פארברעכן. געלט איז ווי אקסיגען צו די עקאנאמיע וועלכע איז די וויכטיגסטע זאך פאר די סאסייאיטי. אויב מענטשן קענען נישט געטרויען די געלט וועלכע זיי טראגן ארום אין טאש דעמאלט איז וועלט אויס וועלט.
אויב איינער מאכט נאר איינמאל א שפיל און ער ווערט געכאפט וועט ער באקומען 15 יאר טורמע און א רייע פון געלט שטראפן. אויסער דעם האט די רעגירונג רעכט צו קאנפיסקירן אלע פראפערטי און מאשינען וועלכע זענען גענוצט געווארן צו מאכן די פאלשע געלט. אפילו אויב עס געלונגט איינעם צו באקומען א מילדע טורמע אורטייל איז ער אבער שוין אנגעזעצט פאר זיין גאנצע לעבן ווייל יעדער מענטש וואס האט אויף זיך א פעדעראלער פארברעך וועט קיינמאל נישט קענען טרעפן א דזשאב אין א נארמאלע ביזנעס און קיין איין באנק וועט אים מער נישט וועלן געטרויען.
זייט געווארנט!
אויב איר שפאצירט אריין אין באנק מיט א פאלשן באנקנאט אומוויסנדיג אין אייער הענט און איר גיט דאס איבער פאר א טעללער וועט אייך דאס גליק נישט באטרעפן... איר וועט גענומען ווערן פאר אויספארשונג אזוי לאנג ווי איר וועט קענען איבערווייזן אז איר זענט אומשולדיג. טויזענטער מענטשן ליידן פון דעם פראבלעם יעדעס יאר אבער קיין אנדערע ברירה איז נישט פאראן, די פאליציי מוז נאכגיין די פארברעכער און צומאל וועט אן אומשולדיגער ליידן.
1) זייט געווארנט, נעמט די צייט צו שפירן און באטראכטן יעדעס באנקנאט. אויב איר פארדעכטיגט עפעס זאגט עס אפ.
2) אויב איז עס א גרעסערע סומע געלט קוקט אויף די סיריעל נומערן, אויב זענען זיי די זעלבע איז א קלארער סימן אז זיי זענען פאלש.
3) פארדעכטיג יעדן אלטן באנקנאט. ווי עלטער דאס איז אלס מער שאנסן צו זיין פאלש.
4) שעמט אייך נישט אפצוזאגן אלטע פארקנייטשטע באנקנאטן.
5) לייגט דעם באנקנאט קעגן א לעקטער די סימנים וועלן באלד אויסזאגן דעם אמת.
6) אויב איר פארדעכטיגט אז איר האט פאלשע געלט אין אייער באזיץ גייט נישט דערמיט אין באנק נאר רופט די פאליצי.
אמעריקאנער וואלוטע
ניקאטין איז א נאטורליכע ארגאנישע כעמיקאליע וועלכע געפינט זיך אין טאבאק פלאנצונגען. די כעמיקאליע באשטייט פון קארבאן, הידראגען, שטיקשטאף און זויערשטאף וועלכע גיבן אינאיינעם א ספעציעלע דערשפיר אינעם מענטש'נס קערפער. א ביישפיל פאר די וואס רויכערן נישט איז קאפעין וועלכע איז די נאנטסטע סארט אייננעמונג צו ניקאטין און גיט די זעלבע סארט סטימולאציע אין א קלענערן פארנעם.
ניקאטין איז אן אדיקטיווער סטימולאנט וואס מאכט דאס הארץ קלאפן גיכער און טוט דערהעכערן דעם בלוט דרוק. אויך קען ער מאכן אז א מענטש זאל נישט הונגערן און פארגיכערט דעם מעטאבאליזם. אזוי ווי ניקאטין איז שטארק אדיקטיוו, מענטשן וואס רייכערן אדער ניצן טאבאק קענען נישט אין גרינג אויפהערן.
מ'טרעפט ניקאטין אין רוב פלאנצן פון דער נאכטשאטן פאמיליע, למשל פּאָמידאָרן, קארטאפל, פאטלעזשאנען און פאפריקע. אויך אין דעם קאקא פלאנץ טרעפט מען ניקאטין. דער ניקאטין טוט ווירקן אויף די נערוון. א גרויסער מאס פון ניקאטין איז גיפטיק.
דער נאמען ניקאטין איז נאך זשאן ניקאט, דער פראנצויזישער אמבאסאדאר אין פארטוגאל, וואס האט געשיקט זוימען פון טאבאק קיין פאריז בודק זיין צו מען קען זיי ניצן פאר א מעדיקאמענט.
ניקאטין ווערט געניצט ווי א מעדיקאמענט צו היילן געוויסע פעלער פון עפילעפסיע.
ניקאטין באטרעפט אינגאנצן 5 פראצענט פון די טאבאק פלאנצונגען און דאס ווערט ארויסגענומען און קאנצעטרירט בעפאר מען לייגט דאס אריין אין פאפיראסן און ציגארן. היינטיגע פאפיראסן פארמאגן צווישן 8 און 20 מיליגראם ניקאטין א פאפיראס, געוואנדן לויט די סארטן. ווען מען רייכערט נעמט דער קערפער נישט אריין מער ווי איין מיליגראם ניקאטין ווייל די איבעריגע גייט אוועק מיט'ן פייער און רויך אבער דאס ביסל וואס גייט יא אריין ברענגט א ספעציעלע סטימולאציע אינעם קערפער צו וועלכע מען געוואוינט זיך צו און מען לעכצט פאר נאך און נאך.
ווען ניקאטין קומט אריין אינעם קערפער ווערט דאס פארשפרייט צו די הויט, לונגען, און צו די אינערליכער הויט פון די נאז און מויל. אין די פלעצער זיצט עס פאר א שטיק צייט ווילאנג עס זאפט אריין אין די בלוט צעלן און צירקולירט ווייטער צו די אנדערע טיילן פון דעם קערפער. אבער בעפאר עס גייט ווייטער לויפט עס ערשט דורך אין די מוח וואו איר עפעקט ווערט צום מערסטן דערשפירט און ערשט דערנאך גייט עס ווייטער.
עס זענען פאראן פארשידענע וועגן וויאזוי ניקאטין קען אנקומען אינעם קערפער און די גרינגסטע וועג פון זיי איז דורך אטעמען די לופט וועלכע פארמאגט ניקאטין. רויכערן טוט גענוי דאס ווייל מען אטעמט אריין די רויך וועלכע טראגט איז זיך די ניקאטין ווען עס ברענט אויס און וועפט אריין אין די רויך. אבער נישט נאר דער וואס רויכערט באקומט ניקאטין, נאר יעדער וואס שטייט ארום און אטעמט אריין די רויך פון דעם ציגראט. נישט אומזיסט ווארענט מען פאר צווייטע האנט רויכערן וועלכע איז טייטש אז מען שטייט און פארברענגט נעבן מענטשן וואס רויכערן און מען באקומט די ניקאטין געצוווינגענערהייט צי מען פארשטייט יא דערצו צו נישט.
ניקאטין בלייבט אבער נישט לאנג אינעם קערפער און נאך עטליכע שטונדן איז קיין זכר מער נישטא. דער פראדעצור פון די עפעקט פון ניקאטין הייבט זיך אן ביז 15 סעקונדעס און קען אנהאלטן ביז 60 מינוט. נאכדעם איז עס שוין טויט און עס געדויערט בערך נאך 5 שטונדן ווילאנג עס גייט גענצליך ארויס פונעם קערפער. רוב פון דאס ביסל ניקאטין גייט אריין אין די לעיבער וואו עס ווערט אויסגעברענט צו גארנישט און דאס איבעריגע גייט ארויס פונעם קערפער דורך פארשידענע וועגן.
ניקאטין איז צוזאמענגעשטעלט פון כעמיקאלן (ווי פריער דערמאנט) און האט א כעמיקאלע עפעקט אינעם קערפער וועלכע ברענגט א גוט שפרינדיגע רעזולטאט. אזויווי אלקהאל, קען ניקאטין בארואיגן א מענטש אבער עס קען אויך טאן די פארקערטע און דאס איז געוואנדן לויט דעם מענטש'נס סיטואציע בעפאר ער האט אנגעהויבן רויכערן. ביידע, אלקהאל און ניקאטין, וועלן צוגעבן צו א גוטע שטימונג און וועלן פארערגערן א שלעכטע שטימונג אויב מען איז אזוי געווען אין די מינוטן בעפאר מען האט דאס איינגענומען. אבער אפילו אויב מען איז אין א שלעכטע שטימונג וועט מען נישט בלייבן אזוי אויב מען טרינקט נאך וויין אדער מען רויכערט נאך ניקאטין. די כעמיקאלן עפעקטן געוויסע טיילן אינעם מוח וועלכע ברענגן די זארגעניש און אנגעצויגענקייט און בלאקירן זיי אין טייל און דאס בארואיגט דעם מענטש. די כעמיקאלן פון ניקאטין בלאקירן אויך א טייל אינעם קערפער וועלכע פארברענט צוקער און דאס ברענגט אז דער קערפער זאל פארבלייבן מיט מער צוקער וועלכע ברענגט א בעסערע שטימונג.
מיט דעם קען מען גרינג פארשטיין פארוואס רויכערן נעמט אוועק די אפעטיט פון עסן. דער קערפער פארברענט די צוקער וועלכע ליגט אין די בלוט אלס א טייל פון דער פראדעצור פון פארברענען קאלעריס און ווען אסאך פון דאס צוקער איז שוין נישטא שפירט דאס דער מוח און עס הייבט אן פארלאנגן פאר מער עסן. ניקאטין קען אפהאלטן די צוקער פארברענעריי און וויבאלד עס פארבלייבט מער צוקער אינעם קערפער שפירט מען נישט אזוי שנעל הונגער כאטש אין פאקט דארף שוין דער קערפער יא האבן עסן.
אבער מיינט נישט אז רויכערן איז א גוטע רעצעפט פאר א דייעט. פארקערט, רויכערן פארדרייעט די גאנצע סיסטעם פון עסן וועלכע האט טאקע נישט קיין עפעקט אויף א מענטש וואס עסט נארמאל, אבער אויב מען גייט אויף א דייעט מאכט עס אסאך פראבלעמען און כאטש דער מענטש קען פארלירן וואג וועט ער אבער ליידן דערפון און ער וועט שנעלער צוריקנעמען וואג אויב ער לאזט נאך פון א דייעט.
איינע פון די ערשטע עפעקטן וואס ניקאטין ברענקט אינעם קערפער איז אז עס שאפט מער שלעכטע קאלעסטראל אין די בלוט אלס אן עפעקט פון די כעמיקאלן און עס פארמערט די שאנסן צו מאכן פראבלעמען אין די ארטעריעס (בלוט רערן וועלכע טראגן ארויס די בלוט פון די הארץ צו די איבעריגע טיילן פונעם קערפער) און אנזאמלן קליינע שטיקער פארטרוקענטע בלוט וועלכע קען גרינג ברענגן צו א הארץ אטאקע.
אבער עס איז אויך פאראן גוטע עפעקטן פון ניקאטין און אלע וואס רויכערן וועלן אייך קענען עדות זאגן דערויף. עס מאכט מער וואך און קען אויפלעבן א פארשלאפענעם נאכמיטאג. דאס פאסירט ווען די ניקאטין גייט אריין אין די מוח און אירע כעמיקאלן טרייבן דעם מוח צו טראכטן און טאן ווייטער. דער מוח באשטייט פון ביליאנען קליינע צעלן און מיליאנען קליינע רערן וועלכע האלטן די אינפארמאציע אן מאכן דעם מענטש טראכטן. כדי דאס זאל קענען פאסירן דארפן די אינפארמאציע ארומגיין פון איין רער צו די צווייטע און דאס ווערט געטאן דורך א ספעציעלע כעמיקאל וועלכע ליכט אינעם מוח און פירט אן די קאמיוניקאציע. ניקאטין קלאפט זיך אן מיט די כעמיקאל און פארשטערקערט איר און מאכט אז די אינפארמאציע אינעם מוח זאלן שנעלער געטריבן ווערן פון איין פלאץ צו צווייטן און מאכט אז דער מענטש זאל פלוצלינג באקומען א שטופ אויף פאראויס ווען זיין מוח ברענגט אים די אינפארמאציע און ער קומט צו נייע באשלוסן און אקציעס.
א צווייטע מעלה פון ניקאטין איז אז עס העלפט אוועקנעמען ווייטאג. די כעמיקאלן פון ניקאטין דינען אינעם מוח ענליך צו מארפין און לאזט נישט דעם מוח אנאליזירן ווייטאג אינעם קערפער.
חסרונות.
אבער די מעלות פאלן אוועק צענדליגער מאל קעגן די חסרונות. רויכערן פארמערט די שאנסן צו קענסער, הארץ פראבלעמען, בלוטשטורץ, אלצהיימער קרענק, און נאך פארשידענע קראנקהייטן. די וועלט האט אלע יארן געוואוסט אז רויכערן טויג נישט אבער מענטשן האבן נישט געוואלט הערן און פארשטיין. נאך די צווייטע וועלט קריג האט מען מער אנגעפאנגן צו רעדן דערוועגן אין די עפענטליכקייט און יארן שפעטער האבן א רייע שטודיעס אויפגעטרייסעלט די וועלט ווען דאקטוירים האבן זיך פאראייניגט און געווארענט די מענטשהייט אז רויכערן איז סם פאר'ן מענטש און איז דער הויפט אורזאך פאר א רייע קרענק.
עווענטועל האבן מענטשן אנגעהויבן קלאגן די טאבאק פירמעס פאר'ן ברענגען די קראנקהייטן אבער די רייכע גרויסע פירמעס האבן געקעמפט מיט די בעסטע אדוואקאטן און האבן געווינען יעדעס מאל. אין די מיטעלע 1990ער יארן האט א אינערליכע וויסנשאפטלער, וועלכער איז אפגעזאגט געווארן פון זיין שטעלע, נקמה גענומען פון די טאבאק פירמעס מיט זיין מעלדונג אז די טאבאק פירמעס לייגן גאר אריין נאך כעמיקאלן וועלכע העלפן דעם מענטש ווערן צוגעבינדן דערצו. די טאבאק פירמעס האבן פרובירט צו דערשטיקן די קלאגע און האבן געווארענט צו קלאגן די סי-בי-עס נייעס אגענטור וועלכע האט געפלאנט צו ברענגען דעם וויסנשאפטלער אויף איר פאפולערע "60 מינוט" פארשטעלונג. א געניטער זשורנאליסט פון דעם 60 מינוט פראגראם האט אבער אנגעדרייט אלעס עס זאל נישט פאסירן און ערשט נאכדעם וואס אנדערע צייטונגן זענען דערגאנגען דערוועגן האט סי-בי-עס זיך געבראכן.
א קרעדיט קארטל (יידיש: ריווח קארטל) איז א דין פלאסטיש קארטל דריי און אן אכטל אינטשעס ברייט און 2 און אן אכטל אינטשעס הויך וועלכע אנטהאלט אן אידענטיפיקאציע נומער און אן אונטערשריפט (טייל אויך א בילד) און דער וועמענ'ס נאמען עס איז אויסגעקריצט אויפ'ן קארטל איז אויטאריזירט (ערלויבט) דאס צו נוצן צו קויפן פראדוקטן אדער סערוויסעס ביז זיין קרעדיט לימיט (קרעדיט־גרענעץ) וועלכע ער האט אויף דעם אקאונט (קאָנטע), און ער באקומט א ביל (חשבון) יעדע מאנאט וועלכע ער ברויך באצאלן ביז א באשטימטן דאטום און אויב נישט דארף ער באצאלן אינטערעסט (מיט פראצענט).
קרעדיט קארטלעך זענען היינט וועלט פארשפרייט און ווערט אנגענומען אין 80 פראצענט געשעפטן איבער'ן לאנד און מען קען האבן איינטריט צו די אקאונט פון יעדע ?עי-טי-עם? מאשין, דורכ'ן טעלעפאן, און דורך די אינטערנעט.
אנגעהויבן האט זיך עס אין די 1920ער יארן ווען געוויסע פריוואטע פירמעס (האטעל קייטן און אויל פירמעס) האבן זיי געגעבן פאר זייערע קונדן זיי זאלן קענען קויפן זייערע סערוויסעס מיט דעם קארטל אנשטאט קעש (מזומן) און באצאלן איינמאל א מאנאט. נאך דער צווייטער וועלט מלחמה איז דאס שטארק פארשפרייט געווארן און צענדליגער פירמעס האבן נאכגעטאן די זעלבע. די ערשטע גלאבאלע קרעדיט קארד איז ערשט פארגעשלאגן געווארן אין 1950 דורך דיינערס קלאב און עס האט געלאזט אירע אקאונט האלטער קויפן פון א רייע גרויסע געשפעטן וועלכע זענען געוואקסן פון טאג צו טאג. ווען עס איז שוין געווען אביסל פארשפרייט האט א צווייטע פירמע אריינגעטרעטן אין די ביזנעס און דאס איז געווען אמעריקאן עקספרעס אין 1958.
דאס ערשטע קרעדיט קארטל סיסטעם האט געקאסט געלט און די געשעפטן וועלכע האבן דאס אנגענומען האבן געדארפט ווארטן אויף זייער געלט איין מאנאט. מיט דער צייט האבן די בענק אריינגעטרעטן אין די קרעדיט קארד ביזנעס און זענען געווארן פריי און די בענק האבן אפגעצאלט די געשעפטן זיער שנעל און דאס קרעדיט קארטל סיסטעם איז אריין אין פולן שוואונג. די ערשטע באנק דאס צו טאן איז געווען בענק אוו אמעריקע וועלכע האט פארגעשלאגן איר בענקאמעריקארד אין קאליפארניע. ביז אין 66' איז דאס שוין פארשפרייט געווארן אויך צו אלע אנדערע סטעיטס און אין 76' האט די פירמע געטוישט איר נאמען צו וויזא.
די ביזנעס פון קרעדיט קארדס איז געוואקסן זייער שנעל און יעדער האט פרובירט נאכטאן און ווערן א טייל פון די מארקעט. צענדליגער בענק האבן פארגעשלאגן קרעדיט קארדס און יעדע פון זיי האבן געהאט פארשידענע מעלות וואס אנדערע האבן נישט געהאט. אבער נאר איין פירמע איז ארויס א געווינער און דאס איז געווען מעסטער קארד וועלכע איז דעמאלט באוואוסט געווען אלס מעסטער טשארדזש.
קרעדיט קארטל נומערן.
יעדע קרעדיט קארטל קומט מיט אן אינדענטיפיקאציע נומער וועלכע באשטייט פון 15 אדער 16 ציפער. די ציפער זענען איינגעטיילט אין 4 טיילן און יעדע פון זיי שטעלן פאר עפעס אנדערש. די ערשטע 4 נומערן רעפרעזענטירן די קרעדיט קארטל סיסטעם. קרעדיט קארטלעך וועלכע הייבן זיך אן מיט א נומער 3 זענען פון אמעריקאן עקספרעט אדער דיינערס קלוב. די וואס הייבן זיך אן מיט א נומער 4 זענען וויזא, נומער 5 זענען מעסטער קארד,און נומער 6 איז א דיסקאווער קארד. די דריי נומערן דערנאך צעטיילן זיי צו מער אפטיילונגן וועלכע זענען געווענליך קרעדיט קארד סארטן. אלע אמעריקאן עקספרעס הייבן זיך אן מיט 37 און אלע דיינערס קלוב מיט 38.
אין אמעריקאן עקספרעס קארטלעך זענען די דריטע און פערטער נומער די סארט קרעדיט קארד סארט און וואלוטע, פון די פינפטע ביז די עלפטע זענען די קאנטע נומערן, פון 12 ביז 14 איז די קארטל נומער און 15 איז די טשעק נומער ווי מיר וועלן באלד ערקלערן.
וויזא קארטלעך קומען מיט 16 נומער א איז וויזא, פון 2 ביז 6 איז די באנק נומער, פון 7 ביז 15 איז די קאנטע נומער און 16 איז די טשעק נומער.
מעסטער קארד איז געווענליך די זעלבע ווי וויזא אבער טיילמאל קען עס זיין אביסל אנדערש, געוואנדן וואספארא סארט קרעדיט קארד דאס איז.
די טשעק נומער איז געווענליך א נומער וועלכע רעפרעזענטירט די ענטפער פון א קאלקולאציע פון אנדערע דידזשיטס אויפ'ן קארטל. ווען די קארטל ווערט דורכגעפירט אין די מאשין וועט די באנק קאמפיוטער סיסטעם מאכן דעם קאלקולאציע און זען אויב די ענטפער נומער שטימט. דאס איז א וועג צו פארזיכערן אז די נומער איז נישט פאלש. דער זעלבער סיסטעם ווערט גענוצט אין יעדע באר-קאוד און אויף נאך פארשידענע זאכן וועלכע קומען מיט נומערן.
אויטענטישקייט.
אויף די אנדערע זייט פון די קארד איז פאראן די סטרייפ וועלכע איז א מאגנאטישע פלאסטיק פילם מיט קליינע בארס די סייז פון א צוואנציג מיליאנ'סטל פון אן אינטש. די סטרייפ איז ענליך צו די בענדלעך פון א קאסעט טעיפ און קען געליינט ווערן דורך א ספעציעלע מאשין. אויפ'ן סטרייפ ליגן איינגעקריצט אלע אינפארמאציע פון דעם קארטל און צו וועמען דאס באלאנגט. די סטרייפ האלט נישט קיין אינפארמאציע וועגן קרעדיט און דאס ווערט טראנסמיטירט דורך די מאשין וועלכע ליינט דאס קארטל וועלכע איז באהאפטן צו א טעלעפאן ליניע און באקומט אינפארמאציע דירעקט פון די קרעדיט קארד פירמע. נאכדעם וואס די אינפארמאציע ווערט געליינט ווערט צוריק געשיקט א באשטעטיגונג אז יענער איז בארעכטיגט צו קויפן מיט זיין קרעדיט. אויב איז יענעמ'ס קרעדיט אויסגעלאפן וועט עס נישט דורכגיין.
די באנק נוצט א פארגעשריטענע טאקטיק צו פארמיידן פראפעסיאנאלע גנבים פון זיך אריינברעכן אין די טעלעפאן ליניעס און ארויס'גנב'נען קרעדיט קארד אינפארמאציע. יעדעס מאל ווען א קארטל ווערט דורכגעפירט אין די מאשין ווערט די אינפארמאציע געשיקט צו די באנק וועלכע שיקט די אינפארמאציע ווייטער צו די עי-טי-עם מאשין און נאר אויב עס גייט דארט אויך דורך קומט עס צוריק מיט א באשטעטיגונג. איבער די גאנצע צייט ליגט די אינפארמאציע באהאלטן אין א קאוד פארמאט און נאר דער קאמפיוטער סיסטעם קען דאס ליינען.
רוב געשעפטן נוצן נאך היינט די טעלעפאן סיסטעם צו באקומען אינפארמאציע פאר די קרעדיט קארטלעך. די ספעציעלע מאשין איז באהאפטן צו די טעלעפאן און דיילט פון זיך אליינס א נומער דורך א מאדעם. נייע טעכנאלאגיע איז פאראן וועלכע ארבעט דורך די אינטערנעט און איז 10 מאל אזוי שנעל. מיט די אינטערנעט סיסטעם וועט מען קענען צולייגן א פערזענליכע פין נומער וועלכע דער קארטל אייגנטומער וועט אריינדרוקן און מיט דעם פארזיכערן זיין קארטל קעגן גניבות. די פין נומער וועט נאר ליגן אין די באנק'ס סיסטעם און נישט אויפ'ן סטרייפ אז אפילו א געלערנטער קאוד ברעכער זאל דאס נישט קענען אויסגעפינען.
דער סיסטעם האט גוט געארבעט אין דער פארגאנגנהייט אבער אין די היינטיגע וועלט דארף אלעס זיין זייער פארגעשריטן ווייל אויך די גנבים ווערן סאפיסטיקירט און מען דארף זיך היטן פון זיי. אין די לעצטע עטליכע יאר איז מען אויפגעקומען מיט א מער פארגעשריטענע קרעדיט קארד וועלכע זיי רופן די "סמארטקארד". די פארגעשריטענע קארטל פארמאגט א מייקראטשיפ וועלכע קען באקומען נייע אינפארמאציע און אנטהאלט פיל מער קאודס וועלכע טוישן זיך כסדר צו פארמיידן שווינדלערייען. די סמארטקארדס זענען ערשט פארגעשלאגן געווארן אין פראנקרייך וואו טייל פירמעס געבן דאס פאר זייערע קאסטומערס פאר א געוויסע אפצאל. די טעכנאלאגיע איז הינט פארשפרייט אין אייראפע און איז אויפ'ן וועג קיין אמעריקע וואו די ריזן פירמעס וויזא און מעסטערקארד וועלן דאס אדאפטירן. איינמאל די סיסטעם וועט ארינגיין אין באנוץ וועט מען נישט דארפן האבן מער ווי איין קארטל אין טאש וועלכע וועט רעפרעזענטירן אלע קרעדיט קארטלעך און אויך אלס די באנק קארטל.
זינט עס איז פאראן אינטערנעט זענען קרעדיט קארטלעך געווארן נאכמער נוצבאר פאר מענטשן וואס ווילן קויפן זאכן פון די אינטערנעט אדער זיך איינשרייבן פאר סערוויסעס. אבער באלד איז אויפגעקומען דער זארג אז די אינטערנעט איז נישט קיין פארזיכערטע פלאץ פאר א קרעדיט קארטל ווייל גנבים לאקערן דארט און טייל קליינע פירמעס זענען שווינדלער און רעקארדירן קרעדיט קארד אינפארמאציע פון ווער עס קויפט ביי זיי אויף די אינטערנעט און פארקויפן שפעטער די אינפארמאציע פאר געלט.
כאטש די זארג איז איבערגעטריבן איז אין פאקט יא פאראן אסאך שווינדלערייען מיט קרעדיט קארטלעך אויף די אינטערנעט אבער די קרעדיט קארד פירמעס זאגן אז אין רוב פעלער זענען די קרעדיט קארד אייגנטומער אליינס שולדיג וויבאלד זיי האבן נישט אויסגעפאלגט די הויפט זיכערהייט טיפס וועלכע די קרעדיט קארד פירמעס זאגן אלע קאסטומערס.
די זיכערהייט קעגן קרעדיט קארד שווינדלערייען איז א נאכאנאנדיגער קאץ און מויז שפיל מיט די גנבים אבער מען מאכט אסאך פארשריט און עס איז היינט פיל מער פארזיכערט צו קויפן אויף די אינטערנעט ווי אמאל. די פעדעראלע טרעיד קאמיסיע שטייט איבער אלעם און פארזיכערט אז גניבות זאלן פארמינערט ווערן און קרעדיט קארדס זאלן ווערן מער פארזיכערט. די קאמיסיע האט געצווינגן די קרעדיט קארד פירמעס צו באשיצן אירע קאסטומערס פון שווינדלערייען און אזוי געווינען די צוטרוי פון מענטשן צו נוצן קרעדיט קארדס אויך אויף די אינטערנעט. אויב איינער ווערט ב'גנב'ט איז ער נאר פאראנטווארטליך פאר 50$ און די איבעריגע ווערט אפגעמעקט דורך די קרעדיט קארד פירמע.
איינשאפן א קרעדיט קארטל.
א יערליכע אפצאל. טייל קרעדיט קארדס קאסט א יערליכע אפצאל דאס צו האלטן ווי א מעמבערשיפ. געווענליך פארמאגט אזא קרעדיט קארד עטליכע מעלות ווי פונקטן וועלכע מען קען זאמלן אדער קעש דיווידענט וועלכע גיט צוריק א געוויסע פראצענט ענדע יאר. מען דארף מאכן א חשבון אויב עס לוינט זיך ווייל נישט אייביג איז ווערט צו צאלן פאר די ריווח וואס מען פארדינט. רוב פשוט'ע קרעדיט קארדס זענען אומזיסט.
פינאנציעלע אפצאלן. אינטערעסט איז איין זאך, און עס זענען פאראן אויך אנדערע פינאנציעלע אפצאלן פון וועלכע מען ווייסט אפילו נישט. א ביישפיל איז אויב מען נעמט ארויס קעש פון א מאשין וועלן רוב קרעדיט פירמעס בעטן א געוויסע אפצאל און א טייערערע אינטערעסט ראטע. יעדע קרעדיט קארד איז אנדערש און מען דארף דאס נעמען אין באטראכט.
צייט אפשניט. א געווענליכע קרעדיט קארד וועט אייך לאזן קויפן 25 טעג אן דארפן באצאלן אינטערעסט. אבער געוויסע קרעדיט קארד געבן ווייניגער טעג און געוויסע געבן מער טעג. אגב, איז וויכטיג צו וויסן אז די פרייע געלטער איז נאר געזאגט אויב מען באצאלט די גאנצע ביל יעדע מאנאט אין צייט. אויב פארפעלט מען צו באצאלן אפילו מיט איין דאלאר ווייניגער וועט אלעס פון דעמאלט און ווייטער קאסטן אינטערעסט פון די טאג וואס מען קויפט אזוי לאנג ביז מען וועט באצאלן דעם גאנצן באלאנס.
אינטערעסט ראטעס. איינער קען צאלן דאפעלט אינטערעסט פון זיין חבר אפילו זיי האבן ביידע די זעלבע קרעדיט קארדס. ווען מען עפענט א קרעדיט קארד וועט די פירמע נישט געבן קיין גרויסע הנחות אבער איינמאל מען האט א באלאנס וועט יעדע פירמע זיין גרייט נאכצוגעבן פון די אינטערעסט ראטעס און מען דארף נאר בעטן. אויב עס העלפט נישט דארף מען סטראשן אז מען וועט גיין צו א צווייטע פירמע און דעמאלט ארבעט עס פיין.
אויב מען איז שוין פארזינקן אין קרעדיט קארד חובות איז כדאי צו באשטעלן א נייע קרעדיט קארד און פארלאנגן אן איינטריט אינטערעסט ראטע פאר 6 מאנאטן אדער א יאר. רוב פירמעס געבן דאס גערן און עס איז א גרינגערע וועג וויאזוי אפצוצאלן די חובות. אויך איז דאס בעסער פאר די קרעדיט וויבאלד מען נוצט ווייניגער פראצענט פונעם סך הכל קרעדיט וואס מען פארמאגט ווי מיר וועלן שפעטער זען.
בעפאר מען באשטעלט א קרעדיט קארד איז כדאי צו באטראכטן אסאך קרעדיט קארדס פון עטליכע פירמעס און בענק און אראפשרייבן די מעלות און חסרונות פון יעדע אויף א פאפיר און דערנאך פארגלייכן איינע צו די אנדערע און טרעפן וועלכע איז די ביליגסטע פאר אייך. עקספערטן זאגן אז בעפאר מען נעמט א קרעדיט קארד זאל מען זיך אומקוקן ווי בעפאר מען נעמט א מארטגעדזש ווייל מען קען זיך שפארן אסאך געלט איבער די יארן.
קרעדיט פראגעס.
א קרעדיט קארטל ווערט נאר געגעבן פאר איינער וואס פארמאגט א קרעדיט היסטאריע. אויב האט מען גוטע קרעדיט קען מען באקומען די בעסטע אינטערעסט ראטעס ווייל אלע בענק רייסן זיך נאך אזעלכע קאסטומערס. אויב האט מען א שוואכע קרעדיט וועלן די אינטערעסט ראטעס זיין העכער און אויב האט מען בכלל נישט קיין קרעדיט אדער א שלעכטע קרעדיט וועלן ווייניג פירמעס מסכים זיין צו נעמען שאנסן און זיי וועלן זיך אפזאגן פון געבן א קרעדיט קארד. עס איז אבער פאראן אזא זאך וואס הייסט א פארזיכערטע קרעדיט קארד אין וועלכע מען ברויך דעפאזיטן געלט פון פאראויס און נאר וויפיל געלט מען פארמאגט אין די אקאונט נאר אזויפיל קען מען שפענדן אויף דעם קארטל. ווען די פירמע זעט נאך א שטיק צייט אז אלעס קלאפט וועט זי אנהייבן געבן ערשט אביסל קרעדיט און אויב אלעס וועט ווייטער גיין נארמאל וועט יענער צוריק באקומען זיין קרעדיט ווי בעפאר.
אויב די קרעדיט טויג און מען באקומט מער ווי 5,000$ קרעדיט דעמאלט קען מען אפעלירן פאר א גאלד אדער פלעטניעם קרעדיט קארד. די סארט קארטלעך קאסטן געווענליך א יערליכע אפצאל אבער די בענעפיטן דערפון קענען זיין ווערט דאס געלט זינט עס גיט אינשורענס פאר אלעס וואס מען קויפט, קאר רענטל אינשורענס, פלייט אינשורענס און נאך פארשידענע סערוויסעס אויף וועלכע עס לוינט זיך צו צאלן.
איינמאל מען שאפט זיך איין א גוטע קרעדיט ווערן אלע פירמעס שנעל געוואויר דערפון און יעדער וויל באקומען אזא קאסטומער. מען הייבט אן באקומען פאסט פון אלע סארט קרעדיט פירמעס וועלכע זענען וויליג צו געבן ריזיגע סכומים קרעדיט און טייל מיט גאר נידעריגע אינטערעסט ראטעס. מען דארף זיין זייער פארזיכטיג בעפאר מען שליסט זיך איין אין א נייע פלאן ווייל טייל פירמעס דרייען אריין אין א שטיקל שווינדל ווען זיי לאזן אייך אונטערשרייבן א נייע קאנטראקט און צווישן די קליינע שורות ווערן קלאר ארויסגעברענגט תנאים צו וועלכע איר וואלט אייך קיינמאל נישט צוגעשטעלט אויב איר וואלט געוואוסט. טייל זענען אזוי גוט געמאכט אז מענטשן כאפן זיך נישט ביז עטליכע מאנאטן אדער אפילו יארן און די פירמע מאכט געלט נאר פון דעם.
בעפאר מען שרייבן אונטער פאר א קרעדיט קארד דארף מען מאכן זיכער איבער די פאלגענדע זאכן: די אינטערעסט ראטעס, די פירמע וואס גיט די קרעדיט, וויפיל קרעדיט, די ציט אפשניט וואס מען האט ביז'ן באצאלן, די מינימום פעימענט, יערליכע אפצאלן, און אנדערע אפצאלן ווי קרעדיט אינשורענס אדער ענליכע סערוויסעס.
קרעדיט קארטל סארטן.
די ערשטע איז א באנק קארטל וואס טייטש אז די באנק אפערירט די קרעדיט קארד און די קרעדיט פירמעס (וויזא, מעסטערקארד) גיבן די קרעדיט. די צווייטע סארט קארטלעך זענען טרעוול אדער עינטערטעימענט קארטלעך וועלכע ווערן געגעבן דורך אמעריקן עקספרעס און דיינערס קלאב, און הויז קארטלעך וועלכע זענען די פארשידענע סארט קרעדיט קארטלעך וועלכע גרויסע דעפארטמענט געשעפטן גיבן פאר זייערע קאסטומערס.
עס איז אויך פאראן א פערטע סארט קארד וועלכע ווערט אנגערופן עפיניטי קארד. די סארט קארטלעך זענען גארנישט אנדערש ווי יעדע וויזא אדער מעסטערקארד נאר איז פארבינדן מיט נאך א פירמע אדער פראגראם און גיט פונקטן ווען מען נוצט דאס קארטל און שפעטער קען מען באקומען סערוויסעס אלס קאמפענסאציע פון די פונקטן. באקאנט זענען די פריקווענט פלייער מיילס וועלכע קאמפענסירט פליגער טיקעטס ווען מען דעגרייכט א געוויסע צאל פונקטן. די סארט פירמעס מאכן געשעפטן מיט די קרעדיט קארד פירמע זיי צו שאפן קאסטומערס און זיי מאכן א פראצענט דערפון.
צווישן וויזא און מעסטערקארד איז נישט פאראן קיין גרויסע חילוק ווייל ביידע ארבעטן אויפ'ן זעלבן סיסטעם און ביידע ווערן אנגענומען אין אלע געשעפטן איבער די פאראייניגטע שטאטן און אויך איבער די וועלט. 99 פראצענט געשעפטן וועלכע נעמען אן וויזא נעמען אויך מעסטערקארד און דאס זעלבע פארקערט און עס איז נישט פאראן קיין שום סיבה פארוואס מען זאל דארפן האבן ביידע.
וויזא און מעסטערקארד פארלאנגן נישט מען זאל באצאלן די גאנצע באלאנס יעדע מאנאט און וועלן אייך לאזן האלטן א באלאנס ווילאנג איר ווילט אזוי לאנג ווי מען באצאלט די מינימום פעימענט וועלכע איז געווענליך נישט מער ווי עטליכע פראצענט. פארשטייט זיך אז צו האלטן א באלאנס קאסט אינטערעסט און די אינטערעסט ראטעס זענען זייער הויך און עס איז עקאנאמיש זייער נאריש דאס צו נוצן. אן הלוואה פון סיי וועלכע באנק איז פיל ביליגער און כאטש עס קוקט נאר אויס ווי עטליכע פראצענט קען דאס אויסמאכן אסאך געלט אין דעם לאנגן טערמין.
אמעריקן עקספרעס פארלאנגט יא מען זאל באצאלן די ביל אינגאנצן און גיט די בענעפיט פון זערא אינטערעסט און טיילמאל גיבן זיי קרעדיט אן קיין לימיט אזוי לאנג ווי מען באצאלט עס.
די קרעדיט קארד פירמעס האבן פארשידענע וועגן וויאזוי זיי רעכנען די אינטערעסט אבער אין גענעראל קומט אלעס אויס בערך די זעלבע. טייל רעכנען די גאנצע מאנאט אינאיינעם, אנדערע גייען טאג פער טאג, און טייל ווערן געבויט אויף די פאריגע באלאנס. אויב מען באצאלט נישט גארנישט אדער מען פארגעסט צו באצאלן וועלן רוב פירמעס טשארדזשן צווישן 15$ און 30$ אלס א קנס. אן ענליכע טשארדזש קען קומען אויב איינער באשטעלט טשעקס פון זיין קרעדיט קארד און איינע פון זיי קראכן.
אינטערעסט און אלעס ארום דעם.
א קרעדיט קארד איז איינע פון די שליסלן פון ארימקייט אויב מען שטעלט זיך נישט אליינס אראפ פרינציפאלן וויאזוי מען וועט דאס נוצן און באצאלן. סטאטיסטיקס ווייזן אז מער פון 50 פראצענט קרעדיט קארד האלטערס האבן דערויף חובות וואס מיינט אז זיי צאלן אסאך אינטערעסט און אינטערעסט אויף אינטערעסט ווי מיר וועלן באלד זען.
מען דארף קלאר פארשטיין אז א קרעדיט קארד איז נאר פריי פון אינטערעסט אויב מען באצאלט די גאנצע ביל יעדע מאנאט. אויב איר פארפעלט דאס צו באצאלן אפילו מיט איין ניקל ווייניגער וועט די קרעדיט קארד פירמע אנהייבן בעטן אינטערעסט פאר יעדע זאך וואס איר קויפט פון דעם טאג וואס איר האט געקויפט, וואס מיינט אז מיט יעדע נייע איינקופט בארגט איר פרישע געלט פון די קרעדיט פירמע און איר באצאלט דערויף 3 מאל אזויפיל אינטערעסט וואס איר קענט באקומען אין באנק.
א קרעדיט קארד איז טאקע א גוטע זאך אבער עטליכע קרעדיט קארטלעך איז ווייט פון גוט. ווי מער קרעדיט קארטעלך אלס מער נוצט מען דאס און די שאנסן מען זאל דאס נישט קענען באצאלן איז פיל גרעסער.
אויב איינער איז שוין אריינגעפאלן אין קרעדיט קארד חובות איז פאראן א רעגירונג'ס ארגאניזאציע וועלכע רופט זיך די קאנסומער קרעדיט קאונסלינג סערוויס וועלכע איז געליסטעט אין אלע טעלעפאן ביכער. די ארגאניזאציע העלפט אויסארבעטן א פלאן וויאזוי צו באצאלן און די קרעדיט קארד פירמעס וועלן גאנץ אפט איינגיין אויף א קאמפראמיס.
עלימינירן חובות איז ווי פארלירן וואג וועלכע גייט נישט אויפאיינמאל און אויב יא שאפט מען אנדערע פראבלעמען. מען דארף האבן געדולד און נאכפאלגן א פלאן ביז מען דעגרייכט דעם ציל.
די קרעדיט קארד פירמעס זענען כיטרע און לעבן אויף די אינטערעסט וואס מענטשן צאלן. זיי וועלן מאכן זיכער אז איר צאלט גענוג אינטערעסט אפילו ווען עס קוקט אייך אויס אז איר צאלט ווייניגער. איר מיינט אמאל אז איר צאלט 18 פראצענט אינטערעסט אבער אין פאקט צאלט איר 24 פראצענט.
לאמיר זאגן אז איר באצאלט אייער ביל יעדע מאנאט און איין מאנאט באשליסט איר אז איר וועט דאס נישט באצאלן. נארמאלערהייט באקומט איר א 25 טאגיקע צייט אפשניט פון ווען איר קויפט עפעס ביז די קרעדיט קארד פירמע הייבט און רעכנען אינטערעסט. אבער יעצט אז איר האט נישט באצאלט אייער ביל וועלן זיי צוריקגיין צו אלע איינקופטן און אנהייבן רעכנען אינטערעסט אויף זיי פון דעם טאג וואס מען האט געמאכט די טראנזאקציע און דאס איז לעגאל.
אין זייער שפראך ווערט דאס אנגערופן א טו סייקל מעטהאד און דאס דארף זיין געדרוקט אויף די ביל וועלכע קומט אן ענדע מאנאט. יעצט אויב איר בלייבט מיט די חובות סייווי פאר א לענגערע צייט וועט דאס נישט קיין סאך אויסמאכן ווייל איר באצאלט דאך סייווי נישט און איר דערלייגט נאר פאר איין מאנאט וועלכע קען גרינג ערפילט ווערן מיט א בעסערע אינטערעסט ראטע. אויב איר באצאלט אייער ביל יעדע מאנאט איז דאס זיכער נישט קיין פראבלעם פאר אייך, אבער אויב עס מאכט זיך דאס פון צייט צו צייט דאן זאלט איר אריבערטוישן צו א צווייטע קרעדיט קארד וועלכע ארבעט נישט אויף דעם סיסטעם אפילו זייער אינטערעסט ראטע איז העכער ווייל איר וועט פיל מער דערלייגן די וועג.
וויאזוי מען קען פארדינען פון קרעדיט קארטלעך.
אויב איר פארמאגט א קרעדיט קארטל איז א קלוגע זאך צו קויפן טייערע פראדוקטן מיט דעם ווייל אויב עס מאכט זיך א פראבלעם איז א קרעדיט קארד די גרינגסטע וועג וויאזוי מען קען צוריק באקומען דאס געלט. איר קענט אנרופן די קרעדיט קארד פירמע און זיי בעטן זיי זאלן צוריקהאלטן דאס געלט פון יענע און יענע פירמע ווייל איר זענט נישט צופרידן. דאס איז א טייל פון די קרעדיט בילינג אקט.
אזא אקט קען נאר געטאן ווערן אויב מען האט שוין פון פריער גערעדט צום פארקויפער און מען האט זיך נישט געקענט אויסקומען, דער איינקופט מוז זיין העכער $50, און די איינקופט מוז זיין אין אייער שטאט ביז 100 מייל ווייט פון אייער היים.
אויב איינע פון די דריי זאכן איז נישט אייער פאל וועט די קרעדיט קארד אייך נישט צוריקגעבן די געלט און אייער איינציגסטע ברירה איז צו גיין צו די סמאול קלעימס געריכט.
וויפיל מאל טראגט מען צוריק זאכן וואס מען האט איינגעקויפט און מען באקומט צוריק קרעדיט אויף די זעלבע קרעדיט קארד. למעשה ווילט אבער אסאך מאל צוריק באקומען קעש ווייל אין פאקט האט איר שוין לאנג באצאלט די קרעדיט קארד ביל.
לעגאל קענט איר דאס באקומען און פרובירט דאס בעטן פון די קעשיר. אויב יענע וויל עס אייך נישט געבן דאן שרייבט א בריוו צו אייער קרעדיט קארד און זיי וועלן אייך שיקן א טשעק ביז 7 טאג. געדענקט דאס ווייל אמאל וועט קומען אזא פאל מיט א גרויסע סכום געלט און איר וועט זיין אביסל שמאל אין קעש און איר וועט נישט דארפן קיין קרעדיט.
דאס זעלבע קען אמאל פאסירן ווען איר בארגט אייער קרעדיט קארד פאר א צווייטן און יענער טראגט צוריק וואס ער האט געקויפט און עס גייט צוריק ארויף אויף די קרעדיט קארד. יענער וויל צוריק קעש פון אייך און איר האט נישט.
זאגט יענעם אז איר וועט אים צוריקגעבן דאס געלט ביז א וואך און שרייבט א בריוו צו די קרעדיט קארד פירמע וועלכע וועט אייך ארויסשיקן א טשעק און איר וועט יענעם באצאלן.
פאררעכט טעותים אויף א ביל.
מאנאט נאך מאנאט האט ראובן געזען אויף זיין קרעדיט קארד ביל אז ער ווערט גערעכנט פאר א געוויסע זאך. ראובן האט דאס שטענדיג איגנארירט און יעצט האט עס אויסגעפלאצט. ער האט צעריסן די ביל אויף שטיקער און עס צוריקגעשיקט צו די קרעדיט קארד פירמע...
עס זענען אבער פאראן בעסערע עצות וויאזוי צו באהאנדלן טעותים אויף קרעדיט קארטלעך און איר מעגט טאקע נאכקוקן אייער ביל אויב אלעס איז 100 פראצענט ווייל א טעות איז נישט אויסגעשלאסן.
די ערשטע זאך וואס איר זאלט טאן איז אנרופן די קרעדיט קארד פירמע און מעלדן אז עס איז פאראן א טעות. אמאל וועלן זיי דאס מסדר זיין אויפ'ן טעלעפאן. אויב נישט וועלן זיי האלטן א רעקארד אז איר האט גערופן מיט א טעות און איר זאלט ארויסשיקן א בריוו מיט די גאנצע הסברה פארוואס איר טראכט אז עס איז נישט גוט גערעכנט געווארן.
אויב עס קומט אונטער די צייט צו באצאלן אינדערצווישן דאן צאלט נישט אפ די חלק וועלכע איר טראכט אז עס איז נישט ריכטיג ווייל אויב יא וועט די קרעדיט קארד פירמע אייך זאגן אז עס איז צו שפעט. איר דארפט באקומען אן ענטפער ביז 30 טעג און אלעס דארף לעגאל אויסגעגליכן ווערן ביז 90 טעג. אויב איר זענט גערעכט וועט די קרעדיט קארד פירמע אייך שיקן א טשעק און אויב נישט וועלן זיי שיקן א בריוו מיט אן ענטפער פארוואס זיי טראכטן אז זיי זענען יא גערעכט און איר וועט באקומען ווייניגסטענס 10 טעג צו באצאלן דעם חילוק.
אויב איר זענט נאך אלץ נישט צופרידן קענט איר שרייבן נאכאמאל און דורכאויס די גאנצע צייט פון די טענה ומענה מעג נישט די קרעדיט קארד פירמע דאס רעכנען אלס שפעט באצאלט און באשמוצן אייער קרעדיט.
אויב איר האלט אז די קרעדיט קארד פירמע איז נישט גערעכט דאן קענט איר גיין אין געריכט און ערקלערן פארוואס איר האלט אז די קרעדיט קארד איז נישט גערעכט. אויב איר געווינט וועט די קרעדיט קארד אייך מוזן באצאלן אלעס מיט די אינטערעסט.
אגב, ווען עס קומט צו פארפירן נוצט שיינע לשונות און געט נישט אויף אפילו זיי זענען אייך מסביר אז זיי זענען גערעכט. אויב יענער קען אייך נישט העלפן בעט מען זאל רופן איינער העכער יענעם א.א.וו. ביז ווילאנג איר באקומט איינעם וואס פארשטייט אן עסק. עס איז א נארמאלע זאך אז יענער וועט זאגן אז מען וועט אייך צוריקרופן ביז עטליכע טעג. אין אזא פאל נעמט א קאנפערמעישן נומער וועלכע וועט אייך צוניץ קומען די נעקסטע מאל איר רופט וועגן דעם זעלבן פראבלעם.
קרעדיט קארטל שווינדל.
די גרעסטע שווינדלערייען ווערן געמאכט דורך קרעדיט קארטלעך און מען דארף זיין זייער פארזיכטיג, ספעציעל די וועלכע האבן מערערע קארטלעך. א גנב וועלכער באקומט אייער נומער קען מאכן א לעבן מיט אייער קארטל און איר וועט אייך ברעכן קאפ ביז איר וועט צוריקבאקומען די געלט פון די קרעדיט קארד פירמע. דער כלל איז מען זאל קיינמאל נישט ארויסגעבן א קרעדיט קארד נומער נאר פאר א פארלעסליכע פירמע פון וועלכע יעדער ווייסט צו זאגן. מענטשן באקומען כסדר בריוון וועגן געוויסע וואקאציעס אדער אנדערע שוואויל טאג וועלכע מען קען יעצט באקומען פאר חצי בחנם און ווען מען רופט אן בעטן זיי אייער קרעדיט קארד און דאן זענט איר פארטיג ווייל די פירמע איז נישט קין פירמע נאר א באנדע שווינדלער וועלכע האבן אייך בא'גנב'ט.
אויב איר פארלירט אייער קארד אדער איר פארדעכטיגט עפעס רופט באלד אן די פירמע אויף איר 24 שטונדן א טאג עמוירדזשענסי ליין און מעלדט איין דעם פראבלעם. צו מאכן די זאך בעסער שיקט דערנאך ארויס א בריוו און ערקלערט וואס האט פאסירט. זייט געדולדיג אין אזעלכע פעלער ווייל די סארט זאכן ווערן נישט אויסגעגליכן אזוי שנעל.
פרילינג איז די תקופה אין יאר נאך ווינטער און פאר זומער.
אין דער תורה פרשת ראה שטייט: שמר את חדש האביב וואס פון דעם זעהט מען אז ניסן מוז אלעמאל זיין פרילינג, אבער וויבאלד די זון יאר איז לענגער פון 12 אידישע מאנאטן מיט בערך 11 טעג קען זיך דאס רוקען, דארפאר יעדעס מאל וואס די 11 איבריגע טעג זאמלען זיך אהן צו א חדש לייגט מען צו נאך א חדש צו יענע יאר. א יאר וואס האט 13 חדשים הייסט א שנה מעוברת, אדער א שוואנגערדיגע יאר.
יונתן בן עוזיאל איז געווען פון די תנאים, ער איז געווען דער גרעסטער תלמיד צווישן די אכציג תלמידים פון הלל הזקן.
זיין קבר איז אין עמוקה, נישט ווייט פון צפת, אין גליל.
די גמרא פארציילט פון די גרויסע הייליגקייט זיינע, אז ווען א פויגל פלעגט אדורך פליען העכער זיין קאפ ווען ער האט געלערנט איז עס פארברענט געווארן.
ער איז נפטר געווארן כ"ו סיון.
דער אראמיישער תרגום אויף דער תורה וולעכער רופט מען תרגום יונתן איז נתחבר געווארן אין 8טן יארהונדערט און ס'האט נישט קיין קשר מיט אונדזער תנא.
זילבער () איז א כעמיקאלער עלעמענט, נומער 47, מיטן סימבאל Ag. עס איס א טייערער מעטאל, א שטאפל אונטער גאלד.
אין שלמה המלך'ס צייטן איז זילבער געווען טייערער פון גאלד וואס האט זיך געדרייט אין די מיסטן.
זילבער אין פרעפאראטן האט אויך א פעולה אין כעמישן אנאליז, ווי למשל ביי טיטראַציעס.
שוועמל איז דימינוטיוו פון שוואם. עס וואקס גאר שנעל נאך א רעגן.
אויף א שוועמל מאכט מען א שהכל.
שטיוול (יידיש ירושלמיש: באָטן) איז א ספעציעלע סארט גרויסע שיך אנצוטוען אין פרעסטיגע קעלט, און אין א שניי.
סקווערער חסידים גייען מיט שטיוול אלץ ווען מ'גייט מיט א שטריימל, אלץ א שבת לבוש.
דעם שבת ווען מען ליינט אין דער תורה די סדרה בשלח רופט מען שבת שירה, ווייל די שירת הים ("אז ישיר") ליינט מען אין יענער סדרה.
מנהגים פון שבת שירה.
שבת שירה איז א מנהג אז מען שפרייט אויס קאשע אדער ברויט ברעקעלעך פאר די פייגלעך בשכר וואס זיי האבן אויפגעגעסן די מן וואס דתן ואבירם האבן אויסגעשפרייט שבת אינדערפרי אין מדבר צו קענען זאגן אז שבת פאלט אויך מן.
יום כיפור מלחמה איז געווען די מלחמה צווישן ישראל קעגן מצרים אונד סיריע מיט די הילף פון יארדאניע און איראק. די מלחמה האט אויסגעבראכן יום כיפור י' תשרי ה'תשל"ד (דעם 6טן אקטאבער 1973) 2 א זייגער מיטאג פון צוויי פראנטן: סיריע פון רמת הגולן און מצרים פונעם סועץ קאנאל. די מלחמה האט זיך געענדיקט כ"ט תשרי מיט א פייער שטילשטאנד דורך דעם זיכערהייטס ראט.
די אורזאכן פון דער מלחמה.
נאך וואס ישראל האט ביי דעם זעקסטאגיקער מלחמה איינגענומען ריזיקע שטחים פון מצרים און סיריע (רמת הגולן, סיני אא"וו) און נאך וואס ישראל האבן זיך באזעצט ביי דעם סועץ קאנאל, האבן די אראבער געוואלט צוריק קאנטראלירן אויף זייערע שטחים, און צובריינגען ישראל צו פארהאנדלען מיט זיי וועגן דעם.
די מלחמה אויפן דרום פראנט.
די עגיפטישע זעלנער זענען אריבער דעם סועץ קאנאל, און געקעמפט קעגן די סאלדאטן פון צה"ל, וואס האבן זיך געפונען אין פעסטונגען,
וואס מען האט גערופן חיים בארלעוו ליניע, אויפן נאמען פונעם שעף פון גענעראל שטאב, חיים בארלעוו. רוב פון די ישראל זעלנער
האבן זיך אונטערגעגעבן יו"כ, איין באפעסטיגטע בונקער איז געבליבן, כמעט ביזן ענדע פונעם מלחמה, און זיי האבן זיך נישט אונטערגעגעבן, דער קאמאנדיר האט גערעדט מיט די גענעראל אויף יידיש, ווייל די עגיפטער האבן זיך צוגעהערט.
די פינעף דיוויזיעס פונעם עגיפטישע ארמיי, זענען אריין צען קילאמעטער טיף, אינעם סיני האלבאינזל, ישראל האט פרובירט מאכן א קאנטער-אטאקע, און צוריק שטויסן די עגיפטישע קרעפטן, עס איז שרעקליך דורכגעפאלן, די עגיפטישע זעלנער זענען געווען אויסמושטירט מיט ראקעטן קעגן טאנקען, און מיסלען קעגן עראפלאנען, דאס האט צוגעברענגט צו אסאך אומגעקומענע, אדער געפאנגענע.
עס האט געדויערט עטליכע טעג ביז ישראל האט זיך אריענטירט, און אנגעפאנגען מיט א געניטע מאנעווער, וואס ביז היינט שטודירט מען דאס, אין מיליטערישע שולן.
די עגיפטן זענען געווען צוטיילט אין דריי ארמייען, די ערשטע ארמיי איז געבליבן אויפן מערב זייט פונעם סועץ, די צווייטע ארמיי אין צפון טייל פון סיני, און די דריטע ארמיי אין דרום טייל פונעם סיני, און די צוויי גענערעלער אריק שרון, און אברהם יפה, האבן זיך גענומען שניידן אין דערמיט צווישן די צוויי ארמייען, און נאך בלוטיקע קאמפן פון פנים קעגן פנים, האבן זיי באוויזן זיך דורכצורייסן. די אינזשעניר אפטיילונג איז אנגעקומען, זיי האבן אויפגעשטעלט בריקן אויפן סועץ און זיי זענען אריבער צו עגיפטן, דארט האבן זיי אויפגעריסן די מיסילס קעגן אעראפלאנען, אזוי האבן די עראפלאנען צוריק געקענט אטאקירן, אן מורא פון ווערן אראפגעשאסן, לויטן פלאן האט שרון געצויגן קיין דרום, אזוי ארום באלאגערן די דריטע עגיפטישע ארמיי, וואס אין די ענדע האט עס געהאט הצלחה, און די עגיפטישע האבן אנגעפאנגען הונגערן, און זיך אונטערגעבן, האבן געמוזט איינשטימען צום פייער אפשטעל,
די מלחמה אויפן צפון פראנט.
ווען די סירישע קרעפטן, האבן אינוואדירט די גולן הויכן, איז דער גולן געווען אפן פאר זיי, די כמעט ליידיקע פאזיציעס, האבן
געגעבן די סירישע ארמיי, א טעריטאריע, ווי א רייף עפל אין האנט אריין, די סירישע האבן שנעל פראגרעסירט אינעם גולן, אן א
ווידערשטאנד, די אויגן פונעם לאנד, ווי הר חרמון איז גערופן, האבן די סירישע אויך איינגענומען.
דער וואס האט צוריק געהאלטן די סירישע צו מאכן פארשריט, איז באוויסט געווארן נאכן קריג, צביקה גרינגאלד, אדער מיטן צונאמען
צביקהס כח, ער איז געווען א קאמאנדיר אויף דריי טאנקען, ביים אויסבראך פונעם מלחמה, און פאר 36 שעה איז ער מיט זיינע טאנקען,
ארומגעפארן אינעם גולן, צוריקהאלטנדיק דעם פראגרעס פון דער סירישער ארמיי, און צו מאכן א רושם, פלעגט ער ארויף און אראפ פארן פון פאזיציעס, כדי די סירישע זאלן מיינען אז עס רעדט זיך פון מערערע טאנקען, ער האט צוריק געהאלטן צוויי געפאנצערטע דיוויזיעס, ער איז עטליכע מאל פארווונדעט געווארן, און נאכן פארווונדעט ווערן, איז ער צוריק קעמפן. ווען יארדאנישע און איראקישע קרעפטן האבן אטאקירט ישראל קרעפטן, האט ישראלס קאנטער-אטאקע, אריבער געטראגן די קאמף אין סיריע זעלבסט, און ישראל האט זיך גענומען מארשירן קיין דמשק.
די פייער אפשטעל.
נאך דער מלחמה האט זיך אנגעפאנגען די דיפלאמאטישע מלחמה. ישראלער און עגיפטישע רעפרעזענטאטן האבן אונטער געשריבן אויף א פייער אפשטעל, דעם 11טן נאוועמבער, אויפן פלאץ וואס איז גערופן געווארן קילאמעטער 101, דארט האט מען איינגעשטימט אויף א געפאנגענע זעלנער אויסטויש, און צושטעלן שפייז, און מעדיצינען פאר דער פארכאפטער דריטער עגיפטישער ארמיי, פיר טעג נאכדעם האט ישראל צוריק באקומען 233 געפאנגענע, און עגיפטן האט צוריקבאקומען בערך 8,300 געפאנגענע.
אויפן 17טן יאנואר 1974, האבן די דריי לענדער אונטערגעשריבן א צווישנשייד צווישן די קרעפטן, און ישראל האט אפגעגעבן די איינגענומענע טעריטאריעס פון דעם קריג, אין צוגאב צו דעם קונייטערע געגנט אינעם גולן וואס איז זעכציג קילאמעטער, האט ישראל געגעבן די פאראייניגטע פעלקער, ווי שלום טרופן זענען געשיקט געווארן, אפצוטיילן צווישן די קרעפטן.
אינעם סיני האט ישראל זיך צוריק געצויגן 20 קילאמעטער מזרח פונעם סועץ קאנאל, און עגיפטן איז ערלויבט געווארן צו האלטן דארט אירע קרעפטן, מיטן באדינג אן קיין שטארק באוואפנטע כוחות, אויך אינעם סיני האבן שלום היטערס פון דער יו ען, אפגעטיילט צווישן די כוחות.
די וועלטס לענדער.
די סאוועטן פארבאנד האט געשיקט הילף און געווער, צו די אראבישע לענדער אינעם ראיאן, אבער די אפעקט פונעם קריג, אויף אנוואר סאדאט, פרעזידענט פון עגיפטן, האט גענייגט צו אמעריקע, זענדיק אז שליכטן דעם קריזיס וועט נישט ארבעטן מיט כח.
ישראל האט באקומען אסאך הילף פון אמעריקע, נאכדעם וואס הענרי קיסינזשער, האט פארלאנגט פון ניקסאן, צו געבן הילף פאר ישראל, וואס לויט געוויסע מיינונגען, האט עס געראטעוועט ישראל פון צאמפאלן.
די מלחמה ווערט פארעכנט אלס א באזונדערע שווערע מלחמה, צוליב דעם וואס ישראל איז דורכגעפאלן מיט זייער מיליטער פארשטאנד און די מלחמה האט אויסגעפלאצט פלוצעמדיק אומדערווארטנדיק. אויך זיינען אומגעברענגט געווארן א סך פון ישראל זייט (2,222) און פיל מענטשן האבן אין אנהייב פארדאכט אז ישראל גייט אונטערגיין (ווי צב"ש דער זיכערהייטס מיניסטער, משה דיין, האט געזאגט אז די מלחמה איז דער דריטער חורבן הבית). אבער במשך די מלחמה האט זיך צה"ל געשטארקט און מצליח געווען צוריק קאנטראלירן אויף סיני און אויף א טייל פונעם הר חרמון. אין די אראבישע זייט זיינען געשטארבן 15,000 מענטשן.
נאך דער מלחמה.
די אפע"ק, האט פארמינערט די שעפן אויל פון די גאז קוועלער, וואס האט צוגעברענגט צו אן אויל קריזיס, איבער דער גאנצער וועלט, ספעציעל די לענדער, וואס האבן אפן דערקלערט שטיצע פאר ישראל, אזוי ווי האלאנד.
אַגראַנאַט קאמיסיע.
צוליב דעם דורכפאל פון דעם ישראלישן מיליטער פארשטאנד האט מען אויפגעשטעלט כ"ו חשוון די אגראנאט קאמיסיע צו פארשן אט דעם דורכפאל. די קאמיסיע האט צו געברענגט צו דערווייטערן עטלעכע הויכגעשטעלטע סאלדאטן, און צום רעזיגנירן פון דער פרעמיער מיניסטערין גאלדא מאיר און דער שעף פון גענעראל שטאב דוד אלעזר, און אלי זעירא, הויפט פון מיליטער פארשטאנד.
דער ביג בענג (גרויסער קנאק) איז פיזיקאלישער קאסמאלאגישער טערמין, וואס האט צוויי הויפט מיינונגען.
עס איז א [אסמאלאגישער מאדעל אין וואס דער אוניווערס האט זיך געטאן אויסברייטערן פאר א צירקע 13.7 ביליאן יאר, אנהייבענדיג זיך פון א מעכטיגען געדעכט און הייסער שטאנד.
דער טערמין איז אויך באנוצט אין א שמעלערן זין פון ווארט צו אראפמאלן טאקע אט די פונדאמענטאלע "פייער-קנויל" וואס האט אויסגעפלאצט ביים אנהייב אדער נאנט צום אנפאנג פון צייט אין די היסטאריע פון דעם אוניווערס.
אבזערוואציענאלע באווייזען פון דער קאסמאלאגיע וואס טוט עדות זאגן איבער דעם געשעניש פון א ביג בענג טוט אריינרעכענען די אנאליזן אויף די ספעקטרום פון ליכטיגקייט פון די גאלאקסיס, וואס טוט ווייזן א ריקונג צום ריכטונג פון לענגערע וועוולענטס פרפארציאנאל צו יעדעס גאלעקסי'ס דיסטאנץ אין א שייכות אראפגעמאלן אין האבל'ס געזעץ. קאמבאנירט מיט די השערה און אנעמונג אז די אבזערווירער לאקירט איבעראל ווי נאר אין די אוניווערס וואלטן געמאכט ענדליכע אבזערוואציעס (די קאפערניקען פרינציפ), דאן טוט זיך דאס איינגעבן אז די צעשפרייט זעלבסט טוט זיך אויסברייטערן.
עקסטראפאלאציע פון די דאזיגע אויסברייטערונג צוריק ציוועגס אין צייט, שטעלט אונז אוועק א שטאנד אין די ווייטער פארגאנגענהייט אין וואס דער אוניווערס איז געווען אין א שטאנד פון געוואלדיגע געדעכטקייט און טעמפראטור. די הייסע, געדעכטע שטאנד איז דער שליסל פרעמיס פארן ביג בענג.
טעארעטישע אונטערשטיצע פארן ביג בענג קומט פון מעטאמאטישע מאדעלן, וואס ווערט אנגערופן פרידמאן מאדעלן, וואס צייגן אז דער ביג בענג איז נאכאנאנד אייניג געשטימט מיט דער אלגעמיינער רעלאטיוויטעט און מיט דעם קאסמאלאגישע פרינציפ, וואס זאגן אז די אייגנשאפטן פון דעם אוניווערס מוז זיין זעלבסטשטענדיג פון די פאזיציע אדער אריענטאציע.
די טעאריע פון ביג בענג ניוקליעאסטעזע טוט פאראויסזאגן די ראטעס אויף וואס די פארשידענע ליכטיגקייט עלעמענטן זענען באשאפן אין מאדעלן פון די ערשטע פאזען און די פריע אוניווערס און געבט רעזולטאטן וואס זענען אין גענעראל אייניג שטימענד נאכאנאנד מיט די אבזערוואציעס.
די ביג בענג מאדעל טוט אויך פאראויסזאגן די קאסמישע מייקראוועיוו אונטערגרונט ראדיאציע, אן אונטערגרונט פון שוואכע מיקראכוואליע ראדיאציע וואס פילט אן דעם גאנצן אוניווערס.
די ערפינדונג פון קאסמישע מייקראוועיוו אונטערגרונט ראדיאציע אין 1964 האט געפירט צו א זשענעראלע אנעמונג צווישן פיזיקער אז דער ביג בענג איז דער בעסטער מאדעל פון די אנפאנג פון דעם אוניווערס.
קרעדיט פונקטן איז א נומער וועלכע איז אויסגערעכנט געבויט אויף א קרעדיט היסטאריע צו געבן פינאנציעלע פירמעס א גרינגע אנאליז אויף יעדנ'ס פינאנציעלע לעבן פון וועלכע זיי וועלן וויסן אויב זיי זאלן יא אדער נישט בארגן.
יעדנ'ס קרעדיט היסטאריע ליגט באהאלטן אין די קרעדיט ביוראען קאמפיוטערס און איז געבויט לויט די קרעדיט באריכטן וועלכע די בענק, אינשורענס פירמעס, יוטיליטי פירמעס, און פינאנציעלע פירמעס גיבן אריין סיסטעמאטיש.
די קרעדיט באריכט איז א לאנגע באריכט מיט אסאך דעטאלן און מיט'ן מאכן די קרעדיט פונקטן האט מען דאס געגעבן אן איבערבליק אפשאצונג וועלכע באשטייט פון דריי נומערן און פון דעם ווייסט די באנק אדער פינאנציעלע פירמע אויב יענער איז א פארלעסליכע מענטשן וועלכע באצאלט זיינע בילס און פארדינט גענוג געלט דאס צו קענען ערלויבן.
סיסטעם.
עס זענען פאראן מער ווי איין קרעדיט פונקט סיסטעם אבער רוב פירמעס נוצן די אזויגערופענע פיקאו (FICO) סיסטעם וועלכע איז נאמינירט געווארן נאך די פעיר אייסעק ענד קאמפאני וועלכע איז געווען די ערשטע פירמע וועלכע איז אויפגעקומען מיט דעם געדאנק. בעפאר דעם האבן בענק און פינאנציעלע פירמעס געהאט אייגענע קרעדיט אפשאצונג סיסטעמען און יעדער האט גענוצט זייערע אייגענע מעטאדן צו מעסטן קרעדיט. היינט זענען פאראן דריי גרויסע קרעדיט ביוראען אין אמעריקע (עקספיריען, איקוויפעקס, און טרענסיוניאן) און טויזענטער קלענערע וועלכע נוצן אלע די פיקאו קרעדיט סיסטעם. די דריי קרעדיט ביוראען ארבעטן נאך אלץ אביסל אנדערש איינע פון די אנדערע און יעדער נוצט אנדערע נעמען פאר זייער קרעדיט אפשאצונג סיסטעם אבער אלע זענען געבויט אויף די פעיר אייסעק סיסטעם וואס מיינט אז יעדנ'ס קרעדיט פונקטן זענען כמעט אייניג ביי יעדע פירמע.
בענק און פינאנציעלע פירמעס קענען צולייגן אייגענע רעגולאציעס ווי צום ביישפיל וויפיל געלט מען פארדינט א יאר אדער ווילאנג מען ארבעט אויף די זעלבע פלאץ וועלכע גוט זיי אן אפשאצונג וויפיל יענער וועט ווארשיינליך פארדינען דעם קומענדיגן יאר. די בענק זענען נישט געצווינגן צו באשליסן לויט די קרעדיט ביורא און אפילו ווען די נומערן זענען גוט מעג די באנק דאס אפזאגן אויב ער האט אייגענע אנווייזונגן אין זיין סיסטעם וועלכע זאגט אים אנדערש.
ארגינעל האט פעיר אייסעק אפגעהאלטן די קרעדיט פונקטן פון די פובליק און נאר בענק און פינאנציעלע פירמעס האבן געהאט צוטריט דערצו. די פירמע האט געהאלטן אז אויב מענטשן וועלן דאס קענען זען וועט דאס זיי צעמישן ווייל זיי וועלן סייווי נישט וויסן וואס די נומערן מיינען און וואס די בענק זוכן אין די נומערן.
דאס האט זיך אבער געטוישט אין 01' נאך נאכאנאנדיגע דרוק פון קאנגרעס וועלכע האט פארלאנגט מען זאל עפענען די אינפארמאציע פאר די פובליק. היינט קען יעדער פארלאנגן זיין קרעדיט פונקטן באריכט ביי די דריי קרעדיט ביוראען אדער ביי די פעיר אייסעק פירמע.
די קאלקולאציע אונטער די דריי נומערן.
גענוי ווי א לערערין רעכנט אויס די אויסצייכענונג נומערן פאר די סטודענטן לויט די טעסטן און וויפיל פון זיי מען האט געקענט ענטפערן און די וויכטיגסטע פארנעמען די גרעסטע טייל פון דעם רעזולטאט, דאס זעלבע וועט די קרעדיט ביורא מאכן רעזולטאט נומערן געוואנדן לויט די קרעדיט באריכטן וועלכע זי באקומט און פארשטייט זיך אז די מער וויכטיגע אנווייזונגן פארנעמען דאס גרעסטע טייל פון דעם רעזולטאט נומער.
די דריי נומערן קענען זיין צווישן 300 אלס די נידעריגסטע און 900 אלס די העכסטע. גענוי וויאזוי די רעזולטאט נומערן ווערן צוזאמנגעשטעלט איז געהיימע אינפארמאציע פון די פעיר אייסעק פירמע אבער מיט די יארן האבן פינאנציעלע עקספערטן אליינס צוזאמענגעשטעלט די בערך'דיגע חשבון און וויפיל מאל מען האט דאס שטודירט האט עס געוויזן זייער פאזיטיוו.
35 פראצענט פון דעם חשבון איז געבויט לויט א מענטש'נס באצאלן היסטאריע וויבאלד דאס איז דער עיקר זאך וואס פינאנציעלע פירמעס ווילן וויסן בעפאר זיי בארגן ארויס געלט. איינער קען זיין רייך אבער וויבאלד ער איז א פארשלעפטער וועלכע באצאלט נישט אין צייט וועט מען אים שווער וועלן בארגן. פארקערט קען זיין איינער וואס איז א שוואכע פארדינער אבער זינט ער צאלט זיינע בילס אין צייט באקומט ער א גוטע קרעדיט היסטאריע אויף 35 פראצענט. דער חשבון נעמט אריין וויפיל בילס מען האט באצאלט שפעט און וויפיל פון דעם זענען אינגאנצן נישט באצאלט געווארן און איז געשיקט געווארן פאר א קאלעקשן אגענטור. ווי שפעטער דאס איז געשען אלס ערגער איז דאס פאר די קרעדיט ווייל מיט דער צייט ווערן אלטע פראבלעמען פארדעקט אויב מען צאלט אין צייט פאר לאנגע מאנאטן.
אנדערע 30 פראצענט פון דעם חשבון איז געבויט לויט וויפיל חובות מען האט נאך צו באצאלן. דער חשבון איז זייער פשוט ווייל אפילו אויב איר זענט א גוטע באצאלער וועט קיינער נישט וועלן געבן קיין קרעדיט אויב איר האט שוין אסאך קרעדיט און אלע זענען אפען וואס מיינט אז איר האט אסאך צו באצאלן. ווען א שיינע טייל פון די מארטגעדזש וועט זיך אויסצאלן וועט די חוב זיין פיל ווייניגער און דעמאלט וועט די קרעדיט פונקטן ווידער ארויפגיין און די באנק וועט זיין גרייט צו בארגן נאך אויפ'ן חשבון אז איר זענט א גוטע באצאלער.
דאס זעלבע איז מיט קרעדיט קארדס. ווי מער קרעדיט קארדס אלס בעסער פאר די קרעדיט אבער אויב די קרעדיט קארדס זענען אנגעפילט מיינט עס אז די חובות זענען גרויס און קיינער וועט מער נישט וועלן געבן קיין קרעדיט ווילאנג א טייל דערפון וועט ווערן אויסגעצאלט. די וועלט זאגט אז דאס בעסטע איז צו האלטן די קרעדיט קארד באלאנס ביי 25 פראצענט.
15 פראצענט איז געבויט לויט ווילאנג מען פארמאגט שוין קרעדיט. דאס איז נישט ווייל מען איז עלטער נאר פשוט ווייל ווי לענגער מען האט קרעדיט אלס א פונקטליכערע קרעדיט היסטאריע איז פאראן וואס מיינט אז די קרעדיט פונקטן זענען מער פונקטליך.
10 פראצענט פון דעם חשבון איז געבויט לויט וויפיל מאל מען פארלאנגט פאר קרעדיט. דער חשבון דערפון איז אז אויב איינער האט פארלאנגט צופיל קרעדיט אין די לעצטע מאנאטן איז א סימן אז ער איז מעגליך אריינגעפאלן אין פינאנציעלע פראבלעמען און קיינער וויל נישט זיין דער קרבן אים צו בארגן געלט מיט די שטארקע מעגליכקייט אז ער וועט דאס נישט קענען באצאלן. רוב קרעדיט ביוראען רעכנען נאר אריין די פארלאנגן וועלכע מען האט געמאכט אין די לעצטע 12 מאנאטן.
די לעצטע 10 פראצענט פון די קרעדיט פונקטן איז געבויט לויט וואספארא סארט קרעדיט מען פארמאגט. גענוי וואס די קרעדיט פירמעס זוכן ווייסט מען נישט און טייל ווילן זאגן אז דאס איז נאר געמאכט אין פאל ווען איינער האט א שוואכע קרעדיט וויל די קרעדיט ביורא וויסן וואספארא סארט קרעדיט ער האט צי איז דאס א מארטגעדזש אדער 10 קרעדיט קארדס. א מארטגעדזש איז קיינמאל נישט קיין פראבלעם ווייל א מענטש וועט געווענליך זיך פארלייגן צו באצאלן זיין מארטגעדזש פעימענט וויבאלד עס האט צעטאן מיט זיין הויז און זיין צוקונפט. א קרעדיט קארד וועט שטענדיג פאלן די ערשטע אלס קרבן.
די עפעקט.
די קרעדיט פונקטן סיסטעם וועט נישט נאר געבן דעם באשלוס פאר די באנק אויב ער זאל אייך געבן א מארטגעדזש אדער נישט. עס וועט אויך מאכן א חילוק וויפיל די הלוואה וועט קאסטן. אויב האט מען א גוטע קרעדיט באקומט מען ביליגע פרייזן און אויב האט מען א שוואכע קרעדיט צאלט מען מער אינטערעסט וויבאלד די באנק נעמט א גרעסערע איינשטעל צו בארגן פאר איינעם וועמען זיי זענען נישט 100 פראצענט זיכער אז ער וועט דאס קענען באצאלן.
צוויי מענטשן וועלן פינאנצירן אן אויטא און איינער וועט צאלן 5 פראצענט אינטערעסט און דער צווייטער 12 פראצענט. לאמיר זאגן דער אויטא וועט קאסטן $25,000 און ביידע וועלן דאס פינאנצירן פאר 4 יאר. דער מיט א גוטע קרעדיט וועט צאלן א סך הכל פון $2,607 אינטערעסט און דער מיט א שוואכע קרעדיט וועט צאלן $6,430 וואס מיינט אז דער מיט א שוואכע קרעדיט וועט צאלן כמעט 150 פראצענט מער אינטערעסט ווי זיין חבר.
אויסער בענק און פינאנציעלע פירמעס וועט די קרעדיט פונקטן אויך טיילמאל גענוצט ווערן דורך לענדלארס, געשעפטן, ארבעטסגעבער, און אינשורענס פירמעס. די אינשורענס פירמעס האבן זיך אליינס צוזאמענגעשטעלט א חשבון וויאזוי זיי מעסטן קרעדיט און דאס טוט זיי העלפן פארמינערן זייערע פארלוסטן וויבאלד זיי מעסטן מענטשן לויט ווי מענטשליך זיי פירן זיך אויף אין לעבן און געווענליך איז דאס אויך דער פאל מיט'ן דרייוון. איינער וואס באצאלט שפעט זיינע בילס איז א צייכן אז ער איז נישט אין קאנטראל אין זיין לעבן און ער טראכט נישט וואס ער טוט וואס איז גענוג א צייכן אז אויך ווען ער דרייווט ליגט נישט זיין קאפ ביים דרייוון און ער וועט ווארשיינליך מאכן עקסידענטן און די אינשורענס פירמע וועט אים רעכענען מער געלט וויבאלד ער איז א גרעסערע איינשטעל.
פארבעסערן די קרעדיט.
די קרעדיט פונקטן זענען נישט קיין אפשאצונג וועלכע בלייבט אויף א מענטש פאר א לאנגע צייט נאר עס טוישט זיך כסדר לויט די נאכאנאנדיגע קרעדיט באריכטן וואס קומען אריין וואס מיינט אז אפילו איינער איז געווען אין טיפע חובות וועט זיין קרעדיט זיך שנעל פארבעסערן איינמאל ער וועט אפצאלן די חובות.
עס מאכט זיך אסאך טעותים מיט די קרעדיט באריכטן און דאס קען האבן א שטארקע עפעקט אויפ'ן סך הכל קרעדיט אפשאצונג. דעריבער איז וויכטיג צו פארלאנגן א קרעדיט באריכט איינמאל אין 6 מאנאטן און דאס איבערקוקן אויב מען טרעפט א טעות. ווען טעותים ווערן פארראכטן טוישט זיך די קרעדיט דראמאטיש און עס לוינט זיך צו צאלן געלט דערפאר. צו באקומען נאר די דריי נומערן איז אומזיסט אבער די פולע קרעדיט באריכט קאסט עפעס געלט.
סתם האבן אפענע קרעדיט קארד וואס מען נוצט נישט איז נישט גוט פאר די קרעדיט ווייל אויב עס וועלן זיין אנדערע פראבלעמען וועט דאס זיין זייער א שלעכטע צייכן. אויב האט איר אלטע קרעדיט קארדס וועלכע איר נוצט נישט פארמאכט דאס און אויב עס איז פאראן קליינע באלאנסעס דערויף באצאלט דאס. אבער מאכט נישט דעם טעות פון פארמאכן אלטע קרעדיט קארדס און אריבער לייגן אלע באלאנסעס צו איין קרעדיט קארד ווייל די קרעדיט ביורא מאכט דעם חשבון לויט וויפיל קרעדיט איר פארמאגט און וויפיל דערפון איז אויסגענוצט. עס איז ענדערש צו האבן מער קרעדיט און קליינע באלאנסעס אויף יעדע פון זיי ווי איין קרעדיט קארד מיט א ריזיגע באלאנס.
אויב איר ווילט פארמאכן קרעדיט קארדס איז ענדערש צו פארמאכן די נייע און נוצן די אלטע ווייל די קרעדיט ביורא קוקט ווילאנג מען האט קרעדיט און א מענטש מיט די זעלבע קרעדיט קארד פאר לאנגע יארן וואס ווערט באצאלט אין צייט איז זייער א גוטע צייכן.
דאס בעסטע איז צו האלטן די באלאנסעס בערך 25 פראצענט. אויב איר קענט דאס נישט באצאלן פרובירט דאס כאטש האלטן אונטער 75 פראצענט ווייל מער פון דעם איז א שלעכטע צייכן.
באצאלן אין צייט איז די וויכטיגסטע כלל און מען דארף זיך פארלייגן אויף דעם. אויב איר האט באצאלט שפעט אבער עס איז נישט געווען אייער שולד (צום ביישפיל די ביל איז נישט אנגעקומען) רופט די פירמע וועלכע שיקט די ביל דאס צו מעלדן כדי זיי זאלן עס אראפנעמען פון אייער קרעדיט באריכט באצייטענס.
ווי געזאגט ווערט א טייל פון דעם חשבון באטראכט לויט וויפיל מאל מען האט פארלאנגט קרעדיט. דערפאר איז וויכטיג מען זאל פרובירן ווי ווייט מעגליך נישט צו לאזן אנדערע נאכקוקן אייער קרעדיט. א מענטש קען אמאל האבן א גוטע קרעדיט און ער וועט רעדן צו 5 מארטגעדזש בראקערס און ביים זעקסטן וועט זיין קרעדיט שוין נישט זיין אזוי גוט ווייל יעדער בראקער האט באזונדער נאכגעקוקט זיין קרעדיט און דאס ווערט אנגענומען אלס א צייכן אז יענער איז געדרוקט פאר געלט. (א פערזענליכע באריכט ווי מיר האבן פריער דערמאנט מאכט נישט אויס).
ווי מער קרעדיט אלס בעסער אבער עפענען נייע קרעדיט קארדס און נעמען ליין אוו קרעדיטס איז נישט די וועג. קרעדיט לימיטס ווערן מער פון זיך אליינס ווען די קרעדיט פירמעס זעען אז איר באצאלט.
אויב איר אפעלירט פאר קרעדיט און די באנק אדער קרעדיט פירמע זאגט אייך אפ צוליב עטליכע סיבות נוצט די סיבות צו א פארבעסערונג ווייל געווענליך זענען דאס די הויפט סיבות פארוואס אייער קרעדיט איז נישט גוט.
דער דורכשניטליכער קרעדיט פונקטן ביי אמעריקאנער איז 600 וואס איז נישט שלעכט אבער אויך נישט צו גוט און דאס וועט לאזן נעמען קרעדיט ביז א געוויסע לימיט. 700 הייסט א גוטע נומער און מער פון דעם איז גאר גוט. ווייניגער פון 500 איז שוין שלעכט און רוב בענק וועלן שוין נישט וועלן בארגן אזוי גרינג.
דער אמעריקאנער דאלאר (סימבאל: $, קאד: USD) איז די אפֿיציעלע וואלוטע פון די פאראייניגטע שטאטן פון אמעריקע.
דער דאלאר ווערט צעטיילט אויף 100 סענט. ער ווערט אויך באניצט אין אסאך אנדערע לענדער.
די קלענסטע מטבע איז איין צענט. די אנדערע מטבעות זענען א ניקל (5 סענטס), א דיים (10 סענטס), א פֿערטל (25 סענטס) און א האלבער דאלאר (50 סענטס).
ס'איז אויך דא א מטבע פון א גאנצער דאלאר, וואס ווערט נישט באנוצט אפט.
פראדוצירונג.
די וואלוטע ווערט געמאכט דורך די יו-עס ביורא אוו ענגרעווינג און דרוקן און די מינט דעפארטמענט וועלכע זענען ביידע א טייל פונעם יו-עס טרעזשורי דעפארטמענט. דער פעדעראלער ביורא פון ענגרעווינג ענד דרוקן פראדוצירט די באנקנאטעס פון איינס, צוויי, פינף, צען, צוואנציג, פופציג, און הונדערט דאלארן. עס איז אמאל געווען גרויסע באנקנאטעס פון פינף הונדערט, טויזנט, און פינף טויזנט. די גרעסטע באנקנאטע וואס די יו-עס האט אמאל געמאכט איז געווען הונדערט טויזנט דאלאר באנקנאטעס וועלכע זענען געדרוקט געווארן אין 1934, און איז נאר גענוצט געווארן פאר טראנזאקציעס צווישן די בענק און פעדעראלע רעזערוו און איז קיינמאל נישט אריין אין צירקולאציע.
די מינט דעפארטמענט פראדוצירט די איינס, פינף, צען, און פינף און צוואנציג צענט מטבעות און אויך די גאלדענע דאלאר מטבע וועלכע רופט זיך די סאקאגאוואי גאלד דאלאר מטבע וועלכע איז דער נאכפאלגער פאר די ביז איצטיגע סוזען בי אנטאני דאלאר מטבע.
די מינט דעפארטמענט פראדוצירט 30 מיליאן מטבעות פער יאר פאר די צירקולאציע. די יו-עס ביורא אוו גראווירן און דרוקן פראדוצירט 37 מיליאן באנקנאטעס אין איין טאג אין די ווערט פון 696 מיליאן דאלאר, און 95 פראצענט איז אלטע באנקנאטעס וועלכע ווערן איבערגעמאכט נאכדעם וואס זיי גייען צוגרינד.
וואלוטע קאנטראל.
צו האלטן קאנטראל אויף אלע געלטער איז איינגעשטעלט א סיסטעם אז אלע געלטער וואס ווערן דעפאזיט אין בענק ווערן איבערגעגעבן צו די פעדעראלע רעזערוו בענק וועלכע טוישן דאס אויף פאר נייע געלט פאר וועלכע די בענק באצאלן א קליינע אפצאל פאר די סערוויס. די רעזערוו בענק שיקן אפ דאס געלט צו די מינט דעפארטמענט וועלכע קוקן דאס איבער און ווי זיי זאגן איז נאר א דריטל גענוג גוט צו קענען ווייטער צירקולירן. דאס איבעריגע געלט ווערט פארטיליקט און ריסייקעלט צו נייע באנקנאטן. דער 1 דאלאר ביל ווערט דאס מערסטע גענוצט און האלט נישט געווענליך מער ווי אנדערהאלבן יאר. א פינפער האלט 2 יאר, א צענער און א צוואנציגער 3-4 יאר, און א פיפציגער אדער הונדערטער ארום 9 יאר.
שוטה הייסט אזא סארט משוגענער, א מענטש וואס זיין שכל איז נישט גלייך און איז נישט מיושב.
אין די הלכה געפינען מיר סימנים ווען א מענטש הייסט א שוטה: איינער וואס גייט אליינס ביינאכט. ער נעכטיגט אין א בית הקברות. ער צורייסט זיינע בגדים. ער פארלירט וואס מען גיט אים.
לויט די הלכה איז א שוטה פטור פון אלע מצות, ער איז נישט באגלייבט ביי משא ומתן, ער קען נישט זוכה זיין און נישט מזכה זיין (שו"ע חו"מ סי' רל"ה ס"ב). א שוטה האט אויף א פראבלעם ביים זיך געטן וויבאלד זיין גט איז נישט קיין גט, און א פרוי א שוטה קען נישט מקבל זיין זיין א גט. (כתובות קיב. יבמות קיג:).
די משנה (בבא קמא) זאגט "חרש שוטה וקטן פגיעתן רעה", עס איז אך און וויי ווער עס הייבט אהן מיט א שוטה, ווען ער שעדיגט איינעם איז ער נישט מחויב צו באצאהלן, אבער ווען מען שעדיגט אים איז מען אים מחויב צו באצאלן.
עס איז אויך דא א זאך ווי "עתים שוטה עתים חלומה", אמאל איז ער שוטה אמאל איז ער געזונט, פון דאנעט נעמט זיך דאס ווערטל וואס מען זאגט אויף א מענשט וואס איז אביסל נארמאל, ער איז עתים.
אין דער גמרא (גיטין סח:) שטייט, א שוטה זאגט נישט איבער א זאך יעדן טאג, דאס הייסט אויב איינער זאגט איבער יעדן טאג די זעלבע נארישקייט, און מען ווייסט נישט צי ער איז א שוטה אדער נישט דארף מען חייש זיין אפשר איז ער גערעכט, אזוי האט מען געטראפן אז שלמה המלך איז דער מלך נישט אשמדאי.
דער קאסמאס ווי דאס ווערט געזען פון אן עראפלאן.
דער קאסמאס איז דער ראיאן פון דעם אוניווערס אינדרויסען פון דער אטמאספערע.
דאס ווארט קומט ארגינעל פון א גריכישן טערמין וואס מיינט פשוט סדר, אז עפעס איז אויסגעשטעלט אין א סיסטעמאטישער אראנזשירונג. עס איז פשוט דער פארקערטער קעגנארטיקער טערמין פון כאאס. דאס ווארט קאסמעטיק וואס מען נוצט צו מאכן שיין דאס געזיכט קומט אויך פון דעם שורש ווארט.
פיטאגאראס איז מקובל צו האבן געווען דער ערשטער פילאסאף צו נוצן דעם טערמין פארן אוניווערס, ווארשיינליך צוליב זיין סדר וואס דאס איז געווען אין זיינע אויגן עפעס געטליך און העכער מסודר אלץ לויט עפעס א סודותדיקן פלאן פון גאט.
קאסמאלאגיע איז א שטודיע און חכמה פון דעם קאסמאס אין פארשידענע פון די אויבענדערמאנטע מיינונגען, ווענדענדיק זיך אויף דעם קאנטעקסט.
טייל פילאסאפן ניצן אבער דעם טערמין צו רעדן פון אלע מאניפעסטאציעס פון עקזיסטענץ, אריינגערעכענט פארשידענע שיכטן פון באוויסטזיין.
וואלוטע איז די איינצהייט פון געלט וואס מען ניצט אין א לאנד. יעדע לאנד האט זיין אייגענע וואלוטע און יעדנ'ס וואלוטע איז ווערט אן אנדער פרייז.
וואלוטע גיט צו די קראפט פון מסחר. וואלוטע איז די קאמפענסאציע פאר ארבעט און מיט דעם קען מען גיין ווייטער און קויפן פראדוקטן און דינסטן.
דער באגריף.
וואלוטע קלינגט זייער פשוט פאר יעדן מענטש. עס איז געלט, פאפיר צו עפעס אנדערש, וועלכע מען באקומט פאר די ארבעט וואס מען טוט און מיט דעם קויפט מען איין אלע פראדוקטן און סערוויסעס וועלכע מען דארף האבן צום לעבן.
אין פאקט האט די אנטוויקלונג פון וואלוטע אויסגעפארעמט מענטשליכע ציוויליזאציע, אנגעצינדן און אויסגעלאשן אסאך מלחמות, און רוב לענדער און שטעט וואלטן פשוט נישט עקזיסטירט אן וואלוטע און עס איז שווער זיך פארצושטעלן וויאזוי די וועלט האט אויסגעקוקט בעפאר עס איז געווען וואלוטע.
היינט איז פאראן וואלוטע אין יעדע לאנד אבער אמאל אין ערטער וואו עס איז נישט געווען קיין וואלוטע האט מען געטוישט א חפץ פאר א חפץ וואס טייטש אז אויב איינער האט געהאט אן איבעריגע אקס און האט זיך גענויטיגט אין א פערד איז ער געגאנגן אין מארק און געטוישט זיין אקס פאר א פערד. דער געדאנק פון וואלוטע איז שטענדיג געווען אבער דורכאויס די יארן זינט די וועלט שטייט איז עס שטענדיג געווען אן אנדערע זאך און יעדע קעניגרייך אדער ראיאן האט זיך געהאט איר אייגענע אפאראט וועלכע איז גענוצט געווארן אלס די וואלוטע פאר מסחר. עס האט געקענט זיין שטיינערנע רעדלעך, מעסערלעך, זאלץ, פלאטע (אויסגעקריצטע שטיינער), און אפילו מענטשן זענען גענוצט געווארן אלס געלט. אין אנדערע ווערטער איז געלט שטענדיג געווען אן אפאראט אויף וועלכע די מענטשן פון א לאנד האבן איאיינעם מסכים געווען צו נוצן אלס וואלוטע.
איינטוישן חפיצים וואלט אבער קיינמאל נישט געארבעט ווייל וואס אויב איינער וואס האט פארמאגט אן אקס האט געוואלט קויפן ווייץ. דער אקס איז געווען פיל מער ווערט וויפיל ווייץ ער האט געקענט נוצן און פארקויפן א האלבע אקס איז דאך נישט שייך. געלט פעררעכט דעם פראבלעם ווייל געלט האט שטענדיג א באשטימטע ווערט אין מען ברויך געבן אזויפיל געלט וויפיל עס איז ווערט דער מסחר. דאס געלט קען מען גיין ווייטער נוצן און עס איז נישט פאראן אז איינער זאל נישט קענען נוצן געלט אין אויסטוישט פאר זיינס א חפץ. און ווער רעדט נאך פון די באקוועמליכקייט פון געלט. שטעלט אייך פאר וויאזוי עס האט אויסגעקוקט א מארק וואו יעדער האט זיך מיטגעברענגט בהמות און זעקלעך תבואה צו קענען אויסטוישן פאר אנדערע געברויכן. געלט איז לייכט און טראגט זיך אין טאש.
נאך א וויכטיגער סיבה פארוואס מען דארף האבן געלט אין מסחר איז ווייל רייכטום קען מען נאר אנזאמלן מיט געלט. תבואה און אנדערע זאכן האט מען נישט געקענט זאמלן ווייל עס איז צוגרונד געגאנגן. געלט קען מען זאמלן און האלטן פאר שפעטער ווייל עס פארלירט נישט איר ווערט.
אבער דער וויכטיגסטער פונקט אין וואלוטע איז ציוויליזאציע. א רייכע פאמיליע אין יענע צייטן האט זיך אנגעזאמעלט אסאך בהמות, אסאך קנעכט, אסאך לאנד, און אסאך מיליטערישע קראפט וואס האט געמאכט זיין פאמיליע אלס א פאליטישע קראפט פאר דורות און דאס גענוי האט געמיינט די אלע קריג לארדן. מיט געלט איז די וועלט געווארן מער ציוויליזירט ווייל מען האט געזאמלט געלט אנשטאט קראפט און די איבעריגע וועלט האט באקומען דעמאקראטיע.
אין די לעצטע 3,000 יאר האבן זיך די פונקציעס פון וואלוטע געטוישט איבער די גאנצע וועלט און איז געפאלן צו 4 קאטעגאריעס: סחורה וואלוטע, מטבעות, פאפיר וואלוטע, און עלעקטראנישע וואלוטע.
סחורה אלס וואלוטע.
די סארט וואלוטע איז דער צווישנשייד פון די אמאליגע און היינטיגע מסחר. סחורה איז נישט געלט נאר עפעס וואס איז ווערט פאר זיך אליינס אפילו אויב עס וואלט נישט געדינט אלס וואלוטע. א גוטער ביישפיל זענען געווען די אזטעקן (די אימפעריע וועלכע האט געהערשט אין מעקסיקא איבער 500 יאר צוריק) וועלכע האבן גענוצט קאקא באנדלעך אלס וואלוטע ווייל די באנדלעך זענען געווען חשוב (מען האט געמאכט דערפון טשאקלאד, א חשובע מאכל אין יענע צייטן) און איז אויך געווען גרינג צו שלעפן. אין אנדערע ווערטער איז טייטש אז זיי האבן גענוצט אן אקטועלע ווערטפולע זאך וועלכע איז נישט אזויווי געלט וועלכע איז נאר ווערט אין מסחר און קען פארלירן אדער פארדינען אין ווערט. אין היסטאריע זעט מען אסאך וועגן רונדער אבער דער אזטעק ביישפיל איז בעסער ווייל רונדער איז געווען שווער צו טראנפארטירן, ספעציעל אין יענע צייטן.
סחורה וואלוטע האט אויך געהאט איר ווערט געוואנדן לויט די לענדער און ראיאנען. די קאקא באנדלעך זענען טאקע געווען זייער חשוב ביי די אזטעקס אבער ווען זיי האבן געוואלט קויפן אייראפעאישע סחורה האבן זיי געמוזט געבן גאר אסאך באנדלעך ווייל די אייראפעאישע זענען נישט געווען אזוי פאר'חלשט פאר קאקא און עס האט נישט געהאט קיין ווערט ביי זיי.
מטבעות.
היסטאריע זאגט אז די ערשטע מטבעות זענען געגאסן געווארן דורך די לידיא וועלכע איז געווען אן אלטע אימפעריע אין טערקיי. יענע מטבעות זענען געמאכט געווארן אויפ'ן באפעל פונעם קעניג און דעם קעניג'ס געזיכט אדער די סימבאלן פון די אימפעריע איז געווען אויסגעקריצט אויף די מטבעות. די מטבעות האבן זיך שנעל אריבערגעכאפט צו די גריכן און שפעטער אויך צו די רוימען וועלכע זענען דעמאלט געווען די גרעסטע אימפעריע'ס אויף די וועלט. רוב מטבעות זענען געווען געמאכט פון גאלד אדער זילבער און איר ווערט איז באשטימט געווארן דורך די אויטאריטעט.
ווען די מטבעות זענען אנגעקומען קיין כינע האבן די כינעזער דאס געמאכט אין פארעם פון מעסערלעך וועלכע זענען געווען רינדיג פון אויבן און האבן געהאט א לעכל אינדערמיט מען זאל קענען ארויפלייגן אסאך אויף א בענדל. מיט די יארן זענען פון די מעסערלעך געווארן מטבעות אבער נאך אזוי שפעט ווי 150 יאר צוריק איז עס געווען רינדיג מיט א לאך אינדערמיט.
עס איז באקאנט אז די רוימישע הערשאפט איז אונטערגעגאנגן צוליב זייער וואלוטע. דאס האט פאסירט ווען די רוימישע אימפעריע האט געהאט א מאנגל אין גאלד און זי האט באשלאסן צו נוצן נאר האלב גאלד אין אירע מטבעות און דאס איבעריגע איז געווען פון עפעס אנדערש. ווען די נייע וואלוטע איז ארויס אויפ'ן מארקעט האט עס פארלוירן איר ווערט און מיט דער צייט האבן די רוימען פארלוירן איר רעספעקט וועלכע האט געפירט צו איר אונטערגאנג.
אבער די צוזאמענפאל פון די רוימישע אימפעריע איז געקומען מיט א פרייז ווייל מענטשן האבן מער נישט געהאט קיין צוטרוי צו מטבעות און מען איז צוריק צו די אלטע וועגן פון אויסטוישן סחורה. דאס האט אזוי אנגעהאלטן אין די טונקעלע תקופה (די מיטעלע יארן פונעם מיטל אלטער וועלכע האט אנגעהאלטן פונעם 14'טן ביזן 16'טן יאר-הונדערט) און איז צוריקגעקומען אין באנוץ אין די רענעסאנס יארן (די ענדע פונעם מיטל אלטער) ווען די וועלט האט צוריקגענומען קלאסישע קולטור און עס האט זיך אנגעהויבן מאדערנע וויסנשאפט און געאגראפישע פארשונג.
פאפירענע וואלוטע.
פאפירענע וואלוטע איז אנטוויקלעט געווארן ערשט ביי די כינעזער וועלכע האבן ארויפגעדרוקט די אימפעריע סימבאלן און דאס אנגעהויבן נוצן אנשטאט מטבעות. די פאפיר איז געווען געמאכט אויף זייער א פשוטע וועג און יעדער האט עס געקענט נאכמאכן אבער דער שטראף פאר ווער עס האט דאס געטאן איז געווען טויט.
כינע איז געבליבן די איינציגסטע אימפעריע וועלכע האט גענוצט פאפירענע וואלוטע פאר א לענגערע צייט ווייל אייראפע האט דאס נישט געוואלט אקצעפטירן. פון צייט צו צייט ווען עס איז געווען א מאנגל אין גאלד אדער זילבער האבן געוויסע אייראפעאישע לענדער גענוצט לעדערנע וואלוטע אבער עס איז נאר געווען צייטווייליג. שוועדן איז געווען די ערשט לאנד וועלכע האט געדרוקט פאפירענע וואלוטע אין אייראפע אינעם 16'טן יאר-הונדערט אבער אויך זי האט דאס אויפגעגעבן א צייט שפעטער ווען מען האט דאס נאכגעמאכט צופיל און עס האט פארלוירן איר ווערט.
אייראפע האט אנגעהויבן נוצן פאפירענע וואלוטע אין די ענדע פונעם 17'טן יאר-הונדערט ווען די פראנצויזישע באנק האט אפיציעל אנגעהויבן דרוקן די וואלוטע. די פראנצויזישע היסטאריקער זאגן אז דאס האט זיך אנגעהויבן ווען די גאלדשמידער האבן אנגעהויבן געבן רעסיטס פאר די גאלד וואס מענטשן האבן געהאט ביי זיי אוועקגעלייגט. דאס האט געגעבן די פאפירענע וואלוטע די נויטיגע קראפט ווייל עס איז באמת געווען א שטר פאר גאלד וואס מען האט ווירקליך פארמאגט. דער סיסטעם איז פארבליבן ביז פאר 30 יאר צוריק ווען געלט איז נישט מער ווי א שטר פאר עכטע גאלד וואס איז געליגן אוועקגעלייגט פאר יעדן דאלאר און אויב איינער וואלט שטארק געוואלט וואלט ער געקענט צוריקנעמען זיין גאלד אנשטאט די באנקנאטעס. היינט איז א דאלאר גארנישט ווי מיר וועלן שפעטער זען. אגב, אין די צייטן פון די וועלט מלחמות איז געווען א מאנגל פון גאלד און דעמאלט האט מען גענוצט אנדערע מעטאלן אנשטאט דעם וועלכע האט אנגעהאלטן ביז אין 971'.
עלעקטראנישע וואלוטע.
זינט געלט איז דאך נאר עפעס וואס רעפרעזענטירט די אמת'ע ווערט האט נישט לאנג גענומען מען זאל אנהייבן גיין עלעקטראניש. עס האט זיך אנגהויבן נאך די צווייטע וועלט קריג ווען די בענק האבן רעקארדירט אלע אינפארמאציע פון אלע טראנזאקציעס פונעם טאג אויף א ספעציעלע מאגנאטישע ראד וועלכע מען האט געהאלטן אין די רעזערוו בענק.
די אמעריקאנער בענק זענען געווען דאס מערסטע פארגעשריטן און האבן געארבעט מיט די פעדעראלע רעזערוו צו עלעקטראניזירן די וואלוטע. אלס אן ערשטע שריט האט מען עלימינירט די אמאליגע גרויסע בילס פון $500, $1,000, און $5,000 ווייל עס האט מער נישט אויסגעפעלט צו נוצן זינט מען האט געטאן אלע גרויסע טראנזאקציעס עלעקטראניש. דאס איז געווען א וויכטיגע זאך ווייל די גרויסע געלטער האט נישט געטויגט עס זאל זיך דרייען צווישן מענטשן וועגן גניבות און פעלשונגן. די טרעזשורי דעפארטמענט האט טאקע אויפגעהערט מאכן די גרויסע בילס אבער עס איז קיינמאל נישט פארבאטן געווארן פון צירקולאציע און נאך היינט דרייען זיך ארום אזעלכע בילס צווישן מענטשן.
דער נעקסטער שריט איז געווען קאמוניקאציע ווען די בענק האבן איינגעשטעלט א קאמוניקאציע סיסטעם דורך ווייערס און האבן געקענט טראנספערירן געלט עלעקטראניש אן מאכן די מאגנאטישע רעקארדן. עס איז געגאנגן צעביסלעך און אין די ערשטע יאר פון 990' זענען אלע אמעריקאנער בענק געווארן 100 פראצענט עלעקטראניש.
מיט די עלעקטראנישע וואלוטע אין קראפט איז די וועלט אריין אין א נייע תקופה און עס זענען ארויפגעקומען זאכן וואס זענען קיינמאל פריער נישט געווען אדער אויסגעטראכט געווארן ווי קרעדיט קארטלעך, דירעקטע עלעקטראנישע דעפאזיטס, און שפעטער די אינטערנעט.
די ערשטע קרעדיט קארד איז ארויסגעגעבן געווארן דורך דיינערס קלאב אין 950' וועלכע איז געווען נאר פאר רייכע מענטשן וועלכע האבן געהאט אויסערגעווענליכע גוטע קרעדיט. עס האט אבער נישט גענומען לאנג ביז אלע בענק האבן איינגעזען אז מען מאכט געלט פון זיי און קרעדיט קארדס האבן עקספלאדירט איבער די וועלט. די גרעסטע קרעדיט קארד פירמע איז היינט וויזא וועלכע פארמאגט איבער 200 מיליאן קארטעלך אין אמעריקע אליינס. וויזא איז ארגינעל די בענק אוו אמעריקע און איר ערשטע קארטל האט זיך גערופן בענק אמעריקארד.
עלעקטראנישע דירעקט דעפאזיט איז די ערשטע געגעבן געווארן דורך די אמעריקאנער רעגירונג'ס סאשעל סעקיוריטי סיסטעם און איינמאל מענטשן האבן זיך איבערגעצייגט אז דאס ארבעט טאקע האט מען אנגעהויבן נוצן עלעקטראנישע טראנספערס און דירעקט דעפאזיט אין אלע ביזנעס געברויכן. ווער רעדט נאך זינט די אינטערנעט איז ארויסגעקומען האט זיך דאס פילפאכיג פארמערט און מען שאצט אז נאר 8 פראצענט פון די וועלט'ס וואלוטע איז היינט קעש, דאס איבעריגע איז אלעס קאמפיוטער דאטא.
אין 2009 האט זיך אנגעהויבן א נייע מין וואלוטע וואס הייסט ביטקוין, וואס טוט אויף אז מען זאל קענען האנדלען דירעקט איינער מיטן צווייטן, אן קיינעם אינדערמיט, און עס האלט אין איין צוקומען נאך אזעלכע מטבעות למשל ביטקוין קעש, לייטקוין, ריפפעל, און נאך,
די ווערט פון היינטיגער וואלוטע.
פרעגט יעדן קינד וועט ער אייך וויסן צו זאגן אז עס ליגט אוועקגעלייגט א שטיק גאלד פאר יעדן דאלאר וואס ווערט געמאכט און איינער וויל דווקא קען ער איינטוישן זיין געלט פאר די גאלד.
דאס איז געווען אן אמת'ע זאך אמאל אבער היינט איז מער נישט פאראן אזא זאך. זינט 971' האט די אמעריקאנער רעגירונג אויפגעהערט אוועקלייגן גאלד און אלע לענדער האבן באלד נאכגעפאלגט.
די פראגע פרעגט זיך אליינס: "אויב אזוי, וואס איז די ווערט פון געלט?" אבער דער ענטפער איז מער איבערראשנד: "טאקע גארנישט".
די איינציגסטע סיבה פארוואס דער דאלאר האט א ווערט איז וויבאלד מיר האבן באשלאסן אז עס האט א ווערט און מיר האנדלען מיט דעם יעדן טאג. יעדע דאלאר, איירא, פראנק, פונט, איז היינט נישט מער ווי א פאפיר וועלכע רעפרעזענטירט איר ווערט נאר ווייל מיר באטראכטן עס אלס ווערט און מיר זענען גרייט צו אקצעפטירן די פאפירן אין אויסטויש פאר פראדוקטן און סערוויסעס.
עס איז באקאנט דאס ווארט פון דעם נאבעלע פרייז געווינער עקאנאמיסט מילטאן פרידמאן וועלכער האט געזאגט: "דער גרינער דאלאר האט א ווערט נאר ווייל מיר מיינען אז עס האט א ווערט".
כדי גרינגער צו פארשטיין וויאזוי דאס ארבעט דארף מען פארגלייכן איין וואלוטע צו די אנדערע און זען די חילוק אין ווערט צווישן די צוויי. יעדע לאנד'ס וואלוטע ווערט געמאסטן לויט איר עקאנאמישע וואוקס גענוי וויאזוי מען מעסט די ווערט פון שעירס אויפ'ן סטאק מארקעט. א רעגירונג האט א געוויסע מאס קאנטראל צו הייבן און נידערן איר וואלוטע אבער דאס איז אן איינשטעל פונקט ווי אן איינשטעל פון א סטאק מארקעט פירמע וואס מאכט א נייע מעלדונג וואס קען קוראזשירן אדער דע-קוראזשירן אינוועסטירער. ווען די רעגירונג וויל ברענגן פרישע אינוועסטמענטס וועט זי פרובירן נידערן די וואלוטע אבער דאס איז אן איינשטעל ווייל אמאל וועלן מענטשן באטראכטן די מצב ערגער ווי עס איז און עס וועט ברענגן די פארקערטע רעזולטאטן.
איר וועט מעגליך פרעגן פארוואס קענען נישט די ארימע לענדער פראדוצירן פאלשע געלט אונטערן טיש? אבער דער ענטפער וועט אייך פארענטפערט ווערן איינמאל איר טראכט בעסער אריין אין אייער פראגע. ווי מיר פארשטייען איז געלט ווי א שטר וועלכע רעפרעזענטירט עכטע געלט וועלכע איז ניטאמאל פאראן. לאמיר דאס פארגלייכן צו א טשעק פון א ביזנעס וואס אויב די ביזנעס זאל ארויסגעבן צופיל טשעקס וועט עס קראכן. דאס זעלבע איז מיט א רעגירונג. יעדע פאלשע וואלוטע גייט אריין אינעם מארקעט און א שיינעם טאג קומט די זעלבע וואלוטע צוריק און די רעגירונג קען גארנישט טאן דערמיט אויב עס איז באמת נישט זיין געלט.
אויסער דעם איז בכלל נישט אינטערעסאנט צו פראדוצירן וואלוטע ווייל ווי מער וואלוטע אלס ווייניגער איז ווערט דאס געלט און דער תירוץ דערצו איז ווייל אויב עס איז פאראן צופיל וואלוטע אין די צירקולאציע פאלט די ווערט פונעם דאלאר ווייל עס איז גארנישט אנדערש פון יעדע אנדערע ווערטפולע זאך.
אינפלאציע.
דער אפטייטש פון אינפלאציע איז די ווערט פון געלט וואס פראדוקטן און סערוויסעס קאסטן לויט'ן דור. פרעגט א מיטל יעריגער מענטש וועט ער וויסן צו זאגן אז ווען ער איז געווען אין אייער עלטער האט א גאלאן גאזאלין געקאסט 30 צענט, א סיטי באס האט געקאסט 5 צענט, א נייע אויטא האט געקאסט $5,000, און רענט פאר א דורכשניטליכע הויז האט געקאסט $150 פער מאנאט. היינט קאסט א גאלאן בענזין 2 דאלאר, א סיטי באס 2 און א האלב, א נייע אויטא אין דורכשניטליך $20,000, און דירה־געלט טוט וויי צו דערמאנען. דאס איז טייטש אינפלאציע.
עס איז פאראן צוויי סיבות פארוואס דאס איז אזוי אז זאכן ווערן טייערער און טייערער. די ערשטע און הויפט סיבה איז ווייל די מענטשן ברענגן דאס אליינס ארויף מיט די גלוסט צו געלט. זיי ווילן מאכן מער און יענער וויל אויך מאכן מער און אזוי גייט עס מער און מער. דער צווייטער סיבה איז ענליך אבער דאס האט שוין צעטאן מיט די עקאנאמישע פרינציפאלן פון סופליי און פארלאנג פאר געלט.
יעדע רעגירונג דארף אויסרעכנען וויפיל געלט צו דרוקן יעדעס יאר ווייל ווי מער געלט אלס פאלט די ווערט דערפון. ווען די פארלאנג פאר געלט איז גרויס וועט די רעגירונג דרוקן מער געלט אבער אויב עס וועט נישט אויפגענוצט ווערן ווי פאראויס געפלאנט וועט די ווערט דערפון פאלן און דאס הייבט אינפלאציע.
נאך די ערשטע וועלט קריג האבן די אייראפעאישע לענדער געצווינגן דייטשלאנד צו באצאלן 33 ביליאן דאלאר אין קאמפענסאציע געלטער. עס איז אבער נישט געווען פון וואו צו נעמען דאס געלט ווייל דייטשלאנד האט פשוט נישט פארמאגט דאס געלט און די איינציגסטע ברירה איז געווען צו דרוקן מער געלט כאטש זיי האבן געוואוסט אז דאס וועט שוואכער מאכן זייער וואלוטע. וכך הוה.
אבער עס איז געקומען מיט א פרייז וואס קיינער האט זיך נישט פארגעשטעלט און די אינפלאציע איז ארויף צו א וועלט'ס רעקארד שטאפל. אין 923' האט גענומען 42 ביליאן דייטשע מארק צו קויפן איין יו-עס צענט און עס האט גענומען 726 ביליאן מארק צו קויפן א פראדוקט וועלכע האט געקאסט איין מארק אינגאנצן 5 יאר פריער. דער פראבלעם האט אריינגעלייגט דאס לאנד אין א דעפרעסיע און נאר א דאנק דעם האט היטלער געקענט באווייזן צו באקומען שטיצע צו זיין נאצי פארטיי. אלע אנאליסטן זאגן אז אויב דייטשלאנד וואלט נישט געהאט שווערע צייטן וואלט היטלער מעגליך קיינמאל נישט געקענט געקומען צום מאכט.
די קאסטן פון געלט.
ווי דערמאנט איז פיל צו פארדאנקן די היינטיגע וואלוטע סיסטעם צו די פארגעשריטענע קורסן אין וועלכע איין וואלוטע ווערט געמאסטן קעגן אנדערע און נאר דארט זעט מען די ריכטיגע ווערט פון יעדע וואלוטע. פונקט ווי אין די סטאק מארקעט קען מען נאר זען די ריכטיגע ווערט פון א פירמע ווען מען שטעלט עס צו אויף א ליסטע מיט אנדערע פירמעס דאס זעלבע איז מיט וואלוטע. עס זענען פאראן הונדערטער וואלוטעס ארום די וועלט און רוב וואלוטעס ווערן נישט אקצעפטירט אין אנדערע לענדער אפילו ווען צוויי לענדער זענען שכינים און נאנטע פריינט.
נאר דער אמעריקאנער דאלאר איז עובר לסוחר (אויך נישט אויף 100 פראצענט) ווייל דאס איז דער שטערקסטער וואלוטע אינעם היינטיגן דור און יעדער איז גרייט צו קויפן דעם וואלוטע צו יעדע צייט.
וויבאלד א קאנאדער קען נישט קויפן א פונט ברויט אין אמעריקע מיט זיין קאנאדישן דאלאר איז פאראן א סערוויס פון בענק און אנדערע פינאנציעלע פירמעס אין וועלכע יעדע וואלוטע קען געטוישט ווערן צו סיי וועלכער אנדערער וואלוטע. דער קאנאדער וועט טאקע נישט קענען טוישן יו-עס געלט פאר קאנאדישע אין אמעריקע אבער ער וועט יא קענען איינגעבן זיין קאנאדישע צו באקומען יו-עס. די באנק אדער פירמע וועט שפעטער שיקן דאס געלט צו א עקסטשעינדזש הויז און פון דארט וועט עס צוריק אנקומען קיין קאנאדע וואו עס וועט צוריקגעטוישט ווערן צו אמעריקאנער וואלוטע.
זינט געלט איז עלעקטראניש קען מען מאכן עקסטשעינדזשעס מיט אלע וואלוטעס אין די וועלט וויבאלד עס איז נישט מער ווי א טויש אין א נייע פארעם פון געלט וועלכע עקזעסטירט סייווי נישט און איז נאר א חשבון וויפיל יענע וואלוטע איז ווערט קעגן אן אנדערע וואלוטע.
עקסטשעינדזש ראטעס
רבי אבא איז געווען אן אמורא אין דעם דריטן דור פון די אמוראים.
רבי אבא א תלמיד פון רב הונא, רב יהודה און פון אביי
ער איז געווען א חבר און א תלמיד פון ר' אמי, עס איז באקאנט מיט איהם די סוגיא נסכא דר' אמי (ב"מ כד:).
די גמרא זאגט (מס' שבועות) די הלכה בלייבט ביי דיני ממונות ווי ר' אבא וויבאלד ער איז א דיין פון ארץ ישראל און איז נחית לעומקא דדינא, ער גייט אריין אין די טיפעניש פונעם דין.
פאר ער איז ארויף פון ארץ ישראל קיין בבל, האט ער זיך נישט נישט געוואלט באווייזן פאר זיין רבי / חבר ר' יהודה, ווייל ר' יהודה האלט אז מען טאר נישט ארויף גיין פון בבל קיין ארץ ישראל, וויבאלד ירמי' הנביא האט געזאגט פאר אידן בבלה יובאו (ברכות כד.). ער האט מתפלל געווען פאר ער איז ארויף קיין ארץ ישראל יהא רעוא דאימא מילתא דמתקבל (ביצה לח.) השי"ת זאל העלפן איך זאל זאגן זאכן וואס מיינע חברים זאלן גלייכן.
ער איז דערנאך צוריק געגאנגען קיין בבל, ווייל מען געפונט אים דערנאך אין בבל (חולין מג:).
יעדן ערב שבת האט ער געקויפט פון דרייצן פלייש געשעפטן פלייש לכבוד שבת, ער האט נישט געוואלט אז די פלייש געשעפטן זאלן בלייבן מיט פלייש, ווייל דעמאלטס וועלן איבער א וואך צושטעלן ווייניגער פלייש פאר שבת פארן ציבור, דעריבער האט ער אפגעקויפט אלע איבעריגע פליישן (שבת קיט.).
אלישע בן אבויה איז געווען פון די תנאים און שפעטער אין זיין לעבן איז ער אוועק פון בית המדרש און געגאנגען צו די רומיים, זינט דאן ווערט ער אנגערופן אין תלמוד אחר. ער איז געווען דער רבי פון רבי מאיר. אינעם דור נאכן צווייטן חורבן בית המקדש.
זיין געבורט.
אין ירושלמי ווערט פארציילט אז זיין פאטער אבויה איז געווען א גרויסע רייכער מאן, אין די צייטן ווען די בית המקדש איז געשטאנען, ווען עס איז געווען דעם ברית פאר אלישע האט זיין טאטע געמאכט א גרויסע סעודה, ער האט געלאדענט אלע חשובע עשירים און חכמים, עס איז דארט אנוועזענד געווען די גרויסע עשירים נקדימון בן גוריון בן ציצית הכסת כלבא שבוע, אויך די חכמים ווי רבן יוחנן בן זכאי. נאך די סעודה האט ר' יוחנן בן זכאי מיט זיינע חברים גע'דרש'ט אין תורה און פון גרויס הייליגקייט האט א פייער ארום גענומען זייער שטוהלן, ווען אבויה האט געזעהן דעם כח פון תורה האט געמאכט א נדר אז זיין זוהן אלישע וועט אויך זיין אזא חכם (ירושלמי מס' חגיגה וקה"ר). אבער וויבאלד ער האט מקדיש זיין זוהן פאר תורה צוליב דעם גרויסן כבוד התורה נישט ווייל מען דארף לערנען לשם שמים ווייל השי"ת הייסט אזוי, איז אלישע ארויס לתרבות רעה. די מפורשים זאגן אז דעריבער האט מען נישט געשטעלט קיין מימרא פון אים אין ש"ס בלויז איין משנה אין מסכת אבות אלישע בן אבויה אומר הלומד ילד למה הוא דומה, ווייל דארט ווערט מבואר אז מען זאל לערנען תורה בטהרה לשם שמים און נישט לקנתור.
זיין כח אין תורה.
אלישע איז געווען זייער גרויס אין תורה, זיין חכמה און פקחות איז געווען באוואוסט איבעראל, ער האט אמאל געזאגט פאר זיין תלמיד ר' מאיר איף האב געמאסטן די פיס פון מיין פערד, און איך זעה פונקטליך וויפיל טריט זי איז געגאנגען.
דער מדרש (רו"ר פ"ו) זאגט אז ווער ער פלעגט זאגן א דרשה אין לשכת הגזית אבער אין די שטאט טבריא זענען אלע חכמים שטיל געווארן יעדער האט געוואלט הערן וואס דער קלוגער תלמיד חכם אלישע זאגט. מה דאך אין טבריא און אין לשכת הגזית איז אזוי געווען כל שכן אין אנדערע פלעצער ווי עס זענען נישט געווען אזוינע חכמים. זענען זיי זיכער בטל געווארן פאר אלישע.
ער ווערט גערעכנט פון די פיר וואס זענען נכנסו לפרדס. אין טיפע סודות התורה און מעשה מרכבה (חגיגה יד.) די גמרא זאגט דארף אז דורך דעם וואס ער האט נישט משיג געווען די סודות וואו עס דארף צו זיין דעריבער איז ער געווארן א אפיקורוס.
אלישע איז געווען בשעת מען האט חרוב געמאכט דאס בית המקדש.
זיינע קשיות.
די גמרא פארציילט (חגיגה טו.) אז אלישע איינמאל האט געזען ווי א טאטע הייסט פאר זיין קינד מקיים זיין די מצוה פון שילוח הקן, דאס קינד האט געפאלגט אבער אינמיטן מקיים זיין די מצוה איז ער גע'הרג'עט געווארן, האט אלישע געפרעגט די מצוה פון כיבוד אב איז דאך מסוגל מען זאל לאנג לעבן ווי עס שטייט כבד את אביך למען יאריכון ימיך, היכן אריכות ימיו של זה, ווי דער אריכות ימים פון דעם קינד ?.
אויך האט ער געזען ווי איינער איז מקיים זיין די מצוה פון שילוח הקן, ער האט גענומען א לייטער און איז ארויף געקראכן אויף א הויכן פלאץ און האט אוועקגעשיקט די מוטער און דאס קינד גענומען צו זיך, אבער ער האט זיך אויסגעגליטשט און איז גע'הרג'עט געווארן האט אלישע געפרעגט ביי די מצוה פון שילוח הקן שטייט דאך למען יאריכון ימיך ווי איז זיין אריכות ימים ? אויך האט געזעהן ווי איינער איז עובר אויף די מצוה, ער קריכט אויף א לייטער ער נעמט די קינדער פאר דעם וואס ער שיקט אוועק די מוטער, און עס האט אים גארנישט פאסירט, איז ער געווארן דערויף זייער אויפגעקאכט, און דעריבער איז ארויס לתרבות רעה.
זאגט ר' עקיבא ווען אלישע זאל וויסן די אמת'ע פשט פון למען יאריכון ימיך וואלט ער נישט ארויס צו שלעכטס, ווייל למען יאריכון ימיך מיינט מען זאל זוכה זיין צו רועהן אין לעכטיגן גן עדן, מען זאל האבן דארט לאנגע טעג, נהנה זיין פון זיו השכינה, נישט לעבן לאנג אויף די וועלט, די וועלט איז פיל מיט צרות עס איז נישט ווערט מען זאל לאנג לעבן.
ווען די רוימער האבן געהרג'ט די ערליכע צדיקים פון אידן, האט דאס אלישע זייער פארקלעמט דאס הארץ, עס האט אים וויי געטון פארוואס ארץ נתנה ביד רשעים, פארוואס קומט זיך דאס פאר ערליכע אידן זאלן ליידן אזויפיל, איינמאל האט ער געזען ווי די רוימער פייניגן דעם גרויסן צדיק ר' חוצפית המתורגמן, זיי האבן אים געווארפן פאר די הונט און די הינט האבן געריסן שטיקער, מיטאמאל האט ער געזען ווי א הונט האלט די צונג פון ר' חוצפית האט אלישע געזאגט פה המתגבר בתורה ילכך עפר, א מויל וואס האט זיך געשטארקט אין תורה זאל לעקן ערד (קידושין לט: וחולין בסוף).
זיין החלטה.
די מפורשים (זעה הכותב בע"י) זענען מסביר אז דאס איז געקומען וויבאלד אלישע איז געווען געוואוינט אז די כבוד און געלד איז ביי אידן, זיין טאטע איז געווען א גרויסע ריזיגער עושר, ער האט מכבד געווען די חכמי ישראל, ער איז געווארן אפגעשיידט צו תורה צוליב א פייער האט זיין טאטע האט געזעהן וואס די חכמי ישראל זענען, ער האט געזעהן ביידע וועלטן, סיי ווען דאס בית המקדש איז געשטאנען און דערנאך ווען עס איז געווען וידל ישראל מאד, כלל ישראל איז פארארימעט געווארן אין דאס שיינקייט פון אידן איז פארלוירן געווארן, דעריבער האט ער נישט פארשטאנען פארוואס האבן אידן פארלוירן דעם כבוד און דאס געלד אין רשעים ווי רוימער פייניגן די אידן מיט מיתות משונות, אבער דער אמת איז אז א איד דארף וויסן אז דערמיט וואס די רשעים פייניגן אים און ער דערהאלט זיך, דערמיט ווייזט ער ארויס זיין ליבשאפט צו גאט ברוך הוא, ווי מען זעהט אין די אידישע היסטאריע אז אלע שלעכטע לייט די שונאי ישראלים האבן סוף כל סוף פארלוירן, און די אידישע פאלק וואסט און בליעט, די אידן געוואונן און די רשעים ווערן פארלוירן, אבער אינגאצען וועט מען עס זעהן וועט משיח וועט קומען.
פאר אלישע האט וויי געטון די הצלחה פון די רוימער איז ער געפאלן פאר זיי, ער האט געקוקט אויף יעצט נישט טראכטנדיג פון די ריכטיגע הצלחה פון אידן, דערפאר האט ער זיך צוגכאפט צו די קולטער פון די רומער, די גמרא זאגט אז אינמיטן לערענן פלעגט ער זיך אינטערזינגן די ניגונים פון די גוים, אויך פלעגט ער אסאך קוקן אין די ביכער פון זיי.
זיינע מעשים.
אלישע האט מחליט געוון ער גייט הנאה האבן פון דער וועלט, ער גייט זיך אפלאזן פון תורה און מצות. ער איז ארויס אויף דער גאס און געטראכפן א זונה ער האט איהר געבעטן צו זינדיגן מיט אים, די זונה האט זיך נישט געוואלט גלייבן וואס זי הערט, דער גרויסער תנא אלישע בן אבויה זאל וועלן מיט אים זינדיגן, האט זיך אים געפרעגט די ביזט נישט אלישע, האט אלישע אים אנהגעכאפט און צוזאמען מיט אים געגעסן חזיר פלייש, דעמאלטס האט זי געזעהן אז ער מיינט עס ערנטס. האט זי געזאגט אויב אזוי א"כ אחר הוא, איז ער א צווייטער ער איז נישט אלישע. פון דאן אהן האט מען אים שוין נישט גערופן אלישע נאר אחר.
אלישע איז געווארן אויס שומר תורה ומצות, אזוי ווייט אז עס האט אים וויי געטועהן ווען ער האט געזעהן ווי אידן היטן די תורה, די ירושלמי (חגיגה פ"ב ה"א) פארציילט אז די רוימער האט געוואלט פייניגון די אידן, האבן זיי געהייסן אז די אידן מוזן מחלל שבת זיין, זיי מוזען טועהן מלאכות וואס מען טאר נישט טועהן אין שבת, די אידן האבן געוואלט ווייניגער מחלל שבת זיין, האבן זיי מכוון געווען אז זיי זאלן טועהן די מלאכות וואס איז אסור מן התורה פאר שבת, און די מלאכות וואס איז אסור מדרבנן אין שבת, דאס הייסט זיי האבן געוואלט זיך ארויסדרייען פון א איסור דאורייתא, וואס לכאורה די רוימער וואלטן קיינמאל נישט געוואוסט די כוונה פון די אידן, אבער אלישע וואס איז געווען א תלמיד חכם האט דאס דערציילט פאר די רוימער, און זייט דאן האבן די רוימער געצווינגען די אידן צו טועהן אין שבת א מלאכה וואס איז אסור מיט התורה.
אויך האט ער מיט גרויס רשעות גע'הרג'עט תלמידי חכמים וואס לערנען תורה.
אויך נאכדעם וואס ער איז ארויס לתרבות רעה, האבן זיך אסאך תנאים גע'חבר'ט מיט אים וויבאלד ער איז געווען גרויס אין תורה האבן זיי געוואלט פון אים לערנען, די גמרא זאגט ר' מאיר האט געטראפן א מילוגרוים די גוטע האט ער גענומען די שאלעכטץ האט ער אוועקגעווארפן דאס הייסט די גוטע חלקים פון אחר האט ער געלערנט אבער נישט די שלעכטע.
שובו בנים חוץ מאחר.
איינמאל ווען ר' מאיר האט אים געזאגט רבי איר זענט אזוי גרויס אין חכמה דאן פארוואס טוט איר נישט תשובה, האט אים אלישע געזאגט איינמאל האט איך געריטן אויף א פערד אין יום הכיפורים וואס אויך געווען שבת, איך בין אריבער געגאנגען דעם מקום המקדש, און איך האב אליין געהערט א בת קול פון הימל, יעדער זאל תשובה טועהן חוץ אחר קען נישט תשובה טון וויבאלד ער ווייסט מיין כבוד און דאך זינדיגט ער.
עס איז מערקווירדיג וואס די ספרים זאגן אז אלישע וואלט געמוזט דווקא פון דא לערענן אז אפילו ער קען אויך תשובה טון, ווייל אויב הערט ער בלויז די ערשטע העלפט בת קול יעדער קען תשובה טועהן, וואלט ער נישט געהאט א נסיון און וואלט זיכער תשובה געטועהן, פון הימל האט מען אבער אים געוואלט געבן א בחירה ער זאל הערן אז עס נוצט פאר אים נישט קיין תשובה, און דאך וואלט ער זיך געמוזט שטופן און תשובה טון (שו"ת מהרי"ט ח"א או"ח סי' ח'), ממש די ווערטער זאגט ר' נחמן מברסלב אין שיחות הר"ן, און אויך ר' צבי אלימלך שפירא פון דינאוו אין זיין ספר אגרא דפרקא. אויך שטייט אזוי אין ספר של"ה. און אזוי שטייט אין ירושלמי אין לך דבר שעומד בפני התשובה.
ער איז אריין אין גן עדן.
ווען אלישע איז געשטאבן האט אים ר' מאיר געזאגט רבי טו תשובה, האט ער געזאגט איך האב געהערט א בת קול אז איך קען נישט תשובה טועהן, האט אים ר' מאיר געזאגט תשב אנוש עד דכא מען קען תשובה טועהן אפילו מען האלט שוין ביים דכדוכא של נפש, ביים אויפגבעבן דעם נפש, האט זיך אלישע צוויינט און איז געשטארבן, האט ר' מאיר געזאגט איך מיין אז מיין רבי איז געשטארבן דורך תשובה (חגיגה טו).
ווען אלישע איז געשטארבן האט מען געזאגט אין הימל, מען וועט אים נישט דן זיין וויבאלד ער איז א תלמיד חכם, אבער מען וועט אים אויך נישט געבן גן עדן וויבאלד ער האט געזינדיגט, האט ר' מאיר געזאגט ניין עס איז ליבערשט מען זאל אים דן זיין אין גיהנם און דערנאך וועט ער גיין אין גן עדן. ר' מאיר האט זיך אנגערופן ווען וועל איך שוין שטארבן און ארויפגיין אויף יענער וועלט און דאן ווען ארויף קומען א רויך פון זיין קבר. ווייבל ווילאנג ער ברענט אין א פייער גייט נישט קיין רויך, אויב מען גיסט וואסער מען לעשט דאס פייער פון גיהנם דאן פארגייט א רויך (ספר היוחסין). אזוי איז טאקע געווען ווען ר' מאיר איז נפטר געווארן איז ארויף א רויך פון דעם קבר פון אלישע, האט ר' יוחנן געזאגט עס איז נישט קיין קונץ צו פארברענען די אייגענע רבי, איך זאג אייך ווען איך וועל שטארבן וועל איך אים גראד טראגן אין גן עדן. אזוי איז טאקע געווען ווער ר' יוחנן איז נפטר געווארן האט אויףגעהערט צו גיין דעם רויך און אלישע איז געקומען קין גן עדן. זיין זכות איז געווען וויבאלד אפילו נאכדעם וואס ער האט געזינדיגט האט ער געלערנט תורה מיט די חכמים און האט זיי אויסגעלענרט זיין חכמת התורה..
זיינע דורות שפעטער.
עס ווערט פארציילט אז די טאכטער פון אחר האט אמאל געזאגט פאר רבי יהודה הנשיא רבי שפייזט מיך, איך האב נישט קיין ברויט, איך בין דער טאכטער פון דעם תנא אחר, האט רבי יהודה געזאגט מיט פארוואונדערונג: איז דען נאך דא פון אים קינדער ? האט זי געזאגט רבי איר זאלט געדענקען זיין גרויסקייט אין תורה נישט זיינע שלעכטע מעשים.
זיין אייניקל איז געווען ר' יעקב א אייניקל פון אחר.
אין פינאנץ איז דער קורס, (אדער די פֿארעקס ראַטע אדער די FX ראַטע) צווישן צוויי וואלוטעס ספעציפֿירט וויפיל איז ווערט איין וואלוטע אין באציאונגען צו דער צווייטער. למשל א קורס פון 1.75 אמעריקאנער דאלארן (USD, $) צום בריטישן פונט (GBP, £) באדייט אז $1.75 איז ווערט £1. דער אויסלענדישער חילוף מארק איז פון די גרעסטע מארקן אין דער וועלט. אנדער האלטן אז ארום 3.2 טריליאן USD ווערט פון וואלוטע ווערט געטוישט טאג טעגליך.
פאפולערע וואלוטעס ווערן געהאנדעלט אויף אן עלעקטראנישן מארק און די קורסן גייען אין פארן וואס טייטש אז צו וויסן דער פרייז פון איין וואלוטע מוז מען דאס מעסטן קעגן א צווייטע וואלוטע.
קורסן אמאל און היינט.
אמאל זענען אלע וואלוטעס געווען געבויט אויף עכטע גאלד וואס טייטש אז יעדע פאפירענע באנקנאטע איז געווען א נאטע פון די באנק איבער די ווערט פון א געוויסע צאל גאלד וועלכע איז געהאלטן געווארן דורך דער רעגירונג. בעפאר די צווייטע וועלט קריג האבן די עקאנאמיסטן באשטימט דעם אמעריקאנער דאלאר צו א געוויסע ווערט דורך באשטימען אז איין אנס גאלד איז ווערט $35 דאלאר. נאך די קריג האבן אנדערע לענדער אנגעהויבן מעסטן זייערע געלטער קעגן דעם אמעריקאנער דאלאר ווייל נאר דער אמעריקאנער דאלאר האט געהאט א באשטימטע ווערט און יעדער האט זיך געמאסטן קעגן דעם. פארשטייט זיך אז א וואלוטע וואס איז ווערט געווען מער גאלד ווי אן אמעריקאנער דאלאר איז טאקע ווערט געווען צום בייפשיל 1.6 אמעריקאנער דאלאר.
מיט דער צייט האט דער אמעריקאנער דאלאר פארלוירן זיין ווערט ווייל עס איז צופיל צעשפרייט געווארן אין די צירקולאציע, אנדערע וואלוטעס זענען געווארן שטארק און סטאביל, און די אינפלאציע ראטעס זענען געשטיגן. דאס האט געצווינגן צו הייבן די קאסט פון אן אנס גאלד וועלכע איז ארויף צו $70 וואס מיינט אז דער דאלאר וועלכע איז געווען געמאסטן קעגן דעם איז געפאלן צו האלב איר ווערט.
דער פראבלעם איז ווידער צושטאנד געקומען יארן שפעטער און אין 1971 האבן די קעפ שטיק אין די פעדעראלע רעזערוו באשלאסן אז עס איז צייט אפצולאזן די אזויגערופענע גאלד סטאנדארט און זייט דעמאלט ווערט מער נישט דער דאלאר געמאסטן לויט די ווערט פון גאלד.
כדי צו קענען מעסטן איין וואלוטע קעגן די אנדערע דארף מען האבן איין הויפט וואלוטע צו וועלכע יעדער זאל זיך מעסטן און וויבאלד דער אמעריקאנער דאלאר איז רוב מאל געווען די שטערקסטע איז אזוי סיסטעמירט געווארן אז אלע וואלוטעס מעסטן זיך קעגן דעם אמעריקאנער דאלאר. אויב מען זאל צוזאמענרעכנען די ווערט פון אלע געלטער וואס איז פאראן אויף די וועלט וועט אויסקומען אז אמעריקאנער וואלוטע אינאיינעם מיט די איירא פארנעמען מער פון 50 פראצענט פון דעם סך הכל ווערט. אויב מען זאל צורעכענען דעם בריטישן פונט, קאנאדישן דאלאר, אויסטראלישן דאלאר, און יאפאנעזער יען וועלן אלע אינאיינעם באטרעפן 80 פראצענט פון דער וועלט'ס געלט.
חילוף מעטאדן.
עס זענען פאראן צוויי וועגן וויאזוי וואלוטעס ווערן געמאסטן אין קורסן, דער ערשטער ווערט אנגערופן די שווימנדיגע וואלוטע און דער צווייטער די באשטימטע ראטע.
די שווימנדיגע ראטע איז טייטש אז די ווערט פון איין וואלוטע ווערט געמאסטן לויט די ווערט פון אנדערע וואלוטעס. אין אנדערע ווערטער איז טייטש אז די וואלוטע באקומט איר ווערט לויט וויאזוי מענטשן קוקן עס אן און דורך די סופליי און פארלאנג וועלכע קומט פון אויסערן אינוועסטמענטס, אימפארט עקספארט, אינפלאציע, און נאך עטליכע פאקטארן.
רוב לענדער מיט שטארקע וואלוטעס נוצן אויסשליסליך נאר דעם סיסטעם צו מעסטן זייער וואלוטע, אריינגערעכנט אמעריקע, דאס פאראייניגטע קעניגרייך, און קאנאדע. לויט די עקספערטן איז דאס דער פונקטליכסטע וועג וויאזוי צו מעסטן וואלוטע ווייל די מארקעט זאגט אויטאמאטיש די ריכטיגע ווערט פון יעדע וואלוטע יעדע מינוט אין טאג.
קלענערע וואלוטעס ארבעטן אבער נישט אזוי ווייל זיי וואלטן גארנישט ווערט געווען און וואלטן געפאלן קרבנות צו די שטארקע וואלוטעס. אנשטאט וועלן די רעגירונגן באשטימען די ווערט פון זייערע וואלוטעס געווענליך קעגן דעם אמעריקאנער דאלאר און די באשטימטע ראטעס בלייבן אזוי לאנג ווי זיי טוישן דאס נישט נאכאמאל, א זאך וועלכע זיי טוען נישט יעדן טאג.
אין אזא סיסטעם דארפן די רעגירונגען האלטן אוועקגעלייגט אסאך געלט אין די בענק אין פאל עס מאכט זיך אמאל א שטערקערע פארלאנג פאר איר וואלוטע. אויב דאס געלט איז נישט גרייט וועט דאס שאפן א גרויסע פראבלעם וועלכע וועט האבן גאר א שלעכטע עפעקט אויף א לענגערע טערמין.
אפילו ווען א רעגירונג באשטימט זיך איר אייגענע וואלוטע ווערט איז נאך אלץ פאראן א מארק ווערט וועלכע קען אמאל זיין פיל אנדערש ווי די באשטימטע ווערט וועלכע די רעגירוג האט ארויפגעלייגט. אין אזא פאל ווערט געבוירן א שווארצע מארק פאר די וואלוטע ווען אינוועסטירער קויפן איין לויט די מארקעט ווערט און איגנארירן די באשטימטע ווערט פון די רעגירונגן. שפעטער ווען די רעגירונג טוישט איר באשטימטע ווערט וועלן די אינוועסטירער פארלירן אדער פארדינען. אבער געווענליך פאסירט דאס נישט פאר צו לאנג ווייל די עקאנאמיסטן פון יעדע לאנד באטראכטן די מארקעט און באשטימען זייער דאלאר ווען עס פעלט זיך אויס.
קיין איין לאנד ארבעט נישט 100 פראצענט אויף איינע פון די צוויי וועגן ווייל עס זענען פאראן פילע אנדערע זאכן וועלכע האבן אן עפעקט אויף די וואלוטע און מען דאס נישט קאנטראלירן וואו שטייערן שניטן, טוישן די אינטערעסט ראטעס, אימפארט טעריפס, און נאך זאכן קענען גרינג האבן אן עפעקט אויף די וואלוטע אפילו די עכטע ווערט שווימט אויפן מארק.
יעדעס מאל איר טוישט געלט נעמט איר אליינס א טייל אין באשטימען די ווערט פון וואלוטעס ווייל די שווימנדיגע מארק ווערט איז כמעט נאר געוואנדן אויף די מענטשן וועלכע טוישן געלט אהין און צוריק און באשטימען די ווערט אויטאמאטיש.
ס'קען זיך מאכן אז א וואלוטע פארלירט איר ווערט וועגן ספעקולאציע קעגן דער וואלוטע. דער צענטראלבאנק קען אויפהייבן די צינזן צו פארשטארקן די וואלוטע אבער דאס איז נישט גאראנטירט צו האבן דערפאלג.
קאָנצעסיע (ענגליש: "Franchise") איז א וועג פון ביזנעס אין וועלכע די פירמע פארקויפט די רעכט פאר פריוואטע אינוועסטירער צו נוצן איר נאמען און סופלייס און מאכן מסחר אין אויסטויש פאר א מאנאטליכע אדער יערליכע אפצאל וואס דער סוחר וועט צאלן די קאנצעסיע.
וואס איז א קאנצעסיע?
רוב קייט רעסטאראנען (ווי מעקדאנעלד) זענען קאנצעסיעס וואס טייטש אז יעדע געשעפט איז געאייגענט ביי איינעם פריוואט וועלכער באצאלט א געוויסע סכום יערליך אין צוגאב צו וואס עס קאסט אנצוהייבן דאס ביזנעס.
היינטיגע צייטן זענען קאנצעסיעס פארשפרייט אין אלע ביסנעס אינדוסטריס און עס איז פאראן א גרויסע אויסוואל. א גוטע קאנצעסיע קאסט צווישן 100 און 200 טויזנט דאלאר צו באקומען די רעכט און עס קען קאסטן נאך עטליכע הונדערט טויזנטער דאלארן צו עפענען דאס געשעפט אדער ביזנעס אין רעאליטעט. דער קאנצעפט איז אבער אז מען קויפט אפ א נאמען און ביזנעס געדאנק פון א סוקסעספולע פירמע וועמענ'ס נאמען איז באקאנט אין די גאס און דאס שפארט איין די ערשטע פאר יאר ארבעט פון יעדע סארט אנדערע ביזנעס.
די קאנצעסיע הויפטקווארטירן טרענירן די נייע אייגענטומער און זיי בויען אויף דאס אויסערליכן טייל פון דאס געשעפט אדער אפיס וועלכע יענער וועט נוצן. דער אינערליכ'ן טייל וועט יענער אליינס דארפן בויען אדער איינרישן און וועט באקומען אנווייזונגן פון די פירמע וויאזוי דאס צו טאן. ווען אלעס איז גרייט ווערט מען א האלבע ארבייטער און א האלבער בעלעבאס מיט גוטע אויסזיכטן פאר סוקסעס.
די מעלות פון א קאנצעסיע.
לויט אפיציעלע סטאטיסטיקס איז פאראן ארום 2,500 קאנצעסיע סיסטעמען אין אמעריקע וועלכע ציילן אלע אינאיינעם 534,000 אפטיילונגן. לויט דעם חשבון קומט אויס אז די קאנצעסיעס באטרעפן ארום 3.2 פראצענט פון די סך הכל ביזנעסער אין אמעריקע און אזוי סאך ווי 35 פראצענט פון פארדינסטן פון אלע ריטעיל און סערוויס ביזנעסער.
דער גרעסטער מעלה פון א קאנצעסיע איז די אינוועסטמענט איינשטעל וועלכע איז זייער נידעריג וויבאלד מען גייט אריין אין א ביזנעס וועלכע האט שוין א נאמען און צום וויכטיגסטן א פארטיגן סיסטעם וויאזוי עס ארבעט.
לויט די סמאול ביזנעס אדמיניסטראציע איז דאס דער הויפט סיבה פארוואס רוב קליינע ביזנעסער פאלן אדורך. די נייע באלעבאטים ווייסן נישט וויאזוי צו סיסטעמירן די ביזנעס און מאכן שלעכטע באשלוסן. קאנצעסיע אייגענטומער געניסן פון א פארטיגע סיסטעם מיט אנווייזונגן פון א פראפעסיאנאלע פירמע וועלכע וויל אז אויך ער זאל מצליח זיין ווייל דאס מיינט זייער אייגענע הצלחה.
א צווייטע הויפט מעלה צו קויפן א קאנצעסיע איז וויבאלד מען באקומט גוטע פרייזן איינצוקויפן די סופלייס וויבאלד דאס איז א גרויסע פירמע וועלכע האט שוין פון פריער קאנטראקטן פאר אלע אירע מאטריאלן און סופלייס. אין אן אייגענע ביזנעס צאלט מען טייערע פרייזן און מען קויפן טייל מאל פארשידענע זאכן וואס פעלן נישט אויס און עס איז אויסגעווארפן געלט.
א קאנצעסיע געניסט אויך פון איר באקאנטקייט און קאסטומערס וועלכע קומען אן אין א נייע שטעטל אדער מאכן צום ערשטן מאל ביזנעס אין די סארט וועלן שטענדיג נוצן א באקאנטע געשעפט אדער פירמע ווי איידער אן אומבאקאנטע.
ווען א מענטש הייבט אן זיין אייגענע ביזנעס ווייסט ער געווענליך נישט וואס זיין ציל איז. ער ווייסט נישט וויפיל ער דארף פארקויפן צו זיין סוקסעספול און ער ווייסט נישט פון קיין פארשטענדליכע ציל וויפיל געלט עס דארף אריינברענגן פאר די אינוועסמענט דאלאר פער דאלאר. ווען איינער קויפט א קאנצעסיע ווייסט ער פונקטליך וואס ער וויל און זעט ביי דעם צווייטן וואס יענער טוט און מיט דעם ווייסט ער וואס ער האט צעטאן און וואס זיין ציל איז.
צום בעסטן איז די פרייהייט פון אדווערטייזמענט. רוב גרויסע קאנצעסיע פירמעס אדווערטייזן אליינס און אלע אייגענטומער געניסן דערפון ביז'ן לעצטן טראפן. אדווערטייזמענט קען אריינציען אין גרויסע געלטער און מען קען אנזעצן דארט אסאך געלט אויב מען ווייסט נישט וויאזוי דאס צו טאן. די קאנצעסיע פירמע האט ערפארונג אין דעם און טוט דאס אויף א פראפעסיאנאלע וועג.
אפצאלונגן.
קאנצעסיע ביזנעסער זענען איינגעטיילט צו צוויי גרופעס. זיי זענען די קאנצעסארן (די פירמע וועלכע פארקויפט די רעכט צו די ביזנעס נאמען און סיסטעם) און די קאנצעסיס (די אינדיווידועלן וועלכע קויפן די קאנטראקטן). אין רוב פעלער וועלן די פרענטשייסיס דארפן צאלן א געוויסע סומע געלט צו קענען קויפן די רעכט צו ווערן א פרענטשייסי און ברויך ווערן באצאלט ווען מען שרייבט אונטער די קאנטראקט. א געווענליכע קאנצעסיע קאנטראקט האלט אן עטליכע יאר און דערנאך דארף מען דאס באנייען וועלכע קענען אריינציען אין פרישע געלטער. אין געוויסע סטעיטס איז פאראן פארשידענע געזעצן איבער קאנצעסיעס און ספעציעל ווען עס קומט צו באנייען ווי מיר וועלן באלד זען.
איינמאל די קאנטראקט איז אונטערגעשריבן דורך ביידע זייטן איז דער געשעפט א געשעפט און די פירמע דארף צושטעלן א געגענט וואו דער פרענטשייסי זאל ארבעטן אדער אויפשטעלן זיין געשעפט אדער אפיס. די פירמע דארף אים העלפן אויסשטעלן זיין ביזנעס פון אנפאנג ביז'ן סוף און אים העלפן מאכן סוב קאנטראקטן מיט אנדערע פירמעס.
אויסער די הויפט סומע וועלכע איז נישט מער ווי א רעכט צו טאן ביזנעס ברויכן אלע פרענטשייסיס צאלן מאנאטליכע אדער יערליכע אפצאלונגן, געווענליך א געוויסע פראצענט פון די פארדינסטן. טייל פירמעס פארלאנגן נאר א געוויסע אפצאל און אויב דער פרענטשייסי איז מצליח געניסט ער פון זיינע פראפיטן. א גרויסע טייל פון קאנצעסיעס, ספעציעל געשעפטן, פארלאנגן אז די פרענטשייסיס זאלן קויפן אלע זייערע סופלייס פון זיי דירעקט. פאראן אזעלכע קאנצעסיע פירמעס וועלכע פארלאנגן אויך געלט פאר אדווערטייזמענט און אלע געלט גייט אריין אין איין קאסע וועלכע ווערט גענוצט פאר נאציאנאלע און לאקאלע אדווערטייזמענט.
אפעראציע.
וויבאלד דער סוקסעס פון א קאנצעסיע איז געבויט אויף א סיסטעם וועלכע די פירמע נוצט אין אלע לאקאציעס וועט די פירמע צווינגן די פרענטשייסיס צו פאלגן אלע זייערע באשלוסן און זיי קענען פארלירן זייערע רעכט אויב זיי פארלעצן דאס. דאס זעלבע איז מיט די סודות פון די פירמע. אויב איינע פון די פרענטשייסיס גיבן ארויס סודות פארלירן זיי זייערע רעכט. לויט סטעיט געזעצן מעג זיי נישט נאכטאן אן ענליכע ביזנעס אפילו נאכדעם וואס זייערע קאנטראקטן לויפן אויס ביז א געוויסע צאל יארן.
אויסוועלן א קאנצעסיע.
אויב איינער באשליסט אז א קאנצעסיע קען זיין א גוטע פרנסה פאר אים וועט ער דארפן אויסוועלן צווישן טויזנטער ערליי קאנצעסיעס וועלכע זענען פאראן אין אמעריקע. נישט יעדע קאנצעסיע קען זיין גוט פאר יעדן אפילו אויב די פירמע מאכט אסאך געלט. א מענטש דארף וויסן אין וואספארא סארט אינדוסטרי ער וויל אריינגיין און האבן א געפיל דערצו און אזוי אויך באשליסן צו דאס זאל זיין א געשעפט, סעילס, סערוויס, אדער עפעס אנדערש. ער ברויך אויך וויסן זיינע שטונדן וואס ער קען ארבעטן זינט זייער אסאך קאנצעסיעס זענען פאר מענטשן וואס ארבעטן אין אומנארמאלע ביזנעס שטונדן.
איינמאל מען באשליסט וואס מען וויל דארף מען זיך אריינלאזן צו זוכן א עפענונג. רוב קאנצעסיע פירמעס ארבעטן אין געגענטער און וועלן נישט ארויסגעבן נאך א לייסענס אויב זיי האבן שוין איינעם אין די געגענט. א גוטע עצה איז צו נוצן א קאנצעסיע קאנסאלטענט (עצה געבער) וועלכע איז פארבינדן מיט די פירמעס און נעמט א באשטימטע אפצאל אויב ער טרעפט צו די ריכטיגע זאך.
די פראצעדורע.
נישט יעדער קען קויפן א קאנצעסיע און דאס ווענדט זיך לויט יענעמ'ס היסטאריע און קרעדיט. גענוי ווי אלע אנדערע ביזנעסער וועלן די קאנצעסיע פירמעס אויך נישט וועלן אריינעמען איינעם וואס האט שוין אמאל באנקראטירט, איינער אן קיין שום ביזנעס ערפארונג, איינער וואס קען זיך נישט אליינס ערלויבן צו צאלן די קאנצעסיע רעכט, א פארברעכער א.ד.ג. די פירמעס זוכן זייער סוקסעס און נישט די סוקסעס פון די פרענטשייסיס.
ווען א מענטש ווערט ענדליך באשטעטיגט און ער שרייבט אונטער דעם קאנטראקט און לייגט אויס די באשטימטע סומע וועט ער באלד ווערן א טייל פון די פירמע און אלס אן ערשטן שריט וועט די פירמע אים שיקן צו עטליכע אנדערע לאקאציעס וואו ער וועט קענען באטראכטן וויאזוי דאס ארבעט.
מיט אזויפיל קאנצעסיעס היינט צו טאג ברויך מען זיך זייער גוט נאכפרעגן בעפאר מען שפרינגט אריין אין סיי וועלכע אומבאקאנטע קאנצעסיע. עס זענען פאראן פירמעס וואס זענען אומבאקאנט אבער זענען זייער סוקסעספול און פאראן אנדערע וועלכע אדווערטייזן גאר אסאך און זייער נאמען איז באקאנט אבער די פרענטשייסיס מאכן ווייניג געלט. פאראן פירמעס וועלכע באהאנדלן זייער שיין די פרענטשייסיס און פאראן אנדערע וואס אונטערדרוקן זיי באלד ווי א באלעבאס וועלכער זיצט אויפ'ן קאפ. דאס זעלבע איז מיט אינוועסטמענט. פאראן קלענערע אינוועסטמענטס פאר בעסערע רווחים און פאראן גרעסערע אינוועסטמענטס פאר קלענערע רווחים.
אזויווי אין א געווענליכע ביזנעס וועט מען דארפן האבן גרייט א ביזנעס פלאן בעפאר מען גייט אין באנק פאר אן הלוואה. די באנק וועט וועלן פארשטיין פארוואס איר זענט ראוי צו פירן די ביזנעס און וואספארא קוואפאליקאציעס איר האט בכלל. די קאנצעסיע פירמע וועט געווענליך העלפן צושטעלן די ביזנעס פלאן אבער פון זיי אליינס קען מען נישט באקומען גענוג אינפארמאציע וויבאלד זיי היטן זיך פון קלאגעס וועלכע מאכט זיך אפט מיט פרענטשייסיס וועלכע זענען נישט מצליח און ווילן צוריק זייערע אינוועסטמענטס. די קאנצעסיע פירמע איז נישט אינטערעסירט קיינעם אריינצושטעלן אין ביזנעס נאר אויב זיי ווייסן אז יענער וועט טאקע מצליח זיין און דערפאר וועלן זיי נישט געבן די בעסטע ביזנעס פלאן נאר וועלן ווארטן צו זען וויאזוי יענער וועט זיך אן עצה געבן.
די ביזנעס פון קאנצעסיע ארבעט אנדערש ווי יעדע אנדערע ביזנעס און מען ברויך אויפנעמען אן אדוואקאט וועלכער ספעציאליזירט זיך מיט קאנצעסיעס. אויסער די סטעיט און פעדעראלע ביזנעס געזעצן קומט צו די קאנצעסיע פירמעס רעגולאציעס וועלכע מאכט דאס א שווערערע פראדעצור צו וועלכע רוב אדוואקאטן זענען נישט באקאנט. צו עפענען א סוקסעספולע ביזנעס דארף מען האבן אן אדוואקאט און צו עפענען א סוקסעספולע קאנצעסיע דארף מען האבן א קאנצעסיע אדוואקאט. אן אדוואקאט קאסט געלט אבער אין די ענדע לוינט זיך עס ווייל איין קליינע פארזעעניש קען ברענגן אסאך עגמת נפש שפעטער. אין די קאנצעסיע ביזנעס איז דאס נאכמער אזוי און מען דארף זיין זייער פארזיכטיג.
זינט די קאנצעסיע ביזנעס איז געוואקסן גרויס אין אמעריקע (דאס פלעגט ערשט זיין פאפולער אין אייראפע) האט די פעדעראלע רעגירונג עטליכע מאל שטודירט די ביזנעס מאדעל און אדאפטירט די סמאול ביזנעס קאנצעסיע אקט אין 99' אין וועלכע עס ווערן אויסגעשמועסט און רעגולירט די רעכט פון ביידע צדדים. אין צוגאב צו די פעדעראלע געזעצן זענען פאראן 16 סטעיטס וועלכע האבן אייגענע געזעצן בנוגע קאנצעסיעס און א דאנק די הילף פון די רעגירונג איז דאס געוואקסן צו אזא סוקסעס מיט ווייניג פראבלעמען.
ווי געזאגט קומט יעדע קאנצעסיע קאנטראקט מיט אן אויסלויף דאטום (עקספיירעישן דעיט) אין וועלכע דער פרענטשייסי ברויך באנייען דעם קאנטראקט און די פירמע וועט איבערקוקן זיינע פעאיגקייטן און סוקסעס און וועט באשליסן אויב ער איז נאכאמאל ראוי צו נעמען א צווייטע קאנטראקט. אין די פארגאנגענהייט האבן אסאך קאנצעסיע פירמעס פרובירט באזייטיגן די פרענטשייסיס ווען די קאנטראקט איז אויסגעלאפן כדי זיי זאלן דאס קענען פארקויפן פאר א צווייטן און נאכאמאל מאכן געלט. עטליכע קאנגרעסלייט האבן עטליכע מאל פרובירט דאס צו שטערן אבער עס איז דורכגעפאלן. די 16 סטעיטס וועלכע האבן זייערע אייגענע קאנצעסיע געזעצן האבן דאס יא פארסירט און נאר אויב דער פרענטשייסי טויג נישט האט די פירמע א רעכט אוועקצונעמען זיין לייסענס און דאס פארקויפן פאר א צווייטן.
10 שנעלסט וואקסנדיגע קאנצעסיעס אין אמעריקע.
נאמען פון קאנצעסיע און אינוועטמענט פרייז
סובוועי רעסטוראנטן – צווישן 70 און 220 טויזנט דאלאר
קורווס – צווישן 36 און 42 טויזנט דאלאר
קואיזנאוס רעסטוראנטן – צווישן 208 און 243 טויזנט דאלאר
דזשעקסאן הייוויט אינקאם טעקס סערוויס – 60 טויזנט דאלאר
יו-פי-עס פעקעדזשינג סערוויס – צווישן 138 און 245 טויזנט דאלאר
סאניק רעסטוראנטן – צווישן 710 טויזנט און 2.3 מיליאן
דזשעני קינג קאמערציאלע קלינינג – צווישן 11 און 34 טויזנט דאלאר
עלעווען קאנווינענס געשעפטן - בערך 100 טויזנט דאלאר
דאנקין דאונאטס – צווישן 255 טויזנט און 1.1 מיליאן
רימעקס ריעל עסטעיט אגענטן – צווישן 20 און 200 טויזנט
אhדענטיטעט גניבות איז דער מאדערנער וועג פון בארויבן א צווייטן אין די היינטיגע וועלט פון עלעקטראנישע באנקירונג און קרעדיט.
אידענטיטעט גניבות איז זייער אן ערנסטע פראבלעם וועלכע באטרעפט מיליאנען אמעריקאנער יעדעס יאר. א מענטש לעבט זיך זיין לעבן און ארבעט שווער אויפצובויען א גוטע קרעדיט און איינמאל ער האט דאס שפירט ער א צופרידענער. אבער קיינער איז נישט פארזיכערט מיט די אייגענע האריוואניע. עס זענען פאראן גנבים וועלכע לאקערן אויף אידענטיטעטן פון פרעמדע מענטשן און מיטאיינמאל ווערט מען געוואויר אז איינער האט גע'גנב'ט זיין אידענטיטעט און האט באשטעלט קרעדיט קארטלעך, געעפענט באנק אקאונטס, און געטאן קרימינאלע אקטיוויטעטן אויף זיין נאמען. יעצט וועט דער קרבן האבן די ארבעט פון גיין אויפווייזן אז ער איז אומשולדיג וועלכע איז נישט א גרינגע ארבעט און אפילו ווען מען איז שוין סוקסעספול ליידט מען דערפון אסאך.
אידענטיטעט גניבות סארטן.
די פראפעסיאנאלע אידענטיטעט גנבים בארויבן אידענטיטעט פון מענטשן אדער צו טאן פינאנציעלע שווינדלן אדער פארקויפן דאס פאר ערנסטע פארברעכער וועלכע נוצן די נעמען צו טאן אלע סארט פארברעכנס אויף א צווייטענס נאמען. די פעדעראלע טרעיד קאמיסיע זאגט אז ארום 10 מיליאן מענטשן דערזעען זיך אלס א קרבן פון אידענטיטעט גניבות יעדעס יאר און נאך ווייסן אפילו נישט אז זייער אידענטיטעט איז גענוצט געווארן.
פעלער וואו מען האט גענוצט אידענטיטעט גניבות זענען געווען פאר באנק שווינדל, קרעדיט קארד שווינדל, קאמפיוטער און טעלעקאמיוניקאציע שווינדל, סאציאלע פראגראמען שווינדל, טעקס ריטורן, פאסט, און נאך אסאך. די לאו ענפארסמענט אגענטורן האבן ארעסטירט דעם פארגאנגענעם יאר ארום 10,000 מענטשן פאר פינאנציעלע שווינדל און פון דעם האט 94 פראצענט אריינגעמישט אידענטיטעט שווינדל.
אידענטיטעט גניבות ווערן אויך גענוצט צו שמוגלן מענטשן פון איין לאנד צו א צווייטע און צווישן זיי קרימינאלן וועלכע מעגן נישט פארלאזן דאס לאנד אדער ווערן געזוכט פאר פארברעכנס.
אן אידענטיטעט ווערט גע'גנב'ט.
א פשוט'ע ביישפיל פון אן אידענטיטעט גניבה איז ווען מענטשן קויפן איין אין געשעפטן און לאזן איבער די קאפי פון די רעסיט אדער ווארפן דאס אריין אין מיסט קאסטן. די רעסיט פארמאגן טיילמאל די גאנצע קרעדיט קארד נומער וועלכע מען האט גענוצט, די עקספערעישן דאטום, און די אונטערשריפט פון דעם אייגנטומער. גנבים באמערקן שנעל די זאכן און וועלן אויפנעמען דעם רעסיט און נוצן די קרעדיט קארד נומער צו באשטעלן פראדוקטן און סערוויסעס און פאר א נויט וועלן זיי גרינג קענען פארשאפן דעם אייגנטומער'ס אדרעס ווייל זיין נאמען איז אויך ארויפגעשריבן אויף די רעסיט און ער קען דאס גרינג אויפזוכן אין א טעלעפאן בוך.
דער אייגנטומער וועט זיך אפילו נישט כאפן ביז ער וועט באקומען די קרעדיט קארד ביל און טייל מענטשן באמערקן דאס דעמאלט אויך נישט ווייל זיי קוקן נישט איבער געהעריג די ביל. דער גנב האלט נישט לאנג איין קרעדיט קארד. ער מאכט עטליכע איינקופטן און ווארפט אוועק דעם נומער און דאס איבעריגע בלייבט אויף אייערע פלייצעס. איר וועט דארפן שטעלן טענות און איבערצייגן די קרעדיט קארד פירמע אז איר זענט נישט שולדיג.
אייער אונטערשריפט ליגט אויך אויף א רעסיט און דאס קען שוין זיין פיל מער געפארפול. דער גנב קען זיך גרינג אויסלערנען וויאזוי נאכצומאכן אייער אונטערשריפט און אויב ווייסט ער אביסל מער וועגן אייער פינאנציעלע לעבן וועט ער מאכן א לעבן אויף אייער חשבון.
א צווייטע פשוט'ע ביישפיל פון א אידענטיטעט גניבה איז ווען עס קומט אן א פון פריער באשטעטיגטע קרעדיט קארד פארשלאג אין אייער נאמען און איינער גנב'ט דאס ארויס פון די פאסט אדער פון א מיסט קאסטן נאכדעם וואס דער אייגנטומער האט עס אוועקגעווארפן. דער גנב וועט באשטעלן א קרעדיט קארד און פארלאנגן א טויש אין די אדרעס און וועט זיך מחיה זיין דערמיט און דאס אויסנוצן ביז'ן לעצטן טראפ. דער אייגנטומער וועט ערשט געוואויר ווערן דערפון ווען די קרעדיט קארד פירמע וועט נאכפאלגן ווער עס דארף באצאלן דערפאר און וועט דאס פארלאנגן פון דעם אייגנטומער.
איינמאל יענער האט שוין אייער אינפארמאציע וועט ער דאס אוועקלייגן און ער וועט יארן שפעטער קענען באשטעלן א נייע קרעדיט קארד אויף אייער נאמען און דאס זעלבע שפיל וועט זיך איבער'חזר'ן. א אידענטיטעט גנב דארף נישט מער ווי אייער נאמען,אדרעס, סאשעל סעקיוריטי נומער, באנק אקאונט נומער, וואו איר ארבעט, און וויפיל איר פארדינט. און מיינט נישט אז ער קען דאס נישט באקומען. א שטייער דאקומענט וועלכע מענטשן ווארפן ארויס קען האבן די אלע אינפארמאציע און א טשעק סטאב קען אויך האבן די אינפארמאציע.
איינמאל דער גנב האט די אינפארמאציע קען ער האבן צוטריט צו אייער באנק אקאונטס, עפענען נייע באנק אקאונטס אין אייער נאמען, באקומען אן הלוואה, ליעסן א קאר, באשטעלן אינשורענס, א.א.וו.
עס זענען פאראן א רייע וועגן וויאזוי א גנב קען באקומען אייער אינפארמאציע גרינגערהייט. זיי זוכן אין די מיסטקאסטנס, דינגן סעילס קלוירק צו רעקארדירן אינפארמאציע אדער דאס איינ'חזר'ן, גנבנ'ן פאסט וועלכע שמעקט אז עס פארמאגט אינפארמאציע, ווי שטייער דאקומענטן, ביללס און פינאנציעלע סטעיטמענטס. מען גנב'ט אינפארמאציע אין דאס פלאץ וואו מען ארבעט דורך אונטערשטעלן אן ארבעטער. אין שפיטאל נעמט מען אוועק רעקארדס אן דעם וואס איינער זאל באמערקן, מען גנב'ט אינפארמאציע אין פינאניעלע אפיסעס, פון לענדלארס, און צום לעצט איז קאמפיוטער גניבות וואו די פראפעסיאנאלע גנבים קענען גרינג באקומען אנדערע מענטשנס אידענטיפיקאציעס דורך אריינהעקן אין אנדערע קאמפיוטערס צי פריוואט אדער גאר אין א פינאנציעלע פירמע.
יעדע פלאץ וואו מען שרייבט אריין די אינפארמאציע קען זיין א ציל פאר אידענטיטעט גנבים וועלכע לאקערן איבעראל און האבן אגענטן אין יעדע פינאנציעלע אפטיילונג. געווענליך זענען צייטווייליגע ארבייטער פארמישט אין אזעלכע זאכן ווייל צייטווייליגע ארבייטער נעמט מען אויף גרינגערהייט און מען קוקט זיי נישט צופיל נאך. די ארבייטער גנב'נן אינפארמאציע און דערנאך זאגן זיי זיך אפ פון די פירמע און ווען די בא'גנב'טע כאפן זיך וואס דא איז געשען איז שוין צו שפעט ווייל דער ארבייטער איז שוין נישטא און מען קען נישט נאכזוכן נאך אים ווייל אויך דא האט ער גענוצט א צווייטענס אידענטיטעט. אזוי זענען פאראן טויזענטער אגענטן וועלכע טוען די גניבה חלק און גיבן איבער די אינפארמאציע פאר די פראפעסיאנאלע גנבים וועלכע נוצן דאס און געבן אראפ א פראצענט פאר די אגענטן.
נאך א פלאץ וואו מען גנב'ט כסדר אידענטיטעט אינפארמאציע איז פובליק אינפארמאציע. דרייווערס לייסענס, ריעל עסטעיט רעקארדס, ביזנעס רעקארדס, אויטא אינפארמאציע, און נאך פארשידענע לייסענס וועלכע די שטאט גיט ארויס פאר מענטשן. די אלע אינפארמאציע זענען פובליק רעקארד און מען קען גרינג צוקומען דערצו. די גנבים נעמען אויף נעמען, אדרעסן, און טעלעפאן נומערן פון מענטשן דורך קלאסיפיידס אדער אדווערטייזמענטס און לאקערן אויף זיי ביז ווילאנג זיי טרעפן עפעס א דאקומענט און מאכן אן אידענטיטעט גניבה.
וויאזוי זיך צו היטן.
נישט ארויסגעבן די סאשעל אינשורענס נומער פאר קיינעם נאר אויב עס איז נישט פאראן קיין אנדערע ברירה. טייל מאל וועט אויף אן אפליקאציע זיין די אפציע אריינצושטעלן די סאשעל סעקיוריטי נומער אבער דאס מיינט נישט אז מען מוז. ווען איר גיט דאס יא, בלית ברירה מאכט זיכער אז יענער שטעלט די אינפארמאציע אין א פארזיכערטע פלאץ און ער איז א פארלעסליכע מענטש.
יעדע קרעדיט קארט פארשלאג וואס קומט אין די פאסט און איר דארפט דאס נישט מאכט זיכער דאס צו פארניכטן בעפאר איר ווארפט דאס אוועק. מען דארף דאס צעשניידן אויף פיצלעך אז עס זאל נישט מעגליך זיין צוריק צו מאכן דעם פאזעל. אגב, איז כדאי צו וויסן אז מען קען זיך אפזאגן פון די הויפט קרעדיט פירמעס זיי זאלן מער נישט שיקן די פארשלאגן און מער נישט פארקויפן די אינפארמאציע פאר אנדערע פירמעס. דאס קען מען טאן מיט א פשוט'ע טעלעפאן קאל: 567-8688 1888
עס איז בעסער ארויפצולייגן ווי וויינגער אינפארמאציע אויף א טשעק. טייל מענטשן לייגן ארויף די נאמען, אדרעס, טעלעפאן נומער און נאך וועלכע איז שוין גענוג פאר א גנב צו מאכן עפעס דערמיט ווען ער האט דארט דעם אייגנטומער'ס אינטערשריפט און באנק אקאונט נומער.
איר זעט אסאך מאל ווי די אפגעשליסענע זוכן ארום אין די מיסט קאסטנס. זיי זענען טיילמאל אגענטן פאר די גנבים און באקומען פראצענטן פון וואס די גנבים פארדינען פון אינפארמאציע וועלכע זיי נעמען ארויס פון די מיסט. זיי זעען אויס ווי ארימע מענטשן אבער נישט שטענדיג איז עס טאקע אזוי. א גוטע עצה איז שטענדיג צו געדענקן מען זאל צערייסן אלע סענסיטיווע דאקומענטן וועלכע האבן אויף זיך אינפארמאציע.
זייט פארזיכטיג פאר פיקפאקעטינג. דאס זענען געלערנטע גנבים וועלכע גנבנ'ן ארויס בערזלעך פון די טאשן אן דעם וואס מען זאל באמערקן. דאס איז א טעכניק וועלכע ארבעט זייער גוט און מיליאנען מענטשן ווערן אזוי בגנב'ט יעדעס יאר און מען קען זיך נישט היטן דערפון. די עצה איז צו האלטן אין בערזל ווי ווייניגער אינפארמאציע מעגליך. נישט קיין סאשעל סעקיוריטי, פאספארט, געבוירטס סערטיפאקעט, אדער אנדערע ווערטפולע דאקומענטן אויף וועלכע אייער אינפארמאציע שטייט קלאר ארויסגעשריבן און אויך א בילד און אייער אונטערשריפט. ווי ווייניגער קרעדיט קארטלעך איז בעסער ווייל אויב דאס בערזל וועט בארויבט ווערן זאל כאטש די שאדן זיין וואס ווייניגער. אגב, איז א גוטע עצה צו נעמען בילדער פון אלעס וואס מען פארמאגט אין בערזל כדי אויב עס ווערט גע'גנב'ט זאל מען באלד קענען וויסן וואס מען האט דארט געהאט און טאן די נויטיגע שריט ווי רופן די קרעדיט קארד פירמע א.ד.ג.
עס איז וויכטיג צו באשטעלן א קרעדיט באריכט פון די הויפט קרעדיט פירמעס צו זען וואו די קרעדיט האלט און אויב עס זענען צוגעקומען נייע קרעדיט קארטלעך אדער הלוואות פון וועלכע איר ווייסט נישט. געוויסע פירמעס האבן א סערוויס אין וועלכע זיי וועלן אייך רופן אויב עס ווערט געמאכט א טויש אין די קרעדיט היסטאריע.
אויפ'ן טעלעפאן דארף מען זייער אכט געבן וואס מען רעדט און געדענקן נישט ארויסצוגעבן א קרעדיט קארד נומער אדער אנדערע אינפארמאציע נאר אויב איר ווייסט צו וועמען איר רעדט. טעלעמארקעטינג איז היינט זייער אויפגעכאפט און אויך די גנבים לאקערן דארט צו קענען גנבנ'ן אינפארמאציע.
סענסיטיווע דאקומענטן און גרויסע טשעקס זאל מען נישט אריינווארפן אין די פאסט קעסטל ווייל גנבים נעמען פון דארט ארויס פאסט. נעמט דאס צו דירעקט צו די פאסט אפיס. עס נעמט עטליכע מינוט לענגער אבער קען ווערט זיין אסאך.
אויב איר אפעלירט פאר קרעדיט און ווערט אפגעזאגט פרעגט פארוואס. דאס קען פאסירן נאכדעם וואס אייער אידענטיטעט איז ג'גנב'ט געווארן. דאס איז אויך א כלל אויף יעדע מאדנע פאסירונג אין אייער פינאנציעלע לעבן. אויב עפעס קלינגט נישט נארמאל רופט די קרעדיט פירמע אדער באנק און פרעגט וואס גייט פאר.
אויב עס פאסירט צו אייך.
אויב איר האט סיי וואספארא פארדאכט אז אייער אידענטיטעט איז גע'גנב'עט געווארן דארף מען די ערשטע זאך אנרופן די קרעדיט פירמעס און זיי אויספרעגן דערוועגן. אויב איר זענט קלאר אז עס האט פאסירט צו אייך דארף מען דאס איינמעלדן פאר די קרעדיט ביורא און אויך מאכן א פאליס רעפארט וועלכע וועט העלפן גיין ווייטער כווען די באנק, קרעדיט פירמע, אדער קרעדיט ביורא וועלן פרעגן דערוועגן.
די קרעדיט ביורא האט א ספעציעלע דעפארטמענט וועלכע גיט זיך אפ מיט אידענטיטעט גניבות און זיי וועלן די ערשטע זאך אפשטעלן אלס נייע קרעדיט קארדס און פארמיידן פון סיי וועמען צו בעטן נייע קרעדי אויף אייער נאמען. דער פרקאדעצור איז א לאנגע ביז מען זעט זיך ארויס דערפון און דוירכאויס די גאנצע צייט איז וויכטיג צו רעקארדירן אדער אראפשרייבן וואס יעדער רעפרעזענטיטיוו זאגט און ווער ער איז און וואו מען קען אים קאנטאקטן.
אויב אויך אייער סאשעל סעקיוריטי נומער איז גענוצט געווארן אין די אידענטיטעט גניבה איז דאס א באזונדערע פרשה פאר זיך און מען דארף קאנטאקטן די סאשעל סעקיוריטי דעפארטמענט און דאס איינמעלדן.
וואס טוט די רעגירונג דאס צו פארמיידן?
אין 98' האט קאנגרעס דעקלערט אידענטיטעט גניבות אלס א פעדעראלע פארברעכן וואס מאכט דאס פיל הארבער ווי יעדע אנדערע סארט שווינדל. די אויטאריטעטן דארפן דאס נעמען זייער ערנסט און די שטראפן פאר די פארברעכן איז אויך זייער הארב מיט א מאקסימום פון 15 יאר טורמע און גרויסע געלט שטראפן. אויב די אידענטיטעט גניבה טוט אויך באשווינדלן די באנק אדער אנדערע פינאנציעלע אינסטיטוציעס קען דאס גיין ביז 30 יאר טורמע.
דריי לאו ענפארסמענט אויטאריטעטן זענען פאראנטווארטליכט צו פארשן אידענטיטעט גניבות: די עף-בי-איי, די סיקרעט סערוויס, און א ספעציעלע אפטיילונג אינערהאלב די פאסט סערוויס וועלכע רופט זיך די פאסטעל אינספעקשן סערוויס. די ארגאניזאציעס שאצן אז אידענטיטעט גניבות קאסטן אפ אמעריקאנער 1.5 ביליאן דאלאר פער יאר און פארמערט זיך מיט גרויסע פראצענטן יעדעס יאר.
אמעריקע ליידט מער פון אידענטיטעט גניבות ווי אסאך אנדערע מאדערניזירטע לענדער ארום די וועלט וויבאלד דאס לאנד האט נישט קיין פארמאלע צענטראליזירטע אידענטיפיקאציע סיסטעם און רוב מענטשן נוצן זייערע דרייווערס לייסענס אלס זייער ארגינעלע אידענטיפיקאציע קארטל און א דרייווערס לייסענס איז גרינג צו באקומען אפילו אויב מען האט נישט קיין קלארע אידענטיטעט קארטלעך. סאשעל סעקיוריטי נומערן ווערן היינט גענוצט אויף זייער אסאך פלעצער און די גנבים קענען זייער גרינג צוקומען דערצו ווייל זיי קענען דאס טרעפן אין אקאונט אינפארמאציע, אינשורענס קארטלעך, עמפלוימענט רעקארדן, סטודענט איי-די קארטלעך, און אלע סארט פינאנציעלע רעקארדן.
דערפאר איז וויכטיג צו וויסן אז צו באשיצן די סאשעל סעקיוריטי נומער איז פריאריטעט נומער איינס און מען דארף געדענקן אז מען זאל דאס נישט ארויסגעבן נאר ווען עס איז נישט פאראן קיין אנדערע ברירה.
ווי געזאגט הייבט זיך דער פראבלעם אן ביי די דרייווערס לייסענס וואו מען קען גרינג באקומען א לייסענס דורך ברענגן א צווייטן צו איבערצייגן די אידענטיטעט. טייל סטעיטס האבן דאס שטרענגער געמאכט און זיי וועלן נאר געבן א צייטווייליגע לייסענס ווען אינדערצווישן וועלן די דאקומענטן געשיקט ווערן צו באשטעטיגן.
אינעם צוקונפט וועט גענוצט ווערן פארגעשריטענע טעכנאלאגיע צו פארמיידן אידענטיטעט גניבות ווען מענטשן וועלן אינטערגעזוכט ווערן דורך ביאמעטיקס וועלכע וועלן פעסשטעלן אויב דער מענטש איז טאקע וועמען ער זאגט ער איז דורך פינגער אפדרוק, סקענען דאס געזיכט מיט לעיזער, און דערקענען די קול פון א מענטש.
איינקונפט־שטייער איז א שטייער וואס ארבעטער צאלן פון זייערע פארדינסטן יעדע מאל זיי באקומען באצאלט.
איינקונפט שטייערן איז די הויפט שטייער פון אלע רעגירונגן און שטעט און גייט א פאר הונדערט יאר. אלע קעניגרייכן האבן זיך אויפגעהאלטן דורך פארלאנגען שטייערן פון יעדן פארדינער לויט זיין מעגליכקייט. אין אונזער וועלט ווערט דאס געלט אראפגענומען פון יעדן געהאלט טשעק און ווער צעטיילט צו געוויסע אפטיילונגן פון די רעגירונג, אריינגערעכנט פראגראמען וועלכע זענען פאר די אייגענע בענעפיט פון דעם שטייער צאלער. די וואס נעמען נישט אראפ פון יעדע איינציגע טשעק באצאלן שטייערן אין די ערשטע מאנאטן פון יעדן נייעם יאר פאר די פארדינסטן פון דעם פארגאנגענעם יאר.
די אמעריקאנער שטייער סיסטעם איז באלד מער קאמפליצירט ווי ראקעט סייענס און עס איז כמעט נישט פאראן צוויי מענטשן וואס זאלן צאלן די זעלבע סומע געלט ווייל אפילו אויב צוויי מענטשן פארדינען די זעלבע וועלן זיי וואוינען אין אנדערע שטעט און האבן אנדערע פאמיליע סטאטוס און נאך צענדליגער זאכן וואס וועט זיי אנדערש מאכן אינעם שטייער קאוד פון לאנד.
שטייערן אין אמעריקע.
ווי שטארק א מענטש זאל ליב האבן זיין רעגירונג וועט ער האבן האבן איין צייט ווען ער וועט ארויסזאגן דעם "אוי!" פון א זויערע מויל און דאס וועט זיין ווען ער וועט געוואויר ווערן אז ער דארף באצאלן עטליכע טויזענט דאלאר פאר די רעגירונג. הונדערטער פראטעסטן און רעוואלוציעס זענען געווען געבויט צוליב די קעגנערשאפט צו שטייערן און דאס איז איינע פון די מערסט בעארבעטע אישוס אין יעדע רעגירונג אפיס און ביי יעדע וואלן קאמפיין.
ראנגלערייען וועגן שטייערן גייט נאך צוריק ווען אמעריקע איז געווען קאלאניעס אונטער די בריטישע הערשאפט. די בריטישע רעגירונג האט כסדר ארויפגעלייגט מער און מער שטייערן צוליב די הויכע קאסטן פון עטליכע מלחמות וועלכע זי האט דעמאלט געפירט. די אמעריקאנער איינוואוינער זענען נישט געווען צופרידן און האבן געווארענט מיט א רעוואלט וועלכע איז טאקע שפעטער צושטאנג געקומען ווען בריטן האט ארויפגעלייגט א שטייער אויף אלע טיי וואס מען האט אריינגעברענגט פון בריטן. די רעוואלט איז באקאנט געווארן אלס די באסטאן טי פארטי ווען די טיי האנדלער האבן אריינגעווארפן אלע אנקומנדיגע טיי אין די באסטאן טייך ווי איידער צו צאלן שטייערן דערויף.
די אמעריקאנער קאלאניסטן האבן אבער אויך געקעמפט פאר זעלבשטענדיקייט און האבן געהאפט אז מיט דעם רעוואלט וועלן זיי קענען אנהייבן א גרעסערע רעוואלוציע און גרינדן א זעלבשטענדיגע לאנד. דער חלום איז צושטאנד געקומען צענדליגער יארן דערויף און מען האט אפגעאטעמט האפנדיג אויף בעסערע צייטן. דאס האט אבער קיינמאל נישט פאסירט. די נייע אמעריקאנער רעגירונג האט צוריק ארויפגעלייגט אלע שטייערן וועלכע בריטן האט ארגינעל געמאכט כדי צו נוצן דאס געלט פאר מלחמה. אין 1812 האט די רעגירונג ארויפגעלייגט די ערשטע סעילס שטייער וועלכע איז געווען אויף גאלד, זילבער, צירונג, און זייגערס. מען האט פארפירט און די רעגירונג האט דאס צוריק אראפגענומען עטליכע יאר דערויף. אבער אין 1817 איז שוין די רעגירונג געווען דערשטיקט און האט איינגעשטעלט די ערשטע נאציאנאלע איינקונפט שטייער.
די שטייער סיסטעם איז קאמפלעט איינגעשטעלט געווארן אין 862' ווען קאנגרעס האט אויפגעשטעלט די אפיס אוו קאמישענער או אינטערנעל רעוועניו נאכ'ן אדאפטירן די טעקס אקט פון 861' וועלכע האט געגעבן די מאכט פאר די קאמישענער איינצוקאסירן אלע שטייערן און קאנפיסקירן פראפערטי און געהאלטן ארויפצוצווינגן די שטייער געזעצן אויף אלע בירגער. די זעלבע מאכט איז געבליבן עד היום הזה, טראץ וואס די איי-אר-עס זאגט אז די ארויפצווינגן טאקטיקן איז פארקלענערט געווארן.
די ערשטע איינקונפט שטייער.
אין 863' האט די רעגירונג איינקאסירט איינקונפט שטייערן צום ערטשן מאל. די שטייער איז געווען ענליך איינגעשטעלט צו די איינקונפט שטייער וואס מיר צאלן היינט. די וואס האבן פארדינט צווישן $600 און $10,000 האבן געדארפט צאלן 3 פראצענט שטייערן. די וואס האבן פארדינט מער פון דעם האבן געצאלט מער און די וואס האבן פארדינט ווייניגער האבן בכלל נישט געצאלט. אין די נעקסטע 20 יאר האט קאנגרעס איבערגעארבעט אלע דעטאלן און איינגעשטעלט נייע ראטעס.
א צייט שפעטער האט קאנגרעס איינגעשטעלט א פלאכע ראטע פאר יעדן אייניג אבער עטליכע יאר דערויף האט מען דאס עלימינירט און מען איז צוריק צו די אלטע סיסטעם. אין 892' האט די מאכטפולע פאפוליסט פארטיי איבערגערעדט קאנגרעס צו טוישן די שטייער קאוד וועלכע איז טאקע איבערגעמאכט געווארן אין 894'. די נייע שטייער געזעץ האט נאר פארלאנגט 2 פראצענט פאר די וואס פארדינען מער פון $4,000 וואס האט נאר עפעקטירט די רייכע מענטשן פון לאנד. די נייעס סיסטעם האט אבער אויך נישט לאנג אנגעהאלטן ווען די יו-עס סופרים קאורט האט גע'פסק'נט אז די שטייער קאוד איז אומקאנסטיטוציאנעל ווייל עס שטימט נישט מיט די קאנסטיטוציע וועלכע פארלאנגט אז שטייערן דארף איינגעטיילט ווערן לויט די באפעלקערונג אין יעדע דיסטריק און נישט פאר די אינדיווידועל.
אין 913' איז די גאנצע סיסטעם צוריק איינגעשטעלט געווארן און איז געווארן א פערמענאנטע טייל פון די אמעריקאנער רעגירונג. קאנגרעס האט זיך אן עצה געגעבן מיט'ן געזעץ און געגרינדעט די 16'טע אמענדמענט וועלכע האט געלויטעט אז קאנגרעס האט די מאכט איינצושטעלן שטייערן וויאזוי עס שמעקט זיי און דארפן זיך נישט רעכנען מיט די שטעט פאפולאציעס. די נייע אמענדמענט האט געהאלפן איינשטעלן די איינקונפט שטייערן סיסטעם וועלכע האלט נאך היינט אן אן קיין שום טויש.
די איינציגסטע זאך וואס האט זיך געטוישט דורכאויס די יארן איז דער סיסטעם אז מען צאלט שטייערן יעדע וואך ווען מען באקומט דעם געהאלט טשעק. דער געדאנק איז אויפגעברענגט געווארן ביי די צווייטע וועלט קריג וועט קאנגרעס האט געזוכט א וועג וויאזוי צו ברענגן דאס געלט שנעלער צו די רעגירונג. דער סיסטעם איז אזוי געבליבן און אזוי האט די רעגירונג א שטענדיגע פלוס פון געלט א גאנץ יאר. וויאזוי אימער, איז מען אבער נישט געצווינגן צו צאלן איבער'ן יאר. אויב איינער וויל דווקא קען ער צאלן די שטייער נאר איינמאל א יאר ווען ער שיקט צוריק זיין איינקונפט טעקס ריטורן.
דער שטייער פראצעדור.
כאטש רוב מענטשן טראכטן נישט פון איינקונפט שטייערן מער ווי עטליכע מאל א יאר איז עס אבער א פראצעדור וועלכע ענדיגט זיך קיינמאל נישט. מיר וועלן נוצן א בייפשיל פון אן אמעריקאנער ארבייטער וועלכע מיר וועלן רופן מיט'ן נאמען ראובן און באטראכטן וויאזוי ער גייט דורך די שטייער פראדעצור איבער'ן יאר.
דער שטייער פראדעצור הייבט זיך אן ווען ראובן הייבט אן א נייע דזשאב. ראובן וועט דיסקוסירן זיין קאמפענסאציע מיט זיין ארבעט'ס געבער וועלכע וועט ווערן אויסגערעכנט וערן אין זיין גראוס איינקונפט ביי די ענדע פון די יאר. ראובן'ס ארבעטס געבער וועט אים געבן די 4-W פראגע בויגן אין וועלכע ער דארף ענטפערן אויף אלע זיינע פערזענליכע אינפארמאציע ווי וויפיל קינדער ער פארמאגט און צי זיין פרוי ארבעט אדער נישט. די אינפארמאציע אויף דעם פארעם גיט דעם אקאונטענט די אינפארמאציע וויפיל שטייערן מען זאל אראפנעמען פאר ראובן יעדע וואך. אויב ראובן געבוירט נאך א קינד אדער אויב זיין פרוי וועט אנהייבן ארבעטן וועט זיך אלעס טוישן און ער וועט מוזן איבערמאכן די פארעם. די איי-אר-עס רעקאמענדירט מען זאל דאס איבערמאכן איינמאל א יאר זיכער צו מאכן אז מען צאלט נישט איבער קיין שטייערן אדער צו ווייניג.
די הויפט זאכן וואס ווערן גענומען אין באטראכט ציילן 6 און לויט דעם וועט מען אויסשטעלן זיין טשעק. ערשטנס רעכנט מען זיין גראוס איינקונפט וואס רעכנט אריין אלע געלט וואס ער פארדינט איבער'ן יאר, אריינגערעכנט אינטערעסט אדער אנדערע פארדינסטן. דערנאך רעכנט מען אראפ געלטער וועלכע ווערן אינוועסטירט אין פלעצער וועלכע מען דארף נישט צאלן קיין שטייערן ווי רעטייערמענט פלענער, ערציאונג געלטער און אלעס ענליך.
דערנאך רעכנט מען אראפ אנדערע אויסגאבן וועלכע די רעגירונג פארלאנגט נישט קיין שטייערן דערפאר ווי אינטערעסט וועלכע מען צאלט פאר א מארטגעדזש, מעדיקל אויסגאבן און ענליכס. מען האט די ברירה דאס אויסצורעכנען אין דעטאלן אנפאנג יאר אדער נעמט מען אראפ סטאנדארטע סכום און מען גלייכט דאס אויס ענדע יאר ווען מען שטעלט אויס די טעקס ריטורן.
מען רעכנט דאן צוזאם אלע געלט וועלכע דארפן לעגאל גענומען ווערן שטייער און מען שטעלט עס צו איינע פון די 6 שטייער ראטעס וועלכע אמעריקאנער צאלן. מען צאלט צווישן 10 און 35 פראצענט, געוואנדן לויט וויפיל מען פארדינט און וויפיל מען קען אראפנעמען. דערנאך זענען ווייטער פאראן עטליכע קרעדיטס ווי טשיילד קעיר און ענליכע זאכן.
ראובן'ס פירמע דארף דעפאזיטן דאס געלט וועלכע זיי האלטן אפ פון זיינע טשעקן אין א פעדעראלע רעזערוו באנק ביי די ענדער פון יעדע שטייער צייט אפשניט פון די פירמע. רוב פירמעס האבן א שטייער פעריאד פון 4 מאל פער יאר און טייל האבן יעדע מאנאט. דאס געלט וועלכע קומט אריין אין די רעזערוו בענק ווערן ווייטער אינוועסטירט און די רעגירונג פארדינט דערויף אינטערעסט.
שטייער דעקלאראציע.
ביי דער ענדע פון יעדן שטייער יאר דארף ראובן'ס פירמע אים שיקן א 2-W פארעם אין די פאסט. די פארעם וועט טייטלן וויפיל ראובן האט פארדינט אים דעם פארגאנגענעם יאר און וויפיל שטייערן ער האט באצאלט אלעס צוזאמען דורכאויס די יאר. די אינפארמאציע איז געווענליך אויך דאקומענטירט אויף דעם לעצטן טשעק פון די יאר אבער די 2-W פארעם איז ספעציעל געמאכט צו שיקן פאר די איי-אר-עס.
די איי-אר-עס באקומט ארום 135 מיליאן טעקס ריטורנס יעדע אנפאנג יאר און אלע אינפארמאציע דארף ווערן אריינגעלייגט אין די סיסטעם. פארשטייט זיך אז די אגענטור נעמט אויף טויזענטער סעזאן ארבייטער וועלכע העלפן מיט דעם פראדעצור. זינט די וועלט איז איבערגענומען געווארן פון קאמפיוטערס האבן מענטשן אנגעהויבן מאכן די טעקס ריטורן עלעקטראניש וועלכע נעמט אסאך שנעלער און גייט אויטאמאטיש אריין אין די אגענטור'ס סיסטעם וועלכע מאכט אלעס אסאך שנעלער. אין די פארגאנגענע יאר האבן ארום 50 מיליאן מענטשן געשיקט זייער טעקס ריטורן עלעקטראניש דורך א רייע ספעצילע פראגראמען וועלכע זענען געמאכט פארדעם און איז פיל ביליגער ווי צו נוצן אן אקאונטענט.
איינמאל די איי-אר-עס באקומט ראובן'ס טעקס ריטורן וועט זי אריילייגן זיין שטייער אינפארמאציע אין איר דאטא סיסטעם וועלכע ווערט אויך געהאלטן אין מאגנאטיש טעיפ מאשינען. אויב ראובן האט געצאלט צו ווייניג שטייער דורכאויס די יאר וועט ער דארפן צולייגן א טשעק מיט די סכום. און פארקערט אויב ער האט איבערגעצאלט אדער האט באקומען נייע קרעדיטן וועט אים די איי-אר-עס צוריקשיקן א טשעק אין עטליכע וואכן. אויב מען גייט עלעקטראניש נעמט עס פיל שנעלער און מען קען אויך פארלאנגן די איי-אר-עס זאל טראנספערירן דאס געלט דירעקט אין א באנק אקאונט אנשטאט א טשעק. ארום 80 פראצענט מענטשן באקומען צוריק געלט יעדעס יאר און די איבעריגע דארפן צאלן.
די שטייער סיסטעם.
עס איז נישט פאראן נאך א אישו וועלכע איז שוין אזויפיל דיסקוסירט געווארן איבער די יארן. יעדע פרעזידענט קאנדידאט האט עפעס א נייע פלאן וויאזוי צו טוישן די שטייער סיסטעם. אין אלגעמיין האלטן די רעפובליקאנער אז יעדער דארף צאלן שטייערן אפילו דער ארימער און דער רייכער זאל נישט צאלן מער נאר ווייל ער איז רייך. די דעמאקראטן זענען אבער ביי דער מיינונג אז די ארימע זאלן צאלן וואס ווייניגער שטייערן און די רייכע זאלן צאלן וואס מער.
די צוויי קאנצעפטן זענען זייער אנדערש איינע פון די אנדערע און עס זענען פאראן הונדערטער בענעפיטן און חסרונות צו ביידע זייטן. די רעפובליקאנער האבן א גוטע טענה צו דעם וואס די רייכע צאלן מער שטייערן, שרייענדיג אז אדרבה, אויב ער האט באוויזן זיך אנצופלאגן און מאכן אסאך געלט וואס בויט די ענקענאמיע פון לאנד זאל די רעגירונג אים נישט באדאנקן מיט בעטן מער שטייערן. די דעמאקראטן זאגן אבער אז עס איז גרינגער פארן רייכן צו צאלן אסאך שטייערן ווי פאר'ן ארימאן דאס ביסל וואס ער דארף צאלן. איינער וואס האט נישט קיין געלט קומט אן שווער צו צאלן אפילו $500. יעדער וואלט ענדערש מסכים געווען צו מאכן א מיליאן דאלאר און באצאלן 250,000 אין שטייערן ווי איידער מאכן $30,000 און נאר צאלן עטליכע הונדערט דאלאר.
איבער די יארן זענען געווארן פאפולער צוויי שטייער סיסטעם פארשלאגן וועלכע רופן זיך די פלאכע שטייער און די נאציאנאלע סעילס שטייער.
די פלאכע שטייער איז ערשט פארגעשלאגן געווארן דורך דער רעפובליקאנער פרעזידענט קאנדידאט סטיוו פארבס, דער פארזיצער פון די באוואוסטע פארבס מאגאזין, וועלכער האט קאמפיינט אז ער וועט איינשטעלן א פלאכע שטייער סיסטעם, וואס טייטש אז יעדער אן אויסנאם וועט צאלן איין ראטע (עס האט געהייסן 17 פראצענט) און די טעקס ריטורן וועט נישט זיין גרעסער ווי א פאסט קארטן. עס וועט פרעגן די סך הכל וויפיל מען האט פארדינט און וויפיל פון דאס געלט דארף געצאלט ווערן דערויף שטייערן און אויף דאס געלט וואס בלייבט איבער זאל מען צאלן די באשטימטע פלאכע ראטע און מער זאל מען נישט קענען אראפנעמען קיין קרעדיטס.
פארבס האט צוויי מאל (96' און 00') פרובירט צו לויפ'ן פאר פרעזידענט אבער ער איז שטארק קריטיקירט געווארן פאר זיין פלאן און מען האט אים באשולדיגט אז מיט דעם נייעם סיסטעם וועט ער אליינס פארדינען מיליאנען דאלארן, זייענדיג א מולטי מיליאנער. ער האט פרובירט פארזיכער'ן אז ער וועט נישט הנאה האבן דערפון צו ווייזן אז ער מיינט נישט זיך אבער עס האט אים נישט געהאלפן.
אן ענליכע פלאן איז פארגעשלאגן געווארן דורך קאנגרעסמאן דיק ארמי אבער ער האט שוין געזאגט אז די שטייער קאוד וועט זיך נאר אנהייבן פאר די וואס פארדינען העכער $36,800 א יאר וואס מיינט אז די ארימע און די רייכע וועלן פארדינען און דער דורכשניטליכער פארדינער וועט בלייבן בערך די זעלבע.
א צווייטע פאלן איז פארגעשלאגן געווארן דורך א שטאַט־דעפארטמענט באאמטער אלאן קיעס וועלכער האט געהאלטן אז מען דארף אינגאנצן באזייטיגן די איינקונפט שטייערן און אנשטאט ארויפלייגן א פעדעראלע סעילס שטייער אויף אלע פראדוקטן וואס מען קויפט. קיעס האט געזאגט אז אין זיין פלאן וועט פארגרינגערן די גאנצע שטיער סיסטעם און מען וועט אויך קענען באזייטיגן די איי-אר-עס וועלכע איז אן ארגאניזאציע וועלכע קאסט אפ אסאך געלט פאר די רעגירונג און מענטשן האבן אסאך טענות אויף די אגענטור.
קיעס איז געלאפן פאר פרעזידענט אין 00' און איז קריטיקירט געווארן דורך פרעזידענט קלינטאן אז זיין פלאן וועט אויפהערן אריינברענגן א גייענדיגע פלוס פון פאנדן צו די רעגירונג. אויך האט ער געטענה'ט אז אויב עס וועט נישט זיין קיין איינקונפט שטייערן וועלן אויך די לאקאלע רעגירונגן מזון העכער'ן די סעילס שטייער וואס וואלט שוין געווען צו א טייערע פרייז און וואלט שטארק עפעקטירט די ארימע וועלכע דארפן קויפן לעבנסוויכטיגע פראדוקטן פונקט ווי די רייכע.
יעדער פרעזידענט זאגט צו עפעס אהער און עפעס אהין אבער למעשה האט זיך די סיסטעם כמעט נישט געטוישט זינט די צווייטע וועלט קריג און די שטייער קאוד פון די פאראייניגטע שטאטן איז פארבליבן די מערסט קאמפליצירסטע שטייער סיסטעם אין די וועלט.
פריפעיד קאלינג קארד אדער טעלעפאן קארטע זענען די פון פאראויס באצאלטע קאלינג קארטלעך וועלכע פארקויפט זיך אין די סופערמארקעטס און אין די גאזאלין סטאנציעס. די קארטלעך קומען אין פארמאטן פון 5 ביז 50 דאלאר פון פאראויס באצאלטע לאנג דיסטענס און מען קען עס באלד נוצן דורך יעדע טעלעפאן אין די וועלט ביז ווילאנג די געלט גייט אויס. רוב אזעלכע קארטלעך קומען מיט א 1800 נומער און דערנאך לייגט מען אריין א פריוואטער קאד וועלכע ברענגט אריין אין די פערזענליכע אקאונט און ערשט דערנאך קען מען מאכן טעלעפאן קאלס.
למעשה איז דער ריטעילער פון די קאלינג קארטלעך נאר איין חלק אין דעם שפיל ווייל עס איז פאראן א לאנג דיסטענס קעריער וועלכע פארקויפט די לאנג דיסטענס בלאקס פאר די ריטעילערס, א ספעציעלע פירמע וועלכע קאנטראלירט די אקאונטס און די קארטלעך מיט די קאד נומערן, און דיסטריביוטערס וועלכע פארשפרייטן די קארטלעך.
קאלינג קארד שווינדל.
די לאנג דיסטענס קעריערס פון קאלינג קארטעלך זענען נישט קיין ספעציעלע פירמעס נאר פאר דעם צוועק נאר זענען די זעלבע פירמעס וועלכע גיבן נארמאלע לאנג דיסטענס סערוויס און פונקט וואו דארט איז דא אויך פאראן אסאך שווינדלערייען אדער אויגן פארבלענדנישן וועלכע כאפן אריין די קאסטומערס און רוב מענטש כאפן זיך אפילו נישט וויבאלד מען באקומט דאך נישט קיין ביל מיט דעטאלן און אזוי קען מען יארן נוצן א קארטל און צאלן פיל מער ווי מען מיינט אז מען צאלט.
די מערסט באקאנטע שווינדלן זענען: קאל קאנעקשן טשארדזשעס, מאנאטליכע אפצאלן, מינימום צייט פער טעלעפאן קאל, עקספיירעישאן דאטומען, אקטיוועישן אדער אויסשטעלן אפצאלן. די אלע סארט טשארדזשעס קענען אפילו זיין ממש עטליכע צענט אבער אין א לענגערע טערמין מיט אסאך טעלעפאן קאלס זאמעלט זיך דאס אן צו פיל מער געלט און מען צאלט אין פאקט פיל מער ווי מען מיינט.
1) אין צוגאב צו די לאנג דיסטענס וועלכע מען צאלט און אלע אנדערע אפצאלן איז פאראן א לעגאלע טשארדזש ווען מען רופט פון א פאבליק טעלעפאן. די עף-סי-סי ערלויבט די טשארדזשעס אבער געוויסע פירמעס פארלאנגן מער וויפיל זיי מעגן און מען דארף דאס נאכפאלגן.
2) געוויסע קאלינג קארטלעך מאכן א שטיקל דורך רעכענען מער מינוטן אין א קורצע טעלעפאן קאל. זיי בעטן טאקע נאר די באשטימטע ראטע אבער ווען מען מאכט א טעלעפאן קאל פון 3 מינוט רעכנען זיי דאס אלס 5 מינוט און דער קונד כאפט זיך נישט ווייל אפילו אויב ער רעכנט אויס די מינוטן וועט אלעס שטימען.
3) קאלינג קארטעלך זאל מען נאר קויפן פון א געשעפט און נישט דורך די טעלעפאן אדער אינטערנעט ווייל געוויסע אזלעכע פירמעס זענען פשוט'ע רויבערס און די קארטלעך קומען קיינמאל נישט אן אדער קומט עס אן און די קאוד ארבעט נישט. אויסער דעם זענען פאראן פירמעס וועלכע בעטן א דעליווערי טשארדזש און רעכנען דאס שפעטער אראפ פון די מינוטן.
4) קאסטומער סערוויס איז א וויכטיגע זאך אין פאל עפעס טויג נישט אדער צו פרעגן פראגעס. למעשה האבן נישט אלע קאלינג קארדס א קאסטומער סערוויס נומער און טייל וואס האבן יא ארבעטן נישט. אויב איז מען א שטארקע באנוצער פון קאלינג קארטלעך און מען קויפט פאר גרעסערע געלטער איז כדאי צו פרובירן די קאסטומער סערוויס נומער אויב עס ארבעט.
5) פילע פון די קארטלעך פירמעס גייען באנקראט און עס איז א טעגליכע געשעעניש. אויב מען איז צוגעוואוינט צו קויפן זאל מען בלייבן מיט די זעלבע פירמע ווייל נייע פירמעס האבן גרעסערע שאנסן צו גיין באנקראט.
6) טייל פירמעס טשארדזשן מער געלט פאר טעלעפאן קאלס וועלכע ווערן געמאכט פון סעליולער אבער עס האט נישט קיין סיבה פארוואס און עס איז גניבה.
ענליכע שווינדלערייען קען זיך מאכן מיט די היינטיגע סארט קאלינג קארטעלעך וועלכע מען באצאלט נאכ'ן נוצן דורך קרעדיט קארד אדער אויף די געווענליכע לאנג דיסטענס ביל. אבער אין גענעראל ווערן זיי פאררעכנט אלס זיכערער און די עף-סי-סי רעקאמענדירט זיי צו נוצן ענדערש ווי א פריפעיד קאלינג קארטל.
לאנג דיסטענס אין טעלעקאמיוניקאציע איז א טערמין צו באצייכנען טעלעפאן קאלס וואס ווערט געמאכט צו ווייטע פלעצער ווי אנדערע שטעט און לענדער. די סארט טעלעפאן סערוויס איז טייערער ווי לאקאלע סערוויס און מען קען נוצן אן אנדערע קעריער נאר פאר דעם צוועק.
פארזיכערט אייך מיט די בעסטע און ביליגסטע.
צו טרעפן די בעסטע און ביליגסטע לאנג דיסטענס קעריער איז נישט גרינג און קען אמאל געדויערן יארן לאנג. רוב מענטשן טוישן פון איין קעריער צו די צווייטע און אזוי גייט עס אן יארן ביז מען באשטימט זיך צו א געוויסע פירמע און מער טוישט מען נישט ווייל מען האט מער נישט קיין געדולד.
אויב א חבר זאגט אייך אז ער האט געטראפן די בעסטע לאנג דיסטענס קעריער וואס מעגליך, מיינט עס נאך נישט אז דאס איז אויך דאס בעסטע פאר אייך ווייל יעדער נוצט לאנג דיסטענס אנדערש און יעדע פירמע האט זיך זיינע מעלות. עס קען זיין איינער וואס צאלט דאפעלט פון א צווייטן פער מינוט אבער וועט נאך אלץ צאלן ביליגער אין סך הכל ווייל זיינע טעלעפאן קאלס זענען געווענליך קורצע און זיין פירמע רעכנט פער סעקונדע. ווייטער זיין חבר מאכט לאנגע טעלעפאן קאלס און זיין פירמע גיט ביליגערע פרייזן אבער רעכנט פער מינוט וואס דאס לוינט זיך נישט פאר אים. אויך ווענדט זיך דאס אסאך וואו מען מאכט די טעלעפאן קאלס. א ביליגע ראטע אין לאנד איז די בעסטע פאר איינעם אבער א צווייטער רופט געווענליך אויף א צווייטע לאנד און ער דארף האבן א פירמע וואס גיט אים די ביליגסטע פרייזן צו יענעם מקום אפילו אין לאנד איז עס פיל טייערער.
אין אמעריקע איז פאראן א פירמע מיט'ן נאמען סמארטפרייס וועלכע איז ספעציעל געמאכט צו טרעפן די בעסטע ראטעס פאר לאנג דיסטענס. די פירמע האלט חשבונות אויף טויזענטער לאנג דיסטענס פירמעס און וועט אייך שטענדיג אויסוועלן די בעסטע סערוויס לויט אייער לאנג דיסטענס באנוץ.
סמארטפרייס פארדינט דורך באקומען א קליינע קאמישן פון די פירמעס ווען איינער טוישט צו זיי. אבער נישט אלע פירמעס געבן א קאמישן פאר סמארטפרייס און פונדעסטוועגן זענען זיי אין די סיסטעם פון סמארטפרייס. די פירמע גיט ענליכע סערוויסעס אויך פאר סעליולער און אנדערע קאמיוניקאציע.
וויבאלד לאנג דיסטענס פירמעס און פרייזן טוישן זיך יעדן טאג קען מען זיך איינשרייבן ביי סמארטפרייס זיי זאלן ווייטער נאכפאלגן די בעסטע פרייז פאר אייך און אויב עפעס טוישט זיך און קומט אויס בעסער פאר אייך וועט די פירמע דאס איינמעלדן.
אנלימיטעד לאנג דיסטענס.
זינט עס איז שוין פאראן באשטימטע פרייזן פאר אנלימיטעד לאנג דיסטענס דארף מען זיך מאכן א חשבון אויב עס לוינט זיך ווייל טייל מענטשן כאפן זיך צו דערצו צו שנעל ווען אין פאקט צאלן זיי פיל ווייניגער מיט זייערע עקזיסטירנדיגע פירמעס. די בעסטע וועג איז מען זאל צוזאמענרעכנען וויפיל עס קאסט אפ לאנג דיסטענס פער יאר און דאן עס צעטיילן אין 12. אויב דער סכום איז מער ווי די אדווערטייזטע אנלימיטעד ראטע זאל מען טוישן און א גרויסע עול וועט אראפגיין פון קאפ.
מענטשן וואונדערן זיך פארוואס די פירמעס גיבן אוועק אנלימיטעד לאנג דיסטענס פאר באשטימטע פרייזן ווען זיי קענען ווען מאכן אסאך מער געלט. אבער אין פאקט לוינט זיך דאס שטארק פאר די פירמעס ווייל זייער אסאך מענטשן נעמען די סערוויס און נוצן עס קיינמאל נישט אויס וואס מיינט א די פירמעס פארדינען גרויס געלט אויף די מענטשן. אחוץ דעם ווילן זיי אויך אראפנעמען דעם עול פון קאפ און ענדיגן די טוישן לאנג דיסטענס יעדן טאג. אזוי פארזיכערן זיי זיך מיט קאסטומערס פאר לענגערע טערמינען.
שווינדלערייען.
זינט עס זענען פאראן גאר אסאך לאנג דיסטענס ריסעלערס אויף די מארקעט איז פארשטייט זיך פאראן אסאך שווינדל צו וועלכע מען קען גרינג פאלן א קרבן.
לאנד דיסטענס שווינדלערייען איז אן אפטע פארברעכן פון קלענערע לאנג דיסטענס קעריער וועלכע זענען נישט געהעריג רעגולירט ווי די גרויסע טעלעפאן פירמעס.
לאנג דיסטענס טעלעפאן ביל.
א לאנג דיסטענס טעלעפאן ביל קוקט אויס זייער פשוט אויפ'ן ערשטן בליק. עס זענען אויסגערעכנט אלע טעלעפאן קאלס, ווילאנג יעדע פון זיי האט געדויערט, און וויפיל דאס האט געקאסט לויט'ן באשטימטן פרייז. אבער אין גאר אסאך פעלער אויב מען וועט אנהייבן באטראכטן שורה פער שורה און דאס אויסרעכענען וועט מען שנעל באמערקן אז טייל טעלעפאן קאלס האבן טאקע געקאסט 0.04 צענט אבער אנדערע קומט אויס צו 0.08 צענט אדער מער. אויסער דעם זענען פאראן אסאך פירמעס וועלכע רעכנען צו אנדערע מאנאטליכע טשארדזשעס.
די ערשטע פאפעריי פון אסאך פירמעס איז דורך אפטיילן סטעיט צו סטעיט ווי צו אייער אייגענע סטעיט. די פירמעס אדווערטייזן אז זיי געבן סטעיט צו סטעיט פאר א ביליגע פרייז ווען אין פאקט איז די לאנג דיסטענס אין אייער אייגענע סטעיט אסאך טייערער און מען ווייסט ניטאמאל דערפון.
טייל פירמעס פארלאנגן א מאנאטליכע אפצאל פון בערך 5 דאלאר און געבן אייך א גוטע פרייז פאר אלע לאנג דיסטענס. דאס איז א געזונטע שווינדל פאר א גרויסע טייל קאסטומערס ווייל שטודיעס ווייזן אז א דורכשניטליכע הויז נוצט בערך 150 מינוט לאנג דיסטענס פער מאנאט. לאמיר נעמען אלס א ביישפיל אזא פאמיליע וועלכע באקומט א פרייז פון בלויז 0.04 צענט פער מינוט איבער גאנץ אמעריקע און קאנאדע 24 שטונדן פער טאג, 7 טאג א וואך. אויב איר וועט אבער צוזאמענרעכנען די 5 דאלאר מיט'ן סך הכל און דאס צוריק צעטיילן צו די 150 מינוט וועט דאס אויסקומען 0.07 פער מינוט.
אנדערע פירמעס האבן שטילערהייט רעגולאציעס איבער מינימום מינוטן און נאר דעמאלט באקומט מען די אדווערטייזטע פרייז. צום ביישפיל קען אמאל שטיין אויפ'ן קאנטראקט אז דער פרייז וועלכע איר באקומט איז נאר אויב די טעלעפאן קאל איז גענוג לאנג אז עס וועט קאסטן א מינימום פון 50 צענט. אויב נישט קאסט דאס פיל טייערער און מען באמערקט דאס נישט ווייל עס לויפט צווישן די שורות און קיינער רעכנט נישט אויס די מינוטן און די טשארדזשעס מיט א קאלקולעיטאר.
ווייטער איז פאראן אלע ערליי מינוטן. איין פירמע רעכנט פער סעקונדע און א צווייטע רעכנט יעדע נייע סעקונדע פאר א נייע מינוט וועלכע איז פיל טייערער אין די ענדע, ספעציעל אויב מען נוצט דאס אסאך. רוב פירמעס רעכנען היינט פער יעדע האלבע מינוט, וואס טייטש אז אויב איר רעדט 61 סעקונדן ווערט עס גערעכנט ווי איין און א האלב מינוט. אנדערע פירמעס רעכנען א גאנצע מינוט און די זעלבע 61 סעקונדן טעלעפאן קאל ווערט פאררעכענט פאר צוויי מינוט. דאס בעסטע איז צו טרעפן א פירמע וואס רעכנט די פרייזן פער סעקונדע. וואס טייטש אז אויב מען רעדט 121 סעקונדן ווערט דאס פאררעכנט אלס צוויי מינוט און איין סעקונדע און קאסט נאר ווי צוויי מינוט מיט איין סעקונדע.
אנדערע אפצאלן און שטייערן.
עס זענען פאראן צוויי ערליי אפצאלן וועלכע די טעלעפאן פירמעס קענען פארלאנגן לויט'ן געזעץ אבער עס איז נישט פאראן קיין באשטימטן פרייז דערפאר און מען דארף נאכקוקן וואס אייער פירמע בעט פון אייך. די ערטשע איז די פי-איי-סי-סי וועלכע איז אן אפצאל וועלכע די לאנג דיסטענס פירמע צאלט פאר די הויפט לאקאלע טעלעפאן פירמע צו נוצן זייערע סערוויסעס. טייל פירמעס בעטן גארנישט, רוב בעטן בערך א דאלאר, און טייל בעטן נאכמער.
די צווייטע אפצאל ווערט אנגערופן יו-עס-עף וועלכע טייל פירמעס בעטן יא און טייל נישט. די געלט מוז יעדע טעלעפאן פירמע צאלן פאר די רעגירוג אז די רעגירונג זאל קענען צושטעלן טעלעפאן סערוויס צו די פארשטופטע געגענטער פון לאנד.
באקאנטע שווינדלערייען.
אין אמת'ן זענען די אלע שווינדלערייען נישט קיין עכטע שווינדלערייען ווייל די אלע אינפארמאציע איז געווענליך געשריבן ערגעץ אינעם קאנטראקט אויף וועלכע מען שרייבט אונטער בלינדערהייט. די קונץ פון די פירמעס זענען וויאזוי צו באהאלטן דעם אמת אז איר זאלט דאס נישט באמערקן און אין פאל איר וועט יא באמערקן זאלט איר זיי נישט קענען קלאגן ווייל זיי וועלן באלד איבערצייגן אז אלעס איז געווען אויסגענומען פון פאראויס.
געוויסע פירמעס נוצן א טעכניק דורך אדווערטייזן ביליגע לאנג דיסטענס ראטעס און דערנאך שיקן זיי ארויס עכטע טשעקן מיט געוויסע סכומים צו מענטשן און אויב מען קעשט דעם טשעק אין באנק ווערט מען אויטאמאטיש א קאסטומער צו די פירמע. דער שווינדל דערפון איז אבער אז אינעם קאנטראקט שטייט גארנישט אז מען באקומט ביליגע ראטעס און דער מענטש קעשט איין דעם טשעק בלינדערהייט ווייל ביי אים אין קאפ ליגט איינגעקריצט אז די פירמע האט ביליגע ראטעס. למעשה באקומט ער אבער נישט די ראטעס און ווען ער כאפט זיך איז שוין צו שפעט ווייל דעמאלט מוז ער שוין באצאלן די בילס.
זייער אסאך פירמעס אדווערטייזן זייערע סערוויס דורך ווייזן אז זייערע ראטעס זענען ביליגער ווי אנדערע פירמעס. אין פאקט איז אבער אן אפטע ערשיינונג אז די פרייזן פן די אנדערע פירמעס זענען שוין אויסגעלאפן און זיי מוזן געזעצליך נאך נישט טוישן זייערע אדווערטייזמענט. אזוי כאפן זיי אריין עטליכע טויזענט קאסטומערס.
עס זענען פאראן אסאך קאלינג קארדס אויף וועלכע עס שטייט געשריבן אין קליינע ווערטער אז אויב מען נוצט דאס ווערט מען אויטאמאטיש אריבערגעטוישט לאנד דיסטענס צו די פירמע.
עס איז א טעגליכע זאך אז פירמעס אדווערטייזן גאר ביליגע ראטעס אבער אין קליינע ווערטער שטייט געשריבן אז דאס לויפט אויס נאך עטליכע מאנאטן. אנדערע פירמעס שרייבן אז זיי בעטן נישט קיין מאנאטליכע אפצאל אבער אין קליינע בוכשטאבן שטייט אז עס איז נאר פאר די ערשטע עטליכע מאנאטן.
פיל פלענער זענען זייער ביליג און עס כאפט אן אויג און מען פארגעסט צו באמערקן אז עס שטייט גארנישט געשריבן וועגן 24 שטונדן א טאג, 7 טעג א וואך. טייל פירמעס מאכן זיך אייגענע צייטן ווען די ראטעס טוישן זיך. אמאל קען דאס אפילו זיין נאר עטליכע שטונדן אינמיטן טאג און דארט מאכן זיי זייער געלט. מענטשן באמערקן דאס נישט ווייל עס שטייט געשריבן אין קליינע שורות און אפילו ווען די בילס קומען אן באמערקט מען דאס נאך אלץ נישט ווייל די הויכע פרייזן קענען זיין נאר אויף עטליכע טעלעפאן קאלס און עס מאכט נישט קיין סאך אויס פאר דעם אינדיווידועל אבער פאר די פירמע איז עס זייער גאנצע פארדינסט.
נעמען א לאנג דיסטענס פלאן וועלכע פארלאנגט צו רופן א דריטע פארטיי פירמע און אריינלייגן א קאוד איז אויך אן אונטערגעציפטע וועג פון מאכן געלט ווייל דער פאקט ווייזט אז מענטשן פארגעסן פן צייט צו צייט און דארט מאכט די פירמע זייער געלט.
די לאקאלע פירמעס ווייסן אויך וויאזוי ארויסצובאקומען א פאר דאלאר און זיי טוען דאס דורך פארשלאגן צו רופן פאר אייך דעם נומער וועלכע איר האט נארוואס געזוכט מיט די הילף פון דירעקטארי אסיסטענס. אויב איר האט צום ביישפיל געבעטן א נומער ערגעץ אין אזיע און איר קאנעקט זיך מיט זיי וועט איר רואיג צאלן צענדליגער דאלארן פער מינוט אן א וויץ און איר קענט גארנישט טאן דערוועגן.
פשוט'ע גניבות.
אין די טעלעפאן אינדוסטרי ווערט דאס אנגערופן "סלעמינג". דאס איז א פשוט'ע גניבה ווען א לאנג דיסטענס פירמע טוישט אריבער מענטשן צו זיך אן פרעגן קיין פראגעס מיט'ן חשבון אז טייל מענטשן וועלן נישט אויפפאסן (זיי מאכן ענליכע נעמען מיט ענליכע בילס) און אזוי וועלן זיי באקומען קאסטומערס.
טייל פירמעס זענען קלוגער פון דעם און זיי טוען דאס דורך שיקן פארשידענע קאנטעסטן אדער פרייע מתנות און ווען מען שרייבט אונטער דערפאר שטייט דארט געשריבן אז איר גיט די רעכט פאר די פירמע איבערצונעמען אייער לאנג דיסטענס. לויט'ן געזעץ איז דאס שוין אביסל מער קאמפליצירט אבער אין גענעראל גייט דאס נאך אלץ אריין אין די קאטעגאריע פון סלעמינג ווייל עס איז גענצליך אן אייער וויסן און איז אינגאנצן אנדערש ווי ווען איר שרייבט אייך איין ביי א פירמע און איר שרייבט אונטער אויף באהאלטענע טשארדזשעס.
די איינציגסטע עצה זיך צו באשיצן פון סלעמינג איז דורך אנרופן די לאקאלע טעלעפאן פירמע און זיי בעטן זיי זאלן פרירן אייער לאנג דיסטענס אז קיין איין פירמע זאל דאס נישט קענען איבערנעמען נאר אויב איר פערזענליך רופט אריין צו געבן די ערלויבעניש.
אויב מען איז שוין געפאלן א קרבן צו סלעמינג זאל מען ערשט אנרופן די לאקאלע פירמע און זיי איינמעלדן וועגן די סלעמינג. זיי וועלן אייך צוריק טוישן גערן און זיי וועלן טאן די נויטיגע שריט וויאזוי צו קלאגן יענע פירמע.
אויב איר האט געהאט א גוטע פלאן מיט א פירמע און איר זענט אריבערגעטוישט געווארן צו א צווייטע פירמע דורך סלעמינג וועט אייער ארגינעלע פירמע אייך מוזן געזעצליך צוריקנעמען פאר דעם זעלבן פלאן ווי איר האט געהאט בעפאר.
לויט'ן געזעץ וועט די פירמע וואס האט געטאן די סלעמינג אייך דארפן אויסמעקן די טשארדזשעס פון די לעצטע 30 טעג. אויב איר האט שפעט באמערקט איז פארפאלן. אין אזא פאל וועט איר דארפן באצאלן פאר אייער לאקאלע פירמע אלע געלטער וואס איר וואלט ווען געדארפט באצאלן פאר די נייע פירמע וועלכע האט אייך בארויבט.
אויב איר באמערקט די סלעמינג נאכ'ן באצאלן די ביל רופט אן אייער לאקאלע פירמע וועלכע וועט באשטראפן די רויבער פירמע מיט 150 פראצענט וואס זי האט אייך געבעטן. אין טייל פעלער וועט אייך אייער לאקאלע פירמע צוריקגעבן 50 פראצענט פון די פארלוירענע געלטער וואס איר האט דערלייגט דורך צאלן א טייערע פרייז.
אגב, אין יעדע צייט אויב איר ווילט וויסן וועלכע פירמע עס באהאנדלט אייער לאנג דיסטענס דאן רופט פון אייער טעלעפאן די פאלגענדע נומער: 1700-555-4141. א רעקארדינג וועט באלד מעלדן מיט וועמען איר האט לאנג דיסטענס. מען קען די זעלבע זאך טאן אויך צו וויסן ווער עס איר אייער לאקאלע טעלעפאן פירמע דורך רופן די נומער: 1 אייער עריע קאוד און דאן 700-4141.
טייל פירמעס מאכן פארמעסטן פון צייט צו צייט און אויב איר ווילט געווינען דארף מען ענטפערן די פראגעס און אונטערשרייבן די נאמען אז מען גיט רשות פאר די פירמע אייך אריינצולייגן אין דעם פארמעסט און די פירמע וועט אייל טעלעפאנירן אויב איר זענט דער געווינער. למעשה ווען מען שרייבט אונטער שטייט געשריבן אין קליינע בוכשטאבן אז איר וועט דארפן באצאלן א קליינע אפצאל פאר די סערוויס.
טייל פאלשע און אפילו עכטע סוויפססטעיקס זענען פארבינדן מיט טעלעפאן פירמעס און אויב מען רופט אריין צו זען אויב מען געווינט איז אויסגענומען פון פאראויס אז מען וועט געבילט ווערן פאר דעם אויף די טעלעפאן ביל.
800 נומערן זענען אויך טיילמאל א שווינדל ווען די פראגראם וועלכע מען רופט פרעגט אויב איר ווילט ווייטער גיין מיטן פראגראם איז אייך אריבער פירן צו א 900 נומערן וועלכע קאסט געלט יעדע מינוט. מענטשן כאפן נישט און מען זאגט יא און נאכדעם איז ביטער.
אויסער דעם זענען פאראן פירמעס וואס לייגן סתם אזוי ארויף טשארדזשעס פון עטליכע דאלאר אויף טייל קאסטומערס יעדע מאנאט און וויבאלד רוב מענטשן באמערקן דאס נישט מאכן זיי א פרנסה דערפון.
זיך צו באשיצן פון קרעמינג איז פאראן עטליכע עצות. די ערשטע עצה איז אנצורופן אייער לאקאלע פירמע און בעטן צו בלאקירן 900 נומערן פון אייער אקאונט. נאכדעם ברויך מען געדענקן קיינמאל נישט צו ענטפערן יא ווען מען פרעגט אייך אויפ'ן טעלעפאן אויב איר ווילט די סערוויס. טעלעפאן פירמעס ווארענען כסדר מען זאל קיינמאל נישט אריינלייגן קיין קאודס דורכ'ן טעלאפן נאר אויב מען ווייסט פארוואס מען לייגט דאס און מען איז זיכער אז דאס איז א פירמע וועלכע מען קען געטרויען. און דער לעצטער עצה איז א כלל פאר'ן גאנצן לעבן: מען זאל שטענדיג אדורכליינען אלע דעטאלן פון א קאנטראקט אפילו אויב עס דאכט זיך אז עס איז אומוויכטיגע דעטאלן.
אויב פאלט מען א קרבן צו א שווינדל אדער אנדערע גניבה זאל מען שטענדיג ערשט איינמעלדן די לאקאלע פירמע וועגן דעם און אויב עס רעדט זיך פון גרעסערע געלטער זאל מען אויך אנרופן די עף-סי-סי אדער די לאקאלע אטוירני דזשענעראל אפיס.
גניבות דורך 10 10 נומערן.
טייל 10 10 סערוויסעס געבן נאר זייערע ביליגע פרייזן אויב מען רעדט א געוויסע צאל מינוטן, געווענליך 10 אדער 20 מינוט. אויב מאכט מען א טעלעפאן קאל פאר עטליכע מינוט צאלט מען אסאך מער. אנדערע אזעלכע סערוויסעס אדווערטייזן אז זיי געבן 50 פראצענט הנחה פון די באשטימטע לאנג דיסטענס ראטעס. וואס עס מיינט באשטימטע ראטעס קען מיינען אסאך זאכן און מען דארף שטיין ווייט דערפון. אנדערע אדווערטייזן אז א 20 מינוטיגע טעלעפאן קאל קאסט נאר 99 צענט און זיי זאגן אייך נישט אז א טעלעפאן קאל אונטער 20 מינוט קאסט אויך אזויפיל וואס קומט אויס אז אפילו א טעלעפאן קאל פון צוויי מינוט קאסט 99 צענט. אנדערע אדוערטייזן לאמיר זאגן 4 צענט פער מינוט אבער אין די קליינע שורות שטייט געשריבן אז יעדע טעלעפאן קאל האט א ספעציעלע אפצאל פון 2 צענט. טאקע נישט געפערליך אבער ווען מען מאכט אן איין מינוטיגע טעלעפאן קאל איז דאס דאפעלט די פרייז. וכהנה כהנה זענען פאראן אסאך אזעלכע באהאלטענע טשארדזשעס וועלכע מען כאפט זיך נישט ווען מען נוצט דאס ביז ווילאנג מען זעט די ביל און דעמאלט איז שוין צו שפעט ווייל לעגאל מוז מען דאס באצאלן.
ווי דערמאנט באדערט נישט די שווינדלער פירמעס ווען די קאסטומערס כאפן זיך וואס דא גייט פאר ווייל זייער גאנצע קונץ איז צו באקומען ווי מער נייע קונדן און פון אזויפיל קונדן מאכן זיי גענוג געלט, ספעציעל ווען טייל פארנומענע אדער עלטערע מענטשן כאפן זיך נישט ביז א לענגערע צייט.
דער כלל איז שטענדיג מען זאל איבערפרעגן די פירמע בעפאר מען שרייבט עפעס אונטער אדער מען הויבט זיי אן נוצן. די וויכטיגסטע זאכן וואס מען דארף זיכער מאכן זענען: אויב עס איז פאראן א מאנאטליכע אפצאל, עס זאל נישט זיין קיין מינימום מינוטן אין יעדע טעלעפאן קאל, קיין שום אנדערע אפצאלן, און פארשידנארטיגע ראטעס געוואנדן לויט'ן צייט פון טאג.
אגב, איז אינטערעסאנט צו וויסן אז די 10 10 נומערן אינדוסטרי איז פילפאכיג געשטיגן אין די לעצטע יארן און איז היינט א אינדוסטרי מיט 3 ביליאן דאלאר אין סעילס. פאר 10 יאר צוריק איז די אינדוסטרי באשטאנען פון קוים 100 מיליאן דאלאר. זעט אויס אז די פירמעס טויגן און די מאסן זענען בלינד צו וואס מען טוט מיט זיי.
לאנג דיסטענס
שאפליפטינג איז גניבות פון פראדוקטן וועלכע געפינען זיך אין ריטעיל געשעפטן. די סארט גניבות איז די נומער איינס פארברעכן אין די וועלט מיט וועלכע די פאליציי ספראוועט זיך.
איז נישט קיין סוד אז גנבים זענען א טייל פון די קאסטומערס וואס דרייען זיך ארום אין די געשעפטן און א דאנק זיי צאלן מיר העכערע פרייזן, נאך אלעם קענען די געשעפטן זיך נישט ערלויבן אוועק צו געבן זאכן בחינם און עס קומט אויס אז מיר זענען די ספאנסערס צו די גנבים. אפיציעלע סטאטיסטיקס צייגן אז גנבים רוקן ארויס חפיצים פון אמעריקאנער געשעפטן אין די ווערט פון 25 ביליאן דאלאר פער יאר.
זינט די קאנקורענט צווישן געשעפטן איז גרויס פרובירן די געשעפטן צו רעדוצירן און עלימינירן די גניבות ווי ווייט מעגליך כדי זיי זאלן קענען אראפלאזן די פרייזן ביליגער פון דעם קאנקורענט. פארשטייט זיך אז יענער וועט נאכטאן דאס זעלבע ווייל קיינער וויל נישט זיין טייער און אלס א רעזולטאט באקומען מיר די פרייזן ביליגער ווי בעסער די טעכנאלאגיע ווערט.
אמאל האבן די אייגענטומער פון געשעפטן געהאט די ברירה פון פערזענליך נאכקוקן די קאסטומער און האלטן קאפ ווער עס גנב'ט. די גרויסע געשפעטן האבן אויפגענומען ספעציעלע מענטשן דערפאר אבער נאך אלץ זענען געווען גניבות אין גרויסן ווייל עס איז פשוט אוממעגליך צו באטראכטן יעדן באזונדער.
היינט איז פאראן פארשידענע טעכנאלאגישע דעווייסעס און סיסטעמען וועלכע ווערן גענוצט צו באקעמפן גניבות און נייע געדאנקן קומען אויף יעדע שטיק צייט. שאפליפטינג זענען אין די לעצטע יארן שטארק רעדוצירט געווארן אבער נאך אלץ זענען פאראן גניבות ווייל אויך די גנבים ווערן מער פארגעשריטן.
ווער גנב'ט?
שאפליפיטינג איז נישט קיין קינדערישע אקט און טראץ קינדער וועלן גרינגער נעמען עפעס פון א געשעפט, זענען זיי נאך אלץ די קלענסטע פראצענט פון שאפליפטערס. סטאטיסטיקס ווייזן אז דאס גרעסטע פראצענט גניבות אין ריטעיל געשעפטן ווערן דורכגעפירט דורך אינערליכע ארבייטער און דאס איבעריגע ווערט געטאן דורך ערפארענע שאפליפטערס וועלכע גייען כסדר ארום מאכן גניבות און פארקויפן די סחורה צו מאכן א פראפיט. ארימע מענטשן וועלכע גנב'נן ווייל זיי קענען נישט באצאלן און קינדער וועלכע גנב'נן ווייל זייערע עלטערן ווילן זיי נישט געבן קיין געלט זענען נאר א קליינע פראצענט פון שאפליטינג.
געשעפטן נוצן פארשידענע טעכנאלאגיעס אפצוהאלטן גניבות און דאס האלט צוריק דעם מענטש וואס פאלט אמאל איין צו מאכן א גניבה ווייל ער האט נישט קיין געלט. מענטשן ווייסן אז די געשעפטן קוקן זיי נאך און האבן מורא צו גנב'נן. אבער די ערפארענע שאפליפטערס זענען געוואוינט דערצו און אמאל געלערנטע גנבים וועלכע טוען דאס צו מאכן א לעבן און נוצן פארשידענע טאקטיקן צו קענען דורכפירן זייערע מעשים. די סארט גנבים זענען אדער ארבייטער וועלכע ארבעטען אין גרויסע געשעפטן און רוקן ארויס סחורה אדער גנבים וועלכע דרייען זיך ארום א גאנצן טאג איבער די געשעפטן און באגייען גניבות און פארקויפן די סחורה צו מאכן געלט.
וויאזוי גנב'נן זיי?
אויב מען וואלט געוואוסט אלע וועגן וויאזוי שאפליפטערס באגייען זייערע שריט וואלט מען גרינגער זיי געקענט צוריק האלטן. פראפעסאנאלע שאפליפטערס נוצן פשוט'ע און פארגעריטענע טאקטיקן צו באזייטיגן סחורה פון געשעפטן און וויפיל מען גייט נאך זיי קען מען דאס נישט אויסראטן אינגאנצן.
אויספאפן דעם פראדוקט – דער גנב וועט אויסליידיגן א שאכטל און אין איר אריינלייגן טייערערע פראדוקטן און נאר באצאלן דעם פרייז וויפיל דער פראדוקט וועלכע וואלט באמת געברויכט ליגן דארט קאסט. דאס איז אן אור-אלטער טאקטיק פון שאפליפטערס וועלכע ווערט נאך היינט דורכגעפירט און עס איז זייער שווער דאס צוריק צו האלטן.
טוישן בעגס – דאס ווערט געטאן דורך צוויי גנבים וועלכע ארבעטן אינאיינעם. דער ערשטער פילט אן א בעג מיט סחורה און רופט אויס פארדאכט ביי די זיכערהייט פערסאנאל. דאן וועט דער צווייטער קומען און טוישן בעגס מיט אים און ווען ער וועט פארגעהאלטן ווערן וועט זיך ארויסשטעלן אז ער האט דארט גארנישט און דער צווייטער וועט אינדערצווישן מאכן פליטה.
פאלשע געלטער – די חברה וואס מאכן פאלשע געלטער וועלן דאס בעיקר נוצן אין ריטעיל געשעפטן און אזוי ארום קענען גרינג פטור ווערן פון די געלט און באקומען סחורה וועלכע זיי וועלן שפעטער פארקויפן צו מאכן עכטע געלט. מיט דעם טוען זיי צוויי פארברעכן אויפאיינמאל און באגנב'נן דעם געשעפט.
טויש צימערן – די גנבים נוצן די טויש צימערן אלס א באהאלטענע פלאץ צו מאכן די ארבעט מיט זייערע גע'גנב'טע פראדוקטן ווי אראפרייסן די טעגס וועלכע קלינגן אדער באהאלטן די סחורה צווישן די קליידער א.ד.ג. די געשעפטן מעגן לעגאל נישט אריישטעלן קיין ווידעא קאמעראס אין די טויש צימערן וועגן פריוואטום און דאס וועט שטענדיג פארבלייבן די איינציגטסע באהאלטענע ווינקל פאר שאפליפטערס.
נאכגעמאכטע מתנה קארטלעך – אלע גרויסע געשעפטן פארקויפן מתנה קארטלעך אין די ווערט פון געלט. די פרפעסיאנאלע גנבים באזייטיגן אזא קארטל וועלכע איז נאך נישט אקטיוויזירט געווארן און מאכן נאך צענדליגער אזעלכע קארטלעך און טראגן זיי צוריק די ארגינעלע קארטל און ווארטן ביז א קאסטומער קויפט עס. דאן וועלן זיי קענען נוצן זייערע נאכגעמאכטע קארטלעך ווייל יעדע קארטל וועט ווערט זיין די סומע געלט וואס דער קאסטומער האט ארויפגעלייגט אויף דעם קארטל. (די מאגנאטישע סטריפ איז נישט מער ווי א קאוד און אויב די קאוד איז נאכגעמאכט וועלן אלע קארטלעך ארבעטן).
כאפ און לויף – גנבים זאגן אז דאס איז די גרינגסטע וועג פאר זיי צו גנבנ'ן. אין אזעלכע פעלער ווייסן זיי גענוי וואס זיי ווילן און מאכן די גאנצע גניבה אין סעקונדן און יאגן ארויס פון געשעפט און נאך איידער דער געשעפט אייגנטומער כאפט זיך וואס האט פאסירט זענען זיי מער נישט דארט. מען קען גאר נישט טאן דערצו ווייל אפילו אויב עס ווערט רעקארדירט אויף ווידעא וועט די פאליציי נישט קיין סאך קענען טאן דערוועגן ווייל זיי האבן וויכטיגער וואס צו טאן מיט די צייט ווי נאכפאלגן שאפליפטערס.
מעטאלענע שאכטלעך אדער אנצוג – די טעגס וועלכע פייפן ווען מען פירט דאס דורך ביים טיר וועלן נישט ארבעטן אויב עס ליגט ארומגענומען מיט אייזן. גנבים האבן קליינע אייזערנע קעסטעלעך אין וועלכע זיי לייגן אריין די גע'גנב'טע סחורה און שפאצירן ארויס כאחד האדם. טייל האבן אפילו ספעציעלע אנצוג אין וועלכע עס איז אריינגענייט אייזן צו פארמישן די פריקווענסיס און די טעגס זאלן נישט ארבעטן.
ריטורן גניבות – גנבים געבן צוריק נאכגעמאכטע פראדוקטן אדער ליידיגע שאכטלעך און אמאל צעבראכענע זאכן וועלכע זיי טוישן אויף מיט די ארגינעלע סחורה און מאכן די געלט פון צוריק געבן. עס זענען פאראן פעלער אין וועלכע דער גנב וועט פשוט נעמען זאכן פון געשעפט און באלד צוגיין און פרובירן דאס צוריק צו געבן אן א רעסיט. די גרויסע געשעפטן שפילן זיך נישט ארום מיט צוריק געגעבענע זאכן און אויב דער קאסטומער הייבט אן פארפירן וועט מען אים באלד נאכגעבן.
טוישן טעגס – פראדוקטן אויף וועלכע עס איז אנגעהאנגן א טעג וועלכע אנטהאלט די באר-קאוד און פרייז ווערן אפטמאל אויפגעטוישט דורך שאפליפטערס צו ביליגערע זאכן וועלכע דער קעשיר וועט נישט אויפכאפן.
שאפינג קארט גניבות – פארשידענע טאקטיקן ווערן גענוצט צו באהאלטן זאכן אין די שאפינג קארט אז דער קעשיר זאל זיי נישט באמערקן ווען מען באצאלט. א פארגעשריטענע וועג איז ווען א גנב קויפט איין א גאנצע וועגעלע מיט סחורה און שפילט ווי ער האט פארגעסן זיין בערזל. אין דער פאל וועט דער קעשיר רוקן די וועגעלע אין א זייט און סערווירן די אנדערע קאסטומער ווילאנג יענער וועט גיין ברענגן זין בערזל פון קאר.
אינדערצווישן קומט א צווייטער גנב וועלכע ארבעט אינאיינעם מיט דעם ערשטן און פירט אוועק די וועגעלע ווען דער קעשיר באמערקט נישט און געווענליך וועט ער אפילו האבן א רעסיט פאר אלעם ווייל דער קעשיר וועט דאס איבערגעבן צום ערשטן אלס א באווייז.
אנטי שאפליפטינג איז א רייע מעטאדן וועלכע ווערט גענוצט דורך ריטעיל געשעפטן צו פארמיידן שאפליפטינג. רוב געשעפטן האבן אקטיווע אנטי שאפליפטינג פראגראמען וועלכע פארטרייבן גנבים און ערלויבט זיי צו האלטן די פרייזן נידעריג.
ווידעא קאמעראס.
די ערשטע טעכנאלאגיע וואס איז גענוצט געווארן צו באקעמפן שאפליפטינג איז געווען ווידעא קאמעראס וועלכע רעקארדירן די אקטיוויטעטן פון די רייען און דער געשעפט אייגנטומער קען דאס שפעטער איבערקוקן אויב ער פארדעכטיגט איינעם אין שאפליפטינג. די ווידעא קאמעראס ווערן גענוצט אין קאמבינאציע מיט שפיגלעך וועלכע איז געווען די ערשטע געדאנק צו פארגרינגערן די ארבעט. כמעט אלע געשעפטן נוצן ווידעא קאמעראס אלס איינע פון די הויפט סיסטעמען קעגן שאפליפטינג און גרויסע געשעפטן שטעלן מענטשן צו באטראכטן די ווידעא סקרינס לעבעדיג די גאנצע צייט.
ווידעא קאמעראס איז נאך היינט די בעסטע מיטל קעגן שאפליפטינג וויייל דער געשעפט אייגנטומער אדער די וואס באטראכטן די ווידעאס קענען זיך לערנען וואספארא טאקטיקן די גנבים נוצן צו באגיין די גניבות און אזוי אויך אין וועלכע פלעצער אין געשעפט זיי פאסירן און פון דעם ווייסט מען וואו מען דארף שטעלן מער זיכערהייט און מען לערנט זיך צו באקעמפן די נייע טאקיטקן.
די גרויסע דעפארטמענט קייט געשעפטן פארמאגן א ספעציעלע צענטער וואו מענטשן זיצן א גאנצן טאג און אנאליזירן ווידעא סקרינס וועלכע קומען פון אלע זייערע געשעפטן דורך אינטערנעט ליניעס. אזוי שפארן זיי זיך געלט וויבאלד זיי דארפן נישט האבן באזונדערע מענטשן אין יעדע געשעפט. די ארבייטער זענען טרענירט צו דערשפורן גניבות און האבן אסאך ערפארונג צו אנטדעקן א פארדעכטיגטן. ווען זיי זעען עפעס פארדעכטיגט וועלן זיי באלד קלינגן צו דעם געשעפט און אנזאגן דעם מענעדזשער גענוי וועמען מען ברויך נאכזוכן.
ארגינעל האט מען געלייגט די ווידעא קאמעראס זייער אפען אז מענטשן זאלן דאס זען און וויסן אז מען קוקט זיי נאך און אזוי אפשרעקן די גנבים. טייל קליינע געשעפטן האבן ווידעא קאמעראס וועלכע ארבעטן אפילו נישט אבער איז פונקט גענוג צו דערשרעקן גנבים ווייל קיינער גייט נישט אריילייגן עפעס אין טאש פארענט פון א ווידעא קאמערא זינט ער ווייסט נישט צי עס ארבעט אדער נישט.
גנבים זענען אבער קלוג און געלערנט און ווייסן וויאזוי אויסצומיידן ווידעא קאמעראס. דערפאר זענען פאראן געשעפטן וועלכע האבן אויך באהאלטענע ווידעא קאמעראס וועלכע קומען אין אלע סארט פארעמען און קענען נישט געזען ווערן. היינטיגע צייטן זענען פאראן פיצעלע קאמעראס וועלכע קען געשטעלט ווערן וואו אימער און שיקן די דאטא ווייערלעס צום הויפט סיסטעם.
באהאפטענע פראדוקטן.
באהאלטן טייערע פראדוקטן אין ספעציעלע שאפעס איז שטענדיג געווען א מיטל קעגן גניבות אבער קאסטומערס האבן דאס נישט געגליכן ווייל יעדעס מאל מען ברויך עפעס פון דארט דארף מען קופן אן איינגעשטעלטער. נאך היינט זענען פאראן געשעפטן וואס שפארן איין טייערע פראדוקטן אין די שאפעס אבער דאס איז נישט די מאדערנע וועג פון טאן ביזנעס. אין אמעריקע ברויך מען ווייזן דעם קאסטומער פרייהייט און צוטריט צו אלעם. מענטשן ווילן אלעס באטראכטן און אנכאפן אדער אויספרובירן און אריינשפארן אין א שאנק איז זייער א שלעכטע געדאנק.
א סיסטעם צו לעזן דעם פראבלעם איז ערשינען אין די 80'גער יארן וועלכע איז אן אלארם סיסטעם צו וועלכע אלע פראדוקטן אויף פארשטעלונג זענען באהאפטן מיט א ווייער און אויב די ווייער ווערט איבערגעריסן וועט דער אלארם אנהייבן קלינגן. טייל געשעפטן וועלכע פארקויפן טייערע פראדוקטן באהאלטן גענצליך זייער סטאק און שטעלן נאר ארויס סעמפלס פון אלע פראדוקטן און ווען איינער וויל באשטעלן עפעס דארף מען דאס צאלן פאראויס און דערנאך ברענגט מען ארויס דעם פראדוקט. די גרויסע געשעפטן וועלכע נוצן אזא סיסטעם פארמאגן ספעציעלע עלעוועיטארס וועלכע טראגן די סחורה צו אלע שטאקן און נוצן קאמפיוטערס צו האלטן חשבון און קאמיוניקירן צווישן די סעילס לייט און די וועירהויז ארבייטער.
טעג און אלארם סיסטעם.
די טעג און אלארם סיסטעם איז ארגינעל ערשינען אין די 70'גער יארן און איז באשטאנען פון א ספעציעלע טעג וועלכע מען האט ארויפגעשעלט אויף פראדוקטן און האט געקלינגן אויב מען האט דאס אריבערגעפירט די ספעציעלע אייזערנעס וועלכע זענען אינסטאלירט נעבן אלע טירן. די טעגס זענען איבערגענוצט געווארן און יעדעס מאל איינער האט עפעס געקויפט האט מען געמוזט אראפנעמען די טעג (וועלכע האט נאר געקענט געטאן ווערן מיט א ספעציעלע געצייג) און די געשעפטן האבן זיי איבערגענוצט נאכאמאל און נאכאמאל.
דער פראבלעם מיט די טעג סיסטעם איז געווען אז דאס איז נאר גוט געווען פאר קליידער און שיך געשעפטן וועלכע האבן דאס געקענט ארויפשטעכן אויף דעם פראדוקט. א גראסערי געשעפט האט גארנישט געהאט דערפון און אויך נישט די עלעקטראניק געשעפטן וועלכע באקומען דאס מערסטע גניבות.
אין די מיטעלע 90'גער יארן איז ארויסגעקומען די סטיקער טעגס וועלכע קענען ארויפגעקלעפט ווערן אויף סיי וועלכע פראדוקט און האט די מעלה אז מען ברויך דאס נישט אראפנעמען ווייל דאס קען דע-אקטיוויזירט ווערן דורך צושטעלן צו א ספעציעלע באורד וועלכע ליגט ביי די קעשיר. די סטיקער טעגס פאדערט זיך צו באהאלטן וויבאלד עס קען גרינג אראפגענומען ווערן מיט די הענט אין קאנטראסט צו די ארגינעלע טעגס וועלכע מען קען נישט אראפנעמען אליינס נאר מיט א ספציעלע געצייג.
געשעפטן זענען געווען פארנומען אויסטרעפן באהאלטענע פלעצער וואו מען קען ארויפקלעבן די סטיקערס גנבים זאלן דאס נישט באמערקן. אבער מיט דעם האט זיך אנגעהויבן א קאץ און מויז שפיל ווען שאפליפטערס האבן זיך גענומען צו די ארבעט פון אראפנעמען די סטיקערס און באזייטיגן די פראדוקטן פון געשעפט טיילמאל לאזנדיג די סטיקער טעגס אויף די פאליצעס.
די גרויסע געשעפטן האבן זיך אן עצה געגעבן מיט דעם פראבלעם אין די לעצטע יארן ווען זיי האבן אנגעהויבן שיקן די סטיקערס צו די מענופעקטשערינג אדער פעקעדזשינג פירמע וועלכע האבן דאס ארויפגעקלעפט אויף באהאלטענע פלעצער אינעווייניג אינעם פעקעדזשינג. דאס צעמישט א שאפליפטער און וועט געווענליך איבערלאזן דעם פראדוקט אויס מורא אז עס פארמאגט א טעג. געוויסע געשעפטן לייגן אפילו צוויי טעגס אויסצושפילן גנבים וועלכע וועלן ארויסשפאצירן פון געשעפט נאכדעם וואס זיי וועלן אראפנעמען די אפענע טעג נישט וויסנדיג אז עס איז פאראן א צווייטע טעג באהאלטן.
אבער אויך מיט דעם געבן זיך גנבים אן עצה ווען זיי באזייטיגן דעם פראדוקט זעלבסט און לאזן איבער די פעקעדזשינג אויפ'ן פלאץ. דאס האט געצווינגן די געשעפטן צו לייגן טעגס אויך אויף די פראדוקטן אבער נישט אויף אלעס קען מען לייגן און אויך מיט דעם קענען זיך גנבים אן עצה געבן.
אן אנדערע סארט טעג איז פאראן וועלכע פארמאגט טינט אין זיך און וועט אויפפלאצן אויב מען פרובירט עס אראפנעמען פון דעם פראדוקט אדער פעקעדזשינג. די טינט איז זייער שטארק און קומט נישט אראפ פון די הענט און קען אפילו שעדיגן די הענט. די סארט טעגס איז אויך א מיטל צו באשטראפן די גנבים אויב עס געלונגט זיי יא צו באזייטיגן א פראדוקט מיט די טעג. אויב זיי וועלן פרובירן אראפנעמען די טעג וועט עס שעדיגן דעם פראדוקט וואס זיי האבן געקויפט און נעקסטע מאל וועלן זיי צוויי מאל טראכטן אויב עס איז ווערט דעם שפיל.
די טעגס קומען אין פארשידענע פארמאטן און נייע סארטן קומען ארויס יעדע שטיק צייט צו צעמישן גנבים אדער צו מאכן גרינגער און ביליגער די ארבעט פון קלעבן די טעג סטיקערס. דער געדאנק איז צו קענען גוט באהאלטן די טעג און אזוי ארום אויסשפילן די גנבים און זיי באשטראפן פאר'ן גנבנ'ן. א פירמע וועלכע ספעציאליזירט זיך אין טעגס האט געזאגט אז זי האלט אינמיטן אנטוויקלן א פעדער וועלכע וועט אנטהאלטן א געוויסע באשטאנטייל אין די טינט וועלכע וועט קענען אקטיוויזירט ווערן און ארבעטן מיט א טעג סיסטעם. אויב דאס וועט אמאל ארויסקומען וועט עס זיכער רעדוצירן שאפליפטינג און העלפן ארעסטירן גנבים ווייל מיט א פעדער וועלן די געשעפטן קענען מאכן איין צייכן סיי וואו און עס וועט אויטאמאטיש אקטיוויזירט ווערן.
אבער מיינט נישט אז דאס וועט זיין די ענדע. גנבים ווערן קלוגער און וואקסן מיט מיט די טעכנאלאגיעס. זיי וועלן זיך אן עצה געבן אויך מיט אביסל טינט און וועלן עווענטועל אויפקומען מיט א דעווייס וועלכע וועט דע-אקטיוויזירן יעדע סארט טעג און זיי וועלן קענען ארויסשפאצירן רואיגערהייט. די זיכערהייט פירמעס וועלן אויפקומען מיט נייע טעכנאלאגיעס און אזוי וועט דער קאץ און מויז שפיל ווייטער אנגיין.
די אימון־סיסטעם איז א קאלעקציע פון ביאלאגישע מעכאניזמען אינערהאלב אן ארגאניזם וואס שיצט און היט אים קעגן אינפעקציעס דורך אידענטיפיצירן און הרג'ענען פאטאגענען.
עס כאפט אויף פאטאגענעס פון אלע סארטן פון ווירוסן ביז צו פאראזיטישע ווערעם און דערקענט זיי פון זייער אנדערשטקייט אז זיי באלאנגען נישט אין די ארגאניזמען נארמאלע צעלן און ביאלאגישער טישו (געוועבע).
די וועג וויאזוי די אימון־סיסטעם כאפט אויף די פרעמדע פאטאגענען איז גאר שטארק קאמפליצירט, וויבאלד די דאזיגע פעטאגענס טוען זיך זייער קונטסליך אדאפטירן און עוואלוציענירן מיט נייע וועגן צו זיך גוט באזעצן אינעם גאסטגעבער ארגאניזם.
כדי צו איבערלעבן דעם נסיון טוט די אימון־סיסטעם אויסנוצן פארשידענע מעכאניזמען וואס האבן זיך אין איר אויך עוואלוציענירט צו דערקענען און מאכן אומשעדליך די פאטאגענען.
אפילו פשוט'ע איינצעלער ארגאניזמען וו.צ.ב.ש. באקטעריע האט אין זיך ענזים סיסטעמען וואס טוט זי שיצן און היטן אנטקעגן ווירוס אינפעקציעס.
אנדערע הויפטן אימון מעכאניזמען האבן זיך עוואלוציענירט אין אלטע אויקאריאטעס און פארבלייבן אין זייער מאדערנע אייניקלעך, ווי ביימעלעך, פיש, רעפטיליעס, און אינסעקטן.
די מעכאניזם טוען אריינרעכענען אנטימיקראביעלע פעפטידן וואס ווערט גערופן דעפענסין'ס, פעטערען רעקאגנישען ריסעפטארס, און די קאמפלעמענט סיסטעם.
אבער מער סאפיסטיקירטע מעכאניזםס איז אנטוויקעלט געווארן לעצטענס, מיט דער עוואלוציע פון ווערטעברעיטס.
די אימון־סיסטעם פון ווערטעברעיטס אזאלכע ווי מענטשן איז צוזאמגעשטעלט פון פארשידענע סארטן פון פראטיןס, צעלן, ארגאנען, און טישו, וואס טוען אלע אינטעראקטירן אין א געדרייטע גאר טיפע דינאמישער נעצווערק.
אלס טייל פון א מער קאמפליצירטער אימון ענטפער, די ווערטעברעיט סיסטעם אדאפטירט זיך מיט די צייט צו דערקענען און אויפכאפן די פעטאזשען'ס מער פונטקליך און פארלעסליך.
די אדאפטירונג פראצעס באשאפט אן אימוניטישע זכרון און ערמעגליכט נאך מער עפעקטיווער שוץ דורכאויס די צוקונפטיגע צאםשטויסענישן מיט די דאזיגע פעטאגען'ס.
דאס פראצעס פון אייגן געבויטע אימוניטעט איז די באזיס פון וואקסינירונג.
אומ'סדר ביי דער אימון־סיסטעם קען גורם זיין קרענק.
אימיונאדעפישענסי קרענק געשען ווען די אימון־סיסטעם איז ווייניגער אקטיוו ווי נארמאל, רעזולטירענדיג און נאכאנאנדיגע און לעבן'ס געפאר אינפעקציעס.
אימיונאדעפישענסי קען אדער זיין א רעזולטאט פון גענעטישער קרענק, אזויווי סעוועיר קאמביינד אימיונאדעפישענסי, אדער קען דאס ווערן פראדוצירט פון פארמעסוטיקלס אדער דורך אינפעקציע, ווי עקווייערט אימיון דעפישענסי (עידס) וואס געשענט דורך רעטראווירוס HIV.
אין קאנטראסט, אויטאאימון קרענק געשען פון א היפעראקטיוו אימון סיסטעם אטאקירנדיג נארמאלע טישוס ווי זיי וואלטן ווען געווען דרויסענדע פרעמדע ארגאניזמען.
געווענליכע אוטאאימיון קרענק טוען אריינרעכענען רעמאטויד אטרייטיס, דייעביטיס מעליטוס טיפ 1 און לופס עריטעמאטאסוס.
די דאזיגע קריטישע ראלעס פון אימונאלאגיע אין געזונטהייט און קרענק זענען פעלדער פון אינטענסיווע סייענטיפישע שטודיעס.
גריס (גריץ אין ארגינעלן יודיש) אדער "קוואקער" איז א זאך וואס מען עסט געווענלעך צופרי אדער מיטאג. עס איז מילך געמישט מיט תבואה.
די ברכה איז א מזונות, אבער עס ווענדט זיך ווי געדעכט די גריז איז. אויב איז עס זייער רינעדיג מאכט מען א שהכל.
דער אַליגאַטאָר אָדער קאַמיאַן ("Alligator") איז א ריזיקע וואסער רעפטיליע. שטודיעס ווייזן אז אליגאטארן זענען פאראן אויף די וועלט זינט די וועלט'ס באשאפונג און האבן זיך נישט געטוישט אין טבע די אלע יארן. כאטש אסאך זאכן וואס די סייענטיסטן זאגן קענען נישט באשטעטיגט ווערן איז אבער דא פאראן עטליכע פאקטארן וואס מאכט שטערקער זייער אפשאצונג.
ער לעבט אין דרום און צפון אַמעריקע. זײַן קאָפּ דערמאָנט דעם קאָפּ פֿון אַ העכט.
אן אליגאטאר קען דורכלעבן פון צוויי ביז דריי יאר אן קיין שום עסן.
דאס איז פון די איינציגסטע באשעפענישן וואס געבן זיך אפ מיט זייערע קינדער ווי מענטשן.
זיי האבן נאטורליכע סענסארס אין זייערע קערפער וועלכע כאפט אויף יעדע ריר אין וואסער פיל בעסער ווי סיי וועלכע פיש און קענען זיך שטענדיג ראטעוון אין צייט ווען איינער לאקערט אויף זיי.
אבער שכל האבן זיי ווייניג און פארשטייען נישט די חילוק פון איין זאך צו די צווייטע און דערפאר זענען זיי זייער סכנה'דיג ווען זיי זענען הונגעריג ווייל זיי וועלן עסן וואס קומט אונטער, זאל דאס זיין א גוט שטיקל פיש אדער א לעבעדיגער מענטש וואס דרייט זיך פונקט נעבן זיי.
אליגאטארן זענען פון די קראקאדיל פאמיליע וועלכע ציילן 23 ערליי שרצים. זייערע קערפער זענען אלע אויסגעשטעלט אייניג מיט א גרויסע קאפ, א לאנגע קערפער, 4 קורצע פיס, און לאנגע וויידלן.
אליגאטארן מעסטן זיך אנדערש זכרים און נקבות. די זכרים זענען אין דורכשניטליך ארום 11 פיס לאנג און וועגן 600 פונט און די נקבות זענען געווענליך 8 פיס לאנג און וועגן נאר האלב פון די זכרים. עס מאכט זיך אפט אז זכרים ווערן גאר גרויס און שווער, אמאל 15 פיס לאנג און איבער 1,000 פונט. אין א אליגאטאר פארק אין נארט קאראליינע איז פאראן אן אליגאטאר וואס מעסט זיך 20 פיס לאנג און וועגט בערך 2,000 פונט. דאס איז די גרעסטע אליגאטאר פון וואס מען ווייסט. א נארמאלע אליגאטאר לעבט בערך 40 יאר אבער עס זענען שוין געווען אזעלכע וואס האבן געלעבט איבער 100 יאר אין פארקס.
אליגאטארן דרייען זיך נאר וואו עס איז פאראן פריש וואסער און דאס קען זיין סיי וועלכע גרייס אזערע, קאנאל, טייכן, און אמאל אפילו זומפן אדער גאר קליינע אנגעזאמלטע וואסערן. זיי פארמאגן קאלט בלוט און דערפאר געפינען זיי זיך נאר אין די ווארעמערע ראיאנען. אין אמעריקע קען מען זיי געפינען אין דרום-מזרח, אנגעהויבן פון טעקסאס ביז צפון קאראליינע.
ספעציעלע שטריכן.
אליגאטארן האבן זייער א שטארקע קערפער מיט הונדערטער שפיצן אין וועלכע יעדער פון זיי געפינט זיך א גרויסע ביין וועלכע באשיצט זיי פון אטאקעס. מיט'ן לויפן זענען זיי אזויווי מענטשן וואס ווערן אויסגעמאטערט נאך א קורצע צייט. אבער ווען זיי לויפן יא קענען זיי לויפן אמאל ביז 30 מייל פער שטונדע וואס איז פיל שנעלער ווי א מענטש קען לויפן (די שנעלסטע וואס א מענטש קען לויפן איז 15 מייל פער שטונדע). דאס גיט זיי די אויבערהאנט צו אנטלויפן פון מענטשן וואס זוכן זיי צו כאפן און טאנצן אריין אין וואסער און שווימען אוועק.
נארמאל לעבן זיי אין וואסער און וועלן זיך נאר דרייען אויף יבשה וואס איז נעבן וואסער כדי זיי זאלן קענען אנטלויפן. זייער קערפער אויסשטעל איז ספעציעל דעזיינט צו קענען לעבן אין וואסער מיט שטאפער פאר זייערע אויערן, נאז, און מויל אז וואסער זאל נישט אריינפליסן אין זייערע קערפער. אויך זייערע אויגן האט א ספעציעלע באשיצונג וועלכע איז ווי א גאגעל (וואסער גלעזער) וואס באשיצט דאס אבער לאזט קלאר זען אלעס ארום.
יעדעס מאל זיי גייען אין וואסער וויילן זיי צווישן 10 און 20 מינוט און אויב עס פעלט אויס קענען זיי דארט זיין עטליכע שטונדן. אויב דאס וואסער איז קאלט קענען זיי פארבלייבן דארט 8 שטונדן. זייערע לונגן זענען גאר קליין אבער דאך קענען זיי גיין אין וואסער אזוי לאנג וויבאלד זיי דארפן נישט קיין אקסיגן ווי מענטשן נאר סיי וואסערע לופט וועלכע האלט לענגער איז קערפער ווי אקסיגן.
ווען מען וויל פאנגן אן אליגאטאר איז די עצה אים נאכלויפן פאר א שטיק צייט ווייל זיי ווערן זייער שנעל אויסגעמאטערט און פאלן אנידער אין חלשות. יעדעס מאל זיי לויפן אוועק פון א סכנה וועלן זיי דארפן האבן עטליכע שטונדן זיך אפצורוען און אויב זיי האבן דאס נישט קענען זיי שטארבן.
ווען עס קומט צו עסן וועט דער אליגאטאר זיך שטעלן אין א זייט און ווארטן אויף א קרבן און דערנאך איר אטאקירן מיט זיין גרויסע מויל און שארפע ציין. דער אליגאטאר וועט נוצן זיין לאנגע וויידל זיך אויפצושטעלן עטליכע פיס הויך צו קענען כאפן א פייגל אדער אנדערע באשפענישן וועלכע קריכן אויף נידעריגע ביימעלעך נעבן וואסער.
ווארטנדיג אויף זיין קרבן וועט דער אליגאטאר זיך שטעלן אויף א פלאץ און זיך נישט רירן פאר לאנגע שטונדן מיט נאר די אויגן און שפיץ קאפ אינדרויסן פון וואסער. וויבאלד זיין קאליר איז טונקל און ער געפינט זיך אין וואסער אן באוועגונגן איז כמעט אוממעגליך אים צו באמערקן אפילו פון זייער נאנט. אויסער די אויגן נוצט ער זיינע נאטורליכע סענסארס וועלכע ליגן אויסגעשפרייט איבער זיין קערפער צו דערשמעקן ווען עפעס רירט זיך נעבן אים.
איינמאל ער האט א קרבן וועט ער דאס אריינשלעפן אין וואסער צו דערטרונקן און ערשט דערנאך וועט ער צוריק ארויפקומען מאכן זיין סעודה. אין וואסער קען ער נישט עסן ווייל עס וועט אריינגיין וואסער אין זיינע לונגן. די קראפט פון זיין מויל איז גאר שטארק און וועט צוברעכן ביינער און דורכרייסן סיי וואס. דער אליגאטאר עסט אלעס און אפילו ביינער פארדייעט ער גוט ווי עס וואלט געווען א פאסטראמי סענדוויטש.
נארמאל וועט דער אליגאטאר עסן נאר איינמאל א וואך. זיין עסן ווערט געלייגט אין רעזערוו אין זיין לאנגע וויידל און ער קען אזוי אנגיין זייער לאנג אמאל אפילו ביז צוויי יאר. דאס לאזט אליגאטארן דורכלעבן שווערע אומשטענדן און דערפאר לעבן זיי אזוי לאנג.
איבער די ווינטער קומט דאס גוט צוניץ ווען זיי הייבערנעיטן ווי די בערן און ווארטן פאר די ווארימע וועטערס. די גאנצע צייט עסן זיי גארנישט און רירן זיך נישט פון פלאץ. ווען עס קומט ווינטער ווארטן זיי אין די אייז קאלטע וואסער ביז עס ווערט שוין ממש פארפרוירן און ערשט דעמאלט טאנצן זיי ארויס אויף די יבשה און טרעפן זיך ווינקלן אדער גראבן אויס לעכער זיך צו קענען באהאלטן.
פאמיליע ביזנעס.
אליגאטארן זענען פאמיליע באשעפענישן וועלכע געבן אכט אויף זייערע קינדער ווי מענטשן. די מאמע לייגט אייער אין דער זומער און באוואכט דאס די גאנצע צייט פון קליינע חיות. ווען די בעיבי אליגאטאר ווערט געבוירן וועט די מאמע זיין מיט אים ביז ער איז אן ערוואקסענער וועלכע פאסירט אין קוים עטליכע מאנאטן. די גאנצע צייט וועט די בעיבי אליגאטאר זיין אין א ספעציעלע נעסט וואס די מאמע בויט פאר אים נאך בעפאר'ן געבוירן ווערן און יעדעס מאל ער וויינט קומט די מאמע אים העלפן. דאס איז א טבע וועלכע קיין איין אנדערע שרץ האט נישט און דאס לאזט אים בויען דורות.
אין די 50'גער און 60'גער יארן האבן פאנגער כמעט ליקווידירט די אמעריקאנער אליגאטארן און די סטעטיטס האבן דאן פארבאטן זיי צו פאנגן. די שרצים זענען זייער שנעל צוריק געווארן א גרויסע באפעלקערונג צוליב זייער איבערגעגעבנהייט צו זייערע קינדער און ציילן היינט אין די מיליאנען.
זבל"א מיינט ווען מען רופט איינעם צו דין תורה און ער ענטפערט אז ער וויל נישט גיין צום בית דין וואס דער תובע האט זיך אויסגעקליבן, נאר ער וויל זיך אליינס אויסקלויבען א בורר, און דער תובע זאל זיך אויסקלויבן זיין בורר, און די צוויי בוררים זאלן צווישן זיך אויסקלויבן א דריטן.
זבל"א איז די ראשי תיבות פון זה בורר לו אחד.
א הייפיש איז א פיש וועלכע איז גרויס אבער לייכט און איז פון די גרויסע פענגער אין ים.
דער הייפיש איז איינע פון די קלוגסטע און געלונגענסטע באשעפענישן אין ים צו וועלכע די אנדערע האבן גרויס רעספעקט.
וויסנשאפטלער האבן שוין געהאט אסאך נוצן פון הייפישן פאר פסיכאלאגישע אנטוויקלונגען. הייפיש פישן זענען באשאנקן מיט ספעציעלע כאראקטעריזם וואס מאכט זיי שטארק עפעקטיוו סיי צו פאנגן און אויך זיך אליינס צו ראטעווען.
הייפיש האבן שטענדיג אטאקירט מענטשן אין ים און ווייניג האבן זיך ארויסגעדרייעט פון זייערע שארפע ציינער. אין די לעצטע יארן האט מען געהערט פון זייער אסאך הייפיש אטאקעס ביי די ברעגעס פון פלארידע און די קאריביען. די הייפיש זענען געווענליך געקומען צום בארטן ווען עס איז געווען שטיל און זייערע קרבנות זענען געווען אליינס. כאטש נעבן די יבשה זענען זיי ווייניגער פעאיג ווי אינמיטן ים, האבן זיי אטאקירט און פארוואונדעט הונדערטער בלויז אין די לעצטע עטליכע יאר.
די הייפיש אנאטאמיע.
ווען מענטשן טראכטן פון הייפישן וועט זיך זיי געווענליך אויסמאלן דער גרויסער ווייסער הייפיש וועלכע זיי האבן געזען אין אקוואריומס אדער אויף בילדער און ווערט אנגערופן דער גרויסער ווייסער הייפיש. זיין קערפער געבוי איז אויג-פארכאפנד און זיין מויל מיט די פילע שארפע ציינער ווארפט א פחד. למעשה זענען אבער פאראן איבער 400 ערליי הייפישן וואס לעבן היינט אין די וואסערן און ווערן צוטיילט לויט זייער גרויס און ערטער וואו זיי געפינען זיך. איבער 50 פראצענט פון הייפישן זענען ווייניגער פון 3 פיס לאנג וואס איז די גרויס פון סיי וועלכע גרויסע פיש.
א הייפיש איז אנדערש פון אלע אנדערע פיש אין ים דורך זיין קערעפרליכן געבוי. רוב פיש און אנדערע קליינע באשעפענישן פארמאגן א געביין פון הארטע ביינער וועלכע פארנעמען דאס גרעסטע טייל פון דעם באשעפעניש'נס וואג. הייפיש פארמאגן א געביין פון קארטילעזש וועלכע איז די זעלבע סארט ביין וועלכע געפינט זיך און אונזערע נאז און אויערן. דאס מאכט דעם הייפיש זייער לייכט אין וואג וועלכע האלט אים גרינגער אויפ'ן וואסער און לאזט אים שנעלער באוועגן.
אויך זיין הויט איז פיל בעסער ווי אלע אנדערע פיש מיט דעם ווייל עס איז צוזאמענגעשטעלט פון גאר קליינע הויט באשטאנדטיילן אין פארעם פון מענטשליכע ציינער וועלכע לאזט אים זיין מער אקטיוו און דאך מער באשיצט.
א הייפיש אטעמט ווי אלע אנדערע פיש דורך שלינגען וואסער וועלכע וועפט אויס איר אקסיגען איינמאל עס גייט אריין אין זיין קאפ. דאס איז ווייל ארום דאס ארט וואו די וואסער האלט זיך איז פאראן א נידעריגערע אקסיגן דרוק וואס מאכט אז די געדיכטע אקגיסן אין דאס וואסער זאל אויסוועפן און דערנאך ווערט עס פארשפרייט צו די גאנצע קערפער און דאס איבעריגע וואסער רינט צוריק ארויס פון ספעציעלע לעכער וואס געפינען זיך ביי רוב פיש העכער זייער קאפ. דער הייפיש האט נישט קיין לעכער העכער'ן קאפ נאר אנשטאט האט ער א ווענטולאציע סיסטעם אויף ביידע זייטן פון זיין קערפער וועלכע מען קען גוט זען. אויב איר וועט באטראכטן דעם הייפיש וועט איר גרינג קענען באמערקן וויאזוי ער שלינגט אריין גאלאנען וואסער און סעקונדן שפעטער פליסט עס צוריק ארויס פון זיין ווענטולאציע סיסטעם און וויבאלד דאס וואסער איז שוין דעמאלט ווארימער וועט איר דאס גרינג קענען באמערקן.
רוב פיש און אויך רוב הייפיש פיש מוזן זיך באוועגן אין וואסער כדי צו קענען אפערירן זייער אטעם סיסטעם. ווען זיי שווימען עפענען זיי די מויל און דאס וואסער שטראמט אריין און מיט'ן זעלבן כוח צוריק ארויס. טייל הייפיש זענען מער וואונדערליך ווי דעם און זיי פארמאגן א ספעציעלע פאמפ, ענליך ווי דעם מענטש'נס לונגן, וועלכע פאמפ אריין און ארויס דאס וואסער אן דעם וואס ער זאל זיך דארפן באוועגן.
עס זענען פאראן הייפיש אין אלע סייזעס און פארעמעס. דער קלנעסטער הייפיש איז נישט מער ווי 6 אינטשעס לאנג ווען אינגאנצן אויפגעוואקסן. דער גרעסטער הייפיש, ווערט אנגערופן די וואל-הייפיש, קען זיך מעסטן 40 פיס לאנג. רוב הייפיש זענען ווי דער פארעם פון א טארפעידא (אן אונטערוואסער באמבע וועלכע ווערט ארויסגעשאסן פון סובמארינען) אבער עס זענען פאראן הייפיש וועלכע זענען אינגאנצן פלאך.
הייפיש ווערן אויך צעטיילט לויט זייערע געוואוינהייטן. מען קען זיי געפינען אין וואסער'ן איבער די גאנצע וועלט און שווימען אין אלע אקעאן טיפקייטן. די גרויסע אקטיווע הייפיש שווימען געווענליך ביי א מיטעלסטע טיפקייט און קומען אסאך ארויס צום אויבערפלאך און די קלענערע הייפיש דרייען זיך נאר ביים ים אפגרונד. געוויסע הייפיש שווימען לאנגע שטרעקעס יעדן טאג ווען אנדערע דרייען זיך נאר אין א קליינע געגענט ארום און ארום.
אונטער'ן וואסער.
רוב פיש אין ים פארמאגן ספעציעלע שווים פענכער וועלכע העלפט זיי שווימען אונטער'ן וואסער. יעדעס מאל וואס דער פיש שלינגט איין וואסער גייט די גאזיגע טייל פון די וואסער אריין אין די שווים פענכער און דאס מאכט דעם פיש זיך באוועגן אויף ארויף. ווען ער וויל אראפשווימען וועט ער ארויסלאזן די גאזיגע וואסער און דאס וועט אים אויטאמאטיש מאכ'ן זינקן צוליב איר וואג. אלס א גוטער ביישפיל וועלן די וויסנשאפטלער דאס צוגלייכן צו א הייסע לופט באלון וועלכע הייבט זיך דורך ארייננעמען לופט און קומט אראפ דורך ארויסלאזן די לופט.
דער סיסטעם וויאזוי דער הייפיש שווימט ווערט צוגעגליכן צו א פליגער. ער פארמאגט נישט קיין שווים פענכער נאר נוצט זיין אונטערשטן טייל וועלכע די וויסנשאפטלער רופן זיין פראפעלער. עס איז באקאנט אז א פליגער האלט זיך אויף לופט. די מאטארן מאכן דעם פליגער גיין אויף פאראויס דורך אריינציען לופט און איינמאל עס גייט פאראויס אויף א שנעלן ספיד וועט זיך די לופט צעטיילן אונטער און העכער די פליגלן און די לופט אונטער די פליגן וועלן האלטן דעם פליגער. דער הייפיש רוקט זיך פארויס דורך באוועגן זיין פראפעלער און איינמאל ער באוועגט זיך שוין טוט די וואסער וועלכע שטראמט אונטער זיינע פלוספעדערן אים האלטן און אזוי גייט ער העכער און העכער ווען דאס וואסער אונטער אים האלט זיין וואג.
גענוי ווי דער פליגער, פארמאגט דער הייפיש צוויי פאר פלוספעדערן. די גרויסע פלוספעדערן זענען אויסגעשפרייט און די קליינע פון אונטן ליגן אויפ'ן האריזאנטעל פאזיציע. ווען ער וויל שווימען ארויף וועט ער בייגן זיינע פלוספעדערן אויף ארויף וואס דאס וועט ברענגן א גרעסערע שטראם פון אונטען און וועט אים ארויפשטופן העכער. דאס זעלבע וועט ער טאן ווען ער וויל שווימען אראפ, ער וועט בייגן די פלוספעדערן אויף אראפ און וויבאלד מער וואסער וועט שטראמען העכער זיינע פעדערן וועט עס אים אראפזינקן אונטערן וואסער. ווען ער וויל גיין רעכט אדער לינקס וועט ער נוצן זיין אונטערשטע פלוספעדערן (פראפעלער) און פאטשן די וואסער אויף די פארקערטע וועג וויאזוי ער וויל גיין. אויב איר פארשטייט וויאזוי א פליגער פליעט און דער לופטן איז דאס זייער ענליך.
פארשטייט זיך אז מיט דעם באוועגונג סיסטעם איז ער מער פארגעשריטן ווי אלע אנדערע באשעפענישן אין ים און דערפאר איז ער טאקע אן אויסגעצייכנטער פאנגער. רוב פיש באמערקן אפילו נישט דעם הייפיש קומען ווייל ער קען מאכן זייער שנעלע באוועגונגן און זיך אויך אפשטעלן אין א סעקונדע אויב ער וויל מען זאל אים נישט באמערקן.
זיינע חושים.
דער הויפט חוש וואס א הייפיש פארמאגט איז זיין אויסגעצייכנטער שמעק. ער האט א ריזיגע נאז מיט וועלכע ער דערשפירט זיין קרבן זייער שנעל און דארף נישט לאנג זוכן עסן. וויסנשאפטלער זאגן אז ער פארמאגט נאך אויסגעצייכנטע חושים צו דערשפירן זיינע קרבנות און שונאים אבער זיי ארבעטן אין א גרופע און אויב ער פארלירט איינע פון זיי דעמאלט טויג ער מער נישט אויפ'ן פעלד. א גרופע וויסנשאפטלער האבן זיך דאס איבערגעצייגט נאכדעם וואס זיי האבן פארקלעפט די נאז לעכער פון א הייפיש און ער האט זיך נישט געקענט קיין עצה געבן צו כאפן אנדערע פיש כאטש ער האט געקענט נוצן זיינע אנדערע חושים.
דער הייפיש'ס הויפט שפור איז בלוט. ער קען דערשפירן בלוט פון מיילן ווייט. ווען ער שווימט פליסט דאס וואסער צו די צוויי זייטן פון זיין לאנגע נאז וועלכע פארמאגט כמו סענסארס אונטער די הויט וועלכע שפירן אויף דאס וואסער אויב עס איז פאראן בלוט אינעם גאנצן ארום. וויסנשאפטלער האבן אמאל אריינגעלייגט א טראפן בלוט אין א אלימפיק סייז שווים באסיין און דער הייפיש האט דערשפירט דאס בלוט אין סעקונדן.
קיין איין באשעפעניש גיט נישט ארויס קיין בלוט אין וואסער סתם אזוי, אבער דער הייפיש דערשפירט בלוט דורך די שוויץ און אפפאל וואס קומט ארויס פון יעדע באשעפעניש. ווען דער באשעפעניש באוועגט זיך קומט ארויס קליינע טיילן שוויץ וועלכע גייט אריין אין דאס וואסער און דער הייפיש דערשפירט אויב דאס איז געקומען פון א לעבעדיגע באשעפעניש וויבאלד ער שמעקט דאס בלוט.
דאס איז אויך דער סיבה פארוואס זיי קומען צו די יבשה שטערן די מענטשן ווייל אויב ער קען דערשפירן די קאלטע בלוט פון פיש דאן קען ער זיכער דערשפירן די ווארימע בלוט פון א מענטש וועלכע באוועגט זיך אין וואסער.
די וועלט זאגט אז אויב מען באגעגענט א הייפיש זאל מען שטיין פארפרוירן און זיך נישט רירן. דאס וועט פארטרייבן דעם הייפיש ווייל ער וועט נישט דערשפירן די בלוט דורך די באוועגונגן אן ער וועט באלד אפטראגן. מיט'ן פחד אז איינער איז דא אים צו אטאקירן. אויסער דעם וואס ער דערשפירט בלוט וועט ער אויך שפירן פון וועלכע זייט עס קומט און ער וועט דאס גרינג נאכגיין.
הייפיש האבן אויך א גוטע חוש פון הערן. זיי קענען הערן שטילערע קולות ווי מענטשן און וועלן הערן א קליינע פיש זיך רירן הונדערטער פיס אוועק.
ווען א הייפיש כאפט זיין קרבן וועט ער ערשט געבן איין בייס דאס צו קאסטן און ער וועט דאס נישט ווייטער בארירן אויב דאס איז נישט אין זיין ארגינעלע דייעט. דאס איז דער סיבה פארוואס מען הערט זעלטן אז א הייפיש האט אומגעברענגט איינעם. אין רוב פעלער וועט דער הייפיש וואס אטאקירט א מענטש אים געבן א בייס און נאכ'ן שפירן דעם טעם וועט ער אפטראגן.
אויסער די אויבנדערמאנטע חושים פון שמעקן און הערן פארמאגט א הייפיש באזונדערע ספעציעלע חושים פון דערשפירן וועלכע אנדערע פיש פארמאגן נישט. וויבאלד די חושים געפינט זיך נישט ביי אנדערע באשעפענישן האבן די וויסנשאפטלער נאך נישט באוויזן צו דערגיין גענוי וויאזוי דאס ארבעט אבער וואס זיי ווייסן איז אז הייפיש פארמאגט ספעציעלע טובס אונטער זייער הויט וועלכע שפירן עלעקטראנישע שטראלן וועלכע ווערט ארויסגעגעבן דורך לעבעדיגע באשעפענישן. ווען דאס וואסער שטראמט אריין אין זייער קערפער וועלן זיי דאס באלד דערשפירן.
נאך א ספעציעלע חוש וועלכע א הייפיש פארמאגט איז א גרופע פון דינע האר אינדרויסן פון זיין קערפער וועלכע דערשפירן אנדערע בעלי חיים דורך די פארשטערקערטע וואסער שטראם. די ספעציעלע חוש ראטעוועט דעם הייפיש פון זיינע פיינט ווען ער שלאפט.
ווי געזאגט ארבעטן די אלע חושים אינאיינעם און דאס מאכט אים זייער סוקסעספול אין וואסער. מיט איינע פון די חושים אליינס טויג ער נישט צו די מלאכה און אפילו ווען נאר איינע פון די חושים ארבעטן נישט איז א האלב פארפאלענער.
זיינע ציינער.
ווען איר קוקט אן א הייפיש זעט נישט אויס ווי ער קען בייסן. זיין מויל ליגט אים באהאלטן טיף אונטער זיין לאנגע נאז און ער וואלט געדארפט אויפהייבן זיין גאנצע קערפער צו קענען דעגרייכן עפעס מיט זיין איינציגסטע וואפן.
אין פאקט איז זיין גאנצע בארדביין זייער בייגעוודיג און זיינע מוסקעלן ציען אויס זיין גאנצע מויל ביז די עק פון זיין נאז און זיינע שווערדן שטייען די ערשטע ארויס פון זיין קערפער גרייט צו אטאקירן. דאס איז א ספעציעלע קונץ וועלכע קיין איין לעבעדיגע באשעפעניש קען נישט באווייזן. אלע באשעפעניש מיט ציין (אויך דער מענטש) קענען נאר באוועגן די אונטערשטע טייל פון די בארדביין אבער די אויבערשטע וועלכע איז באהאפטן צו די שארבן קען מען נישט רירן.
דער הייפיש פארמאגט די בעסטע וואפן אין וואסער וועלכע איז זיינע ציינער און בארדביין. זיינע ציינער זענען זייער שארף און זענען דירעקט אויסגעשטעלט צו עסן פלייש. טייל הייפיש האבן באזונדערע שטארקע ציין וועלכע קען אויך צעקראכן הארטע זאכן וועלכע געפינען זיך אונטער'ן וואסער אבער רוב אקטיווע הייפיש וועלן נישט קענען בייסן א הארטע זאך פשוט ווייל זייערע ציינע זענען נישט גענוג שטארק דערפאר.
די קלענערע הייפיש קענען נאר עסן קליינע פיש און פארמאגן א לאנגע רייע פון ציינער וועלכע זענען זייער שפיציג און געדרייעט אויף אריין. די הייפיש שווימען קעגן זייערע קרבנות און שלינגן אריין די פיש אין זייער מויל, געבן זיי איין ביס מיט וועלכע זיי הרגנ'ן זיי, און דערנאך שלינגן זיי דאס אראפ. די גרעסערע הייפיש האבן ברייטע שארפע ציינער וועלכע קען טאן די ארבעט פון א מעסער. די הייפיש פאנגן געווענליך גרעסערע פיש און דארפן זיי אטאקירן עטליכע מאל ווילאנג עס שטארבט און ערשט דערנאך וועלן זיי מאכן א סעודה. געוויסע הייפיש פארמאגן ביידע ערליי ציינער כדי צו קענען האלטן זייער קרבן ווילאנג זיי אטאקירן אים יענער זאל נישט קענען אנטלויפן.
א הייפיש'ס ציינער ווערן געטוישט יעדע שטיק צייט. ווען א ציין ווערט איבערגעארבעט אדער צעבראכן וועט עס ארויספאלן און א נייע וועט צוריקוואקסן. דאס מאכט זיי עפעקטיווע פאנגער וועלכע האבן א שארפן שווערד גרייט צו יעדע צייט.
זיין טאג-טעגליכער לעבן.
אין די לעצטע יארן האבן וויסנשאפטלער צוזאמענגעקליבן זייער אסאך אינפארמאציע פון א הייפיש'ס לעבן אבער זיי ווייסן נאך אלץ נישט וואס זיין סדר היום איז וויבאלד רוב הייפיש שווימען אליינס און שווימען צענדליגער מיילן זייער טיף אין די וואסער, אן ארט וועלכע איז זייער שווער פאר מענטשן אנצוקומען. פון צייט צו צייט מאכן זיי מיטינגן אינאיינעם אבער וויסנשאפטלער פארשטייען נישט וואס זיי שמועסן דארט אפ. קיינער פון זיי רעדט נישט און עסט נישט דורכאויס די גאנצע מיטינג.
די קלענערע הייפיש עסן עטליכע מאל א טאג דורך אריינשלינגן פיש אין זייער ריזיגע מויל אבער די גרויסע אקטיווע הייפיש עסן נאר פון צייט צו צייט ווייל זיי ארבעטן זייער שווער צו פאנגן א גרויסע ים באשעפעניש, ווי א ים לייב אדער ים הונט, און דאס מוטשעט זיי אפ זייער שטארק. דער גרויסע הייפיש אטאקירט ערשט און ווארטן ווילאנג דער קרבן שטארבט דורך זיין בלוט אויסגיסונג און דערנאך מאכט ער זיין סעודה.
הייפיש אטאקירן געווענליך אליינס אבער עס קען זיך מאכן אז עטליכע הייפיש וועלן אטאקירן א גרויסע באשעפעניש אינאיינעם. די הייפיש געדענקן זייער גוט וואו דאס בעסטע פלאץ צו זוכן עס איז. אויף טייל ערטער פון די וועלט זענען הייפיש זייער אקטיוו נעבן מענטשליכע פיש כאפער ווייל זיי ווייסן אז די פיש כאפער פארלירן זייער אסאך פון די געפאנגענע פיש און זיי שלינגן דאס איין.
הייפישן ווערן כמעט נישט אטאקירט אין וואסער און די גרעסטע סכנה צו זיי זענען מענטשן וועלכע פאנגן זיי צוליב זייער טייערקייט. הייפישן פארמאגן גוטע הויט, פלייש, און ביין וועלכע ווערן גענוצט פאר פארשידענע צוועקן, אריינגערעכנט עטליכע מעדעצינען.
הייפיש לעבן דורכשניטליך צווישן 25 און 30 יאר אבער קענען לעבן מער ווי 100 יאר. הייפיש געבארן ווייניג קינדער וואס מאכט זייער באפעלקערונג ווייניג אונטערן וואסער. קעגן אנדער פיש מערן זיי זיך זייער לאנגזאם און עס איז א גרויסע פארלוסט ווען איינער פון זיי ווערט פארלוירן.
הייפיש אטאקעס זענען אטאקעס דורך הייפיש פיש אויף מענטשן אין וואסער ווען א הייפיש טוישט אויף דעם מענטש מיט זיינס א קרבן. הייפיש אטאקעס מאכן זיך זייער אפט ביי ים ברעגעס אבער זעלטן וואס זיי וועלן אומברענגן א מענטש. געווענליך וועלן זיי נאר איבערלאזן שטערבליכע וואונדן (וועלן אפט אפבייסן שטיקער פלייש אדער גאנצע אברים) און דאן אפטראגן.
פארוואס אטאקירן הייפישן?
הייפישן זענען נאטורליך נישט קיין מענטשן פרעסער און עס איז אומנארמאל אז א הייפיש זאל אטאקירן א מענטש וואס שווימט אין וואסער אדער פארט אין א קליין שיפל. זינט עס פאסירן יא אזויפיל אטאקעס שטעלט זיך די פראגע פארוואס אטאקירן זיי?
וויסנשאפטלער זענען ביי דער מיינונג אז 90 פראצענט הייפיש אטאקעס זענען נישט מער ווי א טעות וואס מיינט אז דער הייפיש פארטוישט דעם קרבן אלס עפעס וואס ער איז באמת נישט. א הייפיש איז נישט קיין מענטשליכע אטאקירער און ער שווימט נישט ארום אין וואסער צו צערייסן מענטשן. אלע חיות, בהמות, עופות, שרצים, ורמזים פארמאגן ספעציעלע חושים וועלכע ערמעגליכט זיי צו לעבן. יעדע באשעפעניש האט זיינע חושים מיט וועלכע ער פארשאפט זיך וואס צו עסן. א הייפיש איז א גרויסע פיש מיט אסאך מוסקלן און ברויך האבן אסאך פעטע פלייש פאר זיין סעודה. דער הייפיש האט ספעציעלע חושים מיט וועלכע ער דערשמעקט זיינע קרבנות וועלכע זענען קלענערע פיש פון עטליכע סארטן און מענטשן זענען נישט אויף זיין מעניו.
הייפישן פארטוישן מענטשן צו געוויסע פיש וועלכע זענען זייערע עסן יעדן טאג. אין פאקט וועט א הייפיש כמעט קיינמאל נישט אויפעסן א מענטש און אפילו נישט אטאקירן מער ווי איינמאל. דער הייפיש פארטוישט דעם מענטש און בייסט אריין אין אים און פרובירט אים צו שלעפן אונטער'ן וואסער. אבער איינמאל ער שלינגט זיין ערשטע פארציע וועט ער באלד שפירן אז דאס איז נישט זיין סארט עסן און ער וועט דעם מענטש אפלאזן.
די ערשטע און גרינגסטע וועג צו פארשטיין פארוואס א הייפיש זאל אויפטוישן א מענטש פאר זיין קרבן איז אויב מען באטראכט זיין האריזאנט אונטערן וואסער. אין גענעראל זענען פאראן צוויי סארט הייפישן וועלכע זענען ווייטער צעטיילט צו פארשידענע מינים. די צוויי הויפט סארטן זענען די ווייסע הייפישן (גרעיט ווייט הייפיש) און די טייגער הייפישן. ביידע סארטן עסן פארשידענע ערליי פיש וועלכע זיי שלינגן איין שווימנדיג מיט אן אפענע מויל (זיינע ציינער זענען געבויגן אויף אריין און איינמאל א פיש איז אין זיין מויל קען ער מער נישט ארויסשווימען אפילו אויב זי איז גאר פלינק) אבער זיי אטאקירן אויך אפט גרעסערע וואסער חיות וועלכע זענען ים לייבן פאר די ווייסע הייפישן און וואסער טשערעפאכעס (טורטלס) פאר די טייגער הייפישן.
א גרויסע צאל פון די מענטשליכע קרבנות זענען די וואס שווימען אויפן וואסער אויף ספעציעלע רינדיגע ברעטער אדער טובס. אין אזעלכע פעלער קוקט דער מענטש אויס ענליך צו א ים לייב אדער טשערעפאכע וויבאלד דער ברעט אדער טוב איז רינדיג ווי א אייער (אוועל) און קוקט אויס ווי דער בויך פון דעם ים לייב אדער טשערעפאכע און די הענט און פיס וועלכע שטעקן זיך ארויס קוקן אויס ווי די שווים פענכער און פלוספעדערן וועלכע די סארט פיש פארמאגן.
א צווייטע וועג צו פארשטיין פארוואס זיי פארטוישן א מענטש צו זייערע געווענליכע קרבנות איז וויבאלד זיי דערשפירן בלוט און עלעקטרישע סיגנאלן פון מיילן ווייט. ווען א הייפיש שווימט פליסט דאס וואסער צו די צוויי זייטן פון זיין לאנגע נאז וועלכע פארמאגט כמו סענסארס אונטער די הויט וועלכע שפירן אויף דאס וואסער אויב עס איז פאראן בלוט אינעם גאנצן ארום. ווען דער מענטש באוועגט זיך קומט ארויס קליינע באשטאנדטיילן פון שוויץ וועלכע גייט אריין אין וואסער און דער הייפיש דערשמעקט אז דאס פארמאגט בלוט און עלעקטרישע סיגנאלן און גייט דאס נאך. סייענטיסטן זאגן אז ער וועט דערשפירן א מענטש נאך שנעלער ווי א צווייטע פיש וויבאלד א מענטשנ'ס בלוט איז ווארים און דאס וואסער איז קאלט וואס מאכט דאס מער אקטיוו.
נארמאלערהייט דרייען זיך נישט קיין הייפישן נעבן די יבשה אבער עס זענען פאראן געוויסע סיבות וועלכע קען זיי יא אהינברענגן אנגעהויבן פון קראנקע הייפישן ביז א געוויסע ענדערונג אינעם ים. אויב א הייפיש אטאקירט איינמאל איז נאך נישט קיין הוכחה אז ער וועט אטאקירן א צווייטע מאל וויבאלד דאס איז א טעות און ער וועט זיך אפלאזן דערפון. טייל סייענטיסטן האלטן אז עס איז יא פאראן געוויסע הייפישן וועלכע אטאקירן עטליכע מאל נאכאנאנד און זיי פלאגן זיך צו פארשטיין פארוואס דאס איז אזוי. אין די פארגאנגנהייט איז מערערע מאל געווען פעלער ווען א הייפיש האט אטאקירט אויפ'ן זעלבן ארט עטליכע מאל אין איין וואך. אנדערע זאגן אבער אז דאס איז א פאלשע טעאריע און יעדע אטאקע איז א צווייטע הייפיש און עפעס אונטערן וואסער טרייבט זיי צו די יבשה און דערפאר פאסירן מערערע אטאקעס ווייל יעדע פון זיי פארטוישט א מענטש צו א צווייטע באשעפעניש.
וויאוי אימער, איז יעדער מודה אז אפילו אויב דער זעלבער הייפיש אטאקירט מער ווי איינמאל מיינט נאך נישט אז ער האט אנטוויקעלט א טעם צו מענשליכע פלייש וויבאלד א מענטש'נס פלייש איז נישט גענוג רייך אין פעטנס און אין אנדערע זאכן וועלכע די פיש פארמאגן.
עס איז אויך פאראן אזא זאך אז א הייפיש זאל אטאקירן צוליב אויפגערעגטקייט. אמאל שטייט מען אים אין וועג און אמאל נעמט א פיש כאפער צו זיין עסן און ער רעגט זיך אויף און אטאקירט. זיין אטאקע קען אמאל זיין נאר א פראסק מיט זיין וויידל וועלכע דער מענטש וועט געדענקן פאר וואכן און אמאל איז עס א קליינע ביס וועלכע איז פאר דעם מענטש אן ערנסטע וואונד.
אנאטאמיע פון א הייפיש אטאקע.
דער הייפיש באפאלט דעם מענטש אן קיין שום פריערדיגע ווארענונג. דער הייפיש איז אן עקספערט אין אטאקירן אנדערע באשעפענישן קומנדיג שטילערהייט און מאכן א פלוצלונגן אנפאל. דער מענטש שווימט זיך רואיג אויף זיין ברעטל ווען מיט איינמאל קומט א כוואליע פון וואסער און ווילאנג ער האט צייט צו רעאליזירן וואס האט נארוואס פאסירט איז דער הייפיש שוין דארט מיט זיין אפענעם מויל. מענטשן וואס זענען אטאקירט געווארן שווימנדיג פריי האבן טיילמאל יא געזען דעם הייפיש קומען אבער זיי האבן גארנישט געקענט טאן ווייל דער הייפיש שווימט זייער שנעל און איז פלינקער פון אלע אנדערע פישן אין ים. א יוגנטליכער וועלכער איז אטאקירט געווארן אין 93' אין קאליפארניע האט געזאגט אז די אטאקע איז געווען אזוי שטארק אז ער האט געשפירט ווי א טראק שטופט אים אויף פאראויס.
א ברעט שווימער (סורפער) וועלכער איז אטאקירט געווארן ביי די ברעגעס פון ארעגן האט געזאגט אז ער האט גארנישט געשפירט פון פאראויס ווען מיטאיינמאל האט ער געהערט א דונערדיגן ברום און געזען די אפענע מויל און שארפע ציינער פון דעם הייפיש. דער שווימער האט זיך פלינק ארומגעדרייט מיט זיין ברעט צום הייפיש און דער הייפיש האט אים אראפגעשלעפט צוויי פיס אונטער'ן וואסער וואו ער האט געקענט הערן די גערודער ווי דאס ברעט צעקראכט זיך ווען מיטאיינמאל איז דער הייפיש אנטלאפן.
פארשער האבן דאן ערקלערט אז דער הייפיש וועט שטענדיג ערשט אטאקירן מיט א שטארקע בייס און אראפשלעפן זיין קרבן אונטער'ן אויבערפלאך וואו ער וועט אים לאזן אויסבלוטיגן צום טויט און דערנאך קומט ער צוריק צו זיין סעודה רואיגערהייט. ווען ער בייסט א מענטש וועט ער באלד רעאליזירן אז ער האט אריינגעביסן אין א נישט ריכטיגע באשעפעניש און ער וועט אים באלד אפלאזן. הייפישן וועלן זיך שטארק וואס זיי עסן און וועלן געווענליך מיטאמאל אריינבייסן אין עפעס וואס זיי טראכטן איז נישט פאר זיי.
איינע פון די גרעסטע הייפיש אטאקעס אין רעקארדירטע היסטאריע איז פארגעקומען אין 945' ווען די יאפאנעזער האבן געזונקן די יו-עס-עס אינדיאנאפאליס אינעם פאציפיק אקעאן. וויבאלד די מיסיע איז געווען א סוד האט געדויערט עטליכע טעג ביז ווילאנג די נעיווי איז געקומען צו הילף פאר די איבערלעבער. פון די איבער טויזענט וועלכע האבן איבערגעלעבט די באמבאדירונג און זונקונג זענען נאר 317 געבליבן לעבן ווען הילף איז אנגעקומען און א גרויסע טייל פון זיי זענען געשטארבן צוליב הייפיש אטאקעס וועלכע האבן זיי געביסן פרובירנדיג צו זען וואס דאס איז און די סאלדאטן האבן נישט געהאט קיין הילף און האבן אויסגעבלוטיגט צום טויט.
א צווייטע באקאנטע הייפיש אטאקע רונדע איז פארגעקומען אין ניו דזשורסי אין 916'. עס האט זיך אנגעהויבן מיט איין אטאקע און א טאג דערויף א צווייטע. עטליכע טעג דערויף האבן מענטשן געזען עטליכע הייפישן אין די מאטאוואן קריק לעיק און די גאנצע שטאט איז געווארענט געווארן נישט צו גיין אין די וואסערן. נאך עטליכע טעג אן קיין אטאקעס זענען א גרופע פון 12 יונגטליכע געגאנגן שווימען אין די לעיק 12 מייל פון דעם אקעאן און זענען אטאקירט געווארן פון א הייפיש. איין קינד און אן ערוואקסענער וואס האט אים פרובירט העלפן זענען אומגעקומען און עטליכע אנדערע זענען ערנסט פארוואונדערט געווארן.
די אטאקע האט אפגעקלינגן איבער'ן גאנצן לאנד און גרופעס פון פיש כאפער האבן געלאקערט די וואסערן און געכאפט און אומגעברענגט הונדערטער ווייסע הייפישן. אין איין הייפיש האט מען טאקע געפינען מענטשליכע טיילן אבער פארשער האבן אנגעוויזן אז די אטאקע אין די לעיק איז נישט געווען פון קיין ווייסע הייפיש נאר א באלל הייפיש וועלכע איז קיינמאל נישט געכאפט געווארן. די אויספארשער זענען געווען ביי דער מיינונג אז עפעס אינעם אקעאן האט געברענגט דערצו אז די הייפישן האבן געלאקערט אויף מענטשן אבער האבן נישט געקענט אנווייזן אויף וואס.
וואונדן פון א הייפיש אטאקע.
א בייס פון א הייפיש איז ביטער. דער הייפיש קען מיט זיין בייס ארויסגעבן א קראפט פון 40,000 פונט פער יעדע אינטש וועלכע קען גרינג אראפנעמען א הענט אדער א פיס. אבער געווענליך וועט דער הייפיש ענדערש פרובירן בייסן דעם קערפער זעלבסט וועלכע קען זיין מער קאטאסטראפיש וויבאלד ער בייסט גרינג דורך פלייש, מוסקלן, און ביינער וועלכע קען שעדיגן אינערליכע ארגאנען. א מענטש וואס איז אטאקירט געווארן אין 963' אין אויסטראליע האט פארציילט אז די ביס איז געווען פון זיין לינקע אקסל ביז זיין פיס און עס האט גענומען 462 סטיטשעס אין א 4 שעה'יגע אפעראציע דאס צו פאררעכטן.
פארשער זאגן אז רוב מענטשן וואס ווערן אטאקירט פון א הייפיש שטארבן נישט פון די אטאקע זעלבסט נאר ליבערשט פון דאס בלוט אויסגיסונג. די ביסן זענען זייער גרויס און ביז ווילאנג דער קרבן באקומט הילף, אפילו אויב עס איז ביז עטליכע מינוט, וועט ער פארלירן צופיל בלוט צו קענען בלייבן לעבן.
דאקטוירים זאגן אז נאך אן אטאקע איז דאס בעסטע צו בלייבן אין וואסער ווילאנג הילף קומט אן כאטש מען האט מורא אז דער הייפיש וועט נאכאמאל קומען. זיי ווייזן אן אז ווען א מענטש ווערט אטאקירט פאלט זיין טעמפרעאטור זייער נידעריג און אויב געפינט ער זיך אין קאלט וואסער פאלט עס נאך נידעריגער און זיין גאנצע קערפער פונקציאנירט שוואך און דערפאר פארלירט ער אסאך ווייניגער בלוט ווי מען וואלט אים ווען ארויסגענומען פון וואסער.
געפארפולע וואסערן.
עס איז אנגענומען אז רוב הייפיש אטאקעס פאסירן אין די ווארימערע טראפישע וואסערן (דער מיטעלסטער טייל פון די וועלט צווישן דרום און צפון ארום און ארום פון מזרח צו מערב) וואו רוב הייפישן שווימען דורכ'ן יאר. די מערסטע אטאקעס זענען פון די ווייסע הייפישן און די טייגער הייפישן וועלכע זענען זייער גרויס און א מענטש איז נישט צו גרויס פאר זיי און זיי האבן נישט מורא פון קיין איין באשפעניש וויבאלד זיי זענען די קעניגן אין וואסער און אלע אנדערע באשעפענישן ציטערן פון זיי. די קלענער הייפישן שווימען נידעריגער אין וואסער און קומען נישט ארויף אטאקירן און אפילו אויב יא זענען מענטשן צו גרויס פאר זיי.
עס ווערן באריכטעט צווישן 30 און 50 הייפיש אטאקעס יעדעס יאר איבער די וועלט אבער אין פאקט איז פאראן פיל מער. אין פלארידע אליינס קומען פאר צווישן 10 און 37 אטאקעס יעדעס יאר זינט 990'. רוב אטאקעס פאסירן עטליכע הונדערט פיס פון די ים ברעגעס וואו די הייפישן שווימען דורך נאכאנאנד. אן אטאקע נעבן די יבשה פאסירט זעלטן און ווען יא איז דאס אן אנדערע סארט הייפיש וועלכע ווערט גערופן די באלל הייפיש וועלכע איז זייער גרויס און שווימט געווענליך נאר אין נידעריגע וואסער. פארשער זאגן אז די הייפישן זענען נישט געווארן מער געפארפול אין די לעצטע יארן נאר וויבאלד מער מענטשן מאכן אקטיוויטעטן אויף די וואסערן איז פאראן מער אטאקעס.
רעגירונגן מעסטן די וואסערן פאר שווימער לויט וויפיל הייפישן עס דרייען זיך דארט. אין געוויסע פלעצער דרייען זיך מער הייפישן און אין געוויסע ווייניגער און דאס איז געוואנדן לויט וויפיל פון זייערע קרבנות עס שווימען דארט. א וואסער וועלכע פארמאגט אסאך ים לייבן איז פיל מיט ווייסע הייפישן וויבאלד זיי לאקערן דארט.
הייפישן האבן זיך געווענליך געגענטער וואו זיי דרייען זיך אבער זיי גייען אסאך ארויס פון זייערע רוטינע וועגן וויבאלד זיי האבן נישט מורא פון קיינעם און קענען שנעל צוריקשווימען. די באלל הייפיש איז די איינציגסטע הייפיש וועלכע שווימט אריין אויך אין לעיקס און טייכן ווייל ער לעכצט נאך פרישע וואסער און ווי געזאגט גלייכט ער צו שווימען אין נידעריגע וואסערן. אנדערע הייפישן וועלן קיינמאל נישט ארויסשווימען פון די אקעאנען.
עצות קעגן א הייפיש אטאקע.
סייענטיסטן זאגן אז אן איינצעלע הייפיש וועט קיינמאל נישט אטאקירן ווען עס זענען פאראן מערערע מענטשן אין וואסער. אבער א גרופע הייפישן אינאיינעם נוצן אנדערע טאקטיקן און זיי וועלן נישט מורא האבן. אבער א גרופע הייפישן וועלן קיינמאל נישט קומען נאנט צו די יבשה. די בעסטע עצה איז נישט צו גיין אליינס אין וואסער.
הייפיש אטאקעס קומען פאר יעדן זומער אבער די שאנסן צו ווערן אטאקירט פון א הייפיש איז קלענער ווי צו ווערן געטראפן פון א בליץ. יעדער קען געטראפן ווערן פון א בליץ אבער נאר דער וואס שווימט אין וואסער קען אטאקירט ווערן פון א הייפיש. איינער וואס גייט נישט אין וואסער האט זערא שאנסן צו ווערן אטאקירט און איינער וואס שווימט יעדן טאג האט גרויסע שאנסן צו ווערן אטאקירט. אבער נאך אלץ האט יענער מער שאנסן צו שטארבן אין א קאר עקסידענט ווי צו ווערן אטאקירט דורך א הייפיש.
די איינציגסטע עצה ווען א הייפיש איז שוין דערנעבן איז צו שטיין גלייכגילטיג און זיך נישט רירן. עס איז א שווערע זאך וויבאלד דעם מענטש'ס מוח הייסט אנטלויפן אבער ווען מען ווייסט אז אנטלויפן וועט סייווי נישט העלפן (קיינער האט נאך נישט באוויזן צו אנטלויפן פון אן אטאקירנדיגע הייפיש) איז יא מעגליך דאס דורכצופירן. געלערנטע שווימער און הייפיש שטודירער נוצן דעם טעכניק שטענדיג און זאגן אז דאס ארבעט זייער גוט.
אויב שטיין גלייכגילטיג העלפט נישט און דער הייפיש דערנענטערט זיך דארף מען קעמפן מיט זיי און דאס איז דער איינציגסטער מיטל וואס האט געראטעוועט אסאך אטאקירטע אין די פארגאנגנהייט. מען דארף שלאגן און שטויסן און דאס וועט זיי איבערצייגן אז דאס איז נישט קיין דורכשניטליכער קרבן און זיי וועלן אפטראגן. סייענטיסטן זאגן אז הייפישן זענען נישט גרייט צו כאפן און אויב זיי שפירן זיך אטאקירט וועלן זיי איבערלאזן דעם קרבן. זיי ווייזן אן אז די אויגן איז דאס מערסטע סענסיטיוו און אויב עס געלונגט צו אטאקירן אין זיינע אויגן וועט ער באלד אפטראגן.
די וואלפישן (Cetacea) זענען א טאלק פון זויגערס מיט אומגעפער 80 זגאלן, וואס לעבן אין וואסער. ס'איז פאראן צוויי אונטערזגאלן, די פישביין וואלפישן (Mysticeti), וואס דערנערן זיך דורך פילטרירן פלאנקטאן און זענען די גרעסטע בעלי חיים אויף דער ערד, און די רויבערישע ציינוואלפישן (Odontoceti). דער וואלפיש איז, טראץ זיין נאמען, נישט קיין פיש נאר א "פירפיסיקער" בעל חי וואס וואוינט אין וואסער.
דער וואלפיש איז דאס גרעסטע באשעפעניש אין וואסער און אויך אויף דער יבשה.
געבוי און אטעם-סיסטעם.
וואלפישן דארפן האבן לופט צו אטעמען און זיי פארמאגן ווארעם בלוט, א זאך וואס קיין פיש אין ים האט נישט.
וויסנשאפטלער פארשטייען נאך היינט נישט וואספארא סארט באשעפעניש דאס איז און טייל ווילן זאגן אז דאס איז אמאל געווען א באשעפעניש וואס האט געלעבט אויף דער יבשה און במשך די יארן האט דאס אנגעהויבן גיין אין וואסער און זינט די ניי-געבוירענע זענען געבוירן אין וואסער איז דאס עווענטועל געווארן א ים-באשעפעניש. וויאזוי אימער, איז דאס א וואונדערליכע באשעפעניש וועלכע קען לעבן אויף דער יבשה און אין וואסער.
אבער וואו אימער דער וואלפיש וועט זיך געפינען וועט ער האבן פראבלעמען. אין וואסער קען ער גוט שווימען און האט אסאך עסן אבער ער דארף ארויפקומען יעדע שטיק צייט צו אטעמען לופט גענוי ווי א מענטש וואס שווימט אין וואסער.
אויב געפינט ער זיך אויף די יבשה קען ער זיך שווער רירן צוליב זיין וואג און דארט האט ער נישט וואס צו עסן.
דער וואלפיש פארמאגט א ריזיגע וויידל וועלכע ווערט צעטיילט אין צוויי ביי די עק גענוי ווי דער הינטערשטער פליגל פון א פליגער. מיט זיין וויידל שווימט ער אבער אנדערש ווי אלע אנדערע פישן רוקט ער די צוויי טיילן ארויף און אראפ אנשטאט זייטיג. ער פארמאגט אויך צוויי אזויגערופענע פליפערס וועלכע זענען ווי זיינע הענט און מיט דעם קאנטראלירט ער זיך פון רעכטס צו לינקס. געוויסע וואל פישן פארמאגן אויך שווים פענכער ווי אלע פיש וועלכע העלפט זיי באלאנסירן זייער קערפער בשעת זיי שווימען.
דער וואלפיש אטעמט און פארשטייט זיך אז ער קען נישט אטעמען אונטערן וואסער און ער וועט דארפן ארויפקומען אויפ'ן אויבערפלאך שעפן אביסל פרישע לופט. צו דעם פארמאגט ער א נאז וועלכע ווערט גערופן דאס בלאזלעכל וועלכע ליגט אויף דער אויבערשטער טייל פון זיין קאפ כדי ער זאל נישט דארפן אינגאנצן ארויסקומען פון וואסער יעדעס מאל ער וויל אטעמען.
יעדעס מאל ער וויל אטעמען (ער אטעמט נישט די גאנצע צייט ווי מענטשן און חיות ווי מיר וועלן באלד זען) שווימט ער ארויף צום אויבערפלאך און שטעקט ארויס נאר די אויבערשטע טייל פון זיין קערפער און דאן ציט ער איין א ספעציעלע מוסקל וועלכע האלט פארמאכט זיין בלאזלעכל און אין דער מאמענט בלאזט ער ארויס אלע גענוצטע לופט און אטעמט אריין פרישע לופט. ווען ער איז פארטיג לאזט ער נאך זיין מוסקל און דאס לעכל פארמאכט זיך און ער שווימט צוריק אראפ אין ים.
פאר א מענטש צו זען זיין אטעם איז אינטרעסאנט. ווען ער בלאזט ארויס זיין גענוצטע לופט קומט דאס ארויס מיט א שטארקע קראפט און מאכט א הויכע גערודער וועלכע קען געהערט ווערן פון זייער ווייט. מיט די אויגן זעט מען ארויסקומען וואסער אבער אין פאקט איז דאס לופט וועלכע ווערט פליסיג וויבאלד דער טעמפרעאטור פון זיין לופט איז פיל ווארימער ווי די לופט העכער'ן ים און דאס ווערט פארע.
טייל וואל פישן האבן צוויי בלאזלעכער און יעדע וואל פיש האט אן אנדערע וועג וויאזוי ער בלאזט ארויס זיין לופט אן די וואס קענען זיך אויס מיט וואל פישן וועלן דערקענען וואספארא סארט פיש דאס איז דורך זען זיין לופט ארויסקומען.
זינט זיין לעבן איז אין וואסער קען ער נישט קומען אטעמען יעדע צוויי מינוט און ער איז באשאפן געווארן מיט א ספעציעלע לונגען סיסטעם וועלכע נעמט אריין א געוואלד אקסיגן וועלכע איז גענוג פאר א לאנגע צייט. א מענטש'נס לונגען האלט נאר 15 פראצענט פון די אקסיגן וואס ער אטעמט אריין אבער א וואל פיש האלט 90 פראצענט דערפון און דאס לאזט אים זיך דרייען אין וואסער.
די צייט וואס דער וואלפיש קען זיך דרייען אין וואסער ביז ער דארף נאכאמאל קומען פאר פרישע לופט איז געוואנדן לויט זייערע סארטן. עס הייבט זיך אן פון 30 מינוט און גייט ביז צוויי שטונדן וועלכע איז דער ביעקט וואלפיש. דאס איז א באזונדערע וואונדער וועלכע סייענטיסטן קענען נישט פארשטיין ווייל לויט ווי גרויס און שווער דער וואלפיש איז וואלט זיין לופט נישט געווען גענוג פאר זיין בלוט פלוס. דער וואלפיש דארף מאכן א דייוו אריין אין וואסער יעדעס מאל נאכ'ן אויפנעמען פרישע לופט און ער זיצט נישט אין וואסער אבער האט דאך גענוג לופט.
דער וואל פיש האט ווארימע בלוט און דארף בלייבן ווארים גענוי ווי מענטשן אין בהמות. אבער אין ים איז זייער קאלט ווייל די זון שיינט נישט אריין דארט און דער וואל פיש וואלט געפרוירן צום טויט, ספעציעל אין דער ווינטער. צו דעם פארמאגט ער א דיקע שיכט פון פעטנס ארום זיין קערפער וועלכע באשיצט אים פון קעלט. נישט שטענדיג איז פאראן גענוג עסן אין ים און דערפאר וועט דער וואלפיש זיך שטענדיג אוועקלייגן עקסטערע פעטנס ער זאל האבן גענוג ווען עס וועט אויספעלן.
שלאפן איז זיין צווייטע גרעסטע פראבלעם וואס נאר ער פארמאגט. מענטשן, חיות, און בהמות דארפן נישט זיין וואך צו אטעמען און עס אטעמט זיך פון זיך אליינס אפילו אינמיטן שלאף. פיש וואס שלאפן האבן אויך נישט דעם פראבלעם ווייל זיי אטעמען וואסער. אבער דער וואל פיש קען נישט שלאפן רואיג ווייל ער מוז זיין וואך צו געדענקן אז ער דארף גיין אטעמען. אויב שלאפט ער וועט ער מעגליך פארגעסן צו גיין אטעמען און ווען ער וועט זיך דערוועקן וועט שוין זיין צו שפעט.
למעשה שלאפט ער יא און דאך וועקט ער זיך אויף אין צייט צו גיין נעמען דעם אטעם. פארשער זאגן אז שטענדיג שלאפט נאר איין האלב פון זיין מוח און די אנדערע האלב מאכט זיכער צו באקומען לופט און שפעטער טוישט זיך עס און די אנדערע האלב מוח באקומט שלאף.
א דריטע פראבלעם וואס דער וואל פיש האט איז וואסער דרוק. א מענטש און א בהמה קענען נישט גיין צו טיף אונטערן וואסער ווייל ווי טיפער אלץ שווערער ווערט דאס וואסער העכער זיי און ביי א געוויסע פונקט וועט די דרוק פון אינדרויסן ווערן שטערקער ווי דער קערפערליכער אינערליכער דרוק וועלכע איז די לופט אין די לונגען. אין אזא פאל וועט דער גאנצער ברוסט קאסטן זיך איינברעכן און מען וועט שטארבן. פיש האבן נישט דעם פראבלעם ווייל זיי האבן נישט קיין ברוסט קאסטן און נישט קיין לונגען. אבער דער וואלפיש האט יא לונגען און ער האט דעם פראבלעם פון וואסער דרוק.
דער געביין פון דעם וואלפיש איז דערפאר א ווייכע און לאזט זיך צונויף לייגן ווען ער גייט אראפ טיף אין ים און די לופט אין די לונגען ווערט צונויפגעדרוקט און האלט א באלאנס צווישן די אינערליכע און אויסערליכע דרוק וואס לאזט אים איבערלעבן. נישט יעדע סארט וואלפיש גייט אראפ זייער טיף אבער טייל פון זיי גייען אזוי טיף ווי 7,000 פיס וואו זיי יעגן אנדערע פיש וועלכע שווימען אזוי טיף.
דער גרעסטער וואלפיש איז דער בלויער וואלפיש וועלכער קען וואקסן ביז 100 פיס לאנג, וועגט 150 טאן (פונט 300,000). דאס איז א מאנסטער באשעפעניש גרויס ווי א 10 שטאקיגע געביידע מיט א הארץ אזוי גרויס ווי א דורכשניטליכער אויטא און א צינג גענוג גרויס צו קענען ארויפנעמען 50 מענטשן. אויב דער פיש זאל עפענען זיין מויל וואלט מען געקענט אריינשפאצירן שטייענדיג.
אבער נישט אלע וואל פישן זענען אזוי גרויס. די קליינע פון זיי וועלכע מיר זעען אין חיות גארטן זענען נישט מער ווי 30 פיס לאנג און וועגן 6 טאן. אויך נישט קליין! עס איז די לענג פון די הייך פון 5 מענטשן און וועגט וואס 58 מענטשן וועגן אינאיינעם.
פאנגען און עסן.
עס זענען פאראן א סך הכל פון 75 ערליי וואלפישן פון וועלכע טייל האבן ציינער און טייל נישט. די וואס האבן ציינער נוצן זייערע ציינער צו דערשטעכן זייערע קרבנות בעפאר זיי הייבן אן די סעודה גענוי ווי שארק פישן. די וואס האבן נישט קיין ציינער קענען נאר פאנגן גרינגע קרבנות דורך עפענען זייערע גרויסע מיילער און איינשלינגן הונדערטער קליינע פיש וועלכע שווימען אין גרופעס. וואל-פישן עסן אלע סארט פיש און ים חיות און אויך אנדערע וואלפישן און אויב זיי וועלן נישט קענען אליינס בייקומען איינע פון זיי וועלן זיי ארבעטן עטליכע אינאיינעם און ארומרינגלן זייער קרבן און צוזאמען אטאקירן.
וואלפישן האבן ספעציעלע חושים צו דערשמעקן זייערע קרבנות ווי אנדערע פיש און חיות. זיי האבן זייער גוטע אויערן (ליגט נעבן זייערע אויגן) און קענען הערן פון זייער ווייט ווען אנדערע פיש שווימען אין די געגענט. זיי וועלן אפילו הערן וועלכע סארט פיש זענען דארט און וועלן לויט דעם באשליסן אויב עס איז ווערט צו גיין נאך זיי אדער נישט. נאכמער, זיין וועלן קענען הערן וואו ווייט די קרבנות געפינען זיך דורך אפטייטשן ווי שטארק די ווידער קול איז נאכדעם וואס עס דעגרייכט צו זייערע אויערן. פארשער זאגן אז זייער מוח פארנעמט מער פלאץ פאר הערן אינפארמאציע ווי זען אינפארמאציע, פונקט פארקערט ווי מענטשן. דאס איז ווייל אין ים איז טונקל און מען דארף פארשטיין די ענווייראמענט ארום זיך דורך הערן.
די וואלפישן וועלכע האבן נישט קיין ציינער פארמאגן שפיצן לענגאויס זייער מויל וועלכע איז פון די זעלבע סארט ווי אונזערע נעגל. מיט דעם פילטערן זיי אויס וואס זיי שלינגן איין און בלאקירן די פיש וואס זענען שוין אין מויל פון קענען צוריק ארויסגיין. זיי וועלן נוצן פארשידענע טאקטיקן צו צעמישן זייערע קרבנות און דאן וועלן זיי קענען גרינג איינשלינגן. א ביישפיל פון א טאקטיק איז מאכן באבעלס ארום א גרופע פיש וואס דעשרעקט די פיש און זיי האלטן זיך אינאיינעם. דאן וועט דער וואל-פיש עפענען זיין מויל און אהינשווימען מיט א שנעלקייט און זיי אלע איינשלינגן.
וואלפישן מאכן קולות צו קאמיוניקירן איינע מיט די אנדערע. זייערע קולות ווערט געמאכט דורך רוקן וואסער פון איין פלאץ צו די צווייטע נעבן דעם בלאזלעכל און דאס מאכט א הויכע גערודער. יעדע סארט וואל-פיש מאכט אנדערע סארט קולות און זכרים מאכן אנדערע קולות ווי נקבות. פארשער ווייסן נישט גענוי פארוואס זיי קאמיוניקירן און וואס זייערע סיגנאלן און קולות מיינען און זענען ביי דער מיינונג אז זיי זענען זייער קלוגע באשעפענישן וועלכע פארשטייען אן עסק און געבן איבער נייעס איינע פאר די אנדערע.
זייער לעבן.
וואלפישן געפינען זיך אין אלע גרויסע אקעאנען און שווימען זייער ווייטע שטרעקעס זייער שנעל. די וואס דרייען זיך אין קאלטע ראיאנען וועלן געווענליך אוועקשווימען אין דער ווינטער אין וואסערן נענטער צו דעם עקוואטאר וואו עס איז ווארימער. אבער ווי נאר דער ווינטער וועט זיין פאראיבער וועלן זיי שנעל צוריק קומען ווייל דעמאלט ווערן געבוירן אלע נייע פישן און זיי האבן אסאך עסן.
געוויסע וואלפישן שווימען נישט אוועק פון קאלטע פלעצער אפילו אין די פרעסטן און אנדערע שווימען כסדר ארום די וואסערן גייענדיג טויזנטער מיילן אין בלויז עטליכע וואכן. פארשער קוקן נאך טייל פון זיי און זאגן אז פון די סארט זענען פאראן זייער אסאך וועלכע שווימען ארום די גאנצע ערד קוגל אין זייער 70 יעריגע לעבן. וואל-פישן האבן א גוטע זכרון און וועלן געדענקן פון איין סעזאן צו די צווייטע וואו צו גיין.
ניי געבוירענע וואלפישן קענען זיין ביז 25 פיס גרויס און וועגן מער ווי דער שווערסטער העלפאנד. ווען זיי ווערן געבוירן קענען זיי באלד שווימען אבער קענען נאך נישט די מלאכה פון לאקערן און פאנגן פיש און וועלן זיך דרייען נעבן זייערע מאמעס פאר עטליכע וואכן און זיך לערנען. נאכ'ן געבוירן זייגן זיי מילך פון די מאמע ביז זיי גייען אליינס ארויס אויף די וועלט אין וואסער און טרעפן אנדערע יונגע וואלפישן. דער גרויסער בלויער וואל-פיש זייגט 50 גאלאן מילך פער טאג און נעמט צו 10 פונט פער שטונדע.
פון צייט צו צייט קומען די וואל-פישן ארויס פון די טיפענישן פון ים און מאכן א הויכע שפרינג ארויס פון וואסער און דייוון צוריק אראפ. דאס איז זייער אינטערעסאנט צו זען זינט עס מאכט א הויכע גערודער און מאכט א ריזיגע "ספלעש" ווען עס דייווט צוריק אריין אין וואסער. פארשער ווייסן נישט פארוואס זיי טוען דאס און האבן פארשידענע טעאריעס איבער דעם. טייל האלטן אז מיט דעם שאקלן זיי זיך אפ פון זאכן וואס קלעבן זיך אן אויף זייערע קערפער. אנדערע האלטן אז דאס איז אויך א וועג פון קאמיוניקאציע. און טייל האלטן אז זיי טוען דאס סתם פאר "פאן" אדער צו ווייזן זייער קעניגרייך אין ים.
מענטשן האבן שטענדיג געכאפט וואלפישן און האבן געגעסן זיין פלייש. דער ארבעט איז געווען א שווערע אבער עס האט זיך געלוינט ווייל מען האט געהאט גענוג עסן פאר וואכן. מיט די יארן האבן די פאנגער אויסגעפינען אז די וואלפישן פארמאגן אין זיך א געוויסע סארט אויל וועלכע קען גענוצט ווערן אלס ברענשטאף פאר לעמפלעך. מען פעלגט כאפן וואל-פישן רעכטס און לינקס און אין 946' האבן א גרויסע צאל לענדער אונטערגעשריבן אן אפמאך אז מען וועט מער נישט לאזן כאפן וואלפישן זינט זייער נומער איז שטארק רעדוצירט געווארן און זיי קענען גרינג עלימינירט ווערן.
דער וואלפיש איז פריינטליך צו מענטשן און מען קען גרינג ארבעטן מיט זיי. עס זענען פאראן געשיכטעס אין וועלכע וואל פישן האבן געראטעוועט שיפלער פון שארק. דאס באשעפעניש איז זייער קלוג און ווען מען נעמט זיי אין אן אקוועריום וועלן זיי זיך גרינג לערנען פארשידענע קונצן. אגב, דאלפינס זענען פון די פאמיליע פון וואלפישן כאטש מער רעכנט זיי נישט אלס איינע פון זיי.
סטיווען יאזעף הארפער (ענגליש: "Stephen Joseph Harper") איז געווען דער 22סטער פרעמיער מיניסטער פון קאנאדע פון 2006 ביז 2015.
הארפער איז א קאנסערוואטיווער און איז דער גרינדער פון דער נייער קאנסערוואטיווער פארטיי פון קאנאדע וועלכע איז עטליכע יאר פריער פארמירט געווארן פון צוויי אנדערע פארטייען.
ער איז א גוטער פריינד פון ישראל.
ענדגילטיקע לײזונג (דייטש: "Endlösung der Judenfrage") - דאס איז דער נאמען וואס די נאציס האבן געגעבן אויף זייער באשלוס צו פארניכטן די יידן פון אייראפע בעתן חורבן.
וואנזע קאנפערענץ.
דער באשלוס איז באשטימט געווארן ביי דער וואנזע קאנפערענץ ב' שבט ה'תש"ב (דעם 20טן יאנואר 1942) דורך ריינהארד היידריך וואס איז געווען דער קאמאנדאנט פון די געשטאפא.
פארניכטונג לאגערן.
חודש סיון תש"ב זיינען קרוב צו 5,000 יידן, פארשיקט געוואָרן קיין אוישוויץ.
תל אביב איז די צווייטע גרעסטע שטאט אין מדינת ישראל און די גרעסטע שטאט אין גוש דן. איר בירגערמייסטער איז רון חולדאי. זי באדעקט א שטח פון 50,553 דונאַם.
מיט דערצייט האט זי באקומען א סלענג נאמען "עיר ללא הפסקה", וויבאלד די שטאט איז טאג און נאכט נאכאנאנדיק טעטיק.
איר באפעלקערונג אין סוף 2011 איז א געשאצטע 404,750 איינוווינער, און זי איז די גרעסטע פינאנציעלע, און קולטורע שטאט אין ישראל. אין תל אביב געפינען זיך די בערזע, די אמבאסאדעס און אינטערנאציאנאלע פארשטייערשאפטן, און די גרויסע ישראל צייטונגען.
געגרינדעט אין יאר 1909, און מיט צוואנציג יאר שפעטער, איז די באפעלקערונג געשטאנען ביי הונדערט פופציג טויזנט, איז תל אביב געווען פון די שנעל וואקסענדע שטעט אין דער וועלט.
ביי דער אומאפהענגיקייט־מלחמה האט תל אביב געדינט אלס די הויפטשטאט פון ישראל, ביז ווען די רעגירונג איז אריבער קיין ירושלים.
און נאך מערערע געגנטליכע שאסייען, ווי זשאבאטינסקי גאס, וואס פאנגט זיך אן אין פתח תקוה, פארט אריבער בני ברק, רמת גן, און פארט אריין אין שטאט.
פובליק טראנספארטאציע.
אין תל אביב זענען פאראן פיר באן סטאנציעס: תל אביב צענטראלע באן סטאנציע, איז די גרעסטע, פון וואנעט באנען פארן ארויס צו אלע שטעט אין לאנד וואס האט גערעלסן, תל אביב השלום באן סטאנציע, תל אביב אוניווערסיטעט באן סטאנציע, און תל אביב ההגנה באן סטאנציע.
אין תל אביב געפונט זיך די תל אביב נייע צענטראלע סטאנציע פאר אויטאבוסן, וואס דעקט כמעט דאס גאנצע לאנד. און איז די גרעסטע סטאנציע אין דער וועלט פאר אויטאבוסן.
די ערשטע שטאטס־רבנים האט מען מכתיר געווען אין יאר תרפ"ג (1923).
צווישן די יארן תרנ"א - תרס"ב (1891–1902) האט געדינט אלס רב אין שטאט, הרב נפתלי הירץ הלוי. נאך אים האט געדינט צווישן די יארן תרס"ד - תרע"ד (1904–1914) הרב אברהם יצחק הכהן קוק. הרב בן-ציון מאיר חי עוזיאל איז געווען דער אפיציעלער רב מטעם די טערקן פון יאר תרע"א (1911); ער האט פארלאזט זיין אמט אין תרפ"א (1921).
תל אביב איז צעטיילט אין ניין דיסטריקטן. דער עלצטער דיסטריקט איז יפו, אן אלטע פארט שטאט, וואס ווערט דערמאנט אין תנ"ך (ספר יונה אין תרי עשר). אנדערע דיסטריקטן זענען רמת אביב, שכונת שפירא און נווה צדק. הקריה איז די הויפטקווארטיר פון צה"ל און א גרויסע מיליטערישע באזע.
אין די 1920ער און 1930ער יארן האבן זיך באזעצט אין תל־אביב דייטשע־יידישע ארכיטעקטן וואס זענען אנטלאפן פון די נאציס. ארום דעם שטאט צענטער געפינען זיך 5000 געביידעס אינספירירט דורך לע קארבוזיע.
לוי אשכול ("לוי עשקאָל"; געבוירן אין רוסלאטנד מיטן נאמען לוי יצחק שקאלניק; 25סטן אקטאבער 1895, ז' חשוון ה'תרנ"ו - 26סטן פעברואר 1969, ח' אדר ה'תשכ"ט) איז געווען דער דריטער פרעמיער מיניסטער פון מדינת ישראל.
ער איז געבוירן געווארן ז׳ מרחשון תרנ"ו צו זיין פאטער יוסף שקאלניק און זיין מוטער דבורה (קראסניינסקי). ער איז ארויף קיין ארץ ישראל אינעם יאר ה'תרע"ד (1914) ביי דער צווייטער עליה.
אין יאר 1963 איז ער איז געווארן פרעמיער מיניסטער נאך וואס דוד בן גוריון האט פורש געווען פון זיין פרעמיער מיניסטער.
פאר דעם זעקסטאגיקער קריג האט ער געמוסט שענקען פאר משה דיין צו זיין דער זיכערהייטס מיניסטער (כאטש וואס משה דיין האט באלאנגט צו דער אפאזיציע) צוליב דעם וואס יגאל אלון האט דאן פארברענגט ביי א קאנגרעס אין דעם ראטן פארבאנד.
די קנאים פלעגן אים רופן מיט דער מליצה "אשכול הכופר" (גענומען פון שיר השירים א, יד).
ער איז נפטר געווארן פון א הארץ אטאקע אין 1969. א טייל האבן באשולדיקט דאס פאלק פארן דרוקן אויף אים פארן זעקס טאגיקער קריג אז ער זאל שטעלן משה דיין, פאר זיכערהייטס מיניסטער, און די באפעלקערונג האט נישט געגלייבט אין אים.
מיט זיין ווייב, רבקה מהרש"ק (בזיווג ראשון) האט ער איין קינד א בכורה, נועה (אשכול).
מיט זיין ווייב, אלישבע קאפלאן (בזיווג שני) האט ער דריי קינדער, דבורה (רפאלי), תמה (שוחט) ווייב פון אברהם בייגה שוחט און עופרה (נבו).
זיין ווייב בזיווג שלישי איז געווען, מרים זעליקאוויטש.
יפו איז אן אלטע פארט שטאָט דרום פון היינטיגן תל אביב. זי איז פון די עלטסטע פארט שטעט אין דער וועלט. היינט איז זי א טייל פון דער תל אביב מוניציפאליטעט.
ביז דעם צווייטן וועלט קריג איז יפו געווען אן אראבישע שטאט, וואס די אצ"ל האט איינגענומען, די צפון טייל דערפון אין אפריל 1948, און די הגנה די איבריגע טיילן פון דער שטאט, און די אראבער האבן מערסטנטייל פארלאזט די שטאט, דורכן ים קיין עזה.
דורכאויס דער מלחמה און פריער, האבן די איינוווינערס אין יפו אסאך פראבלעמען געמאכט פאר די יידן אין יפו און תל אביב. ביי די פאגראמען זענען יידן אומגעקומען, אראבישע צילשיסער פלעגן שיסן אויף יידישע פארבייגייער, אין דער דערנעבנדיקער תל אביב.
אין יאר 1951 האט די ישראל רעגירונג, באשטעטיקט די פאראייניגונג, פון תל אביב-יפו, פאר איין שטאט. די שטאט תל אביב איז פריער געווען א פראווינצער שטאט פון יפו, און יעצט איז יפו, א געגענט אין תל אביב.
אין די לעצטע פאר יאר, גיט די תל-אביבער שטאטראט אויס אסאך געלט, אויף אויפצוהאלטן היסטארישע ערטער אין יפו, נאכדעם וואס יארן לאנג האט מען עס פארנאכלעסיקט, און געבויט דארט אויף אלטע פלעצער, געביידעס, וואס נעמען אוועק פונעם היסטארישן ווערט פונעם געגנט.
יפו געפונט זיך אין צענטער פון ישראל, און א היסטארישער פארט, וואס האט געברענגט דערצו, אז די אלע שטעט אין דער געגנט פון גוש דן, זאלן דארט אויפגעשטעלט ווערן, ווי תל אביב, רמת גן, פתח תקוה, בני ברק, חולון, בת ים, און נאך אסאך.
יפו אַנטיקוויטיעס מוזיי אין די אלטע בלייבט זענען אנטפלעקט אין יפו: די בלייבט פון אַ גליטשיק בערגל יפו אַרום די היקסאָס צייַט, 18 יארהונדערט פאר דער ציווילער רעכענונג. דאס פעלד וואָס איז איצט אין די "גאַרדאַן גייט ראַמסעס" ייִשובֿ בלייבט זענען אנטפלעקט אין די שפּעט 17 יאָרהונדערט בק און דער ערשטער העלפט פון די 16 יאָרהונדערט בק. לייט בראנדז עפאכע (צווייט העלפט פון די 16 יאָרהונדערט בק און 15 יאָרהונדערט בק בלייבט פון ציגל בנינים אויף שטיין יסודות.
יפו איז געווען ערשט דערמאנט אין פסוק אין פיז פון 1470 בק מצרי, וואס באָוס פון זייַן קאַנגקוועסט דורך ינערפיראַנס טהוטמאָסע ווו, וואס געניצט אַ טראָדזשאַן פערד פאָקוס-באַהאַלט דעם אַרמד מלחמה אין קערב, און געבן געשאַנק קערב צו דער גענעראל פון דער שטאָט. א דיטיילד באַשרייַבונג פון דעם מלחמה איז געבראכט פּאַפּירוס כייראָוגליפיק שרייבן בריטיש מוזיי אין לאָנדאָן. די אַמאַרנאַ אותיות צו געדענקען יפו, פאַראַאָניק נאָמען ק-ף און. מצרים רולד דורך יפו און דורך ים ביז דער 12טה יאָרהונדערט בק. מצרי בייַזייַן אין ישראל און רעהאָבאָאַם פארבליבן בעשאַס די 10 יאָרהונדערט בק און דורך דעם בלייבט לייגן צו דער מצרי בייַזייַן האַשאַביאַה לאַסטיד ביז די 8 יאָרהונדערט בסע.
אלט יפו איז געבויט אויף אַ פעלדז הויך, אַ האַלב-אינדזל אַז ארלנגיין דער ים פארפאסט פון ליימסטאָון בערגל. בערגל איז טייל פון דער מערב באַרגרוקן, איינער פון די דרייַ ינטערסעקטינג רידזשאַז צוזאמען די בארטן פלוין פון ישראל. אַנדראָמעדאַ שטיין און שטיינער אַרום עס זענען אויך טייל פון דעם באַרגרוקן, נאָד פון דער ים. באַרגרוקן אויף דעם ברעג יקספּאָוזד צו אָקעאַן כוואליעס און איז דערפֿאַר אדורכגעגאנגען אַ פּראָצעס פון אַברייזשאַן און אַברייזשאַן טאַבלעס בעדראַק יקספּאָוזד אין די פאָרעם פון גרויס אָקעאַן כוואליעס באָרדז שפּילן זיי. צפון ים מאַפּט די לוחות קענען ווערן געזען פון ברעג נאָך זיי זענען טריינד פֿאַר ביידינג.
אייזבארג איז א גרויסע בארג פון אייז וועלכע שווימט אין דעם אקעאן נאכדעם וואס עס ברעכט זיך אפ פון ריזיגע גלעטשערס ביי די צוויי שפיצן פון די וועלט.
דעטאלן און פאקטן.
די וועלט באשטייט פון 7 קאנטינענטן, און 5 אקעאנען וועלכע פארנעמען אין סך הכל איבער 70 פראצענט פון די וועלט'ס אויבערפלאך. די וועלט'ס ערד איז איינגעטיילט אין דריי טיילן: אינדערמיטן איז צפון און דרום אמעריקע, אויף איר רעכטע זייט איז אייראפע און אפריקע, און אויף איר לינקע זייט איז אזיע (וועלכע באשטייט פון רוסלאנד, כינע, אינדיע) און אויסטראליע. צפון און דרום אמעריקע זענען גענצליך אפגעטיילט פון די אנדערע צוויי טיילן מיט די צוויי גרעסטע אקעאנען וועלכע זענען דער פאציפישער און אטלאנטישער אקעאנען. די אנדערע צוויי טיילן זענען אבער יא באהאפטן אויפ'ן העכערן טייל (צפון) און רוסלאנד האט טיילן אין אייראפע און אין אזיע. דער אקעאן וועלכע טיילט אפ די אונטערשטע (דרום) טיילן פון אזיע און אפריקע איז דער אינדיאנער אקעאן וועלכע איז דער דריטער גרעסטער אקעאן.
די צוויי פארבליבענע אקעאנען געפינען זיך ביי די שפיצן פון די וועלט. דער ארקטיק געפינט זיך ביים צפון שפיץ פון די וועלט און דער דרום אקעאן געפינט זיך ביים דרום טייל פון די וועלט וועלכע ווערט גערופן דער אנטארקטיק.
פון די 5 אקעאנען זענען די ארקטיק און דרום אקעאנען גענצליך פארפרוירן א גאנץ יאר, דער פאציפיק און אטלאנטיק ווערן נאר פארפרוירן אויף צפון, און דער אינדיען אקעאן ווערט קיינמאל נישט פארפרוירן.
כאטש דער דרום אקעאן איז גרעסער ווי דער ארקטיק איז אבער די צפון טייל פון די וועלט מער פארפרוירן אין דער ווינטער ווייל עס איז פשוט קעלטער און עס נעמט אריין 3 אקעאנען. די ווינטערס פון די צוויי שפיצן פון די וועלט פאסירן אין אנדערע צייטן. דער צפון ווינטער (וועלכער איז אונזער ווינטער) איז צווישן נאוועמבער און אפריל און דער דרום ווינטער איז פונקט פארקערט.
איבער דער ווינטער זענען די אקעאנען פארפרוירן צו איין שטיק אייז און איינמאל עס ווערט אביסל ווארימער הייבן זיך אן טיילן פון די אייז צוצוברעכן און שווימען ארויס צום אקעאן. די גרויסע שווימנדיגע שטיקער אייז ווערן גערופען אייזבערג ווייל זיי טאקע גרויסע בערג פון אייז וועלכע שווימען ארויף צום אויבערפלאך און פאלן אריין אין די ווארימערע טיילן פונעם אקעאן וואו זיי ווערן צעלאזט צוריק צו וואסער.
פארשטייט זיך אז ווען די אייזבערג הייבן אן אריינשווימען און צעלאזן זיך ווערן די וואסער שטאפלן געהעכערט און ווי מער אייזבערג אלס מער וואסער. אין די לעצטע יארן איז דער קלימאט פון די וועלט געווארן ווארימער און מער אייז ווערט צעלאזט ווי אמאל (רוב אייז ווערן קיינמאל נישט אויפגעלאזט אין די אקעאנען ווייל דער זומער איז זייער קורץ און די ווארימע וועטערס זענען אויך גענוג קאלט) און העכערט די וואסער שטאפלן וועלכע ברענגט צו פארפלייצונגן און אנדערע נארטורליכע קאטאסטראפעס. גלאבאלע אנווארימונג איז א פאקט און טייל סייענטיסטן זענען ביי דער מיינונג אז אין די קומענדיגע 100 יאר וועלן אלע אייז צעלאזט ווערן אין די וועלט וועט פארפלייצט ווערן.
די שווימנדיגע אייזבערג שטעקן זיך ארויס פון וואסער נאר א פינפטל און די אנדערע פיר פינפטלעך געפינען זיך אונטער'ן וואסער וואס מאכט די אייזבערג 4 מאל אזוי גרויס ווי מען זעט עס. בשעת אן אייזבארג שווימט מבול'ט אראפ דערפון וואסער און אייז וועלכע צעברעקלט זיך אין ים און מאכט אלס קלענער דעם אייזבארג.
אייזבערג זענען א גרויסע סכנה פאר שיפן און אפילו עס דעגרייכט נאר נאנט צו א שיף וועט די שיף צע'מזיק'ט ווערן פון די פאלנדיגע שטיקער אייז וועלכע פאלן מיט א שטארקן אימפאקט. עס איז פאראן ספעציעלע צענטערן וועלכע האלטן אן אויג אויף די אייזבערג און ווארענען שיפן צו שטיין ווייט דערפון און טיילמאל וועלן זיי באזייטיגן קלענערע אייזבערג וועלכע שטייען אין וועג דורך צובינדן צו שיפן. מיט דעם אלעם זענען שוין אסאך שיפן דערטראנקן געווארן פון אייזבערג ווען מען האט עס נישט באמערקט פון פאראויס אדער אויב דער קאפיטאן האט דאס נישט גענוג אויסגעמיטן.
איינע פון די וועלט'ס באקאנטע עקסידענטן פון א שיף און אן אייזבארג איז געווען דער גיגאנטישער טיטאניק שיף וועלכע איז צעריסן געווארן אין האלב פון אן אייזבארג אינמיטן די נאכט. (אגב, היסטאריע זאגט אז דער קאפיטאן פון די טיטאניק האט יא געוואוסט פון דעם אייזבארג אבער האט דאס נישט געוואלט אויסמיידן צוליב זיין שטאלץ מיט דעם גרויסן שיף וועלכע ער האט געהאלטן וועט נישט געזינקן ווערן פון אן אייזבארג).
סייענטיסטן פאלגן נאך אייזבערג שוין איבער הונדערט יאר און שטעלן טיילמאל אויף קליינע סטאנציעס אויף די גרעסערע אייזבערג און פארן מיט דערמיט ביז עס ווערט צו קליין און זיי טראגן אפ פון דארט. מיט צענדליגער יארן צוריק האבן געוויסע סייענטיסטן געארבעט אויף א פלאן צו שלעפן קלענערע אייזבערג דורך שיפן צו וואסערן און לעיקס וועלכע מאנגלן אין וואסער און עס וועט זיך דארט צעלאזן און העכערן די וואסער שטאפלן. די פלענער האט זיך אבער קיינמאל נישט אויסגעארבעט און נאך היינט האט דאס קיינער נישט באוויזן.
אייזבערג קומען אין אלע פארמאטן, גרויס און קליין. די ערשטע גרויסע אייזבארג איז רעקארדירט געווארן אין 956' און איז געווען 208 מייל לאנג און 60 מייל ברייט, בערך די גרויס פון בעלגיע. דעמאלט האט מען געמיינט אז דאס איז די ענדע פון די וועלט אבער אין 00' האט זיך אראפגעבראכן א שטיק אייז וועלכע האט זיך געמאסטן נאנט צו 7,000 סקווער מייל און איז צוגעגליכן געווארן צו די גרויס פון דזשעמעיקע.
די גאר גרויסע אייזבערג קומען פון דעם דרום אקעאן וואו עס ווערט ווארימער אין דער זומער ווי אין דעם ארקטיק און מער אייז ברעכט זיך אפ. די לענדער גרויס אייזבערג קענען אבער נישט שווימען צו ווייט ווייל ווען עס גרייכט שמעלערע דורכגענג ווערט עס פארהאלטן און צעלאזט זיך דארט. טייל אייזבערג ענדיגן זיך נישט צעלאזן ביז די ענדע זומער און ווערן צוריק פארפרוירן אין די ווינטער און דאס איז דער סיבה פארוואס די פארפרוירענע אקעאנען זענען בערגיק.
אפשטאמונג און פארשפרייטונג.
אייזבערג קומען פון אלע 4 אקעאנען וועלכע ווערן פארפרוירן און ברעכן זיך אפ ביסלעכווייז. רוב אייז בלייבן יא אויף זייערע פלעצער און צעלאזן זיך דארט, יעדער לויט זיין שטאפל. אבער אלע אייז וואס פרירן איין העכער ווי די ים שטאפל ווערן עווענטועל אייזבערג ווייל צוליב זייער הויכקייט זענען זיי שווערערע שטיקער און ברעכן זיך אפ פון די איבעריגע אייז. איינמאל עס ווערט אן אייזבארג הייבט עס אן מיטשווימען מיט די ים כוואליעס און קען אפוואנדערן טויזענטער מיילן אוועק פון זיין ארגינעלן געבורטס ארט.
ווי דערמאנט קומען רוב גרויסע אייזבערג פון דעם דרום אקעאן אין וועלכע די קלימאטן זענען ווארימער זומער ווי אין דעם ארקטיק. אבער עס איז פאראן נאך א סיבה דערצו און דאס איז צוליב די פילע אינזלן וואס דער דרום אקעאן פארמאגט וועלכע פארמירן דעם אנטארקטיק. די פילע אינזלן און יבשה מאכן די אייז איינפרירן אויף העכערע שטאפלן און זענען נישט מסודר. דערפאר ווען עס ווערט ווארימער ווערט אלעס צעבראכן אויף ברעקלעך און ווער עס קען מאכט דעם וועג ארויס.
אויף אונזער טייל פון די וועלט קומען רוב אייזבערג פון גרינלאנד וואו עס זענען אויך פאראן אסאך אינזלן און וואסער קאמפלעקסן וועלכע פרירן איין זייער הויך און גיבן שפעטער ארויס אייזבערג. דער אייזבארג וועלכער האט געזינקן די בריטישע טיטאניק שיף איז אויך געקומען פון דארט.
רוב גרויסע אייזבערג זענען עטליכע הונדערט פיס דיק און עס זענען פאראן אזעלכע וואס זענען געווען נאנט צו טויזענט פיס דיק. עס איז נישט צום אפשאצן וויפיל טאנען א גרויסע אייזבארג קען וועגן און וויפיל וואסער עס פארמאגט אין זיך.
די איינציגסטע פלעצער אין דער וועלט וואו מען קען זען אייזבערג איז אין אלאסקע און אין גרינלאנד. ביידע געפינען זיך אייניג הויך צו צפון פון ביידע זייטן פון קאנאדע. מענטשן פארן ספעציעל צו די ברעגעס ווען מען הערט אז עס דרייען זיך ארום אייזבערג. טייל אייזבערג ווערן פארבלאנדזשעט צו די וואסער ברעגעס און ווערן דארט פארהאנקעט און צעלאזן זיך דארט. אין אזא פאל ווארענט מען מענטשן פון קומען צו די ברעגעס ווייל די וואסער שטאפלן גייען ארויף זייער הויך.
גאר גרויסע אייזבערג קען געדויערן עטליכע יאר ביז זיי ווערן אינגאנצן צעלאזט אויב זיי קומען נישט צוריק אן צו די קאלטע ערטער אין די ווינטער. עס זענען געווען אייזבערג וואס מען האט נאכגעפאלגט ביז 8 יאר ווילאנג עס איז שוין געווען גענוג קליין מען זאל עס מער נישט דארפן באוואכן. דורכאויס די צייט וועט עס זיך טיילמאל ארומדרייען און אמאל אויך איבערדרייען פארקערט, געוואנדן לויט די וואג פון אלע זייטן.
אין 952' האבן וויסנשאפטלערס געפינען אן אייזבארג אין קאנאדע'ס הויכע ארקטיק וועלכע האט זיך געמאסטן 35 סקווער מייל און איז נאר געווען 160 פיס דיק. דער אייזבארג האט אוועקגעשווימען נענטער צו דרום און איז קיינמאל נישט צוריק פארפרוירן געווארן אין די ווינטער אבער איז אויך נישט אזוי שנעל צעלאזט געווארן ווייל עס האט נישט געשווימען צו ווייט וואו עס איז ווארימער. די סייענטיסטן האבן דארט אויפגעשטעלט א פארשונג צענטער און שפעטער האבן זיי אויך אויפגעשטעלט א ראנוועי פאר פליגער און די אמעריקאנער עיר פארס האט זיך באנוצט דערמיט צו לאנדן זייערע פליגער. דער אזויגערופענער טי-3 אייזבארג האט אנגעהאלטן ביז 978' ווען עס האט געשווימען צו די דרום ברעגעס פון גרינלאנד און האט זיך דארט שנעל צעלאזט.
רוב אייזבערג זעען אויס ווי אפגעבראכענע שטיקער בערג אבער מען קען טיילמאל זען אייזבערג מיט די מאדנע'סטע פארעמען. ספעציעל זענען די פארעמען אינטערעסאנט נאכדעם וואס אן אייזבארג דרייט זיך איבער און מען זעט די פארעם פון די כוואליעס בעפאר די אייזבארג איז געווארן איינגעפרוירן.
איבער דער וועלט זענען פאראן צענדליגער טויזנטער שווימנדיגע אייזבערג גרויס און קליין אבער רוב פון זיי קומען נישט אריין אין די אקעאנען וואו עס דרייען זיך שיפן און זענען בכלל נישט קיין סכנה. אין 965' האבן עטליכע גרופעס וויסנשאפטלערס אפגעציילט 30,000 אייזבערג אין א 1,700 סקווער מייל געגענט אינעם אנטארקטיק.
היינטיגע שטודיעס.
ווי דערמאנט האלטן די וויסנשאפטלערס א קאנטראל אויף די גרויסע אייזבערג כדי צו קענען ווארענען שיפן. אבער די אויספארשונגן גייען פיל ווייטער פון דעם און ווי מער זיי פארשן אלס מער ווערן זיי געוואויר. א גרופע סייענטיסטן פון נארוועגיע האבן נאכגעפאלגט אן אייזבארג פון 60 ביי 30 מייל פאר 10 יאר. דער אייזבארג האט זיך אפגעבראכן אינעם אנטארקטיק און איז דארט געשווימען 2 יאר און איז שטיין געבליבן פארהאנקערט ערגעץ פאר 5 יאר. נאכדעם האט זיך עס ארויסגעראטעוועט פון דארט און אפגעשווימען מער מערב וואו עס האט אריינגעקראכט אין פארפרוירענע וואסער און פון דעם צוזאמענשטויס האט זיך אפגעבראכן א פרישע אייזבארג וועלכע איז געווען 55 ביי 22 מייל גרויס. ביידע זענען דערנאך געשווימען פאר עטליכע יאר אינעם דרום אקעאן ווילאנג עס האט זיך צעלאזט אין ווארימערע וואסערן.
די סייענטיסטן באנוצן זיך מיט סעטעלייטס און ראדארן נאכצופאלגן די אייזבערג. די סעטעלייטס האלטן א חשבון אויף אלע פארפרוירענע וואסערן און ווען אייזבערג ברעכן זיך אפ כאפט עס אויף אז די פאפרוירענע ים איז געווארן קלענער און שיקט סיגנאלן צו די סייענטיסטן באזעס אז דארט און דארט האט זיך יעצט אפגעבראכן אן אייזבארג.
2004 צונאמי אין טיילאנד, מיט כוואליעס הינטער די ביימער
צונאַמי איז א קייט פון מאכטפולע כוואליעס אין דעם אקעאן, וועלכע פארמירט זיך נאך א שטארקן אונטערוואסער ערדציטערניש, אדער נאך אן אויפרייס פון א וואולקאן. א צונאמי איז ווי א וואנט פון וואסער וועלכע קען גיין צענדליגער פיס הויך און פאלט ארויף אויף די ים ברעגעס מיט גאר א שטארקע קראפט וועלכע קען אוועקוואשן הייזער און געביידעס.
וואס מיינט א צונאמי?
דאס ווארט צונאמי איז א יאפאנעזער ווארט וועלכע איז דער אפטייטש פון ברעגע וואלן. די ערשטע העלפט ווארט "סו" מיינט ים ברעגע און די צווייטע העלפט "נאמי" מיינט כוואליע. די סארט וואלן האט פארשידענע נעמען און איינע פון זיי איז פלייצכוואליעס. די עקספערטן זאגן אבער אז צו רופן א צונאמי א פלייצכוואליע איז נישט ריכטיג ווייל כאטש עס ברענגט הויכע וואלן ווערט עס אבער נישט געשאפן די זעלבע וועג ווי פלייצכוואליעס וועלכע האט צעטאן מיט די וועטער און היץ פון די זון און לבנה.
ווי דערמאנט ווערט א צונאמי געשאפן דורך אן ערדציטערניש אונטערן וואסער וועלכע הייבט אויף איין טייל פון דאס וואסער און שאפט א מאכטפולע כוואליע וועלכע פארט ביז אזוי שנעל ווי 500 מייל פער שטונדע. כאטש רוב וואלן ווערן אפגעשוואכט ווי מער זיי פארן, בלייבט אבער די צונאמי מיט'ן זעלבן קראפט אפילו טויזענטער מיילן ווייט. אינעם אקעאן איז א צונאמי נישט אזוי שעדליך און וועט נישט זינקען קיין שיפן ווייל די קראפט דערפון איז אין די טיפענישן פון ים און אויפ'ן אויבערפלאך וועלן די כוואליעס נאר זיין צווישן 1 און 5 פיס הויך.
א צונאמי איז מער קראפטיג ווי הויך. וויבאלד עס קומט צו פארן אזוי שנעל קראכט עס אריין אויפ'ן ים ברעגע מיט א שנעלן טעמפא און דאס שיסט ארויס אסאך וואסער פון טיף אריין אים ים ארויף אויף די יבשה און דערנאך פליסט עס צוריק אריין אין ים מיט כמעט די זעלבע מאס קראפט.
סייענטיסטן זאגן אז א צונאמי קען יא פארמירן גאר הויכע וואלן פון איבער 50 שטאק אבער זיי ווייזן אן אז נישט די הויכקייט איז דער טויטליכער טייל פון א צונאמי נאר ליבערשט די קראפט דערפון וועלכע איז זייער שטארק נאך א מעכטיגע ערדציטערניש.
וואלקעאנען און אנדערע אונטערערדישע פארדרייאונגן קענען אויך שאפן צונאמיס אבער אין די פארגאנגענהייט זענען רוב גרויסע צונאמיס געקומען פון שטארקע ערדציטערנישן.
מיט וואס איז א צונאמי אנדערש ווי אנדערע וואלן?
סתם וואלן וועלכע מיר זעען ביים ברעג פון ים זענען אויבערפלעכליכע וואלן וועלכע ווערן געשאפן דורך די ווינט און האלטן אן נאר 10 סעקונדן. די וואלן זענען לאנג מאקסימום 500 פיס און עס קומען ארויס פרישע איינע נאך די אנדערע. ווי מער ווינטן עס איז פאראן אלס מער וואלן ווערן געשאפן. פארשטייט זיך אז ווען עס קומט א שטורעם ווינט ווערן געשאפן גרויסע וואלן וועלכע פארן היבש שנעל אינאיינעם מיט די ווינט.
א צונאמי איז א אינערליכע כוואליע וועלכע גייט אראפ ביז די טיפענישן פון ים און דערפאר האט עס אזא שטארקן קראפט. א צונאמי קען זיין 80 מייל לאנג און קען אנהאלטן מיט די זעלבע שטארקייט פאר איבער א שטונדע.
יעדע ים כוואליע באקומט איר שטארקייט לויט איר גרויס. א קליינע כוואליע קען נישט אנהאלטן צו לאנג אבער א צונאמי וועלכע איז כמעט אזוי טיף ווי ברייט פארלירט נישט איר שטארקייט ביז זייער א לאנגע צייט ווייל די לענג פון די כוואליע איז זייער גרויס. די געאלאגן רעכענען דאס אויס לויט דער טיפקייט אין ים און זיי צעטיילן דאס אין 20 און דאס איז דער נומער ווי שנעל די כוואליע פארט. צום ביישפיל אויב די ים איז 4000 מעטער טיף (13,123 פיס) וועט מען דאס צעטיילן אין 20 וואס קומט אויס צו 200 מעטער (656 פיס) און דאס איז די שנעלקייט פער סקעונדע ווי שנעל עס פארט. אויב מען רעכנט דאס צוזאמען אין א שטונדע: 60 מאל 60 קומט אויס 3600 סעקונדן און 3600 מאל 200 מעטער קומט אויס גענוי 720 קילאמעטער א שטונדע, וועלכע איז 447 מייל פער שטונדע.
א צונאמי כוואליע קען אויך פארשנעלערן איר ספיד אינמיטן ים ווען די ערד אונטער די וואסער ווערן העכער אסאך אויפאיינמאל אין די קראפט פון די וואסער וואס קראכט אריין דערין שטופט די וואסער העכער איר נאך שנעלער. אין א געוועזענע צונאמי אין טשילע אין 1960 האט די צונאמי דעגרייכט ביז יאפאן וועלכע געפינט זיך איבער 10,000 מייל ווייט פון טשילע אינעם פאציפיק אקעאן. יענע צונאמי האט אומגעברענגט 200 מענטשן אין יאפאן און איז געשאפן געווארן פון אן ערדציטערניש וועלכע האט זיך געמאסטן 8.2.
עס דעגרייכט די יבשה.
איינמאל מען פארשטייט וואספארא סארט כוואליע א צונאמי איז, איז גרינג צו פארשטיין פארוואס עס מאכט אזויפיל חרבנות ווען עס דעגרייכט די ים ברעגעס. ווען די צונאמי הייבט אן דעגרייכן די ברעגעס ווערט עס אויטאמאטיש פארלאנגזאמט אבער די וואסער פון אונטן קומען ארויף אין שיכטן איינע אויף די אנדערע און ווערט הויך און קראפטיג. עס איז שווער זיך פארצושטעלן וואספארא קראפט וואסער טראגט מיט זיך, ספעציעל אזויפיל וואסער אויפאיינמאל און אזוי שנעל.
די עצם כוח פון די טראסק ארויף אויף די יבשה קען צוברעכן הייזער, אויטאס, ביימער, און אפילו שטיקער יבשה. איינמאל דאס גאנצע וואסער איז שוין אויף די יבשה פאלט עס באלד צוריק אריין אין ים אבער דאסמאל פיל שוואכער ווי עס איז געקומען ווייל עס פארלירט איר כוח מיט'ן פאלן. די שוואכע כוח איז אבער אויך גענוג שטארק וויבאלד עס איז אסאך וואסער אויפאיינמאל און עס שלינגט איין אלעס וואס געפינט זיך און אלעס וואס עס האט פריער צעבראכן. די גאנצע זאך געדויערט ווייניגער ווי א מינוט און עס איז אוממעגליך צו אנטלויפן דערפון און ווער עס איז גליקליך טרעפט עפעס א שטארקע זאך אויף וואס זיך אנצוהאלטן ער זאל נישט פארשוועמט ווערן מיט די וואסער.
קען מען דאס באווארענען פון פריער?
אינעם פאציפיק אקעאן איז איינגעשטעלט געווארן א צונאמי ווארענונג סיסטעם נאכדעם וואס עטליכע צונאמיס האבן באטראפן דעם אקעאן און עטליכע לענדער, אריינגערעכנט האוואי. די ווארענונג סיסטעם איז איינגעשטעלט אין 26 מיטגלידער לענדער וועלכע באטראכטן אינאיינעם די דאטא וועלכע דער קאמפיוטער האלט חשבון. אין א פאל עס פאסירט אן ערדציטערניש איז געווענליך פאראן כאטש א שטונדע ביז א צונאמי הייבט אן געשאפן ווערן און דאס איז נאר גענוג צייט צו פארטרייבן צענדליגער טויזענטער מענטשן פון די ים ברעגעס. עס פאסירן אסאך ערדציטערנישן אינעם ים אבער ווייניג פון זיי זענען שטארק און אפילו ווען יא מוז נאך נישט זיין אז עס וועט שאפן א צונאמי.
אינעם אינדישן אקעאן איז נישט פאראן קיין ווארענונג סיסטעם ווייל קיינער וואס לעבט היינט געדענקט נישט קיין צונמאי דארט. היסטאריקער און גיאלאגיסטן זאגן אז עס האט שוין יא פאסירט נאר שוין זייער לאנג צוריק.
צונאמיס אין די פארגאנגענהייט.
די 2004 אזיע צונאמי, וועלכע איז פארמירט געווארן אינעם אינדישן אקעאן דעם 26סטן דעצעמבער 2004, איז געווען די טויטליכסטע צונאמי אין מאדערנער היסטאריע מיט א געשאצטע 230,000 קרבנות. קיינמאל בעפאר (וואס מען ווייסט) זענען נישט אומגעקומען אזויפיל מענטשן און קיינמאל בעפאר זענען נישט אזויפיל לענדער געטראפן געווארן אויפאיינמאל. די צונאמי איז געקומען פון אן ערדציטערניש מיט א מאס פון 9.3, מיט דעם צענטער אינען אקעאן נישט ווייט פונעם בארטן פון סומאטרא, אינדאנעזיע. הונדערטער טויזנטער מענטשן אין אינדאנעזיע, סרי לאנקא, טיילאנד, אינדיע, סאמאליע און אנדערע לענדער זענען אומגעקומען אדער געשעדיקט געווארן פון איר.
די לעצטע גרעסטע צונאמי בעפאר איז געווען אויך אינעם אינדישן אקעאן אין 1883 וועלכע איז געשאפן געווארן דורך א וואולקאן וועלכע האט אויפגעריסן אין ים. היסטאריע זאגט אז יענע צונאמי איז געווען 90 פיס הויך ווען עס האט געטראפן די יבשה וועלכע איז היינט אינדאנעזיע. ארום 36,000 מענטשן זענען אומגעקומען.
במשך די יארן זענען פארגעקומען עטליכע קליינע צונאמיס וועלכע האבן באטראפן אינדאנעזיע און עס ווערט געשאצט אז זיי האבן פארלוירן איבער 100,000 מענטשן ביז היינט נאר פון צונאמיס.
די דריטע גרעסטע צונאמי פון וועלכע מען ווייסט איז פארגעקומען אין יאפאן אין 1896 און האט אומגעברענגט א געשאצטע 27,000 מענטשן.
ווייטער צוריק זאגן זיי האט א צונאמי אומגעברענגט עטליכע טויזענט מענטשן אין שפאניע אין 1755. יענע צונאמי איז לויט זיי געקומען פון אן ערדציטערניש און איז געווען גאר שטארק נאר וויבאלד ווייניג מענטשן האבן געוואוינט נעבן די ברעגעס איז נישט געווען קיין סאך טויט פעלער.
די לעצטע צונאמי בעפאר דער באקאנטער אזיע צונאמי איז פארגעקומען אין 1946 אין אלאסקע וועלכע איז געקומען פון א 7.2 ערדציטערניש און האט אפגעווישט א ליכט הויז פון די יו-עס קאוסט גארד מיט אלע 5 אקופאנטן. די ליכט הויז איז געווען געמאכט פון צעמענט און אייזן און איז געשטאנען 90 פיס העכער די וואסער. די גרויסע וואלן האט אבער איינגעשלינגן די גאנצע טורעם אן קיין שום פריערדיגע ווארענונג. דער זעלבער צונאמי האט עטליכע שטונדן שפעטער דעגרייכט אינזלן אין האוואי און האט אומגעברענגט 159 מענטשן, אריינגערעכנט א גרויסע צאל קינדער וועלכע זענען געווען מיט זייערע לערערין אויף א באזוך נעבן די ברעגעס.
עס זענען געווען נאך אסאך צונאמיס אין די לעצטע 100 יאר אבער רוב פון זיי האבן נישט געברענגט קיין סאך פאטאליטעטן. באקאנט איז די צונאמי פון אלאסקע אין 1964 וועלכע האט אויך דעגרייכט עטליכע מערב ברעגעס פון אמעריקע און קאנאדע אבער נאר 120 מענטשן זענען געשטארבן.
300px
פלאזשע איז די ברעג וואסער וואס טיילט אפ צווישן דער יבשה און דעם ים. מענטשן גייען אהין זיך אויסלייגן אויף אפרו און וואקאציע.
דער גערוישש פון כוואליעס, און שפריץ פון פריש וואסער וואס וואשט זיך ארויף אויף די ליגנדע לייבער, וואס באקן זיך אונטער דער הייסער זומער זון, טראגט אוועק דעם מענטש צו שוועבן אין העכערע ספערן פון פאנטאזיע צווישן הימל און ערד פארגעסנדיג פון אלע דאגות פון לעבן.
אין ארץ ישראל איז דא אפגעטייטלטע פלאזשעס פאר חרדים צו שווימען עקסטער מענער און פרויען כדי מען זאל נישט עובר זיין אויף גדרי הצניעות. אויך אין באסטאן.
א קאסינא איז א פלאץ וואו מ'גייט פארוויילן די צייט מיט אזארטשפילן מיט מזל. מ'לייגט אריין אפאר דאלער, און מ'האפט אז מיט גליק וועט מען געווינען מער פון וואס מ'האט אריינגעלייגט דורך די פיל ערליי שפילן.
מער איבער קאסינאס.
- אויסבארגען אויפן חשבון פון קאסינא און נישט האבנדיג צוריק צובאצאלן
באקאנטע קאסינא פלעצער.
אין אמעריקא זענען די קאסינאס פלאצירט מערסטענס אין לאס וועגאס - די מעקא פאר קאסינאס - און אין אטלאנטיק סיטי אין ניו זשערסי.
קאסינאס און די מאפיא.
אפטמאל זענען קאסינאס פארבונדן מיט פארברעכן. די רווחים פון א קאסינא קען מען ניצן צו וואשן דאס שווארצע געלט. די קאסינאס אין לאס וועגאס האט די מאפיא אויפגעשטעלט דורך מענטשן ווי באגסי סיגל און מאיר לענסקי.
ליסט פון קאסינאס איבער דער וועלט
קארלאס סלים איז א מעקסיקאנער ביזנעסמאן און דער רייכסטער מענטש אין דער וועלט, געשאצט אויף $67.8 US ביליאן.
ער איז א זון פון לעבאנעזער אימיגראנטן ער האט אנגעפאנגען זיי קאריערע אין ריעל עסטעיט און ער האט דערנאך איינגעקויפט שותפות אין א סטאק בראקערעדזש פירמע. דורכאויס דעם לאטיין אמעריקאנער עקאנאמישן קריזיס אין די אנפאנג 80'ער יארן האט סלים אפגקויפט און ערהוילט מערערע פראבלעמאטישע ביזנעסער, וועלכע ער האט איינגעגלידערט אין זיין "קארסא גרופע".
זיין רייכקייט.
סלים'ס רייכקייט שטאמט פון דעם וואס ער איז דער עיקר שותף און 222 ביזנעסער, רוב פון דעם אין מעקסיקא ווי ער קאנטראלירט שטארק די מארקעט מיט זיינע פראדוקטן. ער צייכענט זיך אויס מיט איבערנעמען פראבלעמאטישע ביזנעס'סער און זיי אין ארדענונג ברענגען. אין מעקסיקא קאסטן רוב זאכן טייערער ווי אין אמעריקע, איינע פון די סיבות ווייל די מארקעט דארט איז מער ווייניגער קאנטראלירט פון אזעלכע גרויסע עשירים ווי סלים.
זיין עיקר רייכקייט קומעט פון די סטאק אמעריקע מאוויל וואס איז לאטיין אמעריקע'ס גרעסטע סעליולער טעלעפאן פירמע, וואס ווערט קאנטראלירט דורך סלים. ער האט עס איבערגענומען אין 1990 פון די רעגירונג און ער האט עס שטארק פארברייטערט, היינט צוטאגס איז עס דער הויכפונקט פונעם מעקסיקאנער סטאק עקסטשעינדזש.
מען שאצט אז סלים און זיין פאמיליע פארמאגן א פארמעגן וואס איז ווי 8 פראצענט פון מעקסיקא'ס נאציאנאלע פראדוקציע.
מואַמאַר קאַדאַפֿי (אראביש: معمر القذافي) (7טן יוני 1942 - 20סטן אקטאבער 2011) איז דער געװעזענער פרעזידענט פון ליביע. ער האט געכאפט די הערשאפט אין א רעוואלוציע אין סעפטעמבער 1969.
ער איז געבוירן צו זיינע עלטערן, בעדואינער פאסטוכער, אין א געצעלט נעבן סירטע ביים ברעג פונעם מיטטלענדישן ים.
ער האט אפגעלאזט א געגאראפיע קורס זיך אנצושליסן אין מיליטער, און האט איבערגענומען די מאכט אין א בלוט-לאזע מיליטערישע רעוואלוציע ווען ער האט אראפגעווארפן קעניג אידיריס פון זיין שטוהל.
אין די 1970'גער יארן האט ער ארויסגעגעבן זיין "דריטע אוניווערסאלע טעאריע", דאס איז א מיטל-וועג צווישן קאפיטאליזם און קאמאניזם. אזוי ווי ער באשרייבט דאס אין זיין בארימטן "גרינעם בוך".
ער איז אלע יארן געווען א שטארקער שטיצער פון טעראר, און אמעריקע האט שטארק געליטן פון זיין טעראר. אין זיינע לעצטע יארן האט ער פראבירט תשובה צו טאן און זיך מער ווייניגער אפגעלאזט פון טעראר, און ער האט מסכים געווען אז אינספעקטער'ס זאלן איבער קוקן זיינע וואפן. און זיך צו אנטשולדיגן פאר די פען עם אויפרייס. ווארשיינליך ווייל ער האט געזעהן וואס איז געשעהן פאר זיין שכן סאדאם כוסעין. אבער ביז 2011 האט ער נאך אלץ די וואפן.
אין פעברואר 2011 - נאך די אומרוהען אין טוניזיע און עגיפטן - האבן אויסגעבראכן ווילדע פראטעסטן קעגן זיין רעזשים און ס'איז געווארן אן אויפשטאנד. קאדאפי האט פארשפראכן אז אויב פעלט עס אויס וועט ער שטארבן א מארטירער אין זיין שלאכט קעגן די רעבעלן.
און אין חודש תשרי תשע"ב איז ער טאקע אומגעקומען אין די הענט פון זיין פאלק ווען ער איז געווען אויפן וועג צו אנטלויפן פון לאנד.
שטרוי אנקעטע איז א סארט וואל פארמעסט, וואס די רעזולטאטן מאכן נישט אויס, עס איז געמאכט צו מעסטן די שטארקייט פון אישו'ס/קאנדידאטן.
דאס ווארט שטרוי אנקעטע נעמט זיך פון דעם זשורנאליסט דזשאן סעלדאן, ער האט געזאגט, נעמט א שטרוי און ווארפט דאם ארויף אין די לופטן, וועט איר זען אין וועלכן ריכטונג די ווינט בלאזט, שטארקערע זאכן שטעלן נישט בעסער פאר מער קאמפליצירטע זאכן.
און אייאווע איז איינגעפירט צו מאכן אזא שטרוי אנקעטע א פאר חדשים פאר די פרעזידענטליכע קאקוס, צו מעסטן די שטארקייט פון די קאנדידאטן.
רײַ נאַגין איז דער יעצטיגער שווארצער מעיאר פון ניו ארליענס.
ער איז געווען בירגערמייסטער ביי די האריקעין קאטרינא, און כאטש ער איז שטארק קריטקירט געווארן ווי אזוי ער האט עס באהאנדעלט איז ער ווידער ערוועלט געווארן.
פּאָל עדגאר פיליפ מארטין (ענגליש: "Paul Edgar Philippe Martin", געבוירן 28סטן אויגוסט 1938) איז געווען קאנאדע'ס 21סטער פרעמיער מיניסטער. ער האט איבערגענומען פון זשאן קרעטיען ווען ער האט צוריקגעצויגן פון אמט. שפעטער האט ער געוואונען נאך א קאדענץ. פאר דעם איז ער געווען דער פינאנץ מיניסטער.
אין זיינע צייטן אלס פינאץ מיניסטער איז קאנאדע'ס עקענאמיע שטארק צוגעוואקסן ער איז געווען א שטארק פאפולערער פינאץ מיניסטאר, אבער ווען ער האט איבער גענומען זשאן קרעטיען איז ער געקומען אין שאטן פון די סקאנדאלן וואס האט ארומגענומען די ליבעראלן פון סוף קרעטיען טערמין.
אילוסטראציע פון בן סירא 1751
בן סירא א ספר וואס ישוע בן סירא אדער ווי א טייל רופען איהם יהושע בן סרוק, האט געשריבן, אין דעם ספר שטייט אסאך אינטערסאנטע זאכן, בעיקר רעדט ער ארום חכמות און מדות טובות וואס דעם המון עם זאל וויסן, עס איז משבח די חכמה, די גוטע לייט און די רעכטפארטיגע צדיקים און עס איז מגנה און רעדט שלעכטץ אויף רשעים און נערנים.
דער ספר זעהט מען איז געמאכט בעיקר פאר גוים און אומות העולם וואס האבן נישט די אידישע תורה, עס איז זייער ענליך געשריבן ווי דער ספר משלי פון שלמה המלך.
עס זענען דא וואס זאגן אז ער איז א זון פון שלמה המלך, אין אסאך ספרי בן סירא שטייט אז ער איז א זון פון ירמיהו הנביא. אין אנהייב פון אסאך דרוקן שטייט א מעשה ווי אזוי ער איז געבוירן געווארן דורך די זרע פון ירמיה אבער נישט דורך זיין ווייב. דער ש"ך צייכנט אן די מעשה אין שולחן ערוך יורה דעה סי' קצה.
אין גמרא שטייט אז עס געפינט אין איר אסאך שטותים, און עס האט א דין ווי ספרים חיצונים וואס מען טאר נישט דערין עוסק זיין, דאך זאגט די גמרא אז די קלוגע זאכן דערפון זאל מען זיך אפלערנען.
אין עטליכע ערטער ברענגט די גמרא אראפ מאמרים פון בן סירא, צב"ש אין בבא בתרא ברענגט די גמרא א פסוק ווי עס שטייט אין כתובים און תוס' שרייבט דארט אז מעגליך איז עס אין בן סירא - וואו עס שטייט טאקע. אין סנהדרין (דף ק' ע"ב) זאגט רב יוסף אז אין בן סירא טאר מען נישט לערנען, און די גמרא ברענגט צו עטליכע פון זיינע מאמרים און דינגט זיך דערויף. איינע פון די זאכן וואס שטייט דארט איז: זלדקן קורטמן עבדקן סכסן, וואס דער טייטש דערפון איז: ווער ס'האט א דינע בארד איז א קלוגער, דער וואס האט א דיקע בארד איז א שוטה.
דער ספר האט פארשידענע נוסחאות און פארשידענע דרוקן, צב"ש אין בית המדרש און אין אוצר המדרשים איז געדרוקט נאר א חלק, עס הייבט זיך אן מיט א סטעיטמענט אזוי ווי א פסוק אין א קאפיטל פון משלי און עס שטייט דערויף א מעשה און א ראיה וואס איז מסביר דער ערשטער סטעיטמענט, גאר לעצטענס איז געגאנגען איינער אין ארץ ישראל און האט צוזאמגענומען אלע דרוקן ווי אויך כתבי ידות און האט געדרוקט א גאנצען ספר בן סירא מיט נקודות און איז עס מסביר.
אבנר בן נר איז געווען א שוועסטער־קינד פון שאול המלך, (שמואל א' יד, נ). ער איז געווען דער קריגס פירער פאר די אידן אין שאול המלך'ס צייטן; ער איז אויכעט געווען א גרויסער תלמיד חכם.
אבנר איז געווען א גרויסער גיבור אזוי ווייט אז איז געווען גרינגער פאר א מענטש צו רוקן א וואנט 600 אמות דיק ווי צו רוקן איין פוס פון אבנר.
צווילינג אין ביאלאגיע איז ווען א מאמע גיט געבורט צו צוויי קינדער פון איין שוואנגונג. א צווילינג קען זיין אידענטיקל אדער פרעטערנאל. אין פאל עס איז פרעטערנאל קען די צווילינג זיין א זכר און א נקבה.
אנדערש פון יעדן.
א וואונדערליכע זאך פון דאס באשאפונג פון דעם מענטש איז אז יעדער איינער זעט אויס אנדערש פונעם צווייטן. עס זענען פאראן ביליאנען מענטשן איבער די וועלט און צענדליגער ביליאנען זענען שוין געקומען און געגאנגן זייט די וועלט שטייט, אבער צוויי מענטשן האבן נאך קיינמאל נישט אויסגעזען די זעלבע. עס זענען פאראן עטליכע געשטעל פון מענטשן און אפילו א צווייטע קאטעגאריע פון צענדליגער ערליי פארעמען צו וועלכע מען קען דאס איינטיילן אין יעדע דור, אבער צוויי מענטשן גענוי איז נאך נישט געווען.
דאס איז די ערשטע אינטרעסאנטע זאך פון א צווילינג וואס מאכט מענטשן פארגאפט איבער זיי. אידענטיקל צווילינג זענען צוויי מענטשן וועלכע זעען אויס די זעלבע (די זעלבע ברייט, בויך, דיק, און געזיכט שטריכן) און האבן די זעלבע טבעיות. זיי רעדן מיט די זעלבע קול און האבן ענליכע געדאנקן אין קאפ.
אבער דאס איז נאר אויפ'ן ערשטן אויג'ן בליק און אמאל אפילו פאר א לענגערע צייט. נאך אלץ זענען צוויי די זעלבע מענטשן קיינמאל נישט געבוירן געווארן און אפילו דאס מערסט ענליך אויסזעענדיגע צווילינג האבן אויך פארשידנארטיקייטן וועלכע מאכט יעדע פון זיי א יחיד במינו. אמאל וועט געדויערן עטליכע מאנאטן ביז מען וועט דערקענען די חילוקים צווישן זיי און שטענדיג וועלן די וואס זענען נאנט צו זיי, ווי פאמיליע מיטגלידער, קענען זאגן ווער איז ווער.
אבער דער פאקט אז צוויי מענטשן זעען אויס די זעלבע כמעט אויף הונדערט פראצענט איז אנדערש ווי יעדע אנדערע מענטש און דאס איז א וואונדער צו דעם מענטש'נס אויגן.
מזל טוב! עס איז א צווילינג.
א פראטערנעל צווילינג צוויי וואכן אלט.
עס זענען פאראן צוויי סארט צווילינג: אידענטיקל און פרעטערנאל. דער חילוק איז פשוט. פרעטערנאל צווילינג ווערן געבוירן פון צוויי אנדערע זרע צעלן און וואקסן באזונדער אין די מאמע'ס בויך. זיי זענען גארנישט אנדערש ווי צוויי קינדער פון איין מאמע און קענען זיין אינגאנצן אנדערש. אידענטיקלן צווילינג ווערן געשאפן פון איין זרע צעל וועלכע ווערט דאם צעטיילט צו צוויי באזונערע עמבראוס.
אידענטיקל צווילינג לויפט געווענליך אין פאמיליעס און פרעטערנאל צווילינג קען פאסירן צו יעדן איינעם.
132,535 געבורט פעלער אין אמעריקע איז מער ווי איין קינד. פון דעם זענען 125,134 צווילינג, 6,894 דרילינג, 434 פרילינג, און 69 זענען 5 אדער מער.
אידענטיקל צווילינג קענען נאר געבוירן ווערן פון די זעלבע מין, וואס טייטש, צוויי יונגלעך אדער צוויי מיידלעך. פרעטערנאל צווילינג קענען געבוירן ווערן אויך איין יונגל און איין מיידל וואס מאכט דאס דריי סארט צווילינג: צוויי יונגלעך, צוויי מיידלעך, אדער איינס און איינס.
ביי אידענטיקל צווילינגס קען זיך אויך מאכן א שפיגל צווילינג, דאס מיינט אז איין צווילינג איז א שפיגל פונעם צווייטן, צום ביישפיל די האר קוקט אויס ווי א שפיגל בילד, איינער איז א רעכטער דער צווייטער א לינקער און אזוי ווייטער.
עס זענען פאראן פארשידענע טעאריעס וועגן געבוירן צווילינג בנוגע צו וועמען עס קען פאסירן און צו וועמען נישט. אבער פאקטן האבן אפגעוואנדן אלעס און סייענטיסטן און דאקטוירים קענען נאך היינט נישט ערקלערן פארוואס צו איינעם זאל געבוירן ווערן א צווילינג און צו איינעם נישט. וואס מען ווייסט יא איז דער פאקט אז דער נומער פון צווילינג וואס ווערן געבוירן האט צעטאן מיט פעלקער אפשטאם. אפריקאנער האבן אסאך צווילינג און אויך דא אין אמעריקע האבן די אפריקאנער די גרעסטע צאל צווילינג און צווישן זיי אליינס איז פאראן א חילוק לויט דאס פלאץ אין אפריקע. אפריקאנער פון נייגעריע האבן די מערסטע צווילינג וועלכע ציילט 45 פאר יעדע 1,000 געבורטן. די קלענסטע צאל צווילינג ווערן געבוירן צו די כינעזער וואו עס פאסירט נאר 11 פאר יעדע 1,000 געבורטן.
די וועלט זאגט אז צווילינג קענען נישט געבוירן צווילינג וויבאלד גענעטישקייטן גייט נאר אריבער צו יעדע צווייטע דור. אבער אויך דאס איז שוין אפגעוואנדן געווארן מיט פאקטן כאטש אין גענעראל איז דאס טאקע אזוי.
געהיימע געשפרעכן.
די וועלט זאגט אז צווילינג האבן געהיימע געשפרעכן נאך בעפאר זיי קענען רעדן און מען רופט דאס די צווילינג שפראך. עס זענען פאראן פארשידענע טעאריעס צו דעם און עס איז אנגענומען אז אין פאקט איז דאס נישט א ספעציעלע חוש וואס זיי פארמאגן נאר איז דער פאקט אז זיי זענען צוויי קינדער וועלכע וואקסן אויף אינאיינעם און לערנען זיך רעדן אינאיינעם.
א נארמאלע קינד הייבט אן זיין רעדן פראצעדור פון די מינוט וואס דאס קינד ווערט געבוירן. פאר די ערשטע 6 מאנאטן וועט דאס קינד נאר קענען וויינען אדער לאכן אבער דאס מוח וועט שוין אויפכאפן די קולות וואס דאס הערט איבער'ן טאג און טראץ וואס דאס קינד וועט פארשטיין ווייניג וועלן די מערסט גענוצטע ווערטער זיין גענוג אז דאס קינד זאל שפעטער קענען אנהייבן בויען א קאמיוניקאציע מיט די עלטערן און פארשטיין א שפראך.
דורכאויס די צייט וועט דאס קינד פרובירן נאכזאגן די מערסט גענוצטע קולות און דאס זענען די מאדנע קולות און באבלן וועלכע א קינד גיט ארויס פון מויל. נאך די ערשטע 6 מאנאטן האט שוין דאס קינד די הויפט יסודות צו קענען גיין ווייטער און כאטש עס קען נישט רעדן וועט דאס שוין אנהייבן פארשטיין גאנצע ווערטער. די מאמע וועט אויסרופן אז מען גייט עסן נאכטמאל און פון זיך אליינס וועט דאס קינד אריינשפאצירן אין קאך אדער אנטלויפן אין באהעלטעניש ווייל ער/זי וויל נישט גיין עסן אדער שלאפן. קוקט אויף א איין יעריג קינד'ס געזיכט ווען מען רופט אויס אז מען גייט גיין אין פארק. דאס קינד וועט שמייכלן און אמאל אנהייבן טאנצן פאר פרייד. אזוי גייט עס ווייטער און ווייטער ביז דאס קינד דעגרייכט צוויי יאר ווען אין דורכשניטליך דארף שוין דאס קינד פארשטיין אלעס וואס מען רעדט און אליינס קענען ארויסזאגן צווישן 40 און 50 ווערטער.
צווילינג זענען גארנישט אנדערש אין דעם פראצעדור אבער וויבאלד זיי זענען צוויי אינאיינעם ארבעט דאס נישט אזוי גוט און דאס שאפט פראבלעמען און פארלאנגזאמט דער פראדעצור פון קענען רעדן וויבאלד עס איז אוממעגליך אז ביידע קינדער זאלן אויפכאפן מיט די זעלבע שנעלקייט און סארטן. אבער דא פאסירט א וואנדערליכע זאך אז די צוויי קינדער גיבן ארויס אנדערע סארט קולות ווי נארמאלע קינדער און טייל ווילן זאגן אז דא שאפן די צוויי קינדער אן אייגענע געהיימע שפראך מיט וועלכע זיי קאמיוניקירן איינע די אנדערע לויט די קולות וואס זיי כאפן אויף פון די עלטערן און ארומיגע. צי דאס איז טאקע אזוי אדער נישט איז אומעגליך צו באשטעטיגן און בלייבט א טעאריע.
פאראייניגטע געדאנקן.
ווידער איז דאס די וועלט וואס זאגט אז צווילינג האבן פאראייניגטע געדאנקן אבער סייענטיפיש קען דאס נישט באשטעטיגט ווערן.
צווילינג האבן ענליכע טבעיות און וועלן וויינען און לאכן פאר די זעלבע זאכן און קענען ליינען די געדאנקן איינע די אנדערע. א צווילינג (געווענליך אידענטיקל צווילינג) קענען האבן ענליכע אפעטיטן, ענליכע גלוסטונגן, ענליכע זארג, און ענליכע פארשטאנד. אבער אמאל קען עס גיין פיל ווייטער פון דעם ווען א צווילינג קען שפירן אן אנדערע צווילינג פון ווייט אוועק. עס זענען פאראן פארשידענע געשיכטעס פון צווילינג וועלכע איינע פון זיי איז דורכגעגאנגן א טראגישע אינצידענט אדער גרויסע סכנה און די אנדערע צווילינג האט דאס געשפירט פון מייל אוועק און פונקט באשלאסן צו רופן איבער זיין/איר שוועסטער/ברודער.
אבער די סארט געשעענישן קענען אויך פאסירן צווישן עלטערן און א קינד, געשוויסטער, מאן און ווייב, און אמאל אויך גוטע פריינט. טייל מענטשן ווילן גלייבן אז עס איז פאראן ספעציעלע חושים אויסער די 5 חושים וועלכע טוט באהעפטן צוויי גאר נאנטע מענטשן און צווילינג זענען גארנישט מער פון דעם נאר וויבאלד זיי זענען געבוירן און אויפגעוואקסן אינאיינעם האבן זיי אנטוויקעלט א ספעציעלע נאנטשאפט וועלכע צוויי אנדערע מענטשן האבן נישט.
צוויי נאנטע מענטשן קענען אמאל ליינען איינע דעם אנדערנ'ס געדאנקן און דאס ווערט אנטוויקעלט דורך די 5 חושים וואס א מענטש פארמאגט. א ביישפיל איז א מאמע צו אירע קינדער וועלכע ליינען זיך די געדאנקן זייער גוט ווייל זיי זענען אסאך צוזאמען און זייערע פערזענליכע פרעפרענצן ווערט אויפגעכאפט דורך ביידע. די מאמע וועט צום ביישפיל קנייטשן די אויגן א געוויסע וועג ווען זי וועט פארלאנגן פון דאס קינד צו העלפן. דאס קינד כאפט דאס אויף און אויב די מאמע וועט קומען צו דאס קינד פארלאנגן צו העלפן וועט דאס קינד שוין וויסן וואס די מאמע וויל נאך בעפאר די מאמע וועט ארויסרעדן א ווארט וויבאלד דאס קינד ווייסט אז די סארט געזיכט אויסדרוק מיינט בעטן צו העלפן.
אזוי זענען פאראן הונדערטער מענטשליכע פרעפרענצן וועלכע ווערט אנטוויקעלט צווישן עלטערן און קינדער, מאן און ווייב, און אמאל אויך ביי נאנטע פריינט. צווילינג זענען נישט אנדערש און זייער נאנטשאפט איז נאכמער וויבאלד זיי וואקסן אויף אינאיינעם און זענען דאס מערסטע צוזאמען ווי סיי וועלכע אנדערע צוויי מענטשן און דערפאר בויען זיי אויף א ספעציעלע דערשפיר איינע צו די אנדערע.
אבער וואס ס'איז יא אינטרעסאנט, אז אסאך מאל קענען צוויי צווילינגס וואוינען גאר ווייט, און ווען עפעס פארסירט מיט איינעם, צום ביישפיל ער צוקלאפט זיך וכדומה, קען דער צווייטער צווילינג (בעיקר ביי אידענטיקל) אנרופן פרעגן וואס האט פאסירט, ווייל ער שפירט אז עפעס איז נישט אין ארדענונג מיט זיין צווילינג.
מינעסאטע צווילינג
גיגעל מיידלעך
די מינעסאטע צווילינג זענען א באקאנטע אידענטיקל צווילינג פון די שטאט מינעסאטע וועלכע האבן געברענגט אויפמערקזאמקייט צוליב זייערע שטארקע ענליכקייטן.
זייערע נעמען זענען געווען דזשים לואיס און דזשים ספרינגער וועלכע זענען נאכ'ן געבורט צעטיילט געווארן צו צוויי אנדערע פאמיליעס וועלכע האבן זיי אדאפטירט נאכדעם וואס די מאמע פון די קינדער איז געשטארבן. די צוויי פאמיליעס וועלכע האבן זיי אדאפטירט האבן ביידע נישט געוואוסט אז דאס קינד וואס זיי באקומען האט א צווילינג און ביידע זענען אויפגעצויגן געווארן אין צוויי אנדערע שטעטלעך אין מינעסאטע.
די געשיכטע איז א לאנגע און די צוויי ברודער האבן אויסגעפינען אז זיי זענען צווילינג, איינער ביי די 6 יאר און דער צווייטער ביי די 9 יאר. ביידע האבן אבער געמיינט אז זייער צווילינג ברודער איז געשטארבן און די עלטערן וועלכע האבן זיי אדאפטירט האבן אויך אזוי געמיינט. אין די ענדע האבן זיי זיך צוזאמענגעטראפן ביי די 38 יאר און האבן געמאכט העדליינס איבער'ן גאנצן לאנד צוליב זייער שטארקע ענליכקייט און אינטרעסאנטע אייניגקייט וועלכע איז שטודירט געווארן דורך די אויניווערסיטי אוו מינעסאטע און איז באצייכענט געווארן אלס די מערסט ענליכע צווילינג אין אמעריקע.
ענליכקייטן.
ביידע ברודער זענען געווען גענוי 6 פיס הויך און געוואויגן גענוי 180 פונקט.
ביידע האבן אלס קינד געהאט א הונטל וועלכע זיי האבן א נאמען געגעבן טאוי.
ביידע האבן געהייראט צוויי מאל און ביידע מאל האבן זייערע ווייבער געהאט די זעלבע ערשטע נעמען.
ביידע האבן געהאט איין זון און ביידע זון האבן געהייסן דזשעימס אלען.
ביידע האבן געדרייווט די זעלבע סארט אויטא.
ביידע האבן גענוצט די זעלבע פלאץ אין פלארידע אלס זייער הויפט וואקאציע.
ביידע האבן גערייכערט די זעלבע סארט ציגראטן אוון האבן געגליכן די זעלבע סארט וויין און ביר.
ביידע זענען געווען פארט-טיים שעריפס אין זייערע 20'גער יארן.
ביידע האבן געביסן די נעגל און האבן געליטן פון די זעלבע סארט העדעקס.
ביידע האבן געהאט א מאדנע אויפפירונג ווען זיי האבן גענוצט קליינע געשריבענע נאטיצן צו קאמיוניקירן מיט זייערע נאנטע אין ספעציעלע פעלער.
שווער צו גלייבן אז דאס איז אמת, אבער דאס האט די אויניווערסיטי אוו מינעסאטע באשטעטיגט.
אבער נאך אלץ זענען די צוויי ברודער געווען צוויי אנדערע מענטשן וועלכע מען האט נישט געקענט באמערקן צווישן זיי. געוויסע פרטים אויף זייערע קערפער זענען געווען אנדערש און אויך אין טבעיות האבן זיי געהאט פאשידנארטיקייטן ווען איינער איז געווען א גוטע רעדנער און דער צווייטער א גוטע שרייבער.
די גיגעל מיידלעך זענען א באקאנטע אידענטיקל צווילינג שוועסטער אין אמעריקע וועלכע זענען אויפגעוואקסן אפגעטיילט און האבן אויסגעפינען זייערע ענליכקייטן נאכדעם וואס זיי האבן זיך געטראפן.
די גיגעל מיידלעך זענען אזוי גערופן געווארן וויבאלד ביידע האבן אסאך געלאכט און האבן גענוצט די זעלבע געזיכט און קערפער אויסדרוקן בשעת געלעכטער. די צוויי זענען אויפגעוואקסן ביי אנדערע עלטערן און האבן נישט געוואוסט איינע פון די אנדערע פאר די ערשטע 40 יאר פון זייער לעבן. ווען די צוויי זענען פאראייניגט געווארן זענען ביידע געווען געהייראט צו זייער ענליכע סארט מענער און ביידע האבן וואונדערליך געהאט דריי קינדער, צוויי יונגלעך און איין מיידל און ביי ביידע זענען די צוויי יונגלעך געבוירן ערשט און דערנאך די מיידל.
עפל קאמפיוטער איז א קאמפיוטער פירמע. זיי פאבריצירן מאקינטאש קאמפיוטערס, אייפאד מעדיע שפילערס, אייפעד טאבלעט קאמפיוטערס, און דעם אייפאן סעלפאן.
די פירמע עפל איז געווען פון די ערשטע צו ערצייגן אזא מאדעל און זי האט אנטוויקעלט א קליינע פערזענליכער קאמפיוטער און האט אויך צוגעשטעלט אן אפערירן סיסטעם דערצו מיט עטליכע פראגראמען. עס האט אויסגעקוקט אז עפל וועט זיין די זאך אבער שטילערהייט האט מייקראסאפט גע'גנב'ט אינפארמאציע פון עפל (ביל גייטס האט געארבעט אינאיינעם מיט עפל'ס גרינדער סטיוו דזשאבס און ער איז נאך עד היום א שותף אין עפל) און אנשטאט נוצן די צייט צו בויען קאמפיוטער הארטווארג, ווי עפל האט געטאן, האט ביל געיטס מיט זיין שותף זיך אריינגעלייגט אין ווייכווארג און האט אנטוויקעלט א געלוגענע אפערירן ווייכווארג.
אום 25סטן אויגוסט 2011 האט סטיוו זשאבס רעזיגנירט פון זיין הויפט אמט ביי עפל, און טים קוק האט דאס איבערגענומען. שפעטער דעם יאר, איז סטיוו געשטארבן.
a> פון דעם מערב ברעג שטח.
a> זאגט ווי עס איז שוין דא א מויער און וואנט אפטיילן ארץ ישראל פון מערב ברעג אז טעראריסטן זאלן זיך נישט קענען אריבערכאפן.
דער מערב ברעג (יהודה און שומרון) אויכט באוווסט ווי יהודה ושומרון איז א לאנד ארומגענומענע און איינגעשפארטע טעריטאריע אויפן מערב ים ברעג פון דעם ירדן טייך אין דעם מיטל מזרח.
נאך דער אויפלעזונג פון דער אטאמאנישער אימפעריע אין 1922, איז די טערעטאריע געווען א טייל פון דעם בריטישן מאנדאט אויף פאלעסטינע.
די 1948 אראבישער-ישראלישער מלחמה (מלחמת השחרור) האט צושטאנד געברענגט די עטעבאלירונג פון ארץ ישראל אויפן פריערדיגן מאנדאט, אבער די עזה פאס איז געווארן פארכאפט דורך מצרים.
די מערב ברעג איז געווארן פארכאפט און אנעקסירט דורך יארדאניע, און די 1949 וואפן שטילשטאנד אפמאך האט דעפענירט אירע גרעניצען.
פון 1948 ביז 1967, איז דער גאנצער געגנט געווען געפירט פון יארדאניע, כאטש יארדאניע האט נישט אפיציעל אויפגעגעבן בעלות דערויף ביז 1988.
עס איז געווארן פארכאפט דורך ארץ ישראל נאך א אטאקע פון ירדן ביי דער זעקסטאגיקער מלחמה
זי איז נישט געווארן אנעקסירט דורך ארץ ישראל, מיטן אויסנאם פון מזרח ירושלים.
דער מערב ברעג איז איצטערט באטראכט אלס אונטער אינטערנאציאנאלער געזעץ עס זאל זיין א טעריטאריע אן קיין טייל פון סיי וואסארא שטאט.
דער מערב ברעג האט איין לופטפעלד, דאס ירושלים פליפעלד, וואס געפונט זיך אין צפון ירושלים, נישט ווייט פון ראמאללא.
די דעמאקראטישע מענטשנ'ס רעפובליק פון קארעע אדער מער פאפולער מיטן נאמען צפון קארעע, איז א מזרח אזיע לאנד פלאצירט אויפן צפון האלב פון דעם קארעעישן האלבאינזל.
איר הויפטשטאט איז פיאנגיאנג.
איר צפון גרעניץ איז איינגעטיילט מערסטענס מיט כינע, כאטשיג א גוטע 11 מייל איז איינגעטיילט מיט רוסלאנד לענגאויס דעם טומאן טייך, און די ווייטער צפון-מזרח ווינקל פון דאס לאנד.
צו איר דרום זייט, טוט זיך דאס גרענעצן מיט דרום קארעע, מיט וואס עס איז אמאל געווען פאראייניקט אין א קארעעישער אימפעריע ביז דער טיילונג נאך דער צווייטער וועלט מלחמה.
צפון קארעע איז געווארן א נוקלעארע מאכט אום 2006, נאכפאלגנדיג עטליכע סוקסעספולע נוקלעארע און באליסטישע פראבעס. זי פארמאגט א געשאצטע עטליכע צענדליגע נוקלעארע שפיצן אויף באליסטישע מיסילס וועלכע קענען גרייכן א ווייטקייט פון עטליכע טויזנט קילאמעטער.
גרינדונג פון צפון קארעע.
ווען יאפאן האט קאפיטאלירט, איז דער קארעער האלב אינדזל צעטיילט געווארן, צפון צו סאוועט רוסלאנד, און דרום צו די אנדערע אליאירטע קרעפטן. דורכאויס 1948, און אין 1949, האבן די ארמייען פון די לענדער ארויסגעטרעטן פון קארעע, די גרענעץ צווישן די סאוועטיש קאנטראלירטע צפון, און די דעמאקראטישע דרום, איז געווען לענג אויס די גארטל ליניע (געאגראפיע) 38°. די רוסן האבן אויפגעשטעלט א לאנד פון קאמוניסטישן מאדעל, אנגעפירט דורך אן ארבעטער ראט, דער פארזיצער איז געווען קים איל סאנג. ער האט שנעל נאציאנאליזירט אלע פריוואטע געשעפטן און אייגנטומס, און צעטיילט די לאנדווירטשאפט גלייך צו אלע ערד ארבעטער.
קארעע קריג.
אין 1950, האט אויסגעבראכן די קארעע קריג, קים איל סאנג האט געוואלט הערשן, אויף א פאראייניקטע קארעע, מיט א גוט אויסמושטירטע ארמיי, און אסאך וואפן פון רוסלאנד, און פון כינע. סטאלין האט נישט געוואלט שטיצן א קריג אין ווייטן אזיע פון אנהייב, שפעטער האט ער איינגעגעבן, נאכן אנטוויקלען פון יאדערישע וואפן, און רוסלאנד איז געווארן א נוקלעארער גרויסמאכט.
דרום קארעע, פון די אנדערע זייט, האט געהאט א שוואך אויפגעשטעלטע ארמיי, און אומערפארן, און האט נישט געהאט דעמאלט די שטיצע פון אנדערע לענדער. אויפן 25סטן יוני 1950, האט דער צפון אנגעהויבן זייער אינוואזיע, און שנעל פאראויס מארשירט, מיט קנאפע ווידערשטאנד, און האבן איינגענומען סעאל.
אום אקטאבער האט די פאראייניקטע פעלקער, וואס האט אריינגעשיקט אן ארמיי אפצושלאגן די קאמוניסטישע אנגריף, האט אין די קאנטער-אטאקע, איינגענומען פיאנגיאנג, די קאמוניסטישע הויפטשטאט, די רעגירונג איז אנטלאפן קיין כינע.
אין נאוועמבער, האבן א האלב מיליאן כינישע זעלנער, זיך אנגעשלאסן צו די צפון קארעעישע ארמיי, און האבן צוריק איינגענומען די קאמוניסטישע הויפטשטאט אין דעצעמבער 1951, און סעאל אין יאנואר 1952.
מערץ 1952, האבן די טרופן פון די פאראייניקטע פעלקער, ווידעראמאל אטאקירט און צוריק איינגענומען סעאל, און מארשירט פאראויס קיין צפון. אין 1953, איז אונטערגעשריבן געווארן א פייער שטילשטאנד אפמאך, צווישן די צפון מיט כינע, מיט די דרום און די פאראייניקטע פעלקער קרעפטן. די גרענעץ איז צוריק געשטעלט געווארן, ווי עס איז געווען איידער די קריג האט אויסגעבראכן.
שלום פארהאנדלונגען.
דורכאויס די יארן, זענען פילע פראוון געמאכט געווארן צו שליסן אן אפציעלן שלום אפמאך צווישן דעם קאמוניסטישן צפון מיט דרום קארעע און אירע אליאירטע, אבער אן ערפאלג.
אין 2018 האט דער אמעריקאנער פרעזידענט דאנאלד טראמפ זיך געטראפן מיטן צפון קארעער פירער קים דשאנג און אויף א ספעציעלן סאמיט אין סינגאפור, אפצייכנענדיג דעם ערשטן מאל זייט דעם קארעער קריג וואס די פירער פון די צוויי לענדער טרעפן זיך.
פֿאַטאַך אין פשוטן זין פון ווארט מיינט עס אין אראביש איינעמונג אדער נצחון, עס איז אבער אויך צוריקציוועגס ראשי תיבות פון די אראבישע נאמען אויף פאליסטינער נאציאנאלער ליבעראציע באוועגונג.
פאטאך איז דער גרויסער פאליטישער פארטיי און די גרעסטער ארגענעזאציע אינערהאלב די פי.על.או. - וואס איז דער מולטי-פארטיי פאראיין.
אין פאליסטינער פאלטיק איז דאס דער צענטער צו לינקס אויפן ספעקטרום.
עס איז מייסטענס נאנצינאליסטיש אבער נישט איבערוואגיג סאציאליסטיק.
פאטאך האט אויפגעהאלטן פארשידענע מיליטאנטישע גרופעס זינט איר גרינדונג.
על-אסיפה איז דער איצטיגער מיליטערישער ארעם פון פאטאך.
אין די יאנאוואר 25, 2006 פאליסטינע לעגיסלאטיווע וואלן פארן פארלעמענט זייערער האט די פאטאך פארלוירן זייער מיאוס קעגן די מער עקסטערמע רעליגיעזע מוסולמענער פארטיי פון כאמאס, און זיי האבן רעזעגנירט אלע קאבינאט פאזיציעס, אנטשטאט נעמעדיג די ראלע פון די הויפט אפאזיציע פארטיי.
זינט דאן זענען זיי אפט אראפגעמאלן די וועלט מידיע אלס מער מאדערן און ציוויל כאטשיג זיי האבן נישט ווייניגער בלוט אויף זייערע הענט פון טארער אקטן ווי כאמאס אבער איצט איז דאס אלעס היסטאריע.
עזה פאס אדער עזה־שטרײַף איז א ברעג ים לאנגער שמאלער באדן לעגאויס דעם מיטלענדישן ים, גרעניצענדיג זיך מיט עגיפטן אויף איר דרום-מערב און ארץ ישראל צו איר צפון-מזרח.
עס איז בערך 25 מייל לאנג און 4 ביז 7 און א האלב מייל דאס ברייט. וואס צוזאמן איז דאס דער טאטאלער שטח פון 360 קוואדראט ק"מ (139 קוואדראט מייל).
אינעם עזה פאס וואוינען אומגעפער 1.8 מיליאן פאלעסטינער.
די טאריטאריע נעמט איר נאמען פון דער שטאט עזה וואס איז איר הויפטשטאט.
עס האט א 1.4 מיליאן איינוואוינער, וואס אלע זענען זיי פאלעסטינער.
די פאס פאר זיך און די פאפולאציע דערין זענען געפירט דורך די פאליסטינער נאציאנאלער אויטאריטעט, כאטשיג איצט נאכן קריזיס דארטן ווי די כאמאס מיליטאנטען האבן אומגעווארפן די קאנטראל פון פאטאך אום יוני 2007.
ישראל טוט נאכאלץ קאנטראלירן די לופט העכער עזה פאס און אויך די ים פארקער פון שיפן וואס קומען און גייען.
עס איז איצט נישט אנערקענט דורך קיינעם אז עס געהערט פאר עפעס א זעלבסטשטענדיג לאנד.
דעם 27סטן דעצעמבער 2008, נאך א פארלענגערטער תקופה ווען מ'האט געשאסן ראקעטן פונעם עזה פאס אין איר טעריטאריע, האט מדינת ישראל אנגעהאיבן די געגאסענע בליי אפעראציע קעגן דער חאמאס הערשאפט מיטן ציל פון ברענגען א יסודותדיקע ענדערונג אין דעם זיכערהייט מצב אין ישראל. דורכאויס דער קריגפירונג האבן גערעגנט ראקעטן אויף יישובים אין ישראל פונעם עזה פאס.
דעם 14טן נאוועמבער 2012, האט צה"ל אנגעפאנגען די עמוד ענן אפעראציע אינעם עזה פאס, נאך א פארצויגענער תקופה פון שיסן אין די יישובים אין דרום ישראל אין די פריערדיקע וואכן.
10 דעצעמבער 1956, דער מיליטערישער גענעראל פון עזה, דער גענעראל חיים גאון, ינווייז די פּאָסט אָפיס.
עזה איז די גרעסטע שטאט אינערהאלב דעם עזה פאס א טייל פון די פאלעסטינער טעריטאריעס.
די שטאט אנטהאלט א געזעלשאפט פון 400,000 איינוואוינער און מען רופט גאזא סיטיט דאס צו נישט אויסמישן מיטן גרעסערן שטח וואס הייס די עזה פאס.
מאכאמוד אבאסחתימה פון מאכמוד אעבאסמאכמוד אבאס (געבוירן 15טן נאוועמבער 1935, צפת) באוואוסט אויך ווי אבו מאזען (אויף אידיש טאטע פון מאזן, וואס איז זיין ערשטער זון) איז געווארן אויסגעוויילט ווי דער פארזיצער פון די פאליסטינער נאציאנאלער אויטאריטעט אום 9טן יאנואר 2005, און האט גענומען אפיציעל זיין אמט אום 15טן יאנואר 2005.
אבאס איז דער הויפט פאליטיקער פון פאטאך.
ער האט געדינט אלס דער ערשטער פרעמיער מיניסטער פון די פאלעסטינער אויטאנאמיע פון מערץ ביז צו אקטויבער 2003 ווען ער האט רעזעגנירט ערקלערנדיג אז דאס איז צוליב דעם וואס ער האט נישט גענוג שטיצע פון די ארץ ישראל און אמעריקע רעגירונג, ווי אויך אינערליכע העצערייען קעגן זיין רעגירונג.
פאר ער איז געווארן פרעמיער מיניסטער, האט אבאסא אנגעפירט די פי.על.או.ס פארהאנדעלונגן אפערעס דעפארטמענט.
ער איז געווען דער פארזיצער פון די פי.על.או.ס עקזעקיוטיווער קאמיטעט זינט נאוועמבער 11, 2004, נאך יאסיר אראפאט'ס טויט.
מיט חאמאס איצט אין קאנטראל פון די פאליסטינער אויטאריטעט, איז אבאס נאכאנאנד פארגעשטעלט אלס דאס פנים פאר מאדערנעזאציע פון פאלעסטינע.
א וואלד פייער איז א פייער וועלכע ברענט אין פעלדער און וועלדער און קען שווער קאנטראלירט ווערן צוליב די אומגעהויערע ברענשטאף וואס איז דארט פאראן. א וואלד פייער קען פאסירן פון היץ אדער פון מענטשן וועלכע טוען דאס בטעות און אמאל במזיד.
אין א דורכשניטלעכן יאר ווערן פארברענט צענדליגער מיליאנען אקער לאנד ארום דער וועלט און אין די פאראייניגטע שטאטן אליינס ווערן פארברענט ארום 5 מיליאן אקער לאנד יעדן זומער. איינמאל א וואלד פייער ברעכט אויס קען עס לויפן מיט א שנעלקייט פון 14 און א האלב מייל פער שטונדע און וועט זיך פירן אן אייגן לעבן – זוכנדיג אירע אייגענע וועגן וויאזוי צו בלייבן ביים לעבן און וויאזוי צו באקעמפן איר גרעסטן שונא, וואסער וועלכע ווערט געגאסן דורך די פייער לעשער.
אין געציילטע סעקונדן קען א קליינע פונק אדער די היץ פון די זון אנצינדן א קליינע פייער וועלכע וועט ביז א קורצע צייט זיך אויסשפרייטן צו צענדליגער מיילן, אויפעסנדיג די אויסגעטרוקענטע בלעטער, האלץ, גרינצייג, און אלעס אנדערש וואס שטייט איר אין וועג. וואלד פייערן רינגלען אסאך מאל ארום באוואוינטע געגענטער און ווערן א געפאר פאר די שטעטלעך איינוואוינער וועלכע מוזן אנטלויפן איבערלאזנדיג די גאנצע פארמעגן אונטער זיך.
א וואלד פייער הייבט זיך אן.
אין א הייסן זומער טאג ווען די גראז און ביימער אין די וועלדער זענען אויסגעטרוקנט ביז'ן לאצטן טראפן דארף נישט קומען מער ווי א קליינע פונק פון די רעדער פון א פארבייפארנדיגע באן וועמענס אייזן רייבט אין די שינעס און דער פונק וועט אין גיכן פארשפרייט ווערן צווישן די בושעס און דערנאך ארויף צו די גרויסע ביימער און א וואלד פייער וועט אויסברעכן ביז א קורצע צייט.
א וואלד פייער קען זיך אויך אנהייבן נאטורליך דורך די שטארקע היץ פון די זון אדער דורך א בליץ וועלכע גרייכט די ערד. אבער אויספארשער זאגן אז רוב וואלד פייערן קומען פון מענטשליכע טעותים וועלכע וואלט אין א גרויסן טייל געקענט פארמיטן ווערן אויב מענטשן וואלטן געווען אביסל מער פארזיכטיג.
די אויספארשער ווייזן אן אז רוב וואלד פייערן האבן זיך אנגעהויבן פון קעמפ פייערס, אויסגענוצטע אומאויסגעלאשענע ציגעראטן, שפילעריי מיט שוועבל און פייערוואורקס, און א גרויסע צאל פייערן קומען גאר פון מזידים וועלכע צינדן דאס אן פאר אינטערעסאנטקייט צו זען וויפיל מייל דאס וועט פארברענען און ווילאנג דאס וועט געדויערן צו פארלעשן.
ווי באקאנט איז פייער א כעמיקאלע רעאקציע צווישן ברענשטאף און אקסיגן וועלכע הייבט אן רעאקטן ווען עס גרייכט א געוויסע טעמפרעאטור. נישט יעדע זאך קען ברענען ווייל נישט יעדע מאטריאל פארמאגט די כעמיקאלן וועלכע ברענגט פייער. פון די מאטריאלן וועלכע קענען יא ברענען וועט יעדע פון זיי אנהייבן ברענען ווען עס דעגרייכט א געוויסע מאס היץ. דאס ווערט אנגערופן א פלעש פאוינט. האלץ פארמאגט איינע פון די בעסטע ברענשטאף כעמיקאלן פאר פייער וועלכע איז היידראקארבאן מיט וועלכע האלץ איז רייך. אויב עס רעגנט גענוג דעמאלט זענען אלע ביימער גענוג פייכט נישט צו דערלאזן א פייער אפילו אין גאר שרעקליכע היצן. אבער אויב עס מאנגעלט אין רעגן פאר עטליכע טעג וועט האלץ אנהייבן ברענען באלד ווען איר היץ דעגרייכט איר פלעש פאוינט וועלכע איז אינגאנצן 572 דעגרי (300 דעגרי צעלסיוס).
אין אנדערע ווערטער לעבט א פייער פון 3 זאכן: ברענשטאף, אקסיגן, און היץ. אין די פייער דעפארטמענט ווערט דאס אנגערופן די פייער טרייענגל צוליב אירע דריי קוועלער. ווען פייער לעשער באקעמפן א פייער וועלן זיי פרובירן אוועקצונעמען איינע פון די דריי קוועלער און אזוי פארלעשן דעם פייער.
איינמאל א וואלד פייער ברעכט אויס זענען פאראן עטליכע פאקטארן וועלכע באשטימען דעם פייער'ס אויסגאנג. די פאקטארן רעכענען אריין ברענשטאף, די וועטער, און טאפאגראפיע. געוואנדן לויט די פאקטארן קען אמאל א פייער זיך אליינס פארלעשן אדער וועט עס זיך צעשפרייטן צו א ווילדע פארציקער אויף טויזענטער מיילן.
ברענשטאף פאר די פלאמען.
וואלד פייערן צעשפרייטן זיך לויט די סארט און קוואנטום פון ברענשטאף וואס נעמט איר ארום. ברענשטאף קען מיינען אלעס אנגעהויבן פון ביימער, הויכע געוואוקסן (בראוש), און טרוקענע גראז וועלכע לויפן אין אפענע פעלדער און קען גרייכן הייזער. די צאל פון ברענענדיגע מאטריאל וועלכע נעמט ארום דעם פייער ווערט גערופן די ברענשטאף משא. די פייער דעפארטמענט רעכנט די ברענשטאף משא לויט די צאל ברענשטאף עס איז פאראן פער יעדע מאס ערד, דאס טייטש אזויפיל און אזויפיל טאנען ברענשטאף פער יעדע אקער לאנד.
אויב עס איז פאראן א קליינע צאל ברענשטאף פאר'ן פייער וועט דער פייער זיך צעשפרייטן לאנגזאמער און די פלאמען וועלן נישט זיין אזוי שטארק. אויב אבער איז פאראן אסאך ביימער און אנדערע געוואוקסן דעמאלט וועט דער פייער לויפן זייער שנעל און די פלאמען וועלן גיין זייער הויך און וועט געזען ווערן פון צענדליגער מיילן ווייט אוועק. אויסער דעם וואס מער ברענשטאף מאכט דעם פייער גיין שנעלער וועט די שטארקע היץ אויך שנעלער אויסטרוקענען די ברענשטאף און דער פייער וועט לויפן נאך שנעלער. וואו טרוקענער די וועלדער זענען אלס שווערער איז צו באקעמפן די פלאמען.
אין ווייטקייט וועט א וואלד פייער לויפן די שנעלסטע אויף טרוקענע גראז און בראושעס. כאטש ביימער האבן מער ברענשטאף ווי גראז געדויערט אבער לענגער דעם פייער צו גיין ווייטער ווייל עס האט א גרויסע ארבעט איינצוהילן דעם בוים אין פלאמען. אויף גראז האט ער א קליינע ארבעט און ער וועט לויפן זייער שנעל, באלד שנעלער וואו א מענטש קען אנטלויפן פון איר.
נאך א סיבה פארוואס א וואלד פייער לויפט זייער שנעל איז ווייל די טבע פון א פייער איז אז אויב עס איז פאראן עטליכע ערליי כעמיקאלן וועט עס געדויערן לענגער צו ברענען וואו איין כעמיקאל. אין וועלדער איז נאר פאראן גראז, בלעטער, און ביימער וועלכע פארמאגן אלע גרויסע קוואנטום פון היידראקארבאן און איז די איינציגסטע ברענשטאף פאר'ן פייער וואס מאכט דעם פייער לויפ'ן נאך שנעלער. נאך א ספעציעלע שטארקייט צו וואלד פייערן איז די רויך וואס קומט ארויס פון היידראקארבאן וועלכע איז זייער טרוקן און טוט אויסטרוקענען דעם ארומיגן געגענט גרייטמאכנדיג איר פאר דעם פייער וואס קומט.
ווינט און רעגן.
דער וועטער שפילט אויך א גרויסע ראלע אין וואלד פייערן. מערערע מאל ביי וואלד-פייערן אין קאליפארניע האט דער פייער ערשט נאכגעלאזט ווען א שניי איז באפאלן דעם ראיאן און עטליכע שטעטלעך זענען געראטעוועט געווארן פון דעם געפאר. א ווינט קען גוט צוהעלפן א פייער און וועט אים אויך העלפן קעמפן קעגן די פייער לעשער ווען א רעגן אדער שניי איז זיין שונא.
עס זענען פאראן 3 הויפט וועטער עפעקטן וועלכע קענען טוישן דעם גאנג פון א וואלד פייער. זיי זענען: די טעמפרעאטור, די ווינט, און פייכקייט. ווי דערמאנט פריער איז איינע פון די וויכטיגסטע זאכן פאר א פייער די היץ וועלכע ברענגט די כעמיקאלע רעאקציע. יעצט אויב איז די וועטער הייס איז עס די בעסטע שטאף פאר'ן פייער. אבער אויב עס ווערט קאלט דעמאלט וועט די שנעלקייט פון דעם פייער אויטאמאטיש נאכלאזן ווייל דער פייער וועט דארפן שווערער ארבעטן אויסצוטרוקענען די ברענשטאף. ביי רוב וואלד פייערן איז טאקע די ערגסטע צייט נאכמיטאג ווען די היץ פון טאג גייט ארויף צו אירע העכסטע שטאפלן און די פייערן ווערן שנעלער און ווילדער.
א ווינט קען האבן די גרעסטע עפעקט אויף א פייער ווייל עס ברענגט אים עקסטערע אקסיגן און קען אים פשוט טראגן שנעלער פון איין פלאץ צום צווייטן. א ווינט איז אבער פון די עפעקטן וועלכע מען קען זיך נישט אויסרעכנען פריער און קען טיילמאל קומען אין א סורפרייז.
די חרבנות וועלכע א פייער לאזט איבער ווענדט זיך אויך אסאך אין די ווינט. ווייל א פייער וואס ווערט געטריבן זייער שנעל דורך די ווינט וועט נאר אפברענען אויבערפלעכליך און אלעס וועט צוריקוואקסן נארמאל נאך א קורצע צייט. אבער אויב עס איז בכלל נישט פאראן קיין ווינט וועט דער פייער פארציקן אלעס און אויסברענען די ערד און מען וועט נישט קענען זען קיין נייע פירות פאר עטליכע יאר.
סייענטיסטן אין די נאציאנאלע צענטער פאר אטמאספערע פארשונג זאגן אז אויסער די אויבנדערמאנטע עפעקטן וואס א ווינט קען האבן צו א פייער קען דער פייער זעלבסט מאכן ווינטן זיך אליינס צוהעלפן. זיי ווייזן אן אויף א ספעציעלע קאמפיוטער מאדעל וועלכע זיי נוצן צו מעסטן די שטארקייט פון ווינטן וועלכע ווייזט קלאר אז די היץ און רויך וואס די וואלד פייערן געבן ארויס טוט באשאפן באזונדערע שטארקע ווינטן וועלכע לויפן אים די פארעם פון א טארנעידא און העלפן אסאך צו די שנעלקייט פון זיין פארשפרייטונג.
לויט די שטודיעס פון די זעלבע סייענטיסטישע ארגאניזאציע קען א וואלד פייער מיט די הילף פון א שטארקע ווינט אמאל לויפן אין די שנעלקייט פון 100 מייל פער שטונדע דורך שפריצן אזלעכע גרויסע פלאמען פון 60 פיס ברייט און 100 פיס לאנג. דאס פאסירט אבער געווענליך נאר ביי א קרוין פייער וועלכע לויפט נאר אויף די שפיץ פון ביימער און האט א טבע צו דעגרייכן הויכע בערג.
פייכקייט איז די איינציגסטע וועטער באדינונג וועלכע שטער א פייער. אין א פייכטע וועטער וועט דער פייער האבן א שווערע ארבעט אויסצוטרוקענען די פייכקייט פון דער לופט און זיין ברענשטאף. אויסערדעם וועט א פייכטע וועטער גאר קעמפן קעגן א פייער ווייל עס קילט אפ די היץ פונעם פייער מיט די פייכקייט אין איר אסטמאספערע.
רעגן איז אפגערעדט און יעדער פארשטייט אז דאס איז די בעסטע וועטער קעגן א וואלד פייער. רעגן וואסער זאפט איין אין די ביימער ערד און לאזט נישט קיין פרישע פייערן אויסברעכן.
פייערן אויף בערג.
די דריטע עפעקט אויף א וואלד פייער וועלכע מיר האבן פריער דערמאנט איז טאפאגראפיע. דער אויסשטעל פון די ערד און בערג קען אויך טוישן די גאנג פון א פייער אויף ביידע וועגן.
פייער האט א טבע אז עס לויפט שנעלער ארויף וואו אראפ און איז מיט דעם אנדערש ווי וואסער וועלכע פאלט מיט די וועלט'ס ערד צוציאונג'ס קראפט. א פייער לויפט גאר שנעל ארויף אויף בערג ווייל די היץ און רויך גרייטן צו דעם באדן דורך אויסטרוקענען יעדעס ביסל פייכקייט וואס עס איז פאראן. אבער איינמאל דער פייער איז אויפ'ן בארג האט ער א שווערע ארבעט צוריק אראפצוקומען פון די אנדערע זייט ווייל דארט האט ער נישט די היץ וועלכע העלפט אים אויסטרוקענען די פייכקייטן און ער וועט אליינס מוזן קעמפן זיך צו דערזען צוריק אראפ. יעדעס יאר ברעכן אויס טויזענטער וואלד פייערן און זייער אסאך פון זיי פארלעשן זיך פון זיך אליינס צוליב איינע פון די עפעקטן וועלכע מיר האבן אויסגערעכנט און פון דעם איז בערג די מערסטע פון זיי. פייערן גייען זייער אסאך מאל ארויף אויף די בערג און ברענען דארט אויס.
אין אויסטראליע איז אין א געוויסן זומער געווען א גרויסע וואלד פייער וועלכע האט אט געהאלטן ביים ארויפגיין א גרויסע בארג וועלכע איז געווען פיל מיט הייזער און א ווינט וועלכע האט געבלאזן אראפ פון בארג האט צוריקגעהאלטן דעם פייער פאר עטליכע טעג ביז עס האט נאכגעלאזט און דער פייער איז ארויף מיט איין אימפעט און פארציקט אלעס וואס עס האט דעגרייכט.
פייערן אויף בערג קענען אנמאכן מער חרבנות וועלכע קענען עפעקטירן אויף דעם ארום נאכדעם וואס א ווינט אדער שטארקע רעגן וועט אפשווענקן די פארברענטע ערד פן די בערג און וועט פארפלייצן דעם גאנצן ארום. אזא געשעעניש האט זיך אפגעשפילט אין גלענוואוד ספרינגס, קאלאראדא, און 994' ווען א וואלד פייער וועלכע האט פארברענט 2,000 אקער לאנד האט דעגרייכט א בערגיקע געגענט און ערשט 2 מאנאטן נאך די שריפה האט א שטארקע ווינט אפגעשוואנקן אלע אש פון די בערג און איז געפאלן אויף די אינטערסטעיט 70 וועלכע לויפט נעבן דעם און 30 אויטאס זענען באדעקט געווארן מיט מאראסט און 2 פון זיי האבן פארלוירן קאנטראל און זענען אריינגעפאלן אינעם קאלאראדא טייך.
א פייער איז אבער נישט נאר א פארציקער. וואלדפייערן קענען אמאל גאר זיין א טובה פאר די וועלדער ערשטנס ווייל אמאל וועט א קליינע פייער פארמיידן א גרעסערע פייער וועלכע וועט נאכפאלגן שפעטער אדער א יאר דערויף און וויבאלד די בראושעס זענען שוין אפגעברענט וועט עס נישט קענען פארשפרייט ווערן. וואלד פייערן קענען אויך אמאל העלפן באזייטיגן קראנקהייטן וועלכע כאפן זיך אן אויף גראז און וועט אין געוויסע פעלער גאר בעסער מאכן געוואקוסן דורך די אפפאל פון די ביימער וועלכע קוראזשירן נייע געוואוקסן.
באקעמפן דעם פייער.
די טויזענטער פייער לעשער וועלכע קעמפן קעגן וואלד פייערן יעד'ן זומער האבן א שווערע ארבעט ווייל זיי ארבעטן אין גאר שווערע היצן מיט אלע זייערע שמונה בגדים אויף זיך. רוב פייער דעפארטמענטס אין די באטרעפענדע סטעיטס פארמאגן א ספעציעלע עליטע אפטיילונג וועלכע גיבן זיך אפ מיט וואלד פייערן. די ספעציעלע פייער לעשער ווערן צעטיילט אין 2 גרופעס: א "האטשאט" גרופע און א "סמאוקדזשאמפערס" גרופע.
די האטשאט גרופע באנעמט זיך מיט אויפשטעלן אן ארט וואו זיי באזייטיגן יעדע סארט ברענשטאף כדי צוריקצוהאלטן דעם פייער פון אריבערגיין אויף ווייטער. אין ענגליש ווערט דאס אנגערופן א פייער ברעיק און אין אסאך סטעיט'ס פארמאגן שוין רוב וועלדער אזעלכע פייער ברעיקס אין פאל עס ברעכט אויס א פייער זאל עס נישט גיין צו ווייט.
סמאוקדזשאמפערס זענען א ספעציעלע גרופע וועלכע טאנצן ארויס פון פליגער אין פייער רינגן וועלכע זענען נאכגעלאזט אינמיטן און מאכן א פייער ברעיק און באזייטיגן אלע קליינע פייערן עס זאל נישט ווערן גרויסע פייערן. די גרופע ווערט אנגעפירט און טרענירט דורך די פארעסט סערוויס דעפארטמענט.
אויסער די הויפט טעכניקן איז פאראן אנדערע וועגן וויאזוי מען פארמיידט וואלד פייערן פון פארשפרייטונג. אמאל נוצט מען גאר א פייער קעגן א פייער און מען ברענט אפ א געוויסע געגענט אונטער א קאנטראל אזוי אז ווען דער פייער וועט דארט דעגרייכן וועט עס מער נישט האבן קיין ברענשטאף צו גיין ווייטער. די ספעציעלע פייער לעשער נוצן אויך פליגער וועלכע טראקסן אראפ טויזענטער גאלאנען וואסער אדער שטוב צו דערשטיקן דעם פייער.
אויסער וואסער און שטויב איז פאראן א ספעציעלע רויטע שטויב וועלכע איז א כעמיקאל וועלכע קען נישט ארבעטן צוזאמען מיט פייער און וועט קעמפן צו פארלעשן דעם פייער.
ראול וואלענבערג (געבוירן כ"א אב ה'תרע"ב; דעם 4טן אויגוסט 1912) א שוועדישער דיפלאמאט אין אונגארן ביי דער צווייטער וועלט מלחמה וואס האט געראטעוועט צענדליקע טויזנטע אונגערישע אידן און איז פארעכנט אלס א חסיד אומות העולם. פון זיינע אקטן: ער האט צעטיילט שוועדישע פאספארטן פאר די אידן אין בודאפעשטער געטא זאלן זיך קענען אריבערציען צו די נייטראלע שוועדן, און האט אויפגעשטעלט אין שוועדן שוצערטער פאר די אידן. אויך האט ער געדריקט הויכגעשטעלטע נאציס און אונגערישע צו פארמיידן דער פארשיקוקונג פון אידן קיין אוישוויץ און אפילו אפגעהאלטן מיט זיין קערפער פארשיקונגס פון אידן.
נאך דער מלחמה ווען די רויטע ארמיי האט איינגענומען אונגארן, איז ער גענומען געווארן קיין רוסלאנד, און ער איז פארשווינדען געווארן אויף שטענדיג, נישט איבערלאזנדיג קיין שפורן.
לויט פארשידענע אפשאצונגען, איז ער אומגעקומען דורך די ען קא ווע דע.
א באנק (מ״צ בענק) איז א אינסטיטוציע וועלכע שטעלט צו אלע סארט פינאנציעלע סערוויסעס ווי בארגן געלט, אוועקלייגן געלט, אינוועסטמענטס, קרעדיט קארד, דעביט קארד, באנקנאטן, און מטבעות.
וואס איז א באנק?
בענק זענען קריטיש צו דער עקאנאמיע וויבאלד זיי זענען הויפט אינסטיטוציעס פון געלט האנדלונג, און אָן זיי וואלט מען נישט געקענט טאן קיין ביזנעס וויבאלד מען וואלט נישט געהאט פון וואנעט צו בארגן קיין געלט. מענטשן וואלטן נישט געקענט קויפן קיין הייזער און קינדער וואלטן נישט געקענט גיין אין קאלעדזש וויבאלד צו די אלע זאכן פעלט זיך געווענליך אויס אן הלוואה וועלכע מען צאלט אפ צעביסלעך מיט פראצענט.
ווי געזאגט איז בארגן די הויפט פונקציע פון א באנק. די באנק נעמט אן איינצאלן פון מיליאנען קונטן און זי נוצט דאס געלט אויף צו בארגן און מאכן א ריווח דערפון. זי גוט אויך א טייל פון דעם ריווח פאר די וואס בארגן איר דאס געלט און דאס ווערט צוגעטיילט דורך אינטערעסט. אבער א באנק קען נישט ארויסבארגן דאס גאנצע געלט וויבאלד זי מוז דאך האבן געלט פאר די טאג טעגליכע באנקירונג. דער מאקסימום וואס א באנק קען ארויסבארגן שטייט היינט צווישן 90 און 97 פראצענט, געוואנדן לויט די באנק סארט. די מאקסימום ווערט באשטימט דורך די פעדעראלע רעזערוו און דאס ווערט זייער שטרענג נאכגעקוקט. פארשטייט זיך אז דאס געלט דארף נישט זיין אין קעש ווייל קיין איין באנק פארמאגט נישט צופיל קעש און רוב געלט איז נאר עלעקטראנישע געלטער וועלכע זי האלט אין אן קאנטע מיט די פעדעראלע רעזערוו. אין אנדערע ווערטער מיינט דאס אז א באנק קען ארויסבארגן פיל מער געלט וויפיל קעש זי פארמאגט.
פון יעדע הונדערטער וואס א מענטש לייגט אריין אין באנק ווערט 90 דאלאר דערפון גענוצט צו בויען די עקאנאמיע. דאס געלט ווערט ארויסגעבארגט צו א צווייטע באנק אדער פינאנציעלע אינסטיטוציע וועלכע בארגט דאס ווייטער און אזוי בויעט זיך די עקאנאמיע. מיט דעם כוח ווערט געלט גענוצט צווישן די באפעלקערונג פיל מער וויפיל עס עקזיסטירט באמת. דער דורכשניטליכער מענטש האלט טאקע אין באנק נאר עטליכע צענדליגער טויזנטער דאלאר אבער מיט דאס געלט קען מען מאכן כפלי כפלים.
די סוקסעס פון באנקירונג.
באנקירונג איז געבויט אויף צוטרוי. מיר געטרויען די באנק אז זיי וועלן אפהיטן אונזער געלט און די באנק געטרויעט פאר וועמען זי בארגט דאס אז יענער וועט דאס אפצאלן. דאס געלט וואס מיר שטעלן אריין אין באנק ווערט אוועקגעבארגט פאר אנדערע אבער ווען אימער מיר דארפן דאס קענען מיר דאס אפנעמען. דאס ווערט אנגערופן דער פלוס פון געלט. איינער לייגט אריין און א צווייטער נעמט ארויס. די באנק דארף שטענדיג האלטן קאנטראל וויפיל קעש זי פארמאגט ווייל יעדן טאג קומען מענטשן און נעמען ארויס געלט. אויב זאלן אלע קאסטומערס אנקומען איין אינדערפרי און יעדער זאל אפבעטן זיין געלט וועט די באנק דאס נישט קענען צושטעלן. עס קלינגט אביסל שרעקעדיג, אבער דאס איז קיינמאל נישט קיין פראבלעם ווייל עס פאסירט נישט אזא מין זאך היינטיגע צייטן.
עס זענען פאראן טעג וואס מער מענטשן ברויכן האבן געלט ווי בעפאר חגאות און דעמאלט דארף די באנק צושטעלן מער קעש ווי געווענליך. יעדע וויקענד איז פאראן מער קעש אין די באנק און אינמיטן די וואך איז די באנק כעמט ליידיג פון קעש ווייל זייער ווייניג מענטשן נעמען ארויס געלט דעמאלט.
רוב בענק אין אמעריקע האבן אינשורענס דורך די פעדעראלע רעגירונג. אויב א באנק גייט באנקראט, אדער עס האלט בעפאר'ן גיין באנקראט און מענטשן קענען נישט באקומען זייער געלט וויבאלד עס איז נישט פאראן, איז מען פארזיכערט דורך די פעדעראלע רעגירונג ביז 100 טויזענט דאלאר. אויב איינער פארמאגט מער פון דעם איז כדאי ער זאל צעשפרייטן זיין געלט צווישן עטליכע בענק אין פאל אזא זאך וועט אמאל פאסירן.
סארטן בענק.
עס זענען פאראן עטליכע סארט באנק אינסטיטוציעס. רוב בענק זענען קאמערציאלע בענק וועלכע זענען געמאכט צו סערווירן די ביזנעס קלאס אבער די אלע בענק גיבן אויך קאנטעס פאר יעדן איינעם וויבאלד זיי ווילן שטארק האבן וואס מער געלט. עס זענען פאראן סעווינגס בענק, סעווינגס ענד לאונס, קאאפעראטיוו בענק, און קרעדיט יוניאנס וועלכע זענען אלע אין פאקט בענק נאר ווערן אנגערופן מיט דעם נאמען טריפט אינסטיטוציעס.
די אלע סארט בענק זענען ארגינעל אויפגעשטעלט געווארן צו געבן סערוויס פאר די וואס קענען נישט באקומען קיין סערוויס מיט די קאמערציאלע בענק. סעווינגס בענק זענען ארגינעל געגרינדעט געווארן פאר די שוואכע פארדינער וועלכע ווילן האלטן זייער געלט אין באנק. סעווינגס ענד לאונס אסאסיאציעס זענען געגרינדעט געווארן אין די 80'גער יארן צו געבן סערוויס און לאונס פאר ארימע מענטשן זיי זאלן קענען קויפן הייזער. קרעדיט יוניאנס זענען געגרינדעט געווארן צו געבן הלוואות פאר מענטשן אין פאל פון אן עמוירדזשענסי ווי א מעדיקל עמוירדזשענסי אדער ענליכע זאכן ווען מען מוז זאפארט האבן געלט.
היינט צו טאג גיבן אלע בענק אלע סערוויס וויבאלד יעדער וויל יענעמ'ס ביזנעס. די קאמערציאלע באנק גיט אן הלוואה פאר אן עמוירדזשענסי און די קרעדיט יוניאן גיט א קאמערציאלע הלוואה און אויך מארטגעדזשעס.
וויאזוי א באנק מאכט געלט.
בעפאר מען טראכט אריין דערין די ערשטע מאל מיינט מען אז א באנק איז מער ווי א סערוויס וועלכע מאכט אויך אביסל געלט אין א זייט. אין פאקט איז א באנק א ביזנעס פונקט ווי אלע ביזנעסער און זי מאכט שווערע געלטער.
זייער פשוט. די באנק בארגט ארויס געלט און בעט דאס אפ מיט אינטערעסט. פון די אינטערעסט קומט אריין ביליאנען דאלארן וויבאלד די באנק בארגט ארויס צענדליגער ביליאנען דאלארן. די באנק גיט אראפ א טייל פון די אינטערעסט וואס זי פארדינט פאר די וואס האלטן געלט אין אירע קאנטעס. טייל קאנטעס באקומען בכלל נישט קיין אינטערעסט, טייל אביסל, און טייל אסאך. אבער דאס איז אלעס נאר א קליינע טייל פון וויפיל אינטערעסט די באנק מאכט מיט יענע געלט.
אינטערעסט ראטעס זענען אבער נישט קיין באשטימטע זאך און טוישט זיך כסדר. דער הויפט זאך וואס טוישט די אינטערעסט ראטעס איז די זעלבע זאך וואס טוישט פרייזן פון פראדוקטן אין א געווענליכע פירמע. און דאס ווערט אנגערופן: סופליי און פארלאנג. פונקט ווי א נארמאלע פירמע וועט אראפלאזן די פרייז ווען זי האט קונקורענט וועלן די בענק אויך אראפלאזן די אינטערעסט ראטעס צוליב קאנקורענט. פונקט ווי א נארמאלע פירמע וועט הייבן די פרייזן ווען זי האט ווייניג סופליי אזוי אויך וועלן זיך די אינטערעסט ראטע הייבן אויב עס איז פאראן ווייניג געלט צו בארגן. אויך די עקאנאמיע קען טוישן די אינטערעסט ראטעס וויבאלד אמאל פעלט זיך אויס צו הייבן די אינטערעסט ראטעס כדי מער מענטשן זאלן אינוועטסירן און אמאל פעלט זיך אויס צו נידערן די אינטערעסט ראטעס ווען די עקאנאמיע שטייט נישט גוט און מענטשן בארגן נישט קיין געלט פון די בענק.
די דורכשניטליכע אינטערעסט ראטעס ווערן קאנטראלירט דורך די פעדעראלע רעזערוו אבער יעדע באנק באזונדער קען גיין ביליגער אדער טייערער לויט איר באגער כדי צוצוציען מער קונדן.
ווען א באנק בארגט ארויס געלט פאר א מענטש אדער פירמע איז דאס אן איינשטעל וועלכע די באנק נעמט אונטער. וויפיל מאל מאכט זיך אז א פירמע גייט באנקראט אדער די אינוועסטמענט ארבעט זיך נישט אויס און די באנק דערלייגט דאס געלט. די אינטערעסט ראטעס איז געווענליך טייערער ווי גרעסער דער איינשטעל. ווען א מענטש מיט א גוטע קרעדיט היסטאריע בארגט געלט וועט ער באקומען די בעסטע אינטערעסט פרייזן וויבאלד די באנק פארלאזט זיך שוין אויף אים אז ער באצאלט. אבער אויב א מענטש בארגט געלט צום ערטשן מאל אדער אויב ער האט א שוואכע קרעדיט היסטאריע וועט די באנק מוזן בעטן מער אינטערעסט וויבאלד דער איינשטעל איז גרעסער און דאס קומט מיט א טייערערע פרייז.
אינטערעסט איז נישט קיין פרוטות כאטש עס קוקט אויס ווייניג. אינטערעסט ווערט גערעכנט איינע אויף די אנדערע וואס ווערט אנגערופן קאמפאנדעט. ווען א מענטש נעמט ארויס א מארטגעדזש פון 250 טויזענט דאלאר פאר 25 יאר אין די אינטערעסט ראטע איז 4 פראצענט וועט ער צאלן איבער 100 טויזענט דאלאר אין אינטערעסט וויבאלד די אינטערעסט ווערט גערעכנט איינע אויף די אנדערע יאר נאך יאר.
עס קוקט טאקע אויס זייער טייער אבער אין פאקט איז עס כדאי ווייל אנדערש וואלטן מיר געדארפט ארבעטן א גאנץ לעבן צו קענען אועקלייגן די גאנצע געלט צו קויפן א הויז. אזוי קען מען דאס קויפן ווען מען איז יונג און מען צאלט עס אפ צעביסלעך. דאס זעלבע איז מיט ביזנעס. ווייניג מענטשן וואלטן געקענט אנהייבן א ביזנעס ווען נישט די באנק. אויב די ביזנעס ארבעט זיך אויס האט זיך עס פיל מאל געלוינט צו צאלן דער פרייז פאר די אינטערעסט.
איינצאל זיכערהייט.
אין די פאראייניגטע שטאטן זענען פאראן 12 רעזערוו בענק צעשפרייט איבער אמעריקע וועלכע זענען ווי אפטיילונגן פון די פעדעראלע רעזערוו באנק אין וואשינגטאן. די פעדעראלע רעזערוו האט א רייע רעגולאציעס וועלכע זי פארלאנגט פון אלע בענק זאלן נאכפאלגן וועלכע פארזיכערן דאס געלט פון די קאסטומערס. און צוגאב איז פאראן אן אינשורענס פון די פעדעראלע רעגירונג ביז 100 טויזענט דאלאר פער מענטש ווי פריער דערמאנט.
די אינשורענס איז צושטאנד געקומען אין די 930' יארן ווען עס האט געהערשט א דעפרעסיע אין אמעריקע און יעדע שטיק צייט איז ארויס קלאנגן איבער א געוויסע באנק אז זי שטייט שוואך. וואס עס האט פאסירט דארף מען נישט אראפלייגן. ביז מינוטן זענען אלע מענטשן צוזאמענגעלאפן און פארלאנגט די באנק זאל זיי ארויסגעבן אלע געלט. אפילו אויב דאס איז נאר געווען א פאלשע קלאנג איז די באנק געווען אויף צרות פשוט ווייל זי האט נישט פארמאגט אזויפיל געלט אין קעש.
זעענדיג אז דאס לאנד און בענק גייען צוגרונד, האט די פעדעראלע רעגירונג אויפגעשטעלט די "פעדערלע דעפאזיט אינשורענס קאאפעראציע" וועלכע האט פארזיכערט פאר יעדן איינעם אז זייער געלט איז פארזיכערט דורך די פעדעראלע רעגירונג און אזוי האט זיך אפגעשטילט די פראבלעמען. אין יענע יארן איז די מאקסימום פארזיכערונג געווען $2,500 פער מענטש און איז געדאפעלט געווארן ביז עטליכע יאר.
היינט איז פאראן גאר א שטארקע פובליק צוטרוי צו די באנק סיסטעם און די אינשורענס שטייט היינט ביי $100,000. אין צוגאב צו די פעדעראלע אינשורענס גיבן רוב בענק היינט אייגענע אינשורענס וועלכע פארזיכערט פון גניבות און שווינדלערייען אבער דאס איז געוואנדן לויט די באנק'ס פאליסיס וועלכע איז אנדערש איינע פון די אנדערע.
טשעקקאנטעס.
א באנק שטעלט צו אסאך פינאנציעלע סערוויסעס (פראדוקטן) פאר אירע קאסטומערס. די מערס גענוצטע סערוויס איז די טשעקקאנטע וועלכע איז געמאכט צו קענען אריינלייגן און ארויסנעמען געלט יעדע מינוט אין טאג אן דעם וואס מען זאל דארפן צאלן אינטערעסט אזויווי עס איז דער פאל מיט א קרעדיט קארד. מען קען ארויסנעמען דאס געלט דורך א טעללער, דורך די מאשין, אדער דורך א טשעק. אין צוגאב קען מען נוצן דאס געלט אין די טשעקקאנטע דורך א דעביט קארטל צו קויפן פראדוקטן אן דארפן מיטנעמען קעש.
זינט עס איז אזוי גרינג צו נוצן דאס געלט אין די קאנטעס גייען אדורך ביליאנען טראנזאקציעס פער טאג אין די באנק סיסטעם און אלעס מוז פונקטליך רעקארדירט ווערן דורך א פארגעשריטענע קאמפיוטער סיסטעם. אויסער די עלעקטראנישע טראנזאקציעס איז פאראן מיליאנען טשעקס וועלכע גייען אדורך יעדן טאג און עס וואלט גענומען טויזענטער ארבייטער פאר יעדע באנק צו באהאנדלן יעדע טשעק.
צו דעם איז פאראן אזא זאך ווי א קלירינג הויז וועלכע גיבט זיך אפ נאר מיט דעם. אלע טשעקס קומען אן אהין און זי באהאנדעלט דאס און מאכט אן עלעקטראנישע טראנזאקציע פאר די באנק. אויך די באנק מאשינען ווערן אנגעפירט דורך א דריטע פארטיי פירמע וויבאלד די באנק אליינס האט נישט די צייט און ארבייטער דאס צו טאן אליינס. דאס געלט וואס ווערט דארט דעפאזיט ווערט אפגענומען יעדע נאכט דורך א ספעציעלע פירמע וועלכע ארבעט פאר די באנק. די פירמע דארף אויך צושטעלן די קעש אין די מאשינען אז עס זאל זיין גענוג צו יעדע צייט.
אנדערע סערוויסעס.
די צווייטע מערסט אויפגעכאטע קאנטע איז די סעווינגס קאנטע וועלע איז גארנישט אנדערש ווי די טשעקקאנטע מיט'ן איינציגסטן אויסנאם אז עס פארדינט אינטערעסט. די סעווינגס קאנטע איז געמאכט צו האלטן קליינע סכומים געלט וועלכע זאל שטענדיג זיין גרייט צום באנוץ און זאל אין דער זעלבער צייט פארדינען אינטערעסט.
אויב וויל מען פארדינען מער אינטערעסט דארף מען אריינשטלען דאס געלט אין אנדערע סארט קאנטעס וועלכע די באנק שטעלט צו פאר גוטע אינטערעסט פארדינסטן. ווי לענגער מען פארשפארט דאס געלט אלס מער אינטערעסט פארדינט מען און די אינטערעסט ראטעס קענען זיין אנדערש אין איין באנק ווי די צווייטע.
אויסער די הויפט באנקירונג סערוויסעס שטעלט א באנק צו אלע סארט פינאנציעלע סערוויס היינט צו טאג. א באנק גיט ארויס הלוואות, לאזט באצאלן בילס, גיט אינוועסטמענט סערוויס, רעטייערמענט און ערציאונגס פלענער, פארשידענע אינשורענס, און נאך צענדליגער זאכן וועלכע מיר נוצן יעדן טאג.
קאנטערטעראריזם איז די טרענירונג פון סטראטעגיעס, טאקטיקן, און טעכניקן וויאזוי צו באקעמפן טעראריזם. זינט טעראריזם איז שטארק צעשפרייט איבער די וועלט, איז דאס א פריאריטעט פאר אלע רעגירונגן.
די אויספירונג פון קאנטערטעראריזם.
קאנטערטעראריזם ווערט אויסגעפירט אין פארשידענע וועגן. עס פארלאנגט צוזאמענצוקלויבן אינפארמאציע איבער טעראריסטן און זייערע אקטיוויטעטן, צו נוצן די געקליבענע אינפארמאציע און אקטועל פארמיידן טעראריזם און באשטראפן די שולדיגע, ארבעטן אינאיינעם מיט אנדערע לענדער צו דערשטיקן די גלאבאלע טעראריזם נעטוואורק, און דערשמעקן און צעשטערן די פינאנציעלע שטיצע וועלכע ווערן גענוצט צו אפערירן טעראריזם. אין צוגאב, דארפן די קאנטערטעראריזם אגענטורן ארויפלייגן סאנקציעס אויף לענדער וועלכע שטיצן טעראריזם אדער לאזן טעראריסטן אפערירן אין זייער טעריטאריע און צומאל פארלאנגט עס אויך צו נוצן מיליטערישע כוחות. נאך א טייל פון קאנטערטעראריזם איז צו באיינפלוסן די פובליק און די וועלט אז טעראריזם איז שלעכט און מיט דעם זיי אויסשליסן פון אלע אנדערע מיליטערישע קאנפליקטן און פאליטיש געשטימטע שטורעמעס.
רעגירונגן גייען נאך און קלייבן אינפארמאציע איבער טעראריסטן, זייערע צילן, און זייערע מעגליכקייטן אויסצופירן זייערע געפלאנטע אקטן און מיט דעם טוט מען באווארנען די פובליק און צעשטערן די בייזוויליגע פלענער. אין די שפיאנאזש וועלט ווערט דאס אנגערופן אינטעליגענץ קלייבונג און די אגענטורן וואס קלייבן די אינפארמאציע ווערן אנגערופן אינטעליגענץ אגענטורן. אין די פאראייניגטע שטאטן זענען פאראן מערערע אינטעליגענץ אגענטורן, ווי מיר וועלן באלד זען, וועלכע ווערן אינאיינעם אנגערופן די אינטעליגענץ קאמיוניטי.
די ארבעט פון קאנטערטעראריזם איז זייער א שווערע ווייל די טעראריסטן ארבעטן געווענליך זייער באהאלטן און מאכן זייערע קאמיוניקאציעס אין דערווייטערטע געגענטער. די אגענטורן מוזן זיך פארלאזן אויף קוועלער וועלכע זיי ווייסן אליינס נישט אויב עס איז גענוג קראנט. אויף די אנדערע זייט דארפן די אגענטורן האלטן זייערע אינפארמאציע שטארק אין געהיים כדי די טעראריסטן זאלן נישט וויסן אז מען פאלגט זיי נאך. אין קאנווענציאנאלע שפיאנאזש ווייסט מען אז עס איז פאראן א רעגירונג, מען ווייסט איבער זייערע אפטיילונגן און אגענטורן, מען ווייסט זייערע פאליסיס און מיליטערישע מעגליכקייטן, און מען ברויך נישט האלטן די אלע אינפארמאציע אין געהיים. אין קאנטראסט איז טעראריזם'ס גאנצע עקזיסטענץ א מיסטעריע און איינמאל מען ווייסט שוין יא מעג קיינער נישט וויסן דערפון.
אינפארמאציע איבער טעראריסטן ווערט געקליבן דורך צוויי וועגן: טעכנישע און לעבעדיגע. טעכנישע אינפארמאציע ווערט געקליבן דורך פארגעשריטענע סעטעלייטס און אנדערע עלעקטראנישע דעווייסעס וועלכע ווערן אונטערגעלייגט. לעבעדיגע אינפארמאציע ווערט געקליבן דורך לעבעדיגע שפיאנען און אינפארמאנטן וועלכע שפילן מיט די טעראריסטן. די לעבעדיגע שפיאנען ארבעטן אויפ'ן זעלבן סיסטעם ווי אמאל אבער די טעכנישע שפיאנאזש טוישט זיך יעדע שטיק צייט ווייל אויך די טעראריסטן ווערן מער און מער פארגעשריטן און מען דארף כסדר טוישן די טעכנאלאגיעס און טאקטיקן. מאכטפולע טעראריסטישע גרופעס ווי אל-קאידא נוצן פארגעשריטענע קאודס אין זייער קאמיוניקאציע און שיקן מעסעדזשעס אין ספעציעלע פארמאטן צו וועלכע זיי האבן אייגענע קאמפיוטער פראגראמען דאס אפצוליינען.
סעטעלייטס ווערן אויך גענוצט צו דערשפירן טעראריסטן דורך פאטאגראפירן זייערע טרענירונגס באזעס און וואפן מאגאזינען. די סעטעלייטס פאר זיך טוען א גוטע ארבעט אבער פון דעם אליינס קען מען נישט גענוג ארויסבאקומען און אויך די סעטעלייטס האבן פראבלעמען ווייל זיי ארבעטן נישט געהעריג ביינאכט אדער אין שווערע וועטער אומשטענדן.
דורכאויס די היסטאריע האבן רעגירונגן שטענדיג רעקרוטירט לעבעדיגע שפיאנען און אינפארמאנטן וועלכע האבן אריינגעדרינגן צווישן די טעראריסטן, ספעציעל אין אזעלכע פעלער וואו טעכנישע שפיאנאזש איז געווען אוממעגליך. אבער אויך צו לעבעדיגע שפיאנען זענען פאראן לימיטס.
אלע דעמאקראטישע רעגירונגן באטראכטן אויסלענדישע שפיאנאזש אלס א פארברעכן אפילו אויב די צוויי לענדער באטראכטן זיך אלס פריינט צווישן זיך. דערפאר מוזן די אגענטורן זיין זייער פארזיכטיג מיט זייערע אגענטן זיי זאלן נישט אנטדעקט ווערן וואס קען פירן צו פאליטישע קאנפאנטראציעס. אגענטן דארפן זיך לערנען פרעמדע שפראכן און קולטור בעפאר זיי קענען געשיקט ווערן פאר א מיסיע כדי זיי זאלן זיך קענען אויסמישן צווישן די טעראריסטן און עס איז זייער שווער צו טרעפן גענוג וויליגע אגענטן צו טאן אזעלכע ארבעט וועלכע קען זיי פירן אין טורמע אויף זייער גאנצן לעבן אדער קענען זיי אומגעברענגט ווערן.
רעגירונגן מוזן אויך זיכער מאכן אז זיי שיקן ארויס אייגענע שפיאנען וועלכע זענען געטריי צו די לאנד און וועלן נישט פארראטן און ווערן געדאפעלטע אגענטן. נאך א סיבה איז ווייל מען קען זיך נישט פארלאזן אויף פרעמדע שפיאנען און זייערע אינפארמאציע ווייל עס האט זיך שוין מערערע מאל ארויסגעשטעלט אז די אינפארמאציע איז געווען פאלש און האט גאר געשטערט די ארבעט. די טעראריסטן ווייסן אז עס קענען זיך אריינדרייען שפיאנען און וועלן טיילמאל שיקן פאלשע מעסעדזשעס מיט וועלכע זיי וועלן צעמישן די שפיאנען און אגענטורן. אויסערדעם איז די אויסוואל פון די אגענטן זייער א שווערע ארבעט ווייל מען דארף געווענליך צוקומען צו קרימינאלע מענטשן וועלכע זענען וויליג צו ארבעטן פאר די רעגירונג אנשטאט גיין אין טורמע. די רעגירונג דארף זיין זייער פארזיכטיג וועמען זיי נעמען ווייל אמאל קענען זיי ליידן שווערע קאנסקעווענצן דערפון שפעטער.
אויסער די אינפארמאציע וואס ווערט געקליבן דורך לעבעדיגע שפיאנען און טעכנאלאגישע דיווייסעס דארפן אלע רעגירונגן צוקומען צום צווייטענ'ס אינפארמאציע און נוצן אויך געפובלישטע אינפארמאציע וועלכע ווערט געברענגט אין באגלייבטע צייטונגן און ביכער. די ארטיקלן און אינפארמאציע ווערט אנאליזירט און ווערט אויך גענוצט אלס א טייל פון די אינפארמאציע.
נאך אלעם איז אבער טעראריזם א גרויסער פראבלעם און וויפיל אגענטורן און אגענטן וועלן ארבעטן דערויף וועט נישט זיין גענוג ווייל מען קען זיך נישט אויסרעכנען מיט טעראריסטן וועלכע טוישן זייערע מיינונגן פון איין טאג אויף די אנדערע און קומען אויף מיט נייע בייפאלן און צילן וועלכע מען פון פריער נישט אויסרעכנען. מענטשן האבן קריטיקירט פארוואס די אמעריקאנער רעגירונג האט פארפעלט צו אנטדעקן די בייזוויליגע סעפטעמבער 11 פלענער, טייל האבן עס אנגעלייגט אויף די שוואכע קאמיוניקאציע צווישן די אגענטורן, אנדערע האבן געזאגט אז מען האט זיך צופיל פארלאזט אויף טעכנאלאגישע שפיאנאזש, און אנדערע האבן אנגעוויזן אז מען האט פשוט פארזען די געפאר וועלכע איז געקומען נענטער און נענטער. אלעס קען זיין, אבער דאס אז די היידזשעקער האבן איבערגענומען א פליגער מיט דזשילעטן האט קיינער זיך נישט געקענט פארשטעלן. אזוי איז געווען אין אפריקע מיט די אמבאסאדעס באמבארדירונג. קיינער האט דאס נישט געקענט אויסרעכנען פון פאראויס ווייל דער גאנצער ראיאן איז פון יארן פריער באטראכט געווארן אלס א "לאו ריסק" זאנע וויבאלד עס זענען קיינמאל פריער נישט געווען קיין אטאקעס אויף אמעריקאנער אינטערעסן אין מזרח אפריקע.
זיכערהייט מאסנאמען קעגן טעראריזם.
זינט טעראריזם איז געווארן א פראבלעם פאר אמעריקע האט די קאנטערטעראריזם קאמיוניטי אויפגענומען א רייע נייע זיכערהייט מאסנאמען וועלכע קענען באשיצן געביידעס אדער אנדערע צילן קעגן באמבעס. די רעגירונג האט שוין אויסגעגעבן ביליאנען דאלארן פאר נייע זיכערהייטן ווי באמבע-באשוצטע געביידעס, ארמאר, וואפן דערשפירער, און נאך צענדליגער ערליי מאסנאמען וועלכע קאסטן אלע פאנטאסטישע סכומים. די ספעציעלע זיכערהייטן זענען איינגעשטעלט געווארן אין געביידעס איבער'ן לאנד און אויך אין אויסלאנד. וויבאלד די קאסטן זענען זייער הויך און די שאנסן פאר א טארער אטאקע זענען קליין האט די רעגירונג געברויכט שטודירן און באשלוסן וועלכע געביידעס זענען וויכטיגער און וועלכע נישט.
אינעם פארגאנגנהייט האבן טעראריסטן צום מערסטן אטאקירט אפיציעלע צילן ווי פאליטישע פירער, דימפלאמאטן, וויכטיגע רעגירונג'ס געביידעס, און אמבאסאדאס צוליב זייער סימבאלישע וויכטיקייט. נאך א פאפולערע טעראריזם פלעגט זיין פליגער היידזשעקינגס וועלכע די טעראריסטן האבן שטארק געלויבט צוליב איר דראמאטישקייט און שרעק וואס עס האט אנגעווארפן אויף די באטרעפענדע לענדער און אפישעלס. היידזשעקינגס האט זיך אבער סוקסעספול געעענדיגט נאכדעם וואס מען האט קיינמאל נישט נאכגעגעבן פאר טעראריסטן און רוב היידזשעקינגס האבן זיך געענדיגט מיט א דורכפאל פאר די היידזשעקערס. די רעגירונגן האבן אויך אונטערגענומען שטרענגערע מאסנאמען צו פארהאלטן דאס ארויפשמאגלן וואפן אויף א פליגער און עס האט גוט געהאלפן. אפילו די סעפטעמבער 11 היידזשעקער האבן לויט עקספערטן נישט ארויפגעשמאגלט קיין וואפן נאר האבן זיך באנוצט מיט פאלשע וואפן און קליינע מעסערלעך וועלכע מען האט נאך דעמאלט געמעגט ארויפברענגן אויף א פליגער.
די אלע נייע מאסנאמען זענען טאקע זייער עפעקטיוו און עס איז שווער צו גלייבן אז טעראריסטן וועלן זיי קענען אדורכברעכן. אבער די עקספערטן האלטן אז טאקע דערפאר וועלן די טעראריסטן ענדערש זוכן ווייכערע צילן און מען קען זיך מיט זיי נישט אויסרעכנען.
עקספערטן אין די קאנטערטעראריזם אגענטורן פארמאגן איינגעשטעלטע וועמענ'ס ארבעט עס איז צו שטודירן און אויסטראכטן טאקטיקן וועלכע טעראריסטן קענען מעגליך נוצן פאר טעראר צילן. א גוטער ביישפיל איז געווען דער שיך באמבארדירער וועלכער האט אדורכגעשווערצט זיין סי-4 באמבע וועלכע איז געווען אריינגענייט אין זיין שיך. נאך זיין פרשה האט מען אנגעהויבן פארלאנגן אויסצוטאן די שיך אין עירפארטס בעפאר מען גייט אדורך די מעטאל דעטעקטאר. א פרישע שיך באמבע וועט טאקע, ווארשיינליך, מער נישט פארקומען אבער טעראריסטן קענען אויסטרעפן א נייע וועג וויאזוי ארויפצושמאגלן אויפרייס אויף א פליגער. די עקספערטן זיצן און טראכטן פון אלע סארט וועגן וואס מען קען זיך נאר פארשטעלן און פרובירן זיי אויס אין רעאליטעט און דערנאך מאכן זיי די נויטיגע ענדערונגן וועלכע קען דאס פארמיידן.
ארויפצוגיין היינט אויף א פליגער איז א שטיקל אפקומעניש אבער יעדער פארשטייט די וויכטיקייט פון די פילפאכיגע זיכערהייט מאסנאמען וועלכע זענען געמאכט צו באשיצן יעדן פערזענליך. עס איז וואונדערליך צו זען וויאזוי די פארנומענסטע מענטשן פון די וועלט שטייען אין לאנגע רייען אין אזעלכע עירפארטס ווי דזשעי-עף-קעי און על-עי-עקס און זאגן נישט ארויס קיין ווארט אפילו נאכדעם וואס מען הייסט זיי אויסטאן די שיך און אויבערראק און מען פארלאנגט די פאפירן עטליכע מאל.
אינטערנאציאנאלע קאאפעראציע קעגן טעראריזם.
טעראריזם איז א גלאבאלע פראבלעם היינט צו טאג וועלכע פלאגט צענדליגער לענדער. גרויסע טעראריסטישע ארגאניזאציעס ווי אל קאידא האט שוין עפעקטירט מערערע לענדער און ווערט מער און מער פארשפרייט און זיי צו באקעמפן פארלאנגט זיך אן אינטערנאציאנאלע קאאפעראציע צווישן די הונדערטער אגענטורן און קיין איין לאנד קען זיך נישט קיין עצה געבן אן די הילף און אינפארמאציע פון אנדערע לענדער. אפילו אזא מעכטיג לאנד ווי די פאראייניגטע שטאטן איז שטארק אנגעוואנדן אויף אזעלכע לענדער ווי פראנקרייך, בריטען, דייטשלאנד, טערקיי, און א רייע אראבישע לענדער.
די לענדער און אזעלכע ארגאניזאציעס ווי די יו-ען, נאט"א, די אייראפעאישע פאראיין, די גרופע פון אכט, און די אראבישע ליג ארבעטן אינאיינעם צו לייגן עקאנאמישע סאנקציעס, פרירן טעראריסטישע פינאנץ, באוואכן לופטפעלדער און גרעניצן, און צום וויכטיגסטן געבן זיך איבער איינע די אנדערע יעדעס ביסל אינפארמאציע וואס זיי ערהאלטן.
רוב לענדער נוצן זייערע געזעץ דורכפירונג אלס זייער וואפן קעגן טעראריזם. די פאראייניגטע שטאטן האט אין די ניינציגער יארן פארשפרייט אירע אנטי-טעראריזם געזעצן און איינגעשטעלט דעם "עקסטרעטעריטאריעל" געזעץ וועלכע לויטעט אז טעראריזם קעגן אמעריקאנער אינטערעסן אפילו אויסער די גרעניצן פון אמעריקע מוז לעגאל אנגעקלאגט ווערן אין יו-עס פעדעראלע געריכטן. אין די לעצטע יארן האבן צענדליגער לענדער וועלכע האבן באוויזן צו לייגן א האנט אויף טעראריסטן ערוועלט צו אנקלאגן די טעראריסטן אין אמעריקע, וויסנדיג אז מיט דעם וועלן זיי באקומען די האבסטע שטראף וואס מעגליך און דאס וועט עווענטועל אויך העלפן באקומען די קאנטראל איבער די טעראריסטן. א ביישפיל פון אזא פאל איז געווען דער טאראריסט ראמזעי יאסעף וועלכע האט דורכגעפירט די ערשטע באמבארדירונג אויף די וואורלד טרעיד צענטער געביידעס אין 93' און איז טראספערירט געווארן קיין אמעריקע וואו ער און זיינע קאלאבאראטירער זענען אנגעקלאגט געווארן אין א פעדעראלע געריכט אין ניו יארק.
ווי באקאנט האלטן זיך די טעראריסטישע גרופעס אויף פון געלטער וועלכע זיי זאמלן פון זייערע שטיצער איבער די וועלט און טראנספערירן דאס עלעקטראניש דורך בענק צו באצאלן געהאלטן פאר זייערע ארבייטער, טראנפארטאציע, און וואפן. געוויסע טעראריסטישע גרופעס ווי כאמאס און די טאמיל טייגערס פון סרי לאנקע נוצן אויך די געלט פאר וואוילטעטיגע צוועקן כדי צו געווינען די פאליטישע שטיצע.
די פאראייניגטע שטאטן און נאך לענדער האבן פארבאטן דאס געבן געלט פאר טעראריסטישע ארגאניזאציעס און עס איז א פולשטענדיגער פארברעכן אפילו אויב מען קען אויפווייזן אז די געלט, אדער טייל דערפון, איז געגאנגן פאר וואוילטעטיגע צוועקן. אין 99' האט אמעריקע און נאך לענדער געמאכט דאס געבן געלט פאר טעראריסטישע ארגאניזאציעס א אינטערנאציאנאלע פארברעכן וועלכע איז גאר הארב און יעדע לאנד קען אויף דעם אנקלאגן. די אקט האט אסאך געהאלפן און די אלע פירמעס און גרופעס וועלכע האבן אפען געשטיצט די טעראריסטישע ארגאניזאציעס האבן דאס אפגעשטעלט און ווער נישט איז אנגעקלאגט געווארן. די טעראריסטן געבן אבער זיך נאך אלץ אן עצה און אנשטאט טראנספערירן געלטער דורך בענק טוישן זיי איין די געלטער פאר גאלד און דיימאנטן און שווערצן דאס אריבער גרעניצן. די קאנטערטעראריזם ארגאניזאציעס שאצן אז טראץ אלע שוועריקייטן וואס מען שטעלט זיי אין וועג פליסן נאך אלץ אריין גרויסע געלטער דורך פארשידענע וועגן.
אין 79' האט די אמעריקאנער קאנגרעס אפיציעל באצייכנט עטליכע לענדער אלס שטיצער פון טעראריזם און האט פארבאטן אירע בירגער צו האנדלען מיט די לענדער, אינוועסטירן אין זייערע פינאנציעלע אינסטיטוציעס, און דאס פארקויפן וואפן אדער אנדערע געצייג וועלכע קען גענוצט ווערן פאר וואפן. אזעלכע לענדער ווי ליביע, סיריע, איראק, איראן, סודאן, דרום קארעא, און קובא זענען באלד אריין אונטער דעם פארבאט צוליב זייער אפענע שטיצע צו טעראריזם. די סאנקציעס האבן אביסל געהאלפן מיט די יארן אבער היינט זענען זיי מער גארנישט ווערט ווייל די טעראריסטן זענען מער נישט אנגעוואנדן אויף רעגירונגן און באשיצן זיך און פינאנצירן זיך אליינס.
די סאנקציעס זענען קריטיקירט געווארן דורך טייל מענטשן באלד פון אנהויב מיט די טענה אז עס טוט די פארקערטע ארבעט. אויך האבן אקטיוויסטן אנגעוויזן אז די לענדער וועלכע זענען אונטער די סאנקציעס זענען נישט יושר'דיג ערוועלט געווארן (ווי קובא וועלכע איז נאר צוליב פאליטישע סיבות) ווען אנדערע לענדער (ווי פאקיסטאן און סאודיע אראביע) וואס האדעוון אפיציעל טעראריסטן זענען קיינמאל נישט געשטעלט געווארן אונטער סאנקציעס וועגן מען דארף זייער פאליטישע שטיצע. עקאנאמיסטן ווייזן אויך אן אז די אלע סאנקציעס האבן מער געשאדט די אמעריקאנער ביזנעסער ווי די באטראפענדע לענדער.
היסטאריע האט געוויזן אז נאר סאנקציעס וועלכע זענען ארויפגעשטעלט געווארן דורך די פאראייניגטע פעלקער מיט דער פאראייניגונג פון אלע מיטגלידער לענדער האבן געארבעט. א ביישפיל איז ליביע וועלכע איז באשטראפט געווארן מיט יו-ען סאנקציעס נאך די פאן-עם פליגער באמבארדירונג אין 88' וועלכע האט זיך ארויסגעשטעלט צו זיין א קלארע צוזאמנארבייט פון די טעראריסטן און די ליביער רעגירונג.
מיליטערישע מעטאדן קעגן טעראריזם.
אין די ווייטע פארגאנגנהייט האט אמעריקע און אנדערע לענדער קיינמאל נישט גענוצט מיליטערישע מעטאדן קעגן טעראריסטן אדער לענדער וואס שטיצן זיי. די איינציגסטע מאל וואס אמעריקע האט יא גענוצט מיליטער איז געווען ביי די איראנער משכונות קריזיס אין 81' וועלכע איז טאקע דורכגעפאלן. עטליכע יאר דערויף האבן אמעריקאנער קאמפס פליגער באמבארדירט עטליכע צילן אין ליביע נאכדעם וואס א רעגירונג געשטיצטע ליביער טעראריסט האט אומגעברענגט עטליכע אמעריקאנער אין דייטשלאנד. זינט אל קאידא האט אטאקירט אמעריקאנער אמבאסאדעס אין אפריקע האבן אמעריקאנער פליגער מערערע מאל באמבארדירט פארדעכטיגטע אל קאידא טרענירונג קעמפס אין סודאן אין שפעטער אין אפגאניסטאן. אלע האבן זיך שפעטער ארויסגעשטעלט צו זיין א דורכפאל ווען מען האט זיך דערוואוסט אז מען האט עטליכע מאל פארפאסט דעם מייסטער טעראריסט אסאמא בין לאדען מיט קוים עטליכע שטונדן.
נאך די סעפטעמבער 11 אטאקעס האט זיך אלעס געטוישט און די בוש אדמיניסטראציע האט פארארדענט צו נוצן מיליטער כסדר און אזוי צוקלאפן די טעראריסטן. די פאליסי האט געפירט אמעריקע צו די אינוואזיע אויף אפגאניסטאן וועלכע האט אויפגעלעזט די טאליבאנער רעגירונג וועלכע זענען געווען אפענע שטיצער צו אסאמא בין לאדען און זיין אל קאידא נעטוואורק. א יאר דערויף האט די בוש אדמיניסטראציע אינוואדירט איראק מיט'ן באשולדיגונג אז אירע גרויסע זאפאסן פון מאסן פארניכטיגונג'ס וואפן זענען א סכנה צו די פאראייניגטע שטאטן און האבן אויך אנגעוויזן אז סאדאם כוסעין האט שטילערהייט געשטיצט אל קאידא דורכפירן די גרויזאמיגע טעראר אטאקעס.
די אינוואזיע האט זיך אבער אויף דערווייל ארויסגעשטעלט צו זיין א דורכפאל נאכדעם וואס עס זענען נישט געפינען געווארן קיין שום וואפן און עס איז אויך קלאר געווארן אז כוסעין האט נישט געהאט קיין שום פארבינדונג מיט אל קאידא. קאנסערוואטיווע אפישעלס האבן אויך געווארענט אז די פאראייניגטע שטאטן וועט מעגליך אטאקירן נאך לענדער וועלכע זענען פארדעכטיגט מיט'ן שטיצן טעראריסטן ווי סיריע און איראן.
די פאליסי פון נוצן מיליטערישע כוחות אין די קאמף קעגן טעראריזם איז דערווייל זייער פאפולער צווישן די אמעריקאנער מאסן אבער די אלגעמיינע וועלט לייגט א גרויסע פראגע דערויף ווייל די פאקט האט געוויזן אז טראץ די אלע מיליטערישע אפעראציעס האט מען נאך נישט באוויזן צו כאפן אסאמא בין לאדען און בכלל האט מען נישט באוויזן צו עלימינירן די אל קאידא נעטוואורק וועלכע איז אקטיוו און לעבעדיג און האבן שוין אויסגעפירט הונדערטער אטאקעס אין פארשידענע לענדער זינט אמעריקע האט אינוואדירט אפגאניסטאן. עקספערטן ווייזן אן אז די מיליטער האט נישט קיין ערפארונג וויאזוי נאכצוגיין און אפירזוכן די באהאלטענע טעראריסטן און זיי באקומען מינימאלע שפיאנאזש אינפארמאציע.
אויך דארף מען דערמאנען אז די פאנאטישע טעראריסטן האבן בכלל נישט מורא פון טויט און מיליטערישע אפעראציעס זענען בכלל נישט קיין סטראשע צו זיי. הונדערטער טעראריסטן האבן אין די לעצטע עטליכע יאר זיך אליינס אומגעברענגט אין די פילע זעלבסטמארד אטאקעס, א זאך צו וועלכע מיליטערישע כוחות זענען הילפלאז. אויסערדעם ברענגן מיליטערישע אפעראציעס אסאך פאטאליטעטן אויך ביי ציווילע מענטשן און עס איז נישט לאגיש צו זאגן אז ציווילע מענטשן דארפן שטארבן ווען די טעראריסטן זענען נאר א קליינע טייל פון די באפעלקערונג.
די פאראייניגטע שטאטן און אנדערע לענדער וועלכע זענען שוין אטאקירט געווארן דורך טעראריסטן ארבעטן זייער שווער צו געווינען די פובליק שטיצע קעגן טעראריזם און נאכמער צו עלימינירן די פובליק שטיצע צו די טעראריסטן. נישט אין יעדע פאל האט עס אבער געארבעט ווייל טייל פאליטישע אינטערעסן האבן שטארקע שטיצע איבער די וועלט און נאר די טעראריסטן זענען די וואס קעמפן דערפאר און עס איז שווער צו עלימינירן די שטיצע.
עס איז פאראן א וועלט'ס ווערטל: "יענעמ'ס טעראריסט איז א צווייטענס פרייהייט קעמפער". א ביישפיל איז די מצב אין מיטל מזרח. עס זענען פאראן מיליאנען מענטשן איבער די וועלט וואס זענען שטארק קעגן מדינת ישראל'ס אקופאציע אויפ'ן מערב ברעג און אין עזה און וויפיל מען זאל זיי אויפקלערן אז די טעראריסטן זענען בלוט דורשטיגע מערדער וועלן זיי דאס נישט דערהערן צוליב זייער שטעלע קעגן די אקופאציע. דאס זעלבע איז מיט די קריזיסן אין קאשמיר און אין טשעטשניע.
אמעריקע'ס קאנטערטעראריזם אגענטורן.
ען-עס-עי – די אגענטור איז פאראנטווארטליכט צו קלויבן עלעקטראנישע דאטא און קאמיוניקאציע באקאנט אלס סיגנאלישע אינטעלידזשענס (אדער סיגאינט ווי מען רופט דאס צווישן די אגענטורן). די ען-עס-עי נוצט די וועלט'ס פארגעשריטענסטע קאמיוניקאציע טעכנאלאגיעס מיט וועלכע זיי הערן אונטער ביליאנען טעלעפאן געשפרעכן און כאפן אויף פארדעכטיגטע עלעקטראנישע דאטא. די אגענטור פארמאגט ספעציעלע קאמפיוטערס וועלכע קענען עפענען און אפליינען צונויפגעדרוקטע מעסעדזשעס און וועלן אליינס וויסן וועלכע זענען פארדעכטיגט און וועלכע נישט. די מעטאדן וועלכע די אגענטור נוצט איז א געהיימניס און בכלל איז די גאנצע אגענטור א געהיימניס און ווייניג ווייסן איבער איר מער ווי דאס ביסל אינפארמאציע. די הויפטקווארטירן פון די ען-עס-עי איז אין פארט מעיד, מערילענד און איז א טייל פון די דעפארטמענט אוו דעפענס.
סי-איי-עי – די וועלט'ס באקאנטע סי-איי-עי איז געגרינדעט געווארן נאך די צווייטע וועלט קריג ווען די אמעריקאנער אפישעלס האבן איינגעזען אז עס פאדערט זיך א שפאגל נייע אגענטור צו זאמלן שפיאנאזש און אנאליזירן אויסערן אינטעלידזשענס צו באשיצן די נאציאנאלע זיכערהייט און שטיצן דעם פרעזידענט'ס און זיין אויסער'ן פאליסי פירערשאפט. די סי-איי-עי איז היינט די וועלט'ס פארגעשריטענסטע שפיאנאזש אגענטור מיט טויזענטער אגענטורן וועלכע זענען צעשפרייט איבער יעדע ראיאן איבער די גאנצע וועלט און א ים מיט אינפארמאטיוון וועלכע ארבעטן פאר זיי.
די סי-איי-עי שפילט א גרויסע ראלע אין קלייבן און אנאליזירן אינטעלידזשענס איבער טעראריזם און זיי באשליסן ווען צו געבן א ווארענונג פאר'ן פאלק אז מען איז אין א געפאר אטאקירט צו ווערן. די אקטיוויסטן וועלכע ארבעטן אויף טעראריזם זענען א באזונדערע אפטיילונג פון די אגענטור און אין יעדע אנדערע אגענטור זענען פאראן עטליכע אגענטן וועלכע זענען געשטעלט זיכער צו מאכן אז די סי-איי-עי באקומט אלע נויטיגע אינפארמאציע וועלכע די אגענטור האט פארשאפט און אזוי ארום ברענגט עס קאארדינאציע צווישן די אגענטורן.
איבער די יארן איז די סי-איי-עי עטליכע מאל געקומען אונטער אטאקע אז זיי האבן פארפאסט צו שאפן וויכטיגע אינפארמאציע אדער ווען זיי האבן געליטן דורכפעלער. די סי-איי-עי איז אבער באקאנט אלס א אגענטור וועמענ'ס סוקסעסן זענען פארהוילן און דורכפעלער באקאנט. די גרעסטע קריטיק איז געקומען נאך די סעפטעמבער 11 אטאקעס אויף אמעריקע ווען א גרויסע טייל פון פאלק האט געהאלטן אז די אגענטור האט נישט גענוג געטאן צוריקצוהאלטן אזא אטאקע און האט פארפאסט צענדליגער סיגנאלן אז עס קומט אן אטאקע. די אגענטור איז ווייטער קריטיקירט געווארן נאך די איראקער אינוואזיע ווען מען האט נישט געפינען קיין מאסן פארניכטיגונג'ס וואפן אזויווי זי האט אנגעוויזן און געווארענט. די אגענטור אפישעלס האבן זיך אבער פארענטפערט אז די רעגירונג'ס אפישעלס האבן זיי געדרוקט צום וואנט און אין איילעניש געהייסן פארשאפן אלס אינפארמאציע וואס עס זענען פאראן איבער סאדאם כוסעין. וויאזוי אימער האט די אגענטור זיך געלערנט א לעקציע וויאזוי צו באהאנדלן די סכנה פון טעראריזם מער דורכגרונטליך.
עף-בי-איי – די אגענטור איז פאראנטווארטליכט אויסצופארשן די וואס ברעכן די פעדעראלע קרימינאלע געזעצן. זינט סעפטעמבער 11 האט די רעגירונג אויסגעברייטערט די קאנטערטעראריזם אפטיילונג אין אלע אגענטורן און אויך די עף-בי-איי האט באקומען פרישע געלטער מיט וועלכע זיי פארשן טעראריסטישע אקטיוויטעטן וועלכע ברעכן די פעדעראלע געזעצן. ווען אמעריקע ווערט אטאקירט אין אויסערן לענדער ווערט די עף-בי-איי אראפגעשיקט אויסצופארשן די אטאקעס און ברענגן די פאראנטווארטליכטע צו גערעכטיקייט און ווערן דארט קאנטראלירט דורך דעם לאקאלן אמעריקאנער אמבאסאדער. די עף-בי-איי האט נאנטע פארבינדונגן מיט אסאך אויסער'ן אינטעלידזשענס אגענטורן וועלכע טיילן זיך מיט אינפארמאציע אונטער טערמינען פון עטליכע טריטיס וועלכע זענען געמאכט געווארן אין די פארגאנגענהייט.
ארגינעל פלעגט די עף-בי-איי זיך נאר אפגעבן מיט פארברעכן אינלאנד אבער זינט אמעריקע איז אטאקירט געווארן דורך טעראריסטן איז די אגענטור אויך פארפליכטעט געווארן צו טרעפן און קלייבן אינפארמאציע איבער טעראריסטן און זייערע פלענער און כאפן די שולדיגע און זיי ברענגן צו גערעכטיקייט. נאך סעפטעמבער 11 האט די עף-בי-איי און אנדערע אגענטורן אנגעהויבן ארבעטן שווערער צו איבערקומען די ביוראקראטישע שטאלצקייט און קאנקורענט צווישן די אגענטורן און זיך טיילן מיט די אינפארמאציע וועלכע איז קריטיש וויכטיג פאר'ן סוקסעס.
די-עיטש-עס – נאכדעם וואס די אמעריקאנער רעגירונג און אירע פירער האבן איינגעזען אז די קאארדינאציע צווישן די אגענטורן איז געווען א דורכפאל און איז אפשר גאר געווען די שולד אינעם פארזען די אטאקעס, האט די רעגירונג אלס א רעזולטאט געגרינדעט די היימלאנד זיכערהייט דעפארטמענט און איר פארפליכטעט מיט די שווערע מיסיע צו פארהאלטן טעראריזם אויפ'ן אמעריקאנער באדען, פארזיכערן דאס לאנד קעגן טעראריזם, און פארמינערן די חרבנות אין פאל פון אן אטאקע.
מיט די גרינדונג פון די היימלאנד זיכערהייט דעפארטמענט האט מען צוזאמענגעברענגט צענדליגער טיילן פון פארשידענע אגענטורן וועלכע האבן געטאן די ארבעט פון פריער. די ארבעט פלעגט באהאנדעלט ווערן דורך די אפטיילונגן פון יוסטיץ, טראנספארטאציע, טרעזשורי, און דעפענס. כמעט אלע גרויסע זיכערהייט אגענטורן ארום דאס לאנד ווי די קאוסט גארד, סיקרעט סערוויס, טי-עס-עי, און טיילן פון די קאסטומס אגענטורן זענען היינט א טייל פון די היימלאנד זיכערהייט אגענטור.
אויסער די הויפט אגענטורן זענען פאראן צענליגער קלענערע אגענטורן וועלן לייגן אויך צו א האנט מיט די שווערע ארבעט פון קאנטערטעראריזם. דער נאציאנאלע סעקיוריטי עדווייזער איז פאראנטווארטליכט צו געבן הילף און אפצושאפן פארשידנארטיקייטן צווישן די אגענטורן. דער שטאַט־דעפארטמענט ארבעט אסאך אויף קאנטערטעראריזם דורך רעדן צו פריינטליכע לענדער און געבן קאנטערטעראריזם רעקאמענדאציעס אויסער די גרעניצן פון אמעריקע. די דעפענס דעפארטמענט האט אויך אן אפטיילונג פון ספעציעלע מיליטערישע כוחות. די אפיס אוו דימפלאמאטיק סעקיוריטי באוואכט אמעריקאנער אמבאסאדאס פון טעראריזם. די יוסטיץ דעפארטמענט גיט זיך אפ מיט'ן אויסשטעלן די לעגאלע פאליסיס איבער קאנטערטעראריזם און אפילו די ענערגיע דעפארטמענט איז אויך פארנומען מיט קאנטערטעראריזם דורך געבן ערפארענקייט וויאזוי זיך אומצוגיין מיט די מעגליכע באנוץ פון נוקלעארע וואפן און מאטריעל דורך טעראריסטן.
די סכנה פון טעראריזם.
אויסער די סכנה פון באמבעס און זעלבסט אויפרייסן און אפילו אזא געשעעניש ווי די סעפטעמבער 11 היידזשעקינגס זענען די קאנטערטעראריזם אגענטורן נאך מער באזארגט איבער די סכנה פון מאסן פארניכטיגונג וואפן ווי נוקלעאר, כעמיקאלע, און ביאלאגישע וואפן וועלכע האבן די מעגליכקייט פון אומברענגן טויזענטער מענטשן אויפאיינמאל און טעראריסטן זענען נישט ווייט פון לייגן א האנט אויף די שעדליכע וואפן זינט אזויפיל לענדער פארמאגן שוין היינט די סארט וואפן און פארקויפן דאס פאר געלט פאר אנדערע לענדער.
אין די לעצטע יארן האבן טעראריסן אויסגעפירט אסאך טויטליכע אטאקעס וועלכע האבן געברענגט א גרויסע צאל קרבנות אבער אלע אטאקעס זענען געווען קאנווענציאנאלע אטאקעס אין וועלכע זיי האבן גענוצט אויפרייס שטאף וועלכע איז גרינג צו באקומען. די קאנטערטעראריזם אגענטורן שפעקולירן שוין יארן אויב די טעראריסטן האבן שוין אין זייער באנוץ נוקלעאר, כעמיקאלע, אדער ביאלאגישע וואפן אבער דערווייל קוקט נאך נישט אויס אזוי ווייל די סארט וואפן זענען זייער שווער צו פראדוצירן און נאר א טייל לענדער פארמאגן דאס און די איינציגסטע וועג וויאזוי די טעראריסטן קענען דאס באקומען איז דורך אפקויפן אדער דורך גנב'נען די וואפן צו וועלכע ביידע האבן זיי שוואכע מעגליכקייטן ווייל רוב לענדער זענען נישט גרייט צו פארקויפן וואפן פאר גרופעס און צו גנב'נען איז פארשטייט זיך נאך שווערער ווייל די סארט וואפן ליגן אוועקגעלייגט אונטער די בעסטע זיכערהייט.
אבער מיט וואס א יאר שפעטער ווערט די זארג אלס גרעסער און גרעסער ווייל מער און מער לענדער אנטוויקלן שעדליכע וואפן און עס טוט זיך א גרויסע האנדל איבער די וועלט און די טעראריסטן וועלן מעגליך לייגן א האנט דערויף עווענטועל. איינע פון די גרעסטע זארגן איז אויף די אזויגערופענע שמוציגע באמבע וועלכע איז יא א קאנווענציאנאלע באמבע וועלכע אנטהאלט אין זיך ראדיאאקטיווע מאטריאל וועלכע קען אויסגעשפרייט ווערן צו א גרויסע שטח אין פאל פון אן אויפרייס. די סארט מאטריאל געפינט זיך אין די באזיץ פון טויזענטער פירמעס איבער די וועלט און אפילו אין לענדער וועלכע ווערן באטראכט ווי שונאים פון אמעריקע.
רעגירונג'ס אפישעלס וועלכע אנטוויקלן קאנטערטעראריזם פאליסי זענען צעטיילט איבער די מיינונג וויאזוי צו פארמיידן די טעראריסטן פון לייגן א האנט אויף די שעדליכע וואפן. טייל אפישעלס זענען ביי דער מיינונג אז מען דארף פארשטארקן די אלטע טריטיס וועלכע זענען געמאכט געווארן אין די פארגאנגענהייט וועלכע פארלאנגן אלע לענדער וואס האבן די סארט פראגראמען זיי זאלן לימיטירן די פראדוקציע און מען זאל קוראזשירן לענדער מיט שיינעם זיי זאלן אפשטעלן די פראגראמען כדי צו האלטן די וועלט מער זיכער. אנדערע אפישעלס האבן אבער אנדערע מיינונגן און פארלאנגן מען זאל נוצן מיליטערישע אקציעס קעגן פיינטליכע לענדער וועלכע פארמאגן אזעלכע וואפן אדער האבן פראגראמען און זענען אויפ'ן וועג זיי צו אנטוויקלן.
די פראגע און מיינונג'ס פארשידענהייטן זענען דערווייל געבליבן הענגן צוליב די שוואכע שאנסן וואס ביידע פאליסיס וועלן ברענגן מיט זיך. די פאליסי פון לימיטירן די וואפן פראדוקציע האט שוואכע שאנסן ווייל אמעריקע אליינס האט פארלעצט אויף אירע אייגענע טריטיס וועלכע זי האט געמאכט מיט די וועלט אין די 60'ער און 70'ער יארן און די לענדער טענה'ן אז אויב אמעריקע מעג פראדוצירן וואפן מעגן זיי אויך. די צווייטע פאליסי האט נאך ווייניגער שאנסן ווייל מיליטערישע אקציעס קענען ברענגן די פארקערטע רעאקציע און עס וועט זיך צוריק אנטוויקלן די רייץ צו וואפן ווי עס איז געווען אין די קאלטע קריג תקופה.
דאס ערשטע מאל וואס מען האט געהערט פון א כמעיקאלע אטאקע איז נאך געווען ביי די ערשטע וועלט קריג און איז שפעטער גענוצט געווארן אין גרויסן ביי די איראן-איראק מלחמה. און אויך האט מען געהערט פון א כעמיקאלע אטאקע אין א טאקיא סאבוועי סטאנציע וועלכע איז אונטערגעשטעלט געווארן דורך א גרופע רעליגיעזע טעראריסטן אין 95'. ביי די גאלף קריג האט מען שטארק מורא געהאט פון כעמיקאלע אטאקעס וועלכע איז אין די ענדע נישט גענוצט געווארן אבער האט איינמאל יא עפעקטירט אמעריקאנער סאלדאטן נאכדעם וואס זיי האבן באמבארדירט א פארדעכטיגטע בונקער וועלכע האט אנטהאלטן כעמיקאלע אגענטן וועלכע איז אויסגעשפיגן געווארן דורכ'ן אויפרייס.
די קאנטערטעראריזם אגענטורן האלטן אן אויפמערקזאם אויג אויף די אנטוויקלונג פון ביאלאגישע וואפן וועלכע איז אויך גרינג צו פראדוצירן און קען אנזייען שרעקליכע חרבנות מיט אן איינצעלע אטאקע. ביאלאגישע וואפן ליגן אין די באזיץ פון אסאך מיליטערן, אריינגערעכנט די פאראייניגטע שטאטן, אבער ביז יעצט האט נאך קיין איין לאנד זיך נישט דערוואגט צו נוצן די סארט וואפן זינט אלע רעגירונגן האבן אונטערגעשריבן די 72' ביאלאגישע וואפן קאנווענשאן אין וועלכע די באנוץ פון די וואפן איז געווארן אויסגעשלאסן.
צוליב די גרויסע זארג און שטארקע מעגליכקייט פון א ביאלאגישע אטאקע אויפ'ן אמעריקאנער באדן האבן די פעדעראלע און לאקאלע עמוירדזשענסי אגענטורן אונטערגענומען א רייע באווארענונגן און מאכן טרענירונגן וויאזוי צו רעאגירן אין פאל פון אזא אטאקע.
ביאלאגישע וואפן קען אנטהאלטן אזעלכע באשטאנדטיילן ווי אנטראקס אדער רייסין וועלכע האט דערשראקן אמעריקע ביי די אנטראקס שרעק און האט אלאמירט די אגענטורן איבער די שעדליכקייט פון די וואפן און ווי גרינג עס איז צו פראדוצירן אדער קויפן.
דאס באשיצן ציווילע פרייהייטן אין די קאמף קעגן טעראריזם.
די סכנה פון טעראריזם, ספעציעל די קאטאסטראפישע טעראריזם ווי די סעפטעמבער 11 אטאקעס, רעפרעזענטירן א פאדערונג אנצוהאלטן די ציווילע רעכט און פרייהייטן. זייענדיג א לאנד מיט אן אפענע דעמאקראטישע סאסייאיטי, איז די פאראייניגטע שטאטן דאס מערסטע אויסגעשטעלט צו ליידן פון טעראריזם. לענדער וועלכע ווערן געפירט דורך דיקטאטורן האבן ווייניגער שאנסן צו אטאקירט ווערן ווייל די מענטשן אין לאנד האבן כמעט נישט קיין רעכט און מען פאלגט זיי נאך אויף יעדן טריט און שריט און עס איז שווער פאר טעראריסטן אריינצודרינגן דארט. אמעריקע'ס פרייהייט האט צוגעהאלפן צו די סעפטעמבער 11 אטאקעס ווען די טעראריסטן האבן געהאט א גרינגע ארבעט זיך אריינצושמוגלן קיין אמעריקע, מאכן מיטינגן און קאמיוניקאציע אן ברענגן פערדעכטיגונג, קויפן וואפן, אויפשטייגן אויף א פליגער מיט וואפן, און אריינגיין אין די פילאטן קאבינע אלס צוליב די רעכט פון די אמעריקאנער בירגער.
אין געוויסע צייטן ווען דאס לאנד איז געווען אין אויסערגעווענליכע סכנה פון דרויסנדיגע לענדער האט די רעגירונג איינגעשטעלט עמוירדזשענסי עקזעקיוטיווע מאסנאמען אדער האט זי דורכגעפירט קאנטראווערסיאלע לעגיסלאציע וועלכע האט געטרעטן אויף די טראדיציאנאלע באשיצונגן און פרייהייטן מיט וועלכע די קאנסטיטוציע שפיגעלט. א ביישפיל איז געווען ביי די צווייטע וועלט קריג ווען די רעגירונג האט פארהאלטן אלע יאפאנעזע-אמעריקאנער איינוואוינער כאטש עס איז נישט געווען קיין באווייזן אויף קיינע פון זיי אז זיי זענען פארמישט אין שפיאנאזש אדער סיי וועלכע אנדערע פארברעכן. קאנגרעס האט שפעטער באפרייט אלע יאפאנעזער באטראכטנדיג די אקט אלס אומגערעכט און האט א דאנק דעם דורכגעפירט די נאן-דעטענשן אקט אין 71' וועלכע פארבאט לעגאל אזא אקט אפילו אין אן עמוירדזשענסי.
רוב פון די הארבע פאליסיס וואס זענען געמאכט געווארן דורך די קאנטערטעראריזם אגענטורן זענען געווען צייטווייליגע. אבער היינט ווען די קאמף קעגן טעראריזם גייט אן שוין פאר א לענגערע צייט און וועט ווייטער אנגיין פאר אן אומבאשטימטע צייט, ברענגט עס זארגן אז די פרייהייטן פון די איינוואוינער פון לאנד ווערן געשטערט און די פאליסיס וועלן אנהאלטן א לענגערע צייט און אפשר גאר שטענדיג. א ביישפיל איז די פאטריאט אקט וועלכע קאנגרעס האט דורכגעפירט באלד נאך די סעפטעמבער 11 אטאקעס אין וועלכע די עף-בי-איי האט באקומען די רעכט נאכצוזוכן פשוט'ע איינוואוינער, סטודענטן, לייברעריס, און פינאנציעלע רעקארדן אן ערהאלטן ערלויבעניש פון א געריכט ווי עס איז טראדיציאנאל איינגעפירט אין אמעריקע. אויך האבן די לאו ענפארסמענט אגענטורן באקומען די ערלויבעניש נאכצוקוקן רעליגיעזע און פאליטישע אקטיוויטעטן אפילו זיי זענען נישט פארדעכטיגט.
די סארט זאכן זענען געווען אומדערהערט בעפאר אמעריקע איז אטאקירט געווארן. נאך סעפטעמבער 11 האט די יוסטיץ דעפארטמענט ארעסטירט איבער 1,000 אימיגראנטן, די גרעסטע טייל פון זיי מוסולמענער, און זיי פארהאלטן פאר א לענגערע צייט כאטש עס זענען נישט געווען קיין באווייזן אויף זיי אז זיי זענען געווען פארבינדן צו די אטאקעס. נאכמער, די יוסטיץ דעפארטמענט האט אפילו נישט ארויסגעגעבן זייערע נעמען אדער איינגעמאלדן פאר זייערע פאמיליעס אז זיי זענען ארעסטירט געווארן, א זאך וואס הערט זיך גוט אויף די אמאליגע סאוויעט רוסלאנד. ווען די קריג אין אפגאניסטאן האט זיך אנגעהויבן האט אמעריקע פארכאפט 600 מוסולמענער און זיי געברענגט צו די מיליטערישע באזע אין גואנטאנאמע בעי, קובא, וואו זיי זענען אויפגעהאלטן געווארן פאר א לענגערע צייט אן באקומען די רעכט וועלכע א נארמאלע מלחמה ארעסטירטער (פריזענער אוו וואר) באקומט. צווישן די ארעסטירטע זענען אפילו געווען צוויי אמעריקאנער בירגער וועלכע זענען פארדעכטיגט געווארן מיטצושפילן מיט אל קאידא און אויך זיי האבן נישט באקומען די רעכט זיך צו פארטיידיגן מיט לעגאלע אדוואקאטן.
עס זענען געהערט געווארן קריטיק פון אלע זייטן אז אמעריקע פארלעצט די רעכט פון איר אייגענע קאנסטיטוציע און אויך די אינטערנאציאנאלע געזעצן. די בוש אדמיניסטראציע האט אבער געצייגט אז וויבאלד די געפאר פון טעראריזם איז אזוי גרויס און געפארפול איז נישט פאראן קיין אנדערע ברירה. וויאזוי אימער, האט די פעדעראלע געריכט דאס אומבארעכטיגט אין דעצעמבער 03' זאגנדיג אז דער פרעזידענט האט, לויט'ן נאן דעטענשן אקט, נישט געהאט די רעכט, אלס קאמאנדיר אין טשיף צו לאזן ארעסטירן אן אמעריקאנער אויפ'ן אמעריקאנער באדן אן אים לאזן זיך לעגאל פארטיידיגן. אויך האט א פעדעראלע געריכט אין קאליפארניע געאורטיילט אז די ארעסטאנטן אין גואנטאנאמע בעי ווערן דארט געהאלטן אומלעגאל, אויסער אויב מען קלאגט זיי אן און זיי באקומען די רעכט זיך צו פארטיידיגן מיט אן אדוואקאט. די בוש אדמיניסטראציע האט אפיעלט ביידע אורטיילן וועלכע האלטן יעצט אינדערמיטן.
די פאליטישע און עקאנאמישע ווארצלן פון טעראריזם.
עס זענען פאראן פארשידענע ערליי טעראריסטן. טייל פון זיי ארבעטן אויף א מיסיע אין א פאליטישע אינטערעסע, אנדערע קעמפן קעגן אקופאציעס, עס זענען פאראן אזעלכע וואס קעמפן פאר רעליגיעזע צוועקן, און עס זענען פאראן אזעלכע וואס ווילן נאר צעשטערן פרייהייט אין די וועלט אלס נקמה צו זייערע אינטערעסן ווי עס איז דער פאל מיט אל קאידא. אלע רעליגיעס פארבאטן טעראריזם אבער עס זענען פאראן פאנאטישע פירער וועלכע פרעדיגן זייערע מענטשן אז די רעליגיע פארלאנגט יא טעראריזם און קוראזשירן זייערע מענטשן צו מארטירן פאר זייער רעליגיע. טעראריזם ווערט אין טייל פעלער אנגערופן די וואפן פון די אפגעשוואכטע ווייל טעראריסטן פרובירן איבערצוקומען זייער האפענונגלאזיקייט און שוואכקייט דורך געוואלדטאטן און אפילו זעלבסמארד.
די טראדיציאנאלע מעטאדן פון קאנטערטעראריזם, ווי דאס קלייבן אינפארמאציע, לאו ענפארסמענט, דיפלאמאטיע, פיזיקאלע זיכערהייט, און ווען עס פעלט אויס אויך מיליטערישע אקציעס, זענען וויכטיג צו שטערן און קנס'נען די טעראריסטן. אבער די אלע מעטאדן קעמפט מיט אומגעלעזטע קאנפליקטן און פראבלעמען און וויפיל מען זאל אומברענגן און ארעסטירן וועלן שטענדיג אויפקומען נייע טעראריסטן וועלכע וועלן ווייטער קעמפן.
די קאנטערטעראריזם אגענטורן פון די פרייע וועלט ווייסן אז די איינציגסטע וועג וויאזוי אויסצוראטן טעראריזם איז דורך ברענגן פאליטישע פרייהייט און ערציאונג אין די לענדער וואו די טעראריסטן ווערן אויפגעצויגן.
רוב טעראריסטן וועלכע מען האט אינדענטיפיצירט זענען געווען אומפארהייראטע מענטשן וועלכע האבן געלעבט א דערביטערטע לעבן אדער זענען זיי געווען יונגן וועלכע האבן נאך נישט פארשטאנען די באגריף פון לעבן. אויב די אלע טעראריסטן וואלטן אויפגעוואקסן אין אזא סאסייאיטי ווי מיר לעבן וואלט נישט געווען קיין ערנסטע טעראריזם אויף די וועלט. דאס איז אבער זייער א שווערע ארבעט אויסצופירן ווייל עס נעמט אסאך צייט און וועט קאסטן אסטראנאמישע געלטער.
נאך א מיטל וויאזוי צו פארמיידן טעראריזם אין צוריקגעבליבענע לענדער איז זיי צו העלפן לעזן קאנפליקטן וואס פריער. ווען עס האט אויסגעבראכן די קאנפליקטן אין אפריקע האט די וועלט געווארנט אז מען זאל זיי ארויסהעלפן ווייל אויב נישט וועלן ארויסוואקסן טעראריסטן ווי עס האט טאקע פאסירט נאכדעם וואס די יו-ען איז געשטאנען הילפלאז צוליב פינאנציעלע פראבלעמען און די קאנפליקטן האט אומגעברענגט הונדערטער טויזענטער, אויב נישט מיליאנען אומשולדיגע מענטשן. ענליך האט זיך אפגעשפילט אין צפון אירלאנד וואו די טעראריסטישע גרופעס זענען ארויסגעוואקסן נאך א לענגערע צייט וואס איר קאנפליקט האט אנגעהאלטן אן קיין שיין פון האפענונג פאר א לעזונג. און עס איז איבריג צו דערמאנען דער קאנפליקט אין מיטל מזרח וואו די טעראריזם איז געווארן שטערקער מיט וואס א יאר לענגער די קאנפליקט איז געשטאנען אומבאהאלפן.
טעראריזם אינעם צוקונפט.
די סעפטעמבער 11 אטאקעס האט אויפגעוועקט אמעריקע צו די רעאליטעט פון טעראריזם און איר ערנסטע סכנה וואס דאס קען ברענגן צו איר זיכערהייט. די רעגירונג מיט אלע אירע אגענטורן פרובירן צו רעדוצירן די סכנה דורך קעמפן טעראריזם און דורך טרענירן די ?עמוירדזשענסי אגענטורן? ווי אזוי צו רעאגירן אין פאל פון א טעראריסטישע אטאקע. אין אנדערע ווערטער האט זיך די גאנצע רעגירונג געגעבן א שאקל און האבן זיך גענומען מיט'ן גאנצן אייפער צו באקעמפן טעראריזם. די גרעניצן זענען געווארן שטרענגער, די גרייטע מיליטערישע כוחות זענען פילפאכיג געדאפעלט געווארן, די עמוירדזשענסי אגענטורן ווערן גוט טרענירט, און איבער אלעם האט די רעגירונג געגרינדעט א נייע אפטיילונג, די היימלאנד זיכערהייטס ?דעפארטמענט?, וועלכע קאנטראלירט די אלע זאכן און איז פאראנטווארטליכט צו פארמיידן א טעראריסטישע אטאקע אויפ'ן אמעריקאנער באדן און צו פארזיכערן די ווייניגסטע פאטאליטעטן אין פאל עס פאסירט יא.
אין די פארגאנגענע עטליכע יאר, זינט די סעפטעמבער 11 אטאקעס, איז טאקע מער נישט פארגעקומען קיין אטאקעס אין אמעריקע אבער איבער די וועלט האט אל קאידא יא אויסגעפירט אסאך טויטליכע אטאקעס וואס ווייזט אז די גרופע לעבט געהעריג און עס איז נאך פאראן אסאך ארבעט צו טאן. אויסער דעם איז מען גארנישט פארזיכערט אז עס וועט נישט קומען נאך אן אטאקע. אמעריקע איז א לאנד וועלכע איז אויסגעשטעלט פאר אטאקעס צוליב איר פרייהייט, לאנגע גרעניצן, און פילע צילן.
נאך א זאך וואס דארף באמערקט ווערן, איז אז די פאראייניגטע שטאטן האט אין די לעצטע צייטן פארלוירן די אינטערנאציאנאלע שטיצע אין איר קאמף קעגן טעראריזם ווען די לענדער האבן גע'טענה'ט אז זי נוצט צופיל מיליטערישע כוחות אין א קאמף וועלכע קען געלעזט ווערן אויף אנדערע וועגן. ספעציעל האט אמעריקע פארלוירן שטיצע נאכדעם וואס זי האט אויסגעקרויזט די יו-ען און געגאנגען אין מלחמה מיט איראק אויפ'ן פארדאכט אז אויך זי האט א שייכות צו די אטאקעס און פארמאגט מאסן פארניטיגונגס וואפן. די אויסערן לענדער זענען אויך זייער נישט צופרידן וויאזוי אמעריקע האנדל'ט אינעם מיטל מזרח קאנפליקט וואס גיט זיי אויך קאלטע פיס זיך צו באטייליגן אין אירע מיסיעס.
די פראבלעמען צייגן אז כאטש אמעריקע מוז ווייטער אנגיין אין איר קאמף קעגן טעראריזם וועט זי אבער זיין געצווינגן צוריק אויפצובויען איר פריינטשאפט מיט אנדערע לענדער כדי צו קענען מאכן די קאמף מער עפעקטיוו.
טעראריזם איז נישט ווי א קאנווענציאנאלע מלחמה וועלכע אמעריקע איז ביכולת אליינס צו פירן. קאנטערטעראריזם פארלאנגט די קאאפעראציע פון אלע לענדער און אויף די וועג אמעריקע גייט יעצט האט זי ווייניגער שאנסן צו סוקסעס.
און צום לעצט האלטן רוב קאנטערטעראריזם אפישעלס אז די אגענטורן זאלן מער נישט אפשרעקן די אמעריקאנער בירגער איבער די סכנה פון טעראריזם ווייל דאס אליין איז איינע פון די צילן פון די טעראריסטן און טעראריזם איז א גרויליגע פאקט פון לעבן אין א וועלט פון פראבלעמען. נאר יעדער זאל ווייטער אנגיין מיט זיין לעבנ'ס שטייגער און צוביסלעך וועלן די טראדיציאנאלע פרייהייטן צוריקקומען אויב מען וועט מאכן פארשריט.
א זשורי איז אן איינגעשוואוירענער קערפער פון ציווילע מענטשן וואס ווערן גערופן צו צו הערן די פאקטן און באווייזן און געבן א (פסק) אין א פראצעס אדער אן אנדער ענין. דער ריכטער מוז געבן אן אורטייל לויטן פסק פונעם זשורי.
דער ווערדיקט ווערט געפסקנט אדער מיט א רוב אדער מיט אלע מסכים, לויט די געזעצן פונעם לאנד. אין רוב לענדער האט א זשורי 12 מענטשן (אבער אין סקאטלאנד 15). בדרך כלל אלע מענטשן אין א געוויסער שטאט (אחוץ די וואס זענען צו יונג אדער צו אלט) קענען ווערן גערופן צי דינען אלס זשוריסט; ווער עס איז גערופן האט די פליכט צו קומען צום געריכט. פאר יעדן פראצעס קלויבט מען די זשורייסטן פון די וואס זענען יענעם טאג גערופן צו דינען.
די ערשטע זשוריס זענען געווארן אויפגעשטעלט אין ענגלאנד אין יאר 1166.
וואס איז א זשורי?
א זשורי איז א קערפערשאפט פון דורכשניטלעכע מענטשן וועלכע ווערן אויסגעקליבן דורך דער יוסטיץ סיסטעם פונעם לאנד אדער שטאַט צו דינען אלס די זשורי פאר א געריכטליכע משפט. די זשורי באשטייט געווענליך פון 12 מענטשן און נאך צוויי אויף רעזערוו וועלכע זיצן אויף א ספעציעלע פלאטפארמע און דארפן מיטהאלטן א משפט פון איינעם וועמען זיי קענען נישט און זענען בכלל אומבאקאנט מיט די לעגאלע בארעכטיגונגן און שטראפן וואס גרעניצט זיך מיט דעם משפט.
זיי הערן אויס אלע טענות ומענות פון ביידע צדדים און אלע עדות וועלכע זענען פאראן קעגן און צו פארטיידיגן דעם אנגעקלאגטן. דער ריכטער דינט ווי זייער לערער און לערנט זיי אויס וויאזוי צו נוצן דאס געזעץ לויט די אינפארמאציע וואס זיי באקומען דורכאויס דעם משפט. ווען אלע צדדים זענען פארטיג מיט זייערע באווייזונגן וועלן די זשורי זיך צוזאמענקומען אין א ספעציעלע צימער וואו זיי שמועסן איבער די פרטים און באשליסן אויב דער אנגעקלאגטער איז שולדיג אדער נישט. דאס זעלבע איז ביי א ציווילער געריכט וואו זיי וועלן באשליסן ווערט עס איז גערעכט און ווער עס דארף באצאלן.
יעדע זשורי מיטגלידער דארף זיין ביי יעדע הירינג און אויסהערן די טענות וואס קומען פון די צדדים. פארשטייט זיך אז א זשוריסט מוז זיין אומפארטייאיש וואס מיינט אז קיינער מעג נישט זיין קיין קרוב אדער פריינט צו דעם אנגעקלאגטן אדער צו דעם אנקלעגער און קיינער מעג אויך נישט אפמאכן זיין מיינונג ווילאנג אלעס איז נישט פארטיג.
די אדוואקאטן וועלכע רעפרעזענטירן די צדדים אין געריכט און אויך דער ריכטער קענען יעדע צייט באשליסן אז איין זשוריסט טויג נישט פאר סיי וועלכע נארמאלע סיבה און זיי וועלן יענעם ארויסווארפן. א זשורי מוז זיין 100 פראצענט אומפארטייאיש אויף אזוי ווייט אז יעדע זשורי מוז באשטיין פון מענער און פרויען און עס מעג נישט באשטיין פון נאר שווארצע ביי די משפט פון א ווייסן און דאס זעלבע פארקערט.
היינט צו טאג איז יעדער בארעכטיגט צו זיין א זשוריסט און מען דארף נישט האבן קיין ספעציעלע כשרונות דערצו אזוי לאנג מען איז גרייט אויסצוהערן און צולייגן קאפ צו דעם משפט. אמאל האבן נאר ווייסע מענער געקענט זיין אין א זשורי אבער אין די לעצטע 80 יאר האבן אויך פרויען און שווארצע באקומען די רעכט פונקט ווי אלע זייערע רעכטן וועלכע זיי האבן דעגרייכט דורכאויס די יארן.
פארוואס א זשורי?
די קאנסטיטוציע פון די פאראייניגטע שטאטן גאראנטירט יעדן סיטיזן א רעכט צו זיין אין א זשורי אין קרימינאלע און ציווילע געריכטן. די רעגירונג זאגט אירע סיטיזנ'ס אז דאס איז אן ערע פאר יעדן איינעם אז די קאנסטיטוציע גיט אים די רעכט און כבוד צו רעפרעזענטירן און באשליסן אין א משפט אין וועלכע א צווייטער סיטיזן ווערט אנגעקלאגט.
אויף די פראגע פארוואס מען איז געצווינגן דערצו? זאל דאס זיין נאר פאר וואלונטירן? איז דער ענטפער אז אויב דאס וואלט געקענט ארבעטן דורך א וואלונטיר סיסטעם וואלט די רעגירונג נישט פארלאנגט יעדן צו קומען נאר וויבאלד מען מוז האבן יעדן איז עס א פארלאנג וועלכע איז געווארן געזעץ און קיינער קען זיך נישט ארויסדרייען דערפון נאר אויב ער האט שטארקע סיבות דערצו.
יעדער מענטש דארף זיך אויס'משלן אויב עס וואלט אים געווארט א משפט וואלט ער דאך זיכער געוואלט אז נארמאלע מענטשן וואס זענען פונקט ווי אים זאל אים פארשטיין און פארטיידיגן. אויב ער וויל דאס האבן דעמאלט דארף ער דאס אויך געבן פאר א צווייטן ווען עס קומט זיין רייע וועלכע קומט געווענליך נישט אויס מער ווי איינמאל אין לעבן. אין אנדערע ווערטער איז א זשורי אן אנטיילנעמונג וועלכע דער דורכשניטליכער סיטיזן קען האבן אין די ארבעט פון די רעגירונג.
אמעריקע איז אבער נישט די וואס האבן אויסגעטראפן די זשורי סיסטעם עס איז נאך אן אלטער קאנצעפט וועלכע גייט צוריק הונדערטער יארן צוריק אין אייראפע ווען אסאך קעניגן האבן אויפגענומען ציווילע מענטשן צו מאכן באשלוסן אין געריכטליכע ענינים כדי צו הערן דעם דעת בעל הבית וועלכער פארשטייט דאס בעסטע, אין א געוויסן וועג.
אין א טיפער'ן טראכט איז א זשורי זייער א גערעכטע זאך ווייל דער גערעכטיקייט סיסטעם איז נאר א סיסטעם וועלכע דארף גיין לויט די פארשריפטן וועלכע עס איז אויסגעשטעלט צו גיין און עס קען פארזען אסאך זאכן. די זשורי זענען א גרופע פון נארמאלע דורכשניטליכע מענטשן וועלכע באטראכטן אלע אינפארמאציע און עדות'שאפטן און נוצן זייער פשוט'ן דעת אויב יענער איז שולדיג אדער נישט. כאטש דער ריכטער קען אורטיילן אנדערש ווי די זשורי האט באשלאסן איז אבער כמעט נישט פאראן אזא זאך ווייל דער ריכטער לערנט די זשורי וויאזוי צו נוצן די אינפארמאציע וואס זיי זעען און וויאזוי צו נוצן די טראכטונגן לויט דאס געזעץ.
דאס איז פארשטענדליך מיט'ן שכל הישר. אבער קיינער קען נישט זאגן א עס איז א 100 פראצענטיגע ריכטיגע זאך ווייל נאך אלעם זענען די זשוריסטן מענטשן מיט געפילן וועלכע קענען פארקוקן אויף פאקטן און עדות'שאפטן געבויט אויף זייערע געפילן צו דעם אנגעקלאגטן אדער אנקלעגער.
אבער יעדע זאך גייט ביידע וועגן. עס איז מעגליך אז די געפילן פון א זשורי וועט אנקלאגן איינעם וואס איז אומשולדיג, געבויט אויף די געפילן וואס זיי האבן צו דעם אנקלעגער אדער ווייל דער אנגעקלאגטער איז א מענטש וואס באנעמט נישט א צווייטנס געפילן. און פארקערט קענען זיי באפרייען איינער וואס איז יא שולדיג נאר צוליב די געפילן צו יענעם.
די אונטערשטע שורה איז אז יעדע וועג וואלט נישט געווען 100 פראצענט גערעכט. די יוסטיץ סיסטעם וואלט געקענט באפרייען שולדיגע און באשולדיגן פרייע און אויך די זשורי איז אזוי. אבער אמעריקע'ס קאנסטיטוציע איז געבויט אויף דעם אז יעדער איז אומשולדיג אזוי לאנג ווי מען ווייזט נישט איבער אז ער איז יא שולדיג (אינאסענט אנטיל פראווען גילטי). מיט יעדע סארט סיסטעם וועט אויסקומען טעותים און וויבאלד מיט א זשורי סיסטעם וועלן ענדערש שולדיגע גיין פריי ווי פרייע באשולדיגט ווערן, איז דער סיסטעם יא גערעכט לויט די קאנסטיטוציע און דאס איז דאס בעסטע וואס מען קען האבן. אוודאי קען אמאל א זשורי זיין פארטייאיש קעגן איינעם, אבער אין אלגעמיין זענען זיי נארמאלע מענטשן וועלכע רעכנען זיך מיט יענעמ'ס געפילן און וועלן זוכן אלע וועגן וויאזוי יענעם צו באפרייען אזוי לאנג ווי עס איז נישט פאראן קיין באווייזן אויף פארקערט.
דאס אויסוועלן א זשורי.
א זשורי וועט אויסגעקליבן לויט א גורל פון ליסטעס וועלכע דאס געריכט פארמאגט וועלכע זענען אנגענומען צו דינען אין די זשורי. בעפאר א משפט ווערט גערופן א פאנעל וועלכע איז א גרעסערע גרופע מענטשן פון די ליסטעס וועלכע שטעלן זיך צום ריכטער און דער ריכטער מיט זיינע עקספערט געהילפן באשליסן ווער פון זיי עס איז מער קוואליפיצירט צו זיין אין די זשורי און די וועלן זיי אויס און די אנדערע קענען צוריק אהיימגיין.
רוב מענטשן קענען זיין אין א זשורי אזוי לאנג ווי זיי זענען אמעריקאנער סיטיזנ'ס אן קיין קרימינאלע רעקארד און א דורכשניטליכער נארמאלער מענטש. דער ריכטער באטראכט גוט יעדן פון זיי און אויך די אדוואקאטן פון ביידע צדדים גיבן זייער באשטעטיגונג אויף יעדע איינע פון זיי. יעדע קלייניקייט וועלכע געפעלט נישט דעם ריכטער אדער איינע פון די צוויי צדדים וועט מען יענעם באלד ארויסווארפן ווייל א זשורי דארף זיין 100 פראצענט אומפארטיאיש און געפעלן פאר יעדן און יעדער ריכטער וויל אנהייבן דעם משפט מיט די צופרידנהייט פון ביידע צדדים.
די פעדעראלע רעגירונג און אויך יעדע סטעיט באזונדער פארמאגן ליסטעס וועמען מען קען רופן פאר די זשורי. די ליסטעס ווערן אויסגעארבעט דורך די אפישעלס וועלכע זענען באקאנט אלס די קאמישאנערס אוו דזשורארס.
יעדער קען זיין גערישט אז מען וועט אים אמאל רופן פאר א זשורי דינסט און עס איז זייער שווער זיך ארויסצודרייען דערפון. אויב מען האט מזל רעדט זיך עס פון א משפט וועלכע געדוערט נאר איין טאג. אבער טיילמאל קען מען פונקט אויספאלן אין א זשורי פון א משפט וועלכע שלעפט זיך וואכן און חדשים און מען מוז בלית ברירה בלייבן דערין ביז די ענדע נישט קיין חילוק צי מען איז א פארנומענער מענטש אדער נישט. די רעגירונג צאלט פאר די שאדן וואס מען האט פון נישט ארבעטן און זי פארזיכערט צוריק די זעלבע דזשאב פאר יעדן ארבעטער און קיין איין בעל הבית קען נישט זאגן אז ער וויל נישט צוריקנעמען דעם ארבעטער ווייל ער האט פארפעלט עטליכע וואכן.
יעדע זשורי באשטייט פון לאקאלע רעזידענטן און עס איז נישט פאראן אזא זאך אז א מענטש פון איין סטעיט זאל דינען אין א זשורי פון אן אנדערע סטעיט. רוב מאל וועט דאס געריכט זיכער מאכן אז די זשוריסטן וואוינען נישט צו ווייט כדי עס זאל זיי נישט אנקומען שווער צו קומען אין געריכט צו יעדע הירינג.
טייל סטעיטס געבן די ברירה פאר מענטשן צו קומען אין געריכט צו א באשטימטע טאג אין יאר און אויב עס איז פונקט נישט פאראן קיין פארלאנג פאר א זשורי יענעם טאג האט מען מיט דעם יוצא געווען און מען איז פארזיכערט פון ווערן נאכאמאל ערוועלט ביז איין יאר. אויב מען ווערט יא באשטימט צו א משפט באקומט מען אויך די זעלבע גאראנטי אפילו אויב די משפט האט זיך נאר געצויגן עטליכע שטונדן.
די פונקציעס פון א זשורי.
איינמאל דער ריכטער און ביידע צדדים זענען צופרידן פון די זשורי אויסוואל שווערט מען זיי אלע איין אז זיי זענען נישט קיין פאמיליע מיטגלידער אדער גוטע פריינט און וועלן נישט נעמען קיין פארטייאישע שטעלע אדער נעמען שוחד פון איינע פון די צדדים. ווען די איינשווערונג איז פארטיג הייבט מען אן דעם משפט. אין גענעראל איז דער פראצעדור פון געריכט איינגעטיילט צו דאס געריכט און די זשורי אז דאס געריכט באטראכט אלע אינפארמאציע לויט'ן געזעץ און די זשורי באטראכט אלעס לוט די פאקטן. דאס טייטש אז דער ריכטער באשליסט אויב אן עדות איז ווערט צו זיין אן עדות און די זשורי באשליסט אויב די אינפארמאציע פון די עדות שטימט מיט'ן פאקט פון זייער אינפארמאציע און איז ווערט צו נוצן צו איינע פון די צוויי צדדים. ווי פריער דערמאנט איז דאס נאר אזוי איינגעשטעלט אין גענעראל אבער דער ריכטער האט שטענדיג די אויבערהאנט אויף די זשורי און ער קען איבערדרייען זייערע ווערטער אויב ער פארמאגט גענוג סיבות דערצו. דער ריכטער קען אויך באשליסן צו נוצן די פאקט פון די עדות אן פרעגן די זשורי אויב זיי זענען אויך מסכים דערצו.
ווען אלע אינפארמאציע און עדות'שאפטן זענען פארטיג וועלן די אדוואקאטן פאר ביידע צדדים זיך פארשטעלן פאר די זשורי מיט א סך הכל פון די אינפארמאציע און דאס אויסטייטשן לטובת זייער קליענט. ווען ביידע זענען פארטיג וועט דער ריכטער ערקלערן די זשורי וויאזוי צו נוצן דאס געזעץ אין דעם משפט כדי זיי זאלן קענען גרינגער און ריכטיגער מאכן זייער באשלוס. דערנאך וועט דער ריכטער רעטייערן פון געריכט צו געבן צייט פאר די זשורי פאר דעליבערעישאנס.
אין די דעליבערעישאנס קומען זיך אלע זשוריסטן צוזאם אין א ספעציעלע צימער אין געריכט און גייען איבער אלע זייערע אינפארמאציע וואס זיי האבן און נעמען זיך א פירער איבער זיי, געווענליך וועמען יעדער באשטעטיגט אז ער איז דער קלוגסטער אדער עלטסטער זשוריסט אין די זשורי. ווען די זשורי דעגרייכט אן אורטייל וועט דאס געריכט צוריקגערופן ווערן און די דער אנפירער פון די זשורי וועט אויפליינען דעם אורטייל וועלכע וועט אין א ציווילע משפט געבן די גערעכטיקייט פאר דעם תובע אדער נתבע און אין א קרימינאלע משפט וועלן זיינע ווערטער זיין שולדיג אדער נישט שולדיג. ווען ער איז פארטיג מיט זיין סטעיטמענט ווערט דער ריכטער פרעגן פון יעדן זשוריסט באזונדער אויב ער איז מסכים מיט דעם אורטייל און דערנאך וועט דער ריכטער באשליסן וויאזוי ענדגילטיג צו אורטיילן די הארבקייט פון דעם שטראף אין א קרימינאלע משפט און די ווערט אדער קנסים אין א ציווילע משפט.
די זשורי באקומט א באשטימטע צייט ווילאנג זיי קענען זיך דורכשמועסן צו דעגרייכן אן אורטייל. אויב זיין קענען זיך נישט אויסגלייכן וועט דאס זיין א געהאנגענע זשורי און דער ריכטער וועט אין רוב פעלער פארלאנגן מען זאל גענצליך איבערמאכן דעם משפט מיט א נייע זשורי.
איינמאל דער אורטייל פון די זשורי ווערט פארגעליינט וועט דער ריכטער דארפן אורטיילן לויט זייער באשלוס אזוי לאנג ווי ער האלט אז זייער אורטייל שטימט מיט'ן געזעץ. אויב נישט האט ער די כוח דאס איברצודרייען און אורטיילן אנדערש ווי זיי זאגן. איינמאל זיין פסק איז ארויסגעגעבן קען מען שוין נישט צוריקדרייען אפילו אויב עס קומט אן נייע אינפארמאציע און די איינציגסטע שאנס איז אן אפיעל געריכט וועלכע וועט באטראכטן אלע אינפארמאציע און אויך דער פסק פון דעם ערשטן ריכטער און נאר אויב ער וועט איינזען דערין א טעות וועט ער אקצעפטירן די קעיס און איבערמאכן דעם גאנצ'ן משפט מיט די זעלבע און אויך פרישע אינפארמאציע.
די זעקסטע אמענדמענט.
"אין אלע קרימינאלע אנקלאגעס, זאל דער אנגעקלאגטער באקומען די רעכט צו א שנעלע און פובליק משפט דורך אן אימפעריעל זשורי פון די סטעיט אדער דיסטריקט וואו די פארברעכן איז דורכגעפירט געווארן. די דיסטריקט אין וועלכע דאס געזעץ איז געבראכן געווארן זאל ווערן אינפארמירט איבער די נאטור פון דעם פארברעכן און די דעטאלן פון די אנקלאגע. דער אנגעקלאגטער זאל ווערן קאנפראנטירט דורך די עדות קעגן אים און אויך עדות וועלכע זענען פאר זיין טובה זאלן אויפטרעטן. אויך זאל דער אנגעקלאגטער באקומען הילף זיך צו פארטיידיגן"."
דער אמענדמענט איז קורץ און שארף און זאגט קלאר אז יעדער קרימינאלער האט די רעכט צו פארלאנגן א זשורי משפט און יעדע עדות מוז אויפגעברענגט ווערן. די קאנסטיטוציע זאגט אויך אז דער אנגעקלאגטער זאל שטענדיג פארטיידיגט ווערן און אויב ער האט נישט ווער עס זאל אים פארטיידיגן זאל דאס געריכט אים דאס צושטעלן פאר זיינע רעכטן. נאך א כלל וואס מיר זעען אין די קאנסטיטוציע איז דאס יעדע געריכטליכע משפט דארף לעגאל פארקומען אויף דעם ארט וואו די פארברעכן איז דורכגעפירט געווארן.
ארגינעל האט די קאנסטיטוציע נאר געגעבן א זשורי אין די קרימינאלע געריכט אבער שפעטערדיגע ענדערונגן האבן דאס איינגעשטעלט אויך אין די ציווילע געריכט און ביז היינט איז די געריכט פאר יונגע (דזשואווינאל) און פאמיליע געריכט געבליבן אן די זשורי סיסטעם.
קען מען זיך ארויסדרייען?
ארום 10 מיליאן איינוואוינער ארום דאס לאנד באקומען א זשורי הזמנה דורכאויס א יאר און ווייניגער פון 200,000 וועלן אין די ענדע דינען אלס א זשורי. 4 פון יעדע 5 מענטשן וואס קומען אן אין געריכט מיט א זשורי הזמנה ווערן אוועקגעשיקט נאך איין טאג. די איינגעלאדענטע פרובירן זיך ארויסדרייען מיט אלע סארט תירוצים און טייל פון זיי ווערן אומקוואליפיצירט דורך דאס געריכט. רוב מענטשן ווילן נישט דינען אלס א זשורי און די וואס זענען יא מסכים ווילן פונקט נישט ווען מען רופט זיי ווייל דעמאלט זענען זיי פארנומען. כאטש רוב זשוריסטן דינען צווישן 3 און 5 טעג זענען אבער רוב באזארגט איבער פארלירן געלט און דאס איז דער נומער איינס סיבה פארוואס מענטשן דרייען זיך ארויס דערפון.
יעדער וואס באקומט אן הזמנה דורך די פאסט וועט באקומען א נומער וואו מען קען רופן פאר מער אינפארמאציע. די יוסטיץ סיסטעם לאזט אפשטופן א זשורי דינסט איינמאל נאכדעם וואס דער איינגעלאדנטער שטעלט זיך פאר א ריכטער צו ערקלערן די תירוצים פארוואס מען קען נישט יעצט דינען אין די זשורי. דער צווייטער מאל מען ווערט אויסגעקליבן איז שוין נישט פאראן קיין שום תירוץ און מען מוז אויפטרעטן בלית ברירה.
רוב מענטשן וועלכע באקומען א זשורי הזמנה ענטפערן א תירוץ אויפ'ן פאפיר און שיקן דאס צוריק דורך די פאסט. אין אזא פאל איז עס נאר גענוג אפצושטופן אויף א נייע געלעגנהייט ווען מען וועט זיך מער נישט קענען ארויסדרייען. ביים צווייטן מאל אויב מען וויל זיך נאך אלץ ארויסדרייען דארף מען זיך שטעלן פאר א ריכטער וועלכער קען באשטראפן די וואס ווילן נישט גיין און וועט געבן א לעקציע איבער דאס וויכטיקייט פון די זשורי סיסטעם. אזויווי יעדע אנדערע וואלונטיר זענען פאראן גענוג מענטשן וועלכע זענען וויליג צו דינען אין א זשורי אבער דאס געזעץ זאגט אז דאס מוז אויסדערוועלט ווערן על פי גורל כדי עס זאלן שטענדיג זיין זשוריסטן פון אנדערע סארטן צו געבן א יושר'דיגן משפט פאר יעדן איינעם.
יעדע שטאַט האט זיך זיינע אייגענע געזעצן וועלכע באשיצן ארבעטער פון ווערן אויפגעזאגט אדער באשטראפט דורך זייערע ארבעט'ס געבער און עס זענען פאראן באזונדערע באשיצונג פאר לערערינ'ס און סטודענטן וועלכע ווערן אפטמאל אויסדערוועלט אלס א זשורי.
אין רוב שטעט באקומען די זשוריסטן א קארגע 15 ביז 20 דאלאר פער טאג אלס קאמפענסאציע אין צוגאב צו שאדן וואס עס קאסט צו קומען אין געריכט מיט אן אויטא אדער אנדערע טראנספארטאציע מיטל. עס זענען פאראן סטעיטס וועלכע צאלן מער אבער אין רוב פעלער באקומט מען נאר די מינימום.
וויבאלד אלע געריכטן ווערן אדמיניסטרירט אויף די ענגלישע שפראך קען מען נאר זיין א זשורי אויב מען קען רעדן און פארשטיין ענגליש. אויב איינער וואס קען נישט קיין ענגליש באקומט אן הזמנה דארף ער זיך שטעלן פאר א ריכטער און ערקלערן אז ער קען נישט קיין ענגליש און נאר דער ריכטער קען אים דעקוואליפיצירן.
עלטערן וועלכע האבן קליינע קינדער קענען זיך גרינג ארויסדרייען פון די זשורי און א ריכטער וועט דאס אפשטופן אויף א פרישער געלענגנהייט אדער דעקוואליפיצירן וואס מיינט אז מען איז מעגליך פטור פון זשורי פאר א גאנץ לעבן.
איינער וועלכער איז שוין איינמאל אויסגעוועלט געווארן פאר א זשורי וועט געווענליך נישט גערופן ווערן נאכאמאל ביז נאך א יאר. אויב איינער ווערט יא גערופן נאכאמאל אינעם זעלב'ן יאר האט ער די רעכט דאס אפצואווארפן אדער אויב עס איז שוין איבער א יאר פון זיין ערשטע זשורי דינסט וועט יא מוזן נאכאמאל ערשיינען.
דאס געזעץ פארלאנגט פון יעדן צו דינען אלס א זשורי אפילו אויב מען געפינט זיך אין ספעציעלע אומשטענדן. מען קען טיילמאל זען זשוריסטן אין ווילטשעירס, מיט ספעציעלע הערונג מאשינען, און אנדערע זאכן. דאס געריכט מוז לעגאל צושטעלן די נויטיגע אקאמאדאציעס פאר זשוריסטן אין ספעציעלע אומשטענדן און אויב זיי קענען דאס נישט צושטעלן ווערט מען אויטאמאטיש דעקוואליפיצירט.
איין טאג אדער איין משפט.
יעדער וואס וויל איינגיין אין דעם סיסטעם דארף אנרופן דאס געריכט וועלכע וועט אים באשטימען א טאג אין יאר וועלכע איז זיין טאג צו קומען אין געריכט דינעם אלס א זשורי. אויב עס מאכט זיך פונקט יענעם טאג נישט קיין משפט וועלכע דארף א זשורי איז מען פטור דערפון פאר איין יאר. דער סיסטעם האט די בענעפיטן אז דאס געריכט איז פארזיכערט אז יעדן אינדערפרי וועלן א געוויסע צאל מענטשן אנקומען אין געריכט און זיי וועלן שטענדיג האבן גענוג זשוריסטן אויב עס פעלט זיך אויס. די ארבייטער און זייערע ארבעטס געבער פארדינען נאך מער דערפון ווען זיי ווייסן וועלכע טאג דער ארבייטער וועט פעלן און מען קען זיך אויסרעכנען מיט די ארבעט און אויסשטעלן נייע סקעדזשועלס אויב דער ארבייטער וועט אויפגענומען ווערן.
נאכ'ן משפט.
באלד ווען א משפט איז פארטיג מיט'ן ריכטער אויפליינען אן אורטייל, ווערן אלע זשוריסטן אויסגעטיילט א צערטיפיקאט פאר זייער סערוויס און זיי ווערן באלד באפרייט און קענען אהיימגיין. אין פעלער פון א פובליק משפט וועלכע מערערע מענטשן האלטן מיט וועט די מידיא געווענליך בעטן די זשוריסטן זיי זאלן ענטפערן אויף זייערע פראגעס. אין די פרייע אמעריקע האבן די זשוריסטן די רעכט צו ענטפערן אויף אלע סארט אינפארמאציע וואס זיי ווייסן און אויב זיי ווילן נישט קענען זיי אוועקשפאצירן פון די רעפארטער.
עס איז א נארמאלער זאך אז די זשוריסטן געבן זיך די טעלעפאן נומערן איינע פאר די אנדערע פאר שפעטערדיגע קאמיוניקאציע וועגן די משפט וועלכע זיי האבן מיטגעהאלטן. וויבאלד דורכאויס די משפט קענען זיי נישט רעדן צו קיינעם איז זיי זייער אינטערעסאנט דאס איבערצושמועסן שפעטער נאכדעם וואס זיי רעדן צו אנדערע מענטשן דערוועגן. אין געוויסע פעלער וועלן די זשוריסטן אנרופן פרעמדע מענטשן וועלכע האבן געהאט ענליכע פעלער און וועלן זיך אדורכשמועסן וויאזוי יענער האט באהאנדלט די אינפארמאציע. פארשטייט זיך אז יעדער זשוריסט האט די רעכט אפצוהאקן און פארגעסן פון יעדן איינעם און אויב די מידיא אדער אנדערע מענטשן פייניגן אים דערנאך וועט אים דער ריכטער ארויסהעפלן מיט לעגאלע שריט.
א זשורי קען מיטהאלטן אלע סארט משפטים און טיילמאל קענען טייל זשוריסטן איבערגענומען ווערן מיט עמאציאנאלע געפילן איבער די מאס אדער אנדערע פסכילאגישע אטאקעס. אין אזא פאל וועט די רעגירונג צושטעלן סאציאלע סערוויס צו העלפן די עפעקטירטע.
ווען עס האנדלט זיך פון ערנסטע קרימינאלע משפטים וואו עס ווערן פאראורטיילט גרויסע פארברעכער וועלכע זענען פארבינדן צו קרימינאלע גרופעס (ווי מאפיא אדער ענליך) דעמאלט וועלן אלע אינפארמאציע פון די זשורי געהאלטן ווערן אין געהיים און קיינער וועט קיינמאל נישט וויסן ווער זיי זענען געווען. אין נארמאלע משפטים ווערט יא די זשורי געזען ווייל דאס געזעץ פארלאנגט אז עס זאל זיין א אפענע משפט אין וועלכע די אנקלעגער און אנגעקלאגטע זאלן קענען זען ווער זענען זייערע פאראורטיילער. אין יעדע פאל אויב א זשוריסט שפירט אז ער/זי איז אין פחד צוליב סיי וועלכע סיבה קען מען דאס איבערגעבן פאר'ן ריכטער און דער ריכטער וועט באשליסן וואס מען זאל טאן.
גרענד זשורי
א גרענד דזשורי איז א דזשורי וואס ווערט ערוועלט פאר קאמפליצירטע און פארלענגערטע משפטים און פעדעראלע און לאקאלע אויספארשונגן. א גרענד דזשורי דינט אין א משפט קעגן א גרויסע פירמע אדער א גרעסערע אויספארשונג וועלכע די רעגירונג האט אונטערגענומען.
אויסוואל און פונקציעס.
א גרענד דזשורי ווערט אויסגעקליבן על פי גורל און ווערן קוואליפיצירט און איינגעשוואוירן דורך דער ריכטער פון דעם משפט וועלכע וועט דאס אויסהערן. דער ערשטער חילוק פון א גרענד און טרייל דזשורי איז, אז א טרייל דזשורי דינט געווענליך צווישן עטליכע שטונדן ביז עטליכע טעג נאכאנאנד אבער א גרענד דזשורי איז איינגעשטעלט צו דינען פאר א לענגערע טערמין אין פעלער וואס מען ווייסט אז דער משפט וועט זיך שלעפן פאר לאנגע מאנאטן. אין פעדעראלע געריכטן איז די מאקסימום וואס א גרענד דזשורי קען דינען 18 מאנאטן אבער אין די סטעיט געריכטן קען דאס גיין ביז א מאקסימום פון 36 מאנאטן.
א גרענד דזשורי דינט נישט איין טאג נאך די אנדערע נאר וועט ערשיינען אין געריכט ווען עס איז פאראן א סעסיע וועלכע איז געווענליך איינס אדער צוויי מאל א וואך און טיילמאל נאר איינס אדער צוויי מאל א מאנאט. די גרענד דזשורי קען אהיימגיין צווישן איין סעסיע און די צווייטע און איז פארבאטן צו רעדן צו מענטשן וועגן די משפט. דאס געריכט פאלגט נאך די גרענד דזשורי און אויב זיי פארפעלן איינצוהאלטן זייערע צוזאגן ווערן זיי באשטראפט און ארויסגעווארפן.
נאך א גרויסער נפקא מינא צווישן א טרייל דזשורי און א גרענד דזשורי איז די וועג וויאזוי זיי גיבן ארויס זייערע באשלוסן. א טרייל דזשורי זאגט אויב דער אנגעקלאגטער איז שולדיג אדער נישט און א גרענד דזשורי זאגט נאר אויב איינער דארף באשולדיגט ווערן אין אזא פאל און דער ריכטער באשטעטיגט שוין ווער עס זאל זיין שולדיג און די שטראף וועלכע ער וועט באקומען.
א גרענד דזשורי ווערט זייער גוט באהאוונט מיט די משפט וועלכע זיי האלטן מיט און טיילמאל ווערן זיי באשולדיגט צו זיין איינשטימיג צו איין צד נאכדעם וואס זיי הערן זיך אן פון די גאס און די מידיא איבער דעם משפט. אין אזא פאל וועט די קעגנזייטיגע צד אריינגעבן א פארלאנג צום ריכטער ער זאל אויפלעזן די דזשורי און שאפן א נייע אבער א ריכטער וועט דאס זעלטן טאן ווייל דאס געזעץ זאגט אז אויב א מענט איז אומשולדיג דארף ער קענען אויפווייזן זיין אומשולד אפילו אויב די דזשורי איז מעגליך איינזייטיג.
ווי געזאגט איז אבער פאראן אן אויסנאם און געלונגענע אדוואקאטן קענען אלעס באווייזן. עס זענען שוין געווען עטליכע פארברעכער און פירמעס וועלכע האבן זיך ארויסגעדרייט פון הארבע שטראפן נאר צוליב וואס מען האט אויפגעלשעזט די גרענד דזשורי און מען האט אויפגענומען א נייע וועלכע האבן נאך נישט געוואוסט צופיל וועגן די משפט.
וויבאלד א גרענד דזשורי איז א גרעסערע אונטערנעמונג ווערט זי אויפגענומען אין גרופעס פון 24 מענטשן אבער עס איז פאראן אויסנאם פעלער ווען עס איז נאר פאראן 12 מיטגלידער. טראץ וואס מען נעמט אויף 24 מענטשן ווערן אבער נאר איינגעשוואוירן צווישן 12 און 23 מענטשן און דאס איז לויט וויאזוי דער ריכטער באשליסט. די אנדערע האלטן מיט דעם משפט כדי צו זיין אינפארמירט אין פאל איינער פון די איינגעשוואוירענע וועט אויפגעזאגט ווערן אדער וועט נישט קענען ערשיינען צוליב א סיבה.
א גרענד דזשורי ווערט געוויזן אינפארמאציע וועלכע מען וואלט נישט געוויזן פאר א טרייל דזשורי און וויבאלד טייל אינפארמאציע קענען זיין זייער סענסיטיוו ווערן זיי איינגעשוואוירן נישט צו זאגן פאר קיינעם קיין איין ווארט און זייער אינדענטיטעט ווערט פארהלאטן פון די פובליק. א גרענד דזשורי דינט אויך אין געריכטליכע סעסיעס וועלכע די פובליק ווייסט אפילו נישט אז איז פאראן א סעסיע איבער דעם און זיי זענען די וואס באשליסן וואספארא שריט די אויטאריטעטן זאלן אונטערנעמען אויסצוראטן קארופציע און פארברעכן.
דער ריכטער וועלט געווענליך אויס א פארגייער און אמאל וועלן די דזשוריסטן זיך אליינס אויסווען א פארגייער וועלכער וועט פארליינען און איבערגעבן אינפארמאציע וועלכע זענען באשלאסן געווארן דורך די גרענד דזשורי. ווי געזאגט גיט נישט א גרענד דזשורי ארויס קיין אורטייל אויף אן אנגעקלאגטן זעלבסט נאר ליבערשט אויב עס איז פאראן א שולדיגער אדער נישט. אויב זיי באלשיסן אז עס איז פאראן שולידיגע וועלן זיי צוריקשיקן די אנקלאגע צום ריכטער און דער ריכטער וועט שוין טאן דאס איבעריגע. אויב זיי באשליסן אויף ניין וועלן זיי פארהאלטן די אנקלאגע און עס וועט ארויסגעווארפן ווערן.
עס איז אויך פאראן אזא זאך ווי אן אנטלויפנדיגע דזשורי וואס מיינט אז די דזשורי האקט אפ מיט די פראקורארן און זאמעלט אייגענע אינפארמאציע און נוצט זייערע אייגענע טעכניקן דאס צו באטראכטן. דער ריכטער ווארפט נישט אזוי שנעל ארויס א גרענד דזשורי נאר וועט פרובירן מיט פארשידענע מיטלן וויאזוי צוריק אריינצוברענגן די פראקורארן אין דעם משפט.
דער פליכט און פראצעדור פון א גרענד דזשורי ווערט דערמאנט אין די פינפטע אמענדמענט אין די אמעריקאנער קאנסטיטוציע און איז איינגעשטעלט געווארן לויט די אנווייזונגן פון די בריטישע געריכט סיסטעם וועלכע איז באקאנט אלס די קאמען לאו. די פעדערלאע געריכט און די סטעיט געריכטן האבן זיך במשך די יארן איינגעשטעלט רעפארמען אינעם פראצעדור וויאזוי און ווען זיי נוצן א גרענד דזשורי.
א פאַַס (אדער פאספארט) איז א לעגאלע רייזע דאקומענט וועלכע ווערט צוגעשטעלט דורך א נאציאנאלער רעגירונג צו אינדענטיפיצירן דעם פאסאזשיר וואס וויל אריינגיין אין אן אנדער לאנד.
דער ערשטער פאס ווערט דערמאנט אין ספר נחמיה, ווען דער מלך ארתחשסתא האט אים געגעבן א בריוו כדי ער זאל קענען פארן קיין ארץ ישראל און אנקומען געזונטערהייט.
דער מאדערנער פאס גייט צוריק עטליכע הונדערט יאר. פילע רעגירונגן ארום די וועלט האבן שוין אין די אלטע צייטן פארשטאנען אז זיי מוזן צושטעלן א סערטיפעקאט פאר אירע בירגער וועלכע פארן ארויס פון לאנד זיי צו אינדענטיפיצירן און זיי צו פארזיכערן אז זיי קענען צוריק אריינקומען אין לאנד. אנגעהויבן האט זיך עס אין די גרעסערע לענדער און ביז די מיטעלע יארן פונעם 19'טן יאר-הונדערט האבן שוין רוב לענדער געגעבן פאספארטן פאר אירע בירגער אבער מען האט נאך געקענט ארויספארן פון לאנד אן דעם. אין מלחמה צייטן האבן רוב לענדער יא פארלאנגט פאספארטן פון יעדן רייזנדן. אין אמעריקע האט קאנגרעס באשטימט דעם 15טן דעצעמבער 1915 אלס דער ערשטער טאג וואס קיין איין בירגער וועט מער נישט קענען פארלאזן דאס לאנד צו גיין אינטערנאציאנאל אן א פאס.
דאטן אין א פאס.
די לענדער אין דעם אייראפעישן פארבאנד האבן באשלאסן אז פונעם 28סטן אויגוסט 2008 וועלן זיין אלע פאסן ביאמעטריש.
נארמאלער פאס.
דער נארמאלער פאס איז פאר סוחרים און טוריסטן צו פארן אין פרעמדע לענדער.
אפיציעלער פאס.
באאמטער פון א רעגירונג וואס פארן אויף אפיציעלע צוועקן פארן מיט אן אפיציעלן פאס.
דיפלאמאטישער פאס.
א דיפלאמאט ווען ער פארט צו א לאנד וואו ער רעפרעזענטירט די רעגירונג פון זיין אייגענער מדינה, פארט ער מיט א דיפלאמאטישן פאס.
פאס אין אמעריקע.
אין די פאראייניגטע שטאטן ווערן די פאספארטן געמאכט דורך דעם שטאַט־דעפארטמענט מיט אירע פליגלען אין 13 גרויסע שטעט ארום דעם לאנד און איבער 3,500 פאספארט ביוראען. מענטשן קענען אפעלירן פאר א פאספארט אין פארשידענע ערטער ווי פאסט אפיסעס אדער פריוואטע אגענטורן. א פאספארט ווערט געפאדערט סיי ארויסצופארן און סיי צוריק אריינצוקומען אין לאנד. אמאל איז דאס נאר געווען פאר די וואס פארן אריבער די וואסער. קיין מעקסיקא, קאנאדע, קאריביען, און אנדערע דרום אמעריקאנער לענדער איז דאס א נייע זיכערהייט מיטל וועלכע קאנגרעס האט אנגעהויבן פארלאנגן באלד נאך די סעפטעמבער 11 אטאקעס.
אין אמעריקע איז א פאספארט גילטיג 10 יאר פאר ערוואקסענע און 5 יאר פאר קינדער וועלכע'ס געשטעל טוישט זיך שנעל. ווען א פאספארט לויפט אויס קען דאס נישט באנייט ווערן ווי אלע אנדערע אינדענטיפיקאציע קארטעלך נאר מוז גענצליך איבערגעמאכט ווערן.
וויבאלד א פאספארט איז אזא וויכטיגע דאקומענט איז פאראן אסאך שווינדל אין דעם און דער שטאַט־דעפארטמענט טוישט כסדר די טעכנאלאגיעס אין דעם ביכל אז מען זאל דאס נישט קענען פעלשן. עס איז פאראן א ספעציעלע פאדעם אינעווייניג און אויך א ספעציעלע טינט ווערט גענוצט דאס צו דרוקן. די קאליר פון די אמעריקאנער פאספארט בעפאר די לעצטע איבערמאכונג אין 94' איז געווען גרין און איז היינט בלוי.
דער פאס אינעווייניג.
א פאס איז א קליין ביכל מיט די אינדענטיפיקאציע פון דעם פערזענליכן מענטש אויפן פאדערשטן זייט מיט א בילד. דאס ביכל פארמאגט 24 זייטן פון וועלכע 15 זענען געמאכט צו זיגלן ארויסגאנג און אריינגאנג צו פרעמדע לענדער. די 15 זייטן קענען אויך גענוצט ווערן פאר וויזעס וועלכע טייל לענדער פארלאנגן צו קענען דארט אריינקומען. ווען מען אפעלירט פאר א וויזע שיקט מען אוועק די פאספארט אינאיינעם מיט די אפליקאציע און די וויזע ווערט ארויפגעזיגעלט אויף די בלעטער. אויב דאס ביכל ווערט איבערגעפילט קען מען פארלאנגן פון די פאספארט אפיס נאך בלעטער. 3 זייטן זענען באשטימט פאר עמענמענדט און ענדארסמענטס, צום ביישפיל אויב איינער טוישט לעגאל זיין נאמען אדער אדרעס. די איבעריגע זייטן אנטהאלטן די אינדעטיפיקאציע אינפארמאציע און אלע אינפארמאציע וועגן די פאספארט אגענטור און אלע תנאים איבער די זיכערהייט פאר די בירגער ווען זיי געפינען זיך אויסער די גרעניצן פון אמעריקע.
צו מאכן א פאספארט דארף מען פערזענליך אראפגיין צו א פאספארט אפיס און נאר קינדער קענען אפעלירן דורך נעמען א בילד און שיקן מיט די עלטערן. אפילו גאר קליינע קינדער וואס פארן ארויס פון לאנד דארפן האבן א פאספארט נאר אן א בילד.
אפעלירונג.
יעדער בירגער קען באקומען א פאספארט פאר א געוויסע אפצאל. נארמאלערהייט דארף מען אפעלירן פאר א פאס א שטיק צייט איידער מען וויל ארויספארן פון לאנד און מען דארף אנגעבן וואו און ווען מען וויל פארן. צו אפעלירן פאר א פאספארט דארף מען ערשט אויספילן אן אפליקאציע וועלכע מען קען באקומען אויף מערערע פלעצער און דערנאך דארף מען פערזענליך אראפגיין צו א פאספארט אפיס. אויב וויל מען פארן צו א לאנד וועלכע פארלאנגט אויך א וויזע דארף מען האבן נאך צייט צו קענען באקומען די וויזעס וועלע געדויערט געווענליך עטליכע וואכן.
די וואס פארמאגן א פאספארט דארפן זיכער מאכן אז דער פאס איז נאך גילטיג ווען מען פארט ארויס פון לאנד כדי מען זאל נישט דארפן צוקומען צו עגמת נפש. רוב לענדער וועלן נישט אריינלאזן מיט אן אויסגעלאפענע פאספארט און אפילו אויפן וועג צוריק קיין אמעריקע וועט די קאסטומס אגענטור מאכן פראבלעמען. געוויסע לענדער פארלאנגען אז דער פאס מוז בלייבן גילטיג 6 מאנאטן נאכדעם וואס מען גייט צוריק צום היים לאנד.
וויבאלד מענטשן דערמאנען זיך לעצטע מינוט אדער קומען אויף מיט נסיעות לעצטע מינוט האט די פאספארט אגענטור אנגעהויבן א שנעלע דינסט אין די 1950 יארן. עס קאסט עקסטערע און די פאספארט אגענטור רעקאמענדירט מען זאל דאס שיקן אווערנייט שיפינג אהין און צוריק צו מאכן אלעס שנעלער וועלכע מען באצאלט פון פארויס פאר די פאספארט אפיס. אין אזא פאל וועט עס געדויערן ארום 3 טעג צו באקומען א פאספארט און אויב נישט וועט א שנעלע פאספארט געדויערן בערך א וואך. דאס זעלבע קען געטאן ווערן צו מאכן אן אמענמענד אין די פאספארט.
ווען מען גייט אראפ צו די פאספארט אפיס דארף מען האבן די אפליקאציע אויסגעפילט אינגאנצן אבער נישט אונטערגעשריבן ווייל מען דארף דאס אונטערשרייבן פארענט פון דעם פאספארט אגענט. מען ברויך מיטברענגען אידענטיפיקציע אז מען איז א בירגער, וואס קען זיין א געוועזענער פאספארט, א געבורטס סערטיפיקאט, א בירגערשאפט סערטיפיקאט, אדער א נאטוראליזיאציע סערטיפיקאט. אויב מען פארמאגט נישט קין איינע פון די אויבנדערמאנטע אינדענטיפיקאציע קארטלעך קען מען פארלאנגן פון דעם שטאַט א "לעטער אוו נאו רעקארד" אין וועלכע די שטאט פארזיכערט די נאמען און אדערס פון דעם מענטש און אז יענער פארמאגט נישט קיין אינדענטיפיקאציע. אין אזא פאל דארף מען ברענגן אלע אינדענטיפיקאציע קארטעלך וואס מען פארמאגט.
אויב עס גייט נאך אלץ נישט איז פאראן א מעגליכקייט צו ברענגן א פאמיליע מיטגלידער וועלכער פארמאגט יא געהעריגע אינדענטיפיקאציע און יענער זאגט עדות אז ער קען שוין דעם מענטש פאר ווייניגסטענס צוויי יאר. דער אפליקאנט וועט נאר דארפן ברענגן אנדערע דאקומענטן וועלכע אנטהאלטן זיין אינטערשריפט די פאספארט אגענטן זאלן קענען זען אויב ער/זי איז טאקע דער מענטש וועלכע איז אנגעגעבן געווארן.
צו מאכן א פאספארט דארף מען געבן די סאציאל סעקיוריטי נומער און אויב אנטזאגט מען זיך דערפון קען מען באקומען א סומענס פון $500 דורך די איי-אר-עס וועלכע באקומט אלע אינפארמאציע וועגן אזעלכע פעלער.
דאס בילד וואס מען ברענגט פאר די פאספארט אפיס מוז זיין גענוי 2 ביי 2 אינטשעס און דארף אנטהאלטן די גאנצע קאפ אין די גרויס פון 3/8 1 אינטשעס. דאס בילד קען זיין קאלירט אדער שווארץ און ווייס. מען מעג נישט אנהאבן קיין הוט אויפ'ן קאפ אדער סיי וואספארא אנדערע זאך וואס באלאנגט נישט אויפ'ן קאפ. גלעזער איז יא ערלויבט אויב מען גייט דערמיט געווענליך. דאס בעסטע איז צו נעמען דאס בילד ביי א פלאץ וואס טוט דאס פראפעסיאנעל (היינט צו טאג יעדע פאטא געשעפט) וועלכע קענען שוין אלע געזעצן און אזוי איז מען פארזיכערט אז די פאספארט אגענטור וועט נישט אפזאגן דאס בילד.
צו אפעלירן פאר א פאספארט קאסט $60 פאר אן ערוואקסענער און $40 פאר א קינד. די וואס פארלאנגן ספעציעלע סערוויס קאסט מער געלט. באנייען א פאספארט קאסט נאר $40. אויב מען געפינט זיך אינדרויס פון די פאראייניגטע שטאטן און די פאספארט עקספייערט קען מען אפעלירן ביי די אמעריקאנער אמבאסאדע אדער קאנסולאט סערוויס. צו באנייען א פאספארט דארף מען אריינשיקן די אלטע און ווען מען באקומט די נייע באקומט מען אויך צוריק די אלטע געזיגעלט מיט די ווארט "קענסעלד". מענטשן לייגן אוועק אלטע פאספארטן אלס אן אנדענק וואו מען איז געפארן.
אויב איינער איז א בירגער אין מער ווי איין לאנד מעג ער לעגאל האבן מער ווי איין פאספארט אבער עס איז נישט רעקאמענדירט צו טראגן מיט זיך מער ווי איין פאספארט.
פארלוירענע אדער גע'גנב'טע פאספארטן.
פארלירן א פאספארט איז נישט קיין פשוט'ע זאך און מען דארף זיך באלד וויסנדיג מאכן דערפון ווייל עס קען גרינג זיין אז עס איז גע'גנב'ט געווארן אדער אויב איינער האט עס געטראפן און וועט דאס נוצן. די פאספארט אגענטור רעקאמענדירט מען זאל מאכן צוויי פאטאקאפיס פון די ערשטע זייט פון די פאספארט און האלטן איינס אינדערהיים און די אנדערע מיט זיך אפגעטיילט פון די ארגינעלע פאספארט. מיט א פאטאקאפי וועט מען גרינגער זיך קענען אן עצה געבן וויבאלד מען האט דארט אלע אינפארמאציע וואס מען דארף האבן.
ווען דאס פאסירט און מען האט שוין דורכגעזוכט איבעראל און מען טרעפט דאס נישט דארף מען פיילן א סטעיטמענט וועלכע רופט זיך "64-DSP" אין וועלכע מען דעקלערט אז מען האט פארלוירן די פאספארט אדער אז עס איז גע'גנב'ט געווארן. מען קען אויך אין די זעלבע צייט אפעלירן פאר א נייע מיט די נויטיגע אפליקאציע. אויב מען איז אינדרויסן פון לאנד און מען האט נישט קיין צייט צו מאכן א נייע פאספארט דעמאלט איז וויכטיג צו האבן די פאספארט נומער ווען מען קומט צוריק אריין אין לאנד.
קים קעמפבעל, א קאנסערוואטיווע, איז געווען די ערשטע פרוי פרעמיער מיניסטער פון קאנאדע און אויך די ערשטע נאטיווע. זי איז געווען אין אמט זעקס מאנאטן אין 1993.
פון 1984 ביז 1986 איז זי געווען אן אדוואקאט.
אינסעקטן זענען די גרױסע גרופּע פֿון אַרטראָפאָדן און די מערסט צושפּרײטע און פֿאַרשידענאַרטיקע גרופּע פֿון בעלי חיים אױף דער ערד, מיט איבער אַ מיליאָן שױן דעפענירטע זגאלן - מער פֿון אַלע אַנדערע בעלי חיים גרופּעס צוזאַמען.
אינסעקטן געפֿינען זיך כּמעט אין אַלע סבֿיבֿות אױף דער פּלאַנעט, כאָטש בלױז אַ קלײנער נומער פֿון זגאַלן געפֿינט זיך אינעם אָקעאַן אַװוּ די קרעבסן פֿירן זיך צו געפֿינען דאָרטן מער אַנשטאָט אינסעקטן.
די גרעסטע גרופּעס פֿון אינסעקטן זענען די זשוקעס מיט 360,000 באַשריבענע זגאַלן, פלאטערלעך (170,000), פֿליגן און מאָסקיטן (120,000) און דער סדר פֿון בינען, װעספּן און מוראַשקעס (110,000).
די שאַצונגן פֿונעם כּוללדיקן נומער פֿון איצטיקע אינסעקט זגאַלן, אַרײַנגערעכנט די דאָזיקע פֿאָרמען װאָס זענען נאָך נישט באַװאוסט פֿאַר דער װיסנשאַפֿט, לױפֿט פֿון צװײ מיליאָן ביז פֿופֿציק מיליאָן, מיט נײַערע שטודיעס געבענדיק אַ קלענערען נומער פֿון בערך זעקס צו צען מיליאָן.
דערװאַקסענע מאָדערנע אינסעקטן ראַנגען אין גרײס פֿון 0.139 מילימיטער מיימאריד וועספ צו אַ 55.5 סענטימיטער לאַנג שטעקן אינסעקט.
דער שװערסטער דאָקומענטירטער אינסעקט איז אַ גיגאַנטישע וועטאַ (בײַ 70 גראםס), אָבער אַנדערע קאַנדידאַטן טוען אױך ארײַנרעכענען פאַרשידענע סאָרטן פֿון די גליזשוקעס.
די שטודיע פון אינסעקטן װערט אַנגערופֿן אין װיסנשאַפֿט ענטאמאלאגיע.
דער אוניװערס אדער די אַלוועלט איז דעפינירט אלס דער סך הכל פון אלע באשטאנדטיילן און ענערגיע וואס עקזעסטירט אין דער קאסמאס-צייט אין וואס אלע געשעענישן פאסירן.
באזירט אויף אבזערוואציעס אויף דער פארציע פון דעם אוניווערס וואס איז מערקלעכער, פיזיקער פרובירן צו דאס אויסמשלן און באשרייבן דאס גאנצקייט פון צייט-ספעיס, אריינגערעכנט אלע חומר און ענערגיע און געשעענישען וואס טרעפן זיך נאר, אלס א איין איינציגער סיסטעם וואס טוט קארעספאנדירען צו א מאטעמאטישער מאדעל.
די וויסנשאפטלעכע טעאריע וואס טוט אראפמאלן די אפשטאם און עוואלוציע פון דעם אוניווערס איז די ביג בענג קאסמאלאגיע, וואס טוט אראפמאלן די אויסברייטערונג פון ספעיס פון אן אן עקסטעמער הייסער און געדעכטער שטאנד פון אומבאוויסטע כאראקטעריסטיקס.
דער אוניווערס איז אריבערגעגאנגען א שנעלן פעריאד פון קאסמישע אינפלאציע וואס האט פלאך געמאכט כמעט אלע לכתחילה'דיגע אומסדר אין די ענערגיע געדעכטיגקייט; וואס דערנאך האט דער אוניווערס זיך אויסגעברייטערט און באקומען נאכאנאנדיגע קילערע טעמפאראטור און געווארן ווייניגער און ווייניגער געדעכט.
מינדעריגע וואריאציעס אין די דיסטריביטיאציע פון מאסע האט רעזולטירט אין היעראכיעשע סעגראגאציע פון די פיטשערס וואס געפינט זיך אין דעם איצטיגן אוניווערס; אזויווי קלוסטערן און סופערקלוסטערן פון גאלאקסיעס.
עס זענען פאראן מער ווי א הונדערט ביליאן גאלאקסיעס אין דעם אוניווערס.
אינעווייניגסטער אויסזען פון אויפגעשניטנעם עפל.
דער עפל איז א פרוכט וואס וואקסט אויף אן עפלבוים, פון די "מאלוס דאמעסטיקא (Malus domestica)" זגאל אין דער "ראזאצעאיי (Rosaceae)" פאמיליע.
עס איז איינער פון די ווילדסטע קולטיווירטע בוים פרוכט.
ער איז א קליינער געוויקסענער בוים, גרייכנדיג בלויז 5 צו 12 מ' הויך, מיט א ברייטער, אפט געדעכטער פארדרייעטער קרוין.
די בלעטער און צווייגן זענען ארגאנעזירט אריין איינער אין אנאנד נישט גראד, די בלעטער זענען רינדעכיג מיט א קליינער שפיץ 5 ביז 12 צ"מ לאנג און 3 ביז צ"מ ברייט.
עס שפראצן בליעכץ אין דעם פרילינג צוזאמען מיט די בלעטער, קאלירט ווייס און באשפריצט מיט ראזע פינטעלך און פלעקן 2.5 ביז 3.5 צ"מ אין דיאמעטער, מיט 5 קרוינבלעטלעך.
די פרוכט צייטיגט זיך אין הארבסט, און איז טיפיש גרויס א 5 ביז 9 צ"מ אין דיאמעטער.
דער צענטער פונעם פרוכט אנטהאלט פינף הארטע שיכטן פון געצעלט וואס הייסט קארפעלס און איז אויסגעפארעמט ווי שטערנענעס אנטהאלטנדיג דערין איינס ביז דריי קערענדליך.
אין דעם עפל איז געווענליך נישט פארהאן קיין אינסעקטן (שרצים) אדער ווערים, דערפאר לױט דער הלכה דארף מען זיי נישט קאנטראלירן. אויב אבער ס'איז פארהאן אנווייזונגען צו קלערן אז יא, צ.ב.ש. לעכער אדער פלעקען, מוז מען עס קאנטראלירן פאר מען עסט אים.
דער עפל איז פון די פרוכט וואס וואקסן אין א ברייטן פארנעם אין ארץ ישראל, און מען דארף מיט זיי אויספירן (מקיים) די מצוות וואס זענען אנגעהאנגען ספעציעל פאר דעם לאנד ארץ ישראל (מצוות התלויות בארץ): תרומות, מעשרות, שמיטה.
דער דאטום וואס פאלט אויף דעם עפל די דינים פון שמיטה, הייבט זיך פון חודש אייר פון דעם זיבעטן יאר ביז חודש תמוז פון דעם אכטן יאר. דער ראסע אנא געפינט זיך שוין אויף דעם מארק פון אייר, דער ראסע יונאטאן, גרענד און דעלישעס קומען אויף דעם מארק אין חודש תמוז, און דער ראסע גאלדען דעלישעס אין חודש אב
דער עפל קען זיך אמאל געפינן שוין אויף דעם מארק נאך אין זיינע ערשטע דריי יאר, דערפאר דארף מען קאנטראלירן און אויף פאסן פאר מען באנוצט זיך מיט זיי וועגן דעם פראבלעם פון ערלה.
גלאנץ.
עס איז פארהאן פיל ערטער ווי דער עפל ווערט איינגעשמירט מיט א גלאנץ, וואס איז פעטן פון א לעבעדיגע באשעפעניש וואס איז נישט כשר.
פעדעראל רעזערוו געביידע אין וואשינגטאן
די פעדעראלע רעזערוו (), אדער די פעד ווי מען רופט דאס בקיצור, איז די צענטראלע באנקירן סיסטעם פון די פאראייניגטע שטאטן פון אמעריקע.
די פעדעראלע רעזערוו איז נומער איינס ווען עס קומט צו אמעריקע'ס עקאנאמיע. די פעד איז די באנק פון אלע בענק און די באנק פון די רעגירונג. די פעד רעגולירט אלע פינאנציעלע אינסטיטוציעס, קאנטראלירט דאס לאנד'ס געלט, און באאיינפלוסט די עקאנאמיע דורך טוישן די אינטערעסט ראטעס און א רייע אנדערע טאקטיקן וועלכע קען סטימולירן אדער אפשוואכן די עקאנאמיע און אזוי ארום האלטן אינפלאציע נידעריג, עמפלאוימענט ראטעס הויך, און א שטארקע פראדוקציע פון אמעריקאנער פירמעס.
פארוואס ברויך מען די פעדעראלע רעזערוו?
כדי צו פארשטיין פארוואס דאס לאנד דארף האבן די פעד דארף מען ערשט באטראכטן וואס איז געווען בעפאר די פעד איז געגרינדעט געווארן אין 913'. ביז אהין האט זיך ארומגעדרייט אין אמעריקע 30,000 סארט וואלוטע וועלכע איז געמאכט געווארן דורך סיי וועמען אנגעהויבן פון די רעגירונג און געענדיגט ביי דראג געשעפטן. די ערשטע פראבלעם איז געווען אז פארשידענע וואלוטע זענען געווען מער ווערט ווי אנדערע און טייל זענען געווען די ווערט פון גאלד און זילבער וועלכע איז אוועקגעלייגט געווארן דערפאר און טייל נישט. עס זענען געווען צייטן ווען די בענק האבן נישט געהאט גענוג קעש און מענטשן האבן נישט געקענט ארויסנעמען געלט.
די פראבלעמען האבן געפירט צו זייער ווילדע עקאנאמישע מצבים ווייל אויב א גרויסע באנק האט זיך געטראפן מיט א מאנגל אין קעש האט נישט אויסגעפעלט מער ווי דעם אז עטליכע מענטשן זאלן מאכן א טומעל און יעדער איז שנעל געלאפן ארויסנעמען זייער געלט און די באנק איז געגאנגן באנקראט מיטשלעפנדיג אנדערע בענק און די גאנצע עקאנאמיע. מענטשן האבן נישט געהאט קיין געטרוי אין די בענק און דערפאר איז די פעד געגרינדעט געווארן.
די פעד האט באקומען די פאראנטווארטליכקייט צו סטאביליזירן די געלטליכע סיסטעם אין די פאראייניגטע שטאטן אז געלט זאל זיין גענוג פליסיג און עס זאל קיינמאל נישט מאנגלן קיין קעש אין די בענק. כדי דאס זאל קענען צושטאנד קומען האט זיך אויסגעפעלט צו מאכן אן "עלעסטיק וואלוטע" וואס האט געמיינט אז די פעד זאל האלטן קאנטראל אינפלאציע אז פרייזן זאלן נישט ארויפשפרינגן פלוצלינג און זיכער מאכן צו יעדע צייט אז די געלט פארזארגונג איז נישט צופיל אדער צו ווייניג צו פארמיידן אינפלאציע און א רעסעסיע.
אינפלאציע און רעסעסיע.
אינפלאציע איז איינע פון די וויכטיגסטע שליסלן צו אן עקאנאמיע. אויב אינפלאציע איז הויך מיינט דאס אז די וואלוטע איז ווערט ווייניגער און פרייזן פאר פראדוקטן און סערוויסעס גייען ארויף און מענטשן גיבן אויס ווייניגער געלט און האלטן זיך צוריק פון מאכן אינוועסטמענטס און בויען הייזער. פארשטייט זיך אז ביזנעסער ווערן אינאיינעם עפעקטירט ווייל אויך זיי דארפן צאלן מער פאר פארזארגונגערס ווען אין דער זעלבער צייט פאלן סעילס.
צו פארשטיין וואס מיינט א געלט פארזארגונג דארף מען דאס באטראכטן ווי יעדע אנדערע פראדוקט אויף די מארקעט וועלכע איז געוואנדן אויף פארזארגונג און פארלאנג. ווען די פארזארגונג איז גרויס און דער פארלאנג איז קליין איז אויטאמאטיש די פרייזן ביליג און ווען פארזארגונג איז קליין און דער פארלאנג איז גרויס זענען פרייזן טייער. דאס זעלבע איז מיט געלט. ווען עס איז פאראן צופיל געלט אין צירקולאציע פארלירט דאס די חשיבות און פרייזן גייען ארויף. דאס ברענגט אז געלט זאל נאכמער פארלירן איר ווערט און אינפלאציע ווערט נאר ערגער. מענטשן וועלן אין אזעלכע צייטן נישט וועלן מאכן קיין אינוועסטמענטס פונקט אזוי ווי מענטשן וואלטן נישט געוואלט מאכן קיין אינוועסטמענטס אין גאלד אויב עס וואלט געווען א גרויסע פארזארגונג.
א רעסעסיע פאסירט געווענליך ווען אינפלאציע ווערט צו הויך און מענטשן אינוועסטירן נישט וואס מיינט אז די בענק האבן נישט קיין ביזנעס געהעריג און געשעפטן קענען נישט פארקויפן ווי נארמאל. דאס ברענגט א קאטאסטראפע און ביזנעסער הייבן אן אויפזאגן ארבייטער און אזוי גייט עס ווייטער און ווייטער.
די ערשטע זאך וואס די פעד וועט טאן ווען אינפלאציע ווערט הויך אדער ווען א רעסעסיע פאסירט איז העכערן די קורצע טערמינען אינטערעסט ראטעס. דאס קוראזשירט מענטשן צו אינוועסטירן געלט און פארקלענערט אויטאמאטיש די געלט פארזארגונג וואס מאכט אז דאס געלט זאל באקומען א גרעסערע חשיבות און אינפלאציע הייבט אן פאלן.
דאס העכער'ן אינטערעסט ראטעס דארף געטאן ווערן צוביסלעך און מיט קאפ ווייל אויב עס גייט צו ווילד וועט עס עפעקטירן אינפלאציע אויפ'ן לאנגן טערמין און וועט שאטן די האוזינג מארקעט.
פאראנטווארטליכקייטן.
די פעד רעגולירט די פינאנציעלע אינסטיטוציעס, דינט אלס די רעגירונג'ס באנק, דינט אלס די בענק'ס באנק, און איז פאראנטווארטליכט איבער דאס לאנד'ס געלט. די פעד פארמאגט צוויי אפטיילונגן וועלכע זענען די באורד אוו גאווערנערס וועלכע קאנטראלירן די געלטליכע פארזארגונג און 12 ראיאנען רעזערוו בענק צעשפרייט איבער'ן לאנד וועלכע דינען אלס סערוויס אפטיילונגן אויסצופירן די פאליסיס און האלטן אן אויג איבער אלע פינאנציעלע אינסטיטוציעס. יעדע אפטיילונג רעפרעזענטירט אויך די פריוואטע סעקטאר אין איר ראיאן.
געלטליכע פאליסי.
ווי דערמאנט ווענדט זיך די גאנצע עקאנאמיע איבער די פארזארגונג פון געלט. ווען אינפלאציע איז נידעריג וועלן מענטשן בארגן מער געלט און בויען מער הייזער און קויפ'ן מער פראדוקטן. דאס איז זייער גוט פאר די עקאנאמיע ביז ווילאנג עס איז נישט פאראן צופיל געלט. דאס פאסירט ווען די אינטערעסט ראטעס זענען שוין נידעריג פאר א לאנגע צייט און צופיל געלט דרייט זיך צווישן מענטשן וואס מאכט דאס געלט ווייניגער ווערט. א צווייטע זאך וואס קען פאסירן איז אז מענטשן קויפן שוין צופיל און די פירמעס פארזארגונג ווערט קלענער קעגן דער פארלאנג און פרייזן הייבן אן ארויפגיין. דאס איז זייער פשוט צו פארשטיין ווייל מיט ווייניג פראדוקטן און צופיל געלט אויף די גאס מיינט א גרויסע פארלאנג פאר ווייניג פארזארגונג.
די פעד באטראכט פארשידענע עקאנאמישע אנווייזונגען וועלכע צייגן די עקאנאמישע מצב און באשליסן לויט דעם וויאזוי צו דרייען די געלטליכע פאליסי. ווען געלט ווערט צו טייער אדער צו ביליג וועט די פעד טוישן די אינטערעסט ראטעס און אומדירעקט שטופן דאס לאנד'ס עקאנאמיע צו אן אנדערע דירעקציע וואס קען אמאל גיין ביז א רעסעסיע אבער מיט א פלאן פאר דעם לאנגן טערמין.
אין אנדערע ווערטער איז טייטש אז די ווערט פון דאס געלט וואס מיר האבן אין טאש און אין אונזערע באנק אקאונטס איז געוואנדן לויט וויאזוי די פעד באשליסט עס זאל זיין. אויב די פעד וויל א טויש אין די וואלוטע וועט זי זיך נישט רעכנען מיט קיינעם אויפ'ן קורצן טערמין און די עפעקט פון איר פאליסי וועט שנעל קומען, געווענליך אין א יאר, צוויי.
פינאנציעלע אינסטיטוציע רעגולאטור.
די פעד אפטיילונגן איבער'ן לאנד באטראכטן די אקטיוויטעטן פון אלע בענק און שטעלן די רעגולאציעס וועלכע זיי דארפן אויספאלגן אויב זיי וויל טאן ביזנעס מיט'ן פובליק. יעדעס מאל א באנק קומט אויף מיט נייע געדאנקן וועט די פעד האלטן אן אויג וואספארא אימפאקט דאס וועט האבן אויף די באנק מארקעט. ווען צוויי בענק וועלן זיך פאראייניגן וועט די פעד דאס דארפן באשטעטיגן און וועט דערנאך מעסטן וואספארא אימפאקט דאס האט געמאכט פאר די לאקאלע געמיינדע.
די פעד דינט אויך אלס א באנק פאר אלע בענק. די אגענטור זיצט אין צענטער פון די באנק סערוויסעס און טראנזאקציעס און א דריטל טשעקס גייען דארט אדורך וועלכע ציילט צו 20 ביליאן טשעקס פער יאר. בענק מאכן ביזנעס אויך מיט קלירינג האויזעס אבער א דאנק וואס א גרויסע טייל טשעקס גייען דורך די פעד טוט דאס פארזיכערן די מארקעט מיט יושר'דיגע סערוויס און אפצאלן.
די רעגירונג'ס באנק.
די גרעסטע באנק קאסטומער איז די רעגירונג וועלכע האט איר טשעקינג אקאונט ביי די פעד. אלע רעגירונג טראנזאקציעס גייט דורך די פעד וועלכע באטרעפט אין די ווערט פון טריליאנען דאלארן. אלע סעווינגס באנדס, טרעזשורי בילס, און נאטעס וואס ווערט פארקויפט דורך די רעגירונג באלאנגט צו די רעגירונג פעד אקאונטס.
די פעד איז אויך די איינציגסטע דיסטריביוטער פון די יו-עס מינט דעפארטמענט וועלכע פארשפרייט און קאלעקט אלע אמעריקאנער וואלוטע וועלכע צירקולירט אין לאנד און ארום די וועלט. אלע געלט וואס גייט אדורך די פעד ווערט באטראכט דורך די פעד אויב דאס איז אין א גוטן צושטאנד עס זאל קענען צוריק גיין אין צירקולאציע. אויב נישט וועט די פעד דאס פארניכטן און נייע געלט וועט פראדוצירט ווערן אנשטאט דעם דורך די טרעזשורי דעפארטמענט. די פעד האט א גרויסע רעזערוו אקאונט אין וועלכע זי האט גרייט קעש פאר אלע בענק אין צייטן ווען זיי נויטיגן זיך פאר מער קעש ווי ענדע וואך און בעפאר חגאות.
רעזערוו פארלאנג.
כדי צו פארמיידן א קעש קריזיס, ווי עס איז אפטמאל פארגעקומען בעפאר די פעד איז געגרינדעט געווארן, האט די פעד איינגעשטעלט א פאליסי אין וועלכע זי פארלאנגט פון אלע בענק צו האלטן א געוויסע פראצענט קעש אין רעזערוו אין פאל מענטשן ווילן ארויסנעמען זייער געלט. דער חשבון איז געוואנדן לויט וויפיל געלט די באנק פארמאגט אין אלע טשעקינג אקאונטס אינאיינעם און די באנק מוז האבן גרייט צווישן 3 און 10 פראצענט מער פון דעם צו יעדע צייט, געוואנדן לויט די רעגולאציעס פון די פעד.
מיט דעם קען די פעד האבן א גרינגע קאנטראל אויף די געלט פארזארגונג ווייל אויב די פעד וויל פארמינערן די געלט פארזארגונג וועט זי העכערן די רעזערוו פראצענט וואס די בענק מוזן האלטן און דאס וועט אפהאלטן די בענק פון בארגן געלט ווייל זיי מוזן דאך האלטן די באשטימטע פראצענט וואס מיינט בארגן ווייניגער געלט. דאס זעלבע איז פארקערט. אויב די פעד וויל געבן א גרעסערע געלט פארזארגונג וועט זי פארמינערן די רעזערוו פראצענט און די בענק וועלן זיך באלד נעמען בארגן וואס מיינט מער געלט אין צירקולאציע.
דער מיטל האט א באלדיגע עפעקט אויף די גאנצע עקאנאמיע און טאקע דערפאר וועט די פעד דאס נאר נוצן אין אן עמוירדזשענסי סיטואציע. נארמאל וועט די פעד דאס באלאנסירן מיט קויפן אדער פארקויפן סעקיוריטיס. ווען די פעד פארקויפט סעקיוריטיס וועלן די רעזערוו פון די בענק קלענער ווערן און די אינטערעסט ראטעס וועלן ארויפגיין און ווען די פעד וועט קויפן סעקיוריטיס וועלן די בענק האבן א גרעסערע רעזערוו און די אינטערעסט ראטעס וועלן אראפגיין.
ווען א באנק דערזעט זיך מיט א קלענערע פראצענט רעזערוו געלטער ווי זי ברויך האבן וועט זי באלד מוזן בארגן געלט פון א צווייטע באנק אדער פון די פעדעראלע רעזערוו. אויב זי וועט דאס נעמען פון א צוייטע באנק אדער אנדערע פינאנציעלע אינסטיטוציע וועט דאס געטאן ווערן אונטער פארמאכטע טירן וועלכע ווערט גערופן די פעדעראלע פאנד מארקעט. די אינטערעסט ראטעס פון די סארט ביזנעס איז געוואנדן לויט פארזארגונג און פארלאנג. אויב די באנק וועט בארגן דאס געלט פון די פעדעראלע רעזערוו וועט זי צאלן אן אינטערעסט ראטע וועלכע ווערט גערופן די דיסקאונט ראטע.
דיסקאונט ראטע.
די ראטע האט א שטארקע עפעקט אויף די עקאנאמיע כאטש דאס ווערט ווייניג גענוצט ווייל לויט די אינטערעסט ראטעס וואס די פעד פארלאנגט קען מען פארשטיין וואס איר געלט פאליסי איז צו יעדע צייט. ווען די אינטערעסט ראטעס זענען הויך איז א סיגנאל אז די פעד זוכט צו מאכן שטייפער די געלט פאליסי און פארקערט ווען די אינטערעסט ראטעס זענען ביליג.
אלעס דרייט זיך ארום אינטערעסט ראטעס. ווען אינטערעסט ראטעס זענען ביליג בארגן מער מענטשן געלט און די געלט גייט אריין אין די עקאנאמיע וועלכע וואקסט פון פרישע אויסגאבן. ווען צופיל געלט ליגט אין צירקולאציע ווערט געשאפן דער אינפלאציע פראבלעם און די פעד מוז באלד לייגן די ברעיקס וועלכע זי וועט טאן דורך פארקויפן סעקיוריטיס וועלכע וועט רעדוצירן די רעזערוו און בענק וועלן בארגן ווייניגער וואס מיינט אז די גאנצע עקאנאמיע וועט אפגעשוואכט ווערן און מיט איר וועט אינפלאציע קומען אונטער קאנטראל.
אפענע מארקעט אפעראציעס.
די אלע טראנזאקציעס ווערט געטאן אין די אפענע מארקעט אז יעדער זאל קענען מיטהאלטן און זען וואס די פעד טוט און פארשטיין וואס איר ציל איז. אויב די פעד וויל רעדוצירן געלט פארזארגונג וועט זי פארקויפן סעקיוריטיס און אויב וויל זי פארמערן געלט פארזארגונג וועט זי קויפן סעקיוריטיס.
דאס ארבעט ווי פאלגענד: די פעד קויפט סעקיוריטיס פון בענק אדער פון סעקיוריטי האנדלער און באצאלט דערפאר דורך געבן א קרעדיט צו די באנק'ס רעזערוו אקאונט. די בענק וועלן באלד נוצן דאס געלט צו געבן הלוואות ווייל יעצט האבן זיי מער געלט וויפיל זיי מוזן האלטן אין רעזערוו. דאס ברענגט מער געלט אין צירקולאציע און נידערט די פרייזן פון די פעדעראלע פאנד ראטעס און די עקאנאמיע הייבט אן וואקסן.
אין א פארקערטע ביישפיל וועט די פעד פארקויפן די סעקיוריטיס צו די בענק און די בענק וועלן באצאלן דערפאר וואס מינט אז זיי וועלן מער נישט קענען ארויסבארגן אזויפיל געלט ווייל יעצט האבן זיי ווייניגער געלט און צו יעדע צייט מוז די רעזערוו פראצענט בלייבן די זעלבע.
די אלע אקטיוויטעטן ווערן באשלאסן אין די אפענע מארקעט קאמיטע וועלכע ווערט אפגעהאלטן 8 מאל פער יאר. אין יעדע פון די מיטינגן וועלן די פעד באורד מיטגלידער זיך טרעפן און באשליסן די פאליסי אויב זי זאל קויפן אדער פארקויפן סעקיוריטיס און די פובליק באקומט די רעזולטאטן ביז מינוטן. ביי יעדע אזא מיטינג איז אנוועזנד די 7 מיטגלידער פון די באורד אוו גאווערנערס און דער פרעזידענט פון די פעדעראלע רעזערוו אין ניו יארק און 4 אנדערע ראיאן מיטגלידער וועלכע טוישט זיך יעדעס מאל צווישן די 11 אפטיילונגן.
דער אויסשטעל פון די פעד.
ווען די פעדעראלע רעזערוו איז געגרינדעט געווארן אין 913' אונטער די פעדעראלע רעזערוו אקט האט די רעגירונג געגעבן די אגענטור א ספעציעלע מאכט וועלכע קיין איין אנדערע רעגירונג אפטיילונג פארמאגט נישט, וועלכע איז זעלבשטענדיקייט פון די רעגירונג. קאנגרעס האט די ענדגילטיגע בעלות אויף די פעד ווייל די פעדעראלע רעזערוו אקט קען געטוישט ווערן דורך זיי. אבער אויף דערווייל אפערירט די פעד גענצליך אליינס און דארף נישט אנפרעגן ביי די רעגירונג בעפאר זי נעמט שריט.
די פעד איז א דעצענטראליזירטע אגענטור וועלכע רעפרעזענטירט ביידע זייטן, די רעגירונג און דאס פאלק. די באורד מיטגלידער רעפרעזענטירן די אינטערעסן פון די רעגירונג און די פרעזידענטן פון די ראיאן אפטיילונגן רעפרעזענטירן די אינטערעסן פון דאס פאלק. כדי די אגענטור זאל קענען אפערירן גענצליך זעלבשטענדיג פון די רעגירונג איז דאס אזוי אויסגעשטעלט געווארן אז די פעד פינאנצירט אירע אייגענע אפעראציעס.
די פעד באשטייט פון א זיבן מיטגלידער באורד אוו גאווערנערס וועלכע ווערן אלע געשטעלט דורך דעם פרעזידענט פאר 14 יעריגע טערמינען. די לאנגע טערמינען זענען ספעציעל אזוי אויסגערעכנט אז עס זאל נישט קענען אויסקומען קיין פאל אז איין פרעזידענט זאל קענען שטעלן מער ווי עטליכע מיטגלידער און אזוי ארום וועט די באורד בלייבן פאליטיש באלאנסירט צו יעדע צייט. דער טשעירמאן ווערט אויך געשטעלט דורך דעם פרעזידענט אבער ער באקומט שוין יא נאר א 4 יעריגע טערמין און ווערט ווידער ערוועלט דורך א שטימע אינערהאלב די אגענטור. פארשטייט זיך אז אלע קאנדידאטן דארפן באשטעטיגט ווערן דורכ'ן סענאט נאך שווערע פארהערן צו פארזיכערן זייערע קוואליפיקאציעס.
די 12 רעזערוו אפטיילונגן איבער'ן לאנד פארמאגן יעדע איינע 9 דירעקטארס וועלכע זענען צעטיילט צו דריי גרופעס, יעדע מיט אנדערע פאראנטווארטליכקייטן. די דריי גרופעס ווערן גערופן קלאס עי, קלאס בי, און קלאס סי און זענען צעטיילט דריי, דריי, און דריי. קלאס עי. רעפרעזענטירט די קאמערציאלע בענק וועלכע זענען מיטגלידער פון די פעד סיסטעם און די אנדערע צוויי קלאסן רעפרעזענטירן די עקאנאמישע אינטערעסן פון די לאקאלע דיסטריקס וועלכע האט נישט צעטאן מיט באנקירונג, ווי ארגיקולטור, פאבריקאציע, לעיבאר, קאנסומערס, און נאן-פראפיט ארגאניזאציעס. די מיטגלידער בענק ערוועלן די קלאס עי. און קלאס בי. דירעקטארס און די באורד אוו גאווערנערס ערוועלן די קלאס סי דירעקטארס. אזוי ווערן סיי די רעגירונג און סיי די פריוואטע סעקטאר אייניג רעפרעזענטירט.
די מיטגלידער בענק זענען אלע רעגירונג געטשארטערטע בענק (רעגיסטרירט מיט די רעגירונג) וועלכע ווערן אויטאמאטיש מיטגלידער אויב זיי גרייכן אלע סטאנדארטן וועלכע די פעד פארלאנגט. יעדע פון די בענק דארף קויפן סטאק פון די פעד וועלכע מאכט זיי א טייל פון די פעד און גוט זיי רעכטן צו שטימען ביים אויסוויילן די לאקאלע דירעקטארס.
די גאנצע אויסשטעל פון די פעד איז אזוי געמאכט אז קיין איין גרופע זאל נישט האבן צופיל קאנטראל. יעדע געצייג אדער אפעראציע ווערט קאנטראלירט דורך א צווייטע קלאס כדי צו פארזיכערן אז פאליטיק זאל נישט האבן קיין פלאץ דארט.
עקאנאמישע אנווייזונגען.
כדי צו קענען אנטוויקלן דאס לאנד'ס געלטליכע פאליסי דארף די פעד באטראכן פארשידענע עקאנאמישע אנווייזונגען וועלכע ווערן באטראכט ביי די אפענע מארקעט אפעראציע מיטינגן. דאס צייגט די פעד אין וועלכע וועג די עקאנאמיע גייט און לויט דעם דארף די פעד באשליסן וואספארא שריט צו נעמען. אויסער די הויפט אנווייזונגען וועלכע מיר וועלן באלד אויסרעכנען, קוקט די פעד אויף די אזויגערופענע "בייזש בוך" וועלכע איז א באריכט וועלכע באטראכט די קאמענטן פון ביזנעסער און אנדערע קאנטראקטן אינדרויסן פון די פעדעראלע רעזערוו. דער באריכט קען אויך האבן א שטארקע באאיינפלוס וויאזוי די פעד וועט באהאנדלן די געלטליכע פאליסי.
אויסער די מיטינגן וועט דער פעד טשיערמאן באטראכטן די עקאנאמיע יעדע האלבע שטונדע און ביי שווערע צייטן יעדע 15 מינוט. ער באטראכט פארשידענע דאטא וועלכע מעסטן די עקאנאמיע אין עטליכע קאטעגאריעס און קוקט אריין אין ביזנעס אקטיוויטעטן וועלכע ווערן געמאכט דורך די גרויסע ביזנעסער כדי צו באקומען דעם בילד וואס גייט פאר אין די ביזנעס וועלט. וור קויפט, ווער פארקויפט, וואס מען קויפט און פארקויפט, און וואספארא פרייזן מען צאלט דערפאר.
קאנסומער פרייז אינדעקס.
דאס איז די וויכטיגסטע עקאנאמישע אנווייזונג וועלכע ווערט צוגעשטעלט דורך די לעיבאר דעפארטמענט סטאטיסטיק אפטיילונג. אין דעם ווערט געמאסטן די פרייזן פון א רייע פראדוקטן און סערוויסעס אין אלע הויפט קאטעגאריעס אין די צייט אפשניט פון א מאנאט. מיט דעם קען די פעד גרינג מעסטן אינפלאציע ווייל דאס גיט אן אויבערפלעכליכע בילד פון די גאנצע מארקעט.
ברוטא אינלענדישער פראדוקט.
דאס איז די סך הכל פון אלע פראדוקטן וועלכע איז פראדוצירט געווארן אינערהאלב די פאראייניגטע שטאטן. עס רעכנט אריין אלע קאטעגאריעס און אלע קוועלער און דורכדעם זעט מען מיט וויפיל די עקאנאמיע איז באמת געוואקסן אנדעם וואס אינפלאציע זאל דאס עפעקטירן. דער באריכט קומט ארויס ביי די ענדע פון די 4 קווארטאלן פון יאר.
האויזינג סטארטס.
דאס איז א מאנטאליכע מעסטונג וויפיל הייזער מען האט אנגעהויבן בויען דורכאויס דעם מאנאט. האויזינג איז נישט אלעס אבער וויבאלד דאס איז זייער סענסיטיוו צו אינטערעסט ראטעס איז דאס זייער א וויכטיגע מעסטונג וועלכע די פעד דארף וויסן. עס צייגט קלאר וויאזוי די פינאנציעלע ענדערונגן עפעקטירן די קאנסומער און עס צייגט זייער שנעל ווייל א טויש אין די אינטערעסט ראטעס האט א שטארקע און שנעלע עפעקט אויף האויזינג.
נאנפארם פעיראל עמפלאוימענט.
דאס מעסט די סך הכל נומער פון פעיראל (געהאלט) וואס ווערט אויסגעטיילט אין אלע אינדוסטריס אויסער די פארמינג אינדוסטרי. דאס ווערט אויך צוגעשטעלט דורך די לעיבאר דעפארטמענט און איז זייער א גוטע עקאנאמישער אנווייזער וועלכע צייגט די דורכשניטליכע סכום פון שטונדן וואס מען ארבעט און וויפיל מען פארדינט פער שטונדע. דאס צייגט קלאר אויב עס איז פאראן א טויש אין פארזארגונג און פארלאנג.
די פארמינג אינדוסטרי איז אויסגעשלאסן פון דעם באריכט ווייל דאס איז די איינציגסטע סארט ביזנעס וועלכע ווערט כמעט נישט עפעקטירט פון די עקאנאמישער מצב אין לאנד. וויאזוי אימער וועט פארמינג בלייבן דאס זעלבע ווייל מענטשן דארפן האבן וואס צו עסן און די פראדוקציע טוישט זיך אפילו נישט אין א רעסעסיע.
עס. ענד פי. סטאק אינדעקס.
סטאקס ווערן געהאנדלט אין גרופעס פון וועלכע יעדע פון זיי ליגט אין א אינדעקס וועלכע גיט די דורכשניטליכע בילד וואס אלע סטאקס טוען אינאיינעם. עס זענען פאראן פארשידענע אזעלכע אינדעקסן אין יעדע אינדוסטרי. דאס בעסטע פון זיי איז די עס. ענד פי. (סטענדערט ענד פאר) וועלכע רעפרעזענטירט די פרייז און ווערט פון 500 גרויסע פירמעס אין אלע אינדוסטריס.
אויב די אינדעקס איז הויך איז טייטש אז די קאנסומער און ביזנעסער אינאיינעם זענען ביי דער מיינונג אז די עקאנאמיע וועט וואקסן און זענען גרייט צו אינוועסטירן וואס מיינט אז אינוועסטמענטס און אויסגאבן וועלן ווייטער שטייגן וועלכע איז זייער גוט פאר די עקאנאמיע. פארקערט איז א סימן אז מען האט פארלוירן די קאנפעדענץ אין די עקאנאמיע.
אינדוסטריאלע פראדוקציע און קעפעסיטי יוטיליזאציע.
דאס מעסט די אינדוסטריאלע פראדוקציע ביי פראדוקט און ביי אינדוסטרי אינאיינעם. דאס ווערט באריכטעט יעדע מאנאט און גיט די ערשטע בליק אויף די גראוס דאמעסטיק פראדוקט וועלכעס באריכט קומט נאר ארויס איינמאל אין דריי מאנאטן. די קעפעסיטי יוטיליזאציע צייגט ווי גוט די נאציאנאלע אוצרות ווערן אויסגענוצט וועלכע איז אויך אן אנווייזונג פאר דעם צוקונפט.
ריטעיל סעילס.
דאס צייגט די סך הכל פון אלע סחורה וואס איז פארקויפט געווארן דורך ריטעיל געשעפטן איבער'ן גאנצן לאנד. די נומערן ווערן געמאסטן אין געלטליכע סומעס און ווערט באלאנסירט לויט די סעזאן אבער נישט לויט אינפלאציע. דער באריכט ווערט געמאכט דורך די דעפארטמענט אוו קאמערץ יעדע מאנאט און די פעד נוצט דאס צו זען וויפיל געלט די קאנסומער האט אויסגעגעבן דורכאויס דעם געוועזענעם מאנאט.
ביזנעס סעילס און אינווענטארי.
דאס איז א מעסטונג פון די סך הכל סעילס און אינווענטארי פון די פאבריקאציע, האלסעיל, און ריטעיל סעקטארן. דער באריכט איז א מאנאטליכע פון די דעפארטמענט אוו קאמערץ און איז א גוטע אנווייזונג אויב די פירמעס רוקן ארויס זייער סחורה אדער נישט. אויב עס איז פאראן צופיל אינווענטארי איז א סימן אז מען מאכט נישט גענוג סעילס און מיינט אז די פראדוקציע וועט פארלאנגזאמט ווערן דעם קומענדיגן מאנאט.
לייכטע אויטא סעילס.
אויטא סעילס קענען האבן א גרויסע עפעקט אויף די דזשי.די.פי. ווייל עס איז די טייערסטע פראדוקט וואס ווערט פארקויפט אין אזעלכע קוואנטום. דער באריכט ווערט געמאכט דורך וואורד'ס אויטאמאטיוו רעפארטס און די אמעריקן אויטאמאביל מענופעקטשורערס אסאסיאציע, און ווערט איבערגעקוקט און באלאנסירט לויט'ן סעזאן דורך די דעפארטמענט אוו קאמערץ און ביורא אוו עקאנאמיק אפעירס.
יילד אויף די 10 יעריגע טרעזשורי באנד.
עס זענען פאראן טרעזשוריס פון אלע סייזעס אנגעהויבן פון 30 טאג ביז 30 יאר אבער די 10 יעריגע נאטע ווערט דאס מערסטע באטראכט פשוט ווייל עס איז דאס מערסטע פאפולער אין נארמאלע אומשטענדן. דער סיבה פארוואס די פעד קוקט אויף אירע אינטערעסט ראטעס איז וויבאלד נארמאל וועלן מארטגעדזשעס נאכפאלגן די טרעזשוריס און די 10 יעריגע איז דער בעסטער ביישפיל.
עם-2.
געלטליכע פארזארגונג ווערט צעטיילט צו דריי קאטעגאריעס וועלכע ווערן גערופן עם- 1, עם-2, און עם-3. די ערשטע איז די אקטעלע קעש פארזארגונג, אויסגאבן, טשעקינג אקאונטס, און וואלוטע. די צווייטע רעכנט אריין אלעס פון די ערשטע און לייגט צו אויך קליינע סעווינגס אקאונטס, דעפאזיטס ביי בענק, און מאני מארקעט מיוטשעל פאנדס. די דריטע לייגט צו אלע גרויסע און לאנגע טערמין אינוועסטמענטס וועלכע ווערט געהאלטן דורך די גרויסע קאאפעראציעס.
די פעד באטראכט די עם-2 סטאטיסטיקס וויבאלד דאס גיט איר אן אויבערפלעכליכן בילד איבער די פליסיקייט פון געלט אין לאנד. געלטליכע פארזארגונג און די פראדוקציע איז געווענליך צוויי אנדערע זאכן אבער וויבאלד עס קען אמאל זיין פארבינדן איינע מיט די אנדערע וועט די פעד האלטן אן אויג דערויף און דאס מעסטן איינע קעגן די אנדערע.
די אלע עקאנאמישע אנווייזונגען זענען צעטיילט צו דריי הויפט אנווייזונגען פאר דעם סך הכל בילד. די דריי קאטעגאריעס זענען לידינג, קאנסידענט, און לעגינג. לידינג מיינט פירנדיג. דאס זענען די אנווייזונגען וועלכע צייגן וויאזוי די עקאנאמיע וועט גיין אינען צוקונפט געבויט אויף די פאקטן און עפעקטן און היסטאריע. קאנסידענט אנווייזונגען צייגן די איצטיגע סטאטוס און לעגינג אנווייזונגען צייגן ווילאנג די איצטיגע מצב וועט אנהאלטן. די אנווייזונגען ווערן ערשט עפעקטירט מאנאטן און אמאל יארן נאכדעם וואס עס פאסירט א טויש.
די פעד באטראכט די עקאנאמיע גענוי ווי פינאנציעלע עקספערטן באטראכטן א ביזנעס. יעדע ביזנעס גייט אין א רעדל און וועט במשך א לאנגע צייט דעגרייכן אלע שטאפלן. אין די עקאנאמיע איז אויך פאראן אן אויסברייטערונג, אן ערהוילונג, א העכסטע שטאפל אדער נידעריגסטע שטאפל אין א געוויסע צייט אפשניט, א נאכלאזונג, אדער רעסעסיע. ווען די עקאנאמיע גייט אריבער פון איין שטאפל צום צווייטן וועלן די אנווייזונגען דאס צייגן די ערשטע.
פינאנצירונג.
ווי דערמאנט אפערירט די פעד גענצליך אלס א זעלבשטענדיגע אגענטור און כדי דאס צו קענען עררייכן פינאנצירט זי זיך אליינס און ברויך נישט אנקומען צו קיין הילף פון די רעגירונג.
די הויפט פארדינסטן פון די פעד איז אינטערעסט וועלכע זי פארדינט פון בארגן געלטער פאר די בענק און אויסלענדישע וואלוטע עקסטשעינדזש. א צווייטע קוואל פון פארדינסטן קומט אריין פון אלגעמיינע באנק אפעראציעס וועלכע איז פאנד טראנספערס און קלירן טשעקס. די אלע זאכן קומען מיט א פרייז און זינט די פעד איז די באנק פאר אלע בענק פארדינט זי גוט דערפון.
למעשה פארדינט די פעד פיל מער געלט וויפיל זי ברויך האבן צו אפערירן און צאלן אירע איינגעשטעלטע. דאס איבעריגע געלט גייט צו די טרעזשורי דעפארטמענט און ווערט גענוצט פאר אנדערע צוועקן. זינט די פעד איז געגרינדעט געווארן האט זי אין דורכשניטליך אפגעגעבן 95 פראצענט פון אירע פארדינסטן פאר די טרעזשורי דעפארטמענט יעדעס יאר.
די אינטערסטעיט הייוועי סיסטעם איז אמעריקע'ס גרעסטע שטראז סיסטעם וועלכע דעגרייכט אין אלע ווינקלען פון לאנד און צייכנט זיך אויס מיט גוטע קוואליטעט אינזשעניריע און דעם לאנד'ס בעסטע מענטענענטס פאר א ראוד סיסטעם.
אין אמעריקע זענען אלע ראוד און הייעוועיס געווען אין א שוואכן צושטאנד ביז נאך די צווייטע וועלט קריג ווען די פעדעראלע רעגירונג האט אנגעהויבן טראכטן פון א אינטערסטעיט הייעוועי סיסטעם וועלכע איז אפיציעל געגרינדעט געווארן אין די 930' יארן. היינט צו טאג זענען אלע אינטערסטעיט און סטעיט הייעוועיס אונטער די אויפזיכט פון דער פעדעראלער רעגירונג און די קלענערע הייעוועיס און ראודס ווערן קאנטראלירט דורך די לאקאלע שטעט.
די פלאנירונגן פאר דעם אינטערסטעיט הייעוועי סיסטעם זענען אנגעגאנגן לאנגע יארן, אנגעהויבן דורך פרעזידענט פרענקלין רוזוועלט וועלכער האט געגרינדעט א נאציאנאלע הייעוועי קאמיטע וועלכע האט זיך אפגעגעבן מיט די שטודיעס און פלענער וויאזוי די הייעוועי סיסטעם זאל ארבעטן. די ארבעט איז געגאנגן לאנגזאם און פרעזידענט אייזנהאוער האט דאס געשטופט ווייטער מיט פרישע פינאנצירונג און פלענער און ווען די אינטערסטעיט איז פארטיג געווארן איז אייזנהאוער באערט געווארן מיט'ן נוצן זיין נאמען אלס דער אפיציעלער נאמען פאר דעם סיסטעם.
הויפט כללים.
דער ערשטער כלל פונעם אינטערסטעיט סיסטעם איז די וועג וויאזוי זיי זענען גענומערט. כדי יעדער זאל דאס קענען גרינג פארשטיין און געדענקן האט מען איינגעטיילט די נומערן צו גלייכע און אומגלייכע נומערן און אלע אינטערסטעיטס וועלכע לויפן פון מזרח צו מערב האבן באקומען גלייכע נומערן (ווי 10, 20 אדער 40) און אלע אינטערסטעיטס וועלכע לויפן פון דרום צו צפון האבן באקומען אומגלייכע נומערן (ווי 9, 13, 15). דערנאך האט מען איינגעטיילט די הייעוועיס צו די מזרח און מערב זייטן פון לאנד מען זאל וויסן וואו די הייעוועיס געפינען זיך. אלע אינטערסטעיטס וועלכע לויפן פון דרום צו צפון האבן נידעריגע נומערן אויף מערב און העכערע נומערן אויף מזרח. ווייטער אלע אינטערסטעיטס וועלכע לויפן פון מזרח צו מערב האבן נידעריגע נומערן אויף דרום און העכערע נומערן אויף צפון.
פון מזרח צו מערב זענען פאראן דריי הויפט אינטערסטעיטס: די רוטע 10 וועלכע לויפט פון לאס אנדזשעלעס, קאליפארניע, ביז דזשעקאנסוויל, פלארידע. די רוטע 80 וועלכע לויפט פון סאן פראנסיסקא, קאליפארניע, ביז טינעק, ניו זשערסי. און רוטע 90 וועלכע לויפט פון סיאטעל, וואשינגטאן, ביז באסטאן, מאסעטשוסעטס.
פון דרום צו צפון זענען פאראן 7 הויפט אינטערסטעיטס פון איין עק לאנד ביזן צווייטן: די רוטע 5 וועלכע לויפט פון סאן דיעגא, קאליפארניע, ביז בלעין, וואשינגטאן. די 15 וועלכע לויפט פון סאן דיעגא, קאליפארניע, ביז סוויטגרעז, מאנטענע. די 35 וועלכע לויפט פון לערידאו, טעקסאס, ביז דולאט, מינעסאטע. די 55 וועלכע לויפט פון ניו ארלענס, לואיזיענע, ביז שיקאגא, אילינוי. די 65 וועלכע לויפט פון מאביל, אלאבאמא, ביז גערי, אידיאנא. די 75 וועלכע לויפט פון מיאמי, פלארידע, ביז סאלט סט. מאריא, מישיגען. און די 95 וועלכע לויפט פון מיאמי, פלארידע, ביז האלטאן, מעין.
ווען א אינטערסטעיט דעגרייכט א באוואוינטע שטאט וועלן די ארומיגע בעלטוועיס האבן 3 נומערן און נוצן די לעצטע צוויי די זעלבע פון די אינטערסטעיט. צום ביישפיל די 80 לויפט דורך דריי גרויסע שטעט און די דריי בעלטוועיס אין די דריי שטעט זענען 280, 480, און 680. אבער די בעלטוועי נומערן ווערן נישט קאנטראלירט איבערן גאנצן לאנד און דערפאר קענען זיין צוויי בעלטוועיס מיט די זעלבע נומערן.
טיילמאל איז פאראן אז די אינטערסטעיט אליינס ווערט א בעלטוועי אין שטאט און טוישט זיך צוריק צו די אינטערסטעיט ווען עס גייט ארויס פון שטאט. די מערסט באקאנטע אזא פאל איז אין וואשינגטאן די.סי. וועלכע ווערט ארומגערינגעלט פון די אינטערסטעיט 95 אבער ארום און ארום וואשינגטאן איז זי די 495 בעלטוועי. (עס איז באקאנט די אלטע פאליטישע אויסדרוק אויף וואשינגטאן: "אינעווייניג אינעם בעלטוועי").
די הויפט חכמה פון א הייוועי איז די אינטערטשענדזשעס וועלכע מיר רופן די עקזיטס. די לויפנדיגע טראפיק מעג זיך נישט אפשטעלן ווען אויטאס קומען אריין אדער גייען ארויס און דערפאר דארף מען זיכער מאכן אז עס זענען פאראן גענוג עקזיטס אין פארנומענע פלעצער כדי די טראפיק זאל נישט אריינפלייצן פון איין ארט.
עקזיטס האבן נומערן און דאס ווערט געטאן דורך צוויי סארט וועגן. די ערשטע וועג איז אז מען מען נוצט נומערן אין א רייע, אנגעהויבן פון נומער איינס ביי איין עק און אזוי ווייטער ארויף העכער און העכער. די צווייטע וועג איז אז מען נאמינירט די עקזיטס לויט די מיילן וואס מיינט אז צווישן די 69'סטע און 70'סטע מייל וועט זיין עקזיט נומער 69. די נומערן ווערן קאנטראלירט דורך די לאקאלע רעגירונגן און דערפאר קען די זעלבע אינטערסטעיט איבערגיין די זעלבע נומערן ווי עס איז דער פאל אויפ'ן 87 בעפאר און נאך אלבאני.
אינטערסטעיט סטאנדארטן.
די פעדעראלע הייעוועי אקט וועלכע איז געגרינדעט געווארן צו בויען און פינאנצירן די אינטערסטעיט הייעוועי סיסטעם האט פארלאנגט א יוניפארם הייעוועי אין וועלכע אלע אינטערסטעיטס זאלן אויסקוקן אייניג און אלע זאלן האבן די זעלבע סטאנדארטן. אנגעהויבן פונעם בויען, אויפהאלטן, און איבערמאכן דארף אלעס גרייכן די באשטימטע אינטערסטעיט סטאנדארטן צו קענען טראגן דעם נאמען אינטערסטעיט. די סטאנדארטן זענען אויסגעארבעט געווארן דורך א ספעציעלע קאמיטע אינאיינעם מיט עטליכע אגענטורן אינערהאלב די פעדעראלע טראנספארטאציע דעפארטמענט.
טייל פון די הונדערטער סטאנדארטן רעכנען אריין: א גוטע איינטריט קאנטראל צו און פון די הייעוועי, ספיד לימיטס צווישן 50 און 70 מייל פער שעה, געוואנדן לויט די פארנומענקייט ארט פון די הייעוועי, א מינימום פון צוויי ליניעס אויף ביידע זייטן אפילו אין די פארשטופסטע ראודס, 12 פיסיגע ליניעס מיט שאולדערס פון ביידע זייטן, די רעכטע שאולדער מוז זיין 10 פיס ברייט און די לינקע נאר 4 פיס ברייט, די ספעציעלע איינגעקריצטע ליניעס אויף ביידע זייטן וועלכע רייבן די רעדער צו דערמאנען א דרייווער וועלכער איז אראפ פון ראוד, קלארע באשטימטע קאלירן פאר טאוולן, רעסט עריעס אין אלע ערטער וואו עס זענען נישט פאראן קיין באוואוינטע שטעטלעך, ספעציעלע אויסגעגראבענע באוואקסענדע אפטיילונג צווישן די צוויי דירעקציעס, א רייע ווארענונג און אינפארמאציע טאוולן אויסגעלייגט דורך מער פארגעשריטענע סטאנדארטן, און נאך צענדליגער וויכטיגע סטאנדארטן.
אינטערסטעיט הייעוועיס זענען געבויט מיט די פארגעשריטענסטע סטאנדארטן מיט'ן ציל נישט צו שטערן די טראפיק אפילו אין שווערע וועטערס. די ראודס זענען געפלאסטערט רינדיג אז אלע וואסער זאל אראפרינען, די סארט קוילן איז די שפעטסטע צו כאפן שניי, טרוקנט זיך שנעל אויס, און מאכט די ווייניגסטע שאדן פאר אויטא רעדער. ווען מען פארט ארויף אויף א אינטערסטעיט הייעוועי קען מען באלד שפירן אז מען איז אויפ'ן אינטערסטעיט ווייל עס שפירט זיך אויף די רעדער און אויפ'ן קאנטראל פון דעם אויטא. אויסער דעם זענען די אינטערסטעיטס די שענסטע און ריינסטע הייעוועיס אין לאנד אויף וועלכע עס איז געשמאק צו פארן.
אויפצוהאלטן און פארבעסערן די אינטערסטעיט סיסטעם קאסט א געשאצטע 100 ביליאן דאלאר פער יאר. דאס איז די טייערסטע פרייז וואס סיי וועלכע אנדערע לאנד צאלט פאר זייערע הייעוועיס און אמעריקע שטאלצירט דערמיט.
ווען די אינטערסטעיט סיסטעם איז געגרינדעט געווארן האט די רעגירונג באשטימט א קארגע 25 מיליאן דאלאר פאר די ערשטע צוויי יאר (954' און 955') און די איבעריגע האט מען געמוזט צוזאמנשטעלן פון טאלל אפצאלן און סטעיט פאנדונגן. בעפאר די אינטערסטעיט סיסטעם איז אריין אין קראפט זענען אסאך הייעוועיס געווען פריוואט פינאנצירט און די אינוועסטירער האבן איינקאסירט די טאלל אפצאלן. איינע פון די הויפט צילן פון די אינטערסטעיט סיסטעם איז אבער געווען צו עלימינירן יעדע סארט פריוואטע פינאנצירונג און אויך סטעיט פינאנצירונג ווייל די פעדעראלע רעגירונג האט געוואלט נעמען א פולע קאנטראל אויף די גאנצע הייעוועי סיסטעם.
מען האט אבער באלד איינגעזען אז עס איז נישט פאראן גענוג געלט און די רעגירונג האט דורכגעפירט לעגיסלאציע וועלכע האט צוגעגעבן פרישע 175 מיליאן דאלאר יערליך פאר די אינטערסטעיט הייעוועי סיסטעם. פרעזידענט אייזנהאוער האט פערזענליך גענומען א ראלע צו העלפן דעזיינען די אינטערסטעיט סיסטעם און האט געבעטן קאנגרעס ארויפצולייגן ספעציעלע שטייערן וועלכע זאלן קענען דעקן די קאסטן פון דעם פארגעשריטענעם הייעוועי סיסטעם וועלכע איז געלעגן אין פלאן צו זיין די פארגעשריטענסטע אין די וועלט. קאנגרעס האט אנגענומען דעם פארשלאג און מען האט באלד ארויפגעלייגט גאזאלין און מאטאר וויעקעל שטייערן וועלכע האבן אריינגעברענגט די נויטיגע פאנדן ביז 90 פראצענט.
שפעטער האט אייזנהאוער אויפגעשטעלט א ספעציעלע טראסט פאנד וועלכע איז פארבליבן ביז'ן היינטיגן טאג, פון וועלכע די גאנצע אינטערסטעיט ווערט פינאנצירט. די טראסט פאנד איז גענצליך זעלבשטענדיג און איז געראטעוועט פון יעדע סארט בודזשעט קריזיס.
א שטראָז איז גרויסע שטראסע וועלכע איז ספעציעל געבויט צו פירן אויטאס פון איין פלאץ צום צווייטן. א שטראָז איז געבויט ברייטער און בעסער ווי געווענליכע גאסן און קען נעמען צענדליגע טויזנטער אויטאס אן מאכן פארקער פראבלעמען. דאס ווארט שטראָז איז א שם הכולל און ווערט אנגערופן מיט מערערע נעמען געוואנדן לויט פלעצער און לענדער. באקאנטע נעמען זענען: אויטארוטע, אויטאבאן, עקספרעסוועג, אויטאשטראסע, אויטאסטראדא, אדער מאטארוועג.
קאנצעפט און היסטאריע.
שטראזן זענען פון די וויכטיגסטע אינפראסטרוקטור פאר א מאדערנעם לאנד. ווי מער פארגעשריטן די שטראָז סיסטעם איז אלס בעסער איז די טראנספארטאציע אין לאנד. שטראָזן ווערן גענוצט פאר עטליכע טראנספארטאציע מיטלן, אריינגערעכנט אויטאס, באסעס, טראקס, מאטארביציקלעך, און נאך. הייעוועיס זענען דעזיינט פאר שנעלע טראנספארטאציע וואו טויזנטער אויטאס קומען פון אלע קלענערע ראודס צו נוצן דעם ברייטן אויסגעפלאסטערטע שטראז צו פארן שנעל.
אמאליגע צייטן איז נישט געווען אזא זאך ווי גרויסע הייעוועיס נאר יעדע שטאט\שטעטל האבן זיך געהאט זייערע אייגענע אויסגעפלאסטערטע וועגן פאר די בהמות וועלכע האבן געפירט מענטשן און פעקלעך. די ערשטע לאנגע שטראזן זענען געבויט געווארן אין אייראפע פאר צוויי טויזנט יאר צוריק און איז בעיקר געווען געמאכט פאר סוחרים וועלכע האבן אינאיינעם פינאנצירט פיר לאנגע שאסייען וועלכע זענען דורכגעלאפן צענטראל אייראפע. אבער די ראודס זענען געווען שוואך צוגעשטעלט און מענטשן פלעגן כסדר ווערן געשטראנדעט אויפ'ן וועג צוליב רעגן און שנייען אדער אנדערע עקסטרעמע וועטערס. ווערן רעדט נאך פון רויבערס וועלכע האבן געלאקערט אויף די וועגן און באפאלן די אומבאהאלפענע דורכגייער.
היסטאריע זאגט אז מיליטערן האבן זיך געהאט זייערע אייגענע שאסיי סיסטעמען וועלכע זענען געהאלטן געווארן אין געהיים און איז נאר באנוצט געווארן דורך די מיליטער. ווען אויטאס האבן אנגעהויבן פארשפרייט ווערן אין די גרעסערע לענדער האבן רעגירונגן אנגעהויבן בויען גאסן און שאסייען וועלכע זענען אין רוב געווען לאקאלע רעגירונגן אדער פריוואטע אונטערנעמונגען.
שלום־עליכם־הױז (בית שלום־עליכם) איז א קולטור־צענטער פאר די יידישע קולטור. עס איז געגרינדעט געווארן אינעם יאר 1966 אין תל אבֿיבֿ און רופט זיך לויטן נאמען פון דעם באוווסטן יידישער שרייבער, שלום עליכם. דער דירעקטאר פונעם הויז איז פרופ' אברהם נאווערשטערן.
דער קולטור־צענטער פארנעמט זיך מיט פארשן, אפהיטן און פארשפרייטן די יידישע קולטור אריינגערעכנט יידיש-קורסן. אין דעם הויז עקזיסטירט א ביבליאטעק, פארטראג־זאל, ארכיוו, לערן־צימער און אן אויסשטעלונג־זאל. יעדע יאר באשטימען זיי סטיפענדיעס פאר די פארשער און געלערנטע.
די געביידע פונעם הויז האט אויספאמירט דער ארכיטעקט 'אוריאל כהנא', וואס איז געווען אן אוראײניקל פון שלום עליכם.
אן אַרכיטעקט איז איינער וואס פלאנעוועט געביידעס און שאפט פלענער וואס ער גיט איבער צו א בוימייסטער. זיין פאך ווערט גערופן ארכיטעקטור.
דאס ווארט ארכיטעקט שטאמט פון גריכיש "ארכיטעקטאן".
אינטערסטעיט 87 (פארקורצט I-87) איז אן אינטערסטעיט שאסיי, וואס איז לאנג 333.49 מייל (536.70 קילאמעטער), עס געפונט זיך אין ניו יארק, עr הייבט זיך אן אין די בראנקס נעבן טרייבארא בריק אויף צפון זייט, און עס ענדיגט זיך ביי די גרעניץ פון קאנאדע אין טשאמפלעין ניו יארק. ווי עס באהעפט זיך מיט
קוויבעק אויטארוטע 15.
דאס איז א טייל פונעם אינטערסטעיט הייוועי סיסטעם
דורך דעם הייוועי קען מען פארן פון ניו יארק סיטי קיין קרית יואל, און ווייטער קיין אלבאני, און אזוי ארויף ביז מאנטריאל, קרית טאהש און ווייטער.
סיר סאלמאן רושדי (ענגליש: "Salman Rushdie") (געבוירן דעם 19טן יוני 1947) איז א בריטישער - אינדישער ראמאניסט און עסייאיסט.
ער איז קודם געווארן באקאנט מיט זיין צווייטן ראמאן "חצות'ס קינדער" אום 1981 וואס האט געווינען די בוקער פרייז.
מערסטענס פון זיין בעלעטריסטיק איז אויפגעשפילט אין דעם אינדישן סובקאנטינענט.
אבער מער און מער די דאמינירטע חלקים און טעהמע'ס פון זיינע ווערק, איז געווארן די לאנגע רייכע געשיכטע פון די פארבינדונגען, איבערהאקונגען און עמיגראציעס פון צווישן די מזרח צו די מערב.
איסלאמישער אויפברויז.
די פערדע נאוועל זיינער די שטן'ישע ווערסעס (1988) האט פראוואקירט ווילדע רעאקציעס פון מוסולמענער איבער דער גארער וועלט.
נאך טויט דראואנגען און א פאטווא ארויסגעגעבן דורך דעם איראנער אייאטאלא כומעיני רופנדיג פאר זיין הינריכטונג, האט ער פארוויילט יארן לאנג אין גלות אין באהעלטעניש, נישט זיך באווייזענדיג אין פובליק בלויז געציילטע מאל זינט לעצטענס פון דער היינטיגער תקופה ווען ער האט ער זיך צוריק אנגעהויבן צו באווייזן אין די עפנטליכקייט.
אין יוני 2007 איז ער געווארן באקרוינט מיט ריטערשאפט פאר זיינע לייסטונגען אין ליטעראטור פון דער ענגלישער מלוכה. דאס האט ארויסגערופן פון פריש אויפברויז פון מוסולמענער אין אלע זייערע מדינות איבער דער וועלט, מיט טייל פון די מערב וועלט זארגנדיג זיך אז דאס "קען אנצינדן טעראר".
פֿרעדריק דעלטאן טאמפסאן (געבוירן דעם 19טן אויגוסט 1942) איז אן אמעריקאנער אדוואקאט, לאביאיסט, אקטיאר און געוועזענער רעפאבליקאנער פארטיי סענאטאר פון דעם שטאַט טענעסי. ער וואוינט היינט אין ווירזשיניע.
ער איז א מעמבער פון די קאנסיל פון אויסערן אנגעלעגנהייטן CFR און א וויזיטינג פעלוי מיט די אמעריקען ענטערפרייס אינסטיטוט, פארשענדיג נאציאנאלע זיכערהייט און שפיאנאזש.
ער איז אויך א ספעציעלער פראגראם גאסטגעבער און עלטערער אנאליסט פאר עי.בי.סי. ראדיא.
ער האט אויך א טעגליכער בלאג און פאדקעסט אויף די עי.בי.סי. ראדיא וועב סייט.
אלס אן אקטיאר האט טאמפסאן געשפילט אין פילמען ווי אויך אין טעלעוויזיע. ער האט אפט געשפילט רעגירונגס פיגור'ן.
ער טראכט איצט פון ערנסט לויפן פאר פרעזידענט אמטירונג פון דער רעפובליקאנער פארטיי.
קרית שמונה איז א שטאט פלאצירט אינעם צפון ארץ ישראל טייל נעבן דעם גרעניץ מיט לבנון.
איר נאמען א "שטאט פון אכט" איז נאך 8 קעמפער וואס זענען אומגעקומען ביים פארטיידיקן יענעם געגנט אין דעם ערשטן וועלט קריג, ביי די תל-חי פאגראמען, וואו יוסף טרומפעלדאר איז אומגעקומען.
עס איז געבויט אויף די חרבנות פון אן אמאליגן אראבישן דארף פון בעדואינער.
היינט צוטאגס וואוינען דארטן 22,000 אידן.
איין דריטל דערפון איז אינגער ווי 19 יאר.
רוב זענען ספרדים פון מאראקא.
הרב שמואל הלוי וואזנער (ב' אלול ה'תרע"ג 1913, וויען - ט"ו ניסן תשע"ה, בני ברק) איז געווען דער גרעסטער און פראמעניטטער חרדישער רב און פוסק וואס האט געוואוינט און געשאפט אין בני ברק, ארץ ישראל.
הרב שמואל וואזנער איז געבוירן געווארן אין ווין צו זיין פאטער ר' יוסף צבי און זיין מוטער רחל (שיף).
ער איז געווארן א תלמיד פון ישיבת חכמי לובלין געפירט דורך הרב מאיר שפירא, וואו ער איז געווען א תלמיד פון רבי שמעון זשעלעכאווער וואס האט געדינט אלס דער משפיע רוחני און משגיח אין ישיבת חכמי לובלין.
ביי די 22 יאר האט ער חתונה געהאט מיט רבקה געלבער, א טאכטער פונעם ראש הקהל פון פרעשבורג.
ער איז ארויפגעקומען קיין ארץ ישראל נאך פאר'ן חורבן אייראפע אין תרצ"ט. די בריטישע האבן נישט געלאזט די שיף אנקומען קיין חיפה, און הרב שמואל מיט זיין ווייב זענען געשווימען אין ים ביזן ברעג.
אין חודש אדר ראשון ת"ש האט מען אים אויפגענומען אינעם אהל תורה כולל וואס הרב יצחק אייזיק הלוי הערצאג האט געפירט.
ער האט געלערענט דאן אין דער דושינסקי ישיבה אין ירושלים, דאן איז ער געווען טראץ זיינע אינגע יארן א חבר אין עדה החרדית. ער האט שימוש אין פסקענען ביים טעפליקער רב, הרב שמשון פאלאנסקי, און מען האט אים באשטימט רב פון גבעת שאול (הײַנט א טייל פון ירושלים).
אין יאר תש"ז האט רבי יעקב האלפערין, דער גרינדער פונעם זכרון מאיר געגנט פון בני ברק, פארבעטן הרב וואזנער, א תלמיד פון הרב מאיר שפיראאויף וועמענס נאמען דער געגנט איז גערופן, ווידער אויפשטעלן די "ישיבת חכמי לובלין" אויף א שטח וואס ער ר' יעקב האט פארמאגט אין זכרון מאיר. אויף דער ביטע פונעם חזון איש, און דעם טשעבינער רב און רבי איסר זלמן מעלצער מיט הרב יצחק הלוי הערצאג, האט מען באשטימט הרב וואזנער רב אין זכרון מאיר.
צוזאמען מיט רבי יעקב האלפרין האט הרב וואזנער געקעמפט פאר דער קדושה פון שבת אין בני ברק.
ווען מען האט פלאנירט די מעייני הישועה שפיטאל אין בני ברק איז ער געווען טעטיג און ער איז געבליבן א מיטגליד אין פרעזידיום פונעם שפיטאל.
אין תשנ"ו איז ער געווארן אן אלמן ווען זיין ווייב רבקה איז נפטר געווארן. ער האט געהייראט בזיווג שני חנה יוטא קאהן (תרפ״א – כ"ה אלול ה'תשע"ז), די אלמנה פון הרב יעקב שמריה דייטש, רב פון קהילת חוג חתם סופר פתח תקווה און די שוועסטער פון דעם תולדות אהרן רבי, רבי אברהם יצחק קאהן.
ליל הסדר תשע"ה איז ער נפטר געווארן.
זיין שטאנדפונקט.
ער איז דער מחבר פון פארשידענע ספרים און שו"ת, ווי "שבט הלוי" עלף בענדער און נאך.
ער ווערט באטראכט אלס דער חסידישער פוסק הדור, ווי הרב אלישיב ביי די ליטווישע.
ער איז געווען זייער א נייטראלער מענטש וואס לעבט זיך גוט פון די גרעסטע קנאים ביז די רבנים הראשיים.
ער איז דער אב בית דין פון זכרון מאיר.
נאך דער פטירה פון, הרב יעקב לאנדא, רב פון בני ברק, איז ארויפגעקומען א פארשלאג פון הרב שך אז רב וואזנער זאל איבערנעמען דאס רבנות ווי א קאנדידאט אנגענומען פון אלע קרייזן סיי חסידים סיי ליטוואקעס, אבער ער האט געשטיצט די קאנדידאטור פון הרב משה יהודא לייב לאנדא, זון פונעם אלטן רב, טראץ דעם וואס הרב שך איז געווען קעגן אז ער זאל איבערנעמען דאס רבנות.
א בוס (אדער אויטאבוס) איז א גרויסע אויטא וואס פארט אויף די גאסן און טראקטן און איז געמאכט צו טראגן און פירן פאר טראנספארט מערערע פאסאזשירן און צוגאב צום דעם בוס פירער.
דער נאמען קומט משורשו פון לאטייניש "omnibus" וואס מיינט פאר אלעמען.
ס'זענען דא פארשידנארטיג בוס סיסטעמען. אין א שטאט זענען דא בוסן וואס פארן פון געגנט צו געגנט. אויסער דעם זענען בוס צווישן שטאט בוס ליניעס און אויך צווישן לענדער.
א היטש אדער א ליפט / טרעמפ ווי מען רופט עס אין טייל מקומות, באדייט א אומזיסטע רייזע דורך איינער וואס פארט סיי ווי דעם וועג, און ער נעמט מיט נאך אנדערע אומזיסט אז זיי זאלן אויך געניסען.
אין בארא פארק און אין וויליאמסבורג איז דא א ספעציעלע היטש פלאץ, ווי מען שטייט און מ'ווארט אויף א היטש, און אידען רחמנים גומלי חסדים שטעלן זיך אפ און נעמען אויף מענטשן.
אַנדזשעלינאַ דזשאָלי (; געבוירן דעם 4טן יוני 1975) איז אן אמעריקאנער פילם אקטריסע, א געוועזענע מאדע מאדעלקע, און א יו.ען הומענטארישער ארבייטער פאר פליטים.
זי ווערט אפט באטראכט און אנגעוויזן אין די פאפולערע מעדיע אלס איינע פון די וועלט'ס שענסטע פרויען און איר פערזענליכער נישט אויפן סקרין לעבן איז ברייט באריכטעט.
זי האט שוין באקומען 3 גאלדן גלאובס פרייזען, 2 סקרין עקטערס גאולד פרייזען, און אן אסקאר.
זי האט שין אנגעהויבן איר שפילן קאריערע אלס קינד ווען זי האט אויפגעטרעטן מיט איר פאטער אין א 1982 פילם, איר האליוואד אויפגייענדער שטערן האט זיך אנגעהויבן א צען יאר שפעטער און 1993 און זינט דאן האט זי שוין געאקט אויף פילצאליגע מאוויס.
זי האט דערגרייכט אינטערנאציאנאלע באקאנטשאפט אלס רעזולטאט פון שפילן אלס לארא קראפט אינעם פילם " (2001) און זינט דאן איז איינע פון די מערסטע באצאלטסטע אקטיארן אין האליוואוד.
זי איז אפגעגט שוין פון צוויי מענער וואס זענען אויך גרויסע אקטיארן, זשאני לי מילער און בילי באב טראנטאן, און זי לעבט איצט מיט א דריטן גרויסן אקטיאר, ברעד פיט, און א אישית וואס טוט ציען טעגליכע דעקונג פון די וועלטס פרעסע איבער אלע זייערע אקטן און רורן אין פערזענליכען לעבן.
דזשאלי האט זעקס קינדער: דריי זין און דריי טעכטער. דריי פון זיי זענען געווען אדאפטירט, און די אנדערע דריי זענען ביאלאגיש.
די קונסט פון פֿילם איז געבוירן געווארן אין 1895 ווען די ברידער לומייער האבן באשאפן דעם ערשטן פילם. זיי האבן געמאכט א פילם וועגן דעם ים. (ביים ערשטן פילם-באשטראל אין 1895 האט מען געזען ווי א באן פארט אריין אין א סטאנציע, מען דערציילט אז די באזוכער זיינען ארויסגעלאפן מיט שרעק פונעם זאַל ווען זיי האבן געזען ווי די באן דערנענטערט זיך צו זיי).
אין די קומענדיקע יארן איז די קונסט געווארן מער פארגעשריטן און מען האט געשאפן אסך פילמען פאר דער הנאה פונעם עולם. אין 1927 האבן די ווארנער ברידער ארויסגעגעבן דאס ערשטע רעדנדע פילם.
עס הייסט "דער דזשעז זינגער" און מען זעט דארט ווי יאסעלע ראזנבלאט זינגט א אידישן ניגון.
א נייעם פילם ווייזט מען אין קינאס.
נאך עטלעכע וואכן אדער מאנאטן טוט מען פארשפרייטן דעם פילם דורך אנדערע מעדיע: אויף באצאל־טעלעוויזיע, קאבל-טעלעוויזיע, אדער אויף DVD דיסקן. שפעטער טוט מען ארויסגעבן דעם פילם אויף טעלעוויזיע סטאנציעס.
די יו-עס צאל און גרענעץ באשיצונג () איז אן אפטיילונג אינערהאלב די היימלאנד זיכערהייט דעפארטעמנט און איז פאראנטווארטליכט צו קאנטראלירן דעם לאנד'ס מאסיווע האנדל, איינקאסירן אימפארט שטייערן, ארויפצווינגען אמעריקאנער האנדל געזעצן, און באוואכן די גרעניצן פון איינטריט פון אומלעגאלע אימיגראנטן, פארברעכער, און טעראריסטן.
פליכטן.
די יו-עס צאל און גרענעץ באשיצונג אגענטור איז די צווייטע גרעסטע שטייער איינקאסירער נאך די איי-אר-עס דורך די ביליאנען דאלארן אין צאלטאריפן וועלכע זיי פארלאנגען פארן אריינברענגען אויסלענדישע פראדוקטן. די צאלטאריפן האבן נישט קיין אייניגע פרייזן נאר יעדע פראדוקט פאר זיך האט זיך איר אייגענע טעריפ און די קאסטומס אגענטור קאנטראלירט די טאריפן לויט די באלאנס פון האנדל. אויסער דעם זענען פאראן באשטימטע טאריפן אויף פראדוטן וועלכע זענען פון פריער אפגעמאכט געווארן מיט אנדערע לענדער און טייל זאכן האבן בכלל נישט קיין טאריפן ווען עס קומט פון לענדער וועלכע האבן פרייע האנדל אפמאכן מיט אמעריקע.
קאסטומס קאנטראלירט אויך וואס עס גייט ארויס פון לאנד. די צוויי הויפט זאכן אויף וועלכע זיי פארלייגן זיך איז וואפן און געלט. עס פארשטייט זיך אליינס אז די רעגירונג וויל נישט אז אירע וואפן זאלן פארקויפט ווערן פאר פיינטליכע לענדער אלס א זיכערהייט מיטל. די וואפן וואס גייען יא ארויס פון לאנד מוז האבן א פונקטליכע קאנטראל און קאסטומס דארף וויסן וואו דאס גייט און פאר וועמען דאס ווערט פארקויפט. געלט האט אן אנדערע סיבה און דאס איז ווייטער צוליב טרעיד. אויב צופיל געלט וועט ארויסגיין קיין אויסלאנד וועט די אמעריקאנער דאלאר פאלן ווייל עס וועט זיך ארומדרייען צופיל אמעריקאנער וואלוטע איבער די וועלט וועלכע מאכט עס א קלענערע מציאה.
וויבאלד עס איז אוממעגליך נאכצוזוכן יעדעס שאכטל וואס קומט אריין אין לאנד, האט קאסטומס איינגעשטעלט א סיסטעם צווישן אירע אגענטן וויאזוי זיי זאלן אונטערזוכן שיפמענטס וועלכע קומען אריין. עס איז נישט קיין סוד אז רוב שיפמענטס ווערן נישט אנגעקוקט אבער דאך האבן מענטשן מורא אריינצוברענגן פארבאטענע סחורה אין פאל פונקט זייערע זאכן וועלן יא אונטער געזוכט ווערן. היינט צו טאג פארמאגט קאסטומס א רייע פארגעשריטענע מעטאדן וויאזוי שיפמענטס ווערן נאכגעזוכט פאר די מערסט פארבאטענע סחורה וואו וואפן און דראגס.
פארשטייט זיך אז די גרויסע פירמעס זענען די הויפט אימפארטירער פון רוב פראדוקטן אבער אויך דער אינדיווידועלער מענטש איז א טייל פון דאס לאנד'ס האנדל. יעדער מענטש וואס קומט אריין אין לאנד מעג מיטברענגן א באשטימטע סכום פון אויסלענדישע זאכן. דאס זעלבע איז מיט אן אמעריקאנער איינוואוינער וועלכער גייט ארויס פון לאנד און קומט צוריק מיט פראדוקטן וועלכע ער האט איינגעקויפט אין אנדערע לענדער.
די זעלבע דא איז אוממעגליך צו אונטערזוכן יעדן מענטש וואס קומט אריין אין לאנד און די קאסטומס אגענטורן דארפן זיך פארלאזן אויף די ארנטלעכקייט פון די מענטשן אז זיי זאגן דעם אמת ווען מען פרעגט זיי וואס זיי ברענגן מיט זיך. וויבאלד נישט יעדער איז באגלייבט דארפן זיי אויסוועלן א געוויסע פראצענט פון מענטשן וועמען זיי זאלן אונטערזוכן. געווענליך זענען דאס מענטשן וועלכע ענטפערן נישט קיין גלייכע ענטפערס און זעען אויס צעמישט. א קאסטומס אגענטור דארף קענען פארשטיין אויפ'ן מענטש'נס נאז און אויגן אויב ער רעדט צו דער זאך.
אין יאר 2000 איז א גרויסער טעראריסט געכאפט געווארן אריינקומענדיג פון קאנאדע נאר צוליב די גוטע אפשאצונג פון א געניטער צאל אגענט וועלכער האט צוזאמענגעשטעלט אז דער אנגעגעבנער דעסטינאציע צו וואו דער טעראריסט האט געזאלט גיין איז ארויס פון וועג און עס האט נישט קיין פשט צו נעמען דעם גרעניץ.
אגב, איז פאראן א גרויסער טעות צווישן מענטשן אז זאכן וואס מען קויפט אין די "דוטי פרי שאפ" זענען פריי פון אלע רעגולאציעס. דאס איז אבער נישט אזוי. די דוטי פרי געשעפטן באקומען א ספעציעלע רעכט פון די רעגירוג צו אימפארטירן פראדוקטן אן צאלן שטייערן. וויבאלד די געשעפטן צאלט נישט קיין שטייער קענען זיי דאס פארקויפן פאר ביליגער. דער קאסטומער צאלט נישט קיין שטייער אויף די פראדוקטן וויל עס איז דאך דוטי פרי אבער איינמאל ער טרעט ארויס פון דעם געשעפט איז דאס פונקט ווי אלע אנדערע פראדוקטן וועלכע מען ברענגט אריין פון אנדערע לענדער און אלע רעגולאציעס זענען די זעלבע. דערפאר איז וויכטיג צו וויסן מען זאל נישט איינקויפן מער וויפיל מען איז ערלויבט אריינצוברענגן כדי מען זאל נישט דארפן באצאלן קיין שטייערן.
אבער נישט יעדער וואס ווערט אריינגעשיקט מיינט עס אז יענער איז פארדעכטיגט. די צאל אגענטורן האבן א געוויסע פראצענט פון מענטשן וועמען זיי דארפן אריינשיקן און וועלן דאס טאן לויט זייער אייגענע פארשטאנד. אויב א דאקומענט איז נישט גוט אויסגעשטעלט אדער מען ענטפערט נישט קלאר איז גענוג א גוטע סיבה פאר'ן אגענט אריינצושיקן אין די זייט.
אין געוויסע פלעצער איז עס א פשוט'ער גורל וועלכע דער קאמפיוטער וויילט אויס. יעדער דורכגייער דרוקט אויף א קנעפל און אויב דער קנעפל ווערט גרין קען מען גיין און אויב עס ווערט רויט מיינט עס אז יענער דארף ווערן אונטערגעזוכט.
אנדערש וואו די פאליציי, האבן די צאל אגענטן די פולע רעכט צו זוכן און באטראכטן וועמען עס שמעקט זיי און וויפיל עס שמעקט זיי. א פאליציי אפיציר דארף האבן א געריכט ארדער אריינצודרינגן אין א הויז אבער דער קאסטומס אגענט קען עפענען און באטראכטן אפילו די פערזענליכע באגאזשן וועלכע דער מענטש טראגט מיט זיך. אין רוב פלעצער זיצן די קאסטומס אגענטן האנט-ביי-האנט מיט די אימיגראציע אפישעלס און צומאל קען איין אגענט ארבעטן פאר ביידע אגענטורן. די אימיגראציע אפישעלס זענען פולשטענדיגע ריכטער וועלכע האבן די מאכט צו באשליסן וועמען זיי וויל יא אריינלאזן אין לאנד און וועמען נישט.
קאמף קעגן שמוגלער.
ווי דערמאנט טוט די קאסטומס אגענטור קאנטראלירן די גאנצע אימפארט פון לאנד אבער איר ארבעט נעמט אריין צוויי פליכטן, איינס צו קאנטראלירן די סופליי און פארלאנג פאר פראדוקטן און לויט דעם באשליסן די טרעיד ערלויבעניש, און צווייטענס דארף די אגענטור באוואכן אז אנדערע אומלעגאלע זאכן זאלן נישט אריינקומען אין לאנד וועלכע וואלט באמת נישט געברויכט זיין איר אויפגאבע (עס באלאנגט פאר די לאו ענפארסמענט אגענטורן) אבער וויבאלד זי קאנטראלירט די גרעניצן דארף דער פליכט אויך אויסגעפירט ווערן אינאיינוועגס.
אין נארמאלע אומשטענדן אויב מענטשן דארפן א פראדוקט פון אויסלאנד און עס איז נישט פאראן צובאקומען אין לאנד וועט א פירמע דאס אימפארטירן צו סופלייען די פארלאנג. אויב דער פארלאנג דערפאר איז הויך וועט דער אימפארטירער נישט האבן קיין פראבלעם מיט די טאריפן ווייל זי וועט קענען בעטן גענוג א הויכע פרייז אז אלע שטייערן זאלן געדעקט ווערן והכל על מקומו יבא בשלום. די מענטשן וועלן זיין צופרידן, די פירמע וועט מאכן געלט, און די רעגירונג וועט זיך דערקוויקן מיט די טאריפן צו באלאנסירן די טרעיד.
אבער אין אנדערע פעלער קען אמאל זיין אז מענטשן זענען אינטערעסירט אין א פראדוקט וועלכע די רעגירונג לאזט נישט אריינברענגן אין לאנד. א גוטער ביישפיל איז דראגס. דער פארלאנג פאר דראגס אין אמעריקע איז זייער שטארק און ווייניג מענטשן באווייזן דאס צו סופלייען איבער'ן לאנד ווייל די לאו ענפארסמענט אגענטורן פאלגן נאך די פראדוצירער. יעצט אויב איינער קען באווייזן צו אימפארטירן דראגס פון דרום אמעריקע וועט ער קענען מאכן אסאך געלט ווייל דארט איז דראגס ביליג ווייל עס איז פאראן גענוג און מיט אזא שטארקע פארלאנג אין אמעריקע וועט ער קענען בעטן אבנארמאלע פרייזן. דראגס איז אומלעגאל אין אמעריקע און די רעגירונג פארלייגט זיך זייער שטארק דערויף און די שטראפן זענען זייער הארב. אבער וויבאלד מען קען מאכן אזויפיל געלט זענען נאך אלץ פאראן מענטשן וועלכע נעמען די שאנסן און פרובירן דאס יא אריינצושמוגלן.
אין די פאראייניגטע שטאטן איז די קאמף קעגן דראגס איינע פון די רעגירונג'ס הויפט פריאריטעטן און 4 אגענטורן ארבעטן אינאיינעם דאס צו קעמפן. די קאסטומס אגענטור, די דראג ענפארסמענט אדמיניסטראציע, די קאוסט גארד, און די אימיגראציע סערוויס. די 4 אגענטורן באוואכן די גרעניצן מיט שיפן, פליגער, און אנדערע טאקטיקן און ווען איינער ווערט געכאפט וועלן אלע 4 אגענטורן אינאיינעם באהאנדלן אזא קעיס און זיכער מאכן אז יענער ווערט אנגעקלאגט אין געריכט.
די גרעניצן זענען צעטיילט צו וואסער און יבשה. די וואסערן ווערן באוואכט דורך יו-עס קאוסט גארד שיפן און פליגער און די יבשה ווערט באוואכט דורך די קאסטומס אגענטור וועלכע נוצט אייגענע פליגער און ראדארן אויפצוכאפן שמוגלער וועלכע פרובירן זיך אריינצובאקומען דורך אויסמיידן די קאסטומס אגענטור. ווען א קאסטומס פאטראל פליגער כאפט אויף א קליינע פליגער וועלכע קומט אריין אין לאנד אן רשות וועט זי אלאמירן די צענטראלע אפיס און א קאסטומס פליגער און א קליינע העליקאפטער (געווענליך א בלעקהוק) וועלן נאכפאלגן דעם אומאינדענטיפיצירטן פליגער אן דעם וואס דער פילאט זאל אפילו באמערקן. ווען דער פליגער וועט לאנדן וועט אים שוין אפווארטן א מחנה פון פאליציי און אנדערע לאו ענפארסמענט אגענטורן. אויב איינער פרובירט זיך אריינצוכאפן מיט א שיף (פאסירט געווענליך ביינאכט) וועלן די ראדארן דאס אויפכאפן און די קאוסט גארד וועט ארויספארן מיט א גרופע היי-ספיד שיפלן און ארומרינגלן די שיפל ביז יענער וועט זיך אונטערגעבן.
נישט אלע שמוגלער פרובירן אויסצומיידן קאסטומס און פרובירן ענדערש צו גיין נארמאל דורך קאסטומס מיט'ן האפענונג אז עס וועט געלונגן און די קאסטומס אגענטן וועלן נישט באמערקן. די אגענטן זענען צוגעוואוינט דערצו און זיי האבן שוין געטראפן דראגס אין אלע סארט פראדוקטן באהאלטן, נוצנדיג זייער ערפארונג און סאפיסטיקירטע עקוויפמענט. פארטייט זיך אז עס איז נישט מעגליך צו כאפן יעדן אבער וויפיל מען כאפט יא ווארפט א שרעק פאר אנדערע זיי זאלן נישט פרובירן נאכטאן דאס זעלבע.
עס איז נישט באקאנט פונקטליך וואספארא עקוויפמענט קאסטומס פארמאגט אבער פון וואס מען ווייסט פארמאגן זיי אין טייל לופטפעלדער עקס-רעי מאשינען וועלכע קענען אדורך זען ביז אונטער די קליידער. ביי די גרעניץ צווישן קאליפארניע און מעקסיקא פארט יעדע אויטא אדורך א ריזיגע עקס-רעי מאשין וועלכע צייגט קלאר וואס עס טוט זיך אפ אין יעדע אויטא אדער טראק. די אגענטן נוצן אויך א ספעציעלע שטעקן וועלכע איז אן עלעקטראוועקיום דעווייס וועלכע קען אויפכאפן אויב עס איז פאראן דראגס אדער אויפרייס דורך אנאליזירן די לופט באשטאנדטיילן ארום פראדוקטן.
קאסטומס נוצט אויך ספעציעלע טרענירטע הונטלעך וועלכע קענען שמעקן דראגס אדער וואפן. די הונטלעך געפינען זיך אין אלע גרויסע לופטפעלדער און ווערן ארויסגעברענגט פון צייט צו צייט זיי זאלן דורכגיין אלע פעקלעך אדער מענטשן צו דערשמעקן דאס וואס מען האט זיי אויסגעלערנט צו דערשמעקן. די הונטלעך ווערן אסאך מאל ארויפגעפירט אויף די פליגער נאכדעם וואס די פאסאזשירן זענען שוין אראפגעגאנגן און קענען דערשמעקן אויב עס האט זיך געפינען דראגס אויפ'ן פליגער פריער. אויב די הונט בילן וועלן זיי אונטערזוכן יעדן איינעם ביז זיי וועלן טרעפן די שמוגלער.
אזוי זענען פאראן נאך פארשידענע פראדוקטן וועלכע זענען אומלעגאל אריינצוברענגן אין לאנד און טיילמאל ווייסן די פאסאזשירן אפילו נישט אז דאס איז נישט ערלויבט אריינצוברענגן ביז זיי ווערן אפגעשטעלט און אויסגעפארשט. אמאל איז עס נאר א קלייניקייט וועלכע מען ווארפט ארויס אין מיסט און אמאל וועט מען דאס קאנפיסקירן.
אנדערע פליכטן.
אויסער דראגס דארפן די קאסטומס אגענטן צוריקהאלטן אויך אנדערע זאכן פון אריינקומען אין לאנד און דאס זענען: וואפן, פאלשע מאטריאל אדער געלט, גע'גנב'טע סחורה, און אומלעגאל פארדינטע געלטער וועלכע פארברעכער פרובירן צו שמוגלן פון איין לאנד צו א צווייטע כדי מיט דעם צו כשר'ן געלט דורך באהאלטן איר אמת'ן קוואל. אין טייל לענדער זענען די קאסטומס אגענטורן מער באזארגט וועגן מענטשן וואס טראגן ארויס געלטער ווי די וואס ברענגן אריין ווייל אמאל קענען זיי אין אנדערע לענדער דאס גרינגער נוצן צוליב אפגעשוואכטע לאו ענפארסמענט סיסטעמען אדער אנדערע סיבות.
אויסער די אומלעגאלע זאכן וועלכע מעגן נישט אריינגעברענגט ווערן אין לאנד דארף קאסטומס באוואכן די גרעניצן פון לעגאלע זאכן וועלכע מעגן נישט אריינקומען דורך די גרעניצן צוליב פארשידענע סיבות. א ביישפיל פון אזעלכע זאכן איז פרוכט, פלייש, בהמות, און פלאנצונגן, וועלכע רוב לענדער ווילן נישט מען זאל אריבער ברענגן זייערע גרעניצן אויס מורא פאר דעזיזעס וועלכע דאס קען מיטברענגן מיט זיך. מענטשן פארשטייען נישט פארוואס זיי זאלן נישט מעגן אריינברענגן איין פרוכט מיט זיך אבער ווען מען ווייסט וואס די היסטאריע האט מיט זיך פון אזעלכע פעלער וואלט מען שוין גאנץ פיין פארשטאנען.
אין 980' האט איין מענטש מיט איין אראנדזש וועלכע איז געווען פארגיפטעט מיט א געוויסע באקטעריע מיט דעם געברענגט געוויסע פרוכט פליגן וועלכע האבן זיך צעפרייט אין גאנץ קאליפארניע און האט שאדן געמאכט פעלדער אין די ווערט פון מיליאנען דאלארן. די קאסטומס אגענטורן מאכן פראבעס אויף אלע פרוכט וואס ווערט אימפארטירט פון אנדערע לענדער און נאר אויב עס גרייכט אלע רעגירונג סטאנדארטן קען דאס ווערן אריינגעברענגט. אויב נישט פארניכט מען דאס ביי די גרעניץ אדער שיקט מען דאס צוריק צו די ארגינעלע פלעצער. בהמות און חיות וועלכע קומען אריין אין לאנד ווערן געהאלטן פאר א שטיק צייט ביי קאסטומס וואו ספעמציאליסטן באטראכטן זיי און מאכן זיכער אז זיי זענען געזונט צו קענען גיין ווייטער.
דערנאך איז פאראן לענדער פון וועלכע מען מעג בכלל נישט אריינברענגן קיין פראדוקטן ווייל דאס לאנד האט אן עמבארגא מיט יענע לאנד צוליב איר פארלעצונג פון מענטשליכע רעכטן אדערע אנדערע קאנפליקטן. געווענליך טוט אזא שריט צווינגן יענע לאנד צו טוישן זייערע פאליסיס כדי צו קענען ווייטער שיקן זייער סחורה. א ביישפיל איז קובא אויף וועלכע אמעריקע האט ארויפגעלייגט אן עמבארגא שוין יארן צוריק און גייט נאך אן ביז'ן היינטיגן טאג. כאטש די עמבארגא איז פאראן א שטארקע פארלאנג פאר געוויסע קובאנער פראדוקטן, ספעציעל זייערע ציגארן, וועלכע ווערן כסדר אריינגעשמוגלט קיין אמעריקע פון קאנאדע וועלכע האט נישט די עמבארגא און לאזט אירע סיטיזענס פארן קיין קובא.
אויך זענען פאראן געוויסע פראדוקטן וועלכע זענען פארבאטן אריינצוברענגן אין לאנד צוליב עטנישע און מאראלישע סיבות. א ביישפיל איז פראדוקטן וועלכע ווערן געמאכט פון די הויט פון הונט און קעץ. די רעגירונג, מיט די הילף פון די חיות רעכטן גרופעס און ארגאניזאציעס, האט פארבאטן אלע אזעלכע פראדוקטן און דאס מעג נישט אימפארטירט ווערן פון אנדערע לענדער.
קאסטומס סערוויס.
רוב מענטשן גייען דורך קאסטומס מיט עטליכע פראגן אבער אנדערע לערנען זיך וועגן קאסטומס די שווערע וועג ווען זיי דארפן דארט לאזן געוויסע פראדוקטן וועלכע זענען פארבאטן אריינצוברענגן אין לאנד. אנדערע קומען אהיים צו א רענצל וועלכע איז גרונטליך אדורכגעזוכט געווארן און איז איבערגעדרייט פון אויבן אראפ מיט א בענדל ארום וועלכע זאגט אז דאס רענצל איז אונטערגעזוכט געווארן דורך קאסטומס. טויזענטער מענטשן זענען געצווינגן איבערצוגעבן פרוכט וועלכע זיי נעמען מיט פאר די וועג צו עסן אדער מעדעצינען וועלכע זיי האבן איינגעקויפט אין אנדערע לענדער און די אמעריקאנער רעגירונג לאזט דאס נישט אריין אין לאנד צי ווייל דער מעדעצין איז אומלעגאל אדער פארלאנגט א דאקטאר'ס רעצעפט.
רוב מענטשן זענען נישט באקאנט מיט אלע געזעצן און וויבאלד יעדע רעגירונג האט אנדערע רעגולאציעס דארף מען שטענדיג זיין גערישט אז קאסטומס וועט קאנפיסקירן געוויסע זאכן וועלכע מען קויפט איין אין פרעמדע לענדער. די יו-עס קאסטומס אגענטור צווינגט ארויף ארום 600 געזעצן פון 60 לענדער ארום די וועלט און פארהאלטן טויזענטער דראג שמוגלער יעדעס יאר.
דער דוטי פרי באדייט.
די רעגירונג ערלויבט פאר יעדן רייזענדער אריינצוברענגן זאכן אין די ווערט פון $400 נאר נאכדעם וואס מען איז געווען אינדרויסן פון לאנד פאר מער פון 48 שטונדן. אויב מען פארט א פאמיליע אינאיינעם קען מען צוזאמענרעכנען די ווערט פון אלע זאכן פאר די דוטי פרי רעכטן פון יעדן איינעם באזונדער. נאך אלץ מוז אלעס ווערן דעקלערט און זאכן וואס מען ווייסט נישט אויב מען דארף דאס דעקלערן אדער נישט איז אלץ בעסער יא צו זאגן. ווי מיר האבן דערמאנט אינעם לעצטן ארטיקל ווערן די זאכן וואס מען קויפט אין די דוטי פרי געשעפטן אריינגערעכנט אין דעם חשבון און עס איז שטייער פריי נאר אזוי לאנג וואס עס באטרעפט ווייניגער ווי דער לימיט וואס מען מעג צוריק ברענגן. אויב באטרעפט דאס צופיל געלט וועט דאס ווערן אויס דוטי פרי און מען וועט דארפן באצאלן שטייערן.
די דרום אמעריקע לענדער וועלכע פאלן אריין אונטער די עקאנאמישע רעקאווערי לענדער (דאס זענען א רייע קאריביען לענדער) האבן א פריווילעגיע אז מען קען פון דארט ברענגן זאכן אין ווערט פון $600 און אויך אלקהאל קען מען פון דארט ברענגן דאפעלט (צוויי ליטער קעגן אין ליטער פון אנדערע לענדער) וויבאלד אמעריקע קאנטראלירט די לענדלעך. אויב מען פארט צו עטליכע פון די לענדער קען מען אפילו ברענגן מער און דאס קען באטרעפן ביז $1,200 און קען זיין מער אלקהאל און טאבאקא. געוויסע חפיצים צו וועלכע דאס לאנד איז שטארק אינטערעסירט האבן אויך פריווילעגיעס און קענען אמאל זיין שטייער פריי. א ביישפיל איז אנטיק זאכן און אלטע מאלערייען פון איבער 100 יאר אלט וועלכע זענען אלע שטייער פריי אפילו אויב זיי זענען ווערט מיליאנען.
אין די $400 ווערט פון זאכן וועלכע מען מעג צוריק ברענגן שטייער פריי מעג זיין 200 ציגארעטן און 100 ציגארן. אבער דאס מוז זיין ציגארן וועלכע זענען פראדוצירט געווארן אין אויסלאנד ווייל ציגארן און ציגארעטלעך וועלכע ווערן פראדוצירט אין אמעריקע און ווערן פארקויפט אין אויסלאנד ווערט אנדערש געמאכט און האט נישט די זיכערהייטן פון די אנדערע ציגארעטן און די רעגירונג וויל נישט מען זאל דאס צוריק ברענגן.
פראדוקטן פון קובא, איראן, איראק, ליביע, צפון קארעא, סערביע, און סודאן זענען אין גענעראל פארבאטן אריינצוברענגן אין די פאראייניגטע שטאטן. געוויסע זאכן זענען יא ערלויבט און פאר יעדע זאך דארף מען באקומען ערלויבעניש פון די אויסערן עסעסטס קאנטראל.
אויב ברענגט מען מער וויפיל מען איז ערלויבט וועט קאסטומס אפשאצן די ווערט אויף די העכסטע פרייז און בעטן די העכסטע שטייער ראטע און אראפרעכנען די 400$ צו וועלכע מען איז ערלויבט. נאך $1,000 פאלט די שטייער אריין אין די נארמאלע שטייער קאטעגאריעס.
די קאסטומס אגענטור איז געגרינדעט געווארן הארט נאכדעם וואס דזשארדזש וואשינגטאן איז געווארן פרעזידענט און אמעריקע האט אויפגעשטעלט איר ערשטע רעגירונג אין יאר 789'. די אמעריקאנער מאסן זענען געווען יונג און ארים און מיט א שטארקע גרעניץ קאנטראל און פארשידענע טאריפן וועלכע מען האט ארויפגעלייגט האט דאס לאנד פארדינט אסאך געלט און אפגעצאלט די נאציאנאלע חובות און מען האט אויפגעבויט וואשינגטאן די-סי און פינאנצירט די מיליטער.
אמאל איז קאסטומס באשטאנען פון צענדליגער אגענטורן וועלכע האבן געארבעט איאיינעם צו באוואכן די גרעניצן אבער מיט דער צייט האט מען דאס צוזאמענגעשמאלצן צו איין שטארקע אגענטור. נאך די סעפטעמבער 11 אטאקעס איז די קאסטומס אגענטור געווארן א טייל פון די יו-עס דעפארטעמענט פאר היימלאנד זיכערהייט וועלכע האלט צוזאמען עטליכע אגענטורן אין לאנד כדי צו קענען בעסער באוואכן דאס לאנד.
די קאסטומס אגענטור פארמאגט מיליטערישע העליקאפטערס און פליגער און א רייע פארגעשריטענע טעכנאלאגיעס וועלכע זיי נוצט ארויפצוצווינגן דאס געזעץ אויף יעדן וואס קומט אריין אין לאנד. אירע אגענטן באשטייט פון פשוט'ע אפיס ארבייטער ביז געלערנטע אפיצירן וועלכע קענען די מלאכה וואס די מיליטערישע ספעציעלע כוחות קענען. די אגענטור פארמאגט איר אייגענע שפיאנאזש אפטיילונג מיט וועלכע זי שפיאנירט ארום און ארום די גרעניצן און אלעס וואס האט צעטאן מיט אימפארט און עקספארט.
א געווענליכער טאג אין קאסטומס.
1.3 מיליאן מענטשן גייען דורך קאסטומס און ווערן צום ווייניגסטענס געפרעגט עטליכע פראגעס. רוב מענטשן קומען אריין אין לאנד דורך די לופטפלעדער פון 2,500 פליגער. אויסערדעם גייען אדורך די קאסטמס בודקעס 340,000 אויטאס און 45,000 טראקס אנגעפילט מיט סחורה ביי די גרעניצן מיט קאנאדע און מעקסיקא און 550 שיפן קומען אן יעדן טאג פון אלע עקן וועלט.
קאסטומס קאנפיסקירט אין א געווענליכן טאג 3,900 פונט פון אלע ערליי דראגס, 1.2 מיליאן דאלאר אין וואלוטע, $368,000 ווערט אין אויטאס אדער אנדערע טראנספארטאציע וויהעקלס, $24,000 ווערט אין אמוניציע, און איבער א האלב מיליאן דאלאר ווערט אין פראדוקטן.
די סחורה וואס קאסטומס קאנפיסקירט ווערט שפעטער פארקויפט אויף ליציטאציע און דאס געלט גייט פאר די רעגירונג.
דער צאל איז אן אגענטור אין רוב לענדער וועלכע קאנטראלירט דעם לאנד'ס האנדל ביי די גרענעצן, בארטן, און לופטפעלדער.
א לאנד'ס צאל אגענטור האט עטליכע פליכטן פון וועלכע איר הויפט פאראנטווארטליכקייט איז צו קאנטראלירן וואס עס קומט אריין און גייט ארויס פון לאנד. אבער אין א טיפערן באדייט איז די אגענטור פאראנטווארטליכט אויף די האנדל (טרעיד) פון לאנד וועלכע איז א טייל פון ציוויליזאציע פאר יעדע לאנד אין די וועלט. איינער פארמאגט פרוכט און א צווייטער מאכט וואל. ווען די צוויי וועלן טרעידן וועלן ביידע האבן עסן און מיט וואס זיך אנצואווארימען.
אין די היינטיגע מאדערנע וועלט איז טרעיד בעיקר געלט אבער נאך אלץ איז עס אן אויסטויש פון פראדוקטן וועלכע איינער גיט פאר'ן צווייטן. איין לאנד פראדוצירט מער עיר קאנדישענס וויפיל זי קען נוצן און פון די אנדערע זייט איז נישט פאראן גענוג אויטאס צו קויפן לויט דער פארלאנג וועלכע עס איז דא. ווען מען האנדלט איינער מיט'ן צווייטן באלאנסירט מען די טרעיד און יעדער באקומט דאס וואס פעלט אים און ווער עס האט איבעריג פארקויפט דאס און פארדינט געלט.
יעדע לאנד וויל אז אירע איינוואוינער זאלן קויפן די פראדוקטן וועלכע ווערן פראדוצירט אין לאנד (דאמעסטיק פראדוקטס). אבער צומאל קויפן די איינוואוינער מער פרעמדע זאכן ווייל עס איז ביליגער און דאס שאפט א האנדל דעפיציט וועלכע מיינט, אין אנדערע ווערטער, אז דאס לאנד אימפארטירט מער וויפיל זי פארקויפט. אין אזא פאל לייגט די רעגירונג ארויף צאלטאריפן וועלכע זענען ווי א שטייער אויף די פראדוקטן כדי צו באלאנסירן די האנדל.
אן קאסטומס וואלטן לענדער נישט געקענט האבן קיין שום קאנטראל וואס גייט און קומט פון איין לאנד צום צווייטן און אויסער זיכערהייט וואלטן אנדערע זאכן געשטערט די וואוילזיין און עקאנאמיע פון דאס לאנד.
יו-עס קאסטומס ענד בארדער פראטעקשן
‫דער אינטערנאַציאָנאַל איז דאָס באַרימטסטע קאמפֿסליד פון דער אינטערנאַציאָנאַלער אַרבעטערס באַװעגונג. דער אריגינעלער פֿראַנצייזישער טעקסט שטאַמט פֿון אייזשען פּאָטיע, אײנעם קעמפֿער און דיכטער דער פּאַריסער קאָמונע, װערט אַבער שנעל אין פֿיל שפּראַכן איבערגעזעצט. די איבערזעצונג אױף דײַטש װערט 1910 פֿון עמיל לוכאַרט געשאַפֿן, אױסער דער װירטן און פֿינפֿטן סטראָפֿע, די עריך װײנערט 1959 איבערגעזעצטע. די מעלאָדי קאָמפּאָניערטע פּיער דעגײטער 1888.
‫טעקסט ‬.
שטײט אױף, איר אַלע, װער ווי שקלאַפֿן,
אין הונגער לעבן מוז, אין נױט!
דער גײַסט - ער קאָכט, ער רופֿט צו װאָפֿן
אין שלאַכט אונדז פֿירן איז ער גרײט.
די װעלט פֿון גװאַלדטאַטן און לײדן
דאָס װעט זײַן שױן דער לעצטער
ניין, קיינער וועט אונדז ניט באַפֿרײַען: ‬
ניט גאָט אליין און ניט קיין העלד- ‬
דערלייזונג ברענגען מיר דער וועלט. ‬
די גרויסע שטורעם־טעג זיי וועלן ‬
נאָר פֿאַר טיראַנען שרעקלעך זײַן; ‬
זיי קאָנען אָבער ניט פֿאַרשטעלן ‬
פֿון אונדז די העלע זונען־שײַן. ‬
דער ארבעטסמאַן וועט זײַן מֶמשָלָה ‬
פֿערשפרייטן אויף דער גאַנצער ערד, ‬
באַקומען וועלן פֿון זײַן שווערד. ‬
אַראָפ דעם יאָך! גענוג געליטן, ‬
גענוג פֿאַרגאָסן בלוט און שווייס! ‬
צעבלאָזט דעם פֿײַער, לאָמיר שמידן ‬
כֹּל־זמאַן דאָס אײַזן איז נאָך הייס! ‬
די װעלט געזונט ארגאניזאציע, (ענגליש: World Health Organization אין קורצן: WHO) איז געגרינדעט געווארן אלס א ספעציאליזירטע אגענטור פון די פאראייניגטע פעלקער (יו-ען) אין 1948. די ארגאניזאציע האט זיך אפיציעל דעקלערט אום אפריל דעם זיבעטן יענעם יאר נאכדעם וואס מער ווי העלפט פון די יו-ען מיטגלידער האבן אונטער געשריבן איר קאנסטיטוציע. וויבאלד די ארגאניזאציע האט געהאט גרויסע דערפאלג איז דער טאג באצייכנט געווארן אין די יו-ען אלס די וועלט'ס געזונטהייט טאג.
דער ציל און ארבעט פון די וועלט געזונט ארגאניזאציע איז זייער א וויכטיגע און רוב לענדער פון די וועלט קאאפערירן מיט איר. די ארגאניזאציע'ס ציל איז צו דירעקטירן און קאארדינירן די אינטערנאציאנאלע געזונט ארבעט.
די "װעלט געזונט ארגאניזאציע" איז באוואוסט מיט איר געלונגענע ארבעט מיט'ן ראטעווען די וועלט פון די סכנות'דיגע פאקן קראנקייט און איר הילף אין די וועלט'ס פארשפרייטע קראנקייטן פון כאלעריע, בויכטיפוס, אין די אלטע צייטן און סארס, און עיטש-איי-ווי היינט צו טאג.
די ארגאניזאציע האט אויסגעגעבן אסאך געלט פאר פארשונגן און קאארדינירט געזונט ארגאניזאציעס ארום דער וועלט וויאזוי זיך צו ראטעווען פון די קראנקייטן. די טעגליכע ארבעט פון די ארגאניזאציע רעכנט אריין אויך געזונטהייט פארבינדענע פראבלעמען ווי סעניטאציע, פובליק געזונטהייט, די קעגנערשאפט איבער די באנוץ פון טאבאקא, און שטודיעס קעגן קענסער.
די "װעלט געזונט ארגאניזאציע" איז די ערשטע אזא ארגאניזאציע אין די וועלט וועלכע האט איינגעשלינגן און איבערגענומען די ארבעט פון הונדערטער געזונט ארגאניזאציעס איבער די וועלט און האט קאארדינירט זייער ארבעט אינאיינעם. די ערשטע גרויסע געזונט ארגאניזאציע איז געווען אן אפטיילונג פון דער פעלקער־ליגע וועלכע האבן דאס שוין איינגעשטעלט אין 920' נאכדעם וואס אסאך קלענערע ארגאניזאציעס האבן נישט באוויזן זיך צו פאראייניגן און אויסקעמפן די ביטערע טשאולירא עפעדימיק וואס האט דעמאלט געפלאגט די וועלט און אומגעברענגט מיליאנען מענטשן. די הונדערטער קליינע געזונט ארגאניזאציעס האבן זיך געטראפן אין אייראפע ביי עטליכע קאנפערענצן און אלע האבן איינגעזען אז עס וועט זיך אויספעלן א גרויסע אינטערנאציאנאלע געזונט ארגאניזאציע וועלכע זאל קאארדינירן די קלענערע ארגאניזאציעס און מיטהאלטן אינפארמאציע פון אלע לענדער.
די פעלקער־ליגע איז דורכגעפאלן מיט'ן אנהויב פון די צווייטע וועלט קריג און נאך די קריג איז געגרינדעט געווארן די יו-ען וועלכע האט נאכגעפאלגט די סטרוקטור פון די ליג או נעישאנס אבער מיט א גרעסערע מאכט.
אין אנפאנג האט די יו-ען נישט געוואלט גרינדן א געזונט ארגאניזאציע ווייל איר הויפט ציל איז געווען צו ברענגן שלום אין די וועלט דורך לעזן איטערנאציאנאלע קאנפליקטן. אבער נאך עטליכע יאר אין איר עקזיסטענץ האבן די דעלעגאציעס פון בראזיל און כינע פארלאנגט די יו-ען זאל אויפשטעלן אויך א געזונט ארגאניזאציע. די מיטגלידער אין די יו-ען זענען ערשט נישט געווען דערביי אבער שפעטער האבן זיי דאס געשטיצט מיט'ן פלאן אז עס וועט דינען אלס א באזונדערע ארגאניזאציע מיט אייגענע אקטיוויטעטן און אייגענע פאנדרעיזינג. די יו-ען האט אויפגענומען א גרופע געזונטהייט עקספערטן וועלכע האבן געארבעט אויף עמוירדזשענסי פארלייכטונגן אין די נאכפאלגונג פון די צווייטע וועלט קריג, און האט זיי געגעבן די אויפגאבע פון צוזאמענשטעלן א קאנסטיטוציע וועלכע זאל ערקלערן די סטרוקטור און מאנדאט פון איר קערפערשאפט וועלכע איז שפעטער באקונט געווארן אלס די וועלט געזונט ארגאניזאציע.
די "װעלט געזונט ארגאניזאציע" איז צוזאמענגעשטעלט פון א סעקריטעריאט וועלכע ווערט געפירט דורך א דירעקטאר גענעראל און ווערט איינגעטיילט דורך אן עקזעקיוטיווע באורד און דורכגעארבעט מיט אן אסעמבלי.
די סעקרעטעריאט באשטייט פון טויזנטער געזונטהייט ארבייטער וועלכע ארבעטן אין ראיאנישע אפיסעס און אין די מיטגלידער לענדער ארום די וועלט. אין שפיץ פון די ביוראקראטיע איז דער דירעקטער גענעראל וועלכער ווערט ערוועלט פאר א 5 יעריג'ן טערמין. די היינטיגע דירעקטאר איז מארגארעט טשען פון דרום קארעע, א געוועזענע דירעקטאר פון געזונט פאר די דרום קארעא רעגירונג.
די "װעלט געזונט פארזאמלונג" (World Health Assembly) איז די הויפט קערפערשאפט פון דער ארגאניזאציע וועלכע מאכן אלע באשלוסן און שטעלן אויס דעם סדר היום. די קערפערשאפט איז צוזאמענגעשטעלט פון דעלעגאטן פון אלע מיטגלידער לענדער וועלכע ציילן היינט 192. די אסעמבלי טרעפט זיך יעדעס יאר אין מאי צו דיסקוסירן די פלענער פאר'ן קומענדיגן יאר. רוב פון זייערע קאנפערענצן קומען פאר אין די ארגאניזאציע'ס הויפטקווארטיר אין גענף, שווייץ. אין עמוירדזשענסי פעלער וועלן זיי זיך טייל מאל טרעפן אין אנדערע לענדער. אין זייערע מיטינגן וועלן זיי איבערקוקן און באשטעטיגן די בודזשעט פאר'ן קומענדיג'ן יאר און באשליסן אין וועלכע פעלדער מען זאל ארבעטן. ווען עס פעלט זיך אויס וועלן זיי אויך ערוועלן א נייע עקזעקיוטיווע באורד און דער דירעקטאר גענעראל ווען זייערע טערמינען לויפ'ן אויס.
די עקזעקיוטיווע בארד איז צוזאמענגעשטעלט פון מיטגלידער וועלכע ווערן ערוועלט דורך די אסעמבליפאר דריי יעריגע טערמינען. די ערוועלטע מוזן זיין טעכניש קוואליפיצירט אין די געזונטהייט פעלד און זענען געווענליך גרויסע דאקטוירים. זייערע הויפט מיטינגן קומען פאר אין יאנואר ווען זיי שטעלן אויס די אגענדע און די מאטיוון וועלכע זאלן אויסגעשמועסט ווערן אדער אונטערגענומען ווערן ביי די הויפט אסעמבלי מיטינג אין מאי.
די בארד עצה'ט די אסעמבלי און טיילט איין זייער ארבעט. זיי נאמינירן דעם דירעקטאר גענעראל און רעקאמענדירן די הויפט אישוס וועלכע זאלן זיין אין באטראכט. די עקזעקיוטיווע באורד און די אסעמבלי ארבעטן דורך אלע פלענער און געבן דאס איבער פאר די סעקריטעריאט און דארפן זיכער מאכן אז זיי פירן אויס זייער ארבעט.
די וועלט געזונט ארגאניזאציע איז פינאנציאנירט פון צווי קוועלער: די באשטימטע ביישטייערונגן פון די מיטגלידער לענדער און פון וואלונטיר ביישטייערונגן פון די מיטגלידער און אנדערע ארגאניזאציעס ארום די וועלט. די באשטימטע ביישטייערונגן קומען אויס צו בערך נאנט צו 900 מיליאן דאלאר און די וואלונטיר ביישטייערונגן גרייכן שטענדיג איבער די סומע. צום בייפיל אין יאר 03' האבן וואלונטיר ביישטייערונגן באטראפן איין ביליאן און 380 מיליאן דאלאר.
די ארגאניזאציע'ס ארבעט.
איינע פון די הויפט זאכן אויף וואס די װעלט געזונט ארגאניזאציע ארבעט בעיקר איז צו פארמיידן קראנקייטן וועלכע פארשפרייטן זיך איבער די וועלט. איר גרעסטע סוקסעס איז דערווייל געווען איר געלונגענע קאמף קעגן די טויטליכע פאקן דעזיז וועלכע האט געדראעט די וועלט און לויט זייערע שאצונגן וואלט עס געקענט אומברענגן מיליאנען.
די ארגאניזאציע האט געפארשט און געפינען אז פאקן קען בלינד מאכן א מענטש און עטליכע טעג און עס וואלט אומגעברענגט 30 פראצענט פון די אנגעשטעקטע. די ארגינעלן פון די מחלה איז אויפגעברענגט געווארן דורך מעדיצינישע וויסנשאפטלער אין כינע וועלכע האבן געווארנט אז די מחלה וועט זיין א טויטליכע עפעדימיק פאר די גאנצע וועלט. די אויספארשונג איז דערנאך אריבער קיין ענגלאנד וואו די ענגלישע וויסנשאפטלער האבן אנטוויקעלט א וואקסינאציע. וויבאלד די וואקסינאציע איז געווען ניי און טייער האבן ווייניג מענטשן געהאט צוטריט דערצו און הונדערטער ארימע לענדער האבן דאס אפילו נישט פארמאגט. די װעלט געזונט ארגאניזאציע האט דאן אונטערגענומען א מולטי-מיליאן דאלארדיגן גלאבאלע וואקסינאציע קאמפיין אין יאר 1967.
די אגרעסיווע קאמפיין איז געווען דערפאלגרייך און די ארגאניזאציע האט באוויזן צו ראטעווען די וועלט אין א צירקע פון 10 יאר. לויט אפיציעלע רעקארדס איז דער לעצטער פאל פון פאקן געשען אין 1977. פון דארט און ווייטער האט די ארגאניזאציע געווארט דריי יאר ביז זיי זענען געווען זיכער אז די קראנקייט איז א ווירליכע פארגאנגענהייט און האט דאן געמאלדן מיט שטאלץ אז די וועלט איז פאקן פריי.
די נעקסטע מחלה איז אנגעקומען ווייניגער פון פינף יאר שפעטער און איז גערופן געווארן פאליא וואס איז א מחלה וועלכע האט בעיקר געטראפן קינדער אונטער 5 יאר אלט. די מחלה האט דעגרייכט ארום די וועלט און די װעלט געזונט ארגאניזאציע האט אונטערגענומען א קאמפיין קעגן דעם אין 1988 מיטן ציל דאס אויסצוראטן פון דער וועלט ביז'ן יאר 2005. אין 1994 האט די ארגאניזאציע דעקלערט אמעריקע פאליא פריי און א קורצע צייט דערנאך איז אויך די מערב פאציפיק דעקלערט געווארן פריי דערפון. אין יאר 02' איז אייראפע געווארן פריי דערפון און אפריקע און צפון אזיע זענען דערווייל געבליבן די איינציגסטע ערטער וואו די מחלה איז נאך נישט אינגאנצן אויסגעראטן.
די ארגאניזאציע האט געהאט א שוואכע סוקסעס אינעם קאמף קעגן דריי וועלט'ס פארשפרייטע מחלות וועלכע זענען: מאלאריע, טובערקולאז, און דער וועלט'ס גרעסטע מחלה עיטש-איי-ווי. וויבאלד די מחלות האבן נאך דערווייל נישט קיין רפואות און אויך איז נאך נישט אנטוויקעלט געווארן א וואקסינאציע דערפאר, איז די קאמף קעגן דעם זייער א שווערע און עס איז געצילט צו מינימיזירן די צעשפרייטונג פון די מחלה דורך פארשידענע צוריקהאלט מעטאדן. די װעלט געזונט ארגאניזאציע לייגט אריין גרויסע געלטער קעגן די מחלות און איר ארבעט איז געשעצט אין די גאנצע וועלט. די ארגאניזאציע האט מיט עטליכע יאר געמאלדן אז זי פלאנט צו עלימינירן די עיטש-איי-ווי מחלה מיט א פערטל ביז אין יאר 010'.
אין די לעצטע יארן האט די װעלט געזונט ארגאניזאציע ווידער ארויסגעוויזן איר געלונגענעם ארבעט מיט'ן אויסברעך פון די מיסטעריעזע מחלה וועלכע די וויסנשאפטלער האבן אנגערופן סארס. די מחלה, וועלכע האט זיך אנגעהויבן אין כינע, האט שנעל אריבער געשפרייזט קיין אזיע און אויך קיין קאנאדע און האט געדראעט די גאנצע וועלט. וויבאלד די ארגאניזאציע האט נישט קיין מאכט אינצוטיילן די רעגירונגן וויאזוי צו רעאגירן צו די מחלה האט איר געדויערט זייער לאנג ביז זיי האבן באוויזן אריינצודרינגן אין די ריזיגע כינע און אויסגעפארשט וואו די מחלה איז געבוירן געווארן. די ארגאניזאציע'ס רעקאמענדאציעס און קאמף פלענער האבן אבער ריזיג געארבעט ווען קאנאדע און עטליכע אזיעאנער לענדער האבן באוויזן צו פארטרייבן די מחלה פון זייערע טעריטאריעס דורך איינצוימען און אויסשליסן די אנגעשטעקטע. סארס איז היינט א פארגאנגענהייט נאר א דאנק די ארבעט פון די װעלט געזונט ארגאניזאציע און לויט די ארגאניזאציע וואלט די מחלה געקענט פארמיטן ווערן איבער דריי פערטל אויב די כינעזער רעגירונג וואלט קאאפערירט און מודיע געווען די וועלט פון אירע ערשטע פעלער.
די ארגאניזאציע האט ליסטעס פון אינפארמאציע פאר אלע מענטשן וואס פארן אוועק צו אנדערע אומבאקאנטע לענדער וואס זיי זאלן טאן צו פארמיידן די מעגליכקייט פון איבערכאפן קראנקייטן. די ארגאניזאציע גיט יעדעס יאר איבער די אלע רעקאמענדאציעס צו אלע רעגירונגן און די מענטשן וועלכע ווילן פארן קענען דאס אנפרעגן ביי זייערע רעגירונגן אדער ביי די װעלט געזונט ארגאניזאציע זעלבסט.
קריטיקיזם.
צו יעדער גוטער זאך איז אבער פאראן קריטיק און אויך די וועלט געזונט ארגאניזאציע ווערט קריטיקירט אויף פארשידענע זאכן. איר הויפט קריטיק איז אז די ארגאניזאציע איז צו ביוראקראטיש און צענטראליזירט און דאס האלט איר צוריק פון שאפן גענוג געלט און טאן די בעסטע ארבעט. טיילמאל האט די קריטיק געהאלפן ווען עטליכע דירעקטאר גענעראלן האבן פארשפראכן אז זיי וועלן דאס האלטן פאר א פריאריטעט.
אנדערע קריטיק שרייען אז די ארגאניזאציע האט גענוג השפעה צו העלפן די וועלט מיט פובליק געזונטהייט וועלכע רעכנט אריין געזונטע עסנווארג, אפלאזן רויכערן, מאכן איבונגן, צוטריט צו געזונט קעיר, א גוטע ענווייראמענט, און נאך זאכן וועלכע עפעקטירן דאס לעבן פון רוב מענטשן אין די וועלט. די ארגאניזאציע זאגט אבער אז אין איר קאנסטיטוציע איז נישט אויסגערעכנט אז זי ברויך העלפן די וועלט מיט פובליק געזונט ווייל דאס העלפט נישט גארנישט קעגן וויירוסעס און אנדערע פארשפרייטע קראנקייטן און די ארבעט באלאנגט צו די לאקאלע רעגירונגן. מיט דעם אלעם גיט די ארגאניזאציע אויס מיליאנען דאלארן פער יאר צו שטודירן פובליק געזונט און זיי קומען יעדעס יאר ארויס מיט רעקאמענדאציעס וועלכע זיי גיבן איבער פאר די מיטגלידער לענדער.
די "װעלט געזונט ארגאניזאציע" האט עטליכע מאל פרובירט צו פירן א קאמף קעגן טאבאקע אבער אן ערפאלג. די ארגאניזאציע האט געפלאנט צו בעטן די מיטגלידער לענדער זיי זאלן פארבאטן זייערע טאבאקע פירמעס צו אדווערטייזן אדער ספאנסערן געלטער, שטרענגער מאכן די ווארענונגן אויף די שאכטלעך, פארבאטן רויכערן אין פובליק פלעצער, און רעדוצירן טאבאקע שמוגלעריי. אין 2005 האט די ארגאניזאציע ווידער פרובירט דאס זעלבע און האט געגרינדעט א פראיעקט קעגן טאבאקע וועלכע זי האט אנגערופן "פרעימוואורק קאנווענשאן אויף טאבאקע קאנטראל". די ארגאניזאציע האט געמאכט א גרויסע קאנווענשאן און האט אויסגעהערט פון אלע לענדער וואס זיי האבן שוין געטאן דערצו און וואס זיי פלאנען ווייטער צו טאן צו רעדוצירן טאבאקע אין זייערע לענדער. די ארגאניזאציע האט פארגעשלאגן אסאך שטרענגע פארסירונגן וועלכע טייל לענדער האבן אויפגעצויגן.
א געמאלען בילד פון אוקלידעס
אוקלידעס איז געווען א גריכישער געלערענטער, ספעציעל איז ער געווען באקאנט מיט מאטעמאטיק (ספעציעל געאמעטריע) אויף וואס ער האט מחבר געווען אן עקסטער בוך "די יסודות פון אוקלידוס", וואס מען רופט אין קורצן "אוקלידעס". כאטש דאס בוך איז בעיקר וועגן געאמעטריע, אבער עס אנטהאלט אויך טיילן וועגן נומערן טעאריע.
תוספות יום טוב ברענגט אים אראפ (מיטן נאמען אקלידו) אין מסכת כלאים פרק ג משנה א.
רבי אלעזר הקליר, טייל זאגן אז ער איז געווען א תנא, אדער רבי אלעזר בן ערך אדער רבי אלעזר בן רבי שמעון, און טייל רוקן אים אראפ אזוי ווייט ווי אין די דורות הגאונים. אבער לפי האמת ער איז נישט געווען שפעטער ווי די יארן ד'ת.
ער האט געשריבן אסאך פיוטים, למשל די קרובות וואס מען זאגט ביי דער הויכער שמונה עשרה פון שחרית אום יום טוב און געוויסע שבתים.
איבן־רושד (פולער אַראַבישער נאָמען: أبو الوليد محمد بن أحمد بن رشد, אַבו אַל־וואַליד מוכאַמאַד איבן אַכמאַד איבן רושד, אויך באַקאַנט מיטן לאטיינישן נאָמען Averroes, אַוועראוּס; 1126 – 1198) איז געווען אַ מוסולמענער דאָקטער און פילאָזאָף, וואָס האָט געהאַט אַ שטאַרקע ווירקונג אויף דער אייראָפּייאישער פילאָזאָפיע פון דעם מיטל־אַלטער.
געבאָרן איז ער אין קאָרדאָבע, די דעמאָלסדיקע הויפּטשטאָט פון דעם מורישן קעניגרייך אין שפּאַניע. אַ תקופה האָט ער געדינט אַלס וויזיר אין קאָרדאָבע, און שפּעטער אַלס הויפּט ריכטער אין מאַראָקע. צוליב זײַנע אמונות האָט מען עם פאַרפאָלגט און אַרײַנגעזעצט אין תפיסה, און ער איז באַפרײַט געוואָרן ערשט נאָכדעם וואָס ער האָט צוריקגעצויגן עטלעכע פון זײַנע שיטות. ער איז געווען באַפרײַנדעט מיטן פילאָזאָף איבן־טופײַל, וועלכע האָט עם רעקאָמאַנדירט פאַרן קעניג אַלס זײַן פאַרטרעטער אין דער וויזירשאַפט.
ער האָט שטודירט יוריסטווע, געשריבן דיכטונגען, און איז געווען פאַררעכנט אַלס דער גרעסטער געלערנטער אין זײַנע צײַטן. זײַנע ווערק שליסן אײַן כתבים אין רפואה, נאַטור־וויסנשאַפטן, פילאָזאָפיע, יוריסטווע, און מאַטעמאַטיק, אָבער ער איז באַוואוסט דערהויפּט פאַר זײַנע פירושים און קריטיק אויף די ווערק פון אַריסטאָ, צו וועלכע די געלערנטע אין יענע צײַטן פלעגן זיך באַציען מיט אַ חרדת־קודש.
זײַן פילאָזאָפישע שיטה.
איבן־רושד האָט געפּרואווט פאַרענטפערן אַריסטאָס פילאָזאָפיע אַז עס זאָל קיין סתירה ניט זײַן צום איסלאַם. לויט זײַן מיינונג, זײַנען רעליגיע און פילאָזאָפיע צוויי שליאַכן וועלכע פירן צו איין און דעם זעלבן אמת. ער איז געבליבן געטרײַ דער טראַדיציאָנעלער אַריסטאָטעלישער מסורה, און האָט שטאַרק אַטאַקירט איבן־סינאַ'ן וואָס ער האָט אַרײַנגעמישט עלמענטן פון דעם איסלאַמישן קאַלאַם אין זײַן פילאָזאָפיע. ווי אַריסטאָ, האָט ער געגלייבט אַז דער אוניווערס איז אַ קדמון (דאָס הייסט, אַז ער האָט אייביק עקזיסטירט און איז קיינמאָל ניט באַשאַפן געוואָרן), און האָט אויך באַהויפּטעט אַז דער מענטשלעכער זעל באַשטייט פון צוויי טיילן - דער פּערזענלעכער זעל וועלכע שטאַרבט צוזאַמען מיטן גוף; און דער געטלעכער טייל, וועלכער איז אַ געמיינזאַמער נשמה פאַר דער גאַנצער מענטשהײַט (ווי די שיטה פון איבן־באַדזשאַ, להיפוך פון איבן־סינאַ).
דער וועלטס אייביקײַט איז פאַרבונדן מיט די נאַטור געזעצן וועלכע בייגן זיך קיינמאָל ניט. ווי עס שײַנט, האָט איבן־רושד געהאַלטן פון דעטערמיניזם.
אַפֿריקע איז דער צווייטער גרעסטער קאָנטינענט און האט די צווייטע גרעסטע באפעלקערונג נאך אזיע פונעם ערד פלאנעט. איר גרויסקייט איז 30,244,050 קוואדראט קילאמעטער (אנשליסנדיג אירע אינזלען) וואס דעקט אפ 20.3% פון דער ערד פלאנעט פלאך. איר באפעלקערונג אנטהאלט 1,032 מיליאן איינוווינער (אין 2011), 15% פון דער באפעלקערונג פון דער גארער וועלט.
דער קאנטינענט איז ארומגענומען מיטן מיטלענדישן ים אין צפון, דעם סועץ קאנאל און דעם ים סוף אין צפון־מזרח, דעם אינדישן אקעאן אין דרום־מזרח און דעם אטלאנטישן אקעאן אין מערב. דער עקוואטאר גייט אדורך אפריקע.
אפריקע האט 54 לענדער, כולל דעם אינזל־לאנד מאדאגאסקאר. דאס גרעסטע לאנד לויט שטח איז אלזשיר, און דאס גרעסטע לויט באפעלקערונג איז ניגעריע.
לויט יוסף בן מתתיהו איז דער נאמען "אפריקע" פון אפר, אייניקל פון אברהם אבינו, וועמנס קינדער האבן אינוואדירט ליביע.
רוב פון די אפריקענער קאנטינענט איז כמעט נישט געווען באקאנט פאר די מערב וועלט איינוואוינער ביז פאר בערך פינף – זעקס הונדערט יאר צוריק.
אויסער די אויבערשטע טייל פון אפריקע, ווי מצרים, ליביע, אלגיריה, טוניזיע, און מאראקא, וואס די חלקים ווערן אויך דערמאנט אין תנ"ך און חז"ל. איז אבער די איבריגע טייל פונעם יבשה געווען כמעט גענצליך פארהוילן און אומבאקאנט פאר די דעמאלטס'דיגע מערב וועלט.
געציילטע מענטשן פון אייראפע זענען אנגעקומען צו באזוכן דעם טייל פון אפריקע, און צריקגעקומען פון דארט מיט שטוינענדע געשיכטעס איבער די ארטיגע ווילדע שבטים און מאדנע באשעפענישן וואס מען טרעפט דארט, וואס דאס אלעס האט געווארפן א מיסטעריעזע בליק אויף דעם טייל וועלט און געברענגט מערערע טעאריעס און דמיונות איבער וואס עס קומט דארט פאר.
די אוראלטע היסטאריע פונעם צפונדיקן טייל פון אפריקע איז פארבונדן מיט די אנטוויקלונגען וואס האבן פאסירט אין אזיע און אייראפע. אין דעם געגנט האבן אויפגעבליט עטלעכע קעניגרייכן, ווי אוראלט עגיפטן. די אוראלטע גריכן זענען געווען די ערשטע אייראפעישע וואס האבן אויסגעפארשט אפריקע. אין דעם דרומדיקן טייל פון קאנטינענט, איבער דעם סאהארא, איז די היסטאריע געווען אינגאנצן אפגעריסן פון אנדערע ראיאנען פון דער וועלט. די געזעלשאפט איז געווען צעטיילט אויף שבטים, ווי למשל די באנטו און די בושמאנען.
אין יאר 332 פאר דער ציווילער רעכענונג האט אלעקסאנדער דער גרויסער באזיגט די פערסישע הערשאפט אין עגיפטן. ער האט געגרינדעט די שטאט אלעקסאנדריע, וואס איז געווארן, נאך זיין טויט, די הויפטשטאט פון דער מלוכה פון דער תלמי־דינאסטיע.
בערך אין יאר 1450, האט זיך אנגעהויבן צו טון א געיעג דורך די אייראפעישע לענדער אנצוקומען קיין אזיע דורך די וואסער, וואס אין רעזולטאט דערפון האט מען כידוע געטראפן דעם אמעריקאנעם קאנטינענט, האט מען אויך פרובירט דאן צו גיין דורך דעם וואסער וואס נעמט ארום אפריקע, וואס ביז דאן איז נאך קיינער נישט אהין געפארן, נישט וויסענדיג וואס עס גייט דארט פאר.
אינמיטן די זוכענישן, האט מען אויך אנטדעקט די איבריגע טייל פונעם אפריקאנעם קאנטינענט, און זיי האבן געזען אז מען רעדט דא פון גאר ווערדפולע לענדער און שטחים, האבן די אייראפעישע לענדער אנגעהויבן צו כאפן שטחים דערפון.
עס האט זיך דאן אנגעהויבן א גרויסע געיעג, און מערערע אייראפעישע לענדער האבן געשיקט זייערע מיליטער מיט מעכטיגע מלחמה שיפן, און איינגענומען שטחים פונעם אפריקאנער קאנטינענט און עס גענומען פאר זיך. צווישן זיי ציילט זיך די דעמאלטס'דיגע גרויסמאכטן: שפאניע, פארטוגאל, פראנקרייך, איטאליע, דייטשלאנד, ענגלאנד, בעלגיע און נאך.
די אורזאכן וואס האט געצויגן די פילע לענדער צו זוכען צו געוועלטיגן אויפן אפריקאנער טריקעניש איז געווען מערערע, אנגעהויבן פון דעם אז דארט געפינען זיך באהאלטן מערערע נאטורליכע אוצרות, ווי גאלד, זילבער, דיימאנטן און נאך פילע ווערטפולע מינעראלן.
און אויך וויבאלד דאן איז געווען זייער גאנגבאר דעם געדאנק פון 'קנעכטשאפט', ווי מען האט געקויפט און פארקויפט שווארצע מענטשן, זיי ניצנדיג פאר אלע סארט שווערע ארבעט וואס די ווייסע האבן נישט געהאלטן ביים טון. דאס מסחר מיט די שווארצע האט געברענגט א גרויסע איינקונפט פאר דער וואס האט געהאנדעלט דערמיט, דעריבער האבן די לענדער געזוכט צו האבן אינטער זיך שטחים ווי עס וואוינען די שווארצע סחורה... כדי זיי צו ברענגן צו זיך אין לאנד, וואס דאס אליינס איז געווען זייער נוצבאר, און אויך כדי עס צו פארקויפן פאר אנדערע, וואס דאס האט אריינגעברענגט גרויסע געלטער.
עס איז אנגעקומען צו אזא מצב אז כמעט דאס גאנצע קאנטינענט איז געווען באהערשט דורך די אייראפעישע פרעמדע אריינדרינגער!!
אויסער צוויי לענדער, עטיאפיע און ליבעריע, איז די גאנצע אפריקאנער טריקעניש געווען אינטער די הערשאפט פון די ווייסע הערן פון אייראפע. און זיי האבן דארט געטון כל אשר עלה בלבם הרעה. אזוי האבן זיי פאר מערערע יארן אינטערגעדריקט זייערע שווארצע דריטע קלאס בירגער, ווען די אפריקאנע צוריקגעשטאנענע איינוואוינער קענען נאר צוקוקן מיט כעס און פארדרוס אויף די שלעכטע אייראפעיער וואס האבן זיך דא אריינגעריקט און טוען מיט זייער ערד און קינדער וואס עס לוינט זיי.
אין דעם אנהייב פונעם 7טן יארהונדערט האט דער אראבישער כאליפאט זיך פארשפרייט אין עגיפטן און אין צפון אפריקע. דער טייל פון אפריקע וואס איז דרום פונעם סאהארא האט זיך אנטוויקלט אפגעזונדערט פון אנדערע לענדער אין דער וועלט.
אין די 16טן און 17טן יארהונדערטער איז צפון אפריקע געווארן איין פאליטישער וועזן אונטער דער הערשאפט פון דער אטאמאנישער אימפעריע. אין דער זעלבער צייט האבן די אייראפעישע אימפעריעס אנגעהויבן זוכן גליקן אין אפריקע דרום פונעם סאהארא. דאס ערשטע לאנד וואס האט אויפגעשטעלט קאלאניעס אין אפריקע איז געווען פארטוגאל, נאכדעם פראנקרייך, ענגלאנד און האלאנד. שפעטער זענען געקומען די דייטשן, איטאליענער, בעלגער און שפאניער. ביזן סוף פונעם 19טן יארהונדערט, איז דער גאנצער קאנטינענט, אחוץ עטיאפיע און ליבעריע, געווען אין פרעמדע הענט, פון די אטאמאנישע און אייראפעישע אימפעריעס. די פרעמדע רעגירונגען האבן אויסגעניצט די רעסורטן פון אפריקע פאר זייערע צוועקן.
ערשט אין די יארן פון תש"כ ביז תש"מ, האבן די אייראפעאישע לענדער אנגעהויבן אויפצוגעבן זייער קאנטראל אויף די פילע אפריקאנע לענדער, און איינס ביי איינס עס איבערגעגעבן אין די הענט פון די שווארצע באפעלקערונג אז זיי זאלן זיך אליינס פירן זייערע לענדער.
למעשה איז דאן די גאנצע קאנטינענט אריינגעפאלן אין כאאס און בהלה, ווען יעדער שבט און סעקטע וויל דעם בענקל פאר זיך צו רעגירן אויף זייער לאנד, וואס דאס האט אנגעברענגט אן א שיעור קריגערייען און בלוט פארגיסונגען וואס האלטן נאך אן ביזן היינטיגן טאג אין מערערע ערטער.
א דוגמא וואס עס האט זיך אפגעטון דאן אין אפריקע: אין א צירקע פון צוואנציג יאר, איז פארגעקומען אריבער זיבעציג אומאויסגעהאלטענע מאכט אריבערגענג אין דעם איינעם קאנטינענט!
די ערשטע איז געווען אין יאר תשע"ח, אין דאס לאנד 'זימבאבווע', ווען דאס מיליטער האט אנידערגעזעצט פון בענקל דעם אלטן ניינציג יעריגן דיקטאטאר, וואס האט רעגירט אויפן לאנד ביז דאן פאר לאנגע יארן, און אים ערזעצט מיט א צווייטן. ביז דאס קומענדיגע פוטש...
און דאס צווייטע האלט נאך יעצט אינמיטן פארקומען... אין די סודאן. ווי פאר עטליכע וואכן צוריק האט מען אראפגעזעצט פון בענקל דעם לאנג יעריגער דיקטאטור באשור, און יעצט באלאנגט די רעגירונג פאר די מיליטער, און עס איז נישט קלאר צו זיי גייען אמאל אויפגעבן דעם בענקל און געבן די רעכט פאר די איינוואוינער פונעם לאנד צו אליינס אויסוועלן און באשטימען ווער עס זאל זיין זייער פירער.
די מיליטער טענה'ט אז זיי דארפן מאכן אביסל סדר און ווארטן ביז מען וועט קענען ברענגן די לאנד צו דעמאקראטיע, און דאן לאזן מאכן וואלן... אבער די סודאנע בירגער האבן נישט צופיל טראסט אין די מיליטער, און האלטן אז עס איז נאר אן אויסרייד, און די מיליטער האט בכלל נישט אין פלאן אפצוטרעטן, נאר אנשטאט באשור ביים רידער, האט מען דארט די מיליטער...
דעריבער קומען נאך אלץ פאר העפטיגע הפגנות איבער די גאסן פונעם הויפט שטאט 'כארטום', ווי די ארטיגע בירגער פארלאנגען פונעם מיליטער אפצוטרעטן און פאררופן פרייע וואלן. און דאס אלעס ממש אין די יעצטיגע מינוטן ווען מיר שרייבן דאס.
עכ"פ, עס איז נישט רוהיג דארט אין אפריקע... די קללה פון שם אויף זיין חמ'ן איז נאך אלץ בתוקפו...
רוב פון די שטאטס פארוואלטונג מעטאד אין אפריקע איז רעפובליק, געפירט דורכן פרעזידענט.
אין די סוף 1900ער יארן זענען א סך לענדער אין אפריקע געווען דיקטאטורן מיטן שטיץ פונעם ראטן פארבאנד. פון די אנהייב 1960ער יארן ביזן סוף 1980ער יארן זענען פארגעקומען אין אפריקע מער ווי 70 רעוואלוציעס. א סך פון די פירער פון די לענדער האבן נישט געהאט קיין בילדונג, אויך נישט קיין דערפארונג אין פירן א מדינה.
זייט דעם אנהייב 2000ער יארן האבן עטלעכע לענדער אנגעהויבן צו רעפארמירן זייער מארק מער אויף דער סיסטעם פון קאפיטאליזם. למשל, אין אנגאלא האט געקאנטשעט די בירגער קריג אין 2002 נאך 30 יאר, און היינט אנטוויקלט די עקאנאמיע דארט גאנץ גיך. אטייל איז דאס צוליב די נייע טעכנאלאגיעס ווי דער צעלפאן. דאך זענען ווייניק לענדער דעמאקראטיעס. די מערסטע דעמאקראטישע לענדער זענען דרום אפריקע, קעניע, מאלי, גהאנע און סענעגאל.
אפריקאנער פארבאנד.
דער אפריקאנער פארבאנד איז א פעדעראציע מיט 53 מיטגלידער—אלע לענדער אין אפריקע אויסער מאראקא. דער פארבאנד איז געגרינדעט געווארן דעם 9טן יולי 2002, הויפטקווארטירט אין אדיס אבאבא, עטיאפיע.
ווירטשאפט.
אפריקע איז דער ארימסטער קאָנטינענט פון דער גארער וועלט. די עקאנאמיע איז באזירט בעיקר אויף לאנדווירטשאפט, און אויך א ביסל אויף אינדוסטריע, מינעריי, פאבריקאציע, אינוועסטירונג, באנקעריי, קאמוניקאציע און אינפארמאציע טעכנאלאגיע.
די ארימסטע לענדער איבער דער וועלט געפינען זיך אין דעם קאנטינענט, אריינגערעכנט די ניינצן ארימסטע לענדער פון ארום די וועלט! און אפילו די לענדער וואס הייסן שוין דארט רייך, איז עס אבער זייער ארים אקעגן די מערב וועלט לענדער, אפילו די מער ארימע פון צווישן זיי.
די ארטיגע איינוואוינער לעבן ממש אויפן טאג, און א גרויס טייל מענטשן לעבן נאר אויף די אייגן איינגעפלאנצטע פרוכט און גרינצייג וואס מען באארבעט מיט די אייגענע צוויי הענט, בזעת אפך תאכל לחם כפשוטו, און מיט דעם לעבט מען אויס דעם טאג און חודש און יאר.
רוב לענדער ווערן געפירט מיט גרויס קארופציע, און געבן נישט פאר זייערע בירגער די מינדעסט וויכטיגע לעבנס געברויכן, ווי געזונט בענעפיטן און עסן קרעדיט און אזוי ווייטער. די פירערס זענען צומאל רייך און לעבן א פארשווענדערישע לעבן, אבער זייערע בירגער האבן נישט אויף אויסצולעבן דעם טאג.
די לעצטע יארן האבן געזען א גיכע אנטוויקלונג פון דער עקאנאמיע אין דרום אפריקע און אין דעם איינגאס פון גינע.
אונטערן דרוק פון אינטערנאציאנאלע עקאנאמישע ארגאניזאציעס ווי דער אינטערנאציאנאלער געלטפאנד, האבן פילע לענדער אין אפריקע באוויזן צו ענדערן זייער עקאנאמיע, און אצינד ווייזן זיי אויסזען פון פאזיטיוון וואוקס נאך דורות פון נעגאטיוון אדער נישטיקן וואוקס. דאך, האבן פארשיידענע ארגאניזאציעס קריטיקירט די טעטיקייטן פון די אינדוסטריאליזירטע לענדער אין אפריקע, מיט דער טענה אז זיי טוען פאראייביקן די ארימקייט אינעם קאנטינענט דורך שאפן מאסיווע פראצענט־טראגעדיקע חובות, וואס די לענדער קענען נישט אויסהאלטן.
אפריקע איז דער גרעסטער קאנטינענט אין דעם דרום האלבקיילעך פון דער ערד. ביזן 19טן יארהונדערט איז אפריקע געווען באהאפטן צו אזיע אין צפון־מזרח, אבער זייט מ'האט געבויט דעם סועץ קאנאל איז אפריקע נישט באהאפטן צו קיין שום אנדערן קאנטינענט. פון צפון קיין דרום באציט אפריקע 8,000 ק"מ. פון די קאפווערדישע אינזלען אין מערב ביז סאמאליע אין מזרח איז א ווייט פון 7,400 ק"מ. דער בארטן פון אפריקע איז לאנג 26,000 ק"מ.
דאס גרעסטע לאנד אין אפריקע איז אלזשיר, און דאס קלענסטע לאנד איז סיישעל, אן ארכיפעלאג לעבן דעם מזרח בארטן פון אפריקע.
דער קאנטינענט אפריקע האט פארשיידענע קלימאטן, פון טראפיש צו סובארקטיש. אפריקע איז דער ווארעמסטער קאנטינענט אין דער וועלט, און 60% פון זיין שטח איז מדבר.
עקאלאגיע.
אפריקע פארלירט אירע וועלדער גאר גיך, מער ווי פיר מיליאן העקטארן א יאר.
פלאנצן און בעלי חיים.
אפריקע האט א סאך מינים פון בעלי חיים, צווישן זיי אנטעלאפ, בופלאקס, זעברע, העלפאנד, לייב, זשיראף, נאזהארן, מאלפעס און היענעס.
מער ווי 2,000 סארטן פון פיש לעבן אין די אזערעס און טייכן פון אפריקע.
די באפעלקערונג פון אפריקע איז געוואקסן פון 221 מיליאן אין 1950 ביז 1 ביליאן אין 2009. אין עטלעכע לענדער זענען מער ווי 50% פון די איינוואוינער יונגער פון 25.
רעדער פון באנטו שפראכן זענען א מערהייט אין דרומדיקער, צענטראלער און דרום־מזרח אפריקע, אויך אין גאבאן און עקוואטארישער גינע.
די אריגינעל פעלקער אין צפון אפריקע זענען געווען די בערבערן אין צפון־מערב, די עגיפטישע אין צפון־מזרח און נילא־סאהארישע אין מזרח.
אייראפעאישע קאלאניזאציע האט געברענגט גרויסע גרופע פון אזיאנער, מערסטנס פונעם אינדישן סוב-קאנטינענט, צו בריטישע קאלאניעס. אין דרום אפריקע געפינען זיך גרויסע אינדישע געמיינדעס, מיט קלענערע אינדישע געמיינדעס אין טאנזאניע און קעניע.
טויזנטער יאר איז דער גרויסער פיראמיד פון גיזא געווען די העכסטע סטרוקטור אין דער וועלט, ביז 1300 ווען מ'האט געענדיקט בויען לינקאן קאטעדראל. אויך מערקווירדיק איז די חרובע שטעט גרויסע זימבאבווע.
די מוזיק פון אפריקע איז גאנץ פארשפרייט, יעדער ראיאן האט זיין מוזיקאלישע טראדיציע. די מוזיק פון צפון אפריקע האט גאר אן אנדער היסטאריע ווי די מוזיק פון אפריקע דרום פון דעם סאהארא.
דריי און פופציק אפריקאנישע לענדער האבן פוטבאל גרופעס. עגיפטן האט די בעסטע פוטבאל גרופע אין אפריקע; זיי האבן געווינען די אפריקע מייסטערשאפט זיבן מאל.
קריקעט איז שטארק פאפולער אין דרום אפריקע און זימבאבווע, און אויך אין קעניע. אויך אין נאמיביע און מאראקא שפילט מען קריקעט.
פארשפרייטונג פון רעליגיעס אין אפריקע
די הויפט רעליגיעס אין אפריקע זענען קריסטנטום (45%), איסלאם (40%) און טראדיציאנעלע אפריקאנישע רעליגיעס (10%). דער עלטסטער מעטשעט אין אפריקע איז דער גרויסער מעטשעט פון קיירואן, געגרינדעט אין 670.
די עיקר באזוכטע לענדער דורך אויסלענדישע טוריסטן זענען בעיקר
אויך עטיאפיע איז א גרויסע צוציאנגס ארט פאר טוריסטן, צוליב די פילע אלטע היסטארישע קירכעס און רעליגיעזע געביידעס, ווי אויך פאר די הערליכע פאנאראמישע בערג וואס זי פארמאגט און נאך.
בר כוכבא איז געווען דער נאמען וואס רבי עקיבא האט געגעבן צו שמעון בר כוסיבא (כוזבא) וואס האט אנגעפירט די ווידערשטאנד מיט די רוימים אין דער צייט פון נאכן חורבן בית שני.
זיין קעניגרייך.
דער צענטער פון די אידן נאכן חורבן בית שני איז געווען אין ביתר, די אידן אין ביתר האבן אים אויפגענומען פאר א מלך.
עס איז נאך געבליבן פון אים מטבעות, ווי רש"י זאגט (אין מסכת ב"ק) מעות כוזביות איז געלד וואס איז געפסלט געווארן דורך דער רעגירונג ווייל עס איז פון בן כוזיבא.
זיין גרויסע שטארקייט.
געווען איז דאס אין יאהר, צוויי און פופציג יאהר נאכן חורבן בית שני. איז אויפגעשטאנען דער גבור חיל, גאר א שטארקער מאן, ער האט מלחמה געהאט מיט די רוימער און גע'הרג'ט פון זיין אין די מאסן. ווי ער איז געקומען זענען די רוימער אנטלאפען.
רבי עקיבא.
ווען רבי עקיבא האט דאס געזעהן איז ער זייער נתפעל געווארן און האט געזאגט אויף אים דעם פסוק: דרך כוכב מיעקב, פון יעקב קומט א שטערן דעריבער האט ער אים א נאמען געגעבן בר כוכבא. ער האט געזאגט אויף אים "היינו מלכא משיח" דאס איז דער מלך משיח אויף וואס אידן ווארטן, אין רמב"ם (סוף ספר משפטים) שטייט אז רבי עקיבא איז געווען דער נושא כלים פון בן כוזיבא דאס הייסט ער האט אים באדינט.
די גמרא זאגט אז די חכמים האבן געוואלט וויסן צו ער איז טאקע משיח, האבן זיי געברעגנט א משפט פאר אים און געזעהן צו ער איז מורח ודאין, דאס הייסט צו ער קען מיט זיין הרגשה מרגיש זיין ווער עס איז גערעכנט, ווייל דאס איז איינער פון די סימנים פונעם אמת'ן משיח ער איז מורח ודאין ווי עס שטייט אין פסוק ישעיה לא למראה עיניו ישפוט וכו'. ווען זיי האבן געזעהן ער קען דאס נישט האבן זיי אים גע'הרג'ט.
די מפורשים זאגן נישט די חכמים האבן אים גע'הרג'ט עס איז דאך שוין נישט געווען אין יענע צייט קיין בית דין וואס זאל דן זיין איינעם למיתה, נאר זיי האבן אים דן געווען אז עס קומט אים מיתה, און דערנאך האבן אים די רוימער גע'הרג'ט.
די גמרא פארציילט אז אין די צייט וואס אדריינוס קיסר פון רוים, האט ארוםגערונגעלט ביתר, האט רבי אליעזר המודעי געפאסט יעדן טאג און מתפלל געווען יעדן טאג אז עס זאל נישט געלונגען פאר אדדריינוס קיסר איינצונעמען די שטאט, אין די צייט האט בר כוכבא געטוהן זיינע אויסגעווענליכע שטארקייטן ווי עס שטייט אויבן, האט אדריינוס געזאגט פאר זיינע מליטער לאמיר אהיים גיין, מיר וועלן קיינמאהל קענען ביי קומען די שטארקייט פון בן כוזיבא, איז דארט געווען א כותי און האט זיך אונטערגענומען ביי קומען בן כוזיבא, ער האט געזאגט
מגילות בר כוכבא.
עטלעכע מגילות האָט מען געפֿונען אין מדבר יהודה געשריבן דורך ייִדן אינעם מרד. אַ פּאָר בריוו האָבן דעם גאַנצן און היסטאָרישן נאָמען פֿון בר-כוכבא: שמעון בר כוסבא (אָדער: כוסבה). מען האָט געפֿונען אויכעט אַז זײַן נאָמען אויף גריכיש איז געווען Χωσιβα דורך די מגילות. דעריבער מען האָט ארױסגערעדט „כוסבא“ װי קאָסיבאַ.
דער ארטיקל דיסקוסירט רבי יוחנן דער אמורא, פאר אנדערע באדייטן זעט רבי יוחנן (באדייטן)
רבי יוחנן בר יצחק נפחא, אויך אנגערופן בר נפחא, איז געווען אן אמורא פון ארץ ישראל, דער צענטראלער פערזענליכקייט פון דעם תלמוד ירושלמי און אזוי אויך גאר שטארק באקאנט אינעם תלמוד בבלי און אין מדרשים.
ער איז געווען א שוואגער פון ריש לקיש.
רבי יהודה הנשיא אדער ווי מער באקאנט רבינו הקדוש איז געווען א זון פון רבן שמעון בן גמליאל, און דער מסדר פון די משניות. ער האט געשטאמט פון מלכות בית דוד.
נאך זיין פטירה פלעגט ער קומען אהיים יעדן פרייטאג צו נאכט און קידוש געמאכט און מוציא געווען זיין הויזגעזונד.
עמבער אלערט (Amber Alert) איז א מעלדונג סיסטעם צום פובליק ווען א קינד ווערט געקידנעפט וועלכע האט די קא-אפעראציע צווישן די פאליציי, מידיא, און טראנספארטאציע אפטיילונגן איבער גאנץ אמעריקע און קאנאדע.
עס קומען אריין ארום 800,000 באריכטן א יאר וועגן קינדער וואס פעלן וואס קומט אויס צו בערך 2,000 פער טאג. פארשטייט זיך אז דער גרעסטער טייל דערפון ווערט אפגעקומען מיט שרעק ווען דאס קינד קומט שפעטער אן אהיים אבער ארום א דריטל פון דעם זענען קינדנעפינגס. פיר פינפטלעך פון אלע קינדנעפינגס ווערן אויסגעפירט דורך פאמיליע מיטגלידער וועלכע באשליסן אז די קינדער ווערן נישט ריכטיג בא'הנדל'ט דורך זייערע עלטערן פאר סיי וועלכע סיבה. ארום איין פינפטל פון קינדנעפינגס ווערן אויסגעפירט דורך נישט פאמיליע מיטגלידער וואס קומט אויס צו בערך 400 קינדנעפינגס פער טאג.
אלס א רעזולטאט צו דעם טראגישן פראבלעם וועלכע פלאגט אזויפיל פאמיליעס, און ספעציעל די קליינע קינדער, האט מען אויפגעשעטעלט אין אלע סטעיטס אן עמוירדזשענסי רעספאנס סיסטעם פאר פעלנדיגע קינדער וועלכע האט באקומען דעם נאמען "עמבער" (אמעריקע'ס מיסינג בראודקעסט עמוירדזשענסי רעספאנס) וועלכע איז א פאראייניגטע אלערט נעטוואורק צווישן די לאו ענפארסמענט אגענטורן, די מידיא, און די עלעקטראנישע ראוד סיינס וועלכע אלערטן אינאיינעם די מאסן איבער א קינדנעפינג באלד ווען עס ווערט באריכטעט.
אין די קומענדיגע שורות וועלן מיר באטראכטן וויאזוי דער פראגראם איז אנטוויקעלט געווארן, וויאזוי עס ווערט גענוצט צו טרעפן פארלוירענע קינדער, און דער סוקסעס פונעם אלארם סיסטעם היינט צו טאג.
געבוירן פון א טראגעדיע.
די עמבער אלערט פראגראם איז געגרינדעט געווארן אלס אן ענטפער צו א טראגעדיע פון א קליינע 9 יעריג מיידל וועלכע איז געקידנעפט געווארן אין ארלינגטאן, טעקסאס, אין 996' און איז שפעטער אומגעברענגט געווארן דורך אירע קינדנעפער וועלכע זענען קיינמאל נישט געכאפט געווארן. יענע אינצידענט האט אויפגעטרייסלט דאס גאנצע לאנד און אסאך שאקירטע מענטשן אינאינעם מיט די לאקאלע אויטאריטעטן האבן צוגעזאגט אז עפעס דראסטיש וועט געטאן ווערן צו העלפן מאכן אן אפשטעל צו קינדנעפינגס. עטליכע פאליציי אפטיילונגן און א גרופע עקספערטן האבן זיך באלד געזעצט ארבעטן אויף א פלאן און זענען אויפגעקומען מיט עטליכע פלענער אריינגערעכנט די פאראייניגטע נעטוואורק פלאן.
א יאר דערויף האט מען אויסגעוועלט דעם פלאן וועלכע איז ארגאניזירט און באצאלט געווארן דורך עטליכע ראדיא סטאנציעס און איז נאמינירט געווארן נאך די קליינע מיידל וועלכע האט געהייסן עמבער. שפעטער האט מען אויך צוגעלייגט די אנדערע אויסטיישט צו די בוכשטאבן ווי פריער דערמאנט. אין אנפאנג זענען די אלערטס נאר געמאלדן געווארן דורך די ראידאס אבער מיט די צייט איז עס אריבער אויך צו טעלעוויזיע, עלעקטראנישע ראוד סיינס, און די פאליציי האט איבערגענומען די קאנטראל.
אן אלערט ווערט פארשפרייט.
דער הויפט ציל פון אן עמבער אלערט איז צו מודיע זיין פאר יעדן וועגן א קינדנעפינג וועלכע האט נארוואס פאסירט וויבאלד די ערשטע שטונדן נאך אן אינצידענט זענען די מערסט קריטישע שטונדן ווייל מיט יעדע מינוט וואס גייט פארביי וועט דער קינדנעפער זיין ווייטער פון דאס קינד'ס הויז און די שאנסן אז ער זאל נישט שעדיגן דאס קינד ווערט קלענער. לויט א שטודיע פון די דעפארטמענט אוו יוסטיץ זענען 74 פראצענט פון קינדנעפינג פעלער וועלכע האבן זיך אויסגעלאזט טראגיש פארגעקומען אין די ערשטע שטונדן.
עס זענען פאראן איבער 150 עמבער אלערט סיסטעמען אין אלע סטעיטס און געגענטער וועלכע האבן זיך אלע זייערע אייגענע סטראטעגיעס וויאזוי צו פארשפרייטן דעם אלערט אין די ערטשע מינוטן. אבער אין גענעראל פאלגן זיי אלע נאך דעם סיסטעם וועלכע איז אויסגעטראפן געווארן אין טעקסאס.
די ערשטע און וויכטיגסטע כלל וואס אלע אנפירער פון די פראגראמען דארפן שטרעבן איז צו האלטן אן עמבער אלערט אלס זייער אן ערנסטע אלארם וועלכע יעדער זאל ארייננעמען אין קאפ. פארשטייט זיך אז אויב עס וועלן זיין עמבער אלערטס יעדן טאג וועלן מענטשן זיך מער נישט וויסנדיג מאכן דערפון. בעפאר אן עמבער אלערט ווערט אלאמירט וועלן די לאו ענפארסמענט אגענטורן זיכער מאכן עטליכע מאל אז עס האנדלט זיך טאקע פון א קידנעפינג און נישט פון א דערשראקענע מאמע וועלכע פאנטאזירט איבער איר קינד וועלכע האט זיך פארשמועסט מיט א פריינט ביים קארנער. אויך מעג נישט דער פראגראם גענוצט ווערן פאר קינדער וועלכע לויפן אליינס אוועק פון די עלטערן צוליב סיי וועלכע סיבה.
אין רוב עמבער אלערט פראגראמען וועט מען דאס נאר נוצן פאר קינדער אונטער 12 יאר וואו די שאנסן זענען גרעסער אז דאס קינד וועט געשעדיגט ווערן. אויך מאכט עס מער דראמאטיש דעם אינצידענט און די מאסן רעגיסטרירט אין מוח אז עמבער אלערט האנדלט זיך פון אומשולדיגע קינדער אויף וועלכע יעדער האט רחמנות.
די פאליציי דארף ארבעטן זייער געשיקט צו קלויבן אינפארמאציע פון עדות וועלכע האבן געזען דעם אינצידענט און דארפן איבער געבן אלע אינפארמאציע וואס זיי האבן איבער דאס קינד און אויב מעגליך וועגן דער קידנעפער אדער די אויסזען פון זיין אויטא. זיי דארפן אויך פארשאפן א בילד פון דאס קינד און דאס באלד אריינסקענען אין קאמפיוטער און פארשפרייטן דאס בילד וואו ווייט מעגליך אז יעדער זאל דערקענען דאס קינד אין פאל מען באמערקט אים/איר ערגעץ.
די גאנצע קאפ-שטיק פון דעם עמבער אלערט סיסטעם איז די קאלאבאראציע צווישן די לאו ענפארסמענט אגענטורן און די מידיא. די אגענטורן און מידיא פירמעס פארבינדן זיך גאר שנעל איינע מיט די אנדערע און טראנספערירן די אינפארמאציע אין מינוטן און קורץ נאכדעם מעלדט מען דעם אלארם מיט אלע דעטאלן וועלכע איז פאראן דערצו. ווען דער אלארם ווערט געמאלדן וועלן אלע מידיא סטאנציעס (ראדיא און טעלעוויזיע) איבערהאקן זייערע פראגראמען און מעלדן דעם עמבער אלערט מיט ערנסקייט און אפעלירן צו די פובליק מען זאל האלטן די אויגן און אויערן אפען און אויב מען פארדעכטיגט עפעס זאל מען באלד רופן דעם אנגעגעבענעם נומער פון די פאליציי דעפארטמענט וועלכע גיט זיך אפ ספעציעל מיט עמבער אלערטס.
דאס זעלבע ווערט דורכגעפירט צו די קאמיוניקאציע טאוולן. די פאליציי רופט אן די טראנספארטאציע אפישעלס וועלכע ערלעדיגן באלד אז אלע עלעקטראנישע הייעוועי סיינס זאל מעלדן דעם אלערט און לאזן דעם נומער וועלכע זאל גענוצט ווערן אין פאל איינער האט עפעס אינפארמאציע.
סוקסעס געשיכטעס.
זינט די עמבער אלערט סיסטעם איז אריין אין קראפט אין עטליכע סטעיטס האט עס שוין געראטעוועט נאנט צו 100 קינדער וועלכע זענען שוין געווען אין די הענט פון קינדנעפער און עס איז זיכער אז פיל מער קינדנעפינג'ס זענען צוריקגעהאלטן געווארן א דאנק דעם סיסטעם.
דאס לאנד האט גוט אויפגענומען די עמבער אלערט און נאך היינט איז עס א הויפט נייעס געשיכטע ווען עס ווערט גערופן אן עמבער אלערט, ספעציעל אין די סטעיט וואו די קינדנעפינג קומט פאר. די פאליציי און מידיא פירמעס באקומען טויזענטער טעלעפאן קאלס יעדעס מאל מען אלאמירט אן עמבער אלערט.
וויבאלד די עמבער אלערט האט געברענגט סוקסעס און האט פשוט געראטעוועט קינדער פון קינדנעפינגס האט די רעגירונג דאס אנגעהויבן שטודירן אין די ענדע 90'ער יארן און האט אנגעהויבן באטראכטן אויב מען זאל דאס איינשטעלן אין מערערע סטעיטס און אפשר גאר אין גאנצ'ן לאנד. אין 98' האט א מאמע מיט איר 10 יעריג קינד וועלכע איז געקידנעפט געווארן אויפגעטרעטן פאר א סענאט סוב-קאמיטע אין וועלכע זי איז אויסגעפרעגט געווארן וויאזוי די עמבער אלערט סיסטעם האט געהאלפן ראטעווען איר קינד.
אראנדזש קאונטי, קאליפארניע (אוגוסט 02'). טאמארא ברוקס 16 יאר אלט און דזשעקולין מעריס 17 יאר אלט זענען געווען אויפ'ן גאס מיט אנדערע קינדער ווען זיי זענען געקידנעפט געווארן מיט אויסגעשטרעקטע ביקסן.
די פאליציי האט באלד אלאמירט אן עמבער אלערט אין וועלכע זיי האבן געוויזן בילדער פון די צוויי קינדער, א געמאלענע בילד פון דעם פארדעכטיגטן, און די לייסענס פלעיט נומער פון דער אויטא אין וועלכע זיי זענען פארכאפט געווארן. 12 שטונדן שפעטער האט א פעלד ארבייטער דערקענט די לייסענס פלעיט נומער וועלכע ער האט פריער געזען אויף די הייעוועי עלעקטראנישע בולעטין. ער האט גערופן די פאליציי און ביז עטליכע מינוטן זענען די צוויי קינדער געראטעוועט געווארן און דער פארברעכער איז ארעסטירט געווארן.
אבליענע, טעקסאס (אוגוסט 02'). אן איין מאנאט'יגע קינד מיט'ן נאמען נענסי שאוועז איז פארכאפט געווארן אין א וואל-מארט פארקינג לאט ווען די מאמע פון דאס קינד האט צוריק געטראגן די שאפינג וועגעלע ווי עס באלאנגט נאכ'ן אריינפאקן אירע איינקופטן אין איר אויטא.
דאס גאנצע לאנד איז אויפגעטרייסעלט געווארן פון די געשעעניש נאכדעם וואס עס איז באקאנט געווארן אז די מאמע פון דאס קינד האט נאך באוויזן אנצוהאלטן דעם פארנ'דיגן אויטא וואו איר קינד איז פארכאפט געווארן און איז געשלעפט געווארן 30 פיס און פארוואונדעט געווארן. אן עמבער אלערט איז אלאמירט געווארן און עטליכע שטונדן דערויף האבן א גרופע מענער אין א רעסטוראנט אויפגעפאסט אויף א פרוי וועלכע האט פרובירט מאכ'ן אן איינדרוק ווי דאס איז איר אייגן קינד אבער איז געווען פארדעכטיגט. זיי האבן אלע געוואוסט וואס האט פריער פאסירט און האבן באשלאסן צו רופן די פאליציי אלס אן אפשר. למעשה איז דאס טאקע געווען דאס פארכאפטע קינד וועלכע איז געקידנעפט געווארן דורך א 25 יעריגע פרוי.
עלקא, נעוואדא (אקטאבער 02'). ניקאל לייטפוט העלמאן, 14 יאר אלט, איז פארכאפט געווארן פארנט פון זיין הויז און איז געפירט געווארן 1,700 מייל ווייט צו א דערפל אין טעקסאס וואו די פאליציי האבן פארכאפט די קידנעפער נאכדעם וואס עס איז אויפגעדעקט געווארן א קרימינאלע רעקארד אויף א שכן וועלכע'ס בילד אין אינפארמאציע איז באקאנט געווארן פאר יעדן דורך אן עמבער אלערט.
אויך דארט האט א פשוט'ער מענטש באמערקט די זעלבע אויטא וועלכע ער האט עטליכע טעג בעפאר געהערט ערקלערן אויף די ראדיא. ער האט גערופן די פאליציי וועלכע האבן געמאכט א ראוד בלאק און דאס קינד איז צוריק געקערט געווארן צו די עלטערן אין עלקא.
די דריי געשיכטעס זענען אלע פארגעקומען אינעם זעלבן זומער ווען די עמבער אלערט האט אנגעהויבן באקאנט ווערן און די דריי אויבנדערמאנטע געשיכטעס זענען מיטגעהאלטן געווארן אין גאנצן לאנד. זינט דאן זענען שוין געווען נאך אסאך סוקסעספולע פאסירונגן וועלכע זענען געענדיגט געווארן מיט פרייד נאר א דאנק די עמבער אלערט סיסטעם.
עמבער אלערט היינט צו טאג.
די עמבער אלערט סיסטעם איז צעביסלעך פארשפרייט געווארן איבער'ן גאנצן לאנד און אין אלע גרויסע שטעט אין קאנאדע. אום אפריל 03' האט פרעזידענט בוש אונטערגעשריבן די פראטעקט אקט פון דעם יאר 03' אין וועלכע עס איז געלעגן אלע פלענער וויאזוי מען זאל אויפשטעלן די עמבער אלערט סיסטעם אין גאנצ'ן לאנד און ראטעווען מער קינדער.
"עס איז וויכטיג פאר די זיכערהייט פון אונזערע קינדער צו פארשפרייטן די עמבער אלערט סיסטעם כדי די פאליצי און שעריף זאלן באקומען צענדליגער טויזענטער און אפילו מיליאנען מיטהעלפער אין יעדע קידנעפינג. יעדע פארברעכער וואס וועט טראכטן פון פארכאפן א קינד וועט וויסן אז א גרויסע נעץ פון מיליאנען מענטשן וועט זיך אויסשפרייטן און יענער וועט געכאפט ווערן דורך די פאליציי אדער דורך א דערנעבנדיגן אויטא וועלכע וועט דערקענען דעם אויטא אדער די וואס זיצן אינעווייניג און ברענגן די פארברעכער צו גערעכטיקייט."
זינט די עמבער אלערט סיסטעם איז געווארן א נאציאנאלער סיסטעם האט מען איינגעשטעלט אן אלערט קאארדינירער אין די דעפארטמענט אוו יוסטיץ. די עמבער אלערט סיסטעם קאסט א געשאצטע 30 מיליאן דאלאר וועלכע איז היינט א טייל פונעם בודזשעט. דאס געלט ווערט גענוצט צו פאראייניגן די 911 עמוירדזשענסי סיסטעם מיט'ן עמבער אלערט סיסטעם און טרענירן די לאו ענפארסמענט אפיצירן וויאזוי צו האנדל'ן אין אן עמבער אלערט.
די עמבער אלערט האט זיך געגרינדעט און איז נאך היינט א וואלונטיר אלארם סיסטעם און האט טאקע אסאך מיטהעלפער וועלכע טוען דאס אלס א וואלונטיר ארבעט. די וואלונטירן זענען שטארק דערביי און שטודירן כסדר וויאזוי מען קען פארבעסערן די אלערט סיסטעם אז מער מענטשן זאלן דאס קענען זען און האלטן אן אויג. אין די לעצטע יארן האבן זיי אנגעהויבן פארשלאגן פאר ווער עס וויל א טעקס מעסעדזש אלערט אין וועלכע א סעליולער אדער ביפער באקומט די אינפארמאציע יעדעס מאל אן עמבער אלערט פאסירט.
רב האי גאון (ד'תרצ"ט - ד'תשצ"ח) איז געווען א זון פון רב שרירא גאון, ער איז געווען דער לעצטער פאררעכענט צו ווערן אלס גאון. ער איז געווען דער ראש ישיבה אין פומבדיתא.
ער איז געווען דער רבי פון רבינו חננאל.
רבינו חננאל בן חושיאל איז געווען די ערשטע ראשון, ער איז געווען א תלמיד פון רב האי גאון.
ער האט געמאכט א פירוש אויף ש"ס וואס איז אריינגעדרוקט אין די ווילנא ש"ס אויף פילע מסכתות.
אַזיע איז דער גרעסטער און מערסט־באפעלקערטער קאָנטינענט פון דער ערד פלאנעט, און געפינט זיך אים דעם צפונדיקן און דעם מזרחדיקן האלבקוגל. אזיע באדעקט 8.6% פון דער ערד'ס אויבערפלאך שטח (אדער 29.9% פון דעם יבשה שטח) און, מיט בערך 4.427 ביליאן מענטשן, האט זי 60% פון דער וועלט'ס היינטיקער מענטשלעכער באפעלקערונג. אין דעם 20סטן יארהונדערט האט די באפעלקערונג פון אזיע געמערט פיר מאל.
די ימען ארום אזיע זענען דער מיטלענדישער ים, דער שווארצער ים, דער אינדישער אקעאן צו דרום, דער פאציפישער אקעאן צו מזרח און דער ארקטישער אקעאן צו צפון. אזיע איז צעשיידט פון אייראפע מיט די קאווקאז בערג און די אוראל-געבערג.
דער אזיע קאנטינענט איז דער גרעסטער פון אלע קאנטינענטן. אזיע באדעקט בערך 3/10 פון דער וועלט'ס יבשה, און האט מער איינוואוינער ווי אלע אנדערע קאנטינענטן מיט אומגעפער 3/5 פון דער וועלט'ס באפעלקערונג. אזיע באציט פון די פארפרוירענע ארקטישע ראיאנען אין צפון ביז די הייסע עקוואטארישע לענדער אין דרום, און אנטהאלט ריזיגע פוסטע מדבריות, ווי אויך די העכסטע בערג אין דער וועלט און פון די לענגסטע טייכן.
אזיע האט נישט קיין נאטירלעכע גרענעצן ווייל זי איז געאגראפיש פארבונדן מיט אייראפע, אבער קולטורעל איז פאראן א גרוייסער ווייט צווישן זיי.
ס'איז ברייט אנגענומען צו רעכענען די גרענעצן פון אזיע מזרח פון די סועץ קאנאל, טייך אוראל און אוראל געבערג, דרום פון די קאווקאז בערג, קאספישן ים און שווארצן ים. צו צפון פון אזיע געפינט זיך דער ארקטישער אקעאן, צו מזרח דער פאציפישער אקעאן און צו דרום דער אינדישער אקעאן.
דער נאמען אזיע שטאמט פון אוראלטע צייטן.
די היסטאריע פון אזיע איז אין אמת'ן די באזונדערע היסטאריעס פון מזרח אזיע, דרום-מזרח אזיע, דרום אזיע און דעם מיטל מזרח. אין די בארטן פעריפעריעס האבן זיך אנטוויקלט די אוראלטע ציוויליזאציעס פון דער וועלט, יעדע איינע ארום א פרוכבארן טאל, צווישן זיי מעסאפאטאמיע און דער אינדוס טאל. ס'איז מעגלעך אז זיי האבן געטוישט צווישן זיך וויסנשאפט און טעכנאלאגיעס, ווי מאטעמאטיק און דעם ראד.
דער איסלאמישער כאליפאט האט איבערגענומען דעם מיטל מזרח און צענטראל־אזיע ביי דער איסלאמישער עקספאנסיע אינעם 7טן יארהונדערט. די מאנגאלישע אימפעריע האט איינגענומען א גרויסן טייל פון אזיע אין דעם 13טן יארהונדערט, א שטח פון כינע ביז אייראפע.
דער שווארצער טויט, פון די שווערסטע פאנדעמיעס אין דער מענטשלעכער היסטאריע, האט אנגעהויבן אייגענטלעך אין די פארטריקנטע פלוינען פון צענטראל־אזיע, פון וואנעט ער איז ווייטערגעגאנגן אדורך דער זיידן גאס.
די רוסלענדישע אימפעריע האט זיך אנגעהויבן פארגרעסערן אין אזיע פונעם 17טן יארהונדערט, און ענדלעך האט זי געהערשט איבער גאנץ סיביר און דעם גרעסטן טייל פון צענטראל-אזיע ביים סוף פונעם 19טן יארהונדערט. די אטאמאנישע אימפעריע האט געהערשט איבער אנאטאליע, דעם מיטל מזרח, צפון אפריקע און די באלקאן לענדער פונעם 16טן יארהונדערט. אינעם 16טן יארהונדערט האט די איסלאמישע מוגהאל אימפעריע געהערשט איבער א גרויסן טייל פון אינדיע.
אינעם 17טן יארהונדערט האבן די מאנטשו איינגענומען כינע און זיי האבן געגרינדעט די טשינג דינאסטיע.
אזיע איז דער גרעסטער קאנטינענט אויף דער ערד. זי באדעקט 8.8% פון דער ערד'ס גאנצן אייבערפלאך—30% פון דער יבשה—און האט די גרעסטע בארטן־ליניע, לאנג 62,800 קילאמעטער. אזיע איז פלאצירט מזרח פונעם סועץ קאנאל און די אוראל בערג, און דרום פון די קאווקאז בערג און די קאספישער און שווארצער ימען. אזיע גרענעצט זיך צו מזרח מיטן פאציפישן אקעאן, צו צפון מיטן ארקטישן אקעאן און צו דרום מיטן אינדישן אקעאן. אזיע איז צעטיילט אין 48 לענדער, צוויי דערפון (רוסלאנד און טערקיי) זענען טייל אין אייראפע.
אזיע האט פארשידנדיקע קלימאטן און געאגראפיע. אין סיביר האט מען ארקטישן קלימאט, אבער דרום אינדיע און דרום־מזרח אזיע האבן א טראפישן קלימאט.
דער לענגסטע טייך אין אזיע איז דער יאנגצע טייך אין כינע. די הימאלייע צווישן נעפאל און כינע איז די העכסטע בארג קייט אין דער וועלט.
אזיע האט דעם צווייטן גרעסטן ווערד-פראדוקט פון די קאנטינענטן, נאך אייראפע, אבער דעם גרעסטן ווען געמאסטן לויטן גלייכן קויפקראפט. אין 2011 זענען געווען די גרעסטע נאציאנאלע עקאנאמיעס אין אזיע די פון כינע, יאפאן, אינדיע, דרום קארעע און אינדאנעזיע.
אין די שפעטערדיקע 1990ער און פריערדיקע 2000ער יארן, זענען די עקאנאמיעס פון כינע און אינדיע, געוואקסן געשווינט, ביידע מיט א דורכשניטלעכער יערליכער געוואוקס ראטע פון מער ווי 8%. אנדערע לענדער אין אזיע וואס וואקסן גיך זענען ישראל, מאלייזיע, אינדאנעזיע, באנגלאדעש, די פיליפינען, פאקיסטאן, וויעטנאם, מאנגאליי, אוזבעקיסטאן און ציפערן, און מינעראל רייכע לענדער ווי קאזאכסטאן, טורקמעניסטאן, איראן, ברוניי, פאראייניגטע אראבישע עמיראטן, קאטאר, קואווייט, סאודי אראביע, באכריין, און אמאן.
אנגוס מאדיסאן שרייבט אז די טויזנט יאר פאר יאר 0 האט אינדיע געהאט די גרעסטע עקאנאמיע אין דער וועלט. כינע האט געהאט די גרעסטע און מערסט פארגעשריטענע עקאנאמיע אין דער וועלט דורך א גרויסן טייל פון איר היסטאריע, ביז די בריטישע אימפעריע (אחוץ אינדיע) האט זי איבערגעיאגט אינמיטן דעם 19טן יארהונדערט. עטלעכע יארצענדלינגען אין דעם 20סטן יארהונדערט האט יאפאן געהאט די גרעסטע עקאנאמיע אין אזיע, און די צווייטע גרעסטע פון אלע לענדער אין דער וועלט, אריבערשטייגנדיג דייטשלאנד אין 1968 און דעם סאוועטן פארבאנד אין 1986. דאס האט געצויגן ביז 2010, ווען כינע האט איבערגעיאגט יאפאן צו ווערן דער וועלט'ס צווייטע גרעסטע עקאנאמיע.
דרום קארעע, טייוואן, האנג קאנג און סינגאפור האבן אלע די סטאטוס היינט פון אנטוויקלטע לענדער. דער שטערקסט אנטוויקלט האנדל־בלאק אין אזיע איז דער פארבאנד פון דרום-מזרח אזיאטישע פעלקער.
אזיע איז אבער דער גרעסטער קאנטינענט אין דער וועלט, און איז רייך אין נאטירלעכע רעסורסן, ווי נאפט, וועלדער, פיש, וואסער, רייז, קופער און זילבער. טראדיציאנעל איז פאבריקאציע איז אזיע געווען דאס שטערקסטע אין מזרח און דרום־מזרח אזיע, ספעציעל אין כינע, טייוואן, דרום קארעע, יאפאן, אינדיע, די פילפינען און סינגאפור.
אין 2010 האט אזיע געהאט 3.3 מיליאנערן (ד"ה מענטשן וואס פארמאגן מער ווי US$1 מיליאן אחוץ די הייזער וואו זיי וואוינען), קעגן צפון אמעריקע מיט 3.4 מיליאן.
אין 2012 איז די באפעלקערונג פון אזיע געווען 4.175 ביליאן.
נעפאל, א לאנד אין דרום איזע, האט זיך באוועגט דאס גיכסטע זייט 1970, בעיקר אין געזונט און בילדונג. היינט איז די לעבנס-ערווארטונג 25 יאר מער ווי אין די 1970ער יארן. מער ווי 80 פראצענט פון קינדער לערנען אין אן עלעמענטאר-שולע היינט, קעגן 20 פראצענט פאר פערציג יאר.
אין אזיע זענען פאראן עטלעכע שפראכן פאמיליעס. רוב לענדער אין אזיע האבן מער ווי איין שפראך וואס איז א מוטערשפראך. אין אינדאנעזיע רעדט מען מער ווי 600 שפראכן, אין אינדיע מער ווי 800, און אין די פיליפינען מער ווי 100. די פארשידענע פראווינצן פון כינע האבן אסאך שפראכן און דיאלעקטן.
רעליגיעס.
די רעליגיעס הינדואיזם, בודהיזם, דזשייניזם און סיקהיזם שטאמען אלע פון אינדיע אין דרום אזיע. אין מזרח אזיע, איבערהויפט אין כינע און יאפאן, האבן אנגעהויבן די רעליגיעס קאנפוציאניזם, טאאיזם און זען בודהיזם. די גרעסטע רעליגיע אין אזיע איז איסלאם. אויך איז פאראן קריסטנטום אין דער מערהייט פון לענדער אין אזיע. יידישקייט טרעפט מען אין ישראל מיט זיבן מיליאן יידן, אויך אין א טייל אנדערע לענדער זענען דא יידן, למשל אין האנג קאנג.
די מעשה וועגן דעם מבול ווערט דערציילט אין דער תורה. אויך אין אנדערע מקורות ווערט די מעשה געברענגט. אין דער מעסאפאטאמישער מיטאלאגיע ווערט דער מבול דערמאנט אינעם גילגאמעש עפאס. אויך אין אינדישער מיטאלאגיע און כינעזישער מיטאלאגיע ווערט דערמאנט דער מבול.
יידישקייט געפינט זיך מערסטנס אין ישראל, דאס היסטארישע היימלאנד פונעם יידישן פאלק. בערך העלפט פון די יידן היינט אין ישראל שטאמען פון לענדער אין אזיע און אפריקע (ספרדים) קעגן העלפט וואס קומען אייראפע און צפון אמעריקע (מערסטנס אשכנזים).
קריסטנטום איז גאנץ פארשפרייט ארום אזיע. אין די פיליפינען און מזרח טימאר איז קאטאליציזם די הערשנדיקע רעליגיע, אריינגעברענגט דורך די שפאניער און די פארטוגעזער.
דזשייניזם געפינט זיך מערסטנס אין אינדיע. סיקהיזם געפינט זיך אין אינדיע און אויך אין אינדישע געמיינדעס אין דרום־מזרח אזיע. טאאיזם געפינט זיך אין כינע, טייוואן, מאלייזיע און סינגאפור.
נאבעל פריזן.
דער ערשטער נאבעל פריז געווינער פון אזיע איז געווען ראבינדראנאט טאגאר, א בענגאלישער דיכטער, דראמאטורג און פארפאסער פון סאנטיניקעטאן, היינט אין מערב בענגאל, אינדיע. ער איז באלוינט געווארן אין 1913 מיטן נאבעל פריז פאר ליטעראטור. אויך האט ער געשריבן די נאציאנאלער הימענס פון באנגלאדעש און אינדיע.
צווישן די אזיאטישע פארפארסער וואס זענען געווארן באלוינט מיטן נאבעל פריז זענען יאסונארי קאוואבאטא (יאפאן, 1968) און מא יאן (כינע, 2012).
אנדערע אזיאטישע נאבעל פריז געווינער זענען סובראהמאניאן טשאנדראסעקאר, אבדוס סאלאם, ישראל אוימאן, מנחם בעגין, אהרן טשעכאנאווער, אברם הערשקא, דניאל כהנעמאן, שמען פערעס, יצחק ראבין, עדה יאנאט און קים דיי-דזשונג.
רבינו גרשום ב"ר יהודה מאור הגולה איז געווען פון די גדולי חכמי ישראל. ער האט געוואוינט אין מיינץ. ער ווערט פאררעכענט איינס פון די רביס פון די אשכנזים. אויך האט ער געשריבן עטליכע פיוטום.
חרם דרבינו גרשום.
אויך האט ער געמאכט דאס באקאנטע חרם דרבינו גרשום.
פלאצירונג פון אנטארקטיקע אויפן גלאבוס
טיפישע שניי אייבערפלאך אין אנטארקטיקע
אַנטאַרקטיקע איז אַ קאָנטינענט אויפן ערד פלאנעט וואס איז פלאצירט אין איר דער זידליכער פאל (זידליכער ענד-פונקט פון דער ערד-פלאנעט). איר גרויס איז 13,200,000 קילא-מעטער. זי איז אנטפלעקט געווארן אין יאר ה'תק"פ (1820) דורך א רוסישן פארשער מיטן נאמען Fabian Gottlieb von Bellingshausen.
אַנטאַרקטיקע איז די קעלטסטע ארט פון די גארער וועלט, עס איז באדעקט מיט שניי משך דעם גאנצן יאר, און דערפאר, וווינט מען דארט נישט בעשטענדיגט.
בירגער קריג איז א מלחמה צווישן בירגער פונעם זעלבן לאנד, וואס קאנען נישט און ווילן נישט לעבן אונטער דער רעגירונג אדער מאנארכיע וואס הערשט אויף דער באפעלקערונג.
געוויינטליך שאפט זיך עס פון אומצופרידנהייט, אדער דאס אונטערדרוקן די פשוטע פאלק ארבעטער,
אין דער היסטאריע איז באקאנט דער בירגער קריג וואס האט אויסגעבראכן אין די פאראייניגטע שטאטן פון אמעריקע.
די פראנצויזישע ברודער קריג פון 1799, איז זייער באוואוסט אין דער יידישער וועלט, ווייל דאס האט אריינגעבלאזן א האפענונג אין די אייראפעאישע יידן.
די קאמוניסטישע בירגער קריגן, וואס איז פארגעקומען אין רוסלאנד, און אין נאך אסאך לענדער ארום די וועלט.
די לבנון בירגער קריג, וואס האט זיך אנגעהויבן אין יאר 1975, און איז אנגעגאנגען ביז 1990, איז באוואוסט געווארן מיט די פילע לענדער, און פעלקער וואס האבן זיך אריינגעמישט אין דעם קריג.
רבי אלעזר ניסן טייטלבוים (ה'תקמ"ו - ח' תשרי ה'תרט"ו) רב אין דראהאביטש.
רבי אלעזר ניסן איז געבוירן אין שינאווא אין יאר ה'תקמ"ו, צו זיין פאטער הרב משה טייטלבוים דער ישמח משה און צו זיין מוטער מרת חיה שרה א טאכטער פון הרב ניסן.
אין יאר ה'תקצ"ד האט מען אויפגענומען רבי אלעזר ניסן רב אין סיגעט, ווען מען האט אים אוועק געשטיפט פון דארט האט זיין פאטער געזארגט מען זאל אויפנעמן רבי אלעזר ניסן רב אין מונקאטש.
נאך זיין פאטער'ס פטירה האט מען פארגעשלאגן פאר רבי אלעזר ניסן דאס רבנות אין איהעל אויף זיין פאטער'ס פלאץ, ער האט זיי אבער איינגעטראגן צו נעמען זיין זון דעם ייטב לב און ער האט אנגענומען צו זיין רב אין דראהאביטש.
רבי אלעזר ניסן איז נפטר געווארן ח' תשרי ה'תרט"ו אין דראהביטש.
אליעזר איז דער נאמען פון דריי מענטשן אין תנ"ך.
אליעזר עבד אברהם.
ער איז געווען דער קנעכט פון אברהם אבינו. ביי דער מלחמה מיט די פיר מלכים שטייט אז אברהם האט מיטגענומען 318 מענטשן; חז"ל זאגן אז דאס איז געווען אליעזר, וואס די גימטריא פון זיין נאמען איז 318. תרגום יונתן רופט אים אליעזר דער זון פון נמרוד.
אברהם האט אים געשיקט אויסזוכן א כלה פאר יצחק. חז"ל זאגן אז ער הייסט "דמשק אליעזר" ווייל ער איז דולה ומשקה מתורת רבו לאחרים.
אליעזר בן משה.
דער צווייטער זון פון משה רבנו און צפורה האט געהייסן אליעזר.
דער נביא אליעזר.
אין מלכים ווערט דערמאנט דער נביא אליעזר וואס האט געזאגט א נבואה קעגן דעם מלך יהושפט.
אסתר המלכה ומרדכי משנה למלך צייכונג אלטע פון ארט גדהדה גלדר (הולנד 1845 חריטת פלדה)
מעלעריי בילד פון אסתר המלכה, געמאלן דורכן ארטיסט פֿאוורעס דינגוואל
אסתר המלכה איז געווען די ווייב פון אחשוורוש.
אסתר איז געווען די טאכטער פון אביחיל פון שבט בנימין. איר שוועסטער־קינד מרדכי האט זי געהאדעוועט נאך דער טויט פון אירע טאטע־מאמע.
קויציע אדער ערבות(English: Bail) איז ווען מען גיט א געלט משכון וואס אן אנגעקלאגטער קען פארלייגן אין געריכט אין אויסטויש פאר זיין צייטווייליגע באפרייאונג ביז זיין פראצעס.
קאנצעפט.
א געריכטליכע סיסטעם גייט נישט פון איין מינוט אויפ'ן צווייטן און דאס געריכט וועט געווענליך ערלויבן דעם אנגעקלאגטן צו גיין פריי צווישן די סעסיעס צו די בענעפיט פון ביידע זייטן זינט די רעגירונג קען אויך באשטיין זיך צו שפארן דאס געלט פון האלטן יענעם אין ארעסט די גאנצע צייט.
קויציע פרייזן ווערן באשטימט דורך דעם געריכט און איז געוואנדן לויט דער הארבקייט פון דעם פארברעכן. פאר א קלייניקייט קען דאס קויציע געלט זיין אין די צענדליגער טויזנטער דאלארן און קען אמאל גיין ביז אין די מיליאנען פאר ערנסטע פארברעכער. טייל אנגעקלאגטע באקומען אינגאנצן נישט קיין קויציע און דאס זענען געווענליך פארברעכער אויף וועלכע מען האט מורא אז זיי וועלן באגיין פרישע פארברעכן אדער מערדער וועלכע זענען א געפאר צו די חברה. א ריכטער באשלוסט אויב מען זאל יא אדער נישט ערלויבט ווערן בעיל און אזוי אויך וואספארא פרייז דאס זאל קאסטן.
פאר א פשוטער פארברעכער וואס האט בא'גנב'ט געשעפטן וועט זיין קויציע פרייז נישט זיין קיין סאך געלט ערשטנס ווייל זיינע פארברעכנט זענען נישט ערנסט און די יוסטיץ סיסיטעם פארלייגט זיך נישט אזוי שטארק נאך אים, און צווייטענס ווייל אויב יענער האט בא'גנב'ט געשעפטן האט ער פשטות נישט קיין געלט און אפילו $10,000 וועט זיין גענוג א גרויסע סומע זיכער צו מאכן אז ער וועט צוריק קומען אין געריכט. אבער ווען עס האנדלט זיך מיט א גרויסע פארברעכער וועט בעיל באשטימט ווערן פאר הונדערטער טויזענטער דאלארן און אמאל מיליאנען ווייל דאס געריכט וויל זיכער מאכן אז זיי פארלירן נישט אזא איינעם. אין אנדערע פעלער ווען מען צאלט אסאך בעיל איז ווען עס האנדל'ט זיך פון רייכע מענטשן וועלכע האבן געשווינדעלט ערנסטע געלטער און פון זיי ברויך מען האבן א גרעסערע משכון פשוט ווייל פאר $10,000 וואלט זיך יענעם געלוינט צו אטלויפן און פאר 10 מיליאן דאלאר נישט.
אבער דאס געריכט קען נישט טאן וואס זיי ווילן און אויך בעיל האט א שיעור. די אכטע אמעדמענט פון די יו-עס קאנסטיטוציע פארבאט פון דאס געריכט ארויפצולייגן גאר הויכע בעיל סומעס אין פאל יענער פארפאסט סתם אזוי א געריכט סעסיע און האט בכלל נישט געהאט אין פלאן צו אנטלויפן.
פראצעדור.
דער אנגעקלאגטער האט די ברירה אויסצולייגן געלט מזומן און באלד אויסגעלייזט ווערן. אויב פארפעלט ער צו קומען ביים נעקסטן געריכט סעסיע וועט ער פארלירן דאס געלט און אויב וועט ער קומען אין צייט צו אלע סעסיעס וועט ער צוריק באקומען דאס געלט פון דאס געריכט. א צווייטע מעגליכקייט פאר'ן אנגעקלאגטן איז צו פאר'משכונ'ן זיין פראפערטי אדער אנדערע ווערטפולע זאכן אנשטאט קעש געלט.
אויב יענער האט נישט אזויפיל געלט, ווי עס איז דער פאל מיט רוב אנגעקלאגטע, וועט מען דארפן שאפן דאס געלט פון א אינשורענס פירמע וועלכע וועט אויסלייגן דאס געלט פאר דעם אנגעקלאגטן און יענער וועט צאלן א געוויסע אפצאל פאר די סערוויס. אינשורענס פירמעס מאכן אבער נישט קיין ביזנעס מיט'ן געריכט דירעקט ווייל זיי האבן פשוט נישט קיין צייט דערצו און דערפאר זענען פאראן בעיל-באנדס אגענטן וועלכע ארבעטן פאר די אינשורענס פירמעס און געבן זיך אפ מיט אלע איינצעלהייטן. געווענליך וועט דער אנגעקלאגטער דארפן באצאלן צווישן 5 און 10 פראצענט פון די באנד און די באנד אגענט און די אינשורענס פירמע וועלן זיך צעטיילן מיט דעם געלט.
אויב דער אנגעקלאגטער וועט יא אנטלויפן און נישט ערשיינען אין געריכט וועט דער בעיל-באנד אגענט (און באמת די אינשורענס פירמע) דארפן באצאלן דאס געלט פאר'ן געריכט און וועט דערלייגן גרויס געלט. סטאטיסטיקס ווייזן אז 20 פראצענט פארברעכער אנטלויפן אדער פרובירן צו אנטלויפן וואס מיינט אז די אינשורענס פירמעס וועלן גאנץ אפט דארפן באצאלן דאס געלט און דערפאר פארמאגן די אינשורענס פירמעס באונטי האנטערס וועלכע פאלגן נאך דעם אנגעקלאגטן און מאכן זיכער אז ער אנטלויפט נישט.
זעט אויך: באונטי האנטערס
א באונטי האנטער איז אן אינדיווידועל וועלכע יאגט נאך אנטלויפנדיגע פארברעכער וועלכע האבן אויסגעלייגט בעיל דורך א בעיל אגענט. א באונטי האנטער ארבעט דירעקט פאר דעם בעיל אגענט און נעמט אן אפצאל פאר זיין ארבעט.
הויפט באניצונג.
אין אמעריקע רופט מען זיי די צווייטע ענפארסמענט מאכט אונטער די אפיציעלע אויטאריטעטן וועלכע פאלגן נאך די אנגעקלאגטע וועלכע זענען פריי אויף בעיל. די בעיל-באנד אגענטן אדער פירמעס קענען זיך נישט רעכנען מיט די פאליציי צו טרעפן פארברעכער און נעמען אויף פראפעסיאנאלע באונטי האנטער וועלכע זענען געוואלדסמענער וועלכע נעמען דאס געזעץ אין די אייגענע האנט און פארזיכערן די בעיל-באנד אגענטן אז זייער קליענט וועט נישט קענען אנטלויפן, און אויב יא וועט מען אים נאכיאגן און כאפן.
די באונטי האנטערס זענען זייער סוקסעספול און כאפן אין דורכשניטליך 90 פראצענט פון אלע וואס אנטלויפן, אדער ווי מען רופט דאס אין אמעריקע: בעיל דזשאמפערס. די פאליציי איז אן אפיציעלער אויטאריטעט וועלכע נעמט פארשידענע שריט אין יעדע קרימינאלע פאל און האט צופיל אויפ'ן קאפ. די באונטי האנטערס זענען ספעציאליזירט נאר אין דעם געביט און צייכנען זיך אויס דערמיט פיל בעסער ווי די בעסטע פאליציי דעפארטמענטס.
יעדעס מאל א בעיל-באנד אגענט גיט ארויס א גרויסע סומע געלט פאר אן אנגעקלאגטן וועט באלד געשטעלט ווערן א באונטי האנטער יענעם נאכצוקוקן און פארזיכערן אז ער אנטלויפט נישט. דער באונטי האנטער וועט באלד צוזאמעננעמען וויפיל אינפארמאציע מעגליך און וועט האלטן קאנטראל וואו יענער דרייט זיך און וואס ער טוט איבער'ן טאג. ווי מער געלט אלס ערנסטער נעמען זיי די קעיס און אמאל קען אפילו געשטעלט ווערן מער ווי איין באונטי האנטער פאר איין מענטש אויב עס האנדלט זיך פון גרויס געלט און א גרויסער שווינדלער וועלכע זיי פארדעכטיגן אז ער וועט פרובירן אנטלויפן.
לעגאליטעט.
באונטי האנטערס זענען אונטערוועלטניקעס און זענען נאך אלץ לעגאל. זיי האבן רעגולאציעס וועלכע איז געוואנדן פון סטעיט צו סטעיט אבער אין גענעראל האבן זיי די רעכט צו טאן אלעס צו פארזיכערן אז יענער אנטלופט נישט און קענען יענעם ארעסטירן צו יעדע צייט. ווען דער אנגעקלאגטער נעמט ארויס זיין באנד וועט ער מוזן אונטערשרייבן א קאנטראקט מיט דעם בעיל-באנד אגענט אין וועלכע ער גיט אוועק זיינע קאנסטיטוציאנאלע רעכטן צו די באונטי האנטער און פאלט אויטמאטיש אריין אונטער זייער אויטאריטעט וועלכע איז א גרעסערע אויטאריטעט מיט מער מאכט ווי די פאליציי דעפארטמענט.
אין רוב סטעיטס קענען באונטי האנטערס אריינדרינגן אין דעם פארברעכער'ס וואוין ארט אן קיין ערלויבעניש פון געריכט און אים ארעסטירן און וועט נישט דארפן פארליינען זיינע מיראנדא רעכטן ווי עס איז דער פאל ווען די פאליציי מאכט אן ארעסט. די איינציגסטע סטעיטס וועלכע ערלויבן נישט קיין באונטי האנטערס צו מאכן ארעסטן זענען קענטאקי, אילינאו, און ארעגאן. אין די סטעיטס וועט א באונטי האנטער דארפן גיין אין געריכט און אויב דאס געריכט וועט אים געבן גערעכט וועט די לאקאלע פאליציי געשיקט ווערן אנשטאט צו מאכן דעם ארעסט.
באונטי האנטערס דארפן האבן א לייסענס פאר זייער ארבעט און אין טייל סטעיטס דארפן זיי זיין רעגיסטרירט ביי די רעגירונג כדי מען זאל האבן א קאנטראל אויך אויף זיי. לעגאל מעגן זיי נישט נאכפאלגן דעם פארברעכער אינדרויסן פון אמעריקע און אויב זיי טוען דאס יא באקומען זיי נישט קיין באשיצונג פון די רעגירונג אין פאל זיי ווערן ארעסטירט אדער געשעדיגט.
אזא פאל האט פאסירט אין 03' מיט א באוואוסטן אמעריקאנער באונטי האנטער, דאג טשעפמען, פון האוואי. טשעפמען האט נאגעפאלגט א פארברעכער וועלכע איז אנטלאפן קיין מעקסיקא איבערלאזנדיג א מיליאן דאלארדיגע בעיל. טשעפמען האט אים דארט ארעסטירט אבער קורץ דערנאך איז ער ארעסטירט געווארן ווייל ער האט פארלעצט די געזעצן אין מעקסיקא. טשעפמען איז ארויסגעלאזט געווארן אויף בעיל און דער חברה מאן האט אפגעטראגן קיין אמעריקע און איז פארבליבן אלס א געזוכטער ביי די מעקסיקאנער אויטאריטעטן.
באשיצונג.
באונטי האנטערס טראגן געווענליך געווער זיך צו באשיצן אבער נארמאל קומט זיי דאס נישט אויס צו נוצן ווייל מערדער גייען נישט ארויס אויף בעיל און אנדערע פרובירן געווענליך נישט צו קעמפן נאר ענדערש אנטלויפן. דער קונץ פון א באונטי האנטער איז צו קענען פארשן און דערגיין וואו דער פאברעכער געפינט זיך און וויאזוי מען קען אים טרעפן און ארעסטירן. זיי ארבעטן גארנישט אנדערש ווי די פאליציי דעפארטמענט און פרעגן זיך נאך ביי מענטשן נאך טיפס און שלאגן פאר געלט פאר מאטעלן, גאזאלין סטאנציעס, און אנדערע אויב זיי וועלן רופן מיט אינפארמאציע.
קוואליפיקאציעס.
עס זענען פאראן אינדיווידועלע באונטי האנטערס און אויך באונטי האנטער גרופעס אדער פאמיליעס. גרויסע גרופעס און פאמיליעס זענען באקאנט פאר זייערע שטאטישע איינוואוינער און דאס העלפט זיי אין זייער ארבעט. דער מערסט באקאנטער באונטי האנטער אין אמעריקע איז באב בורטאן וועלכער איז שוין אין דער ביזנעס 25 יאר און פארמאגט אז ריזיגע גרופע פון הונדערטער באונטי האנטערס אונטער זיך וועלכע מאכן בערך 20,000 ארעסטן יעדעס יאר.
די באונטי האנטערס דארפן האבן ספעציעלע קוואליפיקאציעס ווייל זיי דארפן קענען די מלאכה פון נאכגיין און דערשפירן און אין דער זעלבער צייט דארפן זיי גוט קענען די געזעצן און די גאנצע געריכטליכע סיסטעם. ווען זיי ארעסטירן איינעם ווען זיי אים פירן דירעקט אין טורמע און נישט צו די פאליציי דעפארטמענט ווי עס גייט טראדיציאנאל. אסאך באונטי האנטערס זענען געוועזענע פאליציי דעטעקטיוון און טייל זענען געוועזענע קרימינאלן וועלכע האבן אסאך ערפארונג.
באונטי האנטערס זענען אפיציעל געווארן א טייל פון די קרימינאל ענפארסמענט אין 873'. בעפאר דעם איז דאס געווען אומלעגאל אבער האט עקזיסטירט אין גרויסן. אין טייל פעלער האבן די פאליציי דעפארטמענטס נישט געהאט גענוג פערסאנאל און עקוויפמענט נאכצויאגן פארברעכער און האבן צוגעזאגט געלט פאר ווער עס וועט טאן די ארבעט פאר זיי.
אינטערעגאציע אדער אויספֿרעגונג איז א ספעציעלע סיסטעם פון טאקטיקן און מעטאדן וועלכע ווערט גענוצט דורך די פאליציי צו מאכן רעדן ארעסטאנטן פון וועלכע מען דארף האבן אינפארמאציע וועלכע קען פירן צו ווייטערדיגע ארעסטן.
פראקטיק.
פארברעכן איז אן אנגייענדיגע פראבלעם אין סאסייאיטי און וויפיל מען זאל נישט פרובירן דאס קעמפן וועט מען קיינמאל נישט באווייזן דאס צו עלימינירן. מען נוצט היינט פארגעשריטענע טעכנאלאגיע צו כאפן פארברעכערס און דאס האלט צוריק אנדערע פון באגיין א פארברעכן. ווי מער פארברעכער מען כאפט אלס קלענער ווערט די פארברעכן ראטע ווייל דאס לערנט א לעקציע.
כאפן א פארברעכער איז איין זאך, און דאן קומט די ארבעט פון אויספארשן. מען פארשט פארברעכער צוליב צוויי סיבות. ערשטנס וויל מען דערגיין מיט וועמען זיי זענען באגאנגן פארברעכנס און ארעסטירן יענע אויך. און אויסער דעם ווילן די לאו ענפארסמענט אגענטורן זיך לערנען וויאזוי פארברעכנס ווערן דורכגעפירט כדי מען זאל קענען אפהאלטן אנדערע פון טאן דאס זעלבע.
אין טיראנישע רעגירונגן פייניגט מען פארברעכער פיזיש ווילאנג זיי קענען דאס מער נישט אויסהאלטן און געבן ארויס אינפארמאציע. אין די פרייע וועלט איז כמעט נישט פאראן אזא זאך און די ארבעט איז א פסכילאגישע. אויספארשער זענען געלערנט וויאזוי צו נוצן פסכילאגישע טאקטיקן און סאציאלע באאיינפלוסן וועלכע ברעכט א מענטש'נס עקשנות און ער עפענט זיך, אמאל אפילו אומוויסנדיג.
פארברעכער זענען אין גרויס טייל זעלבסשטענדיגע מענטשן וועלכע נעמען געוואגטע שריט און זענען הארטנעקיג ווען עס קומט צו אן אויספארשונג. די אויספארשער דארפן באנעמען דעם פארברעכער'ס פערזענליכקייטן און אויסגעפינען א וועג וואו מען קען אריינדרינגן און אים אפשוואכן ער זאל פארלירן קאנטראל פון זיין מוח און ארויסגעבן וואס מען וויל פון אים האבן.
דער מוח איז די וואונדערליכסטע טייל פון קערפער אבער וועט שנעל אויפגעבן איינמאל מען הייבט אן נאכלאזן. ווען א מענטש האט אן ערנסטע פראבלעם וועט ער דאס גרינגער קענען באהאנדלן אויב אין זיין געוויסן האלט ער זיך שטארק. אויב נישט פאלט דער מוח אריין אין דעפרעסיע און דעמאלט הייבן די פראבלעמען אן קומען איינע נאך די אנדערע ווייל דער מוח מאכט מער נישט די בעסטע באשלוסן.
די אויספארשער נעמען זיך אויף א פארדעכטיגטן און הייבן אן שפילן מיט זיין גייסט אויף אלע וועגן ביז זיי טרעפן דעם וועג אריין. די אויטאריטעטן זאגן אז בערך 55 פראצענט פארברעכער אין אמעריקע געבן זיך אונטער ביי די אויספארשונגן.
אין אמעריקע איז די ארבעט פון אויספארשונגען אויך געווען אמאל גרינגער. פאליציי האבן גענוצט פארשידענע פיזישע טאקטיקן וועלכע זענען געווען לעגאל. מען האט געלאזט הונגערן, אוועקגענומען שלאף, שטארקע ליכטיקייט אדער טונקעלקייט, און אנדערע אומבאקוועמליכקייטן. מען האט אפילו געמעגט שלאגן מיט ספעציעלע ראבערנע שטעקענעס וועלכע האבן נישט געלאזט קיין צייכענעס. מיט די אלע זאכן איז נישט געווען זייער שווער צו צוברעכן א מענטש ביז עטליכע טעג.
אין די דרייסיגער און זעכציגער יארן האט זיך דאס געטוישט און די אלע זאכן זענען געווארן אומלעגאל. די סופרים קארט האט דעמאלט אויפגעוויזן אז אין אסאך פעלער האבן אומשולדיגע מענטשן מודה געווען אין פארברעכן וועלכע זיי זענען קיינמאל נישט באגאנגען נאר ווייל זיי האבן געוואלט מען זאל זיי אפלאזן.
עס זענען פאראן צוויי אמענדמענדס אין די אמעריקאנער קאנסטיטוציע וועלכע גיט די רעכט פאר יעדן צו בלייבן שטיל אדער פארלאנגן אן אדוואקאט וועלכע זאל אים אנווייזן וואס יא אדער נישט צו זאגן. די סופרים קארט האט דעמאלט אויפגעשפילט עטליכע פעלער אין וועלכע די אנגעקלאגטע האבן נישט געוואוסט פון זייערע רעכטן און האבן מודה געווען אויף אומשולדיגע זאכן נאר ווייל זיי האבן געמיינט אז אזוי וועלן זיי אפקומען גרינגער. א געזעץ איז דעמאלט אריין אין קראפט אז די לאו ענפארסמענט אגענטן מוזן איבערגעבן די רעכטן פאר יעדן אנגעקלאגטן אין דער צייט וואס ער ווערט ארעסטירט.
דאס געזעץ גיט די רעכט צו בלייבן שטיל אדער נעמען אן אדוואקאט. אבער עס טוט נישט אפהאלטן די רעכטן פון די לאו ענפארסמענט צו נוצן זייערע טאקטיקן יענעם צו מאכן רעדן אזוי לאנג ווי זיי פייניגן נישט יענעם פיזיש.
די ערשטע זאך וואס די פאליציי וועט טאן צו מאכן רעדן איז די גוטע און שלעכטע טעכניק. אין דעם שפיל וועט איין אפיציר שפילן ווי דער שלעכטער מענטש וועלכער וויל דעם פארדעכטיגן אריינשליידערן אין טורמע און דער צווייטער אפיציר וועט שפילן ווי דער גוטער וואס איז מער צוגעלאזן און פרובירט אים באשיצן פון דעם שלעכטן אפיציר. מיט דעם געווינט מען צוטרוי צום פארדעכטיגן און ער וועט גרינגער רעדן. אויב דאס ארבעט נישט וועט מען אים סטראשן וואס עס קען אים ערווארטן אויב ער רעדט נישט. די פאליציי מעגן נישט סטראשן מיט שטראפן וועלכע יענער קען נישט באקומען אבער מעגן סטראשן מיט די ערגסטע וואס קען אים ווארטן כאטש עס מאכט זיך זעלטן אז איינער אין אזא צושטאנד זאל באקומען די מאקסימום שטראף.
אין די 50ער יארן האבן לאו ענפארסמענט אגענטורן אנגעהויבן נוצן די ליי דעטעקטאר מאשינען וועלכע האט זיי געהאלפן באשליסן אויב דער פארדעכטיגטער זאגט ליגנט. אבער די ליי דעטעקטאר איז קיינמאל נישט אנגענומען געווארן אלס א באווייז אין געריכט און ווארשיינליך איז עס צוליב דעם וואס עס איז נישט גענוג פונקטליך. די פאליציי נוצן עס זיך גרינגער צו מאכן די ארבעט אבער קענען דאס נישט ברענגן אין געריכט.
די ארבעט פון אויספארשונג מוז געטאן ווערן אין ווייניגער ווי דריי טאג ווייל עס איז פאראן א באזונדערע געזעץ (די 14'טע אמענדמענד) וועלכע גיט די רעכט פאר יעדן פארדעכטיגטן צו באקומען א שנעלע אנקלאגע. אויב קען מען נישט קלאגן יענעם מיט באווייזן וועט מען אים מוזן לאזן גיין פריי נאך דריי טאג. אויב טרעפט מען אים יא שולדיג קען מען אים ווייטער פארשן ער זאל ארויסגעבן נאך אינפארמאציע.
אויספארשונג טעכניקס.
מאדערן אויספארשונג איז א שטודיע אין דעם מענטשליכן נאטור. א מענטש וועט נאר רעדן צו א צווייטן ווען ער האט עפעס א שייכות מיט יענעם און שפירט אז ער קען יענעם געטרויען. איינמאל א מענטש הייבט אן רעדן צו א צווייטן איז שווער אויפצוהערן ווייל דער מענטש האט בטבע ליב צו קאמיוניקירן. איינמאל מען הייבט אן רעדן דעם אמת איז שווער נאכדעם צו זאגן ליגנט ווייל אמת איז די ריכטיגע קאמיוניקאציע און איינמאל מען האט דעם קאמיוניקאציע וויל מען דאס אנהאלטן. די שווערע ארבעט איז צו מאכן א פארדעכטיגטן רעדן. איינמאל ער הייבט אן ארויסגעבן וועט ער שוין ארויסגעבן אלעס ווייל מיט זיין ערשטע אמת'דיגע ווערטער האט ער אנגעבינדן קאמיוניקאציע מיט א נייע מענטש און דעמאלט איז שוין שווער דאס איבערצוהאקן.
די אויספארשער מעגן לעגאל זאגן ליגענט צו מאכן א פארדעכטיגטן רעדן. צום ביישפיל אויב דער פארדעכטיגטער האט בארויבט א באנק וועט מען אים זאגן אז מען האט געטראפן זיינע פינגער אפדרוקן אויף די הענטלעך פון די טירן אפילו אויב דאס איז נישט אמת. דער כלל איז אז דער פארדעכטיגטער וועט רעאגירן צו די אינפארמאציע, ספעציעל אויב ער האט אנגעהאט הענטשעך די גאנצע צייט. ער וועט פרובירן אויפווייזן אז עס קען נישט זיין און איינמאל ער וועט אנהייבן רעדן וועגן די פארברעכן וועט געעפענט ווערן א קאמיוניקאציע צווישן אים און דער אויספארשער און פון דארט און ווייטער וועט די ארבעט גיין גרינגער. דער כלל איז אויך אז מיט'ן זאגן ליגענט וועט א פארדעכטיגטער נאך נישט מודה זיין ווען ער איז אומשולדיג ווייל דאס איז נעגאטיוו צו א גוטע קאמיוניקאציע.
די ארבעט פון אויספארשונג הייבט זיך אן בעפאר דער אויספארשער עפנט זיין מויל. דער צימער וואו מען פארשט איז ספעציעל דעזיינט צו האבן א פסכילאגישע עפעקט אויף דעם פארדעכטיגטן דורך מאכן פארלירן זיין זעלבס קאנטראל. אזא צימער איז קליין מיט א טיש און דריי בענקלעך. צוויי אפיצירן און דער פארדעכטיגטער פארנעמען די זיצן און דער פארדעכטיגטער טרעפט זיך פנים אל פנים מיט צוויי אויספארשער אין א קליינע ליידיגע צימער וועלכע האט נישט קיין שום בילד אויף די ווענט אדער דאך און גארנישט ליגט נישט אויפ'ן טיש מער ווי א פאפיר און א פעדער. דאס מאכט דעם פארדעכטיגטן זיך שפירן אומבאקוועם און אויסגעשלאסן און זיין מוח הייבט אן שפילן דעם "לאמיך ארויס פון דא" וועלכע האלט אן דורכאויס די גאנצע אויספארשונג און האט א שטארקע עפעקט.
דער פארדעכטיגטער זיצט אין א ליידיגע צימער עס זאל נישט זיין עפעס וואס קען אים אוועקנעמען דעם קאפ. ער האלט גארנישט אין זיין הענט מיט וואס ער וועט זיך קענען ארומשפילן און אפילו א לעקטער סוויטש געפינט זיך נישט דארט ער זאל זיך נישט קענען פארקלאצן דערויף. דער צימער פארמאגט אן איין זייטיגער שפיגל וועלכע איז דוכזיכטיג פון די אנדערע זייט וואו אנדערע אפיצירן זיצן צו קענען מיטהאלטן די אויספאשונג. דאס שפילט אויף דעם פארדעכטיגטנס נערוון ווען ער ווייסט אז ער ווערט געזען דורך אנדערע אבער ער קען זיי נישט זען.
אויספארשער נוצן א 9 טריט צוגאנג צו אן אויספארשונג מיט אן הקדמה. אין די הקדמה וועט דער אויספארשער שפילן ווי א העפליכער צו דעם פארדעכטיגטן און שמועסן מיט אים וועגן זיין פערזענליכן לעבן. וויבאלד מען וועט רעדן זאכן וואס האט נישט צעטאן מיט די פארברעכן וועט דער פארדעכטיגטער נארמאל רעדן ווייל זיין מוח וועט גלוסטן צו קאמיוניקירן. דער אויספארשער וועט פרובירן צו געווינען זיין צוטרוי דורך מיטשטימען צו א טייל פון זיינע מיינונגן איבער זיין פערזענליכע לעבן.
די פראגעס וועלן זיין זאכן וואס דער פארדעכטיגטער וועט דארפן נוצן זיין זכרון, קאפ, און טעאריע. דארט וועט דער צווייטער אפיציר באטראכטן די באוועגונגן פון די אויגן און דאס אראפצייכנען. ווען א מענטש פרובירט זיך עפעס דערמאנען וועט ער געווענליך דרייען זיינע אויגן צו רעכטס ווייל דער טייל פון דעם מוח וואס האלט אינפארמאציע ליגט אויף די רעכטע זייט. ווען א מענטש טראכט וועט ער קוקן ארויף אדער צו לינקס און ווען ער בויט א טעאריע וועט ער קוקן גלייך אדער פארמאכן די אויגן. די אלע סימנים זענען געבויט אויף שטודיעס און וועט אנווייזן אסאך צו די אויספארשער.
נאכ'ן פרעגן אלע פראגעס וועגן זיין פערזענליכקייט וועט מען אים אנהייבן פרעגן אינפארמאציע איבער דעם פארברעכן. יעצט אויב דער אפיציר וועט אים פרעגן וואו ער איז געווען אין דער צייט וואס דער פארברעכן איז פארגעקומען וועט מען שנעל קענען באמערקן אויב ער ענטפערט דעם אמת אדער נישט. אויב וועט ער דרייען זיינע אויגן צו רעכטס איז א צייכן אז ער פרובירט זיך דערמאנען וואו ער איז טאקע געווען אין יענע צייט און מען וועט וויסן אז ער איז ווארשיינליך טאקע נישט דארט געווען. אויב וועט ער קוקן אויף ארויף אדער צו לינקס וועט מען באלד וויסן אז ער פרובירט יעצט אויפמאכן א געשיכטע.
די אויספארשער וועלן פארגלייכן זיינע אויגן באוועגונגן אין ביידע אויספארשונגן און וועלן לויט דעם געבן אן אורטייל אויב ער איז שולדיג אדער נישט. דער אורטייל איז טאקע נאר אן אפשאצונג אבער וועט אסאך צוהעלפן דורכאויס די אויספארשונג.
קאנפראנטאציע.
דער אפיציר רעפרעזענטירט די פאקטן איבער דעם פארברעכן און אינפארמירט דעם פארדעכטיגטן די באווייזן וואס זענען פאראן אויף אים. די באווייזן קענען זיין אמת אדער אויפגעמאכט. דער אפיציר וועט דאס איבערגעבן מיט א שטייפע שטימע ווי ער וואלט געווען זיכער אז דער פארדעכטיגטער איז פארמישט אין דעם פארברעכן און דאס וועט אנצינדן א נערוועזיקייט אינעם פארדעכטיגטן. דער אויספארשער גיט דאס איבער שטייענדיג און וועט צומאל שפאצירן ארום דעם צימער און גיין נאנט צו דעם פארדעכטיגטן וואס וועט אים מאכן שפירן ווי מען אינוואדירט זיין פערזענליכע לעבן.
די ערשטע סימן אז ער איז מעגליך שולדיג איז אויב ער וועט בייסן די ליפן אדער קאמן זיין האר מיט די הענט. די ביידע זאכן צייגן אז ער איז אין א אפנארן געמיטער.
געשעענישן אנטוויקלונג.
דער אפיציר וועט דאן אנהייבן פארציילן די כראנאלאגיע פון די געשעענישן ווי ווייט ער ווייסט אדער שטעלט זיך פאר און וועט פרובירן אויפכאפן ווען דער פארדעכטיגטער שטימט איין מיט די געשיכטע און ווען נישט. זיין מוח וועט אויטאמאטיש אנבינדן א געוויסע קאמיוניקאציע ווען די געשיכטע וואס ווערט יעצט פארציילט דעגרייכט א פונקט וואס שטימט מיט די פאקטן. דער אפיצירן וועט דאן פרובירן ערקלערן סיבות פארוואס דער פארדעכטיגטער איז באגאנגן דעם פארברעכן און וועט פרובירן אויפכאפן אויב ער שטימט איין מיט איינע פון די סברות. צום ביישפיל אויב האט יענער ערמארדעט א צווייטן וועט דער אפיציר פרובירן אראפמאלן דעם קרבן אלס א שולדיגער און באטראכטן דעם פארדעכטיגן אויב ער שטימט אין מיט דעם אדער נישט.
אפווארפן לייקענונגען.
בטבע וועט דער פארדעכטיגטער פרובירן לייקענען די באשולדיגונגען אבער די אויספארשער וועלן אים צוריק האלטן פון דאס טאן דורך איינמעלדן אז זיי וועלן ערשט רעדן און דערנאך וועט ער קענען ענטפערן. אויב יענער איז שולדיג וועט ער זיצן שטיל דורכאויס די געשיכטע און אויב נישט וועט זיין מוח אים צווינגען צו לייקענען אפילו ער מעג נישט יעצט. דער אפיציר וועט אים שטיל מאכן אבער וועט באמערקן ווען ער וויל רעדן און וועט דאס נוצן אלס א באווייז צי ער איז שולדיג אדער נישט. דאס ארבעט אויך גוט ווען דער אפיציר בויט די געשיכטע. ווען די געשיכטע שטימט וועט יענער זיצן שטיל און שפעטער לייקענען. אויב די געשיכטע גייט אוועק פון די רעלסן וועט יענע אויטאמאטיש פרובירן לייקענען און דער אפיציר וועט וויסן וויפיל פון די געשיכטע איז אמת אדער נישט.
מיט'ן האלטן דעם פארדעכטיגטן שטיל געווינען זיי נאך א וויכטיגע זאך. דער פארדעכטיגטער האט א רעכט צו בעטן אן אדוואקאט זאל רעדן אנשטאט אים און דאס וויל מען פארמיידן פאר אלע געלטער. דערפאר וועט מען אים זאגן צו זיין שטיל און פארציילן די געשיכטע פאר זיין פנים און אויפכאפן די אלע סימנים נאך בעפאר ער האט א שאנס צו בעטן אן אדוואקאט.
איבערקומען איינווענד (אבדזשעקשנס).
ווען א געשיכטע ווערט פארציילט פאר א פארדעכטיגטן וועט יענער אסאך מאל אפווארפן די גאנצע זאך אלס עפעס וואס איז אוממעגליך ער זאל האבן געטאן. צום ביישפיל אויב יענער איז פארדעכטיגט איבער א באנק רויבעריי וועט ער מעגליך זאגן דעם אפיציר אז ער איז זייער ערליך אין געלט און עס קען נישט זיין אז ער האט געטאן אזאנס. אזא אפווענדונג וועט דער אפיציר נישט שטערן ווייל דאס קען אים צוניץ קומען קעגן דעם פארדעכטיגטן. דער אפיציר וועט שפילן ווי ער שטימט איין אז ער וואלט נישט געקענט טאן אזא זאך און שפעטער וועט ער דאס נוצן אלס א בארעכטיגונג פארוואס ער איז אומשולדיג. עס קען דאך נישט זיין אז יענער האט געטאן אזאנס און עס מוז זיין אז ער איז געווען ארויס פון קאנטראל און נישט ביים וויסן. דאס וועט שטימען מיט דעם פארדעכטיגטן ווייל אין דער צייט פון אן אויספארשונג וועט ער שוין לאנג האבן חרטה אויף זיינע פארברעכנס און ער וועט פרובירן געווינען די צוטרוי צו דעם אויספארשער אלס איינער וואס איז באמת א פיינער נאר האט זיך נישט געקענט קאנטראלירן און האט חרטה.
געווינען אויפמערקזאמקייט (איטענשן).
איינמאל דער פארדעכטיגער איז שוין גוט צעמישט וועט דער אויספארשער אנהייבן שפילן מער פריינטליך ווייל דעמאלט זענען די שאנסן גרויס אז ער וועט זיך עפענען צו קענען אויסקלארן די צעמישענישן. דער אפיציר וועט זיך דערנענטערן צו אים, רעדן מיט א שטילערע און איינגענעמע קול, און אמאל אפילו אים אנרירן אויפ'ן אקסל ווי ער וואלט אים פרובירט מחזק זיין.
דאס ברעכן פונקט.
אין דער צייט וועט א פארדעכטיגטער זיך געווענליך ברעכן און אנהייבן שפירן זיין שולד. דאס וועט באמערקט ווערן אויף זיין קערפער וועלכע וועט ווערן נאכגעלאזט און זיינע אויגן וועלן קוקן אויף אראפ ווי איינער וואס שעמט זיך מיט זיינע זינד. אמאל וועט דער פארדעכטיגטער אויסברעכן אין א געוויין וואס איז נאך בעסער. דער אויספארשער וועט כאפן דעם מאמענט און אנהייבן שפילן ווי זיין פריינט וועלכע וויל אים העלפן און וועט פרובירן האלטן אן אויגן קאנטאקט ביז ער וועט ארויסגעבן דעם גאנצן אמת.
אלטערנאטיוון.
אפילו ווען דער פארדעכטיגטער איז געבראכן און איז גרייט מודה צו זיין, וועט ער אבער נישט שטענדיג זיך נעמען רעדן. דער אפיציר וועט נוצן פארשידענע וועגן וויאזוי אים צו מאכן שפירן שולדיג ער זאל יא רעדן. ער וועט פרובירן בארעכטיגן די פארברעכן אלס ארויס פון קאנטראל אדער פארשטענדליך און אויב עס ארבעט נישט וועט ער פרובירן אויפברענגן דעם שולד אלס א ערנסטע פארברעכן וואס האט נישט קיין בארעכטיגונג און דער פארדעכטיגטער וועט פרובירן איבערווייזן אז ער האט יא א בארעכטיגונג.
ברענגנדיג דעם פארדעכטיגטן צו פארציילן.
איינמאל דער פארדעכטיגטער איז גרייט מודה צו זיין און פארציילן דעם אמת פון די געשעענישן וועט מען דאס מאכן אלס אן אפיציעלע זאך. נאך אן אפיציר וועט אריינגערופן ווערן וואס דאס וועט הייבן די נערוועזיקייט פון דעם פארדעכטיגטן ער זאל זאגן דעם אמת און זיין פאראיבער פון די אויספארשונגן. דער אנווענזנהייט פון 3 אפיצירן וועט אויך מאכן די זאך אויסקוקן מער אפיציעל ווי דאס איז עס און מער דארף ער נישט רעדן.
די קאנפעסיע.
אן הודאה דארף רעקארדירט ווערן עס זאל קענען גענוצט ווערן אין געריכט. די אפיצירן וועלן הייסן דעם פארדעכטיגטן דאס אראפשרייבן אויף א פאפיר און אונטערשרייבן אדער איבערגעבן פארנט פון א ווידעא טעיפ. דער פארדעכטיגטער וועט שוין זיין גרייט צו טאן אלעס וואס מען בעט אים ווייל ער ווייסט אז איינמאל ער איז פארטיג רעדן ווערט ער באפרייט פון די אויספארשונג.
קאנטראווערסיע.
עס וועט שטענדיג בלייבן א קאנטראווערסיע איבער לאו ענפארסמענט אויספארשונגן. ווען אן אפיציר גייט אריין אין א צימער מיט א פארדעכטיגטן און פארמאכט די טיר אונטער זיך און קומט ארויס מיט א שולד וועט שטענדיג בלייבן די פראגע: וואס האט מען דארט געטאן אינעווייניג? האט מען פארלעצט יענעמ'ס רעכטן?
די פאליציי זוכן נאר צו ברענגן א שולד און וועלן טאן אלעס צו מאכן יענעם מודה זיין אויף זיינע פארברעכנס כדי זיי זאלן קענען בארעכטיגן די ארעסט און צייגן זייער גוטע ארבעט. דאס איז א קאנטראווערסיע פאר זיך אליינס ווייל אין יעדע פאל וועט די אויספארשונג זיך אנהייבן מיט'ן געדאנק אז מען זוכט יענעם צו באשולדיגן.
דערנאך איז פאראן קאנטראווערסיעס איבער דעם פסכילאגישן פראדעצור פון אן אויספארשונג. איינער וואס קען די מלאכה גוט וועט קענען מאכן א צווייטן מודה זיין אויף א פארברעכן וואס ער איז קיינמאל נישט באגאנגן. די לאו ענפארסמענט נוצן אזעלכע טאקטיקן און עס קען זיין אז דאס גייט צו ווייט וואס מיינט אז פארברעכער זענען מודה אויף זאכן וואס זיי האבן נישט געטאן.
אין די אמעריקאנער יוסטיץ סיסטעם איז פאראן א כלל פון "אינאסענט אנטיל פראווען גילטי" וואס טייטש אז יעדער איז אומשולדיג אזוי לאנג ווי מען האט נישט קיין קלארע באווייזן. דער קאנסטיטוציע גיט א רעכט פאר א פארברעכער צו גיין פריי אפילו ווען דער שכל קען נישט טרעפן קיין אנדערע הסבר נאר אז ער איז באגאנגן דעם פארברעכן. וויבאלד עס איז פאראן א איין פראצענט מעגליכקייט אז די געשיכטע איז געווען א צופאל קען מען יענעם נישט קלאגן אויב עס איז נישט פאראן קיין הארטע באווייזן.
מיט'ן נוצן פסכילאגישע מעטאדן צו מאכן א פארדעכטיגטן מודה זיין אויף זיינע פארברעכן איז מעגליך אז מען פארלעצט זיין רעכט פון אינאסענט אנטיל פראווען גילטי. יעדער פארשטייט אז פראווען גילטי מיינט אז עס איז פאראן גענוג שטארקע באווייזן וואס לאזט נישט איבער קיין מעגליכקייט אויף אומשולדיגקייט. נאך א שפילעריי מיט יענעמ'ס מוח וואס מאכט יענעם רעדן און מודה זיין, ווער זאגט אז דאס מיינט פראווען גילטי?
שטודיעס ווייזן אז אין אמעריקע איז פאראן יערליך צווישן 65 און 300 פארדעכטיגטע וואס זענען מודה אין פארברעכנס וואס זיי זענען קיינמאל נישט באגאנגן צוליב פארשידענע סיבות און איינע פון זיי איז צוליב די אויספארשונגן. דאס פאסירט ספעציעל מיט מענטשן וואס ליידן אויף גייסטישע פראבלעמען און קענען נישט דורכטראגן די אויספארשונגן און זענען מודה נאר צו אפלייגן די דרוק.
אנאלאגיע איז סיי פון קאגניטיווער בחינה א פראצעס פון טראנספערירן אינפארמאציע פון איין סאביעקט (פון דער שורש) צו אן אנדער באזונדער סאביעקט (די ציל), און אויך איז עס א לינגוויסטישער אויסדרוק קארעספאנידרענדיג צו אזא פראצעס.
אין די שמעלערע זין פון ווארט, איז אן אנאלאגיע א משל צו קומן צו אן אויספיר און מסקנה איבער אן ענין אדער א לאגישער ארגומענט פון איין פרט צו אן אנדערע פרט, און נישט קיין משל אדער אויספיר פון א כללית'דיגער ענין אויף א פרט.
די ווארט "אנאלאגיע" קען אויך מיינען א גלייכקייט אדער אנדער סיי וואסערע פארבינדונג צווישן דער שורש און דעם ציל זעלבסט, וואס איז אפט, אבער נישט דוקא, א ענדליכקייט, אזוי ווי אנאלאגיע אין ביאלאגיע.
אנאלאגיע שפילט א גרויסע ראלע אין טאג טעגליכען לעבן אדער שפראך, וו.צ.ב.ש. אין פראבלעמען לייזונג, באשלוסען אפמאך, באגרייפען ענינים, זכרון, שאפונג, געפילן, הסברה, און קאמוניקאציע.
עס ליגט אויך אונטער גאר יסודות'דיגע אויפגאבעס אזויווי אינדעפיקאציע פון פלעצער, אביעקטען און מענטשען, צ.ב.ש., אין פנים אויפכאפן, אדער פנים'ליכע דערקענען סיסטעמען.
טייל טוען גיין אויף אזוי ווייט צו ארגומענטירן אז אנאלאגעיע איז "דער תוך פון קאגנישען", ספעציפישע אנאלאגישע שפראך שטעלט צוזאמן ביישפילען, צוגלייך'ען, מעטאפאר'ס, ענדליכקייטען, און משלים.
ווערטער אדער פראזען ווי: "א.א.וו.", "און דאס גלייכן", "אזויווי", "כאילו", טוען זיך אויך פארלאזן אויף אנאלאגישער פארשטאנד פונעם מקבל פון א מעסעדזש אז זיי זאלן דאס אין אכט נעמען.
אנאלאגיע איז נישט בלויז וויכטיג אינעם טאג טעגליכען שפראך און אין קאמאן סענס, אוואו פראווערבס און אידיאום'ס געבן פיל ביישפיל פון איר אפליקאציע, נאר אויכט אין סייענס, ווי מעטאמעטיקס און חקירה, און אין די הומענעטיס.
אנאלאגיע איז געווען שוין שטודירט זינט קלאסישע אנטיקוויטי דורך פילאסאפן, וויסנשאפטלער, און אדוואקאטן.
מודיעין עילית איז א חרדישע ישראל'ישע שטאט אויפן עק פון שומרון (צפון מערב ברעג), ביים ירושלים קארידאר. דער גרעסטער געגנט אי מודיעין עילית איז ״קרית ספר״; טייל מענטשן רופן דאס גאנצע שטעטל ״קרית ספר״. די אנדערע געגנטן אין שטאט זענען ״בראַכפֿעלד מאיאנטעק״ און ״נאות הפסגה״.
איר באפעלקערונג ציילט זיך אויף 64,179 נפשות (2015), זייענדיג דאס גרעסטע זידלונג אין דעם מערב ברעג.
ווי איר נאמען זאגט, איז מודיעין עילית א שטאט לעבן מודיעין, וואס איז פלאצירט אויף די בערג אנטקעגן איבער קרית ספר ממש נאך דער גרינער ליניע.
כאטשיג דאס איז א זעלבטשטענדיגער לאקאליטעט, איז דאס טעכניש אינערהאלב דער טעריטאריע פון אונטער די אדמיניסטראציע פון מטה בנימין ראיאן ראט.
דער פארזיצער פון דעם ארטיגן ראט איז הרב יעקב גוטערמאן. אין 2008 איז מודיעין עילית געווארן אנערקענט אלס א שטאט; אין מיטן נאוועמבער 2008 איז הרב גוטערמאן געווארן דער ערשטער בירגערמייסטער פון מודיעין עילית.
די באפעלקערונג אין מודיעין עילית באשטייט פון פארשידענע שיכטן און קרייזן פונעם חרדישן יידנטום. טראצדעם וואס די מערהייט פון די איינוואוינערס געהערן צו ליטווישע קרייזן, מען קען זיך באגעגענען דארט מיט גרויסע געמיינדעס פון חסידישע יידן אזוי ווי צום ביישפיל: וויזשניץ, באיאן, קארלין סטאלין, צאנז, ברסלב. אלס רב פון דער וויזשניצער קהילה דינט רבי ברוך שטערנבוך, זון פון רבי אליהו און איידעם פון רבי מנחם ערנסטער. אלס רב פון "קהל חסידים" (אלגעמיינע חסידישע שוהל) דינט רבי ניסן משה גראס, א זון פון רבי שלום יהודה, דער האלמינער רבי. עס איז פאראן דארט אויכעט א סאך ירושלימער יידן פון דעם יישוב הישן.
די באפעלקערונג פון מודיעין עילית איז 40% ליטוויש, 30% חסידיש און 30% ספרדיש.
עמערגענץ צימער אָדער גװאַלד טיר (ענגליש: Emergency Room אדער ווי מען רופט דאס אױף ענגליש אין קורצן אי.אר.), איז א ספעציעלע אפטיילונג אין אלע שפיטעלער ווי דאקטוירים שטעלן צו באהאנדלונג פאר פאציענטן וואס דארפן באלדיגע הילף.
פאציענטן.
יעדע שפיטאל איז איינגעטיילט אין צענטערן וועלכע באהאנדלן יעדע איינע אנדערע פראבלעמען. יעדע דאקטאר איז ספעציאליזירט אין געוויסע פעלדער און קיינער קען נישט טאן אלעס. די דאקטוירים אין די עמערגענץ צימערן דארפן קענען באהאנדלן אלע סארט מעדיקל סיטואציעס אין איין טאג, א זאך וואס קיין איין אנדערע דאקטאר קען נישט באווייזן.
קאר עקסידענטן, שפילן וואונדן, צעבראכענע ביינער, אפענע שניטן, אפגעבריטע און פארברענטע, אומקאנטראלירטע בלוטונג, הארץ אטאקעס, ברוסט ווייטאג (טשעסט פעין), פראבלעמען מיט אטעמען, אסטמא אטאקעס, נעמאניע, סטראוקס, פאר'חלש'טע, פארלוירענע און צומישטע, מענטשן וואס ווילן זיך נעמען דאס לעבן, פאציענטן וועלכע האבן גענומען צופיל מעדיצין (אווערדאוז), עקסטרעמע בויך ווייטאג, אנגייענדיגע אויסברעכונג, פאר'סמ'טע, אלערדזשי רעאקציעס, א.א.וו.
דאס בילד פון די עמערגענץ צימער וואס יעדער געדענקט איז דער גערודער פון די אנקומענדיגע אמבולאנסן און וויאזוי עטליכע דאקטוירים און ניורסעס לויפן מיט מיט א בעט אין די שמאלע קאראדארן ווען עס איז אינגאנצן פארבליבן מינוטן צו ראטעווען יענעמ'ס לעבן. די דראמאטישע סצענעס איז טאקע נישט קיין זעלטנהייט, אבער די עמערגענץ צימערן זענען פיל מער פון דעם. די ווארטונג'ס צימערן זענען שטענדיג איבערגעפילט מיט מענטשן וועלכע ווארטן צו באקומען הילף פאר אלע סארט זאכן און אסאך ווארטן נאר צו הערן א פארזיכערונג פון א דאקטאר אז עס איז גארנישט און מען קען אהיימגיין.
דאקטוירים דארפן שטענדיג זיין אויף די זיכערע זייט און זיי מעגן נישט אוועקמאכן ווען א מענטש רעדט זיך אפ. זיי זענען געלערנט דערויף און אויב זיי מאכן דאס יא אוועק זענען זיי געווענליך גערעכט און דעמאלט קען מען ווארטן ביז אינדערפרי צו גיין באזוכן די רעגולערע דאקטאר.
טריאזש.
2) וויכטיג אבער נישט קיין באלדיגע לעבנ'ס וויכטיגע סכנה.
די טריאזש נוירסעס זענען געלערנט צו זיין געשיקט און קענען מאבן די ריכטיגע באשלוסן. זיי דארפן אונטערזוכן יעדן פאציענט מיט א רייע מעטאדן און דערנאך באשטעטיגן זיי וועלכע פאציענטן זענען מער וויכטיג און וועלכע קענען צוריקגיין צו די ווארט'ס פלעצער און אויסווארטן ווילאנג מען וועט זיי רופן. די וואס זענען לעבנ'ס וויכטיג ווערן באלד ווייטער געשיקט צו די באשטימטע דאקטוירים וואו זיי ווערן ווייטער בא'הנדל'ט.
יעדע פאציענט דארף זיך נאכדעם רעגיסטרירן וואס וועט העלפן די באאמטע נאכקוקן די היסטאריע פון דעם פאציענט וואס קען זיין בייהילפיג פאר די דאקטוירים. יעדע פאציענט אן אויסנאם מוז ווערן רעגיסטרירט און איינמאל דאס איז געענדיגט באקומט מען א שפיטאל קארטל וועלכע פארגרינגערט דאס רעגיסטרירן די קומענדיגע מאל.
די פאציענטן וועלכע ווערן זאפארט באהאנדלט פאר גאר גרויסע עמערגענץס ווערן רעגיסטרירט שפעטער און אמאל ביים פארלאזן די שפיטאל.
דיאגניזירונג.
איינמאל דער פאציענט איז רעגיסטרירט גייט ער אריין אין א ווארט ליסטע און ווען עס קומט זיין שאנס וועט מען אים אריינשיקן אין די "עקזעמינעישן צימערן" וואו א דאקטאר אדער גוט געלערנטע נוירס וועט בעסער באטראכטן די סיטואציע און אלע סימפטאמען און נעמען די ריכטיגע טעסטס וועלכע פעלן זיך אויס פאר די דיאגניזירונג.
א גרויסע טייל פאציענטן ווערן פון דארט געשיקט צו נעמען א בלוט טעסט וועלכע ווערט געטאן אין א באזונדערע אפטיילונג פון די שפיטאל. איינמאל די בלוט טעסטס זענען פארטיג וועט דער דיאגניזירונג דאקטאר דאס באטראכטן און באשליסן וואס ווייטער צו טאן.
די בלוט וואס ווערט אויסגעזויגן אין א בלוט טעסט ווערט אריינגעלייגט אין קליינע פלעשלעך וועלכע קומען אלע מיט קאלירטע דעקלעך. יעדע קאליר מיינט עפעס אנדערש און לויט דעם ווערט עס געשיקט פאר אונטערזיכונג. אין רוב פעלער וועט דאס בלוט אריינגעלייגט ווערן אין 3 פלעשלעך וועלכע האבן צודעקן פון רויטע, בלויע, און פוירפיל קאלירן. דאס בלוט וועלכע ליגט אין די פוירפיל פעלשל ווערט געטעסט פאר די סארטן צעלן אין די בלוט. דאס בלוט אין די רויטע פלעשל ווערט געטעסט פאר די נישט צעלן טייל פון די בלוט (די פליסנדיגע טייל), און די בלויע פלעשל טעסט די דיקיקייט פון די בלוט.
אויב דער דאקטאר איז צופרידן מיט די אינפארמאציע וועט ער באלד מאכן א דיאגניזירונג באשלוס און געבן אנווייזונגן וואס צו טאן ווייטער. אין זייער אסאך פעלער וועט אבער דער דאקטאר באשליסן אז ער האט נישט גענוג אינפארמאציע און וועט מאכן מערערע טעסטס און זיך גיין דורכרעדן מיט א גרעסערע דאקטאר אדער אפערירונג דאקטאר.
עמערגענץ דאקטאר.
אן עמערגענץ דאקטאר איז טרענירט א מינימום פון 4 יאר צו זיין שטעלע און מוז דורכגיין שווערע טעסטן צו קענען באקומען אזא דזשאב. דער דאקטאר לערנט זיך צוויי יאר אין קאלעדדזש און דערנאך דארף ער מיטהאלטן לעבעדיג אלע סארט פעלער פאר נאך צוויי יאר ביז ער האט בייגעוואוינט אלע סארט מעדיקל פעלער. ווען ער איז פארטיג דארף ער נעמען א ספעציאליזירונג (ווי עמערגענץ מעדיצין, אינטערנויל מעדיצין, פאמילע, אפערירונג א.ד.ג.) ווייל יעדע דאקטאר דארף זיין ספעציאליזירט צו א געוויסע זאך אזויווי יעדע ארבייטער דארף טאן עפעס אנדערש. ווען דער דאקטאר הייבט אן זיין דזשאב איז ער דערווייל א רעזידענט דאקטאר (דאס איז ווי א צווייטער שטאפל דאקטאר) און נאך עטליכע יאר ערפארונג ווערט ער א געהעריגע דאקטאר.
יעדע דאקטאר אין אמעריקע דארף דורכגיין צוויי גרויסע טעטסן בעפאר ער ווערט באשטעטיגט דורך די אמעריקן באורד אוו עמערגענץ מעדיצין. די ערשטע טעסט ווערט געגעבן שריפטליך און געדויערט איין גאנצע טאג און די צווייטע טעסט ווערט געגעבן מיט די מויל און געדויערט אויך איין טאג.
עמערגענץ נוירס.
עס זענען פאראן צוויי שטאפלן עמערגענץ נוירסעס די ערשטע ווערט גערופן אר-ען (רעגיסטרירטע נוירס) און די צווייטע ווערט גערופן סי-אי-ען (סערטיפייד עמערגענץ נוירס). עס זענען פאראן עטליכע ערליי וועגן וויאזוי זיי קענען ווערן רעגיסטרירטע נוירסעס. עס זענען פאראן קלאסן פון צוויי יאר ביז פיר יאר און יעדע פון זיי דארף באקומען א בעטשלאר אוו סייענס אין מעדיקעל דעגרי בעפאר זיי קענען באקומען א נוירס דזשאב.
דאקטאר געהילף.
זייער אסאך דאקטוירים האבן געהילפן וועלכע זענען אויך געלערנט א מינימום פון צוויי יאר און טיילמאל 4 יאר. די געהילפן קענען טאן די גרינגערע ארבעט פון א דאקטאר און וועלן איבעררעדן אלעס מיט'ן דאקטאר. א געהילף דאקטאר קען אויך פארשרייבן רעצעפטן און געבן ווייטערדיגע באשלוסן אן פרעגן דעם דאקטאר אויב עס האנדלט זיך פון קלענערע זאכן.
עמערגענץ דעפארטמענט טעכניקער.
די סארט ארבייטער זענען נישט פאראן אין אלע שפיטעלער ווייל עס איז געוואנדן לויט די געזעצן אין די שטעט. די עמערגענץ דעפארטמענט טעכניקער טוען אלע זייטיגע ארבעט ווי טראגן ברענגן, נעמען בלוט דרוק, געבן פעין קילערס, א.א.וו. די טעכניקער ווערן טרענירט דורך די שפיטאל באאמטע און געפינען זיך אויך אין אמבולאנסן.
יוניט סעקרעטאר.
די זענען ארבייטער וועלכע טוען די וויכטיגע ארבעט פון קאמיוניקאציע אינערהאלב די עמערגענץ צימערן און זענען נישט באקאנט פאר די פאציענטן. זיי וועלן מאכן אלע ערליי קאמיוניקאציעס ווי צווישן איין דאקטאר און די אנדערע, צו די פאמיליע פון דעם פאציענט, צו יענעמ'ס פאמיליע דאקטאר, און ענטפערן אלע טעלעפאן רופן פון פאציענטן וואס שפעקולירן אויב זיי זאלן אריינקומען אין שפיטאל פאר זייער פראבלעם.
די יוניט סעקטרעאטארן דארפן זיין גוט געלערנט צו זייער ארבעט און ספעציאליזירן זיך אין ענטפערן די ריכטיגע ענטפערס פאר פאציענטן וואס רופן אריין די עמערגענץ צימערן. זיי דארפן פארשטיין אויב דער מצב איז ערנסט אדער נישט און אויב זיי ווייסן דאס נישט וועלן זיי קאמיוניקירן א דאקטאר וועלכע וועט דאס באלד ענטפערן.
טרענירונג דאקטאר.
יעדע שפיטאל פארמאגט דאקטוירים וועלע טרענירן זיך און קוקן צו אלעס. כמעט יעדע גרויסע דאקטאר האט שטענדיג 3 אנדערע דאקטוירים ארום זיך וועלכע טרענירן זיך דורך באטראכטן זיין ארבעט. די דאקטוירים ווערן אנגערופן רעזידענט אדער אינטערן. טיילמאל וועלן זיי זיך נאר צוקוקן און טיילמאל וועלן זיי יא עפעס טאן אויב עס האנדלט זיך פון קלענערע פראבלעמען.
שפיטאל געצייג.
סטעטאסקאפ = דאס איז די מערסט באקאנטע דאקטאר געצייג וועלכע מען נוצט אויסצומאלן א דאקטאר פאר א קינד. א סטעטאסקאפ איז נישט קיין עלעקטראנישע דעווייס אבער איז פון די וויכטיגסטע געצייג פאר א דאקטאר צו דיאגניזירן זיין פאציענט. דער דאקטאר לייגט צו די סטעטאסקאפ צו די הארץ, בויך, און רוקן און קען קלאר הערן דאס הארץ קלאפענישן און אלע רירונגען אין דער אטעם-סיסטעם.
די זעלבע סטעטאסקאפ ווערט אויך גענוצט צו הערן די לונגען פון וועלכע דער דאקטאר קען באלד וויסן צי דער פאציענט ליידט פון אסטמא, נעמאניע, און ענליכע פראבלעמען. די סטעטאסקאפ ווערט אויך גענוצט צו מעסטן די בלוט דרוק ווען דער דאקטאר הערט אויס די בלוט דרוק מיט די סטעטאסקאפ ווען ער בלאזט אריין די לופט. כאטש מען קען מעסטן די בלוט דרוק נאר מיט'ן ווייזערל, וועט אבער א דאקטאר בעסער פארשטיין דורכ'ן אויסהערן מיט א סטעטאסקאפ בשעת ער לאזט ארויס די לופט צעביסלעך.
קארדיאק מאניטער = דאס איז א מאשין וועלכע צייגט די הארץ קלאפענישן. מען נוצט דאס בעיקר פאר פאציענטן וועלכע קומען אריין מיט הארץ פראבלעמען. די מאשין באטראכטן די הארץ קלאפענישן און וועט אלאמירן ווען עפעס טויג נישט. טייל פון די מאשינען וועלן אויך האלטן אן אויג אויף די בלוט דרוק און די שטאפל פון אקסיגן וועלכע געפינט זיך אין דעם בלוט.
סטיטשעס טעצל = אין יעדע צימער געפינט זיך א טעצל וועלכע אנטהאלט אלע געצייג וועלכע מען דארף האבן צו נייען סטיטשעס. די ארבעט פון נייען סטיטשעס דארף טיילמאל געטאן ווערן אין גרויס איילעניש ווען א פאציענט פארלירט אסאך בלוט. אויך ביי יעדע אפעראציע נוצט מען דאס באלד ווען עס איז פארטיג.
ארטאפעדיק עקוויפמענט = די סארט עקוויפמענט איז געמאכט צו באהאנדלן אלע סארט ביינער צוברעכונגן און שפאלטענעס. די עקוויפמענט סעט אנטהאלט אלע סארט אייזערנע און פלאסטישע דעווייסעס וועלכע ווערט גענוצט צוריקצורוקן א ביין און דאס ארומצונעמען אויף ווייטער. עס איז אויך פאראן דארט די געצייג אויפצושניידן א קעסט (גיפס) און אסאך אנדערע זאכן וועלכע זענען געמאכט פאר'ן פאציענט צו האלטן פאר א לענגערע צייט אינדרויסן פון שפיטאל.
קרעש שאפע = דאס איז א שאפע פון געצייג וועלכע ווערן גענוצט אין די גרעסטע עמערגענץס ווען א פאציענט פאלט באוואוסטלאז אדער זיין הארץ הערט אויף ארבעטן. איינע פון די הויפט זאכן איז דער דעפיברילעיטאר וועלכע טוט אויפציטערן די הארץ דורך א שאק. ווען א קארדיאק מאניטער אלאמירט וועלן די נוירסעס און דאקטוירים באלד קומען צו לויפן מיט א דעפיברילעיטאר און וועלן שאקן דעם פאציענט וואס וועט טיילמאל העלפן זיין הארץ צוריקגיין צו זין געהעריגע הארץ קלאפעניש.
אינעם קרעש שאפע זענען אויך פאראן אסאך שרעקעדיגע געצייג וועלכע ווערן גענוצט צו שניידן און טאן באלדיגע מעטאדן ווי אריינלייגן א טוב אדער אנדערע זאכן.
פון עמערגענץ ווייטער.
איינמאל דער פאציענט איז דיאגניזירט און זיין מצב איז סטאביל וועט מען אים ווייטער שיקן צו אנדערע אפטיילונגן אין דעם שפיטאל אדער צו אן אנדערע שפיטאל אויב עס פעלט זיך אויס. אויב דער פאציענט איז באשטעטיגט צו זיין אין א גוטן צושטאנד וועט מען אים פארשרייבן א רעצעפט, אויב עס פעלט זיך אויס, און אים אהיימשיקן.
יעדע פאציענט ווערט ווייטער געשיקט מיט געשריבענע אדער געדרוקטע באריכטן וועלכע לויט'ן זיין מצב. ווען ער וועט אנקומען צו די אנדערע אפטיילונגן אדער אין אן אנדערע שפיטאל וועלן די דארטיגע דאקטוירים באלד וויסן פון וואס עס האנדלט זיך און וועלן אים נישט דארפן נאכאמאל אונטערזוכן און דיאגניזירן.
ווען א פאציענט ווערט אהיימגעשיקט אינמיטן די נאכט און דער דאקטאר האט אים פארשריבן א רעצעפט וועלכע ער וועט באלד דארפן האבן וועט מען אים געבן אינפארמאציע וואו ער קען יעצט באקומען אזא מעדיצין. רוב גרויסע שטעט האבן א רייע פארמאסיס געשעפטן וועלכע זענען אפען 24 שטונדן אבער אין די קלענערע שטעט ווערט דאס איינגעטיילט צו נעכט און יעדע פארמאסי איז אפען אן אנדערע נאכט. דאס געזעץ פארלאנגט אז יעדע שטאט מוז האבן כאטש איין פארמאסי וואס זאל זיין אפען יעדע מינוט אין טאג. די שפיטעלער באקומען די ליסטעט און וועלן אהינשיקן זייערע פאציענטן.
אייאטאלא רוחאלא כומעיני (3טן יוני 1989 - 17טן מיי 1990) איז געווען א שיאטישער איסלאמישער אימאם און א פאליטישער פירער פון די 1979 איראןער רעוועלאציע וואס האט אראפגעווארפן די מאכט פונעם לעצטן שאך אין איראן.
נאכפאלגנדיג די רעוואלוציע, איז כומעיני געווארן דער הויפט און העכערער פירער פון איראן, און ער איז פארבליבן אלס דער העכסטער סימבאלישער פאליטישער פיגור פון די נייע איסלאם'ישער רעפובליק ביז צו זיין טויט.
כומעיני איז באוואוסט אלס אן אנטי-קאלאניע'אלישער פירער וואס האט באשאפן די נאך-קאלניע שטאט, איסלאם'ישער רעפאבליק פון איראן נאך א רעפערענדום.
ער איז געווען פארעכענט ווי א גרויסער צדיק אדער נביא וואס האט אויפגעלעבט דער קאנצעפט אז די גייסטישע זאלן זיין די פירער פון די אראבער, ער איז געווען פארגעטערט און פארהייליגט אלס רוחניותדיגער פירער פאר שיא מוסולמענער איבער די גארער וועלט.
ער איז געווען די טיים מאגאזין'ס מענטש פון יאר אין 1979 אויך אלס איינער פון די טיים מאגאזין'ס 100 מערסטע אייפלוסרייכסטע מענשטן פון עפאכע ליסטע, אין די 20'סטע יאר הונדערט.
אין 1989 האט ער ערלקערט א פאטווא פארארדענונג די הינריכטונג פון סאלמאן ראשדי פאר אפיקורסות.
זשאן יאזעף טראוואלטא (ענגליש: "John Joseph Travolta", געבוירן דעם 19טן פעברואר, 1954) איז אן אקאדעמי אווארד נאמינירטער, גאלדען גלאוב אווארד געווינער אמעריקאנער אקטיאר, טאנצער און זינגער.
ער האט אטעבלירט זיין קאריערע אלס א פירנדער האליוואד אקטיאר מיט באקאנטע פילמען אזוי ווי "פרייטיג צונאכטס פיווער" און "גריכנלאנד".
טראוואלטא'ס קאריערע האט ווידער אויפגעבליעט אין די 1990ער, שטאמענדיג פון זיין ראלע אין דער באקאנטן פילם "פאלפ פיקשען".
א דובלין פייער בריגאדע לעשאויטא
א לעשאױטאָ אָדער לעשמאַשין איז א ספעציעלער לאסטאויטאָ וואס טראנספארטירט פֿייערלעשער אינאיינעם מיט זייערע געצייג צו פייערן.
א טאנק און א פאמפע.
צו לעשן א פייער דארף מען האבן א סאך וואסער וועלכע ווערט געפיטערט דורך א פייער הידראנט אין א שטאט אדער אן אזערע (א מאל א שווימבּאַסיין) אין פארווייטערטע ערטער. דער פאמפע אױטאָ איז די וויכטיגסטע זאך צו באקעמפן א פייער ווייל דער אױטאָ דינט אלס דער פאמפ צו טרייבן דאס וואסער פון ווי אימער דאס קומט צו דער פייער. אין דער אױטאָ איז פאראן א גרויסער טאנק וועלכע אנטהאלט געווענליך טויזנט גאלאנען וואסער.
דער טאנק איז וויכטיג פאר צוויי סיבות. ערשטנס דארף דער אױטאָ שטענדיג זיין פול מיט וואסער אין פאל מען דעגרייכט א פייער און עס איז נישט פאראן קיין באלדיגע קוואל פון וואו צו נעמען וואסער אדער ווען די פייער לעשער ווילן לעשן א קליינע פייער צו וועלכע עס פעלט נישט אויס קיין סאך וואסער און עס איז א שאד די צייט צו גיין אויפדרייען א פייער הידראנט. דער טאנק ווערט אויך גענוצט אלס א פארמיטלער צווישן דעם וואסער קוואל און דאס וואסער וואס ווערט ארויסגעפאמפט פון דעם אויטא.
די פייער הידראנט אויף דער גאס איז א קוואל פון וואסער און ווען מען דרייט דאס אויף קומט ארויס וואסער אונטער דריק גענוי ווי ווען מען עפנט אויף א וואסער קראן. אבער דאס וואסער איז ווייט פון גענוג קראפטיג עס זאל קענען גענוג שנעל דורכגיין לאנגע שלויכן עס זאל זיין גענוג צו לעשן א גרויסע פייער. צו דעם פארלאנגט זיך א שטארקע פאמפ וועלכע ליגט אריינגעבויט אין יעדן לעשאױטאָ. דער פאמפ שלעפט אריין וואסער אינעם טאנק און פון דארט ווערט עס ארויסגעפאמפט צו די שלויכן. כדי דאס זאל ארבעטן גענוג שנעל פעלט זיך אויס א וואסער טאנק ווייל דאס פארקירצערט די לאנגע וועג וואס דאס וואסער דארף גיין דורכדעם וואס עס דינט ווי א נייע וואסער קוואל.
נאך א סיבה פארוואס מוז האבן א וואסער טאנק איז וויבאלד געווענליך וועלן די פייער לעשער דארפן עטליכע שלויכן צו באקעמפן דעם פייער פון עטליכע זייטן און דאס דארף קענען געטאן ווערן פון איין אױטאָ און דאס איז נאר מעגליך אויב עס איז פאראן א וואסער טאנק וועלכע סופלייט דאס וואסער פאר אלע שלוכן.
דאס וואסער פאמפ איז זייער א קראפטיגער פאמפ וועלכע זיצט אינעם פאדערשטן טייל פונעם אױטאָ אונטער די בענק ווי די פייער לעשער זיצן. דער פאמפ פארמאגט אן אייגענע דיזל מאטאר וועלכע גיט אים א שטארק טרייב קראפט אויף אזוי ווייט אז דאס וואסער וועלכע שטראמט ארויס פון די שלויכן קען אוועקבלאזן א מענטש און אמאל אויסשיסן א פענסטער.
פונעם טאנק זענען פאראן געווענליך 10 עפענונגן פון וועלכע עס קענען ארויסגעצויגן ווערן מערערע האוזעס לויט וויפיל עס פעלט זיך אויס צו באקעמפן דעם פייער. די האוזעס ווערן אנגערופן וואסער ליניעס און דאס ווערט קאנטראלירט דורך א ספעציעלע קאנטראל צענטער וועלכע געפינט זיך אויפ'ן דאך פונעם אױטאָ. ווען א פייער אויטא דעגרייכט א פייער סצענע וועלן די סערוויס מענער אנהייבן ארויסציען עטליכע וואסער ליניעס לויט וויפיל זיי טראכט זיי וועלן דארפן. דער קאנטראלירער וועט באלד ארויפשפרינגן אויפ'ן דאך און עפענען דעם וואלוו און קאנטראלירן די ליניעס לויט דער פארלאנג פון וואסער וואס זיי דארפן האבן. איין ליניע וועט גענוצט ווערן צו שפריצן פון די גאס און וועט דארפן א שטארקע פרעשור פון גאר אסאך וואסער און א צווייטע ליניע וועט גענוצט ווערן דורך א גרופע וועלכע שפאצירט אריין אין די געביידע און דארפן ווייניגער פרעשור ווייל זיי דארפן א בעסערע קאנטראל צו זען ווי זיי האלטן מיט'ן פייער קאמף.
אויסער די וואסער טאנק איז פאראן א צווייטע טאנק וועלכע אנטהאלט 20 גאלאנען פון א ספעציעלע פאום וועלכע ווערט גענוצט צו באדעקן פארשידענע פליסיגע כעמיקאלן וועלכע קענען אויפרייסן ווען עס ווערט אויפגעהיצט. אין אן אויטא פייער נוצט מען געווענליך די סארט פאום צו פארמיידן די פארשידענע כעמיקאלן וואס אן אויטא פארמאגט פון אויפרייסן. עס זענען פאראן צוויי ערליי פאום סארטן וועלכע ווערן גערופן קלאס עי. און קלאס בי. דער פאום טאנק פארמאגט קלאס עי. פאום וועלכע ווערט מער אפט גענוצט און די קלאס בי. פאום ווערט געהאלטן אין א ספעציעלע קאמפארטמענט פאר ווען עס וועט אויספעלן.
עס זענען פאראן פארשידענע וואסער ליניעס פון פארשידענע שלויך גרויסקייטן און ווייטקייט. ווען די פייער לעשער קומען אן צו א פייער סצענע וועלן זיי דארפן אנאליזירן וואספארא סארט פייער דאס איז און וועלכע וואסער ליניעס מען דארף ארויסשלעפן דערצו. אין רוב פעלער וועלן זיי נוצן די וואסער ליניע וועלכע זיי רופן קראוסלעי האוז וועלכע איז 1.5 אינטשעס אין דיאמעטער דיק און 200 מעטער לאנג. די קראוסלעי האוז איז גוט פאר רוב פייערן און טרייבט ארויס 95 גאלאנען וואסער פער מינוט וועלכע איז נישט צו שטארק און נישט צו שוואך. פאר א קלענערע פייער וועלן זיי נוצן א האוז וועלכע איז נאר איין אינטש אין דיאמעטער וועלכע ווערט גערופן א בוסטער ליניע. די שטערקסטע וואסער ליניע איז א האוז פון 3 אינטשעס אין דיאמעטער וועלכע טרייבט ארויס טויזענט גאלאנען וואסער פער מינוט און ווערט גענוצט צו שפריצן פון די גאס אויף א גרויסע פייער.
רוב וואסער ליניעס דארפן באהאפטן ווערן דורך די פייער לעשער ווען זיי קומען אן צו די סצענע. כדי צו שפארן צייט אין א פייער איז פאראן עטליכע גרייטע וואסער ליניעס וועלכע ליגן ארומגעדרייט און די פייער לעשער קענען דאס באלד נוצן. די ליניעס האבן א קראפט פון 250 גאלאנען פער מינוט אבער זיי זענען נישט גענוג לאנג און די פייער לעשער וועלן באלד דארפן באהעפטן אנדערע לאנגע וואסער ליניעס.
א באזונדערע וואסער ליניע ווערט גענוצט צו ברענגן דאס וואסער פון א פייער הידראנט. די האוז דערצו איז 5 אינטשעס אין דיאמעטער און איז 100 פיס לאנג. געווענליך וועלן די פייער לעשער ברענגן דער אױטאָ נאנט צו די פייער הידראנט זיי זאלן נישט דארפן ציען מער שלויכן וואס געדויערט צייט. אבער אין א ספעציעלע קאמפארטמענט האבן זיי 25 און 50 פיסיגע האוזעס וועלכע זענען געמאכט פאר דעם צוועק אין פאל דער אױטאָ קען נישט גיין גענוג נאנט.
דער לייטער.
דער לייטער אױטאָ איז וויכטיג ווען מען דארף באקעמפן א פייער אין א געביידע וועלכע איז מער ווי איין שטאק. אין שטאטישע פייערן וועט מען געווענליך באלד ברענגן א לייטער אױטאָ וויבאלד רוב הייזער זענען מער ווי איין שטאק. אבער אין פארווייטערטע שטעטלעך און ווילעדזשעס וועט מען דאס נאר ברענגן אויב מען דארף דאס האבן.
די לייטער הייבט זיך און נידערט דורך א פיסטאן וועלכע איז א שלויך וואס זיצט אין א צווייטער שלויך און ציט זיך ארויס פון דארט. דאס ארבעט מיט היידראליק פליסיקייט וועלכע שטראמט אריין דורך א פאמפ און שטופט ארויס דער אינעווייניגסטער שלויך וואס ציט אויס דעם לייטער. יעדע פיסטאן פארמאגט א וואלוו וועלכע האלט אפ די פליסיקייט פון צוריק ארויסרינען. ווען מען וויל צוריק אראפנידען די לייטער וועט מען עפענען דעם וואלוו אביסל און די פליסיקייט ווען צוריק אריינרינען אין איר ספעציעלן טאנק און די לייטער וועט זיך צוריק איינציען.
די לייטער ווערט אפערירט דורך דריי טיילן. די ערשטע איז די הויפט פיסטאן וועלכע ציט אויס די לייטער ווי מיר האבן יעצט דערמאנט. די צווייטע איז א פאר פון צוויי קליינע פיסטאנס וועלכע הייבן די לייטער ארויף און אראפ, און דריטענס איז פאראן א באזונדערע מאטאר וועלכע דרייט די גאנצע פלאטפארמע אויף וועלכע די לייטער זיצט פון רעכטס צו לינקס. די פייער לעשער דארפן כאטש איינמאל א וואך פרובירן די לייטער אויב אלעס ארבעט געהעריג און דאס איז א טייל פון א איבונגן פראגראם.
אינעם לייטער לויפט א 3 אינטשיגע האוז וועלכע איז די איינציגסטע וואסער ליניע פון דעם לייטער אױטאָ. די ליניע האט א דיאמעטער פון דריי אינטשעס און טרייבט ארויס טויזנט גאלאנען וואסער פער מינוט און ווערט גענוצט צו שפריצן פון דער הייך אויף אראפ וועלכע איז א גוטע מיטל צו דערשטיקן א פייער.
ווען די לייטער ווערט אויסגעצויגן דארף דער אױטאָ באפעסטיגט ווערן אין פלאץ וועלכע ווערט געטאן דורך צוויי אוטריגערס וועלכע זענען ווי צוויי באזונדערע פיס וועלכע ווערט גענוצט ביי רוב לאסט אויטאס וועלכע האבן לייטערס אדער שלעפ עקוויפמענט. דער גאנצער פראדעצור פון קאנטראלירן די לייטער און די אוטריגערס ווערט געטאן דורך א קאנטראל צענטער און איינער דארף דארט זיצן די גאנצע צייט.
פאס זייער.
דאס איז א אייזערנע זייער וועלכע ווערט געלייגט אונטער די הויז וועלכע ווערט גענוצט צו ברענגען וואסער פון אן אזערע אדער סווימינג פול און פילטערט אויס די שמוץ עס זאל נישט אריינגיין אין די וואסער ליניע און פארלאנגזאמען די וואסער סופליי אדער שעדיגן דעם מאטאר.
נעזלעך.
עס זענען פאראן פארשידענע ערליי נאזעלס (עק טייל פון א האוז פון וואו דאס וואסער קומט ארויס) געוואנדן לויט די סיטואציע. עס איז פאראן אזעלכע וואס צעשפרייטן דאס וואסער און אנדערע וואס שיקן דאס וואסער אין א גלייכע שטארקע שטראם. עס איז אויך פאראן א ספעציעלע נאזעל וועלכע מאכט א נעפל פון וואסער און ווערט גענוצט אין פארשידענע עקסטרעמע וועטערס.
דער שוים אינדוקטאר.
דאס איז א ספעציעלער נאזעל וועלכע ווערט גענוצט צו שפריצן וואסער און פאום אין די זעלבע צייט. די נאזעל האט צוויי עפענונגן און דאס וואסער און פאום מאטריאל ווערט געפיטערט דורך צוויי באזונדערע האוזעס וועלכע קומען אריין אונטער איר.
אנדערע געצייג.
א רייע העק ליגן אין א באזונדערע קאמפארטמענט. די העק ווערן גענוצט צו ברעכן ווענט און אויפרייסן טירן און אפפליקן שיטראק און די דאך כדי די פייער לעשער זאלן קענען צוקומען איבעראל און זיכער מאכן אז אלע פייער איז דערשטיקט.
אלע לעשויטאָס אפארמאגן א אי-עם-עס קאמפארטמענט וואו זיי האלטן אלע געצייג וואס אן אמבולאנס האט, אריינגערעכנט א דיפיברילעיטאר, אקסיגן טאנק, און א טראומא דזשאמפ קיט.
עס זענען פאראן אלע סארט צווענגלעך און רענטשעס וועלכע ווערן גענוצט אויפצודרייען און פארמאכן די האוזעס און פייער הידראנט. אין א באזונדערע קאמפארטמענט ליגן די ספעציעלע געצייג וועלכע ווערט גענוצט אויפצושניידן אן אויטא אין פאל פון אן עקסידענט. די סארט געצייג ווערן גערופן "Jaws of Life" און עס וואלט גענוצט א באזונדערע ארטיקל צו עקלערן צו וואס און וויאזוי מען נוצט אט די אלע געצייג און מאשינען.
איינע פון די קאמפארטמענטס אנטהאלטן פארשידענע ערליי פענס וועלכע ווערן גענוצט ארויסצובלאזן רויך פון צימערן כדי די פייער לעשער זאלן קענען אונטערזוכן דאס פלאץ. איינע פון די פענס איז א ספעציעלע פרעשור פען אין וועלכע מען באהעפט א האוז און די רויך גייט ארויס פון דארט אונטער פרעשור.
די אויטאָס פארמאגן אויך ספעציעלע דעק מאטריאל וועלכע די פייער לעשער וועלן נוצן צו באדעקן מעבל און אנדערע טייערע געצייג אין א הויז א שטאק אונטער א פייער פון וועלכע עס וועט אראפרינען שטויב, מאטריאל, און וואסער.
נאך זאכן וואס ליגן דארט זענען: שטריק צו קריכן, צוויי סארט לייטערס וועלכע הענגן אין די זייטן, טשעין סאו צו שניידן א דאך, א פשוט'ע פייער עקסטינגווישער צו פערלעשן קליינע פייערן, און א בעקבאורד וועלכע ווערט גענוצט צו פירן פארוואונדעטע מענטשן וועלכע קענען נישט גיין אויף די אייגענע פיס.
אלע קאמפארטמענטס האבן נומערן און אלע פייער לעשער דארפן וויסן אויסעווייניג ווי יעדע סארט געצייג ליגט מען זאל דאס נישט דארפן זוכן ווען מען דארף דאס האבן. די קאמפארטמענטס זענען ספצעיעל געבויט לויט די געצייג און עקוויפמענט וואס ליגט דארט עס זאל זיין גרינג ארויסצונעמען און אריינלייגן.
א זיץ פאר יעדן.
לעשאויטאָס זענען געבויט צו טראגן א סאך סערוויס מענער צו אן עמערגענץ ארט. אין א געווענליכע סצענע וועלן קומען עטליכע אויטאָס מיט צענדליגער סערוויס מענער. דער אויטאָ האט פלאץ פאר יעדן מיט אירע דזשאמפ זיצן וועלכע געפינען זיך אין די צווייטע רייע פון דעם פאדערשטן טייל פון טראק. אין די ערשטע רייע זיצן דער שאָפער און דער פייער קאָמאַנדיר.
דער שאָפער דארף קענען די מלאכה ווייל אזא שווערער אויטאָ (דארט ליגט טויזענט גאלאנען וואסער און גאר שווערע עקוויפמענט) קען זיך נישט גרינג אפשטעלן איינעמאל עס פארט שנעל. ווער רעדט נאך פון פארמיידן עקסידענטן צו וועלכע זיי דארפן זיין געווארענט. אויב אן אויטא זאל זיך צוזאמענקראכן מיט א לעשאויטאָ וועט דאס זיין א מערדערישער אקצידענט. דער דרייווער איז דער קאנטראלירער פון די וואסער ליניעס און ער קאמיוניקירט מיט די סערוויס מענער דורכאויס די גאנצע סצענע.
יעדער אויטאָ טראגט א קעפטעין וועלכער איז דער באפעל געבער פאר די סערוויס מענער. ווען מען דעגרייכט א פייער סצענע וועט דער קעפטעין אנאליזירן דעם פייער און באפעלן די סערוויס מענער וואס צו טאן. דער קעפטעין בלייבט די גאנצע צייט נעבן דער אויטאָ און איז פארבינדן מיט די סערוויס מענער דורך די ראדיא אין וועלכע ער הערט די סיטואציע און גיט ווייטערדיגע באפעלן. דער קעפטעין איז א לאנג יעריגער פייער עקספערט און טראגט די אחריות פון אלע זיינע סערוויס מענער זיי זאלן נישט געשעדיגט ווערן און אויב יא וויאזוי מען זאל דאס באהאנדלן.
לאנגוואוד הויז, דאס פלאץ פון נאפאלעאן'ס טורמע
סאנט העלענע איז אן אינדזל אינעם דרום אטאלאנטישן אקעאן וואס געהערט פארן פאראייניגטן קעניגרייך, אמאליגע צייטן איז דאס געווען גאר א סטראטעגישער אינזל, וואס דורך דארט האט מען קאנטראלירט אלע שיפן וועלכע זענען געפארן צו אזיע, און צוריקגעקומען מיט סחורה פון אינדיע, שפעטער ווען מען האט געגראבן דעם סועץ קאנאל האט סאנט העלענע פארלוירן איר וויכטיגקייט.
אין סאנט העלענע וואוינען היינט בערך 7000 מענטשן, די הויפטשטאט איז זשעימסטאון.
אין סאנט העלענע געפינט זיך אויך דאס הויז אין וועלכן נאפאלעאן באנאפארטע איז געווען איינגשפארט, און דארטן געשטארבן. דאס איז איז פלאץ פאר טוריסטן.
דאס ווארט כּלל־שפּראַך, כּלל־ייִדיש אדער סטאַנדאַרט־ייִדיש באציט זיך צו דער יידישער קארעקטן אויסלייג און ארויסרייד צו סיי וואסערע יידישן דיאלעקט לויט די כללים פון ייווא.
דער אנגענומענער סטאנדארט ייִדיש איז הײַנט באנוצט ווייניגער ווי דער אלגעמיינער אידיש, אבער וויבאלד דאס איז מער דקדוק דורכגעטאן לערנט מען איר בעיקר צװישן סטודענטן אין די אוניווערסיטעטן, און איז באנוצט אין זייערע ביכער.
א קאמין איז אן ארט ווו מען מאכט א פייער צו הייצן א הויז אין דעם ווינטער.
דער אלטמאדישער קאמין איז נאך היינט די אפיציעלע הייצונג אין אסאך הייזער אין די ארימע וועלט אבער אויך דאס איז שוין געווען אן אויסטרעף און בעפאר דעם קאמין האט יעדער געטאן וויאזוי עס האט פארשטאנען.
דער קאמין איז איינגעשטעלט געווארן אין רוב הייזער בערך 800 יאר צוריק לויט די אפשאצונגן פון היסטאריקער. דער געדאנק פון א קאמין איז געווען אז עס האט ארויסגעטראגן די רויך און פייער אפפאל צו א קוימען (טשימעני) וועלכע איז ארויפגעבויט געווארן הויך ארויף העכער'ן דאך.
די ערשטע קאמינען זענען געווען ווי דריי זייטיגע שאכטלעך וועלכע זענען געשטאנען אויף פיר פיסלעך און זענען געווען געמאכט פון שטיין אדער אייזן. עס האט פארמאגט א ספעציעלע ארומגענומענע טאץ אין וועלכע די ברענשטאף איז אריינגעשטעלט געווארן און די היץ איז ארויסגעקומען פון די פערטע זייט און פון לעכער ארום און ארום. שפעטער האט מען דאס אנגעהויבן אריינבויען אין די ווענט פון די הייזער אזויווי אונז זעען מיר היינט אין טייל הייזער. אויסער וואס עס איז שענער און באקוועמער האט עס אויך ארויסגעגעבן מער היץ צו די הויז ווייל די דריי שטיינערנע ווענט האבן אויסגעשפיגן די היץ און ווייניגער היץ איז ארויס פון די קוימען.
מער סאפיסטיקירטע הייזער האבן איינגעשטעלט מערערע רערן (דאקטס) ארום דעם הויז וועלכע זענען געקומען דירעקט פון דעם קאמין און האבן פארמאגט לעכער פון וועלכע עס איז ארויסגעקומען היץ. דאס האט געשפארט די ארבעט צו מאכן מער פייער וויבאלד נאך ווייניגער פייער איז ארויף צו די קוימען און מער צימערן האבן געקענט געהייצט ווערן אויפאיינמאל.
אלע קאמינען האבן געפאדערט מען זאל רייניגן די קוימען יעדע שטיק צייט פון די אנגעזאמעלטע סאזשע (שווארצער פייער אפפאל) וואס האט זיך דארט אנגעזאמעלט. דאס איז געווען א שמוציגע ארבעט אבער איז געווען קריטיש וויכטיג ווייל אויב מען האט דאס נישט גערייניגט האט זיך מיט דער צייט אנגעזאמעלט אסאך שמוץ און האט בלאקירט די עפענונג און די גאנצע הויז איז געווארן פאררייכערט פון די פייער.
צענטראלע הייצונג
הייסע לופט סיסטעם
הייסע וואסער סיסטעם
סטים סיסטעם
עלעקטריק הייצונג סיסטעם
היץ פאמפ
א צענטראל־הייצונג סיסטעם איז טייטש אז א גאנצע הויז ווערט געהייצט דורך איין צענטראלע הייצונג אפאראט וועלכע צעשפרייט די היץ דורך דאקטס וועלכע גייען ארום די הויז.
די סארט הייצונג איז אויסגעטראפן געווארן בערך 200 יאר צוריק און איז געקומען אין פארשידענע פארמאטן. די ערשטע געלונגענע אזא סיסטעם איז אויסגעטראפן געווארן אין בריטאניע אין 1816 און האט גענוצט די ענערגיע אויפצוקאכן הייסע וואסער וועלכע האט צירקולירט אין רערן. א צווייטע געלונגענע סיסטעם איז אויסגעטראפן געווארן אין אמעריקע אין 1835 וועלכע האט גענוצט ווארימע לופט און אין 1850 האט מען אויסגעטראפן די סטים הייצונג סיסטעם.
היינטיגע צענטראלע סיסטעמען געבן הייצונג פון א צענטראלן אויוון צו א גאנצן הויז, געביידע, אדער עטליכע געביידעס. רוב גרויסע צענטראלע סיסטעמען נוצן הייסע וואסער אדער סטים וועלכע ווערט פארשפרייט אין די רערן. רוב הייזער אין אמעריקע נוצן אזעלכע סיסטעמען און דאס זעלבע איז מיט רוב אפיס געביידעס, האטעלן, און אפילו קאמפלעקסן פון עטליכע געביידעס ווי שאפינג צענטערס.
צענטראלע הייצונג סיסטעמען אין אמעריקע ווערן געברענט דורך אויל, אדער קוילן. די ברענשטאף סופלייעט א פייער וועלכע הייצט מאטעלענע טיילן וועלכע הייצן ווייטער דאס וואסער, סטים, אדער לופט וועלכע צירקולירט אין די רערן. די אלע סיסטעמען ווערן קאנטראלירט דורך א טערמאסטאט וועלכע צינדט אן די הייצונג איינמאל די טעמפעראטור גרייכט די היץ אויף וועלכע עס איז אנגעשטעלט.
אלע צענטראלע סיסטעמען שיקן דאס געהייצטע וואסער אדער פארע צו ראדיאטארן וועלכע זענען ווי א שאכטל מיט עטליכע אפטיילונגען דערין וואו די היץ אדער וואסער צירקולירט ארום און ארום. די ראדיאטארן פארמאגן אלע איין קליינע עפענונג וועלכע קען געעפענט ווערן ארויסצולאזן לופט כדי צו רעגולירן דעם סיסטעם.
די סארט סיסטעמען זענען אין פאקט די בעסטע הייצונג ווייל די רערן וועלכע לויפן ארום דעם הויז, ווערט דאס הויז געהייצט פון אינעווייניג און אלע ווענט און דעכער זענען באשיצט פון דער דרויסנדיגער קעלט, שפארנדיג אסאך ענערגיע. ספעציעל איז וואסער גוט ווייל דאס געהייצטע וואסער בלייבט ווארעם אפילו נאכדעם וואס די סיסטעם לעשט זיך אויס און אזוי דארף מען נוצן ווייניגער ענערגיע.
הייסע לופט סיסטעם איז א וועג פון הייצן א הויז דורך צעשפרייטן ווארימע לופט ארום די הויז דורך דאקס.
סיסטעם סארט 1.
די מער פשוט'ע ווארימע לופט סיסטעמען באשטייען פון א פייער שאכטל וועלכע באקומט איר ענערגיע פון גאז, אדער עלעקטריק און צעשפרייט די ווארימע לופט אין דאקטס וועלכע זענען אויסגעשפרייט ארום די הויז. די לופט ווערט אריינגעצויגן אדער פון די גאס אדער פון די הויז זעלבסט. די סארט סיסטעמען מוזן זיין אראפגעשטעלט אונטער'ן הויז כדי צו פארזיכערן א גוטע לופט צירקולאציע.
דער ערשטער פראבלעם מיט אזא סיסטעם איז די לופט זעלבסט וועלכע איז זייער טרוקן און מאכט סטאטיק די גאנצע הויז. אבער געוויסע סיסטעמען האבן א לעזונג דערפאר און נוצן וואסער אינעם סיסטעם און יעדעס ביסל לופט גייט דורך די וואסער נאכ'ן אנגעהייצט ווערן וואו עס נעמט אויף אביסל פייכקייט. אבער דער פראבלעם בלייבט אפילו מיט דעם און די אטמאספערע אין א הויז וואס איז געהייצט מיט אזא סיסטעם איז נישט אזוי אנגענעם ווי א הויז וועלכע איז געהייצט מיט א וואסער סיסטעם.
נאך א פראבלעם מיט די סארט הייצונג איז די אומסטאבילקייט פון די ווארימקייט. לופט קען מען נישט איינטיילן וואו צו גיין און עס וועט זיך אליינס מאכן דעם וועג ארויס לויט איר מאס און איין צימער וועט ווערן ווארימער ווי די צווייטע. אויסער דעם דארף מען האבן גרויסע דאקטס כדי עס זאל קענען קומען גענוג לופט און זיי דארפן זיין גוט ארומגענומען ווייל אביסל קעלט פון אינדרויסן קען גרינג קאלט מאכן די לופט.
סיסטעם סארט 2.
די צווייטע סארט ווארימע לופט סיסטעם איז די צענטראלע עיר קאנדישן סיסטעם וועלכע גוט אויך הייצונג און איז אריינגעבויט אין זייער אסאך הייזער. די סארט סיסטעם נוצט א פען וועלכע צווינגט די לופט צו גיין פאראויס און איז בעסער קאנטראלירט. די סיסטעמען נוצן פילטערס צו רייניגן די לופט וועלכע עס ציט אריין און טייל פון זיי נוצן גאר שטארקע פאמפס וועלכע קענען שיקן די לופט אפילו אין קליינע דאקטס.
די סארט סיסטעמען האבן די זעלבע חסרונות ווי פריער דערמאנט מיט'ן אויסנאם אז עס נוצט א פאמפ צו שיקן די לופט און מאכט דאס בעסער צירקולירן. דער הויפט מעלה פון אזא סיסטעם איז אז די איין סיסטעם טוט די הייצונג און אפקילונג פאר'ן גאנצן יאר.
הייס וואסער סיסטעם איז א וועג פון הייצן א הויז דורך הייצן וואסער אין א פוירנעס און דאס ארומשיקן אין רערן דורך די קראפט פון גראוויטי.
אמאל.
דער קאנצעפט פון הייס וואסער סיסטעמען גייט צוריק זייער לאנג ווען מען האט אין געוויסע פלעצער וואו עס איז פאראן נאטורליכע ווארימע ספרינג וואסער גענוצט די וואסער פאר הייצונג. דאס וואסער איז נאר איינמאל גענוצט געווארן ווייל נאכ'ן צירקולירן די גאנצע הויז איז עס געווארן קאלט און עס איז געגאנגען אין אפלויף גענוי ווי אונזערע קראנען. די סארט סיסטעמען האבן נישט גענוצט קיין פאמפ נאר די רערן זענען געווען אויסגערעכנט לויט די גראוויטי טבעיות און דאס וואסער האט צירקולירט פון זיך אליינס.
מאדערנע וואסער סיסטעמען פארמאגן א בוילער וועלכע הייצט אויף דאס וואסער צווישן 140 און 180 דעגרי פארנהייט און דאן ווערט דאס וואסער צירקולירט ארום די הויז און גייט אריין אין ראדיאטערס וועלכע געבן ארויס די היץ אין די צימערן. אויך אין די סארט סיסטעמען זענען פאראן טייל אין וועלכע דאס וואסער צירקולירט דורך גראוויטי אדער לופט דרוק אבער רוב היינטיגע הייסע וואסער סיסטעמען נוצן יא א פאמפ וועלכע קאנטראלירט בעסער די קראפט פון דאס וואסער.
סיסטעם סארטן.
עס זענען פאראן צוויי ערליי סיסטעמען, איינס איז אן איינצעלע רער סיסטעם אין וועלכע אלע געהייצטע וואסער גייט אריין אין איין הויפט רער און פון דארט ווערט עס צעשפרייט צו אלע ראדיאטארס און דאן פליסט עס צוריק אריין אין די זעלבע רערן. דער פראבלעם מיט אזא סיסטעם איז אבער אז דאס וואסער ווערט אפגעקילט אויפ'ן וועג אין די רערן און די צימערן וועלכע געפינען זיך ווייט פונעם פוירנוס באקומען נישט די זעלבע מאס היץ ווי די נענטערע סיסטעמען.
די צווייטע סארט סיסטעם איז פיל בעסער פון דעם און פארמאגט צוויי רערן ליניעס. עס איז פאראן א הויפט רער וועלכע צעשפרייט דאס וואסער צו אלע ראדיאטארס און דערנאך איז פאראן נאך א רער סיסטעם וועלכע שיקט צוריק דאס וואסער צו די פוירנוס און ווערט נאכאמאל געהייצט. אין אזא סיסטעם וועט יעדעס ביסל וואסער אנקומען צו יעדע עק פון די הויז ווייל עס נוצט א בעסערע צירקולאציע סיסטעם און ווערט נישט אפגעקילט אזוי שנעל.
אין ביידע סארט סיסטעמען מוז זיין א רעזערוו טאנק פון הייסע וואסער וועלכע דארף זיין גרייט צו קענען סופלייען די סיסטעם ווען עס פעלט אויס מער וואסער. די טאנקן זענען אנגעפילט מיט 50 פראצענט צוזאמענגעדרוקטע לופט וועלכע שטופט ארויס דאס וואסער ווען עס לאזט נאך די פלוס אין די רערן.
א פארע סיסטעם איז א וועג פון הייצן א הויז דורך צירקולירן הייסע וואסער פארע אנשטאט דאס וואסער זעלבסט.
סיסטעם 1.
די ערשטע סארט איז אן איינצעלע רער סיסטעם אין וועלכע די פארע קומט אריין און גייט אויך צוריק צו דער סיסטעם. עס ווערט גענוצט גראוויטאציע דאס זאל פאסירן און א קליינע טייל קומט ארויס פון די לעכער וועלכע די ראדיאטארס פארמאגן. די סארט סיסטעם איז זייער ביליג און א גרויסע צאל הייזער פארמאגן דאס נאך היינט.
סיסטעם 2.
א צווייטע סארט פארע סיסטעם איז די וועפאר סיסטעם וועלכע באשטייט פון א צוויי רער סיסטעם און די פארע קומט ארויס פון א ווענטיל און גייט אריין אין די ראדיאטארס וואו עס ווערט דערשטוקט און ווערט אריינגעצווינגן אין די אפפאל רערן וועלכע גייען צוריק צום בוילער און די לופט דערפון וועפט אויס דורך ספעציעלע לעכער וועלכע מיר רופן ווענטס. אזא סיסטעם איז טייערער אבער עס שפארט אסאך ענערגיע ווייל די פארע צווינגט זיך אליינס צו צירקולירן ווייטער און אזוי דארף די בוילער זיך אנצינדן ווייניגער.
סיסטעם 3.
די דריטע סארט פארע סיסטעם איז די זעלבע ווי די צווייטע נאר נוצט א וואקיום סיסטעם צוריק אריינצושלעפן די לופט פון די ראדיאטארס וואס מאכט אז אלע לופט זאלן צירקולירן גאר שנעל ארום אין ארום. אין דער סארט סיסטעם איז פאראן א ווענטיל ביי יעדן ראדיאטאר וועלכע פארהאלט די פארע אינעווייניג.
די מעלה פון אזא סיסטעם איז אז מען קען שטעלן די צענטראלע סיסטעם אויפ'ן זעלבן שטאק און אפילו א שטאק העכער ווייל די פארע וואס קומט צוריק ווערט אריינגעצויגן דורך וואקיום און עס ווערט נישט גענוצט קיין גראוויטאציע בכלל.
אן עלעקטרישע הייצונג סיסטעם איז א וועג פון הייצן א הויז דורך נוצן עלעקטראנישע בעיסבאורדס וועלכע גיבן ארויס היץ וואס ווערט פראדוצירט דורך עלעקטרישער ענערגיע.
עלעקטרישע הייצונג איז היינט זייער אויפגעכאפט ספעציעל אין פלעצער וואו יעדעס ביסל ארט איז פארנומען און די סארט סיסטעם נוצט נישט אויף קיין פלאץ בכלל. עלעקטריק הייצונג איז אן איינצעלע אזויגערופענע בעיסבאורד וועלכע ווערט געהייצט דורך עלעקטריק ענערגיע גענוי ווי יעדע אנדערע עלעקטריק מאשין וועלכע נוצט היץ.
מעלות און חסרונות.
עלעקטרישע הייצונג האט די מעלה אז מען קען דאס קויפן אין פארשידענע פארמאטן און מען דאס שטעלן וואו אימער מען וויל. מען קען עס שטעלן נעבן א פענסטער, נעבן א טיר, אדער סיי וואו עס פעלט אויס. אפילו א הויז וואס איז געהייצט דורך א צענטראלע סיסטעם קען מען שטענדיג צוקויפן א בעיסבאורד אין א צימער וואו עס איז נישט גענוג ווארים.
עלעקטרישע הייצונג איז זייער טייער אין רוב שטעט וואו אויל און גאזאלין איז ביליגער. אין געוויסע שטעט וואו עלעקטריק איז ביליג לוינט זיך יא צו נוצן עלעקטריק הייצונג אבער עס וועט האבן די זעלבע חסרונות ווי א הייסע לופט סיסטעם וועלכע מאכט די לופט זייער טרוקן.
א היץ פאָמפע איז א פארגעשריטענער הייצונג און קילונג סיסטעם וועלכע איז נאר געאייגענט פאר הייזער וועלכע געפינען זיך אין שטעט וואו עס ווערט נישט צו קאלט אין די ווינטער.
די היץ פאמפע הנוצט א פאמפע מיט צענדליגער ווענטילאציעס וועלכע פארמאגן יעדע איינע א ספעציעלע רעפרידזשענט וואס איז ווי דינע רערן מיט א געוויסע כעמיקאל דערין. די כעמיקאל איז קאלט און דערפאר ציט עס אריין, מיט די כוח פון די פאמפ, נאר ווארימע לופט. די לופט ווערט דאן געשיקט צו א קאמפרעסאר וועלכע צעדרוקט עס זייער שטארק וואס טוט דאס מאכן הייסער. דערנאך ווערט די הייסע לופט ווייטער פארשפרייט איבער די הויז און אזוי גייט עס ארום און ארום. דאס זעלבע טוט עס אין דער זומער מיט קאלטע לופט און דעמאלט פליסט אריין אן אנדערע כעמיקאל אין די רעפרידזשענט וועלכע איז הייס און ציט אריין אין די ווענטילאציע נאר קאלטע לופט.
ווי געזאגט איז א היץ פאמפע נישט אינטערעסאנט אין א קאלטע ארט וואו די טעמפרעאטור גייט אראפ אונטער 28ºF ווייל דעמאלט איז נישט פאראן קיין ווארימע לופט און די פאמפע סיסטעם קען דאס נישט באשאפן. טייל הייזער פארמאגן עלעקטרישע הייצונג און אויך א היץ פאמפע און אזוי שפארן זיי זיך עלעקטריע ווייל די היץ פאמפע פארשפרייט בעסער די ווארימע לופט.
א יאפאנישער פייערלעשער ביים טרענירונג אויף א סימולירטע עראפלאן פייער
אַ פֿייַערלעשער אדער פֿייַער-קעמפֿער איז אַ ראַטעווער וואס ווערט טרענירט אין פֿייַערלעשעריי, בפרט צו לעשן געפֿערלעכע פֿייַערן וואס רעזיקירן לעבן, אייגנטומס און די אומגעבונג, און צו ראַטעווען מענטשן און בעלי חיים פֿון געפֿערלעכע סיטואַציעס.
דאס פארלאנג דער פֿייַערלעשער צו קענען ערשטע הילף און אויך די ארבעט פֿון אויפֿשניידן אויטאס אין פֿאל פֿון א שווערע אקצידענט.
רוב פֿייַערלעשער זענען אויך טרענירט צו העלפֿן אין פֿאל פֿון א נאטירלעכער קאטאסטראפע אינאיינעם מיט די פאליציי און די עמערגענץ רפואה דינסטן.
פֿייַערלעשער זענען געווענליך איינגעשטעלט דורך די לאקאלע רעגירונגען אלס א טייל פֿון דער עמערגענץ רעאקציע סיסטעם וואס יעדע שטאט ברויך האבן. אין קלענערע שטעטלעך זענען רוב פֿייַערלעשער וואלונטירן און קומען צו דער פייער סטאנציע ווען מען רופֿט זיי.
משכונות פארהאנדלונג איז א פראדעצור וועלכע ווערט געווענליך געטאן דורך א ספעציעלע אפטיילונג אין א פאליציי דעפארטמענט וועלכע זענען טרענירט צו פארהאנדלן מיט געפארפולע פארברעכער אין א משכונות סצענע.
משכונות פארכאפונג איז די שווערסטע קרימינאלע געשעעניש פאר די לאו ענפארסמענט אגענטורן וויבאלד עס לייגט אריין ציווילע מענטשן אין אן ערנסטע סכנה זייענדיג אונטער די הענט פון קאלטבלוטיגע מערדער און קענען יעדע ליאדע מינוט אומקומען דורך די אויסטויש פון פייער צווישן די פארברעכער און די פאליציי. די לאו ענפארסמענט אגענטורן פארמאגן ספעציעלע אפיצירן וועלכע זענען טרענירט צו פארהאנדלן מיט די פארכאפער, זען וואס זיי ווילן און אויסארבעטן א פלאן מיט די פאליציי וויאזוי צו ענדיגן די פארכאפונג אין פרידן און אויב אוממעגליך מיט די ווייניגסטע פאטאליטעטן וואס מעגליך.
די פאליציי זאגט אז רוב משכונות פארכאפונגן ענדיגן זיך אין פרידן ווען די פארכאפטע שפאצירן ארויס מיט די הענט אין די הייעך און די פארכאפער ווערן ארעסטירט. אבער נישט שטענדיג איז דאס דער פאל און די פאליציי איז געצווינגן צו שטורעמען די געביידע אדער הויז וואו די משכונות ווערן אויפגעהאלטן קעגן זייער ווילן. דער פארהאנדלער דארף טאן א מייסטער ארבעט צו האלטן רואיג די פארכאפער וועלכע זענען געווענליך נערוועז און אליינס דערשראקן צום טויט און אין דער זעלבער צייט פארשטיין וואס זיי ווילן און ווי ווייט זיי וועלן גיין דאס צו דערגרייכן.
נאר אויב דער פארהאנדלער קען נישט קומען צו קיין לעזונג דעמאלט וועט די פאליציי מאכ'ן פלענער וויאזוי צו שטורעמען די געביידע אין א סורפרייז.
א משכונות סיטואציע.
1) די פארכאפער ווילן באקומען עפעס אנגעהויבן פון געלט, זיכערהייט, פארלאזן דאס לאנד, און קען אנטהאלטן קאמפליצירטע פאליטישע צילן.
2) די פארכאפער מיינען נישט די משכונות נאר א דריטע פארטיי וועלכע זאל זיי צושטעלן עפעס אלס אן אויסטויש פאר די משכונות וועלכע זיי האלטן.
3) פארכאפער וועלכע ארבעטן נישט פאר זיך אליינס נאר זענען א סימבאלישע ווערט ווי עס איז געווען דער פאל מיט די באקאנטע 972' משכונות פארכאפונג אין מוניך, דייטשלאנד, אין וועלכע די געשעעניש האט געצילט די מדינת ישראל רעגירונג.
אין יעדע משכונות פארכאפונג איז פאראן דריי טריט וויאזוי די געשעעניש אנטוויקעלט זיך. די ערשטע טייל איז די ווילדע טייל וויאזוי די פארכאפער פארכאפן זייערע משכונות און טרעפן א גוטע פלאץ וואו זיי צו אקאמאדירן זיי זאלן נישט קענען געזען אדער געהערט ווערן פון די פאליציי. איינמאל די פאליציי אפיצירן זענען שוין באשטימט אויף זייערע ערטער און דער פארהאנדלער האט געמאכט קאנטאקט מיט די פארכאפער און זיי גיבן איבער זייער פארלאנג דעמאלט איז דער ערטשער טייל פאראיבער און מען גייט אריין אינעם צווייטן טייל וועלכע איז פארהאנדלן.
די פארהאנדלונג פראדעצור קען געדויערן פון 10 מינוט ביז עטליכע מאנאטן. די משכונות ווערן אינדערצווישן געהאלטן אויף די זעלבע ארט און די פאליציי מאכט קאנטאקט מיט די פארכאפער לויט וויאזוי די מצב אנטוויקעלט זיך. דער לעצטער טייל איז די ענדע וועלכע איז געווענליך אז די פארכאפער גיבן זיך אונטער אין פרידן און לאזן יעדן ארויס אומגעשעדיגט. אבער אמאל ענדיגט זיך דאס אנדערש ווען די פאליציי שטורעמט דאס פלאץ וואו די משכונות ווערן אויפגעהאלטן און שיסן די פארכאפער אדער ארעסטירן זיי. אמאל איז אויך פאראן א פאל ווען די משכונות באקומען זייערע פארלאנגן און ווערן געלאזט פריי מיט אן אויסגערעכנט'ן פלאן זיי שפעטער צו כאפן.
דער מצב מיט די משכונות טוישט נישט די פלענער פון די פאליציי און אפילו אויב איין משכון ווערט געשאסן דורך די פארכאפער גייען די פארהאנדלונגן ווייטער אן. אין די ענדע פון א משכונות דראמא קען פיל מאל זיין אז איינע אדער עטליכע פון די משכונות זענען טויט אדער שווער פארוואונדעט. אין אזעלכע פעלער איז דאס רוב מאל די ארבעט פון די פארכאפער וועלכע טוען די רציחות צו צייגן זייער ערנסטקייט אדער צו באשטראפן א משכון וועלכע פאלגט נישט זייערע רעגולאציעס. אין געוויסע פעלער קען דאס אויך זיין אן אומדירעקטן קרבן פון די פייער אויסטויש ווען די פאליציי שטורעמט די געביידע.
די פארכאפער.
די ערשטע זאך וואס דער פארהאנדלער טוט אין א משכונות פארכאפונג איז געוואויר צו ווערן ווי מער אינפארמאציע איבער די פארכאפער און זייערע מאטיוון. נאכדעם וואס מען באטראכט די פערזענליכע אינפארמאציע פון די פארכאפער פרעגט זיך די פראגע פארוואס האט יענער פארכאפט משכונות. עס קען זיין עטליכע סיבות דערצו. רוב משכונות פעלער פאסירט דורך א פארברעכער וועלכע פארכאפט משכונות נאכדעם וואס ער זעט אז ער איז אויף צרות און ער איז צעמישט און נערוועז און פארכאפט איינס אדער עטליכע מענטשן אלס א מיטל זיך צו באשיצן פון די פאליציי וועלכע יאגן אים נאך. אין אזא פאל איז דאס נישט אויספלאנירט פון פאראויס. אזעלכע פעלער פאסירן זייער אפט און יעדע פאליציי דעפארטמענט איז שוין דורכגעגאנגן אזעלכע פעלער.
נאכדעם זענען פאראן משכונות פארכאפונגן וועלכע זענען אויספלאנירט פון פאראויס דורך געלט צייגער, טעראריסטן, אדער אנדערע ראדיקאלע גרופעס. די פארכאפער ארבעטן אויס פון פאראויס אלע פלענער וואו זיי וועלן פארכאפן די מענטשן, וועמען זיי וועלן פארכאפן, וואו זיי וועלן זיי אויפהאלטן, און וויאזוי זיי וועלן אנטלויפן נאכדעם וואז זייערע פארלאנגן וועלן נאכגעגעבן ווערן (פאסירט געווענליך נישט). אין אנדערע ווערטער איז טייטש אז די פארכאפער נעמען די משכונות אלס אן אויסטויש פאר זייערע פארלאנגן און אויב דאס ווערט נישט נאכגעבן וועלן זיי אומברענגן די משכונות אלס א שטראף. אבער נישט שטענדיג איז אפילו פאראן אן אנטלויף פלאן און די פארכאפער ווילן פשוט באקומען אביסל איטענשאן מען זאל רעדן פון זיי און אזוי וועט זייער גרופע ווערן פאפולער.
קינדנעפינג איז אויך אמאל די זעלבע ציל ווי א משכונות פארכאפונג אבער דארט איז דאס פלאץ וואו דער קרבן געפינט זיך און די אינדענטיטעט פון די פארכאפער פארהוילן און די פארכאפער גיבן אנווייזונגן פאר די פאליציי דורך באהאלטענע מעסעדזשעס. א משכונות פארכאפונג איז פונקט פארקערט. די פארכאפער זענען אפען מיט זייער אינדענטיטעט און דאס פלאץ וואו די משכונות ווערן פארהאלטן זענען אין רוב פעלער באקאנט.
דער פארהאנדלער און זיינע טאקטיקן.
ביי יעדע משכונות פארכאפונג זענען די צוויי וויכטיגסטע מענטשן דער קאמאנדיר וועלכער האט די אויטאריטעט איבער די פאליציי און דער פארהאנדלער וועלכע קאמיוניקירט דירעקט מיט די פארכאפער. דער פארהאנדלער מוז דירעקט זיין א מענטש וועלכע איז געמאכט נאר פאר דעם און דער קאמאנדיר קען נישט זיין דער פארהאנדלער אפילו ער פארשטייט דערצו ווייל דער הויפט געדאנק איז צו ווייזן פאר די פארכאפער אז דער פארהאנדלער איז א פרידליכער מענטש אן קיין וואפן און פארהאנדעלט צווישן די פאליצייי און די פארכאפער. דער פארהאנדלער דארף פרובירן אפשטופן אולטימאטום'ס וועלכע די פארכאפער גיבן כדי צו געבן מער צייט פאר די פאליציי זיך אנצוגרייטן אדער מער אפצושוואכן די פארכאפער און שפעטער וועט זיין גרינגער זיי צו ברעכן.
דער פארהאנדלער פארשט אויס די אינדעטיטעט פון די פארכאפער וועלכע ווערט איבערגעגעבן דורך די פאליציי און דערנאך הייבט ער אן זיין ארבעט אין וועלכע ער שטעלט צו א קאמיוניקאציע מיטל מיט די פארכאפער און הייבט זיי אן אויספרעגן ווערן זיי זענען און וואס זיי ווילן און לויט דעם באשלוסט ער וואס ווייטער צו טאן. אין יעדע פלאנירטע פארכאפונג איז געווענליך פאראן א פירער פון די גרופע און דער פארהאנדלער דארף אויסגעפינען ווער דאס איז און מאכן קאנטאקט נאר מיט אים. יעדע פאל איז אן אנדערע סיטואציע און דער פארהאנדלער וועט האנדלן אנדערש מיט א דעפרעסטער פארכאפער ווי מיט א קאלט בלוטיגע פלאנירער.
אמאל מאכט זיך אז א פשוט'ער מענטש ווערט דער פארהאנדלער צי ווייל ער איז נאנט מיט די פארכאפער (ווי עס איז אסאך מאל דער פאל מיט א קרימינאל וועלכער באשיצט זיך מיט א משכון) אדער ווייל ער איז פערצופאל געווארן פארמישט אין די סיטואציע ווי עס איז געווען דער פאל ביי די 975' משכונות דראמא אין די אמעריקאנער קאנסולאט אין מאלאזיע וואו די פארכאפער האבן אנגערופן די אמבאסאדע צו מעלדן זייער פארכאפונג אין פערצופאל האט א יונגער אמבאסאדאר אפיציר אויפגעהויבן די טעלעפאן און ער איז פארבליבן דער פארהאנדלער זינט די פארכאפער האבן נישט געוואלט רעדן צו א צווייטן נאר צו אים. אין אזעלכע פעלער וועלן די פאליציי געווענליך שיקן א פראפעסיאנאלע פארהאנדלער ארויסצוהעלפן מיט די ארבעט.
א הויפט ציל וואס די פארהאנדלער פרובירן אין יעדע משכונות סצענע איז צו פארלענגער'ן די סצענע ווי מער ווייל די היסטאריע האט געוויזן אז ווי לענגער דער שפיל געדויערט אלס בעסער זענען די שאנסן עס זאל זיך ענדיגן בשלום. דער פארהאנדלער פרובירט צו רעדן מיט זיי ווי מער און זאגט זיי כסדר אז ער וועט נאר קענען געבן אן ענטפער ביז א שטיק צייט און אזוי שלעפט ער די צייט מער און מער און די פארכאפער קענען שוין אמאל חרטה האבן אדער אפגעשוואכט ווערן, גיבנדיג דעם פארהאנדלער מער שאנסן זיי צו ברעכן אדער די פאליציי זיי בייצוקומען אויב עס פעלט אויס.
דער פארהאנדלער וועט אין יעדע פאל פארהאנדלן מיט די פארכאפער איבער די וואוילזיין פון די משכונות. ער באפעלט די פארכאפער זיי צו געבן עסן און מעדיצין, אויב נויטיג, אויב זיי ווילן מען זאל נאכגעבן די פארלאנגן. דער פארהאנדלער פרובירט אויך אין יעדע פאל אויב עס איז פאראן מער ווי איין משכון די פארכאפער זאלן ארויסלאזן עטליכע משכונות, ספעציעל פרויען און קינדער. דאס העלפט אסאך דעם פארהאנדלער און אויך די פאליציי ווייל די משכונות קענען געבן אינפארמאציע וואס טוט זיך אפ אינעווייניג און בכלל מעכט עס גרינגער אן אקציע פון די פאליציי אויב עס פעלט זיך אויס פשוט ווייל עס זענען פאראן ווייניגער מענטשן וועמען מען דארף באשיצן.
א הויפט טעכניק פון א פארהאנדלער איז צו ווייזן אז ער איז רואיג און נאכאנאנד זאגן פאר די פארכאפער אז אלעס וועט זיך אויסארבעטן צעביסלעך. דער פארהאנדלער וועט קיינמאל נישט ענטפערן אויף א פארלאנג ניין. נאר וועט דאס אפשטופן אדער זאגן אז ער דארף פרעגן די העכערע אויטאריטעטן. ווען די פארכאפער זעען אז מען גייט רואיג ווערן זיי אויך רואיגער און מען קען מיט זיי גרינגער פארהאנדלן.
נאך א וויכטיגע זאך וואס דער פארהאנדלער דארף טאן איז צייגן פאר די פארכאפער אז ער פארשטייט זייער סיטואציע און זייערע פארלאנגן און וועט טאן אלעס וואס ער קען אלס א פארמיטלער. דער פארהאנדלער דארף אנקניפן א נאנטשאפט צו די פארכאפער און זיי דארפן איינזען אז ער איז באגלייבט. מיט דער צייט וועט דער פארהאנדלער אפעלירן צו די משכונות און פארשטיין געבן די פארכאפער די אומשולדיגקייט פון זיי און וועט אריינברענגן א געפיל צו די משכונות אז די פארכאפער זאלן נישט טשעפען די משכונות אזוי שנעל.
אין 975' ביי א משכונות פארכאפונג אויף א באן אין האלאנד האט א געלונגענער פארהאנדלער געארבעט אויף די געפילן פון די פארכאפער וועלכע האבן שפעטער ארויסגעלאזט איינעם וועמען זיי האבן אויסגעקליבן צו דערשיסן אלס א סטראשע. דער מענטש האט געוויינט פאר די וואוילזיין פון זיין פאמיליע און די פארכאפער האבן אים נישט געקענט שיסן ווייל זייערע געפילן האבן דאס נישט צוגעלאזט און זיי האבן אנשטאט ארויסגעווארפן דעם מענטש פון די באן אומגעשעדיגט. שפעטער ווען זיי האבן אויסגעקליבן אנדערע מענטשן צו דערשיסן האבן זיי באלד געשאסן בעפאר יענע האבן געהאט די ברירה זיך צו בעטן און אזוי האבן זיי יא געקענט דורכפירן די מערדערייען.
אין 980' האבן בריטישע כוחות סוקסעספול געשטורעמט אן אמבאסאדע (פרינסעס געיט) ווען דער פארהאנדלער האט געהאלטן אינמיטן רעדן מיט דעם הויפט פון די פארכאפער און אזוי האבן די פארכאפער נישט דערשפירט גענוג שנעל אז די פאליציי כוחות רוקן זיך אריין אין די געביידע. אלע, אויסער איינער, פון די 24 משכונות זענען געראטעוועט געווארן א דאנק וואס מען האט איבערגעצייגט די פארכאפער זיי זאלן פריער ארויסלאזן עטליכע משכונות וועלכע די פאליציי האט גענוצט אלס אינפארמאציע וויאזוי אלעס קוקט אויס פון אינעווייניג.
מאכן א געשעפט אדער נישט.
פארשטייט זיך אז מען קען נישט נאכגעבן די פארלאנגן פון די פארכאפער ווייל אויב יא וועט פארקומען פארכאפונגן יעדן טאג. דער פארהאנדלער דארף פרובירן צו מאכן א געשעפט מיט די פארכאפער אז מען וועט זיי נאכגעבן נאר געוויסע זאכן און דאס איז אויך נאר אויס זיי וועלן אנשטאט דעם באהאנדלן געהעריג די משכונות אדער ארויסלאזן עטליכע פון זיי. די געשעפטן וואס מען מאכט מיט פארכאפער ווערט געהאלטן א סוד וויבאלד אנדערע פארברעכער זאלן זיך נישט צוכאפן צו אזעלכע מעשים.
ווען עס קומט צו פאליטישע פארכאפונגן וועלן די רעגירונגן וואס זענען פארמישט דאפרן מאכן די באשלוסן וואס מען זאל יא און נישט נאכגעבן די פארכאפער און זיי דארפן זיכער מאכן ווי ווייט מעגליך אז די וועלט ווייסט נישט וואס מען האט נאכגעגעבן די פארכאפער כדי אנדערע זאל דאס נישט טאן. אין גענעראל איז די פאליסי אז מען גיט נישט נאך קיין פארלאנגן און טאקע דערפאר זענען היינט פאראן ווייניגער משכונות פארכאפונגן ווי אמאל. אמעריקע, רוסלאנד, און מדינת ישראל זענען באקאנט אלס לענדער וועלכע גיבן קיינמאל נישט נאך פאר פארכאפער, ספעציעל טעראריסטן.
אבער שטענדיג איז פאראן אן אויסנאם און יעדע סיטואציע קען זיין אנדערש. אויב עס זענען פארכאפט קינדער אדער וויכטיגע פאליטישאנס איז מען געווענליך ווייכער צו די פארכאפער. אין 985' ביי די חיזאבאלא היידזשעקינג פון טי-דאבעליו-עי פלייט 847 האט די איזראעלישע רעגירונג נישט געהאט קיין ברירה און נאכגעגעבן די טעראריסטנ'ס פארלאנג מען זאל ארויסלאזן 700 ארעסטאנטן פון מדינת ישראל טורמעס. אלע משכונות זענען פריי געלאזט געווארן אויסער איין אמעריקאנער וועלכע איז געשאסן געווארן.
ביי די היסטארישע 972' אלימפיק פארכאפונג אין דייטשלאנד (אין וועלכע 8 איזרעאלישע שפילער זענען פארכאפט געווארן נאכדעם וואס עטליכע זענען אומגעברענגט געווארן אין די פארכאפונג) האט מדינת ישראל בשום אופ'ן נישט געוואלט נאכגעבן די טעראריסטן און אנשטאט האט מען זיי נאכגעגעבן א פארלאנג זיי צו טראגן מיט א באס צו צוויי העליקאפטערס אין וועלכע זיי וועלן פארן צו די עירפארט און מיטנעמען די משכונות צו זייערע דעסטינאציעס. די דייטשע פאליציי האבן געהאפט אז ביים עירפארט וועלן זיי קענען שטורעמען די טעראריסטן אבער עס איז דורכגעפאלן ווען אלע משכונות זענען אומגעקומען אינאיינעם מיט א פאליציי אפיציר און איין פילאט. 5 טעראריסטן זענען אומגעקומען און 3 זענען געכאפט געווארן.
רוסלאנד צום ביישפיל האט אסאך געליטן צוליב איר שטייפע שטעלונג קעגן טעראריסטן. אין צוויי פעלער (די פארכאפונג פון א טעאטאר און שפעטער די בעסלאן סקול פארכאפונג) זענען הונדערטער משכונות אומגעקומען ווען די רוסישע כוחות האבן געשטורעמט די געביידעס נישט וועלנדיג נאכגעבן די טשעטשניער טעראריסטן.
פון די אנדערע זייט איז פראנקרייך באקאנט אלס א נאכגעבער צו פארכאפער און טאקע דערפאר האבן זיי אסאך געליטן פון פארכאפונגן אין די 70'ער און 80'ער יארן. אין געוויסע פעלער האבן די פארכאפער אפילו נישט אויסגעפאלגט די אפמאכונגן ווייל זיי האבן געוואוסט אז די פראנצויזישע וועלן אלעס נאכגעבן צוריק צו באקומען די משכונות.
היינט צו טאג קומען פאר ווייניג היידזשעקינגס און אנדערע פארכאפונגן נאר א דאנק וואס טעראריסטן ווייסן אז מען גיט זיי נישט נאך און זיי מאכן נישט אזעלכע פלענער. אבער משכונות פארכאפונגן קומען יא פאר אינלאנד דורך קרימינאלן וועלכע בלאקירן זיך אין הייזער אדער געביידעס מיט איינס אדער מערערע משכונות. אין רוב פון די פעלער באווייזן די פארהאנדלער צו ברענגן דער פארכאפער צו די פאדערשטע טיר אן קיין וואפן אין די הענט.
קאנסטרוקציע אדער אױפֿבױ איז די סיסטעם פון בויען סטרוקטורן ווי געביידעס, הייזער, א.א.וו.
"קאנסטרוקציע" פארלאנגט ציווילע אינזשעניריע וויסנשאפט און נאר די וואס האבן א ספעציעלע ערלויבניש מעגן בויען.
די ארבעט פון "קאנסטרוקציע" איז קאמפלעקס וויבאלד זי פארלאנגט קאנטראקטן מיט צענדליגע סארטן בויער, און פלאנעווער.
הויז קאנסטרוקציע איז דאס בויען אדער איבערמאכן א הויז פאר מענטשן צו וואוינען.
הייזער ווערן געבויט מיט סטאנדארטע בויען פראקטיקס וועלכע איז מיט די יארן געווארן לעגאלע בילדינג קאודס וועלכע ווענדן אן צו אלע הייזער וועלכע ווערן געבויט אין א מאדערן לאנד.
אויסער די לעגאלע סטאנדארטן האבן בויערס זיך שטענדיג צוגעשטעלט צו פאראייניגטע סטאנדארטן ווייל דורכדעם זענען מאטריאלן שטענדיג פארזארגט אויפן מארק און זענען ביליגער.
באמערקונג: די פאלגענדע שורות באטראכט די קאנסטרוקציע סיסטעם מיט וועלכע רוב הייזער אין אמעריקע זענען און ווערן געבויט. היינט איז פאראן מער פארגעשריטענע ארכיטעקטור וועלכע פארנעמט נאר א קליינע פראצענט פון הויז קאנסטרוקציע.
גרעידינג און צוגרייטונג פון דעם פלאץ, פונדאמענט קאנסטרוקציע, פרעימינג, פענסטער און טירן, דאך, סיידינג, עלעקטריק, אינסטאלאציע, אינסולעישן, דרייוואל, אנדערלעימענט, טרים, פארבן, לעצטע עלעקטריק איינשטעלונג, קיך און ארויסגאנג צימערן, ענדע פון פלאמבינג, קארפעט און פלארינג, באהעפטונג צום וואסער מעין, באהעפטונג צום אפפאל סיסטעם, פאנטש ליסטע.
א הויז ווערט געבויט דורך א הויפט קאנטראקטאר וועלכע פירט אן מיט די ארבעט און ער דינגט די סוב-קאנטראקטארס צו טאן די סארט ארבעט מיט וועלכע זיי זענען ספעציאליזירט. עלעקטריק, פלאמבינג, פרעמינג, רופינג, און נאך זאכן ווערן געטאן דורך סוב-קאנטראקטארס וועלכע ווערן געפירט דורך דעם הויפט קאנטראקטאר.
שטח צוגרייטונג.
עס זענען פאראן דריי סארט פונדאמענטן און צו יעדע פון זיי וועט מען אנדערש דארפן צוגרייטן דאס פלאץ וואו מען גייט בויען דאס הויז. נארמאל וועט מען נוצן בולדאזערס אוועקצונעמען אלע שטיינער און געוואוקסן וועלכע זענען דארט פאראן און אויב דאס פלאץ איז נישט גלייך וועט מען דאס דארפן אויסגלייכן וועלכע ווערט אנגערופן לעוולן. רוב קאנטראקטארס האבן זייערע אייגענע שטאב צו טאן די סארט ארבעט אבער פאראן אסאך וואס דינגן א סוב-קאנטראקטאר וועלכע ספעציאליזירט זיך אין דעם.
די דריי סארט פונדאמענטן רופן זיך: קראול ספעיס, סלעב, און בעיסמענט. א קראול ספעיס איז די מערסט פאפולערע סארט פונדאמענט וועלכע באשטייט פון קליינע גרובער אין די ערד וואו עס ווערט אריינגעגאסן קענקרעט צעמענט און אויף די יסודות ווערט די הויז ארויפגעצויגן. די לעכער זענען געווענליך נישט מער ווי עטליכע פיס גרויס אבער עס ווענדט זיך אסאך לויט וואספארא סארט ערד עס איז דארט פאראן. אויב די ערד איז הארט וועט גענוג זיין קליינע קראול ספעיסעס און אויב די ערד איז ווייעך וועט מען דארפן גרעסערע קראול ספעיסעס ווייל די וואג פון די הויז דארף צעשפרייט ווערן אויף א גרעסערע שטח עס זאל נישט זינקן.
אויב מאכט מען א סלעב פונדאמענט וועט מען בעיקר דארפן אויסגלייכן דאס פלאץ אויף הונדערט פראצענט וועלכע איז א לאנגע ארבעט און דערנאך וועט מען גיסן דעם פונדאמענט.
פאר א בעיסמענט פונדאמענט וועט מען דארפן אויסגראבן א פיר עקיגע גרוב די גרויס ווי די הויז גייט זיין אין וועלכע מען וועט אריינגיסן דעם פונדאמענט.
פונדאמענט.
די גרינגסטע פונדאמענט צו מאכן איז א סלעב וועלכע איז נישט מער ווי א גלייכע געגאסענע שטיין אויף די ערד אויף וועלכע די הויז ווערט געבויט. אמאל פלעגט מען בויען הייזער אויף שווימענדיגע סלעבס וואס איז פשוט געווען געגאסן אויף די ערד און איז געבליבן אין פלאץ פון די וואג פון די הויז וואס איז געבויט געווארן אויף איר. היינט גיסט מען א סלעב מיט צוויי האלטערס אויף צוויי עקן וועלכע גייען אריין 4 פיס טיף אין די ערד און האלט דעם פונדאמענט אין פלאץ עס זאל נישט אוועקשווימען פון שטורעם ווינטן אדער פארפלייצונגן.
די עיקר ארבעט פון א סלעב פונדאמענט איז אויסצוגלייכן די שטח וועלכע דארף זיין הונדערט פראצענט גלייך בעפאר מען גיסט די צעמענט. מען לייגט געווענליך קליינע שטיינער (גרעוול) צו באפעסטיגן און אויף דעם פלאסטיק וועלכע האלט צוריק פייכקייט פון צוברעכן דעם פונדאמענט און אויף דעם גיסט מען ארויף די צעמענט.
א סלעב קען נאר גענוצט ווערן אלס א פונדאמענט אין ווארימע ערטער ווייל אין קאלטע ערטער וועט די ערד אונטער דעם פרירן און צוברעכן די גאנצע סלעב. אפילו אין ווארימע ערטער וועט מען געווענליך גיסן די עקן 4 פיס טיף וועלכע איז טיפער ווי די פרירן שטאפל אין פאל עס קומטא קאלטע וועטער זאל אלעס בלייבן אין פלאץ.
כדי צו באפעסטיגן די קאנקרעט איינמאל עס איז אויסגעטרוקענט לייגט מען אויס אייזערנע גרידס וועלכע טרוקענט זיך אויס אינאיינעם מיט די צעמענט און האלט צוזאם די קאנקרעט אין פאל פון עקסטרעמע וועטערס און ספעציעל ערדציטערנישן און פלאנצונגן וועלכע קומען פון אונטער דעם פונדאמענט.
א בעיסמענט פונדאמענט איז א לאנגע פראדעצור און איז די שטערקסטע פונדאמענט סארט און אויך די טייערסטע. נארמאל גראבט מען אן 8 פיסיגע גרוב און מען גיסט א פונדאמענט ארום און ארום ווי 4 ווענט און דערנאך א סלעב פון אינעווייניג. בעפאר מען גיסט די ווענט גיסט מען קליינע שטאנגן ביי די עקן און מען שטעלט אריין אן אייזערנע הוק וועלכע האלט צוזאמען די וואנט מיט די שטאנג.
א קראול ספעיס פונדאמענט איז צום מערסטן אויפגעכאפט און האט אסאך מעלות וועלכע די אנדערע צוויי סארט פונדאמענטן האבן נישט. עס איז געאייגענט אפילו אין פייכטע ערד, עס איז פיל ביליגער פון א בעיסמענט פונדאמענט, און לאזט די בעסטע איינטריט צו די הויפט וואסער און אפפאל סיסטעם.
געווענליך באשטייט עס פון נידעריגע ווענט פון אלע 4 זייטן וועלכע האלטן זיך אין פלאץ דורך לעכער אין די ערד וועלכע זענען אנגעפילט מיט צעמענט און באהעפטן די ווענט מיט ספעציעלע הוקס. אין צוגאב צו די ווענט לייגט מען אסאך שטאנגן אינעם צענטער וועלכע ארבעטן אויפ'ן זעלבן סיסטעם און גרויסע ציגל ווערן ארויפגעצויגן אויף די יסוד און גרייכן אייניג מיט די ווענט ארום און וועט עווענטועל העלפן האלטן די וואג פון די הויז.
וויבאלד אין אזא פאל ווערט די הויז געבויט העכער די ערד קומט דער פראבלעם פון וואסער וועלכע זאמעלט זיך אן אונטער די הויז און דערפאר מאכט מען ספעציעלע לעכער און מען שטעלט אריין רערן אונטער די ערד וועלכע זאלן אוועקטראגן דאס וואסער וועלכע איז א שטער פאר דעם פונדאמענט.
יעדע סארט פונדאמענט איז געמאכט פון קאנקרעט און נעמט 4 וואכן ביז עס טרוקענט אינגאנצן אויס און איז גרייט מען זאל אנהייבן בויען די משא אויף אים.
פאדלאגע.
א פאדלאגע באשטייט פון 10X2 אינטש הילצערנע שטאנגען וועלכע ליגן אויף די לענג און זענען אויסגעשטעלט אין א רייע איינס אפגערוקט פון די אנדערע מיט די זעלבע מאס. מען נוצט א ספעציעלע סארט האלץ וועלכע ווערט באהאפטן צו די פונדאמענט און אויף דעם לייגט מען די שטאנגן.
געווענליך איז פאראן א מיטעלסטע שטאנג (אדער מער ווי איינס) צו וועלכע אלע שטאנגען קומען זיך צוזאם אין זיצן דערויף. איינמאל די שטאנגן זענען פארטיג לייגט מען פלייוואוד און דאס דינט אלס די פלאר פון די הויז.
אין א סלעב פונדאמענט איז בכלל נישט פאראן קיין פלארינג ווייל די סלעב דינט אלס די פלאר פון די הויז.
ווענט.
די ווענט ווערן געבויט פון (4X2) לאמבער אין א פרעים מיט איינס אפגערוקט פון די אנדערע 16 אינטשעס. די ארבעט איז גאנץ פשוט צוזאמענגעקלאפט מיט שיס נעגל אויף די ערד און ווען עס איז פארטיג שלעפט מען עס ארויף אלס א וואנט און אזוי גייט וואנט נאך וואנט. ווען די פרעים איז קאמפלעט פארטיג דעקט מען דאס איבער מיט פלייוואוד אדער או-עס-בי האלץ (א שטערקערע סארט פון פלייוואוד) וועלכע האלט עס צוזאמען און דעקט אלעס איבער.
די 16 אינטש אויסשטעל טוישט זיך קיינמאל נישט אויסער דארט וואו עס האקט איבער א פענסטער, טיר אדער אנדערע וואנט וועלכע דארף דארט באהאפטן ווערן. יעדע פענסטער איז אויסגעשניטן אין די פלייוואוד און מען לייגט מערערע סטאדס (4X2) דאס צו פארשטערקערן. אויסער די עקסטערע סטאדס וועט מען העכער יעדע פענסטער און טיר מאכן א העדער וועלכע באשטייט פון צוויי 10X2 און א פלייוואוד אינדערצווישן ווי א סענדוויטש. דער סיבה פארוואס עס איז פאראן א שטיק פלייוואוד איז וויבאלד א 4X2 איז באמת נאר איינס און א האלב ביי 3 אינטשעס און א 10X2 איז נאר איינס און א האלב ביי 9 און א האלב אינטשעס וואס מיינט אז צוויי אינאיינעם וועלן נאר זיין דיק 3 אינטשעס און מען וועט דארפן אריינשטעלן א האלבע אינטש פלייוואוד דאס צו מאכן די ברייט פון די 4X2 וועלכע איז אין פאקט נאר 3 און א האלב אינטשעס.
די העדער דינט ווי א באזונדערע שטאנג צו פארשטערקערן דער טייל פון די וואנט וועלכע איז פארשניטן געווארן צו מאכן פלאץ פאר די פענסטער אדער טיר. די לעכער נעמען אוועק פון די וואנטס פעסטקייט און די העדער טוט דאס ערזעצן צו קענען האלטן די דאך העכער איר.
איינמאל די ווענט זענען אויפגעבויט וועט מען דאס איבערדעקן מיט א ספעציעלע פלאסטיק וועלכע רופט זיך HOUSE WRAP אדער PINK WRAP וועלכע וועט באשיצן די האלץ פון אלע סארט וועטערס ווי רעגן, שניי, קעלט, און היצן.
דאך.
בויען א דאך איז היינט פון די גרינגסטע זאכן וויבאלד מען קויפט פארטיגע פרעים'ס וועלכע ווערט גענוצט צו מאכן די דאך. די פרעים'ס ווערן אנגערופן טראסעס און קומען אין פארשידענע פארעמען געוואנדן לויט די סטייל דאך וואס מען גייט בויען. די טראסעס ווערן באהאפטן צו די ווענט מיט אייזערנע פלעיטס און עס נעמט אינגאנצן עטליכע שטונדן דאס צו אינסטאלירן.
טראסעס זענען געמאכט פון 4X2 אבער איז זייער שטארק און איז ספעציעל אזוי געבויט אז די גאנצע וואג פון די דאך גייט צו די דרויסנדיגע ווענט כדי מען זאל שפעטער קענען רוקן די אינעווייניגסטע ווענט אן דעם וואס די דאך זאל עפעקטירט ווערן. די טראסעס קומען אין סטאנדארטע סייזעס אבער די קאנטראקטאר קענען דאס באשטעלן אין וועלכע פארעם אדער סייז זיי ווילן, געוואנדן לויט וואס זיי ווילן מאכן.
איינמאל אלע טראסעס זענען אין פלאץ ציט מען איבער די דאך פון אינדרויסן מיט פלייוואוד אדער או-עס-בי האלץ און די געבוי פון די דאך איז פארטיג.
אמאל ווען מען האט נאך נישט געקענט קויפן טראסעס האבן די קאנטראקטאר דאס אליינס געבויט מיט שווערע שטאנגן ווי 10X2. דאס איז געווען א קאמפליצירטע ארבעט וועלכע האט גענומען אסאך צייט און האט געקאסט פיל מער. עס זענען נאך היינט פאראן מענטשן וואס בויען אליינס זייערע הייזער וואס מאכן אויך די דאך אליינס און שפענדן אסאך צייט דערפאר און כאטש עס איז טייערער וועלן זיי דאס טאן פאר זייער אייגענע ערפארונג אדער פארגעניגן.
פענסטער און טירן.
פענסטער און טירן גייט צוזאמען און ווערט באשטעלט לויט וויפיל מען דארף האבן און וואספארא סארט. ווען מען קוקט אן א פענסטער זעט עס אויס ווי א קאמפליצירטע ארבעט צו אינסטאלירן אבער אין פאקט איז עס א קלייניקייט און גייט זייער שנעל. די עפענונגן פאר די פענסטער און טירן זענען אויסגערעכנט אויף די האר צו די סייז פון די פענסטער אין טירן און ווען מען שטעלט דאס אריין גייט עס איינס צוויי און ווערט געסטעיפלט פון אינדרויסן און געקלעבט פון אינעווייניג.
וויבאלד די פענסטער און טירן גיבן א שטארקע איינדרוק אויפן אויסקוק פון די הויז וועט מען געווענליך שפענדן געלט פאר א שיינע דעזיין צו געבן די הויז א סאפיסטיקירטע אויסקוק. ספעציעל איז מען מקפיד אויף די פאדערשטע טיר און פענסטער וועלכע ווערן געזען אויפ'ן ערשטן בליק ווען מען קוקט אויף די הויז.
רופינג.
די דאך איז געבויט פון האלץ און דארף איבערגעדעקט ווערן מיט ספעציעלע מאטריאל צו קענען אויסהאלטן רעגן און שניי וועלכע וועט זיך דארט אנזאמלן. די סארט ארבעט ווערט אנגערופן רופינג (ROOFING) און ווערט געטאן דורך א סוב- קאנטראקטאר.
ערשט קלעבט מען ארויף א סארט פאפיר וועלכע רופט זיך טאר פאפיר און אויף דעם קלאפט מען ארויף די שינגלעס וועלכע זענען פעך שטיקער געשניטן אין א געוויסע סייז. מען לייגט זיי ווי ציגל איינע אויף די אנדערע איבער די גאנצע דאך.
די ארבעט פון רופינג איז בעיקר אויסצורעכנען אז דאס וואסער זאל שנעל אראפרינען פון די דאך ווי איידער עס זאל צוריק האלטן פון אריינפליסן אין די הויז. די מאטריאלן באשיצן די דאך פון וואסער אבער מיט דער צייט קען עס געשעדיגט ווערן און דערפאר רעכנט מען אויס אז אלע וואסער זאל פון דארט ווי שנעלער אראפרינען און זענען פאראן פארשידענע סטאנדארטע טאקטיקן וויאזוי דאס ווערט געמאכט.
סיידינג.
רוב הייזער זענען באדעקט פון די זייטן מיט סיידינג וועלכע זענען וויינעל אדער פלאסטיק. די סיידינג קומען אין לאנגע שטיקער פון 12 פיס און איין פיס הויך. מען לייגט זיי פון אונטן ארויף איינע העכער די אנדערע און זיי שפארן זיך איינס אריין אינעם צווייטן.
וויבאלד אויך די ווענט דארפן זיין באשיצט פון רעגן און עקסטרעמע וועטערס איז פאראן א רייע סטאנדארטן וועלכע דארפן נאכגעפאלגט ווערן ווען מען לייגט די סיידינג. די מאטריאל קען שרינקן אדער אויסגעצויגן ווערן פון ווארימע אדער קאלטע וועטערס און דאס דארף אויך גענומען ווערן אין באטראכט און דערפאר וועט מען מוזן אריינציען אביסל טיפער ביי אלע עקן.
איינמאל די סיידינג איז פארטיג האט מען געענדיגט די דרויסנדיגע געבוי וועלכע איז שוין יעצט אויך באשיצט פון רעגן, שניי, קעלט, און היצן. יצעט קען מען אנהייבן ארבעטן אויף די אינעווייניגסטע טייל פון הויז.
פלאמבינג.
צוריק מיט 200 יאר איז נישט געווען אזא זאך ווי פלאמבינג אין א הויז. עס איז נישט געווען קיין קראן פון ווי עס האט גערינען וואסער (אחוץ אויב איינער האט דאס אליינס געמאכט) און עס איז נישט געווען אזא זאך ווי אן ארויסגאנג צימער אין א הויז. אלע פארצייטישע הייזער און אפילו פאלאצן האבן געבויט ארויסגאנג צימערן אין פעלד און דאס קען נאך געזען ווערן אין די רייכע פאלאץ אין וויליאמסבורג, ווירידזשיניע, וואו דער רייכער ענגלישער קאלאניעל גאווערנער האט געוואוינט 300 יאר צוריק. היינט קומט יעדע הויז מיט אלעס צוגעשטעלט וואס מיינט וואסער און סוער סיסטעם וואו דער אפפאל גייט ארויס.
פלאמבינג ווערט אינסטאלירט אויפ'ן זעלבן סיסטעם אין אלע הייזער וויבאלד עס זענען פאראן פלאמבינג קאודס און אלע הייזער דארפן דאס איינשטעלן. די לאקאלע רעגירונגן זענען פאראנטווארטליכט פאר די פלאמבינג סיסטעמען און זיי זענען זייער שטרענג ווען עס קומט דערצו וויבאלד זיי דארפן זיין זיכער אז ווען א הויז ווערט געבויט זאל די פלאמבינג סיסטעם ארבעטן פאר לאנגע יארן אן קיין פראבלעמען.
דאס וואסער קומט ארויף אין הויז ווייל עס איז פרעשורייזד צי דורך א פאמפ אדער נאטורליך דורך פארשידענע פלאמבינג נאטורן מיט וועלכע די פלאמבערס קענען זיך אויס. די רערן קומען אלע מיט וואלווס וועלכע לאזט נישט דאס וואסער צוריק אראפרינען אזוי אז עס זאל שטענדיג זיין גרייט גענוג וואסער אין די רערן ווען מען דרייט אויף די קראן. גרויסע אפארטמענט געביידעס וועלכע גייען ארויף צענדליגער שטאקן פארמאגן א וואסער טאנק וועלכע געפינט זיך אויפ'ן דאך וואו עס איז אנגעזאמעלט אסאך וואסער וועלכע קומען ארויף מיט שטארקע פאמפס און דאס וואסער גייט פון דארט צוריק אראפ צו אלע הייזער מאכנדיג דעם פראדעצור גרינגער און ביליגער.
דער אפפאל סיסטעם ארבעט אויך מיט א פרעשורייזד סיסיטעם ווייל אויב נישט וואלט אסאך שמוץ פארבליבן אין די רערן און עס וואלט ארויפגעקומען א שלעכטע גערוך. אלע אפפאל גייט ארויס צו א הויפט אפפאל רער וועלכע לויפט אין די גאסן אבער ערשט גייט עס אריין אין א סעפטיק טאנק וועלכע יעדע הויז פארמאגט אינדרויסן נעבן די הויז און פון דארט גייט עס ווייטער. וויבאלד עס איז שטענדיג פאראן שמוץ אין די סעפטיק טאנק וואס גיט ארויס א שטארקע גערוך וועלכע וואלט צוריק ארויפגעקומען אין די הויז, איז פאראן צוויי זאכן וועלכע פארמיידן דאס. די ערשטע איז די רינדיגע רער וועלכע ליגט דירעקט אונטער יעדע אפפאל סיסטעם (אונטער יעדע סינק און אונטער יעדע ביה"כ) וועלכע הלאט צוריק די גערוך זאל ארויפקומען אינאיינעם מיט א ספעציעלע ווענט רער וועלכע גייט ארויף ביז די דאך און לאזט דארט אויסוועפן די אנגעזאמעלטע באבעלס וועלכע ווערן געשאפן פון די שמוץ אין די פרעשורייזד סעפטיק טאנק.
יעדע רער האט א מאס אין דיאמעטער וועלכע עס דארף זיין און פון וועלכע מאטריאל עס דארף זיין. די פלאמבינג קאודס געבן אנווייזונגן אויף יעדע ריר, וויאזוי די רערן זאלן אינסטאלירט ווערן, ווי שטארק דאס דארף זיך האלטן אין פלאץ, ווי לאנג די רערן מעגן זיך ציען, און נאך הונדערטער אנווייזונגן.
עלעקטריק.
נאך פלאמבינג קומען די עלעקטרישענס און ציען אריין עלעקטריק וועלכע וועט דינען אלס דער ענערגיע סופלייער פאר די הויז. דער פראדעצור איז א לאנגע ווייל עס פארלאנגט זיך אסאך דרילינג און טויזענטער פיס פון דראטן וועלכע ווערן געצויגן איבער די גאנצע הויז אריין אין אלע צימערן. די עלעקטרישענס וועלן ערשט אינסטאלירן די אויטלעט שאכטלעך וואו עס וועלן שפעטער אריינגעלייגט ווערן די סאקעטס און פון דעם וועלן זיי ציען די דראטן צו א פיוס באקס און פון דארט ארויס צו די הויפט עלעקטריק סיסטעם וועלכע לויפט אויף די גאסן אדער אונטער די ערד. עלעקטריק דראטן גייען דורך ווענט אין דעכער און טיילמאל ביז'ן אפגרונד פון די הויז. ווען אלעס איז פארטיג פרובירט מען אלעס אויס און די ווענט זענען גרייט צו באדעקט ווערן.
איבער די הויפט גאסן און שאסייען לויפן גרויסע טראנסמישן ליניעס און ביי יעדע לאקאלע גאס קומט אראפ א קלענערע טראנסמישן ליניע וועלכע שיקט אראפ 7,200 וואלטס צו די לאקאלע גאס. די קליינע טראנסמישן ליניעס ברענגן אריין די עלעקטריסיטי אין אלע הייזער. ביי יעדע עטליכע הייזער איז פאראן א טראנסמישן דראם וואס נידערט אראפ די 7,200 וואלט צו 240 וואלט און אזוי גייט עס אריין אין יעדע הויז. ווען איר וועט באטראכטן די זיילן און די דראטן וואס קומען אראפ וועט איר זען אז עס קומען ארויס פון די טראנסמישן דראם 3 דראטן פון וועלכע איינס גייט דירעקט אראפ אין די ערד. דאס איז די גראונד דראט וועלכע נוצט די ערד איינצוזאפן די עלעקטראנס וואס ווערן געשאפן פון די עלעקטריק וועלכע לויפט ווי וואלן אהין און צוריק.
אין טייל שטעט איז נישט פאראן קיין זיילן וואו די דראטן לויפן נאר אלעס לויפט אונטער די ערד.
איזאלירונג.
בעפאר מען גייט פארמאכן די ווענט לייגט מען אריין איזאלירונג כדי צו שפארן ענערגיע און באשיצן די וואסער רערן און בוי מאטריאלן פון קעלט און היצן. די איזאלירונג מעג אבער נישט פארדעקן אלעס ווייל די ווענט מוזן קענען צירקולירן לופט כדי די מאטריאלן זאלן בלייבן פריש פאר לאנגע יארן. דערפאר לייגט מען ערשט אריין איזאלירונג טשענעלס וועלכע פארזיכערן גענוג פלאץ פאר לופט צירקולאציע.
איזאלירונג איז געמאכט פון פאום וועלכע איז א מאטריאל וועלכע האלט צוריק קעלט און היצן פון דורכגיין. איזאלירונג איז נישט נאר וויכטיג פאר די ווינטער נאר אויך פאר דער זוממער ווען היצן זענען אומדערטרעגליך וועט דאס צוריק האלטן די היץ פון אריינדרינגן דורך די ווענט.
אויף די איזאלירונג ציט מען איבער א ספעציעלע פלאסטיק וועלכע ווערט גערופן VaPOR BARRIER. די פלאסטיק פארהאלט די פייכקייט וועלכע זאמעלט זיך אן אין די הויז פון אריינגיין אין די ווענט. ווען נישט די פלאסטיק וואלט אין די ווינטער, ווען עס זאמעלט זיך אן אסאך פייכקייט אין די ווארימע הויז, די פייכקייט אריינגעדרינגן אין די ווענט און וואלט פארניכטעט די איזאלירונג. אמאל האט מען דאס נישט גענוצט ווייל די דרויסנדיגע ווענט זענען נישט געווען אזוי גוט פארמאכט ווי מען בויט היינט און די פייכקייט האט גרינג געקענט אויסוועפן. אלטע הייזער האבן דאס טאקע נישט און עס איז נישט קיין פראבלעם דארט.
דרייוואל.
דרייוואל אדער גיפסקאַרטאן () (אדער שיטראק) איז היינט די איינציגסטע מאטריאל וועלכע ווערט גענוצט צו באדעקן די אינעווייניגסטע ווענט פון אלע הייזער איבער דער גאנצער וועלט. אמאל האט מען גענוצט פארשידענע מאטריאלן, אריינגערעכנט בלעך און אויסגעארבעטע שטיינער. אבער די אלע מאטריאלן האבן געהאט פראבלעמען און דרייוואל האט אלעס איבערגענומען אלס א פראקטישע מאטריאל געמאכט פון פלעסטער וועלכע ליגט צונויפגעדרוקט צווישן צוויי הארטע פאפירן וועלכע מאכט דאס זייער שטייף און שווער. די דרייוואל קומען אין 4 ביי 12 פיס און וועגן 50 פונט יעדע איינע וואס מיינט אז א דורכשניטליכע הויז מיט 200 דרייוואל שטיקער לייגט צו פרישע 10,000 פונט צו די הויז.
מען אינסטאלירט דרייוואל מיט ספעציעלע דרייוואל נעגל און דערנאך פארדעקט מען די שפאלטענעס מיט א ספעציעלע פאפיר טעיפ און פלאסטער ווערנדיג פארענדיגט מיט די ארבעט פון אפרייבן די שטיקער זיי צו מאכן גלייך עס זאל זיין גרייט צו פארבן.
לעצטע ארבעט.
לעצטע ארבעט רעכנט אריין זייער אסאך זאכן און נעמט טיילמאל לענגער ווי דאסס בויען ביז אהין. מען דארף ענדיגן די פלארס, אינסטאלירן די הייצונג און עירקאנדישן, צוענדיגן די עלעקטריק ארבעט און לייגן די לעקטערס, אינסטאלירן א קיך און באד צימער, ענדיגן די אינסטאלאציע גרייט פאר די אפלייענסעס, פארבן, לייגן טעפעכעס, מאכן שענק, און נאך א רייע וויכטיגע זאכן וועלכע יעדע הויז באקומט.
הייצונג און עיר קאנדישן (HVAC) איז אסאך געוואנדן לויט וואספארא סארט הויז דאס איז. אין א קראול ספעיס אדער איין שטאקיגע הויז קען מען אינסטאלירן די הייצונג און עיר קאנדישן שפעטער ווייל אלעס גייט פון אונטער דעם הויז. אין א בעיסמענט הויז אדער צוויי שטאקיגע הויז דארף מען דאס אינסטאלירן די דאקטס בעפאר מען פארמאכט די ווענט.
פלאמבינג איז די געלערנטע האנדל פון ארבעטן מיט רערן צו ברענגן וואסער און טראגן אפפאל אריין און ארויס פון יעדעהויז אדער געביידע. אינסטאלאטארן טוען אויך די ארבעט פון צענטראלע הייצונג וועלכע טראגט רערן ארום א געביידע צו ברענגען היץ.
דאס ווארט פלאמבינג שטאמט פון דאס ווארט פלאמבום וועלכע איז די לאטיינישע אפטייטש פון בליי, די מאטריאל וועלכע מען האט גענוצט פאר אלע רערן ביז דאס איז איבערגעטוישט געווארן צו אייזן אינעם 19'טן יאר-הונדערט און שפעטער צו פלאסטיק.
מיט 200 יאר צוריק האבן רוב הייזער נאך נישט געהאט קיין פלאמבינג סיסטעמען און מען האט געברענגט וואסער פון טייך און ארויסגעגאנגען אין פעלד ווייל עס איז נישט געווען קיין אינפראסטרוקטור ווי עס איז פאראן היינט. עס זענען געווען ווייניג גרויסע שטעט און הייזער זענען געווען צעווארפן אין אלע דערפלעך און דער דארפסמאן האט נישט געוואוסט וואס עס גייט פאר און א דארף נעבן אים. היינטיגע צייטן ווייסט מען פון יעדע הויז צו זאגן און די רעגירונג האט רעגולאציעס וויאזוי די פלאמבינג סיסטעם דארף זיין.
פלאמבינג האט נישט קיין באשטימטע צייט ווען עס איז אויסגעטראפן געווארן ווייל אין פאקט האט מען גענוצט די חכמות פון פלאמבינג נאך מיט טויזענטער יארן צוריק נאר עס איז געווען פריוואטע חכמות וועלכע מענטשן האבן זיך איינגעשטעלט פאר זייער באקוועמליכקייט אדער פאר די ארבעט. אינעם 19'טן יאר-הונדערט האט מען אנגעהויבן אינסטאלירן פלאמבינג אין די הייזער פון אלע שטעט און ביז'ן ענדע פון יענעם יאר-הונדערט האבן שוין אלע הייזער אין די מאדערנע וועלט פארמאגט א פלאמבינג סיסטעם.
פלאמבינג באשטייט היינט פון 26 ערליי סיסטעמען און א גוטע פלאמבער קען אלע פון זיי. יעדע אויסשטעל פאר וואסער איז אנדערש און עטליכע סיסטעמען פארלאנגט זיך אמאל צו קענען פארזארגן וואסער פאר א גרויסע פעקטארי וועלכע נוצט וואסער אין די בוילער טאנקן פאר פראדוקציע.
די הויפט מאדערנע פלאמבינג רעכנט אין אלע הייזער רעכנט אריין וואסער קראנען, טוילעט, וואנעס, שויער, וואש מאשין, און דישוואשער. רוב פון די זאכן פארלאנגן הייסע און קאלטע וואסער.
דאס וואסער ווערט געהייצט אין א טאנק וועלכע נוצט עלעקטריק, גאז, אדער אנדערע ענערגיע מיטלן צו הייצן דאס וואסער. די רערן היינטיגע צייטן זענען אין רוב פלאסטיק וועלכע איז ביליג און גענוג שטארק. אבער אין געוויסע פעלער פארלאנגט זיך שטערקערע רערן וועלכע ווערן געמאכט פון אייזן, ברעס, קופער, קאנקרעט, אלומינם, אדער אנדערע מאטריאלן.
אין די פאראייניגטע שטאטן נוצט א דורכשניטליכער מענטש צווישן 100 און 250 גאלאן (380 ביז 950 ליטער) וואסער פער טאג. דאס קומט אויס צו בערך 50 ביליאן גאלאן וואסער פער טאג פאר דאס גאנצע לאנד.
מיט אזא גרויסע פארלאנג איז פארשטענדליך אז עס פאדערט זיך מאסיווע וואסער און פלאמבינג סיסטעמען צו קענען פארזארגן אזויפיל וואסער פאר אלע איינוואוינער.
וואסער פארזארגונג און דער אפפאל סיסטעם.
אין די אנטוויקלטע שטעט לויפן גרויסע רערן מיט וואסער אונטער די ערד און אלע הייזער און געביידעס נעמען וואסער פון דארט דורך די חכמה פון גראוויטי און לופט דרוק. אין א הויכע געביידע פארלאנגט זיך באזונדערע עקוויפמענט ארויפצוטראגן דאס וואסער אויף די הויכע שטאקן. געווענליך איז דאס א שטארקע פאמפ וועלכע שטופט ארויף דאס וואסער צו א טאנק אויף די דאך פון די געביידע וואו עס איז פאראן א גראוויטי טאנק פון וואו דאס וואסער גייט ווייטער צו אלע שטאקן אן די הילף פון מאשינען. אבער אמאל פעלט זיך אויס מערערע עקוויפמענט, ספעציעל אין שפיטעלער און לאבאראטאריעס וועלע נוצן אסאך וואסער.
די גרינגסטע וועג צו פארשטיין וויאזוי וואסער קומט ארויף אין די הייזער איז דורך לופט דרוק. די הויפט וואסער רערן טראגן טויזענטער גאלאנען וואסער און די קלענערע רערן שלעפן ארויס וואסער פון דארט. די רערן קענען גיין עטליכע שטאק ארויף ווייל איינמאל דאס וואסער ווערט ארויפגעשלעפט, געווענליך דורך א פאמפ, וועט שוין שטענדיג קומען וואסער ווייל פאר יעדע טראפן וואסער וואס גייט ארויס פון די רערן קומט אריין פרישע פון די הויפט רערן וואס מיינט אז די רערן זענען שטענדיג אנגעפילט מיט וואסער.
אין א טיפערע בליק איז עס אבער נישט אזוי פשוט ווייל וואס וואס וואלט פאסירט אויב מען שפארט אפ די וואסער און אלע רערן ווערן אויסגעליידיגט. וויאזוי קומט דאס וואסער נאכדעם צוריק אריין איינמאל מען עפענט צוריק די וואסער? דער ענטפער איז אז די גאנצע פלאמבינג סיסטעם באשטייט פון וואלווס וועלכע מאכן דעם לופט דרוק אין די רערן און איינמאל דאס איז איינגעשטעלט איז פאראן א גראוויטי סיסטעם אין די רערן צי עס איז פאראן וואסער אדער נישט. די וואלווס האלטן די רערן פארמאכט עס זאל נישט אריינגיין קיין לופט און אזוי בלייבט א שטארקע לופט דרוק אין די רערן סיי אויף ארויף און דאס זעלבע אויף אראפ מיט די אפפאל וואסער.
אין א גרויסע געביידע וואו דאס וואסער דארף גרייכן זייער הויך און דאס פארלאנג פאר וואסער איז גרויס ארבעט שוין נישט די גראוויטי סיסטעם אזוי גוט און דעמאלט פארלאנגט זיך הילף פון א פאמפ ארויפצושטופן דאס וואסער צו די הויכע שטאקן.
דער וואסער אפפאל סיסטעם ארבעט נישט קיין סאך אנדערש און ווערט אנגערופן די סעניטארי וואסער אפפאל סיסטעם. די אפפאל סיסטעם וועלכע געפינט זיך אין רוב הייזער ארבעט דורך גראוויטי וועלכע ציט אראפ אלע וואסער צו א ספעציעלע טאנק פון וואו עס גייט ווייטער צו די אפפאל רערן וועלכע לויפן אונטער די ערד און גייען צו סוערס. דאס קוקט אויס זייער פשוט אבער אין פאקט דארף דאס זיין א פונקטליכע סיסטעם ווייל אלע רערן דארפן נוצן די זעלבע כוח פון גראוויטי עס זאל נישט פארבלייבן קיין וואסער אין ערגעץ און קיין שום וואסער זאל נישט צוריק ארויפקומען צו די רערן. דאס ווערט געטאן דורך די וואלווס און ספעציעלע ווענט רערן וועלכע האבן לעכער ארויסצולאזן לופט און אויסגלייכן די לופט דרוק.
די גאנצע פלאמבינג סיסטעם איז צעטיילט צו עטליכע חלקים מיט אסאך וואלווס אינדערצווישן. די אלע אפטיילונגן און וואלווס דינען אלס זיכערהייט אויסצומיידן די גאזן און שעדליכע לופט וועלכע ווערט געשאפן פון די אפפאל וואסער עס זאל נישט צוריק אריינקומען אין די רערן. אויב איר וועט קוקן אונטער יעדע סינק וועט איר זען אז די רער גייט אראפ, צוריק ארויף, און נאכאמאל צוריק אראפ אין די פארעם פון א יו. דאס איז דער ערשטער מיטל צוריקצוהאלטן די אפגעפאלענע וואסער פון צוריק ארויף קומען. טיפער אראפ זענען פאראן וואלווס וועלכע נוצן לופט דרוק ארויסצושטויסן אלע וואסער פון זיך און דאס נישט צוריקלאזן.
דאס מערסטע זיכערהייט געפינט זיך ביי הייסע וואסער טאנקן כדי עס זאל נישט פאסירן קיין אויפרייסן. די טאנקן מעגן נישט גרייכן מער פון א געוויסע היץ און יעדע טאנק פארמאגט עטליכע טעמפרעאטור און דרוק ארויסלאזונג וואלווס נאכצולאזן די דרוק וואס ווערט געשאפן פון די הייצונג פון דאס וואסער.
דער אינסטאלאטאר.
פלאמבינג הייבט זיך אן ווען מען בויט א הויז. די פלאמבינג פירמעס שיקן אראפ א גרופע פון אינסטאלאטארן וועלכע אינסטאלירן די גאנצע פלאמבינג סיסטעם בעפאר מען הייבט אן פארבויען די ווענט.
די גרופע באשטייט פון איינס אדער צוויי געלערנטע אינסטאלאטארן און די איבעריגע זענען ארבעטער וועלכע טוען די פיזיקאלע ארבעט. דער הויפט אינסטאלאטאר איז א געלערנטער וועלכע קען די פאך אויסעווייניג און ווען ער קומט אן צו א הויז דארף ער קענען אויסרעכנען די גאנצע סיסטעם אז אלץ זאל קלאפן אויף הונדערט פראצענט.
אנדערש ווי אן עלעקטרישן וועלכע דארף נאר פארשפרייטן עלעקטריק, דארף דער פלאמבער נוצן אן אנדערע דעזיין יעדעס מאל ווייל איין הויז איז נישט אנדערש ווי די צווייטע. ווערן רעדט נאך ווען עס קומט צו גרויסע געביידעס. די פלאמבינג ארבעט געדויערט פיל לענגער ווי די עלעקטריק ארבעט און קען נישט געטאן ווערן נאר דורך קענען די הויפט כללים. עס זענען פאראן טויזענטער פלאמבינג טיילן פון וועלכע יעדע פון זיי ווערט גענוצט אין אן אנדערע פאל.
אמאל האט אן 'אינסטאלאטאר' געהייסן א שמוציגע ארבעט, אבער היינט, ווען מ'זעט דערפון גרויס געלט, טראץ די שווערע ארבעט אין היצן און קעלט, האבן פיל זיך גענומען צו דעם פאך, און זעען גרויס הצלחה און פארדינסטן.
פארמיידן פראבלעמען.
די אפפאל רערן פון אלע סינקס קענען אמאל ארויסגעבן א שווערע גערוך ספעציעל נאכדעם וואס מען האט עס נישט גענוצט פאר א שטיק צייט. אויסער וואס די גערוך איז נישט אנגענעם איז עס אויך נישט געזונט צו שמעקן. אכדי דאס צו פארמיידן זאל מען פון צייט צו צייט אריינגיסן קאכעדיגע וואסער אין די סינקס וועלכע וועט אויסרייניגן און אויפקלעבן די איבערגעבליבענע אפפאל פון די רערן. מען דארף אויך צוריקהאלטן עס זאל אריינפאלן וואס ווייניגער שטיקער אין די רערן דורך לייגן די ספעציעלע זייער. אויסער די פראבלעמען פון א גערוך וועלן די שטיקלעך זיך אנזאמלן אין דעם יו. פארעם פון די רער אונטער'ן סינק און וועט מיט דער צייט פארשטאפן די סינק און מען וועט דאס דארפן עפענען און אויסרייניגן.
א דישוואשער דארף גערייניגט ווערן פון צייט צו צייט, ספעציעל אויב מען נוצט דאס נישט פאר עטליכע טעג. וויבאלד א דישוואשער וואשט ארויס שטיקער עסן וועלכע זענען צוגעקלעבט צו די געשיר וועלן די רערן אנזאמלן שטיקער עסן וועלכע וועט נישט ארויסגיין. די בעסטע עצה איז צו נוצן די דישוואשער יעדן טאג אפילו אויב מען האט גארנישט צו וואשן ווייל די שטענדיגע פלוס פון וואסער וועט צעביסלעך אראפנעמען די שטיקער און אויסרייניגן די רערן.
דאס זעלבע איז מיט א וואש מאשין. דער מאשין דארף ווערן גענוצט עס זאל נישט מאכן קיין פראבלעמען. כדי צו פארזיכערן די וואסער פארזארגונג אין די מאשין איז וויכטיג מען זאל פון צייט צו צייט פארמאכן און צוריק עפענען אלע פאוסעטס וועלכע טראגן אריין דאס וואסער ווייל רוב פראבלעמען אין א וואש מאשין פאסירט ווען די וואסער פארזארגונג איז נישט ריכטיג.
א הייסע וואסער טאנק דארף ווערן געדרעינט יעדע עטליכע יאר און מען קען דאס אליינס טאן נאכדעם וואס א פלאמבער ווייזט וויאזוי דאס צו טאן. דאס איז זייער וויכטיג פאר די טאנק אלעס זאל קלאפן און עס זאל נישט מאכן קיין פראבלעמען. אויב מען באמערקט אז עס קומט ארויס (ליעקט) וואסער זאל מען באלד רופן א פלאמבער ווייל דאס קען זיין מער ווי א קליינע לעכל און אויב מען פאררעכט דאס נישט באלד קען עס צוברעכן די גאנצע טאנק און עס איז א שאד די געלט.
א הייצונג סיסטעם וואס ארבעט מיט וואסער דארף נוצן סערוויס איינמאל א יאר אין וועלכע מען רייניגט אויס די סיסטעם. אויך די וואסער אין די הייצונג קען שמוציג ווערן און האבן א געזונטהייט עפעקט אויף די איינוואוינער און וועט מיט דער צייט צוברעכן די פוירנעס אדער סטים סיסטעם.
א פראצעס אדער אן אנקלאגעס זענען די ציווילע אדער קרימינאלע קלאגעס (Lawsuit)וואס ווערן אריינגעגעבן אין געריכט דורך א תובע וועלכע זוכט א לעגאלע רעמעדי פון דעם ניתבע.
ציווילע און קרימינאלע געריכטן.
עס איז פאראן א חילוק צווישן א ציווילע און קרימינאלע געריכט. ווען א פערזענליכער מענטשן קלאגט א צווייטן אין געריכט איז עס אין רוב פעלער א ציווילע קריגעריי וועלכע ווערט אנגערופן א טארט. אבער ווען איינער ברעכט א קרימינאלע געזעץ דעמאלט ווערט ער אנגעקלאגט דורך א פובליק פראקוראר אין א קרימינאלע געריכט.
א טארט איז אנדערש ווי א קרימינאלע געזעץ ווייל געווענליך האט דער ניתבע נישט געבראכן דאס געזעץ נאר איז געווען נאכגעלאזט און דערפאר האט יענער געליטן דערפון פיזיקאל, עמאציאנעל, אדער געלטליך.
1) אינטערנאציאנאלע טארטס, דאס איז ווען איינער קלאגט א צווייטן וועלכער וואוינט נישט אין זיין שטאט.
2) נאכגעלאזנקייט, ווען איינער ווערט געשעדיגט אדער פארלירט געלט נאר צוליב דעם אייגנטומער, וועלכער האט טאקע נישט צוגעהאלפן צו זיין שאדן, אבער זיין נאכגעלאזנקייט האט דאס גורם געווען.
3) לייעביליטי טארט. א פירמע אדער פערזאן וועלכער איז פאראנטווארטליכט אויף שאדן וועלכע קען ארויסקומען פון די פירמע אדער זיינס א פראדוקט.
ארגינעל איז דאס געזעץ פון טארטן צושטאנד געקומען כדי צו קאמפענסאטירן דעם געליטענעם און געבן א לעקציע פאר דעם שולדיגן ער זאל בעסער אכט געבן א צווייט מאל. אין רוב פעלער וועט דאס געריכט פארלאנגן דעם באשולדיגטן (אויב געפינען שולדיג) באצאלן דעם געשעדיגטן לויט זיין שאדן. צומאל וועט יענער אויך דארפן באצאלן פאר די ווייטאג וואס יענער האט געהאט צוליב זיין נאכגעלאזנקייט. אמאל וועט דער ריכטער אויך הייסן באצאלן שטראף געלט פאר די רעגירונג וועלכע וועט זיין די ריכטיגע לעקציע פאר'ן זיין נאכגעלאזט אויף אזא פאל.
1) פשרות (סעטעלמענט) אינדרויסן פון געריכט.
4) דיסקוסיעס און מאטיוון פאר'ן אורטייל.
6) דאס געריכט און איר אורטייל.
פשרות אינדרויסן פון געריכט.
אין רוב סטעיטס וועט דאס געריכט אפילו נישט אקצעפטירן א קלאגע אויב מען האט נישט פרובירט זיך אויסצוגלייכן ערשט אינדרויסן פון געריכט. דאס איז ווייל זייער אסאך קריגערייען קענען גרינג אויסגעגליכן ווערן מיט די הילף פון א פראפעסיאנעל און קאסט ווייניג פאר דעם תובע און שפארט איין די רעגירונג די קאסטן פון דאס געריכט.
די ערשטע זאך וואס איז וויכטיג צו טאן איז צו צוזאמענברענגן דעם תובע און דעם ניתבע פנים אל פנים און זיי זאלן זיך דארט אויסגעבן זייערע טענות. אין זייער אסאך פעלער ארבעט דאס זייער גוט און מיט דעם פארשפארט מען אסאך קאפ-וויי אויף שפעטער. אויב די צוויי קומען צו א פשרה ברויכן זיי דאס דאקומענטירן לעגאל און אונטערשרייבן פארנט פון אן עדות וועלכער דארף אויך אונטערשרייבן.
אויב דאס העלפט נישט, אדער אויב איינער פון זיי שפירט זיך נישט באקוועם פון די ערשטע מינוט, דעמאלט דארפן זיי נעמען א דריטער מענטש וועלכער ווערט אנגערופן א מידיעטאר. דער מידיעטאר הערט אויס זייערע טענות באזונדער און ער רעדט זיי איבער צו א געוויסע פשרה. דער מידיעטאר נעמט געווענליך געלט פאר זיין ארבעט אבער אין זייער אסאך ערטער ארבעטן זיי אלס וואלונטירן. רוב מידעטארס זענען מענטשן וועלכע האבן ערפארונג אין די סאציאלע פעלד און זענען געלערנט וויאזוי צוצוטרעטן צו א מענטש.
ווי געזאגט וועלן אסאך געריכטן נישט אקצעפטירן א קלאגע אויב מען האט זיך נישט פרובירט אויסצוגלייכן מיט א מידיעטאר. אפילו אויב דער סכסוך איז זייער א היציגע און יעדער ווייסט פון די ערשטע מינוט אז א מידיעטאר וועט נישט קענען אויפטאן, איז דאס אבער א געזעץ און אויך זיי מוזן דאס דורכגיין.
אויב די טענות און געפעכטן קומען נישט צו קיין ענדע און יעדער פארשטייט אז מען וועט זיך נישט קענען אויסגלייכן קען מען גיין מיט א שטאפל ווייטער און נעמען אן ארביטעיר וועלכער איז ענליך צו אן מידיעטאר אבער קען די געזעצן פון געריכט און נאכ'ן אויסהערן ביידע צדדים וועט ער ארויסגעבן זיין מיינונג וואס דאס געריכט וועט אורטיילן און געבן די ברירה פאר ביידע זייטן דאס צו אקצעפטירן אדער גיין ווייטער אין געריכט.
ווען די ארביטרעישן איז סוקסעספול דארף דער ארביטעיר איבערגעבן זיין אורטייל און די פשרה פאר'ן ריכטער וועלכער באטראכט דאס איבער אויב אלעס שטימט לעגאל. אויב נישט וועט ער טוישן געוויסע זאכן און דאס אונטערשרייבן.
ראובן קלאגט אן אינשורענס פירמע פאר א מיליאן דאלאר. דער ארביטעיר הייסט די אינשורענס פירמע אראפשרייבן אויף א פאפיר וויפיל זיי זענען גרייט צו באצאלן צו דערגרייכן א פשרה אינדרויסן פון געריכט. דערנאך וועט ראובן דארפן אראפשרייבן די סומע אויף וועלכע ער איז גרייט איינצוגיין אויף א פשרה. לאמיר זאגן אז די אינשורענס פירמע איז גרייט אראפצולייגן 300,000 דאלאר און ראובן איז גרייט צו שליסן דעם סכסוך פאר 500,000 דאלאר. דער ארביטעיר נעמט ביידע צעטליך און לייגט זיי אין א זייט אן קוקן דערויף. דערנאך מאכט ער זיין אורטייל.
אויב דער ארביטעיר'ס אורטייל באטרעפט ווייניגער געלט ווי די אינשורענס פירמע האט פארגעשלאגן מוז די פירמע געבן די סומע וועלכע זי האט פארגעשלאגן. אבער אויב דער ארביטעיר'ס אורטייל באטרעפט מער ווי ראובן איז גרייט איינצוגיין דעמאלט וועט די אינשורענס פירמע דארפן באצאלן די סכום וועלכע ראובן האט צוגעשטימט. אויב איז זיין אורטייל צווישן ביידע לימיטס דעמאלט וועט די אינשורענס פירמע באצאלן דער מיטעלסטער נומער צווישן די צוויי לימיטס.
דער סארט ארביטרעישן וועט מען אבער נאר טאן אויב די קלאגע איז זייער שטארק און די אינשורענס פירמע ווייסט אז אין די ענדע וועט זי סייווי מוזן באצאלן עפעס. אבער אויב די גאנצע קלאגע איז נאך א פראגע דעמאלט קען די אינשורענס פירמע אפווארפן די ארביטרעישן און זיך באלד גרייטן צום געריכט.
איינמאל ביידע זענען זיכער מיט זיך אז מען מוז גיין אין געריכט דעמאלט דארפן ביידע זיך נעמען זוכן אן אדוואקאט. א גרויסע פירמע וועט געווענליך האבן איר באשטימטע אדוואקאטן אבער דער תובע וועט זיך דארפן נעמען זוכן אן אדוואקאט וועלכע איז נישט קיין גרינגע ארבעט. מען ברויך זיך נאכפרעגן ביי א האלבע שטאט און עס איז א שווערע באשלוס צו מאכן. אפילו ווען מען האט שוין ענדליך גענומען איינעם דארך מען אסאך מאל איינטוישן דעם אדוואקאט אינמיטן דאס געריכט אויב מען זעט אז יענער טויג נישט אדער אויב מען פארלירט קאמיוניקאציע מיט אים, א זאך וועלכע איז קריטיש וויכטיג אין געריכט.
אריינגעבן די קלאגע.
איינמאל מען האט אן אדוואקאט גרייט הייבט ער אן אויספילן די קלאגע אויף פאפיר. דער אדוואקאט דארף פונקטליך אריינשרייבן ווער עס פאדערט און ווער עס ווערט געפאדערט און יעדער אנדערש וואס איז אויך פארמישט אין דעם קלאגע. א קלאגע דארף האבן לעגאלע קוועלער אויף וועלכע עס זאל זיין געבויט כדי דער ריכטער זאל עס נישט ארויסווארפן. דער קלאגע מוז אויך פארלאנגן דעטאלן. עס קען נישט נאר זאגן אז יענער איז שולדיג נאר מוז פארלאנגן א געוויסע אורטייל אדער סכום געלט.
א קלאגע קען געמאכט ווערן פון איין מענטש קעגן אן אנדערער מענטש אדער פון איין מענטש קעגן מערערע מענטשן. אבער אויב מערערע מענטשן ווילן אנטייל נעמען אין דעם קלאגע דעמאלט דארף מען מאכן א קלאס עקשען וועלכע ארבעט אויף אן אנדערער פראדעצור. ווען מען קלאגט א פירמע איז עס שטענדיג א קלאגע איינס קעגן איינס אפילו אויב מערערע מענטשן אין דעם פירמע האבן פארלעצט דאס געזעצ און ווערן געקלאגט.
עס זענען פאראן צוויי געריכט סיסטעמען אין די פאראייניגטע שטאטן און אין רוב ציוויליזירטע לענדער: די סטעיט געריכט און די פעדעראלע געריכט. א געווענליכע קלאגע ווערט ארייגעגעבן אין א סטעיט געריכט אבער אויב דער תובע און דער ניתבע וואוינען אין אנדערע סטעיטס דעמאלט גיט מען אריין די קלאגע אין די פעדעראלע געריכט (אויסער אויב די קלאגע רעדט זיך פון ווייניגער פון $75,000). דאס זעלבע איז אויב די קלאגע אנטהאלט עפעס וואס האט צו טאן מיט די פעדעראלע רעגירונג דעמאלט גיט מען אריין די קלאגע אין די פעדעראלע געריכט. אויב די קלאגע אנטהאלט סיי סטעיט און סיי פעדעראלע קלאגעס דעמאלט קען דער תובע באשלוסן וואו ער וויל דאס אריינגעבן.
עס זענען פאראן פארשידענע ערליי געריכטן. קליינע קלאגעס ווערן אריינגעגעבן צו די "סמאול קלעימס קארט" וואו דער פראדעצור פון דאס געריכט גייט זייער שנעל און פשוט. קיינער קען נישט מיטברענגן קיין אדוואקאט און עס איז נישט פאראן קיין דזשורי. דער ריכטער באטראכט די קלאגע און גיט זיין אורטייל ביז עטליכע מינוט.
אויב די קלאגע איז א גרויסע דעמאלט גייט עס אין די סטעיט געריכט וועלכע פארמאגט אויך פארשידענע שטאפלן, געוואנדן לויט יעדע סטעיט. דער אדוואקאט איז דער וואס מאכט דעם באשלוס אין וועלכע שטאפל געריכט דאס זאל געשיקט ווערן. דער אדוואקאט קען זיך געווענליך אויס מיט די ריכטער און וועט באלד וויסן צו וועלכע ריכטער עס לוינט זיך צו שיקן די קלאגע. ער וועט אויך באטראכטן די דזשורי און די פראדעצור פון דעם געריכט ווילאנג עס געדויערט זיי, די פראקורארן, און אלעס ארום.
איינמאל די קלאגע ווערט געפיילט אין געריכט באקומט דער ניתבע א סאמענס פון געריכט וועלכע ערקלערט די קלאגע און עצה'ט אים צו קומען אין געריכט זיך פארטיידיגן. דער פראדעצור ווערט אנגערופן די סערוויס אוו פראסעס.
איינמאל דער ניתבע ערהאלט זיין סאמענס האט ער 30 טאג צייט צו ענטפערן דערויף. אין דעם ענטפער (ווערט אנגערופן רעספאנסיוו פליטינג) קען ער אפלייקענען די קלאגע אדער מאכ'ן באמערקונגן אז געוויסע זאכן זענען נישט ריכטיג. דער ניתבע קען אויך שטענדיג אריינגעבן א "מאושען" וועלכע בעט דעם ריכטער צו באטראכטן א געוויסע זאך וועלכע איז נאך נישט באטראכט געווארן ביז איצט און קען טוישן דעם אויסגאנג פונעם אורטייל. דער תובע קען שנעל צעשטערן א מאושען אויב ער האט די ריכטיגע באווייזונגן אויף איר פאלשקייט.
אמאל איז פאראן אז דער ניתבע קען צוריק קלאגן דעם תובע מיט אן אנדערן זאך וועלכע האט אויך צו טאן מיט דעם סכסוך. דאס ווערט אנגערופן א קאנטער-ניתבע און ווערט באהאנדלט אין די זעלבע קעיס כאטש עס איז א באזונדערע זאך.
אויב דער ניתבע מאכט זיך נישט וויסנדיג ביז די באשטימטע צייט פון געריכט דעמאלט קען דער אדוואקאט פארלאנגן א דיפאולט אורטייל אין וועלכע דער ריכטער מוז צוטיילן פאר'ן תובע אלעס וואס ער פארלאנגט. וויאזוי אימער, וועלן רוב ריכטער נאך לאזן דעם ניתבע קומען אין געריכט אפילו שפעטער ווי די באשטימטע צייט אויב ער וועט האבן א נארמאלן תירץ דערפאר.
געריכט אויספארשונג.
די ערשטע זאך וואס א געריכט דארף טאן איז אויספארשן און צוזאמברענגען אלע מעגליכע אינפארמאציע ארום די קלאגע כדי צו קענען פארשטיין און באשטעטיגן די ווארהייט פון ביידע צדדים. היינטיגע צייטן וועט מען אסאך מאל אויפשפילן גאנצע טעיפס און ווידעא'ס וועלכע צייגן א ספעציעלע זאך וואס האט צו טאן מיט'ן קעיס.
וויאזוי אימער, זענען אבער פאראן געוויסע אינפארמאציע וועלכע זענען באשיצט פון געריכט ווי א שמועס צווישן א מאן און ווייב, צווישן דאקטוירים און פאציענטן, רעליגיעזע פירער, און געוויסע פינאנציעלע אינפארמאציע. דאס איז א טייל פון די אמעריקאנער יוסטיץ סיסטעם אז יעדער מענטש זאל האבן געוויסע פריווילעגיעס אויף וועלכע ער זאלן זיך שטענדיג שפירן פריי. צום ביישפיל א מאן און ווייב. די רעגירונג וויל נישט אז א מאן און ווייב זאלן צוריקהאלטן סודות איינע פונעם אנדערן און דערפאר וועלן זייערע שמועסן קיינמאל נישט אויפגעברענגט ווערן אין געריכט, אפילו אין גאר ערנסטע פארברעכן.
אין יעדע קלאגע ברויך מען האבן אסאך אינפארמאציע כדי דער ריכטער און די דזשורי זאלן ריכטיג פארשטיין די קלאגע בעפאר זיי געבן ארויס אן אורטייל. אויב דאס געריכט וועט נישט האבן גענוג אינפארמאציע וועט זי דאס פארלאנגן פון ביידע צדדים און דער געריכט וועט זיך פארשלעפן און וועט קאסטן אסאך געלט. דערפאר איז איינגעפריט אז די אדוואקאטן קלויבן צוזאם וויפיל אינפארמאציע מעגליך כדי צו שפארן די צייט און געלט ביי דאס געריכט פראצעדור. אין פעלער ווען עס איז נישט פאראן אינפארמאציע אדער אויב דער ריכטער זעט אז עס וועט געדויערן צו לאנג צו באקומען די ריכטיגע אינפארמאציע, וועט מען הייסן די פארמישטע עדות זאגן אונטער א שבועה אין וועלכע די מערהייט פון אמעריקאנער בירגער האבן מורא ליגנט צו זאגן צוליב איר הארבן שטראף.
דיסקוסיעס און מאטיוון פאר'ן פראצעס.
אין יעדע פראצעס איז פאראן די פאקטן, דאס געזעץ, און דער ריכטער. די ארבעט פון די אדוואקאטן איז אפצואווארפן די פאקטן מיט פארשידענע תירוצים וועלכע קענען זיין גילטיג. אלע עדות און ראיות וועלכע ווערן געברענגט אין געריכט דארפן פארגעשטעלט ווערן פאר די דזשורי וועלכע מוזן מיטהאלטן יעדע שריט. אויב קיינער האט נישט וואס צו טוישן דעמאלט גייט דאס געריכט זייער שנעל, דער ריכטער באטראכט די פאקטן, לייגט צו דאס געזעץ, און באשליסט זיין אורטייל אן געבן די דזשוירי א געלעגנהייט זיך אריינצומישן. אין געריכט ווערט דאס אנגערופן א סאמערי אורטייל.
1) די ערשטע זאך וואס רוב אדוואקאטן פון דעם ניתבע פרובירן צו טאן איז צו איבערצייגן דעם ריכטער איבער די לעכערליכקייט פון די קלאגע און אויב ער איז סוקסעספול דעמאלט וועט דער ריכטער ארויסווארפן די קעיס.
2) אויב איינע פון די צוויי פארטייען זעען אז עס גייט זיי גוט אויפ'ן מינוט קען איר אדוואקאט בעטן דעם ריכטער פאר א "מאושן פאר דזשאדזשמענט" וואס טייטש אז די פאקטן און ראיות זענען שוין גענוג קלאר און דער ריכטער קען שוין מאכן זיין אורטייל. דער ריכטער וועט באטראכטן די מאושן און ער וועט דירעקט באשליסן אויב ער זאל דאס אקצעפטירן אדער נישט. אויב יא דעמאלט קען ער געבן זיין אייגענע אורטייל אן די מיינונג פון די דזשורי אזויווי בי א סאמערי אורטייל.
3) ווען די דשזורי איז שוין פאראייניגט און איינע פון די צוויי פארטייען האלטן אז עס איז נישט יושר'דיג דעמאלט קען זי אויך אריינברענגן א מאושן אין וועלכע זי ערקלערט פארוואס די דזשורי'ס אורטייל איז נישט גוט. דער ריכטער דארף דאס איבערטראכטן און באשליסן צו דאס איז טאקע אזוי. (דאס קען אבער נאר געטאן ווערן אויב מען האט געבעטן דעם ריכטער פאר א סאמערי אורטייל ערשט).
פשרה דיסקוסיעס.
בעפאר די קעיס גייט אריין אין דעם פראדעצור פונעם פראצעס קומען פאר דיסקוסיעס פאר פשרות אינדרויסן פון געריכט. דאס איז איינע פון די בעסטע רעזאלוציעס פאר ציווילע קלאגעס. א פשרה איז טייטש אז ביידע צדדים געבן נאך אויף עפעס און די קעיס ווערט געשליכטעט אן קיין אורטייל פון א ריכטער.
יעדע פשרה דאר ווערן דאקומענטירט און געשיקט צום ריכטער. דער ריכטער וועט באטראכטן די פשרה און דאס באשטעטיגן. אויב דער ריכטער האלט אז דאס איז נישט קיין גוטע פשרה, אפילו אויב ביידע זענען מסכים דערצו, דעמאלט קען ער דאס מבטל זיין און די צדדים וועלן זיך מוזן אויסקומען איבער א נייע פשרה.
אין רוב פעלער איז א פשרה דאס בעסטע וועג ארויס פאר ביידע צדדים. אבער אויב דער תובע ווייסט אז דער ניתבע איז רייך דעמאלט לוינט זיך אים יא צו ווארטן אויף דעם ריכטער'ס אורטייל ווייל אפשר וועט ער באקומען מער. פארקערט אבער, אויב ווייסט מען זיכער אז יענער האט סייווי נישט פון וואו צו באצאלן דעמאלט איז סיי וועלכע פשרה ווערט.
פארשטייט זיך אז אפצואווארפן א פשרה מוז מען האבן גוטע שאנסן צו געווינען אין געריכט און די צדדים דארפן זיך בארעכנען אויב עס לוינט זיך זיי צו צאלן די פעטע פרייזן פאר די אדוואקאטן. אמאל איז די געלט וועלכע מען באקומט נישט קיין סאך מער ווי די אדוואקאטן קאסטן אפ פאר די קעיס.
א פשרה קען מען אייביג מאכן אפילו ווען דער פראצעס האט זיך שוין אנגעהויבן און אפילו הארט בעפאר'ן אורטייל. אבער פארשטייט זיך אז ווי פריער אלס בעסער און ביליגער. דורכצומאכן א געריכט אורטייל איז שווער פיזיש און גייסטיש און קאסט אסאך געלט.
צו מאכן א פשרה איז אויך נישט קיין גרינגע זאך און עס איז אלס בעסער צו נוצן דעם אדוואקאט דערפאר. אין טייל פעלער וועט דער אדוואקאט אראפלייגן א פארמאלע פשרה פארשלאג צום אנדער'ן צד און אמאל וועט ער פארלאנגן אז די צוויי צדדים זאלן זיך צוזאמענזעצן ביי איין טיש. דאס ווענד זיך לויט וויפיל דער אדוואקאט פארשטייט צו די קעיס ביי דעם פונקט און ווייסט וועלכע וועג וועט זיין בעסער.
איינמאל א פשרה ווערט געמאכט מוז דאס ארויסברענגן אלע דעטאלן וואס מען האט אפגעמאכט ווי וויפיל געלט דער ניתבע זאל באצאלן, ווען און וואו דאס געלט זאל אפגעגעבן ווערן, וויאזוי מען זאל זיך צעטיילן מיט די געריכטליכע קאסטן א.א.וו. די אלע דעטאלן ווערן אראפגעשריבן און איינמאל עס גייט אריין אין עפעקט איז דער ניתבע פריי פון די קלאגע און דער תובע קען מער קיינמאל נישט קלאגן פאר די זעלבע זאך.
צוגרייטונגן צום פראצעס.
נאכדעם וואס מען האט שוין פרובירט אלע אויבנדערמאנטע וועגן און מען קען נישט קומען צו קיין פשרה דעמאלט דארפן זיך ביידע זייטן גרייטן צום פראצעס. אין טייל סטעיטס וועלן די אדוואקאטן פון ביידע צדדים דארפן אריינגעבן אן אזויגערופענע מעמארענדום צו באשטימען א צייט פאר'ן פראצעס. אין געוויסע סטעיטס פעלט דאס נישט אויס נאר גייט אויטאמאטיש ווייטער.
עס זענען פאראן צוויי ערליי פראצעסן: א בענטש פראצעס און א דזשורי פראצעס. א בענטש פראצעס ווערט אויסגעהערט נאר דורכ'ן ריכטער וועלכער מאכט אליין זיין באשלוס. אין א דזשורי פראצעס וועלן אלע טענות געהערט ווערן דורך די דזשורי און דער ריכטער וועט נאר קענען געבן דעם אורטייל נאכדעם וואס די דזשורי וועט זיך פאראייניגן אויף א באשלוס.
ביידע ערליי פראצעסן האבן מעלות און חסרונות. א בענטש פראצעס איז געווענליך שנעלער אבער איז א זעלבסט באשלוס פון איין ריכטער וועלכער קען גרינג נויגן צו איין זייט נאך פון אנפאנג פון דעם פראצעס. ווייטער א דזשורי פראצעס ווערט אויסגעהערט דורך מערערע מענטשן און ביידע צדדים זענען מער רואיג אז די אויסקום וועט זיין מער דורכגעטראכט אבער פון די אנדערע זייט וועט עס געדויערן פיל לענגער און וועט קאסטן אסאך מער געלט ווייל די דזשורי קען זייער אסאך מאל האבן שוועריקייטן צו קומען צו א באשלוס און דער אדוואקאט דארף זיך בעסער פארגרייטן דערצו.
די אדוואקאטן וועלן געווענליך גוט אדורכטראכטן און דאס דורכשמועסן מיט זייערע קליענטן איבער וועלכע סארט פראצעס מען זאל גיין. נארמאלערהייט וועט זיך עס ווענדן וואספארא סארט קלאגע דאס איז. א קלאגע וועלכע האט צוטאן אויסדרוקליך נאר מיט לעגאלע זאכן דעמאלט איז געווענליך בעסער צו גיין צו א בענטש פראצעס ווייל די דזשורי פארשטייט נישט צו לעגאלע אישוס און וועלן זייער מעגליך מאכן א נישט ריכטיגן באשלוס. א קלאגע וועלכע האט אויך צוטאן מיט עמאציאנאלע אישוס דעמאלט קען א דזשורי זייער צינוץ קומען, געוואנדן אויף וועלכע זייט פון די אישו איר זענט.
איינמאל מען ווייסט שוין וואספארא סארט געריכט מען וויל גיין דארף מען באשטימען א דאטום דערפאר. דאס איז שוין געוואנדן אויף די געריכט זעלבסט אין יעדע געריכט האט זיך איר סיסטעם. געווענליך וועט דאס גיין אדער אויף א דירעקטע קאלענדער אדער אויף א מייסטער קאלענדער. אויף א דירעקטע קאלענדער וועט דער ריכטער באשלוסן ווען דער פראצעס זאל זיך אנהייבן. אויף א מייסטער קאלענדער וועט די געריכט סיסטעם דאס איינטיילן און מען וועט זייער מעגליך אנקומען צו א נייע ריכטער וועלכע איז אין רוב פעלער די ארגסטע זאך פאר דעם תובע. אין יעדע פון די וועגן וועלן די צוויי צדדים האבן א ווארט איבער דעם דאטום און דער פראצעס וועט זיך לעגאל נאר מעגן אנהייבן איינמאל ביידע צדדים זענען גרייט. א בענטש פראצעס וועט געווענליך געסקעדזשועלט ווערן פריער ווי א דזשורי פראצעס ווייל עס נעמט אסאך צייט צו ערוויילן א דזשורי.
יעדער רעגיסטרירטער וויילער איז אויף די ליסטע פאר דזשורי. דאס געריכט שיקט ארויס איינלאדענונגן פאר א צאל וויילער און דער ריכטער פרעגט זיי אויס עטליכע פראגעס און זעט אויב זיי זענען קוואליפיצירט צו קענען זיין אין די דזשורי. אין טייל פעלער וועט דער ריכטער אויך ערלויבן די אדוואקאטן צו פרעגן פארשידענע פראגעס צו די מעגליכע דזשורי און זיי האבן די רעכט אויסצושליסן וועמען זיי פארדעכטיגן אז יענער ווייסט צופיל אינפארמאציע אדער אויב יענער איז שוין אמאל געווען אין א דזשורי ביי אן ענליכע פראצעס. צו יעדע פראצעס ווערן ערוויילט 12 דזשורי. יעדע דזשורי מוז דאן שווערן אז ער וועט זיין אומפארטייאיש.
די שווערסטע ארבעט פאר די אדוואקאטן איז הארט בעפאר דער פראצעס הייבט זיך אן. זיי דארפן איבערגיין יעדע קלייניקייט און דארפן אויסשטעלן א ליסטע און סדר וויאזוי דער פראצעס וועט צוגיין. אין זייער אסאך פראצעסן וועט דער ריכטער פארלאנגן אז איינע פון די אדוואקאטן זאל געבן א קורצע ערקלערונג פאר די דזשורי איבער וואס די פראצעס איז, אלע פאקטן, די עדות, און וויאזוי דער סדר וועט צוגיין.
אויסער דעם אנהייב פון דעם פראצעס מוז יעדער אדוואקאט זיין גרייט פאר אלע געשעענישן אינמיטן דעם פראצעס. ער מוז האבן איינגע'חזרט אלע פאקטן, אנגרייטן פראגעס וויאזוי צו קאנפראנטירן די עדות פון דעם אנדער'ן צד, צוגרייטן זיינע עדות פאר די פראגעס פון די אנדערע אדוואקאטן, קענען אראפלייגן זיין צד מיט די מערסט לאגישע וועג, און נאך.
דאס געריכט און איר אורטייל.
די ערשטע זאך וואס ווערט געטאן ביי יעדן פראצעס איז די עפענונג סטעיטמענטס פון ביידע אדוואקאטן. צום ערשט הייבט אן דעם תובע'ס אדוואקאט און דערנאך פארענטפערט זיך דעם ניתבע'ס אדוואקאט און פון דארט און ווייטער גייען פון זיך אליין אלע טענות מיט די אבזערוואציע פון דעם ריכטער און די דזשורי (אויב עס איז פאראן). דער ריכטער איז דער וואס האלט קאנטראל ביי דעם פראצעס און אויב די טענער הייבן זיך צו הויך דעמאלט קלאפט ער מיט'ן שטעקן צו בארואיגן דאס געמיטער. די אדוואקאטן האבן די רעכט צו בעטן דעם ריכטער שטיל צו מאכן דעם אנדערן צד אויב דאס איז שוין ארויס פון די ראמען אדער אויב זייערע קלינעטן שפירן זיך אומבאקוועם מיט די אינפארמאציע. דער ריכטער באשלוסט אויב דאס איז וויכטיג אדער נישט און אויב יא וועט ער באפעלן יענעם זיך אראפצוזעצן.
דאס זעלבע איז איינמאל מען הייבט אן אויספרעגן עדות. די אדוואקאטן וועלן טיילמאל בעטן דעם ריכטער אפצושטעלן אן עדות פון ענטפערן א געוויסע פראגע וועלכע יענער איז געפרעגט געווארן און דער ריכטער דארף באשליסן אויב ער זאל דאס טאן אדער נישט. אויב די עדות האט שוין געענטפערט אויף א פראגע וועלכע דער ריכטער האט באשלאסן אז ער אדער זי מוז נישט ענטפערן דעמאלט וועט דער ריכטער בעטן די דזשורי נישט צו נעמען אין באטראכט די רעזולטאטן פון דעם ענטפער. דאס פאסירט אסאך מאל ווען די עדות ענפערט אויף א פראגע אויף וועלכע ער/זי ווייסט אפילו נישט דעם אמת.
אין יעדע געריכט זאל איז פאראן א ספעציעלע שטול וואו מען זעצט אראפ די עדות און די אדוואקאטן פרעגן זיי אויס. צום ערשט שטעלט דער תובע'ס אדוואקאט פאר זיינע עדות און דער ניתבע'ס אדוואקאט האט די ברירה אויסצופרעגן דעם זעלבן עדות אויף אנדערע ערליי וועגן וועלכע זאלן ארויסברענגן אנדערע פונקטן אדער ברענגן צו א סתירה. איינמאל דער תובע'ס אדוואקאט איז פארטיג מיט זיינע עדות זעצט מען ארויף דעם ניתבע'ס עדות און מען פרעגט זיי אויס אויפ'ן זעלבן סיסטעם. יעדעס ווארט ווערט אראפגעשריבן און רעקארדירט דורך א געהילף וועלכע זיצט אויף די לינקע זייט פונעם ריכטער און יענער וועט מוזן אויפמערקזאם מאכן אויב איינער זאגט פארקערט ווי פריער אדער אויב איינער ווערט געכאפט ביי א ליגנט.
אין די דעמאקראטישע אמעריקע וועגט מען די עדות'שאפטן און ראיות פון ביידע זייטן און דער תובע קען נאר געווינען אויב ער האט מער באווייזן ווי דער ניתבע. אויב ביידע צדדים שטייען אייניג מיט די באווייזונגן דעמאלט וועט דער ריכטער ארויסווארפן די קלאגע. דאס איז אבער נאר אין א ציווילע געריכט. ביי א קרימינאלע פראצעס מוז דער אנגעקלאגטער איבערוועגן די באווייזן כדי צו געווינען די קעיס.
ביים ענדע פון פראצעס דארפן ביידע אדוואקאטן געבן א שליסונג סטעיטמענט אין וועלכע זיי מאכן דעם סך הכל פון אלע פאקטן און באווייזונגן וועלכע זענען דורכגעארבעט געווארן במשך די גאנצע פראצעס. די שליסונג סטעיטמענטס ווערן געמאכט ערשט דורך דעם תובע'ס צד דערנאך דורך דעם ניתבע'ס צד און צום לעצט וועט דער תובע'ס צד האבן נאך איין שאנס אפצואווארפן אדער קלאר מאכן עפעס וועלכע די אנדערע צד האט געזאגט.
אין פעלער ווען עס איז פאראן א דזשורי וועט דער ריכטער ערקלערן פאר די דזשורי וועלכע זייט עס האט מערן באווייזונגן און וויאזוי מען שטעלט צו דאס געזעץ. די דזשורי ווערט דאן אריינגעשיקט אין א צימער פאר פריוואטע דיסקוסיעס אין וועלכע זיי דארפן זיך פאראייניגן אונטער איין אפמאך און דארפן באשטימען א פארגייער וועלכער וועט זיי רעפרעזענטירן אין געריכט.
אויב זיי קענען נישט טרעפן א פארגייער דעמאלט וועט דער ריכטער זיי איינטיילן איינעם.
איינמאל זיי קומען צו א באשלוס דעמאלט זעצט מען זיי צוריק אויף זייערע זיצן און דער פארגייער ליינט אויף דעם אורטייל. אין טייל פעלער קענען זיך די דזשורי נישט פאראייניגן און מען מוז זיי געבן מער צייט אבער דאס געריכט גיט זיי א לימיט ווען זיי מוזן ארויסקומען סיי וויאזוי. דאס ווערט אנגערופן א דעדלאק דזשרוי אדער א הענגנדיגע דזשורי. אין אזא פאל קען דאס פירן צו א מיסטרייל וואס טייטש אז דער ריכטער קען נישט געבן קיין אורטייל און די אדוואקאטן מוזן געפינען א נייע וועג וויאזוי איבער צו מאכן דעם פראצעס.
אויב די דזשורי בארעכטיגט דעם תובע דעמאלט דארף דער ריכטער אורטיילן ווי שטארק צו באשטראפן דעם ניתבע.
אפיעל.
נאכ'ן אורטייל איז נאך אלץ פאראן אסאך ארבעט פאר די אדוואקאטן אויב דער תובע געווינט. די אדוואקאטן דארפן אויסארבעטן א וועג וויאזוי צו פארמאליזירן דעם אורטייל און אויב מען דארף באצאלן געלט וויאזוי און ווען דאס זאל פאסירן.
דער תובע דארף זיך זארגן אז דער אורטייל זאל ארויפגעצווינגן ווערן אויף דעם ניתבע. דאס ווערט דורכגעארבעט מיט'ן געריכט קלוירק און עס זענען פאראן פארשידענע מיטלן וויאזוי דאס אויסצופירן און איז געוואנדן לויט די סטעיט'ס געזעצן.
איינמאל דער אורטייל איז ארויסגעגעבן געווארן איז דער פראצעס פארטיג אפילו אויב מען טרעפט נייע עדות אדער אינפארמאציע. די איינציגסטע מעגליכקייט איז צו אפיעל'ן צו א העכערע געריכט אבער דאס איז נאר אויב עס איז פאראן א שטארקע סיבה דערצו ווי נייע עדות, פרישע אינפארמאציע, אדער אויב איינע פון די אדוואקאטן האלטן אז דער אורטייל איז געווען זייער אומ'יושר'דיג. די אפיעל געריכט וועט באטראכטן די אינפארמאציע און וועט באשליסן אויב דאס איז גענוג א שטארקע סיבה צו אקצעפטירן דעם אפיעל.
אן אפיעל געריכט גייט געווענליך שנעלער ווייל רוב אינפארמאציע איז שוין פעסגעשטעלט און דער ריכטער דארף נאר צושטעלן די נייע אינפארמאציע אדער באשליסן צי דאס ערשטע געריכט האט גוט געאורטיילט. עס מאכט זיך אסאך אז א ריכטער פארזעט עפעס און דער אפיעל ריכטער טוישט דעם אורטייל צוליב דעם.
א מוזיקאַלישע טרופע אדער באַנד איז א גרופע פון צוויי אדער מערערע מוזיקער אדער בעלי מנגנים וואס טוען אפשפילן אינסטרומענטאלע אדער קול'יכער מוזיק צו סתם געזאנג אן מוזיק.
א טרופע פון צוויי, דריי, פיר אדער פינף מענטשן רופט מען, ענטפערנדיק, א דועט, טריא, קווארטעט אדער קווינטעט.
דער פארשפרייטערטער קווארטעט איז דער סטרונע קווארטעט, וואס אנטהאלט צוויי פידלן, א וויאלע און א טשעלא.
קאנאדאישער פארשער ווארענען איבער א גאר פארקערטן גלאבאלן פראבלעם: "גלאבאלע אפקילונג". זיי פארלאנגען אז רעגירונגען זאלן זיך גרייטן איבער גאר קאלטע קלימאטן וואס די וועלט וועט זען אין די קומענדיגע צען פופצן יאר.
[http://hydepark.hevre.co.il/topic.asp?topic_id=2230469 אשכול אין חדשות אנ"ש]
‫קליין
פּאַלעסטינע איז א פּאַלעסטינער אויטאָנאָמישער געגנט אין די גרענעצן פֿון תּורה'דיגן ארץ ישׂראל, ארץ פּלשתים.
אין מאָדערנע צײַטן װערט מיט פּאַלעסטינע, פּאַלעסטינער באַצײכנט די ארטיגע אַראַבער װעלכע װילן שאפן אן אייגן לאנד און די וואס וואוינען אין לאגערן אין אויסלאנד און ווילן זיך אומקערן צו זײער לאַנד פון וואו זיי טענהן אז מדינת ישראל האָט זיי פארטריבן אין די יאָרן. 1948-1950 ביי דער אומאפהענגיקייט מלחמה און אין 1967 ביים זעקסטאגיקן קריג.
אן אומגלייכונג () איז א באגריף אין מאטעמאטיק און צייכנט אָן צוויי ווערטן (אין אלגעמיין נומערן) וואס זיינען נישט גלייך.
אומגלייכונגען באצייכנט מען מיט דעם < אדער דעם > סימבאל, ווען דער נומער אין דער שפיץ־זייט באצייכנט דעם קלענערן נומער און דער נומער אין דער אפענער זייט באצייכנט דעם גרעסערן נומער. צום ביישפיל דער אויסדרוק
אויב וויל מען אנצייכענען אז איין זייט איז אדער גלייך אדער קלענער פון צווייטן זייט שרייבט מען דאס אזוי formula_1 וואס באדייט אז a אין גלייך אדער קלענער ווי b. דאס זעלבע אויב מען וויל אנצייכענען אז איין זייט איז אדער גלייך אדער גרעסער פון צווייטן זייט שרייבט מען דאס אזוי formula_1 וואס באדייט אז a אין גלייך אדער גרעסער ווי b.
דער טאָמאַטע אדער פּאָמידאָר (וויסנשאפטלעכער נאמען: Solanum lycopersicum) איז א א פיל-יעריגער געוויקס (ער ווערט באהאנדלט געווענלך ווי אן איין יעריגע געוויקס) פון די נאכטשאטן פאמיליע "סאָלאַנאַצעאיי (Solanaceae)". דער פרוכט איז ביי מערסטע ראסן רױט מיט גרינע בלעטער. עס געפֿינט זיך, אין דעם אָנהײב, אין דרום און צענטראַל אַמעריקע, פֿון מעקסיקא ביז פּערו, אָבער איצט איז ער באַרימט אין דער גאָרער וועלט, בפֿרט אין די פאראייניגטע שטאטן פון אמעריקע.
די טאמאטע איז באקאנט געווארן נאכדעם וואס די שפאניע האבן אנדעקט מעקסיקע בערך אין די יארן פון ה אלפים ש' און ת'. אין יאר ה' תרנ"ד איז אנגעקועמן צום אמעריקאנער געריכט די מחלוקה אויב טאמאטע איז א פרוכט אדער א גרינצייט צוליב דעם וואס פרוכט און גרינצייג האבן געהאט באזונדערע ראטעס אויף שטייער, די אמעריקאנער געריכט האט גע'פסק'נט אז טאמאטע איז א גרינצייג.
ווערט געגעסן.
אזוי אויך איז זי גוט צום פרעגלען
די טאמאטע שטאמט פון מערב דרום-אמעריקע. אריגינעל איז די טאמאטע געווען קליין, ווי טשערי טאמאטעס, און גאנץ מעגלעך געל, נישט רויט. טאמאטעס געהערן צו דער גיפטיקער נאכטשאטן פאמיליע, און די אייראפעער האבן טאקע געמיינט אז דער גלאנציגער פרוכט איז נישט עסבאר.
אויף דעם פּאָמידאָר מאכט מען די ברכה בורא פרי האדמה, אזוי ווי אויף אנדערע גרינסן.
אין דעם פּאָמידאָר איז געווענליך נישט פאראן קיין אינסעקטן (שרצים) אדער ווערים, דערפאר לױט דער הלכה דארף מען זיי נישט קאנטראלירן. אויב אבער איז פארהאן אנצייגונגן פון לעכער אדער פלעקען דארף מען עס דארט קאנטראלירן.
דער פּאָמידאָר וואקסט אין א ברייטן פארנעם אין ארץ ישראל דארף מען מיט זיי אויספירן (מקיים) די מצוות וואס זענען אנגעהאנגען ספעציעל פאר דעם לאנד ארץ ישראל (מצוות התלויות בארץ): תרומות, מעשרות און שמיטה.
דער דאטום וואס פאלט אויף דעם פּאָמידאָר די דינים פון שמיטה, הייבט זיך פון חודש תשרי פון דעם זיבעטן יאר.
אן אויטא יאג (ענגליש: "car chase") איז ווען די פאליציי יאגט נאך א פארברעכער וועלכער אנטלויפט מיט אן אויטא. די פאליציי נוצט פארשידענע טאקטיקן צו צווינגן דעם אנטלויפנדן אויטא צו קומען צו אן אפשטעל.
אן אויטא יאג איז נישט קיין שפיל. די פאליציי האבן שוין מערערע מאל אומגעברענגט אומשולדיגע און זענען אליין אויך געשעדיגט געווארן אין די מסוכנ'דיגע יאגן. די פאטאליטעטן האבן געפירט דערצו אז די פאליציי אפיצירן דארפן דורכגיין ספעציעלע טרענירונגן וויאזוי צו באהאנדלן אזא סיטואציע און ווען עס לוינט זיך צו גיין אויף א יאג און ווען נישט.
טרענירונג.
גענוי ווי א ביקס וואס קען זיין זייער מסוכן אויב מען נוצט דאס נישט לויט די אנווייזונגן, אזוי אויך איז א יאגנדיגע אויטא וועלכע שמייסט אויף לאקאלע גאסן און שאסייען צווישן אנדערע אויטאס וועלכע גייען זיך זייערע וועגן. אמאל האבן פאליציי אפיצירן נישט באקומען קיין טרענירונג וויאזוי צו נוצן זייערע אויטאס אין פאל זיי יאגן איינעם נאך און עס האבן פאסירט אסאך שווערע עקסידענטן אין וועלכע די קרימינאלן, פארבייגייער, און אפטמאל די פאליציי אפיצירן זעלבסט זענען געשעדיגט געווארן.
אסאך האבן קריטיקירט דעם פאליסי און געטענה'ט אז עס לוינט זיך נישט נאצויאגן קרימינאלן ווען מען שטעלט איין די לעבנס פון פאליציי אפיצירן און זיכער נישט ווען פארבייגיער קענען געשעדיגט ווערן.
דאס האט געפירט די פאליציי דעפארטמענטס ארום דאס לאנד צו געבן זייערע אפיצירן ספעציעלע טרענירונג וויאזוי צו באהאנדלן זייערע אויטאס אין אזעלכע פעלער.
די ערשטע זאך וואס זיי דארפן גוט קענען זענען די עקוויפמענט וואס מאדענע פאליציי אויטאס פארמאגן. אזעלכע זאכן ווי בליציגע לעקטערס, סיירינס, און ראידא טראנסמישן קען אוועקנעמען די קאנצעטראציע פון ראוד און א ציט ווען דער אויטא פארט זייער שנעל. די אלע זאכן דארף זיין ווי נאטורליך צו די אפיצירן אז עס זאל זיי נישט עפעקטירן ביים דרייוון.
פאליציי אגענטורן פארמאגן ספעציעלע שטחים וואו זיי שטעלן אויס פארשידענע ראוד און הייעוועי סיטואציעס און דערויף טרענירן זיי די אפיצירן צו דרייוון מיט א שנעלקייט פון 120 מ.פ.ש. און מאכן שארפע מאנעווערעס אן פארלירן קאנטראל.
טייל פאליציי דעפארטמענטס פארמאגן ספעציעלע דרייווינג סטימולעיטארס (ווידעא שפילן) וועלכע טרענירט זיי צו אלע אומשטענדן וואס מעגליך. די אפיצירן קענען דערנאך איבערקוקן זייער דרייוון פון די הייך ווי עס וואלט ווען גענומען געווארן פון א העליקאפטער.
געצייג.
דער הויפט עקוויפמענט וואס פעלט אויס צו קענען נאכיאגן קרימינאלן איז דער פאליס קאר. רוב היינטיגע פאליציי אויטאס זענען ספעציעל געבויט פאר דעם באנוץ און על פי רוב באשטייען זיי פון פארד אדער דזשי-עם מאדעלן. די מערסט פארשפרייט זענען די פארד קראון וויקטאריע, שעווראלעט אימפאלא, שעווראלעט טאהאו, דאדזש אינטרעפידס, און אמאל א דזשיפ טשעראוקי פון קרייסלער.
(אגב, די ערשטע ברייט באנוצטע פאליציי אויטא מאדעל איז געווען די שעווראלעט קאפריס און דערנאך איז צוגעקומען די קראון וויקטאריע וועלכע איז פארשפרייט געווארן איבער'ן גאנצן לאנד. די קראון וויקטאריעס האבן אבער געהאט א פראבלעם אז ווען מען האט אריינגעקראכט פון אונטן האט א פייער עקספלאדירט. דאס האט געברענגט צו די טויט פון עטליכע אפיצירן און פארד האט דאן אריינגעשטעלט א ספעציעלע סיסטעם וועלכע נוצט כעמיקאלן צו פארהאלטן א פייער איינמאל דער אויטא פארט שנעלער ווי א געוויסע ספיד. אבער די פאליציי דעפארטמענטס האבן נישט אויסגעווארט אויף פארד'ס פאררעכטונג און האבן איבערגעלאזט פארד און אריבער צו דזשי-עם'ס אויטאס).
די פאליציי אויטאס זענען אנדערש מיט עטליכע זאכן ווי די ציווילע פון דעם זעלבן סארט. א פאליס קאר ווערט גענוצט זייער אסאך און שטייט אסאך אויף איין פלאץ. די ענדזשינס זענען געטוישט פאר א שטערקערע וועלכע קען פארן שנעלער און פארנעמען די פלוצלינגע טוישן פון ספיד. צודעם פארלאנגט זיך אויך בעסערע טראנסמישן קילערס און שווערע ראידאטארס אויף אויסצושפייען די היץ. אויך די אלטענעיטאר ווערט געטוישט וויבאלד די פאליציי אויטאס האבן לעקטערס, סיירינס, און ראידא עקוויפמענט וועלכע פארלאנגן ביז 130 עמפס.
אויסער די אויטאס פארמאגן אלע פאליציי דעפארטמענטס ספעציעלע עקוויפמענט וואס ווערט גענוצט צו מאכן ראוד בלאקירונגן און אזוי כאפן דעם אנטלויפנדיגן קרימינאל. זיי פארמאגן ספעציעלע אייזענס וועלכע קענען צושטעכן רעדער איינמאל מען פארט ארויף דערויף און געוויסע פאליציי דעפארטמענטס פרובירן יעצט אויס א נייע טעכנאלאגיע וואס וועט קענען שניידן די גאזאלין סופליי צו אן אויטא פון דערווייטענס דורך נוצן לעיזער.
גרויסע פאליציי דעפארטמענטס פארמאגן אויך העליקאפטערס וועלכע קומען זייער גוט צוניץ ביים נאכיאגן קרימינאלן. די העליקאפטערס האבן נישט קיין ראוד פראבלעמען און קענען שטענדיג האלטן אן אויג אויף דעם אנטלויפנדיגן אויטא פון דער הייך. זיי וועלן אריינרופן די סטאנציע צו געבן סטראטעגישע ראוד בלאק פונקטן.
דער יאג.
דער אפיציר דארף מאכן א באשלוס אויב עס איז וויכטיג נאכצויאגן אן אנטלויפנדיגן אויטא אדער נישט. א יאג איז א מסוכנדיגע זאך און עס דארף בארעכטיגט ווערן. דער אפיציר וועט נארמאל פרובירן ליינען די לייסענס נומערן און אריינרופן אין זיין ראדיא צו די סטאנציע וואו מען וועט אים מעלדן אויב דער אויטא איז גע'גנב'ט אדער איז גענוצט געווארן אין א פארברעכן. דער אפיציר און זיין קעיפטען וועלן באשלוסן אויב עס איז וויכטיג צו מאכן א יאג. אין פעלער ווען א לייסענס איז ריין אדער אויב דער אפיציר וועט נישט קענען נאכיאגן צו ליינען די לייסענס נומערן וועט מען פיל מאל אויפגעבן דער יאג וויבאלד עס איז נישט אזוי וויכטיג אז מען זאל איינשטעלן די קאסקעווענצן וואס א יאג קען ברענגן.
די וועטער און אנדערע פאקטארן וועט אויך שפילן א ראלע אין דעם באשלוס. אויב די וועטער איז שיין און די ראודס זענען טרוקן וועט דער אפיציר מעגליך מאכן א יאג אפילו פאר א ספק אדער אומוויכטיגע פארברעכן. אויב עס רעגנט אדער שנייט וועט זיך אויספעלן א וויכטיגערע סיבה פארוואס עס זאל זיך לוינען צו מאכן א יאג.
אויף א פלאץ ווי עס איז פאראן טראפיק, אדער קאנסטראקשן, אדער דער אפיציר ווייסט אז אביסל ווייטער איז פאראן א סקול פאר קינדער וועט ער דעם פארשוין לאזן לויפן און נישט איינשטעלן זיין לעבן אדער די לעבן פון אומשולדיגע פארבייגייער. אין רוב פעלער וועט דער אפיציר רופן הילף און וועט בלייבן אין קאנטאקט מיט א העכערע אפיציר (סופערווייזער) וואס וועט געבן דעם באשלוס וואס ווייטער צו טאן. אויב דער סופערווייזער וועט באשליסן אז די סיטואציע איז צו מסוכן וועט ער מעגליך אפרופן דעם יאג.
אין א סיטואציע ווען מען קען נישט דעם פארברעכער אפשטעלן איז פאראן א טעכניק וואס ווערט גערופן די פארסוט אינטערווענשן טעכניק. דאס פארלאנגט אז דער אפיציר זאל דעגרייכן דעם אנטלויפנדיגן אויטא און זיך שטעלן ביי זיין זייט און אים געבן א שטופ זייטיג אויף די אונטערשטע טייל נעבן די רעדל. דאס וועט מאכן דעם אויטא זיך דרייען און ארויסגיין פון קאנטראל פון וועלכע דער פארברעכער וועט זיך נישט קענען אזוי שנעל ערהוילן און וועט מוזן אויפגעבן.
אבער דער טענכיק מעג נאר גענוצט ווערן נאכדעם וואס די פאליציי האט אפגעליידיגט דעם שאסיי אדער גאס וואו דער יאג פאסירט ווייל אנדערש וועלן אנדערע אויטאס עפעקטירט ווערן און פארבייגייער קענען געשעדיגט ווערן.
אויב דאס העלפט אויך נישט וועט דער אפיציר בלייבן מיט די ברירה פון נוצן זיין ביקס צו שיסן די רעדער און אפשטעלן דעם אויטא מיט געוואלד. דער מיטל ווערט זייער זעלטן גענוצט און עס מוז באשטעטיגט ווערן פון א הויכראנקיגער אפיציר און אזא באפעל וועט נאר קומען אין א פאל ווען עס האנדלט זיך פון גאר א גרויסער פארברעכער וועמען עס איז א גרעסערע סכנה צו לאזן גיין ווי אים נאכצויאגן.
אין די היינטיגע וועלט מיט קאמעראס און טעלעוועיזע ווערן פאליציי יאגן טיילמאל רעקארדירט און געוויזן פאר די פובליק. טעלעוויזיע העליקאפטערס פאלגן נאך די פאליציי פון אויבן און באטראכטן די גאנצע געשעעניש וועלכע ווערט טראנספארמירט לעבעדיג צו יעדן.
די שטאט לאס אנדזשעלעס איז באקאנט אלס די הויפטשטאט פון פאליציי אויטא געיגעגן. עס ווערן דארט באריכטעט בערך 700 אויטא געיגעגן פער יאר. רוב מידיא פירמעס פארמאגן ספעציעל טרענירטע העליקאפטער פילאטן וועלכע פאלגן נאך אויטא יאגן פון דער לופטן און דאס ווערט געוויזן לעבעדיג אויף טעלעוויזיע.
די געזעצן איבער פאליציי יאגן.
געזעצליך איז נישט פאראן עפעס וואס שטייט אין וועג פאר פאליציי אפיצירן צו מאכן דעם יא באשלוס און אנהייבן א יאג. די פאליציי האט די לעגאלע רעכט אליינס צו מאכן דעם באשלוס און די איינציגסטע קאסקעווענצן וואס זיי קענען האבן איז די פובליק קריטיק אדער קריטיק פאר דעם אפיציר אינערהאלב די אגענטור.
לויט די נאציאנאלע הייעוועי טראפיק סעפיטי אדמיניסטראציע דאטא, איז דעם פארגאנגענעם יאר געווען 365 טויט פעלער איבער'ן לאנד וועלכע איז געווען דער רעזולטאט פון א פאליציי יאג. פון דעם נומער זענען 140 געווען פארבייגייער אינגאנצן אומשולדיג זייענדיג אויף די נישט ריכטיגע פלאץ אין די נישט ריכטיגע מינוט.
נאכמער, די פעדעראלע רעגירונג האט א געזעץ וועלכע באשיצט אירע לאו ענפארסמענט אגענטורן פון יעדע סארט שאדן וואס קומט ארויס ווען אפיצירן פירן אויס זייערע פליכטן. דאס מיינט אז לעגאל קען מען נישט קלאגן די רעגירונג אויב עפעס פאסירט מיט א הויז, אויטא, פעלד, אדער מענטשליכע שאדן. דער געזעץ איז אנדערש פון סטעיט צו סטעיט און אמאל קען יא געלונגן פאר א געליטענעם צו באקומען קאמפענסאציע. אבער די אפיצירן וואס האבן געטאן זייער ארבעט קענען קיינמאל נישט געקלאגט ווערן אזוי לאנג ווי זיי האבן געטאן זייער ארבעט.
א ראיאט איז אן אויפגעברויזטע מאסן וועלכע ווערן צעווילדעוועט און טוען אומלעגאלע אקציעס אלס א רעאקציע צו זייער אויפברויז. ראיאטן באשטייען פון ציוויליזירטע און אומציוויליזירטע מענטשן וועלכע פארמירן אינאיינעם א מאב און טוען זאכן וואס קיינער פון זיי וואלט נישט געטאן אליינס נאר וויבאלד עס איז א מאב פון מענטשן אינאיינעם בלייבן זייערע אקציעס פארדעקט און זיי ערלויבן זיך אסאך.
ראיאטן האבן אין די פארגאנגנהייט פאסירט צוליב פארשידענע סארט אויפברויזן און פארכט. אבער אלס א כלל קען ראיאטן באצייכנט ווערן אלס א פייער וועלכע קען נאר אנגעצינדן ווערן אויב עס זענען פאראן די צוויי עלעמענטן: ברענשטאף און דער פונק.
די ברענשטאף פון א ראיאט בויט זיך נישט אויף פון איין מינוט אויפ'ן צווייטן. עס געדויערט יארן ווילאנג עס ווערט געשאפן א געוויסע אויפברויז וועלכע ווערט באצייכנט דורך א געוויסע מאסן אלס אומגערעכט און יעדעס מאל די שולד ווערט אויפגעוויזן פארמערט זיך די ברענשטאף. ספעציעל פארשפרייט זיך די רוגזה ווען די אנדערע צד קען נישט לעזן די סיטואציע, דעמאלט פעלט שוין נאר אויס א פונק און די עס פלאמט אויף. אין טייל פעלער איז דער פונק נאר געווען א קלאנג וועלכע האט זיך שפעטער ארויסגעשטעלט צו זיין פאלש אבער דאס האט נאך נישט צוריקגעהאלטן די אויפגעברויזטע מאסן פון זייערע אקציעס ווייל דער פייער האט שוין געברענט און דעמאלט איז שוין צו שפעט.
אויסער אויפברויז ראיאטן איז פאראן ראיאטן וועלכע פלאמען אויף פון איבערראשונג. אזא ביישפיל האט זיך אפגעשפילט אין באסטאן ווען די ארטיגע רעד סאקס האבן געווינען א בעיסבאל פארמעסט וועלכע זיי האבן נישט באוויזן צו געווינען צענדליגער יארן. די איבערראשונג און פרייד איז געווען אזוי גרויס אז די מאסן איז געווארן אנגעטרינקן און האבן טריאומפירט אין די גאסן פון וועלכע'ס לופט עטליכע יונגען זענען געווארן אנגעצינדן און האבן געמיינט אז מען קען יעצט טאן וואס דאס הארץ באגערט.
ראיאטן קאנטראל
1992 לאס אנדזשעלעס ראיאטן
ראיאטן קאנטראל זענען די מאסנאמען וואס די פאליציי נעמען אונטער צו ברענגן א ראיאט אונטער קאנטראל.
פאליצייאישע טאקטיקן קעגן ראיאטן.
אין די פארגאנגנהייט האבן די פאליציי גענוצט פשוט'ע טאקטיקן צו קאנטראלירן ראיאטן געבויט אויפ'ן פאקט אז וויבאלד די פאליציי איז בעסער עקוויפטעט ווי די מאסן וועלן זיי קענען איבערקומען די צעווילדעוועטע פראטעסטירער. די פאליציי פלעגט פארמירן א שורה און אריינגעדרינגן אינעם הארץ פונעם כאאס און פארטריבן און געשלאגן אויף רעכט און לינקס.
די סארט טאקטיקן האט אבער געברענגט אסאך פאטאליטעטן ווייל די פאליציי איז נישט געווען געוואוינט צו אזעלכע מהומות און וויבאלד זיי האבן זיך געשפירט אלס באפאלענע האבן זיי געארבעט זייער ווילד און ווער עס איז זיי געשטאנען אין וועג איז צעשלאגן געווארן. אויסער די פאטאליטעטן האבן זיי נישט געקענט האלטן א קאנטראל אויף די אונטערצינדער און האבן נישט געקענט ארעסטירן די אנפירער, זייענדיג אין געפאר און אין א גרויסע צעמישעניש.
איינע פון די באקאנסטע דורכפעלער אין ראיאטן קאנטראל איז געווען ביי די דעמאקראטישע קאנווענשאן אין שיקאגא, אילענאו, אין 968' ווען די דעמאקראטן האבן זיך געגרייט צו נאמינירן אלס זייער פרעזידענט קאנדידאט הובערט האמפערי וועלכער איז געווען א שטארקער פרא-מלחמה קאנדידאט. די אנטי-מלחמה אקטיוויסטן האבן ארגאניזירט גרויסע פראטעסטן וועלכע דער מעיאר פון שיקאגא און זיין פאליציי האבן אנגענומען און באטראכט אלס די פיינט. די מאסן איז אפגעהאלטן געווארן מיט שטארקע בריגאדעס אבער די פאליציי איז באשמוצט געווארן אין גאנצן לאנד צוליב זייער ברוטעליטעט קעגן זייער אייגענע סיטיזענס. די פאליציי האט געשלאגן יעדן וואס איז זיי אונטערגעקומען, אריינגערעכנט דזשורנאליסטן, און רעד קראס וואלונטירן וועלכע זענען געקומען צו הילף פאר די אטאקירטע.
היינט זענען די פאליציי נאך מער עקוויפטעט אבער, וויכטיגער פון דעם, זענען זיי פיל מער ארגאניזירט און נוצן פארגעשריטענע טאקטיקן וויאזוי אריינצודרינגן אין א ראיאט און דאך פארהאלטן פאטאליטעטן. די פאליציי האט שטודירט און אויסגעטראפן א פארמאציע וועלכע איז זייער עפעקטיוו און גיט זיי א געלעגנהייט צו ארעסטירן מער מענטשן.
די פארמאציע איז אויסגעשטעלט ווי פאלגנד: זיי שטעלן זיך אויס אין 4 רייעס און יעדע רייע באשטייט פון א געוויסע צאל אפיצירן. די ערשטע רייע באשטייט פון צוויי גרופעס פון 5 אפיצירן וועלכע זענען עקוויפטעט מיט טרערן גאז אין פאל עס פעלט זיך אויס. אונטער זיי גייען די פירער פון די גרופע וועלכע באשטייט פון צוויי אדער דריי אפיצירן. אין די דריטע רייע גייען דריי באזונדערע ארעסט גרופעס וועלכע באשטייען יעדע איינע פון 2 אפיצירן. און צום לעצט גייט א שטארקע פאליציי קראפט וועלכע זענען איינגעטיילט אין צוויי גרופעס.
די פארמאציע איז אזוי אויסגעשטעלט אז יעדע גרופע זאל זיך קענען גרינג מאנואווירן אין פאל זיי, אדער אן אנדערע גרופע, קומט אונטער אטאקע. די גאנצע פארמאציע קען זיך זייער שנעל באוועגן און יעדע פון זיי באוואכט די אנדערע. וויבאלד ארעסטן איז די שווערסטע טייל אין א ראיאט שטעלן זיי די ארעסט אפיצירן אינדערמיט וואו זיי קענען זיך גרינג אן עצה געבן מיט די ארעסטירטע אן ווערן געשטערט פון אנדערע פראטעסטירער.
נאך א טאקטיק פון די פארמאציע איז אז די גרופעס זענען אפגערוקט איינע פון די אנדערע כדי די מאסן זאלן קענען ארויסגעלאזט ווערן פון צווישן די לעכער. ספעציעל איז די טאקטיק וויכטיג ווען די פארמאציע דרינגט אריין אין די צעהיצטע מאסן וואס אויב די פארמאציע וואלט געווען ווי א וואנט וואלט די פארשריט געווען פיל שווערער און די ראיאט וואלט געהאט מער קראפט צו קעמפן. די פארמאציע קען זיך אבער זייער שנעל באוועגן און ווען זיי ווילן מאכן אן ארעסט אדער ווען זיי ווילן יא בלאקירן די מאסן פון א געוויסן פונקט קענען זיי זיך פאראייניגן אין סעקונדן.
די פאליציי טרענירט זיך כסדר לויט די פארשריטן און זיי נוצן אנדערע אפיצירן אלס די מאסן. די פארמאציע טוט זיך אן אלע שמונה בגדים און די געמאכטע מאסן אטאקירן און ווארפן אלעס וואס קומט זיי אונטער אין די הענט.
ראיאט קאנטראל טעכנאלאגיע.
די וויכטיגסטע און ערשטע עקוויפמענט וואס די ראיאט פאליציי טוען אן באשטייען פון א העלמעט מיט א דורכזיכטיגע צודעק פאר'ן געזיכט, קערפער ארמאר, און א גרויסע קערפער פאנצער. די דריי געצייג אינאיינעם ווערן אנגערופן "הארד טעק".
די קערפער פאנצער און דאס געזיכט צודעק זענען ביידע געמאכט פון א געוויסע אויסגעארבעטע גלאז וועלכע רופט זיך לעקסאן. די סארט גלאז קען זיין בולעט-פרופ אויב עס איז גענוג דיק. אבער די ראיאט פאליציי דארפן דאס נישט זיך צו באשיצן פון געווער נאר ליבערשט פון ווארפנדיגע אביעקטן וועלכע די פראטעסטירער ווארפן אין זייער ריכטונג.
די פאליציי נוצט אסאך פארגעשריטענע געווער וועלכע פארמינערן פאטאליטעטן אבער זייער הויפט וואפן איז נאך אלץ דער שטעקן. די פאליציי שטעקענעס ווערן גערופן באטאנס און קומען אין פארשידענע פארמאטן. געווענליך זענען זיי צווישן 24 און 45 אינטשעס לאנג און טייל פון זיי זענען קלענער אבער קענען זיך אויסציען ווען מען גיט א דרוק אדער ווען מען הייבט עס אן נוצן. די פאליציי זוכט וואס ווייניגער צו נוצן עכטע וואפן ביי ראיאטן אויס מורא אויב איינער פון די ראיאטירער וועט אוועקנעמען די וואפן און דעמאלט וועט זיין פאטאל. אין ראיאטן פעלער וואו די פאליציי ווייסט אז עס וועט נישט זיין אזוי געפערליך וועלן זיי טאקע נישט טראגן קיין וואפן נאר וועלן זיך באגעניגן מיט די באטאנס און אביסל פעפער ספרעי.
אין געוויסע פעלער וועלן די פאליציי יא נוצן רעוואלווערס וועלכע זיי פילן אן מיט ראבערנע קוילן אדער וואסער אדער טינט באליס וועלכע טוט מער ווי אביסל וויי ווען מען כאפט דאס אבער עס איז נישט פאטאל. די פאליציי נוצט אויך גאז לאנטשערס מיט וועלכע זיי פארגאזן די לופט מיט אומשעדליכע גאז און פארטרייבט די מאסן. אין אזעלכע פעלער וועלן די פאליציי נוצן גאז מאסקעס צו באשיצן זייער אייגענע אטעם.
אין מער רואיגע ראיאטן וועלן די פאליציי געווענליך אויך נוצן פערד וועלכע צייכנען זיך אויס אין פארטרייבן מענטשן. פערד האבן א מעלה אז זיי האבן נישט קיין פראבלעם פון די גאז וועלכע די פאליציי שפריצט און קענען טאן זייער ארבעט אפילו אין שווערע וועטער אומשטענדן. אבער אין ווילדערע פעלער קען מען זיי נישט נוצן ווייל די פערד קענען ארויסגיין פון קאנטראל און שעדיגן די גאנצע אפעראציע.
ראיאט קאנטראל פיליזאפיע.
די ערשטע כלל וואס מען לערנט היינט די ראיאט קאנטראל כוחות איז אז זייער ציל איז נישט צו קעמפן מיט די ראיאטן נאר זיי צו בארואיגן און אהיימשיקן מיט שיינעם. דאס נוצן פאליצייאישע קראפט איז א לעצטע מיטל ווען עס איז נישט פאראן קיין אנדערע ברירה. ארגינעל פלעגט מען רופן די אפטיילונגן ראיאט סקוואדס אבער היינט רופט מען זיי מאסן מענעדזשמענט יוניטס. אין אנדערע ווערטער, זענען זיי טרענירט צו קאנטראלירן און ארויסהעלפן די באפעלקערונג און אפילו ווען זיי שטימען נישט מיט צו זייערע פארלאנגן וועלן זיי נאך אלס באטראכטן די פראטעסטירער אלס סיטיזענס און נישט אלס די פיינט.
די יוניטס זענען אויך געלערנט צו פארהאלטן דאס אויסברעך פון ראיאטן. אין פעלער וואס מען ווייסט אז עס קען אויסברעכן ראיאטן וועלן די כוחות אריינגעברענגט ווערן פון פאראויס צו פארהאלטן אזא פאסירונג. בעפאר אן אויפגעברויזטע פראטעסט האלט ביים צושטאנד קומען וועלן די פאליציי געווענליך זיך צוזאמענזעצן אדער טעלעפאנירן די אנפירער און זיי געבן זייערע ערלויבענישן וואס זיי מעגן יא און נישט טאן און דאס זעלבע וואו זיי מעגן יא אדער נישט גיין. אויב אלעס גייט ווי געפלאנט וועלן די פאליציי בכלל נישט טשעפן די פראטעסטירער.
די נייע סטראטעגיעס האט מען אנגעהויבן נוצן אין די לעצטע יארן, און ווי פריער דערמאנט, האט די פאליציי זיך געלערנט לעקציעס פון דורכגעפאלענע אפעראציעס.
אין פעלער ווען אלע בעפארגרייטונגן העלפן נישט אין די ראיאטן גייען ארויס פון קאנטראל וועלן די פאליציי אנהייבן נוצן א מער אגרעסיווע צוטריט אבער וועלן נעמען אין באטראכטן אז דאס מערהייט פון די מאסן ווילן נישט שעדיגן אדער קאנפראנטירן די פאליציי נאר ווערן אריינגעכאפט אין די אזויגערופענע מאב צוליב די געמיטער וועלכע הענגט אין דער לופטן. די גרעסטע טייל פון די מאסן אין א ראיאט זענען נייגעריגע מענטשן וועלכע קומען קוקן וואס עס וועט זיך אויסקאכן אבער אויך זיי שטערן די ארבעט פון די פאליציי.
אין יעדע ראיאט אינצידענט זענען פאראן א גרופע אדער יחידים וועלכע וועלן, אדער ווילן, בענעפעטירן פון דעם טומעל. די פאליציי דארף אויסגעפינען ווער זיי זענען און זיי איינשטילן אדער ארעסטירן. איינמאל די אנפירער זענען מער נישט דארט וועט די גאנצע ראיאט איינגעשטילט ווערן אויטאמאטיש. אבער ווי געזאגט מוזן זיי דאס טאן אויף א רואיגע און אויסגערעכנטע וועג ווייל אויב זיי נוצן קראפט און שלאגן די פראטעסטירער ווערט די מצב נאר ערגער.
אפילו ווען די פאליציי איז שוין יא אין א קאנפליקט וועלן זיי נאך אלס פרובירן צו ארעסטירן נאר די אנפירער און מיט דעם דערשטיקן די פולווער. די פאליציי רוקט זיך פאראויס זייער שנעל אבער זיי וועלן שטענדיג לאזן לעכער איינע צווישן די אנדערע כדי די מאסן זאלן קענען אנטרינען ווערן, וועלכע איז דער הויפט ציל פון זייער אפעראציע.
די 1992 לאס אנדזשעלעס ראיאטן איז באקאנטס אלס די ארגסטע ראיאטן געשיכטע אין אמעריקאנער היסטאריע.
אינצידענט.
עס איז געווען אפריל 29 1992 ווען א דזשורי האט ארויסגעגעבן איר נישט שולדיג אורטייל פאר 4 ווייסע פאליציי אפיצירן וועלכע זענען אויפגעכאפט געווארן אויף קאמעראס וויאזוי זיי צושלאגן ברוטאל א שווארצער מאן (ראדני קינג) אין לאס אנדזשעלעס, קאליפארניע. עס האט נישט געדויערט קיין 2 שטונדן ביז די גאסן זענען געווארן פול מיט פראטעסטירער וועלכע זענען געווארן ווילד און ארויס פון אלע ראמען.
די צעווילדעוועטע מאסן האבן אונטערגעצינדן פייערס, בארויבט געשעפטן, געשאסן און צעשלאגן ווייסע מענטשן פאר 3 טאג ביז ווילאנג עס איז געלונגען פאר די פאליציי אריינצוברענגן די נעשאנעל גארד, מארינען, און אנדערע פעדעראלע טרופן און אינאיינעם מיט די געבעטן פון גרויסע פאליטישענס, געשעפט פארוואלטער, און ראדני קינג אליינס איינצושטילן די האס.
ווען אלעס איז בארואיגט געווארן האט מען זיך דערזען מיט 54 טויטע, 2,300 פארוואונדעטע, איבער 7,000 פארלאשענע פייערס, און גרויסע שאדענס פון געשעפטן וועלכע איז אלעס אינאיינעם ווערט געווען איבער א ביליאן דאלאר. די לאס אנדזשעלעס פאליציי דעפארטמענט (על-עי-פי-די), וועלכע איז די סאפיסטיקירטע און מערס ארגאניזירטע פאליציי קראפט אין לאנד, איז געווען פארנומען פאר חדשים דערנאך, בא'האנדלנ'דיג איבער 12,000 ארעסטן וועלכע זענען געווען די רעזולטאט פון די ראיאטן.
גוגאָל (Googol) איז דער נומער 1 מיט 100 נולן עס ווערט געשריבן אין קורצן אזוי 10100. דער נומער איז געשאפן געווארן אינעם יאר 1938 דורך "מילטאן סיראָטאַ" א פלימעניק פון דער מאטעמאטיקער עדווארד קאסנער.
די זוכמאשין גוגל הייסט נאכן נומער גוגאל.
באַנעם אדער קאגניציע איז א ברייטער טערמין וואס מיינט אין קורצן "צו וויסן" עס איז באנוצט אין גאר ראדיקאלע פארשידענארטיקע וועגן און אופנים דורך פארשידענע פרינציפן.
אין פסיכיאלאגיע, טוט דאס געוונעטלעך מיינען אנצורופן די אינפארמאציע פראצעסירונג קוק פון אן אינדיווידואל'ס פסיכאלאגישער פונקציאנירונג.
ברייטערע אפטייטשן פון דער מיינונג פון "קאגניציע" פארבינדט עס צו דער אנטוויקלונג פון "באגריפן"; אינדיווידואלע געדאנקען גאנגען, גרופעס, ארגאניזאציעס, און אפילו גרעסערע קאאליציעס פון זאכן קענען ווערן מאדעליזירט ווי "געזעלשאפטן" וואס נעמען זיך צונויף צו פארעמען קאנצעפטן. די עלעמענטן פון איטליכער 'געזעלשאפט' וועט האבן די ברירה און מעגליכקייט צו דעמאנסטרירן אנטוויקלענדע אויפירונגן בעת א קריזיס אדער מעגלעכקייט.
קאגניציע קען אויך ווערן אויסגעטייטשט אלס א "פארשטאנד דורך פרואוון פונאנדערקלייבן זיך אין דער וועלט"
מייקל סטיינהארט (מייקל שטיינהרט) (געב' 7טן דעצעמבער 1940, ברוקלין) איז א אידישער מולטי ביליאנער וואס האט געמאכט זיין רייכטום פון אנפירן א געלונגענע העדזש פאנד אויף וואל סטריט.
ער האט דאס אלץ אויפגעגעבן זיך אפצוגעבן זיין געלט און זיין לעבן אויפצוהאלטן די אידישקייט און אידישן פאלק פארן עתיד.
איינע פון זיינע הויפט דערגרייכונגען און אויפטוען איז די אנטוויקלונג פון דעם געבורטרעכט פונדאציע וואס צאלט אויס פאר יעדן אידישן בחור אדער מיידל א פרייען איינמאליגן טיקעט צו פליען קיין ארץ ישראל און טורן דאס לאנד. דאס טוט לויט אים שטארקן די קשר פון א איד צו זיין שורש אז ער וויזיט זיין לאנד וואס טראגט א גרויס חלק פון זיין טראדיציע און זענהדיג דאס אלעס ערוועקט דאס אינעם אינגן מענטש א ברען און ליבע צו זיין פאלק נישט חתונה האבן מיט קיין גוים און פארבלייבן אידיש.
סטיווען האקינג (8טן יאנואר 1942- 14טן מערץ 2018) איז געווען א בריטישער פיזיקער און פראפעסער פון מאטעמאטיק.
ער איז געלעמט און א קאמפלעטער אינוואליד פון לו געריגס קרענק זינט זיינע אינגע צוואנציגער יארן. ער קען נישט רעדן און נישט זיך רורן גארנישט בלויז צו פינטלען מיט די אויגן וואס אזוי קאנטראלירט ער אלע זיינע באוועגונגן פון עפענען די טיר ביזן רעדן דורך קליינטשיגע פארגעשריטענע סענסער וואס כאפן אויף און טייטשן איבער זיינע אויגן בלינקען אויף עלעקטראנישע סיגנאלן וואס טוען אלעס וואס ער וויל.
אין וויסנשאפט איז ער באוואוסט פאר זיינע ביישטייערונגען צו די פעלדער פון קאסמאלאגיע און קוואנטן-גראוויטאציע, ספעציעל אינעם קאנטעקסט פון שווארצע לעכער, און זיינע פאפולערע ווערק אין וואס ער דיסקוטירט זיינע אייגענע טעאריעס און קאסמאלאגיע בכלל.
זיין וויסנשאפטלעכע קאריערע האלט שוין אן איבער 40 יאר און זיינע ביכער און פובליק דרשות און אויפטריטען האט אים געמאכט א וועלט באוואוסטער סעלעבעריטי און וועלט באוואוסטער טעארעטישער פיזיקער.
אין 2017 האט ער געזאגט אז די וועלט גייט חרוב ווערן אין ארום 200 יאר, צוליב עטליכע פאקטארן, אן אטאמאטישע מלחמה, א ביאלאגישע מחלה, און בעיקר צוליב גלאבאלע אנווארעמען.
א ביישפיל פון א סודאקו רעטעניש
סודאָקו (יאפאניש: "数独"; ווערטלעך: "איין ציפער") איז א פאפולערע רעטעניש, א שרייב שפיל אין וועלכע מען ברויך נוצן לאגיק אריינצופילן די ריכטיגע נומערן אין א 9 ביי 9 גריד אן דעם וואס עס זאל איבערגיין צוויי פון די זעלבע נומערן אין א קאלום, רייע, אדער גרופע.
סודאקו לויפט אין רוב צייטונגן און מיליאנען ביכער מיט עקזאמפלן זענען פארקויפט געווארן דערפון און אזוי אויך קאמפיוטער פראגראמען.
די יסודות פון דעם שפיל.
סודאקו איז א פאזעל פון נומערן וועלכע דארפן געלעזט ווערן אבער אנדערש פון אלע אזעלכע פאזעלס איז עס א שפיל צו וועלכע מען דארף נישט קענען רעכנען נאר נוצן אביסל לאגיק. די נומערן אינעם שפיל זענען פון 1 ביז 9 און דער זעלבער שפיל קען געמאכט ווערן מיט בוכשטאבן, קאלירן אדער סימבאלן.
יעדע סודאקו אויסצייכענונג באשטייט פון 9 גריד'ס וועלכע זענען געשטעלט איינע נעבן די אנדערע דריי ביי דריי וועלכע פארמירט 9 קאלומס און 9 רייעס און אין יעדע פון זיי איז פאראן 9 באקסלעך.
דער ציל פו דעם שפיל איז אריינצופילן די נומערן 1 ביז 9 אין יעדע קאלום, אין יעדע רייע, און אין יעדע גרופע באקסלעך. יעדע אויסשטעל מוז האבן אלע 9 נומערן וואס מיינט אז אין יעדע קאלום, רייע, און גרופע מוז זיין אריינגעשריבן אלע 9 נומערן. אין יעדע אויסשטעל מעג נאר זיין איינמאל יעדע נומער און ווען פארטיג מעגן זיך צוויי די זעלבע נומערן נישט טרעפן איינע נעבן די אנדערע, נישט ביי קאלום, נישט ביי רייע, און נישט ביי גרופע.
מען קען אנהייבן דעם שפיל דורך אליינס אריינפילן די ערשטע נומערן אדער מיט עטליכע פון פריער אויסגעפילטע נומערן מיט וועלכע מען הייבט אן.
סודאקו פאזעלס קומען אין פארשידענע קאטעגאריעס פון וועלכע עס זענען פאראן גרינגע און שווערע צעטיילט לויט ווי אזוי דער וואס מאכט עס באשטימט די נעמען. אלעס ווענדט זיך ווי אזוי די נומערן זענען אויסגעשטעלט און וואו זיי ליגן. א גרינגע פאזעל וועט האבן מער נומערן שוין אריינגעפילט און וועט ליגן אין סטראטעגישע באקסלעך און דער שפילער וועט גרינג קענען אויסגעפינען די איבעריגע נומערן. א שווערע שפיל וועט געווענליך האבן ווייניגער נומערן אריינגעפילט און אפילו ווען נישט וועלן די סטראטעגישע באקסלעך זיין ליידיג און עס וועט זיין זייער שווער אויסצוגעפינען.
א גרינגע פאזעל נעמט ארום 15 מינוט צו ענדיגן און א שווערע פאזעל קען נעמען לאנגע שטונדן. אלעס איז געוואנדן לויט די ערפארונג וואס מען האט. מען קען שפילן דעם שפיל דעם גאנצן לעבן ווייל עס זענען פאראן אן א שיעור וועגן ווי אזוי דאס קען אויסגעשטעלט ווערן. פארשטייט זיך אז יעדע פאזעל האט נאר איין ענטפער.
א ביישפיל פון א אנגעפילטע סודאקו פאזעל
ווי אזוי אויסלייזן.
די גרינגסטע וועג זיך צו לערנען ווי אזוי דאס ארבעט איז דורך באטראכטן און דורכגיין א פאזעל פון אנפאנג ביזן סוף. די ערשטע זאך וואס מען ברויך טאן ווען עס הייבט אן ווערן אביסל שווערער איז נעמען א בליי און אריינשרייבן אין קליינע בוכשטאבן די מעגליכע לעזונגן. יעדע קאלום אדער רייע האט נאר איין לעזונג ווייל יעדע נומער איז אנגעבינדן צו א צווייטע.
עס איז וויכטיג צו געדענקען אז אין א סודאקו פאזעל טאר מען קיינמאל נישט פרובירן מאכן השערות (GUESSING) ווייל אויב איין נומער טויג נישט וועט דאס שטערן די גאנצע פאזעל און נאך לאנגע פלאגענישן וועט מען מוזן אנהייבן נאכאמאל פון אנפאנג.
היסטאריע און פאקטן.
דער סודאקו שפיל איז אמאל גערופן געווארן מיט'ן נאמען "נומער פלאץ" און איז פובליצירט געווארן אין א פאזעל בוך אין אמעריקע אין די 70'גער יארן צווישן הונדערטער ערליי פאזעלס. יענער פאזעל מאכער איז אבער נישט געווען דער ערפינדער דערפון און מען איז לעצטענס דערגאנגן אז דער שפיל גייט צוריק הונדערטער יארן און די ערשטע באווייז דערפון איז אין א בוך וועלכע איז פובליצירט געווארן איבער 300 יאר צוריק אין שווייץ.
אין די 80'גער יארן האט א יאפאנעזער פאזעל מאכער געטראפן דעם פאזעל אין אמעריקע און האט דאס שטארק געגליכן און האט דאס אנגעהויבן דרוקן אין זיינע פאזעל ביכער. ער האט געטוישט דעם נאמען צו א לאנגע יאפאנעזע נאמען וועלכע האט באדייט די ווערטער: "די נומערן מוזן זיין איינציג". שפעטער האט ער געטוישט זיין נאמען צו א קורצע און איז געווארן "סודאקו" וועלכע מיינט אין די יאפאנעזער שפראך: איינציגע נומער.
אין 97' האט א פאזעל מאכער פון ניו זילאנד באזוכט יאפאן און געפינען דעם פאזעל אין ביכער און האט באשלאסן אז ער וועט מאכן א קאמפיוטער פראגראם וועלכע זאל אליינס אויסשטעלן די פאזעלס און ער וועט דאס פובליצירן אין אמעריקע. ער האט געארבעט 7 יאר דערויף און ווען ער איז געווען פארטיג האט ער דאס פארגעשלאגן פאר די יו-עס-עי-טודעי צייטונג אלס א טעגליכע פאזעל אין זייער פאזעל רובריק. יו-עס-עי-טודעי האט עס אפגעווארפן און ער האט זיך געוואנדן צום ניו יארק פאסט וועלכע האט עס אנגענומען און אנגעהויבן דרוקן אין 2004.
צו זיין מזל האט עס גוט אויפגענומען און ביז עטליכע מאנאטן האבן 140 אנדערע צייטונגען ארום דער וועלט דאס אויך אנגעהויבן דרוקן און עס איז געווארן א וועלט'ס פאזעל וועלכע יונג און אלט גלייכן צו שפילן. מענטשן שפילן עס אין די צייטונגן, אויף קאמפיוטער'ס, און עס איז אפילו פאראן סודאקו פראגראמען פאר פי-דיעי'ס און סעליולער טעלעפאנען.
אמאל האבן די פאזעל מאכער אליינס געצייכענט זייערע פאזעלס און האבן געדארפט האבן גוטע רעכענונג קעפ דערפאר. היינט זענען רוב פאזעלס געמאכט מיט קאמפיוטער און אזוי אויך די סודאקו. ווען מען נעמט 9 נומערן און מען שטעלט עס אויס אין א גריד פון דריי רייעס און דריי קאלומס וועט דער קאמפיוטער דאס קענען אויסשטעלן אזויפיל מאל אז עס איז אפילו נישט פאראן קיין נאמען פאר דעם אסטראנאמישן נומער (5,524,751,496,156,892,842,531,225,600).
אין דעם סודאקו שפיל איז פאראן 9 אזעלכע גרידס אויך אין די זעלבע דריי ביי דריי גרופע און יעדע פון זיי פארמאגט די זעלבע 9 נומערן. דער קאמפיוטער דארף אויסשטעלן דעם פאזעל אז קיין איינע פון די 9 נומערן זאלן נישט אנשטויסן איינע מיט די אנדערע נישט אין א רייע, נישט אין א קאלום, און אויך נישט אין א גרופע. דאס רעדוצירט שטארק דעם נומער וויפיל מאל מען קען דאס אויסשטעלן אבער איז נאך אלץ א נומער וועלכע אפשר נאס"א האט א נאמען דערפאר (6,670,903,752,021,072,936,960).
דער נומער איז אזא פאנטאסטישע נומער אז אפילו אויב יעדע מענטש וואס האט געלעבט זינט די וועלט שטייט וואלט געשפילט אזא שפיל יעדן איינציגן טאג פון זיין לעבן וואלט מען נאך אלץ ווען נישט געהאט אויסגעשפילט אלע שפילן. אויב זאל מען פרינטן יעדע סודאקו שפיל אויף א רעגולערע סייז פאפיר און צוזאמענשטעלן איינע צו די אנדערע אין א קייט וועט עס קענען ארומנעמען די וועלט איבער 8 ביליאן מאל. אויב זאל מען די פאפירן ארויפלייגן איינע אויף די אנדערע וועט עס גרייכן די הויכקייט פון די זון 5 מיליאן מאל. און אויב זאל מען די אלע פאפירן אריינווארפן אין וואסער וועט די גאנצע וועלט פארפלייצט ווערן.
און דאס איז אלעס נאר וויפיל מאל מען קען אויסשטעלן די נומערן. די שפיל קען געשפילט ווערן מיליאנען וועגן אין יעדע אויסשטעל ווייל אין יעדע שפיל נעמט מען ארויס רוב נומערן וואס קען געמאכט ווערן אויף אלע וועגן. דאס מאכט סודאקו א שפיל וועלכע קען געמאכט ווערן באמת אן א שיעור.
מיסט איז אפגענוצטע מאטריאל פון וועלכע מען קען מער נישט מאכן קיין נוצן און מענטשן ווארפן דאס ארויס אין מיסט קאסטן פון וואו עס ווערט שפעטער אפגענומען דורך גארבעטש טראקס און אפגעפירט צו לענדפילדס אדער רעסייקלינג פלענטס.
מיסט מענעדזשמענט
מיסט מאנאזשעריע אדער אפפאל ווירטשאפט איז דער סיסטעם פון אפלייגן און פארניכטן מיסט און רעסייקלינג.
מיסט אפפאל איז היינט איינע פון די גרעסטע פראבלעמען מיט וועלכע די לאקאלע רעגירונגן פלאגן זיך שטארק. שטעט מיט א גרויסע צאל איינוואוינער קענען זיך נישט קיין עצה געבן מיט אזויפיל מיסט און מוזן אנקומען צו הילף פון אנדערע שטעט וועלכע נעמען זייערע מיסט פאר געלט. די שטאט ניו יארק פלאגט זיך שוין יארן מיט דעם פראבלעם און זי פלעגט שטענדיג שיקן א טייל פון אירע מיסט קיין ניו דזשורסי. אבער אין די לעצטע יארן האט ניו דזשורסי אנגעהויבן פארפירן אז זי וויל מער נישט נעמען ניו יארק'ס מיסט און די שטאט באאמטע ווייסן נישט וואס צו טאן ווייטער.
דער מיסט פראבלעם ווערט נאר ערגער פון יאר צו יאר ווייל די באפעלקערונגן פון די שטעט וואקסן שנעל און וואו אימער מען קען נאר טראכטן פון לייגן מיסט איז שוין איבערגעפילט. די וועלט ווארפט ארויס אזויפיל מיסט אז אויב מען וואלט אלעס געווארפן אין ים וואלט די וועלט פארפלייצט געווארן פון די איבערפלוס. און דאס איז נישט סתם אזוי געזאגט. עקספערטן ווארענען אז דאס איז דער נומער איינס ענווייראמענטאלע פראבלעם פונעם צוקונפט.
אין אמעריקע ווערט ארויסגעווארפן ארום 600,000 טאן מיסט פער טאג וואס קומט אויס צו 200 מיליאן טאן א יאר. אויב מען צעטיילט דאס פער פערזאן וועט אויסקומען אז יעדער ווארפט ארויס 4 פונט מיסט יעדן טאג. דאס איז די מערסטע פון אלע לענדער אין די וועלט ווען מען רעכנט פערצענטועל.
וואס טוט מען מיט מיסט?
די מיסט וועלכע מיר ווארפן ארויס ווערט צעטיילט אין 3 טיילן. ארום 57 פראצענט ווערט אויסגעגאסן אין אפפאל פעלדער (לענדפילס), 27 פראצענט ווערט אדער רעסייקעלט אדער ווערט דאס געמאכט צו שטויב מיט וועלכע מען פערטילייזט די פעלדער (קאמפאוסטעט), און די איבעריגע 16 פראצענט ווערט פארברענט. די לאקאלע רעגירונגן פרובירן צו רעסייקלן וויפיל עס איז מעגליך אבער וויבאלד נאר געוויסע מאטריאלן קענען ווערן רעסייקעלט קען מען זיך נישט פארלאזן מיט דעם אלס א לעזונג פאר'ן צוקונפט. ווייטער פארברענען איז גאר ווייניגער געווארן מיט די יארן וויבאלד עס איז נישט גוט פאר די ענווייראמענט. די איינציגסטע פארבליבענע אפציע איז די אפפאל פעלדער וועלכע האבן זיך געטריפעלט אין די לעצטע 40 יאר און עס איז שוין ממש נישטא וואו צו לייגן די מיסט.
אנדערע לענדער וועלכע פארמאגן ווייניגער איינוואוינער און מער פלאץ נוצן כמעט נישט קיין אנדערע וועגן נאר ווארפן אלעס ארויס אין די אפפאל פעלדער. די יונייטעד קינגדאם ווארפט ארויס ארום 90 פראצענט פון איר מיסט צו אפפאל פעלדער וועלכע איז דאס מערסטע פון אלע פארגעשריטענע לענדער. נאך איר קומט קאנאדע, דייטשלאנד, פראנקרייך, און יאפאן.
אפפאל פעלדער (לענדפילס).
עס זענען פאראן צוויי וועגן וויאזוי מען ווערט פטור פון די מיסט אין די אפפאל פעלדער. עס זענען פאראן אפפאל פעלדער וועלכע פארמאגן ריזיגע לעכער אין וועלכע די מיסטאויטאס גיסן אריין די צינויפגעדרוקטע מיסט און מען דעקט עס שפעטער איבער מיט זאמד, איבערלאזנדיג אלעס פאר די טויזענטער ערליי שרצים וועלכע מאכן גרויסע סעודות דערפון. אן אנדערע וועג איז דורך באדעקן די ערד מיט א ספעציעלע מאטריאל און דערויף גיסט מען אויס די מיסט און דערנאך באדעקט מען דאס מיט זאמד וועלכע מאכט דאס אויסגעשלאסן פון די ענווייראמענט.
אמאל פלעגט מען בעיקר גראבן לעכער אבער היינט רעכנט מען זיך מיט די ענווייראמענט און מען נוצט פארשידענע וועגן וויאזוי אויסצושליסן די אפפאל פון אונטערערדישע וואסער און די לופט. אויב מען וואלט נאר געלייגט די מיסט אין לעכער וואלט דער פראבלעם געווען פיל קלענער ווייל די טבע איז אז ערד עסט אלעס אויף זייער שנעל און ביז א קורצע צייט ווערט דערפון גארנישט. למעשה איז פאראן צופיל מיסט און עס וואלט שטארק געשאדט פאר די ענווייראמענט ווען אלע קוואלן וואלטן פאר'סמ'ט און שמוציג געווארן. דערפאר טוט מען היינט כמעט נאר גיסן מיסט אויפ'ן אויבערפלאך אויף די ספעציעלע ערטער וואו עס איז אונטערגעלייגט פארשידענע סארט מאטריאלן וועלכע האלטן די אפפאל אפגעטיילט פון די ערד.
פאר די ענווייראמענט איז עס טאקע גוט אבער מיט'ן אויסשליסן פון די ערד צעגייט נישט די מיסט און מען מוז כסדר טרעפן נייע פלעצער וואו צו לייגן נאך מיסט.
אן אפפאל פעלד קען מען נישט מאכן סיי וואו נאר מען מוז באקומען אן ערלויבעניש פון די רעגירונג נאכדעם וואס מען פירט דורך אן אימפאקט שטודיע אויב דאס פלאץ איז געאייגענט פאר דעם. איימאל מען באשליסט א פלאץ מוז מען ערשט בויען ראודס כדי די הונדערטער לאסטאויטאס זאלן דארט קענען אנקומען.
די אפאפל פעלדער זענען געווענליך צווישן 200 און 300 אקער לאנד (יעדע 100 אקער לאנד באטרעפט בערך 6 מיליאן סקווער פיס) אבער מען נוצט קיינמאל נישט מער ווי 70 פראצענט דערפון ווייל עס מוז שטענדיג איבערבלייבן גענוג פלאץ ארום און ארום פאר אפפאל פון די בערג מיסט וועלכע מעג נישט ארויסגיין פון די גרעניצן. איינמאל די פעלדער זענען פיל פארשליסט מען דאס און מען גייט צו א נייע.
אין די פעלדער זעלבסט זענען פאראן צעלן אין וועלכע מען ווארפט אריין די מיסט און איינמאל עס איז פיל באדעקט מען דאס און מען שטעלט צו א נייע. יעדע צעל איז ווי א ברייטע לאך און איז צוגעדעקט מיט פלאסטיק און אנדערע מאטריאל אפצוטיילן די מיסט פון די וואסער אונטער די ערד. וויבאלד מיסט גיט ארויס אסאך וואסער און גאזן איז פאראן צוויי אפפאל רערן אינעם לאך וועלכע נעמען ארויס די פליסיקייטן און גאזן פון די לעכער. דאס וואסער ווערט געשיקט צו א סוער סיסטעם און די גאזן ווערן אויסגעארבעט און פארברענט פאר שפעטערע באנוץ.
וויבאלד מיסט איז זייער שעדליך פאר די לופט צוליב די שווערע גערוך האט מען איינגעשטעלט די צעלן סיסטעם און מען נוצט א צעל נאר פאר די מיסט פון איין טאג. ביי די ענדע פון דעם טאג קומען ריזיגע בולדאזערס און צעדרוקן די מיסט ווי ווייט מעגליך און נאכדעם באדעקן זיי די צעל מיט זאמד און צעדרוקן עס נאכאמאל. די גרויס פון צעלן איז אנדערש אין יעדע אפפאל פעלד און איז געוואנדן לויט וויפיל מיסט מען ברענגט אהין א טאג.
אין דורכשניטליך איז א צעל בערך 50 פיס ברייט און לאנג און 14 פיס טיף. איו אזא צעל קוועטשט מען אריין 2500 טאנען מיסט. די ארבייטער אינעם פעלד גיסן געווענליך אויס זוימען צו פלאנצן גראז כדי עס זאל זיך נישט אנזאמלען קיין רעגן וואסער שפעטער און באנעצן די ביסל זאמד און שעדיגן דעם צודעק.
איינמאל א אפפאל פעלד ווערט איבערגעפילט און מען פארשליסט דאס דארף די רעגירונג דאס נאך נאכקוקן פאר די קומענדיגע 30 יאר וויבאלד די מיסט ליגט נישט אין ערד און צעגייט זייער לאנגזאם. די רעגירונג מוז כסדר וויסן וואס עס גייט פאר אונטער די פעלד זיכער צו מאכן אז די מיסט האט נישט דעגרייכט די וואסער אונטער די ערד. אין יעדע אפאפל פעלד ווערט אריינגעשטעלט עלעקטראנישע מאניטערס וועלכע באטראכטן עטליכע זאכן און די פעלד ארבייטער קומען כאפן א בליק דערויף יעדע שטיק צייט. אויב איינער זאל היינט אויפגראבן א אפאפל פעלד פון 20 יאר צוריק וועט ער מעגליך טרעפן גאנצע חפיצים און אנדערע אינטערעסאנטע זאכן. פעלד ארבייטער האבן אמאל געגראבן צוליב א סיבה און געפינען א 40 יעריגע צייטונג וועלכע מען האט נאך געקענט ליינען געהעריג.
רעסייקלינג און קאמפאוסטינג.
די צוויי מעטאדן לעזן ארום 30 פראצענט און וועט לעזן נאך מער אינעם צוקונפט ווייל ווי גרעסער דער מיסט פראבלעם ווערט אלס מער וועלן די רעגירונגן שטודירן און קוראזשירן דאס פאלק צו רעסייקלן. געוויסע שטעט, ווי ניו יארק, פארלאנגן געזעצליך מען זאל רעסייקלן אלע פראדוקטן וועלכע זענען ראוי דערפאר כדי צו פארגרינגערן די שטאט מיט'ן מיסט פראבלעם. אנדערע שטעט האבן נישט קיין געזעצן דערויף אבער אלע שטעלן צו א רעסייקלינג פראגראם און קוראזשירן די איינוואוינער ארויסצושטעלן די פראדוקטן אין די ספעציעלע שאכטלעך.
די צוזאמענגעקליבענע מיסט פאר רעסייקלינג ווערן אויך אפגעפירט צו אפפאל פעלדער וואו עס זענען פאראן ספעציעלע אפטיילונגן פאר רעסייקלינג און קאמפאוסטינג. אבער אויך פריוואטע פירמעס טוען א טייל פון די ארבעט און מאכן קאנטראקטן מיט די שטאט.
דער פראדעצור פון רעסייקלינג איז גאנץ פשוט: צום ערשט ווערן אלע מיסט אפגעטיילט אין קאטעגאריעס ווי האלץ, פאפיר, גלאז, פלאסטיק, און מעטאלענע פראדוקטן. דערנאך צעמאלט אדער צעלאזט מען יעדע איינע פון זיי און די שטויב אדער פליסיקייטן ווערן אפגעשיקט צו פירמעס וועלכע פראדעצורן די אויבנדערמאנטע פראדוקטן. וויבאלד יעדע פון די אויבנדערמאנטע פראדוקטן ווערן ארגינעל געמאכט פון שטויב גייען זיי אלע אריין אינעם זעלבן פראדעצור ווי די אנדערע פראדוקטן אבער מוזן לעגאל זיין אפגעטיילט פון די ארגינעלע פראדוקטן און איינמאל עס איז פארטיג מוז ארויפגעקריצט אדער ארויפגעשריבן ווערן אז די מאטריאל איז געמאכט פון רעסייקעלט פראדוקטן. היינט זענען פאראן פארשידענע סימבאלן וועלכע זאגן וואספארא סארט רעסייקלינג דאס איז.
אויסער רעסייקלינג איז פאראן אזא זאך ווי קאמפאוסטינג וועלכע האט די זעלבע ציל ווי רעסייקלינג אבער ווערט געטאן דורך גאנץ אן אנדערע וועג און געדויערט זייער לאנג. די מיסט וועלכע זענען ראוי פאר קאמפאוסטינג איז פיל מער ווי פאר רעסייקלינג ווייל אין רעסייקלינג קען מען נאר נוצן ריינע מאטריאל דעקעגן קאמפאוסטינג איז א שמוציגע ארבעט און עס קומט נאר ארויס דערפון שמוץ.
אלע פראדוקטן וועלכע קענען גענוצט ווערן פאר רעסייקלינג קענען אויך גענוצט ווערן פאר קאמפאוסטינג אין צוגאב פון אלע נאטורליכע זאכן ווי פרוכט און גרינצייג, בלעטער, בלומען, פאפיר, און אלע עסן איבערבלייבענישן וועלכע אנטהאלטן נאטורליכע באשטאנדטיילן.
עס זענען פאראן פארשידענע וועגן וויאזוי קאמפאוסטינג קען דורכגעפירט ווערן. אין רוב פעלער ווערט די מיסט אויסגעלייגט אין ספעציעלע גרויסע שאכטלעך אין וועלכע עס ליגט ערד און מיט דער צייט צעגייט די מיסט דורך צולייגן די ריכטיגע כעמיקאלן און דורך זיכער מאכן אז די אטמאספערע און טעפרעאטור איז געאייגענט פאר די סארט פראדעצור. אין טייל פעלער ווערט דאס געטאן דורך היץ און אין אנדערע וועגן מעג עס דווקא נישט זיין אין היץ. ווען די קאמפאוסטינג פראדעצור איז פארטיג נעמט מען ארויס די שטויב און מען פאקט עס אין ספעציעלע זעקלעך וועלכע ווערן שפעטער פארקויפט אלס פערטילייזער.
קאמפאוסטינג קען אויך געטאן ווערן פריוואט דורך נוצן א ספעציעלע קאמפאוסטינג שאכטל און נאכגייענדיג אלע אינסטרוקציעס אין יעדע שטאפל.
קריג'ס געזעצן זענען א רייע אינטערנאציאנאלע אפמאכן וויאזוי א קריג זאל ווערן געפירט בנוגע די געפאנגענע און פארוואונדעטע סאלדאטן און ציווילע מענטשן.
רוב אינטערנאציאנאלע קריג'ס געזעצן וועלכע ווערן איינגעהאלטן צווישן רוב לענדער פון די וועלט איז אפגעמאכט געווארן אין עטליכע דזשעניווע קאנווענשאנס און די האג קאנפערענצן. די אפמאכן אדרעסירן אלע ארמייען איבער די באטייליגונג פון מלחמה, די קרבנות פון א מלחמה, אקופאציע פון פרעמדע כוחות, און די סטאטוס פון קולטוראלע שטחים.
אין די צווייטע וועלט מלחמה האבן די נאציס אפגעטאן די גרעסטע מלחמה פארברעכנס אין די נאנטע היסטאריע. זיי האבן פארלעצט כמעט אלע דזשעניווע אינטערנאציאנאלע געזעצן, ספעציעל מיט'ן אומברענגן ציווילע מענטשן און נוצן זייערע קערפער פאר מעדעצינישע עקספרימענטן. ווען אמעריקע איז אריין אין מלחמה מיט איראק אין 2003 האבן טייל איראקער געפאכעט מיט ווייסע פענער, א צייכן אז זיי געבן זיך אונטער. אבער ווען די אמעריקאנער סאלדאטן האבן זיך דערנענטערט צו זיי האבן זיי אנגעהויבן שיסן, א קלארע פארברעכן לויט די האג פארשריפטן. שפעטער אין די קריג האט די וועלט אנגעהויבן באשולדיגן אויך אמעריקע אין פארלעצן די אינטערנאציאנאלע קריג'ס געזעצן ווען אין עטליכע פעלער האבן אמעריקאנער סאלדאטן נישט ריכטיג באהאנדלט אירע ארעסטאנטן אין די טורמעס פון אבו גאריב אין איראק און גואנטאנאמע בעי, קובא, וואו הונדערטער אל קאידא ארעסטאנטן ווערן געהאלטן.
בעפאר דעם 19'טן יאר-הונדערט האט יעדע לאנד געהאט אירע אייגענע געזעצן פאר די ארמיי וויאזוי זיי זאלן פירן מלחמות און וואס די סאלדאטן מעגן יא טאן און וואס נישט. יעדע לאנד האט זיך אבער געהאט אנדערע געזעצן און ווען עס האט אויסגעבראכן א מלחמה צווישן צוויי לענדער זענען אלע געזעצן צעפאלן ווייל אויב דער פיינט האט געטאן עפעס וואס איז באטראכט געווארן אלס אומגעזעצליך דורך די אנדערע לאנד האבן זיי פארלעצט דאס אייגענע געזעץ און זיך נוקם געווען מיט די זעלבע מיטלן.
אין טייל פעלער, ספעציעל אין לאנג פארצויגענע מלחמות, האבן די לענדער וועלכע האבן זיך געשלאגן צווישן זיך ארויסגעשיקט דימפלאמאטן צו א נוטראלע ארט וואו די צוויי זייטן האבן אויסגעשמועסט און זיך אליינס געמאכט געזעצן וואס ביידע וועלן פאלגן כדי צו פארמינערן די פאטאליטעטן. אין רוב פעלער האט דאס פיין געארבעט אבער איינמאל די קריג איז געווען פארטיג זענען אלע געזעצן געווארן אויס און דאס נעקסטע מאל מען איז געגאנגן אין קריג האט מען זיי מער נישט געהאט.
די דזשעניווע קאנווענשאנס.
דער קאנצפעט צו מאכן אינטערנאציאנאלע קריג'ס געזעצן איז אויפגעברענגט געווארן צום ערשטן מאל אין יאר 864' אין דזשעניווע, שווייץ. טויזענטער דימפלאמאטן פון צענדליגער לענדער זענען אהין געקומען אויסצושמועסן די פלענער וועלכע האט געדויערט יארן לאנג צו ברענגן צום טיש.
אלעס האט זיך אנגעהויבן פון אן איינצעלענם מענטש מיט'ן נאמען הענרי דונאנט, אן איטאליענער, וועלכער האט מיטגעהאלטן איינע פון איטאליע'ס מלחמות אין יאר 859' און ווען ער האט געזען פארוואונדעטע סאלדאטן ליגן אויף די פעלדער און שטארבן אויס האט ער צוזאמענגענומען א גרופע פון ציווילע מענטשן און זיי געבעטן צו וואלונטירן און געבן מעדיצינישע באהאנדלונג פאר די פארוואונדעטע סאלדאטן, נישט קיין חילוק צו וועלכע זייט זיי באלאנגען. זיין ארגאניזאציע איז מיט דער צייט געווארן גרעסער און ער האט דאס א נאמען געגעבן די אינטערנאציאנאלע קאמיטע פאר די הילף פון די פארוואונדעטע. די ארגאניזאציע איז מיט די יארן פארשפרייט געווארן איבער מערערע לענדער און געווארן די וועלט'ס באקאנטע אינטערנאציאנאלע קאמיטע אוו די רעד קראוס.
דונאנט האט שווער געארבעט צוזאמענצוברענגן די פירער פון די גרויסע לענדער אין יענע צייטן קיין דזשעניווע וואו די פלענער פאר אינטערנאציאנאלע קריג'ס געזעצן האבן זיך אנגעהויבן פארמירן. וויבאלד עס איז אין יענע צייטן נישט געווען קיין פליגערס האט געדויערט זייער לאנג ביז ווילאנג מען איז געקומען און געגאנגן און אלעס האט זיך גערירט זייער לאנגזאם. אינדערצווישן איז אנגעקומען די ערשטע וועלט מלחמה און באלד דערנאך די צווייטע וועלט מלחמה און נאר נאכדעם האבן די פירער זיך גענומען ערנסט צו מאכן די קאנווענשאנס.
1 וויאזוי צו באהאנדלן און העלפן די פארוואונדעטע און קראנקע סאלדאטן אויף די שלאכטפעלדער.
2 וויאזוי צו באהאנדלן די פארוואנדעטע און קראנקע סאלדאטן אויף די וואסערן.
3 וויאזוי צו באהאנדלן די קריג'ס געפאנגענע, באקאנט אלס די פריזענארס אוו וואר (פי-או-דאבעליו).
4 וויאזוי צו באשיצן די ציווילע מענטשן אין א צייט פון מלחמה.
די האג קאנווענשאנס.
אויסער די דזשעניווע קאנווענשאנס זענען פארגעקומען באזונדערע קאנווענשאנס אין די האג, די נעדערלענדס (האלאנד), אין די יארן 899', 907', און 954'. די דריי קאנווענשאנס זענען שפעטער באקאנט געווארן אלס די אינטערנאציאנאלע שלום קאנפערענצן. די אפמאכן פון יענע קאנווענשאנס אפעלירן וועגן וואפן, פראפערטי רעכטן, און די פליכטן פון די נוטראלע לענדער.
אין די ערשטע צוויי קאנפערענצן אין די האג האט מען ארומגערעדט וועגן דער באנוץ פון וואפן וואס מען מעג יא און נישט נוצן. זינט די ערשטע צוויי קאנפערענצן האבן נישט געברענגט קיין רעזלוטאטן האט מען פאררופן א דריטע קאנפערענץ אין יאר 939' אבער יענער קאנפערענץ איז אפגערופן געווארן צוליב די אויסברעך פון די צווייטע וועלט מלחמה.
דורכאויס די צוויי וועלט מלחמות זענען פארניכטעט געווארן גאר אסאך קולטוראלע לענדמארקס מיט וועלע לענדער האבן זיך אינדענטיפיצירט. נאך די צווייטע וועלט קריג זענען זייער אסאך לענדער געווען צוקלאפט און זענען געווען מער ווי וויליג צו קומען נאכאמאל קיין די האג פאר א פרישע קאנווענשאן. ביי יענע קאנווענשאן האבן איבער 100 לענדער אונטערגעשריבן איבער די באשיצונג פון קולטוראלע פראפערטיס אין דער צייט פון א מלחמה. אין יענע קאנוועשאן איז אויך אפגעמאכט געווארן פארשידענע געזעצן וויאזוי מען זאל באשיצן א לאנד'ס אינדענטיטעט דורכאויס א קריג.
גיין אין קריג.
אין די האג קאנפערענצן זענען באשטימט געווארן א רייע פראצעדורן וואס א לאנד דארף טאן צו פארמיידן א מלחמה. עס ווערט דארט אויסגעשמועסט אלע פרטים וויאזוי די דימפלאמאטישע צוגאנג זאל זיין און וויאזוי אנדערע לענדער וועלכע זענען נוטראל צו דעם קאנפליקט זאלן העלפן. איינע פון די הויפט געזעצן פארלאנגט אז אפילו ווען מען איז שוין אפגעמאכט צו גיין אין קריג זאל מען געבן א 30 טאגיקער שטילקייט ווייל אפשר וועלן איינע פון די זייטן זיך אנדערש בארעכנען. נאר ווען די אלע זאכן זענען שוין אויסגעפירט געווארן און עס האט נאך אלץ נישט געהאלפן ערשט עדעמאלט מעג א לאנד פארמאל דעקלערן מלחמה.
דער גאנצער געדאנק פון דעקלערן מלחמה פארמאל איז צום ערשטן מאל אפגעמאכט געווארן צווישן לענדער נאך די ערשטע די האג קאנפערענצן. בעפאר דעם האבן לענדער שטענדיג אנגעגריפן אין א סורפרייז און ווער עס האט געטויגט בעסער אין סורפרייזעס האט געווענליך געהאט אן אויבערהאנט. אין די האג אינטערנאציאנאלע געזעצן איז פארבאטן פון א לאנד אנצוהייבן א קריג אין א סורפרייז. מען מוז דעקלערן מלחמה אז די אנדערע לאנד זאל זיין גרייט דערפאר אדער געבן אן אולטימאטום.
ווען מדינת ישראל איז ארויס אין די 6 טעג מלחמה אין 967' איז זי געשטאנען און געווארט צו קענען אנגרייפן די אראבישע לענדער אבער נאך א שטיק צייט האבן זיי סורפרייזט די אראבער איבערנאכט און אפגעהאלטן נצחונות. די וועלט איז געווען ברוגז אויף מדינת ישראל צוליב דעם סורפרייז אבער מדינת ישראל האט דאס אפגעווארפן און גע'טענה'ט אז די אראבער האבן ערשט אנגעפאנגן אין א סורפרייז.
קאמפן און וואפן.
די האג קאנפערענצן גיבן די הויפט געזעצן וויאזוי לענדער זאלן זיך אויפפירן אין א קריג. עס פארלאנגט פון די אונטערגעבער אויפצוהייבן א ווייסע פאן און ווארענט די אינוואדירער צו שעדיגן אדער אומברענגן אזא איינעם. עס פארבאט צו אטאקירן א מענטש, אפילו א סאלדאט, וואס קען זיך נישט פארטיידיגן און דאס זעלבע מיט א פלאץ וואו עס ווערט נישט פארטיידיגט מעג מען נישט אטאקירן. שפיטעלער און געביידעס וואס ווערן גענוצט פאר שפיטעלער מעג מען בכל אופן נישט אטאקירן אפילו אויב מען ווייסט אז עס באהאלטן זיך אויס דארט די פיינט.
די נאציאנאלע און קולטוראלע סימבאלן מעגן נישט גענוצט ווערן, וואס מיינט אז מען מעג נישט נוצן יענעמ'ס פאן, יוניפארעם פאר סיי וועלכע סיבה. דאס זעלבע מעג מען נישט נוצן די יוניפארמען פון נוטראלע ארגאניזאציעס וועלכע קומען העלפן די פארוואונדעטע אין די קריג ווי די רעד קראוס. דעם פיינטס פראפערטי מעג נישט גענומען אדער פארניכטעט ווערן נאר אויב עס איז וויכטיג פאר די מיליטערישע אפעראציע און דאס זעלבע איז מיט אלע געביידעס אין וועלכע עס ווערן שטודירט ארט און סייענס אדער קולטוראלע שטודיעס.
וואפן מעג מען נאר נוצן קאנווענציאנאלע און נישט קיין כעמישע אדער ביאלאגישע וואפן. דאס געזעץ פארבאט אויך צו נוצן יעדע סארט וואפן וואס טוט שעדיגן מער וויפיל עס פעלט אויס. צום ביישפיל א קויל וואס רייסט אויף א צווייטע מאל איינמאל עס איז שוין אינעם קערפער אדער וואפן וועלכע פארמאגן א גיפט.
אויך די דזשעניווע קאנווענשאנס פארבאטן דער באנוץ פון כעמישע אדער ביאלאגישע וואפן און אין יאר 972' האט א פרישע געזעץ פארלאנגט אז א לאנד מעג דאס אפילו נישט האבן אין באזיץ און ווער עס האט דאס שוין מוז דאס פארניכטן.
פארוואונדעטע אדער קראנקע טרופן.
בעפאר דעם צוואנציגסטן יאר-הונדערט זענען געשטארבן פיל מער סאלדאטן אין מלחמות וויבאלד די פיינטליכע לענדער האבן נישט אנגעקוקט די פארוואונדעטע סאלדאטן וועלכע זענען אויסגעשטארבן פון די וואונדן. דאס האט זיך דראסטיש געטוישט נאך מיט די ערשטע דזשעניווע קאנווענשאנס וועלכע האט פארלאנגט פון אלע ארמייען אז זיי מוזן באהאנדלן פארוואונדעטע סאלדאטן פון די פיינט גענוי ווי די אייגענע. די לענדער מוזן אליינס געבן די מעדיצינישע באהאנדלונג אדער צולאזן די רעד קראוס, אדער סיי וועלכע נוטראלע ארגאניזאציע.
דאס געזעץ פארלאנגט נישט פון די מעדיקל ארבייטער צו זיין אומבאוואפנט אבער זאגט קלאר אז אויב וויל א לאנד פארזיכערן אירע מעדיקל ארבייטער זאלן זיי זיין אומבאוואפענט. אויב אן ארמיי פארמאגט נישט גענוג מעדיקל ארבייטער צו העלפן די פארוואונדעטע מעג זי פאנגן מעדיקל ארבייטער פון דעם פיינט צו העלפן אבער וועט זיי מוזן באפרייען איינמאל דער קריזיס איז פאראיבער אפילו אויב זיי זענען קעמפער.
טויטע סאלדאטן מוזן ווערן צוזאמענגענומען און דורכגעזוכט צו פארזיכערן אז זיי זענען טויט און זיי אינדענטיפיצירן ווי ווייט מעגליך און איבער געבן פאר די פיינט די נעמען פון די קרבנות. אלע קרבנות מוזן ווערן באגראבן נארמאל און אויב מעגליך לויט זייערע רעליגיעזע באגרעבעניש סדרים. נאך א קריג מוזן ביידע צדדים איבערגעבן אלע פלעצער ווי די פיינט זענען באגראבן כדי די אנדערע צדדים זאלן זיי קענען קומען אפנעמען אדער אויפשטעלן געדענקענישן.
געפאנגענע סאלדאטן (פי-או-דאבעליוס).
אלע געפאנגענע דארפן פאררעכנט ווערן ווי געפאנגענע פון די אייגענע לאנד און נישט פון איין גרופע אדער קאמאנדע. יעדער געפאנגענער מוז באקומען פי-או-דאבעליו סטאטוס נישט קיין חילוק וואס ער האט אפגעטאן בעפאר ער איז געכאפט געווארן. ווען אמעריקע האט פארכאפט טאליבאנער אין די מלחמה מיט אפגאניסטאן האט זי נישט געוואלט זיי געבן פי-או-דאבעליו סטאטוס מיט'ן טענה אז זיי זענען טעראריסטן און באלאנגן נישט צו א קאנווענציאנאלע ארמיי. דאס האט אויסגערופן א שטורעם אין די וועלט אלס א פארלעצונג אין די דזשעניווע קאנווענשאנס.
די פי-או-דאבעליו'ס מוזן אויפגעהאלטן ווערן אין ספעציעלע קעמפס און מוזן געגעבן ווערן עסן און שעלטער. מען מוז זיי אויסהיילן פון אלע וואונדן און מען דארף זיי אונטערזוכן איינמאל פער מאנאט זיכער צו מאכן אז זיי זענען געזונט. א לאנד האט די רעכט צו נוצן די פי-או-דאבעליו'ס פאר ארבעט אבער מען מוז זיי באצאלן. אפיצירן וועלכע ווערן פארכאפט דארפן באקומען בעסערע באהאנדלונגן ווי די אנדערע געפאנגענע און זיי מעגן נישט געגעבן ווערן ארבעט.
די געפאנגענע מעגן אויסגעפרעגט ווערן אבער אויב זיי האלטן נישט ביים ענטפערן מעג מען זיי נישט פייניגן אדער סטראשן און אנטאן אלע טאקטיקן זיי זאלן רעדן. מען מעג זיי אבער יא צוזאגן געוויסע זאכן וואס זיי וועלן באקומען אין אויסטויש פאר זייער אינפארמאציע.
וויבאלד די טאליבאנער און אל קאידא טעראריסטן וועלכע זענען געפאנגן געווארן דורך אמעריקע האבן נישט באקומען קיין פי-או-דאבעליו סטאטוסן האט אמעריקע זיך אליינס בארעכטיגט זיי אויסצופארשן מיט פיינונגן וועלכע האט געברענגט אסאך קריטיק.
די ארמיי וועלכע האלט געפאנגענע מוז איבערגעבן פאר דעם פיינט אלע נעמען און וואו זיי ווערן אויפגעהאלטן כדי זייערע פאמיליעס זאלן זיי קענען שיקן בריוון. די מיליטער דארף אויך זיכער מאכן אז די געפאנגענע זענען גענוג פארזיכערט קעגן אטאקעס פון ציווילע איינוואוינער וועלן ווילן נקמה נעמען אין זיי. קיין איין געפאנגענער מעג נישט פובליצירט ווערן אין די מידיא כאטש די מענטשן זענען זייער אינטערעסירט דערין און ווילן זען די נצחון. אויך די בילדער פון פארוואונדעטע אדער טויטע סאלדאטן מעג נישט פובליצירט ווערן.
די פי-או-דאבעליוס מוזן איינהאלטן אלע געזעצן פון די ארמיי אין וועלכע זיי ווערן געהאלטן און אויב נישט מעגן זיי באשטראפט ווערן מיט די זעלבע קנסות ווי די ארמיי מיטגלידער. דאס רעכנט אריין אויב איינער אנטלויפט און מען כאפט אים. אבער אויב ער גרייכט זיין טעריטאריע און ווערט שפעטער ווידער פארכאפט מען ער מער נישט באשטראפט ווערן פאר'ן אנטלויפן. דאס זעלבע איז מיט א שפיאן וועלכער אנטלויפט פון זיינע פארכאפער מעג באשטראפט ווערן פאר'ן אנטלויפן. אבער אויב ער גרייכט זיין לאנד און ווערט שפעטער נאכאמאל פארכאפט מעג ער נישט באשטראפט ווערן פאר'ן אנטלויפן.
ציווילע און אקופאציע.
אין גענעראל זענען ציווילע מענטשן אין א קריג באשיצט מיט די זעלבע מענטשליכע פרינציפאלן ווי די פי-או-דאבעליו'ס. ביידע, די דזשעניווע קאנוואנשאנס און די האג קאנפערענצן, פארבאטן יעדע סארט שעדיגונג צו ציווילע מענטשן און עס איז נישט ערלויבט זיי צו נוצן אלס א מענטשליכע פאנצער זיך צו פארזיכערן פון אן אטאקע.
די פערטע דזשעניווע קאנווענשאן איז געווידמעט איבער די באהאנדלונג פון ציווילע. עס פארלאנגט פון יעדע ארמיי צו באשיצן די ציווילע דורך מאכן נוטראלע זאנעס וואו קעמפן איז פארבאטן און פארלאנגט צו באשיצן שפיטעלער און אנדערע ספעציעלע זאנעס וועלכע ווערן באשטימט פאר קינדער אונטער 15 יאר און עלטערע מענטשן. עס איז פארלאנגט ארויפצושטעלן א רויטע קרייץ סימבאל אויף קעמפס און געביידעס וועלכע אנטהאלטן ציווילע זיי צו באשיצן. קינדער דארפן באקומען אינדענטיטעט באנדן און אויך שפיטאל באאמטע דארפן באקומען ספעציעלע אינדענטיטעט באנדן מען זאל וויסן וואו זיי באלאנגן.
ארמיי כוחות זענען פארבאטן איינצונעמען פריוואטע פראפערטי אויסער אויב די פראפערטי ווערט גענוצט דורך די פיינט צו קעמפן קעגן זיי. אין אזא פאל דארף די ארמיי צוריקגעבן די פראפערטי פאר די אייגנטומער ווען די קריג איז פארטיג אדער געבן קאמפענסאציע אנשטאט דעם. די איינציגסטע אויסנאם אין דעם געזעץ איז מידיא געביידעס וועלכע מעג יא איינגענומען ווערן אבער אויך די פראפערטיס דארפן צוריקגעגעבן ווערן שפעטער און אויב עס איז אוממעגליך דארף מען געבן קאמפענסאציע. יעדע געביידע וועלכע ווערט גענוצט פאר רעליגיע, ערציאונג, וואוילטעטיגע צוועקן, סייענס, אדער ארט גייט אריין אין די כלל פון פריוואטע פראפערטי אפילו אויב עס באלאנגט פאר די רעגירונג.
די האג געזעצן לויטעט אז יעדע פראפערטי וואס ווערט איינגענומען דורך אן ארמיי גייט אריין אונטער זייער פאראנטווארטליכקייט וואס מיינט אז זיי דארפן זיכער מאכן אז די גאנצע געגענט איז אונטער קאנטראל און אלעס ווערט ווייטער געפירט ווי בעפאר. די איינוואוינער דארפן באשיצט ווערן און אלע ציווילע ארדענונג געזעצן דאפרן בלייבן אין פלאץ און מען דארף באוואכן די געגענט פון גנבים. אויב די ארמיי קען נישט געבן די באדערפענישן פאר די מענטשן וואס וואוינען אין די אקופירטע געגענט מוז זי געזעצליך פארלאזן די טעריטאריע און דאס איבערגעבן פאר די פיינט.
איינמאל אן ארמיי נעמט איבער די קאנטראל פון א טעריטאריע מעג זי באשטראפן די וואס פארלעצן די געזעצן אדער שטערן ארדענונג. אבער זיי מעגן נישט באשטראפן קיינעם פאר אן אקט וועלכע יענער האט געטאן בעפאר זיי האבן איינגענומען די טעריטאריע. דאס געזעץ פארלאנגט אויך אז אלע ציווילע האבן רעכט צו קאמיוניקירן מיט זייערע פאמיליעס און די אקופאציע כוחות דארפן זיי דאס צושטעלן אדער ערלויבן אפילו אויב זיי זענען פון צוויי אנדערע געגענטער. וויבאלד אמאל קען קאמיוניקאציע גענוצט ווערן צו געבן מעסעדזשעס פאר די קריג האט די אקופאציע כוחות די רעכט צו פארלאנגן פאמיליע און פריינט שמועסן אונטער אויפזיכט אז זיי זאלן פארשטיין יעדעס ווארט. דאס געזעץ גיט נאר 25 פרייע ווערטער וועלכע די ציווילע קענען אויסטוישן צווישן זיך וועלכע זיי קענען רעדן אין סיי וועלכע שפראך.
א מיליטער מעג אריבערפירן די ציווילע איינוואוינער פון איין געגענט צו א צווייטע און אפילו צו אן אנדערע לאנד אויב דאס איז פאר זייער אייגענע זיכערהייט אפילו זיי זענען נישט איינשטימיג דערמיט. דאס מעג אבער נאר געטאן ווערן ווען די ארמיי האט נישט קיין אנדערע וועג וויאזוי זיי צו באשיצן. די אריבערליפערונג מעג נאר זיין צייטוויליג און איינמאל עס איז מער נישט קיין געפאר דארפן זיי אלע צוריקגעברענגט ווערן. די אקופירנדיגע כוחות מעג נישט אריינברענגן אירע אייגענע ציווילע מענטשן אין א אקופירטע טעריטאריע. אויב זיי ווערן פארשיקט צו אן אנדערע לאנד מעג דאס נאר זיין צו א לאנד וועלכע האלט זיך אונטער די דזשעניווע קאנווענשאנס. דורכאויס די גאנצע צייט וואס די ציווילע געפינען זיך אויף א צווייטע פלאץ דארף די ארמיי וויסן וואו זיי זענען און וואס זייער מצב איז. די ארמיי דארף אנווענדן אלעס וואס מעגליך צו פארזיכערן אז פאמיליעס ווערן געהאלטן אינאיינעם.
די אקופירנדיגע ארמיי האט די רעכט צו צווינגן די ציווילע איינוואוינער צו ארבעטן אבער נאר פאר די וואוילזיין פון זייערע אייגענע סיטיזענס. אין קיין שום פאל מעגן זיי נישט גענוצט ווערן צו ארבעטן פאר די אקופירנדיגע ארמיי און יעדער מוז געצאלט ווערן פאר זיין ארבעט. אויב ציווילע ווערן גענוצט אלס פאליציי פאר די אנדערע ציווילע אז זיי זאלן ארבעטן באקומען זיי נישט די רעכט צו באשטראפן פיזיש די וואס האלטן נישט ביים ארבעטן. אויב אבער זיי ווערן גענוצט אלס רעגולערע פאליציי מעגן זיי יא באשטראפן די קרימינאלן.
אינטערנאציאנאלע ארגאניזאציעס ווי די רויטע קרייץ דארפן אריינגעלאזט ווערן אין אלע טעריטאריעס וואו עס וואוינען ציווילע און אויך אין זייערע ארבעט'ס פלעצער. די ארמיי האט א רעכט צו פארלאנגן פון אלע ציווילע צו טראגן אינדענטיפיקאציע אבער זיי מעגן דאס נישט אריינקריצן אין זייער פלייש (טאטו) אפילו אויב דאס ווערט געטאן אן ווייטאג.
קולטוראלע פראפערטי.
גענוי ווי ציווילע מענטשן דארפן ווערן באשיצט אין א קריג דארף אויך באשיצט ווערן אלע קולטוראלע פראפערטיס ווייל גענוי ווי א מענטש וועלכע קען נישט צוריק אויפלעבן קען קולטוראלע פראפערטי מער נישט איינגעטוישט ווערן. א פאראגראף אין די האג קאנפערענצן וועגן קולטוראלע פראפערטי ליינט זיך: "שאדן צו קולטוראלע פראפערטי וועלכע באלאנגט צו סיי וועמען פאר סיי וועלכע סארט קולטור מיינט שאדן צו די קולטוראלע ירושה פון די מענטשהייט, זינט יעדע מענטש שטעלט צו זיין טייל צו די וועלטליכע קולטור".
די באשיצונג פון פריוואטע פראפערטי ווערט דערמאנט עטליכע מאל אין די דזשעניווע קאנווענשאנס און אויך אין די האג קאנפערענצן און אויך איז די באשיצונג פון קולטוראלע פראפערטי באזונדער באשטימט געווארן אין דאקומענטן אין יאר 954' כאטש עס איז שוין דערמאנט געווארן עטליכע מאל בעפאר, ווייל די קולטוראלע פארניכטונג אין די צווייטע וועלט קריג איז געווען א שאדן פאר די גאנצע וועלט און אלע לענדער זענען געווען גרייט זיך צו פאראייניגן איבער פרישע אפמאכונגן וויאזוי צו באשיצן קולטוראלע פראפערטיס אפילו אין אזעלכע גרויסע מלחמות ווי די צווייטע וועלט קריג.
היסטארישע און ארכיטעקטור מאנומענטן, ארבעט פון סייענס אדער ארט, ארכאלאגישע שטחים, ביכער, און מאנוסקריפטן, און יעדע געביידע וועלכע אנטהאלט איינע פון די זאכן גייט אריין אין די קאטעגאריע פון קולטוראלע פראפערטי. די באשיצונג פון די סארט פראפערטיס איז נישט נאר א פארלאנג פון יעדע ארמיי נאר איז אויך די אבליגאציע פון יעדע רעגירונג אין פאל עס ברעכן אויס אומרוען אדער סיי וועלכע קאנפליקט אין וועלכע די פלעצער קענען געשעדיגט ווערן. די האג דאקומענט פארלאנג פון יעדע רעגירונג אונטערצונעמען מאסנאמען צו העלפן באשיצן די פלעצער. אפגערעדט איז די פארלאנג פון אן אקופירנדיגע ארמיי וועלכע מעג נישט נוצן קין איינע פון די פלעצער פאר סיי וועלכע סיבה און מעגן אפילו נישט נוצן די טעריטאריע ארום דעם אויב די קולטוראלע ארט וועט מעגליך געשעדיגט ווערן אין די קאנפליקט. גענוי ווי ביי ציווילע דארפן די אינטערנאציאנאלע ארגאניזאציעס צוגעלזאט ווערן צו באזוכן יעדע ארט אדער געביידע וועלכע ווערט באשטעטיגט ביי זיי אלס א קולטוראלע ארט.
צענדליגער לענדער האבן אונטערגעשריבן אויף דעם דאקומענט ווי נאר עס איז פארגעשלאגן געווארן. איבער די יארן האבן נאך און נאך לענדער זיך צוגעשטעלט דערצו און היינט פארמאגט דער דאקומענט די אונטערשריפט פון 103 לענדער ארום די וועלט.
קאנסקעווענצן פאר פארלעצונגן.
די האג און די דזשעניווע קאנווענשאנס שרייבן אז אלע לענדער וואס האבן ראטיפיצירט די אלע קאנווענשאנס זענען אויסגעשטעלט צו קאנסקעווענצן אויב זיי פארלעצן די געזעצן. די געזעצן אפעלירט צו די ארמייען אדער יעדע מיליצע גרופע וועלכע האט א פערזאן אין קאמאנד, א סימבאל וועלכע קען דערקענט ווערן פון דערווייטענס, טראגן זייערע וואפן אפענערהייט, און קעמפט ווי אן ארמיי. אין אנדערע ווערטער איז טייטש אז נאר די ארמייען אדער מיליצע קעמפער וועלכע פאלגן נאך די קאנווענשאנס נאר זיי ווערן באשטראפט פאר'ן פארלעצן.
אין די ערשטע קאנווענשאנס ווערט דערמאנט אזעלכע שטראפן ווי געלט אדער טורמע פאר די אינדיווידועלן וועלכע פארלעצן די געזעצן, זאל דאס זיין א סאלדאט באזונדער אדער אן אפיציר וועלכע גיט ארויס אזעלכע באפעלן פאר זיינע סאלדאטן. נאך די צווייטע וועלט קריג האט די יונייטעד נעישאנס זיך אונטערגענומען זיכער צו מאכן אז אלע וואס פארלעצן די געזעצן זאלן באשטראפט ווערן.
אין די האג איז נאך די צווייטע וועלט קריג אויפגעשטעלט געווארן א אינטערנאציאנאלע קארט אוו יוסטיץ וועלכע איז באקאנט געווארן אלס די וועלט'ס געריכט. די געריכט ווערט באטראכט אלס א קערפערשאפט וועלכע גלייכט אויס קאנפליקטן צווישן לענדער. צום ביישפיל אין 999' האט יוגאסלאוויע אריינגעגעבן א קלאגע קעגן נאט"א פאר'ן באמבארדירן איר לאנד וועלכע זיי האבן אנגערופן אומלעגאל און א דזשענאסייד (א סיסטעמאטישע פארניכטונג פון א עטניק). דאס געריכט האט אונטערגענומען אן אויספארשונג און האט אפגעווארפן אלע באשולדיגונגן קעגן נאט"א נאכדעם וואס עס איז פעסגעשטעלט געווארן אז נאט"א האט געפאלגט אלע אינטערנאציאנאלע געזעצן.
נאך די צווייטע וועלט קריג איז אויפגעשטעלט געווארן אן אינטערנאציאנאלע מיליטערישע טריבונאל פאר די נאצישע קרימינאלן אין נורעמבערג. אמעריקע, פראנקרייך, רוסלאנד, אין בריטען זענען געווען די אנקלעגער לענדער קעגן 22 באשולדיגטע, די העכסטע אין ראנג אין די נאצישע רעגירונג, וועלכע זענען באשולדיגט געווארן פאר'ן פארלעצן די געזעצן און פאר'ן אויספירן פארברעכנ'ס קעגן די מענטשהייט. דריי פון זיי זענען באפרייט געוארן, 8 זענען באשטראפט געווארן מיט טורמע, און 11 זענען באשטראפט געווארן מיט טויט.
אין 91' האט די יו-ען אויפגעשטעלט אן אינטערנאציאנאלע מיליטערישע טריבונאל ספעציעל פאר יוגאסלאוויע וועלכע'ס רעגירונג איז באגאנגן שרעקליכע פארברעכנ'ס קעגן די קאסאווע איינוואוינער. אלעס אינאיינעם זענען מער ווי 100 מענטשן דארט פאר'משפט געווארן פאר זייערע פארברעכנ'ס קעגן די מענטשהייט. איבער 50 זענען איינגעזעצט אין טורמע פאר טערמינען צווישן 5 יאר און 50 יאר. צענדליגער פון די באשולדיגטע זענען קיינמאל נישט געכאפט געווארן און אנדערע זענען נאך נישט פארטיג מיט זייער משפט.
אין 95' האט די יו-ען ווידער אויפגעשעטעלט א אינטערנאציאנאלע געריכט וואו עס זענען פאר'משפט געווארן צענדליגער אנפירער פון די שחיטות אין ריוואנדא, אפריקע, א יאר בעפאר.
די אינטערנאציאנאלע קרימינאלע געריכט.
נאך די יוגאסלאוויע געריכט אורטיילן האבן אסאך לענדער אנגעהויבן פארלאנגען מען זאל אויפשטעלן א פערמענאנטע אינטערנאציאנאלע קרימינאלע געריכט אין צוגאב צו דער אינטערנאציאנאלער געריכט פון יוסטיץ וועלכע גיט זיך אויך אפ מיט אינדיווידועלע קאנפליקטן. די פאראייניגטע פעלקער האט זיך דאס אונטערגענומען און האט אפיציעל איינגעשטעלט דאס געריכט אום דעם ערשטן יולי 2002 און באשטימט אלע ריכטער.
דאס געריכט, ווי עס וועט מעגליך אנגערופן ווערן, איז געבויט לויט די פארשריפטן פון א רוימישע סטאטו און איז באשטעטיגט געווארן דורך 120 יו-ען מיטגלידער לענדער. די סטאטו רעכנט אויס וואספארא סארט פארברעכנ'ס וועלן גע'משפט ווערן אין די געריכט וועלכע האט זינט איר גרינדונג נאך נישט געהאט קיין איין קעיס. ארום 250 מענטשן פון 60 לענדער ארבעטן פאר די געריכט.
דאס געריכט געפינט זיך אין די האג, נעדערלענדס, וואו עס זיצט דערווייל אין אן ארויסגעדינגענע געביידע. די נייע געריכט געבידע וועלכע ווערט געבויט וועט ערשט זיין גרייט ערגעץ צווישן 07' און 09'. די סטאטו זאגט אז אין נארמאלע אומשטענדן דארפ'ן אלע משפטים פארקומען אין די געריכט געביידע אבער אויב עס פעלט זיך אויס קען מען טראגן די געריכט צו א באשטימטע פלאץ. אויב די לאנד אין וועלכע די פארברעכנ'ס זענען פארגעקומען נעמט אליינס אונטער א משפט דעמאלט קען די געריכט נישט איבערנעמען די קעיס.
פליסיגע אויפרייס זענען אויפרייס שטאף וועלכע איז גענצליך פליסיג בעפאר עס ווערט אקטיוויזירט.
די הויפט פליסיגע אויפרייס כעמיקאל איז ניטראגליצערין וועלכע איז א געמיש פון עסיד און גליצערין, א כעמיקאל וואס איז צוקערדיג און ווערט גענוצט צו אויסדינען בלוט אין דיאלעסיס פראדעצור און ווערט אויך גענוצט אלס א סובטאנץ צו פארשידענע ערליי עסנווארג ווי יאגורט און פוד קאלארינגס.
ווען די צוויי כעמיקאלן זענען אויסגעמישט איז דארט פאראן א געמיש פון קארבאן, ניטראגען, הידראגען, און אקסיגען. אויב דאס ווערט שאקירט פאסירט א קייט רעאקציע וועלכע צוברעכט די מאליקולס (די קלענסטע פיזיקאלע צוזאמענשטעל פון צוויי כעמיקאלן ווערט גערופן א מאלעקול) און עס בלייבט איבער קארבאן דיאקסייד, וואסער, און אקסיגען.
די סיבה פארוואס די מאליקולס ווערן צעבראכן איז וויבאלד די כעמיקאל איז נישט סטאביל און איינמאל עס קומט א טויש אין סיטואציע וועלן די מאלעקולן וועקן צעמישט און צוריקגיין צו זייערע ארגינעלע סטאבילע אויפפירונג. די רעאקציע פאסירט אין א מיליאנסטעל פון א רגע און די קראפט דערפון איז זייער שטארק.
צוזאמענשטעל פון כעמיקאלן.
גרינגער צו פארשטיין די צוזאמענשטעל פון כעמיקאלן איז וויכטיג צו וויסן אז יעדע אביעקט וואס איז פאראן אין דער וועלט איז א צוזאמענשטעל פון פארשידענע סובטאנצן וועלכע האלטן זיך אינאיינעם מיט א ספעציעלע כוח זינט די וועלט'ס באשאפונג. א טיש איז נאר א טיש ווייל ביליאנען פיצעלע אטאמען האלטן זיך שטארק אינאיינעם און לאזן זיך נישט אפטיילן איינע פון די אנדערע. א שטיקל גלאז איז צוזאמענגעשטעלט פון אן אנדערע סארט אטאמען וועלכע גלאז איז איר רעזלוטאט. און אזוי איז עס מיט יעדע אביעקט פון די וועלט, אריינגערעכנט דער מענטשליכער קערפער.
ווען עס קומט צו געוואוקסן זענען דאס כעמיקאלן וועלכע פארמירן דעם געוואוקס. די לופט אליינס פארמאגט איז זיך פארשידענע כעמיקאלן (אקסיגן, ניטראדזשין און נאך) און אזוי איז וואסער, ערד, פרוכט, גרינצייג, בלומען, און אלעס אנדערש וואס וואקסט. כעמיקאלן זעלבסט זענען שוין א געמיש פון אטאמען וועלכע איז די יסוד פון יעדע זאך וואס געפינט זיך אויף די וועלט. אפילו די אטאמען אליינס זענען צעטיילט צו ביליאנען קלענערע חלקים וועלכע פארמירן דעם אטאם.
דער כוח וואס ליגט אין די אטאמען און כעמיקאלן איז זייער שטארק, פיל שטערקער ווי איינער קען זיך פארשטעלן. ווען איר הייבט אויף א שטיין פון די ערד איז אין פאקט פאראן גענוג כוח דערין וואס זאל קענען פארניכטן א גאנצע שטאט אדער נאכמער. מיר ווייסן אבער נישט וויאזוי צו נוצן די כוח וואס ליגט אין א שטיין ווייל עס וואלט גענומען טויזענטער יארן פארשונג צו פארשטיין די אלע קליינע אטאמען און זייער אייגענע צוזאמענשטעל.
א קאנווענציאנאלע באמבע איז א געמיש פון הארטע כעמיקאלן (ווי גאן פאודער) וועלכע זענען זייער ווילד. דאס מיינט אז ווען זיי ווערן אנגעהיצט איז זייער אויפפירונג זייער א ווילדע און דאס שאפט אן אויפרייס וועלכע איז נישט מער ווי די רעאקציע וואס פאסירט אלס רעזולטאט צו די טויש אין סיטואציע.
געוויסע כעמיקאלן זענען שעדליך פאר זיך אליינס צוליב זייער שטארקייט און אסאך זענען באקאנט צו זיין שעדליך ווען די צוויי קומען זיך צוזאם. א ביישפיל איז פראקסייד און בליטש. אויב איינער זאל אריינגיסן אביסל פראקסייד אין א שאכטל בליטש וועט ער באלד פארשטיין וואס מיינט א באמבע. די צוויי כעמיקאלן וועלן אינאיינעם שאפן א קליינע אויפרייס וועלכע איז די רעאקציע פון זייער טויש אין סיטואציע און די שטוב וועט פיל ווערן מיט רויך.
ניטראגליצערין דארף נישט קיין צווייטע כעמיקאל עס זאל פאסירן א רעאקציע. אויב די כעמיקאל ווערט אויפגעשאקעלט וועט דאס שאפן א טויש אין די סיטואציע וואס מיינט אז פארשידענע סובטאנצן וועלן זיך טוישן פון פלאץ און עס וועט פאסירן אן אויפרייס וועלכע איז די באלדיגע רעאקציע. אפילו זייער ווייניג דערפון איז גענוג שטארק צו מאכן חרבנות ווי מיר האבן פריער דערמאנט אז איין שטיין וואס גייט אריין אין אייער הענט האט אין זיך די כוחות צו פארניכטן א שטאט אויב איינער זאל וויסן וויאזוי צו נוצן די כוח.
ניטראגליצערין קומט אין צוויי פארעמען. עס קען זיין הארט (סאליד) אדער פליסיג. ווען עס איז פליסיג איז עס זייער מסוכן ווייל א פליסיגע זאך רירט זיך ווילד און די אויפרייס קען פאסירן אן מען זאל דארפן אפילו נוצן א פונק דאס צו אקטיוויזירן. איבעראל וואו מען באנוצט זיך מיט ניטראגליצערין איז פאראן א רייע מאסנאמען צו היטן דעם כעמיקאל פון אן אויפרייס.
ישיבת אילת (אדער ישיבת איילת השחר) איז א קליינע הסדר ישיבה וואס איז א ישיבה גבוהה אין אילת, מיט 120 בחורים און 30 יונגעלייט.
די ישיבה איז געקומען פון דימונה אין תשנ"ח (1998), און האט בערך 150 תלמידים.
דער ראש ישיבה איז הרב יוסף ראדריגעז.
א הסדר ישיבה איז א ישיבה אין ישראל וואס טוט צונויפגלידן לערנען אין ישיבה און דינען אין מיליטער. די ערשטע הסדר ישיבה איז געווען ישיבת כרם ביבנה, געגרינדעט און תשי"ג.
אנדערע באוואוסטע הסדר ישיבות זענען ישיבת שעלבים (תשכ"א), ישיבת הכותל (תשכ"ו) און ישיבת הר עציון (תשכ"ו). זײַט דענסמאל זענען דו מער פון 40 ישיבות הסדר.
א תלמיד אין ישיבת הסדר איז מחוייב אין פינף יארן: אנדערהאלבן יאר אין מיליטער; דריי מיט אן האלב יאר אין ישיבה.
ניקאלאַ סַארקאזי (געבוירן דעם 28סטן יאנואר, 1955 אין פאריז, פראנקרייך) איז געווען דער פרעזידענט פון פראנקרייך, און ממילא אויך קא־פרינץ פון אנדארע.
ער איז געווארן ערוויילט 6טן מיי, 2007, נאכן מנצח זיין זיין לינקן ליבעראלן אפאנענט, פון דער סאציאליסטישער פארטיי, א פרוי סעגאלען רויאל. בעפאר זיין פרעזידנטשאפט איז ער געווען פירער פון זיין רעכטער פארטיי או.עם.פי..
סארקאזי איז באוואוסט פאר זיין קאנסערוואטיוון שטאנד אויף געזעץ און סדר טעמעס, און זיין התלהבות און גלייבן אויף א נייער עקנאמישער מאדעל פאר פראנקרייך וואס טוט נאכקאפירן אמעריקעס מאדעל פון פרייען האנדל און ווייניגער ארבעטער געשטימט כדי צו געבן פאר פריוואטע ענטרעפענוערשיפ מער מעגליכקייטן צו וואקסן אן קיין סאך לימיטאציעס.
ביזן 26סטן מערץ 2007, האט ער געדינט אלס אינערליכער אנגעלעגנהייטן מיניסטער, וואס זיין פעסטע און שטייפע האנט וויאזוי זיך אומגיין מיט די אראבער און מיניאריטעטן זיי צו דערשטיקן האט אים פארדינט סיי זיין שטיצע און סיי זיינע קריטיקירער.
ער ווערט גערופן סארקוי סיי דורך זיינע שטיצער און סיי דורך זיינע קריטיקירער.
ביי די וואלן דעם 6טן מיי 2012 האט ער פארלוירן און פראנצווא האלאנד איז געווארן פרעזידענט.
אנטאני "טאני" ראבינס () (געב' דעם 29סטן פעברואר 1960 אין נארט האליוואד, קאליפארניע, אמעריקע) איז א אמעריקאנער לעבן'ס-אנווייזער משפיע רוחני פאר הונדערטער טויזנטער גוים, שרייבער און פראפעסיאנאלער רעדנער.
זיינע טעיפס און ספרים פארקויפן זיך אין די מיליאנער קאפיס זייענדיג עטליכע מאל פאר חדשים אויפן בעסט סעלער ליסטעס דורכאויס אמעריקע.
ער איז הויכער שלאנקער מאן וואס ציט זיך ארויף די ארבל ווען ער רעדט צו ווייזן זיינע אויסגעארבייטע מוסקלען און א טונקל הויטיגער שווארצע-ברוינע האר אן קיין ברילען טאנצט ער און שפרינגט און לויפט ארום דורכאויס זיין רעדע אויפצולעבן זיין מעסעדזש, מיט שאלות ותשבות פונעם אוידיענס דורכאויס די דרשות אז אלעס איז אריינגעטאן און לעבט מיט זיינע רייד.
עס זענען דא קריטיקירער וואס טענה'ן אז זיין התעוררות סטייל איז נישט עכט און ארגינעל נאר ער שטאפט זיך מיט כעמיקאלען און מעדעצינישע סובסאטאנצן צו ווייזן אומ-נאטורליכע פרייליכקייט און ענערגיע וואס דער עולם פון זיינע מיליאנען תמימותדיגע צוהערערע מיינען אז זיין מעסעדזש איז בלויז דער כוח פון זיין פרייליכקייט און מאטיוויציע. ער איז מודה אז ער נעמט כעמיקאלן אבער לייקנט אז דאס איז צוליב זיין זיך וועלן ווייזן מאטיוויציע אדער ענערגיע, נאר צוליב דעם וואס ער איז געבוירן מיט א קראנקייט פון א טומער אין זיין מוח ביים פיטשוארי גלענד וואס מאכט אז זיינע גלידער וואקסן זייער שטארק מער אין פראפאראנץ ווי א נארמעלער מענטש מוז ער דאס רעגולירן דאס וואוקס אז עס זאל זיין פראפארציאנאל.
ער פירט דורך סעמינארן ווי טויזנטער ווערן אויפגעלעבט פון זיינע התעוררות דרשות מיט מוהט און מאטיוויציע אנצוגיין ווייטער אין לעבן און זיין פראדוקטיוו אין שטוב אדער אין פרנסה און סיי וואסערע אנדערע לעבן אויפגאבעס.
ער פארציילט אז זיין קאריערע פון אויפלעבן מענטשן מיט שמחת החיים צו זיי ערוועקן צו ערפילן זייער תכלית אין לעבן האט זיך אנגעהויבן אלס קליין קינד, ווען זיין טאטע איז געווען אן אלקאהאליקער וואס האט פארנאכלעסיגט די אויפגאבעס כלפי זיין פאמיליע, און איינמאל צוליב דעם וואס האט געהערשט אן ארימקייט אין שטוב, האבן זיי באקומען א ווארימע מאלצייט לכבוד עפעס א חגא פון א וואולטעטיגע ארגאניזאציע זיין טאטע דאס דערזעהנדיג האט ער פון גרויס צער פון די שאנדע אז ער קען זיך נישט אליין קער נעמען און מוז אנקומען צו אנדרעןס טובות, האט ער עס נישט אויסגעהאלטן און זיך צושריגן אז זיין לעבן איז א דורכפאל און ער איז פלוצלינג אנטלאפן פון די היים און מער נישט געזעהן זיינע קינדער. די איבערלעבונג האט אים געשטופט צו העלפן אנדערע איבערצייגן אז אפילו זיי זענען דורכגעפאלן אין זייער לעבן קענען זיי זיך אייביג צוריקשטעלן אויף די פוס און מאכן א סוקסעס מעשה פון זייער לעבן. ער האט יענע סעקונדע זיך דאס אליין'ס גענומען אויף זיך און ער האט אנגעהויבן צו זאמעלן געלט דורך פארקויפן לעמאן עיד אין פארענט פון זיין הויז צו העלפן שפייזן זיין פאמיליע, און אויסטיילן מאלצייטן פאר אנדערע. היינט טייל ער אויס איבער צענדליגע מיליאנען פארציעס אין עפעס איין חגא א יאר צום זכרון פון יענע נאכט וואס זיין טאטע האט אים מפקיר געווען.
אבו מוסאב אל-זארקאווי (20סטן אקטאבער 1966 - 7טן יוני 2006) איז געווען א ירדנ'ער טעראריסט וועלכער האט אפערירט א מיליטאנטישע טרענירונגס קעמפ אין אפגאניסטאן אינאיינעם מיט אסאמע בין לאדען און איז באקאנט געווארן נאכדעם וואס אמעריקע האט אים באשולדיגט אין מערערע אטאקעס קעגן אמעריקאנער אינטערסן און טרופן.
זיין ריכטיגער נאמען איז געווען אכמעד פאדיל אל-נאזאל אל-קאהאלעלי וועלכער ער האט שפעטער געטוישט צו אבו מוסאב אל-זארקאווי וואס באדייט דער נאמען פון זיין טאט'ן און דער פלאץ פון וואו ער קומט וועלכע איז געווען זארקא. זארקאווי איז געווען א יארדאנישער געבוירענער אין דעם שטאט זארקא וועלכע געפינט זיך בערך 15 מייל פון דער הויפטשטאט אמאן.
זארקאווי איז אויפגעוואקסן מיט ארימקייט און האט געמוזט אויפגעבן סקול ווייל ער האט נישט געהאט קיין געלט. ביי די 17 יאר איז ער צום ערשטן מאל ארעסטירט געווארן פאר דראגס און אנדערע פארברעכן און איז געזעסן קורץ אין א ירדן טורמע אין די 1980ער יארן. באלד נאך זיין ארעסט האט ער זיך אנגעשלאסן צו ווערן א מיליטאנט אין אפגאניסטאן מיט די אויפשטענדלער וועלכע האבן געקעמפט די סאוויעטן. למעשה איז זארקאווי ערשט געווען קאמפס גרייט ביי דער צייט די רוסן זענען שוין געווען אינדרויסן פון אפגאניסטאן. זארקאווי האט זיך דארט געטראפן מיט אסאמא בין-לאדען וועלכער איז געווען דער מייסטער פון די אויפשטאנד און האט אנגעקניפט גוטע באציאונגן מיט אים.
זעענדיג זיך אן קיין ארבעט איז זארקאווי געווארן א רעפארטער פאר א איסלאמישע צייטונג אין אפגאניסטאן און איז ארומגעפארן איבער אייראפע צוזאמענשטעלן רעפארטאזש. מען גלייבט אז אין יענער צייט האט ער געעפענט זיין טעראריסטישע ארגאניזאציע אל-טאוויד וועלכע האט געצילט אריינצושטעלן אן איסלאמישע רעזשים אין ירדן.
אבער ער איז דורכגעפאלן און ביי א באזוך אין ירדן אין 1992 האבן די ארטיגע אויטאריטעטן אים ארעסטירט פאר'ן פלאנירן אן אטאקע אונטערצואווארפן דאס קעניגרייך און אים אריינגעשליידערט אין טורמע וואו ער איז אפגעזעסן די קומענדיגע 7 יאר. אין טורמע איז זארקאווי געווארן ווי א פירער צו אלע ארעסטאנטן כאטש ער האט נישט געהאט קיין שום ספעציעלע קוואליפיקאציעס אדער פירערשאפט כשרונות. ער איז אויפגעוואקסן אן קיין נארמאלע ערציאונג און עס האט זיך שטארק דערקענט אויף אים.
אין 999' איז ער ארויס פון טורמע און זיך באלד צוריק געקערט צו טעראריזם און איז געווען א טייל פון א גרופע וועלכע האט פרובירט אויפרייסן די רעדיסאן האטעל אין אמאן וואו אסאך אמעריקאנער און איזראעלישע האבן כסדר גענעכטיגט. די אקציע איז דורכגעפאלן און מען האט ארעסטירט רוב פון די פלאנירער און זארקאווי איז אנטלאפן קיין פאקיסטאן וואו ער האט זיך באזעצט אין א שטעטל נאנט צו די גרעניץ מיט אפגאניסטאן. דארט האט ער אויפגעשטעלט א טעראריסטישע טרענירונג'ס קעמפ וועלכע האט זיך געפינען אריבער די גרעניץ אין אפגאניסטאן וועלכע האט זיך ספעציאליזירט מיט אויפרייס מאטריאל און סם.
אויסשפיר אגענטורן פון אייראפע און פון ירדן האבן אנגעוויזן אז זארקאווי האט דארט געגרינדעט א טעראריסטישע ארגאניזאציע מיט'ן נאמען דזשונד אל-שאם און האט באקומען בערך $200,000 דירעקט פון אסאמא בין לאדען. זארקאווי האט נישט באהאלטן די מאטיוון פון זיין ארגאניזאציע און האט שנעל געהאט 150 מיטגלידער וועלכע האבן זיך טרענירט אין זיין קעמפ. אבער צווישן זיינע מיטגלידער זענען געווען באהאלטענע אגענטן פון ירדן וועלכע האבן ארויסגעגעבן אינפארמאציע. ווען אמעריקע איז אריין קיין אפגאניסטאן האבן זיי גענוצט די אינפארמאציע און צושטערט זיין גרופע. דאס איינציגסטע מאל וואס מען האט שפעטער געהערט פון די גרופעס איז געווען ווען דער נאמען איז גענוצט געווארן צו נעמען פאראנטווארטליכקייט פאר אן אטאקע אין דאכא, קאטאר.
אין 01' איז זארקאווי נאכאמאל ארעסטירט געווארן אין ירדן אבער האט זיך ארויסגעדרייט און ווידער אנטלאפן. א קורצע צייט דערויף האט א ירדן געריכט אים באשולדיגט אין די פלאנירונג פון די אטאקע אויף די רעדיסאן האטעל און אים געגעבן א טויט שטראף אורטייל. זארקאווי איז שוין דעמאלט נישט געווען צום געפינען אבער דער פאקט אז א טויט שטראף אורטייל האט געהאנגן אויף זיין קאפ האט אסאך צוגעהאלפן פאר אמעריקע ווען מען האט געזאמעלט אינפארמאציע איבער אים. די ירדן אויטאריטעטן זענען געווען די הויפט קוואל פאר אינפארמאציע איבער זיין לעבן און נאר א דאנק זיי האט מען אים עווענטועל געכאפט.
וואו ער איז אנטלאפן נאך זיין לעצטע ארעסט איז נישט קלאר, אבער עווענטועל איז ער אנגעקומען קיין איראק וואו ער האט ווייטער געווירבעלט מיט טעראריזם. זיין נאמען איז צום ערטשן מאל אויפגעקומען אין אמעריקע ווען קאלין פאועל האט געגעבן זיין היסטארישע רעדע צו די פאראייניגטע פעלקער אין פעברואר 03' אין וועלכע ער האט באשולדיגט איראק צו האבן א פארבינדונג מיט אל-קאידא. פאועל האט גענוצט דעם נאמען זארקאווי אלס א ביישפיל פון א אל-קאידא פליגל ארגאניזאציע וועלכע האלט זיך אויף אין איראק און באקומט שטיצע פון די איראקער רעגירונג. אינעם רעדע האט פאועל געטייטעלט זארקאווי אלס א פאלעסטינער אבער דאס איז געווען א פשוט'ער טעות און די אינפארמאציע פון די בוש אדמיניסטראציע האט יא געוואוסט אז ער איז פון ירדן.
פאועל'ס רעדע איז שפעטער אפגעפרעגט געווארן און האט זיך ארויסגעשטעלט צו זיין געבויט אויף פאלשע אינפארמאציע וועלכע די בוש אדמיניסטראציע האט געקליבן אונטער די רוקן פון די סי-איי-עי. ביז'ן היינטיגן טאג איז נאך אלץ נישט פאראן קיין באווייז אז איראק האט טאקע געהאט א פארבינדונג מיט אל-קאידא. די סי-איי-עי האט שפעטער געזאגט אז זארקאווי איז שוין דעמאלט נישט געווען א טייל פון אל-קאידא. פארקעט גאר, ער איז געווען א קאנקורענט צו אסאמע בין-לאדען און די צוויי ארגאניזאציעס האבן קיינמאל נישט געטוישט אינפארמאציע. עס איז אויך קיינמאל נישט ארויפגעקומען באווייזן אז זארקאווי האט באקומען שטיצע פון סאדאם כוסעין'ס רעגירונג. קעניג אבדולא פון ירדן האט אבער אמאל געזאגט אין אן אינטערוויו אז ירדן אפיציעלן האבן געהאט אינפארמאציע וואו אין איראק זארקאווי וואוינט און האבן אים פרובירט פארכאפן אבער זיי האבן נישט געקענט איבערצייגן די איראקער רעגירונג מען זאל אים איבערגעבן.
וויאזוי אימער, האט זארקאווי אפיציעל געשוואוירן געטריישאפט און לאיאל צו בין לאדען אין 04' און געטוישט די נאמען פון זיין ארגאניזאציע צו אל-קאידא אין איראק.
אומבאשטעטיגטע באריכטן וועלכע זענען ארויפגעשווימען אין די וואך פון זיין טויט זאגן אז די פענטאגאן האט ווייניגסטענס דריי מאל געפלאנט אן אפעראציע צו באזייטיגן זארקאווי און זיין גרופע נאך בעפאר די איראקער אינוואזיע. אבער יעדעס מאל איז עס אפגעווארפן געווארן דורך די נאציאנאלע סעקיוריטי קאונסיל וועלכע האבן געהאלטן אז דאס וועט שאדן מאכן די אמביציעס פון אמעריקאנער אפיציעלן וועלכע האבן זיך דעמאלט ארומגעדרייט אין אייראפע פרובירנדיג איבערצייגן פראנקרייך און דייטשלאנד זיי זאלן מיטשטיין אין די קריג.
זארקאווי האט געהייראט צוויי מאל און זיין צווייטע פרוי, איזראא, איז געווען אינגאצן 13 יאר און האט געבוירן זיין ערשטע קינד ביי די 15. זיין פרוי און זיין קינד זענען ביידע אומגעקומען אין די באמבע אטאקע וועלכע האט אומגעברענגט זארקאווי. זיין פרוי איז אלט געווען 16 יאר און דאס קינד ארום 18 מאנאטן. עס איז אויך אומגעקומען דארט א קינד פון 5 יאר וועלכע איז נאך נישט אינדענטיפיצירט געווארן.
אטאקעס אין זיין פאראנטווארטליכקייט.
די ערשטע אטאקע וועלכע איז דירעקט געווען פארבינדן מיט זארקאווי איז געווען די מארד פון דעם אמעריקאנער דיפלאמאט לורענס פאלעי וועלכע איז ערמארדעט געווארן אין זיין היים אין אמאן אום אקטאבער 03'. דריי פארדעכטיגטע האבן מודה געווען צו ירדן'נער אויטאריטעטן אז זיי זענען געשיקט געווארן דורך זארקאווי און זענען גוט באצאלט געווארן דערפאר. אמעריקאנער אפיציעלן האבן אויך באשולדיגט אל-קאידא און נאך אן עקסטרעמיסטישע גרופע פון אפגאניסטאן. עס האט זיך ארויסגעשטעלט אז די מערדער זענען געצאלט געווארן בערך $27,858 אמעריקאנער דאלאר פון די ארגאניזאציע וועלכע האט זיי געשיקט. קורץ דערויף איז זארקאווי צום צווייטן מאל פאראורטיילט געווארן צום טויט אין ירדן.
די צווייטע אטאקע פון זארקאווי איז געווען די מארד פון ניקאלעס בערג וועלכער איז געמארדעט געווארן פארענט פון א ווידעא וועלכע איז געוויזן געווארן צו די וועלט. בערג איז געווען אן אמעריקאנער וועלכער האט געארבעט אין איראק און זיינע מערדער האבן אים גענוצט אלס א נקמה פאר די אבו גאריב טורמע סקאנדאל.
סי-איי-עי אנאליזירער האבן באשטעטיגט אז דער מערדער אויפ'ן ווידעא איז געווען זארקאווי. זיי האבן דאס באשטעטיגט נאר אויף זיין שטימע ווייל ער האט אנגעהאט א מאסק אויפ'ן קאפ צו פארדעקן זיין געזיכט. אנדערע עקספערטן פון די מידיא האבן דאס אוועקגעמאכט וויבאלד דער שטימע אויפ'ן טעיפ איז נישט געווען מיט קיין ירדן אקצענט וועלכע זארקאווי האט געהאט. די סי-איי-עי האט קיינמאל נישט געברענגט פרישע באווייזן און עס איז געבליבן א מעגליכקייט.
זארקאווי איז באשולדיגט געווארן אויף א באמבאדירונג פון א באגדאד האטעל. ער איז באשולדיגט געווארן פאר'ן פלאנירן אן אטאקע אין איסטאנבול, טערקיי, אויף נאט"א וועלכע האט קיינמאל נישט פאסירט. די קאנאל האטעל באמבאדירונג אין אוגוסט 03' וועלכע האט אומגעברענגט 22 אריינגערעכנט דער יו-ען ספעציעלע שליח סערדזשיא די מעלא. א בריוו וועלכע איז געשיקט געווארן צו אל קאידא איבער די אויפטוען אין איראק קעגן אמעריקע און איז פארכאפט געווארן דורך איראקער אפיציעלן איז געטייטעלט געווארן אויף זארקאווי. די מארד פון דער בריטישער קען ביגלעי אין 04' איז באשטעטיגט געווארן צו האבן געווען די ארבעט פון זארקאווי מיט זיינע אייגענע הענט. אן אטאקע אויף אמעריקאנער סאלדאטן אין סאמארא וועלכע האט אומגעברענגט 5 מארינען איז געווען זיין ארבעט. ער איז אנוועזנד געווען ביי די צווייטע שלאכט אין פאלודזשע און האט דארט אליינס געקעמפט אבער איז פארשוואונדן געווארן ווען אמעריקאנער סאלדאטן האבן איבערגענומען די שטאט.
אין מערץ 05' האט ער באקומען א פרישן אורטייל אין ירדן געריכט פאר'ן פלאנירן א לופט פאר'סמ'ונג אין אמאן. דער אורטייל איז געווען 15 מאנאטן טורמע איבער די צוויי טויט שטראפן. ער ווערט באשולדיגט פאר אלע האטעל אטאקעס אין אמאן אין 05' וועלכע האט אינאיינעם אומגעברענגט 70 מענטשן. און אויסער דעם איז ער באשולדיגט געווארן אויף אן א שיעור קליינע אטאקעס אויף אמעריקאנער סאלדאטן.
אין די לעצטע צוויי מאנאטן פון זיין לעבן איז זארקאווי צוויי מאל געוויזן געווארן פאר די וועלט אין ווידעא'ס וועלכע האט קלאר געצייגט זיין געזיכט. די ערשטע ווידעא איז געוויזן געווארן אין אפריל דורך די בי-בי-סי אין וועלכע מען זעט זארקאווי זיצן געבנדיג א רעדע צו א גרופע נאכפאלגער מיט פארדעקטע געזיכטן. זארקאווי באשולדיגט דארט אמעריקע און בוש פערזענליך און פרעגט פארוואס אמעריקע האט נישט אנגענומען די פייער שטילשטאנד וועלכע אסאמא בין לאדען האט פארגעשלאגן.
די צווייטע איז געוויזן געווארן דורך די ארמיי אין מאי וועלכע צייגט וויאזוי זארקאווי קען זיך נישט קיין עצה געבן מיט זיין אויטאמאטישע ביקס ווען עס איז פארהאנקעט געווארן. די מיליטער האט אפגעלאכט פון זארקאווי אז ער איז נישט גענוג טויגליך צו זיין א פירער זינט ער קען זיך נישט קיין עצה געבן מיט א פשוט'ע ביקס. אין ביידע ווידעאס האט זארקאווי שטארק געענדעלט אין פריערדיגע בילדער וועלכע איז געקומען פון ירדן און די סי-איי-עי האט דאס באשטעטיגט.
עטליכע טויט באריכטן.
זארקאווי איז מערערע מאל באריכטעט געווארן אלס טויט דורך פארשידענע קוועלער וועלכע האט זיך שטענדיג ארויסגעשטעלט צו זיין פאלש אדער א טעות. צוריק אין 02' האבן די נארדערן אלייענס געהאט באריכטעט אז זארקאווי איז אומגעקומען אין א מיסיל אטאקע אין אפגאניסטאן. אסאך נייעס באריכטן האבן דאס באריכטעט און דאס איז שפעטער געטוישט געווארן אלס א טעות, צוגעבנדיג אז ער האט איבערגעלעבט די אטאקע אבער איז שווער פארוואונדעט געווארן און איז געפארן קיין באגדאד א מאנאט דערויף וואו דאקטוירים האבן אים באזייטיגט איין פיס. אום אקטאבער דעם זיבעטן 02', איין טאג בעפאר קאנגרעס האט אויטאריזירט דעם פרעזידענט צו גיין אין קריג קעגן איראק, האט פרעזידענט בוש געגעבן א רעדע אין סיסיניטי, אהייא, אין וועלכע ער האט באשטעטיגט דעם באריכט אז זארקאווי איז פארוואונדעט געווארן און איז מער נישט פעאיג צו קעמפן. עס איז דעמאלט געווארן אנגענומען צווישן אמעריקאנער אז זארקאווי האט א פאלשע פיס.
ערשט אין 04' האט ניוזוויק באריכטעט פון קראנטע מקורות אז די מעשה מיט זיין פיס איז נישט ריכטיג און ער פארמאגט יא זיינע ביידע פיס און איז ווארשיינליך קיינמאל נישט געווען ביי די אטאקע אין אפגאניסטאן. ניוזוויק דזשורנאליסטן זענען דעמאלט געווען די ערשטע וואס האבן געשטעלט פראגעס אויב די גאנצע זארקאווי איז נישט מער ווי א פראפאגאנדע וועלכע אמעריקע נוצט צו פארגיטיגן איר רעכט מיטן אריינגיין אין קריג מיט איראק.
אין מאי 05' איז באריכטעט געווארן אויף אן איסלאמישע וועבסייט אז א דעפיוטי וועט איבערנעמען זארקאווי ווילאנג ער וועט זיך ערהוילן פון זיינע וואונדן. שפעטער יענע וואך האט די איראקער רעגירונג באשטעטיגט אז זארקאווי איז שווער פארוואונדעט געווארן אין אן אטאקע פון אמעריקאנער כוחות וועלכע האבן אפילו נישט געוואוסט אז זארקאווי איז איז זייערע הענט. עטליכע איסלאמישע וועבסייטס האבן גערופן צו בעטן פאר זיין געזונט און עס איז געווען א באריכט אז ער האט פארלאזט איראק מיט צוויי דאקטוירים. נאך א וואך איז דער באריכט צוריק געצויגן געווארן דורך די זעלבע וועבסייט וועלכע האט געזאגט אז דאס איז געווען א טעות און זארקאווי לעבט און איז געזונט.
אין סעפטעמבער 2005 איז געווען א באריכט אין די פראנצויזישע צייטונג לא מאנדע אין וועלכע א פראמינענטער מוסולמענער פירער האט געזאגט אז זארקאווי איז אומגעקומען אין די ערשטע מאנאטן פון די איראקער קריג דורך א באמבע. יענער האט אפילו געזאגט אז זיין פאמיליע אין ירדן האט אפגעהאלטן א פיונרעל צערעמאניע קורץ דערנאך.
אין נאוועמבער איז ווידער געווען א באריכט אז זארקאווי איז אומגעקומען אין אן אטאקע אין מאסול. די מיליטער האט געהאט באשטעטיגט אז 5 מענטשן זענען אומגעקומען פון די אטאקע און דריי אנדערע האבן זיך דארט אויפגעריסן זעלבסמארד. די מיליטער האט קיינמאל נישט אינדענטיפיצירט אלע קערפער און דער באריכט איז געבליבן א פראגע.
אין דעצעמבער איז געווען א באריכט אויף סי-ען-ען מיט שטארקע מקורות אז זארקאווי איז איינמאל פארכאפט געווארן דורך איראקער כוחות און איז שפעטער ארויסגעלאזט געווארן וויבאלד זיינער פארכאפער האבן נישט געוואוסט ווער ער איז. רעגירונג אפיציעלן האבן געזאגט אז דער באריכט איז א מעגליכקייט אבער האבן נישט געוואלט זאגן אויב זיי האבן דאס אמאל באשטעטיגט.
זארקאווי איז אנגעבליך אומגעקומען יוני 7 2006 ווען צוויי לעיזער געפירטע באמבעס פון צוויי עף-16 קאמפס פליגער האבן פארניכטעט א הויז 50 קילאמעטער פון באגדאד אין וועלכע ער האט זיך געטראפן מיט אנדערע אל-קאידא מיטגלידער. די אטאקע איז פארגעקומען פארנאכטס אין וועלכע זיין יונגע פרוי אין קינד, אינאיינעם מיט נאך עטליכע ערוואקסענע זענען אומגעקומען.
שפעקולאציע איבער זיין עקסיזטענץ.
מערערע דזשורנאליסטן, פראמינענטע אינדיווידועלן, און אפילו רעגירונג אפיציעלן שפעקולירן אויב זארקאווי איז טאקע געווען דער זארקאווי ווי די מיליטער האט אים אויפגעשפילט. אסאך ווילן זאגן אז ער איז גענוצט געווארן אלס א צימבאל צו בארעכטיגן די קריג אין איראק און מען האט כסדר געלייגט באשולדיגונגן אויף זיין נאמען צו פארשטערקערן זיין טעראריסטישע פראפיל. עס זענען אויך פאראן אזעלכע וואס זאגן אז דער נאמען זארקאווי איז נישט מער ווי א פאבריצירטע פיגור וועלכער האט קיינמאל נישט געלעבט און איז קיינמאל נישט געשטארבן און עס זענען פאראן אזעלכע וואס זאגן אז עס איז יא פאראן אזא מענטש אבער זיין טויט איז נישט מער ווי א פאלשע פראפאגאנדע וועלכע איז גענוצט געווארן צו הייבן די מאראל פון די קריג. אויך זענען פאראן אזעלכע וואס זאגן אז זארקאווי האט גאר געארבעט פאר אמעריקע און מדינת ישראל און האבן א גאנצע בוך מיט סיבות פארוואס דאס שטימט דאס בעסטע.
א באריכט אין די דעילי טעלעגראף האט אמאל נאכגעזאגט פון א מיליטערישער אפיציעל (אן קיין נאמען) אז די פראפיל איבער זארקאווי איז ארגינעל געווען א טייל פון פאלשע שפיאנאזש וועלכע אמעריקע האט אנגעזאמעלט גייענדיג צום קריג און אפילו נאכדעם וואס מען האט געהאט שפעקולאציעס דערין האט מען באשלאסן דאס צו האלטן אלס א טייל פון די פראפאגאנדע.
אין פעברואר 2006 האט דער פאפולערע שיאט קלעריק מוקטאדא אל-סאדר אויפגעברענגט זיינע שפעקולאציעס איבער די אמעריקאנער פראפאגאנדע איבער זארקאווי. סאדר האט געזאגט אז דאס איז די זעלבע ליגנט ווי אסאך אנדערע ליגענטס וועלכע אמעריקע נוצט צו געווינען די שטיצע פון איראקער איינוואוינער און זייערע בירגער ביי זיך אינדערהיים.
אין וואשינגטאן פאוסט איז אויך געווען א לאנגע באריכט דערוועגן אין אפריל 2006 וועלכע האט גענוצט פארשידענע קוועלער אינערהאלב די מיליטער (מיט נעמען) אז זארקאווי'ס טעראר איז אן אויפגעבלאזענע זאך און אמעריקע האט מיט דעם געוואלט מאכן א ריס צווישן די אויפשטענדלער און זינט עס האט געברענגט די פארקערטע רעזולטאטן וועט אמעריקע פרובירן פטור צו ווערן פון אים ווי שנעלער.
באריכטן פון די ניו יארק טיימס און אנדערע שפעקולירן אז אל-קאידא האט גאר פארראטן זארקאווי צוליב זיין אנטי-שיא שטעלונג און זיינע אטאקעס אויף ציווילע איראקער.
וולאדימיר פוטין (רוסיש: Владимир Владимирович Путин, געבוירן דעם 7טן אקטאבער 1952) איז געווארן דער פירער פון רוסלאנד אין 2008.
עס איז ווייניג באקאנט וועגן אים פון זיין פארגאנגענהייט, ער איז א געוועזענער קא גע בע פירער.
פוטין איז ערוועלט געווארן צו זיין דער פירער פון רוסלאנד דורך דעם פריערדיגן פירער פון רוסלאנד באריס יעלצין. ער האט איבערגענומען רוסלאנד ווען די רוסן זענען געווען אין זייער א נידריגן מצב, צוליב די קאנטראווערסיאלע פראגראמען וואס יעלצין מיט זיין קליקע האבן איינגעפירט אין רוסלאנד מציל צו זיין די רוסישע עקאנאמיע.
ער איז געבליבן פאפולער אין רוסלאנד, ער איז צוויי מאל ערוויילט געווארן מיט דעמאקראטישע וואלן אין רוסלאנד, און דער דורכשניטליכער רוס גלייכט איהם.
עקאנאמיש.
פאקטיש האט ער געהאט הצלחה אין אויפלעבן דאס רוסישע געלד, רוסלאנד האט אונטער זיין אדמיניסטראציע געהאט געלד, די עקאנאמיע איז געוון גוט, און געמאכט אסאך ביזנעס אינטערעסין מיט די אראבישע וועלט.
נאציאנאל.
אזוי ווי ער איז געווען א קא גע בע מאן, איז ער זייער נאציאנאליסטיש געשטימט, די מיליטער גלייכט אים און ער נעמט זיך שטארק אהן פאר די אינטערעסין פון די רוסן ווי אימער ער איז אין אויסלאנד. מאנכע זאגן אז ער איז געשטאנען אונטער די אקציע אין דרזשאזידע אין יאר 2008.
קריטיק.
פון דער אנדערער זייט האט ער אבער אוועקגענומען אסאך פרייהייט פון די רוסן, ער האט נאצילאניזירט אסאך גרויסע ביזנעסער וואס זענען דער רוקען ביין פון די עקאנמיע, ווי קארס, גאזאלין, אויך האלט ער אהן זייער א שטארקע האנט אויף די מידיא, דאס הייסט אז מען לאזט נישט קריטיגיקירן די אפציעלע רעגירונג, עס איז א פאקט אין רוסלאנד אויב שטעלט זיך אויף א צייטונג און שרייבט בייסיגע ארטיקלן קעגן די רעגירונג, ווערט דער צייטונג געשפארט און אסאך מאל טרעפט מען דעם שרייבער טויט, די זעלבע מיט א טלעוויזיע וואס קריטקירט דעם אפציעלע שפאן פון די רעגירונג, אט דאס אלעס ווערט געזעהן ווי ער נעמט אוועק די פרייהט און עס שטערט פאר א בליעהנדע עקאנמיע, ווייל ביזנעס לייט האבן מורא צו אינוועסטירן אויב די רעגירונג מישט זיך אריין און קענען צו נעמען זייער געלד, און אויב מען קען נישט קריטיקירן, ווייל קריטיק איז א גרויסער טובה און א גוטע זייך, ספעציעל ביי ביזנעס און ביי קאנקורענץ. און זייער אסאך האבן מורא, אז רוסלאנד וועט זיך אונטער פוטין צוריק גליטשן צו א סארט דיקטאטור, וואס די רוסן זענען געוואוינט דערצו סיי פון די צייטן פון קאמוניזים און פאר דעם אין די צייטן פונעם רוסישן צאר.
אין דער צייט וואס ער איז געווען דער פירער פון רוסלאנד האט ער גוט געלעבט מיט אמעריקע און מיט דעם אמאריקאנער פרעזידענט בוש, און כאטש עס איז דא אסאך מיינוג דיפערענצן צווישן די צוויי גרויסע וועלט מאכטן, דאך קומען זיי זיך מער ווייניגער דורך אויף די גרויסע אישוס, אמעריקא איז צופרידן אז רויסלאנד שפיצט נישט קעגן איהר איהרע נוקלארע שפיצן, און אז רוסלאנד זיכט נישט אויסצושפרייטן איהרע נעגל אין דער וועלט, דער אמעריקאנער רעגירונג קימערט זיך ווייניג אויף די פרייהייט פון די רוסן זעלבסט.
נאך אכט יאר זיין פרעמיער האט ער אויפגעגעבן זיין בענקל, ווייל אזוי זאגט די רויסישע געזעץ, עס איז אריין געקומען זיין נאכפאלגער דמיטרי מעדוועדאוו אלס פרעמיער, וואס פוטין זעלבסט האט אויסגעוועלט, און וויבאלד די רוסן גלייכן פוטין האבן זיי ערוועלט זיין נאכפאלגער אויך, פוטין אליין איז נישט אוועק פון די רעגירונג ער איז געווארן פרעזידענט אנשטאט פרעמיער, די מערב וואלט באשולדיגט אז אין פאקט פירט פוטין נאך אלץ רוסלאנד, און זיין נאכפאלגערהאט ער באשטימט בלויז כדי זיינע קריטיקירער זאלן נישט האבן א טענה אז ער מוז אפטערעטן פון דער רעגירונג.
די רעפּובליק פֿון די פֿיליפּינען איז אַן ארכיפעלאג פון 7107 אינזלען אין דרום-מזרח אַזיע. איר הױפּטשטאָט איז מאנילא.
די פיליפינען איז דאס 12טע מערסטע באפעלקערטע לאנד אין דער וועלט, מיט אומגעפער 90 מיליאן איינוואוינער.
די פֿיליפינען זענען אן ארכיפעלאג וואס באשטייט פון עטלעכע 7,641 אינדזלען מיט א סה״כ לאנד שטח, כולל אינלענדישע קערפער פון וואסער, פון 300,000 ק״מ2. מיט 36,289 ק״מ פון בארטנליניע איז עס דאס לאנד מיט דער פינפט־לענגסטע בארטנליניע אין דער וועלט. דאס לאנד איז פלאצירט צווישן די מערידיאנען 116° 40', און 126° 34' E און די גארטל־ליניעס 4° 40' און 21° 10' N, און גרענעצט דעם פיליפינען ים צו מזרח, דעם דרום כינע ים צו מערב, אום דעם צעליביס ים צו דרום. דער אינזל בארנעא געפינט זיך א פאר הונדערט קילאמעטער דרום־מערב, און טייוואן איז פלאצירט גראד צפון. די מאלוקו אינזלען און סולאוועסי זענען פלאציריט דרום־דרום־מערב און פאלאו איז פלאצירט צו מזרח פון די אינדזלען.
פֿאהאד בין אבדול אזיז (6טן מערץ 1921 - 1טן אויגוסט 2005) איז געווען דער קעניג און פרעמיער מיניסטער פון סאודי אראביע. ער איז געווען איינער פון 37 קינדער פון זיין טאטן, דער גרינדער פון דעם סאודיע קעניגרייך. ער איז געווען דער פערטער זון איבערצונעמען דאס קעניגרייך נאך זיין טאטנ'ס טויט און א פינפטער ברודער האט אים איבערגענומען נאך זיין טויט.
פֿאהאד איז געבוירן אין 1921 צו זיין פאטער אבדול אזיז, דער ערשטער קעניג פון דער מאדערנער סאודיע אראביע, און האט געלערנט אין א ספעציעלער שולע וועלכע זיין טאטע האט געגרינדעט פאר די מיטגלידער פון דער קעניגליכער פאמיליע וואו מען האט זיי געלערנט וועגן איסלאם און די מאכט און פירערשאפט פון דעם קעניגרייך. ווען פאהאד איז אלט געווען ניין יאר האט ער מיטגעהאלטן וויאזוי זיין טאטע ווערט געקרוינט קעניג פון סאודיע אראביע נאכדעם וואס דאס לאנד איז געווארן זעלבסטשטענדיג פון דער בריטישער אימפעריע אין דעם היסטארישן אפמאך פון דזשעדא. פאהאד האט אין די יונגע יארן נישט געהאט קיין אינטערעסע אין די קעניגרייך און האט זיך ארומגעדרייט אין אייראפע צו מאכן א לעבן מיט מיליאנען דאלארן אין טאש וועלכע ער האט באקומען פון זיין טאטענ'ס מלוכה. אינדערצווישן איז זיין טאטע געשטארבן און זיין עלטערער ברודער פייסעל איז געווארן קעניג.
ביי די 25 יאר איז ער איינגעלאדענט געווארן דורך זיין ברודער דער קעניג וועלכער האט אים צוגעזאגט א צוקונפט אין די מאנארכיע אויב ער לאזט אפ זיין שוואוילטאג לעבן. ער האט באלד באקומען א פאסטן און א יאר דערויף איז ער געווען דער סאודיע אראביע שליח אין דער ערשטער עפענונג סעסיע פון דער אלגעמיינער פארזאמלונג פון די פאראייניקטע פעלקער אין ניו יארק אין 1945. אין 1953 איז ער באשטימט געווארן דורך זיין ברודער אלס דער ערציאונג'ס מיניסטער. נאך עטליכע יאר איז ער דערהויבן געווארן אלס דער אינערן מיניסטער און נאך עטליכע יאר שפעטער איז ער שוין געווען דער דריטער אין אמט אלס דער צווייטער דעפיוטי מיניסטער.
פעיסאל איז אומגעבראכט געווארן אין 1975 (אן אינערליכע פאמיליע קרוגעריי) און זיין ברודער כאליד איז געווארן קעניג און פאהאד איז געווארן דער צווייטער אין ראנג אלס קרוין פרינץ און דעפיוטי פרעמיער מיניסטער. (עס איז געווען אן עלטערער ברודער אין די פאמיליע וועלכער האט זיך אנטזאגט פון די מאנארכיע). ווען כאליד איז געשטארבן אין 982' איז פאהאד אויטאמאטיש געווארן קעניג און האט גענומען זיין האלבן ברודער, אבדולא, אלס קרוין פרינץ. פאהאד'ס פירערשאפט האט אנגעהאלטן ביז אין 95' ווען ער האט געליטן א שווערע פראפלעקסיע און האט אפיציעל איבערגעגבן די פירערשאפט פאר אבדולא אבער ער איז פארבליבן קעניג אין זיין רעדערשטול.
כאטש זיין צוריקקער צו די מאנארכיע איז אלעס געווען א דאנק זיין עלטערער ברודער פעיסאל האט אבער פאהאד אים פיינט געהאט זיין גאנץ לעבן וויבאלד זיין ברודער האט אים פארשעמט פאר הונדערטער אנוועזנדע ווען ער האט אים געלאזט ווארטן איבער א שטונדע אין זייט פון זיין בענקל ווען פאהאד האט זיך מיט אים באגעגענט אין ריאד. טייל סאודיע אראביער זענען נאך היינט ביי דער מיינונג אז פאהאד איז גאנץ מעגליך געווען פארמישט אין דעם טויט פון זיין ברודער אלס נקמה פאר זיין פארשעמונג.
עס איז אנגענומען אז פאהאד'ס יונגע יארן אלס א פרייער יונג האט אים גאר געהאלפן אין זיין סוקסעספולן קעניגרייך וויבאלד ער האט זיך געלערנט צו פארברענגן מיט מענטשן און רעדן צו יעדן, א מעלה מיט וועלכע ער איז געווען באוואוסט אלס קעניג. ער האט געקענט האלטן א שמועס מיט יעדן פירער פון סיי וועלכן לאנד אפילו ער האט יענעם נישט געקענט פון בעפאר. לויט אומאפיציעלע שאצונגען האט פאהאד פארמאגט א פערזענליכע רייכטום פון 18 ביליאן דאלאר.
דיפלאמאטיע.
פאהאד איז באוואוסט געווען מיט זיינע נאנטע באציאונגן מיט די מערב וועלט און ספעציעל די פאראייניגטע שטאטן און בריטאניע, וועלכע האבן געקויפט דאס מערסטע נאפט און האבן אויך גענוצט זיין נאנטשאפט פאר פאליטישע צוועקן. פאהאד איז געווען א שטארקער פירער וועלכער האט פארשטאנען וויאזוי צו באלאנסירן זיין נאנטשאפט מיט די מערב וועלט און זיין געטריישאפט צו זיין איסלאמישן לאנד.
פאהאד האט באלד גענומען אן אנדערע צוגאנג צו די מערב וועלט ווי זיינע פארגייער. זיין ברודער פעיסאל האט געברענט קעגן מדינת ישראל און נאך די זעקסטאגיקע מלחמה ווען ער האט זיך דערוואוסט אז מדינת ישראל האט געווינען האט ער דאס נישט אויסגעהאלטן און לויט ווי זיינע נאנטע געהילפן האבן געזאגט, האט ער מער קיינמאל נישט ארויס געוויזן א שמייכל אויף זיין געזיכט. אין 973' האט זיין ברודער אנגעפירט די אויל עמבארגא אויף די פאראייניגטע שטאטן אלס נקמה פאר איר הילף צו מדינת ישראל דורכאויס די יום כיפור מלחמה. אויך זיין עלעטערע ברודער כאליד איז געווען פארביסן קעגן די מערב וועלט כאטש ער האט דאס נישט אזוי שטארק ארויסגעוויזן.
פאהאד האט צו אלעמענ'ס וואונדער גענומען א נייעם צוגאנג אבער האט דאך געוואוסט וויאזוי צו באלאנסירן זיין נאנטשאפט צו די מערב וועלט און דאך בלייבן אנגענומען צווישן די איסלאמישע. ער האט געבויט א רייע מעטשעטן און געגעבן אסאך געלט פאר איסלאמישע ארגאניזאציעס.
נאך בעפאר ער איז געווען קעניג האט ער גענוצט זיין דיפלאמאטיע צו ענדיגן די לאנג פארצויגענע בלוטיגע לבנון ברודער קריג און האט באוויזן זיי צוזאמענצוברענגן צום פארהאנדלונג'ס טיש אין די שטאט טייף, און אונטערשרייבן די טייף אפמאך. אין די ענדע 70'גער יארן האט ער נאכאנאנד געגעבן שטיצע צו איראק ביי די אויסברעכונג פון די איראן-איראק מלחמה. אין 1981, איין יאר בעפאר ער איז געווארן קעניג, האט ער אנגעהויבן ארבעטן אויף א שלום צווישן מדינת ישראל און די פאלעסטינער, א שריט וועלכע האט דערשטוינט די סאודיע איינוואוינער.
אבער דער מכה בפטיש איז געקומען אין 91' נאך איראק'ס אינוואזיע אין קאוועיט ווען ער האט געמאכט א געוואגטן באשלוס אריינצולאזן די אמעריקאנער כוחות אין זיין לאנד צו קעמפן קעגן איראק. ער איז קריטיקירט געווארן און געסטראשעט געווארן אבער ער האט זיך נישט דערשראקן פון קיינעם און איבערגעטאן דעם זעלבן שפיל ביי די צווייטע קריג אין איראק. ווען די אמעריקאנער כוחות האבן געלאנדעט אין סאודיע אראביע האט פאהאד געזאגט זיין פאלק אז זיין לאנד וועט קעמפן אינאיינעם קעגן איראק און זייער אנוועזנהייט וועט זיין צייטווייליג. ווען די קריג איז פאראיבער איז אבער אמעריקע נאך נישט אזוי שנעל אנטלאפן פון סאודיע אראביע און די קריטיק איז געווארן גרויס. אין 96' האט א באמבע אויפגעריסן אין אן אמעריקאנער באזע אינעם מדבר וועלכע האט אומגעברענגט 19.
אבער דאס אריינלאזן די אמעריקאנער כוחות אויף די פארהייליגטע אראבישע ערד איז נאך א קליינע עבירה קעגן איסלאם וואו די קעניגרייך'ס באטייליגונג אין דעם קאמף קעגן טעראריזם. ווי עס הייסט איז אל-קאידא גאר געגרינדעט געווארן נאך די ערשטע גאלף קריג ווען דער מייסטער טעראריסטישער פירער, אסאמא בין לאדען, א סאודיע געבוירענער, האט באשלאסן צו נעמען נקמה פון אמעריקע פאר'ן באטראטן אירע הייליגע ערד. בין לאדען האט עטליכע מאל געשוואוירן אז ער וועט ארויספירן די אמעריקאנער מיליטער פון סאודיע אראביע אבער ער האט דאס קיינמאל נישט אויסגעפירט און אנשטאט באשלאסן נקמה צו נעמען פון אמעריקע. עס האט לאנג געדויערט אבער בין לאדען האט נישט פארגעסן זיין ציל און האט אנגעגרייפט אמעריקאנער אינטערעסן אין אויסלאנד אין עטליכע אטאקעס אין די 90'גער יארן.
אמעריקע האט אין די פרידליכע צייטן שוואך רעאגירט צו אל קאידא און די טעראריסטישע ארגאניזאציע האט זיך געשטארקט אונטער די אויגן פון אמעריקאנער אויסשפיר אגענטורן. מען האט פארזען און פארזען און דערנאך איז געקומען די ענדגילטיגע אטאקע אין וועלכע 15 פון די היידזשעקער זענען געווען סאודיע געבוירענע.
אל-קאידא האט קיינמאל נאך נישט פרובירט נקמה נעמען פון דעם קעניגריך דירעקט נאר ענדערש פרובירט אטאקירן די מערב וועלט. קיין מיליטערישער פראנט איז טאקע נישט פאראן צווישן אל קאידא און די סאודיע מאנארכיע אבער א קריג מיט ווערטער גייט אן אויף א גרויסער פארנעם און עס איז גאנץ מעגליך אז אל קאידא וועט עווענטועל פרובירן אטאקירן די קעניגרייך.
די סאודיע מאנארכיע האט גאר געהאלפן קעמפן קעגן אל קאידא אין די ערשטע יארן נאך די סעפטעמבער 11 אטאקעס און האט צוזאמענגעשטעלט א ליסטע פון 26 סאודיע טעראריסטן וועלכע האבן געהאט א טייל אין די אטאקעס. ביז 3 יאר זענען 23 פון די ליסטע געווען פארכאפט אדער אומגעברענגט.
זיין טויט און זיין נאכפאלגער.
פאהאד איז געשטארבן אום 1טן אויגוסט 2005 און זיין ברודער אבדולא איז באלד געווארן קעניג. אין פאקט איז ער שוין געווען פירער איבער 5 יאר זינט זיין האלבן ברודער האט צוליב זיינע קראנקהייטן מער נישט געקענט פארנעמען די פאראנטווארטליכקייטן.
סיאַטל (ענגליש: "Seattle") איז די גרעסטע שטאָט אין צפון־מערב פון די פאראייניגטע שטאטן, און געפינט זיך אינעם וואַשינגטאָן שטאַט, אומגעפער 155 ק"מ דרום פונעם קאנאדע-פאראייניגטע שטאטן גרענעץ.
אין סיאטל געפינען זיך עטלעכע קאלעדזשן און אוניווערסיטעטן. די מערסט באקאנטע זענען אוניווערסיטעט פון וואשינגטאן און סיאטל אוניווערסיטעט.
יידן אין סיאטל.
עס הערשט שוין דארטן א אידישע פרומע ארטאדאקסישע געמיינדע צום פריהסטן נאך פון בעפאר דער צווייטער וועלט קריג.
עס געפינט זיך דארט א ספרדישע געמיינדע, וואס באשטייט פון עטליכע הונדערט פאמיליעס, וועלכע קומען ארגינעל פון סאלאניקי און האבן פון דארט זייער מסורה.
היינט צו טאג איז שוין כמעט נישט פארהאן קיין יידיש רעדער אין סיאטל. ס'איז אבער פארהאן א קליינע גרופע יידן וואס טרעפן זיך איינמאל א מאנאט אינעם לאקאלן מושב זקנים צו שמועסן און רעדן וועגן יידיש - און צומאל אויף יידיש.
א האריקעין אדער א שטורעם ווינט אדער הוראַגאַן איז אן עקסטרעמער שטארקער שטורעם וואס קומט פון ווארעמע וואסערן, וואס קען זיין זייער שעדליך און פאטאל, געוואנדען לויט די ראטע פון מייל פער שטונדע און וויפיל רעגן עס ברענגט מיט זיך.
אן אלגעמיינער ווינט איז בערך 30 מ.פ.ש. ווען עס גרייכט צו 70 מ.פ.ש. ווערט עס שוין פארעכנט שעדליך, ווי עס קען חרוב מאכן הייזער און אויסרייסן ביימער, לויט עקספערטן קען אן אלגעמיינער פערזאן זיך נישט קעגן שטעלן א ווינט העכער 100 מ.פ.ש.
די לעצטע ברייט באקאנטער הוראגאן איז געווען הוראגאן קאטרינא, וואס האט געמאכן געפערליכע שאדנס אין די שטאט ניי ארליענס, לואיזיאנא און געבערעגט צו אסאך פאטאליטעטן.
דער הוראגאן.
א הוראגאן איז נישט קיין שם הכולל פאר א שטורעם ווינט נאר איז א נאמען פאר א געוויסע סארט שטורעם ווינט וועלכע פאסירט אינעם אטלאנטישן אקעאן. דער הוראגאן איז א טראפישע סייקלאן וואס מיינט אז עס בארירט די טראפישע לענדער (שטעט וועלכע האבן אסאך נאסקייט אין דער לופט) און דרייט זיך ארום און ארום ווי אין א רינג.
אין דער וויסנשאפטלעכער וועלט מעסט מען א הוראגאן לויט איר שנעלקייט. א סייקלאן ווינט וועלכע דרייט זיך שנעלער ווי 39 מייל פער שטונדע ווערט אנגערופן א טראפישע שטורעם ווינט. איינמאל עס דעגרייכט 74 מייל פער שטונדע דעמאלט גייט עס אריין אין די הוראגאן קאטעגאריע. אין קורצע ווערטער איז א הוראגאן א סייקלאן ווינט וועלכע פאסירט אין טראפישע לענדער נעבן דעם אטלאנטיק אקעאן וועלכע געפינען זיך נעבן דעם עקוואטאר.
א הוראגאן דרייט זיך פארקערט ווי דער זייגער (מערב צו מזרח) ווען עס בושעוועט אין די צפון אטלאנטיק לענדער און וועט זיך דרייען ווי דער זייגער (מזרח צו מערב) ווען עס דעגרייכט די דרום אטלאנטיק לענדער. אינעם צענטער פון א הוראגאן ווערט אנטוויקעלט זייער א שוואכע לופט דרוק (פיל נידעריגער ווי נארמאל) און ארום און ארום איז עס זייער מאכטפול צוליב זיין שנעלן ספיד.
זיין סיסטעם.
רוב הוראגאנען הייבן זיך אן ביים מערב ברעג פון אפריקע ווי זיי זענען מילדער און ווערן באטראכט אלס טארנעידאס (א טארנעידא איז א קליינע ביישפיל פון א הוראגאן). אויפ'ן וועג קיין נארט אמעריקע ווערן זיי שטערקער און מאכן אויסטערלישע גרויסע כוואליעס אינעם אטלאנטיק פון וועלכע אלע שיפן ווערן געווארנט. די טבע פון דעם הוראגאן איז אז ער לויפט נאר צו די ווארימע טראפישע לענדער וואו דאס וואסער אינעם אקעאן איז ארום 80 דעגריס.
וויסנשאפטלער פלאגן זיך נאך היינט קלאר צו פארשטיין וויאזוי א הוראגאן ווערט פארמירט. לויט זייער אינפארמאציע ווערט דאס געגרינדעט דורך אסאך ווארימע נאסקייט וועלכע וועפט אויס פונעם אקעאן און האלטן זיך צוזאמען פון וועלכע עס ווערט גרעסער און גרעסער און הייבט זיך אויך העכער. ווען די אנזאמלונג איז שוין זייער גרויס הייבט זיך אן פארמירן א סייקלאן פון די שטורמישע הייסע נאסקייט און דער לופט דרוק ווערט שטארק און הייבט אויף דעם בינטל און הייבט אן פארן זייער שנעל, ווען אין די גאנצע צייט ציט עס ארויס נאך און נאך ווארימקייט פונעם אקעאן. עס קען געדויערן פון עטליכע מינוט ביז עטליכע טעג ווילאנג א טארנעידא טוישט זיך צו א הוראגאן.
די שטארקייט פון א הוראגאן איז די הויכע און נידעריגע לופט דרוק וועלכע עס פארמאגט. די טבע פון היץ איז אז עס גייט ארויף וועלכע מאכט זייער א שטארקע לופט דרוק אויפן אויבערשטן טייל פונעם הוראגאן וועלכע קען דעגרייכן העכער 30,000 פיס. וויבאלד די היץ גייט ארויף פארלירט די אונטערשטע טייל פונעם הוראגאן זיין לופט דרוק און דאס מאכט דעם הוראגאן זייער שנעל דרייען וואס דאס איז זיין גאנצער מאכט.
א הוראגאן פארמאגט דריי טיילן וועלכע זענען די אויג, דער וואנט ארום די אויג, און די רינג ארום און ארום. ווי פריער ערקלערט דרייען זיך ארום די ווינטן אין א רינג וועלכע פארמירט א מיטעלסטער לאך דאס ווערט אנגערופן די אויג פונעם הוראגאן. די אויג פארלירט איר לופט דרוק און איז נישט שעדליך. די וואנט ארום די אויג איז די שטערקסטע טייל פונעם הוראגאן וועלכע אטאקירט אלעס וואס ער באטרעפט. די דרויסנדיגע טיילן פון דעם רינג וועלכע פארמירן און סופלייען דעם שטורעם זענען נישט אזוי שטארק ווי די רינג אבער איז נאך אלץ גענוג שטארק צו באזייטיגן א מאביל הויז. ווען א הוראגאן דעגרייכט א באוואוינטע געגענט דעמאלט וועלן נאר פארניכטעט ווערן די הייזער וועלכע וועלן זיין ביי די וואנט פון דעם הוראגאן. עס איז אן אפטער בילד וויאזוי א הוראגאן רינגעלט ארום א געוויסע געגענט און עטליכע הייזער אינעם צענטער פון דעם שטורעם ווערן נישט בארירט.
גרויסקייט און באוועגונג.
א הוראגאן קען אמאל זיין זייער קליין און קאנצעטרירט און אמאל וועט זיך עס אויסברייטערן זייער שטארק. ווי מער קאנצעטרירט ער איז אלס מער שעדליך איז ער אבער ער וועט עפעקטן א קלענערע צאל שטעט. אויב ער איז גרויס און צעשפרייט וועט ער עפעקטירן מערערע שטעט אבער וועט נישט מאכן אזעלכע חרבנות.
אין סעפטעמבער 1999 איז דער הוראגאן פלאיעד פארברייטערט געווארן צו טויזנטער מייל און האט באטראפן אלע מזרח שטעט פון קאנאדע, די פאראייניגטע שטאטן, און די קאריביען, אבער זיין מאכט איז נישט געווען אזוי שטארק און ער האט נאר אנגעמאכט אסאך פארפלייצונגן וועלכע האבן פארשוועמט גאנצע אינזלען אין די קאריביען.
די וועטער מומחים וועלן געווענליך ווארענען די געגנטן וואו דער שטורעם וועט דעגרייכן מיט פארשידענע מעלדונגען. אויב די וועטער זאגט פאר א טראפישע שטורעם באטראכטונג דעמאלט קען מען זיין גערישט אויף א מילדע שטורעם ביז 36 שטונדן. אזא שטורעם וועט זיך געווענליך דרייען צווישן 39 און 73 מ.פ.ש. אויב גיט דער וועטער מומחה א טראפישע שטורעם ווארענונג איז טייטש אז דער שטורעם קען דעגרייכן ביז 24 שטונדן. דאס זעלבע וועט געמאלדן ווערן מיט א הוראגאן. די ערשטע מעלדונג וועט געווענליך מיינען אז די שטארקייט פון דעם שטורעם איז נאך נישט פארזיכערט און עס קען דעגרייכן ביז 36 שטונדן. די צווייטע מעלדונג וועט שוין ווארענען מער ערנסט וואס וועט מיינען אז דער הוראגאן איז נישט ווייט אוועק און וועט דעגרייכן טיילן פון די שטאט אין די קומענדיגע 24 שטונדן.
חרבנות פון א הוראגאן.
יעדער הוראגאן ברענגט מיט זיך מיט גרויסע קוואנטום פון רעגן וועלכע ער וועט אראפלייגן אינעם צענטער פונעם שטורעם איבערלאזנדיג פארפלייצונגן וועלכע'ס שאדן קען גרינג זיין מיליאנען דאלארן. די בייזע ווינטן פון דעם הוראגאן קענען ווי גארנישט אויפהייבן אויטאס, אראפרייסן דעכער, און פארניכטן שיינע ים ברעגעס דורך צעבלאזן די גאנצע זאמד און דורך די מאכטפולע כוואליעס וועלכע ער טרייבט. א הוראגאן האט שוין אמאל גערירט א גרויסע קאמערציאלע פליגער וועלכע איז געזעצן אינדרויסן פון זיין הענגער.
דער הוראגאן האט אויך צוויי וועגן וויאזוי ער קען ארומקרייזן. אויב ער פארט דורך זיין רעכטע זייט וועט ער געווענליך זיין מער מאכטפול און זיינע פעטש וועלן בעסער קלינגן. אין 96' איז דער הוראגאן פראן געפארן אויף רעכטס און האט איבערגעלאזט חרבנות אין די ווערט פון ביליאנען דאלארן. פראן האט נישט איבערגעלאזט קיין בוים און אויך נישט קיין עלעקטריק זייל און מיליאנען מענטשן האבן פארלוירן עלעקטריק קראפט.
סטעיט אפישעלס ווארנען געווענליך אלע מענטשן אין די מעגליך באטרעפענדע געגענטער צו פארלאזן זייערע הייזער פאר דעם שטיק צייט ווייל א הוראגאן קען אין א רגע איינווארפן א גאנצע הויז און פארפלייצן אירע ברוכווארג.
אין אמעריקע האט דאס לאנד בייגעוואוינט די מאכטפולע הוראגאן קאטרינא אין 2005. די חרבנות זענען געווען גאר גרויס און די שטאט איז נאך היינט נישט צוריק צו נארמאל.
די נאכפאלגונג פון הוראגאנען.
ווי פריער דערמאנט קען זיך דער זעלבער הוראגאן דרייען פונקט פארקערט ווען עס גרייכט אן אנדער ארט אין די וועלט. דאס איז צוליב די וועלט'ס פארעם איינדרייאונג וועלכע ווערט אנגערופן קאריאוליס עפעקט. די וועלט'ס פארעם קען גרינג געזען ווערן מיט יעדע סעטעלייט ראדאר און די וועטער מומחים קענען באלד אנצייגן גענוי וואו דער הוראגאן וועט גיין און וועלכע וועג ער וועט זיך דרייען.
די איינציגסטע ארגאניזאציע וועלכע פלעגט שטודירן און באטראכטן הוראגאנען איז געווען די אמעריקאנער עיר פארס באזע אין בילאקסי, מיסיסיפי. דערנאך איז עס איבערגענומען געווארן דורך די דעפארטמענט אוו דעפענס וועלכע האבן אויך גענוצט די עיר פארס פאר זייערע אויספארשונגן. די עיר פארס האט גענוצט מיליטערישע פליגער מיט וועלכע זיי זענען אריינגעפארן העכערן שטורעם און פון דארט גענומען בילדער און באטראכט די באוועגונגן פונעם הוראגאן.
אין 965' איז די ארבעט איבערגענומען געווארן דורך א ציווילע ארגאניזאציע וועלכע רופט זיך די הוראגאן האנטערס. די גרופע נוצט הערקולעס פליגער (א מיליטערישע פליגער וועלכע ווערט גענוצט דורך אסאך לענדער) וועלכע זיי האבן אויסגעשטאט מיט גאר פארגעשריטענע וועטער עקוויפמענט. די ארגאניזאציע באטראכט 5 שטורעמעס פער טאג אינעם אטלאנטיק, אנגעהויבן פון די מיטל-אטלאנטיק ביז האוואי.
לויט ווי די ארגאנזאציע זאגט ווערן געשאפן צענדליגער שטורעמעס אינעם אטלאנטיק יעדן טאג אינעם הוראגאן סעזאן וועלכע בלייבן געווענליך מילד און לאזן נאך איידער עס דעגרייכט די יבשה. די ארגאניזאציע באטראכט יעדע שטורעם און שיקט אירע מעסעדזשעס צו די נאציאנאלע הוראגאן צענטער אין מיאמי, פלארידע, וועלכע צעשפרייטן די אינפארמאציע פאר די לאקאלע נייעס און מידיא.
יעדעס מאל א הוראגאן גרייט זיך צו בארירן די יבשה וועט די נאציאנאלע הוראגאן צענטער ארויסגעבן א ווארענונג מיט גענויע אינפארמאציע וואו און ווען דער הוראגאן וועט אנקומען, וואו שטארק דאס וועט זיין, ווילאנג דאס וועט אנהאלטן, וועלכע געגענטער זאלן די איינוואוינער פארלאזן זייערע הייזער א.א.וו. די מאדערנע וועטער סיסטעם האט שוין געראטעוועט צענדליגער טויזענטער מענטשן פון טויט מיט אירע ווארענונגן. אמאל זענען הוראגאנען געקומען אין איבערראשונג און עס איז געווען נארמאל אז טויזענטער מענטשן זענען אומגעקומען.
די ערגסטע הוראגאן אין אמעריקע'ס היסטאריע איז פארגעקומען אין 900' אין די גאלף שטעט. דער שטורעם איז שפעטער באקאנט געווארן אלס אייסעקס שטורעם צוליב א געלונגענעם וועטער עקספערט מיט'ן נאמען אייסעק וועלכער איז געווען דער איינציגסטער עקספערט וועלכע האט געווארנט און דערנאך געמאסטן און באטראכט דעם הוראגאן. אין יענעם שטורעם איז גאנץ טעקסאס געווארן א סדום און 8,000 מענטשן האבן פארלוירן זייערע לעבנ'ס.
הוראגאן נעמען.
כדי צו קענען בעסער נאכפאלגן די הוראגאנען האבן די וועטער עקספערטן באשלאסן זיי צו נאמינירן. די נעמען ווערן געגעבן דורך די וועלט'ס מעטראלאדזשיקל ארגאניזאציע. געוויסע לענדער פלעגן אמאל נאמינירן די הוראגאנען לויט דער צייט אין וועלכע עס האט פאסירט. אין 876' איז א הוראגאן אין פארטע ריקא נאמינירט געווארן אלס הוראגאן סעינט פעליעפ וועלכע איז דער נאמען פון א גלח וועלכער איז געשטארבן אדער געבוירן געווארן אינעם זעלבן טאג. אין 928' האט א הוראגאן באטראפן פארטע ריקא אינעם זעלבן טאג אין איז נאמינירט געווארן אלס סעינט פעליעפ דער צווייטער.
ביז די צווייטע וועלט קריג זענען אלע הוראגאן נעמען געווען מענערישע נעמען. אין 950' האט מען געטוישט צו פרויען נעמען און זינט 970' גיט מען ביידע סארט נעמען. די נעמען ווערן היינט געגעבן אין די רייע לויט די עי.בי.סי. די ערשטע הוראגאן אינעם סעזאן באקומט א נאמען וואס הייבט זיך אן מיט אן עי. די צווייטע מיט א בי. א.א.וו.
אלע שטורעמעס באקומען די נעמען פון די וועלט'ס מעטראלאדזשיקל ארגאניזאציע וועלכע באשליסט זייערע נעמען און האט שוין א ליסטע מיט נעמען פאר שטורעמעס ביז אין 06'. יעדע גיאגראפישע ארט אין די וועלט באקומט אנדערע סארט נעמען אבער אלע גייען אין דעם אויבנדערמאנטן עי.בי.סי. סיסטעם. אין 01' האט דער ערשטער הוראגאן אינעם אטלאנטיק געהייסן עליסאן און דער ערשטער סייקלאן אינעם פאציפיק האט געהייסן אדאלף.
בעפאר א שטורעם גרייט זיך צו קומען צו די יבשה האט די באטרעפענדע לאנד די רעכט צו בעטן פאר א טויש אין דעם נאמען. געווענליך טוט מען דאס ווען מען רעכנט זיך אויף אן אויסטערלישן שטארקן שטורעם וועלכע מען ווייסט אז וועט מאכן גרויסע שאדנס און מיט דעם וויל מען אפטיילן דעם שטורעם פון אנדערע מען זאל נישט אויסמישן ווען עס קומט צו היסטאריע, לעגאלע אקציעס, אינשורענס קלאגעס א.ד.ג.
א שטורעם וועלכע באקומט א ספעציעלן נאמען מעג לעגאל נישט איבערגענוצט ווערן ביז 10 יאר.
לאנדשאפט איז כולל אלץ וואס מען קען זען אויף א שטח פון לאנד. דאס שפארט אײַן פֿיזישע ערדפארמען, לעבעדיגע עלעמענטן ווי געוויקסן, בהמות און חיות, אבסטראקטע עלעמענטן ווי באלײַכטונג און וועטער, און געמאכטע עלעמענטן ווי געביידעס.
דאס ווארט לאנדשאפט שטאמט פון האלענדיש landschap, וואס די קינסטלערס האבן געניצט וועגן א מאלערײַ וואס ווײַזט א שטח פון לאנד.
דזשיימס גארדאן בראון (געבוירן דעם 20סטן פעברואר 1951) איז געווען פרעמיער מיניסטער פון דעם פאראייניגטן קעניגרייך און פירער פון דער לעבער פארטיי פון 2007 ביז 2010.
זיין לעבן.
בראון איז דער זון פון א קאטוילישן גלח פון סקאטלאנד, ער האט געוואוינט אין גלאזגא ביז די 3 יאר, ווען זיין פאמיליע האט זיך אריבער געצויגן קיין קירקאלדי, וואס איז א קליין אינדוסטריעל שטעטל ביים צפון ברעג פון ענגלאנד, ער פארטרעט דאס שטעטל אינעם פארלאמענט.
פאליטישע קאריערע.
ער האט געווינען א לייבאר זיץ אין 1982 זייענדיג 32 יאר אלט. אין פארלאמענט האט בראון מיטגעטיילט אן אפיס מיט טאני בלער וואס איז אויכעט געווארן ערוויילט דאס זעלבע יאר, זיי האבן צוזאמען געארבעט אויפצובויען די "לייבאר פארטיי" וואס איז דעמאלט שטארק געפאלן, און באקומען די ווייניגסטע שטימען אין 60 יאר, און האט פארלוירן שטיצע צו דער ניי־געשאפענער פארטיי "סאציאלע דעמאקארטן".
בראון
הרב יצחק שיינר ממנהיגי דגל התורה
דגל התורה (אידיש: פאן פון דער תורה) איז די ליטווישע פאליטישע פארטיי, געגרינדעט דורך הרב שך זיך אפגעטיילט פון אגודת ישראל נאך זייער טענה אז די חסידים און זייערע רביס קאנטראלירן די יהדות החרדית פאליטיק. די פארטיי האט יעצט (2021) פיר דעפוטאטן אין דעם כנסת, משה גפני, אורי מאקלעוו, יעקב אשר און יצחק פינדרוס.
איצט דינען זיי מיט א שלום אינאיינעם מיט אגודת ישראל אינערהאלב יהדות התורה והשבת.
דגל התורה איז געגרינדעט געווארן אין 1988 אפגעשפאלטן פון אגודת ישראל, דורך הרב אלעזר מנחם מן שך נאכדעם וואס די ליטווישע גדולים האבן געהאט גרויסע חילוקי דעות מיט די אדמורי״ם אין דער מועצת גדולי התורה. ביי די כנסת וואלן 1988 האט דגל התורה באקומען צוויי מאנדאטן, און זענען געווארן פארטרעטן דורך אברהם ראוויץ און משה גפני, און זיי האבן מיטגעטיילט אין דער קאאליציע רעגירונג פון יצחק שמיר. ביי די כנסת וואלן 1992, האט דגל געלאפן צוזאמען מיט אגודת ישראל מיט איין ליסטע יהדות התורה והשבת.
מועצת גדולי התורה.
געוועזענע מיטגלידער פון דער מועצת זענען געווען הרב אהרן לייב שטיינמאן (פארזיצער), רבי נסים קארעליץ, ראש כולל פון כולל חזון איש (נפטר ה׳תש״פ) און רבי יצחק שיינער, ראש ישיבה פון דער קאמעניצער ישיבה אין ירושלים (נפטר תשפ״א).
סװאן לעיק איז איינע פון די שטעטלעך אין די קעטסקילס, אין די אומגעגנט פון ליבערטי, עס גרעניצט זיך מיט קאניויאנקע לעיק, ווייט לייק.
סװאן לעיק איז ביים עקזיט 104 פון ניו יארק 17 (אונטערסטעיט 86) דערנאך פארט מען אויפן 17B ביז צום עירפארט ראוד אויף די רעכטע זייט, ביים עק.
קאנטרי און קעמפ.
אין סוואן לעיק געפונען זיך אויך אסאך היימישע יודישע קאנטריס און קעמפ'ס.
די סװאן לעיק שול, א טראדיציאנעלע חברה, האט געבױט אין יאר 1924 בײם זעלבע מענטשן װאס האבן געבױט גרױסע האטעלן און געשעפטן. דער רבי איז ישראל אײנהארן.
אַנאַרכיזם איז אַ פאליטישע מעטאד וואס ערקלערט אז מענטשן קענען לעבן צוזאמען אָן קיין קאנטראל פון א רעגירונג אדער פון סיי וואסארא אנדערע הערשאפט. אנארכיזם איז אנטקעגן הירארכיע (סאציאליסטישע שטאפלען) און קאפיטאליזם. עס איז פאראן אזעלכע סאציאליסטישע באוועגונגען וואס גלויבן אין אָט די פילאזאפיע פון אנארכיזם, און האלטן אז מען דארף אפשאפן אלע אויטאריטעטן פון די רעגירונגען.
אַ לאַנד וואס האט נישט קיין רעגירונג איז דא אין איר אנארכיע, וואס מיינט, אז יעדער איינער קען טאן וואס עס גלוסט זיך אים, און דארף זיך ניט רעכנען מיט וואס אנדערע מענטשן זאגן אויף אים.
רוב מענטשן באניצן דאס ווארט "אנארכיזם" מיט א נעגעטיוון טאן אויף צו פארשטעלן סיי וואסארא אומארדענונגער צושטאנד.
א ווארעם איז א קריכעדיגער באשעפעניש וואס האט נישט קיין ביינער און גלידער.
אין דעם זענען אריינגערעכנט הונדערטער סארט בעלי חיים.
ווערים אין אידישקייט.
אזוי ווי עס איז זייער א הארבער איסור צו עסן תולעים און עס טרעפט זיך אסאך אין געוואוקסן אז עס איז פארפּעסטיגט מיט ווערים, איז היינט דא פירמעס אזוי ווי בודק און דאס גלייכן וועלכע פארקויפן געוואשענע ירקות מיט א הכשר אז עס איז נקי מחשש תולעים.
שלא עשני גוי איז די 15טע קאסעטע פון דעם באקאנטן זינגער יום טוב עהרליך, אין דער סעריע יידיש נחת.
די ניגונים פון ר' יום טוב עהרליך זענען מיט א געוואלד'דיגן געשמאק, ער האט געהאט א גרויסן אויסטערלישן כח און אראפלייגן א מעשה מיט א ניגון און מיט גראמען, וואס אזעלכע כוחות זעהט מען נישט כמעט אין די יידישע גאס, יעדעס ניגון וואס ער זינגט אויף זיינע טייפס איז א אוצר, פיל מיט אינהאלט, און מיט דער ריכטיגער כח פון ניגון ברענגט ער ארויס דער אינעווייניגסטען כח הנפש אויף דער אויבערפלאך. און אין דער זעלבער צייט פארמאגט ער א באזונעדערע חוש פון הומאר, און גאר זיסע געשמאקע ווערטליך, זיינע טעיפס און ניגונים זענען נישט ליינגווייליג, נאר פארקערט מען קען עס הערן און הערן און נישט ווערן מיד, זיינע טייפ'ס הייבן אויף דער מענטש, עס איז א קונץ שטיק אין די ניגונים וועלט.
א מעשה פון די צייטן פון קאמוניזעם, ווי אזוי אידן האבן זיך מוסר נפש געווען אין די שטאט סאמארקאנד, די רעגירונג האט ספעציעל ארויס געשיקט פאליציי היטן מען זאל נישט באקן מצות פאר פסח, אבער די אידן האבן יא אויף א אויפן געבאקן מצות. צום סוף האט זיך ארויסגעשטעלט אז דער הויפט נאטשאלניק וואס איז באויפטראגט געווען צו היטן, זיין פרוי איז גאר געווען א אידישע און האט אויך געקויפט מצות פאר פסח פון דעם אויבן.
וויאזוי די אידן געזעגענען זיך פון די סאוויטישע לענדער ווען זיי קומען ארויס אויף דער פריי. מיט צער און פאדרוס פארציילן זיי די אמאליגע גוטע יאהרן אין רוסלאנד, און די גרויסע פיין און צער אונטערן קאמוניסטישן יאך.
א מעשה פון תנא דבי אליהו א שר איז געקומען פאר רבינו און האט געברענגט א ראיה אז אידן זענען ערגער ווי די גוים, א תלמיד פון רבינו הק' האט איהם אפגעענטפערט מיט א ריכטיגע ענטפטער.
די גרויסע ניסים וואס וועט געשהן ווען משיח וועט קומען, ער רעכענט אויס אלעס וואס די טאטעס פון כלל ישראל האבן געהאלפן אידן אין אלע דורות די זעלבע ישועות וועלן זיי העלפן די אידן ווען משיח וועט קומען, משה רבינו קעגן עמלק, יהושע וועט ווייטער שטעלן די זוהן, דניאל פון לייבן קריג, און חנניה מישאל ועזריה פון פייער, די אלע ניסים וועט זיך איבער'חזרן.
מאכט ליצנות פון די וועלט מיט איהר טעכניק, די טעכניק, אן אנטיק,
ר' יום טוב עהרליך האט ארויס געגעבן די 36 קאסעטעס אונטערן נאמען יידיש נחת.
שבחי ירושלים איז די 12טע קאסעטע פון דעם באקאנטער זינגער יום טוב עהרליך, אין די סעריע יידיש נחת.
א הערליכער ניגון, (מאנכע זאגן אז עס איז דער שענסטער ניגון זיינער, אבער יעדער איז מודה אז עס איז פון די בעסטע).
אין דעם ניגון טרייסט ער כלל ישראל נאכן חורבן פון דער צווייטער וועלט מלחמה, ער ברענגט ארויס אז שטענדיג נאך יעדע טראגעדיע האבן אידן געפונען א טרייסט, אבער אצינד ווען אידן געפונען נישט קיין טרייסט דארפן זיי זיך טרייסן אליין, אבער בשום אופן טארן זיי זיך נישט טרייסטן דורך די ציונישטישע מדינה.
דַי איז דער 14טער אלבאם פון דעם באקאנטן זינגער יום טוב עהרליך, אין דער סעריע "יידיש נחת".
די ניגונים פון ר' יום טוב עהרליך זענען מיט א געוואלדיגן געשמאק, ער האט געהאט א גרויסן אויסטערלישן כח און אראפלייגן א מעשה מיט א ניגון און מיט גראמען, וואס אזעלכע כוחות זעט מען נישט כמעט אין דער יידישער גאס, יעדע ניגון וואס ער זינגט אויף זיינע טייפס איז א אוצר, פיל מיט אינהאלט, און מיט דער ריכטיגער כח פון ניגון ברענגט ער ארויס דער אינעווייניגסטען כח הנפש אויף דער אויבערפלאך. און אין דער זעלבער צייט פארמאגט ער א באזונעדערע חוש פון הומאר, און גאר זיסע געשמאקע ווערטליך, זיינע טעיפס און ניגונים זענען נישט ליינגווייליג, נאר פארקערט מען קען עס הערן און הערן און נישט ווערן מיד, זיינע טייפ'ס הייבן אויף דער מענטש, עס איז א קונץ שטיק אין די ניגונים וועלט.
דער אלבאם דערקלערט די שלעכטקייט פונעם דעמאקראטישן קולטור, ווי אויך פון אלע סארט גרופעס וואס זענען נישט מיט דער תורה ווי קאמוניזם רעליגיעזע גוים, ציונות, לעומת דער אידישער פרומער איידלען קולטור.
עס פארציילט מיט א געשמאק דאס לעבן פון אידן אין דעם אידישן געגנט וויליאמסברוג, זייערע אפגעהיטנקייט, זייער צדקה וחסד ארגאניזאציעס, זייער גוטער חינוך, זייערע בתי מדרשים, זייער דערווייטערקייט פון דער נישט אידישער גאס.
פרעזידענט בוש עסט רויע קוקוריזע אין אייאווע
אייאָווע (Iowa) איז איינע פון די 50 שטאַטן פון די פאראייניגטע שטאטן פון אמעריקע.
זי ליגט און מיטל-מערב פון דעם לאנד, גרענעצט זיך מיט מינעסאטע אויף צפון, סאוט-דעקאטע און נעבראסקא אויף מערב, מיזורי ביי דרום, און וויסקאנסין און אילינוי ביי מזרח.
א לאנגער שמאלער טייך וואס רופט זיך דער מיסיסיפי טייך לויפט דורך דער גאנצער מזרח גרענעץ פון אייאווע, דער טייך פארמירט אויס דער גאנצער מזרח גרעניץ.
פון מערב לויפט אויך דורך א לאנגער שמאלער טייך וואס רופט זיך דער מיזורי טייך, וואס פארמירט אויס די דרום-מערב גרענעץ, וואס גרענעצט זיך מיט נעבראסקא.
דער מיזורי טייך און דער מיסיסיפי טייך זענען די צוויי לענגסטע טייכן און אמעריקע (מיזורי גרעסער), זיי ציען זיך אויפן גאנצן לענג פונעם לאנד, פון כמעט לעבן קאנאדע אין צפון, אין מינעסאטע ביז גאנץ אונטן דרום ביי ניו ארלינס, לואיזיאנא. זיי זענען לאנגע שמאלע טייכן אזא גאטונג ווי דער נילוס און מצרים.
די הויפט שטאט און די מערסטע באוואוינסטע שטאט איז דע מוין (Des Moines).
די באפעלקערונג לויטן 2020 צענזוס איז 3,190,369
די עיקר עקאנאמיע אין אייווא באשטייט פון פעלד ארבעטער און פארמערס וואס פראדוצירן ווייץ און קוקוריזע.
אייאווא באקומט יעדע פיר יאר די אויפמערקזאמקייט פון דעם גאנצן לאנד, צוליב וואס ער איז דער ערשטער שטאַט וואס האלט אפ די פארטיי וואלן פאר פרעזידענט, וואס רופט זיך די "אייאווא קאוקאס". דאס איז בלויז אן הקדמה צו די אלגעמיינע וואלן. די קומענדיגע שטאטס וואלן, ניו העמפשיר, איז הערשט צוויי וואכן שפעטער. דעריבער טוען אלע קאנדידאטן, פון די פראמינענטסע ביז די אומבאקאנטע שמויגערלעך, שווענדן דארט פיל מיט צייט און געלט, ווייל אלע פרובירן צו האבן די ערשטע געווינס, אזוי האט די אויבערהאנט און מאמענטום פאר די קומענדיגע שטעט. די קאנדידאן שטעלן זיך אהער אלס "FARMERS FRIENDLY" פריינטליך צו פעלד ארבעטער, ווי זיי לאזן זיך ווידעא-פאטראגראפירן ווי זיי עסן רויע קוקוריזע, אזאך וואס פארמערס טוען.
קול מבשׂר לישועה קרובה לבא איז די 14טע קאסעטע פון דעם באקאנטן זינגער ר' יום טוב עהרליך, אין דער סעריע יידיש נחת.
די ניגונים פון ר' יום טוב עהרליך זענען מיט א געוואלדיגן געשמאק, ער האט געהאט א גרויסן אויסטערלישן כח אראפצולייגן א מעשה מיט א ניגון און מיט גראמען, וואס אזעלכע כוחות זעהט מען נישט כמעט אין דעם יידישן גאס, יעדער ניגון וואס ער זינגט אויף זיינע טעייפס איז א אוצר, פול מיט אינהאלט, און מיט דער ריכטיגן כח פונעם ניגון ברענגט ער ארויס דער אינעווייניגסטן כח הנפש אויפן אויבערפלאך. און אין דער זעלבער צייט פארמאגט ער א באזונעדערע חוש פון הומאר, און גאר זיסע געשמאקע ווערטליך, זיינע טעיפס און ניגונים זענען נישט ליינגווייליג, נאר פארקערט מען קען עס הערן און הערן און נישט ווערן מיד, זיינע טעייפ'ס הייבן אויף דער מענטש, עס איז א קונץ שטיק אין דער ניגונים וועלט.
אין דעם טעיפ זינגט ער לידער וואס פארשטערקערן די אמונה אין די מבשר טוב, אז משיח וועט קומען און אידן וועלן סוף כל סוף אויפשטיין ביים תחיית המתים. עס פארציילט אסאך אומבאקאנטע פאקטן פון די עשרת השבטים, און שפעקולאציעס פון דעם פארשער וואו געפינען זיך די עשרת השבטים.
לויט ווי ער פארציילט געפינט זיך דער סאמבטיון צווישן כינע און אינדיע.
פארציילט וויאזוי די דרייגרויסמאכטן ענגלאנד, רוסלאנד און אמעריקא, וועלן זיך אויס'טענה'ן ביים בית דין של מעלה פאר משיח אז עס קומט זיי שכר וויבאלד זיי האבן געטועהן טובות פאר אידן, און וואס מען ענטפערט זיי.
וואיזוי די עשרת השבטים וואינען, זייערע התנהגות, און זייערע מלחמות, גענומען פון צוויי היסטארישע בריוון וואס איז געשריבן צום פויפסט.
אינטרעאסאנטע פעלקער און התנהגות פון די מענטשן וואס וואינען ארום דעם סאמבאטיון.
בשעת דעם חורבן בית המקדש האבן די רוימער פארלאנגט פון די אידן זיי זאלן זינגען פאר זיי די לידער וואס די לווים האבן געזונגען אין בית המקדש, די אידן האבן נישט געוואלט און האבן פון זיך געריסן זייערע פינגער כדי נישט קענען זינגען פאר די רוימער, השי"ת האט זיי דאן באצהלט און געשיקט צו א לאנד פון די עשרת השבטים.
עס צייגט אויף פון די טבע פון דער וועלט ווי אזוי עס ווערט יעדן טאג און מינוט געמאכט גרויסע ווינדער, ביים וואקסן א פרי, פון די וואלקן, פון די וואסערן, די זעלבע זאך קען געשען וואונדער נסים ונפלאות ווען משיח וועט קומען.
דער באקאנטער זינגער אברהם פריד זינגט איבער דעם ניגון מיט זיין אייגענעם טעם אינעם סי די. אידישע נחת 2.
א מעשה וויאזוי א איד א שמש פון א בית הקברות האט זיך אויסגעאיידלט און האט זוכה געווען הערן און זעהן די נשמות פון די נפטרים, און צוגעגקוקט זייער עבודה און תפלה פאר כלל ישראל.
יום טוב הערליך האט ארויס געגעבן די 36 קאסעטעס אונטערן נאמען יידיש נחת.
דער אלבאם שושנת יעקב איז א קאסעטע פון דעם באקאנטער זינגער יום טוב עהרליך, אין די סעריע יידיש נחת.
יום טוב עהרליך איז געווען א געוואל'דיגער לעבעדיגער אידל, ער האט פארמאגט א גרויסער חוש צו מאכן ווערטליך, ספעציעל אלע זאכן וואס האט צוטוען מיט אידישקייט.
אין דעם טעיפ לייגט ער אראפ אויף זיין שטייגער וויאזוי א איד איז שיכור און מאכט לעבעדיג. ער האט דאס געמאכט שוין אין זיינע עלטערע יאהרן, אבער מען דערקענט ער האט נאך אלץ נישט פארלוירן זיינע געלונגנע חושים און טאלאנטען.
אלע ניגונים און ווערטער פון דעם שושנת יעקב איז מיט ווערטליך און אונטערהאלטונגען לכבוד פורים, עס ברענגט שמחה און פרייד פארן הערער, צוזאמאנגעמישט מיט א חסידישן שטייגער ווי ער זעלבסט איז געווען.
פארציילט ווי אזוי קאלעקטער ליידט ווען ער שנארט און שאפט געלד פאר א געוויסן צוועק, ווי אזוי מען מאכן ליצנות און ווערטליך אויף זיין חשבון, און פאר וואס פורים וויל ער מען זאל זיך ספעציעל אנשטרעגען פאר זיינט וועגן.
5 שושנת יעקב (א - ו)
פארציילט ווי א בעל תשובה פון א פארשטופטע שטעטל אין אמעריקא איז געגאנגען זיכן יראת שמים, ער איז אנגעקומען אין א קאנסערוואטיווע קהילה אין ניו יארק, און יעדער האט איהם געזאגט א אנדער פשט וואס יראת שמים מיינט, פון דער שמש, גבאי, פרעזידענט, ראביי, ביז ער האט זיך עס אויסגעלרענט אויף זיך זעלבסט.
חסד איז דער 21סטער אלבאם פון דעם באקאנטן זינגער יום טוב עהרליך, אין דער סעריע "יידיש נחת".
די ניגונים פון ר' יום טוב עהרליך זענען מיט א געוואלדיגן געשמאק, ער האט געהאט א גרויסן אויסטערלישן כח אין אראפלייגן א מעשה מיט א ניגון און מיט גראמען, יעדע ניגון וואס ער זינגט אויף זיינע אלבאמען איז א אוצר, פיל מיט אינהאלט, און מיט דעם ריכטיגן כח פון ניגון ברענגט ער ארויס דעם אינעווייניגסטן כח הנפש אויף דער אויבערפלאך. און אין דער זעלבער צייט פארמאגט ער א באזונעדערע חוש פון הומאר, און גאר זיסע געשמאקע ווערטליך, זיינע אלבאמען און ניגונים זענען נישט ליינגווייליג, נאר פארקערט מען קען עס הערן און הערן און נישט ווערן מיד, זיינע ניגונים הייבן אויף דער מענטש, עס איז א קונץ שטיק אין די ניגונים וועלט.
חבלי משיח - אין דער טאָג פֿון נקמה איז די 11טע פלאטע פון די 36 פלאטעס פון יום טוב הערליך. געשאפן אויף א פאטיפאן־פלאטע אינעם יאר ה'תשכ"ח.
אין יאהר תש"ע האט דער באקאנטער זינגער ירמיהו דמן ארויס געגעבן א אלבוים פון עטליכע ניגונים פון יום טוב עהרליך דערינטער אויך דער ניגון, אבער ער איז נישט ארגינאל ער זאגט נישט נאך יעדעס ווארט פון יום טוב עהרליך, ווי למשל ביי דעם ליד ווען ער פארציילט ער איז געקומען קיין ארץ ישראל, און די סיבה פארוואס ער איז אוועק געפארן, יום טוב עהרליך זאגט וויבאלד עס איז נישט געווען קיין געלד, און וויבאלד די פראפעסיע פון דאקטיריי איז נישט געווען גיט, ווי ער זאגט: און אויב ווערט איהר קראנק און איהר גייט אין א שפיטאל אריין וועט איהר שוין נישט ארויסקומען (אין זיינערצייט אין די פאך פון רפואה אין ישראל געווען שוואכער ווי אלע פארגערשניטענע שטעט, אנדערש ווי היינט וואס ארץ ישראל שטייט ב"ה גאנץ גיט אויף דעם געביט).
אבער ירמי' דמן האט אריין געלייגט דא א פראז אז די סיבה פאר וואס ער איז אוועק געפארן פון ארץ ישראל איז צוליב די טעראר פון אראבער.
אליהו גאלאמב (2טן מערץ 1893, ה'תרנ"ג - 11טן יוני 1945, ה'תש"ה) איז געווען דער אומבאקרוינטער קאמאנדאנט פון דער הגנה ארגאניזאציע. כאטש וואס ער איז ניט געווען דער פארמאלער קאמאנדאט איז ער געווען דער עיקר פירער און ערשטער אקטיוויסט צו קעמפן מיט אן ארגאניזירטער מיליטער. ער איז געווען דער ערשטער וואס איז ארויס אין חוץ לארץ צו קויפן געווער פאר דער הגנה.
אליהו גאלאמב איז געבוירן אין תרנ"ג אין וואלקאוויסק, גראדנער גובערניע, רוסלענדישע אימפעריע (היינט בעלארוס).
א דיסק דזשאָקי (ענגליש: "Disk jockey"; אין קורצן: "DJ") איז דער וואס שפילט אראפגעכאפטע מוזיק פאר צוהערער אדער טענצער.
עס זיינען פאראן עטלעכע סארטן דידזשײס ווי א ראדיא דידזשיי וואס שפילט אין ראדיא, א קלוב דידזשיי וואס שפילט היפ אפ, ראק אין א קלוב אדער אין א דיסקא אא"וו.
יידיש נחת איז די ערשטע קאסעטע פון דעם באקאנטן זינגער ר' יום טוב עהרליך, אין דער יידיש־נחת סעריע. לענג: 50 מינוט.
זינגט ווי אזוי מען לויבט השי"ת מיט מודה אני יעדן צופרי
א ליד צו לויבן השי"ת אז מען האט גאנצע גלידער, אז מען האט פיס צו גיין, א הענט צו טאפן, א נאז צו שמעקן, און אפילו מען פאלט אראפ הייבט מען זיך אויף און מען זאגט ווייטער "ברוך השם".
פארציילט פאר די קינדער וויאזוי עס איז פלוצלונג געווארן נאכט און יעדער גייט שלאפן.
פארציילט וויאזוי די קינדער חלום'ען פון בית המקדש, וויאזוי די לויים האבן געזונגען, און וויאזוי עס וועט אראפ קומען א פייער'דיגער בית המקדש פון דער הויך
ראָמעאָ און יוליאַ (ענגליש: "Romeo and Juliet") איז א טראגעדיע פון וויליאם שייקספיר, געשריבען פון ה'שנ"א צו ה'שנ"ה און מסתמא ערשט געשפילט אם ה'שנ"ז. דער שטוק באזירט זיך אויף די טראגישע מעשה פון ראמעאס און יוליא ("The Tragical History of Romeus and Juliet"), איבערגעזעצט פון אן אונבאקאנטן קוואל אויף ענגליש אם ה'שנ"ב דורך ארטהור ברוק. פראפעסאר גארי טיילאר גלויבטע דאס אין שייקספיר'ס לעבענסצייט, "ראמעא און יוליה" האט געווען נאר די זעכסטע פון זיינער פארשטעלונגען אין פּאָפּולאַריטעט, אבער היינט איז זי פילייכט זיינער באקאנטעסטע ווערק, נעבען "האמלעט", און איינער דער בארימטסטע שוישפילער איבערהויפט. דער ערשטר אקטיאר וואס האט געשפילט ראמעא, אין ארום ה'שנ"ז, איז געווען ריטשארד ברבאזש, און די ערשטע יוליא האט געווען א יונגערמאן, ראבערט גאפע; דעמעלסט ווערן פרויען נישט ערלויבט צו שפילען ביי טעאטער. נאר אם ה'תכ"ב שפילטע א פרוי, מרי סאַונדערסאָן, די ראלע צום ערשטען מאל.
דער שוישפיל איז נאך יידיש איבערגעזעצט געווארן דורך דוד משה הרמאלין אין ה'תרנ"ד, און ערשט געשפילט אם י"ג אלול דעמזעלבן יאר, אויף די בינע דעס "טאליא טעאטער", ניו יארק, מיט קעני ליפצין אלץ יוליא און באריס טאמאשעווסקי אלץ ראמעא. "ראָמעאָ און יוליאַ" האט אינספירירט א סך קינסטלער פון פארשיידענע פעלדער צו שאפן פארשטעלונגען, פילמען, מוזיק, טענץ און נאך. אין סוף פֿון תש"ע איז אַרױס אַ ייִדיש־שפּראַכיקע װערסיע פֿונעם פֿילם מיטן נאָמען "ראָמעאָ און יוליאַ אויף יידיש" ("Romeo and Juliet in Yiddish").
די געשיכטע דערציילט פון ראמעא מאנטאגיו און יוליא קאפולעט, א יונגערמאן און א מיידל וואס וווינען אים וועראנא, איטאליע. זייערע משפחות קעמפן מיט אנאנד. ראמעא און יוליא טרעפן זיך ביי צופאל און ווערן פארליבט. זייערע קרובים זינד נישט צופרידן, אבער די ביידע האבן א היימליכע חתונה און דערציילן קיינעם נישט. יוליא'ס פעטער, טיבאלט, רופט ראמעא אויס צום צווייקאמף. ראמעא זאגט אפ, אבער זיין חבר מערקוציא נעמט אן די פארבעטונג; טיבאלט הארגעט אים. ראמעא איז געערגערט און טויטעט טיבאלט. ער איז געפאנגען און מוז גיין אין גלות. יוליא'ס טאטע, וואס ווייסט נישט ווער זי איז ראמעא'ס ווייב, טרעפט פאר איר א חתן און וויל זי הייראטן. אום דאס צו פארמיידן, טרינקט זי א שטארקע שלאפן רפואה וואס מאכט זי שיינן אויס ווי א לייכע פאר צוויי טעג. זי שיקט א בריוו צו ראמעא, און שרייבט ער זאל קעמן צו איר קבר און נעמען איר ווען זי וועקט אויף. ער באקומט די בריוו אבער נישט, און גלויבט זי איז געשטארבן. ער קומט צו דעם קבר און טוט זעלבסטמארד. ווען יוליא וואכט אויף און פארשטייט וואס האט פאסירט, טוט זי דאס אויך.
אין גראמאטיק איז א פֿראַזע א גרופע ווערטער וואס צוזאמן פארעמען זיי זיך אויס צו פונקציאנירן אלס איין שטיקל אפטייל פון דער סינטעקס פון א פולער זאץ.
צום ביישפיל "די הויז ביים ענדע פון גאס" איז איין פראזע וואס דינט ווי א גרויסער סובסטאנטיוו. עס אנטהאלט אין זיך די ווערטער "ביים ענדע פון גאס", וואס דינט אלס אדיעקטיוו. "די הויז" דינט אלס דער קאפ פונעם פראזע און די ענדע פון גאס קען ווערן געטוישט מיט עפעס אנדערש ווי צום ביישפיל "די ווייסע הויז". אויב וואלט עס ווען געווען סתם "די הויז" איז דאס נאכנישט קיין גאנצע פראזע ווייל מען ווייסט נישט וועלכעס הויז.
פּראָזע איז א ליטערארישע זשאנער וואס איז נישט געשריבן מיט א באשטימטן אויסשטעל אזוי ווי למשל דיכטונג, רשימות און טאבעלעס. פראזע ווערט ברייט געניצט, צום ביישפיל, אין ליטעראטור, צייטונגען, ענציקלאפעדיעס, פילמען, היסטאריע, פילאסאפיע, געזעצן און אנדערע פארעמען פון קאמוניקאציע.
פראזע באשטייט פון גאנצע גראמאטישע זאַצן וואס זענען איינגעארדנט אין פאראגראפן; דיכטונג אבער ווערט אויסגעלייגט צו גראמען. ווען מענטשן רעדן אדער שמועסן לייגן זיי אויס זאצן אויף פראזע.
א ראמאַן (ענגליש: "novel") איז א שאפונג פון ליטערארישע פיקציע (לאו דווקא ראמאנטיש). עס איז דערשינען געווארן אין דער ענדע פונעם 19טן יארהונדערט. א ראמאן איז לענגער פון א קורצע דערציילונג און פון א נאוועלע. עס איז צונויפגעשטעלט פון אן אקציע אין פארשיידענע שיכטן און עס קען דערהאלטן הונדערטער בלעטער. א ראמאן איז איינגעשלאסן מיט פיל ערטער, צייטן און פיגורן.
דער אויסשטעל פון א ראמאן: 1) דער אריינגאנג פאנגט זיך אן מיט אן אויסטיילונג 2) נאכער קומט דער פלאנטער 3) און דאן קומט דער ווענדפונקט און דער הויכפונקט 4) נאכער ווערט דער פראבלעם אויסגעלייזט 5) און צו לעצט די ענדע.
מאנכמאל איז דער ראמאן איינגעשלאסן מיט א ראם דערציילונג (א געשיכטע אין א געשיכטע).
איינער וואס שרייבט ראמאנען הייסט א "ראמאַניסט".
ניאגארא פאלס () איז א גרופע פון מאסיווע וואסערפאלן אויפן ניאגארא טייך אין מזרח צפון אמעריקע. די וואסערפאלן זענען די גרעסטע אין צפון אמעריקע און ברענגט אהין צענדליגער מיליאנען באזוכער יעדע יאר.
די וואסערפאל אויף דער קאנאדישער זייט איז דער וועלט'ס מערסט רוישיגע וואסערפאל. עס זענען פאראן פיל העכערע און פיל ברייטערע וואסערפאלן אין אפריקע אבער קיינע פון זיי לאזן נישט אראפ אזויפיל וואסער אויפאיינמאל.
די ניאגארא וואסערפאלן געפינען זיך ביי די גרעניצן צווישן ניו יארק און אנטעריא פראווינץ פון קאנאדע. די וואסערפאלן געפינען זיך אינעם ניאגארא טייך וועלכע איז א שמאלע לענגליכע טייכל וועלכע שלענגעלט זיך פון דער גרויסער אזערע ראיאן וועלכע איז א טייל פון די גרויסע אזערעס (שענסטע אזערעס) וועלכע טיילן אפ די מזרח שטעט פון ניו יארק, פענסעלוועניע, אהייא, מישיגן, וויסקאנסין, און אינדיאנע מיט די דרום שטעט פון קאנאדע ווי טאראנטא, לאנדאן, מיסעסאוגע, העמילטאן און נאך.
פון ניאגארא פליסט דאס וואסער אריין אין לעיק אנטעריא וועלכע איז די גרעסטע פון די פינף גרעיט לעיקס. סייענטיסטן (וויסנשאפטלעכע) גלייבן אז דאס וואסער פון לעיק עריע וועט עווענטועל אויסרינען און די וואסערפאלן וועלן זיך אפשטעלן. אין די לעצטע 50 יאר האבן אינדזשענירן עטליכע מאל בעארבעט די פלוס פון וואסער און מיט דעם פארלאנגזאמט די וואסערפאלן אז עס זאל נעמען וואס לענגער ביז עס וועט אויסרינען. אבער נאך אלץ גלייבן זיי אז דאס וועט עווענטועל אויסרינען.
די וואסערפאלן זענען צעטיילט צו דער אמעריקאנער זייט און דער קאנאדער זייט וויבאלד די גרעניץ לויפט אינמיטן די נייעגרע טייך. די וואסערפאל אויף די אמעריקאנער זייט געפינט זיך צווישן פראספעקט פאוינט און די גאוט אינדזלען און אויף די קאנאדישע זייט פאלט עס צווישן די גאוט אינזלן און טעיבל ראוק. די קאנאדישע וואסערפאל רופט זיך האורסשו (שיך פון א פערד) צוליב איר פארעם. די אמעריקאנער וואסערפאל איז איין לאנגע גלייכע פאל פון 1,060 פיס (320 מעטער) ברייט וואו 150,000 גאלאנען וואסער פאלן 176 פיס יעדע סעקונדע. אויף די קאנאדער זייט איז עס פיל אינטערעסאנטער וויבאלד עס גייט רינדיג און איז ברייט 2,600 פיס. די הייך איז 167 פיס וואו עס פאלן 600,000 גאלאנען וואסער פער סעקונדע. די הייך פון די פאל אויף די אמעריאנער זייט איז אביסל העכער אבער וויבאלד עס זענען דארט פאראן שטיינער וועלכע גייען ארויף צענדליגער פיס בלייבט די קאנאדער זייט אויך פיל העכער. (עס איז פאראן אויך א דריטע וואסערפאל א שפאן פון די אמעריקאנער וואסערפאל וועלכע איז שמאל און רופט זיך די ברידעל וועיל פאללס).
עס זענען פאראן דארט דריי בריקן ביז 6 מייל ווייט פון די וואסערפאל. די נענטסטע בריק איז די רעינבאו בריק וועלכע איז נישט אפן פאר אויטאס נאר פאר פיסגייער און ביציקלעך. ווייטער ארויף איז פאראן די וואורפול בריק וועלכע האט פארשידענע רעגולאציעס ווער עס קען יא אריבערגיין די בריק און ווער נישט. די גרינגסטע וועג אריבערצוגיין אויף די קאנאדער זייט איז דורך די לואיסטאן-קווינסטאן בריק וועלכע געפינט זיך 5.6 מייל ווייט פון די וואסערפאל.
די וואסערפאל קען געזען ווערן פון צענדליגער פלעצער. עס זענען פאראן דארט שטאטישע פארקס פון ביידע זייטן פון וואו מען קען זייער גוט זען. פון רוב האטעלס נאנט צו די וואסערפאלן קען מען גאר גוט זען די וואסערפאלן.
ווינטער זענען די וואסערפאלן נישט אזוי פליסיג וויבאלד טייל פון דאס וואסער ווערט פארפרוירן. דאס וואסער איז דאס מערסטע רוישיג אין די פרילינג מאנאטן ווען אלע שניי לאזט זיך אויף און רינט אריין אינעם טייך וועלכע גייט שפעטער אראפ די וואסערפאלן. אינעם זומער זענען די וואסערפאלן עטוואס ווייניגער רוישיג און עס הערשט דארט טיילמאל א שטארקע נעפל העכער די וואסערפאלן אין דערין זעט זיך א קלארע רעגנבויגן.
טוריסט אינדוסטרי.
די צווילינג שטעט פון ניאגארא פאלס, ניו יארק און ניאגארא פאלס, אנטעריא אפערירן אינאיינעם א ריזיגע טוריסט אטראקציע ארט וועלכע ברענגט דארט צענדליגע מיליאנען מענטשן שוין פאר איבער הונדערט יאר. עס זענען פאראן דארט קליינע שטעט וועלכע זענען געבויט נאר פאר דעם צוועק. גיגאנטישע האטעלן זענען געבויט נישט ווייט פון די ברעגעס און ביידע שטעט אפערירן שטאטישע פארקס וועלכע ערלויבן אויג פארכאפענדע סצענעס פון די וואסערפאלן פריי פון אפצאל.
גאר אינטרעסאנטע אטראקציע פונקטן זענען אויפגעשטעלט געווארן במשך די יארן, אריינגערעכנט די דזשורני ביהיינד די פאלס און די היסטארישע מעיד אוו די מיסט.
א האלץ-בילד פונעם יאר 1837
סייענטיסטן (וויסנשאפטלעכע) גלייבן אז די וואסערפאלן זיינען געשאפן געווארן בערך טויזענט יאר צוריק. זיי האלטן אז די גאנצע געגנט איז אמאל געווען פארפרוירן א גאנץ יאר און ווען די אייז איז פארגאנגן און די פלוס פון וואסער האט אנגעהויבן קומען איז די וואסערפאלן אויסגעפארעמט געווארן.
געאגראפיע טוישט זיך און דאס איז געשטעלט געווארן אין יאר 1954 ווען ריזיגע שטיינער האבן אנגעהויבן פאלן פון דער ערד אונטער די וואסערפאלן. עס איז נאר פארשטענדליך אז פון אזויפיל מיליאנען גאלאנען וואסער וועלכע פאלן מיט אזא אימפאקט האט דאס אן עפעקט אויף דער ערד אונטער די וואסער און זאכן טוישן זיך מיט די יארן.
דער ערשטער מענטש וואס האט באזוכט און פארציילט וועגן די ניאגארא וואסערפאלן איז געווען סעמועל די טשעמפעלין, א פראנצויזישער פארשער, וועלכער האט באזוכט דאס פלאץ אין יאר 1613. עטליכע צענדליגע יארן שפעטער האט א פלעמישער פארשער אויך דארט דעגרייכט און האט געשריבן א בוך דערוועגן אין יאר 1678 און דאס צוריק געשיקט קיין אייראפע.
ווען די שטיינער זענען געפאלן אין 1954 האבן אמעריקאנער פארשער אונטערגענומען א שטודיע וועגן די ערד אונטער די וואסער. כדי צו קענען פארשן האבן זיי אפגעשטעלט די אמעריקאנער וואסערפאל דורך בויען א דאמבע נעבן די וואסערפאל. מען האט אויסגערייניגט דאס פלאץ פון אפגעשוואכטע שטיינער און ווען די אויספארשונג איז פארטיג געווארן האט מען אויפגעלעזט די דאמבע און דאס וואסער האט נאכאמאל אנגעהויבן פליסן ווי בעפאר.
עלעקטריק קראפט.
זינט אזויפיל וואסער פאלט דארט מיט אזא קראפט האבן טעכניקער נאך איבער 150 יאר צוריק אויסגעפלאנט וויאזוי מען קען באקומען עלעקטריק דורך די קראפט וועלכע ווערט געשאפן פון די וואסערפאל. אין 853' האט מען צום ערשטן מאל אנגעהויבן געניסן פון די קראפט ווען מען האט געבויט ספעציעלע קאנאלן וועלכע זענען געגאנגען ביז פעקטאריס וועלכע זענען אויפגעבויט געווארן נאנט צו די וואסערפאלן. אונטער די געביידעס האבן די טעכניקער אויפגעבויט ריזיגע מילעכילס וועלכע איז געטריבן געווארן פון די פלוס פון דאס וואסער און האט געגעבן קראפט צו זייערע מאשינען.
אין 896' האט מען אויף די אמעריקאנער זייט אויפגעבויט די ערשטע היידרא-עלעקטריק פאוער פלענט וועלכע האט געשאפן עלעקטריק וועלכע איז געשיקט געווארן צו דערנעבנדיגע היימען און פעקטאריס. אין 950' האבן אמעריקע און קאנאדע אונטער געשריבן אן אפמאך איבער וויפיל וואסער זיי מעגן אוועקנעמען פון די ניאגארא טייך צו בויען גיגאנטישע עלעקטריק פלענטס. באלד דערנאך האבן ביידע לענדער אויפגעבויט גיגאנטישע פאוער פלענטס פון וועלכע טויזענטער היימען באקומען עלעקטריק ביז'ן היינטיג'ן טאג. די פלענט אויף די אמעריקאנער זייט גיט ארויס 2,400,000 קילא-וואטס פון עלעקטריק און די פלענט אויף די קאנאדער זייט גיט ארויס 1,815,000 קילא-וואטס. ביידע פלענטס שאפן די עלעקטריק ארום 4 מייל אונטער די וואסערפאלן וואו דאס וואסער ווערט אראפגעטריבן אין אונטערערדישע קאנאלן און טרייבט טורבין מאטארן וועלכע באשאפן עלעקטריק וועלכע ווערט גענוצט אין די ארומיגע געגענטער אויף ביידע זייטן פון די גרעניץ.
די נייעגרע טייך איז א טייל פון די גרעיט לעיקס וועלכע פארמאגן אלע אינאיינעם 20 פראצענט פון די וועלט'ס פרישע וואסער. רוב פון די וואסער גיט אדורך די ניאגארא טייך און פאלט אראפ די וואסערפאלן עטליכע מאל פער יאר.
איבער די ווינטער ווערן רוב וואסער אין די לעיקס פארפרוירן אבער די נייעגרע וואסערפאלן שטעלן זיך נישט אפ. דאס וואסער ווערט פארפרוירן נאר פון אויבן און די וואסער אונטער דעם פליסט ווייטער אראפ די וואסערפאלן.
אויף די אונטערשטע טייל פון די לעיק ווערט דאס וואסער פארפרוירן אבער נאנט צו די וואסערפאלן קען דאס נישט פארפרוירן ווערן ווייל די שטענדיגע וואסער פלוס לאזט דאס נישט צו.
ביז דאס יאר 912' פלעגן מענטשן קומען קיין ניאגארא אין די ווינטער און האבן שפאצירט אויף די אייז אויף די אונטערשטע טייל פונעם טייך און האבן געהאט א גוטע פאנאראמע פון די וואסערפאלן. דאס ארט האט אין יענע יארן באקומען דעם צונאמען די אייז בריק און צענדליגער טויזענטער מענטשן פלעגן קומען דארט יעדע ווינטער. די אייז בריק איז פארשלאסן געווארן פאר מענטשן אין די ווינטער פון 912' נאכדעם וואס 3 טוריסטן זענען אומגעקומען ווען די אייז אונטער זיי האט זיך אונטערגעבראכן און זיי זענען דערטרונקן געווארן. זינט דעמאלט לאזט מען מער נישט גיין אויף די אייז אפילו אין גאר קאלטע ווינטערס ווען עס ווערט שטארק פארפרוירן.
אמאל פלעגט אין די ווינטער פאלן ריזיגע שטיקער אייז וועלכע זענען מיטגעשווימען אראפ די וואסערפאלן. נאכדעם וואס די ענערגיע פלענטס זענען געבויט געווארן האט מען איינגעשטעלט א ספעציעלע סיסטעם וועלכע האלט אפ די אייז פון שווימען נאנט צו די וואסערפאלן ווייל די פאלנדיגע שטיקער אייז קען שטערן און שאדן מאכן די פלענטס.
נאר איינמאל וואס מען ווייסט זענען ביידע וואסערפאלן גענצליך אפגעשטעלט געווארן. דאס איז געווען אין יאר 848' ווען ריזיגע שטיקער אייז האבן בלאקירט דאס וואסער און די וואסערפאלן האבן זיך אפגעשטעלט פאר עטליכע שטונדן. דאס וואסער האט נישט געפרוירן און איינמאל די אייז זענען אוועקגעשווימען איז דאס וואסער ווייטער געפאלן ווי בעפאר.
דאס גערודער וואס די וואסערפאלן מאכן קען געהערט ווערן מיילן ווייט אויב אלעס איז שטיל. די גערודער איז איינגענעם צו הערן אפילו ווען מען שטייט נאנט צו די וואסערפאלן.
די וואסערפאלן שיינען יעדע נאכט דורך ספעציעלע קאלירטע לעקטערס וועלכע זענען אינסטאלירט קעגן איבער ביידע וואסערפאלן. דורכאויס די זומער מאנאטן מאכט מען פייערוואורקס נעבן די וואסערפאלן יעדע פרייטאג צו נאכטס און יעדע זונטאג נאכט. אויסערדעם איז פאראן ספעציעלע פייערוואורקס פארשטעלונגן 4 מאל פער יאר. זיי זענען: מעמאריעל דעי, יולי דעם פערטן, און די קאנאדישע חגאות פון וויקטאריע דעי, און קאנאדע דעי אום יולי דעם ערשטן.
דער קראפט פון דאס וואסער איז גענוג שטארק אומצוברענגן א מענטש אויב מען שטעקט נאר אריין די קאפ אונטער דאס וואסער. צענדליגער מענטשן באגייען זעלבסמארד יעדעס יאר אין נייעגרע דורך אריינשפרינגן אין די וואסערפאלן.
ניאגארא דעירדעווילס.
צוליב איר מאסיווקייט איז ניאגארא פאלס געווען א פלאץ מיט וועלכע קונצלער האבן געגליכן צו געווינען אויפמערקזאמקייט מיט זייערע קונץ שטיק. נאך בעפאר ניאגארא פאלס איז געווארן אן אטראקציע פונקט האבן געוויסע קונצלער באוויזן אהינצוברענגן טויזענטער צו ווייזן פארשידענע קונצן ווי שפאצירן העכער'ן וואסערפאל אויף א שטריק און שפעטער א שטיק פון זיך אריינלייגן אין א קאסטן און דערמיט אראפפאלן די וואסערפאל.
טעיפ אמעריטשעק איז די 5טע טייפ פון די 36 טייפ פון פון דעם באקאנטער זינגער יום טוב עהרליך, אין די סעריע יידיש נחת.
אין דעם טעיפ מאכט ער חוזק און איז פיל מיט וועטרליך אויפן חשבון פון דעם אמריקאנער לעבענס שטייגער, און ווי ווייט מען דארף זיין געהיט נישט ווערן מיטגעשלעפט מיט די אמריקאנער אידישע גאס, וואס צוביסלעך ווערט מען אריינגעשלעפט דערין, ביז מען ווערט א פאלנער אמריקאנער גוי.
דעם ניגון זינגט איבער דער באקאנטער זינגער אברהם פריד אויף זיין אלבאם.
די בלעטעלע -
דער תלמיד אין מדבר -
פארציילט פארוואס דער טעיפ נומער זיבן איז פונקט אויסגעפאלן צו זיין פאר שבת וואס איז דער זיבעטער טאג.
דער ניגון זינגט איבער דער באקאנטער זינגער מרדכי בן דוד אויף זיין טעיפ
דער ניגון זינגט איבער דער באקאנטער זינגער אברהם פריד אויף זיין טעיפ, ער איז אבער משנה איין פאל, יום עהרליך זינג: און א רעסעפי עס איז גרינג צו קריגן, אלס פאר שבת קודש. ער לאזט דאס אויס.
מדות איז דער 13טער אלבאם (יידיש נחת 13) פון די 36 אלבאמען געשאפן ביי יום טוב עהרליך אינעם יאר *.
גארנישט געלערנט - עס פארציילט ווי אזוי א חבר פון רבי אהרן קארלינער איז זיך געקומען געזעגענען פון אים אינמיטן דער נאכט, ער קלאפט אן ביים צדיק, דער צדיק פרעגט ווער איז ביי דער טיר? ער ענטפרט "איך", דער צדיק פרעגט ווייטער ווער, ער ענטפערט ווייטער איך, ביז דער צדיק מאכט אים אויף די טיר און זאגט אים ביזטו זיך געקומען געזעגענען צו פארן אהיים זייער גיט, אבער איך מיין דו האסט נאך גארנישט געלערנט, ווייל ביים מגיד האבן מיר געלערנט אז איך איז ניטא, איך איז נאר דער באשעפער.
א פשט פון ווילנער גאון -
א מעשה מיט א בער -
עס פארציילט וויאזוי דער זיידע פונעם זינגער וואס האט געהאט דעם זעלבן נאמען "יו"ט עהרליך" איז געפארן מיט זיין רבין דער סטאלינער, און וויאזוי זיי האבן רחמנות געהאט אויף א חיה א בער, און וויאזוי דער בער האט זיי דערנאך צוריק באלוינט.
יציאת מצרים 1 איז דער 19טער אלבאם (יידיש נחת) פון די 36 אלבאמען געשאפן דורך יום טוב עהרליך אינעם יאר ה'תשל"ח.
די צוויי אלבאמען אויף יציאת מצרים איז איינע פון הערליכסטע אויפטואונגען פון דעם זינגער יום טוב עהרליך.
ער זינגט זאכן וואס איז באקאנט פאר יעדן, יעדע קינד און חדר האט ער געהערט פון זיין רבי'ן און יעדע מיידל פון איר לערערין, ער פארציילט די מעשה פון די צען מכות, ווי אידן האבן שווער געארבייט, וויאזוי משה און אהרן האבן זיי ארויסגעצויגן פון מצרים מיטן געטליכן כח פון ה', אבער זיין סטיל, זיינע ניגונים, זיינע גראמן, זיינע ווערטליך, ווערן אזוי גוט ארויסגעברעגנט אז עס איז נישט צו ביישרייבן.
ער נעמט גאר באקאנטע זאכן, די א"ב פון יעדן איד, אמונה, יציאת מצרים, גלות גאולה, און ברענגט עס ארויס מיט געפיל און אינהאלט, וואס איז געוואלד'יג.
שטעלט צו וויאזוי די מצרים און אסאך אידן האבן געהאלטן אז עס עקסזיטירט נישט קיין געטליכקייט, נישט קיין העכערקייט, אלעס איז דורך נאטורליך, אפילו די מכות איז אויך נאטורליך יעדעס מאל האבן די מצרים געהאט א צווייטע סיבה פארוואס עס האט נישט געטויגט ביז היינט און פון היינט און ווייטער וועט אלעס זיין גוט, ביז צום סוף האט זיך יעדער איבערצייגט אז השי"ת פירט די וועלט.
אן אריינפיר פונעם יום טוב פסח, הייבט אהן מיט נוסח פון קידוש ותתן לנו ה' אלקינו וכו'.
אין לאנד דארט פון די פיראמידן, מיט טויזנטער יארן צוריק, געוואוינט דארט דאס פאלק פון די אידן, מיט שלום און נחת און גליק
זיצט דער נייער קעניג פרעה אויף זיין הויכן טראן, און ארום אים די חרטומים זיצן אויבן אהן.
פארציילט וויאזוי פארבלאנדזשעטע אידן אין מצרים, וואס האבן פארגעסן אבער קיינמאל נישט געוואסט אז זיי שטאמן פון אידן, ווער זייערע עלטערן זענען געווען, געטליכקייט און השגחה, וויאזוי צוביסלעך זענען זיי דאס געוואר געווארן דורך די מכות.
יציאת מצרים 2 איז דער 20סטער אלבאם (יידיש נחת) פון די 36 אלבאמען געשאפן דורך יום טוב עהרליך.
א הערליכער ניגון וואו דער זינגער רעכנט אויס אלע באשעפענישן וואס עס איז דא, אנהייבנדיק פון ערד, גראז, ביימער, חיות, פשוטע מענשטן, קעניגן, די גאנצע וועלט, לבנה, זון, שטערן, אלע פלאנעטן, מלאכים, שרפים, ספירות, כסא הכבוד, אלעס אלעס לויבט השי"ת.
אויך רעדט ער פון טיפע ענינים און מושגים פון השי"ת.
אליהו הנביא איז דער 22סטער אלבאם (יידיש נחת 22) פון די 36 אלבאמען געשאפן דורך יום טוב עהרליך.
עס נעמט דעם פזמון וואס מען זינגט יעדן מוצאי שבת "אליהו הנביא אליהו התשבי אליהו הגלעדני, במהרה יבוא אלינו עם משיח בן דוד" דארט ווערט אויסגערעכנט אלע מאל וואס אליהו הנביא ווערט דערמאנט אין תנ"ך און די אותות ומופתים וואס ער האט באוויזן, מיט זיין קונץ ליכן אופן טייטש ער עס איבער אויף אידיש מיט הערליכער גראם.
פארציילט מיט וואונדערליכע פראזען און שיינע גראמען די מעשה ווען די נביאי הבעל האבן זיך פארמאסטן מיט אליהו הנביא ווער עס קען ברענגן א פייער פון הימל צו פארברענן די קרבנות, אליהו הנביא האט געוואונען און וויאזוי ער האט געברענגט דאן רעגן פאר ארץ ישראל.
א מורא'דיגע מעשה וויאזוי דער צאר פון רוסלנאנד ניקולאיי האט באפוילן זיינע מיניסטארן צוזאמען שטעלן שווערע שלעכטע גזירות אויף אידן, מען זאל נישט דאווענען נישט לערענן, נישט היטן טהרת המשפחה, וויאזוי אליהו הנביא האט דורך א אינטערעסאנטן שפיצל זיין אויסגעשפילט און עס איז בטל געווארן.
דער סאטמארער רבי 1 איז דער 23סטער אלבאם (יידיש נחת 23) פון די 36 אלבאמען, געשאפן ביי יום טוב עהרליך אינעם יאר *.
אין די צוויי אלבאמען פון סאטמארער רבי'ן, האט זיך ר' יום טוב עהרליך באנוצט מיט באקאנטע סאטמארער ניגונים.
פארט אויף די וועגן א טרעין
כ"א כסלו
דער בעל שם טוב נומער 1 איז די 26סטע קאסעטע פון דעם באקאנטן זינגער יום טוב עהרליך, אין דער סעריע יידיש נחת.
די ניגונים פון יום טוב עהרליך זענען מיט א געוואלד'דיגן געשמאק, ער האט געהאט א גרויסן אויסטערלישן כח און אראפלייגן א מעשה מיט א ניגון און מיט גראמען, וואס אזעלכע כוחות זעט מען נישט כמעט אין דער יידישער גאס, יעדעס ניגון וואס ער זינגט איז א אוצר, פיל מיט אינהאלט, און מיטן ריכטיגן כח פון ניגון ברענגט ער ארויס דעם אינעווייניגסטען כח הנפש אויף דער אויבערפלאך. און אין דער זעלבער צייט פארמאגט ער א באזונעדערע חוש פון הומאר, און גאר זיסע געשמאקע ווערטליך, זיינע ניגונים און אלבאמען זענען נישט ליינגווייליג, נאר פארקערט מען קען עס הערן און הערן און נישט ווערן מיד, זיינע געזאנגע הייבן אויף דעם מענטש, עס איז א קונץ שטיק אין די ניגונים וועלט.
'עס דערציילט וויאזוי מען האט געשיקט פון הימל דער בעל שם טוב ער זאל אויפהייבן כלל ישראל, ער לייגט אראפ ווי דער בעל שם טוב איז געגאנגען מיט התבודדות אין וואלד א שטיק צייט, די גאנצע בריאה האט זיך געפרייט צום צדיק, ער האט צוזאמעם גענומען צדיקים נסתרים און צדיקים נגלים, די תלמידים און צדיקים האבן געלערנט אנדערע און זיי האבן געלערנט נאך אנדערע ביז זיין וועג איז צוביסלעך געווארן באקאנט,
עס זינגט וויאזוי דער בעל שם טוב האט צוזאמענגענומען די קינדער פון אלע סארט היימען און זיי געברענגט אין חדר, עס פארציילט מיט זיי איינגענארטיקן געשמאק וויאזוי דער בעל שם טוב האט זיך אראפגעלאזט צו יעדן קינד באזונדער, צו זיינע ספעציעלע באדערפעניש, און אים געטראגן און געברענגט אין חדר און אין שוהל און אים געלערנט וויאזוי צו זיין א איד, ער פארטיגט יעדע שטיקל אזוי: עס איז א גליק און א פרייד, ווען א קינד אין חדר גייט, דער בעשעפער קוקט אויף אים, און פרייעט זיך שטארק מיט דעם
דער בעל דבר האט פארדראסן אז עס מאכט זיך אזא שיינע זאך מיטן בעל שם טוב און די קינדער וויאזוי ער נעמט זיי צוזאמן, זינגט ניגונים מיט זיי, הייבט זיי אין א העכערע אטמספערע, גייט מיט זיי אין שוהל, אין חדר, האט זיך א רשע א מכשף פארשטעלט ווי א בייזע חיה, אלע קינדער זענען אנטלויפן, יום טוב עהרליך זינגט: געוואלד געוואלד, געוואלד געוואלד, א חיה לויפט אין וואלד, געוואלד געוואלד ביי דעם גארטעל (פונעם בעל שם טוב) האלט, אבער די עלטערן האבן זיך דערשראקן און נישט געואלט מער שיקן זייערע קינדער, פארן בעל שם טוב האט דאס זייער פארדראסן, האט ער צוגעזאגט פאר די עלטערן נאך איין מאל גוט מיר אייערע קינדער איך זאג אייך צו עס וועט זיין גוט, דער בעל שם טוב האט זיך דערמאנט פון זיין טאטע'נס צוואה: פון קיינעם זאלסט זיך נישט שרעקן נאר פון בעשעפער אליין, און גייענעדיג נאנט צום וואלד איז דער חיה ווידער ארויס געקומען, דער בעל שם טוב איז צוגעלאפן מיט זיין שטעקן געגעבן א קלאפ אויף די שטערן פון די חיה און אים געהרג'ט, אויף מארגן האבן אלע געהערט אז דער נעבן וואלד ליגט דער נבילה פונעם א באקאנטער שונא ישראל א מכשף.
די הייליגע כתבים וואס איז פיל געווען מיט סודות התורה איז געקומען און געוואנדערט צו אסאך באהלאטענע צדיקים, מען האט עס באהלאטן אין א שטיין און אין פארשידענע פלעצער, פון ר' אליהו בעל שם, צו ר' יואל בעל שם, צו ר' אדם בעל שם. און ער האט עס איבערגעגעבן דורך זיין זוהן צו ר' ישראל בעל שם.
א הערליכע מעשה וואס עס האט באוויזן דער גרויסער צדיק ר' אדם בעל שם, ווען ער האט איינגעלאדענט דעם קעניג צו זיך אהיים, און וויאזוי ער האט אראפגעברענגט א פלאץ פון יענעם עק וועלט כדי דער קעניג מיט זיינע באגלייטער זאלן זיך קענען איינרישן ביי אים אויף א גרויסע סעודה. א שורה פון דעם ניגון: אביסעלע שפעטער, שטייט אין די בלעטער...
דער ניגון, און די ווערטער זענען אויף יום טוב עהרליכ'ס אייגענארטיגן סטיל. עס איז א אויסדערוועלטער, ריזין מייסטערווערג פון דעם זינגער יום טוב עהרליך, ווער עס הערט עס און לייגט צו געהערט קאפ ווערט דערשטוינט פון זיינע טאלאנטען.
דער פזמון: געוואלד געוואלד א פחד א שרעק, אין יענע טעג, דאס אידישע פאלק האלט ביים עק...
עס דערציילט די שווערע טעג וואס כלל ישראל האט מיטגעמאכט אין די יארן פון די ביטערע גזירות שנת ת"ח ות"ט, ווען טויזענטער אידן זענען גע'הרג'ט געווארן מיט מיתות משונות, און דאס הארץ און נשמה פון כלל ישראל איז ליידער אוועקגעריסן געווארן, אסאך גדולי ישראל, לומדים רבנים, צדיקים עסקנים זענען געווארן גהרג'ט, און די פריצים האבן געוועלטיגט אויף יעדן, עס איז געווארן א צווישן שייד צוישן די פשוטע אידן און די לומדים אין די בתי מדרשים און די "קלויזן", פון איין זייט זענען די פשוטע אידן געווארן זייער פארגערבעט, אן קיין תורה און יראת שמים, אן קיין אמונה, אן קיין מענטשליכקייט, זיי זענען געווארן צוזאמען ווי די גוים זייערע שכנים, אבער די גוים זעלבסט האבן זיי געיאגט און געשלאגן ווייל זיי זענען אידן, פון די אנדערע זייט זענען געווען די לומדים און רבנים וואס זענען געזעסן אין בתי מדרשים און געלערנט און געדינט גאט ברוך הוא, אבער זענען געשטאנען הילפלאז און גארנישט געטוהן פאר זייערע פשוטע פארגרעבטע אידן וואס זענען געווארן אלץ שוואכער און שוואכער און דערווייטערט געווארן פון אלעס וואס האט צוטועהן מיט די תורה און אידישעקייט.
צו דעם אלעס איז צוגעקומען די צרה פון כת ש"ץ, וואס האט אוועקגעריסן אלע גוטע חלקים פון כלל ישראל און צום סוף זיי געמאכט פאר גוים, קריסטען, אבער מוסלעמענער.
פאר די אלע סיבות האט מען פון הימל באשלאסן אראפ צו שיקען דעם הייליגן בעל שם טוב ער זאל הייבן כלל ישראל און אין זיי אריין בלאזן א גייסט פון שטארקייט, הייליגקייט און צוגעבונדענקייט צו תורה אין גאט ברוך הוא.
עס הייבט אן: צוריק פיל יארן דארט, אין צפת אונטער דער שטאט, אין א שטיבל, אין א גריבל, געוואוינט א איד האט...
עס דערציילט וואס עס האט זיך געטון מיטן בעל שם נשמה אין א גלגול פאר אים, ער איז געווען אין א פשוטער איד פון צפת, ער האט געטון זייער גוטע מעשים אין טאג פון זיין בר מצוה, עס האט געמאכט אין הימל א רעש, אליהו הנביא איז צו אים געקומען און אים צוגעזאגט אלעס גוט'ס, ער וועט זיך באווייזען פאר אים, מיט דעם תנאי ער זאל אים זאגן וואס פאר א גוטע זאך ער האט געטועהן אין יענעם טאג אז גאט האט אזוי הנאה דערפון, דער איד אבער ענטפערט: איך וועל עס נישט זאגן פאר קיינעם, איך דארף נישט די זאלסט מיר העלפן, א גוטע זאך האב איך געטוהן בלויז פאר גאט און נישט פאר קיין צווייטן, אין הימל איז געווארן פון די ווערטער גאר א גרויסער רעש, עס איז געווען זייער וואונדערלאך צו זען וויאזוי אי פשוטער איד שרעקט זיך אפילו נישט פון אליהו הנביא, ער זאגט אים אפ, ווייל ער וויל זיינע מעשים טובים זאל זיין בלויז פאר גאט, האט מען אפגעמאכט אין הימל אז דערפאר זאל אליהו הנביא ציריק גיין צו אים און אים אויסלערנען אסאך סודות התורה ביז ער וועט אלעס קענען, אזוי איז טאקע געווען, אבער די וועלט האט נישט זוכה געווען צו זיין שיינקייט און צו זיינע מדריגות, דערפאר אצינד אז די וועלט האט געדארפט האבן א גרויסע צדיק וואס זאל רעטן כלל ישראל, האט ער זוכה זיין צו זיין דעם בעל שם טוב.
דער בעל שם טוב נומער 2 איז די 27סטע קאסעטע פון דעם באקאנטן זינגער יום טוב עהרליך, אין דער סעריע יידיש נחת.
די ניגונים פון ר' יום טוב עהרליך זענען מיט א געוואלד'דיגן געשמאק, ער האט געהאט א גרויסן אויסטערלישן כח און אראפלייגן א מעשה מיט א ניגון און מיט גראמען, וואס אזעלכע כוחות זעט מען נישט כמעט אין די יידישע גאס, יעדע ניגון וואס ער זינגט אויף זיינע אלבאמען איז א אוצר, פיל מיט אינהאלט, און מיט דער ריכטיגער כח פון ניגון ברענגט ער ארויס דער אינעווייניגסטען כח הנפש אויף דער אויבערפלאך. און אין דער זעלבער צייט פארמאגט ער א באזונעדערע חוש פון הומאר, און גאר זיסע געשמאקע ווערטליך, זיינע ניגונים און אלבאמען זענען נישט ליינגווייליג, נאר פארקערט מען קען עס הערן און הערן און נישט ווערן מיד, זיינע אלבאמען הייבן אויף דער מענטש, עס איז א קונץ שטיק אין די ניגונים וועלט.
דברים איז דער פינפטער ספר פון חומש.
דער סדר פון פרשיות אין ספר דברים.
שווארצער סלאנים ווערט אנגערופן דער צווייג פון סלאנים וואס שטייט אונטער דער הנהגה פון רבי אברהם וויינבערג פון בני ברק. ער איז אויפגענומען געווארן אלס סלאנימער רבי נאך דעם וואס זיין ווייבס זיידע דער ברכת אברהם פון סלאנים איז נפטר געווארן. דער הויפט בית מדרש, "באר אברהם", געפינט זיך אינעם עזרת תורה געגנט אין ירושלים.
דער אדמו"ר רבי אברהם וויינבערג איז אן איידעם ביי הרב שמואל וויינבערג, זון פון רבי אברהם וויינבערג, דער "ברכת אברהם", און אן אייניקל פון יוסף וויינבערג, פלומעניק פון רבי אברהם וויינבערג דער דריטער. ער פירט די מוסדות "באר אברהם" און וואוינט אין בני ברק. זיי האבן אויפגעשטעלט קהילות און מוסדות אין ירושלים, בני ברק, בית שמש, רחובות, אלעד און אשדוד, ווי אויך אין די פאראייניגטע שטאטן (בארא פארק, וויליאמסבורג און מאנסי), ענגלאד, בעלגיע און דער שווייץ. דאס חסידות האט 800 משפחות אין דער וועלט.
דער סלאנימער רבי פירט זיין עדה חסידים מיט א שטארקייט און פעסטקייט, און מיט זיינע געוואלדיגע ידיעות בתורה ובחסידות לאזט ער זיך הערן בכל עת מצוא. דער רבי איז באקאנט מיט זיין קלוגשאפט און כאריזמאטישקייט, ווי אויך פראקטישקייט, דערצו איז ער אויך א גרויסער מחדש און ווארפט כסדר נייע בליצן און ווערטלעך. אויך איז ער א גרויסער ידען אין סיפורי צדיקים, זיינע מלוה מלכה'עס יעדע מוצאי שבת זענען דורכגעפלאכטן מיט פארצייטישע סיפורים פון פארשידענע הויפן.
די סיבה פארוואס מרופט זיי שווארצע איז ווייל די קבוצה וואס האט זיך אפגעטיילט נאך בחייו פון דעם פריערדיגן רבי און האט מכתיר געווען זיין איידעם בעל נתיבות שלום בערך א חודש איידער ער איז נפטר געווארן האט זיי אנגערופן שווארצע חסידים און אזוי איז געבליבן זייער נאמען אין דער גאס.
ווייס סלאנים ווערן אנגערופען די חסידות וואס איז אויפגעשטעלט געווארען דורך ר' שלום נח בערעזאווסקי בעל הנתיבות שלום ז"ל וואס ער האט אוועק גענומען א גרויס חלק פון חסידים פון זיין שווער האדמו"ר מסלאנים זצ"ל ווען זיי האבן מכתיר געווען ר' שלום נח ז"ל בחיים חיותו פון זיין שווער.
זיי האבן אנגערופן די וואס זענען איבערגבליבן מיט זיין שווער מיט'ן נאמען "שווארצע חסידים" נישט וועלנדיג אים נעמען פאר רבי אין דער צייט וואס זייער רבי האט נאך גילעבט האבן די וועלעכע מ'האט גערופן "שווארצע" זיי אנגעהויבן צו רופען "ווייסע" און אזוי איז עס געבליבן.
דער טעיפ למנצח בניגנות איז פון די סעריע פון דעם באקאנטער זינגער יום טוב עהרליך
דער טעיפ האט נישט קיין ווערטער עס איז צוזאמענגענומען עטליכע אויסגעקליבענע ניגונים פון אלע זיינע טעיפ'ס. ער פארמאגט דריי אזעלכע טעיפס, 1) למנצח בנגינות, 2) מזמור לתורה. 3) הלל.
עס איז אבער דא א חילוק וויאזוי עס ווערט געזוגנען אין דעם טעיפ ווי אלע זיינע אנדערע טעיפס, אלע זיינע טעיפס וואס ער האט ארויסגעגעבן זינגט ער אליין, אהן קיין אנדערע כלי זמר, ער האט געהאט א פידל און מעלאדיע, ער רעדט און בשעתן רעדן זינגט זיך אונטער זיינע כלי זמר. אנדערש אבער די דריי אויבענדערמאנטע טעיפ וואס זינגט נישט קיין ווערטער (חוץ הלל וואס זאגט די ווערטער פון הלל), דארט איז די נגיגונים בארייכערט מיט א גאנצען קאר פון כלי זמר, עס באשטייט פון אלע סארט כלי זמר וואס זענען געווען אין זיינער צייט, און געזונגען גאר רייך.
ארנאלד אלאיס שווארצנעגער (דייטשיש: Arnold Alois Schwarzenegger, געבוירן 30סטן יולי 1947) איז אן עסטרייכער-אמעריקאנער קערפער-בויער, אקטיאר און פאליטיקער. ער איז דער יעצטיגער און 38ער גובערנאטאר פון קאליפארניע.
ער איז אריינגעקומען אין אמט דורך א שטוינענדן צופאל, ווען דער דעמאלטסדיגער גאווערנאר גרעי דעיוויס האט אין א זינלאזן ריקאול וואל פארמעסט פארלוירן צום דעם דעמאלטדיגן באקאנטן אקטיאר, צוליב זיינע פולע לינקע אנשויאונגען וואס האבן אריינגעפירט די שטאט און א באנקראט סיסטעם כאטש עס וואוינט דארטן די רייכסטע אמעריקאנער.
וואס עס איז שרעקליך קאמיש אז שווארצענעגער האט נאר געוואונען א דאנק זיין שטארקן קאמפיין צו איבערדרייען די שטאט אויף רעכטס און אזוי איר ארויספירן פונעם פלאנטער אבער ווען עס איז געקומען צו די ערשטע רונדע וואלן האט ער זיך דערזעהן אז די וויילער ווילן באמת יא נאר לינקע אנשויאונגען, האט ער זיך איבערגעדרייט דאס היטל און דערקלערט אז מען קען אויך זיין א לינקער אפילו מען איז א רעפובליקאנער און אפילו א קאנסערוואטיווער, און ממילא האלט די שטאט דארטן ווי זי האט געהאלטן בעפאר איהם, הארט פארן דערקלערן טשעפטער 11 און ביים שוועל פון צוזאמען בראך, איי פארוואס האט מען איהם אויפגעטוישט מיט גרעי דעוויס, נו א קשיא אויף די קאליפארניער אקטיארן.
זיין שטוינענדער זיג ווערט צוגעשריבן צו זיין פאפולאריטעט אלס אן אקטיאר וואס ווי באקאנט איז קאליפארניע די הויפט שטאט פון אקטיארן, און ווי עס האט זיך טאקע שפעטער ארויסגעשטעלט אז וואס ער האט געוואלט טון אנדערש פון זיין פארגייער האט זיך נישט גוט אפגערופן און ער האט שטענדיג געמוזט פירן די זעלבע אגענדע, כאטש ווען ער איז געלאפן קעגן איהם האט ער קאמפיינט ארויסצוזען דעם שטאט פון באנקראט צושטאנד, און עס האט אויסגעזעהן אז צוליב דעם האט ער געוואונען דעם פארמעסט, האט אבער די פאר יאר אין אמט געוויזן אז דוקא דאס איז וואס די קאליפארניער איינוואוינער ווילן נישט, און זיי גלייכן איהם נאר צוליב זיין אקטיאר'שאפט וואס ברענגט איהם נאנטער צו די מענטשן.
ער איז אזא פאפולערער פיגור, אז די רעפובליקאנער האבן אים געגעבן גרויס כבוד און יאר 2004 ביי די רעפוליקאנער קאנווענשאן אין מאנהעטן, ניו יארק, אין דעם מעדיסאן סקווער גארדן זאל.
אבער ווי ערווענט זינט דאן האט ער כדאי צו געוואונען די קאליפארניער הערצער און וואלן זיך שארף געדרייט אויף לינקס אזוי אז די רעפובליקאנער וועלכע זייער עיקר באזע זענען די רעכטע עלעמענטן אידענטיפיצירן זיך שוין נישט אזוי שטארק מיט אים אויס מורא פאר א צוריק קלאנג פון דער רעכטער זייט, כאטש אין קאליפארניע, און אזוי אויך איבער גאנץ אמעריקע איז ער נאך זייער שטארק פאפולער.
וואודרידזש איז א דארף אין פאלסבורג, סאליוואן קאונטי, ניו יארק, אין דער שטאט סאוט פאלסבורג. דער פאסט קאד איז 12789.
עס געפינט זיך אין די קעטסקילס און דורכאויס די זומער חדשים איז עס פול מיט אידן וועלכע קומען אין קאנטרי זיך אביסל אויסלופטערן.
דער וואודרידזשער רב איז רבי יצחק לעבאוויטש, וואס האט דארט די בית מדרש הגדול דקהל יראים וואודרידזש. און א מקוה. דער וואודרידזשער רב וואוינט דארט א גאנץ יאר אינאיינעם מיט נאך עטליכע משפחות.
שבת איז פאראן אין וואודרידזש דריי מנינים ווי פאלגנד: קהל יראים וואודרידזש, די מאדערנע שטאטישע שול (Woodridge Town Shul), טאבאקס האטעל, און אויב מאכט זיך אז איינער הא נישט קיין מנין קומט מען אין וואודרידזשער בית המדרש דקהל יראים וואו מען איז פארזיכערט מיט א גרויס מנין.
אנטעריא איז א פראווינץ אין מזרח־צענטראל קאנאדע. ער האט די גרעסטע באפעלקערונג פון אלע פראווינצן, און האט דעם צווייטן גרעסטן שטח נאך קוויבעק.
די הויפטשטאט פון קאנאדע, אטאווא, געפינט זיך אין אנטעריא.
אמטראק באן פארבינדט אנטעריא מיט וויכטיקע שטעט אין ניו יארק, כולל באפאלא, אלבאני און ניו יארק סיטי.
געפארן צום לעבן אדער צום געזונט איז ערענסט אז נויטפאל ארגעניזאציעס זענען געברויכט צו געבן ערשטע הילף און צו ראטעווען
א נויטפֿאל אדער עמערגענץ איז א פאל וואס שטעלט מיט זיך פאר א "זאפארטיגער סכנה" צו לעבן, געזונט, אייגנטום אדער סביבה.
מייסטענס עמערגענצן פארלאנגט זיך קריטיש וויכטיגע אריינמישונג צו אפהאלטן א פארערגערונג אין די סיטואציע, כאטשיג אין טייל סיטואציעס, קען קיין אפהאלט נישט זיין מעגליך און די אגענטורן און מענטשן וואס העלפן קענען שוין גארנישט טאן נאר צו באהאנדעלן די נאכווייען.
כאטשיג א סאך עמערגענצן זענען אפן און קלאר פאר יעדן אז דאס איז אן עמערגענץ ווי למשל נאטורליכע קאטאסטראפעס אבער זייער אסאך זענען אויך באהאלטן פון אן אנדערן און פארלאנגט זיך די סאביעקטיווער מיינונג פונעם באטראפענדען כדי צו דעצעדירן אויב עס איז טאקע אן עמערגענץ.
די פונקטליכער דעפעניציע פון א נויטפאל, די אגענטורן אינוואלווד און די פראצעדורן גענוצט, טוישט זיך ביי איטליכער יוריסדיקציע, און איז געווענליך אויסגעשטעלט ביי די רעגירונג, וועמעןס אגענטורן זענען פאראנטווארטליך פאר עמערגענץ פלאנירונג און פֿאַרװאַלטונג.
טאם הארטמען ביי דער ארבעט אויף די טעלעפאנען פון זיין ראדיא שוי.
טאם הארטמאן איז דער פארמיטאג צווישן 12 און 3 דירעטקער ליבעראלער קאנטראפארט צו ראש לימבאו אויף דער לינקער ראדיא סטאנציע ער אמעריקע ראדיא.
ער איז אמאל געווען א שטארקער קאנסערוועטיווער און אפילו געארבעט פארן בערי גלאדוואטער פרעזידענט קאמפיין אבער זיין שטארקע קאמפ קעגן די השקפה פון איין ראנד אז קאפערעישעןס מעגן טאן וואס זיי ווילן, און די פובליק קען זיי נישט אפהאלטן האט אים נאנטער געברענגט צו די דעמאקראטען צו פייטן פאר די מאסן קעגן די מעכטיגע געלט פארשווענדערס וואס קאנטראלירן און קארופטירן לויט אים אונזער לעבנסשטייגער איבער די גארער וועלט.
ער האט שוין געשריבן איבער ?? ביכער פון די ארבייט איבער די וועלט צו באקעמפן די ספעציעלע אינטערעסן פון די גלאבאלע עקענאמיע.
ער איז אריינגעברענגט געווארן אלס הויפט רעדנער פארן עיר אמעריקע נאכער וואס על פרענקען האט פארלאזט ראדיא צו לויפן פאר סענאט אין סינסינעטי.
האטליין ("אידיש: הייסע ליניע") מיינט אין טעלעקאמיוניקאציע א ליניע וואס איז אייביג ברייט אפן און נישט פארנומען. אמאל איז דאס געווען א דראט וואס האט פארבינדן צוויי פונקטן אן קיין דרייען א נומער, וואס מען האט דאס בעיקר גענוצט בשעת מלחמה פון די פראנטן צום קאמאנדיר הויפט צענטער, אדער אפילו היינט צוטאגס האט דער פרעזידענט א האטליין וואס די זיכערהייט כוחות פארבינדן זיך צו אים אן דרייען א נומער.
יידישע האטליינס.
עס איז אויך געווארן פאפולער צו רופן היינט צוטאגס די השקפה נייעס און מעלדונגען טעלעאפאן לינעס אלס ״האטליין״ וויבאלד עס איז אייביג אפן און קיינמאל נישט פארנומען. די קאסטומער סערוויס ליניעס ווערן צוליב דעם אויך גערופן האטליינס.
ווייט לעיק איז איינע פון די שטעטליך אין די קעטסקילס, אין די אומגעגנט פון ליבערטי, ווי עס געפינען זיך אסאך היימישע חרדישע קאנטריס.
עס גרעניצט זיך מיט קאניויאנקע לעיק, און סוואן לעיק.
צווישן זיי סאטמאר באנגעלוי קאלאני (לפידות), קראון הייטס קאנטרי, און נאך.
ווייט לעיק איז ביים עקזיט 104 פון ניו יארק 17 (אונטערסטעיט 86) דורכפארענדיג 17B ביז צום קארנער פון ראוד 55.
די טאליבאן איז א פאשטון פונדאמענטליסט סוני מוסלאמענער גרופע, וואס האט געהערשט אויף אפגאניסטאן פון 1996 ביז 2001 ווען זיי זענען פארטריבן געווארן דורך די נארטערן אלייענס מיט דער הילף פון די אמעריקאנער באמבארדירונגען. יעצט פירט אן א קליינע טאליבאן גרופע א גערילא קאמף אנקעגען די אמעריקאנער געשטיצטע פרא-דעמאקראטישע קארזאי רעגירונג פון אפגאניסטאן.
אין 2020, נאכדעם וואס די אמעריקאנער מיליטער און אירע אליאירטע ארמייען האבן זיך ארויסגעצויגן פון אפגאניסטאן, נאך א צוואנציג יעריגן לאנג-פארצויגענעם קריג, איז די טאליבאן ווידערמאל געקומען צו דער מאכט, און איז היינט די פאקטישע רעגירונג אויטאריטעט אין לאנד.
די טאליבאן ווערט אנגעפירט דורך דעם מולא מוכאמעד אמאר.
מולא מוכאמעד אָמאַר איז דער איין אויג בלינדער אנפירער פון די טאליבאן. ער איז געווען דער אנפירער פון אפגאניסטאן פון 1996 ביז 2000 ווען טאליבאן זענען געווען ביי די מאכט.
כאטשיג זיין געוועזענע הויכע אמט, און זיין יעצטיגע שטאטוס אויף די מערסטע געזוכטע ליסטע, איז זייער ווייניג באקאנט וועגן אים.
יהודה באַרקאַן (; געבוירן נתניה 29סטן מערץ 1945 – 23סטן אקטאבער 2020) איז געווען אן ישראלדיקער אקטיאר, פראדוצירער, רעזשיסאר און סצענאר שרייבער. ער איז באקאנט געווארן אין די 1970ער און די 1980ער פאר די קונץ-מאכעריי פראגראמען וואס ער האט געשריבן און רעזשיסירט, און אויך פאר זיינע ראלעס אין בורעקאס פילמען ווי "אבא גנוב", "צ'רלי וחצי" און "חגיגה בסנוקר". ער האט געוואונען דעם מפעל חיים פריז פון די ישראלדיקע פילם אקאדעמיע.
בארקאן האט געשפילט אין באקאנטע פילמען צוזאמען מיט אנדערע בארימטע אקטיארן ווי זאב רווח, ניצה שאול און טוביה צפיר.
בארקאן איז געבוירן געווארן אין נתניה אין יאר 1945 מיטן נאמען יהודה יחזקאל בערקאוויטש.
אין 1975 האט בארקאן חתונה געהאט צום צווייטן מאל; פון דעם זיווג האט ער דריי קינדער.
אין די אנהייב 2000ער יארן איז בארקאן געווארן א בעל תשובה, און האט חתונה געהאט מיט זיין דריטן זיווג. זיי האבן זיך געצויגן צום רעליגיעזן מושב (זידלונג) בית גמליאל.
בארקאן איז נפטר געווארן דעם 23סטן אקטאבער 2020 צוליב קאָוויד-19.
הרב מתתיהו חיים סאלאמאן איז דער משגיח רוחני אין לייקוואדער בית מדרש גבוה.
ער איז פאר דרייסיג יאר געווען דער משגיח אין דער גייטסהעדער ישיבה.
ער איז געבוירן געווארן אין גייטסהעד צו ר' יעקב און עטל סאלאמאן, און האט געלערענט אין לאנדאן אלס בחור.
זיין רביצין מרת מרים איז נפטר געווארן ה׳ כסלו תשע"ז.
לשון רבים אדער מערצאָל איז דאס ווארט אויף גראמאטיק פאר אסאך זאכן אדער נומערן.
עס איז קעגן בלויז איין זאך אדער נומער פון א יחיד אדער איינצעלער ענין.
אין כמעט אלע שפראכן בייגט מען סובסטאנטיוון צו ווײַזן מערצאל. אויף אסאך שפראכן, כולל יידיש, בייגט מען אויך אדיעקטיוון און ווערבן צו ווײַזן מערצאל.
מערצאל אין יידיש.
אנדערש ווי רוב שפראכן, אויף יידיש איז פארמירן די מערצאל פון סובסטאנטיוון שטארק קאמפליצירט. ס'איז נישט דא קיין איין כלל, נאר עטלעכע כללים.
מערצאל מיט -ן אדער -ען.
ווען א סובסטאנטיוו לאזט אויס מיט א קאנסאנאנט אדער א געדרוקטער וואקאל, נארמאל שאפט מען מערצאל מיט -ן, למשל: אפגרונטן (פון אפגרונט), מענטשן (פון מענטש), שולן (פון שול), שעה'ן (פון שעה).
מערצאל מיט -ס.
מען רעדט אויס דעם מערצאל 'ס' כמעט אזוי ווי א 'ז'. (ענלעך צו ענגליש)
מערצאל מיט -ים אדער -ות.
ווערטער וואס שטאמען פון לשון־קודש שאפֿן זייער מערצאל מיט -ים אדער -ות. אין מערצאל רוקט זיך דער דרוק צום פֿאַרלעצטן טראַף.
מערצאל מיט -עך.
פארקלענערונגס־ווערטער שאפֿן די מערצאל מיט -עך
אַנדערע ווערטער וואָס לאָזן זיך אויס מיט אַ -ל וועלן שאַפן די מערצאל -ען
ביישפּילן פון פארקלענערונגען: מויד -> מיידל -> מיידלעך. ראד -> רעדל -> רעדלעך. גאס -> געסל -> געסלעך.
פארשידענע דיאלעקטישע פארעמען: שליסל -> שליסלעך. צעטל -> צעטלעך. אויף סטאנדארט יידיש וועלן די סובסטאנטיוון זיין אויף מערצאל מיט -ען. שליסלען מיט צעטלען.
דזשאן עדווארדס האט קאנדידירט אינערהאלב די דעמאקראטישער פארטיי פריימעריס פאר אמעריקאנער פרעזידענט אין 2008.
זיין זון איז געשטארבן און געמאכט פון דעם א קאמפיין אישו.
זיין לעבן איז געווארן זייער רייך פון קעמפן אלס אדוואקאט קעגן דאקטוירים וואס האבן געמאכט טעותים אין זייערע אפעראציעס פאר פאציענטן.
ער איז געווען סענאטאר אויף איין טערמין פון נארט קאראליינע און דערנאך אנגעהויבן צו לויפן פאר פרעזידענט פארלירנדיג צו זשאן קערי אין די פריימעריס און דערנאך האט אים קערי אויסדערוועלט אלס זיין וויצע פרעזידענט קאנדידאט און זיי האבן ביידע פארלוירן אין די גענעראלע וואלן צו בוש און טשעיני טיקעט.
ער איז זייער רייך און האט לעצטנס אריין געצויגן אין א הויז פון מולטי-מיליאן דאלער אין ווערד, אבער דאס שטערט אים נישט זיך אהער צושטעלן אלס דער פאפוליסט קאנדידאט פארן ארימאן, זיינע סלאגאנען און לאזונגן פון זיין קאמפיין איז אז דער ארימאן איז פארנאלעסיגט אין אמעריקע'ס רעגירונג. און דאס האט אים אויך געהאלפן צו אנהאלטן זיין קאמפיין פאנדרעיזינג די לעצטע פאר יאר וואס ער האט גערייזט און אויסגעהאלטן א טייערען שטאב פון געהילפן אפיציעל נישט פאר פאליטיק נאר צו העלפן ארימעלייט וואס דאן קען די געלט מער אריינפליסן און איז נישט אזוי רעגולירט ווי קאמפיין געלטער.
זיין ווייב האט לעצטענס באקומען קענסער און ער האט דאס גענוצט צו שאפן אסאך פאבליסיטי און מידיע אטענשען.
זיין ווייב האט אפילו אריינגערופן צו א טעלעוויזיע שוי צו דעבאטרין דעם קאנסערוואטיוו און טאן געבער פאר די רעפובליקאנער פארטיי דעמעגאגיע ען קאלטער דאס טעלעפאן קאל צום שוי איז ברייט אויפגעשפילט געווארן דורך דעם עדווארדס קאמפיין און איז לויט אלע אנאליטיקער צו פארדאנקן דעם שטארקן פלייץ אין געלטער וואס ער האט לעצטענס באקומען פון די ליבעראלן פון לאנד.
מעוטר בטלית ותפילין אגאנצן טאג מיט מער פון 100 מינע ציצית'ער
הרב חיים פנחס שיינבערג (כ"ז אלול ה'תר"ע - כ"ז אדר תשע"ב) איז געווען א ליטווישער גדול און גרויסער פוסק, און ראש ישיבה פון דער תורה אור ישיבה אין ירושלים. ער איז געווען א מיטגליד אין דער מועצת גדולי התורה פון דגל התורה.
ער איז אויך באקאנט פאר די פילע טלית קטן'ער וואס ער האט אן צו יעדער צייט, ער פלעג זיצן אויך אגאנצן טאג מיט די תפילין.
ער גייט מיט איבער פופציג טלית קטן'ס כדי מרבה זיין מיט מצוות.
הרב חיים פינחס איז געבוירן געווארן אין אסטראוו, פוילן, כ"ז אלול תר"ע (דעם 1טן אקטאבער 1910), דער זון פון ר' יעקב יצחק, א שניידער, און זיין ווייב יוספא (טאמבאק). ווען ער איז געווען אלט ניין יאר האט זיך די משפחה אריבערגעצויגן אין אמעריקע, וואו ער האט געלערנט א שטיק צייט אין פובליק סקול. דערנאך האט ער געלערנט אין רבי יעקב יוסף שולע.
אלס עלטערער בחור האט ער געלערנט ביי רבי משה סאלאווייטשיק אין דער ישיבת רבינו יצחק אלחנן, א טייל פון ישיבה אוניווערסיטעט. אויך איז ער געווען א תלמיד פון רבי שמעון שקאפ וואס איז אין יענער צייט געווען א קורצער תקופה אין ניו יארק. און ער האט דארטן באקומען היתר הוראה.
ביי די 19 יאר האט ער געהייראט באשע, די טאכטער פון ר' יעקב יוסף הערמאן.
נאך זיין חתונה איז ער געפארן מיט זיין רעביצין לערנען פינף אין דער מירער ישיבה וואס איז דאן געווען אין פוילן, אייראפע. רבי נתן וואכטפויגל האט אויך דאן דארטן געלערנט אלס אמעריקאנער בחור. דעמאלסט האט ער מחבר געווען דעם "טבעת החושן" אויף שו"ע חושן משפט.
ווען ער איז שפעטער צוריקגעקומען אין אמעריקע האט ער 25 יאר געדינט אלס משגיח אין ישיבה חפץ חיים אין קווינס פון רבי העניך לעבאוויטש.
ער פלעג שטענדיק דאווענען שחרית מיט וותיקין.
אין תש"ך (1960) איז ער ארויף קיין ארץ ישראל צו עפענען אן אייגענע ישיבה, תורה אור, פאר אמעריקאנער בחורים אין קרית מאטערסדארף, ירושלים.
שבט תשל״ג האט מען אים באשטימט רב פון קרית מאטערסדארף.
ער איז נפטר געווארן כ"ז אדר תשע"ב, (דעם 20סטן מערץ 2012), אלט 101, און מען האט אים באגראבן אין הר הזיתים.
רבי חיים פינחס און זיין ווייב באשע האבן געהאט פיר טעכטער און איין זון.
נאך אן איידעם איז רבי דוד ווינער, ראש ישיבה פון דער חפץ חיים ישיבה אין ניו יארק
איניעס איז א טרויאנישער העלד און פרינץ. ער איז דער זון פון זיין פאטער "אנטשיסעס" און זיין מוטער די אפגאטין "ווענוס" (אין דער רוימישער מיטאלאגיע) אדער אפראדיטע (אין דער גריכישער מיטאלאגיע).
די נסיעה פון איניעס פון טרוי ווערט דערציילט אין ווערגילס פאעסיע, דער איניאיד. ער ווערט אויך דערמאנט אין דער איליאדע פון האמעראס.
איניעס איז איינער פון די הויפט ראלעס אין העקטאר בערליאזנס אפערע "Les Troyens" (1857).
די געשיכטע פון אוראַלט גרינכלאַנד איז א תקופה פון דער גריכישער היסטאריע וואס האט זיך געצויגן ארום טויזנט יאר פון ביז ווען די רוימער האבן איינגענומען גריכנלאנד ביים קאמף פון קארינט אין יאר 146 פאר דער ציווילער רעכענונג.
די גריכישע קולטור צוזאמען מיט די רוימישע קולטור ווערן פאררעכנט אלס די גרונטן פון דער ציוויליזאציע פון דער מערב וועלט.
די גריכישע קולטור איז נישט געווען באגרענעצט צום דרום טייל פון די באלקאן לענדער, וואו מאדערנע גריכנלאנד געפינט זיך. די גריכן האבן איניציאירט א גרויסע קאלאניזאציע באוועגונג, וואס האט געברענגט א סך גריכן צו גרויסע טיילן פונעם מיטלענדישן ים. אחוץ די אינזלען פונעם אגאישן ים זענען אויך געווען גרויסע זידלונגען פון גריכן אין קליין אזיע צו מזרח און אין דרום טייל פונעם אפענינישן האלבאינזל און דעם מזרח זייט פון סיציליע אין מערב. די גריכן האבן זיך באזעצט אין אנדערע ערטער ווי למשל אויף די ברעגן פונעם שווארצן ים.
קאלאניעס.
די באפעלקערונג פון גריכנלאנד איז געוואקסן אריבער דער מעגלעכקייט פון זיין באגרעניצטע אקער־ערד (טייל האלטן אז די באפעלקערונג פון אוראלט גריכנלאנד איז געוואקסן מער ווי צענפאכיג אין דער תקופה פון 800 פד״צ ביז 400 פד״צ, פון א באפעלקערונג פון 800,000 ביז א סה״כ געשאצטער באפעלקערונג צווישן 10 צו 13 מיליאן).
פון בערך 750 פד״צ האבן די גריכן אנגעהויבן 250 יאר פון פארברייטערונג, אויפשטעלנדיק קאלאניעס אין אלע ריכטונגען. צו מזרח, האבן זיי צו ערשט קאלאניזירט דעם אגאאישן בארטן פון קליין אזיע, first, דערנאך ציפערן און די בארטנס פון טראקע, דעם ים פון מאראמארא, און דעם דרום בארטן פונעם שווארצן ים. ענדלעך האט גריכישע קאלאניזאציע דערגרייכט צפון־מזרח ביז היינטיגער אוקראינע און רוסלאנד (טאגאנראג).
צו מערב האט מען באזעצט די בארטנס פון איליריע, סיציליע און דרום איטאליע. דערנאך דרום-פראנקרייך, קארסיקע און אפילו צפון־מזרח שפאניע אויך האט מען געגרינדעט גריכישע קאלאניעס אין עגיפטן און ליביע.
די מאדערנע שטעט סיראקוזע, נאפאלי, מארסיי און סטאמבול האבן אנגעהויבן ווי די גריכישע קאלאניעס סיראקוזאי (Συράκουσαι), נעאפאליס (Νεάπολις), מאסאליע (Μασσαλία) און ביזאנץ "(Βυζάντιον)". די דאזיקע קאלאניעס האבן געשפילט א ראלע אין דער פארשפרייטונג פון גריכישן איינפלוס דורכאויס אייראפע און האבן אויך געהאלפן גרינדן ווייטע-דיסטאנץ האנדל נעצווערק צווישן די גריכישע שטאָט-שטאַטן, וואס האבן אונטערגעהויבן די עקאנאמיע פון אוראלט גריכנלאנד.
הילטאן האטעלס איז פון די גרעסטע האטעל ביזנעס אין דער וועלט, לויט די לעצטע שאצונג פון אפריל 2007 פארמאגן זיי 2,645 האטעלס און 485,000 צימערן.
אין יולי 3 האט הילטאן אנאנסירט אז זיי וועלן ווערן אויפגעקויפט דורך די בלעקסטאון גרופע אין א געשעפט געשאצט אויף 26 ביליאן דאלער.
בודהיזם אָדער "בודאַהיזם" איז א רעליגיע וואס איז אויפגעשטעלט געווארן דורך גאַוטאַמאַ סידהאַרטאַ שקיאמוני (דער בודאַ). די דאזיקע רעליגיע פארטוט זיך מיטן גייסטליכקייט, און לערנט ווי צו רוהיג זיין אן קיין פיין.
בודהיזם איז איינע פון די גרעסטע רעלעגיעס אויף דער וועלט. דער אָנפאַנג פון בודאיזם איז געווען אין דעם פינפטן יארהונדערט פאר דער איצטיקער צייטרעכענונג. עס איז געווען מיט סידהארטא, דער אינדיאנער פרינץ, וואס איז איין טאג געגאנגען ארויס פון זיין פאלאץ און געזען וויפל ווייטיק איז דא אויף דער וועלט. האט ער פארזיכט א וועג צו העלפען מענטשען אין דער וועלט און צום סוף איז ער געקומען מיט בודאיזם, וואס לערנט אז די גאנצע וועלט איז נאר א חלום, און די וועג צו גאולה איז דורך מעדיטאַציע און זוכן נירוואנע.
ס'איז דא צוויי גרויסע טיילן פון בודאיזם. איין איז טעראוואדע וואס געפינט זיך אין דרום-מזרח אַזיע, און דער אנדערער איז מאהאיאנע וואס געפינט זיך אין טיבעט, כינע און יאַפאַן.
דווקא אין אינדיע וואו בודהיזם אין געבוירן געווארן איז נישטאָ קיין סך בודהיסטן.
ארז משה דורון, (געבוירן אין ישראל ה'תשכ"ב (1962)) איז א שאפער און לערער באזירט אויף רבי נחמן מברסלבס לערע. ער איז געווארן א בעל תשובה בשעת ווען ער האט געדינט אין צה"ל. ער איז געווען דער פארזיצער פון די פאראפסיכאלאגיע פאריין.
ער האט געשאפן 17 ספרים וואס א טייל פון זיי האט מען איבערגעזעצט אויף פארשיידענע שפראכן. ארז האט דערציילט אז זיין שפיץ ספר איז דער פאנטאסטישער ספר "לוחמי התמורות" וואס ער האט געשריבן במשך 11 יאר און איז אויך פאפולער ביי די סעקולארער וועלט. אין דער ספר ציטירט ער נישט קיין פסוקים און מימרות פון תנ"ך, חז"ל א.ד.ג.
ער איז זייער א טיעפער דענקער און ליבליכער מענטש, אסאך קומען זיך דורך רעדן מיט איהם זייערע פראבלעמען. ער האט אסאך אנהענגער ספעציעל צווישן ספרדי'שע אידן. זיינע ספרים זענען זייער פאפולער אפילו נישט ביי בעלי תשובה, ווייל עס איז געשריבן מיט אסאך חכמה און שכל, ער צייגט אויף מיט פשוטער שכל און דעת אז די וועלט איז נאריש, עס פארמאגט גארנישט, עס איז נישט כדאי צו ארבייטען אויף די וועלט, ליבערשט זאל מען זיך נעמען דינען גאט ברוך הוא.
ער האט א ארגינאזאצע וואס הייטס וואס גיט זיך אפ מיט דריקן און צושפרייטן זיינע ספרים און קאסעטעס.
פייגא דאס אייניקל פון בעל שם טוב איז געווען א טאכטער פון אדל די טאכטער פון בעש"ט.
פייגא ווערט א כלה.
ר' נחמן האראדענקער'ס ווייב איז אוועק און עס איז געבליבן א קינד וואס האט געהייסן שמחה, ער איז אויסגעוואקסן אין שטוב פון אדל די טאכטער פון בעל שם טוב, דער בעל שם טוב האט איינמאל געזעהן דאס קינד און געזאגט: דאס אינגעל געפעלט מיר. ווען ער איז עלטער געווארן האט זיך אדל דערמאנט אז ער איז געפאלן פאר איהר טאטע, און זי האט מחליט געווען אז ער איז ראוי צו זיין איהר איידעם, אזוי איז פייגא געווארן א שנור ביים צדיק ר' נחמן האראדענקער.
איהר מאן ר' שמחה.
ר' שמחה (געב. תק"י) איז געווען א שטילער צוריק געצויגענער מענטש. אבער איבעראל געווען באוואוסט אלס גרויסער צדיק, ער פלעגט ארום גיין מיט דביקות צו השי"ת א גאנצען טאג, ער האט כמעט נישט געהאט שייכות מיט מענטשן. מען האט איבעראל פארשטאנען אז ער איז עפעס א העכערער סארט מענטש, עס ווערט פארשטאנען אז ר' נחמן האט אמאל אים מרמז געווען אין זיינע תורות ליקוטי מוהר"ן ח"ב סי' ב' בן המנחם והמשמח עיי"ש.
איהרע קינדער.
א צייט נאך זייער חתונה האבן זיי נישט געהאט קינדער, פייגעלע פלעגט גיין צום ציון פון איהר זיידן דער בעל שם טוב און געבעטן פאר קינדער.
ר' ישראל דער טויטער.
דער ערשטער קינד האט זי גערופן ישראל נאך איהר זיידע דער בעל שם טוב.
עס ווערט פארציילט אז איינמאל ווען דאס קינד איז געווען קליין איז אים זייער שלעכט געווארן ביז ער איז אויסגעגאנגען, פייגא האט זיך נישט פארלוירן, נאר גענומען דאס קינד און געלאפן מיט אים צום ציון פון בעל שם טוב און געוויינט, זי האט איבערגעלאזט דאס קינד אויפן קבר און צוריק אהיים, פלוצלונג זענען אריבער דארט א שיירא מענטשן און האבן געהערט א קינד וויינט אויפן קבר, האבן זיי אים געברענגט אין דער שטאט, און מען איז געוואר געווארן אז דאס איז ישראל פייגע'לע'ס קינד, ביינאכט איז דער בעל שם טוב געקומען אין חלום און געזאגט פאר פייגא פארוואס האסטו דארט איבערגעלאזט דאס קינד איך האב געדארפט זוכן זיין נשמה, ווייל ער איז שוין געווען טויט.
ישראל'ס פנים האט אויסגעזעהן פון דאן ווי א טויטער מענטש, מען האט אים גערופן ישראל דער טויטער. ער האט איבערגעלאזט א זון ישכר דוב.
פערל.
פייגא האט אויך געהאט א טאכטער מיטן נאמען פערל, זי האט חתונה געהאט מיט א איד ר' צבי מטשעהרין. ווען ר' צבי איז נפטר געווארן האט זי חתונה געהאט מיט א איד ר' פנחס מאיר, ווען ר' פנחס מאיר איז אוועק איז זי געפארן קיין ארץ ישראל. ר' נתן מברסלב דער תלמיד פון ר' נחמן מברסלב האט איהר געזעהן אין ארץ ישראל אין יאהר ה'תקפ"ב (ימי מוהרנ"ת ח"ב).
יחיאל.
דער צווייטער זון פון פייגא האט געהייסן יחיאל.
נחמן.
דער דריטער זון פון פייגא איז געווען רבי נחמן מברסלב, געב. א' ניסן ה'תקל"ב. ער האט געהייסן נאך דעם פאטער פון ר' שמחה, ר' נחמן האראדענקער.
פייגא האט געהאלטן א שטרענג אויג אויף איהר זון נחמן, זי האט געוויסט אז ער וועט אויסוואקסן עפעס עקסטערס, ווען פייגא פלעגט גיין צום ציון פון איר גרויסן זיידע דער בעל שם טוב פלעגט זי מיטנעמען דעם קליינעם נחמן פון זיין וויגעלע, ער זאל שעפן קדושה און חיות פון דעם הייליגן פלאץ.
זי האט אסאך מתפלל געווען צו גאט אז דער קליינער נחמן זאל אויסוואקסן א גרויסן מענטש, עס ווערט פארציילט אז ר' נחמן האט איר מחזיק טובה געווען דערפאר, און האט געהייסן אז בראסלעווער חסידים זאלן אים דערמאנען מיט איר נאמן נחמן בן פייגא, אפילו נאך זיין הסתלקות.
איהר שייכות מיטן זון ר' נחמן.
ווען ר' נחמן האט געוואוינט נאך זיין חתונה אין הוסיאטין פלעגט ער זיך אסאך אריבער כאפן קיין מעזשביזש באזוכן דעם קבר פון זיין זיידן דער בעל שם טוב, און ער פלעגט גיין באזוכן זיינע עלטערן און מקיים זיין די מצוה פון כיבוד אב ואם.
אין יאהר ה'תקנ"ח איז ר' נחמן געקומען באזוכן זיינע עלטערין, ער איז שוין דעמאלטס געווען א גרויסער רבי פון חסידים, האט אים די מאמע פייגא געפרעגט ווען וועסטו גיין אויפן קבר פון אונזער הייליגן זיידן דער בעל שם טוב ? האט אים ר' נחמן געזאגט ווען די צייט וועט קומען, ר' נחמן איז איבערגעשלאפן ביי זיינע גרויסע עלטערין ביינאכט האט זיך דער בעל שם טוב באוויזן צו אים און אים געזאגט פארשידענע זאכן און אים געזאגט ער זאל תיכף פארן קיין קאמעניץ, אינדערערפרי האט ר' נחמן געזאגט פאר זיין מאמען קודם וועל איך פאהרן קיין קאמעניץ אויפן וועג צוריק וועל איך גיין באזוכן דעם קבר פון זיידען, אזוי איז טאקע געווען אויפן וועג צוריק איז ער צוריק געקומען קיין מעזשביזש, באזוכט ביים הייליגן בעל שם טוב, זיך געזעגענט מיט זיינע עלטערן און געפארן צוריק אהיים.
אין יאהר תק"ס ר"ח אלול האט ר' נחמן מברסלב חתונה געמאכט זיין טאכטער אדל מיט ר' יוסף יוסקא דעם זון פון דעם צדיק ר' אברהם דוב פון כמעלניק, א איידעם פון ר' יעקב יוסף פון פולנאה, די חתונה איז געווען אין שטאט חמעלניק, און פייגא (די באבע פון דער כלה) איז אויך געווען אויף דער חתונה.
פייגא איז נסתלק געווארן י"ט אדר אין יאר ה'תקס"א. זעט א אינטרעסאנטן עפיזאד ביי חיה די טאכטער פון ר' נחמן מברסלב
פֿיזיק (פון אלטגריכיש:(φυσική (ἐπιστήμη, "פיזיקע (עפיסטעמע)", וויסן פון נאטור) איז די וויסנשאַפֿט וואס פארנעמט זיך מיט די נאטור באנעמונגען - מאטעריאל און קראפט. געוויינטלעך, ווערט זי באשריבן מיט מאטעמאטישע פארמולעס. דער ציל פון פיזיק איז אויפקלערן וויאזוי אביעקטן באוועגן זיך אין רוים און צייט און צו פארשטיין וויאזוי דער אוניווערס פירט זיך.
אויך קען פיזיק זיין דעפינירט ווי "דער אפטייל פון וויסן וואס איז שייך צום סדר פון נאטור, אדער, אין אנדער ווערטער, צום רעגולערן נאכאנאנד פון געשעענישן".
אסטראנאמיע, די עלטסטע וויסנשאפט, איז א טייל פון פיזיק. אין דער פארגאנגענהייט איז פיזיק געווען א טייל פון נאטור-פילאסאפיע, צוזאמען מיט אנדערע פעלדער פון וויסנשאפט, ווי כעמיע און ביאלאגיע. בשעת דער וויסנשאפטלעכער רעוואלוציע אין דעם 17טן יארהונדערט זענען די דאזיגע פעלדער געווארן באזונדער, און יעדע איינע איז געווארן אן אייגענער דיסציפלין.
פיזיק איז זייער וויכטיק אין דער אנטוויקלונג פון נייע טעכנאלאגיעס, ווי עראפלאנען, טעלעוויזיעס, קאמפיוטערס און יאדערישע וואפן. מעכאניק, א צווייג פון פיזיק, האט געהאלפן אנטוויקלען דאס מאטעמאטישע פעלד פון קאלקולוס.
מאדערנע פיזיק פארבינדט אידעען וועגן די פיר געזעצן פון סימעטריע מיט קאנסערוואציע פון ענערגיע, אימפעט, לאדונג, און פאריטעט.
אוראלטע אסטראנאמיע.
אסטראנאמיע איז די עלטסטע נאטור-וויסנשאפט. די שומערן און די אוראלטע עגיפטער האבן שטודירט די שטערן, מערסטנס כדי פאראויסזען געשעענישן און ווי א טייל פון זייער רעליגיע. די ערשטע בבלישע שטערן מאפעס האט מען געמאכט בערך אין יאר 1200 פאר דער רעכענונג. אז אסטראנאמישע געשעענישן זענען פעריאדיש האבן שוין די בבליים געוואוסט. זייער פארשטאנד איז נישט געווען וויסנשאפטליש, אזוי ווי מען פארשטייט דאס היינט, אבער זייערע אבזערוואציעס האבן באאיינפלוסט שפעטערע אסטראנאמיע. פיל אסטראנאמיע שטאמט פון מעסאפאטאמיע, מלכות בבל, אוראלט עגיפטן און אוראלט גריכנלאנד. אסטראנאמען פון עגיפטן האבן געבויט מאנומענטן וואס האבן געוויזן ווי הימלישע קערפערס באוועגן זיך. די נעמען פון די שטערן־גרופעס אין דעם צפון האלבקיילעך שטאמען מערסטן פון גריכישע אסטראנאמען.
קלאסישע פיזיק.
פיזיק איז געווארן א באזונדערע וויסנשאפט ווען די פריער־מאדערנע אייראפעער האבן געניצט עקספערימענטאלישע און קוואנטיטאווע מעטאדן צו אנטפלעקן וואס מען רופט היינט די געזעצן פון פיזיק. די הויפט אנטוויקלונגען אין דער דאזיגער תקופה שליסן איין טוישן דעם געאצענטרישן מאדעל פון דער זון-סיסטעם מיט דעם העליאצענטרישן קאפערניק מאדעל, די געזעצן פון דער באוועגונג פון פלאנעטארישע קערפערס וואס יאהאנעס קעפלער האט פעסטגעשטעלט צווישן 1609 און 1619, פיאנער-ארבעט אויף טעלעסקאפן און אבסערווירטע אסטראנאמיע דורך גאלילעא גאלילעאי אין די 16טער און 17טער יארהונדערטער, און אייזיק ניוטאנ׳ס אנטדעקונג און פאראייניקונג פון די געזעצן פון באוועגונג און אוניווערסאלע גראוויטאציע וואס טראגן היינט זיין נאמען.
ניוטאן האט אויך אנטוויקלט דעם קאלקולוס, די מאטעמאטישע שטודיע פון ענדערונג, וואס האט פארזארגט נייע מאטעמאטישע מעטאדן צו לייזן פראבלעמען אין פיזיק.
פון דעם אנהייב פונעם 18טן יארהונדערט, איז טערמאדינאמיק אנטוויקלט געווארן דורך בויל, יאנג און אנדערע. אין 1733, האט דניאל בערנולי אוועקגעלייגט די יסודות פון סטאטיסטישער מעכאניק. אין 1798 האט טאמפסאן אילוסטרירט ווי ארבעט קען ווערן געענדערט צו היץ און אין 1847 האט דזשול פארמולירט דעם געזעץ פון קאנסערווירונג פון ענערגיע.
אין יאר 1895 האט ווילהעלם קאנראד רענטגען האט אנטפלעקט רענטגען שטראלן, וואס זענען פאקטיש עלעקטראמאגנעטישע כוואליעס מיט א הויכן פרעקווענץ. ראדיאאקטיוויטעט איז אנטפעלקט געווארן דורך אנרי בעקערעל, און איז געווארן ווייטער געפארשט דורך פיער און מארי קירי, און אנדערע. דאס האט אוועקגעשטעלט די באזיס פארן פעלד פון קערנפיזיק.
מאדערנע פיזיק.
a> האט געברענגט צו א רעוואלוציע אין 20סטן-יארהונדערט פיזיק
מאדערנע פיזיק האט אנגעהויבן אין דעם אנהייב 20סטן יארהונדערט מיט דער ארבעט פון מאקס פלאנק אין קוואנטן-טעאריע און אלבערט איינשטיינ׳ס טעאריע פון רעלאטיוויטעט. די ביידע טעאריעס זענען געווארן אנטוויקלט צוליב אומפונקטלעכקייטן אין קלאסישער מעכאניק אין געוויסע סיטואציעס. קלאסישע מעכאניק האט פאראויסגעזאגט אן ענדערבאר גיך פון ליכט, וואס איז א סתירה צו דער קאנסטאנטער גיך פון ליכט פאראויסגעזאגט דורך מאקסוועל׳ס גלייכונגען פון עלעקטראמאגנעטיזם; דאס איז געווארן פארראכטן דורך איינשטיינ׳ס ספעציעלע טעאריע פון רעלאטיוויטעט, וואס פארבייט קלאסישע מעכאניק פאר קערפערס וואס באוועגן זיך גיך, און נעמט איין א קאנסטאנטע גיך פון ליכט. שווארצער-קערפער שטראלונג האט פארזארגט נאך א פראבלעם פאר קלאסישער פיזיק, וואס איז געווארן פארראכטן ווען פלאנק האט פארגעשטעלט אז די אנטוועקונג פון מאטערישע אסצילאטארן איז מעגלעך נאר אין דיסקרעטע טריט פראפארציאנעל צו זייער פֿרעקווענץ; this, along with the צוזאמען מיטן פאטא-עלעקטרישן עפעקט און א קאמפלעטער טעאריע וואס האט פאראויסגעזאגט דיסקרעטע ענערגיע ניוואען פון עלעקטראן ארביטאלן, האט דאס געפירט צו דער טעאריע פון קוואנטן-מעכאניק וואס האט איבערגענומען פון קלאסישער פיזיק פאר קליינע דיסטאנצן.
תשובה איז די 3טע טייפ פון די 36 טייפ פון פון דעם באקאנטער זינגער יום טוב עהרליך, אין די סעריע יידיש נחת.
דער ניגון ווערט איבערגעזוגנען דורך דעם באקאנטען זינגער אברהם פריד אין זיין קאסעטע.
דעם ניגון ווערט איבערגעזוגנען דורך דעם באקאנטען זינגער אברהם פריד אין זיין קאסעטע.
הרב חיים יוסף דוד אזולאי, באקאנט מיט זיינע ראשי תיבות חיד"א, (ה'תפ"ד 1724 - י"א אדר, ה'תקס"ו 1806) דאס איז דער באקאנטער ספרדישער גדול און אדם השלם וואס האט באלייכט דאס ספרדישע אידנטום מיט זיין תורה, קדושה, חכמה, פקחות.
דער חיד"א האט מחבר געווען צענדליגע ספרים אויף אלע מקצועות התורה, ער איז געווען א באקאנטער מענטש אין דער גארער וועלט.
ער איז געווען א שד"ר צוויי מאל פון ארץ ישראל קיין חוץ לארץ, וואס האט געזאמלט געלט פאר די ארימע אידן אין ארץ ישראל.
דאס לעצטע מאל ווען ער איז ארויסגעפארן אין איטאליע, איז ער שוין פארבליבן דארט, מייסטענס אין ליווארנא, און האט דארט מחבר געווען רוב פון זיינע ספרים. ער איז געווען אין אסאך מדינות צווישן זיי ארץ ישראל, מצרים, איטאליע, אמסטערדאם, פראנקרייך, און האט זיך געטראפן מיט אסאך אידן און גויים צוגלייך, מיט רבנים, צדיקים, לומדים, קעניגן, שרים, עשירים און נאך וויכטיגע לייט, ער האט נושא חן געווען וואו אהין ער איז געקומען. זיינע ספרים זענען א קוואל וואס יעדער שעפט דערפון, ספעציעל היסטאריקער פון אידישן פאלק האבן אנגענומען וואס ער שרייבט אלס די מערסטע קראנט.
זיינע נסיעות און וואס עס איז אריבער אויף אים האט ער זעלבסט געשריבן אין זיינע צוויי קונטרסים וואס הייסן "מעגל טוב" צוויי חלקים.
ער איז געבוירן שנת ה'תפ"ד. און איז נפטר געווארן י"א אדר ה'תקס"ו.
דער חיד"א האט געצויגן צו זיך מאסן מענטשן, מען האט געהאט פאר אים א ספעציעלער הדרת כבוד, ער שרייבט אז זייענדיג אין טריאסטי זענען די אידן אזוי נתפעל געווארן פון אים אז מען האט איעהם געברענגט א ספעציעלן שטוהל ער זאל זיך זעצען און מענטשן האבן אים געטאראגן אין בית המדרש. (מעגל טוב ע' 78). ער שרייבט אז אין אמסטטערדאם האט ער געהערט ווי אין פארשידענע שטעט האבן אסאך פארציילט פון זיין גרויסקייט. אויך אסאך גוים און גרויסע הערן פלעגן אים קומען באזוכן און הערן פון אים קלוגשאפט, איינמאהל זייענדיג אין טורינו איז געקומען צו אים דער אמבעסאדער פון פראנקרייך מיט א דעלעגאציע אים באזוכן. אויך גרויסע עשירים סוחרים און באנקירין זענען אים געקועמן באזוכן מיט כבוד (מעגל טוב ע' 173). און נרבונה זענען געקומען אלע שרים און הערין פו שטאט באזוכן, מיט זייער ווייבער, אים צו זיין "זיי האבן מיט געגעבן גרויס כבוד" (מעגל טוב ע' 134).
זיינע גרויסע זיידעס און עלטערן.
דער חיד"א האט געשטאמט פון זייער גרויס יחוס. עטליכע דורות זענען אלע געווען גרויסע רבנים און ראשי בית דין.
דער ראש פון דער משפחה און דער גולת הכותרת איז ר' אברהם אזולאי דער בעל מחבר פונעם וואונדערליכן ספר חסד לאברהם, א תלמיד פון ר' חיים וויטאל. דער חיד"א ברענגט פיל פון אים.
ר' אברהם האט געהאט א זון ר' יצחק אזולאי אויך א גרויסער גאון א ראש ישיבה. ר' יצחק האט געהאט א זון ר' ישעיהו אזולאי וואס איז געווען א בעל מקובל און א ראש בית דין אין ירושלים און אין חברון. זיין זון איז געווען א גאון פון ירושלים איינע פון די ראשי בית דין אין זיינער צייט, ר' יצחק זרחיה אזולאי דער טאטע פון דעם חיד"א.
דער חיד"א האט געהאט עטליכע רביים, אבער דער עיקר וואס ער פארעכנט פאר זיין רבי מובהק איז ר' יונה נבון דעל בעל מחבר פון ספר נחפה בכסף, ער איז געווען זיין פעטער, זיין טאטעס שוואגער.
אויך האט ער געלערנט ביים אור החיים, רבי חיים בן עטר, ער איז ארויף אויף ארץ ישראל אין יאר ה'תק"ג און איז דארט געווען עלף חדשים, אין די עלף חדשים האט דער חיד"א געלענרט אין זיין בית המדרש פון נגלה (ער האט אויך געהאט א בית המדרש פון נסתר סודות התורה).
ווען דער חיד"א איז אריין אין זיין ישיבה איז ער אינגאנצן געווען אלט 18 יאר, און דאך האט ער זיך פארעכנט פאר די אויגעצייכנטע תלמידים אין די ישיבה. ער ברענגט פון זיין רבין דער ר' חיים בן עטר אסאך שיעור מאמרים און טייטשן און הלכות. זעה (מחזיק ברכה או"ח סי' תכ"ו או"ג, סי' תס"ז או"ט ככל לאדן דקכ"ה, ד'קי"ח, פתח עינים שבוועת דט"ו, כסא רחמים פכ"ו, חומת אנך ישעיה מא, רוח חיים דע"ח), און נאך.
דער דריטער גאון ביי וועם דער חיד"א האט געלערנט אלס בחור איז ר' אליעזר נחום אדריאנופאלי, און אויך ביים דעם גאון ר' ישראל מאיר מזרחי, ר' יצחק ב"ר יהודה הכהן רפאפורט, ר' גדליה חייון, ר' יצחק הכהן, ר' חיים ניסים משה מזרחי. און נאך.
אין קבלה און אין סודות התורה פארעכנט זיך דער חיד"א אלס תלמוד פון דער גרויסר בעל מקובל ר' שלום מזרחי דידיע שרעבי באקאנט מיטן נאמען דער רש"ש. עס איז אינטעעסאנט צו צוגעבן אז וואס עס שטייט אין מעטה תהלה (דקי"ט) אז דער רש"ש האט אים אמאל געזאגט אזוי: "איך ווייס אז דער עיקר וואס דיין ציל אויף די וועלט דארף זיין צו לערנען נגלה, אין דעם האסטו א שטארקע השגה, אבער צום סוף וועסטו פארשטיין צו לערנען די חכמת האמת".
די יוגנט יארן.
זיין טאטע שרייבט אויפן חיד"א ביי זעקס און זיבן יאר האט געקלאפט אין אים א גייסט פון ה', ער האט דערקענט השי"ת, און האט זיך נישט אפגעטוהן פונעם אוהל תורה, פון מיין שוואגער (הקדמה שער יוסף).
אויך זיין רבי ר' יונה נבון שרייבט אויף אים אין דער הסכמה זייער גרויס ווי ער האט עוסק געווען בלויז אין תורה, און ווי אונטער די ניין יאר איז ער שוין געווען א שם דבר אין גאנץ ירושלים אין יענע צייט ווען גאונים און תלמידי חכמים האבן זיך געווארפן אין אלע זייטן.
ביי די צוועלף יאר האט ער שוין אנגעהויבן צו שרייבן הגהות אויפן ספר האגור און אויף הלכות מליחה. זיין רבי האט אים געלענרט ער זאל שרייבן אסאך, אויך ווען זיין רבי איז ארויס געפארן קיין מצרים האט ער אים אנגעזאגט ער זאל שרייבן אים בריוו פון חידושי תורה כדי ער זאל מיטהאלטן וואס ער לערנט, און זיך לערנען שרייבן (חיים שאל ח"א סי' ס"א, וסי' ס"ג, ברכי יוסף יור"ד סי' ק"ע). זיין רבי האט אים געזאגט שרייב אויף פאפיר וואס די ביזט מחדש, קוק נישט צו עס איז גיט אדער נישט (נחפה בכסף ח"א חו"מ סי' ד').
ער האט זיך צוזאמען גענומען מיט עטליכע פון זיינע חברים אין די ישיבה בית יעקב און האבן געלערנט אין תורה פון זיינע חברים זענען באקאנט ר' יום טוב ב"ר יעקב אלגאזי, ר' שלמה חייא מזרחי דער זוהן פונעם גאון ר' ישראל מאיר מזרחי ().
דער חיד"א איז אויך אינטערגעשריבן אונטער דעם באקאנטען "שטר התקשרות" פון די תלמידים פון דער רש"ש. דער שטר ההתקשרות איז א אינטערעסאנטער דאקומענט וואס איז געבליבן און די חוקרים פון היינטיגע צייטן שרייבן אסאך דערוועגן, אינעם שטר שטייט אז עס האבן צוזאמען גענומען אסאך חשובע תלמידי חכמים צווישן זיי דער חיד"א און זיין חבר דער מהרי"ט אלגאזי, צו זיין געבונדען און חברים אויף דער וועלט און אויף יענער וואלט. דער שטר איז אונטערגעשריבן עטליכע מאל, אין פארשידענע יארן די צווייטער שטר וואס מיר האבן איז געשריבן אין יאר ה'תקי"ד, דערנאך אין יאר ה'תקי"ח, ה'תקי"ט.
דער שטר איז ענדליך וואס מען זעט ווי די חבורה פון ר' חיים וויטאל האט געשריבן אין זיינער צייט.
זיין פריוואטע הארעוואניע.
עס איז געבליבן פון חיד"א אינטערעסאנטע התנהגות און הראוואניע וואס ער זעלבסט האט פארצייכנט אין זיינע מאמוערן מעגל טוב, ווי אז אין די עשרת ימי תשובה איז ער אייביג געזעסען אליין מיט התבודדות, ער האט אין זיי כעמט נישט גערעדט, און געפאסט די וואכן טעג פון זיי, און אפילו באנייכט האט ער געגעסן בלויז קאקוס, ער פלעגט פאסטן אסאך נישט טרינקען אפילו קיין וואסער, ער שרייבט איינמאהל האט ער געפאסט גאנצע פופציג שעה (מעגל טוב שנת תק"ל). אפילו אין יאר ה'תקמ"ז ווען ער איז געווען נישט געזונט האט ער אויך באוויזען צו פאסטן. אין די טעג האט ער אויסגעזאגט זעקס מאל גאנץ תהלים,
ער האט געפאסט יעדן ערב ראש חודש, אלע טעג פון שובבי"ם, און אסאך נעכט דערפון האט ער נישט געטרונקען אפילו וואסער.
שבת און ימים טובים האט ער גערעדט בלויז לשון הקודש,
ער פלעגט אסאך לערענן משניות און מוסר ספרים און ער שרייבט אז תלמידי חכמים זענען מחיוב צו לערנען תנ"ך, משניות, און מוסר ספרים דבש לפי אות ת'., אויף א פלאץ שרייבט ער: מען איז מחיוב צו לערענן יעדן טאג מוסר צפורן שמיר פ"ד אות נ"ג. מורה באצבע פ"א אות י"ז.
זיין גאונות, בקיאות און ידיעות.
דער חיד"א איז געווען א קענער און ווייסער פון אלעס און אלדונג, ער שרייבט: הקב"ה האט מיר געגעבן כח און א גוטן שכל מפלפל זיין מיט שטארקייט און חריפות, די מענטשן וואס הערן וואונדערן זיך דערויף, א גאנצע נאכט האב איך עוסק געווען אין טיעף פלפול ביז עלות השחר (מעגל טוב ע' 61) והיה לי פתחון פה להקשות ולתרץ מעניטן לענין, והענינים שהיו אומרים הם הייתי טוען עליהם והכל בקלות גדל בעזר משדי (שם ע' 64).
א אינטערעסאנטע זאך דערמאנט ער אין זיין טאג בוך אז אין יאר תקכ"ד ווען ער איז ארויס פון ירושלים, זענען אים באפאלן א באנדע אראבער וואס האבן אים געוואלט שלעכטס טון, ער שרייבט וויבאלד מיר האבן זיך געפונען אין א סכנה האב איך געמוזט דערמאנען דעם הייליגן נאמען פון שמירת הדרך, און זיי האבן נישט געהאט קיין שליטה אויף אונז. (מעגל טוב עמוד 47)
עס זענען פארבליבן אויך עטליכע קמיעות פונעם חיד"א, אויך אין זיינע בריוו דערמאנט ער עטליכע קמיעות וואס ער האט געגעבן פאר זיינע נאנטע (אגרות רוזנבערג סי' ז', לבנו תשרי תקמ"ט ועוד). אויך אין זיינע ספרים (יוסף בסדר, שומר ישראל, סנסן ליאיר, כף אחת) ווערט דערמאנט ספעציעלע שמירות און סגולות פאר פרויען וואס שוואנגערן, פאר האבן א זוהן, פאר רפואה, פאר פחד, פאר הצלחה, פאר חן פאר א קעניג, א שר א מושל. עס איז אינטערעסאנט וואס ער שרייבט אין כף אחת סי' ל"ב א אמת'ע סגולה פאר יעדן ענין, מען זאל זיין א אמת'ער עניו פון טיפעניש פון הארץ, געבן צדקה ווי ווייט מען קען, און לערנן תורה לשמה לשם שמים.
זיין השפעה אויף שפעטער.
פון דעם חיד"א איז איבערגעבליבן אסאך פארן כלל ישראל, ווי למשל, די סאך תפלות און בקשות וואס דער חיד"א האט מתקן געווען, וואס כמעט גאנץ כלל ישראל זאגט עס, עס איז צושפרייט אין זיינע ספרים סנסן ליאיר שומר ישראל, יוסף בסדר, כף אחת, כרם חמר, בית מנוחה, משמרת הטהרה, חדשים לבקרים. ספעציעל איז באקאנט די סידור פון הקפות אויף שמחת תורה פון מורה באצבע צפורן שמיר, וואס שטאמט פון חיד"א. אויך דער לאנגער תפלה וואס אידן זאגן ביי תשליך ראש השנה שטאמט פון חיד"א, אויך איז גאר באקאנט דעם סדר פון חיד"א אינעם חק לישראל וואס ווערט גערופען יוסף לחק.
די הצלחה פון חיד"א איז אויך דערמיט וואס חוץ דעם וואס ער האט געשריבן ספרים און פסקי הלכה און אסאך חיבורים פאר כלל ישראל, האט ער אבער אויך אסאך צוגעלייגט אז דער המון עם און פשוט'ער איד זאל האבן נוצען, ווי זיינע סאך תפלות וואס ער האט געשריבן און מזכה געווען כלל ישראל, זיי חומש און הוספות פון ספר חק לישראל, און זיין פירוש אויפן זוהר ניצוצי אורות, און זיינע פירושים אויף עין יעקב ווי פתח עינים, מראות עין.
דער חיד"א איז געווארן אנגענומען אין גאנץ כלל ישראל, נישט בלויז ביין ספרדים, מען קען אפשר זאגן אז ער איז מער געשעצט און חשובער ביי אשכנזים ווי ספרדים, די ספרדים באציען זיך צו אים ווי נאך א גרויסע גדול פון ספרד, אבער ביי די אשכנזים איז ער גאר שטארק אנגענומען. אט זענען אויסצוגן פון גדולי ישראל אויף אים.
ער אליין פארציילט אז די גאונים ווי דער פני יהושע, און הגאון רבי שאול אב"ד אמסטארדאם, האבן אים גאר שטארק מכבד געווען.
דער בני יששכר שרייבט אויף אים: איך ווייס נישט וואו דער מראה מקום דערפון איז נישט אין סוגיות הש"ס, אבער וויבאלד דער חיד"א איז א רב מובהק אין זיין דור שרייבט אזוי בבית דין של מטה, פסק'נט מען אזוי אויך אין בית דין של מעלה. אויך ברענגט דער בני יששכר זיינע ספרים ראש דוד, דבש לפי, און ער האט געשריבן דערויף הערות.
דער גאון רבי אלעזר פלעקלס שרייבט אויף אים אין זיין ספר מעשה בר' אליעזר איך האב געזעהן א גלייכע אנגענומען זאך אין דעם חבור שמחת הרגל צו דעם געטליכן מאן, דער הייליגער און קלוגער מאן, דער בעל מחבר פון ברכי יוסף.
די נסיעות פונעם חיד"א.
דער חיד"א איז ארויסגעפארן פון ארץ ישראל אויף צוויי לאנגע נסיעות אלס שד"ר צו זאמלען געלט פאר די ארעמעלייט אין ארץ ישראל. די ערשטע נסיעה איז געווען אין יאר תקי"ג, מיט זיין באדינער שמואל בן חיים, קיין מצרים און אייראפע. די צווייטע נסיעה איז ער געפארן אין יאר תקל"ג, מיט אברהם גבאי, קיין צפון אפריקע און אייראפע.
ביי איינע פון זיינע נסיעות האט דער חיד"א מחליט געווען אז ער פארבלייבט אין ליווארנא.
איינע פון די גרויסע פראגעס וואס די וואס די יודישע היסטאריקערס פרעגן פארוואס האט דער חיד"א זיך באזעצט אין איטאליע און זיך נישט אומגעקערט קיין ארץ ישראל. אין זיינע ספרים וואס ער האט געשריבן אין ליוואורנא איז ער שעטענדיג מתפלל ער זאל נאך אנקומען קיין ארץ ישראל ווי ער שרייבט אין יאר ה'תקל"ו: הוא ברחמו יוסיף לי שנות חיים טובים ויעזרני על דבר כבדו שמו וייטיב אחרית על התרוה וכו' ולחזור להתישב ארץ ישראל בכבוד ועושר וישוב וזרע קודש (קונטרס מסעות דף 77). אין יאר ה'תקל"ט וער ער האט חתונה געהאט מיט זיין צווייטע ווייב שרייבט ער ונזכה לעלות לארץ ישקראל בישוב ובהשקט ובטח מרב כל (מעגל טוב עמדו 177). און זיין פנקס חשבונות דף 27 שרייבט ער תחל שנה וברכותיה וכו' ויוליכנו לשלום לעיר הקדוש ירושלים. און אזוי געפינט מען אין עטליכע פלעצער. פאקטיש האט ער פרויבירט עטליכע מאל ארויף גיין קיין ארץ ישראל, אמאל מיט זיין זוהן אברהם, אבער קיינמאל איז אים נישט געלונגען. עס האט מן הסתם אויך געהאלפען דעם פאקט אז אין חוץ לארץ האט ער דאן געקענט מסדר זיין און דרוקן רוב פון זיינע גרויסע חיבורים. און באקאנטע ספרים.
זיינע חברים, עשירים, און זיינע נאנטע מענטשן.
איינע פון די גוטע חברים און גוטער פריינד פונעם חיד"א איז געווען דער גרויסער רייכער מאן אין דער שטאט ליווארנא, רבי מיכאל פירירא די ליאון, אויך האט דער חיד"א געהאט א גרויסער עושר א נאנטער צו אים מיטן נאמען רבי אליעזר חי שאלתיאל ריקאנאטי.
דער חיד"א האט זיך אויף באקענט מיטן דרך החסידות די תלמידים פון גרויסן מגיד פון מעזריטש, און האט געהאט א נאנטער צוזאמען־ארבעט מיט זיי. דער בעל שם טוב ווערט דערמאנט מיט גרויס כבוד אין זיינע ספרים זעט חומת אנ"ך שה"ש א, א.
דאס ערשטע ווייב פונעם חיד"א האט געהייסן רחל.
זיי האבן געהאט א טאכטער קלארא, זי איז אוועק יונגערהייט אין יאר ה'תקכ"ה אין חודש אלול ווען דער חיד"א איז געווען מיט זיין משפחה אין מצרים.
אין יאר ה'תקל"ה זיבן טאג אין חודש חשוון האט דער חיד"א חתונה געהאט מיט זיין צווייטן ווייב רחל בת משה לוי,
זייער זון איז געווען הרב ר' רפאל ישעיה אזולאי.ֿ
זיין הסתלקות.
דער חיד"א איז שוואך געווארן סוף פון זיינע טעג אין יאר ה'תקס"ה, ער האט מסדר געווען א צוואה, און געשריבן וויאזוי מען זאל זיך באגיין מיט זיין לויה, און אויך וואס מען זאל לערנען, ער שרייבט: יעדן טאג זאלן צען יודען לערענן אין זיין בית המדרש ח"י פרקים משנית. ער האט איברגעלאזט א סכום געלד פאר זיי. ווינטער אין יאר ה'תקס"ו איז ער קראנק געווארן, די קהילה אין ליווארנא האט באצהלט געלד פאר אידן מען זאל זאגן תהלים און מתפלל זיין פאר אים, פרייטיג צונאכטס פרשת זכור, עלף טאג אין חודש אדר איז ער נסתלק געווארן, נאך יענעם שבת האט מען געשטאלט משמרת צו זאגן תהלים און לערנען. מוצאי שבת האט מען אים מספיד געווען אין אים באערדיגט. מען האט אים געטועהן גרויס כבוד, און די חברה קדישא האט ארויס געגעבן א באפעל אז יענעם יאר פורים זאל מען נישט שפיעלן און נישט זיין ספעציעל פרייליך, זיי שרייבן אז ווער עס וועט עובר זיין אויף די באפעל "העבריינים יאסרו ויועמדו למשפט".
הן פה מדור/מופת הדור/איש חכם/גדול מנביא.
עת כי נקרא/אור התורה/למרומי על/נשבר לבי.
אוי כי נחבא/שר הצבא/אוי, כי כבה/נר מערבי.
רב הו"ד הוסף/חיים יוסף/דוד נקרא/לפאר וצבי.
הן הוא נפטר/ובסוד נעטר/יום י"א אדר/נעדר טובי
קבורת איש אלקים קדוש הוא הרב
זכותו יגן עלינו ועל כל הקהל קדוש יצ"ו
נקרא אל השמים אור עינים יום שבת קדוש באחד עשר באדר שנת תקס"ו לפ"ק יש"י ועמה"ן [י'בא ש'לום י'נוחו ע'ל מ'שכבותם ה'ולך נ'כחו]
עס געפינט זיך א הספד אויף אים אין די ספרים דרכי הים להרב יצחק מאייו. רבי יוסף חזן דער מחבר פון די וואנדערבארע ספרים חקרי לב אין מערכי לב ער שרייבט אויף אים "האדון שאנו עוסקין בהספדו היה ראש כל עדת בני שיראל, היה גדול הדור ומכפר על הדור". און נאך.
זיינע אויסערגעווענדליכע מדות.
דער חיד"א איז געווען א ריזין בעל מדות. דער גאון רב מנחם בכר יצחק שרייבט אויף אים ווען ער איז אלט געווען פופצין יאר חכם רב בכור אזולאי שלום בכל מדות טובות (המעלות לשלמה דק"ג) זיין טאטע ר' יצחק זרחיה אזולאי שרייבט אויף אים מדותיו מה עצמו ראשיהם (בהסכמה לספרו שער יוסף).
ער זעלבסט פארצייכנט אין זיינע ספרים ווי שטארק ער האט זיך געהיט פון פארשעמען מענטשן אפילו ווען זיי זענען נישט געווען גערעכט, ווי ער שרייבט אויף א גדול וואס האט געפרעגט קשיות אויף ראשונים: כל הקשויות אינם כלום, אך אין לדבר בדרוש ולהלבין פניו ח"ו (מעגל טוב ע' 63). איינמאהל שרייבט ער הייתי סובל הרבה מאד, ומהודא ומשבח אנחא שנתן בי כח לסבול ונתן לי שכל טוב להתנהג כהוגן וכשרוה והצילנו מידו (מעגל טוב ע' 29).
איינמאל איז ער געקומען קיין בורדו, דער רב ר' יעקב עטיאס האט געפסל'ט דעם שוחט פון שטאט, די קהילה לייט האבן געהאלטן אז דער שוחט איז יא גיט, ווען דער חיד"א איז געקומען האבן ביידע זייטן מסכים געווען דער חיד"א זאל ארויסזאגן זיין פסק. דער חיד"א האט מעיין געווען און איינגעזעהן אז דער רב איז נישט גערעכט, איז דער חיד"א געגאנגען צום רב און אים געבעטן ער זאל נאכגעבן פאר די פרנסים און ראשי קהילה ווייל ער איז נישט גערעכט, דער חיד"א האט אים געזאגט עין בעין ראית אשר חששתי לכבודך, ואולם עתה מוכרח אני להטפל, ער שרייבט צר לי על חילול ה' ודומי דמעה על המורה הזקן, ומכל מקום כל העם אשר בשער ידעו כי מעשי לשם שמים, וכו', באופן שטרחתי הרבה בהלכות דרך ארץ וסבלנות עד אשר העמדתי האמת, ולא באתי למחלוקת עם המורה אף אם מעשיו שלא כהוגן, הייתי מכבדו ומזכירו בכבוד גדול בשני דרושים וכו' (מעגל טוב ע' 36).
געווען אמאל וואס ער איז געווען אין פאריז האט זיך געוואנדען צו אים א גרויסער מיליאנער וואס האט געהייסן שמואל פיג'וטו, ער האט זיך געוואלט ג'טן פון זיין ווייב, אבער זי האט נישט געוואלט, האט דער מיליאנער צוגעזאגט פארן חיד"א טויזענטער פראנק אויב ער פירט דורך דעם גט פאר זיין ווייב, דער חיד"א שרייבט אז ער האט אים געענפטערט, קוק אויב ווילסטו איך זאל מאכן שלום צווישן אייך דאן מאך איך עס אומזיסט אהן קיין געלד, ווייל דיין פרוי איז א עהרליכע פיינע פרוי, אויב אבער א גט וועל איך בשום אופן נישט טועהן (מעגל טוב 121)
עס איז אינטערעסאנט צו שרייבן אז אין זיינע ספרים שרייבט ער איינמאהל ווען מען איז זיך מתוודה אז מען האט צופיל געשריגן אויפן פרוי "גערנו בנשינו ובנינו ומשרתינו שלא כדת ושלא כדין (כף אחת סי' י"ט). אויף עטליכע פלעצער שרייבט ער וועגען שלום בית "ביותר יהיה לו שלום עם אשתו ויזהר לכבדה״ (מורה באצבע סי' ד' וסי' א' סעי' ח).
זיין הערליכן געשטאלט.
צו דעם חיד"א האט צוגעגעבן זיין שיין געשטאלט, דער חיד"א איז געווען גאר א שיינע מענטש, מיט א הדרת פנים און באצירט מיט א אויסערגעווענליכן חן. ער דערמאנט אין זיין טאג בוך עטליכע מאל ווי למשל אין פראנקפורט האט מען אים געזאגט, חזותך מוכח כי יש נאמן אתה, זיינע קליידער זענען אלע געווען שיין און הערליך מיט א זעלטענעם סדר, ער פלעגט איבעראל מיט ברענגען זיינע קליידער, ער דערמאנט אין מעגל טוב ווי די בעלי עגלה האבן זיך גערעגט אויף אזוי פיל קליידער. אין יאר ה'תקי"ג אין מצרים שרייבט אויף אים דער דארטיגער רב ר' נסים שלמה אלגאזי ראו חזותו מוכחת עליו דומה הרב למלאך ה' צבאות " זיין געשטאלט זאגט עדות אויף אים ער איז גלייך ווי א מלאך" (הסכמה לספרו שער יוסף). דער גביר ר' גבריאל פרירא די ליאון פון ליווארנא שרייבט אויף אים והוא בא יפה תואר ויפה מראה נזר הקודש וכו', והיה כבואו אבי ואמי טף ונשים בקול ששון ובקל שמחה באהבה רבה יצאו לקראתו ויקדו וישתחו ויאמר לו בא יבא ברנה הננו עבדים לאדוני (ברכי יוסף ח"ב דקי"ב).
ער האט שטענדיג געצויגן צו זיך מאסן מענטשן, ווי ער איז געגאנגען האט זיך פארזאמלט אסאך מענטשען, יודען און גוים צוגלייך, און האט געקוקט אויף אים מיט ווינדער און ליבשאפט, אפילו פיינט פון אידן האט זיך געבויגן פאר אים. פון זיינע ספרים זעהט מען אויך ער האט געקענט עטליכע שפראכן ווי אראביש, ספרדיש, פורטעגעזיש, איטאלקיש, און אויך פראנצויזיש (זעה מעגל טוב עמוד 34, עמוד 126, 128, 169ת 145).
איינמאהל זייענדיג אין פראנקרייך האט אים א שר גענומען צו זיך אין זיין קאבינעט, דאס איז געועון אין פלאץ אין קעניג, דער פראנצוזישער קעניג האט אים געזעהן פון דערווייטענס, ער איז נתפעל געווארן פון זיין צורה, און געפרעגט: וועמענס אמבעסאדאר איז ער, צו וועלכער לאנד ? (מעגל טוב ע' 123).
זיינע תלמידים.
ר' יעקב נוניס, דערמאנט דורכן חיד"א "אהובינו יקירנו החכם והשלם והכולל" (אגרת רוזענבערג סי' י"ז). אויך אין די ספרים חדות יעקב ווערט ער דערמאנט אלץ זיין רבי.
הרב שמואל ב"ר משה הכהן דערמאנט דורך דעם חיד"א אין מחזיק ברכה או"ח תקי"א א. הקדמה לאגרת החיד"א. מדבר בערבה. הרב ר' אברהם מבראד דער מחבר פון ספר דבר המלך. ער דערמאנט אים אסאך מיט גרויס יראת הכבוד אין זיין ספר. רבי ישראל נחמן ב"ר יוסף דראביטשער פון סטאניסלאב אין זיין ספר פקודות המלך. רבי מתתיהו נסים טירני אין זיינע ספרים שפת אמת,
דער מיטל מזרח (ײװא אויסלײג: מיטל מיזרח) איז דער ראיאן צוישן די מערב לענדער פון אייראפע און די לענדער פון ווייטן מזרח אין אזיע. דער ראיאן נעמט אריין רוב אראבישע לענדער מיט מדינת ישראל, אבער דער טערמין איז נישט קיין הארטע און נעמט אפטמאל אריין אנדערע לענדער אויך.
אין אלגעמיינע שפראך ווערט אריינגערעכנט די מדינות: באחריין, מצרים, איראן, איראק, מדינת ישראל, ירדן, קואווייט, לבנון, אמאן, קאטאר, סאודי אראביע, סוריע, פאראייניגטע אראבישע עמיראטן, תימן.
צומאל ווערן אויך אריינגערעכנט אפגאניסטאן, ציפרוס, און טערקיי. אין פריערדיגע יארן איז געווען טרעפליך אויך אריינצורעכענען ליביע, טוניסיע, און מאראקא. היינט ווערן די לענדער מערסטנס נכלל אין צפון אפריקע.
גלעד שליט (געב' 28סטן אויגוסט, 1986, נהריה) איז א ישראלדיקער סאלדאט וואס איז פארכאפט געווארן דורך די פאלעסטינער טערארריסטן פון כאמאס אין דעם כרם שלום געגנט כ"ט סיון ה'תשס"ו (25סטן יוני, 2006). ער איז געװען אן ערב ביי זיי אין דעם עזה פאס 1941 טעג, ביז דעם 18טן אקטאבער 2011, ווען מען האט האט אים באפרייט און צוריקגעשיקט אין ישראל אין א בייט פאר דער באפרייאונג פון 1,027 פאלעסטינער ארעסטאנטן, צווישן זיי הונדערטער לעבנס-ארעסטאנטן.
צווישן די טעראריסטן געפונען זיך אזעלכע וואס זענען ארכי מערדערס, וואס אסאך יידיש בלוט איז פארגאסן געווארן דורך זיי. ווי אויך זענען דא א צאל פרויען צווישן די באפרייטע ארעסטאנטן וואס זענען אויך טעראריסטן.
גלעד שליט איז געבוירן געווארן אין נהריה, א זון פון נועם און אביבה, און א ברודער פאר יואל און הדס.
תורה איז די '2טע קאסעטע פון דעם באקאנטער זינגער יום טוב עהרליך, אין די סעריע יידיש נחת.
עס לייגט אראפ מיט זיין אייגענעארטיגן סטיל וויאזוי דער מלאך פליעט ארום מיט דער תורה און טראגט איהר אהן פאר אלע פעלקער זיי זאלן עס נעמען, יעדער פון די פעלקער דרייט זיך ארויס מיט א תירוץ, דער רוס זאגט זי קען נישט נעמען די תורה צוליב "אנכי ה' אלהיך". דער דייטש קען נישט צוליב "לא תרצח", דער פראנזויז צוליב "לא תנאף", דער ענגלעדנער צוליב לא תחמוד, דער אראבער צוליב לא תגנוב, דער אמריקאנער צוליב "כבד את אביך". נאר דער איד האט עס גענומען מיט ליבשאפט.
מיט געזאנג און לויב וויאזוי עס האט אויסגעזהן מתן תורה: א באקאנטער פרעז פון דעם ניגון וויאזוי כלל ישראל האט געווארט די ספירה טעג צו קבלת התורה. דער חתן בענגט ער גייט ארום צובראכן, ער ציילט די טעג און ציילט די וואכן, פרייט אייך אלע טאנצעט און קוועלט, די שענסטע וואכן אין דער וועלט.
וואו מען איז דארף מען היטן די תורה, און איהר לערנען.
די מעשה פון הילל וויאזוי ער האט אוועקגעגעבן זיין לעצטע גראשן פאר תורה.
וויאזוי רבי עקביא געפינט ביי זיין ווייב רחל חן, זי האט דערשפירט אז ער וועט וואקסן א תנא, זי האט איהם געשטופט, ביז ער איז געגאנגן אין ישיבה לערנען און אויסגעוואקסן א ראש ישיבה פון פיהר און צוואציג טויזענט מאן.
אין יאר תש"ע האט דער באקאנטער זינגער ירמיהו דמן ארויס געגעבן א אלבוים פון די עטליכע ניגונים פון יום טוב עהרליך דערינטער אויך דער ניגון, אבער ער מאכט עטליכע שינוים אין זאגט נישט נאך יעדעס ווארט פון יום טוב עהרליך, ווי למשל ביי די ווערטער "איך האב א טאכטער יונג און שיין" איז ער משנה, און זאגט: אויך איז ער משנה ביי די ווערטער, קריגסט די שענסטע כלה אויף דער וועלט. אויבן אהן עס זיצט די כלה און בריליאנטען פינקעלן ארום איהר, און נאך.
א מסירת נפש פון א איד, אין דער ווייטער רוסלאנד אין א שטעטל סאמארקאנד, א איד איז דארט פארוואגלט געווארן, דער פריץ פון דארף האט אים צוגעזאגט גאלדענע גליקן ער זאל חתונה האבן מיט זיין טאכטער, אבער ער האט נישט געוואלט.
די פעלקער וועלן נעמען די מצוה פון סוכה מקיים זיין ווען משיח וועט קומען, וועט זיך עס אויסארבייטן ? וועלן זיי באקומען שכר ?
חלשות איז אוועק פאלן אין דער ערשטער פאזע פון גענצליכער אומבאוויסטזיין.
דאס קען קומען פלוצלינג אן קיין שום ווארענונגען בעפאר, מייסטענס ווען מען איז אויסגעמוטשעט אדער מען ווערט שטארק איבעראשט פון א בשורה רעה אדער גאר צו א גוטער בשורה.
דאס ווערט געטאן דורך די צענטראלע איסקימיק רעספאנס מעכאניזם פונעם קערפער, ווייל נישט גענוג בלוט פארזארג שטרומט צו ברענגען אקסיגען צום מוח עס זאל קענען פונקציאנירן.
די סימפטאמען צו דערקענען פאר מען חלשט אוועק איז אז דער קאפ שווינדעלט, אדער אז די אויגן ווערט גרעי און פארנעפלט און מען קען נישט גארנישט געהעריג זעהן, אדער שפירנדיג מער היץ ווי נארמאל. א.א.וו. סעקונדעס דערנאך וועט דער מענטשס וויזיע ווערן טאטאל שווארץ, און ער אדער זי וועט טראסקענען צו דער ערד, אחוץ אז מען זיצט וועט מען פאלן מיטן קאפ זייטיג אדער פאראויס אדער פון אונטן. אויב דער מענטש קען נישט אוועקפאלן ליגעדיג אדער אנגעלענט וועט ער אדער זי שטארבן ווייל דאס בלוט קען נישט צוקומען אויף ארויף.
עלן קאלמעס איז א אידישער ראדיא דיקטאר אויפן ליבעראלן שטייגער.
ער איז געווען דער איינציגסטער ערקלערטער ליבעראל אויפן קאנסערוועטיווען טעלעוויזיע פאקס ניוז ווי ער פירט אן אן אייגן ראדיא פראגראם און איז דער קאנטערפארט צום קאנסערוועטיווען טאלק שוי האויסט שאן הענעטי אויף א ספעציעלע שוי וואס זיי ביידע טענה'ען זיך יעדע נאכט איבער די אישוס צווישן 9 און 10 דאס איז דאס מערסטע געוואטשטע שוי אין אמעריקע פאר איר צייט אפשניט פון די שעה וואס עס לויפט יעדע שטאט אנדערשט.
אויך איז ער דער שטימע פון שפעט באנאכט ביי דעם ליבעראלן ראדיא נעטווארק עיר אמעריקע ראדיא איצט נאכן דאס אפקויפן פון די ביזנעס אינסוועסטמענט פון די גרין ברודער מארק און זיין רייכן אומבאוועגלעכע גיטער ברודער פינאנצירער.
ער איז זייער פארהאסט ביי די ליבעראלע ווייל ער געבט לויט זיי דער גושפונקא פאר פאקס ניוז צו הייסן אז זיי האבן אויך ליבעראלן אויף זייער פעיראל בשעת ווען לויט זיי איז ער גאר די שוואכערער דעבאטירער. אויך זאגן אז זשאן הענעטי איז דער שענערער מענטש און מען לייגט אים ספעציעל קעגן עלען וואס איז באקאנט אלס זייער נישט קיין שיינער כדי חוזק מאכן פון ליבעראלן.
אבער לויט ווי אומפארטייאישע זייטיגע אנאליטיקירער שאצן אפ איז דאס גאר אנדערשט, אז ער איז מטבעו פון זיין פאך אויס אלס א קאמעידיען און אנדערשט פון זשאן האט ער א הומעריסטישער רואיגער צוגאנג צו צולייגן זשאן, און אין קאנטראסט פון זשאן'ס קאנפראטעשנל שרייעדיגע און טענהדיגע שטייגער נעמט ער בעסער אויס ביי די צוהערער.
ער האט אויך געהאט אמאל א שוי אויף WABC ראדיא אבער זיי האבן אים געפייערט.
ער איז אויך געווען א נאכט שוי האויסט אויף WEVD דער אלטער פארווערטס ראדיא סטאנציע וואס איז שוין היינט אונטערגעגאנגען און פארקויפט געווארן צו א ספארט סטאנציע.
אמוראים זענען די חכמים און רבנים פון די תלמוד, וואס האבן געלעבט און געשאפן אין די תקופה פון די פארענדיגונג פון די משנה דורך רבי יהודה הנשיא און ביז נאכן פארענדיגן דעם גמרא.
די אמוראים זענען געווען פלאצירט אין צוויי אידישע צענטערן: אין ארץ ישראל און אין בבל.
בעפאר זיי האבן באלאכטן און געפירט כלל ישראל די הייליגע תנאים און נאך זיי האבן איבערגענומען די סבוראים.
דער טיטול און נאמען "אמורא" האט לכתחילה געדינט אלס מקור צו אידענטיפיצירן די אויפגאבע וואס איז געווען שייך אין א בית המדרש - דער "אמורא" האט פשוט און פראסט מסביר געווען די רייד פון די חכם פאר די פאבליק, דאס הייסט ער האט איבערגעזאגט אויף אזא אופן אז דער המון זאל דאס אויך פארשטיין, אבער אין די צייטן פון די אמוראים איז דאס געווארן א נאמען פאר יעדן חכם און רב.
אין ארץ ישראל איז דער צענטער פאר די תורה וועלט געווען אין ציפורי היינט א דארף נעבן נצרת אין אונטער גליל און דערנאך האט זיך דאס אריבערגעצויגן קיין טבריה.
אין בבל איז דער עיקר דאס געווען אין ישיבת סורא, און טייל מאל איז דאס אריבער צו ישיבת פומבדיתא און צו די ישיבת נהרדעא.
די אמוראים פון בבל און ארץ ישראל האבן אנגעהאלטן א פארבינדינג מיט איינער דעם אנדערן און זיך געהאלפן שליכטן שווערע אישו וויאזוי אידן זאלן זיך פירן דורך שיקענדיג שליחים איינער צום אנדערן.
די צאל אמוראים וואס זענען אונז באקאנט שטייגט איבער צו מער פון דריי טויזנט, לויט דער ציילונג פון די חוקרים וואס שטודירן די גמרא.
צווישן די אמוראים זענען געווען אזאלעכע וואס האבן זיך גאר שטארק אויסגעצייכענט אין זייער בקיאות זיי האט מען אנגערופען "סיני".
עס איז אבער געווען אזעלכע וואס האבן זיך אויסגעצייכענט אין זייער שארפקייט, ד.ה. און זייער מעגליכקייט צו דערגרייכן, דורך לאגישע מסקנות, צו א שליכטונג פון אלע סוגיות וואס זענען ארויפגעקומען צום דעבאטע פון די אמוראים - זיי האט מען גערופען איטליכער "עוקר הרים".
אסאך ביאגראפישע אנעקדאטן פון די אמוראים איז באזירט פון די גמרא וואס זייער אסאך פון זיי קען מען נישט אנעמען אלס א ריכטיגער ביאגראפיע ווייל פיל פון זיי זענען אגדתא שטיקער וואס זענען געשריבן אלס משל.
די תקופה פון די אמוראים אין ארץ ישראל ווערט צעטיילט אוף 5 דורות און אין בבל אויף 7 דורות.
די מערסטע מערקווירדיגע אמוראים פון יעדן דור איז ווי פאלגנד.
מאלעריי ווי א שווארצע לאך שלינגט איין גאז פון זיין פארטנער.
אַ שווארצע לאך איז אַן אביעקט אין דער קאסמאס, וואס האט גאר א שטארקן כח המשיכה, און ציט צו זיך אלעס. אפילו ליכט ווערט צו איר געצויגן אויף א פאל וואס די ליכט קען נישט אנטלויפן פון דער שווארצער לאך. ווייל די שנעלקייט פונעם לאך איז מער געשווינדער ווי די ליכט.
דער ערשטער וואס האט ארויפגענומען אין זיין געדאנק, אז עס קען זיין אין דער קאסמאס אזא שווערער מאסיווישער קערפער, איז געווען דער ענגלישער געאלאג, 'דזשאן מיטשעל', אינעם יאר 1783. אויך האט דאס דער מאטעמאטיקער פיער סימאן לאפלאס אנטפלעקט, אינעם יאר 1796, נישט וויסנדיק אז דזשאן מיטשעל האט דאס שוין געהאט געדעקט.
ביזן 20סטן י"ה איז דער געדאנק נישט געווען גאר אנגענומען, צוליב דעם וואס דאן האט מען געקלערט אז ליכט האט נישט קיין מאסע און קען נישט ווערן דערצויגן דורך א כח משיכה. אבער נאך וואס אלבערט איינשטיין האט ערפינדן די אלגעמיינע טעאריע פון רעלאטיוויטעט אינעם יאר 1915, וואס ערקלערט אז די ליכט ווערט יא באיינפלוסט פון דער כח המשיכה, און איר שנעלקייט פארענדערט זיך לויט דער כח המשיכה, ד"ה אז די ליכט איז יא צוזאמגענומען פון טיילעכלעך און עס איז יא א מאסע, האט א דייטשער פיזיקער 'קארל שווארצשילד' אנטפלעקט, אז עס קען יא עקזיסטירן א שווארצע לאך פונעם פיזישן פונקט.
כאטש אינוועניג איז עס נישט זעבאר, קען מען דאך ארויסדרינגען דאס עקזיסטענץ פון א שווארצער לאך דורך איר אינטעראקציע מיט אנדער מאטעריע און מיט ליכט און אנדער עלעקטראמאגנעטישע שטראלונג.
דער פיזיקער יעקב בעקנשטיין האט פארגעשטעלט אז א שווארצער לאך האט ענטראפיע, און לויט דעם האבן דזשיימס בארדין, בעקנשטיין, קארטער און הויקינג צו פארמולירן שווארצער-לאך טערמאדינאמיק אין די 1970ער יארן.
אלגעמיינע רעלאטיוויטעט.
אין 1915, האט אלבערט איינשטיין אנטוויקלט זיין אלגעמיינע טעאריע פון רעלאטיוויטעט, נאכדעם ווען ער האט געוויזן אז גראוויטאציע טוט טאקע באאיינפלוסן די באוועגונג פון ליכט. מיט נאר א פאר מאנאטן נאכהער האט קארל שווארצשילד געפונען א לייזונג פון די איינשטיין פעלד גלייכונגען, וואס באשילדערט די גראוויטאציע־פעלד פון א פונקט־מאסע און א ספֿערישער מאסע.
‫איסלאַם (אראביש: إسلام) איז אַ מאָנאָטעיִסטישע רעליגיע װאָס איז אױפֿגעשטעלט געװאָרן דורך מוחמד, אינעם 7טן יארהונדערט אין דעם אראבישן האלבאינזל.
מוחמד האט אנגעגעבן אז ער האט געהאט א חזיון פון מלאך גבריאל, וועלכער האט אים מבשר געווען די בשורת האמונה און אים אנגעבאטן דאס צו פארשפרייטן. מוחמד האט באלד דערנאך אנגעהויבן צו פארשפרייטן די נייע רעליגיע, און האט זיך געשאפט פילע נאכפאלגער. דאס ערפאלג פון דער נייער באוועגונג האט אים געגעבן שטיצע אויף אנצוגיין ווייטער, און מוחמד האט זיך ארויסגעלאזט אויף א קאמפיין איבער צו פירן אלע מענטשן פון זיין לאנד, און דערנאך פון די ארומיגע לענדער, צו זיין גלויבן.
דאס איסלאמישע גלויבן האט געפועל'ט אויף צו פאראייניגן דאס אראבישע פאלק, וועלכע זענען ביז דאן געווען פארשפרייט אין פילע שבטים איבער די מדבריות פון אראביע, און זיי אויפגעבויעט אלץ א מעכטיגע סאציעלע און מיליטערישע קראפט. א גייסט פון קנאות האט געשוועבט צווישן די ניי-גלויביגע מוסולמענער, און זיי האבן זיך אנגעגארטלט צו פארשפרייטן איסלאם צו אלע פעלקער ארום. דאס האט געפירט צום אויפבוי פון דעם אראבישן אימפעריע אונטערן פירערשאפט פון דעם קאליף, און האט אריינגענומען פילע לענדער אין אזיע ביז אין ווייטן אייראפע.
עס איז דאָ הײַנט אין דער װעלט אומגעפֿער 1.3 מיליאַרד מוסולמענער.
יסודות פון איסלאם.
דאס איסלאמישער גלויבן פארלאנגט מען זאל גלויבן אין איין איינציגער גאט און אין זיינע נביאים. זיי נעמען אן אלע נביאים פון דער תנ"ך, אריינגערעכנט די אבות, משה, שמואל, דוד, וכדו'. אויך גלייבן זיי אין דעם ברית חדשה פון די קריסטן, און האלטן אז ישו הנוצרי איז געווען א נביא אבער נישט קיין גאט. זיי גלייבן אז מוחמד איז געווען דער לעצטער נביא, און עס איז א פליכט אויף דער מענטשהייט אנצונעמען זיינע לערנונגען אלץ די רייד פון גאט. זיינע לערנונגען זענען געווארן אפגעשריבן אין דעם קוראן, וועלכע איז דאס הייליגע בוך פאר מוסולמענער.
די פינף עמודים.
איסלאם פארלאנגט טריישאפט צו די פאלגענדע פינף הויפט פרינציפן.
שאַהאַדאַ (עדות זאגן - סהדא) - דער וויכטיגסטער פרינציפ אין איסלאם איז צו ערקלערן מיטן מויל אז קיינער איז נישט ווערט מען זאל אים דינען נאר גאט אליין, און אז מוחמד איז דער שליח פון גאט. דער פרינציפ מוז געזאגט ווערן ביי יעדן תפלה, און מיט דעם דעקלעראציע ווערט א נישט-מוסולמענער אפיציעל אריבער געברענגט צו איסלאם.
סאַלאַתּ (געבעט - צלאה) - מוסולמענער מוזן אפרעכטן סאַלאַתּ (תפלות) פינף מאל א טאג אלץ אן אקט פון שעבוד און קבלת עול צו גאט. דאס ברויך דינען אלץ א דערמאנונג אויף זיך צו פירן אויפ'ן גוטן וועג און זיך צוריקהאלטן פון שלעכטס. דאס אפרעכטן די תפלות האט א ספעציעלן סדר, וועלכע רעכנט אריין ווידוי בפה מיט קניען און בוקען, וואס מוסולמענער גלייבן אז דער מלאך ג'יבריל (גבריאל) האט אויסגעלערנט פאר מוחמד.
זאַקאַתּ (געבן צדקה - זכאה) - געבן צדקה פאר ארימעלייט און אנדערע באדערפנדע מוסולמענער פון דעם אייגענעם רכוש. דער פרינציפ איז געמאכט אויף צו פארגרינגערן עקאנאמישע שוועריגקייטן און אויף צו פארמיידן אומגלייכהייט ביי מענטשן.
צאַום (פאַסטן - צוֹם) - מוסולמענער זענען אנגעבאטן צו פאסטן אין דעם חודש פון ראַמאַדאַן. עס איז דאן פארבאטן צו עסן, טרינקען, אדער פירן געשלעכט פון אינדערפרי ביז'ן זון אונטערגאנג. אין דעם חודש ווערט מען אנגעבאטן זיך אריינצוקלערן אין די מעשים וואס מען טוט, און זיך ספעציעל צוריקהאלטן פון זינד און זיך פאָרנעמען גלייכע פירונגען אויפ'ן עתיד.
חאַג' (פייערונג - חג) - דער חאַג' איז דער געבאָט אויף עולה רגל צו זיין כאטשיג איין מאל אין לעבן צו דעם קאַאבּאַ אין דער איסלאמישע הייליגע שטאט מעקאַ. דער חאַג' קומט פאר אין דעם חודש דוּ-אַל-כידזאַ, און איז א געבאָט פאר יעדער מוסולמאן וואס קען דאס פיזיש און פינאנציעליש מקיים זיין.
דזשאן אלעקסאנדער מעקדאנעלד (11טן יאנואר, 1815 - 6טן יוני, 1891) איז געווען קאנאדע'ס ערשטער פרעמיער מיניסטאר פון 1867 – 1873און 1878 – 1891. ער איז געווען פרעמיער מיניסטער פאר 19 יאר דער צווייטער לענגסטער פרעמיער פון קאנאנדע.
א סקאטישער אפשטאמיגער וועלכער איז געקומען קיין קאנאדע ביי די פינף יאר אלט. ער איז געווען אן אדוואקאט. זיין בילד געפינט זיך אויף די 10 דאלאר ביל.
געזעמלען־טעאריע אדער סכומען־טעאָריע () איז די טעאריע פון אָפּטיילן אין מאטעמאטיק איינגעזאמלטע צאלן פון פארשיידענע אביעקטן אין באזונדערע געזעמלען.
איינער פון די הויפט דערפינדער פון דער טעאריע איז געווען בערטראנד ראסל.
די טעאריע איז א וויכטיגטער יסוד פון מאטעמאטיק. אלע אביעקטן אין מאטעמאטיק ווערן אויסגעמאלט מיט געזעמלען.
קאלאנאסקאפיע איז א טעסט (אויספּרוּוו) וואס מען מאכט אויף די גראבע קישקע, דורך א פיברע אפטיק קאמערא, וואס ווערט אריינגעשטופט דורכן פי הטבעת.
עס איז אויסגעטראפן געווארן דורך הערמאן שטראוס, פון דער אידישער שפיטאל אין בערלין דייטשלאנד.
איר נוצן.
די טעסט מאכט מען געווענדליך צו דיאגנאזירן קענסער, קראון'ס דיזיז, קאליטיס.
עס איז רעקאמענדירט אז יעדער מענטש העכער די פופציגער זאל מאכן דער טעסט כדי צו פארמיידן קישקע קענסער.
קישקע קענסער קומט געווענדליך פון קליינע געוויקסן וואס ווערט אנגערופן פוליפ'ס וואס אויב מען נעמט עס נישט אוועק, ווערט פון דעם קענסער, און מיט א קאלאנאסקאפיע קען מען דאס דיאגנאזירן און אראפ נעמען.
זייטן אפעקט.
עס איז דא קליינער מעגלעכקייט פון %0.2 פאר ערנסטע קאמפליקאציע, די ערגסטע קאמפליקאציע איז א לאך אין די קישקע דורך די פייבער אפטיק אבער דאס פאסירט נאר אין 1 פון 2000, וואס דאן דארף מען עס גראד אפערירן.
ווירטועל קאלאנאסקאפיע
ראש־השנה איז א יידישער יום טוב אין דעם ערשטן טאָג פון דעם יידישן יאָר, אנהייב חודש תשרי, (און דער זיבטער חודש לויט דעם קאלענדער אין דער תורה וואס פאנגט אָן ציילן פון חודש ניסן). אין דער קריסטלעכע צייט-רעכנונג, פאלט אויס ראש השנה, אין סעפטעמבער אדער אָקטאָבער.
דער יום טוב איז צוויי טעג אין גולה, ווי אויך אין ארץ ישראל, אנדערש פון אנדערע ימים טובים (זעט ראש חודש).
ראש השנה איז דער אנפאנג פון די צען טעג עשרת ימי תשובה, וואס מיט דעם פאסט-טאג יום כיפור טוהען זיי זיך ענדיקן.
אויך ווערט די צייט גערופן ימים נוראים.
מנהגי החג.
ערב ראש השנה איז דער מנהג אז יעדער איינער איז "מתיר נדר" פאר דריי מענטשן.
צענזוס מיינט א ציילונג פון דער באפעלקערונג אין א לאנד. די פֿ״פֿ רעקאמענדירט פאר אלע לענדער צו מאכן א צענזוס יעדע 5 יאר. אין די פאראייניגטע שטאטן פון אמעריקע, מאכט דאס אמעריקאנע צענזוס ביורא א צענזוס נאר יעדע 10 יאר.
אין דעם חומש ספר במדבר ווערט דערמאנט צוויי מאל א צענזוס פונעם יידישן פאלק. די תורה זאגט (פרשת כי תשא) אז ווען מען ציילט די יידן נעמט מען פון יעדן איינעם א האלבן שקל, און מען ציילט די שקלים צו דערגיין די צאל פון דער באפעלקערונג.
ווירטועלע קאלאנאסקאפיע איז מעדעצינישע טעסט אויף דער גראבער קישקע אנדערש ווי א טראדיצינאלע קאלאנאסקאפיע וואס מען דער דאקטאר גייט אריין מיט א פייבער אפטיק קעמערע פון אונטען, איז א ווירטועלע קאלאנאסקאפיע א קעטסקען און מען בלאזט נאר אריין אביסל לופט פון אונטן, אויפצובלאזן די גראבע קישקע, אז מען זאל קענען מאכן א קלארע 3D קעטסקען פון דער גראבער קישקע.
"די מעלות פון די טעסט איבער די טראדיצינאלע קאלאנאסקאפיע"
די טעסט האט נאר א %00.2 טשאנס אויף קאמפליקאציע, אז די לופט וואס מען בלאזט אריין וועט צו שטארק אויפבלאזן די קושקע און מאכן א לאך, אדער דאס גאר א קליינער טשאנס וויבאלד מען דארף נאר אויפבלאזן אביסל.
דרך הלימוד הייסט א וועג א סדר וויאזוי מען זאל לערנען די תורה.
עס ווערט דערמאנט פארשידענע וועגן וויאזוי מען זאל לערנען און פארטשיין די תורה.
עס זענען דא וואס זענען באקאנט אין גאנץ ש"ס אבער נאר די ווערטער נישט די טיעפקייט, אין גמרא ווערן זיי אנגערופן סיני, און אנדערע ספרים מיטן טיטול חמור נושא ספרים.
עס זענען דא וואס זענען שטארק אין פילפול, אין גמרא ווערן זיי אהנגערופן עוקר הרים.
עס זענען דא וואס לערנען זיין טיעף בעמקות, זיי לאזן זיך אריין אין די טיעפקייט פון א שטיקל גמרא און רירן זיך נישט דערפון ביז אלע דעטאלן קלאפן. ווי מען זעהט אין די ספרים פון מהר"ם שי"ף, מהרש"א.
אין דעם ענין פון טיעף איז אויך דא פארשידענארטיגע "פשטים" עס איז דא נוסח בריסק וואס שטאמט פון דעם גאון ר' חיים בריסקער, און עס איז דא נוסח אונגארין וואס שטאמט פון די אונגארישע גדולים ווי דער חת"ם סופר און זיינע תלמידים.
עס זענען דא וואס לערנען אויבערפעלכליך, זיין פארשטיין נישט קיין סך, נאר א ביסל, וואס אזוי האבן אסאך פשוט'ע עמך אידן געלערנט, און האבן אזוי דורך געלעבט זייער אלע לעבענס טעג.
יעדער דרך הלימוד קען מען ברענגן אונטערלאגע דאס הייסט ראיות פון ש"ס און פון ראשונים. עס איז דא גמרות וואס עס שטייט אז מען זאל אנדערש לערנען בעיון און עס איז דא גמרות וואס עס שטייט מען זאל לערנען קודם שנעל לגמור איניש והדר לסבור ואע"ג דלא ידע מאי קאמר (עבו"ז י"ט).
עס איז נישט קיין כלל אין דעם ענין פון דער "ריכטיגן דרך הלימוד", ווייל אסאך גדולי ישראל האבן געלרענט פארשידענארטיג, דא גדולים וואס האבן געלערנט טיעף, דא וואס האבן געלערנט שנעל, און דאך איז יעדער געוואסן א גרויסער מענטש ביי אידן.
דרך הלימוד פון ברסלבער ספרים.
אין ספר שיחות הר"ן סי' ע"ו ווערט געברענגט אז ר' נחמן פון ברסלב האט אסאך גערעדט מען זאל לערנן שנעל, מען זאל נישט מדקדק זיין אסאך, נאר לערענן שנעל, נישט טראכטן פון איין ענין אויפן צווייטן נאר קוקן צו מען פארטשייט דעם ענין אויפן פלאץ בשפטות, און אויב עס מאכט זיך מען פארשטייט נישט זאל מען לערנען ווייטער, און דערנאך וועט מען עס בעסער פארשטיין.
ער שרייבט דארט די ווערטער: ואמר שאין צריכין בלימוד רק האמירה לבד, לומר הדברים כסדר, וממילא יבין. אט דעם דרך הלימוד איז נישט בלויז אין דעם איינעם פלאץ אין שיחות הר"ן, עס ווערט איבעגעחזרט אין עטליכע פלעצער פון ברסלבער ספרים. זעה חיי מוהר"ן אינעם פרק שלא להתעקש על כל דבר, אויך ליקוטי מוהר"ן ח"א סי' י"א אז זוכה זיין צו לערנען תורה לעומקה איז דורך זאגן די דיבורים. אויך אין ליקו"מ ח"א סי ע"ד ברעגנט ער פון זוה"ק אית מאן דלעי באורייתא ומגמגם בה בגומגוא דלא ידע, עס איז דא איינער וואס פלאגט זיך אין תורה ער ווייסט אבער נישט וואס ער רעדט, דאך האט השי"ת דערפון הנאה.
אייגענעטליך איז דער דרך הלימוד נישט קיין "ברסלבער דרך הלימוד" ווייל אזוי ווי אלע סארט דרך הלימוד'ס געפונט מען אויך אזא סארט דרך הלימוד, אזוי ברענגט ר' חיים וויטאל אין ספר פרי עץ חיים שער הלימוד, אויך דער בעל התניא אין זיין ספר הלכות תלמיד ברענגט עס אראפ, און כאטש דער בעל התניא האט גאנץ א צווייטער דרך הלימוד, דערמאנט ער אז עס איז פארהאן אזא סארט דרך הלימוד.
אין ספר רחמי האב שטייט אז ער קען א פשוטע שוסטער וואס זאגט יעדן טאג א בלאט גמרא און ווייסט נישט וואס עס טוט זיך דארט, דאך האט ער א צורה כאחד מהגדולים אשר בארץ.
דער תשב"ץ שרייבט כל מה שאדם לומד בעולם הזה ונמנע ממנו להבין יזכרו אותו לעתיד, אלעס וואס א מענטש לערנט און קען נישט פארשטיין וועט ער עס פארשטיין אויף יענע וועלט.
אפילו מען פארשטייט יא האט אויך ר' נחמן געהאלטן אז מען זאל נישט מדקדק זיין נאר זיך געוויינען לערענן לערנען מסיים זיין מסכת הש"ס און סימנים אין שו"ע. דער צדיק ר' נחמן האט געזאגט (שיחות הר"ן סי' כ"ח) אז אזוי א שר און פריץ בארימט זיך איך בין שוין געווען אין ווארשא אין בין שוין געווען אין ווילנא, אזוי דארף זיך קענען א מענטש בארימען אויף דער אמת'ר וועלט איך בין שוין געווען אין דעם ראשון און דעם ספר, איך האב שוין געלערנט דעם ספר א. א. וו.
אמאל האט ר' נחמן אויסגערעענט וואס א מענטש דארף אלץ צו פארטיגן יעדעס יאהר, ש"ס מיטן רי"ף, רא"ש, ד' חלקי שולחן ערוך, אלע מדרשים, זוהר תיקונים, ספרי קבלה.
אזוי שטייט אויך באריכות אין הקדמה פון ספר ליקוטי הלכות אז מען זאל זיך נישט דערשרעקן ווען מען זעהן א גרויסער ש"ך און א גרויסער דרוש זאל מען נישט מיינען איך וועל עס קיינמאל נישט פארשטייען, ניין, מען זאל אנהייבן צו זאגן אביסל און נאך אביסעל און נאך אביסעל ביז מען וועט עס פארשטיין. אויף דעם האט ר' נחמן איינמאל געלערנט זיין תלמיד ר' נתן "אביסעל איז אויך גיט".
א נישט באארבעט פעלד אום סוכות שנת שמיטה תשס"ח
שמיטה גריפן שנת שבתון איז דער נאמען פונעם זיבעטן יאר, וואס די אידן זענען מחויב צו לאזן פריי די פעלדער אין ארץ ישראל. ס'איז אויך דא נאך צוויי מצוות מיט א שייכות צום שמיטה יאר, דהיינו שמיטת כספים און הקהל.
די מסכתא וואס באהאנדלט די דינים פון שמיטה איז מסכת שביעית אין משניות און תלמוד ירושלמי. דער רמב"ם ברענגט די הלכות פון שמיטה אין ספר זרעים, אין דער ערשטער העלפט פון הלכות שמיטה ויובל.
ווען געפאלט שמיטה?
עס איז דא אן אינטרעסאנטער חשבון אז אלע שמיטה יארן (לויטן חשבון פונעם רמב"ם) קען מען צוטיילן אין 7 און עס בלייבט גארנישט איבער, צום ביישפיל דאס (היינטיגע) יאר 5782 איז א שמיטה יאר אז מען צוטיילט עס אויף 7 קומט אויס פונקט 826.
עבודת קרקע.
אין שמיטה זענען אסור צו טאן אלערליי ארבעט מיט פעלדער, אנפלאנצן, אקערן, זייען, שניידן און נאך.
הפקר.
די אלע פירות וואס וואקסן שמיטה זענען הפקר פאר יעדן איינעם, היינטיגע צייטן ווען רוב אידן וואוינען אין גרויסע שטעט האט מען אייגעפירט אן אוצר בית דין, וואס נעמען אלע פירות און זיי פארטיילן דאס גלייך פאר ווער עס וויל, מען רעכנט די הוצאות פון ברענגען די פירות אזוי ווי מאשינען און ארבעטערס.
אויך ביים יום טוב סוכות באניצט מען זיך מיט אתרוגים פונעם אוצר בית דין, וועלכע פארקויפן פארמאכטע באקסעס פאר א באשטימטע פרייז, און מען קען זיך נישט קלויבן.
אמאליגע צייטן.
אין צייט ביז צום חורבן פון צווייטן בית המקדש האט מען מען געהאלטן זיבן מאל שמיטה, דערנאך איז געקומען איין יאר יובל, און דער חשבון האט זיך נאכאמאל אנגעהויבן, פון ווען דער בית המקדש איז חרוב געווען ציילט מען נאר שמיטה אין קיין יובל.
היינטיגע טעג.
היינטיגע צייטן איז דא א גרויסע אויפוואכונג ביי די אידישע פארמערס צו האלטן די מצוה פון שמיטה, און ספעציעל ווערט אנגעפירט א גרויסע אונטערנעמונג דורך הרב מנחם מענדלסאן, דער רב פון דעם יישוב קוממיות, וואס איס ממשיך די ארבעט וואס זיין פאטער, הר"ר בנימין מענדלסאן האט אנגעהויבן.
אין די תש"י יארן און די תש"כ יארן האבן בלויז 1000 דונאם (250 אקער לאנד) גערועט אום שמיטה. אין שמיטה יאר תשס"ז האבן שוין 220,000 דונאם גערועט, און קומענדיגן יאר תשס"ח ווערט ערווארטעט אז צווישן 3000 און 3500 פארמערס וועלן נישט ארבעטן אין שמיטה און 400,000 דונאם ערד וועט רוען. ושבתה הארץ שבת לה'.
באריום ענימע (קאנע) איז א מעדיצינישער טעסט, צו באקוקן די גראבע קישקע, מען נעמט אן איקסשטראל (רענטגן) פון דער גרויסער קישקע אין דער צייט וואס מען פילט זי אן מיט באריום.
דער טעסט.
דעם טעסט מאכט מען אין דעם ראדיאלאגיע אפטייל פון א שפיטאל אדער א קליניק.
זייטן עפעקט.
אזוי ווי אלע איקסשטראלן האט אויכט דער טעסט שעדליכע ראדיאציע, און א גאר קליינע מעגלעכקייט פון מאכן א לאך אין דער קישקע.
דזשארזש פאַטאַקי (געבוירן 24סטן יוני 1945) איז געווען דער 57סטער גאווערנאר פון ניו יארק, פאר 12 יאר, פון יאנואר 1995 ביז יאנואר 2007.
פאטאקי איז געווען א שטאַט סענעטאר אין א קליין שטעטל אין אפסטעיט ניו יארק פיקעסקיל, עס איז דאן געווען גאווערנער מאריא קאמא א דעמאקראט, ער איז פארעכנט פאר א ריז אין פאליטיק ספעציעל אין ניו יארקער פאליטיק, א קלוגער געריבענער מאן, א געשליפן צונגל, מיט לאנג יאריגע עקספערטיז, אבער נאך 12 יאר זיין גאווערנער זענען די איינוואוינער פון ניו יארק געווען מיד פון אים, דאס האט דערשפירט דער דעמאלטסדיגער איטאליענער ניו יארקער סענאטאר על דיאמאטא, און האט איינגעלאדענט פאטאקי ער זאל לויפן קעגן דעם געווארנער, דער געוועזענער בירגערמייסטער רודי זשוליאני האט זיך דעמאלטס איינגעקויפט אסאך שונאים, ווען צוליב זיין פלאן צו לויפן פאר סענאטאר האט ער זיך צעקריגט מיט על דימאטא און אזויווי דימאטא האט איז געווען דער וואס האט אינפילטרירט פאטאקי צו לויפן האט זשוליאני געשטיצט זיין קעגענער ענדרו קוואמא און אסאך רעפובליקאנער האבן אים דאס נאך נישט מוחל געווען ביז היינט, און עס איז גאר דא וואס טענה'ן אז צוליב דעם און ענליכע עגאיסטישע שריט פון דעם מאיאר האט ער פארלוירן צעביסלעך נאך און נאך שטיצע און ווען ער איז געלאפן פאר פרעזידענט האט ער למעשה כמעט גארנישט אנגעצויגן, כאטש ער איז געשטאנען זייער הויך אין די אנקעטעס, און עס איז דא נאך פארשידענע אורזאכן, אבער מען הענגט דאס נאך אלס עטוואס אן אין דעם פארראט, און וואונדער איבער וואונדער ער האט געוואנען שטארק?, מיט 4 פראצענט 52-48, א זאך וואס וויינג האבן געגלייבט, זינט דעמאלטס האט מען זיך איבערצייגט פאטאקי איז נישט אזא נאר ווי מען האט אים אראפגעמאלן, ער האט זיך גיט איינגעגלידערט אין זיין גאווארנער שטול, ער האט אויך געווינען דריי מאל די גאווערנער שאפט אין ניו יארק. אזוי ווייט אז מענטשן האבן געהאלטן ער זאל לויפן פאר פרעזידענט, אבער זינט ער איז געווארן אויס גאווארנער אין ניו יארק הערט מען שוין נישט קיין סאך פון אים.
פאקטיש קען מען נישט צושרייבן צופיל קרעדיט פאר אים מיט וואס ער צייכט זיך ספעציעל אויס, אבער וויבאלד ער האט געקעניגט ביי 9ֿ/11 און האט עס איבערגעלעבט, אויך האט זיך אין זיין צייט געהויבן די ניו יארקער עקאנאמיע, האט ער גוטע רעמארקס ביים המון עם.
פאטאקי
דזשאן קארזיין (געבוירן 1טן יאנואר 1947) איז דער יעצטיגער גאווערנאר פון ניו זשערסי.
קארזיין, א דעמאקראט, איז געווארן גאווערנאר אין 2005.
קארזיין
אַרכעאָלאָגיע איז אַ װיסנשאַפֿט װאָס באַהאַנדלט די אַנטװיקלונג פֿון דעם קולטור און נאטור.
פרומע זענע ןדערקעגן די ארכעאלאגן וואס גראבן אויף יידישע קברים ווייל דאס איז א בזיון פארן נפטר און א סתירה אין די אמונה פון השארת המת.
כארכע לוויס בארכעס (1899 - 1986) איז געווען אן ארגענטינער שרייבער אויף שפאניש, בארימט איבערהויפט וועגן זיין קורצע דערציילונגען. אויך איז ער געווען א דיכטער.
אין 1955 האט מען אים באשטימט פראפעסאר פון ענגלישער ליטעראטור אינעם אוניווערסיטעט פון בוענאס איירעס.
בלום (אדער בלומען) איז (אדער זענען) דער רעפראדוקציע גליד און סטרוקטור פון די ביימער און געוויקסן וואס זענען אויסגעשטעלט אז זייערע פרוכט אדער אנדערע זאכן וואס זיי האבן אין זיך קערנדלעך צו ווידער רעפראדוצירן.
נאך די פערטילאזאציע טוען זיך פארציעס פון די בלום אנטוויקלען אין פרוכט אנטהאלטענדיג די קערנדליך אין זיך.
די אויפגאבע פון די בלומען איז צו באשאפען קערענדליך וואס ווערן אנגענומען דורך סעקסואלע רעפראדוקציע - דורך דער פאלינאציע.
ביי אויבערשטע געוויקסן, איז דער קערנדל דער קומענדיגער דור פון די געוויקס, און דער עיקר מיטל צו פארשפרייטן איר מין אויף דער וועלט.
דער בלום ציעט צו זיך בעלי חיים פאר פאלינאציע דורך נעקטאר צורה, פארב אדער שמעק.
דער שמעק פון די בלומען איז בדרך כלל זייער געשמאק און ציעדיג, אבער עס איז אויך דא גאר שרעקליכע שטונקס וואס זייער גערוך פארטרייבט דעם מענשט אבער ציעט צו זיך געוויסע פליגן אדער ענדליכע אינסעקטן.
אחוץ זייער רעפראדוקציע פליכט און אויפגאבע איז בלומען באנוצט און באטראכט פון מענשטן אלס א שיינקייט סימבאל וואס מען לייגט אראפ צו באצירן און באשיינען חתונות לוויות און אזוי ווייטער אנדערע צערמאניאלע כבוד און ליבע ארויסווייזונגען.
פליגן זענען זיך מזדווג אינמיטן די לופט בשעתן פליען.
נייע בלעטער רעפראדוצרין זיך פון די אלטע.
רעפראדוקציע איז דער ביאלאגישער פראצעס וויאזוי נייע אינדיווידואלע ארגאניזמען ווערן פראדוצירט.
קיינער לעבט נישט פאר אייביג און די רעפראדוקציע איז דער מיטל און תכלית וואס איעדע לעבן שטרעבט צו פארזעצן דורות פון קינדער און אייניקלעך נאך זיך דורך רעפראדוקציע.
רעפראדוקציע איז דער פונדאמענט פון באוויסטער לעבן; איעדע אינדיווידואלער ארגאניזם עקזיסטירט נאר צוליב דעם רעזולטאט פון רעפראדוקציע.
די באוואוסטע מעטאדען פון רעפראדוקציע איז ברייט אריינגעלייגט אין גרופעס פון צוויי סארטן: סעקסואלע און נישט סעקסואלע.
אין נישט סעקסואלער רעפראדוקציע, קען א אינדיווידואל רעפראדוצירן אן קיין שום קשר מיט אן אנדער אינדיווידואל פון זיין\איר זגאל. די צעטיילונג פון א באקאטעריעלער צעל אריין צו צוויי טאכטער צעלן איז א ביישפיל פון נישט קיין סעקסועלע רעפראדוקציע. דאס ווערט גערופן עיסעקסואל. דאס איז אבער לאו דוקא נישט לימיטירט צו א איינצעלער סעל ארגאניזם. רוב פלאנצונגן האבן די מעגליכקייט צו רעפרודיצירן דורך אוסעקסואל, ד.ה. נישט דורך האבן סעקס מיט אן אנדער אינדיווידואל.
סעקסואלע רעפראדוקציע פארלאנגט זיך אבער יא די אריינמישונג פון צוויי אינדיוואודואלן, טיפיש איז דאס איטליכע פון יעדער סעקס א זכר מיט א נקיבה, נארמאלע מענטשליכע רעפראדוקציע איז א ביישפיל פון סעקסואלע ריפרודוקציע וואס עס פארלאנגט זיך א טאטע מיט א מאמע זאלן זיך אריינמישן כדי צו געבוירן א קינד.
דאס איז א מצוה פון דער תורה פאר מענטשן, איר חשיבות איז גאר גרויס, און עס איז די ערשטע אויסגערעכענטע מצוה פון אלע תרי"ג מצוות פריה ורביה.
טאני סנאו (געבוירן זשון 1 1955) ער איז דער ווייסער הויז אפיציעלער ספאוקסמאן פארן בוש אדמיניסטראציע פון איצטיגער פרעזידענט דזשארדזש דאבעליו בוש.
ער איז געווען א גרויסער קאנסערוועטיווער שריפטשטעלער און קאלומניסט וואס זיינע ווערק זענען געלאפן טעגליך און הונדערטע צייטונגן דורכאויס אמעריקע פון זיין סינדיקירטער קאלום.
ער האט אויך געהאט א ספעציעלער פאקס ניוז נאכטליכע טעלעוויזיע שוי פאר זיך.
ער איז געווען דער דרשה שרייבער פונעם פאטער דער געוועזענער פרעזידענט זשארדזש הערבערט בוש.
ער פלעגט אסאך אריינזיצן פאר ראש לימבאו ווען לימבאו איז געגאנגן וואקאציעס.
דערנאך האט ער געהאט זיין אייגן סינדיקירטער ראדיאו שוי.
ער ליידט איצט פון קענסער.
ביג עדי ביי די ארבייט...
עד שולץ (געבוירן יאנואר 25 1954) איז דער ראדיא האסט פון די "עד שולץ שוי" אן אמעריקאנער נאציאנאלער ראדיא שוי.
די ראדיא שוי.
עס איז לויט די רעדן מאגאזין דער פיפטער ראדיא טאלק שוי האוסט וואס מען הערט אויס איבער אמעריקע.
ער איז דער גרעסטער ליבעראלער טאלק שוי האוסט מיט פינעף מיליאן אויסהערער א וואך.
ער רופט זיך "די ביג עדי", איבער זיין גרויסער געבויטער פארעם פון קערפער.
ראדיא קאריערע.
ער ווערט פארעכענט פאר עיר אמעריקע ראדיאו פאר א קאנסערוועטיווער און פאלטשער ליבעראל, זיי צייגן אן אז ער איז אנטי אבארשען און אנטי געי מערידזש, אבער ער פון די אנדערע זייט צייגט אן אז רוב אמעריקע זענען די ליבעראלן ווי אים און די עיר אמעריקע חברה פארטרטען בלויז די גאר עקסטערמע ליבעראלע פליגל וואס וועט קיין געלט קיינמאל נישט מאכן דעריבער זענען זיי געווען באנקראט.
ער איז אמאל געווען א פארטייאישער רעפאבליקאנער און אפילו געוואלט לויפן פאר קאנגרעס, אבער אין יאר 2000 האט ער זיך געטוישט און געווארן א ליבעראלער דעמאקראטישער פארטיי נויגיגער פאליטיקער.
ר' שמעון איז געווען א תלמיד פון ר' נחמן פון ברעסלב, צווישן ברסלעבער חסידים ווערט ער פארעכענט אלס א תלמיד מיט א ה"א הידיעה.
ער האט אסאך משמש געווען זיין רבי'ן ר' נחמן.
ווען ר' נחמן איז אלט געווען דרייצן יאר, יענע צייט איז אויך געווען זיין חתונה, האט ער אנגעטראפן ר' שמעון, ר' נחמן האט נישט געוואלט גראד רעדן צו אים פון עבודת ה', ער האט אים קודם געוואלט אויספרויבירן צו ער מיינט ערנסט דינען השי"ת אבער נישט, האט ער גערעדט צו אים פארשידענע שטותים, ר' שמעון האט גארנישט גענטפערט, האט אים ר' נחמן געפרעגט זאג די ביסט נישט קיין נארמאלער מענטש, ווילסט נישט זיין ווי יעדער ? זאגט אים ר' שמעון איך בין א תם איך זיך תמימות, האט אים ר' נחמן געזאגט סע האט א פנים אז מיר וועלן זיך קענען.
ר' נחמן האט דאן גערעדט אסאך מיט ר' שמעון פון וועגן וויאזוי צו דינען השי"ת, ער האט אים געזאגט אז ער האט פרויבריט צו רעדן מיט אסאך פון די יונגע בחורים, זיי זענען זייער ווייט פון השי"ת, אסאך בחורים זענען בעלי עבירות און טועהן שלעכטץ. ר' נחמן האט אים געזאגט קום מיין חבר לאמיר זיך אפשיידן פון אלעם פון דער וועלט, לאמיר פארשטיין אז עס איז קיין שום תכלית נישט דא אויף דער וועלט נאר עבודת השי"ת, און נאר אזוינע ווערטער, ער האט אים געזאגט איך וויל זיך אפשיידן אינגאנצען פון דער וועלט.
ר' שמעון איז זינט דאן זייער צוגעבינדן געווארן צו זיין רבין, ער האט געזאגט פאר ר' נחמן, איך קען אזוינע עבודת ווי אייך נישט באווייזן, אבער איהר וועט זיכער זוכה זיין צו זיין א גרויסער צדיק, איך וויל זיין אייער משמש, איך וויל אייך באדינען. שפעטער איז טאקע אזוי געווארן.
אין יאר ה'תקנ"ח האט ר' נחמן געזאגט פאר זיין תלמיד ר' שמעון הער צו איך האב א נסיעה פאר מיר, איך ווייס נישט ווי איך וועל פאהרן, ר' שמעון האט דערפון פארשטאנען אז זיי רבי וויל ער זאל מיט גיין מיט אים, איז ער געגאנגען שנעל און געדונגען פערד און וואגן, צוגעגרייט גענוג צו עסן און אלעס געמאכט גרייט פאר די נסיעה, דער רבי האט אים געזאגט עס קען נעמען די נסיעה א וואך, צוויי וואכן, א חודש, א פערטעל יאר א האלב יאר, א גאנצע יאר, האט ר' שמעון געזאגט איך בין אויף אלעם מסכים, זיי האבן זיך געלאזט אין וועג אריין, זיי זענען אנגעקומען צו א שטעטל וואלחיוויץ, דארט מען צוגענומען נאך איינעם, זיי אלע זענען געפארן ביז מען איז געקומען צום שטאט מעזבוז. נאנט צו דער שטאט איז ר' שמעון געווערן זייער פארשלאפט, ער האט נישט געקעונט מיט פארן מיט ר' נחמן מען האט אים געמוזט איבערלאזן, אבער ר' נחמן האט געוואלט ווייטער פארן, ר' שמעון האט זייער געוויינט און האט געפרעגט דעם רבין ווען וועט איהר צוריק קומען עס קען דאך נעמען זייער לאנג די נסיעה, האט אים דער רבי געזאגט ניין אצינד ווייס איך שוין, עס וועט נעמען אכט אדער צען טעג איך פאר קיין קאמעניץ און איך קום צוריק, ר' שמעון האט געזאגט ער לאזט נישט אפ דעם רבין ביז דער רבי זאגט אים צו אז ווען ער קומט צוריק וועט ער זיין געזונט, און דער רבי האט אים טאקע צוגעזאגט, און ער איז געווארן געזינט.
קיין פעטערבורג.
אזוי ווי ר' שמעון איז געווען א שמש ביי זיין רבי ר' נחמן האט אים אמאל ר' נחמן געשיקט ער זאל צוזאמענעמען געלד פון מעדווידיווקא, אבער ר' שמעון האט נישט אכט געגעבן אויף די געלד און די געלד איז פארשוואונדען, דער רבי האט זיך געבייזערט אויף אים און אים געזאגט "צוליב דעם קומט דיר צו פאר שיקען", אזוי איז טאקע געשען צוליב א סיבה האט ר' שמעון געדארפט אוועק פארהן קיין פעטערבורג, דאס איז דאן געווען א פלאץ וואס איז ווייט פון דעם ישוב פון אידן, עס האבן דארט געוואונט זייער ווייניג אידן, און ער איז דארט פארבליבן דריי און א האלב יאר.
התבודדות.
ר' שמעון איז געווען א גרויסע עהרליכער ברסלעבער חסיד, ער איז געווען באקאנט איבאראל מיט זיינע תפלות און התבודדות שעה'ן, ער פלעגט גיין אין וועלדער און פעלדער און אסאך בעטען פון השי"ת.
ר' נחמן האט אמאל אויף אים געזאגט: ער האט שוין צובראכן פון זיך את שלעכטע מדות אינגאנצען.
א שמש אויף דער וועלט און אויף יענער וועלט.
ר' שמעון האט זוכה געווען אסאך באדינען זיין רבי'ן.
אין די ערשטע צייטן פון זיי רבי ווען ר' נחמן האט נאך געוואנט אין אויסיאטין ביי זיין שווער פלעגט אים שוין ר' שמעון באדינען, עס ווערט פארציילט אז איינמאל האט ר' נחמן געפאסט א גאנצע וואך, אינמיטן וואך איז אנגעקומען זיין תלמיד ר' שמעון עס איז געווען מיטוואך, ר' שמעון האט געזעהן אז ר' נחמן איז מסוכן עס איז געגאנגען בלוט פון זיינע נאז און זיינע אויגן און פון זיין מויל, האט ער גאמאכט א גרויס געשריי, און געזאגט פאר זיין רבין ר' נחמן אויב איהר גייט נישט שוין עסן וועלן איהר אויסזאגן פאר יעדן אז איהר פאסט, האט אים ר' נחמן געזאגט, שרעק זיך נישט אזוי איז דער סדר, קודם איז שווער נאכדעם ווערט עס גרינגער, עס זעהן מארגן וועט בעסער ווערן, ר' שמעון האט נישט געהאט קיין בריכה ער האט געמוזט שווייגן ווייל ער האט צוגעזאגט פאר ר' נחמן ער וועט פאר קיינעם נישט דערציילן.
אדל (ה'תקמ"ז - ה'תרי"ד) איז געווען די עלטסטע טאכטער פון ר' נחמן מברסלב.
אדל איז געבוירן געווארן ה'תקמ"ז צו איר פאטער רבי נחמן פון ברסלב.
זי האט געהייראט רבי יוסף יוסקא א זון פון רבי אברהם דוב בער אויערבאך פון כמעלניק, או איידעם פון רבי יעקב יוסף פון פולנאה. זי האט געהאט א זון מיט א טאכטער. ר' אברהם דוב איז געווען א תלמיד פון דעם גרויסן מגיד פון מעזריטש.
אדל איז געווארן א כלה אין יאר ה'תקנ"ט, אין דעם יאר וואס ר' נחמן איז צוריק געקומען פון זיין נסיעה קיין ארץ ישראל. די חתונה איז פארגעקומען אין דער שטאט פונעם חתן אין כמעלניק, ר' נחמן איז אהין געפארן מיט זיין הויזגעזונד. אויך די מוטער פון ר' נחמן פייגא איז געקומען צו פארן צו דער חתונה, עס ווערט פארציילט אז זי האט געזאגט אז זי האט זוכה געווען צו זען דעם זיידע פון דער כלה, דעם בעל שם טוב, ביי דער חופה פון איר אייניקל אדל.
זי איז נפטר געווארן אין ה'תרי"ד.
לאָגיק איז די וויסנשאפט פון פארשטאנד און באווייזן. עס איז אן אפטייל פון פסיכאלאגיע און מאטעמאטיק. דורך א לאגישע טעאריע קען מען אנטשיידן צי עטוואס איז אמת אדער פאלש. די יסודות פון לאגיק האט אוועקגעשטעלט דער לאגישער אריסטא.
דער באוווסטער ביישפיל פון אריסטא צו מסביר זיין וואס איז לאגיק, איז ווי פאלגנדיק: אויב מיר ווייסן אז א מענטש איז שטערבלעך, און מיר ווייסן אז אריסטא איז א מענטש, מוז דאך זיין אז אריסטא איז שטערבלעך.
לאגיק שרייבט מען מיט באשטימטע סימבאלן. formula_1 באדייט "און". formula_1 באדייט "אדער". formula_1 באדייט "אויב...דען". formula_1 און formula_1 באדייטן "נישט".
לאגיק אין א קאמפיוטער הייסט אלגאריטם ווייל א קאמפיוטער פראגראם איז געבויעט אויף אן אויפן וואס גיט דעם קאמפיוטער אונטעריכטן וואס צו פראצעסן.
אין אנהייב איז לאגיק געווען בלויז אין די פילאסאפישע קלאסיפיקאציע, אבער במשך די לעצטע הונדערטע יארן האט מען עס צוגעלייגט אויך אין די מאטעמאטישע קלאסיפיקאציע, וואס מען רופט 'מאטעמאטיק לאגיק.
דער סדר עולם רבא איז מיוחס צו רבי שמעון בן חלפתא פון די ערשטע תנאים.
עס איז דער ערשטער מדרש וואס אידן האבן, ער אנטהאלט בעיקר דאטום'ס וואו די מעשיות שטייט אין די תורה פון ווען אדם הראשון איז געבוירן, ביז נאכן חורבן בית שני, דער עיקר אבער פארציילט ער ביז צום חורבן בית ראשון.
עס איז געבויט אויף די פסוקי תנ"ך אבער איבראל לייגט ער צו דעם פונקטליכן דאטום, רש"י ברעגנט זייער פיל דערפון. צווישן די דאטומ'ם שטייט אויך גאר שיינע מדרשים און דרשות אויף פסוקים, מוסר רייד און הלכות דרך ארץ.
עס איז גאנצע פרקים און דאטום'ם וואס אנדערע מדרשים האבן גענומען אות באות פונעם סדר עולם רבא ווי אין מדרש רבה.
עס איז דא פירושים דערויף, הגהות פון יעב"ץ, הגהות הגר"א, משה יאיר וויינטשטאק.
סדר עולם זוטא איז מיוחס צו ר' יוסף טוב עלם, (יוֹסֵף (ב"ר שמואל) טוּב עֶלֶם) פון די גאונים.
עס איז ענדלעך צום סדר עולם רבא, אבער מער בקיצור, אויך שרייבט ער מער פון ערשטן חורבן בית המקדש ביז נאכן צווייטן חורבן בית המקדש, ער דערציילט מער פון די טעג פון תנאים און אמוראים. אבער עס האט כעמט נישט קיין מוסר רייד און דרושים ווי דער סדר עולם רבא האט. עס איז בדרך כלל בלויז דאטעס.
אבא גריון איז א מדרש אויף מגילות אסתר
דאס האט געדרוקט דער משכיל שלמה באבער
עס אנטהאלט דריי מדרשים, אסאך דערפון איז געדרוקט אין ילקוט שמעוני אויף מגילת אסתר, אבער מען קען טרעפן דערין עטליכע נייע זאכן.
א רענטגען פון א קאפ
רענטגען שטראלן זענען א פארמאט פון עלעקטראמאגנעטישע שטראלונג, עס ווערט בעיקר באנוצט פאר ראדיאגראפיע טעסטן.
די כוואליע־לענג פון רענטגען שטראלן קענען זיין פון 0.01 ביז 10 נאנאמעטער. דאס מיינט א פרעקווענץ צווישן 30 פעטאהערץ ביז 30 עקסאהערץ (3×1016 Hz ביז 3×1019 Hz) און ענערגיעס צווישן 100 eV און 100 keV.
רענטגען שטראלן קענען אדורכגיין א סך סאלידע מאטריאלן. צוליב דעם מאכט מען בילדער מיט רענטגען שטראלן פאר מעדיצינישע צוועקן, צו זען ביינער און אנדערע זאכן אינעם קערפער.
די גאווערנאר מעלקאלם ווילסאן טאפען זי בריק אדער טאפען זי בריק ווי אזוי עס ווערט אנגערופן בקיצור. איז א בריק אין ניו יארק העכער דעם האדסאן טייך.
דער בריק איז צווישען נייעק ראקלענד קאונטי און טעריטאון וועסטשעסטער קאונטי.
לאנגווייליגקייט איז א קאנדיציע כאראקטעריזירט ביי די פערסעפציע פון איינעם'ס ענווייערמענט ווי נישט אינטערסאנטליך, שווער אדער ליידיג און אז עס פעילט סטימולאציע.
דאס קען זיין אלס רעזולטאט פון לוקסוס און א חסרון פון עסטאטישע אינטערעסען.
ארבייטען פלאג, אדער אפילו קונסט זעלבסט קען זיין דער סאביעקט צו קריטיק אז עס אנטהאלט לאנגווייליגקייט.
עס איז פארהאן אן אומטיילבארע בירושה'דיגע נעגעטיווער געפיל פון דרוקעניש אין לאנגווייליגקייט; מענשטן וועלן טאן אסאך אפמיטשענישען דאס צו פארמיידען אדער דאס צו היילן, אבער אין פארשידענע סירקומסאטאנסעס איז דאס אקצעפטירט אלס יסורים וואס מען מוז דורכגיין.
אלגעמיינע פאסיווע וועגן וויאזוי פטור צו ווערן פון לאנגוואליגקייט איז פשוט זיך צו לייגן שלאפן, אדער צו טראכטן שאפעןדיגע מחשבות.
טיפישע אקטיווע עצות באשטייט פון אינטערנאציאנאלע אקטיוויטעטן פון עפעס א סארט, אפט עפעס ניי, צוליב דעם וואס באקאנטשאפט און נאכאנאנדיגקייט פון א זאך ברענגט צו ווערן לאנגווייליג דערפון.
ען קאלטאר (געבוירן דעסעמבער 8 1961) איז אן אמעריקאנער קאנסערוועטיווער קאלומניסט און פאליטישער קאמענטאטור, און בעסטע סעלינג אויטאר. זי טרעט אפט אויף אויף טעלעוויזיע, ראידאו און ביי פאבליק פריוואטע אדער פארטייאישע אוועטען צו ארומרעדן איבער די אקטעועלע געשענישן.
זי איז באוויסט פאר איר גאר שטארקע דעמעגאגישע און קאנפראנטאנציעלע סטייל, זי איז געווארן באטיטול'ט דורך די אבזערווער אלס "דער רעפאבליקאנער מייקל מאור" און די "ראש לימבאו אין א מיני סקוירט". זי האט זיך אויסגעמאלט ווי א "פאלעמיקער" וואס גלייכט "אויפצוהייטערן די טאפ" ד.ה. אויפצודרייען א קאשע און זי זאגט נישט קיינמאל אז זי איז א באלאנצירטער אדער אומ-פארטייאישער קאמענטורער.
זי האט שוין ארויסגעגעבן פינעף ביכער און אלע אן קיין אויסנאם זענען געווען חדשים לאנג אויפן ניו יארק טיימס בעסט סעלער ליסטע.
לייאנעל איז א נאמען פון א ראדיאו פערזענליכקייט אין אמעריקע.
ער איז געווען אין טאמפא דערנאך אין ניו יארק צופרי אויף דאבעליו.עי.בי.סי. און דערנאך קיין דאבליו.אוי.אר. ביידערנאכט, דערנאך ווי ער איז איצט צוריק אינדערפרי אויף עיר אמעריקע ראדיאו.
ער איז אייביג געווען א מיטלמעסיגער מער קאנסערוואטיוו אבער איז היינט צוטאגס א ליבעראל, ער האלט זיך פאר א ליבערטעריען
זיין קאריערע האט זיך אנגעהויבן אלס כראנישער אריינרופען כסדר צו אלע פארשידענארטיקע טאלק ראדיאו סטאנציעס און זיין שטימע האט פארוויילט די צוהערער מער ווי די האוסטס און מען האט אים צוכאפט אלס רעגלמעסיגער רעדנער.
לאנג איילענד סיטי אסאך מאל אויך אויסגעלייגט על.איי.סי. ווי אויף פאסט, איז דער מערסטער מערבדיגער געגנט פון דער בארא קווינס אין ניו יארק סיטי. עס גרענעצט זיך צפון זייט און מערב זייט מיטן איסט טייך; אויף מזרח מיט האזען סטריט, 49 סטריט, און די ניו קאלווערי בית החיים, און אויף דרום זייט איז די ניוטאן קריק וואס צעטיילט עס אפ פון ברוקלין ווא איז דער דערנעבנדיגער גרינפאונט געגענט וואס איז נעבן וויליאמסבורג.
עס איז דער גרעסטער שטח געגענט אין קווינס און דינט אלס איר אינדוסטריעלער הויפט צענטער.
עס איז אויך באקאנט מיט אירע לענדמארקס, ווי דער לעגענדארער סיטי קארפ בלידינג און די קווינסבארא בריק מיטן מידטאון טאנעל וואס לויפן פון און צו קיין מאנהאטען, עס איז אויך רייך מיט די מאנהעטן סקייליין וואס זעהט זיך אן פון אירע גאסן ווייל עס געפינט זיך ביים ברעג ים פון איסט טייך.
עס גרענעצט זיך מיט אסטאריע.
ציגארעט אדער פאַפיראָס איז א פראדוקט וואס ווערט גערייכערט און אויפגענוצט דורך רייכערן און פאבריצירט פון אויסגעארבעטע און געשניטענע טאבאקא בלעטער, וואס זענען קאמביאנירט מיט אנדערע אדיקטיווע סובסטאנצן, דאן איז דאס צאמגעדרייט און אנגעשטאפט אריין אין א פאפירן בינטל צילינדער (געווענליך ווינציגער ווי 120 מילימעטער אין לענג און 10 ממ אין דיאמעטער).
דער פאַפיראָס ווערט אונטערגעצינדן פון איין עק און אזוי ארום ווערט דאס ערמעגליכט צו ברענען פאר דער ציל פון אריינציען און אריינאטעמען זיין רויעך פון דער אנדערער זייט פאַפיראָס וואס ליגט געווענליך אין מויל (דורך א פילטער), טייל לייגן דאס אויך אין מויל דורך א פאַפיראס האלטער (ווי למשל פסח וועגן חשש חמץ פונעם ספאנדזש וואס דינט אלס פילטערס).
רוב מאל ווען דער אלגעמיינער עולם רעדט פון ציגארעטל רייכערן איז דאס טאקע מייסטענס פשוט'ע טאבאק. אבער פיל מאל בעיקר די איגענטליכע ווען זיי רייכערן קען דאס אנטהאלטן אנדערע געוויקסן ווי קאנאביס.
און די פירמעס האבן ערצייגט א לייכטערע ווערסיע וואס זיי פלעגן רופן "לייטס" און "אלטרע לייטס", דאס מיינט אז עס איז מכלומר'שט לייכטער און געזונטער ווי די "דאַרק" און מידיום". דער אמת איז אבער אז ס'איז בכלל נישט געזונטער ווייל זיי מאכן עס לייכטער דורך כעמיקאלן, דעריבער איז עס נאר שעדליכער. אבער לעצטענס איז ארויסגעקומען א געזעץ אז מען מעג שוין נישט שרייבן מער "לייטס", נאר אנשטאט דעם שרייבן זיי "גאלד" און "זילבער".
פאפיראסן זענען אויפגעוויזן לויט אלע דאקטוירים אלס זייער אדיקטיוו, ווי אויך דער גורם צו פארשידענע סארטן קענסער, הארץ פראבלעמן, אטעמען קראנקייטן, צירקולאציע קראנקייטן, און געבורט אפעקטירונגען.
א פאפיראס איז אנדערשט ווי א ציגאר מיט דעם וואס עס איז פשוט קלענער,און ווי אויך מיט דעם וואס עס האט געווענליך פראצעסירטע בלעטער. ווידעראום ציגארן זענען טיפיש צאמגעשטעלט פון גאנצעטע טאבאקא בלעטער.
עטליכע פוסקים היינט האלטן אז ס'איז אסור צו רייכערן.
וואלטער ברוס וויליס (ענגליש: "Walter Bruce Willis"), געבוירן דעם 19טן מערץ 1955, איז אן אמעריקאנער אקטיאר און זינגער.
ער איז געווארן באקאנט אין די סוף 1980ער יארן און האט זינט דאן אנגעהאלטן א קאריערע אין סיי אלס א האליוואוד פירענדער פערזענליכקייט און סיי אלס א סופארטינג אקטיאר.
באזונדער איז ער באקאנט אלס זיין כאראקטער וואס ער שפילט אין די דיי הארד דראמא און עקשאן סעריע פילמען אלס זיין ראלע אין א גיבור און תמימות'דיגער אבער פיל מיט סענס אפ הומערדיגער העלדישיר קעמפער מיטן נאמען זשאן מקלעין.
וויליס האט חתונה געהאט מיט דער אקטריסע דעמי מור און זיי האבן געהאט דריי מיידלעך צוזאמען ביז זיי האבן זיך גע'גט אין 2000 נאך דרייצן יאר וואויננדיג צוזאמען. ער איז אבער פארבליבן נאנטע חבר צו איר און ביז זי האט נישט ווידער חתונה געהאט מיט אן אנדערן האט יעדער גאהאלטן אז זיי גייען נאך ווידער צוריק חתונה האבן דערווייל אבער זענען זיי בלויז גוטע פריינט וואס גייען איבעראל צוזאמען כאטשיג זי האט שוין א צווייטן מאן.
ער איז פון די איינציגסטע גרויסע אקטיארן וואס זענען פובליקלי ארויסגעקומען צו שטיצן בושס איראק מלחמה אין פארשידענע אינטערוויאוס אויך איז ער שטארק פרא מדינת ישראל קעגן די אראבער א זאך וואס איז זעלטן ביי די ליבעראלע האליוואוד קרייזן. ער איז אויך לטובת באמבאדירן די מעקסיקא טאבאקא פעלדער צו לימיטירן די דראגס וואס מ'שווערצט פון דארטן קיין אמעריקע צו קארופטירן די איגענט.
זיינע פילמען שארן ביליאנען, זייענדיג דער זעקסטער מערסט געלט געמאכטער שטערן אין האליוואד.
על גאָר (געבוירן 31סטן מערץ, 1948 אין וואשינגטאן די.סי.) איז אן אמעריקאנער פאליטיקער, ביזנעסמאן, און ענווייערמענטאליסט.
ער האט דריי טעכטער און איין זון.
גאר האט געדינט אין רעפרעזאנטיוון הויז (1977 - 85) און דערנאך אין סענאט (1985-93) פארטרעטנדיג טענעסי. פון 1993 ביז 2001, איז ער געווען די 45סטער וויצע פרעזידענט פון די פאראייניגטע שטאטן פון אמעריקע, אונטער ביל קלינטאן וואס איז דאן געווען דער פרעזידענט.
גאר איז געווען דער דעמאקראטישער פארטיי'ס נאמינאציע פון פרעזידענט אין די 2000 וואלן, וואס איז געווען איינער פון דאס מערסטע קאנטראווערסיאלע געשיכטעס אין אמעריקאנער היסטאריע.
נאך א רייע וואלן פראבלמען און געריכטליכע פראדעצורן פון דעם שטאַט פלארידע, האט דער העכסטער סופרים קארט געאורטיילט אפצושטעלן די ווידערציילונגן געבנדיג פאר דזשארדזש דאבעליו בוש די עלעקטאראלע קאלעדזש געווינס און קאנסעקווענטלי דאס פרעזידענטשאפט.
ער איז זייער דערביטערט טענהדיג אז ער האט געווינען די פרעזידענטשאפט נאר די געריכט וואס איז געווען מער פרא קאנסערוועטיוו האט נישט געלאזט געהעריג אפציילן די שטימען, אבער ער האט זיך גענומען צו ביזנעס ווערענדיג א גרעסערע מיליאנער פון וואס ער איז געבוירן, ער פירט היינט אן מיט א טעלעוויזיע טשאנאל און אויך אן אינוועסטמעט פירמע אויך איז ער פון די בארד פון עפל קאמפיוטער און אויך איז ער אן עצה געבער פאר גוגל און א פארזיצער פון די אלייענס פאר קלימאט קאנטראל, זייענדיג אן אקטיוויסט איבער דער טעמע פון גלאבאלע אנווארעמונג וואס ער פירט אן ראלי'ס ווי עס קומען זיך צוזאמען שווערע טויזנטער שטיצער פון דער אגענדע אויסצודרוקן זייער מיינונג אז די וועלט נעמט נישט גענוג ערנסט דעם געפאר און איין טאג וועט די גאנצע וועלט פארברענט ווערן צוליב די היץ וועט זיך אראפלאזן לויט זייער מיינונג, פארשטייט זיך אז נאר אויב מיר וועלן נישט דערטרונקען ווערן קודם צוליב די וואסער וואס עס ווערט געשאפן פון דער היץ וואס עס צעלאזט די אייז ארום און ארום די וועלט וואס לויט איהם ברענגט דאס ארויף דעם וואסער שטאפל העכער און העכער און וועט איין טאג אנקומען אזוי הויך ווי די העכסטע ערטער אויף דער יבשה.
ווען ער האט פארלוירן האבן א סאך דעמקראטן געזאגט אז די סיבה פארוואס ער האט פארלוירן איז ווייל אין לויף פונעם קאמפיין האט ער זיך דערווייטערט פון זיין באס, פונעם דעמקראטישן פרעזידענט ביל קלינטאן, קלינטאן איז באקאנט פאר א שטארקער קאמפיינער, ער ציהט צו זיך די מאסן ספעציעל האט ער א כח אויפצו וועקן דעם בעס די ליבעראלע, אבער גאר ער האט איהם נישט אויסגענוצט ווי עס דארף צו זיין. ווידער דער גאר קאמפיין האט געזאגט אז זיי האבן עס געטוען מיט א כוונה ווייל זיי האבן נישט געוואלט ליידן פון די פראבלעבן וואס איז נאכגעלאפן קלינטאן.
ער איז אין די לעצטע צייטן בעיקר באקאנט פון זיינע אקטיוויזם פארן סביבה און אויפוועקן דעם המון איבער דער סכנה פון גלאבאלע ווארעמונג אז דאס איז לויט אים א קריזיס. ער האט געשריבן א בוך און א דאקומענטערי וואס הייסט דער "אומבאקוועמער אמת" און נאך ביכער וואס זענען ווי פארגעטערט ביי די ליבעראלע קאלעדזש פראפעסארן און לינקע עלעמענטן פון לאנד.
ער זאגט אז ער וועט מער נישט לויפן פאר פרעזידענט.
ער האט פארלוירן די וואלן פון זיין היים שטאַט טענעסי צו בוש.
ער האט איז באקאנט פאר אויפגעבלאזנע אויפטוען, ווי-למשל ער האט זיך בארימט אז ער האט אויסגעטראפן דעם אינטערנעט, דאס איז וויבאלד ער האט געהאלפן מאכן די געזעץ אז די מיליטער זאל ארויסגעבען די אינטערנעט טעכנעלאגיע פארן די ציוועלע געזעלשאפט האט ער זיך פאלש בארימעט.
יאגארט איז א מילכיגער פראדוקט פראדוצירט פון באקטעריעלע יערן פון דעם מילך.
יערן פון די מילך צוקער, (לאקטאז) פראדוצירט מילכזייערס (ענגליש: "lactic acid", דייטש: "Milchsäure"), וואס טוט אקטיוויזירן אויף די מילך פראטין ארויסצוגעבן יאגארט זיין טעקסטור און כארעכטעריסטישער געפיל. מילכזייערס האט דעם כעמישן נאמען "2-הידראקסיפראפאנזייערס" (ענגליש: "2-hydroxypropanoic acid", דייטש: "2-hydroxypropansäure").￼
יאגארט קען אויך געמאכט ווערן פון סויע מילך.
סינדי שעהין (געבוירן 10טן יולי, 1957) איז אן אמעריקאנער אנטי-מלחמה אקטיוויסטקע וואס איר זון, קעסי איז געשטארבן אינדערמיט פון זיין דינסט אין דער איראק מלחמה אום 4טן אפריל, 2004, זייענדיג אין דער עלטער פון בלויז 24 יאר.
זי דאן געטס זי נישט אויף צו פראטעסטירן בושנס מלחמה בייטאג און ביינאכט, איבערהויפט האט זי זיך אויפגעהאלטן חדשים לאנג געוואונט געגעסן און געשלאפן אינדרויסן פון בושנס אפרוה הויז אין קראפארד, טעקסאס, וואו עס זאמלן זיך אן דארטן אירע סימפאטיקער און אויכט פראטעסטירער. זי האט א נאמען געגעבן אויף דעם פלאץ קעסי קעמפ נאך איר זון.
זי האט שוין אפיציעל זיך אפגעזאגט פון די שלום באוועגונג אין אמעריקע זאגענדיג אז די לינקע האבן איר אריינגעשטאכן פונקט אזויפיל מעסערס אין רוקן ווי די רעכטע.
דעם 8טן יולי האט זי געשטעלט אן אולטימאטום צו דער הויפט דעמאקראטישע קאנגרעס פרוי ספיקער נענסי פעלאסי אז אויב זי וועט נישט אריינטראגן אפיצעלע פאפירן צו אימפיטשען פרעזידענט בוש פאר זיינע פארברעכן אין אירע אויגן פון אויספאפן אמעריקע אריינצוגיין אין מלחמה מיט איראק דאן וועט זי לויפן פון סאן פראנסיסקא קעגן פעלאוסי איר אומציווארפן פון אמט.
מאראסט איז פליסיגע זאמד, שטויב, ערד און אנדערע סובסאטנצען אויסגעמישט מיט וואסער אדער ליים.
מאראסט, ווערט אנגעקוקט דורך מענשטן בטעות ווי שמוץ אבער דאס טוט דינען אלס א וויכטיגער ארטיקל פאר פילע לעבנס וויכטיגע אויפגאבעס.
עס טוט דינען ווי א קריטיש וויכטיגער ארטיקל פאר די פארשער און וויסנשאפטלער צו דערגיין די יארגאנג פון דער וועלט און אויך וואס איז מיט איר דורך זינט איר באשאפונג. שטיקער מאראסט וואס זענען פארטרונקעט געווארן טוען אנטהאלטן אין זיך גאר אסאך היסטאריע פון אירע געאלאגישע שיכטן און פאסיל רעקארדס.
מאראסט שטעלט צו וואונינג אין פארעם פון א הויז פאר פארשידענע מינע חיות, אריינגערעכענט פארשידענע ווערעם, פרעש, שלענג, א.א.וו. אנדערע חיות ווי חזירים און העלפאנדן, באדן זיך אין מאראסט כדי צו ווערן קיל און זיך אפהיטן פון די זון וואס שיינט אין זייערע הייסע קלימאטן.
אין דיר קאנסטרוקציע אינדוסטריע טוט דאס מיינען אויך נאסע פלעסטער, צעמענט אדער אנדערע ענדליכע סובסטאנצן, אמאל פלעגט מען בויען די הייזער מיט סתם מאראסט.
a> וואס מעסט די טעמפעראטור פון א שטוב אויף פֿארענהייט
פֿאַרענהייט איז א טעמפעראטור באשטאנדטייל מעסטונג ווערנדיג אנגערופן נאך איר דייטשער-נידערלאנדישער פיזיקער דניאל גבריאל פארענהייט (1686 - 1736) וואס האט דאס פארגעשלאגן אין יאר 1724.
דאס ווערט סימבאליזירט און געשריבן מיטן אות F.
די שיטה איז געבויט אויף דעם שמעלצונג פונקט פון אייניגע אויסמיש פון זאלץ מיט אייז און דער טעמפעראטור פון א געזונטן קערפער פון א מענטש.
אין אנפאנג האט ער באזירט זיין מעסטונג אויף א לייטער פון 12 אפטיילונגען אבער שפעטער האט ער צוטיילט יעדע אפטיילונג אויף 8 שטיקלעך, דערמיט שאפנדיג א לייטער פון 96 טרעפ.
נאך זיין שטארבן האט מען איבערגעמאכט די מעסטונג זעענדיג אז עס האלט נישט אויס.
אין דער וואג-מעסטונג וועג, איז דער פרירפונקט פון וואסער 32 גראד פארענהייט (געשריבן “ºF32”), און די קאכן פונקט איז 212 גראד, פלאצירענדיג די בוילינג און די פריזינג פונקטן פון וואס פונקטליך 180 דעגריס פינאדערגעשיידט.
אין די צעלזיוס וואג-מעסטונג וועג, די פרירפונקט און קאכפונקט פון וואסער זענען פונקטליך 100 גראַד פֿונאדערגעשיידט, דעריבער איז איין באשטאנדטייל פון דער סיסטעם, איין גראד פארענהייט, איז א ברוכטייל 5/9 פון א גראד צעלזיוס.
די שיטה ווערט היינט אממייסטענס באנוצט אין אמעריקע.
קאסאם ראקעטע אויכט קאסאם איז א פשוטער היים געמאכטער אייזן'ער ראקעט אנגעפילט מיט אויפרייס שטאף, פראדוצירט דורך די פאליסטינע מיליטאנטישער ארגענעזאציע חאמאס.
דריי מאדלן זענען שוין געווען אין באנוץ. כאטשיג זיי ווערן טייל מאל גערופן אין די מידיע מיסילס זענען זיי אבער פריי-פליענדיגע ארטילירי ראקעטען נישט האבענדיג קיין שום פירענדע סיסטעם.
די עזה פאס איז געווארן אפגעטיילט פון ארץ ישראל דורך דעם וואנט זינט 1996 וואס דאס האט אפגעשטעלט די איפליראטירונג פון די טעראריסטן פון דארטן אריינצוקומען אנזייען פאניק טויט אין טעראר אין ארץ ישראל טאראריע.
אין יאר 2005 האט ארץ ישראל דורך געפירט א ריקצוג פון אלע אירע אידישע בירגער ארויס פון עזה פאס און אויך ארויסגענומען איר מיליטער, בלויז אנהאלטענדיג די לופט אויבערהאנט און מארין וואסער צוקום.
דעריבער איז דער קאסאם געבליבן דער איינציגסטער מיטל פארן פאליסטינער וויאזוי צו מלחמה האלטן ווייטער מיט איר אידישער שכן און שונא ארץ ישראל. כאטשיג זיי פלעגן דאס נוצען פארן צוריקציג איז דאס אבער איצט געבליבן די איינציגסטע געווער ווייל דאס פליעט אריבער דעם חומה.
כאטשיג דאס איז רעלאטיוו אומשעדליך ווייל מען מאכט דאס זייער אומבלאימפערט און מען שיסט דאס אן א ציל, מאכט דא אבער אן א שריפה ווען עס פאלט אויף א הויז, און גרויסע שאדען'עס, און האט שוין אומגעברענגט גאר אסאך נפשות פון אירע אזויפיל געשאסן ווערן.
עס הייסט נאך א גייסטליכע שעך פון חאמאס.
יוגא טשאַוועז (28סטן יולי, 1954 - 5טן מערץ 2013) איז געווען דער פרעזידענט פון ווענעזועלע. ער איז געווען דער פירער פון א רעוואלוציע און ער האט זיך געזען אלס א פירער פון די לינקע ליבעראלע וויזיע צו פראטעזשירן איבער דער גארער וועלט צו איינפירן זיין סאציאליזם.
ער איז אויך געווען א וויסטער ארכי שונא און קריטיק פאר אמעריקע צוליב אירע ניאו-ליבעראלע גלאבאליזאציע פאליסיס וואס שטערט לויט אים און לייגט אין סכנה די גוטס און אינטערעסע פון לאטיין אמעריקע דורך אמעריקעס ווייט גרייכנדע אויסערן מיניסטאריום פאליסיס.
א קאריערע מיליטערישער אפיציר, שאוועז האט געגרינדעט די לינקע פליגעל "פיפטער רעפובליקאנער באוועגונג" נאכן דורכפירן און ארקעסטרירן א דורכגעפאלענער פוטש אויפן פריערדיגן פרעזידענט קארלאס ענדרעס פערעז.
שאוועז האט דערנאך שפטער אין 1998 געוואנען די פרעזידענט וואלן מיט די הילף פון די ארימע באפעלקערונג און זינט דעמאלטס שוין צוויימאל וויידער ערוויילט געווארן צוליב דעם וואס די ארימע זענען די איבערוויגענדע מערהייט אין לאנד.
אין זיין לאנד האט ער שוין ערקלערט מלחמה קעגן קרענק, אנאלפאבעטיזם, נישט־דערשפייזטקייט, ארימקייט און אנדערע סאציאלע שוואכקייטן אבער ער ווערט נאכאלטס באטראכט פון די דערויסענדע מערב וועלט אלס א דיקטאטור און קארופטירטער פירער וואס ווארפט א פחד און מורא אויף די ציוויליזירטע וועלט מיט זיינע סטראשענוקעס וואס קומט בעיקר פון זיין זיין דערביטערט פון ארימקייט, כאטשיג זיין לאנד האט דאס רייכסטע אויל קוואל אויפן אמעריקאנעם קאנטינענט, דא איז טאקע דער סוד פון אמעריקעס פראבלעם מיט אים ווייל ער קאנטראלירט אין א געוויסן זין די אויל פרייזן וואס די עקאנאמיע איז פיל אנגעוואנדן אין דער סחורה.
ער האט אלע פריוואטע גרויסע אויל פאבריקן און נאך אינדוסטריעס איינגענומען מיט מיליטער, אז דאס זאל געהערן פאר די מענשטן קאנטראלירט און אנגעפירט דורך זיין רעגירונג.
טובערקולאז אדער TB (אינקורצן פאר "טובערקל באקילוס") איז א פארשפרייטער טויטליכער אינפעקציע קרענק וואס ווערט געשאפן דורך מיקאבאקטעריע, הויפטזעכליך דורך די מיקאבאקטעריע וואס הייסט אזוי "מיקאבאקטעריום טובערקולאז".
טובערקולאז טוט מייסטענס אפקעטירן די לונגען, אבער עס קען זיך אויך מאכן אז עס אפעקטירט די צענטראלע נערווען סיסטעם, ביינער, געלענקען און אויך די הויט.
מ'פלעג רופן דאס שװינדזוכט אבער היינט ניצט מען דעם נאמען טובערקולאז.
איבער א דריטל פון דער וועלט'ס באַפֿעלקערונג האט איצט די טי.בי. באקטעריום אין זייער קערפער רח"ל, און נייע אינפעקציעס געשענט נאכאנאנד אין די ראטע פון איין'ס פער יעדע סעקונדע.
נישט יעדער וואס איז אינפֿעקטירט אנטוויקלט דער קרענק, אין דער אמתן איז דער אינפעקציע דאס מערסטע טרעפבאר פון אלע אינפעקציעס. פון דעסט וועגן איז אין איין'ס פון צען אזויליכע אינפעקציעס וועלן פראגרעסערן צו אקטיווע טי.בי. קראנקייט וואס, אויב לאזט מען דאס אומקערגענומען דורך מעדעצין, דערהארגעט מער ווי העלפט פון אירע קרבנות.
אין יאר 2004, 14.6 מיליאן מענטשן האבן געהאט אקטיווע טי.בי. און עס איז געווען 8.9 מיליאן נייע פעלער און 1.7 מיליאן טויט פעלער, מייסטענס אין אנטוויקעלענדע לענדער.
אין צוגאב, א שטייגענדער צאל מענטשן אין שוין אנטוויקלטע פארגעשריטענע לענדער כאפן איבער טובערקולאז, ווייל זייער אימיון סיסטעם איז אפגעשוואכט דורך אמיון דערדריקונג דעם נוצן פֿון דראָגס אדער עיטש.איי.ווי.\עידס.
רב מרי בר רחל איז געווען אן אמורא אין דעם דריטן דור.
ער איז געווען דער זון פון רחל, זיין טאטע האט געהייסן איסור גיורא. רחל איז געווען די טאכטער פון שמואל, דער חבר פון רב, דער זון פון אבא. שמואל איז געווען א כהן.
אין ש"ס אין אסאך פלעצער ווערט ער אנגערופן רב מרי בר רחל (ברכות טז. שבת פח, ב"מ קג.). ער ווערט נישט אנגערופן דער זון פון זיין טאטע נאר פון זיין מאמע, דאס איז ווייל זיין מאמע רחל איז געפאנגען געווארן צו א גוי (זעט כתובות כג: בנתיה דשמואל אשתביין), זי איז נתעבר געווארן פון אים אלץ גוי, דערנאך האט ער זיך מגייר געווען, דערנאך איז געבוירן דאס קינד וואס מען האט גערופן רב מארי, קומט אויס אז דאס קינד איז געווען הורתו שלא בקדושה, זיין מאמע האט איהם געהאט נישט דורך א איד, אבער ווען ער איז געבוירן איז שוין זיין טאטע געווען א איד דאס הייסט אז לידתו איז געווען בקדושה. דאס קינד איז אויסגעוואקסן א גרויסער אמורא, דער חבר פון רבא.
אלץ כבוד פון זיין מאמע האט מען אים גערופן נאך זיין מאמע (רש"י עבודה זרה עג:).
אין גמרא (תענית כד.) שטייט ער האט געזען מלאכים דורך דער תפלה פון רבי יהודה.
אין תוס' (ב"ב קמט) קומט אויס אז עס זענען געווען צוויי רב מארי בר רחל בת שמואל, און די סיבה פאר וואס מען רופט איהם נאך זיין מאמע, איז וויבאלד מען האט געוואלט מחשיב זיין רב מארי אלץ א אייניקעל פון שמואל.
רב מרי האט געהאט דריי קינדער אמוראים, 1) רב אחא סבא (קידושין כא. סה: זבחים צא.). 2) מר זוטרא. 3) רבא. (רש"י ב"ק פרק השוכר).
איסור גיורא ווערט דערמאנט אין דער גמרא עטלעכע מאל. ער איז קודם געווען א גוי, ווען שמואל'ס טאכטער רחל איז געפאנגען געווארן (מסכת כתובות כג) האט ער חתונה געהאט מיט איר אלס גוי אין געפענגעניש, זי איז נתעבר געווארן פון אים אלס גוי, שפטעטר האט ער זיך מגייר געווען, און האט חתונה געהאט מיט איר נאכאמאל ווי די הלכה איז. דאס קינד וואס איז געבוירן איז געווען רב מארי בר רחל.
די גמרא זאגט אז רבא [אדער רב, ווי תוס' איז גורס] האט אים מכשיר געווען ער מעג האבן א שטעלע ביי אידן, כאטש א גר טאר נישט, אבער אים האט מען יא געליינט “מקרב אחיך” עיי”ש.
אין עבודה זרה (ע.) שטייט אז איסור גיורא האט געזאגט פאר רבא "ווען איך בין געווען א גוי האב איך געמיינט אז די אידן זענען מחלל שבת, ווייל איך האב געזען זיי טרעפן א בייטל געלט, און נעמען עס, שפעטער ווען איך בין געווארן א איד, האט איך פארשטאנען אז זיי זענען עס מטלטל אום שבת ווייניגער ווי פיר איילן, און דאס איז מותר".
די גמרא פארציילט (ב”ב קמט) אז איידער ער איז געשטארבן האט ער געהאט דרייצן טויזנט רענדלך און האט עס געוואלט איבערלאזן א ירושה פאר זיין זון רב מארי בר רחל, אבער ער איז דאך געווען א גר, און די הלכה איז א גר קען נישט יורש זיין פאר זיין קינד, האט ער געלאזט שרייבן א שטר אז דעס געלט געהערט זיין זון.
ניל אָלדען אַרמסטראָנג (ענגליש: "Neil Alden Armstrong"; 5טן אויגוסט 1930, אהאיא - 25סטן אויגוסט 2012) איז געווען אן אמעריקאנער אסטראנויט, דער ערשטער וואס האט ארויף געטראטן אויף דער לבנה. ער איז געווען דער קאמאנדאנט פון אפאלא 11 וואס האט זיך אראפגעלאזט אויף דער לבנה אין 1969.
אום 20סטן יולי 1969 זענען ארמסטראנג צוזאמען מיט אפאלא-11 לבנה־מאדול פילאט באז אלדרין געווארן די ערשטע מענטשן צו לאנדן אויף דער לבנה, און דעם נעקסטן טאג האבן זיי פארברענגנט צוויי און א האלב שעה'ן ארויס פון דעם לבנה־מאדול "איגל" ("אדלער") קאסמאסשיף, בשעת ווען מייקל קאלינס איז געבליבן אין א לבנה־ארביט אין דעם אפאלא קאמאנדע־מאדול "קאלאמביע".
אַפּאלא 11 (ענגליש: "Apollo 11") איז געווען די ערשטע מענטשישע קאסמאס מיסיע וואס האט זיך אראפגעלאזט אויף דער לבנה דעם 16טן יולי 1969, און די פינפטע אפאלא פראגראמס אפשיק.
דער ערשטער מענטש פון דער קאסמאסשיף וואס האט ארויף געטראטן אויף דער לבנה איז געווען דער אסטראנויט ניל אַרמסטראָנג. מיט אים זענען געווען באַז אָלדרין און מייקל קאלינס.
א וואלקן קראצער ווערט אנגערופן א גאר הויכער בנין וואס מענטשן האבן געבויט און עס קוקט אויס ווי עס כאפט זיך אן אין די וואלקענעס.
אין ניו יארק איז היינט פארבליבן דער עמפייער סטעיט בילדינג אלס העכסטער וואלקן קראצער, אויך די טווין טאוערס זענען געווען וואלקן קראצערס.
ביים סוף פון דעם 20סטן יארהונדערט האט זיך געמאכט אן אומאפיציעלער פארמעסט צו בויען דעם העכסטן וואלקן קראצער. מ'האט געבויט אסאך אין מזרח אזיע, אין כינע, יאפאן, מאלייזיע, דרום קארעע און טייוואן. אין אנהייב פון דעם 21סטן יארהונדערט האט מען אנגעהויבן בויען גאר הויכע סטרוקטורן אינעם מיטל מזרח.
דער העכסטער וואלקן קראצער אויף דער וועלט איז געווען דער טייפי 101, וואס געפינט זיך אין טייפי, טייוואן, מיט 101 שטאק, און איז הויך
509.2 מעטער (1670.60 פיס). זייט 2010 איז דער העכסטער וואלקן קראצער בורדזש כאליפא, מיט 163 שטאק און הויך 828 מעטער.
דזשאסעף ברונא (געבוירן אפריל 8 1929) איז אמעריקאנער ביזנעסמאן און פאליטיקאנט, ער איז דער יעצטיגער מאיאריטעט פירער פון דעם ניו יארק שטאט סענאט, ערוויילט אין דעם 43סטן דיסטריקט. ער איז א רעפובליקאנער.
ברונא
נול אדער זעראָ איז דער נומער 0 וואס קומט נאך 1- און פאר 1.
עס איז אַ נומער וואָס באַדייט גאָרנישט מיט גאָרנישט. 10 זעראָס איז צען מאָל גאָרנישט און 1,000 זעראָס זענען טויזנט מאָל גאָרנישט. די זעראָס פאַר זיך האָבן נישט קיין שום באַדייט און קיין שום ווערט.
ווען מ'שטעלט אָבער אַוועק פאַר דעם זעראָ אַ ציפער: 1, 2, אָדער 3, ווערט דער זעראָ אַ גאַנצער יחסן און באַקומט פּלוצלינג פלייש מיט ביינער.
אַ זעראָ מיט 1 איז גאַנצע 10. אַ זעראָ מיט 2 איז 20, אַ זעראָ מיט 3 איז 30, און אַ זעראָ מיט אַ 4 איז 40. אַ ציפער 1 אָדער 2 מיט אַסאַך זעראָס דערנאָך, קען ווערן אַ מיליאָן (1,000,000), אַ ביליאָן אָדער אַ טריליאָן.
דער נול, דער זעראָ, דער אַזוי-גערופענער גאָרנישט, איז זייער וויכטיג אין דער וויסנשאַפט פון מאַטעמאַטיק און אָן אים וואָלט נישט מעגליך געווען צו ציילן די יאָרן און פירן אַ קאַלענדאַר, מען וואָלט נישט געקענט מאַכן חשבונות און קאַלקולאַציעס אין אַסטראָנאָמיע, פֿיזיק און אַרכיטעקטור.
ווער עס איז געווען דער געניאַלער דערפינדער פון דעם זעראָ איז נישט באַקאַנט און אויך ווייסט מען נישט גענוי אין וועלכן יאָר ער איז צום ערשטן מאָל גענוצט געוואָרן. מ'גלויבט אָבער אַז דער זעראָ איז דערפינדן געוואָרן ביי די מאַיאַ אינדיאַנער פון צענטראַל אַמעריקע מיט אומגעפער 1600 יאָר צוריק.
מ'האָט נאָך אין יענער צייט ביים דערפונדן דעם נול נישט געגעבן קיין נאָבעל־פּריזן פאַר וויכטיגע דערפינדונגען און אַנטדעקונגען, דער דערפינדער פון דעם זעראָ וואָלט אָבער אָן אַ צווייפל פאַרדינט די נאָבל פּרעמיע ווען מ'וואָלט דעמאָלט געגעבן אַזעלכע פּרעמיעס. און ווען מ'ווייסט זיין נאָמען וואָלט ער פאַרצייכנט געוואָרן אַלס איינער פון די גרעסטע דערפינדער אין דער וועלט.
אין מאטעמאטיק.
יעדער נומער וואס מען טאפלט מיט א נול, באטרעפט א נול. אין מאטעמאטיק איז פארבאטן צו צעטיילן סיי וואסערע נומער מיט א נול. ד"ה, א נול קען ניט זיין קיין דענאמינאטאר.
אנטוויקלונג פון שרייבן דעם נומער
1 איז דער ערשטער נאטירלעכער נומער וואס קומט נאכן נול און פארן צוויי.
2 איז דער נאטירלעכער נומער וואס קומט נאך 1 און פאר 3.
4 איז דער נאטירלעכער נומער וואס קומט נאך 3 און פאר 5.
אנטוויקלונג פון שרייבן דעם נומער 5
פינף איז דער נאטירלעכער נומער וואס קומט נאך פיר און פאר זעקס.
5 איז די גימאטריא פון ה'.
זעקס איז דער נאטירלעכער נומער וואס קומט נאך פינף און פאר זיבן.
זיבן איז די נאטירלעכער צאל וואס קומט נאך זעקס און פאר אכט.
אכט איז דער נאטירלעכער נומער וואס קומט נאך זיבן און פאר ניין.
צװעלף איז דער נאטירלעכער נומער וואס קומט נאך 11 און פאר 13.
12 מאנאטן אין א יאר.
פֿופֿצן איז דער נאטירלעכער נומער וואס קומט נאך פערצן און פאר זעכצן.
15 איז די גימטריא פון ט"ו.
פופצן שיר המעלות'ן אין תהלים.
אַכצן איז דער נאטירלעכער נומער וואס קומט נאך 17 און פאר 19.
אין משנה מסכת אבות שטייט בן שמונה עשרה לחופה, ביי אכצן יאהר דארף מען חתונה האבן.
אכצן איז א סימן ביי אידן פון לעבן, ווייל עס איז גימטריא פון חי.
‫קינדערטראַנספּאָרט איז געווען די אימיגראַציע פון 10000 אײראָפּעיִשע ייִדישע קינדער װעלכע זענען פֿון היטלער אַװעקגעלאָפֿן.
די קינדער זענען געקומען קיין גרױסבריטאַניע מערסטנס אין 1938 - 1939, און עס האָט איר לעבן געשפּאַרט.
נאָכן חורבן אייראפע זינד אײניק פֿון דען קינדער צו ישׂראל, אָבער אָנגעקומען דאָס די מײַסטערן פֿונעם גרױס־בריטאַניע און אַמעריקע זינד. ‬
דער בריטישער ניקאלאס ווינטאן האט אליין ארגאניזירט א קינדער-טראנספארט פון 669 קינדער פון טשעכאסלאוואקיי אין 8 באנען קיין בריטאניע.
ווען דייטשלאנד האט אטאקירט פוילן, און די צווייטע וועלט-מלחמה האט אויסגעבראכן, האט געענדיגט די קינדערטראנספארט אקציע. דאך האט מען אדורכגעפירט נאך א טראנספארט, ווען די האלענדישע לאסטשיף "SS Bodegraven", מיט 80 קינדער, איז אריבערגעגאנגען דעם ענגלישן קאנאל דעם 14טן מיי 1940 אונטער דייטשער שיסעריי פון מאשינביקסן, און ענדלעך האט די שיף געאנקערט אין ליווערפול.
זעקס און דרייסיק איז דער נאטירלעכער נומער וואס קומט נאך פינף און דרייסיק און פאר זיבן און דרייסיק.
36 אין צוויי מאל ח"י.
42 איז דער נאטירלעכער נומער וואס קומט נאך 41 און פאר 43.
42 איז גימטריא מ"ב צוויי און פערציג, עס איז דא א הייליג שם וואס ווערט דערמאנט און זוהר און אין ספרי קבלה, דאס איז די עליות העולמות, דערמיט ווערט נתעלה פון איין וועלט צום צווייטן, דאס הייסט עס איז דא פיר וועלטן אצילות, בריאה, יצירה עשיה, און מיטן שם מ"ב ווערט מען נתעלה, דעריבער זאגט מען ביים דאווענען אנ"א בכ"ח וואס איז מרומז אויפן שם מ"ב, ווייל דעמאלטס גייט מען איבער די פיהר וועלטן (אריז"ל).
49 איז דער נאטירלעכער נומער וואס קומט נאך 48 און פאר 50.
מען ציילט די ספירה ניין און פערציג טעג, פון דעם צווייטן טאג פסח ביז דעם יום טוב שבועות.
פופציג איז די קלענסטע צאל וואס מען קען שרייבן ווי די סומע פון צווי קוואדראטצאלן אין צוויי פארשידענע אופנים: 50 = 12 + 72 = 52 + 52. זי איז אויך די סומע פון דריי קוואדראטצאלן: 50 = 32 + 42 + 52.
זעכציק איז דער נאטירלעכער נומער וואס קומט נאך 59 און פאר 61.
אין געאמעטריע, 60 סעקונדן אין איין מינוט, 60 מינוט אין איין גראד.
א שאק (= 5 טוץ) איז 60.
יעדער ווינקל פון א קוואדראט האט 90 גראד.
1000 איז דער נאטירלעכער נומער וואס קומט נאך 999 און פאר 1001. 10 מאל 100 איז 1000.
אין מאטעמאטיק נוצט מען דעם אות K (וואס באדייט קילא) צו באצייכענען טויזנט. ווי צב"ש 30,000 קען מען שרייבן אויך אזוי 30K. אבער אין קאמפיוטער איז א K נומער 1,024.
א תחום שבת איז 2000 איילן.
סעלער אדער סעלעריע איז א גרינצייג, וואס וואקסט אין נאסע ערד, עס געדויערט צוויי יאר פון ווען מען פלאנצט זי איין ביז עס איז גרייט. דיאס ערשטע יאר וואקסט נאר בלעטלעך, דאס צווייטע יאר קומט שוין ארויס די שטעקלעך.
די סעלעריע נוצט מען בעיקר צו קאכן, אבער מען קען עס אויך עסן פרישערהייט איינגעטונקען אין דיפ (טינק).
אזוי ווי ביי סעלעריע טרעפט מען ווערעם, דערפאר דארף מען דאס גוט בודק זיין.
דער שוואַרצער פֿעפֿער איז א געוואוקס וואס ווערט באניצט אלס געווירץ. מען קען אים נוצן צו קאכן גאנצערהייט, אבער אין מערסטנטייל ווערט ער צוריבן.
עס איז דאס מערסטע באניצטע געווירץ אין דער וועלט און ליגט געוויינליך אויפן טיש זייט ביי זייט מיט זאלץ.
ווען מען צומאלט אים פרישערהייט איז סאך געשמאקער ווי ווען מען קויפט אים צוריבן.
דער שווארצער פעפער קומט פון אינדיע, אמאליגע צייטן ווען מען האט געוואלט זאגן אז איינער זאל אוועקגיין און מער קיינמאל נישט צוריקקומען האט מען געזאגט "גיי ווי דער שווארצער פעפער וואקסט".
עס זענען פאראן זעקס סארטן פעפער וואס אלע פון זיי קומען פונעם זעלבן געוואוקס, נאר ווערט אנדערש פראצעסירט.
בשעת דעם ערשטן וועלט קריג האט געהערשט אויף ארץ ישראל די אטאמאנישע אימפעריע (די טערקן) וואס האבן געמאכט שווערע גזירות אויף דעם אידישן יישוב אין ארץ ישראל. דער לאגע איז געקומען צום ענד אין יאר ה'תרע"ח; 1918 ווען די בריטן האבן איינגענומען די טערקישע אימפעריע.
די שוועריקייטן וואס האט באהערשט אויף די אידן אין ארץ ישראל.
דער באציאונג צווישן די טערקישע רעגירונג מיט די אידן איז געוועזן זייער שלעכט, ווייל רוב פון די אימיגראציע גרופעס זיינען געווען פון די איינשטימונג רעגירונגס (ווי רוסלאנד און נאך...) און דערפאר האבן די טערקן פארדאכט די אידן אלס שפיאנער וואס וועלן העלפן די בריטן צו מלחמה האלטן קעגן זיי, און דערפאר האבן די טערקן געפאדערט פון א טייל אידן צו מאביליזירן צו די טערקישע ארמיי, און פון א טייל אידן פארלאזן די לאנד דורך עגיפטן, אויך האבן זיי פארבאטן פון די אידן צו טראגן געווער, האלטן פאסט מארקעס, שרייבן בריוון אויף די אידישע אדער העברעישע שפראך, לערנען אין די שולעס נאר אויף טערקיש, הויפהייבן די ישראלישע פאן.
ביי דער ענדע פון דעם ערשטן וועלט קריג איז אראפ די צאל פון די אידישע איינוווינער אין ארץ ישראל פון 84 טויזנט צו 56 טויזנט.
א לונג מיט קענסער פון א רויכערער
לונגען קענסער/ראַק איז א קענסער געוואוקס אין די לונגען, עס הרגט 1.3 מיליאן מענטשן א יאר, עס איז פאראנטווארטלעך פאר די מערסטע טויט פעלער פון אלע ראַקן ביי מענער, און די צווייטע מערסטע ביי פרויען נאך ברוסט קענסער.
סימפטאמען.
א טייל פון סימפאטמען וואס קענען מיינען לונגען קענסער.
רוב פון די זאכן ווערן געווענליך פאראורזאכט פון אנדערע קרענק.
אזוי ווי ביי אלע קענסער האט עס נישט כמעט קיין סימאפטאמען אנפאנג, נאר ווען עס איז מער צושפרייט.
ווי אזוי צו פארמיידן.
רויכערן און צווייטע האנט רויך איז גרעסטער פאראורזאכער פון לונגען קענסער.
רענע דעקארט (; 1596 - 1650) איז געווען אַ פֿראַנצויזישער פֿילאָסאָף און מאטעמאטיקער.
דעקאַרט האט אריינגעפירט דעם ראציאָנאליזם אין די פֿילאָסאָפֿישע מעטאָדן. ער האט פאָרמולירט דעם באזיס פאר דער מאָדערנער געאָמעטריע. ער האט איבערגעלאזט זיין השפעה אויף דער מאָדערנער מאטעמאטיק.
דער סאמע בארימסטער פילאסאפישער מאטיוו זיינעם איז "Cogito ergo sum" - איך טראכט - דערפאר בין איך (I think, therefore I am).
תלמיד חכם איז טיטל פאר איינער וואס קען לערנען אסאך תורה.
א תלמיד חכם טאר נישט ארומגיין מיט שמוציגע קליידער, אויך טאר ער נישט גיין אליין ביינאכט.
פדיון הבן איז מצוות עשה פון די תרי"ג מצוות אז דער טאטע דארף אויסלייזן זיין קינד, וואס איז בכור צו זיין מאמען, ווען ער ווערט אלט א חודש, מיט 5 שקלים, וואס זענען ריין זילבער, אדער א זאך וואס איז ווערט די סכום, ביי א כהן.
א יתום אדער איינער וואס דער טאטע האט אים נישט אויסגעלייזט דארף זיך אליין אויסלייזן ווען ער איז שוין א אויפגעוואקסענער.
ביים פדיון טוט מען מאכן א סעודה. דער כהן זיצט בשעת מ'ברענגט אים דאס קינד.און פרעגט דעם טאטן וואס ער דארף ענדערש דאס קינד אדער די געלט ווען דער טאטע ענטפערט דאס קינד מאכט דער טאטע א ברכה "אשר קדשנו במצוותיו וצונו על פדיון הבן" איידער ער גיט איבער דעם פדיון צום כהן. דערנאך מאכט דער כהן א ברכה "בורא פרי הגפן" אויף א כוס וויין.
די מקור פון דער מצווה.
די מצווה פון פדיון בכור געפונען מיר עטליכע מאל אין די תורה, די ערשטע מאל אין ספר שמות יג, codice_2
ס'איז פאראן א מנהג, ווען מען ברענגט אריין דאס קינד צום פדיון, לייגן די פרויען אויף זיין קישן זייער צירינג, אויך לייגט מען אויף אים צוקער.
סבוראים אדער רבנן סבוראי זענן די חכמים פון די ישיבות בבל פון די סוף תקופת אמוראים ביז די גאונים.
דער טיטל שטאמט פון תלמוד ירושלמי, מסכת קידושין, וואס איז מסביר די ווארט "סבורא" אלס בעל סברא, איינער וואס פארשטייט א זאך.
די סוגיות פון סבוראים.
לויט די עדות פון אסאך ראשונים געפינען זיך אין אונזער גמרא חלקים פון די סבוראים.
אַן קאָנטראָל פֿון צה"ל לעבן קבר רחל
דער בנין פון קבר רחל
קבר רחל אימנו איז דער קבר ווי די מאמע רחל די ווייב פון יעקב אבינו איז באערדיגט. ער געפינט זיך לעבן בית לחם. א גרויסער עולם פארט ארויס דאווענען דארט אויף איר יארצייט, י"א מרחשון.
הענרי פארד (30סטן יולי, 1863 - 7טן אפריל 1947) איז געווען דער גרינדער פון פארד מאטאר געזעלשאפטט, און ער איז דער טאטע פון די מאדערנע אסעמבלי ליניעס וואס ווערט געניצט און מאסן פראדוקציע.
ער איז בכלל געווען א ראסיסט, ער האט פיינט געהאט יידן און אפריקאנער אמעריקאנער. ער האט געהאלפן פארשפרייטן די פראטאקאלן פון זקני-ציון, און ער אליין האט געגלייבט אין אינטערנאציאנאלער ייד, און אז די יידן האבן א קאנספיראציע, וואס זיי ווילן אונטער ברענגען די וועלט. ער האט פארשפרייט א בוך, מיטן נאמען דער אינטערנאציאנאלע ייד, וואס זענען ארויס אין פיר בענדער. ביי דער צווייטער וועלט מלחמה, האט פארד אויפגעשטעלט פאבריקן אין נאצי דייטשלאנד, צו פראדוצירן אויטאס, און יידן האבן דארט געארבעט צוואנגס ארבעט.
מסכת בבא מציעא איז די צווייטע מסכתא אין סדר נזיקין אין משניות. די טייטש פון בבא מציעא אין אראמיש איז דער "מיטלסטער טויער", עס ווערט אזוי אנגערופן וויבאלד עס איז די מיטלסטע פון די דריי "בבא'ס", וואס מען רעדט פון דיני נזיקין: בבא קמא, בבא מציעא און בבא בתרא. די מסכתא האט 10 פרקים.
אינהאלט פון דער מסכתא.
מסכתא בבא מציעא אנטהאלט די הלכות פון תביעות און טענות צווישן א מענטש און זיין חבר נישט דורך שעדיגן, אזוי ווי דיני אבידה ומציאה, דיני שומרים ואחריותם, דיני הלוואות, אונאה, ריבית ושכירות.
א פלאטא איז א פליין וואס איז העכער פון דעם ארומעדיגן ראיאן, אזוי ווי א בארג וואס האט נישט קיין שפיץ נאר איז פלאך אויבן.
דער העכסטער פלאטא אין דער וועלט איז דער טיבעטישער פלאטא.
מסכת בבא בתרא איז די דריטע מסכתא אין סדר נזיקין אין ש"ס. די טייטש פון בבא בתרא אין אראמיש איז די "לעצטע טיר", עס ווערט אזוי אנגערופן וויבאלד עס איז די לעצטע פון די דריי "בבא'ס" (טירן), וואס מען רעדט פון דיני נזיקין: בבא קמא, בבא בתרא און בבא מציעא. די מסכתא האט ווי אלע בבא'ס 10 פרקים.
בבא בתרא איז דער גרעסטער מסכתא אין ש"ס (לויט דער צאל פון בלעטער); זי אנטהאלט 176 דפים.
מסכתא בבא בתרא אנטהאלט די דינים פון ענייני קרקעות, שותפות בקרקע, נזקי שכנים, חזקת קרקע, מכירת קרקעות, דיני ירושה ושטרות. אויכט געוויסע ענייני אישות.
מסכת סנהדרין איז די פערטע מסכתא אין סדר נזיקין אין משניות, די מסכתא רעדט בעיקר ארום פון די אידישע משפטים. זי האט 11 פרקים.
די מסכתא האט גמרא אין סיי תלמוד בבלי סיי תלמוד ירושלמי.
מסכת סנהדרין אנטהאלט די סדרי משפטים און בעיקר די סדרי דיני נפשות, אויכט די סוגיות ווער ס'איז ראוי צו זיין א דיין, וויאזוי אויסצופארשן די עדים, וואספארע שטראף מען איז גוזר פאר וועלכע עבירה.
מסכת מכות (מלקות) איז די פינפטע מסכתא אין סדר נזיקין אין משניות. די מסכתא האנדלט ארום פון די עונשים וואס בית דין האט געגעבן.
די מסכתא האט 3 פרקים און די גמרא בבלי האט 23 דפים.
אינהאלט פון די מסכתא.
מסכתא מכות אנטהאלט, די הלכות פון עדים, עדים זוממים בעיקר, און זייער שטראף, דער דין פון א רוצח בשוגג, ערי מקלט, הלכת מלקות.
מסכת שבועות איז די זעקסטע מסכתא אין סדר נזיקין אין משניות. די מסכתא האנדלט ארום בעיקר "דיני שבועה" די ערשטע צוויי פרקים איז וועגן "דיני טומאת מקדש וקדשיו"
עס האט 8 פרקים און 48 דפים.
די מסכתא אנטהאלט די דיני העלם טומאה, שבועת ביטוי, ושבועת שוא, שבועת העדות, שבועת הפיקדון, שבועת הדיינים, שבועת המשנה, און אנפאנג דיני ארבע שומרים.
מסכת עדיות אדער מסכת בחירתא איז די זיבעטע מסכתא אין סדר נזיקין אין משניות. די מסכתא אנטהאלט אסאך ענינים פון גאנץ ש"ס.
די מסכתא האט נישט קיין גמרא, נישט אין בבלי און נישט אין ירושלמי.
די מסכתא אנטהאלט געקליבענע משניות פון אלע מסכתות.
מסכת עבודה זרה איז די אכטע מסכתא אין סדר נזיקין אין משניות. די מסכתא האנדלט איבער די איסור קירוב צו געצן-דינער און די יסודות פון איסור והיתר.
עס האט 5 פרקים און 76 דפים.
קיבוץ איז א פֿאָרם פֿון א יישוב אין ארץ ישראל.
אלס קיבוץ, באצייכנעט מען לענדליכע קאלעקטיווישע יישובים אין ישראל, מיט געמיינזאמעם אייגענטום און דעמאקראטישע סטרוקטורן.
עס זיינען דא אומגעפער 268 קיבוצים אין ישראל, און דורכשניטליך א סך הונדערטער לייט לעבן דארטן. פֿיר פראָצענט איינווינערס אין ישראל לעבן אין קיבוצים.
די אידעאָלאָגיע פונעם קיבוצים גרינדער איז געוועזן סאָציאליש און ציוניש געפֿראַגט, און א טייל קאמוניסטיש
דער ערשטער קיבוץ איז געווען אין יאר 1909 ביי דער צווייטער עליה אין דגניה, לעבן דעם ים כנרת.
דער באַראָן מאָנטעסקיע ("Baron de Montesquieu", און אין העברעאישּ "הברון מונטסקייה"), אַ פֿראַנצויזישער פֿילאָסאָף. געבוירן אין 1689, געשטאָרבן אין 1755.
ער איז באַרימט מיט זיין פאָרמולירונג פֿון דער טעאָריע אז די מלוכישע שררה מוז צעטיילט ווערן אויף דריי אָפגעזונדערטע (אומאָפהענגיקע) אינסטאַנצן: געזעץ-געבונג, מישפט פירונג און רעגירונג. דער-דאָזיקער פרינציפ איז אנגענומען געוואָרן אַלס זעלבסטפאַרשטענדלעכע חכמה אין דער מאָדערנער אויפפאַסונג פון געזעלשאפטלעך פאָליטישער אויספורעמונג פון מלוכהשאַפט, און איז פאַרווירקלעכט געוואָרן אין אַ סך דעמאָקראַטישע, מערסטנס מערב'דיקע, מלוכות אין דער וועלט.
זיַין סאמע וויכטיגע יצירה איז דאס בוך "l' esprit of the lois" - (פֿאָם גייזט דער געזעטע, די נשמה אויף די טיפֿפונקטע), אין 1748 - אַ פראָדוקט פןן צוואנציק יאר ארבעט.
ער זאָגט אז די בעסטע מלוכה איז די רעפובליק. אָבער אום צו זיכערן די פרייהייט פון מענטשן, דארף דער שטאַט צוישען דען דריַי אויטאָריטען צו טרענען, אוו אויף די וויזע צו זיכערן, דאס עס גליַיכגעוויכט אוו ברוכע צוישען אינען גיבט.
די אַדמיניסטראטיווע קרעפטע וארען רעגירונגס מאכט אבטייל:דאס לעגיסלאטיוו, די עקסעקוטיוו, און דער געריכטזוף (העברעאישּ: "רשות שופטת"). דיזע קרעפטע זאָלטען אויף אונטער דען דריַי קלאסען געטיַילט וערדען, די ער געזען האָט, אלס בעזיצע, דאמיט יעדעס איַינע קראפט אובער די אנדערען האָטע.
רבי משה חיים לוצאטו (ה'תס"ז - כ"ו אייר ה'תק"ו, 1707 - 1746), אדער ווי ער איז באקאנט, דער רמח"ל, איז געווען א מקובל, א פילאסאף און רב פון איטאליע. זיין מערסטע באקאנטע ספר איז מסילת ישרים.
געבוירן געווארן אין פאדווע, איטאליע, אין יאר ה'תס"ז צו זיין פאטער ר׳ יעקב, וואס איז געווען א סוחר אין תלמיד חכם. ער האט אים מחנך געווען מיט א פרומער יידישער ערציאונג.
ער איז געווען א תלמיד פון רבי ישעיהו באסאן און רבי יצחק חיים כהן, פון די גרויסע רבנים אין איטאליע, פון די יוגנט אן איז געשטיגן זייער גרויס, ער האט געקענט ש"ס פון אויסעווייניג ביי די 14 יאר (אזוי האט זיין רבי עדות געזאגט אויף אים). ווי אויך האט ער געלערנט פראנצויזיש, גריכיש, איטאליעניש און לאטייניש.
ביי די 17 יאר האט ער ארויסגעגעבן דאס ספר מעשה שמשון, און לשון לימודים, ביי די 20 האט ער ארויסגעגעבן מגדל עוז לכבוד דער חתונה פון זיין רבי'נס זון.
ער האט זיך צוזאמענגענועמן א חבורה בראש פון זיין חשובן תלמיד רמ"ד וואלי, און האבן עוסק געווען אין טיפע קבלה ענינים,
"נרדמתי ובהקיצי שמעתי קול אומר: לגלאה נחיתא רזין טמירין דמלכא קדישה (איך בין אראפגעקומען אויפצודעקן גרויסע סודות פון דעם הייליגן מלך)... ואני לא רואה אותו אלא שומע קולו מדבר מתוך פי"
צוליב זיין גילוי פון די מגיד - וואס האט פון דאן און ווייטער אנגעהאלטן אפטער - האבן זיך צוזאמען גענומען אסאך תלמידים צו אים. זיין תלמיד יקותיאל בן לייב איז געקומען קיין פאדווע פון ווילנע צו שטודירן מעדיצין אבער ווען ער האט געהערט וועגן רבי משה חיים האט ער איבערגעלאזט מעדיצין כדי צו לערנען אונטער אים. וועגן דעם גדלות פון זיין נייען רבי׳ן האט ער געשריבן צו רבי יהושע העשיל פון ווילנע און רב מרדכי יפה שלעזינגער פון ווין.
רבי משה חיים איז געווען דער בעל תפילה ימים נוראים אין דער אשכנזים שול אין פאדווע.
די מלחמה איבער זיין קבלה.
דאס וואס ער איז געווארן באקאנט האט אים אויך אנגעמאכט א שטארקע קעגנערשאפט, זייענדיג נאך אונטער דעם איינפלוס פון די שבתאים.
רבי משה חגיז האט אנגעפירט מיט א שטארקער מלחמה קעגן אים, ער האט באוויזן צו איבערצייגן די רבנים פון ווענעדיג און זיי האבן איבערצייגט זיין רבי ר' ישיעהו באסאן אז ער זאל זיך נישט אזוי שטארק אננעמען פאר דעם רמח"ל. ער האט דערפאר זיך פארגענומען נישט צו לערנען קבלה מער.
ביי די 24 (אדער 26) יאר האט ער חתונה געהאט מיט א טאכטער פון הרב דוד פינזי, רב פון מאנטוע, און ער האט זיך באשעפטיגט מיט שלייפן דיאמאנטן. ער האט דאן פארפאסט א חיבור מיט 150 שירים אזוי ווי ספר תהלים, דאס האט אויך געבערנגט קריטיק כאילו ער וויל דא איבערנעמען ספר תהלים.
זיין לעבן אין אמסטערדאם.
אין יאר 1735 האט ער זיך אריבערגעצויגן קיין אמסטערדאם, דארט האט ער געשריבן זיין באקאנטסטע ספר מסילת ישרים.
אין יאר 1743 האט ער זיך געצויגן קיין ארץ ישראל, ווי ער האט זיך באזעצט אין עכו, וואו ער איז דריי יאר שפעטער אומגעקומען מיט זיין גאנצער משפחה אין א מגפה.
שפעטערדיגע יארן.
דער ווילנער גאון האט אויף אים געזאגט אז ווען ער וואלט געלעבט אין זיינע צייטן וואלט ער געגאנגען צופיס כדי צו לערנען פון אים.
ער האט מחבר געווען אהנע א שיעור ספרים אין ענינים פון קבלה, אבער אויך אין אלע וועלטליכע חכמות.
עס האט ספרים אויף די חכמה פון רעכענען, אויף די חכמה פון הנדסה, אויף די חכמה פון טראכטן, און וויאזוי זיך קאנצטענטרירן די מחשבה, זיין לשון און שפראך איז קורץ שארף און זייער לערנבאר, עס איז ענדליך ווי די משנה פון רבינו הק', און ווי דער רמב"ם אין משנה תורה.
זיינע באקאנטע ספרים אויף קבלה איז קל"ח פתחי חכמה, חכמה ודעת, ער האט א ספר וואס הייסט "אילן" דאס איז א קיצור פון אלע קבלה ענינים מסודר לויט פרקים און משנה ממש אזוי משניות. עס איז וואונדערליך וויאזוי דאס איז געשריבן, אויך האט ער א געמאכט א ספר תקט"ו תפלות וואס איז מבאר טיעפע ענינים אויף קבלה פון יחוד ה', אויך האט ער געמאכט א ספר וואס הייסט "לעיני בית ישראל" די לעצטע ווערטער פון די תורה, דאס האט זיבעציג פשטים, און איז געשריבן אויף ארמית ווי א מלאך און א מגיד רעדט צו איהם, עס זעהט אויס זייער ענדליך צום ספר תיקוני זוהר וואס האט זיבעציג פשטים אויף די ערשטע ווארט פון די תורה "בראשית".
עס איז באשריבן באריכות אין די ספרים "ירים משה" וואס א איד פנחס דוד וועבערמאן פון תולדות אהרן האט ארויסגעגעבן. און אויך א ספר כתב"י רמח"ל, וואס דער באקאנטער חוקר מאיר בניהו האט ארויסגעגעבן.
כאטש רוב פון זיינע כתבים זענען נישט נתגלה געווארן אין זיינער צייט נאר אסאך שפעטער. דאך אסאך חסידישע רביים האלטן זייער פונעם רמח"ל און זיינע ספרים, למשל דער חוקר ומקובל האט א הסמכה פון רב ייב"א, עס ווערט געברעגנט אין ישמח משה. אויך רבי חיים מצאנז דער בעל דברי חיים איז זייער געבויט אויף די ספרים און ברענגט פון זיי.
פון די אנדערע זייט אז דער רבי פון קאמארנא ר' יצחק אייזיק יחיאל דער בעל מחבר פון חומש היכל הברכה זייער שארף קעגן איהם, ער שרייבט קעגן איהם אין זיינע ספרים "נתיב מצותיך" ואל תהיה חוקר ומקובל וכו'.
דער גר"א מיט זיינע תלמידים זענען זייער שטארק פארן רמח"ל, עס ווערט פארציילט ווען דער גר"א האט באקומען די כתבים פון רמח"ל איז ער יענעם טאג געגאנגען מיט די קליידער פון שבת פאר גרויס שמחה.
דער רמח"ל האט גרויסע ביאורים אויף ענינים פון קבלה, ענדליך ווי עס געפינט זיך אין די ספרים פון חסידים, אבער וויבאלד פאר די ליטווישע קרייזן פעלט אסאך ביאורים האבן זיי זיך זייער צוגעכאפט צום רמח"לֹ, אין לעצטן דור האט מען געדרוקט א ערך פון צען נייע ספרים פון רמח"לֹ דורך די ליטשווישע קרייזן אין בני ברק.
דער ערשטער אליקער רבי איז געווען הרה"צ ר' צבי אריה (הערש לייב) לנדא. אליק איז געווען א שטעטל אין וואהלין (היינט אין אוקראינע).
רבי הערש לייב איז געווען א תלמיד פון דעם מגיד פון מעזריטש רב דוב בער. זיינע תורות זענען געדרוקט אינעם ספר "אור חכמים".
רבי נחמן מברסלב האט זיך עטליכע מאל געטראפן מיט אים, און זיי האבן געהאט לענגערע שמועסן אין קבלה און אין מעשה מרכבה.
רבי נחמן מברסלב האט געזאגט אויף אים ער האט אין זיך די חכמה פון שלמה המלך ע"ה.
איינער האט אמאל געזאגט פאר רבי נחמן אז רבי הערש לייב איז זייער פרום, האט אים ר' נחמן געזאגט זיין מעלה איז נישט ער איז פרום זיין מעלה איז ער איז קלוג.
רבי הערש לייב האט געהאט א זון, רבי יוסף דוד (זיין נאכפאלגער אין אליק), און א טאכטער וואס האט חתונה געהאט מיט רבי פינחס פון קאלק, א זון פונעם "אור המאיר" פון זשיטאמיר.
דער צווייטער רבי צבי הערש לייב לנדא פון אליק איז געווען א זון פון ר' שמעון שלמה (אן אור-אייניקל פון דעם מייסד פון דעם הויף) און אן איידעם פון טריסקער רבי'ן רבי יעקב לייב. צום זיווג שני האט ער חתונה געהאט מיט דער טאכטער פון ר' פינחס פון לעכאוויטש.
אין יאר תרפ"ד (1924) האט ער געצויגן קיין אמעריקע. ער איז אוועק י"א אב תשכ"ו.
דער אליקער בוים.
רבי צבי אריה לאנדא (י"א תשרי ה'תק"ך - י"א תשרי ה'תקע"ב), רבי אין אליק.
פראפסעאר מאיר בניהו מגדולי המולי"ם ומהדירי הספרים בכל הדורות
פראפעסאר מאיר בניהו (כ"ב כסלו תרפ"ז - ב' אייר תשס"ט) איז א זון פונעם אמאליגן ספרדישן הויפט רב יצחק ניסים.
ער איז א גרויסער חוקר אויף אלטע ספרים און כתבי יד. ער זעלבסט האט א גרויסע ביבליאטעק פון פארשידענע כתבים.
ער האט ארויסגעגעבן אסאך ביכער איבער אלטע כתבי ידות, צווישן זיי איז באקאנט דער כתבי רמח"ל אויף די כתבים פון רבי משה חיים לוצאטא, און ספר החיד"א אויפן חיד"א.
ר' שמואל אייזיק א רב. ער האט געוואוינט אין דאשיעוו, און געווען א חבר פון ר' יודל ממעדווידעווקא, ביידע זענען געווען תלמידים פון ר' פינחס קאריצער, דערנאך זענען זיי געווארן פייערדיגע תלמידים און חסידים פון ר' נחמן מברסלב.
געווען אמאל אין יאר ה'תקס"א אין חודש ניסן איז דער רוסישער קייסער פולוס געשטארבן, ער האט איבערגעלאזט צוויי קינדער איינער אלכסנדר, איינער ניקאליי, אלכסנדר איז געווען א פרייער דענקער און האט געוואלט אריינברענגען פרייהייט צווישן די מאסן, וואס וואלט גוט געווען פאר די אידן, אבער עס וואלט דאן געהערשט א גייסט פון פרייהייט קעגן דער תורה, ניקאליי איז געווען א גלויביגער און געוואלט אלע אידן זאלן ווערן קריסטן, עס איז דאן געווען חילוקי דעות צווישן די צדיקים, אין יענער צייט נאך פסח האט ר' נחמן אויך גערעדט דערפון, פלוצלונג האט זיך אויפגעמאכט די טיר, און עס איז אריינגעלאפען זיין תלמיד ר' שמואל אייזיק פון דאשיעוו, פון גרויס ליבשאפט צו זיין רבין איז ער אראפ געפאלן אויף דער ערד און גע'חלש'ט, ר' נחמן האט דאן געזאגט אז פון אים פרעגט מען אויך אין הימל ווער עס זאל ווערן קייסער.
דער סוף איז געווען אז אלכסנדער איז דאן געווארן קיסר, ער איז געווען קעניג זעקס און צוואנציג יאר ביז יאר ה'תקפ"ז, דאן איז ער געשטארבן און זיין ברודער ניקאליי האט אים איבערגענועמן, ער איז געווען דער וואס אריינגעשטעלט די חאפערס, ווען מען האט געחאפט יונגע קינדער פון זייערע היימן צו די רוסישע מיליטער, ר' שמואל אייזיק האט דאס נישט אויסגעהאלטן, ער ווערט פארציילט אז אין יענעם יאר תקפ"ז האט ר' שמואל אייזיק געזאגט ביי הקפות "אדער איך אדער ער". ער איז טאקע אוועק פון דער וועלט יענע יאר.
די סיבה פאר וואס ר' שמואל אייזיק איז אראפ געפאלן און גע'חלש'ט איז צוליב א אינטערעסאנטער חלום.
דער אינטערעסאנטער חלום.
אין יענער צייט ווען ר' שמואל אייזיק האט אנגעהויבן פארן צו ר' נחמן, האט זיך אים גע'חלום'ט א אינטערעסאנטער חלום, ווי ער שטייט אין א וואלד, וואס איז געווען זייער טיף, ער האט נישט געטראפען דעם וועג ארויס, אינמיטן באגעגנט ער א מענטש וואס האט א שווערד פון צוויי שארפן, ר' שמואל אייזיק האט זיך זייער געשראקען אבער דער מענטש האט אים געזאגט האב נישט קיין מורא קום מיט מיר, ר' שמואל אייזיק איז מיט געגאנגען מיט אים ביז זיי זענען געקומען צו א גרויס הויז אין דעם פעלד, האט אים דער מענטש געזאגט: גיי אריין אין די שטוב, די וועסט זעהן אסאך מיני שווערדן אלע סארטן קליינע און גרויסע, די האסט רשות צו נעמען וואס פאר א שווערד די ווילס, אבער די דארפט וויסן וויאזוי זיך באנוצען מיט דעם שווערד, די מוזט דיך דערמיט באנוצען אויף מיטלן וועג בדרך הממוצע, ר' שמואל אייזיק איז אריין און דארט אהנגעטראפן א אלטער איד וואס האט אים געזאגט די קענסט נישט נעמען פון דא קיין שווערדט ביז די וועסט דיך גיט באקוקען צו די די ביסט ריין פון פלעקן אין דעם גוף און אין דיין ברית קודש, דעמאלטס וועסטו וויסן וויאזוי אנצוכאפון דעם שווערד פון דא, אינמיטן רעדן האט אים ארום גענומען אסאך טונקעלע וואלקענעס, האט אים דער אלטער איד ארויסגעשיקט פון דער הויז און האט אים געזאגט די ביסט נאך נישט ראוי צו נעמען פון דא א שווערד צוליב די וואלקענעס וואס נעמען דיך ארום, גיי ווייטער ביז די וועסט קומען אינמיטן פונעם דעם פעלד, דארט שטייט א שיינער הויז, דערין זיצט איינער וואס קען פערפעסיאנעל שארפן מעסער'ס, אויך וועסטו דארטן געפונען דער פריערדערמאנטער מענטש וואס האט געהאלטן דעם שרעקעדיגער שווערד מיט צוויי שארפן, ער ווייסט וויאזוי צו האלטן א שווערד, ער דארף אויך אהין קומען צו שארפן זיין שווערד ביים דעם פערפעסיאנעלער שארפער, אבער עס איז א ספק צו דער פערפעסיאנעלער וועט דיר עפענען זיין טיהר די זאלסט קענען אהין אריין גיין. אט דאס אלעס האט ר' שמואל אייזיק גע'חלום'ט.
ר' שמואל אייזיק האט זיך זייער דערשראקן פון דעם חלום, און האט מחליט געווען ער וועט גיין צו זיין נייעם רבי' ר' נחמן און אים עס פארציילן, ווען ר' שמואל אייזיק איז אריין געקומען אין שטאט זלאטיפולי האט ער געפרעגט עטליכע מענטשן ווי וואוינט ר' נחמן ? זאגן זיי אים די גייסט צו ר' נחמן די ווייסט דען נישט אסאך מענטשן קריגן אויף אים, און מען האלט נישט פון אים ? ר' שמואל אייזיק האט זיך דערמאנט אז אין חלום האט מען אים געזאגט " עס איז א ספק צו מען וועט דיר עפענען די טהיר די זאלסט קענען אהין אריין גיין", האט ער זיך געשטארקט און איז שנעל געלאפן צו ר' נחמן, תיכף וואו ער איז אריין געקומען איז ער געבליבן פאר'חלש'ט.
אין יענע צייטן האט ר' נחמן געזאגט די וואונדערליכע תורה אין זיין ספר ליקוטי מוהר"ן ח"א סי' ב', וואס דארט שטייט דער פירוש אויף דעם אויבענדערמאנטן חלום.
ר' נחמן האט אים אויסגעלערנט א ספעציעלער וועג צו מאכן התבודדות. ער האט אים געזאגט אזוי, די זאלסט מסביר זיין פאר דיינע אברים אז די וועלט איז גארנישט, מען קען נישט צוקומען צו די גוטסקייט פון די וועלט, ווי מער מען געט זיך נאך די תאוות אלץ מער איז ביטער, מען דארף אנטלויפן פון די וועלט, אזוי זאלסטו מסביר זיין פאר דיין הארץ פאר דיי מוח פאר דיינע אויגן.
ר' נחמן האט אים אנגעכאפט ביים הארץ און אים געזאגט: איבער א ביסל בלוט זאלסטו אן ווערן די וועלט און יענע וועלט, קרעכטץ זיך אויס.
א שטיק צייט דערויף איז ער געקומען פאר זיין רבי ר' נחמן און אים געזאגט ער רעדט צו זיינע אברים אדער זיי הערן נישט, ער איז זיי מסביר אבער זיי ווילן נישט וויסן דערפון, זיי ציען נאך די וועלט, זאגט אים ר' נחמן זארג נישט די רעדט צו זיי אלע טאג זיי מסביר אז די וועלט איז נישט, עס איז א שאד נאכלויפן די אלע תאוות, ער האט געפאלגט און האט זיך אזוי געפירט, ער איז דערמיט דערהויבן געווארן צו א גרויסער מעלה, ער פלעגט רעדן צו זיינע אברים און זיי האבן זיך אפגעשדיידט פון אלע נארישקייטן, אזוי ווייט אז ווען ער האט גערעדט צו א אבר וואס די חיות הענגט אין דעם ווי דער הארץ און לונג האט ער נישט צו לאנג געקענט רעדן צו זיי ווייל ער איז פאר'חלש'ט געווארן פון גרויס דביקות.
מען פלעגט אים טרעפן ליגן פאר'חלש'ט אין פעלד.
ווערן ר' שמואל אייזיק און זיין חבר ר' יודל ממעדווידעווקא זענען דערנענטערט געווארן צו זיין רבי ר' נחמן, פלעגן זיי אסאך קומען פון זייער שטאט פון דאשיב צו ר' נחמן קיין מעדווידעבווקא, אמאל האט זיי געזאגט מיר האבן אזא רבי און מיר וואוינען אזוי ווייט? מיר מוזן קומען נענטער, און זיי מיט זייער משפחה זענען גלייך געקומען וואוינען קיין מעדווידעווקא צו זיין נאנט צו ר' נחמן. זיי פלעגן אריין גיין צו אים יעדן טאג, ר' נחמן האט זיי זייער ליב געהאט. ר' נחמן האט זיי נאכדעם אמאל געזאגט אז ער גלוסט צוריק צו די צייטן ווען זיי פלעגן קומען אויף די וועגן צו אים פון דאשיעוו, ער האט זיי געזאגט אז פון יעדער טריט וואס זיי האבן געגעבן צו פארן צו אים איז באשאפען געווארן א מלאך, האבן זיי געפרעגט און וואס איז מיט די אלע אנדערע פלאגענישן וואס מיר האבן געהאט ביז מיר האבן זיך געלאזט צו אייך און וועג, זיכען א בעל עגלה, זיך צוגרייטן צום וועג, האט זיי ר' נחמן געזאגט, דאס איז אויך אין דעם כלל פון יעדער טריט איז באשאפן געווארן א עקסטער מלאך.
זיין דאווענען איז געווען מיט התלהבות און ברען, יעדעס יאר ערב ראש השנה אין אומאן האט ער געקריגן פון זיינער א חסיד נייע קליידער, ר' שמואל אייזיק האט דאס אנהגעטוהן און זיך געשטעלט דאוונען, ער האט געדאווענט א גאנץ ראש השנה אין א צו, שמונה עשרה פון ראש השנה האט אים גענומען איבער זעקס שעה, ביים סוף פון טאג זענען אלע נייע קליידער געווען צוריסן.
נאכן הסתלקות פון זיין רבי'ן ר' נחמן האט ער אנגעפירט א חבורה וואס זענען געווען זיינע תלמידים. צווישן זיי איז געווען ר' צבי אריה מברסלב דער זון פון ר' אהרן מברסלב.
ער איז אוועק אין יאר ה'תקפ"ז.
פארלאמענט איז דאס הויז וואו עס זיצן די פארלאמענטע מיטגלידער כדי צו באוואכן די אקציעס פונעם רעגירונג, און אויב זיי ווילן, קענען זיי אומווארפן די רעגירונג און פאדערן נייע וואלן. אבער געווענטלעך איז דא א קאאליציע וואס וויל נישט אומווארפן די רעגירונג.
עס זיינען דא פארלאמענטן אין געוויסע מדינות (ווי צ.ב. אין מדינת ישראל) וואס די חברי כנסת באשטימען אויך די געזעצן פונעם רעגירונג. ד.ה. דער "געזעץגעבער אויטאריטעט" מיט דער "אויספירער אויטאריטעט" זיינען ענדליך (זעט: אויטאריטעט צעטיילונג), און נאר דאס געריכט איז אייניג.
א פאַרלאַמענט איז א לעגיסלאטורע הויס, בעזונדערס אין די לענדער, זידעם סיסטעם איז רעפובליק אָדער דעמאָקראטיע.
דער נאמען איז פֿון דעם פראנצויזישן וואָרט "פארלע", וואס איז טייטש:זאָגן.
דאס בריטישע פארלאמענט איז געווען דאס ערשטע פארלאמענט אין דער וועלט. דאס בריטישע פארלאמענט איז די מאָדעל וור די אנדערשטען פארלאמענטישע סיסטעמע, און זיינע טאטען האָבן א סאך אנדערע פארלאמענטן געשאפן.
דאס ערשטע ענגלישע פארלאמענט וורדע ווערנד דער רעגיערונג פֿון קעניג הענרי דער דריטער אים 13 יאהרהונדערט געבילדעט.
די פארלאמענטע מיטגלידער זינד די מענער און די פֿרויען, די דען טיפֿפונקט אין די מדינה (אים שטאט) מאכען. זי זינד און שטאטזאנגעהעריגען אָדער רעגיאָנאלע וואלען געוואהלט (העברעאיש: בחירות).
דער מיניסטערפרעזידענט (העברעאיש: "ראש ממשלה") פֿון די נאציאָן איז פֿאסט אימער דער לײַטער פֿון די מעהר גרויסע פארטי אים פארלאמענט.
פארלאמענט קענען מיט קאָנגרעס, אָדער סענאט, אלס דאס מאָדעל פֿון אמעריקע זײַן.
דאס ישראלישע פארלאמענט איז די כנסת, וואס האט 120 דעפוטאטן.
מסכת אבות איז די ניינטע מסכתא אין סדר נזיקין אין משניות. די מסכתא האנדלט אין ענייני מוסר, מידות טובות און דרך ארץ.
אין משניות האט מסכת אבות פינף פרקים. צוזאמען מיט דער ברייתא פון קנין תורה, ווערט די מסכתא גערופן פרקי אבות, און איז געדרוקט אין סידורים מיט דעם נאמען, צו זאגן די זומער שבתים מנחה צייט.
אויף מסכת אבות איז נישט דא קיין גמרא, נישט אין בבלי און נישט אין ירושלמי; אויך איז נישט דא אין דער מסכתא קיין תוספתא.
אבער ס'איז דא אין מסכתות קטנות א מסכתא אבות דרבי נתן, וואס פארברייטערט דעם אינהאלט פון דער מסכתא.
אנדערש ווי אנדערע מסכתות, מסכתא אבות איז נישט קיין הלכות, די מסכתא איז נאר עוסק אין מוסר, דרך ארץ און מידות טובות, און אויף דעם האט רבא געזאגט codice_2 דאס מיינט - ווער עס וויל זיין א חסיד זאל איינהאלטן וואס שטייט אין פרקי אבות.
פארשידנס.
דער ברטנורא זאגט אז וועגן דעם הייבט זיך עס אן מיט משה קיבל תורה מסיני, וויבאלד די גויים האבן אויך פארדידענע מוסר וואס זיי פארשטייען, וויל די משנה זאגן אז מסכת אבות איז א קבלה מהר סיני פונקט ווי אלע אנדערע מסכתות.
וואודי אַלען אין ניו יארק, 2006
וואודי אַלען (ענגליש: "Woody Allen", געבוירן אלען קעניגסבערג דעם 1טן דעצעמבער 1935 אין ניו יארק, פאראייניקטע שטאטן) איז א יידישער אמרעריקאנער קאָמיקער, שרײַבער, רעזשיסאר און פֿילם שפילער.
ער האט געהייראט א קארעישע פרוי און האט מיט איר צוויי קינדער.
מסכת הוריות איז די צענטע און די לעצטע מסכתא אין סדר נזיקין אין משניות. די מסכתא האנדלט ארום ווען בית דין פסק'נט אפ אז מעג טון א זאך וואס מען דארף אויף דעם ברענגען א קרבן חטאת.
זי האט דריי פרקים. הוריות האט א תוספתא, ווי אויך א גמרא אין בבלי פון 14 דפים, און אויך א ירושלמי.
דער רמב"ם שרייבט אז דעריבער איז די מסכתא אין סדר נזיקין, נאך מסכת אבות, ווייל די דינים זענען נוגע א בית דין.
די וועטער איז די פאר פון אלע עקזעסטירענדע פענאמענען און א אטמאספערע צו א געוויסע צייט. צו עס איז רעיגןדיג אדער קאלט אדער הייס א.א.וו.
דער טערמין טוט געוויינליך מיינען די אקטיוויטעט פון די פענאמענען איבער קורצע צייטן (שעהן אדער טעג), אנדערשט ווי דער טערמין קלימאט, וואס מיינט געוויינליך די דורכשניט אטמאספערישע קאנדיציעס איבער א לענגערן צייט אפשניט.
ווען מען ניצט דאס סתם אזוי אן צולייגן א ווארט מיינט דאס געוויינליך די ערדס וועטער.
הויפט און עיקרדיגע מעכעניזם.
וועטער טוט זיך מייסטענס רעזולטירן פון טעמפראטור אונטערשיידן צווישן איין פלאץ און דאס אנדערע.
אויף א גרויסן פארנעם טוט זיך טוישן די טעמפראטורס וועגן געגענטער וואס זענען נענטער צום עקוועטאר באקומען מער ענערגיע פער באשטאנדטייל פון זייער געגענט פון די זון ווי אנדערע ראיאנען נענטער צום פאולס.
אויף לאקאלע מעסטונגען טוט זיך טוישן די טעמפאראטור אונטערשיידן צוליב פארשידענארטיקע אנדערשטיגע אויבערפלאכן (אזעלעכע ווי אקעאנען, וועלדער, אייז שיכטן, אדער מענשטליכע געמאכטע אביעקטן) האבן אנדערשטיגע פיזיקאלע כאראקטערן ווי אפשפיגלבארקייט, פעסטקייט, אדער פייכטקייט אינהאלט. אויבערפלאך טעמפעראטור אנדערשטקייטן מאכן אן דרוק פארשידענארטיקייטן.
א הייסער אויבערפלאך הייצט אן די לופט העכער איר, און די לופט פארשפרייט זיך, אראפנידערונג די לופטדרוק.
די רעזולטירענדער האריזאנטאלע דרוק גראדיענט הייבט זיך די לופט פון הויך צו נידעריג פרעשור, שאפענדיג א ווינט, און די ערדס ראטאציע טוט דאן אנמאכן אז עס זאל זיך בעוועגן ארויף און אראפ איר פלוס דורך די קאריאליס אפעקט.
א פֿאָן איז א שטיקל געוועבטער שטאף וואס פלאטערט אויף א זייל אדער סיי ווי ארויפגעלייגט, בדרך כלל אנצווייזן א צייכן פון אידענטיטעט אלס סימבאל פון א מדינה אדער פארטיי א.א.וו.
פון אנפאנג אן איז איר עיקר ציל געווען צו נוצן דאס פון די זעלנער אין מיליטער זיך צו אינדעטיפיצירן אלס זייער לאנד אין מלחמה צו קענען קאראדענירן דעם שלאכט דורך וויסן ווער איז דער שונא און ווער פון די אייגענע.
היינט צוטאגס טוען פענער אויך דינען אלס קאמוניקאציע צו אריבערפירן מעסעדזשעס אדער עדווערטייזונג, אדער צו באצירען אבער דער עיקר דינסט איז אידענטיפיקאציע מיט שטאלץ ארויסציווייזן לאיאליטעט און פאטריאטישקייט. די עלטסטע פאן וואס איז נאך אין באנוץ אויף דעם ציל איז די דענמארק פאן נאך פון פערצנטן יארהונדרערט.
כאטשיג פאָנען זענען געווען אין באנוץ פון שטענדיג אן נאך אין די אור-אלטע קולטור, ווי צום ביישפיל טרעפן מיר אין דער תורה אז די אידן האבן געהאט פענער לויט די שבטים. איז אבער איר באנוץ נישט אריין אין קראפט אלס מדינות אידענטיפיקאציע ביז אין פופצנטן יארהונדערט ווען מען האט אנגעהויבן צו מאכן גרעניצען אויף ים און יעדע מדינה האט אנגעהויבן צו האבן שיפן האט זיך אויסגעפעלט גרויסע סימבאלן צו אידענטיפיצירן וועמען'ס שיף איז וועמען'ס פון דערווייטענס.
דער אות וואס באצייכנט דעם סכום פון גאנצע צאלן
א גאנצע צאל איז א גאנצער נומער און נישט קיין ברוכצאל. א גאנצע צאל קען זיין א פאזיטיווער נומער (א נאטירלעכער נומער) (1, 2, 3, …) אדער א נעגאטיווער נומער (−1, −2, −3...) אינקלודיוו א נול. א גאנצע צאל איז די גרופע. (למשל א 1/2 צו א 1/3 זיינען נישט קיין 'גאנצע צאלן').
אַ נאַטירלעכע צאָל איז יעדע גאנצע צאל וואס איז העכער פון נול. און אזעלכע רעכענען אריין דעם נול אויך. נאטירלעכע צאלן זיינען ביז אין סוף, און עס עקזיסטירט נישט א גרעסטע נאטירלעכע צאל.
געוויינטלעך באצייכנט מען עס אָן מיטן אות formula_1.
מיט נאטירלעכע צאלן ציילט מען אביעקטן, ווי צום ביישפיל 3 עפלעך און 5 מאראנצן.
וויבאלד אזעלכע רעכנען יא דעם נול ווי א נאטירלעכע צאל און אזעלכע נישט, איז באשטימט צו עס באצייכענען ווי פאלגנדיק: ווען דער נול איז 'יא' אריינגערעכנט, שרייבט מען עס אזוי: formula_1 אדער אזוי: formula_1, און ווען דער נול איז 'נישט' אריינגערעכנט, שרייבט מען עס אזוי: formula_1 אדער אזוי: formula_1.
ימי בין המצרים זענען די דריי וואכן צווישן שבעה עשר בתמוז (זיבעצן טאג אין תמוז) און תשעה באב (די ניינטע טאג אין אב). לויט מנהג אשכנז פייערט מען נישט קיין חתונות, מען שערט נישט די האר, און מען הערט נישט קיין מוזיק.
עס הייסט אזוי צוליב דעם פסוק (איכה א, ג) "כל רודפיה השיגוה בין המצרים". אלע שונאים וואס האבן געיאגט די אידן האבן איהר דערגרייכט צווישן די ענגאשאפט, דאס הייסט מען איהר דאן געאכאפט צווישן די עקן, ווייל ווען מען האט נאך וואו צו אנטלויפן קען מען נישט כאפן, אבער אין די טעג איז פאר אידן געווען זייער ענג זיי האבן נישט געהאט וואו צו אנטלויפן.
דער שונא איז אריין אין ירושלים זיבעצן טאג אין תמוז, דעמאלטס האט זיך געבראכן דער מויער, זיי האבן גע'הרג'ט גע'רצח'ט פון כלל ישראל איין און צוואנציג טעג (21) ביז תשעה באב ווען זיי האבן אנגעצינדן דעם בית המקדש און גענומען די אידן אין געפענגעניש.
אין רש"י (קהלת יב, ה) שטייט אז ווען דער נביא האט געזאגט "מקל שקד אני רואה" האט ער געמיינט אז אידן וועלן האבן צרות אזוי ווי א מאנדל וואס וואקסט 21 טעג, דאס זענען די ימי בין המצרים.
אין די טעג ליינט מען אין דער תורה אויף די מצרים, די גבולים פון ארץ ישראל וואס עס באלאנגט פאר אידן, דאס איז א טרייסט אז סוף כל סוף וועלן אידן צוריק באקומען ארץ ישראל דעריבער הייסט עס אויך בין המצרים פונעם לשון די גבולים (בני יששכר).
וויבאלד מען האט אויפגעהערט מקריב זיין דעם קרבן תמיד, און צו גיסן וואסער אין בית המקדש האבן זיך די פרויען פארגענומען נישט צו טרינקען וויין און נישט עסן פלייש אין די טעג אזוי ווי עס שטייט אין ירושלמי (פסחים פ"ד) אז עס איז א גוטער מנהג. אבער להלכה מעגן מיר יא עסן פלייש און טרינקן וויין אין די דריי וואכן, אבער מיר פירן זיך אזוי פון ראש חודש אב (רשב"א, וסידור רש"י). דאס הייסט כאטש פון די הלכה פון די גמרא מעג מען עסן פלייש אפילו ערב תשעה באב דאך איז דאס א מנהג פון די ראשונים אין דער טור (סי' תקנ"א) שרייבט מען טאר נישט צוברעכן די גדר פון די ראשונים.
דער רמב"ם שרייבט אז די איסור גייט אּן בלויז אין דעם וואך וואס תשעה באב פאלט אויס.
אין גמרא שטייט אויך אז די וואך זאל מען זיך נישט שערן די האר.
מען האט נישט חתונה אין די וואך, אפילו איינער וואס האט נאך נישט קיין קינדער. אויך שטייט אין מדרש רבה (במדב"ר פי"ב) אז אין די טעג זאל מען נישט גיין אליין פון צען אידערפרי ביז דריי נאכמיטאג ווייל דעמאלטס איז שולט קטב מרירי.
די ניין טעג.
די ניין טעג זענען די טעג פון ראש חודש אב ביז מוצאי תשעה באב. חז"ל זאגן "משנכנס אב ממעטין בשמחה" און דעריבער האבן חז"ל געאסר'ט צו בויען א געביידע פון שמחה אין די טעג (ביז תשעה באב) און אויך נישט צו מאכן שענער אדער צו פארבן דאס הויז אדער פארבעסרן א זאך וואס מ'קען איבערלאזן אויף שפעטער. אויך האבן חז"ל געאסר'ט צו האנדלען אין א זאך פון שמחה, ווי קויפן נייע מעבל אדער קליידער, נאר ווען דאס קען גורם זיין א גרויסן פארלוסט.
ווי אויך וואשט מען נישט קיין וועש, מעו טוישט נישט קיין קליידער און מען גייט נישט שווימען.
אין די טעג זענען אלע עדות נוהג ממעט זיין אין שמחה, און אפשטופן א פראצעס וואס מ'האט מיט א גוי אויף נאך עשרה באב.
אויך איז אסור אין אלע געמיינדעס צו שטעלן א חופה, נאר ווען דער חתן האט נאך נישט מקיים געווען די מצוה פון פריה ורבייה (און אפילו אין דעם פאל איז דער מנהג צו מאכן די חתונה נאך תשעה באב כאטש מען מעג מן הדין). א שידוך אן א סעודה מאכט מען יא אפילו אום ת"ב זעלבסט, ווייל מען האט פארכט זיך טאמער איינער וועט אים פעדערן.
לכה דודי איז א פיוט וואס אידן פירן זיך צו זינגען יעדן פרייטיג צו נאכטס ביים קבלת שבת.
עס רעדט ווי אידן גרייטן זיך צום שבת, ווי אזוי זיי זאלן זיך אפשאקלען פון די שטויב און שמוץ און זיך אנטועהן שיינע בגדים.
עס איז ווי א משל ווי א כלה גרייט זיך צו איהם גלוסטיגן חתן מקבל זיין דעם ליכטיגן שבת.
אזוי ווי ביי אידן איז דער עיקר שמחה און פרייליכקייט ווען משיח וועט קומען, רעדט דער שיר זייער אסאך ווי אזוי אידן וועלן זיך אפשאקלען פון דעם ביטערן גלות, מען וועט גיין קיין ירושלים בויען דעם בית המקדש, די שונאים פון אידן וועלן האבן א וויסטע מפלה, און מיט פרייליכקייט ווען מען ענטפאגען דעם משיח.
דער פיוט האט געשריבן א גרויסער מאן ר' שלמה אלקבץ. ער איז געווען דער שוואגער און דער רבי פון ר' משה קורדיווארי, געוואונט האט ער אין צפת און געווען פון די גרויסע מקובלים.
ער האט געמאכט פארשידענע ספרים ווי שורש ישי, מנות הלוי, אילת אהבים און נאך.
אזוי ווי דער שיר ברענגט ארויס די ליבשאפט ווי א כלה בענקט נאך איהר חתן, און ווי זיי טרייסטן זיך אז עס קומט זיסע צייטן, איז דער שיר איבערגעשריבן אויף אסאך שפראכן, אפילו די גוים באנוצען זיך דערמיט.
פאליטיק (פון גריכיש πολιτικός, "וועגן די בירגער"), איז א פראצעס דורך וואס גרופעס פון מענטשן שאפן קאלעקטיווע החלטות.
מען בויט זיך אויף א נייגונג און געהערונג צו אַ געוויסער שטרעמונג פון אידעאלאָגיע און מען האָט פיינט די קעגנאַרטיגע פּאַרטיי מיט זייער אנדער געוויסער שיטה, ס'קען שטארק וויי טאן אויב אייער פארטיי פארלירט אבער עס איז גאר גוט אויב מיר געווינען.
ציון חכם אברהם אזולאי באידישע בית עולם פון חברון
החכם הרב אברהם אזולאי (נפ' כ"א מרחשון ה'ת"ד), דער זיידע פונעם חיד"א איז געווען א גרויסער בעל מקובל און גאון און מחבר פון עטלעכע ספרים.
ער איז געבוירן צו זיין טאטן ר' מרדכי אזולאי. די משפחה שטאמט פון זייער א גרויסן יחוס, שטאמען פון די רבנים פון קאשטיליא, און ביי דעם גירוש ספרד זענען זיי פארטריבן געווארן קיין שטאט פאס אין ברבריא.
נאך עטליכע יאר איז חרוב געווארן די שטאט פאס, און נישט האבענדיג קיין ברירה האט ער גענומען צוריק דעם וואנדער שטעקן און זיך געלאזט פארן קיין ארץ ישראל.
אינמיטן וועג איז געקומען א שטורעם ווינט וואס האט כמעט צובראכן די שיף, ביז מען איז געקומען צו א בארטן אין אפריקא קאפוטיקיא, זיי האבן אלעס איבערגעלאזט אין שיף און שנעל געלאפן אויף די טריקעניש ווייל די ווינט האט זייער געבודזשעוועט, פלוצלונג איז געקומען די ווינט און האט דערטרונקען דעם שיף, זיי זענען ניצול געווארן פון דעם דורך א נס, ר' אברהם אזולאי פארציילט דאס אין זיין ספר בעלי ברית אברהם, ער איז זיך זייער מצער ווייל זיינע חידושים אויף די תורה איז דארט דערטרונקען געווארן.
דער חיד"א שרייבט אז צוליב דעם נס איז די חתימה פון זייער גאנצע משפחה משפחת אזולאי אזוי ווי א שיף, עס איז אין פארעם פון א שיף.
אנקומענדיג קיין ארץ ישראל איז ער געקומען קיין חברון, און האט זיך באקענט מיט דעם גאון ר' אליעזר בן ארחא, און האט דארט געטראפן כתבים פון ר' חיים וויטאל און פון ר' משה קארדאווערא.
אין יאר ה'שע"ט איז געווען א מגפה אין חברון, איז ער מיט זיין משפחה שנעל אנטלויפן קיין ירושלים.
זיינע ספרים חסד לאברהם, בעלי ברית אברהם, קרית ארבע א פי' אויפן זוהר, אהבה בתענוגים א פי' אויף משניות.
דער חיד"א באטיטלט איהם מז"ה מ'ורי ז'קני ה'רב, אין זיין ספר שו"ת חיים שאל (סי' ס"ח בח"א) פרעגט איהם איינע אהן פארוואס שרייבט ער אויף איהם זקני הרב אינדעצייט וואס ער איז גאר זיין עלטער זיידע נישט זיין זיידע, ענטפער דער חיד"א אז דאס טרעפט זיך אין די וועלט פון ספרים אז מען רופט א עלטער זיידע אלס זיידע ווי מען זעהט אז דער זון פון רשב"ץ רופט אן זיין עלטער זיידע דער רמב"ן מיטן נאמען "זיידע".
זיינע איידעמער זענען אויך געווען גרויסע גאונים. ר' בנימין זאבי דער טאטע פונעם גאון ר' ישראל זאבי. ר' דוד יצחקי דער טאטע פונעם גאון ר' אברהם יצחקי דער מחבר פונעם ספר זרע אברהם.
זיין זון רבי יצחק אזולאי האט געהאט א זון ר' ישעיהו אזולאי, וואס איז געווען דער זיידע פון דער חיד"א.
חסד לאברהם איז א וואונדער בארער חיבור.
עס אנטהאלט אין זיך ידיעות און הקדמות אויף אלע סארט נושאים, אבער בעיקר איז אויף קבלה ענינים, אויף די בריאה, אויף די אויבערשטע וועלטן, ער איז פון די ערשטע וואס זענען מעתיק דעם מסכת גיהנם מיט א פי'.
דאס האט געשריבן דער בעל מקובל ר' אברהם אזולאי.
אין די הקדמה שרייבט ער אזוי: ספרים וואס האבן אין זיך דרושים וואס טייטשן אויס פסוקים און מאמרים איז דא געניג, איך זעה נישט וואס איך קען דערין צולייגן, דעריבער האט איך באשלאסן צו פארפאסן א ספר וואס זאל נישט אויסטייטשן קיין פסוקים, נישט מסביר זיין גמרות און מדרשים, איך זאל זיך קאנצטעטרירין בלויז אויף וויסענשאפט און אינטרעסאנטע הקדמות וואס איך וויכטיג צו וויסן איינער וואס זיכט זאכן אין ספרים.
אזוי האט ער טאקטע געטוהן ער טייטש נישט קיין פסוקים נאר שרייבט גאנצע פרקים און ענפים פון אינטרעסאנטע זאכן. זיין אייניקעל דער חיד"א ברענגט אסאך פון איהם.
אין שם הגדולים שרייבט דער חיד"א אז דער ספר איז זייער גרייזיג, אין די לעצטע צייטן האט מען דאס איבערגעדורקט פון כתב יד מיט א צווייטער נוסח וואס מיר האבן געהאט ביז איצט.
רבי יצחק אַזולאַי איז געווען אַ זון פֿון רבי אברהם אזולאי דער בעל מחבר פֿון דעם אינטרעסאַנטען ספר חסד לאברהם אַ זיידע פֿונעם חיד"א.
ער האָט חתונה געהאַט מיט די שוועסטער פֿון ר' נחמי' דנינו פֿון די רבנים פֿון חברון (מעגל טוב)
דער חיד"א שרייבט אויף אים אין שם הגדולים "א מקובל און אַ בעל מחבר ספר". אויך שרייבט ער אויף אים "מיין שוועסטער קינד ר' ישראל זאבי האָט געזאָגט אויף אים זייער אינטערעסאַנטע זאַכן, אַ בעל מקובל, ער פירט זיך בחסידות, און באַווייזט מופתים".
דער חיד"א ברענגט פֿון אים אינטרעסאַנטע חלומות (זעה מחזיק ברכה חלק אורח חיים סי' ר"י סקי"ב).
ער האָט געמאַכט אַ ספר זרע יצחק וואָס איז פאַרלוירן געוואַרן. אויך איז דאָ פֿון אים אין כתב יד אַ ספר בריכת אברהם.
ר' יצחק איז געווען די רבי פֿון דעם גאון ר' ישראל זאבי זיין נעפיו. ער האָט אים אַמאָל געזאָגט דעם פסוק בני אם חכם לבך, אויב די וועסט זיין קליג, ישמח לבי גם אני וועט דאָס זיין א מעלה פאַר מיר, ווײַל די ביזט אַ קינד פֿון מיין שוועסטער, און רוב קינדער זענען געגליכן ווי די ברודער פון די מאמע, קומט אויס אז מען וועט זאגן אז די ביזט געראטן אין מיר (חומת אנ"ך משלי כג).
אין די לעצטע יאָרן האָט מען אים געשיקט קיין קושטא זאַמלען געלד, אויפן וועג איז ער נפטר געווארן (שם הגדולים ערך ר"א אַזולאַי).
פראנץ שובערט (דעם 31סטן יאנואר, 1797 - דעם 19טן נאוועמבער 1828) איז אן עסטרייכישער קאמפאזיטאר פון קלאסישע מוזיק, פון דער ראמאנטישער פעריאדע.
שובערט האט פארפאסט אריבער 600 לידער, די אממערסטן באקאנטע זענען זיינע זיבן פולקאמע סימפאניעס און די אכטע וועלכע איז געבליבן אומפארטערטיגט, און טראגט טאקע דעם זעלטענעם נאמען, "די אומגעפארטיגטע סימפאניע", וועלכע איז א שם דבר אין די קלאסישע מוזיק, מיט אירע רייכע הארציגע מעלאדיעס און סטרונעס.
פון אלץ גאר יונג קינד האט שובערט אנגעהויבן שפילן אויף די וויאלע. יעדן זונטאג פלעגט ער שפילן אינאיינעם מיט זיינע ברידער מיט זייער פאטער. ער איז אויך צוגעצויגן געווארן צו אנטאניע סעליערי, וועלכער איז געווען פון די ריזן קאמפאזירער אין זיינער צייט.
ס'זענען פאראן אזעלכע וועלכע זעען אין שובערט ווערק, אז ער האט נאכגעפאלגט די שטריכן פון מייסטער בעטהאווען, וועלכער איז געווען עטוואס פאר אים. אין 1822 האט זיך שובערט געטראפן מיט בעטהאווען און קארל מאריע פאן וועבער, און ס'איז פאראן א נאטע אין וועלכן בעטהאווען שרייבט איבער דעם געניאל און וואונדערקינד וואס באזיצט שובערט.
אין 1888, האט מען אריבערגעפירט די קברים פון שובערט און בעטהאווען צום צענטראלפרידהויף, וואו זיי ליגן אצינד לעבן די קברים פון יאהאן שטראוס דער זון און יאהאנעס בראהמס.
אַרִיאֵל שָׁרוֹן אָדער אַריק שאַראָן (שיינערמאן) (ה' אדר תרפ"ח, 26סטן פעברואר 1928 - י' שבט תשע"ד, 11טן יאנואר 2014) איז געוועזן דער עלפֿטער פרעמיער מיניסטער פון מדינת ישׂראל. ער האט געהערשט פון יאָר 2001 ביז יאַנואַר 2006. אויך איז ער געוועזן דער פירער פון ליכוד'ס-פּאַרטיי פון סעפטעמבער 1999 ביז נאָוועמבער 2005.
אין נאָוועמבער 2005 האָט ער אויפגעשטעלט א נייע פאליטישע פארטיי מיטן נאמען קדימה, אָבער באַלד אום 4 יאַנואַר 2006 האָט אים אַן אנפאל אָנגעכאַפט און ער איז אין שפיטאָל אריין.
אום 15 אָגוסט 2005 האָט ער איינגעפירט דעם ריקצוג פלאן (התנתקות) און עוואַקואירט אין משך 8 טעג 22 יישובים אין עזה פאס און נאך 4 יישובים אין צפֿון־שומרון און זיי איבערגעגעבן צו פאלאסטין.
אריאל איז געבוירן געוואָרן אום 1928 אין "כפר מאַלאַל", פאלעסטינע (ארץ־ישֹראל). און איז געוועזן אַ גענעראַל לײַטער ביי די ערשטע יאָרן פון דער ישראל'ישער רעגירונג פון 1948. ביי די אומאפהענגיקייט מלחמה איז ער געווען א סאלדאט, ווי ער איז שווער פארווונדעט געווארן, און כמעט געשטארבן.
ער האט געגרינדעט די 101טע דיוויזיע, וואס איז שפעטער אריבער צו דער פאל-שירעם בריגאדע, ביי די סיני מלחמה, און ביי די זעקסטאגיקער מלחמה איז ער געווען פון די הויפט גענעראלן, איינצונעמען דעם סיני האלבאינדזל, און ביי דער יום כיפור מלחמה איז ער אריבער דעם סועץ קאנאל מיט זיינע זעלנער.
ער איז געווארן זיכערהייטס מיניסטער, אין 1981. אבער נאכן סאברא און שאטילא מארד, האט ער רעזיגנירט, ער איז געווען פון די הויפט שטיצער פון די קריסטן, ביי דער לבנון ברודער קריג, אין דער ישראל רעגירונג, אונטער מנחם בעגין. א טייל מענטשן האבן אים באשולדיקט, אז דער קריג פרידן פארן גליל, איז זיין קריג. און מיט דעם האט ער אונטערגעברענגט בעגין.
ער האט ערשט חתונה געהאט מיט זיין ווייב מרגלית בזיווג ראשון פון וועמען זיין זון גור שרון איז געבוירן און געשטארבן אין אן אויטאָ-עקסידענט. ובזיווג שני א פרוי שוועסטר פון מרגלית, לילי, האט ער צוויי קינדער, עמרי און גלעד.
ר' ישעיהו אזולאי איז געווען א זון פון ר' יצחק אזולאי א זון פון דעם באקאנטען מקובל רבי אברהם אזולאי.
ר' ישעיהו איז געווען דער טאטע פון ר' יצחק זרחיה אזולאי דער טאטע פונעם חיד"א.
דער חיד"א ברענגט אסאך חידושים פון אים. ער שרייבט אויף אים "דער חסיד דער עניו" (דברים אחדים דרוש י"ב), אויך ברענגט ער פון אים פשטים אויף פסוקים (זעה נחל קדומים בראשית כה, יוסף תהלות מזמור צ'), ער שרייבט אויף אים אין שם הגדולים ער איז געווען א ראש ישיבה און געלערנט תורה מיט תלמידים, ער זעלבסט איז געווען א תלמיד פון דעם גאון ר' חזקיהו די סילוה דער בעל מחבר ספר פרי חדש.
ער איז אויך געווען פון די מקובלים, פון דער חבורה פון דעם גאון ר' יהודה החסיד, השני, דער חיד"א ברענגט אויך פון אים אסאך הגהות וואס ער געשריבן אויפן זוהר חדש, און שרייבט אז די הגהות איז פון די גאנצע חבורה פון ר' יהודה החסיד געשריבן אין יאר ה'תס"ג.
ער איז געווען א חבר פונעם בית דין אין שטאט ירושלים, עס איז געבליבן פון אים כתבים פון פסקים און דינים.
ער איז נפטר געווארן זעקס טאג אין אדר ה'תצ"ב (שם הגדולים ערך ר' אברהם אזולאי).
קארל מאריע פאן וועבער, איז געווען א דייטשער קאמפאזיטאר, דיריגענט, פיאניסט און פון די פיאנערן און גרינדער פונעם ראמאנטישן פעריאד אין קלאסישער מוזיק.
וועבער איז געבוירן דעם 18טן נאוועמבער 1786 אין האלשטיין, און געשטארבן דעם 5טן יוני 1826 אין לאנדאן.
די בארימטסטע ווערק זיינע זענען די אפערעס "דער פרייער שיצער","אייריאנטע" און "אבעראן", וועלכע האבן ארויסגערופן גרויס וואונדער אין זיינ צייט, און ווערן נאך געשפילט ביזן היינטיקן טאג, ארויסרופנדיק מאמענטום און פאטאס ביי אלע צוהערער אומעטום.
זיינע גלעצנדיקע דערפאלגן אויפן געביט פון דער פיאנא האבן זיך געמאכט אויערן גאר שנעל אינערהאלב גאנץ אייראפע, און האט דערפאר צוגעצויגן די טאלאטפולע קאמפאזיטארן ווי פרעדעריק שאפען, פראנץ ליסט, פעליקס מענדעלסאן, וועלכע זיינען פון אים באיינפלוסט געווארן אנהייב זייערע קאריערעס.
זיינע ווערק אין דעם אפערע-זשאנער האבן זיך אויך געענדיקט אין א געוואלדיקער דערפאלג, און האבן טיף אריינגעדרונגען און געהאט א שטארקע השפעה אויף אזעלכע לייבן ווי ריכארד וואגנער, גלינקע און מייערבער.
א רעאַלע צאָל איז א צאל וואס מען קען שרייבן אלס אן אינסופֿדיקע דעצימאל. זיי זענען סיי ראציאנאלע און סיי איראציאנאלע (למשל פי, און דער קוואדראט ווארצל פון 2) צאל. אין אלגעמיין ווען מען רעדט וועגן סתם א "נומער" מיינט מען א ווירקלעכער (רעאלע) צאל. א נומער וואס איז נישט ווירקליך הייסט א צונויפגעשטעלטע צאל. א רעאלע צאל קען זיין פאזיטיוו, נעגאטיוו אדער נול.
מען ניצט דעם סימבאל ℝ צו באדייטן דעם סכום פון רעאלע צאלן.
אנדערש ווי די נאטירלעכע צאלן, זענען די רעאלן אן אומציילבארע געזעמל.
קורדן זענען א עטנישער שבט שטאמענדיג פון די אינדא-איראנער. זיי האלטן זיך אז זיי שטאמען און באלאנגען צום ראיאן וואס ווערט גערופן קורדיסטאן, א געגנט וואס שפרייט זיך אויס אין איראן, איראק, סיריע און טערקיי.
קורדישע קהילות געפינען זיך אויך אין לבנון, ארמעניע, אזערביידזשאן, און אין די לעצטע צענדליגע יארן אויך אין אייראפע און אין אמעריקע.
עטניש זענען זיי קרובים צו א חלק פון די איראנער פאלק.
זיי רעדן אן אייגענע שפראך קורדיש.
מען ווייסט נישט און עס איז נישט דאקומענטירט פונקטליך פון ווי און וויאזוי זיי שטאמען און האבן זיך אנטוויקלט אין אנפאנג.
זיי ווערן גערודפט פונקט ווי די אידן ווי זיי גייען אין טערקיי הארגעט מען פון זיי שטיקער און אין איראק און אויך אין איראן פון אמאל.
דאס קאלאסעום (לאטייניש: "Amphitheatrum Flavour"; איטאליעניש: "Anfiteatro Flavio" אדער "Colosseo") איז א ריזיגער ארכיטעקטור, אן אוואלער אמפֿיטעאטער אין דעם צענטער פון דער שטאט רוים, איטאליע. דאס קאלאסעאום איז פלאצירט מזרח פונעם רוימישן פֿארום.
די קאנסטרוקציע פונעם קאלאסעאום האט אנגעהויבן אונטער קייסער אספאסינוס אין יאר 72, און איז געקאנטשעט געווארן אין יאר 80 אונטער זיין נאכפאלגער טיטוס. שפעטער האט מען געמאכט ענדערונגען אין דער תקופה פון דעם קייסער דאמיטיאן (81-96). די דאזיקע דריי קייסרים ווערן גערופן די פֿלאווישע דינאסטיע, און דערפאר הייסט דער אמפיטעאטער אויף לאטייניש מיט דעם נאמען פֿלאוויאוס.
עס איז דער גרעסטער אמפיטעאטער וואס מ׳האט א מאל געבויט. מען האט עס געבויעט צו קענן ענטהאלטן צווישן 50,000 און 80,000 לייט, מיט א דורכשניטלעכן עולם פון עטלעכע 65,000. מען האט עס גענוצט פאר רוימישע ספארט פארמעסטן, וואו מענטשן האבן זיך פארמאסטן מיט שווערד אנטקעגען אנדערע מענטשן אדער ווילדע חיות, און אויך פאר דראמעס באזירט אויף קלאסישער מיטאלאגיע.
במשך די יארן איז דאס קאלאסעאום געווארן טיילווייז פארניכטעט דורך ערדציטערנישן און גנבים וואס האבן געגנב׳עט די שטיינער. דאך איז עס איינע פון די מערסט פאפולער טוריסטן אטראקציעס אין רוים.
דאס קאלאסעאום איז געשילדערט אויף דער איטאליענישער ווערסיע פון דער פינף־צענט איירא־מטבע.
ר' יצחק זרחיה אזולאי איז געווען א אייניקל פון ר' אברהם אזולאי־ דער בעל מחבר פונעם וואנדערבארן ספר חסד לאברהם. ר' יצחק איז געווען דער טאטע פון דעם גרויסן באקאנטן גאון און צדיק חיד"א. אין שו"ת אדמת קודש שרייבט ער אויף איהם "גזע היחס והמעלה, בנן של קדושים, החכם השלום" (ח"ב או"ח סי' י').
ער איז געבוירן אין יאר ה'תס"ב (מעגל טוב דכ"ה).
זיינע רביים און חברים.
ער האט געלערנט ביי זיין טאטע ר' ישעיהו אזולאי, אבער זיין עיקר רבי איז געווען זיין פעטער ר' אברהם יצחקי א זון פון זיין זיידע ר' יצחק אזולאי, וואס איז געווען פון די גרויסע חכמים אין ירושלים און א ראשון לציון.
ר' יצחק זרחיה האט חתונה געהאט מיט זיין ווייב שרה די טאכטער פון ר' יוסף ב"ר פסח מייאליר, דער חיד"א שרייבט אויף די זיידע ר' יוסף ער איז געווען א חסיד און מקובל, א געטליכער הייליגער מאן, וואס איז געקומען קיין ירושלים צוזאמען מיט דעם הייליגן מאן ר' יהודה החסיד, השני ער איז אויך געווען א קרוב מיטן סמ"ע (מעגל טוב ע' 27). ר' יוסף איז אויך געווען די רבי פון זיין איידעם ר' יצחק זרחיה, ער האט געלערנט פון איהם חכמת האמת און קבלה אין יאר ה'תפ"ט (שם הגדולים ערך ר' אברהם יצחקי).
אין די ספרים פון חיד"א ווערט אסאך געברענגט וואס זיין טאטע ר' יצחק זרחיה האט געהערט פון אנדערע גדולי ישראל. קודם איז דא אסאך פון וואס ער האט געהערט פון זיינע עלטערין ביז צו ר' אברהם אזולאי, און דערנאך פון ר' ניסים רוזילייו, פון ר' אפרים הכהן דער בעל מחבר שער אפרים, און אויך פון דער גאון ר' גרשון קיטובער דער שוואגער פון בעל שם טוב (שמחת הרגל להחיד"א דל"ה ע"ב). און נאך.
אלס חבר בית דין און ראש ישיבה.
ר' יצחק זרחיה איז געוען פון די ראשי הדיינים אין בית המדרש בית יעקב, און א ראש ישיבה אין ישיבת גדולת מרדכי צוזאמען מיט זיין שוואגער ר' יונה נבון, ער ווערט פארעכנט אלס פון די זיבן גרויסע רבנים וואס האבן אין זייער צייט געמאכט אלע תקנות אין ירושלים, ער איז אונטערגעשריבן אויף די תקנות ווי צום ביישפיל אויף דער באקאנטער תקנה אז א בחור העכער צוואנציג יאר טאר נישט וואוינען אין ירושלים, און אויף דער תקנה איז אין ירושלים טאר א פרוי נישט גיין מיט אומצוגעדעקטע קליידער (תקנות ירושלים דמ"ב), אויף די כתב שליחות קיין איטאליע פון די שד"ר און אויף פארשידענע הסכמות אויף ספרים ווי אויפן פרי האדמה, נחפה בכסף, חיי עולם, פרי הארץ, און נאך.
זיינע נסיעות.
אין יאר ה'תק"א איז אויף ירושלים אריבער אסאך צרות, די אראבער האבן ארויף געלייגט אסאך שטייערן אויף די אידן, מען איז געווען זייער ארים, האט מען ארויסגעשיקט צוויי גרויסע לייט אין אייראפע זאמלען געלט פאר די ירושלים אידן, איינער פון די צוויי איז געווען ר' יצחק זרחיה, זיי זענען געפארן קיין איטאליע און קיין פראנקרייך, ר' יצחק איז געווען אין קושטא אבער ער האט זיך נישט גוט געפילט און איז צוריק געפארן קיין ירושלים.
עס זענען געדרוקט עטליכע תשובות אויף הלכה פון אים אין זיין זון'ס ספרים דער חיד"א (ברכי יוסף אבן העזר סי' ל"א, מחזיק ברכה או"ח סי' רי"ט, חיים שאל ח"א סי' ז').
אויך דערמאנט דער חיד"א פון איהם ליקוטי זכרונותיו, כתבי עטרת ראשי (פני דוד ד"ב כסא דוד דרוש נ"ה או"ג), נימוקי עטרת ראשי אבא מארי (ברכ"י או"ח סי' תקפ"ו, פתח עינים סנהדרין די"ז ועוד), גליוני עטרת ראשי, און אסאך מאל שמעתי מעטרת ראשי, אסאך פון זיינע תורות און פסקים זענען וואס ער האט געהערט פון זיינע רביים און חברים אין ירושלים.
ר' יצחק זרחיה איז נפטר געווארן כ"ג טבת שנת ה'תקכ"ה, זיין זון דער חיד"א איז דעמאלטס געווען אין מצרים, ווען ער האט דערפון געהערט האט ער איהם דארט מספיד געווען, עס איז פארבליבן דעם הספד און כתב יד.
ווי עס זעהן אויס פון וואס ר' יצחק זרחיה שרייבט אין זיין הסכמה אויפן ספר שער יוסף אז ער האט נישט געהאט נאך קינדער נאר דער חיד"א איז געווען זיין איינציג קינד.
ר' יצחק זרחיה האט חתונה געהאט מיט זיין ווייב שרה, די טאכטער פון ר' יוסף ב"ר פסח מייאליר, זיין ווייב אין נפטר געווארן אין יאר ה'תצ"ב אין א מגפה, דערנאך האט ער חתונה געהאט מיט א צווייטן ווייב.
ר' אברהם יצחקי איז געווען א אייניקל פון ר' אברהם אזולאי דער בעל מחבר ספר חסד לאברהם. זיין מאמע איז געווען א טאכטער פון דעם חסד לאברהם.
זיין תלמיד איז געווען זיין ברודער'ס א זוהן ר' יצחק זרחיה אזולאי דער טאטע פון חיד"א.
א פעלד פון גרינע גראז
א פעלד ווערט אנגערופן א גרויסער שטח פון אגריקולטור וואס ווערט גענוצט צו פלאנצן ירקות תבואה און נאך. אויך קענען דארט וואקסן גראזן וואס ווערט באנוצט פאר בהמות צו פאשן און עסן די גראז.
אין קאמפיוטעריי.
א פעלד (אדער פיעלד) קען אויך ווערן אנגערופן אין טעכנישע שפראך א קאמפיוטער קאוד פון וועלכן עס קומט אריין דאטא פון א צווייט פלאץ.
א וואנע איז א גרויסער שיסל געמאכט זיך אפצובאדן דעם קערפער מען זאל זיין ריין פון שמוץ אדער אויפגעפרישט לכבוד שבת. געווענליך ליגט עס אין בית הכסא אדער אין א ספעציעלן באדע צימער.
אין א וואנע זעצט מען זיך אריין מיטן גאנצן קערפער און מען ווערט בעסער אפגעוואשן ווי מיט א טוש, אבער דער פרייז איז אויך אסאך טייערער ווייל אנצופילן א וואנע דארף מען פארנוצן אסאך מער הייס וואסער און דאס אויפצוקאכן קאסט אסאך מער.
די וואנעס ווערן היינט געמאכט פון פיבערגלאז, אבער די אלטע וואנעס פלעגן זיין געמאכט פון א שטיק אייזן און זענען געווען גאר שווער אין וואג.
רבי אליהו בן שלמה זלמן, באַוואוסט ווי דער ווילנער גאון, דער גאון, הגאון החסיד אָדער הגר״א ("הגאון רבינו אליהו") (ט"ו ניסן ה'ת"ף, 23סטן אפריל 1720 – י"ט תשרי ה'תקנ"ח, 9טן אקטאבער 1797) איז געווען אַ גרויסער תלמיד חכם און בן תורה, איינער פון די גרעסטע למדנים פון די לעצטע יאָרהונדערטער און גרויסער מתנגד קעגן חסידות. זייענדיק פון די אחרונים איז ער אָבער אַן אויסנאַם אין זיין אויטאָריטעט צווישן יידן אין זיין צייט און עד היום.
דער ווילנער גאון איז געבאָרן געוואָרן ט"ו ניסן ה'ת"ף צו זיין פאָטער ר' שלמה זלמן, אן אור־אייניקל פון ר׳ משה קרעמער און ר׳ משה רבקש, און צו זיין מוטער טריינא.
וואו ער איז געבאָרן געוואָרן איז אַ קעגנשאַפט פון וויכוחים. עטלעכע היסטאָריקער האַלטן, אַז זיין געבורטאָרט איז געווען סעליץ, א דערפל ניט ווייט פון בריסק, פון וואַנעט שטאַמט זיין מאַמע. אַנדערע זיינען אויף דער מיינונג, אַז ער איז געבאָרן געוואָרן אין ווילנע גופא. סיי ווי סיי, לויט אַלע סימנים האָט אליהו פאַרבראַכט זיינע קינדעריאָרן אין ווילנע.
יינגלווייז האָט אליהו באַוויזן זיין נטיה צו לימוד. פון זיינע אַלס גאָר יונגע יאָרן האָט מען געזען אויף דעם קליינעם אליהו סימנים פון אַ געטלעכן עילויאיש קינד, מיט אַ געבענטשטן מוח, וואָס כאַפּט אויף און פאַרשטייט אַלץ אין דער וועלט. אין עלטער פון זעקס אַ האַלב יאָר האָט ער געזאָגט אַ דרשה אין דער גרויסער ווילנער שול פאַר די גדולי ווילנא. יענעם שבת האָט אים פאַרהערט ר׳העשיל, דער ראש בית־דין. ער האָט אים געבעטן צו זאָגן אַן אַנדער דרשה, וואָס ער האָט פריער מיט זיין טאַטען ניט אויסגעלערנט. אַלע בייזייאיקע זיינען נשתומם געוואָרן פון זיין נייער רייד, וואָס ער האָט צוגעגרייט אין איין שעה. היינט איז שווער צו זאָגן, וועלכע פון אַנדערע מעשיות פון אליהוס יונגע יאָרן זיינען געווען באמת און וועלכע זיינען געווען שפּעטערע פאָלקישע שאַפונגען. וואָס איז אָבער יאָ קלאָר איז, אַז די מלמדים זיינען געוואָרן ניט נייטיק פאַרן יונגן עילוי, בשעת ער איז נאָך געווען אין עלטער פון אַ חדר יינגל.
עס איז אָנגענומען, אַז ער האָט געלערנט תורה ביים גאון ר׳ משה מרגליות, דעם פאַרפאַסער פונעם ספר פּני משה אויף תלמוד ירושלמי אין דער שטאָט קיידאַן. זייענדיק אין אַ גאָר יונגן עלטער האָט ער דאָרט געטראָפן זיין שידוך מיטן מיידל חנה, די טאָכטער פון ר׳ יחיאל פון קיידאַן.
זיין פרוי האָט אים גאָר ערלעך און געטריי באַדינט און אַלץ געטאָן אַז איר מאַן זאָל קענען בלייבן ביים לערנען אומגעשטערט. עס ווערט דערציילט, אַז דער גאון האָט זיך ניט אַריינגעלייגט אין בעט משבת לשבת, נאָר עוסק געווען בתורה מיט אַן אַבנאָרמאַלער התמדה יומם ולילה ממש.
דער גאון האָט זיך באַזעצט אין ווילנע און דאָרט געהאָרעוועט אויף תורה, און זיין נאָמען האָט זיך צעטראָגן איבער דער ליטע אַלס אַ זעלטענער גאון און פּוסק, זייענדיק אַ מאַן מיט אַ גאונישן קאָפּ, אַ ברייטן און טיפן פאַרשטאַנד, האָבן זיינע קורצע פּסקים באַקומען אָנערקענונג אומעטום.
די שטאָטלייט האָבן אים געוואָלט אויפנעמען פאַר רב אין ווילנע, ער האָט דאָס אָבער אָנגעזאָגט, זאָגנדיק אַז ער וויל בלייבן ביים לערנען אומגעשטערט און ניט זיין אָנגעוויזן אויף דער קהילה.
פאָלגנדיק דעם געבאָט פון די חכמים האָט דער ווילנער גאון מיסד געווען אַ קליינעם קרייז פון זיינע תלמידים.
קעגנערשאַפט צו חסידות.
די באַוועגונג, וואָס איז געגרינדעט געוואָרן דורכן בעש״ט, די חסידות, האָט זיך אין דער צווייטער העלפט 18טן יאָרהונדערט זייער פאַרברייטערט און איז צוגעגאַנגען צו ליטע. דאָס איז געווען דער ווענדפּונקט אין די שוין דאַמאָלסט אָנשטרענגיקע באַציאונגען צווישן חסידות און אָנהענגער פון אַלטן נוסח אשכנז. די ערשטע חסידישע קלויז, פונעם קאַרלינער הויף, איז אויפגעקומען אין ווילנע אין 1772-1771, און 1772 איז אויסגעבראָכן אַ סקאַנדאַל אַרום אירע פירער, וואָס זיינען באַשולדיקט געוואָרן אין אַ חילול ה׳ און אַנדערע פאַרברעכונגען. דער גאון אַליין האָט דורכגעפירט דעם משפּט קעגן איינעם פון זיי, וואָס איז אַריינגעלייגט געוואָרן אין חרם. דער משפּט קעגן דעם צווייטן קאַרלינער איז אַריינגעבראַכט צו אַ ברייטער באַטראַכטונג פון דער גאַנצער חסידישער באַוועגונג אַלץ אַ הערעזיע. די ווילנער רבנים מיט דער אונטערשטיצונג פון גאון האָבן באַשולדיקט די חסידים אין פּראַקטיקירן אומלייטישן אויפפיר, דעם נוצן יידישע ווערטער בעת דאַוונען און נאָך. ס׳איז געפּסקענט געוואָרן צו לייגן חסידים אין חרם אַריין און אַז אַלע ווערק פון חסידישע מחברים מוזן פאַרברענט ווערן.
ביזן סוף יאָרהונדערט זיינען נאָך אַ ריי חרמס פּראָקלאַמירט געוואָרן, און די קעגנערשאַפט, די התנגדות, האָט באַרירט אַנדערע ליטווישע קהילות. די ראָלע פונעם גאון אַליין איז אין די געשעענישן געווען אַן אַנטשיידנדיקע, און ס׳זיינען דאָ ראיות, אַז ער פּערזענלעך האָט געפאָדערט האַרבערע מיטלען אין דער ביטערער מלחמה קעגן חסידים. נאָך זיין פּטירה האָט די מחלוקת געוואָרן אַ סך רואיקער אין איר גלי.
דער קאַמף האָט ניט אָפּגעשטעלט די פאַרברייטונג פון דער חסידות אין ליטע אין גאַנצן, אָבער האָט געהאָלפן אויסצוקריסטאַליזירן ספּעציפיש ליטווישע צווייגן פון חסידות, מיטן שטאַרקן אַקצענט אויפן תורה־לימוד. ס׳רוב ליטוואַקעס זיינען אָבער געבליבן מתנגדים, און די פיגור פונעם גאון, זיין כאַראַקטער, איז אַ סימבאָל פון ליטווישן יידנטום ביזן היינטיקן טאָג.
זיין דרך הלימוד.
דער דרך הלימוד פונעם ווילנער גאון איז געווען פּשט און עיון אינאיינעם, ניט ווי דער לומדישער דרך הלימוד, וואָס איז באַזירט אויף הגיון און לומדות. דער גאון איז אויך געווען שטאַרק קעגן דאָס לערנען אויפן דרך פון פלפול און מאַכן געדרייטע פשטלעך. זיין גאַנג איז געווען עמקות אין פּשט, מיט בקיאות, לערנענדיג בלויז די מפורשים, רש"י, תוספות, רא"ש און רי"ף.
דער גאון אין אלע חכמות.
דער ווילנער גאון איז געווען ניט נאָר אַ גאון אין גאַנץ תורת משה, אָנגעהויבן פון בבלי, ירושלמי, ספרא, ספרי, מכילתא און אַלע מקצועות התורה. ער האָט געלערנט אויך וועלטלעכע חכמות: מאַטעמאַטיק, אַסטראָנאָמיע, אַנאַטאָמיע און געווידמעט זיי עטלעכע פון זיינע חיבורים.
לויט געוויסע קוועלן האָט ער גוט געקענט כירורגיע און חכמת הרפואה, אָבער זיין פאָטער האָט אים פאַרבאָטן זיך צו פאַרטיפן דערין, כדי עס זאָל אים נישט שטערן פון לערנען.
זיינע ווערק.
כאָטש דער גאון האָט געשריבן גאָר אַ סך חידושים און פאַרפאַסט צענדליקער חיבורים אויף אַלערליי מקצועות אין דער תורה, איז דאָך גאָרניט געדרוקט געוואָרן אין זיין לעבן. ערשט נאָכדעם וואָס ער איז אַוועק פון דער וועלט האָבן זיינע תלמידים אָנגעהויבן אַרויסצוגעבן זיינע חידושים און ספרים, וועלכע ציילן זיך צו איבער זיבעציק ספרים, אויף מקרא, משנה און גמרא, און אַנדערע מקצועות התורה.
ס׳איז דאָ פּירושים פונעם גר"א אויף: ספר יונה, משלי, שיר השירים, מגילת אסתר און רות.
ברוך שפינאזא (געבוירן אין אמסטערדאם י"א כסליו ה'שצ"ג - אוועק י"ט אדר א ה'תל"ז) א יידישער נידערלאנדישער פילאסאף.
ווען ער איז געווען 24 יאר אלט, האט אים די יידישע געמיינדע מחרים געווען, אלס דעם וואס ער האט געשאפט א נייע פילאסאפיע קעגנזעץ די טראדיציאנאלע אמונה איבער דאס גלויבן אין גאט, און נאך וואס ער האט דעשריבן: "עס איז קלאר ווי זי זון אז דער חומש איז נישט געשריבן געווארן דורך משה רבינו נאר דורך איינער וואס האט געלעבט פיל שפעטער". אויך די קאטאלער האבן אים מנדה געווען, און אים אנגערופן "ברוך דער געשעלטער".
שפינאזא איז געווען פון די אויסגערופנסטע פאנטעיסטן ביי כלל ישראל, וועלכער האט זיך בארימט געמאכט מיט זיין אפענער פאנטעיזם. נאך זיין טופונג צום קריסטלעכע גלויבונג האט ער באקומען דעם קריסטליכן נאמען בענעדיקט שפינאזא.
שפינאזא איז געבוירן אין אמסטערדאם, צו זיינע פאטער מיכאל שפינאזא, וועלכער האט געטראגן דעם לאטיינישן נאמען מיגועל שפינאזא.
זיין פאטער איז געווען אן אפשטאמיגער פון די שפאנישע אנוסים, וועלכע זענען דערנאך אנטלאפן קיין פארטוגאל. אבער דארט האט זיי אויך נישט אפגעווארט קיין גוטס, ווייל מ'האט זיי דארט געצווינגען זיך צו טויפן, זענען פון דארט אנטלאפן ווייטער קיין האלאנד, און זיך באזעצט אין אמסטערדאם, מיטן ציל צו קענען איינהאלטן אפען א אידיש לעבן.
שפינאזא איז געווען א טיפער דענקער און א פילאסאף. ער האט ליב געהאט צו לערנען, און זיין רייץ צו חקירה און פארשונג האט אים געפירט צו קריגן אפן אויף די אידישע חכמים און זאגאר אויך אויף תורת משה.
זיין מוטער איז געשטארבן ווען שפינאזא איז נאך געווען א יונג קינד. ער איז אויפגעצויגן געווארן ביי זיין פאטער. זיין טאטע איז געווען א רייכער מאגנאט און זיך געציילט פון די חשוב'ע אידן אין אמסטערדאם. שפעטער ווען זיין פאטער איז אויך געשטארבן, האט שפינאזא איבערגעגעבן די גאנצע האנדלונג פאר זיין ברודער און ער האט זיך גענומען מער צו זיינע חקירה און פארש ארבעט, און אנגעהויבן מער מיט זיינע וואולגארישע ארויסטריטן קעגן אלעס הייליג ביי אידן.
ער האט זיך נישט אפגעשטעלט בלויז ביי זיין אפענע ארויסטרירט קעגן חז"ל. ער האט זיך זאגאר באפריינדעט מיט קריסטליכע פילאסאפן, שפעטער האט זיך אנגעהאנגען אין דעם וועלט בארימטן פילאסאף רענע דעקארט. שפינאזא האט דאן פארעפנטליכט זיינע טעאריעס איבער א-ל-הית און דאס מציאות השם, געבויעט אויף די ראציאנאליסטישער פילאזאפיע פון דעקארט.
דער פאלגענדער כתב פולסא דנורא האט געהאט א מעכטיגן אפקלאנג. שפינאזא האט זיך געמוזט אוועקציען פון דארט. ער האט זיך אריבערגעצויגן קיין רעגנשבורג, ווייטער אראפצו אין האלאנד. און האט זיך אפגעגעבן מיט שלייפן טעלעסקאפן און אפטיק.
מאַרק זאַכאַראָוויטש שאַגאַל (רוסיש: "Марк Захарович Шагал"; פֿראַנצױזיש: "Marc Chagall"; בעלארוסיש: "Марк Захаравіч Шагал" 7טן יולי 1887, וויטעבסק,רוסלענדישע אימפּעריע - 28סטן מערץ 1985) איז געווען א יידישער־רוסישער מאלער.
מארק איז געבוירן דעם 7טן יולי 1887 אין וויטעבסק, רוסלענדישע אימפעריע, (איצט אין װײַסרוסלאַנד), א שטאט מיט 50% יידישע איינוואוינער, אַלס משה שאַגאַל (אין די רוסישע דאָקומענטן: "מאָװשאַ כאַצקעלעװ שאַגאַל", צו זיין פאטער חַצקל און זיין מוטער פייגא איטא. "שאַגאַל" איז אַ ביסל רוסיפֿיצירטער נוסח פֿונעם פֿאַמיליע-נאָמען "סעגאַל" סג"ל, װאָס האָט זיך באַװיזן אין דער אָרטיקער ייִדישער הברה).
אין 1915 האט ער חתונה געהאט מיט בעלא ראזנפעלד פון וויטעבסק. זיי האבן געהאט איין קינד, א טאכטער אידא.
מאַרק שאַגאַל איז געװען אַ רוסישער און פֿראַנצױזישער מאָלער און גראַפֿיקער פֿון ייִדישן אָפּשטאַם, אײנער פֿון די סאַמע פּראָמינענטע קינסטלערס פֿונעם 20סטן יאָרהונדערט.
ער האָט אָנגעהויבן צו שטודירן מאָלערײַ אין 1906 אונטער דעם מאָלער יהודה פען.
ער איז נפֿטר געװאָרן דעם 28סטן מערץ 1985 אין סען-פּאָל-דע-װאַנס, פֿראַנקרײַך.
רבי גרשון העניך ליינער (ה'תקצ"ט - ד' טבת ה'תרנ"א) איז געווען דער ערשטער ראדזינער רבי, א זון פון דעם איזשביצער רב ר' יעקב ליינער דער בעל מחבר פון די ספרים "בית יעקב", וואס איז געווען א זון פון רבי מרדכי יוסף ליינער, מחבר פון ספר מי השילוח, דער ערשטער רבי פון איזשביצא.
רבי גרשון העניך איז געווען א גאון און א רבי, עס איז געווען ווייניג אזעלכע גאונים און קענערס ווי ער, ער האט געקענט כל התורה כולה ממש, ווי מען זעט אין זיינע ספרים.
ער איז געקרוינט אלס רבי נאך זיין פאטערס פטירה, ט"ו אב תרל"ח.
זיין שטורעמישע לעבן.
ביי די איין און צוואנציג יאר האט ער ארויסגעגיבן זיין ספר "סדרי טהרות" א גאונית'דיגע פירוש אויף סדר טהרות וואס האט נישט קיין פירוש הגמרא.
חידוש התכלת.
זיין אנטדעקונג פון די תכלת: ער איז באקאנט פארן זיין דער "מחדש התכלת". ער האט איבערגעדרייט א וועלט בשעתו טענה'דיג אז ער האט געפונען די "חלזון פיש" און ער ווייסט וויאזוי מ'ארבעט עס אויס צו מאכן דערפון "תכלת". זיין אלע חסידים און נאך פילע אנדערע האבן טאקע אנגעטוהן די תכלת, טראץ דעם גרויסן התנגדות און קעגנערשאפט פון רוב וועלט. ער האט ארויסגעגעבן אין יענער צייט דריי ספרים: "שפוני טמוני חול", "פתיל תכלת" און "עין התכלת".
ער האט געהאט שטיצע פון געוויסע גדולים. אבער רוב זענען ארויסגעקומען קעגן אים. צווישן דעם זענען פילע ארויס דערקעגן גאר שארף. און אים אויסגעטיילט ביטערע רדיפות.
ער איז נאך נסתלק געווארן אינמיטן דער פרשה און זיין זוהן האדמו"ר ר' מרדכי יוסף האט געדרוקט זיין דריטע ספר "עין התכלת".
ראדזינער חסידים מאכן נאך אלס היינט צוטאג'ס די תכלת און פילע גייען דערמיט.
זיינע קינדער.
ליינער, גרשון העניך
פֿילאָסאָפֿיע איז דאס מעטאד פון פארשונג צו פארשטיין גרונטליך און קלאר די פענאמענאנען פון דער וועלט, מענטשהייט, און דאס לעבן. למשל ווי איז די בעסטע וועג צו לעבן (עטיק) דער ווארט פילאסאפיע איז א גריכישן צוזאם שטעל פון די ווערטער פילא (ליב-האבער) און סאפיא (חכמה), ד.ה. דאס ליבשאפט פון חכמה.
היסטאריע און אנטוויקלונג.
פיליסאפישע חקירה, אין דעם היינטיגן זין, האט זיך אנגעהויבן מיט די אור-אלטע גריכן אין די יארן ג"א ר' - ש'. טאלעס, אנאקסימאדער, פיטאגאראס, און אנדערע האבן אנגעהויבן שפעקולירן איבער דעם תכלית אין לעבן, די יסודות פון פיזיק און מאטעמאטיק, און די פענאמענאנען פון לעבן און טויט. זיי זענען מערסטנס געווען פארנומען מיט פארשטיין די נאטור און וויאזוי זי פירט זיך.
שפעטער איז געקומען סאקראטעס און אנגעהויבן חקר'נען די מענטשהייט. זיין פארשונג איז געווען צו פארשטיין וואס איז ריכטיג און וואס נישט, וואס זענען די אמת'ע ווערדן וואס דער מענטשהייט דארף נאכיאגן. ער האט געטריבן זיינע פאלקס-לייט אין אור-אלטן אטען צו חקר'נען זייער אויפפירעכץ און זיי פארבעסערן. ער האט איבערגעטראכט יעדן אנגענומענעם ווערד און אפטמאל געוויזן אז עס איז פאלש. דערפאר האבן אים אסאך פיינט געהאט, טענה'נדיג אז ער קארופטירט דאס פאלק, און מען האט אים פעראורטיילט צום טויט.
סאקראטעס'נס תלמיד פלאטו האט גענומען זיין לערער'ס אנווייזונגען און זיי אפגעשריבן אין "די דיאלאגעס", דער וויכטיגסטער ליטעראטור ווערק און משפיע אויף מערב קולטור נאך דעם תנ"ך.
פלאטו האט אויך געגרינדעט א שולע פון פילאסאפיע. זיין גרעסטער תלמיד איז געווען אריסטו, וועלכער איז שפעטער געווען דער לערער פון אלכסנדר מוקדון. אריסטו האט צוזאמגענומען די פארשונגען פון פריערדיגע פילאסאפן איבער די נאטור מיט די פארשונגען פון סאקרעטיס איבער די מענטשהייט און געמאכט פון זיי א פאראייניגטע וויסנשאפט.
פילאסאף.
דאס מיינט אין אידיש גערעדט א טיף "דענקער", וואס פארשט אויס און חקר'נט אריין אין באשעפער'ס בריאה, געווענליך ווערט עס באניצט לגבי חכמת אלקות.
'פילאסאפיע' איז באמת א גריכיש ווארט, און די אפטייטש איז "פילא" א ליבהאבער "זאפיע" פון חכמה (ערוך ערך פילוסופיא, אין תוס' אין מסכת שבת שטייט אבער אז פילוסוף מיינט אן אפיקורס), פיליזאפיע איז טאקע בעיקר געווען פארשפרייט אין גריכנלאנד.
עס איז באקאנט אז אין די צייטן פונעם רשב"א איז געווען גאר שטארק איינגעריסן אפילו ביים המון עם צו שטודירן פילאסאפיע, און עס האט געהאט נישט קיין געוואונטשענע נאכפאלגן, דעריבער האט דער רשב"א און נאך פילע אנדערע צענדליגע ראשונים ארויסגעגעבן א חרם אז מען טאר נישט לערנען פילאסאפיע אונטער די 40 יאר, אנדערע האבן אבער עס יא מתיר געווען.
באקאנט איז די תשובת מהרש"ל וואס אטאקירט דעם רמ"א זי"ע היתכן ער קען פילאסאפיע, איבער וואס דער רמ"א פארענטפערט זיך אז ער האט דאס נאר געלערנט שבת נאכמיטאג, אין די צייט ווען אנדערע נוצן סייווי אויס די צייט צו שפאצירן וכדומה.
פון די באקאנסטע פילאסאפֿן איז אריסטוטלוס, מער באקאנט מיט זיין קירצערן נאמען "אריסטו", דער רבי פון אלכסנדר מוקדון.
אידישע פילאסאפיע.
גאר גרויסע חכמים פון דעם אידישן פאלק האבן זיך פארנומען מיט פילאסאפיע. איינע פון דער מענטשהייט'ס גאר אויסגערופענע פילאסאפן איז געווען דער רמב"ם, וועלכער האט אפגעשריבן זיין פילאסאפיע אין ספר מורה נבוכים. זיינע פילאסאפישע פארשונגען זענען געווען מערסטנס געבויעט אויך די וויסנשאפט פון אריסטו, וועלכע איז געווען פארהאלטן דורך די אראבישע חכמים. ער האט שטארק משפיע געווען אויף שפעטערדיגע פילאסאפן, ווי צ.ב.ש. דער קריסטליכער פילאסאף טאמעס אקווינעס און דער מוסלמענער אבן רושד.
ברוך שפינאזע איז געווען א וועלטס בארימטער פילאסאף פון די אידישע קהלה אין אמסטערדאם. זיינע שטודיעס האבן אים געברענגט צו מיינונגען וואס האבן אים געשטעלט אין קעגנזאץ מיט די אידישע געמיינדע און געברענגט אויף אים א חרם. פילנדיג פריי פון די קייטן פון ארגאניזירטער אידנטום, האט ער אנטוויקלט זיינע פארשונגען און געדריקט זיינע מיינונגען אין עטליכע ביכער.
קארל מארקס איז געווען א אידישער פילאסאף אין דייטשלאנד וועלכער האט אויסגעטראכט די פילאסאפיע פון מארקסיזם. פון זיינע מיינונגען איז שפעטער אנטוויקלט געווארן די יסודות פון קאמוניזם.
מארטין בובער האט געשריבן איבער אידישע טעמעס, און איז ספעציעל באקאנט געווען פאר זיינע ביכער איבער חסידות און אירע נאכפאלגער.
פונעם פרומערס בליק.
דער ווילנער גאון האט אנגערופן דעם קאפיטל "שער היחוד" פונעם ספר חובת הלבבות "חקירה הארורה!". אויך נאך אידישע פירער לאורך כל הדורות האבן גע'אסר'ט זיך צו פארטיפן אין דעם, ווייל עס מאכט שוואך די אמונה פון פשוטי המון עם.
זיי דרשענען דאס פון דער גמרא אז מ'זאל נישט וויסן "מה למעלה ממך ומה למטה" - זאכן וואס זענען נישט שייך צו פארשטיין מיט דער פראסטער מיין, נאר דייטן אן אויף באגריפן העכער דער מענטשליכער פארשטאנד.
אבער תלמידי חכמים וואס האבן זיך אנגעפילט כריסם בש"ס ופוסקים מעגן יא איר לערנען, און עס איז א בחינה פון א מצווה פון לימוד התורה און פון "והלכת בדרכיו, וידעת היום והשבות על לבבך", און נאך פילע פליכטן דערמאנט דורכאויס דער תורה וואו מ'זעט אז עס א יסוד אין אידישקייט "לדעת את ה.
דעם חיד"א'ס מיינוג וואס מען זעט פון זיינע ספרים: עס האט אים נישט געצויגן צו פילאסאפיע, כאטש ער שרייבט אלע חלקים פון דער תורה, אבער צו פילאסאפיע באציט ער זיך גאנץ ווייניג אין זיין ספר שם הגדולים ערך דרשות הר"ן שרייבט ער אז אין ביבלאטעק אין פאריז האט ער געזען הונדערטער ספרים פון פילאסאפיע, אבער אין פאקט ער האט פון דארט נאר גענומען די רמזים פון רבי אליעזר מגרמיזא, דער רוקח. אן אויסנאם איז דער ספר מאור עינים פון רבי עזריהו מן האדומים, וואס ער ברענגט דערפון אסאך מאל אין זיינע ספרים, אבער דאך ברענגט ער אז ער האט געטראפן א חרם פון רבי יוסף קארו און רבי משה אלשיך ווי זיי האבן געשטעלט אין חרם ווער עס וועט לערנען דעם ספר מאור עינים.
רבי יונה נבון איז געווען א זון פון ר' חנון. דער שוואגער פון ר' יצחק זרחיה אזולאי, און דער רבי מובהק פונעם חיד"א.
ער איז געבוירן אין ירושלים אין יאר ה'תע"ג,
זיין רבי איז געווען ר' ישראל מאיר מזרחי דער מחבר פון שו"ת פרי הארץ (נחפה בכסף ח"א סי' א').
ער האט זיך קובע געווען לערנען אין בית המדרש בית יעקב, אבער אזוי ווי ער האט געלעבט געלעבט זייער בדחקות האט ער מסכים געווען צו ווערן ראש ישיבה אין ישיבת כנסת ישראל. דאס איז די ישיבה פון נגלה וואס דער אור החיים ר' חיים בן עטר האט מייסד געווען.
דער חיד"א שרייבט אויף איהם: א הייליגער חסיד, א געטליכער מקובל, דער ראש ישיבה און דער רב, מיין רבי, א אמת'ער רב (הקדמה לספר גט פשוט). אין שם הגדולים שרייבט דער חיד"א אויף איהם: א חסיד א מקובל, ער איז געווען כמעט דער גרעסטער פוסק אין אונזער גלילות.
הארץ אטאקע איז ‫אַן אַקוטע אינפֿאַרקציע פֿון הארצמוסקל (AMI אָדער, מער געוויינטלעך צווישן דאָקטוירים, MI) איז אַן ערנסטע, פּלוצעמדיקע האַרצקרענק וואָס איז כּולל פֿאַרשיידענע ניוואָען ברוסטווייטיק אָדער אומבאַקוועמקייט, שוואַכקייט, שוויצן, ניט־גוטקייט, ברעכן און קרומע האַרצריטמען, און דערפֿירט טייל מאָל צום פֿאַרלירן די באַוווּסטזײַן.
עס קומט פֿאָר ווען דאָס בלוטשטראָם צו אַ טייל האַרץ ווערט איבערגעריסן. דאָס דערפֿירט צום טויט און פֿאַרשראַמונג (scarring) פֿון דאָס האַרצגעוועב אין יענעם אָרט. דער באַווירקטער ראַיאָן קען זײַן אַ גרויסער אָדער אַ קליינער, און דערפֿאַר זײַנען האַרצאַטאַקעס פֿון פֿאַרשיידענע מדרגות ערנצטקייט, נאָר זיי שטעלן מיט זיך פֿאָר אָפֿטמאָל אַ מעדיצינישן נויטפֿאַל וואָס פֿאָדערט אויפֿמערק תּיכּף־ומיד, און דערמיט אַן אַקטיווירונג פֿון דער אָרטיקער גיכער הילף.
מע שטעלט דעם דיִאַגנאָז מיט אַ קאָמבינאַציע פֿון דער מעדיצינישער געשיכטע, רעזולטאַטן פֿון ע.ק.ג, און האַרצענזימען (cardiac enzymes). די סאַמע וויכטיקסטע באַהאַנדלונג פֿאַר אַ מיִאָקאַרדיום־אינפֿאַרקט איז צו ווידער אויפֿצועפֿענען די בלוטשטראָם צום האַרץ, דורכן טראָמבאָליז (thrombolysis), דאָס הייסט צעלאָזן די בלוט־פֿאַרגליווערונג אין דער אַרטעריע מיט ענזימען (enzymes), אָדער אַנגיאָפּלאַסט (angioplasty), וואָס ניצט אַ באַלאָן אויפֿצופּראַלן די אַרטעריע. מע מוז שטרענג אויפֿפּאַסן אויפֿן פּאַציענט אויף אַ ספּעציעלן האַרצאָפּטייל אין שפּיטאָל כּדי צו פֿאַרהיטן געוויסע קאָמפּליקאַציעס. מע לייגט אויך אַ טראָפּ אויף צווייטיקע פֿאַרהיטונג (secondary prevention), דאָס הייסט עלימינירן ריזיקעס וואָס קענען דערפֿירן צו ווײַטערדיקע האַרצאַטאַקעס.
ווען א מענטש כאפט א הארץ אטאקע דויערט עס עטלעכע מינוטין ביז מען זעט די סימפטאמען, זעלטן קומען זיי זאפארט. ביי רוב מענטשן שפירט מען ברוסט פיין. די שמערצן קומען פון איסכעמיע (א מאנגל פון בלוט און זויערשטאף) אינעם הארץ מוסקל; דאס רופט מען אנגינא פעקטאריס. אפט שפירט מען שמערצן אין דעם לינקן ארעם, און אמאל אין דעם אונטער־קינבאק, דעם האלץ, דעם רעכטן ארעם, דעם רוקן, און אין טיילן פון דעם בויך.
ווייבער האבן אפט אנדערע סימפטאמען ווי מאנצבילן. די מערסטע געוויינטלעכע סימפטאמען שליסן איין קורצן אטעם, שוואכקייט, און מען שפירט פארמאטערט. טטייל פרויען שפירן מיד, שלאפן נישט גוט און האבן א קורצן אטעם ביז א חודש איידער זיי כאפן א הארץ אטאקע.
סדרדיקע צאל איז א וועג צו צייגן נומערן לויט זייער פלאץ אין א סעריע. ווי צום ביישפיל: דער "דריטער" פרעזידענט, דעם "אכטן" פעברואר, די "טויזנטסטע" ארטיקל אד"ג.
יידיש גראמאטיק.
אויף יידיש קען מען עס אויך שרייבן מיט א נומער קאמבאנירט מיט טעקסט. ווי למשל: דער 3טער פרעזידענט, דעם 8טן פעברואר, די 1000סטע ארטיקל. ביז נומער 20 קומט נאכן נומער א טי"ת (און נאכן טי"ת קומט א עי"ן אדער א עי"ן-רי"ש, אדער א נו"ן - לויט די יידיש גראמאטיק געזעצן) און פון נומער 20 און ווייטער קומט נאכן נומער א סמ"ך, און נאכן סמ"ך קומט דער טי"ת אזוי ווי ביז 20. דאס זעלבע איז ביי די הונדערטערס און טויזנטערס: 119טן, 120סטן אא"וו.
ביי די נאטירליכע צאלן (ווי 0, 1, 2, אא"וו) זענען די סדרדיקע צאלן און די גרונטצאלן (וואס רופן זיך "קארדינאל-צאלן") כמעט די זי זעלבע. דערפאר איז נישט אזוי וויכטיג דער אונטערשייד. א ממשדיקע אנטדעקונג האט געמאכט דער יידישע מאטעמאטיקער קאנטור ווען ער האט צוגעטראפן אז צווישן די אין-סופיקע צאלן זענען פארהאן א סך מער סדרדיקע צאלן ווי גרונטצאלן. צום ביישפיל, לאמיר זאגן אז אלע גאט'o מלאכים שטייען איינער נאכן צווייטן אין א רייע, ווארטנדיק פאר גאט זיי צו געבן אן אויפגאבע. ווייסט דאך יעדער אז גאט האט מלאכים און נאך מלאכים אן א סוף. לאמיר אבער זאגן אז יעדער מלאך זעט נאר אן ענדליכע צאל אנדערע אין פארנט פון אים. פלוצלינג האבן זיך די מלאכים מיכאל און גבריאל פארחוצפה'ט, האט מען זיי ארויסגעווארפן פון שורה. האבן זיי געמוזט גיין הינטער אלע אנדערע. זענען איצטער פארהאן א גלייכע צאל מלאכים אין פארנט פון מיכאל ווי פון גבריאל כאטשיג זיי האבן נישט די זעלבע פלאץ אין די סעריע.
קאבל אינטערנעט איז א וועג פון פארבינדן צווישן דעם אינטערנעט סערוויס פֿאַרזאָרגער (ISP) און דעם קונה וואס וויל ניצן די אינטערנעט (אינדערהיים אדער ביי דער ארבעט), עס ווערט געצויגן מיט דעם זעלבן אופן און שיטה ווי טעלעוויזיע קאַבלען און א סאך מאל ווערן אויך געניצט די טעלעוויזיע קאַבלען פאר דעם צוועק.
אריבערפירן אינפארמאציע IP (בעיקר פאר אינטערנעט) דורך דראָטן איז אן אנגענומענעם וועג אריבער צופירן אינפארמאציע שנעל (עס האט א ברייטן קארידאר).
קאבל אינטערנעט איז א ערנסטע קאנקארענץ צו DSL צוליב דעם וואס עס פירט אריבער מער און שנעלערע אינפארמאציע אין דער זעלבער צייט אפשניט.
דער קאבל וואס ווערט געניצט פאר אינטערנעט איז פון גלאז, אין דער וועלט ווערט דאס אונגערופען אפטימום, (פיבער אפטיק). דאס פירט אריבער די אינפארמאציע פון דעם פֿאַרזאָרגער (ISP) דורך ליכט. ווען דער אפטימום קאבל קומט נענטער צו באוואוינטע ערטער טוישט זיך דאס צו קאבל פון קופערנע דראטן (ווייער) די שיטה ערלויבט אריבערצופירן הונדערטער מעגא-הערץ אויף איין מאל. די סארט שיטה פון באַדראָטן ווערט אנגערופן HFC - Hybrid Fiber Coax.
שיוואס ריגל (Chivas Regal) איז א נאמען פון א סקאטש וויסקי.
איר היסטאריע.
שיוואס איז פאבריצירט געווארן אין יאר 1801 אין סקאטלאנד. אנגעהויבן האט זיך דאס אלס א געטראנקען ברענעריי געבויט דורך די ברידער דשעמס און דשאן שיבאס. איינער פון די הויפט פאקטוירען וועלעכע האבן ארויף געברענגט דעם נאמען צו ווערן א אויפגעכאפטע נאמען איז געקומען אין יאר 1843 און וועלעכער מען האט זיך דערוויסט אז דאס איז איינע פון די משקאות וועלעכע באדינען די בריטישע מלכות פאלאץ, דאס איז געווען גענוג אז דער פראדוקט זאל ווערן שנעל אויפגעכאפט. אין יאר 1909 האט די משקה אונגעהויבן פארשפרייט ווערן אין אמעריקע.
היינט ווערט זי פארבערצירט דורך א פאבריק מיט נאמן Pernod Ricard.
מצבה פון הרב חיים בן עטר
נר המערבי הרב חיים בן-עטר (געבוירן העברי; ה'תנ"ו, סאלי, מאראקא - י"ד תמוז ה'תק"ג, ירושלים ארץ ישראל, הלועזי; געבוירן 1696 סאלי מאראקא - נפטר 6טן יוני או 7טן יוני 1743 ירושלים ארץ ישראל), גערופן דער אור החיים הקדוש נאך זיין באקאנטן ספר "אור החיים". באקאנט אלס גרויסער צדיק, חכם און מקובל, קודם אין מאראקא, און שפעטער אין ארץ ישראל וואו ער איז נפטר געווארן און וואו זיין קבר געפונט זיך אויפן הר הזיתים.
ער איז געבוירן אין ה'תנ"ו צו זיין פאטער הרב משה בן עטר זון הרב חיים בן עטר (הראשון) אין סאלי, מאראקא.
זיין זיידע, וואס האט אויך געהייסן חיים, האט אים אויפגעצויגן, און ביי אים האט ער געלערנט און אויסגעוואקסן צו וואס ער איז צוגעקומען. ווי דער אוה"ח הק' שרייבט עס: "ביי מיין זיידן האב איך געזען אז אפי' אין די קורצע נעכט פון תמוז, איז ער אויפגעווען א האלבע נאכט צו קלאגן אויפן חורבן בית המקדש, ווי אן אלמנה קלאגט אויף איר מאן, און דערנאך האט מיין זיידע געלערנט מיט אונז די תורה הק'".
ער שרייבט אין זיין ספר איבער זיינע יונגע יארן וואס ער האט מיטגעליטן מיט אלע אידן די גזירות פון די רעגירונג פון גאר הויכע שטייערן, וואס ס'איז געווען נישט איבערצוטראגן. זיין שווער, א גרויסער עושר, האט מען פארכאפט אין תפיסה, ווי ער איז דארט אויך נפטר געווארן. דעם אוה"ח הק' אליינס האבן זיי אויך געזוכט צו ארעסטירן, מ'האט אים געכאפט נאר מיט אסאך השתדלות האט מען אים באוויזן ארויסצונעמען פון דארט. פארט אבער האט די רעגירונג קאנפיסקירט אלע פארמעגנס פון דער משפחה, איבערלאזנדיג דעם אוה"ח הק' בעירום ובחוסר כל. פון דארט איז ער געגאנגען פון איין מדינה צום צווייטן, מיטמאכנדיג אסאך, בעיקר פון הונגער.
אין יאהר ה'תצ"ט איז ער מיט א צאל פון זיינע תלמידים ארויף קיין ארץ ישראל.
דער וועג האט ער געמאכט דורך איטאליע, ער האט מיטגענומען מיט זיך תלמידים, ווי ער איז געקומען האט מען איהם אויפגענומען מיט גרויס יראת הכבוד, ווען מען האט געהערט אז ער פארט קיין ארץ ישראל האט זיך פארזאמלט ארום איהם נאך תלמידים, אויסגעצייכנטע חכמים און בעל מקובלים. אין איטאליע האבן אסאך רייכע לייט און פארמעגליכע אידן איהם צוגעזאגט אז ווען ער וועט זיין אין ארץ ישראל מיט זיינע תלמידים און זיי וועלן דארט שטעלן א ישיבה וועט מען זיי שיקן געלט.
זיין חבורה אין איטאליע האט זיך געציילט דרייסיג נפשות מיט זייערע פאמיליעס; אין ר"ח אב אין יאר ה"א האבן זיי זיך געלאזט אין וועג פון ליווארנא קיין ארץ ישראל, אנקומענדיג קיין ירושלים האט דארט געהערשט א מגיפה זענען זיי געגאנגען קיין פקיעין ביז ט"ו אב שנת ה'תק"ב וואו זיי זענען געקומען צוריק קיין ירושלים.
אין ירושלים האט ער אויפגעשטעלט צוויי ישיבות, איינס פאר לערנען פשוט די תורה און די צווייטע פאר לערנען סודות התורה און קבלה.
דער חיד"א ווערט פאררעכנט פון זיינע תלמידים.
ער איז געווען אין ירושלים עלף חדשים און איז דערנאך נפטר געווארן אין חודש תמוז שנת ה'תק"ג.
זיין יארצייט.
עס זענען דא חילוקי דעות איבער ווען עס געפאלט זיין יארצייט. אין די וועלט איז אנגענומען אז זיין יארצייט איז ט"ו תמוז. ס'זענען דא אבער וואס זאגן, אז זיין יארצייט איז געווען מיט איין טאג פריער, י"ד תמוז.
די וואס זאגן אז זיין יארצייט איז י"ד תמוז צייכענען אן אויף א באקאנטע מעשה מיטן בעש"ט הק'. אז דער בעש"ט האט זיך געוואשן די הענט צו שלש סעודות און ער איז געווארן פאר'מח'ט און אויסגערופן מיט א קרעכטץ "כבה נר המערבי", און ער האט עס מסביר געווען פאר די תלמידים אז דער אוה"ח הק' איז יעצט נפטר געווארן און דער בעש"ט האט עס געשפירט, ווייל ס'איז דא סודות וכוונות אויף נטילת ידים וואס ס'איז נאר באקאנט פאר חד בדרא און יעצט האט ער עס באקומען, איז א סימן אז דער אוה"ח הק' איז נסתלק געווארן. און דאס מציאות איז, אז ט"ו תמוז קען נישט געפאלן אום שבת! מוז זיין אז די פטירה פון אוה"ח הק' איז געווען י"ד תמוז, נאר וויבאלד די לוויה איז געווען, ווי פארשטענדליך, ט"ו תמוז, האט זיך דער עולם צומישט מיטן טאג. און א טעות וואס דער עולם איז איינגעגעסן דערמיט טוט מען נישט טוישן.
אבער אנדערע זענען אויפגעקומען אז ס'מוז בכלל נישט זיין קיין סתירה (די מעשה מיטן בעש"ט מיטן יום פטירתו ט"ו תמוז), ווייל דער זמן אין מעזיבוש - וואו דער בעש"ט האט זיך געפונען - איז אפגערוקט מיט אנדערט האלב שעה שפעטער פון דעם זמן אין ירושלים! לדוגמא יענעם יאר אליין, ט"ו תמוז ה' אלפים תק"ג לפ"ג, יום פטרתו פון אוה"ח הק' איז דער זמן השקיעה אין ירושלים געווען 6:53, און אין מעזיבוטש 8:18! קען זיין אז אלו ואלו דברי אלקים חיים, דער בעש"ט ווען ער האט זיך געוואשן צו שלש סעודות איז שוין געווען נאך דער פטירה פון אוה"ח הק' וואס איז געווען ט"ו תמוז, אבער ביים בעש"ט איז נאך געווען י"ד!
משיח השם.
באור החיים הקדוש ב(פרשת ראה, ספר דברים טו, ז) על הפסוק: "כִּֽי־יִהְיֶה֩ בְךָ֨ אֶבְי֜וֹן מֵאַחַ֤ד אַחֶ֙יךָ֙ בְּאַחַ֣ד שְׁעָרֶ֔יךָ וגו'", שטייט להדיא: משיח השם שמו חיים.
זיין גרויסקייט.
דער חיד"א ברענגט אין זיין ספר "שם הגדולים" אז אין מדינת פולין איז געווארן אנגענומען דער אור החיים און מען לערענט אסאך זיינע ספרים, וויבאלד דער צדיק ר' ישראל בעל שם האט געזאגט גרויסע זאכן אויף זיין נשמה.
דער חיד"א שרייבט, ווען איך בין געווען יונג האב איך געזעהן דער הייליגען מאן און חסיד ר' חיים בן עטר, ער האט מייסד געווען אין זיין ישיבה א חבורה וואס זאל לערנען א גאנצע נאכט פון מוצאי שבת קודש ביז צופרי, ער האט צוטיילט די נאכט אויף פיהר טיילן און יעדע משמורה האט א אנדערע חבורה געלערנט משנה, גמרא, זוהר, הלכה, אלע לימודים האט ער מסדר געווען לויט הייליגע שמות און כוונות.
אויך שרייבט ער אויף איהם אזוי: איך האב געזעהן הרב המופלא דער הייליגער חסיד, אז פאר פורים האט ער געפאסט דריי טעג אן קיין הפסקה, ער האט געפאסט סיי בייטאג און סיי ביינאכט, דאס איז לויט די האר"י אז עס ווערט פארעכנט ווי גלייך מען פאסט גאנצע פערציג טעג.
דער קאמארנער רבי ברענגט אין זיין ספר נתיב מצוותיך אז די סיבה פאר וואס דער בעל שם טוב האט אזוי שטארק געוואלט פארן קיין ארץ ישראל, איז וויבאלד ער איז געווען א בחינה פון די רוח פון משיח, און דער אור החיים איז געווען אין די בחינה פון נפש פון משיח, און אויב די ביידע טרעפן זיך וואלט נתעורר געווארן די נפש און רוח פון משיח, אבער פון הימל האט מען אנדערש געוואלט.
הר' גרשון קיטוב'ער האט פארציילט פאר'ן אוה"ח הק', אז דער בעש"ט וויל ארויפקומען קיין ארץ ישראל זיך צו טרעפן מיט אים. האט אים דער אוה"ח הק' געזאגט, ער זאל פרעגן דעם בעש"ט אויב בשעת ווען ער גייט שפאצירן אין די עולמות העליונים צי זעהט ער אים אינגאנצן, די תשובה איז געווען ניין, דער בעש"ט זעהט נאר זיינע פיס. האט דער אוה"ח הק' געזאגט, אויב אזוי איז א שאד ער זאל קומען, ער וועט עס סייווי נישט מאכן. וכך הווה, ווי עס איז באקאנט די מעשה.
זיינע חיבורים.
אין זיין ספר פרי תואר קריגט ער זיך אסאך מיט דעם גאון דער פרי חדש. דער חיד"א שרייבט אז איינמאל איז ער געגאנגען מיט איהם אויפן קבר פון דעם פרי חדש, און דער אור החיים האט זיך געוויילט לאנג אויף זיין קבר, און ער האט באמערקט ווי "עבידי רבנן שלמא" די צוויי תלמידי חכמים האבן געמאכט שלום צווישן זיך.
ביי די חסידים זענען זיינע ספרים זייער אנגענומען, נאכמער ווי ביי די ספרדים.
סוכות (חג האסיף - הארבסט פייערונג) - איז אַ יִידישע זיבן טאגיגע פייערונג, פון ט"ו תשרי ביז כ"א תשרי. גלייך נאך סוכות געפאלט דער יום טוב שמיני עצרת.
עס הייסט אויך חג האסיף דער יום טוב פון הארבסט וואס מען טוט איינזאמעלן די תבואה.
עס געפאלט אין חודש "תשרי", פיר טעג נאך יום כיפור.
דער ערשטער טאג (אין חוץ לארץ די ערשטע צוויי טעג) פון סוכות איז א יום טוב, און די איבעריגע טעג זענען חול המועד.
סוכות עסט מען און שלאפט מען אין דער סוכה.
ס'איז פאראן צוויי טייטשן פון די סוכות: טייל לערנען אז די סוכות אין וואס דער אייבערשטער האט אריינגעלעגט די יידן אין מדבר זענען געווען עכטע סוכות (אבן עזרא, רשב"ם), אנדערע לערנען אבער אז סוכות דא מיינט מען די ענני הכבוד— די ערע וואלקנס—וואס האבן געשיצט די יידן אין מדבר (אונקלוס, רש"י, רמב"ן).
זמן שמחתנו.
סוכות איז א ספעציעלער זמן פון דערהויבנקייט און פרייד וואס מען זאגט הלל און מאכט שמחת בית השואבה, אויך נעמט מען די קינדער פאר אויספלוגן, און זאאס צו מאכן זיי פריילעך.
אקערן מיינט אויפגראבן די ערד און ווייך מאכן דעם באדן פון א פעלד דאס אנצוגרייטן מען זאל דארט קענען אנפלאנצן תבואה אדער אנדערע געוואוקסן.
היינטיגע צייטן נוצט מען גרויסע טראקטארן צו אקערן די פעלדער, אבער אמאל פלעגט מען נוצן אן אקעראייזן וואס איז געווארן געשלעפט פון פערד.
אקערן איז פארבאטן אום שבת און איז איינע פון די ל"ט מלאכות.
אויך טאר מען נישט אקער דעם פעלד אום שמיטה אדער אין יובל.
מוקצה איז אן איסור מדרבנן צו רוקן געוויסע חפצים פון איין פלאץ צום צווייטן אום שבת אדער אום יום טוב.
טעמים פון מוקצה.
דער ראב"ד האלט דעם טעם מען זאל נישט ארויסטראגן פון רשות היחיד צו א רשות הרבים.
נאגל איז ביים עק פון פינגער ענדיגט זיך דאס מיט א הארטע לייסטל וואס העלפט גרינגער מאכן דאס לעבן דורך קראצן אנכאפן און דאס וואקסט פריש שטענדיג.
וויבאלד די נעגל צוקראצן פארשידענע זאכן א גאנצן טאג, באהאלטן זיך אונטער דעם אסאך שעדליכע באצילן, דערפאר טאר מען דאס נישט נעמען נעבן דעם מויל, נאז אדער אויער, ווייל די באצילן וועלן זיך אריינכאפן אינעווייניג אין אייער קערפער קראנק מאכן.
סאיז נישט צום גלויבן וויאזוי מיר וואלטן זיך באגאגאנען אן די נעגל, ווי למשל וויאזוי וואלטן מיר געפענט א קעטשאפ?
אינעם קאסמעטישע פעלד, זענען פארהאנען געוויסע וועגן וויאזוי שיין צו מאכן די נעגל, אדער גאר צולייגן פאלשע נעגל, ספעציעל ביי פרויען, וואס געבט צו א באזונדערע חן.
איינע פון די מענטשליכע באדינגונג, איז צו שניידן די נעגל פון צייט צו צייט, מיט א נעגל שניידער.
עס באנייט זיך דאס מערסטע, וואקסענדיג פון פריש כסדר.
א דענקער איז א מענטש מיט א ברייטן פארשטאנד, וואס האט א טיפע און גרונטליכע הבנה איבער נאטור.
דאס טיטל דענקער ווערט צוגעטילט צו פיליזאפן אדער מענטשן וועלכע דערגרונטעווען זיך אין וויסנשאפט, ווי חכמת התכונה, חקירה אין אמונות ודעות.
טראצדעם וואס דער דענקער באזיצט די טאלאנטן צו מערערע חכמות און וויסנשאפט, אויסער דעם פראפארץ פון חקירה, איז דער דענקער געבליבן דער טיטל ווי פילאזאף, וואס שטרייכט אונטער זיין וויסנשאפט אין העכערע, געטליכע פארשטאנד אין די בריאה.
רבי משה בן מימון, דער רמב"ם
רבי יוסף אלבו, דער עקרים
רבי יהודה הלוי, דער כוזרי
דער אבן עזרא, ר' אברהם בן מאיר.
אלעקסאנדר דער גרויסער, אדער אלכסנדר מוקדון.
זיין תלמיד פלאטו אדער, ווי ער ווערט אנגערופן אין די ספרים אפלטון
מסכת זבחים איז די ערשטע מסכתא פון סדר קדשים אין משניות, די מסכתא האנדלט ארום הלכות פון קרבנות וואס קומט פון א לעבדיגע באשעפעניש (בהמה און עוף).
עס האט 14 פרקים 120 דפים.
מסכת זבחים אנטהאלט די דיני קרבנות הבאים מן החי (בהמה ועוף), אויך פארשידענע דינים וואס איז האב צוטאן מיטן בית המקדש. די פיפטער פרק ממסכת זבחים (פרק "איזהו מקומן") איז באקאנט וועגען ווייל מען זאג דאס פארתפילת שחרית.
די פרק רעכנט אויס די סוגי הקרבנות און זייער פלאץ.
עזרא הסופר עבד להשם יתברך
עזרא איז געווען א מנהיג פונעם יידישן פאלק וואס איז צוריקגעקומען פון גלות בבל אין ארץ ישראל אויפצובויען דעם צווייטן בית המקדש, בערך אין יאר ג'ש. ער איז געווען א מיוחס'דיגער כהן א זון פון שריה הכהן פון בית צדוק.
דער פערסישער מלך ארתחשסתא האט געגעבן עזרא רשות צו פירן די יידן צוריק קיין ארץ ישראל, אבער ווייניג יידן זענען געקומען מיט אים. פון די לוויים איז כמעט קיינער נישט געקומען. ווען עזרא איז אנגעקומען איז ער געוואויר געווארן אז די יידן אין ארץ ישראל זענען געווארן אסימילירט צווישן די גויים, און אסאך פון זיי האבן חתונה געהאט מיט גוי'אישע ווייבער. ער האט זיי געמאכט אלע שווערן אז זיי וועלן זיך אפטיילן פון די פרעמדע ווייבער.
עזרא הסופר איז געשטארבן ט' טבת אין יאר.
יוסיפון שרייבט אין קדמוניות היהודים אז עזרא ליגט באגראבן אין ירושלים. אבער ס'איז פאראן א מסורה אז עזרא ליגט אין באסרא איו בבל (היינט איז דאס איראק). במשך הונדערטער יארן פלעגן יידן גיין אויף זיין ציון.
ספר עזרא איז א ספר אין תנ"ך, איז דער צענטער באנד אין סדר כתובים, איר פלאץ איז נאך ספר דניאל און פאר ספר נחמיה.
לויט חז"ל (מסכת בבא בתרא) איז עזרא-נחמיה אלץ איין ספר.
אין מאטעמאטיק, אַ קװאַדראט װאָרצל (אויך קװאַדראט שורש) איז א רעאלע צאל (א נומער) וואס ווען מען טאפלט אים מיט זיך אליין גיבט ער ארויס דעם ערשטן צאל (דעם קוואדראטישן ווארצל).
יעדער נומער וואס איז העכער פון נול קען האבן צוויי קוואדראטישע צאלן, א פאזיטיוו און א נעגאטיוו נומער, (אזוי ווי מיר האבן פריער געזען אז סיי 2 און סיי 2- זיינען די קוואדראטישע צאלן פון 4). ווייל מינוס מאל מינוס איז שטענדיק פלוס. א נול האט אימער נאר איין קוואדראטישער ווארצל, און דאס איז א נול אליין. יעדער רעאלע צאל וואס איז קלענער פון נול קען נישט זיין א קוואדראטישע צאל, ווייל קיין נומער וואס מען וועט טאפלען מיט זיך אליין וועט נישט צוברענגען צו א מינוס, און דערפאר formula_1 איז א פאלשע צאל.
די פאזיטיווע קוואדראט ווארצל שרייבט מען מיט דעם סימבאל formula_1. צום ביישפיל formula_1 איז גלייך 2.
קאנסטרוקציע.
אוקלידוס ווייזט אין זיין "עלעמענטן" וויאזוי מען קען קאנסטרואירן דעם געאמעטרישן דורכשניט מיט א צירקל און א ווירע. דער געאמעטרישער דורכשניט פון a און b איז formula_1; אז מען נעמט b = 1 באקומט מען דעם קוואדראט ווארצל formula_1.
מציבהה פון מהרי"ט אלגאזי יידישע בית עולם פון הר הזיתים
הרב יום טוב ב"ר יעקב אלגאזי (ה'תפ"ז (1727), איזמיר - ה'תקס"ב (1802), ירושלים) איז דער בארימטער גאון פון ירושלים, א ראשון לציון, אויך באקאנט אלס דער מהרי"ט אלגאזי. ער איז געווען ראש ישיבה פון דער מקובלים ישיבה.
יום טוב איז געבוירן געווארן צו זיין פאטער הרב ישראל יעקב אלגאזי. יונגערהייט איז ער ארויף קיין ירושלים מיט זיין פאטער, וואס האט געדינט דארט ווי רב און ראשון לציון. ער האט געלערנט תורה ביי זיין פאטער, ווי אויך אין דער ישיבה בית יעקב פירארה ביי רבי יונה נבון און אין ישיבת בית אל פון די מקובלים ביי רבי שלום שרעבי וואס איז געווען דער גדול פון די מקובלים.
ר' יום טוב איז געווען א חבר פונעם חיד"א, וואס איז געווען עלטער פון אים מיט דריי יאר. עס איז דא עטליכע פסקים און כתבי התקשרות ווי זיי זענען צוזאמען אינטערגעשריבן אין די יארן פון ה'תקי"ד — ה'תקי"ט. זיי זענען צוזאמען אויף געצויגן געווארן אין ירושלים, צוזאמען געלערנט אין די בתי ישיבות, און אין די שפעטערע יארן ווען זיי האבן זיך געטראפן האבן זיי זיך זייער געפרייט איינער צום אנדערן ווען מען האט זיך דערמאנט די גוטע יונגע יארן צוזאמען (מעגל טוב עמוד 69, קונטרס המסעות להחיד"א, חיים שאל ח"ב סי' ל"ט).
ער איז ארויס געפארן אין יאר ה'תקכ"ד צוזאמען מיטן חיד"א קיין קושטא. צו די פירערס פון די געלטער פון ארץ ישראל. אויך שפעטערע יארן ה'תק"ל — ה'תקל"ה איז ער געפארן אין אייראפע, אין פראנקרייך, האלאנד, דייטשלאנד, פוילן, איטאליע און איזמיר נאך געלט פאר פאר ארימעלייט פון ארץ ישראל.
זיין באקאנטער ספר וואס אנטהאלט גרויס לומדות איז דער הלכות יום טוב פון מהרי"ט אלגאזי אויף הלכות בכורות און חלה פונעם רמב"ן.
אין יאר ה'תקנ"ה איז ער אויך געווען אין אייראפע פאר זיך נאך געלד, אין תשובות חת"ם סופר שטייט ווי ער האט גערעדט אין לערנען מיט רבי משה סופר, דער חת"ם סופר.
אין די יארן ה'תק"ל - ה'תקל"ה (1770-1775) איז ער געגאנגען מיט רבי יעקב חזן אלס שד"ר בשליחות פון דער שטאט ירושלים. די שליחות האט געדויערט זעקס יאר.
ביי זייער שליחות האבו זיי געטראפן א כתב יד פונעם רמב"ן אויף הלכות בכורות, נדרים און חלה. רבי יום טוב האט געשריבן א חיבור "הלכות יום טוב" באזירט אויף די ספרים פונעם רמב"ן.
דערצו האבן זיי געטראפן כתבי ידות פון דעם ספר "יד רמה" פונעם רמ"ה אויף בבא בתרא.
רבי יום טוב אלגאזי איז נפטר געווארן ב' אדר א' ה'תקס"ב (1802), און מען האט אים באערדיגט אין הר הזיתים, לעבן די קברים פון זיין פאטער און דעם רש"ש.
ער איז געווען א דיין אינעם בית דין פון ירושלים, און א פירער פון דער ספרדישער קהילה דארט. אין יאר ה'תקל"ג איז ער געווארן ראשון לציון.
ווען דער גרויסער מקובל דער רש"ש איז נפטר געווארן אין יאר ה'תקמ"ב איז ער געווארן דער ראש ישיבת המקובלים אויף זיין פלאץ.
אין ה'תקל"ו, נאך דער פטירה פון רבי שלום שרעבי, האט מען אים באשטימט ראש ישיבה פון ישיבת המקובלים בית אל, ביז זיין פטירה אין ה'תקס"ב. אין ה'תקמ"ב (1782) האט מען אים באשטימט רב פון ירושלים און ראשון לציון.
ציון פון רבי שלום שרעבי
רבי שלום מזרחי דידיע שרעבי איז דער גרויסער בעל מקובל און באקאנטער שטערן אין קבלה וואס איז באוואוסט מיטן נאמען רש"ש (ראשי תיבות ר'בי ש'לום ש'רעבי), איז געבוירן אין תימן אין שטאט שרעב.
ער איז ארויף קיין ארץ ישראל און דארט געלענט קבלה פון דעם בעל מקובל ר' גדליה חייון, ער האט זיך געפירט מיט א אויסעגעווענדליכע סארט פרישות און חסידות.
אין יאהר תקט"ו האט ער איבערגענעומען די ישיבה "מדרש חסידים", ווייל דעמאלטס איז אוועק איהר ראש ישיבה ר ישראל יעקב אלגאזי, און האט איהר געפירט ביז ער איז נפטר געווארן, דעריבער ווערט דער רש"ש גערופן אין אסאך ספרים "הרב החסיד", ווייל ער איז געווען דער ראש פון די חבורה פון מדרש חסידים.
דער חיד"א שרייבט אויף אים אין שם הגדולים: ער איז געווען פון די איינציגע הייליגע לייט פון אינזער דור, א וואנדערליכע מקובל, מיט זיין באקאנטשאפט און קלוגשאפט האט ער געשטעלט די כוונת האר"י אויך איהר קלארקייט מיט א ריכטיגן סדר. ער פלעגט אינזין האבן אלע כוונת פון האר"י. ער האט געקענט "עץ חיים" בעל פה.
ער ווערט פארעכנט ביי די מקובלים אלס איינער פון די גרעסטע וואס זענען מסביר די טיעפקייט פון די חכמה.
דער חיד"א ברענגט פון אים וואס ער האט געזען ביי אים: איך האב געזען דעם חסיד און וואונדערליכן בעל מקובל דער רש"ש ווי יעדער ערב שבת פאר מנחה האט ער געמאכט א התרת קללות פאר זיך און פאר זיין הוזיגעזנד (ברכ"י שירי שיריים יור"ד סי' רי"א), דער רש"ש האט געזאגט אז תהלים צו זאגן ביינאכט אפשר אין דאס נישט אין כלל וואס דער האר"י האט געזאגט מען זאל נישט זאגן מקרה ביינאכט (שו"ת חיים שאל). איך האב געזען דעם חסיד און בעל מקובל דער רש"ש האט זיך געפירט נישט רעדן קיין ווארט צופרי פארן דאוונען (קשר גודל אות ק"ד). איך האב געזען דעם מופת הדור, דער ייהייליגער מאן דער רש"ש האט געלייגט תפילין רבינו תם אפילו אין אבילות (ברכי יוסף או"ח סי' ל"ח). איך האב געזען דער רש"ש ווי ער נעמט ארום מיטן ספר תורה שמחת תורה ביינאכט דעם עמוד, און אויך שמחת תורה צופרי און מוצאי שמחת תורה [הקפות] און האט געזאגט גרויסע סודות דערויף (לדוד אמת סי' י"ד).
דער חיד"א רעכענט זיך פאר זיין תלמיד. (זעה אין מחזיק ברכה או"ח סי' תקפ"ח, יוסף אומץ סי' מ"ד, חיים שאל ח"ב סי' כ"ה).
דער רש"ש איז נפטר געווארן אין יאהר י' שבט ה'תקמ"ב
נוסח מציבה פון רש"ש.
נטמן בירושלים בהר הזיתים.‏ על מצבתו כתוב כך: קבר"ת ארץ‏, איש אלוהים קדוש הוא,‏ השקדן בתורה, הרב החסיד, המקובל האלוהי, בוצינא קדישא‏, כמוהר"ר שלום מזרחי דידיע שרעבי זלה"ה, נח נפשיה יום עשרה לחדש שבט שנת 'מנוחת"ו כבו"ד'‏, לפ"ג‏
האט איר געמיינט פלאנצן? (פלאנצונגען און געוואוקסן וועלכע וואקסן פון דער ערד)
אָנפלאַנצן ווערט אנגגערופן דער פראצעדור פון פעלד ארבעט ביי וועלכן מען פלאנצט אן נייע ביימער תבואה און ירקות, דאס טוט מען דורך אויפאקערן די ערד און אריינלייגן זאמען, דערנאך באמיסטיגט מען די פעלדער עס זאל גוט וואקסן.
די מומחים ווייסן אויסצורעכענען יעדעס יאר ווען ס'איז די בעסטע צייט וואס איז די מערסטע געאייגנט אנצופלאנצן.
אנפלאנצן איז פארבאטן אום שבת און איז איינס פון די ל"ט מלאכות.
יעווגעני קיסין (געב. דעם 10טן אָקטאָבער 1971) — פּיאַניסט, איינער פֿון די גרויסע מוזיקער הײַנט צו טאָג.
יעווגעני קיסין איז געבוירן געוואָרן אין מאָסקווע, רוסלאַנד, אין אַ ייִדישער משפּחה. זײן עלטער־עלטער זיידע פֿונעם טאטנס צד (מרדכי אַגראַנאַט) איז געווען א רבֿ. צו 11 חדשים האָט דער קליינער יעווגעני אָנגעהויבן זינגען די טעמע פון באַכ'ס פֿוגע, און צו 2 יאָר — געשפּילט שוין פּיאַנע. בײַ די 6 יאָר איז ער געוואָרן אַ תּלמיד אין דער מאָסקווער מוזיק־שול אויף גנעסינס נאָמען, וווּ ער האָט זיך געלערנט בײַ אַנאַ קאַנטאָר, זײַן ערשטע און איינציקע פּיאַנע־לערערין.
אין דער עלטער פֿון 10 יאָר האָט קיסין צום ערשטן מאָל געשפּילט מיט אַ סימפֿאָנישן אָרקעסטער, אויסגעפֿילט מאָצאַרטס קאָנצערט נומ‘ 20. מיט אַ יאָר שפּעטער גיט ער זײַן ערשטן סאָלאָ־קאָנצערט. אינעם יאָר 1984 טרעט ער אויף אינעם „גרויסן זאַל פֿון דער מאָסקווער קאָנסערוואַטאָריע", וווּ ער שפּילט דעם 1טן און 2טן פּיאַנע–קאָנצערטן פֿון פרעדעריק שאָפּען.
אין 1985 פֿאָרט קיסין צום ערשטן מאָל אַרויס מיט קאָנצערטן קיין אויסלאַנד; אין 1987 דעביוטירט ער אין מערבֿ־אייראָפּע אויפֿן בערלינער פֿעסטיוואַל. אין 1988 שפּילט ער טשײַקאָווסקיס פּיאַנע־קאָנצערט נומ‘ 1, באַגלייט פֿונעם בערלינער פֿילהאַרמאָנישן אָרקעסטער, בראָש מיטן באַרימטן דיריגענט הערבערט פאָן קאַראַיאַן.
אין סעפּטעמבער 1990 פֿאָרט קיסין אַרויס מיט קאָנצערטן אין צפֿון־אַמעריקע, וווּ ער שפּילט שאָפּענס פּיאַנע־קאָנצערטן נומ‘ 1 און 2, באַגלייט פֿונעם ניו־יאָרקער פֿילהאַרמאָנישן אָרקעסטער, דיריגענט זובין מעטאַ; אין א וואָך אַרום שפּילט ער א סאָלאָ–קאָנצערט אין קאַרנעגי־האָל. אין פֿעברואַר 1992 באַטייליקט זיך יעווגעני קיסין אין דער פֿײַערלעכער צערעמאָניע פֿון Grammy Awards אין ניו־יאָרק, וואָס ווערט געוויזן אין דער טעלעוויזיע פֿאַר אַן עולם פֿון בערך אַ מיליאַרד זעקס הונדערט מיליאָן מענטשן. אין אויגוסט 1997 שפּילט ער א סאָלאָ־קאָנצערט אויפֿן פֿעסטיוואַל Proms אינעם לאָנדאָנער אַלבערט־האָל — דער ערשטער „קלאַוויראַבענד פֿאַר מער ווי 100 יאָר, זינט דער פֿעסטיוואַל עקזיסטירט.
קיסין פֿאָרט כּסדר אַרום מיט סאָלאָ־קאָנצערטן איבער אייראָפּע, אַמעריקע און אַזיע, צונויפֿנעמענדיק פֿול־געפּאַקטע זאַלן; ער שפּילט מיט די בעסטע אָרקעסטערס, אָנגעפֿירט מיט אַזעלכע בארימטע מײַסטער דיריגענטן ווי קלאַודיאָ אַבאַדאָ, וולאַדימיר אַשכּנזי, דניאל באַרנבוים, וואַלערי גערגיִעוו, קאַרלאָ מאַריאַ דזשוליני, סיר קאָלין דעוויס, דזשעימס ליווײַן, לאָרין מאַאַזעל, ריקאַרדאָ מוטי, סעידזשי אָזאַוואַ, מײַסטער טשעלאָיסט מסטיסלאַוו ראָסטראָפּאָוויטש, יעווגעני סוועטלאַנאָוו, יורי טעמירקאַנאָוו, דזשאָרדזש שאָלטי און מאַריס יאַנסאָנס; אין קאַמער־אַנסאַמבל מיט קיסינען האָבן געשפּילט: מאַרטאַ אַרגעריך, יורי באַשמעט, דזשאָשואַ בעל, נאַטאַליאַ גוטמאַן, טאָמאַס קוואַסטהאָף, גידאָן קרעמער, אַלעקסאַנדער קניאַזעוו, דזשעימס ליווײַן, מישאַ מײַסקי, יצחק סטערן, יצחק פּערלמאַן, לעאָנידאַס קאַװאַקאָס וכּדומה. די אָנגעזעענע מוזיקער פֿון אונדזער צײַט, ווי אויך די צוהערער איבער דער גאָרער וועלט ווײַזן אָן, אַז קיסינס קונסט איז זייער פּאָעטיש און טיף, ראָמאַנטיש־באַגײַסטערט און דערהויבן; די מוזיק־קריטיקער האַלטן אים פֿאַר אַ נאָכפאָלגער פֿון אַרטור רובינשטיין און וולאַדימיר האָראָוויץ.
פּרעמיעס און באַלוינונגען.
קיסין טרעט אויך אויף מיט פּאָעטישע אָוונטן אויף ייִדיש און רוסיש.
אַלצהיימער'ס קרענק (ענגליש: "Alzheimer's disease") איז דער שורש פון א פארצווייגטע כראנישע מח-קרענק, וואס אפעקטירט דעם לימביק סיסטעם אינעם מח שטאם, און פירט פון א טיילווייזער זכרון-פארלוסט, ביז צו א טאטאלע פארניכטונג פונעם קאגניטיווער נעץ וועלכעס איז דער אינטעלעקטועלער בילדונג פונעם מענטש, אין וועלכן עס דערקייקעלט זיך אז דער ליידענדער קען מער נישט פאסן קיינע באשלוסן, ווייסט מער גארנישט פון זיין לעבן.
אלצהיימער ריזיקע.
די אלצהיימער קרענק באטראפט מערסנטס מענטשן אין דער עלטער פון בערך 65 און העכער.
די וואס ליידן דערפון, צו ערשט, ווייסן זיי אפילו נישט אז זיי ליידן דערפון. די ארומיגע באמערקען דאס צו ערשט, און ווען א דער פאציענט זעלבסט, איבערצייגט זיך אין זיין ביטערן שיקזאל, פירט דאס פיל מאל צו אנדערע ניוראלאיגשע קרענק, ווי נערווען ברוכן, דעפרעסיע, און אנדערע מענטאל דיסארדערס.
אלצהיימער היסטאריע.
ביז פאר הונדערט יאר צוריק. האט די וועלט בכלל נישט געוואוסט אז דאס פארגעסן פארשידענע זאכן, האט עפעס צו טאן מיטן מח, און אז דאס איז עפעס א סארט קראנקייט. די וועלט האט דאס אנגעקוקט ווי מ'זאל היינט אנקוקן אן עלטערן מענטשן וואס קען מער נישט לויפן. וואס איז נישט קיין קראנקייט, נאר איז א רעזולטאט פון זיין עלטער, פארגעסט ער צומאל געשעענישן פון היינט אדער נעכטן.
צוערשט האט עמיל קראפעלין אין יאר 1906, צונויפגעבינדן אז דאס פארגעסן איז נישט קיין פערצואל, נאר א שורש פון א קרענק. זאפארט דערנאך האט א דייטשער פסיכאטאר אלויס אלצהיימער, צונויפגעשטעלט אז דאס איז א רעזולטאט פון א כראנישער ניוראלאגישער קרענק אין די אינערליכע מח צעלן, וועלכע ווערן שטאפל-ווייז איבערגעריסן פונעם לימביק סיסטעם צו א גענצליכער איבערריס פונעם קארטעקס.
ווי נאר דער ערפינדער קראפעלין, איז געוואויר געווארן פון די פארש ארבעט וואס דער דייטשער אלויס אלצהיימער האט געמאכט, און זיין דערגרייכונג צו קאנעקטן די דאטס צו דעם ניוראלאגישן נעץ, האט קראפעלין אלס דזשעסט אנגעטראגן אז מ'זאל רופן די מחלה אויף אלצהיימער'ס נאמען. ויקרא שמו בישראל: אלצהיימערס דיזיס.
סימפטאמען פון אלצהיימער'ס.
ווען א מענטש פארגעסט וואס ער האט היינט געגעסן אויף פרישטאג, איז ער נאך נישט קיין אלצהיימערס פאציענט. אויך נישט ווען ער פרעגט צומאל איבער, ווען מ'פארציילט אים פארשידענע דעטאלן פון א געשיכטע, דאס זענען נישט קיינע סימפטאמען פון אלצהיימערס.
ערשט ווען עס שאפן זיך אייגענארטיגע סימנים פון א כסדר'דיגן זכרון-פארלוסט, ווערט פעסטגעשטעלט אז דער פאציענט ליידט פון א מילדע סינייל אדער דימענישע, וועלכע קען זיך ציען פאר לאנגע יארן, ביז עס דערגרייכט די גאר ערנסטע שטופעס פון א טאטאלער פארניטונג פונעם קארטעקס סיסטעם, וואס אין איר רעזולטאט, קען דער מענטש מער נישט אראפגיין פון בעט, קען מער נישט עסן אדער טרינקען, און מוז געפיטערט ווערן דורך א פידינג טיוב, ווייל די כעמיקאלן וועלכע פירן פונעם לימביק סיסטעם צום ספיינעל קאורד הערן אויף צו פונקציאנירן.
אלצהיימער שטאפלען.
צוערשט הייבט זיך עס אן מיט כסדר'דיגע קליינליכע פארגעסן זאכן ווי מ'האט געשטעלט. וואס מ'האט אים נאר יעצט געזאגט. ווי ער איז פריער געווען, צי ער האט שוין געדאווענט שחרית אדער נישט, אדער צי ער איז שוין געווען אין בית הכסא.
ער ווייסט נישט וואס ער דארף יעצט טאן. ער האלט ביי מה טובו און בלייבט דארט שטיין, ער גייט נישט ווייטער. אויב מ'זאגט אים נישט ער זאל זיך אויפשטעלן ביי די ברכות וועט ער בלייבן זיצן. אזא מענטש מוז שוין האבן א מענטש מיט זיך, וואס זאל אים כסדר באגלייטן, און אויב די פאמיליע גיט שטארק אכטונג אויף אים, קען ער שיין אנציען, אן דעם וואס יעדער זאל זיך דערוויסן.
דער אלצהיימער פאציענט ווערט ל"ע א צומח. אטעמט. הארץ פונקציניארט, אבער ווייסט מער גארנישט צו זאגן. קען מער נישט גיין, רעגירן, רעדן, ווינקען אדער קאמיוניקירן.
אלצהיימער ריזיקע ביי עלטער.
עס ווערט געשאצט אז מענטשן פון די 65 ביז די 80, זענען די מערסטע אויסגעשטעלט צו ווערן דיאגנאזירט מיט אלצהיימערס, אדער דימענשיע.
פון די 85 יאר און העכער, ווערט די צאל פון אלצהיימער פאציענט וואס ווינציגער. און אלצהיימער ליידענדע פון 100 און העכער איז א זעלטענהייט. ווייל אלצהיימער ליידענדע ציען געווענליך נישט אן מער ביז 10 יאר. אין זעלטענע פאלן קען מען ציען דערמיט ביז 17 יאר.
א רפואה פאר אלצהיימער'ס.
עס איז דערווייל קיין שום רפואה מיטל נישט פאראן.
כאטש וואס געוויסע פארטייבונגס דראגס און כעמישע רפואות צו פארשטייטערן די קרענק, איז אבער קיין רפואה צו דעם דערווייל נישט ערפינדן געווארן.
אין 2009 האט מען געמאלדן א שטודיע אז די וואס טרינקען 3-5 טעפלעך קאווע אדער טיי יעדן טאג אין די מיטלע יארן האבן א קלענערע ריזיקע פון ליידן פון אלצהיימער קרענק.
ראַפֿאַעלאָ סאַנציאָ דאַ אורבינאָ (איטאַליעניש: "Raffaello Sanzio da Urbino"; באקאנט אין אנדערע שפראכן אלס ראַפֿאַעל, "Raphael"; 6טן אפריל 1483 - 6טן אפריל 1520) איז געװען אן איטאליענער מאלער און ארכיטעקט, אײנער פֿון די קונסט-גדולים פֿון דער רענעסאַנס-תּקופֿה.
אין מאטעמאטיק איז פֿאַקטאָריזאַציע () א וועג פון צענעמען א מאטעמאטישע צאל אויף עלעמענטן, וועלכע הייסן פאקטארן, אויף א פאל וואס ווען מען טאפלט די פאקטארן איינס מיט די אנדערע באקומט מען די ארגינעלע צאל.
צום ביישפיל די נומער 6936 קען מען צעלײגן אזוי: 172 · 3 · 23 = 6936
(a￼￼2 - b2 = (a + b)(a - b￼
a + b)2 = a2 + 2ab + b2)
2(x2 + 4x + 4￼ = (x + 2
a - b)2 = a2 - 2ab + b2)
2(x2 - 4x + 4￼ = (x - 2
אויב מיר האָבן, למשל, אַ צוזאַמענגעזעצטע צאָל: formula_1, און מיר ווילן דערגיין אירע פאַקטאָרן, טיילן מיר אפ דעם 4 צו דער גרעסטער נומער וואס מען קען צעטיילן אויף א פאל זאל בלײַבן א נאַטירלעכע צאָל (אויסער מיט 4 אליין), וואָס דאָס איז formula_1 און מיר באקומען די פאַקטאָריזאַציע: formula_1.
לאמיר נעמען מער א קאמפליצירטע נומער: formula_1. מיר זוכן די גרעסטע נומער וואס קען אפטיילן דעם 30, וואס דאס איז formula_1 (ווייל formula_1). נאכער זוכן מיר וואס איז דער גורם צו די נומערן 3 און 10, וועלן מיר טרעפן אז 3 איז א פרימצאל וואס מע קען נישט צעטיילן, און נאר דעם 10 קען מען צעטיילן אויף formula_1, אזוי ווייסן מיר אז דער גורם צו 30 איז: formula_1.
פאקטאריזירן דורך ארויסנעמען א געמיינזאמער פאקטאר.
אויב מיר האבן א חשבון מיט צוגאב און/אדער אראפנעם, צום ביישפיל: formula_1 און מיר ווילן דאס צעגלידערן אויף פאקטארן, זוכן מיר וועלכע גרעסטע נומער קען צוברענגען סיי צו נומער formula_1 און סיי צו נומער formula_1 (מיט אנדערע ווערטער, וואס איז דער געמיינזאמער פאקטאר), וועלן מיר טרעפן אז formula_1 איז די לייזונג, ווייל formula_1 איז formula_1, און formula_1 איז formula_1. א צינד צעטיילן מיר דעם formula_1 און דעם formula_1 מיטן געמיינזאמער פאקטאר (וואס דאס איז דער 4), און מיר שרייבן עס אזוי: formula_1 אזוי האבן מיר בעצם פאקטאריזירט די ארגינעלע צאל.
רעמבראַנט וואַן ריין (האלענדיש: "Rembrandt van Rijn"; 1606-1669) איז געווען א האָלענדישער מאָלער. ער איז געבוירן געווארן אין ליידן, נידערלאנדן (היינט האלאנד).
רעמבראנדט איז געבוירן געווארן אין דער שטאט ליידן אין היינטיקן האלאנד, דאס יינגסטע קינד פון א משפחה מיט ניין קינדער. ער איז געווען דאס איינציקע קינד אין דער משפחה וואס האט שטודירט. ווען ער איז געווען אלט 14 האבן זיינע עלטערן אים געשיקט שטודירן אין אוניווערסיטעט.
מסכת מנחות איז די צווייטע מסכתא פון סדר קדשים אין משניות, די מסכתא האנדלט ארום דיני קרבנות וואס קומט פון א געוויקס.
מסכת מנחות אנטהאלט די דיני קרבנות וואס קומט פון א געוויקס וואס ווערט אנגערופן מנחות אנדערש ווי מסכת זבחים וואס איז עוסק מיט קרבנות הבאים מן החי, דער פערטער פרק אין דער מסכתא איז עוסק וועגן ציצית, תפילין, הלכות ספר תורה, און מזוזה.
‫זיגמונד שלמה פֿרױד, (1856, מעהרן - 1939, לאנדאן) איז געווען אַ ייִדישער עסטרײַכישער נעווראָלאָג און דער ערפינדער פון דער מאדערנער פסיכאלאגיע.
ער איז באוואוסט וועגן זיין טעאריע פון דעם אומבאוואוסטיגן זינען.
אין 1860 איז זיין משפּחה אריבערגעפארן מיט אים זייענדיג א קליין יונגל צו וויען. ער האט געלערנט געזונט אין שולע און איז געווארן אַ דאָקטער. ער האט געהייראט מארטא בערנעיס אין 1886. זיי האבן געהאט זעקס קינדער. פרויד האט געלעבט אין עסטרייך אין די 1930ער. נאָך די אַנשלוס ווען דייַטשלאַנד און עסטרייַך האבן זיך צוזאמגעשטעלט, האט ער באקומען אַ וויזיט פון די געסטאַפּאָ ווייַל ער איז געווען יודיש, פרויד און זיין משפּחה האט מער נישט געפילט זיכער, האט ער זיך געווענדעט קיין ענגלאנד אין יוני 1938.
פרויד'ס ערפינדונגען.
פרויד האט טעאריזירט אַז א מענטש'ס פּערזענלעכקייט ווערט אנטוויקלט דורך אַ מענטש'ס קינדשאַפט דערפארונג.
די אונטערן באוואוסטזיין.
פרויד האט פארפירט וועגן די וויכטיקייט פון די אונטערן באוואוסטזיניגע שכל. אבער די ערפינדונג איז נישט געווארן אויסגעטראפן דורך פרויד. פרויד האט גערופן חלומות די "קעניגליכע וועג צו די וויסן פון די אונטערן-באוויסטזיין אין גייַסטיקע לעבן". דאס מיינט אַז חלומות אילוסטרירן די "לאָגיק" פון די באהאלטענע פאַרשטאַנד.
- דער קאָרטעקס. Location of the Cerebral cortex
די קאָרטעקס צערברי (ענגליש: "Cerebral cortex") איז אַ וויכטייגער טייל פֿונעם מענטשלעכן געהירן. ס'איז א סטרוקטור אין מוח דורך וואס ס'ארבעט דאס זיכרון, דענקען און שפראך.
בײַ דער פֿורכונג דעס קאָרטעקס אונטערשײַדעט מען א פרימערפורכונג, די בײַ אליין אידיוידוען אַנעהערנד געלײַך איז, פֿון אײַנער זעקונדאַר - און טערטיערפורכונג, די זו אינדיווידועל ווי אַ פֿינגעראַבדרוק זײַן קענען.
טאַנצן איז אַ אױסדריק מיט באװעגן דעם קערפּער װען מען הערט מוזיק אָדער טעמפּאָ. געװײנטלעך טאַנצט מען צו אױסדריקן פרײלעכקײַטן אָדער ליבשאַפט (ראָמאַנטיקע).
די קונסט צו באשאפן טענץ הייסט כארעגראפיע.
ביי דער חסידישער וועלט איז א גרויסע מצוה צו טאנצן. דער 'יודישער טאנץ', איז עפעס וואס רופט זיך 'קאזאטשקע' צו ווי מ'רופט עס היינט 'קאדאטשקע', און אין ירושלים הייסט דאס 'א דעבקע'.
ס'זענען פארהאנען באקאנטע אויסגעצייכנטע טענצער ביים חרדישען ציבור, ווי צום ביישפיל: שמחה ברייער פון תולדות אהרן ירושלים.
געוויסע חרדישע אקטיארן, צייכענען זיך אויכעט אויס, מיטן אריינשפילן טענץ, אין זייערע בינע שפילן, ווי צום ביישפיל: יוסף ארי' פרענקל, מנשה לוסטיג, אהרי גליק, אייזיק ווייס.
די פאך פון טאנצן, האט טאקע מיט גוטע שטארקע פיס, אבער די קונצט, איז פונעם מח, וואס באפעלט די אינטערעסאנטע תנועות.
עס איז א מנהג צו טאנצן ביי א חתונה און ביי שמחת בית השואבה א.א.וו.
[http://www.youtube.com/watch?v=pPCCEE7iIH4&feature=related 'דאס לעבן איז א טאנץ'] די היסטאריש באקאנטע אקטארין מאלי פיקאן אין א קונצליכן טראדיציאנאלן יודישן טאנץ
רב ששת איז געווען אן אמורא. ער איז געווען א תלמיד פון רב הונא,
א חבר פון רב חסדא. זיינע חברים זענען אויך געווען ר' נחמן (תוס' גיטין לב.) און רב יוסף (תוס' חולין קד:). ר' אבא בר כהן, ר' אבא בר זבדא.
א סגי נהור.
ער איז געווען א סגי נהור איינער וואס זעהט נישט. די גמרא פארציילט (ברכות נח.) אז אפילו ער האט נישט געזהן האט ער מיט זיין קלוגשאפט פארשטנענען ווען דער מלך קומט אהן, ער האט דערמיט באזיגט א מין וואס האט אפ'גע'חוזק'ט פון איהם.
ער פלעגט זיך שטארק פארטיפען אין זיך מפלפל זיין אין בית המדרש פון רב הונא, עס איז געווען אזוי פיל דער בית המדרש אז ער האט נישט געקענט קיין אין בית הכבוד ווען ער האט געדארפט ביז ער איז דערפון געווארן קראנק (יבמות).
זיין גרויס התמדה.
רב ששת איז געווען א סיני א גרויסע מתמיד און האט אסאך געקענט (סוטה), מיט גרויס התמדה האט ער יעדע דרייסיג טעג איבערגעלערנט אלעס וואס ער האט געוואסט און האט געזאגט: חדאי נפשאי, פריי זיך מיין זעהל (פסחים סח.) עס שטייט אין תשו' חוות יאיר אז לויט די גמרא (מנחות צח:) זעהן מען אז חוץ דעם וואס ער איז געווען א סיני איז ער אויך געווען א חריף, נאר עס האט זיך מער אויסגעצייכנט מיט זיין בקיאות ווי זיין חריפות.
די גמרא זאגט הלכה כרב ששת באיסורי ביי הלכות פון איסורים בלייבט די הלכה ווי איהם. אויך זאגט די גמרא (עירובין מ' ע"א) ווען ר' ששת קריגט זיך מיט זיין חבר רב חסדא בלייבט די הלכה פון רב ששת.
די גמרא זאגט אויף איהם ער איז א אדם קשה כברזל א מענטש שטארק ווי אייזן, זאגט רש"י ער איז שארף צו פסק'נען שאלות (מנחות צה).
רב ששת ווערט געלויבט אין דער גמרא (שבת קיח ע"ב) תיתי לי דקיימתי מצות תפילין, ער האט זיך אויסגעצייכנט אין די מצות פון תפילין. די גמרא זאגט אויך ער איז געווען א איסטניס דאס הייסט איינער וואס איז זייער איידל, אויב ער האט געגעסן איינמאל האט ער שוין נישט דערנאך געקענט געהעריג עסן, דעריבער האט ער געפאסט א גאנצע ערב פסח אז פסח ביינאכט זאל ער קענען עסן די מצות און טרינקען די וויין ווי די הלכה איז (פסחים ק"ח ע"א).
די סאוט טשיינע מאל (South China Mall) איז די וועלט'ס גרעסטע איינקויף צענטער וועלכע געפינט זיך אין דאנגואן, כינע. די מאל פארמאגט 6.5 מיליאן קוואדראט פיס און פלאץ פאר 1500 געשעפטן.
די מאלל איז געבויט אויף א שטח פון 200 אקער לאנד און אירע דעוועלאפערס זענען ארומגעפארן די וועלט באלד צוויי יאר צו קענען אויסוועלן א מאדעל וועלכע וועט איבערשטייגן אלעס. דאס פלאץ אנטהאלט א 400 מיליאן דאלארדיגן פארק, 150 אקער פון געשעפטן מיט טויזענטער טייטלביימער איינגעפלאנצט, 5 גרויסע האטעלן, גיגאנטישע וואסער פאנטאנען, נאכגעמאכטע פיראמידס, בריקן, טונעלן, און ריזיגע ווינטמילן. אין צוגאב פארמאגט עס א 1.3 מייל טייך וועלכע לויפט ארום די גאנצע שאפינג צענטער און האט אויפגעבויט נאכגעמאכטע מאדעלן פון אמסטערדאם, די נעדערלענדס, פאריז, רוים, ווענעציע, איטאליע, עגיפטן, די קאריביען, און קאליפארניע. און א 85 פיסיגע נאכגעמאכטע ארק דע טריאמף (דער וועלט'ס באקאנסטע מאנומענט וועלכע געפינט זיך אין פאריז).
סוקסעס.
די מאלל איז געעפנט געווארן אין 2006 און איז דערווייל א שוואכע סוקסעס ווען רוב שטח איז נאך ליידיג פון געשעפטן.
עקספערטן זאגן אז די סאוט טשיינע מאלל וועט מוזן האבן צווישן 50,000 און 70,000 איינקויפער יעדן מינוט אין טאג נאר עס זאל נישט אויסזען ווי א מדבר. צו מאכן די מאלל א סוקסעס וועט זיך אויספעלן הונדערטער טויזענטער מענטשן וועלכע די דעוועלאפער האלטן אז עס איז בכלל נישט קיין פראבלעם אין כינע.
מען רעכנט אויף אן עווענטועלע סוקסעס ווייל מיליאנען מענטשן וואוינען ארום די שאפינג צענטער. מען שאצט אז ארום 4 מיליאן מענטשן וואוינען ביז 6 מייל פון די שאפינג צענטער, 9 מיליאן מענטשן ביז 12 מייל פון די שאפינג צענטער, און 90 מיליאן מענטשן ביז 60 מייל ווייט. די געגענט איז פון די רייכסטע געגענטער אין כינע וואו 90 פראצענט פון די וועלט'ס קאמפיוטערס ווערן צוזאמענגעשטעלט און די וועלט'ס גרעסטע סעליולער פראדוצירער נאקיע גיט דארט ארבעט פאר 90,000 מענטשן. אויסערדעם ווערן רוב כינעזער שיך דארט געמאכט, און גאר אסאך עלעקטראניק פירמעס זענען דארט הויפטקווארטירט.
טראץ וואס דאס איז די וועלט'ס גרעסטע מאלל פארמאגט עס אבער נישט אזויפיל פארקינג ווי נארט אמעריקע'ס גרעסטע שאפינג מאל, די וועסט עדמאנטאן מאלל, וועלכע פארמאגט 20,000 פארקינג פלעצער קעגן 10,000 פארקינג פלעצער ביי די סאוט טשיינע מאלל.
קארל ראוו (געבוירן דעצעמבער 25, 1950) איז געווען דער וויצע ווייסער הויז הויפט שעף פון די שטאב פון דער אדמיניסטראציע פון פרעזידענט פון די פאראייניגטע שטאטן דזשארדזש דאבעליו בוש.
ער איז געווען דער הויפט פון די אפיס פון פאליטישע אפערעס, דער אפיס פון פובליק ליעזאן, און די אפיס פאר סטרטעגעטישע אינציאטיוון. איבער זיין גאנצער קאריער פאר זיין דינסט אין ווייסן הויז איז ער געווען א פאליטישער יועץ.
ראוו'ס וואלן קליענטן זענען געווען אריינגערעכנט דזשארדזש דאבעליו בוש (2000 און 2004 פרעזידענטליכע וואלן, 1994 און 1998 טעקסעס גובערנאטאר וואלן), סענאטור זשאן עשקרעפט, (1994 סאנאט ווארלן), ביל קלעמאנטס, (1996 גאווערנער וואלן פון טעקסאס), סאנאטור זשאן קראנין, גובערנאטאר פון טעקסאס ריק פערי, (1990 טעקסאס אגריאקלטור קאמיסיאנער) און פיל גרעהעם (1982 און 1984 סענאט וואלן).
ער ווערט פארעכענט אלס דער פאליטישער טאטע און אויספארעמער פון פרעזידענט בוש פון זיין ערשטע טריט אין פאליטיק ביז איצט.
דאו זשאונס & קאמפאני איז א אמעריקאנער פובלישונג און פינאנציעלער אינפארמאציע פירמע.
די פירמע איז געגרינדעט געווארן אין 1882 דורך דריי רעפארטערס: טשארלס דאו, עדווארד זשאונס, און טשארלס בערגסטרעסער.
זיי פארמאגן און פארעפנטלעכן צווישן אנדערע די פרעסטיזשפולע טעגליכע ביזנעס צייטונג וואל סטריט זשורנאל, די וואכענטליכע בעראנס מאגאזינע און נאך עלעקטאראנישע פינאנציעלע אינפארמאציע סערוויסעס.
ווי די ניו יארק טיימס און וואשינגטאן פאסט זענען די אקציעס פון דער קאמפאני פובליקלי געהאנדלט אבער עס איז אנגעפירט און אונטער דעם בעלות פון זעכציג פראצענט שעיר האלדערס וואס פלעגט יארן לאנג באלאנגן צו די בענקרפעט פאמיליע. היינט צוטאגס זינט 2007 איז דאס פארקויפט געווארן פאר רופערט מארדאקס ניוז קארפ פאר 5 ביליאן דאלער.
אן איינקויף צענטער אדער שאָפינג צענטער איז א געביידע אדער עטליכע געביידעס וועלכע פארמאגן צענדליגער ענצל־געשעפטן און זענען פארבונדן איינע מיט דער אנדערער דורך ספעציעלע שפאציר-וועגן.
דער געדאנק פון צוזאמענברענגען עטליכע געשעפטן אין איין געביידע גייט צוריק טויזנטער יארן און איז א טייל פון ענצל־פארקויף סיסטעם איבער דער גאנצער וועלט. אין סטאמבול, טערקיי, איז פאראן א 500 יעריגע איינקויף צענטער וועלכע אנטהאלט 58 גאסן־בלאקן וועלכע זענען פארבונדן אינאיינעם און איבערגעדעקט און עס זענען דארט פאראן איבער 4,000 געשעפטן.
איינקויף־צענטער סארטן.
עס זענען דא צוויי סארט שאָפּינג מאָלן: אינערליכע און אויסערליכע. אן אינערליכע שאָפּינג מאָל איז געווענליך איין אדער עטליכע געביידעס באהאפטן אין וועלכע עס איז פאראן א הויפט זאל וואס ווערט גענוצט דורך די איינקויפער צו שפאצירן און באטראכטן די געשעפטן.
אויסערליכע שאָפינג צענטערן איז א ספעציעלע שטח וואו צענדליגער ענצל־געשעפטן בויען זיך אויף אייגענע געביידעס אדער עטליכע אינאיינעם און די געביידעס זענען אויסגעשטעלט אין א פארעם מיט פארקינג ארום אדער אין צענטער.
רוב גרויסע שטעט פארמאגן ביידע סארט שאָפּינג מאָלן אבער מען וועט געווענליך טרעפן מער אינערליכע שאָפּינג מאָלן אין שטעט ווי עס איז פאראן א קאלטע ווינטער.
אין אמעריקע רופט מען געווענליך אן אויסערליכע שאָפינג ארט אלס א שאָפינג צענטער און א אינערליכע שאפינט ארט אלס א שאָפּינג מאָל. איבער דער וועלט איז אבער נישט פאראן קיין צווישנשייד און דאס ווערט גערופן אנדערש אין אנדערע ראיאנען.
קראמען אין וועסט עדמאנטאן מאל
די וועסט עדמאנטאן מאלל (), געפינט זיך אין עדמאנטאן, אלבערטא, קאנאדע, איז צפון אמעריקע'ס גרעסטע שאפינג מאלל און פארמאגט די וועלט'ס גרעסטע פארקינג לאט מיט פלאץ פאר 20,000 אויטאס. די מאלל איז 23 יאר געווען דער וועלט'ס גרעסטע מאלל ביז אין 2004 ווען די גאלדן ריסוירסעס מאלל אין כינע האט איבערגענומען דעם טיטל.
די מאלל איז געבויט געווארן אין 1981 אינדרויסן פון דער שטאט עדמאנטאן אויף א שטח פון 5.3 מיליאן סקווער פיס און האט געקאסט 1.4 ביליאן דאלאר צו בויען. די מאלל פארמאגט איבער 800 געשעפטן וועלכע געבן אינאיינעם ארבעט פאר 23,000 מענטשן.
די מאלל באקומט בערך 33 מיליאן באזוכער פער יאר און צווישן 60,000 און 150,000 באזוכער פער טאג. מענטשן קומען צו פארן פון גאנץ נארט אמעריקע צו באטראכטן די געביידעס, אינערליכע האטעל, און די וועלט'ס גרעסטע אינערליכע וואסער פארק און נאך א רייע אטראקציע אוון שפיל פלעצער וועלכע געפינען זיך אלעס אונטער איין דאך.
די מאלל איז ארגינעל געווען א סוקסעס אבער האט שפעטער זיך געפלאגט ווען א טייל גרויסע געשעפטן האבן זיך פארמאכט אין שפיץ פון קענעדיען טייער וועלכע האט דארט פארמאגט איר גרעסטע געשעפט. אין די לעצטע יארן איז דער מצב בעסער געווארן ווען די פראווינץ האט אויפגעלעבט צוליב אירע גרויסע אויל קוועלער וועלכע זענען געווארן גאלד גריבער ווען די פרייזן פון אויל האבן זיך געהויבן.
געאָלאָגיע (שטאמט פון גריכיש "געא" - ערד, "לאגיע" - לערע) איז די וויסנשאפט וואס באהאנדלט דעם אויבערשטן שיכט פֿונעם ערד קוגל און איבער דער באשאפונג און אנטוויקלונג פון שטײנער און באדן. די וואס שטודירן געאלאגיע הייסן "געאלאגן". צווישן די ערד-געשעענישן וואס געאלאגן שטודירן זענען פארפלייצונגען, וואולקאנישע ברעכונגען און ערדציטערנישן. מען שטודירט באדן און שטיינער צו געפֿינען אונטערערדישע מעטאלן און ברענשטאף.
טיפן שטיינער.
שטיינער זענען אין אלע געשטאלטן און אלע קאלירן. טייל זענען זייער הארט און טייל זענען זייער ווייך.
עלטער פון דער וועלט.
לױט דער געאָלאָגיע־װיסנשאַפֿט, איז די וועלט אלט שוין אומגעפֿער 4,600,000,000 יאָר אדער מער. די דאזיקע טעאריע שטייט אין קאנטראסט צו דער רעליגיעזער גלױבונג װאָס האלט אַז די װעלט שטײט ווייניקער ווי 6,000 יאָר.
קליינהאַנדל אדער ענצלהאַנדל איז די באדייט פון פארקויפן פראדוקטן אין א געשעפט וועלכע קומען געווענליך פון מערערע פראדוצירער. קליינהאַנדל איז א הויפט טייל פון אן עקאנאמיע און ווען קליינהאַנדל איז געזונט איז דאס געווענליך א באווייז אז די גאנצע עקאנאמיע איז גוט. דער קליינהענדלער קויפט סחורה פונעם הורטאווניק אין גרעסערע קוואנטיטעטן און פארקויפט די סחורה צו די קאנסומענטן.
עס איז אנדערשט ווי הורט וואס איז בלויז פאר די געשעפטן צו פארקויפן און נישט פאר די מענטשן פון המון עם.
1. די באַװעגונג אױף בעניטאָ מוסעליני (1919-1922) און דעת דאַראַן אַנשליסעדע פּאָליטישע מלוכה
(1922-1945) אין איטאַליע אים ענגערן זינע "פֿאַשיזם".
2. נאָך אײנער אינטערפּרעטאַציע, דער באַגריף נעבן דער אַנדערן אַנטי־דעמאָקראַטישן, אַנטי־ליבעראַלן אידעאָלאָגיע, אַלס פֿאַרהאַרמלאָזענדער אױך דער דײַטשער נאַציאָנאַליזם; און פֿאַרשידענע קלײנער באַװעגונגען אין אײראָפּע דער צױשענקריג צײַט מיט אײן. אַ רעגימע, דאָס גרונדלעגע מענטשן רעכטע נישט אַכטעט.
דער בונד צװישן מוסעליני און היטלער, באַקאַנט אַלס "אַכשע בערלין ־ ראָם" װערט אַ שריטעמאַ צו אַנפֿאַנג פֿון צװיטשער װעלט קריג.
אין שפּאַניע האָט דער גענעראַל פֿראַנקאָ די װערטע פֿונעם איטאַליענער
פֿאַשיסטן און די דײַטשן נאַציאָנאַליזם מיטײַן געשלאָסען, די רעפּובליקאַנישערען אין שפּאַנישען בירגער קרײַג אײנלײטעט אין 1936 צו בעזײגען. ער האָט אַ דיקטאַטאָרישען שטאַט ביס 1975. ‬
חוק טל איז א צייטווייליגער געזעץ אין ארץ ישראל וואס וועט אנהאלטן ביז 2012 וואס דינט ווי א ספעציעלע פטור פאר מיליטערישע דינסט אין צה"ל פאר געוויסע סעקטארן ווי חרדים. דורכדעם וואס זיי האבן חתונה און זיי לערנען אין ישיבה ביז 21 יאר אלט.
דאס איז געווארן באטראכט אלס א נייע מהלך פארן חרדישן אידענטום וואס וועט געגעבן ווערן פאר חרדים א געלעגנהייט צו גיין ארבייטן פאר פרנסה אן דינען אין צה"ל מיט א מינימאלער דינסט פון אפאר חדשים ציווילע סערוויס, אבער אסאך פרומע האבן אין דעם געזעהן א חורבן פאר דת צוליב דעם וואס נחל החרדי איז דורכדעם צושטאנד געקומען פאר בחורים וואס זיצן נישט אין ישיבה אגאנצן טאג ביז די 22 יאר, און בכלל האט דער געזעץ פארגעשלאגן אז מען זאל מוטיגן די מיליטער דינסט ביי חרדים אויך איז דורכדעם געווארן א שטארקער פארקלענערונג אין די געלט פאר געבענטשטע משפחות מיט פיל קינדער.
פרימצאל איז א נאטירלעכע צאל וואס מען קען צעטיילן נאר מיט זיך אליינס און מיטן נומער 1. למשל דעם נומער 7 קען מען ניט צעטיילן אויף קיין שום גאנצע צאל נאר אויף 7 אדער אויף 1, (אנדערש איז א צוזאמענגעזעצטע צאל, ווי למשל דעם נומער 4 וואס קען מען אים אויך צעטיילן מיטן נומער 2).
די פרימצאלן זיינען - 2, 3, 5, 7, 11, 13, 17...
ס'איז נישט דא קיין גרעסטע פרימצאל, נאר זענען פאראן אומענדלעכע פרימצאלן.
ניין איז דער נאטירלעכער נומער וואס קומט נאך אכט און פאר צען.
פסיכאלאגיע איז די וויסנשאפט וואס פארשט נאך דעם נפש פונעם מענטשן, זיין אויפפיר און פארשטאנד און אירע עמאצינאלע אויסדרוקן.
איר ארבעט איז נאכפארשן און אנאליזירן די גייסטישע אנטוויקלונגען, און אויסברוכען פון מענטשען, און פארשטיין פון װוּ די סימפטאמען קומען.
ספעציעל טוט מען דורך פילונגען פון מענטשן וואס זענען אין א שווערע סיטואציעס און אין אנדערע טרואמאס צו ארויסהאבען פון װוּ דאס שטאמט, און וויסן ווי אזוי צו טוישן און פארגרינגערן די סיטואציע.
עספּעראַנטאָ איז א געפלאנטע געבויעטע שפראך. היינט צוטאג רעדט מען איר ביי איבער א מיליאן מענטשן, און עטלעכע טויזנט רעדן איר ווי זייער מאמע לשון. די שפראך האט געגרינדעט א פוילישער ייד לייזער זאמענהאף.
די שפראך איז פארעכנט ווי א לייכטע שפארך צו שטודירן, און פארמאגט בלויז 16 גראמאטיק געזעצן.
ESPERANTO - Alfabeto de Esperanto
עספעראנטא האט 23 קאנסאנאנטן, 5 וואקאלן, און צוויי האלבוואקאלן וואס קאמבינירן מיט די וואקאלן צו שאפן 6 דיפטאנגען.
אין יאר 1887 האט לייזער זאמענהאף פּובליציהרט דאס ערשטע גראמאטיק־בוך אויף עספעראנטא, אויף וועלכן ער האט געהאט געארבעט אַרום צעהן יאהר. ער האט זיך אונטערגעשריבן דערויף מיטן פסעוודאנים דאָקטאָראָ עספּעראַנטאָ, וואס באדייט דער האָפענדיגער דאקטאר.
די נאציס האבן פארבאטן די שפראך, און ווי היטלער שרייבט אין מיין קאמף איז עס לויט איים בלויז א יודישער פלאן צי געוועלטיגן אויף דער וועלט.
אזוי אויך אין סאוועט-רוסלאנד האט געהערשט אן איסור דערויף און טויזנטער עספעראנטאניסטן זענען ארעסטירט געווארן, אנגעבלעך פארן שפיאנירן פאר דייטשלאנד.
פרינציפן פון עספעראנטא.
די גראמאטיק פון עספעראנטא איז גאנץ גרינג אין פארגלייך צו געוויינלעכע נאציאנאלע שפראכן: עס פארמאגט 16 יסודותדיקע גראמאטישע פרינציפן. דער וואקאבולאר איז געגרינדעט אויף א באגרענעצטער צאל ווארצלען, אן שום אויסנאמען. מחמת דעם איז עספעראנטא גרינגער צו לערנען ווי אנדערע שפראכן, ספעציעל פאר רעדער פון אייראפעישע שפראכן. אין אלגעמיינעם, א פאר מאנאטן לערנען עספעראנטא איז גלייך צו עטלעכע יאר לערנען אן אנדער שפראך, ווי למשל ענגליש אדער פראנצויזיש, און אפילו פאר רעדער פון נישט־אייראפעישע שפראכן איז גרינגער צו לערנען עספעראנטא ווי נארוועלכע אייראפעישע שפראך.
דער אלפאבעט פון עספעראנטא איז באזירט אויפן לאטיינישן אלפאבעט, אן די אותיות q,w,x,y אבער מיט נאך זעקס אותיות מיט טאגן: ĉ,ĝ,ĥ,ĵ,ŝ,ŭ.
גואנטאנאמע בעי (Guantánamo Bay) איז א בוכטע וועלכע געפינט זיך אין די גואנטאנאמע פראווינץ ביי דרום-מזרח קובא. די שטח איז היינט אונטער אמעריקאנער קאנטראל און אמעריקע אפערירט דארט א גרויסע מיליטערישע באזע און פארמאגט דערויף א פעדעראלע טורמע וואו עס ווערן אויפגעהאלטן אינטערנאציאנאלע טעראריסטן.
דער ערשטער מענטש וועלכע האט באזוכט דאס ארט איז געווען קריסטאפער קאלאמבוס און זיין היספאנישע עקספלארער גרופע וועלכע האבן דארט געוויילט ביי זייער צווייטע רייזע קיין אמעריקע. קאלאמבוס האט געגליכן דעם שפיץ מער ווי אלע קאריביען אינזלן און האט דאס באזונדער אראפגעצייכנט אויף זיין מאפע אלס א ווערטפולע ארט. קאלאמבוס האט אבער געמיינט אז עס זענען פאראן עפעס אוצרות און ער איז אנטוישט געווארן ווען זיין גרופע האט נאך לאנגע זוכענישן גארנישט געפינען. נאך אלץ האט קאלאמבוס געגליכן די ברעג און געהאלטן א ספעציעלער אויג דערויף. קאלאמבוס האט עס א נאמען געגעבן פורטא גראנדע.
ווען די שפאנישע און בריטישע האבן שפעטער אנגעהויבן קומען קיין אמעריקע האט יעדער געוואוסט צו זאגן פון גואנטאנאמע בעי אבער דאך האט זיך קיינער נישט באזעצט דארט. די בריטישע זענען געווען די ערשטע דאס צו נוצן אלס א צייטווייליגע באזע פאר איר מיליטער. די בריטישע זענען אבער נישט דארט פארבליבן דארט צו לאנג און די שפאנישע האבן דאס איבערגענומען א קורצע צייט שפעטער. די שפאנישע האבן געאנקערט דארט זייערע מיליטערישע שיפן און א טראפיק האט זיך אנגעהויבן צווישן די וואסערן פון קובא קיין אמעריקע וועלכע האט אויסגערופן גרויס באמערקונג ביי די בריטישע וועלכע האט דאס נישט געשמעקט.
כאטש די בריטישע האבן נישט געהאט קיין ספעציעלע אינטערעסע אין גואנטאנאמע בעי האבן זיי נישט פארגינען די שפאנישע צו נעמען דאס ארט וועלכע זיי האבן פריער גענוצט און האבן באלד אהין געשיקט זייער מיליטער דאס צוריק אפצונעמען. די בריטישע האבן ערשט געפלאנט צו אטאקירן די שפאנישע שיפן פונעם אטלאנטיק אקעאן אבער אירע גענעראלן האבן דאס שפעטער אפגעווארפן אלס צו אומפראקטיש, אויס מורא אז די שפאנישע שיפן וועלן גרינג קענען האבן אן אויבערהאנט וויבאלד זיי האבן דאס לאנד אלס באשיצונג. אין די ענדע האבן די בריטישע איבערראשט די שפאנישע פון קובאנער טעריטאריע און האבן גרינג צוריקגענומען די גאנצע געגענט און אלע שפאנישע זענען פארטריבן געווארן.
די בריטישע זענען אבער נישט לאנג פארבליבן אין גואנטאנאמע ווייל נאך 4 מאנאטן האט אויסגעבראכן אן עפעדימיק און די איבער 2,000 סאלדאטן וועלכע האבן זיך דארט אויפגעהאלטן זענען אנגעשטעקט געווארן דערמיט און זייערע באזעס זענען פארוואנדעלט געווארן אלס איין גרויסער שפיטאל. די בריטישע מיליטער האט אהינגעשיקט דאקטוירים און באפוילן אז ווער עס איז אויסגעהיילט זאל אפטראגן פון דארט. נאך א משך פון עטליכע מאנאטן איז דאס גאנצע ארט געבליבן ליידיג. די בריטישע האבן כמעט פארגעסן פון דעם ארט און האבן דאס נישט צוגערירט ביז 100 יאר שפעטער אין 854' ווען די שוין דעמאלטדיגע פאראייניגטע שטאטן האט דאס ווידער גענוצט אלס א שפיטאל פאר קראנקע סאלדאטן וועלכע מען האט געדארפט האלטן אפגעזונדערט. די מיליטערישע שפיטאל איז דאן באקאנט געווארן אלס האספיטאל קעי און דער נאמען איז פארבליבן ביז'ן היינטיגן טאג. די שפיטאל איז היינט פיל קלענער ווי דעמאלט אבער איז פארבליבן מיט דעם סימבאלישן נאמען און היסטאריע.
לאנגע יארן נאכדעם האבן די אמעריקאנער באשלאסן צו מאכן אביסל ביזנעס און האבן ווידער אנגעהויבן זוכן עפעס אוצרות אבער האבן נאר געפינען צוקער און קאווע. וויבאלד קאווע איז נאך דעמאלט נישט געווען קיין ארטיקל אין אמעריקע (רוב בריטישע גלייכן בטבע טיי) האבן זיי זיך גענומען פראדוצירן צוקער אויף א גרויס'ן פארנעם. די צוקער האט אבער אויך נישט אנגעהאלטן צו לאנג וויבאלד מענטשן האבן נאך נישט געוואוינט דארט און סאלדאטן האבן זיך געטוישט יעדע שטיק צייט.
אין די קומענדיגע יארן האבן די סאלדאטן אונטערגענומען א פראיעקט צו בויען א רעילראוד פון גואנטאנאמע בעי ביז אריין אין צענטראל קובא. די מיליטער האט געהאט מיט דעם א ספעציעלן חשבון ווייל די צייטן זענען געווען אנגעצויגן און יעדער האט געוואוסט אז א מלחמה מיט די שפאנישע איז נישט צו ווייט אוועק. דער פראיעקט איז געגאנגן מיט סוקסעס און די רעילראוד איז אנגערופן געווארן די גואנטאנאמע רעילראוד.
אין די ענדע פונעם 18'טן יאר-הונדערט איז גואנטאנאמע בעי ווידער אקופירט געווארן דורך די שפאנישע אין די שפאנישע-אמעריקן קריג. די אמעריקאנער האבן באקומען הילף פון די קובאנער איינוואוינער אבער די שפאנישע כוחות זענען געווען זייער שטארק און האבן איינגענומען די סטראטעגישע פונקטן אינעם באזע.
די שפאנישע האבן אבער נישט לאנג אנגעהאלטן די טעריטאריע. עטליכע וואכן דערויף האט די פאראייניגטע שטאטן איבערראשט די שפאנישע מיט אן אויסגערעכנטן אינוואזיע אינמיטן די נאכט. די מארינען זענען אנגעקומען שטילערהייט און האבן באלד אטאקירט די מערסט סטראטעגישע פונקטן צו וועלכע זיי האבן בעסער פארשטאנען ווי די שפאנישע. די אינוואזיע איז געווען גאר סוקסעספול און נאך בעפאר די זון האט אויפגעשיינט איז קלאר געווארן אז די אמעריקאנער האבן צוריק באקומען די גאנצע ברעג און די שפאנישע זענען אין שרעק אנטלאפן.
דער אפיציעלער טאג וועלכע די פאראייניגטע שטאטן האט באקומען גואנטאנאמע בעי איז געווען אין פעברואר 903' ביי א ספעציעלע קאנפערענץ אין האוואנא, קובא. דער אפמאך האט געזאגט אז די פאראייניגטע שטאטן וועט אקופירן 45 סקווער מייל פון לאנד און וואסער און האט די רעכט אויפצובויען א מיליטערישער באזע. די פאראייניגטע שטאטן איז איינגעגאנגן צו צאלן $2,000 פער יאר פאר קובא.
אין 934' איז דער אפמאך איבערגעמאכט געווארן און קובא האט פארלאנגט פרייע איינטריט אין די טעריטאריע און איז ארויף מיט'ן פרייז צו $4,085 פער יאר. אין די קומענדיגע 25 יאר איז די באזע פרידליך באנוצט געווארן מיט גוטע פארבינדונגן מיט קובא און איז דורכגעגאנגן ביידע וועלט מלחמות אן קיין שום פראבלעם. דאס האט זיך אבער געענדיגט אין די ענדע 50'ער יארן ביי די קובא רעוואלוציע וועלכע איז אנגעפירט געווארן דורך דער היינטיגער קובאנער פירער פידעל קאסטרא. קאסטרא'ס רעוואלוציע האט זיך אנגעהויבן אין א געגענט נישט ווייט פון גואנטאנאמע און האט געהאט א שלעכטן אפקלאנג צווישן די סאלדאטן דארט.
אינצידענטן מיט קובא.
עס האט נישט לאנג געדויערט ביז דער ערשטער אינצידענט האט אויסגעבראכן אין יולי 958' ווען רעבעלן כוחות האבן געקינדנעפט 29 מאטראזן וועלכע האבן זיך צוריקגעקערט פון א מיסיע. די מאטראזן זענען פארהאלטן געווארן אלס משכונות אויף די בערג נעבן גואנטאנאמע, אנגעפירט געווארן דורך פידעל קאסטרא'ס ברודער. אין די ענדע האט מען עפעס אויסגעארבעט און די רעבעלן האבן זיי באפרייט 20 טעג דערויף.
די פאראייניגטע שטאטן האט קורץ דערנאך אפגעהאקט אלע פארבינדונגן מיט קובא נאכדעם וואס קאסטרא האט אנגעהויבן אויס'שחט'ן און איינזעצן אלע זיינע קעגנער דעקלערנדיג זיך אלס א קאמוניסטישער דיקטאטור. דאס מיליטער איז אנגעזאגט געווארן נישט אריבערצוטרעטן די טעריטאריע אינדרויסן פון גואנאטאנאמע בעי.
די לעצטע דימפלאמאטישע פארבינדונגן צווישן אמעריקע און קובא איז איבערגעהאקט געווארן אין 961' אויפ'ן דירעקטן באפעל פון פרעזידענט דווייט אייזנהאוער. אסאך קובאנער האבן דעמאלט געפינען אנטרינונג אינעם באזע און האבן געהאלפן אויפשטעלן און פאטראלירן די 17.4 מייל צוים ליניע צווישן גואנטאנאמע בעי און קובא. דער צוים ליניע שטייט נאך אויפ'ן גענויעם ארט ביז'ן היינטיגן טאג מיט א שטרענגע קאנטראל פון ביידע לאגערן.
אין אקטאבער 962' האבן אלע פאמיליע מיטגלידער פון די איינגעשטעלטע סאלדאטן און אויך א גרויסער טייל איינגעשטעלטע געמוזט עוואקואירן צוריק קיין אמעריקע אויפ'ן באפעל פון פרעזידענט דזשאן קענעדי נאכדעם וואס אמעריקע'ס שפיאנאזש אגענטורן האבן אנדעקט אז די סאוויעט יוניאן האט אריינגעשטעלט נוקלעארע מיסילס אין קובא אלס א סטראשע אין די קאלטע קריג. די איינגעשטעלטע זענען צוריקגעלאזט געווארן אין דעצעמבער 962' ווען די קריזיס איז געווען פאראיבער.
נאך א קריזיס איז אנטשטאנען בלויז 14 מאנאטן שפעטער אום פעברואר 964' ווען קאסטרא האט אפגעהאקט אלע וואסער סופליי קיין גואנטאנאמע אלס נקמה צו עטליכע געלט שטראפן וועלכע די אמעריקאנער מיליטער האט געגעבן צו עטליכע פיש כאפער וועלכע האבן זיך דערנענטערט נעבן פלארידע צו כאפן פיש. אמעריקע האט זיך נישט דערשראקן און האט אויך נישט געזוכט קיין מיליטערישע קאנפליקטן. אנשטאט איז די באזע געווארן אינגאנצן זעלבסטשטענדיג און האט אויפגעארבעט אן אייגענע וואסער און עלעקטריק סופליי וועלכע געבן היינט ארויס 3.4 מיליאן גאלאן וואסער און 800,000 קילא-וואטס עלעקטריק פער טאג.
ספעציעלע מיסיעס.
אין 991' האט די באזע אונטערגענומען א נייע מיסיע אין וועלכע 34,000 האיטיער איינוואוינער האבן גענוצט די באזע אלס אן אנטלויף וועג פון די פאליטישע איבערקערעניש וועלכע האט איינגעשטעלט זייערע לעבנ'ס. די באזע איז באערט געווארן דורך פארשידענע ארגאניזאציעס פאר איר נאבעלם אקט.
אין מאי 994' האט די באזע אונטערגענומען א פרישע אפעראציע צוליב דעם היאטי'ן קריזיס וועלכע איז אנגערופן געווארן אפעראציע סי סיגנאל וועלכע האט געהאלפן די דזשאוינט טעקס פארס 160 וועלכע האט צוגעשטעלט הומאניטערישע הילף פאר טויזענטער היאטיער און קובאנער מיגראנטן (א מיגראנט איז איינער וואס לאזט איבער זיין היים שטאט און באזעצט זיך אין די זעלבע לאנד. א אימיגראנט איז איינער וואס באזעצט זיך אין א נייע לאנד).
די באזע איז מיט דער צייט איבערגעפילט געווארן מיט מיגראנטן און אום סעפטעמבער 994', ווען די באזע האט שוין פארמאגט 45,000 פליטים, זענען די פאמיליע מיטגלידער פון די סאלדאטן געצווינגן געווארן צו פארלאזן די באזע צום צווייטן מאל אין איר היסטאריע כדי צו מאכן פלאץ פאר די טויזענטער פליטים. ביז א קורצע צייט נאכדעם האט די באזע געגעבן באשיצונג פאר איבער 60,000 פליטים. די פיליטים זענען דארט פארבליבן ביז טיף אין יאר 995' ווען די קריזיס אין האיטי האט זיך סטאביליזירט און זיי זענען ערלויבט געווארן צוריק צו גיין צו זייערע היימען. אין דעם זעלבן יאר זענען די פאמיליע מיטגלידער פון די איינגעשטעלטע צוריק געלאזט געווארן אויף די באזע און אלע סאציאלע און ערציאונג צענטערן זענען צוריק געעפנעט געווארן.
אין יולי 995' האט א ריזיגע טרענירונג'ס פירמע מיט'ן נאמען פליט טרענינג גרופע, וועלכע האט געארבעט פאר די מיליטער, איבערגעלאזט די באזע נאך 52 יאר פון סערוויס און האט זיך אריבערגעצויגן קיין מעיפארט, פלארידע. א קורצע צייט דערנאך האט נאך א ריזיגע מעינטענענס פירמע פארלאזט די באזע נאך א 92 יעריגע אפעראציע.
זינט דעמאלט איז די באזע געווארן אביסל נאכגעלאזט ביז די קאמף קעגן טעראריזם האט זיך אנגעפאנגן און די טויזענטער געפאנגענע טעראריסטן זענען אריבערגעברענגט געווארן אין די באזע צו ספעציעלע נייע טורמעס וועלכע זענען אויפגעשטעלט געווארן צו אקאמאדירן די ארעסטאנטן. היינט צו טאג איז די באזע זייער פארנומען מיט פילע אקטיוויטעטן וועלכע האט צו טאן מיט די קאמף קעגן טעראריזם. די ארעסטאנטן ווערן דארט געפארשט און די עקספערטן וועלכע זיצן איבער זיי שטודירן די אינפארמאציע און שטעלן טייל מאל אראפ די קומענדיגע שריט אין די קאמף קעגן טעראריזם.
די ארבעט אין די קאמף קעגן טעראריזם ווערט אנגעפירט דורך א פאראייניגונג פון דזשוינט טעקס פארס 160 און 170 וועלכע ווערן צוזאמען גערופן די דזשוינט טעקס פארס גוואנטאנאמא.
בריטישע קאלומביע () איז א פראווינץ אין מערב קאנאדע; זי איז באקאנט פאר איר נאטורליכער שיינקיינט.
זי איז געווען דער זעקסטער פראווינץ זיך צו אנשליסן מיט קאנאדע.
איר הויפטשטאט איז וויקטאריע אבער איר גרעסטע שטאט איז וואנקואווער, וואס איז אויך קאנאדע'ס דריטע גרעסטע שטאט.
סוניס זענען די עיקר און די גרעסטער אפטיילונג פון די אלע איסלאמישע שטרעמנוגן.
אין פשוטן זין פון ווארט מיינט דאס א "מנהג", "דער וועג פון לעבן". דאס איז די שטרעמונג וואס זאגט אז עס איז די נאנטסטע צום וועג ווי אזוי זייער נביא מוכאמעד האט זיך געפירט, וואס יעדער איסלאמישער דארף זיך לויט זיי אויך פירן.
אינעם זיבעטן יאר הונדערט האבן זיך די מוסולמענער אפגעטיילט אין צוויי הויפט גרופעס, איינס די סוניס, און איינס די שיאטן. היינט צוטאגסט זענען די סוניס 83 פראצענט מוסולמענער איבער די גארער וועלט. אן ערך פון 930 מיליאן נפשות. די שיאטען זענען אבער א דאמינירטער רוב אין איראן און אין איראק און ציילן זיך אין די 185 מיליאן נפשות וואס זיי זענען א 16 פראצענט פון די הייטיגע מוסולמענער.
בדרך כלל זענען די סוניס מער געלאסען און נישט אזוי פאנאטיש עקסטרעם ווי די שיאטען. אבער די אל קיידא זענען יא סוניס און זענען יא עקסטרעם.
אלבערטא איז איינס פון קאנאדע'ס מעריב פראנווינצן, עס איז געווארן א פראווינץ סעפטעמבער 1, 1905.
אלבערטא געפינט זיך אין מעריב קאנאדע, עס גרעניץ זיך מיט בריטיש קאלאמביע אויף מעריב, סאסקאטשעווען אויף מזרח, נארטוועסט טעריטאריעס אויף צפון, און ביי די אמעריקאנער שטאט מאנטענע אויף דרום, עס איז איינס פון צוויי פראווינצן וואס גרעניץ זיך נאר מיט איין אמעריקאנער שטאט (דער אנדערער איז ניו בראנזוויק), און אויכט איינס פון צוויי וואס זענען אינגאנצען ארום גענומען מיט לאנד (דער אנדערער איז סאסקאטשעווען).
דער הויפט שטאט פון אלבערטא איז עדמאנטאן.
זשאנער (שורש איז א פראנצויזיש ווארט אויף סארט אדער מין) איז א באצייכענונג אפצוצייכענען מיט א לויזע פאר פון קריטעריע צאמזאמעלן און מאכן א געוויסע קאטעגאריע פון ליטעראטורישע קאמפאזיציעס, מען שאצט דאס לויט א פנימיותדיגער טראדיציאנאלער אפטיילונג פון סיי וואסערע מין קונסט וואס ענדעלט עפעס גלייך, און מען מאכט דאס אויך אין גרופעס אין צו פארשידענע קלענערע אפטיילונגן און גרופעס.
אין אלע קונסט פארעמען זענען זשאנערס זייער שוואכע קאטעגאריעס מיט נישט קיין פעסטע גרענעצן. דאס איז צוליב דעם וואס די זשאנערס ווערן געוויינליך אויפגעשטעלט דורך פארן פון קאנוועשאןס, און אסאך ארבעטן זענען ענדליך און קענען אויסגעטייטשט ווערן אלס ביידע.
דער פארנעם פונעם ווארט זשאנער ווערט בלויז באנוצט ביי די פעלדער פון קולטור און קונסט, ספעציעל ליטעראטור.
קאַשע (רוסיש: каша) איז אַן אַלטער פרישטאג געקעכץ, געמאַכט פון פארשידענע סאָרט תבואות, געקאָכט מיט מילך אדער וואסער, פון רוסישן אפשטאם. עס איז היסטאריש און כאטש טויזנט יאר אלט און איז איינע פון פריערדיגסטע אייראפעיאישע געקעכצן. אין זיין חשיבות איז עס גלייך נאך ברויט.
אין רוסלאנד, אוקריינע און אין סלאווישער אייראפע ניצט מען דאס ווארט קאשע אלס שם כללי פאר אלע די סארט תבואה (סיריעל) געקעכטצן. אין רוסלאנד און אוקריינע איז דא א באקאנט פאלקס-ווארט בארשט און קאשע, דאס איז אונדזער לעבן.
ביי יודן.
דער נאמען איז אריין אין יודיש בלויז פאר א ספעציפישן געקעכץ וואס באשטייט פון גאנצע געבראטענע רעטשקע. דאס ווארט און מאכל איז דערנאך פארשפרייט געווארן אין די פאראייניגטע שטאטן דורך אשכנזיש-יודישע אימיגראנטן און אריין אינעם אמעריקאנעם-ענגלישן לעקסיקאן. עס איז אויך אריין מיט דעם באדייט אין מאדערנעם העברעאיש. מ'קען קויפן אין די געשעפטן פארטיגע רעטשקע געבראהטן און צוגעגרייגט צום קאָכן אויף דעם אופן, אונטערן נאמען "קאשע - kasha".
דאס געקעכץ פֿלעהגט מען עסן ביי יודן אינדערהיים אין אייראפע, ספעציעל אין פוילן איז דאס געוועהן שטארק פארשפרייט צוליב וואס עס איז געוועהן פארהעלטנסמעסיג ביליג קעגן אנדערע תבואות. דערפאר האט דאס געהייסן א מאכל פון ארימעלייט.
שבת שירה איז א מנהג אז מען שפרייט אויס קאשע פאר די פייגלעך בשכר וואס זיי האבן אויפגעגעסן דעם מן וואס דתן ואבירם האָבן אויסגעשפּרייט שבת אינדערפרי אין מדבר צו קענען זאגן אז שבת פאלט אויך מן. אין חב"ד פיהרט מען זיך דערפאר צו עסן שווארצע קאשע אום שבת שירה.
אויך אין רוסלאנד איז קאשע געווען א  טאג טעגלעכער מאכל, און באזונדער האט מען שבת מיטאג געגעסן קאשע זופ ביי דער סעודה אין פלאץ ווי די אונגארישע און פוילישע יודן עסן טשאלנט. אין סקווער איז נאך היינט אזוי דער מנהג.
קאשע פאר זיך איז א שווער מאכל, אבער אינעם זופ, איז דאס זייער פיין אפצושווענקען א שווערע סעודה, און עס זעטיגט שטארק.
א פאפולערער צוגאב דערצו איז ראזשינקעס.
ארגינעלע פארשפרייטע יודישע קאשע מאכלים זענען קאשע מיט ווערנישקעס און קנישעס געפילט מיט קאשע.
יודישע ווערטלעך.
אלס שטארק פארשפרייטער יודיש מאכל, איז עס אריין אינעם יודישן לעקסיקאן פאר פארשידענע אויסדרוקן.
דער װעלטס האַנדל צענטער (ענגליש: World Trade Center) איז געווען א צװילינג טורעם צונויפגעשטעלט פון 7 געביידעס אין דער ניעדריקער טייל מאנהאטען פון ניו יארק סיטי, וואס דאס איז געווען דער הויפט ביזנעס צענטער מיט הונדערטע ריזן פינאנציעלע קאמפאניעס דערין פלאצירט.
עס איז מייסטנס געבויעט געווארן דורך דעם אמעריקאנעם ארכיטעקט מינארו יאמאסקי און אנטוויקעלט דורך די פארט אטאריטי פון ניו יארק און ניו זשערסי.
דער לענדלארד דערפון איז געווען לערי סילווערסטין.
עס האט אנטהלאטן 13.4 מיליאן סקוועיר פוס אפיס פלאץ. כמעט פיר פארצענט פון מאנהאטןס גאנצע אפיס פלאץ.
דאס איז געווען דער סימבאל און פנים פון ניו יארק סיטי פאר דער גאנצע וועלט ביז איר חורבן.
אלע ארגינעלע געביידעס פון דעם זאמלונג זענען צאמגעפלאן און חרוב געווארן אין דעם טאג סעמפטעמבער 11 2001, די מאריאט האטל וואס איז דער דריטער בילדינג פון דעם זאנלונג איז בלויז געשעדיגט געווארן און די איבעריגע, נומער פיר פינעף און זעקס, זענען אזוי שטארק געשעדיגט געווארן אז מען האט דאס געמוזט צונעמען, נאך בנינים ווי די דויטשע באנק און א קירכע זענען אויך געשעדיגט געווארן אז מען האט דאס געמוזט צונעמען.
מייקל טשערטאף (געבוירן 28סטן נאוועמבער, 1953) איז דער איצטיגער פאראייניגטע שטאטן סעקרעטאר פון היימלאנד זיכערהייט.
ער איז געווען באפאר דעם א ריכטער אין די פאראיינטיגער שטאטן אפעליר געריכט. אויך אלס א פעדעראלער פראסעקיוטער, און אן אססטענט אטוירני גענעראל.
ער איז נאמינירט געווארן נאכפאלגן טאם רידזש, דער ערשטער און פריערדיגער היימלאנד סעקרעטאר, דורך פרעזידענט בוש אום 11טן יאנואר, 2005. דערנאך געווארן גוט געהייסן פון סענאט דורך אן פילשטענדיגער שטימע אן קיין איין קעגנער.
ער איז פון א אידישן אפשטאם און וואוינט אין ניו זשערסי מיט א ווייב און צוויי קינדער. זיין טאטע איז געווען א רב.
טשערטאף איז געבוירן אין עליזאבעט, ניו דזשערסי, צו זיין פאטער, הרב גרשון ברוך טשערטאף (1996-1915), רב פון קהילת "בני ישראל" אין עליזאבעט, און צו זיין מוטער ליוויא אייזן, אן אל על עראפלאן־סארווערין.
אוראלט רוים איז דער נאמען פון די קולטור וואס האט געשטאמט פון רוים זינט דעם 8טן י"ה פ"צ ביזן 5טן י"ה.
די רוימישע קולטור צוזאמען מיט די גריכישע קולטור ווערן פארעכנט אלס די גרונטן פון דער מערב וועלט.
דעת ה' (אידיש:וויסן פון גאט) איז א מעלה העכער סתם אמונה און בטחון נאר מען דארף טאן אין חקירה צו זעהן אין מוח בחוש און זיין איבערצייגט איבער דעם באגריף פון א גאט.
עס ליגט אים דעם מושג א צווייפאכיגער ידיעה סיי אז עס איז דא א באשאפער און סיי וויאזוי ער פירט זיך און זיין רצון צו נאכקאפירן און טאן.
אין ספר חובת הלבבות איז דא א גאנצער קאפיטל וויאזוי פונטקליך מ'קען מקיים זיין די מצווה עס ווערט גערופן "שער הבחינה מיט 7 מהלכים פון מחשבה צו בויען א סטרוקטאר אין זיך שטענדיג זעהן בחוש די מעשים און פעולות פון גאט.
עס איז דא אזא מין זאך ווי די י"ג מידות פון הקב"ה על פי קבלה אז דאס איז דער וועגען וויאזוי גאט האט באשאפען די וועלט און ער פירט איר ווייטער מיט די מידות.
ר' אבא דמן עכו איז געווען פון די ערשטע אמוראים, א חבר פון ר' אבהו.
פון דער גמרא (כתובות קיב) קומט אויס ער איז געווען א גרעסערער עניו פון ר' אבהו.
אויך פארציילט דארט די גמרא פון זיין ליבשאפט צום הייליגן לאנד ארץ ישראל, ווען ער איז ארויפגעקומען צום גרעניץ פון ארץ ישראל אין עכו האט זיך געווארפן אויף דער ערד און געקושט איהר פון גרויס ליבשאפט, און געזעגט איך בין מקיים דעם פסוק: כי רצו עבדיך את אבניה ואת עפרה יחוננו.
ווען מען האט אויפגענומען ר' אבהו אלס ראש ישיבה האט ביי זיך געטראכט איך האב א חבר ר' אבא דמן עכו וואס איז א גרויסער ארימאן, ער איז שולדיג געלד פאר אסאך מענטשן, לבערשט זאל מען איהם נעמען פאר ראש ישיבה וועט מען איהם געבן געלד וועט ער קענען באצאלהן זיינע חובות, אזוי איז טאקע געווען ר' אבהו האט נישט געוואלט ווערן ראש ישיבה און מען האט אויפגענומען ר' אבא דמן עכו (סוטה מ' ע"א).
אין לך גדול בבעלי תשובה יותר מיאשיהו בדורו ואחד בדורינו ומנו אבא אבוה דר' ירמיה בר אבא (מנחות מ"ז ע"א)
דאס הייסט די גמרא פארעכנט אים פאר איינע פון די גרעסטע בעלי תשובות פונעם דור.
ר' אבא בר זימנא איז געווען א תלמיד פון ר' זעירא (ירושלמי סו"פ ג' שאכלו מס' ברכות).
אין אסאך פלעצער ווערט מיוחס צו אים דער מאמר וואס שטייט אם ראשונים כמלאכים אנו כבני אדם אויב די פריערדיגע דורות זענען געווען ווי מלאכים זענען מיר ווי מענטשן, אויב מיר טראכטן אבער אז די קלוגע לייט פון אמאל זענען געווען מענשטן ווי אונז אלע, דאן זענען מיר ווי חמורים ווי אייזלען (שבת דקי"ב ע"ב, בר"ר פ"ס ירושלמי שקלים פ"ה ה"א).
ער האט אמאל גענייט א קלייד פאר א גוי אין רוים, זאגט אים דער גוי דו מוזט עסן ביי מיר טריפה, אויב וועסטו נישט עסן וועל איך דיך הרג'ענען, זאגט אים ר' אבא קענסט מיך הרג'ענען אבער קיין טריפה וועל איך נישט עסן, האט אים דער גוי געזאגט איך האב דיך געוואלט פרובירן אויב דו עסט טריפה, און אויב דו וואלסט יא געגעסן טריפה וואלט איך דיך דאן גע'הרג'ט. (ירושלמי סנהדרין ה"ו). און דער ירושלמי זאגט אז לויט דער הלכה וואלט ער אנדערשט געדארפט עסן, ווייל מען טאר נישט האבן קיין מסירת נפש פאר עסן טריפה מען מוז ענדרש עסן און נישט זיך לאזן הרג'נען.
פיטאַגאָראַס פון סאמאס, 496-582, איז געווען אַ גריכישער מאַטעמאַטיקער און פֿילאָזאָף, און האט געפירט א מיסטעריעזע רעליגיעזע כת. ער ווערט גערופען "דער פאטער פון נומערן", און איז באקאנט פאר דער מאטעמאטישער באגריף "דער פיטאגאראס פרינציפ".
עס זענען נישט דא פון אים קיין דירעקטע פארפאסטע ווערק. פון פיטאַגאָראַס לעבן און שאפן ווערט גאר ווייניג דערמאנט און ערשט עטוואס 900 יאר שפעטער געשריבן. דאס איינציגסטע זיכערע דאטום אין זיין לעבן איז דאס יאר 531 אדער 532, אין דעם זאַמאָס (Samos) גריכנלאַנדער אינזעל.
זיין שולע איז געווען א מיסטעריעזע, מיט פילע מאדנע געפירעכצער און גלויבונגען. פיטאגאראס און זיינע תלמידים האבן געהאלטן אז אלעס אין די וועלט איז פארבינדן מיט מאטעמאטיק.
זשעטל (,,) איז א שטעטל אין היינטיגן בעלארוס, 165 ק"מ דרום-מזרח פון הוראדנא.
אין יאר 1995 איז איר באפעלקערונג געווען 8,900. די שטאט האט א באן סטאנציע, צווישן באראנאוויטש און לידא.
זשעטל ווערט דערמאנט צום ערשטן אין דאקומענטן פון יאר 1498, אז מ'האט געגעבן דאס שטעטל צום פירשט קאנסטאנטין אסטראגסקי, וואס האט געבויט דארטן א הילצערנעם שלאס. אין 17טן יאר הונדערט איז דער פריץ געווען לעוו סאפיעהא. ער האט געהייסן בויען א קאטוילישע קירכע אינעם רינעק, וואס שטייט נאך אלץ. אין אנהייב 1708 במשך דער גרויסער צפונדיקער מלחמה האט דער קיסר פעטער דער ערשטער באזוכט זשעטל און פארזוימט דארטן א וואך צייט.
ביז צום צווייטן וועלט קריג איז די באפעלקערונג געווען אין מייסטענס יידן. די יידישע באפעלקערונג אין זשעטל איז געווען 3,033 אין 1897, און 3,450 אין 1926.
אין 1942 איז פארגעקומען א גרויסע רציחה אין זשעטלער קאצעט, ווען עסטאנישע פאליציי האבן אויסגעהרגעט 1500 יידן אן רחמנות.
אין כעמיע איז מעטאל (פון גריכיש מעטאלאן) איז א עלעמענט וואס פארלירט עלעקטאראנען צו פארעמען פאזיטיווע יאנען און האט מאטאלישע בונדע צווישן מעטאל אטאמען.
מעטאלן טוען אויספארעמען יאנישע בונדן מיט נישט-מעטאלן.
זיי זענען צומאל אראפגעמאלן ווי א קריסטאל סטרוקטור וואס הייסט לאטיס פון פאזיטיווע יאנען ארומגענומען מיט א וואלקן די-לאקאליזירטע עלעקטאראנען.
די מעטאלן זענען איינע פון דריי גרופעס פון עלעמענטן וואס זענען אייגענארטיק מיט זייער יאניזאציע און בונדענע אייגנשאפטן, צוזאמען מיט די מעטאלוידן און נישט-מעטאלן.
שבת חזון ווערט גערופן דער שבת פאר תשעה באב.
עס הייסט אזוי ווייל מען זאגט דעמאלטס די הפטורה פון חזון ישעיהו בן אמוץ (ישעיהו א).
עס שטייט אין מגן אברהם (או"ח סי' רפ"ב) אז דער מנהג איז אז דער רב פון שטאט זאגט די הפטורה ווייל עס שטייט דארט שריך סוררים, און עס שטייט אין דרך ארץ זוטא מען זאל זיך ענדרשט פארשעמען פון זיך אליין ווי איידער פון א צווייטן.
ביי אסאך געמיינדעס פירט מען זיך אסאך זאכן אזוי ווי אינדערוואכן, מען טוט כמעט נישט אהן קיין שבת'דיגע בגדים אין דעם שבת, מען זינגט נישט קיין ניגונים, אבער ביי חסידים איז כמעט נישט דא קיין חילוק צווישן שבת חזון ביז אנדערע שבתים.
שטאף (מאדערנע יידיש: מאטעריאל) איז פיזישע מאטריאל באנוצט אלס געצייג אדער שטיקער פאר פראדוקציע אדער מאנופאקטורינג.
דאס איז א שוין מער פראדוצירטער שטיק פון רויע מאטריאל.
קודם איז דאס רויע מאטריאלן ארויסגענומען פון געוויקסען פלאנץ בעלי חיים אדער פון דער ערד וואס דאס ווערט דערנאך איינגעטיילט אין א פארעם וואס קען ווערן גרינגערהייט טראנספארטירט און געסטארעדזשט, דאן פראצעסירט צו פראדורצורן סעמי גענדיגטע מאטריאלן.
א ביישפיל פון רויע מאטריאל איז באוול, וואס ווערט אריינגעלייגט אין צו פאדעם, און דערנאך פראצעסורט צו א פולער שטיק סחורה, דערנאך גענייט און געשניטען צו ווערן א קלייד. וואס איז א געפארטיגטע שטיק מאטעריאל.
יאָגאַ איז אן אוראלטער גייסטיקער לעבנסשטייגער וואס שטאמט פון אינדיע. עס האט זיך אנטוויקלט, לויט דער טעארעטישער אפשאצונג, פאר ארום 5,000 יאר אין אינדיע.
יאגא נעמט איין טעכנישע וועגן ווי אזוי צו אטעמען און צו מאכן מעדיטאציע מיטן ציל צו מאכן געזונטער און גליקלעכער דאס לעבן.
דזשיינישער יאגא.
אין דזשייניזם שטרעבט יאגא צו אן אייגענער פארווירקלעכונג און צו דערגרייכן (און בלייבן) און דעם ריינעם צושטאנד פון דער נשמה, א מצב פון ריינער באוואוסטזינקייט. דער דאזיגער שטראם פון יאגא איז איינגעגלידערט מיט די רעליגיעזע דאקטרינען פון די דריי ברילאנטן (ratnatraya - די ריכטיגע וויזיע, דאס ריכטיגע וויסן און די ריכטיגע אנפירונג) און דערפאר איז ער נישט פארשפרייט ביי די וואס זענען נישט קיין נאכפאלגער פון דזשייניזם.
רבי יואל סירקיש (ה'שכ"א - כ׳ אדר ה'ת'; 1561 - 1640) אויך באוואוסט אויפן נאמען פון זיין באוואוסטער פארפאסונג "בית חדש" אויפן טור אלס דער ב"ח, איז געווען א באוואוסטער און אנגענומענער גדול און פוסק, געוואוינט אין פוילן און געדינט אלס רב אין בעלזא, בריסק און קראקע.
ער איז געבוירן אין לובלין און געלערנט ביי זיין טאטן רבי שמואל יפה, און ביי ר׳ שלמה לייבוש׳ס אב״ד פון לובלין (דער רבי פונעם של"ה), און ביי הרב הירש שור פון בריסק (וואס איז געווען א תלמיד מובהק פונעם רמ"א), און ביי ר' פייבוש וואס איז געווען ראש ישיבה און רב פון קראקע. ער איז געווען רב אין פרוזשאני, לוקאוו, בלומבלע, מעזשביזש, שידלאוו, בריסק, בעלז. אין יאר שע״ט האט מען אים באשטימט רב פון קראקע. אין יענע יארן איז ער געווען א געריבענר ארימאן.
ער איז געבליבן אין קראקע ביז ער איז נפטר געווארן אום כ' אדר שנת ת'. אין קראקע איז ער געווארן א רייכער מענטש און האט געגעבן צו עסן פאר אסאך תלמידים. חוץ פון מעטאמאטיק האט ער זיך צוריקגעהאלטן פון לערנען פרעמדע שפראכן און חכמות.
בית חדש.
זיין מערסטע באוואוסטע ספר איז די בית חדש אדער ווי מען רופט דאס די ב"ח, דאס איז א חיבור וואס ער האט געשריבן א פירוש אויף די פיר טיילן פונעם טור. דאס איז געווענליך געדריקט אין דער זייט פון טור קעגן איבער דעם פירוש פון די בית יוסף. בעיקר איז ער מפרש די טור, אבער עס איז אויך דא ווי ער רעדט פון די בית יוסף, געווענליך איז ער נאר עוסק אין הלכה און הגהות.
הגהות הב"ח.
דאס איז א פארפאסונג וואס ער האט געשריבן אויף תלמוד בבלי און איז בעיקר עוסק מיט פאררעכטן טעותים אין ש"ס פון עלטערע און בעסערע מקורות. אויך טוט ער אמאל מפרש זיין געוויסע ווערטער.
ער האט אויך פארפאסט הגהות אויף דעם רא"ש און דעם רי"ף.
זיין דרך הלימוד פאר קינדער.
ער האט געהאלטן אז מען זאל לערנען מיט קינדער נ"ך איידער מען לערנט מיט זיי גמרא, אנדערש ווי רש"י וואס האלט אז מען זאל גלייך נאך תורה לערנען גמרא מיט די קינדער. ער האט נישט ערלויבט א קינד צו לערנען גמרא נאר נאכדעם וואס ער איז אדורך א פארהער דורך דריי מענטשן אז ער קען לערנען גמרא.
ניאגארא דעירדעווילס ווערן גערופן די ריזיקע נעמער וועלכע האבן פרובירט זיך אראפווארפן די ניאגארא וואסערפאל און איבערלעבן דורך פארשידענע וועגן. טייל האבן איבערגעלעבט און טייל נישט און היינט איז דאס אומלעגאל צו פרובירן.
16 מענטשן האבן שוין באוויזן אראפצופאלן די וואסערפאלן אין א ספעציעלע פאס פון וועלכע 11 פון זיי האבן דאס איבערגעלעבט סוקסעספול.
פארשטייט זיך אז די אלע וואס האבן דאס געטאן האבן געזוכט אביסל איטענשאן וועלכע 11 פון זיי האבן טאקע באקומען. דאס געזעץ ערלויבט נישט דאס צו טאן און טייל פון זיי האבן באקומען א געלט שטראף וועלכע איז געווען א טייל פון די קאסטן צו באווייזן דעם שטיק.
די ערשטע מענטש וואס איז אויפגעקומען מיט דעם געדאנק איז געווען א 63 יעריגע פרוי, אנא טעילאר, א סקול לערערין פון מישיגען אין יאר 901'. זי האט גענוצט א פיקל פאס און דאס צוגעשטעלט מיט עטליכע חכמות און האט איבערגעלעבט דעם פאל. זי האט באקומען איר כבוד און האט געחלו'מט פון ארומפארן די וועלט פארציילן איר שטיק און דערפון רייך ווערן. למעשה איז זי געשטארבן א ארימע פרוי.
דאס האט אבער נישט צוריק געהאלטן אנדערע צו פרובירן דעם משונה'דיגן שטיק.
דער צווייטער איז געווען א קונצלער פון ענגלאנד וועלכער האט באוויזן עטליכע קונצן אינאיינעם, אריינגערעכנט אראפטאנצן פון די וואורפול בריק מיט א פאראשוט. זיינע ערשטע קונצן זענען אדורך בשלום אבער זיין נייעגרע וואסערפאל האט אים צעבראכן פילע ביינער און ער איז געלעגן 6 מאנאטן אין שפיטאל.
דער דריטער, אויך א קונצלער פון ענגלאנד, האט דאס אבער נישט באוויזן און זיין פעסל איז געטראפן געווארן נאר מיט איינע פון זיינע הענט.
דער פערטער, א קוויבעקער, האט געלאזט פראדוצירן א ספעציעלע ראבער באל אין וועלכע ער איז אראפגעפאלן די וואסערפאלן און איבערגעלעבט.
דער פינפטער איז געווען א ניו יארקער וועלכער האט זיך אריינגעזעצט אין א פעסל אינאיינעם מיט זיין הונטל. ווי עס הייסט האט ער דורכגעמאכט דעם פאל אבער זיין פעסל איז שטיין געבליבן אונטער די פארהאנג פון די פאלנדיגע וואסער וואו עס איז נישט פאראן קיין לופט. עס האט גענומען 18 שטונדן אים צו ראטעווען אבער ער האט נאר געהאט גענוג אקסיגן פאר עטליכע שטונדן און איז אומגעקומען. זיין הונטל האט איבערגעלעבט.
נאך אים איז נאך איינער געשטארבן ווען ער האט פרובירט מאכן אן אנדער פעסל פון פארשידענע מאטריאלן.
אין 961' האט א שווארצער פון בראנקס דורכגעמאכט דעם שפיל נישט פאר איטענשן נאר פאר אינטערסאנטקייט. ער איז געווען דער ערשטער צו באשטראפט ווערן פאר זיין אקט מיט $100.
אין 984' האט א קאנאדער אויך דורכגעמאכט די רייזע אין א מאדנע פאס וועלכע ער האט צוזאמענגעשטעלט מיט עטליכע קונצן. ער האט דאס געבויט לייכטער פון איין זייט וואו ער האט געלייגט זיין פיס און האט זיך אזוי פארזיכערט צו פאלן מיט די פיס אראפ. ער איז געווען דער ערשטער וואס האט מיטגענומען א ראדיא מיט וועלכע ער האט קאמיוניקירט מיט זיינע מיטהעלפער. ווען ער איז אנגעקומען אונטן האט א פאלציי שיפל אים געכאפט און ארעסטירט. ער איז באשטראפט געווארן מיט $500. א יאר דערויף איז ער געשטארבן פרובירנדיג אן אנדערע קונץ.
אין 985' האט א מעכאניק דורכגעמאכט דעם שפיל און האט נאכאמאל פרובירט אין 990' ווען זיין פעסל איז שטיין געבליבן הארט בעפאר די וואסערפאל און מען האט אים געמוזט ראטעווען מיט א קרעין. ער האט אבער נישט אויפגעגעבן און נאכאמאל פרובירט אין 93' און נאכאמאל האט ער דאס דורכגעמאכט ווערנדיג דער ערשטער צו באווייזן דעם קונץ צוויי מאל און ביידע מאל איבערלעבן.
אין דעם זעלבן יאר (985') האט א 22 יעריגער דורכגעמאכט דעם וואסערפאל און האט אויך פרובירט א צווייטע מאל אין 95' און דאסמאל האט ער מיטגענומען א חבר. זיי האבן איבערגעלעבט און זענען געזעצן א וואך אין טורמע און באצאלט $7,000 אינאיינעם.
די צוויי זענען אבער נישט געווען די ערשטע צו גיין אינאיינעם ווען אין 988' האבן צוויי מענטשן דורכגעמאכט דעם שפיל אינאיינעם און זענען ארויסגעקומען אומבארירט. אנדערע צוויי מענטשן האבן אין יענעם יאר אויך פרובירט אבער זייער פעסל האט געמאכט פראבלעמען און זיי האבן געמוזט געראטעוועט ווערן און זענען באשטראפט געווארן מיט $20,000.
אינדערצווישן האט א יונגער קאנאדער פרובירט אריבערגיין דעם וואסערפאל מיט א קאיאק שיפל. ער איז געווען זיכער אז ער וועט איבערלעבן און האט געמאכט רעזערוועישנס פאר א נאכטמאל אין א רעסטוראנט נאכ'ן שפיל. זיין קערפער איז קיינמאל נישט געפינען געווארן אבער זיין שיפל איז געפינען געווארן באלד דערנאך אן קיין קלאפ. דער גאנצער שפיל איז אויפגעכאפט געווארן אויף ווידעא דורך זיינע פריינט און דערפאר האט ער נישט אנגעטאן קיין העלמעט ווייל עס וואלט פארשטעלט זיין געזיכט. אויך א לייף דזשעקעט האט ער נישט אנגעטאן אין פאל ער וועט בלייבן שטיין און וועט האבן פראבלעמען ארויסצוקריכן דערפון.
אין 95' האט איינער פון קאליפארניע פרובירט אן אנדערע שפיל מיט א דזשעטסקי שיפל. ער האט מיטגענומען א פאראשוט און האט געפלאנט דאס צו עפענען איינמאל ער פליט העכער די וואסערפאל. זיין פלאן האט זיך נישט אויסגעארבעט ווען זיין פאראשוט האט זיך נישט געעפענט און ער איז אומגעקומען.
דער לעצטער און וואנדערליכסטער שפיל איז פארגעקומען אין 03' ווען א מענטש מיט'ן נאמען קורק דזשאונס האט אראפגעשווימען די וואסערפאל אויף זיין רוקן אין זיינע בלויזע קליידער און איבערגעלעבט. ער האט אפילו אנטזאגט פון געראטעוועט ווערן דורך א שיף און איז אליינס ארויסגעקראכן פון דעם טייך. דער מענטש האט קיינמאל נישט אויסגעזאגט זיין סוד וויאזוי ער האט איבערגעלעבט אבער זיינע נאנטע האבן געזאגט אז ער האט יארן גערעדט אז ער ווייסט פון א געוויסע פלאץ וואו מען קען פאלן און איבערלעבן.
ער איז אבער נישט געווען דער ערשטער צו איבערלעבן אזא זאך. אין 960' זענען א ברודער און שוועסטער געשווימען אין א שיפל וועלכע האט זיך איבערגעקערט און זיי זענען אלע געשלעפט געווארן צו די וואסערפאל. דער שיף אפערירער איז אומגעקומען און די 17 יעריג מיידל איז געראטעוועט געווארן ביים עק פון דעם אויבערשטן טייל פון דעם טייך דורך צושווימען צום ברעג וואו זי איז ארויסגעצויגן געווארן דורך עטליכע מענטשן, אריינגערעכנט א פאליציי אפיציר וועלכער איז פונקט דארט געשטאנען. דער 7 יעריג יונגל, ראבערט וואודווארד, איז אראפגעפאלן און איז געטראפן געווארן לעבעדיג דורך די מעיד אוו די מיסט שיף וועלכע'ס מאנשאפט האט אים געראטעוועט.
אויסער אראפאלן די וואסערפאל האבן צענדליגער קונצלער באוויזן אריבערצוגיין העכער די וואסערפאלן אויף א שטריק דורך פארשידענע וועגן. אסאך פון זיי זענען אומגעקומען.
ניאגארא פאלס
דער ווינטער איז אייַנע דער פֿיר יאַרעסציַיטען.
דער ווינטער גיבט עס שניי אָדער רעגן, און דער טעמפעראטור איז קאַלט.
דאַ נאַך ווערדען די טאַגע וויַדער לאַנגער און די נאַכטע קורצער, און דער ווינטער ענדט מיט דער פֿרילינג צייט.
דאַ די אומלויפבאַן דער ערדע אום די זון אום 1.7% פֿון אַ אידעאַלען קריַיץ באַן אַבוויַיכט, זינד די פֿיר יאַרעסציַיטען ניכט גאַנץ גליַיך לאַנג. דערצו, זינד די צפוניש ווינטערן וועגען דער זון סביבה עטוואַס קורצער און מילדער אַלס די דרומיש ווינטערן.
אַ באַווסט ייִדישע חג אין דער ווינטער איז חנוכה, אין חודש כסליו, דעצעמבער.
אַ באַווסט חג צו די קריסטען איז בערומטעס (קריסמאַס, Christmas).
מעיד אוו די מיסט (Maid of the Mist) איז א שיף טור אין ניאגארא פאלס וועלכע טראגט אירע פאסאזשירן נאנט צו די וואסערפאלן אין די אונטערשטע טייל פון טייך וואו די שטורמישע וואלן וואקלן דעם שיף און די וואסער נעפל באנעצט די פאסאזשירן וועלכע זענען געקליידעט אין רעגן איבערציאונגן.
די פערי סערוויס איז ערשט געעפענט געווארן אין 1846 דורך אן אמעריקאנער אבער האט זיך אפגעשפארט צוויי יאר דערויף צוליב פינאנציעלע פראבלעמען און איז צוריק אריין אין סערוויס עטליכע יאר דערויף. דאס האט אנגעהאלטן ביז די אמעריקאנער ציווילע קריג ווען טוריזם אין ניאגארא פאלס איז אפגעשטארבן און די פערי איז פארקויפט געווארן אין 1860 פאר א מאנטרעאלער פירמע. די פערי איז צוריק אריין אין סערוויס אין 1893 און איז געווארן א סוקסעס זינט דעמאלט.
היינט אפערירן דארט עטליכע מעיד אוו די מיסט שיפן און זיי פירן אינאיינעם עטליכע מיליאן פאסאזשירן פער יאר.
ערפארונג.
די מעיד אוו די מיסט איז די איינציגסטע וועג וויאזוי צו באטראכטן די מעכטיגע וואסערפאלן פון אונטן ארויף. די שיף הייבט אן איר רייזע נישט ווייט פון די רעינבוי בריק און פארט ערשט אדורך נאנט צו די אמעריקאנער וואסערפאלן און פון דארט פארט עס ביז אין צענטער פון די קאנאדישע רינידיגע וואסערפאל און די פאסאזשירן קענען ריכטיג שפירן דעם גרויסן פארנעם און געוואלדיגן ענערגיע און קולות פון די וואסערפאלן.
דזשוירני ביהיינד די פאלס
דזשוירני ביהיינד די פאלס (Journey Behind the Falls) איז א הויפט אטראקציע ארט אין ניאגארא פאלס אויף די קאנאדישע זייט וואו מען קען גיין אונטער די קאנאדישע וואסערפאל און שפירן די מעכטיקייט דערפון.
די אזויגערופענע דזשורני ביהיינד די פאלס איז א הייל געגראבן אין די שטיינער אונטער די קאנאדישע הורסשו וואסערפאל וועלכע ציט זיך אריין 46 מעטער און האט עטליכע עפענונגן צו די וואסערפאל. באזוכער פארן אראפ מיט א ליפט און קענען שפאצירן אין דעם הייל הערנדיג די מאסיווע וואסער- שטראם אפקלינגנדיג אין דעם חלל. די ספעציעלע עפענונגן גרייכן אונטער דעם פארהאנג פון וואסער וואו מען קען שטיין צענדליגער פיס נאנט צו די וואסערפאל און הערן און זען איר פארנעם.
עס איז אויך פאראן אן עפענונג ביי די זייט פון די וואסערפאל וואו מען קען ארויסגיין אויף א אויסגעבויטע באלקאני וועלכע איז זייער נאנט צו די וואסערפאל און מען ווערט באנעצט פון דעם וואסער נעפל.
מעיד אוו די מיסט
סאסקאטשעווען איז איינער פון קאנאדע'ס מעריב פראנווינצן, עס איז געווארן א פראווינץ דעם 1טן סעפטעמבער, 1905 צוזאמען מיט אלבערטא.
עס איז גרויס 588,276.09 קוואדראט ק.מ. (227,134.67 מייל), עס האט א באפעלקערונג פון 968,157, וואס פון דעם וווינען רוב און דער דרום טייל פונעם פראווינץ.
דh הויפטשטאט פון סאסקאטשעווען איז רעגינא, איר גרעסטע שטאט איז סאסקאטון.
די גרעסטע אינדוסטריע איז לאנדווירטשאפט.
א כעמישער עלעמענט איז א מין אטאם וואס איז דעפענירט ביי איר אטאמישן נומער; ד.ה. דער נומער פון פראטאנען אין איר אטאמישער יאדער.
דער טערמין איז אויך באנוצט צו באצייכענען א לויטערע כעמישע סובסטאנץ קאמפאזירט פון אטאמען וואס פארמאגן דעם זעלביגן נומער פון פראטאנען.
די מערסטע באנוצטע ביישפילן פון עלמענטן זענען הידראגען, אזאט, און קוילנשטאף.
אין סך הכל, 117 עלעמענטן זענען שוין געווארן אבזערווירט ביזן היינטינגן יאר 2007, פון וואס 94 שפילן זיך אפ נאטירליך אויף דער ערד.
עלעמענטס מיט דעם אטאמישן נומער מער פון 82 זענען אומסטאביל און אויסגעשטעלט צו דורכגיין ראדיאאקטיווע צעפוילונג. און צוגאב, עלעמענטן 43 און 61 האבן נישט קיין סטאבילע איסאטאפן, און טוען אויך דורכגיין צעפוילונג.
מיט דעם אלעם טוען אפילו די עלעמענטן ביז אטאמישן נומער 94 מיט נישט קיין סטאבילע ניוקלי זיך יא אפגעפינען אין נאטור, אלס רעזולטאט פון די נאטורליכע צעפוילונג פראצעס פון אוראניום און טאריאום.
אלע כעמישע מאטריאלן באשטייען פון די דאזיגע עלעמענטן.
נייע עלעמענטן ווערן כסדר ערפינדן דורך אומנאטורליכע עקספערימענטן פון יאדערישע רעאקציעס.
מען קען קלאסיפיצירן די עלעמענטן אויף פארשידענע אופנים.
ערשטנס קען מען טיילן די עלעמענטן אין מעטאלן און נישט-מעטאלן; אויך זענען פאראן עטלעכע האלבמעטאלן. רוב עלעמענטן זענען מעטאלן.
אן אנדער קלאסיפיקאציע איז לויט די צושטאנדן פון מאטעריע. אן עלעמענט קען זיין סאליד, פליסיג, גאז אדער פלאזמע.
ביי נארמאלע טעמפעראטור און דרוק זענען רוב עלעמענטן סאליד; נאר 11 זענען גאזן און 2 פליסיג.
דריווש דער ערשטער, (558 פאר די נוצרישע ציילונג - 486 פאר די נוצרישע ציילונג), האט איבער גענומען די פרסיש'ע אימפעריע נאך דעם וואס זיין זיידע כורש דער גרויסער איז געשטארבען. ער האט געקעניגט פון 521 ביז צו זיין טויט אין 486 פארן נוצרישען ציילונג, ער איז געווען א זון פון פון היסטספס, ער האט איבער גענומען די מלוכה אין א קורצע געפעכט נאכן טויט פון כנבוזי דער צווייטער.
נאכדעם וואס כנבוזי דער צווייטער האט איינגענומען מצרים האט דריווש געארבייט אונצוהאלטען און פארשטארקען די פאסיש'ע הערשאפט אויף יענע געגענט, און האט שיין מצליח געווען, ער האט אויך פארבירט אריינצודרינגען און איינעמען אייראפעאישע לענדער אזוי ווי יוון, אבער ער איז געווארען באזיגט דארט און איז געווען געצוואונגען אפצוטרעטען.
אזוי ווי זיינע פארסיש'ע פארגייער האט ער אויך געשטיצט פרייהייט פון רעליגיע און קולטער, און אינטער זיין הערשטאפט האבן די אידען אנגעהויבן דאס אויפבויען די צווייטע בית המקדש. וואס ער האט געטאן אויפן ראט פון חנניה, וועלכער איז געווען דער שר המשקים ביים קעניג.
עס האט נישט גענומען לאנג און די שמרונים האבן אנגערעדט שלעכטס אז די אידן אין ארץ ישראל זענען מורד אין אים, האט ער ארויסגעגעבן א באפעל אפצושטעלן דאס בויען.
נאך אים האט איבערגענומען חשיארש דער ערשטער, וועלעכע טייל פארשער באצייכענען אלס אחשורוש פון מגילת אסתר.
"איך בין א פרסי דער זון פון א פרסי א דערהויבענער הער צווישן די דערהויבענע הערן".
כנבוזי דער צווייטער, אויך באקאנט מיטן יוונישער (גריכישער) נאמען קמביסס (געשטארבען 521 פארן נוצרישען ציילונג). ער איז געווען א זון פון כורש דער גרויסער און האט געקעניגט נאך זיין טאטען אלס פערסישער קעניג.
נאך אין לעבן פון זיין טאטען האט ער באקומען דעם נאמען "קעניג פון בבל" אבער די טיטעל איז געווען א סימבאלישער. נאך זיין טאטענס טויט אין 528 פאר די נוצרישע ציילונג איז ער געווארען דער פאקטישער הערשער אין פרס, אין זיין צייט האט זיך די פרסישע הערשאפט פארשפרייט און פארברייטער דורכן איינעמען פרישע לענדער, נאך דעם וואס ער האט איינגענומען מצרים אין 525 פאר די נוצרישע ציילונג,
לויט דעם יוונישער פארשער הוירוידאטויס האט ער זיך געפירט מיט א גרויס אכזריות אין מצרים און האט געלאזט טויטען דעם מצרישען פרעה פסמטאך דער דריטער דער זון פון יעחמס דער צווייטער, צוזאמען מיט נאך מצרישע אדעל לייט ער פלעגט פייניגען די פאליטישע ארעסטאנטען פון מצרים, און טויטען פרויען מיט קינדער, ער האט אויך בעראבעוועט די מצרישע הייליגע איינשטאלטען.
ער האט אויך פארבירט איינצונעמען לוב, (א אראבישע מדינה) אבער זיין מיליטער פון 50,000 סאלדאטען זענען געשטארבען אין א שטארקע מדברישע זאמט שטורעם, דערנאך האט ער זיך דערנעטער צו כוש (היינט סודאן) און צו נוביה, אבער זיין מיליטער האט ווייטער געליטען פון הינגער און מחלות און ער האט זיך ווייטער געמוזט צוריק צוען. לויט דעם יוונישער פארשער הוירוידאטויס, האט ער געכאפט א נערווען בראך אין מצרים אלס שטארף פארן טויטען אפיס (א קו וואס איז געווארען אפגעהיט דורך די מצרישע גלויביגע אלס הייליג קו וועלעכער האט געזאלט דינען אלס א קרבן צו זייערע אפגעטער).
אין די צייט וואס ער האט זיך געפינען אין מצרים האט זיך געמאכט א אויפשטאנד אין פרס דורך אן אמגוש (א גלויביגער גלח) מיטן נאמען גומתא, וועלעכער האט זיך אהערגעשטעלט אלס ברודער פון כנבוזי, ברזיא, און האט געוואלט איבער נעמען די מלוכה אין נאמען פון כנבוזי, ער האט אבער נישט געוואוסט אז כנבוזי האט געהרגעט זיין ברודער אמגוש נאך פאר ער איז ארויס צו מצרים. כנבוזי האט זיך אומגעקערט צו פרס צו הרגענען דעם גלח אבער איז געשטארבען אינטערוועגענס דורך זיין אייגענעם שווערד, טייל פארשער זאגן אז דאס איז געווען זעלבט מארד און טייל זאגען אז דאס איז געווען א טעות.
אַ גרופּע איז אַ געזעמל פון עלעמענטן מיט אַן אפעראציע װאָס דעקט צװײ עלעמענטן פֿונעם געזעמל מיט אַ דריטן. די װײַטערדיקע באַדינגען זענען אױך חל׃
גרופעס האבן זיך באוויזן אין מאטעמאטיק במשך דעם 19טן יארהונדערט, אין דעם ראם פון די אויספרואוון צו לייזן פאלינאם־גלייכונגען פון א העכערן גראד, ווי די לייזונגען פון דריטן גראד און פערטן גראד גלייכונגען וואס זענען געווארן אנטפלעקט אינעם 16טן יארהונדערט. די ערשטע פארשער, אין זייער הויפט עוואריסט גאַלואַ, האבן זיך באשעפטיקט מיט גרופעס וואס זייערע עלעמענטן זענען געווען פערמוטאציעס. שפעטער האט ארטור קיילי פארמולירט די אקסיאמען־סיסטעם וואס דעפינירט א גרופע אין אן אבסטראקטן וועג, און האט געגרינדעט גרופע טעאריע.
מר בריה דרבינא איז געווען באקאנט אין די צייטן פון די אמוראים אלס א גרויסער חסיד און צדיק. ער פלעגט אסאך פאסטן, כמעט א גאנץ יאר, אפילו יום טוב (מרדכי), חוץ פורים, און שבועות. (פסחים סח)
ער איז געווען א תלמיד פון רב נחמן און רב ששת.
די גמרא פארציילט אז איינמאל ווען ער האט געמאכט א חתונה פאר זיין זון, זענען די חכמים געווען זייער פרייליך, מען האט געטאנצט לעבעדיג, האט ער גענומען טייערע קריסטאל, ווייסע גלאז און האט עס צובראכן אויף דער ערד, האט זיך יעדער דערשראקן אזא טייערע זאך האט זיך צובראכן, האט ער געזאגט דאס איז א סימן מען זאל זיך דערמאנען מען גייט אמאל שטארבן, מען זאל נישט זיין זייער שטארק ווילד.
די גמרא זאגט ״וירא שמים יוצא ידי כולם״, איינער וואס איז גאר פרום איז יוצא יעדער, דאס גייט ארויף אויף מר בריה דרבינא (ברכות דל"ט שבת דס"א).
עס איז דא אזא נוסח אין גמרא לאו מר בריה דרבינא חתים עליה (יבמות דכ"ב), דאס הייסט די זאך איז נישט הונדערט פראצענט אויסגעהאלטן, מר בריה דרבינא וואלט ווען נישט גע'חתמ'ט דערויף, ווייל א זאך וואס ער האט דערויף געשריבן איז זיכער גוט.
עס ווערט אויסגערעכנט עטליכע ניסים וואס איז געשען צו אים, איינמאל איז ער געווען זייער דורשטריק איז אים באשאפן געווארן א קוואל וואסער און האט געטרונקען דערפון, איינמאל איז אים נאכגעלאפען א צו ווילדעוועטער אייזל און איז ניצול געווארן. (ברכות נ"ד ע"א)
ער איז געווען א גרויסער איסטניס, און אסאך זאכן האבן אים געשטערט, האט אים זיין מאמע געמאכט זיבן ערליי קליידער, יעדען טאג פון דער וואך זאל ער אנטון א ניי קלייד, עס זאל נישט ווערן שמוציג און קריכן דערין לייז.
די גמרא ברענגט דעם נוסח פון דער תפילה וואס ער פלעג זאגן נאך שמונה עשרה, וואס האט זיך געפינען אן ארט אין סידור ביזן היינטיקן טאג.
א איסטניס (ווערט אויך געשריבן אסטניס) הייסט א שוואכער מענטש וואס איז א מפונק.
אין די הלכה איז דא אסאך מאל וואס מען האט גרינגער געמאכט פאר א איסטניס, אזוי ווי אין תשעה באב און אין יום כיפור ווען מען גייט נישט מיט קיין לעדערנע שיך מעג א איסטניס גיין דערמיט.
סוכות ווען מען זיצט אין דער סוכה און עס בלאזט א ווינט, אפילו א רוח מצויה, און א איסטניס איז זיך מצטער איז ער פטור פון זיצן אין דער סוכה.
רב ששת איז געווען א איסטניס (פסחים דק"ח).
אין שטח פון פינאנץ איז אן אקציע אדער שעירס א חלק פון א געזעלשאפט מיט וואס זי שטעלט צוזאם איר קאפיטאל. די ווערט סך-הכל פון אלע אקציעס פון א געזעלשאפט איז די קאפיטאליזאציע פון דער געזעלשאפט.
דאס זענען אפטיילונגן וואס מענטש האבן א שותפות אין סטאקס, מיוטשעל פאנדס און אלע אנדערע פינאנציעלע קארפאראציעס אדער קאמפאניס.
די אייגענטימערס פון די געוויינטלעכע אקציעס האבן די רעכט צו שטימען ביי א גענעראל-פארזאמלונג פון דער געזעלשאפט. זיי האבן די רעכט אויסצוּװעלן די דירעקטארן און צו באשטימען וויפיל מ'זאל אויסטיילן יעדע יאר.
די אקציעס פון א פובליקער געזעלשאפט טוט מען קויפן און פארקויפן אין דער בערזע.
אין מאטעמאטיק און איבערהויפט אין אלגעברע, איז די פארטיילונג געזעץ אדער דיסטריבוטיוו געזעץ אן אייגנשאפט פון בינארישע אפעראציעס, וואס איז א חלק פון דער 'צעטיילונג געזעץ' אין חשבון.
די דאזיקע געזעץ פארבינדט צוגאב צו טאפלונג, און באשטימט אז פאר יעדע דריי נומערן formula_1 באשטייט formula_1.
מען קען זען א ביישפיל אין דער פאלגנדיקער גלייכונג.
דא אין דער לינקער זייט פון דער גלייכונג איז דער פיר געטאפלט מיט צוויי נומערן, מיטן צוויי און מיטן דריי, און אין דער רעכטער זייט איז דער פיר געטאפלט מיט יעדע עלעמענט באזונדער, און די באטרעפונג פון ביידע זייטן פארבינדט מען צוזאם. וויבאלד ביידע זייטן גיבן ארויס דעם זעלבן באטרעף, איז א סימן אז די דאזיקע 'צעטיילונג געזעץ' איז וואר.
– strip phantom general punctuation characters from page titles
category:Bugzilla/Unicode character RIGHT-TO-LEFT EMBEDDING - U 202B
‫װיקיװערטערבו
באלטימאר איז די גרעסטע זעלבסטשטענדיגע שטאט אין די פאראייניקטע שטאטן פון אמעריקע, און די גרעסטע שטאט אינעם שטאַט מערילאנד. די שטאט איז די 26סטע גרעסטע אין די פאראייניגטע שטאטן, מיט א באפעלקערונג (געשאצט) פון 622,104 אין יאר 2013.
די שטאט איז דער גרעסטער הויפט פארט וואס דינט די מיטל מערב מארקן פון אמעריקע, גרעסער פון אלע פארטן פון מזרח ים ברעג פון אמעריקע.
לענגאויס די 1800 יארן האט איר פארט געדינט אלס דער צווייטער גרעסטער איינטריט פונקט פאר אימיגראנטן קיין אמעריקע.
אמאל איז דאס געווען א הויפט פאבריקאציע שטאט, אבער היינט איז דאס מער באקאנט אלס איר פלאצירונג פון די בעסטע שפיטאל אין אמעריקע זשאן האפקינס און די אוניוועריסטעט פון זשאן האפקינס אוניוועריסטעט.
דער נאמען באלטימאר איז אן איריש ווארט נאך איינע פון אירע גרינדער, עס מיינט "היים פון דעם גרויסן הויז".
דער פארט פון באלטימאר איז געשאפן געווארן אין 1706 פאר טאבאק מסחר. די שטאט באלטימאר איז געגרינדעט דעם 30סטן יולי, 1729.
א פיראַמיד (פון "פיראַמיס";) איז א סטרוקטור וואס האט די פארעם פון א געאמעטרישן פיראמיד, ד"ה די דרויסנדיקע אייבערפלאכן זענען דרייעקיק און קומען צוזאמען ביי א שפיץ. די באזע קען זיין דרייעקיק, פירעקיק אדער אין אלגעמיין פילעקיק. א טיפישער פיראמיד איז א געבוי פון שטיינער וועלכע פארמאגט פיר דרייעקיקע אייבערפלאכן. דער פיראמיד איז א זייער סטאבילער סטרוקטור, וואס די מערהייט פון דער געוויכט איז אונטן און נאר א קליין ביסל אין דער הייך וואס שטופט אויף די אונטערשטע טיילן.
עטליכע פעלקער האבן געבויט פיראמידן אבער די מערסט באקאנסטע פיראמידן זענען געבויט געווארן אין מצרים און טייל פון זיי שטייען נאך היינט. די עגיפטער האבן געבויט ארום 90 קעניגליכע פיראמידן צווישן די יארן פון אנפאנג ב' אלפים ביז אנפאנג ג' אלפים לויט אפיציעלע היסטאריע. אויב דאס איז טאקע אזוי מיינט עס אז דער פרעה פון די תורה איז שוין געבוירן נאכדעם וואס די ערשטע פיראמידן זענען פארטיג געווארן (יציאת מצרים איז געווען ענדע ב' אלפים).
די פיראמידן זענען געבויט געווארן אין פארשידענע פארעמען גרויס און קליין. דער ערשטער פיראמיד געפינט זיך אין דער שטאט סאקארא און די גרעסטע פיראמיד געפינט זיך אין גיזא און ווערט פאררעכנט אלס איינע פון די זיבן וואונדער פון די וועלט.
די עגיפטער פיראמידן האבן געדינט אלס געצעלטן איבער די קברים פאר די עגיפטישע קעניגן און זייערע פאמיליעס. די פיראמידן זענען געווענליך געבויט געווארן אין גרופעס און אינדערמיט האט מען געבויט די העכסטע פאר'ן קעניג. די ארומיגע האבן געדינט אלס געבעט הייזער אדער אנדערע אקטיוויטעטן פון די מלוכה. די קעניגן זענען באגראבן געווארן דורך די ספעציעלע חכמות וועלכע די עגיפטער האבן גענוצט צו האלטן גאנץ זייערע קערפער דורך כעמיקאלן און אנדערע זאכן. אין די פיראמידן וואו עס ליגן געוועזענע עגיפטישע קעניגן געפינען זיך זייער אינטערעסאנטע אויפשריפטן וועלכע מען קען היינט נישט ליינען און פארשטיין. די אויפשריפטן זענען איינגעקריצט אין די ווענט און ברויכן צו פארציילן פאקטן פאר די היסטאריע וועגן דער קעניג וואס ליגט דארט.
אלע עגיפטישע פיראמידן זענען געבויט געווארן אינעם מדבר אויף מערב נאנט צו דעם נילוס טייך. זיי באשטייען פון ריזיגע שטיינער און זענען אייניג גלייך פון אלע 4 זייטן (כאט נישט 100 פראצענט ווען מען רעכנט דאס מיט היינטיגע פונקטליכע מעסטער). די פיראמידן וועלכע זענען געבויט געווארן פריער זענען גרעסער און שענער ווי די שפעטערדיגע. עס איז נישט קלאר פארוואס עס איז אזוי און טייל היסטאריקער ווילן זאגן אז די קעניגן ביי די צייטן פון די ערשטע פיראמידן זענען געווען פיל רייכער און די אנדערע האבן זיך נישט געקענט ערלויבן צו בויען אזעלכע הויכע פיראמידן וועלכע האט אפגעקאסט אסטראנאמישע געלטער.
דער אויסשטעל אינעווייניג אין די פיראמידן זענען רוב אייניג און די אריינגענג זענען אויף דער צפון זייט. די אריינגענג פירן אראפ אונטער דעם פיראמיד וואו די קעניגן ליגן באהאלטן. אלע פיראמידן פארמאגן עטליכע אנדערע צימערן אין וועלכע עס ליגן אוועקגעלייגט היסטארישע און ווערטפולע חפיצים וועלכע האבן באלאנגט פאר די קעניגן. היינט איז שוין פאראן ווייניג פון זיי ווייל מיט די יארן האבן מענטשן בא'גנב'ט די ווערטפולע זאכן.
קיין איין פיראמיד שטייט נישט אליין אין מדבר נאר זענען אלע אין גרופעס. די עגיפטער האבן געמאכט שמאלע קאנאלן פון דעם טייך נילוס וועלכע האט אריינגעברענגט וואסער אינעם מדבר ביז די פיראמידן. די קאנאלן זעלבסט זענען אויך געבויט געווארן מיט גרויס חכמה און יעדע צופרי ווען די וואסער האט זיך געהויבן (רוב גרויסע טייכן און לעיקס הייבן זיך אין די צופרי שטונדן איינמאל די זון שיינט אויף) האט דאס אריינגעשיקט וואסער אין די קאנאלן וועלכע האבן געברענגט די וואסער ביז די טירן פון די פיראמידן. היסטאריקער ווייסן צו זאגן פון אלע סארט פיראמידן און צו וואס יעדע איז גענוצט געווארן. אבער איין סארט פיראמיד וועלכע איז זייער קליין און געפינט זיך אין יעדע גרופע פון פיראמידן איז פארבליבן א מיסטעריע און קיינער קען נישט אויסגעפינען אדער אויסטראכטן צו וואס זיי זענען געבויט געווארן.
די פיראמידן זענען געבויט אויף א פירעקיגן יסוד וועלכע זענען גענוי די זעלבע לאנג אויף אלע זייטן און אויף אן אייניגע הויכקייט שטאפל. שטודירער וועלכע האבן געמאסטן די גרויסע פיראמידן (דאס איז דער גרעסטער פיראמיד) האבן געפינען אז פון די 756 פיסיגע זייטן איז די גרעסטע אומפונקטליכקייט נאר בערך 7 אינטשעס און די הויכקייט שטאפל איז כמעט 100 פראצענט. די פיראמיד איז דערנאך געבויט שיעף אריין פון אלע זייטן און דעגרייכט 481 פיס הויך וועלכע איז בערך די הויך פון א 50 שטאקיגער געביידע.
וויבאלד די פיראמידן זענען אנגעפילט מיט שטיינער אויך פון אינעווייניג איז אוממעגליך צו ציילן וויפיל שטיינער עס איז דארט פאראן. וויאזוי אימער, האבן שטודירער געמאכט א חשבון אז דער גרויסער פיראמיד ברויך צו האבן ארום 2.3 מיליאן שטיינער פון וועלכע יעדע וועגט בערך צוויי און א האלב מעטריק טאנען (נאנט צו 5,000 פונט). עס איז אבער נישט מעגליך צו רעכנען וויפיל דער גאנצער פיראמיד וועגט ווייל עס זענען פאראן דארט מערערע גרייסן פון שטיינער. די גרעסטע שטיין פון דעם גרויסן פיראמיד איז געשאצט אויף בערך 15 טאנען. לויט אן אומאפיציעלן חשבון קען מען זיך פארשטעלן אז מיט א דורכשניטליכע שטיין וועלכע וועגט 2.5 טאנען קומט אויס אז דער גרויסער פיראמיד וועגט בערך 6 מיליאן טאנען (בערך 12 מיליאן פונט). דאס איז בערך 10 מאל די וואג וואס ביידע טווין טאוער געביידעס זענען געווען אינאיינעם אדער די וואג פון 55 טויזענט 380A סופער דזשאמבא פליגערס.
זינט די פיראמידן זענען געבויט געווארן אין מדבר מוז זיין אז מען האט געברענגט די שטיינער פון צענדליגער מיילן ווייט אריבער דעם נילוס טייך. עס איז שווער זיך פארצושטעלן וויאזוי מען האט אין יענע צייטן געקענט שלעפן אזעלכע שווערע שטיינער אזויפיל מיילן. ווער רעדט נאך וויאזוי מען האט ארויפגעשלעפט די שטיינער אזוי הויך. שטודירער זאגן אז לויט זייער חשבון מוז זיין אז כאטש 25,000 מענטשן האבן געמוזט ארבעטן 20 יאר צו קענען ערמעגליכן אזא געבוי. זיי רעכנען אז צו יעדע אפטיילונג, ווי וואסער ברענגער, שטיינער שלעפער, א.א.וו., האבן געארבעט צוויי גרופעס פון 2,000 ארבייטער יעדע איינע.
קיינער ווייסט נישט צי די פיראמידן זענען געבויט געווארן דורך קנעכט פאר די קעניגן אדער דורך ארבייטער וועלכע דער קעניג האט געדינגן. וויאזוי אימער, האבן א גרויסע טייל פון די ארבייטער געברויכט זיין געלונגענע ארבייטער מיט א פאך אין די הענט ווייל פשוט'ע מענטשן וואלטן נישט געקענט אויסטרעפן וויאזוי צו ברענגן אדער ארויפשלעפן אזעלכע שווערע שטיינער. מען שאצט אז טויזענטער מענטשן זענען געשטארבן ביי יעדע פיראמיד וואס איז געבויט געווארן. נעבן איין פיראמיד האט מען טאקע אמאל געטראפן א רייע פון הונדעטער קברים אויף וועלכע טייל ווילן זאגן אז דאס זענען געווען די ארבייטער וועלכע זענען געשטארבן אינמיטן די ארבעט.
ווען די פיראמידן זענען פארטיג געווארן האט מען דאס איבערגעצויגן פון אינדרויסן מיט שיינע ליימשטיינער פאר א שיינעם אויסזען. רוב פון די שטיינער זענען שוין היינט נישט דארט ווייל מיט די יארן האבן מענטשן גע'גנב'עט די שטיינער און דאס גענוצט פאר זייערע אייגענע הייזער. דער גרויסער פיראמיד פארמאגט נאך אביסל פון די ליימשטיינער וועלכע מען קען זען.
ווען די פיראמידן האבן אנגעהויבן ווערן הויך האבן די ארבייטער געבויט ראמפעס ארויף פון אלע זייטן. עס איז נישט קלאר פון וואס די ראמפן זענען געמאכט געווארן אבער פשטות האבן זיי גענוצט די מדבר זאמד און דאס געמישט מיט וואסער צו האלטן אינאיינעם. ווען די פיראמיד איז פארטיג געווארן האט מען אראפגעשאוועלט די זאמד און די פיראמיד האט זיך אנטפלעקט.
די פיראמידן פון אינעווייניג.
אינעווייניג אין די פיראמידן זענען פאראן א רייע צימערן מיט קארידארן וועלכע פירן פון איין צימער צו די אנדערע. ווען די קעניגן זענען באגראבן געווארן נאך זייער טויט האט מען באגראבן מיט זיי זייערע פארמעגנ'ס און די צימערן עפענונגן זענען פארבויט געווארן מיט שטיינער. די שטיינער זענען אבער שפעטער אויפגעבראכן דורך גנבים וועלכע האבן געוואלט גנב'נען די חפיצים פון אינעווייניג.
די אריינגאנג צו די פיראמידן זענען אין רוב פון זיי זענען בערך 55 פיס הויך פון די ערד. דאס איז ספעציעל אזוי געמאכט געווארן אז נאכדעם וואס מען באגראבט א קעניג דארט זאל מען פארבויען די אריינגאנג און גנבים זאלן דאס נישט קענען געפינען. פאר די וואס האבן נישט געוואוסט פון דעם זענען די פיראמידן געווען א מיסטעריע און זיי האבן נישט געקענט טרעפן די אריינגענג. מיט די יארן האבן די סודות ארויסגערינען און גנבים פון קאירא האבן אויפגעשטעלט ראמפן מיט וועלכע זיי האבן דעגרייכט די עפענונגן און זיי אויפגעבראכן.
אין צענטער פון די פיראמידן אונטער די ערד שטאפל איז פאראן א גרויסע צימער אין וועלכע די קעניגן זענען באגראבן געווארן און נעבן דעם איז פאראן א צווייטע צימער אין וועלכע זייערע ווייבער (קעניגנס) זענען באגראבן געווארן. די צוויי צימערן זענען אפגעטיילט מיט א ברייטע וואנט וועלכע ווערט שמעלער און שמעלער ווילאנג עס קומט זיך צוזאם אויבן און טיילט זיך מיט איין דאך.
שטודיעס איבער די פיראמידן.
אין אנפאנג זענען די פיראמידן געווען באקאנט נאר פאר די עגיפטישע ביי וועלכע דאס איז געווען א חשוב'ע ארט. אין שפעטערדיגע דורת האבן רוימישע און גריכישע פארשער, וועלכע זענען ארומגעפארן די וועלט, זיך באגעגענט דערמיט און האבן דאס שטודירט און צוריקגעברענגט אויסצייכענונגן צו זייערע לענדער און אזוי זענען די פיראמיגס באקאנט געווארן איבער די וועלט.
א גרויסע טייל פון שטודיעס איבער די פיראמידן איז צוזאמענגעשטעלט געווארן דורך א גריכישער וויסנשאפטלער מיט'ן נאמען העראדאטוס וועלכער האט איבער 2,000 יאר צוריק באשריבן און געלערנט אנדערע וועגן די פיראמידן. זיינע שטודיעס זענען געהאלטן געווארן אויף שפטערדיגע דורות וועלכע האבן דאס איבערגעארבעט צעביסלעך. פון דאס ביסל וואס איז געבליבן קען מען זען אז עס זענען אמאל געווען פיל מער פיראמידן אין דעם מדבר און זיי זענען פארשוואונדן געווארן מיט די יארן. קיינער ווייסט נישט וויאזוי זיי זענען פארשוואונדן געווארן און טייל ווילן זאגן אז גרויסע זאמד שטורעמעס האבן איבערגעדעקט טייל פון זיי און זיי געפינען זיך נאך היינט טיף אונטער די ערד.
אנדערע דאקומענטן וועגן די פיראמידן געפינען זיך אין בריטען אין די באקאנטע אקספארד יוניווערסיטי. יענע שטודיעס זענען געמאכט געווארן דורך א גרופע בריטישע פארשער אין דאס יאר 638'. אנדערע דאקומענטן געפינען זיך אויך אין אנדערע פלעצער פון די וועלט און עס שיינט אז די פארשער פון די גרויסע לענדער האבן אלע אפגעשטאט א באזוך אין עגיפטן צו באטראכטן די וואונדערליכע פיראמידן. אין א מוזעאם אין פראנקרייך איז פאראן א גאנצע בוך וועגן די פיראמידן וועלכע איז צוזאמענגעשטעלט געווארן דורך א גרופע פארשער וועלכע זענען מיטגעפארן מיט קייסער נאפאליען ווען ער האט אינוואדירט עגיפטן אין דאס יאר 798'.
אין די ערשטע יארן פון דעם 19'טן יאר-הונדערט האבן א גרופע איטאליענער פארשער, מיט די הילף, פון עגיפטישע פארשער, אויפגעבראכן איין פיראמיד מיט אויפרייס מאטריאל כדי צו קענען באטראכטן די גאנצע זאך פון אינעווייניג. שפעטער אינעם יאר 842' האט דער קעניג פון פרייסן געשיקט א גרופע פארשער צו די פיראמידן און זיי האבן געשריבן א 12 בענדער בוך וועגן זייערע שטודיעס איבער די פיראמידן. די ביכער געפינען זיך היינט אין א מוזעאם אין רוים.
די שטודיעס האבן אנגעהאלטן טיף אריין אינעם 20'טן יאר-הונדערט און זענען איבערגעהאקט געווארן דורכאויס די צווייטע וועלט קריג. נאך די קריג האבן די פראנצויזן דאס ווייטער שטודירט און שפעטער אין די 980' און 990' יארן האבן פארשידענע לענדער אריבערגעשיקט פארשער וועלכע האבן מיט די הילף פון קאמפיוטערס און ראבאטן אויסגעפינען פיל מער אינפארמאציע איבער די פיראמידן. די שטודיעס ווערן נישט אפגעשעטעלט נאך היינט און יעדע שטיק צייט געפינט מען אויס נאך אינפארמאציע וועגן די מיסטעריעזע מאדנע פיראמידן.
אנדערע פיראמידן.
אויסער די עגיפטישע פיראמידן זענען געבויט געווארן הונדערטער פיראמידן אין מעקסיקא געשאצט אויף בערך צוויי און א האלב טויזנט יאר צוריק. די מעקסיקאנער פיראמידן זענען נישט אזוי גרויס אין קונצליך און עס זענען פאראן זייער אסאך ערליי פארעמען. די מעקסיקאנער פיראמידן זענען גענוצט געווארן פאר עטליכע צוועקן און טיילמאל איז עס אויך נאר געווען פאר די באגרעבעניש פון קעניגן. אבער אין רוב פעלער איז דאס גענוצט געווארן דורך די מיליטער פאר שוץ.
קיין איינע פון די מעקסיקאנער פיראמידן זענען נישט אזוי הויך ווי די אין מצרים אבער איין פיראמיד איז געבויט אויף א יסוד וועלכע איז דריי מאל די גרייס פון די יסוד אויף וועלכע דער גרויסער פיראמיד אין עגיפטן איז געבויט געווארן און איז באקאנט אלס די גרענד פיראמיד. די גרענד פיראמיד איז אבער ניטאמאל האלב אזוי הויך ווי דער גרויסער פיראמיד. אויסערדעם זענען פאראן אסאך מעקסיקאנער פיראמידן אויף וועלכע עס זענען געבויט געווארן פאלאצן און אנדערע זאכן.
די מעקסיקאנער פיראמידן צעשפרייט אין גאנץ דרום אמעריקע און א גרויסע טייל פון זיי שטייען נאך היינט.
די זיבן וואונדערס פון דער וועלט איז א ליסטע וועלכע ווערט גענוצט שוין טויזנטער יארן צו באצייכענען גאר וואונדערליכע מענטשליך געמאכטע סטרוקטורן אדער נאטורליכע ראיאנען. עס זענען פאראן פארשידענע ווערסיעס און יעדע פון זיי באשטייט פון זיבן וואונדער. דאס איז ווייל דער טערמין גייט צוריק זייער פרי אין היסטאריע און יעדעס מאל מען האט צוגעשטעלט אדער געטוישט א ליסטע איז דאס שטענדיג פארבליבן אלס די זיבן וואונדער פון די וועלט.
קיין איינע פון די ליסטעס האבן נישט קיין עמטליכקייט וואס מיינט אז זיי רעפרעזענטירן נישט די וועלט'ס וואונדער לויט יעדן אייניג. אבער די ליסטעס זענען שטארק אנגענומען און מען פאררופט אסאך איבער דעם.
ארגינעלע ליסטע.
די ערשטע ליסטע פון די וועלט'ס זיבן וואונדער איז באקאנט געווארן מיט איבער 2,000 יאר צוריק אין די צייטן פון די לעצטע יארן פון די צווייטע בית המקדש. אין יענע צייטן האט די גאנצע וועלט (פון וואס מען האט געוואוסט) געוואוינט אין אייראפע, אזיע, און אפריקע און דער מיטל מזרח איז געווען די צענטער פון די וועלט פאר טויזענטער יארן. אלעס האט זיך געדרייט ארום דעם מיטל מזרח און ווער עס האט געהערשט אין דער מיטל מזרח האט געהאט די איינפלוס איבער די גאנצע וועלט.
גרויסער פיראמיד פון גיזא.
דער גרעסטער פיראמיד געפינט זיך אין מצרים און שטייט נאך ביז'ן היינטיגן טאג. די פיראמידן זענען געווען א געוויסע סארט געבוי וועלכע די קעניגן אין מצרים, אריינגערעכנט די פרעה'ס, האבן זיך געבויט אין זייער לעבן פאר א פלאץ וואו זיי וועלן באגראבן ווערן מיט זייערע אוצרות. די פיראמידן האבן געהאט קליינע עפענונגן און נאכדעם וואס מען האט דארט באגראבן א קעניג האט מען פארשטאפט די לעכער וועלכע איז געבליבן פארמאכט אויף לעולם. דער גרויסער פיראמיד איז דער גרעסטער פיראמיד וואס איז געבויט געווארן ווייניגסענס 4,500 יאר צוריק לויט אפיציעלע שטודיעס. דער גרויסער פיראמיד איז הויך 481 פיס און פארמאגט א געשאצטע 2.3 מיליאן שטיינער וועלכע וועגן אינאיינעם 10 מאל וואס ביידע טווין טאוער געביידעס האבן געוואויגן.
הענגענדיגע גארטן פון בבל.
דאס איז געווען א האנט געבויטע גארטן מיט הויכע ביימער אין די טיפענישן פון בבל וואו עס זענען געווען ווייניג געוואוקסן. היסטאריע זאגט אז דאס איז געמאכט געווארן דורך נבוכדנאצר וועלכער האט דאס געלאזט בויען פאר זיין פרוי וועלכע איז געקומען פון א בערגיקע באוואקסענע ראיאן און ער האט איר געוואלט צופרידנשטעלן אין בבל וואו ער האט געהערשט. גארנישט האט נישט געהאנגן דארט נאר איז אזוי גערופן געווארן וויבאלד עס איז געווען די ערטשע אזא סארט געמאכט גארטן אויף א פאלשע בארג און קעניגליכע סטרוקטורן.
סטאטו פון זעוס.
דאס איז געווען א קונצליך געשניצטע סטאטו וועלכע האט רעפרעזענטירט די קעניגרייך אין גריכן. די גאנצע זאך איז באשטאנען פון צענדליגער סטאטוען מיט א 40 פיסיגע סטאטו אינדערמיט פון דער דעמאלטדיגער גריכישער קעניג.
מאסאוליעם פון מעסאלאוס.
דאס איז געווען א קעניגליכע געביידע וועלכע איז געבויט געווארן אין קאריא פאר איינע פון די גריכישע קעניגן. ארגינעל האט די פאלאץ געברויכט זיין פאר'ן קעניג אבער דער קעניג איז געשטארבן בעפאר עס איז געווען פארטיג און ער איז אין די ענדע דארט באהאלטן געווארן אינאיינעם מיט זיינע אוצרות.
קאלאסעס פון ראדס.
דאס איז געווען א סטאטו וועלכע די גריכישע האבן געבויט אלס א געטשקע. עס איז גשטאנען אינמיטן שטאט און איז לויט היסטאריקער געווען אזוי גרויס און הויך ווי די סטעטשו אוו ליבערטי.
לייכטטורעם פון אלעקסאנדריע.
דאס איז געווען א לייכטטורעם ביים בארטן פון דער שטאט אלעקסאנדריע אין מצרים און איז געבויט געווארן לויט זייערע חשבונות עטליכע הונדערט יאר נאך יציאת מצרים. דער לייכטטורעם איז געווען הויך 440 פיס זייענדיג די העכסטע סטרוקטור אין דער וועלט אין יענע צייטן. אין 94' האבן וויסנשאפטלער געטראפן גרויסע טיילן פון דעם לייכטטורעם אונטערן וואסער און האבן פארראכטן אלע שטודיעס דערוועגן.
טעמפל אוו ארטעמיסט.
דאס איז געווען א קירכע אין טערקיי וועלכע איז געבויט געווארן דורך די גריכישע און האט גענומען 120 יאר צו בויען. עס איז פארניכטעט געווארן שפעטער אין א מלחמה.
פון די 7 אויסגערעכנטע סטרוקטורן איז נאר איינס געבליבן ביז'ן היינטיגן טאג און דאס איז די גרעיט פיראמיד. אלע אנדערע זענען פארניכטעט געווארן במשך די יארן דורך ערדציטערנישן אדער דורך פייערן.
גרויסע מויער פון כינע.
דאס איז די וואונדערליכע מויער וועלכע איז געבויט געווארן אין כינע בערך 2,000 יאר צוריק אלס א מיליטערישע וואך מויער צו באשיצן דאס לאנד אין דעמאלטדיגע מלחמות. די מויער לויפט אויף א שטח פון נאנט צו 4,000 מייל אריבער שטעט און דערפער און ארויף אויף גאר הויכע בערג. די וואנט שטייט נאך היינט און איז איינע פון די סימבאלן פון כינע.
טאזש מאהאל.
דער טאזש מאהאל א מאנומענט אין אינדיע וועלכע איז געבויט געווארן איבער 400 יאר צוריק. היסטאריקער זענען צעטיילט צו וואס דער סטרוקטור איז געבויט געווארן. טייל זאגן אז דאס איז געווען א פאלאץ פאר א קעניג און אנדערע זאגן אז דאס איז געווען א געבעט הויז. היינטיגע צייטן איז דאס א סימבאל פון אינדיע וועלכע ווערט גענוצט פאר סימבאלישע רעליגיעזע צוזאמענקומען.
סירענגעטי מיגראציע.
א ראיאן פון בערך 18,000 קוואדראט מייל אין אפריקע צווישן די לענדער טאנזאניע און קעניע. דער ראיאן איז זייער שיין באוואקסן אן פארמאגט אן א שיעור חיות און בהמות וועלכע וואוינען דארט. דער פלאץ איז בעיקר באקאנט צוליב די גרויסע מיגראציע פון ארום 1.5 מיליאן הערביוואר (חיות וועלכע עסן געוואוקסן אנשטאט אנדערע חיות ווי הערשן, עלעפאנטן א.ד.ג.) וועלכע מיגרירן קיין דרום יעדע אקטאבער און צוריק יעדע אפריל. אויף ביידע וועגן שפרייזן זיי אריבער די מארא טייך און דאס איז זייער אינטרעסאנט צו זען.
גאלאפאגאס אינזלען.
א רייע אינזלן אין דרום אמעריקע וועלכע איז א טייל פון דאס לאנד עקוועדאר. די אינזלן זענען אלע געשאפן געווארן דורך וואולקאנען איבער א משך פון טויזענטער יארן און די לעצטע פון זיי איז געשאפן געווארן אין 98'.
גרענד קעניאן.
די וואונדערליכע שטיינערדיגע ראיאן אין צפון אריזאנע מיט די קאלאראדא טייך וועלכע לויפט אין איר. דער ראיאן איז איבער 200 מייל לאנג און האט ברייטקייטן אנגעהויבן פון א פערטל מייל ביז 18 מייל. די בערג און טאלן איז הערליך שיין און ווערט באזוכט דורך צענדליגער מיליאנען מענטשן. די קעניאן פארמאגט א נאציאנאלע פארק.
מאטשו פיטשו.
מאטשו פיטשו איז אן אלטע שטאט געבויט אויף א הויכן בארג אין פערו וועלכע גרעניצט זיך מיט די וואלקענעס. די שטאט איז געבויט געווארן איבער 600 יאר צוריק דורך דער אינקא אימפעריע וועלכע האבן געוואוינט אין אמעריקע בעפאר אייראפע האט אנדעקט דאס לאנד. היינט איז די שטאט א חורבן אבער איז וואונדערליך צו זען.
קאנאל טונעל.
דער קאנאל טונעל איז א וועלט באקאנטער אונטערוואסער באן טונעל אונטער דעם ענגלישן קאנאל וועלכע פירט א שנעל צוג באן צווישן קענט, ענגלאנד און קאלעע, פראנקרייך. דער טונעל איז די צווייטע לענגסטע רעילראוד טונעל אין די וועלט נאך די סייקאן טונעל אין יאפאן. דער טונעל איז 31 מייל לאנג וועלכע איז פארטיג געווארן אין 94'.
סי-ען טורעם.
דאס איז געווען די העכסטע געביידע אין דער וועלט וואס געפינט זיך אין טאראנטא, קאנאדע. די געביידע איז באמת נישט געווען די העכסטע געביידע נאר עס אנטהאלט א לאנגע אנטענא וואס אינאיינעם דעגרייכט עס אלס די העכסטע סטרוקטור אין די וועלט זייענדיג 1,815 פיס הויך. עס איז בערך צוויי מאל די הייך פון די אייפעל טורעם אין פאריז. די געביידע איז זייער שמאל אין הויך און קען דורכמאכן שווערע ווינטן און ערדציטערנישן. מען זאגט אז די געביידע ווערט געטראפן פון 76 בליצן יעדעס יאר.
די בורזש געביידע אין דוביי האט דאס יאר איבערגעשטיגן די סי-ען טורעם און איז היינט די העכסטע געביידע אין די וועלט.
עמפייער סטעיט געביידע.
געפינט זיך אין די הארץ פון מאנהעטן און איז געווען די ערשטע רעקארד וואלקן קראצער אין אמעריקע און איז נאך דערווייל פאררעכנט צווישן די 20 העסטע געביידעס (דאס וועט נישט אנהאלטן לאנג וויבאלד עטליכע געביידעס וועלכע ווערן יעצט געבויט וועלן איר אפווישן פון די הויפט 20 ליסטע).
די געביידע איז 1,250 פיס הויך און איז צוריק געווארן די העכסטע געביידע אין ניו יארק זינט די טווין טאוערס זענען פארניכטעט געווארן. אויסער איר הויכקייט פארמאגט די געביידע א ספעציעלע חשיבות אין די עקאנאמישע וועלט צוליב די סארט ביזנעסער וואס האבן אירע אפיסעס אין איר.
גאלדן געיט בריק.
די בריק איז געווען די לענגסטע סוספענשן בריק ווען עס איז פארטיג געווארן אין 937' און איז פארבליבן דער סימבאל פון די שטאט סאן פראנציסקא. די בריק איז 1.7 מייל לאנג און פארמאגט 4,200 פיס צווישן די צוויי טורעמעס. די בריק זיצט 220 פיס העכער'ן וואסער און די טורעמעס גייען ארויף 746 פיס העכער'ן וואסער אויבערפלאך.
איטעיפו דאמבע.
דאס איז די גרעסטע היידרא-עלעקטריק סטאנציע פון די וועלט וועלכע ווערט געטריבן דורך א ריזיגע דאמבע וועלכע געפינט זיך צווישן בראזיל און פאראגועי. די דאמבע איז פארשטייט זיך געבויט געווארן דורך מענטשן אויף א וואסער שטרעקע פון איבער 5 מייל. די 18 היידרא-עלעקטריק סטאנציעס גיבן אינאיינעם ארויס 90 טערא-וואטס פן עלעקטריק קראפט.
נעדערלענדס פלייצ־פארטיידיקונג.
א גרופע געבויטע לעוויס און דאמבעס וועלכע באשיצן האלאנד פון פארפלייצונגען זינט א דריטל פון דאס לאנד זיצט אונטער'ן ים אויבערפלאך. דאס לאנד האט נאכאנאנד געליטן פון פארפלייצונגען און נאך א פארפלייצונג אין 953' האט מען אנגעהויבן בויען די באשיצונג נעטווארק.
פאנאמא קאנאל.
דער פאנאמא קאנאל איז דער איינציגסטער וואסער דורכגאנג צווישן די פאציפישע און אטלאנטישע אקעאנען. די פראנצויזן האבן ערשט אנגעהויבן בויען דעם קאנאל אבער האבן זיך אנגעשטויסן מיט פראבלעמען, און אמעריקע האט דאס איבערגענומען אין דער ענדע פון דעם 19טן יארהונדערט. דער 48 מייל לאנג קאנאל איז פארטיג געווארן אין 1914 און איז באצייכענט געווארן אלס דעם גרעסטן מענשטליכן פראיעקט אין דער מאדערנער וועלט וועלכע איז דורכגעגאנגן אן א שיעור פראבלעמען און האט געקאסט דאס לעבן פון 27,500 ארבעטער.
גרויסער באריער ריף.
דער גרויסער באריער ריף איז דער וועלט'ס גרעסטע קאראל ריף (סארט אונטער-וואסער געוואוקסן וועלכע זאמלען זיך אן ביים בארטן) געפינט זיך אין קווינסלאנד, אויסטראליע. דער באריער איז איבער 1,200 מייל לאנג און קען געזען ווערן פון דעם קאזמאס. די באריער באשטייט פון 900 אינזלען און איבער 3,000 קאראל ריפן וועלכע געפינען זיך אלע נישט ווייט פון דער יבשה.
ריא דע זשאנערא.
דאס איז די פארט פון די שטאט ריא דע זשאנערא, די צווייטע גרעסטע שטאט אין בראזיל. דארט געפינען זיך די שענסטע וואסער בארטנ'ס וועלכע ווערט באזוכט דורך צענדליגער מיליאנען מענטשן פער יאר.
בארג עווערעסט.
די העכסטע בארג אין די וועלט וועלכע גייט ארויף 29,017 פיס העכער'ן ים אויבערפלאך. די בארג געפינט זיך אין נעפאל אין איז א טייל פון די הימעלייען בערג וועלכע ברייטערט זיך אויס ביז אריין אין כינע און אין אינדיע.
די ארארע.
דאס איז די קאלירטע ליכטיקייט וועלכע ווערט טיילמאל געזען ביינאכט ביים צפון שפיץ פון די וועלט. די ליכטיקייט ווערט געשאפן פון עלעקטראנס שטויבלעך וועלכע טרעפן זיך מיט אטאמען אין די אויסער'ן אטמאספערע. דער געשעעניש קען נאר פאסירן אין די פאלאר ראיאן ביים צפון שפיץ פון די וועלט ווייל דארט געפינט זיך די מאגנאטישע פעלדער וועלכע גיבן ארויס אסאך עלעקטראנס צו די אטמספערע.
פאריקוטין בארג.
א בארג אין מעקסיקא וועלכע טראגט מיט זיך די רעקארד פון די גרעסטע וואולקאן אויפרייסן פון וואס מען ווייסט. די בארג איז כסדר אקטיוו און איר לעצטע גרויסע אויפרייס איז פארגעקומען אין 952'.
וויקטאריע וואסערפאלן.
דאס איז די וועלט'ס שענסטע וואסערפאלן וועלכע איז טאקע פיל קלענער ווי ניאגארא פאלס אבער איז פיל שענער ווייל עס פאלט אין א שענערע פארעם און עס איז ארומגענומען מיט א שענערע פאנאראמע. דער וואסערפאל איז ברייט א מייל און פאלט 420 פיס אריין אין א טאל. דער וואסערפאל געפינט זיך צווישן די צוויי אפריקאנישע לענדער זאמביע און זימבאבווע.
אנדערע ליסטעס.
אויסער די אפיציעלע ליסטעס זענען פאראן א רייע אנדערע ליסטעס וועלכע זענען געמאכט געווארן אין די לעצטע 5 יאר. רוב פון די ליסטעס זענען צוזאמענגעשטעלט געווארן דורך מידיא אנשטאלטן אבער עס איז שווער צו ערוועלן א ליסטע אלס די אפיציעלע ליסטע וויבאלד יעדע ליסטע רעפרעזענטירט אן אנדערע סארט וואונדער.
קריטיק איבער די ליסטעס.
וויבאלד אויף קיין איינע פון די ליסטעס האט מען נישט געפרעגט יעדן באזונדער איז פארשטייט זיך פאראן קריטיק אויף יעדע ליסטע און די קריטיק גייט צוריק ביז די ערשטע ליסטע. די ליסטע מאכער האבן שטענדיג געהאט נגיעות און זיכער געמאכט אז געוויסע זאכן גייען יא אדער נישט אריין אין די ליסטעס.
פון א אידיש'ן פונקט ברויך די ערשטע ליסטע קריטיקירט ווערן וויבאלד עס רעכנט נישט אריין די בית המקדש וועלכע איז לויט חז"ל געווען די שענסטע סטרוקטור אין די וועלט און האט געברענגט באזוכער פון איבעראל.
אין חשבון, א בראָכטייל איז צוויי נאטירלעכע צאלן ווען איינע פון זיי טיילט אפ די צווייטע. א בראכטייל איז אויסגעפארמט אזוי formula_1, ווען דער n, m זיינען נאטירלעכע צאלן. מען קען לייגן פאר דער בראכטייל א מינוס און באקומען א נעגעטיווער בראכטייל, און דאן רופט מען דאס א ראציאנאלע צאל.
ביישפיל: די נומערן formula_1, formula_1 זיינען ברוכטיילן.
דעצימאל בראך.
ווען דער צעטיילער איז 10 אדער יעדער צאל אין די 10טע מדריגה (ווי 100, 1000 אא"וו) קען מען אים אויך שרייבן מיט א דעצימאל בראך. למשל דער טייל formula_1 (וואס איז formula_1 ווען מען טאפלט אים מיט פינף) קען מען אויך צייגן אויף אזא פארם 0.5
צוגאב.
כדי צו פארבינדן צוויי ברוכטיילן, אויב די דענאמינאטארס זיינען גלייך, פארבינדן מיר נאר די ציילערס. צום ביישפיל: formula_1. און אויב די דענאמינאטארס זיינען אנדערש, זוכט מען דער קלענסטער געמיינזאמער טאפלונג פון די דענאמינאטארס, און מען טאפלט די צוויי ציילערס מיט א נומער וואס וועט צוברענגען די דענאמינאטארס צו דער קלענסטער געמיינזאמער טאפלונג, אזוי קען מען אפשאפן די דענאמינאטארס און פארבינדן ביידע ציילערס, און ביים באטרעף לייגן מיר דער קלענסטער געמיינזאמער טאפלונג ווי א דענאמינאטאר. (ליינט מער: קלענסטע געמיינזאמע טאפלונג)
מאטריאל (לשון קודש: חומר ייוו"א יידיש: מאטעריע. ענגליש: Matter) איז מערסטענס דעפינירט אלס דער סובסטאנץ פון וואס פיזישע אביעקטן זענען צאמגעשטעלט, נישט אריינרעכנדיג די צוגעבונג פון פארשידענע ענערגיע אדער קראפט-פעלדער, וואס זענען נישט געווענליך באטראכט צו זיין מאטריאל פאר זיך אליין'ס (כאטשיג דאס טוט ביישטייערן צו דער מאסע פונעם אביעקט).
מער געפארטיגטע און גאנצע מאטריאלן ווערן גערופן שטאף.
חומר טוט פארשטעלן מיט זיך רוב פון די אבזערווירבארע אוניווערס, כאטשיג ליכטיגקייט איז נארמאל נישט באטראכט ווי חומר.
חומר איז די שטאף פון וואס אלעס פיזיש איז צאמגעשטעלט, און אירע באשטאנדטיילן זענען פון כעמישע סובסטאנצן. וואס דאס זענען צאמגעשטעלט פון אטאמען, וואס זיי זענען צאמגעשטעלט פון פראטאנען, נייטראנען און עלעקטראנען. אין דעם וועג איז חומר אין קאנטראסט פון ענערגיע.
און פיזיק איז דאס אבער נישטא קיין קלארע קאנסענסוס וואס דאס מיינט און די וויסנשאפטלער באנוצן זיך נישט מיט דעם טערמין געוויינליך.
מאטעריע האט כמותדיקע אייגנקייטן ווי מאסע, וואג, פארנעם, געדיכטקייט און פארב, און איכותדיקע אייגנקייטן ווי למשל טעם און ריח.
אין רעליגיע און אין טעאלאגיע איז חומר אנגערופן גשמיות אדער מאטיריאליסטיש, עס איז באטראכט אלס דער נעגעטיווער קאנטראסט פון רוחניות העכערקייט.
צוגאב אדער חיבור איז די מאטעמאטישע פעולה פון צוגעבן א צאל נומערן צו א רעאלער צאל כדי צו ערייכען אן איינפאכן סך הכל פון אלע נומערן צוזאמען. איר סימבאל איז: +. צום ביישפיל: formula_1 און formula_1.
צוגאב איז קאמוטאטיוו, דאס הייסט, דער סדר פון די עלעמענטן איז נישט משפיע אויפן באטרעף. formula_1 דעריבער: formula_1 (אנדערש ווי אראפנעם און צעטיילן וואס דער סדר דארט איז יא משפיע אויפן באטרעף).
אויך איז צוגאב אסאציאטיוו, דאס הייסט, אויב מיר האבן דריי נומערן, קענען מיר איינזאמלען סיי וואסערע צוויי נומערן צוזאמען און צולייגן דעם דריטן נומער, און דער באטרעף וועט שטענדיק זיין די זעלבע: formula_1 ד.ה. formula_1.
דער פשוטער וועג צו רעכנען צוגאב איז מיט א צוגאב טאבעלע. אויב מען וויל למשל צוגעבן 5 צו 8, זוכן מיר אין די טאבעלע וווּ דער פינף מיטן אכט באטרעפן זיך צוזאמען, און אין דעם קעסטל וועלן מיר טרעפן דעם באטרעף.
מאראנצן זאפט איז א פרוכט זאפט וואס ווערט ערהאלטן דורך אויסקוועטשן, צודרוקן אדער דורך צעמאלן די אינעווייניגסטע טייל פונעם מאראנץ. עס ווערט געטרונקען דורך מענטשן ארום דער וועלט אלס א געשמאקן געטראנק.
דער גרעסטער עקספארטירער פון די מאראנצן זאפט איז בראזיל נאכגעפאלגט דורך די פאראייניגטע שטאטן פון אמעריקע, (בעיקר דורך פלארידע וואו עס איז דער אפיציעלער שטאטישער געטראנק).
איין מאראנץ געבט געווענליך ארויס 90 גראם אויף זאפט. א חוץ וואסער און צוקער, איז עס אן אויסגעצייכנטער קוואל פאר וויטאמין C און קאליום, אויך איז עס א גוטער נאטירליכער קוואל פון פאליק עסיד (וויטאמין B9) וואס איז רעקאמענדירט פאר פרויען בשעת ווען זיי שוואנגערן אדער קענען שוואנגערן.
מיקראָכװאַליע (ענגליש: "microwave"; העברעיש: "מיקרוגל") איז עלעקטראמאגנעטישע שטראלונג, ווען די שטראלן האבן א פרעקווענץ צווישן 300 Mhz (מעגאהערץ) און 300 Ghz (גיגאהערץ), אבער רעלאטיוו קליין פאר ראדיא שטראלן.
עס ווערט אפט גענוצט צו קאכן עסן אין א מיקראָכװאַליע אויוון.
לאָפעראַמיד איז א מעדיצין וואס העלפט אנטקעגען שלשול (לעקסירעכטס) וואס קומט דורך פארצינדונגדיגע קישקע קרענק. מען קען דאס באקומען אונטער פארשידענע נעמען ווי אימאדיום.
דאזע.
צוויי טאבאלטן ווען מען האט דעם ערשטן מאל שלשול, און איין טאבאלט מיט יעדע נאכגעפאלגטע שלשול.
זשאנסאסן & זשאנסאן איז א גלאבאלער אמעריקאנער פארמעסיוטיקאל, מעדיצינישע געצייג און קאנסומער געפאקטע ארטיקלען פאבריקאנט געגרינדעט אין 1886.
אירע סטאקס ווערן געטרעיט אלס טייל פון די דאו דזשאונס אינדוסריעל עוורעדזש, און די קאמפאני צווישן די פארטשאן 500 ליסטע.
זשאנסאן און זשאנסאן זענען באוויסט פון זייערע ברענד נעים פראדוקטען וואס איז באנוצט אין יעדע שטוב טעג הויפטזעכליך די טיילענאל און אנדערע מעדצינען און פראדוקטן ווי דער בענד-עיד און אנדערע ערשטע הילף סופלייען. ווי אויך בעיבי פראדוקטן, קאסמעטיקס, קאנטאקט לענסס און נאך שיינהייט און ריינקייט פראדוקטן.
זייער הויפט קווארטיר איז אין ניו בראנסוויק, ניו זשערסי, פאראייניגטע שטאטן. זיי האבן אפגעקויפט און קאנטראלירן 230 קלענער קאמפאניס וואס אפערירען דורכאויס 75 לענדער. אירע פראדוקטן ווערן פארקויפט אין 175 לענדער.
עבודת הקודש איז איינע פון די קליינע ספרים וואס דער חיד"א האט מחבר געווען.
אייגענטליך איז דאס נישט קיין ספר וואס דער חיד"א געדרוקט, דער ספר אנטהאלט עטליכע ספרים. עס האט אין זיך דער מורה באצבע, און דער צפורן שמיר, און דער לדוד אמת, און נאך קליינע ספרים.
עס איז די ערשטע מאל צוזאמענגענומען און געדרוקט געווארן אין יאהר ה'תקצ"ה אין סדילקאוו. און דערנאך אין ירושלים ה'תר"ה, און אין נאך זייער אסאך דרוקן. ביז מען האט צוזאמען גענומען זיבן קליינע ספרים פון חיד"א, און זייט דעמאלטס ווערט עס געדרוקט זייער אסאך מאל, מיט די שבעה כוכבי לכת.
עס איז אויך דא פארשידענע פירושים אויף דעם ספר ווי דער אצבע קטנה פון ר' מנחם ב"ר שמעון מרדכי מאדריאנופולי, דער ספר מעם לועז חדש פון ר' יהודה אברהם קונפינו, אויך האט עס הגהות פון דעם רבח פון לעצטן דור ר' יהודה הורוויץ דער דזשיקובער רבי.
אזוי ווי עס איז צוזאמעם גענומען עטליכע ספרים פון חיד"א וואס איז גרינוג צו קוקען און לערענן איז דער ספר זייער פאפולער אפילו ביי נישט לומדים און יודעי ספר, וויבאלד ער גיט אהן אסאך סארט פירונקען און הנהגות וואס יעדער קען זיך פירן דערמיט.
מען האט עס דעריבער אויף געדדוקט אויף אראביש כדי דער המון עם זאל עס פארשטיין געדרוקט אין ג'רבה.
עס איז אינטערעסאנט וואס דער חקרי לב דער זיידע פון דעם גאון ר' חיים פלאג'י האט אמאל געזאגט, איך בין נישט מקנא דעם חיד"א מיט זיינע גרויסע חיבורים אויף לומדות און גאונות וואס ער האט געשריבן, ווייל דאס לערענן בלויז די לומדים, איך בין איהם מקנא מיט די קליינע ספרים ווי דער עבודת הקודש וואס דאס לערנען הונדערטער און טויזנטער המון עם, יעדער טרעפט דערין וויאזוי זיך פירן. דער גאון רבי חיים פלאג"י האט טאקע נאכגעטוהן דעם חיד"א און האט שפטעטר מחבר געווען צוויי ספרים וואס זיי גייען אין די זעלבע פיס טריט ווי דער עבודת הקודש, איינס איז דער כף החיים, לרח"פ, און דער מועד לכל חי, לרח"פ..
א געמאלענע אילוסטראציע פון א מלחמה וואס דריווש דער דריטער האט געפירט
דריווש דער דריטער (380 פאר דער ציווילער ציילונג - 330 פאר דער ציווילער ציילונג) איז געווען דער געוועלטיגער פון דער פערסישער אימפעריע פון יאר 336 פאר דער ציווילער ציילונג ביז 330 פאר דער ציווילער ציילונג. ער איז געווען אן אפשטאמיגער פון דער פערסישער מלוכה פאמיליע און איז געווארן געוועלטיגער נאך וואס ארטאקסערקסעס דער דריטער איז דערמארדעט געווארן דורך איינער פון זיינע הערן.
ווען ער האט באקומען די מאכט האט ער אנדעקט אז פרס ליידט פון אסאך שוואכקייטן א.וו. אן אויפשטאנד און די קליין אזיאנישער געגנטער וועלכע זענען געווען אין פלאן דורך די דארטיגע איינוואוינער וועלעכע זענען געווען אונטערטעניג צו דער פערסישער מלוכה. אזוי אויך איז אים געווען א פראבלעם די פלאן פןו פיליפוס דער צווייטער דער קעניג פון מאקעדאן איינצונעמען פרס, און האט צו דעם צוועק געשיקט 10,000 סאלדאטען אונטער דער פירערשאפט פון פארמיניון צו קליין אזיע כדי צו פארזיכערן א דורכגאנג פאר זיינע סאלדאטן אויפן וועג צו פרס, דריווש האט פרובירט דאס אפצוענטפערן מיטן פארגרעסערן די פערסישער ארמיי מיט געדונגענע רוצחים פון יוון אונטער די פירערשאפט פון ממנון פון יוון אלס דער פערסישער מיליטערישער פירער.
אלס ערשטער שריט אפצוהאלטן די מיליטער פון מוקדן אריינצודרינגען אין קליין אזיע האט דריווש אהין געשקיט א גרויס מיליטער פון 40,000 סאלדאטען, ווען די פערסישע מיליטערישע כחות האבן זיך צוזאמען געשטויסן מיט די כוחות פון אלעקסאנדער דער גרויסער דער זון פון פיליפוס דער צווייטער, אין יאר 334 פאר דער ציווילער ציילונג האבן די פערסישע גענעראלען געליטן א וויסטע דורך פאל, און האבן פארלוירן רוב פון זייערע פיס גייער סאלדאטען צוזאמען מיט נאך 10,00 רייטער.
די מוקדוניאים האבן באוויזן געוואלדיגע נצחונות קעגן די פערסישע און דריווש האט מחליט געווען זיך צו נעמען צו אלעקסאנדער פערזענליך אבער אין 333 פאר דער ציווילער ציילונג האט ער ווידער געליטען געוואלדיגע דארך פאלען אפילו ער האט געהאט סאך א גרעסער ארמיי פון אלעקסאנדער (בערך 1-5), נאך די געוואלדיגע נידערלאגעס האט דריווש פארגעשלאגען א שלום פלאן פאר אלעקסאנדער וועמען ער האט נישט געקענט באזיגען, אלס חלק פון די שלום פלאן האט אים דריווש געוואלט געבן גאנץ קליין אזיע, און חלקים אין מיטל מזרח וועלעכע זענען דאן געווען באהערשט דורך פרס, אלעקסאנדער האט דאס אבער צוריק געוויזן, זעהנדיג אז ער האט נישט קיין ברירה האט דריווש צוזאמען גענומען אלע חלקים פון זיין מיליטער און אפילו ער האט באוויזן צוזאמען צושלעפן א ריזן מיליטער 6-5 פרסים קעגן יעדען מוקדן, האט ער ווייטער פארלוירן אין 331 פאר דער ציווילער ציילונג און איז אנטלאפען פון שלאכט פעלד, ער איז דערמארדעט געווארן דורך איינע פון זיינע הערן מיטן נאמען בסוס, דער בסוס האט דערנאך געווארט פאר כבוד פון אלעקסאנדער פאר זיין ארבייט אבער דריווש האט אים געלאזט טויט'ן פארן זינד פון ווידערשפעניגען אין קעניג, (געמיינט האט ער דריווש, ווייל אלעקסאנדער האט אים שוין נישט געוואלט געטויען).
לויט היסטארישע מקורות וועלכע זענען געשריבן מיט א נייגונג צו אלעקסאנדער האט נאך אלעקסאנדער גערעדט מיט דריווש אויף זיין קראנק בעט און דריווש האט זיך באדאנקט פאר די גוטע באדינגונגען וואס אלעקסאנדער האט געגעבן פאר זיין משפחה וואס האבן זיך געפונען אין געפענגעניש, אין האט אים אויך גע'חנפ'עט מיט א ברכה אז דער באשעפער זאל גיבן פאר פרס אזא קעניג וואו אלעקסאנדער, נאכן טויט פון דריווש האט אלעקסאנדער חתונה געהאט מיט א טאכטער פון דריווש האפנדיג צו שטארקן זיין געוועלטיגונג אויף פרס.
דײװיד דינקינס (10טן יולי 1927 – 23סטן נאוועמבער 2020) איז געווען דער ערשטער שווארצער מעיאר פון דער שטאט ניו יארק סיטי, פון 1990 ביז 1993. ער איז געווען א ליבעראלער און זיך שטארק אנגענומען אויף די באקריוודע פון די שווארצע מענשטן אין ניו יארק.
ער האט איבערגענומען די שטאט פון מעיאר קאטש. קאטש האט געוואונען די מעיארשאפט פון ניו יארק דריי מאל, דאס פערטע מאל האט ער עס פארלוירן צו דינקיס.
די מענשטן פון דער שטאט זענען שוין מיד געווען פון קאטש און האבן געגעבן א טריי פאר דעם שווארצן דינקיס.
אין זיינע יארן האט ער זיך נישט צופיל אויסגעצייכנט מיט פירערשאפט, די שטאט איז געפאלן אין אסאך אספעקטן, ביז ער האט פארלוירן נאך בלויז איין טערמין צו רודאלף דזשוליאני.
עס ווערט צו אים צוגעשריבן אז וויבאלד ער האט נישט ארויסגעוויזן גוטע פירערשאפט האט זיך געשאפן אזא לופט וואס האט געברענגט די קרוין הייטס ראיאטן.
ער איז געשטארבן נאוועמבער 23, 2020, אין עלטער פון 93 יאר.
אין מאטעמאטיק איבערהויפט אין אלגעברע, די קלענסטע געמיינזאמע טאפלונג צווישן צוויי גאנצע צאלן, איז די קלענסטע נומער וואס ביידע גאנצע צאלן קענען אים צעטיילן. למשל די קלענסטע געמיינזאמע טאפלונג פון 21 און 6 איז 42, ווייל דעם 42 קען מען צעטיילן סיי אויף 6 און סיי אויף 21: formula_1 און formula_1. מען קען אויס חשבונען דער קלענסטער געמיינזאמער טאפלונג דורך פאקטאריזירן דעם נומער צו פרימצאלן (למשל די פרימצאל פון 42 איז 2*3*7), אדער דורך צעטיילן די טאפלונג פון די צוויי גאנצע צאלן מיטן גרעסטן געמיינזאמן טיילער (זעט ווייטער).
באנוצונג.
דער קלענסטער געמיינזאמער טאפלונג נוצט מען בעיקר כדי צוצוגעבן צוויי ברוכטיילן. למשל אויב מיר האבן צוויי ברוכטיילן: formula_1 און מיר ווילן וויסן וואס זיי באטרעפן, זוכן מיר דער קלענסטער געמיינזאמער טאפלונג פון 6 און 21, וואס דאס איז 42, און מיר טאפלען דעם דענאמינאטאר פון יעדן עלעמענט מיט א צאל זאל דער דענאמינאטאר ווערן 42. דעם formula_1 טאפלען מיר מיט 7, און דעם formula_1 מיט 2, און מיר נעמען זיי צוזאמען אזוי: formula_1
די וועג צו זיך דערוויסן וועלכער נומער איז די קלענסטע געמיינזאמע טאפלונג איז דורך דעם וואס מען געפינט דעם גרעסטן געמיינזאמען טיילער, און מען טאפלט די צוויי צאלן מיטן גרעסטן געמיינזאמען טיילער.
כלל צייכענט אן דער גאנצער קאלעקטיווער זאמעלונג פון זאכן באגריפן אדער מענשטן לויט די פאקטארן פון א מערהייט פון דער סעלעקטירטע גרופע וואס מאכט זיי ביינאזאם אייניג זיי קלאסיפאצירן אין איין קאטעגאריע.
עס איז די פארקערטער פון א פרט וואס איז בלויז א איין אייציקער דעטאל ארויס און באזונדער פונעם כלל.
אין ענגליש איז דא אזא ענדליכע באגריף דאס הייסט קאלעקטיוו, אבער מען נוצט דאס מייסטענס בלויז אויף מענטשן נישט אזוי ווייט אויף באגריפען ווי כלל, דאס קומט פונעם שורש קאלעקציע ווייל די אלע מענטשן האבן איין ביינאזאמער אינטערעס וואס קאלעקטירט זיי צוזאמן אין א קאלעקטיווע גרופע.
צום ביישפיל ביי מענשטן איז שייך צו זאגן כלל ישראל דאס הייסט די כלל פון אידישע פאלק. זייער גאנצער זאך וואס פארבינדט זיי און וויאזוי מען רופט זיי צוזאמן איז "כלל".
ביי פיראכץ'ער איז שייך צו זאגן אז מען פירט זיך ווי די כלל, אדער אז אן הנהגה איז נישט קיין כלל נאר א יוצא מן הכלל דאס הייסט א אויסנאם.
מען קען אויף רופן פאליסיס כללים ווייל אזוי פירט זיך די כלל, ווי די כלליים פון שרייבן אידיש לויט די ייוו"א אינסטעטוט קען אויך גערופן ווערן כלל אידיש.
עס איז דא א גאנצער קאפיטל פון וויאזוי מען קען דרשענען הלכות פון די תורה לויט די כללים און די פרטים וויאזוי עס איז געשריבן אין די תורה אויב די כלל איז פאר נאך אדער אינמיטן פון א פרט אדער א מעשה האט די כלל אנדערע השלכות אויפן פסק.
א פארמער ווערט אנגערופן א מענטש וואס פארדינט זיין פרנסה פון לאנדווירטשאפט.
געווענליך וועט א פארמער אנפלאנצן תבואה, ירקות, אדער פירות, און דאס פארקויפן פאר געלט און דורכדעם ארויסנעמען זיין פרנסה. אפטמאל איז דער פארמער דער אייגנטומער פון זיינע פעלדער.
אויך איינער וואס האדעוועט בהמות אין א שטאַל, וואס ווערן גענוצט צום עסן ווערט אנגערופן א פארמער.
אמאליגע צייטן זענען געווען טויזנטער פארמערס וועלכע האבן זיך געשפייזט פון פעלד ארבעט פון די פארדינסטן וואס דאס האט געברענגט. אין די היינטיגע צייטן זענען בעיקר דא ריזיגע קאמפאניס וועלכע פארמאגן ריזיגע שטחים פון אקערלאנד, וואס דארט פלאנצן זיי אן אויף א ריזיגן פארנעם.
רבי יקותיאל לאנדא איז געווען דער טירהאוויצער מגיד, ער איז געווען א תלמיד פון דעם גרויסן מגיד דער מגיד פון מעזריטש ר' דוב בער ממעזריטש, און א נאנטער חבר פון ר' נחום טשערנאבילער. אבער אייגענטלעך איז ער נאך געווען ביים בעל שם טוב.
ווען ר' שניאור זלמן מליאדי דער בעל התניא האט געדרוקט זיין סידור דער סידור הרב האט ער גענומען א הסכמה פון אים און פון רבי זושא פון האניפאלי, אין די לעצטע דרוקן פונעם סידור איז דער הסכמה נישט געדרוקט אבער אינעם ערשטן דרוק איז עס דא.
דער טירהאוויצער מגיד איז געווען א מגיד אויף פינעף און אכציג שטעט און שטעטליך, וואס אלע חסידים פון די שטעטליך האבן געהערט פון איהם מוסר רייד. ער פלעגט ארום פאהרן אין די אלע שטעט, ווען ער איז געקועמן אהין האבן אלע אידן זיך אנגעטועהן שבת'דיגע בגדים און צוגעמאכט די געשפעטן און געגאנן הערן זיינע מוסר רייד, די שוחטים האבן איהם געוויזן די מעסער, די רבנים האבן פארגעלייגט זייערע שאלות, און פשוטע אידן זענען זיך געקומען דורך רעדן. איז איז געווען א ליבליכער מענטש יעדער האט איהם ליב געהאט.
די חסידים האבן אים גערופען דער סטאראז פון די גרעניץ, ווייל זיין שטאט טירהאוויץ איז ביים גרענעץ פון כערסאן און קיעוו.
דער טירהאוויצער מגיד האט געהאט א מנהג אז יעדעס יאהר אינעם יום טוב שבועות פלעגט ער זיך טרעפן מיט זיין נאנטער חבר ר' נחום מטשערנאביל, זיי פלעגן זיך טרעפן שבועות ביינאכט און מיט גרויס שמחה האבן זיי געטאנצען א גאנצע נאכט צוליב די שמחה אז השי"ת האט געגעבן אזא תורה פארן אידישען פאלק, איין יאהר איז ר' נחום געפארן צום מגיד און דער צווייטער יאהר איז דער מגיד געפארן צו ר' נחום, אויף די שפעטערע יאהרן האט שוין ר' נחום נישט געהאט קיין כח האט ער עס איבערגעגעבן פאר זיין זון ר' מאטעלע טשארנאבילער, אנשטאט ער זאל טאנצן האט זיין זון געטאנצען.
זיין געבונדנקייט צו רבי נחמן מברסלב.
ווען דער טירהאוויצער מגיד איז אמאל געקומען צו פארן צו איינע פון זיינע שטעט הוסיאטין האט ער געהערט פון דעם יונגן מאן רבי נחמן מברסלב, ער האט אפגעמאכט ער וויל איהם גיין זען, ער איז געקומען צו איהם און איז זייער נתפעל געווארן, ביז ער האט אפגעמאכט ער איז ווערד צו זיין זיין רבי.
דער מגיד איז געווארן זיין פייערדיגער חסיד, דער טירהאוויצער מגיד איז געווען עלטער פון ר' נחמן מיט פערציג יאר, דאס הייסט ווען ער האט זיך באקענט מיט ר' נחמן איז ער אלט געווען זעכציג יאהר, און ר' נחמן איז געווען קוים צוואנציג יאר. און כאטש ער איז געווען אסאך עלטער פון איהם, און ר' נחמן איז געווען גאר א יונגערמאן, דאך האט ער זיך געבויגן פאר ר' נחמן, און איז געווארן נכנע פאר איהם אינגאנצען.
עס ווערט פארציילט אז איינמאהל איז דער מגיד געפארן מיט זיין חבר ר' נחום מטשערנאביל אויפן וועג זענען זיי דורך געפארן דעם שטאט מעדוועדיווקע האט איהם דער מגיד געזאגט קום אריין אין שטאט איך וועל דיר ווייזן מיין רבי, ווען ר' נחום האט געזעהן ר' נחמן מברסלב איז ער שטארק נתפעל געווען און האט געזאגט ער האט א הייליגן חן אויף איהם גייט ארויף דער פסוק הנה הוא יפה עינים וטוב רואי (שמו"א טז), אויך איז ער נתפעל געווען פון זיין יראת שמים און געזאגט אויף ר' נחמן גייט דער פסוק בעבור תהיה יראתו על פניכם לבלתי תחטאו דאס גייט ארויף אויף דעם יונגערמאן (שיחות הר"ן סי' קמ"ט).
דער מגיד איז אסאך מאל געפארן מקבל פנים זיין ר' נחמן.
אין יאר תק"ס איז ער געפארן קיין מעדוועדיווקע צו ר' נחמן, שבת ביים טיש האט ר' נחמן געזאגט תורה אויפן פסוק זה דור דורשיו (תהלים כד, ו) און האט זיך אנגערופן אז לויטן דור אזוי זענען די צדיקים וואס דרש'נען פאר זיי, דער דורש איז לויטן דור, למשל איהר - דער טירהאוויצער מגיד - איז דער דור, און איך - ר' נחמן - ביין אייער דורש.
אין די יארן תק"ס - תקס"ב ווען עס איז געווען גרויסע מחלוקת אויף ר' נחמן האט איינמאל דער מגיד געפרעגט זיין רבי ר' נחמן פארוואס האט אים מיך נישט געזאגט אז איר ווילט וואוינען אין זלאטיפאלי, דאן וואלט איך זיך געפארט פאר אייך, איך זאג איין מען וואלט אייך אויפגענומען מיט גרויסע כבוד אין דעם שטאט, האט איהם ר' נחמן געזאגט ווען איך וויל וואלט איך ווען אריין קיין זלאטיפאלי מיט א מכובד'יגע וואגן, מיט גרויס כבוד, אבער אין קען נישט ווארטן איך מוז דארטן זיין און ליידן.
אין יענע צייט אין יאהר תקס"ב פאר פורים זענען די וואס קרוגען אויף ר' נחמן געקומען צום מגיד און איהם געזאגט אז עס פאסט נישט ער זאל פאהרן צו אזא יונגערמאן, דער מגיד איז געווען א אלטער איד איבער אכציג יאהר, ר' נחמן איז דאן געווען א יונגערמאן פון דרייסיג יאהר, דער מגיד איז געגאנגען צו זיין איידעם ר' יצחק און איהם געפערגט האסט עפעס פון די תורות וואס ר' נחמן זאגט, האט ער איהם געוויזן די תורה פון ליקוטי מוהר"ן (ח"א סי' ב'), דער מגיד האט זיך פארטיפט דערין און געזגאגט מיט התפעלות, וואס זאל איך דיר זאגן מיין טייערע איידם, עס איז זוהר, עס איז תיקונים, עס איז העכער דערפון. און ער האט זיך זייער געבייזערט אויף די וואס קריגן אויף ר' נחמן.
וויבאלד ער איז געווארן א חסיד פון ר' נחמן מברסלב, האט ער אויך צוגעצויגן צו זיך אסאך פון זיינע קינדער און אייניקלעך זיי זאלן אויך ווערן ברסלעבער חסידים, ווי זיין איידעם יצחק דער איידעם פון טירהוויצער מגיד, אויך פון די פייערדיגע חסידים פון ר' נחמן מברסלב, און זיין אייניקעל וואס איז געווען עלטער פון זיין איידעם ר' גרשון דאס אייניקעל פון טירהאוויצער מגיד.
צוגאב און אראפנעם צייכנס (+ און -) זענען די מעטאמאטישע סימבאלן גענוצט צו פארשטעלן און באצייכענען די פעולות פון אראפנעמן אדער צוגעבן, דאס הייסט א פאזיטיוו אדער נעגעטיוו צו א נומער.
אין די פרומע קרייזן מאכט מען נאר א האלבער פלוס דאס הייס ווי א פארקערטער T נאר מיט א קלענערע פיסל ווייל אנדערש דערמאנט דאס די עבודה זרה סימבאל פון די קרייץ פון די קריסטן.
category:Bugzilla/Unicode character POP DIRECTIONAL FORMATTING - U 202C
טאפלונג איז א קורצטע וועג צו אויסרעכענען עטליכע צוגאבן. איר סימבאל איז X אדער *. ביישפילן: אנשטאט אויסרעכענען מיט צוגאבן אזוי: formula_1 און formula_1 טאפלט מען דאס אזוי: formula_1 (זעט אויך פאטענץ).
דער פשוטער וועג צו רעכנען צוגאב איז מיט א טאפלונג טאבעלע. אויב מען וויל למשל טאפלען 5 מאל 8, זוכן מיר אין די טאבעלע וווּ דער פינף מיטן אכט באטרעפן זיך צוזאמען, און אין דעם קעסטל וועלן מיר טרעפן דעם באטרעף.
פארד מאטאר איז אמעריקאנער מולטינאציאנאל פירמא און דער דריטער גרעסטער אויטא פאבריצירער און דער וועלט נאך גענעראל מאטארס און טויאטע. און 2006 איז פארד געווען די צווייטע גרעסטע אויטא פאבריצירער אין אמעריקע מיט א 17.5% חלק פון די מארקעט, אונטער דזשענעראל מאטארס 24.6% אבער העכער טויאטא'ס חלק פון 15.4% און קרייסלער'ס 14.4%. פארד איז אויך די זיבטע גרעסטע פירמא אין אמעריקע לויט זייער גלאבאלע איינאמע פון $160.1 ביליאן.
און 2006 האט פארד פראדוצירט בערך 6.6 מיליאן אויטא'ס. מיט בערך 280,000 ארבייטער אין איבער 100 פלענטס ארום דער וועלט.
פארד מאטאר איז געגרינדעט געווארן דורך הענרי פארד אין יוני 16 1903.
category:Bugzilla/Unicode character LEFT-TO-RIGHT EMBEDDING - U 202A
יקותיאל איז א ערשטער נאמען.
די וואס הייסן יקותיאל הייסן אויך יודא דערמיט.
אין יידיש רופט מען זיי אויך זלמן לייב.
קאנסענסוס באשלוסן-אפמאכן איז א באשלוס-אפמאכונג פראצעס וואס טוט נישט בלויז זוכן און שטרעבן צו די הסכמה פון דאס רוב באטייליגער, נאר אויכט צו העלפן צופרידענשטעלן איעדן און אויסגלעטן און פארגרינגערן די קעגנארטיקע ארגומענטן פון די מינאריטעט צו דערגרייכן דאס מערסטע הסכמהדיגע פאזיציע ערגעץ אין דערמיט.
קאנסענסוס טוט באצייכענען סיי די כלליתדיגער הסכמה און סיי די פראצעס וויאזוי צו דערגרייכן און אנצוקומען צו דעם ענגילטיגן הסכמה. דעריבער איז דער ארטיקל דא בעיקר באזירט אויף בלויז איין מייננוג פון קאנסענסוס ד.ה. דער פראצעדור, די טעכניקן און סטרוקטאר פון דעם פראצעס גופא.
גרופעס רעליגיעס און איבערהויפט ארגענעזאציעס באנוצען זיך פיל מיט אט דעם באשלוס אפמאך פראצעדור,
וואס איז קאנסענסוס באשלוס אפמאכן?
די ווארט "קאנסענסוס" קומט פונעם לאטייניש ווארט "קאם" מיינענדיג "מיט" אדער "צוזאמען מיט", און דאס אנדערע האלב ווארט איז פון די שורש "סענטייער" מיינענדיג צו "טראכטן" אדער "שפירן". קומט אויס אז דער ווארט קאנסענסוס מיינט אין עטימאלאגיע] צו טראכטן און שפירן צוזאמען.
קאנסעסוס אלס אן אלטערנעטיוו צו וואלן.
חסידים פון דעם דאזיגן וועג פון צוקומען צו באשלוסן אפמאכן באטראכטן דאס בעסער ווי סתם וואלן, וואלן מאכט פאליטיק פון פארטייען און נגיעות מיט סתם אויפגעבלאזענע קאנקורענץ, ענדערשטער ווי צוזאמן-ארבייט וואס מאכט שלום און האט מער א אויסזיכט פון פשרות אלס א פאטענציאלער הסכמה.
וואלן האט א חסרון אז עס איז די "דיקטאטורשאפט פון די רוב" אויף די מיעוט. און אזוי ארום טוט דאס פארביטערן און פארטרייבן דעם מיעוט צו נעמען אנטייל אין די גרופע. אויך איז וואלן מער אחריות און זארג אויף די פלייצע פון יעדן יחיד וואס זיין שטימע קען אויסמאכן דער חילוק, וואס ביי קאנסענסוס איז דאס נישט אזוי ווייט דער אחריות אויף די יחיד ווייל זיין איין שטימע גייט נישט דאס אויסמאכן אזא דיפערענץ נאר צוזאמן מיט יעדן'ס טוט דאס אויסמאכן.
א קאמפיוטער מויז (אין יאר 2007) מיט צוויי קנעפלעך און א רעדל
אין קאמפיוטער, א מויז (מערצאל: מײַז) ניצט מען צו ווייזן אן ארט אויפן עקראן פונעם קאמפיוטער. ער ארבעט אפשפירנדיק די צוויי־מעסטן באוועגונג אויף א טאוול.
דעם נאמען "מויז" האט מען געגעבן אין סטאנפארד פארשונג אינסטיטוציע, ווייל ער זעט אויס מיט זיין דראט (שנור) אזוי ווי א מויז מיט זיין וויידל.
א מטבע מיטן בילד פון ארדשיר
ארדשיר איז געווען דער גרינדער פון דעם נייעם פערסישן קעניגרייך פון דער סאסאנישער אימפעריע. ער איז געבוירן אין די דרום טייל פון די פרסישע מלוכה, ווען ער האט אונגעהויבן אינטערוואקסען, האט ער אונגעהויבן אויפבויען פארשידענע פאליטישע דעות, צום סוף האט ער ווידער געשפעניגט און באזיגט ארטבן דער פערדער און האט זיך דערקלערט אלס געוועלטיגער אין זיין געגענד, א שטיק צייט דערנאך (אין יאר 226 למספרם) האט ער זיך ארויפגעצווינגען אויפן גאנצען פרסישען טעריטאריע און זיך דערקלערט אלס געוועלטיגער איבער דעם נייעם פערסישן מלכות.
כדאי צו קענען איבערנעמען די מלוכה האט ארדשיר מלחמה געהאלטען קעגען צוויי פון זיינע ברודער און זייער מיליטער וועלעכע האבן זיך צוזאמען געשלאגן קעגן ארדשיר, נאך די טויט פון זיינע ברידער איז ער געבליבן דער איינציגער געוועלטיגער און האט געשטארק זיין הערשאפט מיט די הילף פון די רייכע לויטע וועלעכע האבן זיך נישט געקענט קעגן שטעלן און זענען געבליבען אינטערדריקט אונטער אים.
ארדשיר איז געקרוינט געווארען אלס "מלך מלכי אירן" אין יאר 226 למספרם, און אין דעם יאר האט ער אויפגעשטעלט די נייע פערסישע מלוכה.
ר' אפרים פון הוסיאטין איז געווען א גרויסער עושר אין אוקראינע, ער איז געקומען פון דעם שטעטל הוסיאטין, ער איז געווען דער שווער פון ר' נחמן פון בראסלב
עס האט באלאנגט פאר איהם אסאך דערפער און שטעט אין דער קיעווער גובערניע, ער איז געווען באקאנט אלס גרויסער בעל צדקה, און נאנט צו די תלמידים פון בעל שם טוב און זיינע נאכפאלגער (שיח שרפי קודש ח"ד ברסלב).
אסאך צדיקים רבי'ס פלעגט איינשטיין ביי איהם אין הויז, אויך זיין פרוי איז געווען א מיוחסת'דיגע פרוי, זי איז געווען באקאנט מיט איהר מצוה פון הכנסת אורחים.
זיין ערשטע פרוי איז אוועק אין יאהר תק"ן (ימי מוהרנ"ת). עס איז דא צווישן ברסלעבער חסידים וואס זאגן אז זי האט געהייסן מרים, און נאך איהר הייסט די דריטע טאכטער פון ר' נחמן מרים (פעולות הצדיק אות קכ"ב).
ער האט געהאט פון זיין ערשטע פרוי א טאכטער סאסיא די ווייב פון דעם צדיק ר' נחמן מברסלב. ער האט איהם גענומען פאר אן איידעם ווייל ער האט זיך זייער געוואלט משדך זיין מיט א אייניקעל פון בעל שם טוב, ביי די חתונה האט געגעבן דריי הונדערט גאלדענע רענדעליך פאר נדן (שבחי הר"ן ח"א).
זיי האבן אויך געהאט א זוהן וואס געהייסן ר' צבי פון טשעהרין, א גרויסער עושר, א חסיד פון זיין שוואגער ר' נחמן. ער פלעגט געבן אסאך פאר יעדער זאך וואס האט געהאט צוטועהן מיט חסידות ברסלב.
ווען זי איז אוועק האט זיך ר' אפרים משדך געווען מיט א פרוי פון מאהלוב ר' נחמן זייער איידעם איז געווען דער שדכן.
שרה, די טאכטער פון רבי נחמן מברסלב (ה'תק"ן - כ"ז כסלו ה'תקצ"ב) איז געווען די צווייטע טאכטער פון רבי נחמן מברסלב, זי איך געבוירן אין יאר תק"ן צו איר טאטן ר' נחמן און איר מאמען סאסיע.
זי האט געהייסן שרה נאך איר באבע, די מאמע פון בעל שם טוב.
אין א טאג ווען ר' נחמן האט געוואוינט אין מעדווידעווקא האט דער גרויסער גביר און יחסן אין אוקריינא ר' לייב דאבראוונער געשיקט צו אים, אזוי ווי ער האט א געראטענעם זון וואס הייסט יצחק אייזיק, וויל ער זיך משדך זיין מיט זיין צווייטער טאכטער שרה, ר' נחמן האט אין אנפאנג נישט געוואלט דעם שידוך. אבער זיינע חסידים האבן נישט פארשטאנען פארוואס, ווייל דער עושר ר' לייב איז געווען זייער באקאנט אין אוקריינא, און אסאך צדיקים פון יענעם דור האבן זיך געוואלט מיט איהם משדך זיין ווייל ער האט זיי צוגעזאגט אסאך קעסט, דער תלמיד ר' חייקל חזן האט זיך אנגערופן צו זיין רבי ר' נחמן, "רבי איר נעמט אויף אייך א נייע מחלוקה", רופט זיך אהן ר' נחמן אויב אזוי זאל ער געבן טויזנט רענדליך, ר' נחמן האט פארשטאנען אז אזא גרויסער סכום וועט ר' לייב נישט וועלן געבן, און עס וועט נישט צושטאנד קומען דער שידוך, אבער ר' לייב האט זיך געפרייט אז ר' נחמן איז מסכים אז ער האט גלייך מסכים געווען צו געבן דאס גאנצע געלד.
מען האט טאקע געשלאסן שידוך, און שרה איז געווארן א כלה (זי איז געווארן א כלה פאר איר עלטערער שוועסטער אדל.
אירע קינדער.
זי האט געהאט דריי זין און איין טאכטער.
די טאכטער איז געווען פייגא סאסיא (מן הסתם האט זיך אזוי געהייסן נאך איהר באבע די ווייב פון ר' נחמן מברסלב). זי האט חתונה געהאט צו ר' ישראל א אייניקל פון איר עלטער פעטער ר' ברוך מעזשביזשער.
שרה איז נפטר געווארן אין יאהר תקצ"ב ערב שבת חנוכה ווען זי האט געבוירן א קינד וואס מען האט א נאמען געגעבן אפרים נאך איהר זיידע דער שווער פון ר' נחמן מברסלב (עלים לתרופה מכתב ס"ד). נאך דעם וואס זי איז נפטר געווארן האט איר מאן ר' אייזיק חתונה געהאט מיט איר שוועסטער אדל.
איר חשיבות.
זי איז באקאנט געווען צווישען די ברסלבער חסידים אלס זייער א קלוגער פרוי, ר' נחמן ווען ער האט איינמאהל ביי א געלעגנהייט גערעדט פון זיינע קינדער האט ער געזאגט: פון די קלוגשאפט פון שרה'קע רעד איך אפילו נישט.
ווען מ'ווייסט פון וועלכן אביעקט מען רעדט, ניצט מען א געוויסיקן ארטיקל (דער, די, דאס, דעם); אנדערש ניצט מען אן אומגעוויסיקן ארטיקל (אַ, אַן), אבער נאר אין איינצאל—אין מערצאל האט יידיש נישט קיין אומגעוויסיקן ארטיקל.
דערקלער־טאַבעלע - אַרטיקלען.
אויפמערק! נאָך אַ נו"ן קומט קיינמאל נישט אַ צווייטער נו"ן נאָר אַ מי"ם. צב"ש: אַ שיינעם/פיינעם דאַנק" און נישט "אַ שיינען/פיינען דאַנק".
נאָמינאַטיווער (ערשטער) פֿאַל.
דער נאָמינאַטיווער פֿאַל אָדער נאָמינאַטיוו איז דער פֿאַל פֿונעם סוביעקט פֿונעם זאַץ (דאָס הייסט פֿון דעם "טוער"), צום בײַשפּיל: דער מענטש איז געגאַנגען, די טיר איז אָפֿן, דאָס קינד האָט געוויינט. אאַז"וו.
אַקוזאַטיווער (צווייטער) פֿאַל.
דער אַקוזאַטיווער פֿאַל אָדער אַקוזאַטיוו איז ווען מען באַניצט זיך מיט א הויפטווארט דירעקט נאך א צייטווארט. צ.ב.ש. דער מענטש האט אויפגעהויבן דעם טיש, די מאַמע האט געעפֿנט די טיר. דער רבי האט געגלעט דאָס קינד. א.א.וו.
דאַטיווער (דריטער) פֿאַל.
דער דאַטיווער פֿאַל אָדער דאַטיוו איז ווען דאָס הויפטווארט ווערט באנוצט אלץ א זאך וואס באקומט עפעס. צ.ב.ש. דער טאַטע האט געגעבן פאר דעם אינגל א צוקערל. די באלעבאסטע האט דערלאנגט דער דינסט דעם בעזים. די מאַמע האט אנגעטון דעם קינד די שיך.
לשון קודש ווערטער.
רוב לשון-קודש װערטער, געהערן צום מענלעכן מין. דוגמאות: דער שבת, דער טעות, דער יום-טובֿ, דער פּורים, דער חודש, דער סך-הכּל, דער נס, דער פּרוכת, דער טלית, דער ביקור-חולים. י
העברעישע ווערטער וואס ענדיקן זיך מיט א „ה" געהערן צו לשון נקבה. ווי צב"ש די עליה, די מלחמה, די חכמה, די חיה, די נבואה, אדג"ל.
לשון קודש ווערטער וועלכע באציען זיך צו א ווייבערישן מין, ווי פרויען און חיות, זיינען אין אלגעמיין לשון נקבה. ווי צב"ש: די צדיקת.
רוב לשון-קודש ווערטער וואס לאזן אויס „-ות" זענען לשון סתם: דאָס אַחדות, דאָס אחריות, דאס גלות, דאס חיות, דאס חסידות.
בײַשפילן פֿון סובסטאנטיוון.
דער איד, דער ארטיקל, דער טיש, דער שליסל, די בעט, די האנט, די וויקיפעדיע, די טיר, די קאטעגאריע, די ראזשינקע, די שטאט, די שפראך, דאס בוך, דאס ברויט, דאס הויז, דאס ווארט, דאס לאנד, דאס עסן.
שונאים ווערן אנגערופן א גרופע מענטשן וועלכע האבן פיינט א געוויסן פירער, א גרופע מענטשן אדער א גאנץ פאלק.
ביי חסידים ווערן אנגערופן די וואס זענען קעגן דעם רבי'ן מיטן נאמען מתנגדים.
דער Spanning tree protocol (יידיש:שפאַנבוים פראטאקאל) איז א OSI שטאפעל-2 פראטאקאל, וואס פארזיכערט לאָפּ פריי, אין א געברידזשט נעטווארק.
ווען מער ווי איין ווייער איז איינגעפלאגט פון די זעלבע פלאץ, מאכט עס א נעטווארק לאָפּ וואס צימישט די נעטווארק, וויבאלד עס ווייסט נישט דורך וועלכע וועג צורעדן איינער צום צווייטען, מאכט עס אז דער ליסטע פון MAC אדרעסן וואס דער סוויטש פארמאג זאלן ווערן פארסמט, אויכט מאכט עס א נעטווארק שטארעם דורך שיקן איבעריגע טראפיק אהין צוריק אן אפשטעל.
דער שפאנבוים פראטאקאל, שאפט א שפאנבוים אין דער נעצווערק, און פארשפארט די נישט אקטיווע לינק.
פרוזבול איז הלכה'דיגער אויסטרעף פון הלל הזקן אז מען זאל קענען בארגן געלט, אן דעם וואס די מצוה פון שמיטת כספים, זאל גורם זיין אז דער חוב זאל בטול ווערן.
אין די תורה געפונען מיר: "וזה דבר השמטה שמוט כל בעל משה ידו, אשר ישה ברעהו" (דברים טו, ב). דאס מיינט אז ווען עס קומט דער שמיטה ווערן אויסגעמעקט אלע חובות און מען קען דאס מער נישט איינמאנען.
און די תורה ווארנט אז מען זאל זיך נישט צוריקהאלטן וועגן דעם צו בארגן געלט אזוי ווי עס שטיין אין פסוק: "השמר לך פן יהיה דבר עם לבבך בליעל לאמר: קרבה שנת השבע, שנת השמטה, ורעה עינך באחיך האביון, ולא תתן לו..." (דברים טו, ט).
אבער אין די צייט פון די תנאים האבן די חכמים געזען אז מען האלט זיך צוריק און מען האט מורא צו בארגן געלט, האט הלל הזקן מתקן געווען דעם פרוזבול, אז דאס געלט זאל נישט פארפאלן גיין.
"מוסר אני לכם איש פלוני ופלוני הדיינים שבמקום פלוני, שכל חוב שיש לי, שאגבנו כל זמן שארצה" (מסכת שביעית, פרק י, משנה ד).
און דער בית דין פון דריי מענטשן שרייבן דאס אונטער.
מיט דעם ווערט דער חוב איבערגעגעבן פאר בית דין, און פאר זיי מוז מען יא באצאלן ווייל עס שטייט אין פסוק 'ברעהו' און בית דין איז נישט דיין פריינט.
באגדאד (בַּעְ'דַּאדּ) איז די הויפט שטאט פון איראק. זי האט א מעטראפליטאנער געגנט וואס דינט די אומגעגנט פון א פאפולאציע פון גאנץ באגדאד מיט אירע איבער זיבן מיליאן מענטשן.
זי איז די גרעסטע שטאט אין גאנץ איראק, און די צווייטע גרעסטע שטאט פון דער אראבישער וועלט (נאך קאירא). און די צווייטע גרעסטע שטאט אין דרום-מערב אזיע (נאך טעהראן).
זי איז לאקירט אויפן טיגריס, די שטאט ציילט זיך צוריק לכל הפחות פונעם אכטן יארהונדערט, און מעגליך נאך פאר איסלאמישע צייטן. זי איז איצט אונטער שווערע אטאקעס מצד טעראריסטן פון על קעאידא און סתם דערביטערטע קעגןארטיקע פראקציעס וואס פירן צווישן זיך א ברודער קריג אין די ראמען פון דער איראק מלחמה. מען האט אויפגעשטעלט א גרינע זאנע אין דערמיט ארומגענומען מו א חומה בצורה נישט אריינלאזן די באוואפאנטע זעלבסט מערדער זיך אויפרייסן אין די וויכטיגע רעגירונג געביידעס, אבער די ראקעטן רעגענען טעגליך אויף די פאזיציעס פון די דרויסענדע ווענט.
בויען די שטאט באגדאד האט געדויערט 4 יאר (ביז 766 לויט דער ציווילער רעכענונג). 100 טויזנט בעלי מלאכה פון די לענג און ברייט פונעם כאליפאט האבן געארבעט צו בויען די שטאט. נאך עטלעכע צענדליקע יארן איז באגדאד געווארן איינע פון די שענסטע שטעט אין דער אראבישער וועלט. ער האט איבערגענומען פון דמשק ווי די הויפטשטאט פון דער איסלאמישער אימפעריע. שוין אין די טעג פון הארון אל-ראשיד'ס מלוכה האט אנגעהויבן די תקופה פון באגדאד'ס שיין, און אין די טעג פונעם כאליף מאמון, דער יורש פון הארון אל-ראשיד'ס טראו, איז באגדאד געווען באוואוסט אין אלע אראבישע לענדער ווי די פראכטפולסטע שטאט אין געביידעס, ווי א רייכער האנדל צענטער, און דער וואוינארט פון די גרויסע אראבישע חכמים.
באגדאד אין ליטעראטור.
אסאך פון די מעשיות אין טויזנט און איין נעכט פאסירן אין באגדאד.
באגדאד האט שטענדיג געשפילט א ראלע אין דער ברייטערער אראבישער קולטור-ספערע, און האט בייגעשטייערט עטלעכע אנגעזעענע שרייבער, מוזיקער און וויזועל־ארטיסטן. בארימטע אראבישע דיכטער און זינגער האבן אויפגעטרעטן אין דער שטאט, ווי ניזאר קאבאני, אום קולטום און סאלאה אל-האמדאני.
באגדאדער יידנטום.
אין דעם 12טן יארהונדערט (בערך יאר ה'תת"ק) האבן געוואוינט אין באגדאד עטלעכע 40,000 יידן. נאכדעם וואס די מאנגאלן האבן פארטיליקט באגדאד אין יאר 1258 איז געבליבן אין באגדאד נאר א קליינע יידישע קהילה וואס האט זיך פארגרעסערט במשך די יארן.
די יידישע קהילה אין באגדאד בפרט און אין בבל (איראק) אין אלגעמיין איז געווען פון די חשובסטע צענטערס פון תורה אין דעם מזרח יידנטום און אין דער ספרדישער געמיינדע, און האט ארויסגעברענגט גדולי תורה און גדולי פוסקים, צווישן זיי הרב יוסף חיים פון באגדאד (מחבר פון די ספרים בן איש חי, "שו"ת תורה לשמה", "רב פעלים" און נאך) און הרב יעקב חיים סופר פון באגדאד (מחבר פון "כף החיים אויפן טור אורח חיים און יורה דעה, און יגל יעקב על התורה, ועוד).
אין די שפעטערדיקע דורות זענען הרב עובדיה יוסף, הרב יצחק ניסים, הרב מרדכי אליהו (געבוירן אין ירושלים אין א באגדאדישער משפחה), הרב יהודה צדקה ראש ישיבת פורת יוסף, הרב סאלמאן מוצאפי, הרב יעקב מוצאפי, און דער גרויסער ספרדישער מקובל הרב יצחק כדורי, און הרב שלום כהן ראש ישיבת פורת יוסף.
אנדערע.
משה לוי און דער 12טער שעף פון גענעראל שטאב פון צה"ל, בנימין בן אליעזר איז געווען א כנסת דעפוטאט, און א געוועזענער הויכער אפיציר אין צה"ל.
ה'רע"ז - די יידן זענען פארטריבן געווארן פון פארטוגאל
שמעיה, איז געווען א תנא, וואס ווערט דערמאנט פינף מאל אין משניות.
שמעיה איז געווען פון פערטן דור זוגות, פון זעקסטן דור נאך די אנשי כנסת הגדולה. אין זמן פון צווייטן בית המקדש אין יאהר ד'תשכ"ב.
פערטער זוג.
שמעיה איז געווען דער נשיא פון די סנהדרין, און אבטליון איז געווען דער אב בית דין. צווישן זיי איז ווייטער אנגעגאנגן דער מחלוקת אין הלכה צווישן די חכמי ישראל, צו מען מעג סומך זיין אין יום טוב, שמעיה האט געהאלטן אז יא, און אבטליון האט געהאלטן אז נישט.
שמעיה איז געווען א תלמיד פון שמעון בן שטח און יהודה בן טבאי (אבות פ"א).
די גמרא זאגט אז שמעיה און אבטליון זענען געווען בני עממיא דאס הייסט וואס שטאמען פון גרים, אדער האבן זיי זיך אליינס מגייר געווען. די גמרא אין (גיטין נ"ו) און אין סנהדרין זאגט אז זיי זענען אייניקלעך פון סנחריב.
די גמרא פארציילט אז געווען איינמאל יום הכיפורים ווען דער כהן גדול איז ארויס פון קדשי קדשים, און פון גרויס פרייליכקייט אז השי"ת האט פארצייט די עבירות האט גאנץ כלל ישראל באגלייט דעם כהן גדול, אינמיטן וועג האבן זיי געזעהן גיין די צוויי גרויסע חכמים שמעיה און אבטליון, זענען אלע מענטשן נאכגעגאנגען די חכמים און האבן אפגעלאזט דעם כהן גדול, האט דאס וויי געטוהן פארן כהן גדול, ער איז אויך מיטגעגאנען מיט זיין, אבער ביים געזעגענען האט ער זיך אנהגערופן צו טשעפענען: זאלט איר "בני עממיא" גיין געזונטערהייט, האבן איהם די צוויי קלוגע לייט געענפטערט, מיר שטאמען טאקע פון גרים אבער מיט זענען עבדי עובדא דאהרן, דאס הייסט מיר פירן זיך ווי אהרן הכהן וואס איז געווען א אוהב שלום ער איז נאכגעלאפען צו מאכן שלום ביי כלל ישראל (יומא ע"א ע"ב).
אין די מפורשים איז דאס פארשידענע תירוצים וויאזוי האבן זיי געקענט זיין א נשיא און א אב בית דין מיר ווייסן דאך אז כל משימות לא יהא אלא מקרב אחיך, אלע שטעלעס מיזען נאר זיין וואס שטאמען פון אידן נישט קיין גרים, דער כנסת הגדולה (חו"מ סי' א') זאגט אז בקבלו עליהו די אידן האבן מסכים געווען אז זיי זאהלן זיין קיינער איז נישט געווען דערקעגן, און דעמאלטס מעג מען, דער באר שבע (פסחים) זאגט אז די הלכה גייט נאר אהן ביי א מלך און נישט ביי א נשיא, אנדערע זאגן אז זייער מאמע איז געווען א איד, נאר זייער טאטע איז געווען א גר.
פון זיינע תלמידים זענען הלל און שמאי.
שמעיה און אבטליון ליגן אין גוש חלב.
אבטליון, איז געווען א תנא, וואס ווערט דערמאנט פינף מאל אין משניות.
אבטליון איז געווען פון פערטן דור זוגות, פון זעקסטן דור נאך די אנשי כנסת הגדולה. אין זמן פון צווייטן בית המקדש אין יאהר ד'תשכ"ב.
אבטליון איז געווען דער אב בית דין פון די סנהדרין, און שמעיה איז געווען דער נשיא. צווישן זיי איז ווייטער אנגעגאנגן דער מחלוקת אין הלכה צווישן די חכמי ישראל, צו מען מעג סומך זיין אין יום טוב, שמעיה האט געהאלטן אז יא, און אבטליון האט געהאלטן אז נישט.
אבטליון איז געווען א גרויסער חכם, א תלמיד פון שמעון בן שטח און יהודה בן טבאי (אבות פ"א).
די גמרא זאגט אז שמעיה און אבטליון זענען געווען בני עממיא, דאס הייסט וואס שטאמען פון גרים, אדער האבן זיך אליינס מגייר געווען. די גמרא אין (גיטין נ"ו) און אין סנהדרין זאגט אז זיי זענען אייניקלעך פון סנחריב.
די גמרא פארציילט אז געווען איינמאל יום הכיפורים ווען דער כהן גדול איז ארויס פון קדשי קדשים, און פון גרויס פרייליכקייט אז השי"ת האט פארצייט די עבירות האט גאנץ כלל ישראל באגלייט דעם כהן גדול, אינמיטן וועג האבן זיי געזען גיין די צוויי גרויסע חכמים שמעיה און אבטליון, זענען אלע מענטשן נאכגעגאנגען די חכמים און האבן אפגעלאזט דעם כהן גדול, האט דאס וויי געטון פארן כהן גדול, ער איז אויך מיטגעגאנען מיט זיי, אבער ביים געזעגענען האט ער זיך אנגערופן צו טשעפענען: זאלט איר "בני עממיא" גיין געזונטערהייט, האבן אים די צוויי קלוגע לייט געענפטערט, מיר שטאמען טאקע פון גרים אבער מיט זענען עבדי עובדא דאהרן, דאס הייסט מיר פירן זיך ווי אהרן הכהן וואס איז געווען א אוהב שלום ער איז נאכגעלאפן צו מאכן שלום ביי כלל ישראל (יומא ע"א ע"ב).
אין די מפורשים איז דאס פארשידענע תירוצים וויאזוי האבן זיי געקענט זיין א נשיא און א אב בית דין מיר ווייסן דאך אז כל משימות לא יהא אלא מקרב אחיך, אלע שטעלעס מוזן נאר זיין וואס שטאמען פון אידן נישט קיין גרים, דער כנסת הגדולה (חו"מ סי' א') זאגט אז בקבלו עלייהו די אידן האבן מסכים געווען אז זיי זאלן זיין קיינער איז נישט געווען דערקעגן, און דעמאלטס מעג מען, דער באר שבע (פסחים) זאגט אז די הלכה גייט נאר אָן ביי א מלך און נישט ביי א נשיא, אנדערע זאגן אז זייער מאמע איז געווען א אידישע, נאר זייער טאטע איז געווען א גר.
דער ספר שלשלת הקבלה ברענגט אז עס געפינט זיך אין רוים א בלאט וואס אבטליון האט געשריבן ווען ער איז נאך געווען א גוי ער האט דאן געהייסן אבטולמוס, לויט דעם קומט אויס אז ער זעלבטס איז געווען א גוי נישט זיינע עלטערן.
אין מגילת תענית ווערט דער טאג גערעכנט אלס פייערטאג, ווייל שמעון הצדיק האט מבטל געווען די גזירה פון אלעקסאנדער דער גרויסער צו פארטיליקן ירושלים.
מגילת תענית איז א קורצע מגילה געשריבן אויף לשון תרגום אין סוף פונעם בית שני. דארטן ווערט גערעכנט 35 טעג ווען ס'איז געשען די יידן פריילעכע פאסירונגען, וואס מ'טאר נישט פאסטן סיי אין די טעג סיי אין די טעג פאר זיי און נאך זיי (גמרא מסכת ראש השנה דף י"ט ע"א), און טייל טעג וואס מ'טאר אפילו נישט מאכן קיין הספדים. די געשעענישן האבן פאסירט במשך 500 יאר, פון די טעג פון עזרא און נחמיה ביז די טעג פון דעם רוימישן קיסר קאליגולא.
אין אלע כתבי־ידות פון מגילת תענית, ווי אויך אין די ציטירונגען אין דער גמרא, ווערט געברענגט ביי יעדער געשיכטע א פירוש אויף לשון הקודש וואס מ'האט געשריבן שפעטער (נאכ'ן חורבן).
צווישן די פריילעכע טעג פון מגילת תענית זענען חנוכה, פורים, חמשה עשר באב, ווי אויך ג' תשרי און י"ג אדר, אבער שפעטער האט מען קובע געווען תעניתים צום גדליה און אסתר תענית. ביז צום סוף פון דעם זמן פון די תנאים האט מען נאכאלץ געהיטן די איסורים פון מגילת תענית. היינטיקע צייטן האלט מען פון די טעג נאר חנוכה, פורים און ראש חודש.
מסכת חולין איז די דריטע מסכתא פון סדר קדשים אין משניות, די מסכתא האנדלט ארום דיני בהמה וואס זענען נישט קרבנות (חולין).
זי האט 12 פרקים, און 142 דפים גמרא אין תלמוד בבלי.
מסכת חולין אנטהאלט, די דיני בהמה, וואספארא בהמות, וועלכע חלקים, ווי אזוי, און מיט וואס, א איד מעג עסן.
די זיבעטע און אכטע פרקים זענען פון די יסודות פון הלכות איסור והיתר וועגן דעם רופט מען אן מסכת חולין, מסכת "כלל גדול" (ברכי יוסף יורה דעה סימן רמו).
וואלטער מיט ראמני (געבוירן 12טן מערץ, 1947) איז אן אמעריקאנער ביזנעסמאן און פאליטיקער. ער איז געווען דער 70סטער גובערנאטאר פון מאסאטשוסעטס, ערוועלט געווארן אין 2002, ראמני האט געדינט איין טערמין ביז 2007, ער איז נישט געלאפן פאר נאך א טערמין.
ראמני האט קאנדידירט אין די אמעריקאנער פרעזידענט וואלן 2008, פאר דער רעפובליקאנער פארטיי, און איז געלאפן נאכאמאל אין יאר 2012. עס האט זיך דערקענט און 2012 אז ער איז גוט צוגעגרייט צו זיין א קאנדידאט, ער האט צוריק געענטפערט אלע פראגעס שארף און צו דער זאך. ער האט אבער פארלוירן צום דעמאקראטישן קאנדידאט באראק אבאמא,
ער געהערט צו דער מארמאנישער רעליגיע, און איז דער ערשטער פרעזידענט קאנדידאט וואס געהערט צו יענער רעליגיע.
ביזנעס קאריערע.
אין ביזנעס האט ער זיך געמאכט א נאמען אלס איינער וואס געשטעלט אויף די פיס ביזנעסער וואס האבן געהאלטן ביים צוזאם פאלן. ער האט אויך געהאלפן שטעלן אויף די פיס די 2002 אלימפיאדע.
דער 8טער יארהונדערט איז די צייט צווישן די יארן 701 - 800.
אין דעם יארהונדערט האבן די אראבישע מוסולמענער איינגענומען מיטל־אזיע, צפון־אפריקע און דעם איבערישן האלבאינזל. די אראבישע פארשפרייטונג האט אויפגעהערט ביי דער מלחמה פון טור.
די שטאט קיאטא, יאפאן, איז געגרינדעט געווארן.
ר' יודל ממעדווידעווקא איז געווען פון די אויסגערופענסטע תלמידים און חסידים פון ר' נחמן מברסלב, נאך פאר ווען ער איז געווארן מקורב צו ר' נחמן איז ער געווען פארעכנט פון די גרויסע חסידים און צדיקים פון זיין דור, און האט געפירט א חבורה, צום סוף איז ער געווארן א פארברענטער חסיד פון ברלסב. ער איז נפטר געווארן אין יאר ה'תקצ"ח.
זיין גרויסער שווער.
דער שווער פון ר' יודל איז געווען ר' לייב.
צווישן די תלמידים פון בעל שם טוב ווערט אויסגערעכנט (זעה אין ספר שם הגדולים החדש) ר' לייב מטראסטיניעץ, ר' לייב איז געווען פון די לייבן אין די חבורה פון בעל שם, אין שבחי בעל שם טוב שטייט אז איינמאהל איז געווען א גזירה און דער בעל שם טוב האט געזאגט: איך דארף דא האבן מיין תלמיד ר' לייב, צוזאמען וועלן מיר מבטל זיין די גזירה. ביי חסידים דערציילט מען אז ר' לייב איז איינמאל געשלאפן אין סוכה אין מזעבוז צוזאמען מיט ר' ברוך ממזעבוז, אינמיטן האט זיך צוריסן די בעט געוואנט פון ר' לייב, די פעדערן האבן זיך צושפארייט איבאראל, די חסידים האבן מורא געהאט אז ר' ברוך וועט זיך בייזן אויף זיין חבר ר' לייב, אבער ר' ברוך האט געזאגט: איך פריי זיך אז איך האב אזא חשובער גאסט, אט די פעדערין פון די קישענעס דאס איז מיין נוי סוכה.
עס ווערט דערציילט אז ער איז אלץ אלטער איד געפארן קיין ארץ ישראל, אויפן וועג האט זיך באוויזן א גרויסער פיש אויפן ים, יעדער אויפן שיף האט מורא געהאט אז זי וועט שעדיגן די שיף, ר' לייב האט זיך אנגעטוהן טלית און תפילין, ער האט זיך באוויזן פאר די חיה, און זי איז שנעל אנטלויפן אין די טיעפעניש פון ים. שפעטער אויפן וועג איז אים שלעכט געווארן, ער איז נפטר געווארן אינעם שיף, ער האט געזאגט אז מען זאל נעמען זיין גוף און איהר לייגן אויף א ברעט און עס לאזן שוויעמן, אזוי האט מען געטוהן, דער ברעט איז געשווימען ביז טערקיי, ביי די טריקעניש האט זיך באוויזן דער ברעט, און א פייער ארום אים א "עמודא דנורא", אין יענע שטאט איז אוועק א גרויסער חכם, וואס האט צוואה געלאזט אז אויב מען וועט זעהן א נפטר מיט א עמודא דנורא אויף אים זאל מען אים באגראבען נעבן אים, די שטאט מעטשען האבן גענומען ר' לייב און אים באגראבן נעבן דעם חכם (חיי מוהר"ן סי' תרי"א).
ר' לייב האט געזאגט אויפן שיף, אויב מיין איידעם ר' יודל איז דא מיט מיר, וואלט זיין זכות מגין געווען איז זאל נישט אוועק גיין אינמיטן וועג.
שפעטער איז ר' לייב געקומען צו חלום צו ר' נחמן מברסלב און אים געזאגט אזוי, די וועלט זאגט אז דער צדיק ר' נחום מטשערנאביל האט גענומען די קרן פון זיינע מעשים טובים אויף יענער וועלט (ווי עס שטייט והקרן קיימת לעולם הבא), און די פירות האט ער געלאזט דא, דעריבער האט ער זוכה געווען אז זיינע קינדער און אייניקלעך זענען גרויסע רביים, אבער איך האב גענומען אויף יענער וועלט אפילו דער פירות, מיינע קינדער האבן נישט קיין גרויסקייט אויף דער וועלט, דעריבער בעט איך אייך דערנענטערט מיינע קינדער צו אייך.
ר' לייב האט אויך דעמאלטס מגלה געווען פאר ר' נחמן א אינטערעסאנטער וועג פון מחשבות, עס איז געדרוקט אין ליקוטי מוהר"ן (ח"א סי צ"ו), אזוי שטייט דארט אין ספר פרפראות לחכמה אויף דעם סימן.
אזוי איז טאקע געווען אסאך פון זיינע קינדער און אויך זיין חשובער איידם ר' יודל זענען געווארן ברעסלבער חסידים.
זיין ערשטער רבי און זיין חבורה.
ר' יודל איז געווען א חסיד פון דעם צדיק ר' פנחס מקאריץ, ווי עס איז געדרוקט אין ספר חיי מוהר"ן (סי' תר"י) א תורה וואס ר' יודל האט געזאגט וואס ער האט געהערט פון זיין רבי ר' פנחס.
ווען ר' פנחס איז נסתלק געווארן איז ער געווארן א ראש חבורה אין שטאט דאשיב, דארט איז אויך געווען ר' שמואל אייזיק מדאשיב, ר' דוב מטשעהרין. ר' יודל איז געווען פון ראשי החבורה ער איז געווען פון די אלטע חסידים, א גרויסער קענער אין למדנות און אין קבלה, אויך איז ער ווען א גרויסע צדיק וואס יעדער האט געוואוסנט פון אים.
וויאזוי ער ווערט א חסיד פון ר' נחמן.
ר' יודל איז געווארן א ברסלבער חסיד דורך זיין חבר ר' דוב משעהרין, ער האט געזעהן ווי ער דינט השי"ת מיט א ריכטיגער אמת האט ער געמאכט ביי זיך ער וועט פאהרן צו ר' נחמן זעהן און שפירן ביי אים צו ער איז פאר אים גאמאכט, ר' יודל איז געווען אסאך עלטער פון ר' נחמן, ר' נחמן איז געווען א יונגערמאן פון איבער די צוואנציג יאר און ר' יודל איז שוין געווען א איד אין די יארן, דאך ער געטראכט אויב ר' נחמן איז פאר אים וועט ער זיך איבערגעבן פאר אים.
ווען ר' יודל מיט זיין גאנצע חבורה איז געקומן קיין מעדוועדיבווקא זעהן ר' נחמן, האט ער באגענט ווי ר' נחמן דרייעט זיך ביי זיך אין שטוב אהין און אהער, ר' נחמן האט נישט געקוקט אויף אים, ר' יודל האט זיך גוט איינגעקוקט אויף ר' נחמן, פלוצלונג שטעלט זיך ר' נחמן אפ נעבן אים און פרעגט אים: וואס וויהלט איהר ? זאגט אים ר' יודל איך בין געקומען צו אייהם דער רבי זאל מיך לערנען א וועג אין עבודת ה', רופט זיך אהן ר' נחמן ס'שטייט אין פסוק לדעת בארץ דרכך, איז דער פשט ווער איז פארזינגען אין ארציות און גשמיות דער וויל גאר וויסן וועגן אין עבדות ה" ?, ר' יודל איז שטארק דערשראקן געווארן און האט זיך צוריקגעצויגן ביז צום טיהר, ער האט שוין נישט געוואוסט וואס צו רעדן, רופט אים ר' נחמן און ווייזט אים א פרייליך פנים און זאגט אים וואס האסטו מורה פון מיר איך בין פונקט א מענשט ווי די, איך בין בלויז קלוגער פון דיר, און אזוי האט ער אים ר' נחמן מקרב געווען, ביז ער איז געקומען נענטער צו ר' נחמן, פלוצלונג האט ער ווייטער זיך זייער געשראקן פון ר' נחמן און האט זיך ווייטער צוריקגעצויגן, האט אים ר' נחמן ווייטער געזאגט וואס האסטו מורא פון מיר איך בין א מענטש ווי די נאר קלוגער פון דיר, אזוי איז געווען עטליכע מאהל, ביז ר' יודל האט זיך אויפגעמאכט פאר זיין רבי, און האט גערעדט פאר אים מיט א גרויסע תמימות און אמת, מיט א פשיטות, דער רבי האט אים גענטפערט און צוביסלעך איז ער געווארן אינגאנצען בטל פאר די גרויסקייט פון ר' נחמן און איז געווארן זיינער א פארברענטער חסיד.
זיין געבונדנ-קייט צו זיין רבי.
ר' יודל איז געווען צוגעבונדען צו זיין רבי זייער אסאך. ער האט זוכה געווען דורך די עצות און הנהגות פון זיין רבי צוקומען צו גאר גרויסע דרגות, ר' נחמן האט אים געזאגט איך נעם זיך אויס מיט דיר זאלסט נישט זיין קיין חסיד, איך גלייך די דאס וואס חסידים פארברענגן די צייט מיט רייכערען א לולקא ציבעך, אבער טרינקען קאווע און טיי, אדער זיצען אין בית הכבוד פאר לאנגע שעות (ר' נחמן האט זייער נישט געהאלטן פון די זאכן). איך וויל פון מיינע חסידים בלויז עבודת ה', תמימות און פשיטות רעדן צו השי"ת ווי א פראטסאק ממש. אזוי וועסטו זוכה זיין צו א גרויסע מדריגה אין דביקות.
איינמאל האט אים ר' נחמן געזאגט ווארט ביז נאך שבת וועסטו זעהן א אינטערעסאנטע זאך. נאך שבת איז ער געקומען צו ר' נחמן זאגט אים ר' נחמן אזוי, אין א דארף נעבן אונז איז פארהאנן איינע פון מיינע חסידים, ער האט א לאנגע צייט נישט געהאט קיין קינדער, איינמאל האב איך אים צוגעזאגט א קינד, אבער איך האב זיך אויסגענומען מיט אים א תנאי אז יעדע האלב יאר זאל ער מיר גיעבן א רענדל פאר פדיון נפש, דער מענשט האט עס טאקע מקיים געווען יעדער האלב יאר האט ער געברענגט א רענדל צדקה פארן צדיק, אצינד הער אויס, דער מענטש האט א שוואגער וואס זאגט אים פארוואס גיסטו פאר ר' נחמן א רענדל יעדעס צייט, איך זאג דיר דאס קינד איז נישט געקומען צו דיר דורך ר' נחמן, דאס איז געקומען צו דיר דורך אנדערע צדיקים, איך האב דיך מזכיר געווען פאר זיי הער אויף צו געבן א רענדל, זיין שוואגער האט אזוי לאנג גערעדט צו אים ביז ער האט אים איבערגערעדט, און האט אפגעמאכט ער זאל מיר שוין נישט געבן קיין געלד, יעצט איז שוין אריבער א האלב יאר, און די וועסט זעהן אנשטאט א רענדל וועט ער מיר ברעגנן זיין קינד, אבער ליידער וועט דאס קינד שוין נישט לעבן, ווייל ער האט נישט געקענט האבן קינדער נאר אויב מען נעמט פון אים אוועק אלע דינים, דורך די רענדל האב איך ממתיק געווען אלע דינים, אצינד קען איך נישט ממתיק זיין די שלעטץ וועט דאס קינד מוזען נסתלק ווערן, אזוי איז טאקע געווען דאס איז ליידער אוועק רח"ל.
אבער נישט אזוי גרינג איז ער געווארן א אמת'ער חסיד, איינמאל האט מען אים געזאגט אז זיי רבי ר' נחמן איז בייז אויף אים, האט ער זיך געשראקן, עס זענען אריבער דריי טעג וואס ער איז נישט אריין צו זיין רבי, דערנאך האט אים אנגעהויבן זייער צו בענקען ער האט געמאכט ביי זיך ער מוז אריין גיין וואוא אזוי עס זאל נישט זיין אפילו ער איז בייז אויף אים, ער איז אריין, ר' נחמן האט פארשטאנען מיט זיין קלוגשאפט אז ער איז נישט געקומען צוליב א סיבה, האט ער אים געזאגט מען האט דיר געזאגט א ליגן עס איז שקר, איך האב גארנישט קעגן דיר, ווען מען וויל קומען צו אמת שטארקט זיך דער שקר, ווען מען צובראכט דעם שקר ווערט קשר א צוגעבונדעקייט, וועסטו שוין זיין מקושר צו מיר ווייל דו וועסט לעבן.
ר' יודל האט זיך אזוי שטארק געפרייעט מיט זיין רבי, און האט שטענדיג געלויבט גאט ברוך הוא, אז ער האט אים צו וויסען געטוהן פון אזא ריזיגן גרויסע רבי, וואס איז איינס אין דער וועלט, ער פלעגט זיך פירן צו פארציילט די אלע מעשיות ווי אוזי ער געווארן א חסיד פון ר' נחמן יעדעס יאר, ער האט דאס פארציילט פאר זיינע קינדער און אייניקלעך, צו סוף פלעגט ער אויספירן: אפשר ביי אייך איז די מעשה אלט, ביי מיר איז דאס שפיגל ניי.
ווען ר' נחמן מברסלב האט געמאכט ביי זיך ער גייט פאהרן קיין ארץ ישראל האט אים זיין תלמיד ר' יודל געזאגט איהר ווילט א וודאי דארט אויפטועהן גרוסע זאכן, השי"ת זאל אייך העלפען איהר זאלט דארט אויפטועהן גרויסע זאכן איהר זאלט אויפטועהן וואס איהר וויל, דער רבי האט מסכים געווען צו וואס ער זאגט, דערנאך האט אים ר' נחמן געזאגט איך האב געקענט אויפטוען וואס איך וויל דא אין חוץ לארץ דורך תפלה און התבודדות, און איך וואלט נישט געדארפט פאהרן קיין ארץ ישראל, אבער דורך דעם וואס איך פאהר קיין א"י וועל איך זוכה זיין דערצו דורך לבושים אבער אין חוץ לארץ קומט עס נישט מיט קיין לבושים, ר' נחמן האט דאן געעפנעט דעם סידור פון האר"י הק' און האט געוויזן אין כוונות פון שבת און יום טוב אז אין שבת קומט די ליכטיקייט דורך לבושים, און אין יום טוב אין קיין לבושים.
זיינע מדריגות.
ר' יודל איז געווען א גרויסע בעל מקובל, ער האט גוט געקענט די חכמה פון קבלה. ר' נחמן פלעגט אויך רעדן מיט אים אין קבלה, און האט אים געוויזן וויאזוי אין זיין תורה וואס ער זאגט ליגט באהלאטן טיעפע סודות פון קבלה פון האר"י. (זעה ליקוטי מוהר"ן סי' ו'). ער האט זוכה געווען צו זעהן מראות און חזיונות גאר אסאך, ער איז געווען באוואוסט ביי די ענד פון זיינע טעג פאר א גרויסע בעל מופת איינער וואס מאכט אסאך וואונדליכע זאכן.
ר' יודל האט געהאט א קינד מיטן נאמען ר' ישעי' שלום, אויך א ברעסלעווער חסיד, א חסיד פון ר' נתן מברסלב. ר' ישעי' שלום האט געהאט א זוהן ר' יחיאל מענדל א גרויסע ברעסלעווער חסיד א תלמיד פון ר' נתן מברסלב ער האט געמאכט א ספר וואס הייסט שיר ידידות.
זיין אייניקל איז געווען ר' דוד צבי דאשינסקווע פון די גרויסע ברעסלעווער חסידים אין דור פון דער ערשטער וועלט קריג, ער האט געוואוינט אין אומאן.
דער דיריגענט אדער קאפעל-מייסטער איז דער וואס דיריגירט דעם ארקעסטער (קאפעליע).
דער דיריגענט שטייט געווענליך אינדערמיט, און דיריגירט מיט א טאקסשטעקל, ארויף אדער אראפ, שנעל אדער שטייט.
טראצדעם וואס די מוזיקאנטן זענען אלע פאכלייט, פעלט זיך אויס א דיריגענט, וועלכער גיט דעם טאן און טעמפא. דער דיריגענט צייגט ווען די פידלען זאלן אריינקומען, ווען די הארפען אדער טשעלאס זענען אראפגיין גאר נידריג.
מען קען דיריגירן מיט די הענט אן א שטעקל אבער מען איז געוואוינט צו ניצן א שטעקל. דער טעם איז ווייל אמאל פלעג נישט זיין קיין דיריגענט, נאר דער ערשטער פידלער פלעג דיריגירן די קאפעליע. רוב פון דער צייט האט ער געשפילט זיין פידל און די אנדערע מוזיקאנטן האבן אים געפאלגט. בשעת ווען ער האט נישט געשפילט האט ער געוויזן מיט זיין סמיק. שפעטער ווען מען האט אנגעהויבן צו האבן א דיריגענט וואס שפילט נישט, איז געווארן דער שטייגער אז ער ווייזט מיט א טאקסשטעקל במקום דעם סמיק.
חמשה עשר באב איז דער פופצנטער טאג אין חודש אב, וואס פלעג אמאל זיין א גרויסער יו"ט ביי יידן.
די משנה פארציילט אז יידישע מיידלעך האבן אויסגעניצט די געלעגנהייט פון דער יום־טוב צו גיין טאנצן אין די וויינגארטנס בכדי אויסצוזוכן א פאסיגן חתן. כדי נישט צו פארשעמן די מיידלעך פון ארימע משפחות פלעגן אלע גיין נאר אין געבארגטע קליידער.
חז"ל רעכענען אויס זעקס טעמים פארוואס חמשה עשר באב איז א יום־טוב.
היינטיקע צייטן.
היינטיקע טעג איז חמשה עשר באב קענטלעך בעיקר אז מ'זאגט נישט קיין תחנון ביים דאווענען.
טייל מענטשן האלטן אז ס'איז א פאסיגער טאג צו מאכן א חתונה.
די אמעריקאנער פרעזידענט וואלן 2008 איז געווען די 55סטע פרעזידענט וואלן פאר פרעזידענט און וויצע פרעזידענט פון די פאראייניגטע שטאטן פון אמעריקע, און איז פארגעקומען דעם 4טן נאוועמבער, 2008. וואלן פאר אלע 435 קאנגרעסלייט און 35 סענאטארן איז פארקומען אין דער זעלבער צייט.
באראק אבאמא האט באקומט די מערהייט פון די עלעקטארעל שטימען (270 עלעקטאראלע שטימען פעלן אויס צו האבן א מערהייט) און איז מיט דעם געווארן דער 44סטער פרעזידענט פון די פאראייניגטע שטאטן פון אמעריקע. א
קאנדידאטן און פאטענציעלע קאנדידאטן.
פאליטיקער מיט גרויס אמביציעס אנצוקומען צו ווייסן הויז, האבן אנאנסירט זייער קאנדידאטור, און זאמלען געלט און קאמפיינען פאר די פריימעריס וואס איז פארגעקומען סוף 2007 אנפאנג 2008.
רעפובליקאנער פארטיי.
אין מערץ 3 האט זשאן מעקעין דער סענאטאר פון אריזאנע, זיך פארזיכערט מיט רוב דעלגאטען צו געווינען די נאמינאציע און געווארן דער אפיציעלער רעפובליקאנער קאנדידאט אין די אלגעמיינע פרעזידענט וואלן.
דעמאקראטישע פארטיי.
אין יוני 3 האט באראק אבאמא דער סענאטאר פון אילינויס. זיך פארזיכערט מיט א מערהייט דעלגאטאן צו געווינען די נאמינאציע און געווארן דער אפיציעלער דעמאקראטישער קאנדידאט אין די אלגעמיינע פרעזידענט וואלן.
קאוואדא דער ערשטער, דער זון פון פירוז דער ערשטער איז געווען דער קעניג פון דער סאסאניד'ער אימפעריע צווישן די יארן 488 – 531 למספרם (מיט א הפסקה פון 3 יאר 496 – 499 למספרם). און האט גע'ירש'ענט זיין פעטער דער בלינדער וואלאש (484 – 488 למספרם), וועלעכער איז געווארען ארויס געשטויסען.
אין זיין יוגנט איז ער גענומען געווארן אין געפענגענישט דורך די העפטעלייטישער מיליטער, נאכדעם וואס זיי האבן באזיגט זיין טאטען און אים באפרייט נאך צוויי יאר, פאר א גוט באצאלטער סכום אויסלייז געלט. דער פעטער פון קאוואדא, וואלאש, איז געווארען קעניג אין יאר 484 למספרם נאך א שלאכט אין וועלעכער זיין טאטא פירוז איז געפאלען, נאכדעם וואס איז איז ארויסגעשטויסן געווארן, איז קאוואדא געקרוינט געווארען אויף זיין פלאץ. די השפעה פון וואלאש אלס קעניג איז געווען פארהאלטענמעסיג קליין, און ער האט נישט מצליח געווען צו דיגירן די רייכע און בעסערע לויטע. די האפענונג פון די לעצטע אז קאוואד זאל איבער נעמען די וועג פון זיין פעטער האט זיך זייער שנעל ארויסגעשטעלט אלס פאלשער האפענונג.
קאוואד האט שטארק געשטיצט די קאמאניסטיקע גרופע געגרונדעט דורך מאזדאק דער זון פון בעמדאד וועלעכע האבן פארלאנגט אז די רייכע זאלען צוטיילען זייער פארמעגן מיט די ארימע, זיין חשבון איז געווען אזוי אום צו צוברעכן די השפעה פון די רייכע, אבער ער האט נישט מצליח געווען די רייכע חברה האבן זיך געשטארקט איבער אים און אים פארשפארט און דארט פארברענט אין יאר 496 למספרם, און געקרוינט אויף זיין פלאץ זיין ברודער דידשעמעספ 496–498 למספרם.
קאוואדע האט מצליח געווען צו אנטלויפן פון תפיסה און האט געטראפן שיץ ביי די העפטעלייטער. ער האט דארט חתונה געהאט מיט די טאכטער פון דעם העפטעלייטישער קעניג, ער האט זיך ארומגענומען מיט די העפטעלייטישער ארמיי (מיט די צוזאג אז ער וועט שפעטער באצאלען שטייער), און האט נאכאמאל איינגענומען די סאסאניד'ער מלוכה. אין יאר 499 למספרם. און כדאי צו קענען באצאלן די שטייער וואס ער האט זיך אינטערגענומען, האט ער געבעטן א הלוואה פון אנעסטעסיאוס דער ערשטער דער קייזער פון די בייזענטינישער אימפעריע, אבער אנעסטעסיאוס האט אים אפגעזאגט, אלס א נקמה פארן אפזאגען די הילף איז קאוואדא ארויס אין א מלחמה קעגן אים אין יאר 502 למספרם, מיט די הילף פון די אראבער און די העפטעלייטישע. קאוואדא איינגענומען נצחונות און האט איינגענומען אפאר פון זייערע שטעט אין ארמעניע. אבער אבער איז שנעל צוריקגעשלאגען געווארען דורך די מערב חברה וועלעכע זענען געווען פארמישט אין די געפעך צווישן די רוימער און די פרסישע.
אין גראמאטיק איז א שם פועל אדער אינפֿיניטיוו () א נאמען פון געוויסע ווערב פארעמעס.
אנדערשט ווי דער ווערב טוט דאס נישט אויסמשלן די גאנצע זאך, וואס דאן איז דאס פיינייט נאר עס איז און קורץ צום פונקט. דאס איז בלויז די הויפט און קורצער מיינונג פון א ווערב.
דאס טוט באטיטולען א פעולה פון די זאך, באגריף, אדער מענטש - אן די אריכות פון די גראמטישער באשטאנדטייל פון א באהעפטונג-ווארט ווי "צו" דעריבער טאן" זאגט מען "צו טאן", אדער "זיין" ווי איידער "צו זיין", א.א.וו.
דער נאמען פון א פועל יוצא פון עפעס א זאך איז אויך אין כלל פון א "שם פועל".
ביישפילן.
צערענען איז די "שם פועל" פון דער שם דבר צארן.
רבי אלעאי, איז געווען א תנא, וואס ווערט דערמאנט איין מאל אין משניות.
עס איז געווען ר' אלעאי הזקן, א תנא, דער טאטע פון ר' יהודה וואס איז באקאנט אלס ר' יהודה ב"ר אלעאי.
ר' אלעאי הזקן איז געווען א תלמיד פון רבי אליעזר הגדול. מיר געפונען אויך ווי ער האט געלערנט פאר ר' ישמעאל.
ער איז געווען ביי דער תקופה פון יבנה נאכן חורבן בית המקדש ווי דער גמרא זאגט אז ער איז געגאנגען קיין יבנה און געלערנט מיט די תלמידים פון ר' גמליאל, ר' אליעזר און רבי עקיבא.
ער האט זייער לאנג געלעבט דעריבער ווערט ער אנגערופען מיטן נאמען "הזקן". ווי דער גמרא זאגט דארט ר' אלעאי הזקן זאגט ווען איינער זעט דער יצר הרע שטארקט זיך אויף אים ער קען אים נישט בייקומען זאל ער גיין צו א באהאלטן פלאץ ווי קיינער קען אים נישט, און זאל טועהן וואס זיין הארץ באגערט, אבער נישט אפענערהייט ווייל דאס וועט ברעגנן א חילול השם.
אויך זאגט אויף אים די גמרא נהוג עלמא כתלתא סבי (ברכות כ"ב ע"א), די וועלט פירט זיך ווי דריי אלטע אידן, ווי ר' אלעאי ביי די הלכה פון ראשית הגז.
ר' אלעאי דער אמורא איז געווען א חבר פון ר' אבהו, ווי עס ווערט דערמאנט אין ב"ק דף קי"ז.
ווען זיין ווייב איז אוועק האט ער חתונה מיט א יונגער פרוי, א כהנת, א נערה א בעלת חן.
מיר געפונען אים לערנען מיט אביי, פון רבי יוחנן.
אן אינטערעסאנטער אויסדרוק געפינט מען ביי אים ווען ער האט געלערנט מיט רבי חנינא, ווען ר' חנינא האט נישט מסכים געווען וואס ער זאגט האט אים ר' חנינא געזאגט רחמנא ליצלן מהאי דעתא, האט ער צוריק געענטפערט צו ר' חנינא אדרבה רחמנא ליצלן מהאי דעתא.
ר' דוב מדאשיב איז געווען פון די חבורה פון ר' נחמן מברסלב.
ער איז געווען א פייערדיגער חסיד פון זיין רבין, א גרויסע עושר אין אוקריינא, און האט טייל גענומען און אסאך ברסלבער אונטערנעמונגען, ווי בויען די קלויז אין אומאן און אין ברסלב, דרוקן ברסלעבער ספרים, און בכלל אויסהאלטן דער שטוב פון ר' נתן מברסלב, און אלע זיינע אונטערנעמונגען.
וויאזוי ער איז דערנענטערט געווארן צו ר' נחמן.
ר' דוב איז ארגינעל געווען פון די חבורה פון ר' יודל ממעדוועדיבווקא, פון די תלמידים פון ר' פנחס מקאריץ, זיינע עלטערין האבן געוואונט ארום מעדווידעבווקא, ער איז געווארן א איידעם אין דאשיב און האט דארט געוואונט קעסט ביי זיין שווער. נאך א שטיק צייט האט ער געמוזט צוריק גיין צו זיינע עלטערין, ר' יודל האט איהם דאן געזאגט, די פארסט צוריק דארט נעבן דיין שטעטל אין מעדווידעבווקע האט זיך לעצטענס אריין געצויגן א נייער רבי ר' נחמן מברסלב איך האלט זאלסט נישט אריין גיין צו איהם, פארוואס דארפסטו זיך זיכן נייע וועגן ?.
ר' דוב האט געפאלגט וואס זיין ראש החבורה האט געזאגט, און אהיים קומענדיג איז ער די ערשטע צייטן נישט געגאנגען זעהן ר' נחמן. דורך א שטיק צייט עס איהם געווארן ענק אין זיינע וועגן וויאזוי צו דינען השי"ת, ער פלעגט זייער וועלן אויפשטיין אינמיטן נאכט און זאגט תיקון חצות ווי די ערשטע חסידים פלעגן זיך פירן, און ער האט עס נישט געקענט דורך פירן. ער האט פרויבירט זיך געבן א עצה, ער האט געדונגען א גוי זאל איהם וועגן יעדע נאכט ווען עס ווערט האלבער נאכט, אבער עס האט נישט גענוצט, זיין גוף האט געדארפט נאך שלאפן, ווען דער גוי איז אוועק געגאנגען האט ער זיך צוריק געלייגט, האט ער געזאגט פארן גוי ער זאל נישט אוועק גיין ביז ווילאנג ער וועט אויפשטיין זיך אנטועהן די מלבושים, אזוי האט ער טאקע געטוהן, אבער עס האט ווייטער נישט געטויגט, ער האט זיך געדרייט א גאנצען טאג מידער הייט, די קאפ האט וויי געטוהן, ער האט געפילט ער האלט עס נישט אויס.
דא האט ער אויך געהאלטן עטליכע יאהר נאך די חתונה און קיין קינדער האט ער נישט געהאט, דאס האט זייער צובראכן. ער איז אריין צו ר' נחמן און זיך אויסגערענט דאס הארץ פאר איהם. ר' נחמן האט איהם אויסגעלערנט זאכן וואס ער דארף צו וויסן צו קענען פונקציאנירן און ווייטער דינען השי"ת דערמיט ווי עס שטייט שפעטער.
ר' דוב האט געשפריט גרויס לעבן ביי זיין נייער רבי, ער האט געמאכט ביי זיך ער בלייבט דא, א שטיק צייט שפעטער ווען ער איז שוין צוריק געפארן קיין דאשיב האט ער געפרעגט זיין רבי ר' נחמן ווי זאל ער טוהן מיט זיינע חברים ר' יודל און ר' שמואל אייזיק פון דאשיב, זיי וולען ווערן בייז אויף אויהם ווען זיי וועלן הערן אז ער איז אריין צו ר' נחמן. זאגט איהם ר' נחמן שרעק זיך נישט פאר זיי, פיהר דיך אויף מיט תמימות און פשיטות, און זאג זיין דעם אמת וואס די שפירסט און וואס די האלטץ.
ר' בער איז צוריג געפארן קיין דאשיב, ער האט באגעגענט די גאנצע חבורה, ער האט גלייך אנגעהויבן צו דאווענען און לערנען מיט ברען און לעבן אזוי ווי די ערשטע ברעסלבער חסידים האבן זיך געפירט, ער האט געפאטשט ביין דאוונען מיט פרייליכקייט און שמחה, יעדער האט איהם געפרעגט וואס איז געשעהן מיט אייך ? האט ער פאר יעדען דערציילט ער איז דא א יונגערמאן אין מעדוועדיבקא ער הייסט ר' נחמן, ער איז א וואונדער איד, ער איז א קלוגער איינס אין דער וועלט, ער לערנט אויס צו דיענען השי"ת פאר יעדען לויט זיין וועג, און איך בין געווארן זיין חסיד. די חבורה האט געזעהן אז ר' דוב איז טאקע דערהויבן געווארן און האבן געמאכט ביי זיך אז אויב איז דאס טאקע אזא גוט פלאץ אויב איז ר' נחמן אזא גרויסער רבי אפשר דארפן מיר אויך גיין צו איהם, האבן זיי געמאכט ביי זיך אז אלע הייבן זיך גלייך אויף און פארן אריבער קיין מעדוועדיבקא זעהן וואס איז דאס ר' נחמן מיט זיין נייער וועג.
די חבורה האט זיך ארויס געלזאט אין וועג פון דאשיב קיין מעדוועדיווקא, אלע זענען געווען ארימעלייט און האבן נישט געהאט געלד צו דינגען א פיהר מיט א וואגען זענען זיי געגאנגען צופיס, דער וועג איז געווען לאנג, אינמיטן וועג האבן זיי זיך געשטעלט רועהן אין די שטאט טירהאוויע זיי האבן דארט געטראפען דער מגיד פון טיראוויץ יקותיאל לאנדא מטירהאוויצא און זיינע חסידים און משפחה וואס אסאך פון זיי זענען געווען פון דיחסידים פון ר' נחמן און זיי זענען אויך מיטגעקומען מיט די נסיעה און זענען געקומען צו ר' נחמן, צוביסלעך איז דער גאנצער חבורה געווארן די חסידים פון ר' נחמן.
הנהגות וואס ר' נחמן האט איהם געלערנט.
פון גרויס צובראכענקייט האט ער מחליט געווען ער וועט פרויבירן אריין גיין צו ר' נחמן. ער איז געפארן אויף מעדווידעבווקע און האט זיך אויסגערעדט זיין שווער הארץ פארן רבין, קודם האט ער געזאגט רבי איך האב נישט קיין קינדער, זאגט איהם ר' נחמן, די עצה צו האבן קינדער איהר זאלט גיעבן צדקה, זאגט ער פארן רבי אז איך האב נישט קיין געלד, זאגט איהם דער רבי האב אמונה אין גאט גלייב אז השי"ת איז מלא כל הארץ כבודו, דאס ווערט פארעכענט אזוי ווי צדקה, ווי עס שטייט ויאמן בה' ויחשבה לו צדקה.
דערנאך האט ער אויסגערעדט זיין גאנץ הארץ פאר ר' נחמן, און ר' נחמן האט צו איהם גערעדט זיסע טרייסט רייד, און איהם געשטארקט מיט חיות, ער האט געשפירט אז ער נעמט איהם איבער, ער האט אפגעמאכט, ער בלייבט דא, ער וועט הערן וואס ר' נחמן זאגט.
איינמאל קומט צו גיין די מאמע פון ר' דוב און פארציילט פאר ר' נחמן אז ר' דוב איז פאר'עקשנ'ט און וויל דווקא אויפשטיין חצות, און דאס שאדט איהם דערנאך, זיין קאפ טוט וויי און ער ווערט אינגאנצען פארמישט, ר' נחמן האט איהם דאן געלערנט אז אפילו מען מוז זאגט חצות, אבער דאס איז נישט דער עיקר, ער האט איהם געזאגט: שלאף און עס נאר היט די צייט, ער האט איהם געזאגט פיר זיך אויף אזוי, דערנאך קום צוריק צו מיר, א שטיק צייט דערויף האט איהם ר' נחמן געזאגט קענסט אויפשטיין חצות אבער נישט זייגער צוועלף, דיי חצות וועט זיין דריי אזייגער, אזוי האט ער זיך געפירט זיין גאנץ לעבן, און די מעטשן פון זיין שטאט האבן געוואוסט ווען ר' דוב קומט אין שוהל איז דאן דריי אזייגער.
ר' נחמן האט איהם אויך געלערנט עס רזאל נישט אויפגעבן זיין ארבייט, ער זאל עוסק זיין ווייטער אין פרנסה, נאר ער זאל זיין געווארנט צו געבן א פיפטעל פון זיין פרנסה פאר ארימעלייט, דאס הייסט פון אלע געלטער וואס ער פארדינעט זאל ער גיבן א פיפטעל געלד פאר צדקה, ער האט אזוי געטוהן זיין גאנץ לעבן, ער איז געווארן א ריזן עושר, און זיך פארמאסטן מיט די גרעסטע אידישע רייכע לייט פון אוקריינא.
זיין מנהג געבן א פופטעל האט ער אנגעהאלטן זיין גאנץ לעבן, ער האט אמאל געזאגט: "מיט מיין חומש האב איך קיין מורא נישט אפילו פאר דעם בית דין של מעלה, סע וועט מיר נאך ארויס קומען"."
זיינע מעלות.
ר' נחמן האט איהם געלויבט פאר זיינע גוטע זוטן, ער האט אמאל געזאגט אויף איהם ער האט מורא פון גאט אזוי שטארק ווי א מענטש האט מורא פון די רויסישע סאלדאטן ווען זיין שמייעסן.
זיין הויזגעזונד.
זיי איידעם איז געווען דער באקאנטער רייכער מאן פון אוקריינא ר' אברהם בערנ'יו, א זוהן פון אדל די טאכטער פון ר' נחמן מברסלב א אייניקעל פון זיין רבי ר' נחמן מברסלב.
תיקון חצות ווערט אהנגערופען די מזמורים וואס מען זאגט ווען מען שטייט אויף האלבער נאכט, און מען שרייט צו השי"ת אויף גלות השכינה, און אויף צרות ישראל.
עס ווערט דערמאנט אין זוהר הקדוש אז דעמאלטס איז א גרויסע עת רצון, השי"ת גייט דעמאלטס אריין אין גן עדן, און טרעפט זיך מיט די נשמות פון די אמאליגע צדיקים און לערנט מיט זיי תורה.
עס איז צוטיילט אין צוויי טיילן תיקון רחל און תיקון לאה.
דער אר"י האט מתקן געווען צען קאפיטלעך תהלים וואס דאס איז דער ארגינאלער תיקון וואס מען זאגט און דאס הייסט תיקון לאה, דאס זאגט מען אפילו אין די טעג וואס מען זאגט נישט קיין תחנון.
תיקון רחל איז עטליכע מזמורי תהלים, און פארשידענע קינות פון גרויסע חכמים ביי אידן, ווי דער אלשי"ך, ר' חיים צובה, וואס האבן צוגעלייגט פארשידענע תפלות און גלוסטענישן פאר השי"ת.
ביי די ערשטע חסידים איז דאס געווען א זאך וואס איז זייער איינגעפירט, אמאל האט מען געוואוסט א עהרליכער איד שטייט אויף צו תיקון חצות, אזוי שטייט אויך מיט א לאנגע אריכות אין די מוסר ספרים ראשית חכמה, של"ה, און נאך.
אין ספר כף החיים פון ר' חיים פלאג'י איז דא א גאנצע שער וואס ברענגט הונדערטער מאמרים פון זוהר און פון מוסר ספרים וואס רעדט דערפון, אויך איז נתחבר געווארן א ספר קומי רוני פון אסאך ספרים און א פי' עפ"י קבלה דורך ר' אשר זעליג מרגליות.
ווען איז חצות.
כאטש חסידים האבן זיך אמאל אזוי געפירט, איז דאס נישט זייער איינגעפריט ביי היינטיגע חסידים, דאס איז מן הסתם צוליב דעם וואס רוב זענען פארנומען זיך לייגן פרי און אויפשטיין פרי, אן אויסנאם איז ביי ברעסלעבר חסידים וואס מען טרעפט אסאך ביי זיי אפילו היינטיגע צייטן וואס רעכטן אפ חצות.
אין ליקוטי מוהר"ן (ח"ב סי' ס"ז וח"ב סי' ק"א) שטייט אז דער ענין פון חצות איז נישט בעיקר ווייל דאס בית המקדש איז געווארן חרוב פאר צוויי טויזענט יאהר, ווייל מה שעבר אין, עס איז שוין נישט דא, דער עיקר ווייטאג איז אז ווען דער בית המקדש איז געשטאנען האבן אלע אידן געהאט שכל און דעת וויאזוי צו דינען השי"ת, ער האט געלאכטען פאר זיי דער זיו השכינה, ווי דער גמרא זאגט כל מי שיש בו דעת כאילו בית המקדש נבנה בימיו, דעריבער דארף יעדער זאגן חצות, און וויינען אז זיין אייגענע שכל זאל זיין פול מיט נארמאלער קלוגשאפט, ער זאל שפירן דעת און שכל, און דינען השי"ת טאג און נאכט.
אויך שטייט דארט (ליקו"מ ח"א סי קמ"ט) אז אויפשטיין חצות איז אזוי מען מאכט א פדיון נפש.
פּאַקיסטאַן (; פארמאל: איסלאמישע רעפובליק פון פאקיסטאן) איז א לאנד אין דרום אזיע מיט מער פון 220 מיליאן איינוווינערס. עס איז דאס זעקסטע גרעסטע לאנד אין דער וועלט פון דער באפעלקערונגס פונקט. צו דרום האט פאקיסטאן א בארטן לאנג 1,046 ק"מ אויפן אראבישן ים און דעם איינגאס פון אמאן; עס גרענעצט איראן און אפגאניסטאן צו מערב, אינדיע צו דרום און כינע צו צפון־מזרח.
פאקיסטאן באדעקט א שטח פון סה״כ 880,940 ק״מ2 (איינשליסנדיק די טעריטאריעס אזאד קאשמיר און גילגיט באלטיסטאן). אזוי איז פאקיסטאן דאס 34סטע גרעסטע לאנד אין דער וועלט. פאקיסטאן האט די זיבעטע גרעסטע מיליטער אין דער וועלט.
די הויפטשטאט פון פאקיסטאן איז איסלאמאבאד, און די גרעסטע שטאט איז די פארט־שטאט קאראטשי, די געוועזענע הויפטשטאט פון לאנד. דער פריערדיקער פרעזידענט איז געווען פערוועז מושאראף. דער היינטיקער פרעזידענט איז אסיף אלי זארדארי.
ביז 1971 האט פאקיסטאן געהאט צוויי טיילן, מזרח פאקיסטאן און מערב פאקיסטאן, אבער אין 1971 האט זיך מזרח פאקיסטאן אפגעשיידט און דערקלערט זיין אומאפהענגיקייט, און געווארן דאס לאנד באנגלאדעש.
אין 1973 האט פאקיסטאן איינגעפירט א נייע קאנסטיטוצע וואס האט אויפגעשטעלט א פעדעראלע רעגירונג באזירט אין איסלאמאבאד וואס באשטייט פון פיר פראווינצן און פיר פעדעראלע טעריאטאריעס. לויט דער נייער קאנסטיטוציע דארפן אלע געזעצן שטימען מיט איסלאם אזוי ווי עס שטייט אין קאראן.
שפראַכן פֿון פאַקיסטאַן.
אין פאקיסטאן רעדט מען אסאך שפראכן. די אפיציעלע שפראך איז ענגליש און די נאציאנאלע שפראך איז אורדו. צווישן די נישט-אפיציעלע שפראכן זענען פונזשאבי מיט 60 מיליאן רעדערס, פאשטא, סינדהי, סארייקי, און באלאכי; געבילדעטע מענטשן רעדן ענגליש.
די מענטשן וואס האבן געוואוינט אין אוראלט פאקיסטאן זענען געווען א טייל פון דער אינדוס טאל ציוויליזאציע.
ביז 1946 איז פאקיסטאן געווען א טייל פון דער אינדישער אימפעריע אונטער בריטישער הערשאפט. אין 1946 איז פאקיסטאן געווארן אומאפהענגיק. פון 1946 ביז 1971 האט פאקיסטאן באשטאנען פון צווי באזונדערע טיילן. איז 1971 איז דער מזרח טייל פון פאקיסטאן געווארן א באזונדער לאנד, באנגלאדעש.
נאך דער סאוועטישער אינוואזיע פון אפגאניסטאן אין 1979 האט פאקיסטאן געהאלפן די פארטיזאנער קעגן די סאוועטן. דערנאך אין די 1990ער יארן האט פאקיסטאן געשטיצט די טאליבאן רעגירונג אין אפגאניסטאן.
אין 2007 האט מען דערהרגעט די געוועזענע פרעמיער מיניסטארקע, בענאזיר בהוטא.
פאקיסטאן איז א מיטגליד אין דער קאמאנוועלט.
פאקיסטאנ׳ס קערן-פראגראם.
אנטוויקלען א קערן-פראגראם האט אנגעהויבן אין פאקיסטאן אין די 1970ער יארן, אין די שפורן פון אן ענלעכער אנטוויקלונג פראגראם דורך דעם שכן-לאנד אינדיע, אין ליכט פון דער לאנגיעריגער קעגנערשאפט צווישן די צוויי לענדער, וואס האט איינגעשלאסן דריי מלחמות. אין מיי 1998 האט פאקיסטאן געהאלטן זיין ערשטן אויסגעשפראכענעם אויספרואוו פון א קערן־אויפרייס. פאקיסטאן האט זיך נישט איינגעשלאסן אין דעם אינטערנאציאנאלן אפמאך צו פארמיידן די פארשפרייטונג פון קערן־וואפן (NPT). אויסער דעם וואס פאקיסטאן אנטוויקלט נוקלעארע וואפן באשעפטיקט זיך פאקיסטאן אויך מיט אנטוויקלען די אפשיק-מיטלען, ווי למשל באליסטישע מיסלען וואס קענען טראגן נוקלעארישע אויפרייס־שפיצן.
געאגראפיע, סביבה און קלימאט.
די געאגראפיע און קלימאט פון פאקיסטאן זענען שטארק פארשיידנדיק, און דאס לאנד איז די היים פון כלערליי ווילד-באשעפענישן. פאקיסטאן באדעקט א שטח פון  881,913 ק״מ2, בערך גלייך צו די שטחים פון פראנקרייך און דאס פאראייניגטע קעניגרייך צוזאמען. עס איז דאס 33סטן גרעסטע לאנד לויט שטח. פאקיסטאן האט א בארטנליניע לאנג 1,046 ק״מ לענגאויס דעם אראבישן ים און דעם איינגאס פון אמאן אין דרום, און לאנד גרענעצן פון 6,774 ק״מ אינגאנצן: 2,430 ק״מ מיט אפגהאניסטאן, 523 ק״מ מיט כינע, 2,912 ק״מ מיט אינדיע און 909 ק״מ מיט איראן. עס טיילט א ים־גרענעץ מיט אמאן, און איז צעטיילט פון טאדזשיקיסטאן מיטן קאלטן שמאלן וואקהאן קארידאר. פאקיסטאן אקופירט א וויכטיקע לאקאציע געאפאליטיש ביים שיידוועג פון דרום אזיע, דעם מיטל מזרח און צענטראל אזיע.
פאקיסטאן ווערט צעטיילט אין דריי הויפט געגגראפישע געגנטן: די צפון הויכלענדער, דער אינדוס פלוין און דער באלאכיסטאן פלאטא.
די קלימאט אין פאקיסטאן איז קאלט אין ווינטער און ווארעם אין זומער. די טעמפעראטורן ענדערן זיך א סך צווישן די פארשידענע ראיאנען אין לאנד. אין דרום לעבן דעם ים איז די וועטער גוט ווארעם אבער די הימאלייע בערג אין צפון זענען באדעקט מיט שניי א גאנץ יאר. נידריגער אין די בערג איז זייער פרוכפער ווייל זיי באקומען א שיינעם אפזעץ, ווי אבער גרויסע טיילן אין מערב פון לאנד זענען טרוקענער מדבר.
רעגירונג און פאליטיק.
פאקיסטאן איז א דעמאקראטישע פארלאמענטארישע פעדעראלע רעפובליק, מיט איסלאם ווי די שטאַט רעליגיע. די ערשטע קאנסטיטוציע איז געווארן אדאפטירט אין 1956. אין 1958 האט איוב קהאן זי אפגעהאלטן, און האט זי געביטן מיט דער צווייטער קאנסטיטוציע אין 1962. די היינטיקע קאנסטיטוציע האט מען אדאפטירט צום ערשטן מאל אין 1973.
אויסלענדישע פארהעלטענישן.
פאקיסטאן איז די צווייטע מערסט באפעלקערטע איסלאמישע מדינה אין דער וועלט (אינדאנעזיע איז די גרעסטע) און די איינציגע מיט קערנקראפט אין דער מוסולמענישער וועלט.
אדמיניסטראטיווע אפטיילונגען.
פאקיסטאן איז א פעדעראציע פון פיר פראווינצן (פונדזשאב, כייבער פאכטונכווא, סינדה און באלאכיסטאן) און פיר טעריטאריעס (טריבאלע שטחים, איסלאמאבאד הויפטשטאט טעריטאריע, גילגיט-באלטיסטאן און אזאד קאשמיר.
די מיליטערישע קראפטן פון פאקיסטאן זענען די אכט גרעסטע אין דער וועלט, מיט אומגעפער 617,000 זעלנער און 513,000 רעזערוויסטן (געשאצט אין 2010). מען האט געגרינדעט די מיליטער נאך אומאפהענגיקייט אין 1947, און די מיליטער האט געהאט א שטארקן איינפלוס אויף נאציאנאלע פאליטיק זייט דעמאלסט.
פאקיסטאן האט א האלב־אינדוסטריאליזירטע עקאנאמיע. די עיקר וואוקס פונקנטן פון דער עקאנאמיע זענען לענגאויס דעם טייך אינדוס. אין 1947 איז פאקיסטאן געווען גאר אן ארים לאנד אבער זייט דעמאלסט האט די עקאנאמיע געוואקסן גיכער ווי דער וועלט דורכשניט. אין די 1990ער יארן האט די עקאנאמיע אויפגעהערט וואקסן צוליב נישט אויסגעהאלטענעם פאליטיק.
ווי אין 2016 האט פאקיסטאן א געשאצטן ברוטא אינלענדישן פראדוקט פון US$271 ביליאן; דער ברוטא אינלענדישער פראדוקט לויטן קויפן קראפט איז US$946,667 מיליאן. 21.04% פון די איינוואוינער לעבן אונטער דער אינטערנאציאנאלער ארימקייט ליניע פון US$1.25 א טאג. לאנדווירשטאפט איז 20.9% פון דעם ברוטא אינלענדישן פראדוקט.
פאקיסטאן איז איינע פון די גרעסטע פראדוצירער אין דער וועלט פון נאטירלעכע סחורות.
פאקיסטאן איז די זעקסט מערסט באפעלקערטע לאנד אין דער וועלט מיט א באפעלקערונג בערך 199,085,847 (199.1 מיליאן) ווי אין 2015,[523] וואס איז גלייך צו 2.57% פון דער וועלט באפעלקערונג. בערך 35% פון מענטשן זענען אלט אונטער 15 יאר. דער דערווארטערטער לעבנס־געדויער, ריכטיק פאר 2011, איז 64 יאר פאר מענער און 68 יאר פאר פרויען.
אומגעפער 95% פון פאקיסטאנער זענען מוסולמענער. מערסטנס סוניס, מיט א שיא מינדערהייט פון עטלעכע 10% צו 20% פון דער באפעלקערונג, און אויך 2% אכמאדיער. עס וואוינען אין לאנד א באגרענעצטע צאל פון פארשידענע מינדערהייטן, מערסטנב הינדוער (1.6%), קריסטן (1.6%) און ווייניק סיקהן און בודהיסטן.
יידנטום אין פאקיסטאן.
אין אנהייב פונעם 20סטן יארהונדערט זענען געווען אין קאראטשי בערך 2,500 יידן, און נאך צענדליגער יידן אין דער שטאט פעשאוואר. כמעט אלע פון זיי האבן עמיגרירט קיין ישראל נאך ווען די מדינה פון ישראל איז געווארן אויפגעשטעלט. ס׳איז געבליבן א קליינע קהילה יידן אין קאראטשי.
מען רעדט אין פאקיסטאן מער ווי 60 שפראכן. די אפיציעלע שפראכן פונעם לאנד איז א אורדו. אין דער רעגירונג ווערט ענגליש געניצט, ווי אויך אין די גרויסע געשעפטן און צווישן די אינטעליגענציע. אלע אוניווערסיטעטן אין לאנד לערנען ענגליש. אורדו ווערט גערעדט דורך די עמך מענטשן. אחוץ די שפראכן רעדן אויך כמעט אלע פאקיסטאנער אן אנדער שפראך, ווי למשל פאשטו און פונדזשאבי.
א (פארזיצער) פון א אסיפה דער וואס פירט אן מיט די רעדעס הייסט א יושב ראש.
א יושב ראש איז א וויכטיגע פאזיציע, און ווי אזוי ער לייגט אראפ די טאן פון די אסיפה, אזוי לויפט עס א גאנצע צייט.
דײַטש אָדער דײַטשיש ("Deutsch - דויטש") איז אַן אינדאָ־אייראָפּעאישע שפּראַך וואָס מען רעדט אין עטלעכע לענדער. דײַטש איז איינע פון די פּאָפּולערסטע שפּראַכן אין דער גאָרער וועלט. עס ווערט גערעדט ווי מוטערשפראך פון איבער הונדערט מיליאָן מענטשן.
דײַטש איז די פּרינציפּיעלע און אָפֿיציעלע שפּראַך פון דײַטשלאַנד, עסטרײַך און ליכטנשטיין און איינע פון די אָפֿיציעלע שפּראַכן אין דער שווײַץ און לוקסעמבורג. די שפּראַך איז זייער אַ כלערלייאיקע: ס׳איז דאָ אַ סך דיאַלעקטן. פונדעסטוועגן, ס׳איז אַ באַשטימטע נאָרמע, וואָס הייסט הויך־דײַטש, אָדער קאָרעקטער געזאָגט סטאַנדאַרט דײַטש. די נאָרמע ווערט באַניצט אין שולעס, אוניווערסיטעטן, פֿאַר אָפֿיציעלע דאָקומענטן, אין אַלע מלוכישע אינסטיטוציעס און אין מאַסן מעדיע און ליטעראַטור. דעם הויך־דײַטש לערנען אויסלענדער אַלס אַ פרעמדע שפּראַך בײַ שפּראַך קורסן. די דײַטש־שפּראַכיקע לייט רעדן הויך־דײַטש אָדער אַ דיאַלעקט אָדער ביידע. אין שטעט רעדן מענטשן בדרך־כלל הויך־דײַטשיש, צומאָל מיט קליינע לאָקאַלע וואַריאַציעס. לדוגמא, די נאָרמעס אין דײַטשלאַנד, עסטרײַך און דער שווײַץ צייכענען זיך אויס אין באַנוצונגען פֿון עטלעכע ווערטער און אויסדריקן.
די כלערלייאיקייט פֿון דײַטש שטאַמט פֿון לפי־ערך אַנומלטיקער פאָרמירונג פֿון דער נאָרמע. סטאַנדאַרט דײַטש איז אַ פּועל יוצא פֿון אַ טיילווײַז באַוואוסטזיניקער אַנטוויקלונג פֿון מיטל הויך דייטש און עטלעכע וואַריאַנטן פֿון דער דאָזיקער מיטל־עלטערישער שפּראַך זענען געווען די מקורות אויך פאַרן גערמאַנישן קאָמפּאָנענט פֿון דער יידישער שפּראַך.
עס ווערט געשאַצט אַז אַרום 71 מיליאָן דײַטשע איינוואוינערס רעדן דייטש אַלס זייער מאַמע לשון, וואָס איז איינע פֿון די גרעסטע ציפֿערן אין אַ מאָדערניזירטן לאַנד.
אין אַנדערע לענדער.
אויסער די גרענעצן פון דייטשלאַנד זענען פאַראַן אַרום 10 מיליאָן מענטשן וואָס רעדן דייטש איבער דער וועלט. עסטרייך האָט אַרום 7 מיליאָן דייטש רעדנדיקע, די שווייץ האָט 3.5 מיליאָן דייטשע רעדנדיקע און לוקסעמבורג אַרום 300,000. אויך אין צפון איטאַליע און אין די פראַנצויזישע ראַיאָנען פון עלזאַס און לאָטאַרינגיע געפינען זיך געמיינדעס וואו מען רעדט דייטש.
אין עטלעכע אַנדערע לענדער זיינען פאַראַן דייטש רעדנדיקע: אָפּשטאַמלינגען פון דייטשן וואָס האָבן זיך באַזעצט דערהויפּט אין די שטחים צו מזרח פון היינטיקן דייטשלאַנד, ווי אויך אין דער אַמאָליקער רוסישער אימפּעריע.
אין אַמעריקע איז פאַראַן אַ קליינע גרופּע דייטש־רעדנדיקע אין פענסילוועניע. די גרופּע ווערט אָנגערופן די פּענסילוועניע דויטש. זיי האָבן אימיגרירט פון דייטשלאַנד קיין אַמעריקע אינעם 18טן יאָרהונדערט און זיך באַזעצט אין דרום־מזרח פּענסילוועניע. אין קאַנאַדע איז פאַראַן אַרום 330,000 דייטש רעדנדיקע, אין בראַזיל אַרום אַ האַלב מיליאָן, און אין דער אַרגענטינע אַרום 250,000.
וויקיפּעדיע.
די דײַטשישע וויקיפּעדיע איז די פֿערט־גרעסטע וויקיפעדיע, און פאַרמאָגט הײַנט איבער צוויי מיליאָן אַרטיקלען.
אונדזער טריבונע איז דער נאמען פון א יידישע צייטונג וואס איז געגרינדעט געווארן אין דער צייט פון דער ערשטער וועלט מלחמה אינעם יאר 1916.
די צייטונג איז געגרינדעט געווארן דורך וולאדימיר זשאבאטינסקי מיטן ציל צו אוואנסירן דעם געדאנק פון אויפשטעלן א יידישע לעגיאן. דער הויפט צענטער פון דער צייטונג איז געווען פלאצירט אין לאנדאן, אבער פון דעסטוועגן איז די צייטונג געווען צעשפרייט אויך אין אייראפע.
שער יוסף איז א ספר פון דעם גרויסן גאון באקאנט אלס דער חיד"א. עס איז זיין ערשטער ספר וואס ער האט געדרוקט.
דער ספר איז אויף מסכת הוריות, דער חיד"א האט דאס מחבר געווען ווען ער איז אלט געווען אינגאנצען זיבעצין יאר, ווי די חכמי ירושלים שרייבן אין זייער הסכמה "מבן עשרים שנה ספק קרוב הור"ה גבר חוב"ר חברים". אבער געדרוקט האט עס דער חיד"א אסאך שפעטער ערשטע ווער ער איז געקווען אין איטאליא. אין א בריוו (אגרות החיד"א ספר ו' ע' קכ"ז) שרייבט ער אז ער האט עס געדרוקט כדי מקיים זיין דעם ציויי וואס זיין פאטער האט איהם באפוילן צו דרוקן זיינע חידושים.
דער ספר איז געשריבן לויטן גאנג און מהלך פונעם חיד"א, מיט זעלטענער בקיאות און חריפות, וואס אפילו גרויסע גאונים פון זיעבעציג אכציג יאר באוואונדערין, מסכת הוריות האט אינגאנצען ניינצען בלאט ?, און דער חיד"א האט געשריבן דערויף א גאנצען חיבור, עס רעדט פון אלע סארט הלכות און פילפולים וואס האט א שייכות צו דער מסכת, און אויך ווי די זאכן פון דער מסכת ווערן גערעדט אין אנדערע ספרים ווי ירושלמי תוספתא און מדרשים. צום סוף האט ער צוגעדרוקט עטליכע שאלות ותשובות.
אויך ברענגט ער אסאך כתבי ידות פון חידושי הראשונים וואס דער חיד"א איז געווען דערויף דער גרויסע עקספערט.
דער ספר האט הסכמות פון אלע גרויסע לייט, אנגעהויבן פון זיינע רביים, ר' יונה נבון, זיין טאטע ר' יצחק זרחיה אזולאי, אסאך חכמים פון ירושלים און אפילו פון ר' מלאכי הכהן דער מחבר פונעם וואונדערליכן ספר יד מלאכי. און נאך.
דעם ספר האט דער חיד"א געדרוקט אין יאר ה'תקי"ז אין שטאט ליוורנא, דער חיד"א האט געטראגן אהין דעם ספר ווען ער איז דער ערשטער מאל ארויס געפארן קיין חוץ לארץ. אייגענטליך האט ער געמוזט צוריק פארן קיין ארץ ישראל דורך איזמיר, טערקיי, אבער עס האט זיך נישט געמאכט קיין געלעגנהייט, האט ער אפגעמאכט צו דרוקן דארט דער ספר (מכתבי חיד"א לחבירו ר' שבתי אלחנן סי' ו'), ער שרייבט "איך האט אפגעמאכט ביי מיר צו דריקן דעם ספר מקיים זיין וואס מען טאטע האט גוזר געווען אויף מיר צו דריקן מיינו חידושים".
ער איז גלייך דערנאך צוריק געקומען קיין ארץ ישראל, און האט געשטעלט זיינע ידידים פון די משפחה פון ר' מיכאל פירירא די ליאון פון די גרויסע עשירים פון ליווארנא פון די שטארקע אנהענעגער פון חיד"א, זיי זאלן פארשפרייטן די ספרים, און איינקעסרירן געלד וויפיל עס איז ווערד. דער חיד"א דערמאנט אז צו תלמידים חכמים און רבנים האט ער געשיקט דעם ספר אומזינסט אהנע געלד.
אין די שפעטערדיגע ספרים פון חיד"א איז דא אסאך הוספות און ביאורים אויף די רייד פון זיין ערטשער ספר שער יוסף. דער ספר איז צוכאפט געווארן זייער שנעל, דער חיד"א אליין שרייבט אז עס איז שוין א יקר המציאות.
מייקל דעל "מייק" הוקאבי (געבוירן 24סטן אויגוסט, 1955) איז דער געוועזענער (54סטער) גאווערנאר פון ארקענסא, ער האט געדינט פון 1996 ביז 2007. ער איז א קאנדידאט פאר די אמעריקאנער פרעזידענט וואלן 2008. ער איז דער דריטער רעפובליקאנער גאווערנאר אין ארקענסא זייט דער רעקאנסטרוקציע.
הוקאבי האט געשריבן עטליכע ביכער, ער איז א געוועזנער גלח, רעדנער, און מוזיקאנט. ער איז באקאנט פארן פארלירן א געוויכט פו 110 פונט אין א קליינע צייט, ווען ער איז דיאנגאזנירט מיט דיאבעט טיפ 2. ער מיט זיין ווייב זשענעט האבן דריי אויפגעצויגענע קינדער.
קריסטאפער דזשאן דאד (געבוירן 7טן מיי, 1944) איז א אמעריקאנער אדוואקאט, פאליטיקער און דער יעצטיגער סענאטאר פון קאנעטיקוט, זייט 1981. ער איז א דעמאקראט.
דאד איז געווען א קאנגערסמאן פון 1975 ביז 1981 ווען ער איז געווארן א סענאטאר, זייט 1989 איז דער סיניאר סענאטאר פון קאנעטיקוט, ער איז דער יעצטיגער טשעירמאן פון די סענאט באנקינג קאמיטע.
ער איז א קאנדידאט פאר די אמעריקאנער פרעזידענט וואלן 2008
ספר המדות איז א ספר פון ר' נחמן פון ברסלב געשטעלט אויף די מדות לויטן סדר פון די א"ב, דאס הייסט עס הייבט אן אות אמת, דערנאך אמונה, אות ב' איז בטחון, אות ג' גאווה און אזוי ווייטער.
אין אסאך פריערדיגע דרוקן ווערט עס גערופן "ספר הנהגות ישרות מסודר עפ"י א"ב".
דער ספר איז א זאמלונג פון אסאך מאמרי חכמינו ז"ל און מדרשים, ווי אויך מוסר רייד און הנהגות וויאזוי דער מענטש זאל זיך פירן ארויסגענומען פון פסוקים פון תנ"ך.
דער ספר האט מחבר געווען און געשריבן דער צדיק ר' נחמן מברסלב. נישט אלעס וואס ר' נחמן האט געהאט געשריבן דערפון האט ער געגעבן צו דרוקן אסאך האט ער נישט געוואלט לאזן דרוקן, אין הקדמה שטייט אז אויף אות "רפואה" האט ר' נחמן געהאט אפגעשריבן אלע סארט רפואות אויף אלע סארט קראנקייט איבער צוויי הונדערט בויגן, און האט עס נישט געוואלט לאזן דרוקן.
דער סדר פון דער העתקה פונעם כתב יד.
ר' נחמן האט געשריבן דעם ספר ווען ער איז נאך געווען זייער יונג, עס איז דא וואס זאגן אז ווען ער האט עס געשריבן איז ער געווען אינגאנצען זעקס אדער זיבן יאהר, די מאמרים איז נישט וואס ר' נחמן האט געטראעפן אביסל דא און אביסל דארט, ווייל אויב יא דארף מען פארשטייטן פארוואס האט ער אויסגעוויילט פונקט די מאמרים און נישט אנדערע, למשל אין אות אמונה ברענגט ער פארשידענע מאמרים פון ש"ס און פון חידושי אגדות למהרש"א, שטעלט זיך א קשיא פארוואס ברענגט ער פונקט די, אין דער צייט וואס מען טרעפט אסאך אנדערע מאמרים וואס ר' נחמן זעלבסט ברענגט עס אין זיינע אנדערע ספרים. נאר עס איז ליבערשט א זאמלונג פון פארשידענע וויכטיגע זאכן וואס ר' נחמן האט געהאלטן לויט זיין חשבון און אויסרעכענונג אז דורך ספעציעל די זאכן וועט מען זוכה זיין צו אמונה גלייבן אין השי"ת.
דער ספר האט זייער אסאך פון חידושי אגדות למהרש"א, און אויך פון די מפורשי עין יעקב. עס איז בכלל א כלל אין ר' נחמן'ס ספרים, ער האט זיך באנוצט ענדערש מיטן עין יעקב ווי מיט ש"ס זעלבסט, רוב פון מאמרי חז"ל פון ש"ס וואס ער ברענגט איז לויטן נוסח פון עין יעקב, ווי עס זעהט אויס האט ער זייער אסאך עוסק געווען אין עין יעקב, און אזוי שטייט אין שבחי הר"ן אז ער האט אין זיין יונגעט אסאך געלענרט אין עין יעקב. דעריבער ווערט דארט אין ספר המדות אויך געברענט פון אנדערע מפורשים פון עין יעקב ווי דער הכותב און דער חידושי הרי"ף.
ביי ר' נחמן אין זיין כתב יד איז געווען געשריבן אויף יעדער זאך פון ווי ער נעמט עס ארויס פון וועלכע פסוק און חז"ל ער לערנט ארויס די זאכן, אבער ווען ער האט עס געזאגט פאר ר' נתן און געגעבן פאר די תלמידים האט ער עס געגעבן אהן די מראה מקום פון ווי ער נעמט עס.
דער חילוק פון ערשטן חלק ביז צום צווייטן חלק.
דער ספר אנטהאלט צוויי חלקים, דאס הייסט יעדעס אות איז איינגעטיילט אין חלק א' און אין חלק ב', דאס הייסט למשל אות אמונה האט א חלק א' און גלייך נאך ח"א איז דא א ח"ב. אזוי ווייטער אנדערע אותיות. די ערשטע חלק איז פסוקים און מאמרי חז"ל פון ש"ס, וואס איז גאנץ פשוטע זאכן. דער צווייטער חילוק איז מער טיפערע זאכן, זייער אסאך אין צווייטן חלק איז ענינים בקיצור וואס אין דעם גרויסן ספר פון ר' נחמן ליקוטי מוהר"ן ווערט עס ארום געשמועסט ברייט.
דער ערשטער חלק האט ר' נחמן געשריבן צוזאמען מיט זיין תלמיד רבי נתן, ווייל ביי ר' נחמן איז עס שוין געווען לאנג אפגעשריבן, אבער ער האט נישט געגעבן זיין אייגענע כתב יד צו דרוקן, ער האט אסאך נישט געוואלט געבן צו דרוקן, דעריבער האט ער גערופען צו זיין זיין חשובער תלמיד ר' נתן און האט אסאך צייט געשריבן דעם ספר, ר' נחמן האט פארגעזאגט אלע זאכן לויטן סדר פון דעם א - ב, און ר' נתן האט עס געשריבן, לויטן סדר פון דעם א - ב, ער האט גענומען צו שרייבן עטליכע וואכן יעדען טאג דריי פיר שעה ביז עס איז געווארן פארטיק חיי מוהר"ן סי' תל"ד.
דער צווייטער חלק האט ר' נחמן געגעבן פאר עטליכע פון זיינע תלמידים, עס איז געווען געשריבן נישט אין קיין סדר פון א - ב, נאר מאמרים נישט אין א סדר, ר' נחמן האט עס פארצייכנט פאר זיך יעדעס מאל ווען ער האט עפעס משיג געווען האט ער געשריבן נאך א מאמר און נאך א השגה, דאס אלעס האט ער צוביסלעך געגעבן פאר אסאך פון זיינע חסידים, ווען ר' נתן איז געקומען האט ער עס צוזאמענגענומען פון אלע תלמידים און האט עס עקסטער מסדר געווען לויטן סדר פון דעם א - ב און האט עס צוזאמענגעשעטלט מיטן ערשטען חלק, ער האט אלעס געוועיזן פאר זיין רבי, און זיי רבי האט מסכים געווען אויף זיין סדר (הקדמת הספר המדות, וימי מוהרנ"ת ח"א סי' ל').
וואו אזוי האט עס ר' נחמן געגעבן צו דרוקן.
דער ספר איז געלעגן אין כתב יד ביז ר' נחמן האט אפגעמאכט ער וויל עס געבן פאר זיינע תלמידים זיי זאלן עס דרוקן. ווען ער האט עס געגעבן האט ער פארציילט א אינטערעסאנטע מעשה. מיר וועלן פארציילן די מעשה דאהי וואס עס שטייט אין הקדמה פון ספר, און וויאזוי עס איז מקובל ביי ברסלבער חסידים.
ר' נחמן האט געהאט א תלמיד וואס האט געהייסן ר' דוב חיה'לעס, ער האט זיך געמאכט א סדר, יעדעס מאל ווען ער איז געקומען צו זיין רבי ר' נחמן האט ער איהם פארציילט אינטערעסאנטע זאכן און תורות וואס ער האט געזעהן אין פארשידענע ספרים, מאכט זיך אמאל ער קומט צו זיין רבי און פארציילט איהם א מעשה אזוי: געווען אמאל א חשובער איד א ראש ישיבה וואס האט זיך גענומען פאר זיין טאכטער א חתן, א למדן אן פיינער בחור, ער האט געלערענט פלייסיג בייטאג און ביינאכט, מאכט זיך אמאל ער איז נכשל געווען אין א שלעכטע זאך, און דערפון איז באשאפען געווארן א שלעכטער מלאך, דער מלאך האט זיך פארשטעלט פאר א מגיד און איז געקומען לערנען מיט דעם יונגערמאן תורה, דער יונגערמאן האט זיך געוואוסט עס עפעס איז שלעכט און האט אסאך געהערט פון דעם מגיד, אבער אין אמת'ן איז דער מגיד געווען פון דער סטרא אחרא.
איינמאהל זאגט דער מגיד פאר דעם יונגערמען אז פון הימל וויל מען ער זאל זיך פארליבן צו זיין ווייב ווען זי איז א נדה, אין אומריינע טעג, דער מגיד האט אויפגעוויזן פארן יונגערמאן אז אויב ער וועט עס טוהן וועט ער זוכה זיין אז דאס קינד וואס וועט געבוירן ווערן וועט זיין די נשמה פון משיח. דער יונגערמאן האט איהם געגלייבט און איז געקומען צו זיין ווייב און האט איהר פארציילט אז א מגיד פון הימל האט זיך באוויזן פאר איהם און האט געזאגט ער זאל עס טוהן, אבער זיין פרוי איז געווען א גאט פארכטיגער, און האט נישט געוואלט, זי האט געזאגט זי וועט פרעגן איהר טאטע, דער פאטער האט זיך זייער דערשראקען און האט גערופן צו זיך זיין איידער און איהם געזאגט וויסן זאלסטו דער מגיד איז נישט קיין גוטער, ער קומט פון דער סטרא אחרא, איך וועל דיר געבן א סימן, ווייל אויף א עהרליכער מגיד איז אויסגעקריצט אלע א -ב אויף זיין שטערען, און די אותיות פון י'ה'ו'ה' לייכטן, אבער אויף א נישט גוטער מלאך לייכטען נישט די אותיות פון שם הוי"ה, דעריבער זאלסטו קוקען אויב לייכטן נישט די אותיות זאלסטו וויסן אז עס טויג נישט מיט איהם און זאלסטו זיך היטען, אבער איך ווייס אויב וועסטו איהם נישט פאלגן וועט ער דיך וועלן שעדיגן דעריבער האט איהם זיין שווער איבערגעגעבן פארשידענען וועגן וויאזוי ער זאל ניצול ווערן פון דער מגיד. אזוי איז טאקע געווען ביינאכט ווען דער מגיד איז געקומען האט דער יונגערמאן געזהן אז די אותיות פון שם הוי"ה לייכטן נישט, און האט פארשטאנען ער טויג נישט, האט ער מכוון געווען וואס זיין שווער האט איהם געזאגט און איז ניצול געווארן, דאס האט אלעס דערציילט דער תלמיד צו ר' נחמן.
ר' נחמן איז זייער אנגעצונגען געווארן פון די מעשה, און האט זיך אנגערופן: ביי אונז ברוך השם לייכטען אלע אותיות פון א - ב מיט א סדר. און האט גלייך איבער געגעבן דעם ספר המדות אויף א - ב פאר זיינע תלמידים. (די מעשה שטייט אין הקדמה פון ספר המדות, עס איז דא א נוסח צווישן ברסעלעבר חסידים וואס זאגן אז די גאנצע מעשה האט ר' נחמן פארציילט פאר זיינע צוויי חשובע תלמידים ר' נתן מברסלב און זיי חבר ר' נפתלי פון נעמיראוו, און דאן האט זיי ר' נחמן געגעבן דעם ספר (אזוי איז געדרוקט אין ספר המדות אין פולין שנת ה'תרע"ב).
דאס חשיבות פונעם ספר.
ר' נחמן זעלבסט האט זייער מחשיב געווען דאס ספר, ספעציעל האט ער זייער חשוב געהאלטן דעם צווייטן חלק פון דעם ספר, ער האט געזאגט אז יעדע זאך עקסטער פון דארט איז הויכע השגות.
אויך אנדערע ספרי קודש ברעגנען דאס ספר, ווי דאס ספר משמרת איתמר פון רבי איתמר פון קאנסקיוואליע א תלמיד פון רבי'ן פון לובלין, און רבי צדוק הכהן פון לובלין, דער ״צבי לצדיק״ (ר' יהושע צבי מיכל שפירא דף דכ"ח), אויך דער אלף המגן אויפן מטה אפרים ברענגט אין {סי' תרט"ו), דער מסגרת השלחן רבי חיים ישעיה הכהן ברענגט אים אויך אין זיינע אנדערע ספרים ווי אין חוסן ישועות סי' ל"ג, ישועות חכמה פל"ג, סידור ישועות ישראל סי' י"ג, כתב תורה. אויך אין ספר ארחות חיים ספינקא סי' רל"ט או"ד. אויך די ספרדישע גדולים ברענגען אסאך דאס ספר ווי רבי חיים פלאג'י אין זיינע ספרים מועד לכל חי סימן ה', עמודי חיים דף ק"ל, עתרת החיים סימן כ"ד, דער כף החיים פון רבי יעקב חיים סופר ברענגט אים אין חלק ב' סימן צ"ח, און חלק ג' סימן קנ"ז.
אויך איז דא אסאך רביים וואס האבן געשריבן ווארימע הסכמות אויפן ספר ווי דער ראדזינער רבי ר' מרדכי יוסף ליינער, דער ביאלע לובלין ר' אברהם יהושע העשיל ראבינאוויטש, און נאך (זעה דעם דרוק אין יאר תרע"ה).
אויך די אונגארישע צדיקים ברענגען אסאך דעם ספר ווי עס איז באקאנט דער גאלאנטער רב פלעגט אסאך קוקן דערין, פאפע רב אין צדה לדרך, אמונה אות ר"ג, סוגה או"ג, דער סגולות ישראל ברענגט איהם גאר אסאך. אויך דער סאטמאר רב רבי יואל טייטלבוים האט אסאך געלערנט ווי עס דערציילט דער ספר מושיען של ישראל (ח"ו) א אינטערעסאנטע מעשה אין דעם טאג וואס ער האט זיך געצויגן פון קראלי קיין סטאמאר.
ביאורים און פירושים אויף דעם ספר.
ווי געשריבן האט ר' נחמן געהאט פאר זיך אלע מקורות פון ווי ער נעמט עס ארויס, אבער האט עס נישט געגעבן צו דורקן, ר' נתן שרייבט אין דער הקדמה אז ער האט פארשטאנען פון זיין רבין אז יעדער איינער זאל זיכען א מראה מקום און א מקור ווי די זאכן שטייען, ר' נתן האט טאקע אזוי געטוהן און ווען ער האט געדרוקט דעם ספר האט ער צוגעלייגט אסאך מראה מקומות און מקורות. ר' נתן מברסלב האט אויך געשריבן אסאך ביאורים און מקורות אויפן ספר אין זיינע אכט בעדענר ליקוטי הלכות צווישן די לאנגע דרושים און מאמרי חסידות געפינט זיך אסאך אויף ספר המדות.
אין יאהר ה'תרל"ד האט דער גאון ר' נחמן גאלדשטיין דער רב פון טשעהרין געדרוקט אסאך בראסלעווער ספרים אין לעמבערג צווישן זיי אויך א נייע אויפלאגע פונעם ספר המדות, ער האט צוגעלייט רוב מראה מקומות און מקורות צום דעם ספר אויף א וואנדערליכן אופן, דאס איז געדרוקט הייינט צו טאג אין כמעט אלע ספר המדות, עס איז געצייכט יעדער מאמר פון וואו עס קומט פסוק אדער תנ"ך, פון צווייטן חלק וועלכע מדרש, אדער פון וועלכע שטיקל פי' אויפן עין יעקב עס קומט, מען זעהט דערין סיי דאס גרויסקייט פון ר' נחמן מברסלב וויאזוי ער האט געטראאפען באהלטענע סגולות אין עצות וואס מען טרעפט נישט אויפן פשוטן בליק, אבער אויך דערקענט זיך דערין די גרויסע גאונות און בקיאות פון ר' נחמן דער רב פון טשעהרין, ווי ער האט צוגעטראפען די מקורות אויף א וואונדערליכן אופן.
עס שטעלט זיך ארויס אז ר' נחמן ווען ער האט געשריבן דאס ספר האט ער ארויסגענומען די עצות פון תנ"ך דווקא אויפן די רייע, דאס הייסט די ערשטע עצה פון אות אמונה איז למשל פון שופטים, ווען די צווייטע עצה פון אות אמונה נישט זיין פון יהושע צו פון דברים נאר פון שופטים און ווייטער דאס הייסט אין שמואל, מלכים, ישעיה. הערשט ווען ער וועט זיין פארטיג מיט גאנץ תנ"ך וועט ער נאכאמאל אנהייבן פון אנהייב תורה. די זעלבע איז מיט ש"ס אויב טרעפט ער א מקור פון א מאמר אין מסכת סנהדרין וועלט דער מקור דערנאך קומען פון א מסכת נאך סנהדרין פון מכות צו פון שבוועת נישט פון א מסכת פאר סנהדרין, אט דאס ווייסט א וואונדערליכן אופן און א גרויסע התמדה מיט א ריזיג בקיאות וואס דער מענטשליכן שכל קען עס שווער פארשטיין.
דער טשעהרינער רב האט גענומען אלע מראה מקומות און מקורות פון ר' נתן מברסלב וואס ער האט געלייגט ביי זיין דרוק ה'תקפ"א און ער האט עס אריינגעלייגט אין זיין פי', דערפאר זעהט מען נישט אין רוב פון די היינטיגע דרוקן פירושים פון ר' נתן ווייל דאס איז נכלל אין דעם פי' פון טשעהרינ'ס רב. אויך ברענגט ער עטליכע רמזים און פי' אויף די וואס שטייט אינעווייניג, וואס ער האט געהערט פון תלמידים פון ר' נחמן וואס זיי האבן דאס געהערט פון ר' נחמן זעלבסט זעה לדוגמא אין ספר המדות אות יראה סעי' ב').
עטליכע יאהר שפעטער האט דער גרויסער באקאנטער גאון רבי צדוק הכהן מלובלין, אויך זיך מתעמק געווען אין דעם ספר, און געשריבן א גאנצע ריי מיט מקורות אויף דעם ספר, ברעסלעבער חסידים האבן זיי זייער געפרייעט צו די נייע מראה מקומות פון דער באקאנטער גאון ר' צדוק, און האבן זיך משתדל געווען עס צו דריקן, די ירושלמער חסידים האבן געוואלט עס דארט דרוקען אבער ביי די ענדע האט מען עס געדרוקט אין פולין (זעה נחלי אמונה מכתב י', שארית ישראל מכתב ל"ב), צוזאמען מיטן פי' פון ר' נחמן פון טשעהרין, יעדעס מאל וואס זיי האבן געשריבן דעם זעלבן מקור פון תנ"ך צו ש"ס, האט מען געשריבן בלויז אינעם פי' פון טשעהרין און צוגעלייכט א שטערן * דאס הייסט ביידע שרייבן די זעלבע דארטן ווי זיי האבן געשריבן פארשידענעארטיגע מקור, האט מען עס צוטיילט דאס הייסט א מראה מקום פון טשעהרין אין אין זיין פי' און א מקור פונעם כהן איז איז זיין פי'.
די רשימה פון אלע דרוקן.
דאס ערשטע מאל וואס מען האט געדרוקט דעם ספר איז געווען אין יאהר ה'תקע"א א יאהר נאכן הסתלקות פון ר' נחמן מברסלב, אין שטעט מאהלוב. אין יענעם יאהר האט ר' נתן זיך זייער משתדל געווען צו דרוקען אסאך פון זיין רבינ'ס ספרים, ווייל ער האט פארשטאנען אזוי וועט זיך ציעהן דעם דרך פון זיין רבי'ן צווישן די ספרים וואס איז פארטיג געווארן אויף ראש השנה שנת ה'תקע"ב איז דער ספר, ר' נתן האט עס געברענגט אויף ראש השנה צו ברסלעבער חסידים, זיי האבן זיך דערצו זייער געפרייט. ווי עס שטייט אין ימי מוהרנ"ת (ח"א סי' פ').
ניין יאהר שפטערר האט ר' נתן נאכאמאל געדרוקט דעם ספר המדות, דאס איז געווען אין יאהר ה'תקפ"א, אין יענעם יאהר האט ר' נתן מיט זיינע תלמידים געשטעלט א דרוק ביי זיך אין שטוב, דער דרוק איז געשטעלט געווארן נישט לעגאל וויבאלד דער רעגירונג האט נישט מסכים געווען מען זאל דרוקן ברסלעבער ספרים, ר' נתן האט ביי דעם דרוק אסאך פאראכטען מיט פארשידענע הוספות און עס געגרייט מיט שיינע הקדמות, צוגעלייגט דאס ערשטע מאל זיינע אייגענע מקורות, ווי עס שרייבט אין זיינע הקדמות.
דערנאך האט מען עס געדרוקט אין די יאהרן ה'תר"ט, ה'תרי"ז, ה'תרי"ט, ה'תרל"א, ה'תרע"ב דורך דעם באקאנטען פולישן חסיד ר' אריה לייב ציגעלמאן, ה'תרע"ה דורך ר' יהודא לייביל ראזענפעלד, ה'תרפ"ג, ה'תרפ"ז, ה'תרפ"ט, ה'תש"א,
רײמאָנד קאַרװער (25סטן מיי, 1938 - 2טן אויגוסט, 1988) אן אמעריקאנער שרייבער פון קורצע דערציילונגען און א דיכטער.
לעבן.
ריימאנד איז געווען אין די מערהייט פון זיין לעבן פארקויפט צו אלקאהאל וואס האט אים צעשטערט צו פעסטשטעלן זיין משפחה לעבן און געברענגט עקאנאמישע פראבלעמען, אבער אין יאר 1977 האט ער זיך אפגעוווֹינט און אויפגעהערט צו טרינקען אלקאהאלישע געטראנקען.
זיין ווערק.
ריימאנד איז גערעכנט ווי א קונצלער פון שרייבן קורצע דערציילונגען, און מיט קענען דערוועקן געפילן דורך קורצע ווערטער און אפטיילונגען. ער איז גערעכנט אלס א מינימאליסט־קינצלער. זיין ווערק איז זייער באווירקט פון דער שרייבער אנטאן פאוולאוויטש טשעכאוו.
אין זיינע ביכער און דיכטונגען באשרייבט ער דער טאג טעגליכער לעבן פון אמעריקאנישע פשוטע ארבעטער. די דערציילונגען זיינען געשריבן מיט אן היימישן געפיל, אזוי ווי ער וואלט גערעדט צו א נאנטער פריינד.
חוה אלבערשטיין (געבוירן אין פוילן דעם 8טן דעצעמבער, 1947) איז א פאפולערע ישראלדיקע זינגערין שוין איבער פערציק יאר. זי זינגט אויף יידיש, העברעיש און ענגליש.
ביאגרעפיע.
אין די 1980ער יארן איז אלעברשטיין געפארן קיין לאנדאן וואו זי האט רעקארדירט צוזאמען מיט לאקאלע מוזיקאנטן אן אלבאם וואס שליסט איין לידער געשריבן דורך נתן יונתן, נתן אלטערמאן, אהוד מנור, רחל און לאה גאלדבערג.
מייקל בורשטײן (בינע נאמען: מאטעלע; געבוירן אין ניו יארק דעם 1טן יולי 1945) איז א פאפולערער ישראלדיקער פילם און טעאטער אקטיאר און זינגער אויף יידיש, ענגליש און העברעאיש און נאך שפראכן.
ער קען בסך הכל אכט שפראכן.
זיינע ערשטע פארשטעלונגען זיינען געווען ווען ער איז געווען זיבן יאר אלט ביי א אויפטריט פון זיין טאטן פסח'קע בורשטיין אין בוענאס איירעס. ער איז ארויף אויף דער בינע דעם ערשטן מאל ווען ער איז געווען 3 יאר אלט.
ער איז באוווּסט מיט זיין קוני לעמל פיגור אין די ישראל סעריע פילמען.
פרעפיקס איז א טערמין אין לינגוויסטיק, דאס איז א פארם וואס מען לייגט צו צו א ווערב.
אין יידיש גראמאטיק איז דא דריי סארטן פרעפיקסן: 1) א פרעפיקס וואס קומט אריין אינעם ווערב ווי אן עכטער חלק פונעם ווערב-ווארט. 2) א פרעפיקס וואס איז א באזונדער ווארט אבער עס קומט אריין אינעם ווערב-ווארט. 3) אזעלכע וואס בלייבן שטעקן אינדרויסן פונעם ווערב-ווארט.
רבי חיים פאלאדזשי (י"ט חשוון, ה'תקמ"ח - י"ז שבט, ה'תרכ"ח) איז געווען דיין און שפעטער הויפט רב אין איזמיר, טערקיי.
ער איז געבוירן אין שטאט איזמיר אין טערקיי, אין יאר ה'תקמ"ז, זיין פאטער איז געווען ר' יעקב ב"ר חיים, זיין מאמע האט געהייסן רביצין קאלי קאדין, די טאכטער פון רבי יוסף רפאל חזן, דער מחבר פון די ספרים "חקרי לב".
ר' חיים איז געווען א תלמיד פון ר' יצחק גאטנייו דער מחבר פון די ספרים בית ישחק, בית מועד. אויך האט ער אסאך געלערנט ביי זיין זיידן דער "חקרי לב".
ער איז נסתלק געווארן י"ז שבט ה'תרכ"ח.
יידישע אויסלייגן זענען אָרטאָגראַפישע סיסטעמען, וואָס ווערן באַניצט צו שרייבן די יידישע שפּראַך. ס׳רוב פון זיי פאַרווענדן יידישן אלף־בית.
אָרטאָגראַפישע פיל־מיניקייט איז זייער כאַראַקטעריסטיש פאַר יידיש, אַזוי ווי אויך פאַר אַנדערע יידישע לשונות, אַריינגערעכנט העברעאיש, וואָס איז כנגד שטאַרקער נטיה צו סטאַבילקייט אין אייראָפּעאישע שפּראַכן. די געשיכטע פון יידישן כתב איז עלטער פון דער שפּראַך גופא, באשר די פּרינציפּן פון כמעט אַלע אויסלייג־סיסטעמען האָבן מקורות אין לשון קודש.
אנדערש ווי העברעיש, זענען די אותיות אין יידיש צעטיילט אין קאנסאנאנטן און וואקאלן.
די קאנסאנאנטן זענען׃ א, ב, ג, ד, ה, וו, ז, ח, ט, י, כ (ך), ל, מ (ם), נ (ן), ס, פּ, פֿ (ף), צ (ץ), ק, ר, ש; אויך פאר ווערטער פון העברעיש אדער אראמיש: בֿ, כּ, שׂ, תּ, ת
די וואקאלן זענען: אַ, אָ, וּ, וי, יִ, יי, ײַ, ע
ווערטער וואס זענען לשון קודש (העברעיש און אראמיש) לייגט מען אויס אזוי ווי די קוואל שפראך. אנדערע ווערטער לייגט מען אויס אויפן אייראפעישן סיסטעם, מיט די וואקאלן א, ו, וי, י, יי, ע.
מאָדערנע אָרטאָגראַפיעס.
היינט צו טאָגס איז די פאַרשיידנקייט פון דער יידישער אָרטאָגראַפיע ווייט ניט קלענער ווי אין די בלי־יאָרן פון דער ליטעראַטור אויף יידיש. די סיסטעם, וואָס האָט פאָרמעל אַן "אָפיציעלן" מעמד אין דער אַקאַדעמישער סביבה און וואָס האָט אויך ברייטן באַנוץ אין אַ סך וועלטלעכע אויסגאַבן, איז די ייוואָ־אָרטאָגראַפיע, ד.ה. די כללים, וואָס זיינען אויספאָרמולירט געוואָרן דורכן יידישן וויסנשאַפטלעכן אינסטיטוט. דער ייוואָ נוסח האָט זיך עטלעכע מאָל געענדערט, און דעם אויסקריסטאַליזירטן סוף־רעזולטאַט באַטראַכטן אַ סך, אויב ניט ס׳רוב, יידישע לייענער אויסן אַקאַדעמישע קרייזן און אויך אַ געוויסע צאָל פאָרשער, אַז ער איז צו ווייט פון טראַדיציאָנעלע אָרטאָגראַפישע סיסטעמען.
אַן אַנדער שיטה, וואָס איז אויך קאָדיפיצירט געוואָרן, איז רעפּרעזענטירט געוואָרן אין "כלל תקנות פון יידישן אויסלייג", פּובליקירט ווי אַ בשותפותדיק ווערק פון אַ ריי אוניווערסיטעטן. די כוונה פון דער אויסגאַבע איז געווען צו פאָרמולירן דעם כוללדיקן "סטאַנדאַרט" און זיין נאַטירלעכע פאַרשיידנקייט, וואָס מען טרעפט (אָדער האָט געטראָפן) אין פאַרשידענע ביכער און זשורנאַלן, וואָס זיינען ניט פאַרבונדן מיט דער טעטיקייט פון ייוואָ. געוויסע וואַריאַציע ווערט צוגעלאָזן, אָבער דעם דייטשמערישן אָרטאָגראַפישן סטיל וואַרפן די מחברים פון "כלל תקנות" אַוועק.
די אָרטאָגראַפיע, וואָס מען נוצט אין חסידישע פּובליקאַציעס, האָט קיינע תקנות ניט. קיין גרויסע איינאַרטיקייט כאַראַקטעריזירט זי אויך ניט, אָבער באַשטימטע סימנים זיינען אין דעם אויסלייג פאַרשפּרייט, ווי למשל, כתב אָן ניקוד, מער אָדער ווייניקער אָפטער נוסח צו שרייבן מיט שטומע ע און ה אין עטלעכע ווערטער און אַנדערע צייכנס פונעם דייטשמערישן סטיל, קאָנסעקווענט שרייבן אי־ פאַר יי־ אָנהייב וואָרט און אַנדערע.
אַ באַזונדערע סיסטעם איז אַנטוויקלט געוואָרן אין סאָוועטן פאַרבאַנד: דער אַזוי גערופענער סאָוועטישער אויסלייג. די הויפּטטענדענץ אין דער שיטה איז געווען די פאָנעטישקייט פונעם כתב: פון וואַנעט ניט איז אַ וואָרט געקומען, מוז מען דאָס וואָרט שרייבן פאָנעטיש. אַ צאָל מאָרפאָלאָגישע כללים האָבן אָבער פאָרט חל געווען. אין אַ פולער פאָרם פון דער סאָוועטישער סיסטעם האָט מען אָפּגעוואָרפן אויך די סוף־אותיות. היינט איז דער מעמד פונעם סאָוועטישן אויסלייג שוואַך, הגם מען איז נאָך ממשיך צו פאָלגן די טראַדיציע אין דער צייטונג "ביראָבידזשאַנער שטערן".
פאַרשיידענע פּרינציפּן פון יידישן אויסלייג.
די פאַרשיידנקייט פון יידישע אויסלייגן איז בכלל פאַרבונדן מיטן איבערוואָג פון דעם אָדער יענעם פּרינציפּ, וואָס מען שטעלט אַרויס אויבנאָן. קיינע פון די היינטיקע אָדער פריערדיקע אָרטאָגראַפיעס פאָלגן אָבער ניט אויס בלויז איין עיקר.
לויט דעם היסטאָרישן פּרינציפּ האַלט מען, אַז מען מוז שרייבן אַזוי, ווי מען שרייבט אין מקור־שפּראַכן. ד.ה., בדרך כלל שרייבט מען די ווערטער פונעם סעמיטישן קאָמפּאָנענט אַזוי ווי אין לשון קודש (און יידישן אַראַמיש). אַנאַלאָגיש, אין געוויסע אויסלייגן איז עס אָנגענומען צו שרייבן ווערטער פון גערמאַנישן אָפּשטאַם אימיטירנדיק די דייטשישע אָרטאָגראַפיע, לויטן אַזוי גערופענעם דייטשמערישן סטיל פון אָרטאָגראַפיע.
אין אַ באַשטימטן זין להיפּוך צום היסטאָרישן פּרינציפּ איז אַ פאָנעטישער: אַזוי ווי מען רעדט, אַזוי מען שרייבט. אַ וויכטיקע מאָדיפיקאַציע דערצו איז דער מאָרפאָלאָגישער פּרינציפּ, וואָס טענהט אַז צו דערמעגלעכן דעם באַנעם פונעם כתב איז דאָס בעסער ניט צו ברעכן די טיילן פון ווערטער, אַפילו ווען זיי ווערן אַרויסגערעדט ניט אַזוי ווי מען זיי שרייבט.
ניקוד.
אַ באַזונדערע שאלה איז דער באַנוץ פון פּינטעלעך און שטריכעלעך, ד.ה. פון ספּעציעלע דיאַקריטישע סימנים.
פאַר די בגדכפ״ת קאָנסאָנאַנט אותיות, וואָס האָבן געהאַט צוויי מינים פון דער אַרויסרייד (דהיינו: פריקאַטיוו און פּלאָזיוו), האָבן די טבריהר מדקדקים אַנטוויקלט אַן אופן אונטערצושיידן די צוויי אויסשפּראַכן: רפֿה און דגש קל. אָט די צוויי סימנים פאַר די אותיות, וואָס זיינען ממשיך צו קלינגען צווייערליי, האָט יידיש געירשנט און ביידע – דגש און רפה – קען מען טרעפן אין היינטיקע אויסלייגן: עטלעכע שיטות ניצן (אָדער האָבן באַניצט) כמעט די פולע סיסטעם, בשעת אַנדערע קומען אויס אָן זיי אָדער פלעגן באַצייכענען בלויז איין דגש פאַרן פּא. דאָס זעלבע איז אויך אמת פאַרן פּינטל פונעם אות שׂין, וואָס געפינט זיך בלויז אין ווערטער פון לשון־קודשדיקן אָפּשטאַם.
אַנדערע סימנים זיינען די נקודות פאַר וואָקאַל קלאַנגען. שרייבנדיק יידיש ניצט מען בדרך כלל בלויז פּתח און קמץ אונטער אלף, אָבער לויט איינע תקנות זיינען זיי ניט אָבליגאַטאָריש און לויט אַנדערע מוז מען באַצייכענען ניט נאָר די ביידע, נאָר אויך ײַ פאַרן פּתח־צוויי־יודן. אַנדערע נקודות טרעפט מען זעלטן, הגם חיריק און מלופּם זאָל מען ניצן אין באַשטימטע סביבות לויט די כללים פון ייוו״אָ. אין עטלעכע פריערדיקע אויסגאַבן פלעגט מען ניצן דעם פולן ניקוד, אימיטירנדיק תנ״כישן סטיל.
היימיש יידיש.
היימישע יידיש איז דער וועג וויאזוי א סך יידיש-רעדערס, וואס באניצן זיך מיט יידיש אלס זייער ערשטע און מוטער שפראך,ריידן היינט צוטאגס.
ס'רוב שרייבערס פון יידיש, כולל אלע היימישע יידיש שרייבערס, ניצן זיך נאר מיט לשון־קודשדיקע אותיות (א"ב).
אויך איז דאס מער באנוצט ביי די פרומע חרדים קעגן די פרייערע, וואס נוצן דאס כלל-יידיש.
דאס הייסט,אז עס האט נישט קיין אייזערנע כללים דערווייל אנטוויקלט, וואס יעדער קרייז האלט זיך ביי דעם, און עס איז דעריבער זייער נישט פראפעסיאנעל אן קיינע אמתדיקע אראויפגעשטעלטע יסודות.
ייוו"א יידיש.
וואס מ'רופט ייווא אידיש איז דער יידישער דיאלעקט, וואס איז פארמולירט געווארן דורך די ייוו"א אינסטעטוט און ווערט גענוצט בעיקר דורך די יידישיסטן, ס'רוב ערשטע מוטער שפראך יידיש ריידערס ווייסן נישט, וויאזוי מען באניצט דאס.
נישט אלץ אין דער כלל-שפראך איז טראדיציאנעל. זייער א סך ווערטער זענען מאדערן אייגן געמאכט דורך רעוויזיאניסטן און געלערענטע לייט, אבער וויבאלד זיי האבן דאס דורכגעטאן אלס כלל-שפראך,איז דאס מער פראפעסיאנעל, ווי דאס היימיש-געמאכטע יידיש. ווי למשל שלום עליכם פלעגט שרייבן נישט יידיש נאר יודיש א.א.וו.
אפילו "דער פארווערטס" האט זיך אין משך פון א סך יארן נישט באנוצט מיט דער כלל-שפראך. בלויז ווען די אלטע יידישיסטן זענען געשטארבן,האט מען דאס געמאכט א כלל,אז די שרייבערס,וואס ריידן נישט יידיש דארטן אין טאג-טעגלעכן באנוץ,זאלן זיך האלטן צו דער געשריבענער כלל-שפראך.
עס ווערט געלערענט אין א סך קאלעדזשעס פון פראפעסארן, וואס לערנען דאס מיט סטודענטן.
שרייבן און אויסלייג.
אין אמתן שרייבן און אויסלייג פון א שפראך האט נישט צו דיאלעקט. פארקערט, שלמה בירנבוים שטעלט אוועק א כלל, אז מען זאל שרייבן אויף אן אינטער-דיאלעקטישן אופן, אזוי קען יעדער איינער ליינען לויט זיין דיאלעקט.
בדרך כלל, באניצן זיך דאס נישט קיין פרומע חרדישע יידן צו שרייבן, נאר די יידישיסטן. אבער ריידן טוען יא אזוי אלע רוסיש-אפשטאמיקע. וו.צ.ב.ש. דער אלגעמיינער זשורנאל האט אן ענלעכע הברה אבער נישט די שרייבן סטיל פון די אלע נקודות און וואקאלן ווי זיי.
עס איז בעיקר דער וועג פון שרייבן, וואס איז אנדערש פון סתם היימיש יידיש ווייל עס לייגט א דגוש אויף די נקודות און די וואקאלן, אזוי ווי די פראנצויזישע שפראך מיט נקודות קעגן ענגליש, וואס האט נישט קיין נקודות.
פון אירע הויפט-אויספארעמער איז געווען מרדכי שעכטער, אוריאל וויינרייך און זיין פאטער מאקס וויינרייך, אבער זייער א סך יידישיסטן זענען געווען דערקעגן פון אנפאנג אן און האבן זיך קיינמאל נישט צוגעשטעטלט דערצו, די סאמע באקאנטע זענען חיים גראדע, יודל מארק און הירשע דוד כ"ץ אבער נאך.
אנדערש ווי היימיש יידיש שרייבן א סך כלל-יידיש שרייבער אויף לאטיינישע אותיות אנשטאט בלויז לשון קודשדיקע אותיות.
a> וואס איז געשריבן אויף ענגליש מיט יידישע אותיות
די שרייבונג אָמגענומען ביי חסידים אין אמעריקע.
רעכטס זענען די שרייבונגען לויטן כלל־אויסלייג (רעפּרעזענטירט דורכן ייוואָ סטאנדארט) און לינקס איז די "היימיש אידיש" שרייבונג.
ליטוואקעס זאגן "ניט" און "זיינען",און פוילישע יידן זאגן "נישט" און "זענען".
לעצטנס שרייבט "דער בלאט" מיט א סך נקודות.
פאמיליע נעמען אין די אויסלענדישע חסידישע געמיינדעס, ווערן געשריבן בד"כ לויטן פארצייטישן אויסלייג, וו.צ.ב.ש. פריעדמאן, ראטה, און רויזענבערג.
אין געאמעטריע איז א טראַפּעז א פירעקיקער פֿילעק פֿארעם מיט צוויי פאראלעלע ריפן. אויב איינע פון די זייטנדיקע ריפן איז גראדע צום פאראלעל הייסט דאס א גלייך ווינקלדיקער טראפעז.
אויב זיינען אלע ריפן פאראלעל הייסט דאס א פאראלעלאגראם. אויב זיינען אלע ריפן פאראלעל און די זעלבע גרייס הייסט דאס א לעקעך.
ר' דוב חיה'לעס איז געווען רב אין שטאט לאדיזין אין אוקריינא אין די קיעווער קיבערניע.
עס איז געווען א גרויסער למדן, א קענען פון אלע סארט ספרים און געוואוסט גאר אסאך היסטאריע, ער איז געווען פון די נאנטע חסידים פון ר' נחמן מברסלב, ער פלעגט אסאך פארן פון זיין שטעטל לאדיזין צו ברסלב און האט דארט פארברענגט מיט ר' נחמן. זיין סדר איז געווען יעדעס מאל פלעגט ער פארציילט אינטערעסאטנטע מעשיות און זאכן וואס ער האט געזעהן אין פארשידענע ספרים פאר זיין רבי ר' נחמן, ר' נחמן האט אייביג צוגעהערט און געזאגט דערויף הערות. עס זענען דא אסאך תורות און פשטים וואס ר' נחמן האט צוגעלייגט דערצו נאכדעם און מעורר געווען זאכן, איינמאהל האט ער געזאגט אויף א פשט דאס איז ריכטיג רוח הקודש.
זיי ליבשאפט צו זיין רבין איז געווען זייער שטארק, ער איז געווען ממש צוגעבונדען צו איהם מיט גאנצען לייב און לעבן. איינמאהל האט ער פארשטאנען אז זיין רבנות שטעלע שטערט איהם פון זיין צוגעבונדען צו זיין רבי, האט ער אפגעמאכט ביי זיך ער וועט זיך אפלאזן פון זיין א רב, ער האט זיינע קינדער און זיין ווייב ארויף געזעצט אויף א וואגן און זיי אפגעפירט קיין ברסלב, זיך גענומען דארט א הויז צו זיין נאנט צו זיין רבי.
איינמאהל האט פארציילט א מעשה פאר ר' נחמן, און דורך דעם איז ארויס געקומען אז ר' נחמן האט מחליט געווען דרוקן זיין וואונדערבארן ספר ספר המדות.
צוויי פלאכן וואס איבערשניידן אין א דריי־דימענסיעלן רוים
אין מאטעמאטיק, איז א פֿלאַך א פלאכער צוויי־דימענסיעלער אויבערפלאך; דאס איז א גרונטלעכער באגריף.
אין אנדערע דימענסיעס האט מען א פונקט (0 דימענסיעס), א ליניע (1 דימענסיע) און א רוים (3 דימענסיעס).
די סטאטוע פֿון ליבערטי (ענגליש: "Liberty Enlightening the World" אדער "Statue of Liberty", ווערטלעך: "מאנומענט פון פרייהייט" העבאריש: חירות מאירה את העולם העבריש: חופש מאיר את העולם) איז א סטאטוע וועלכע זיצט אויפן ליבערטי אינזל אין ניו יארק און איז א סימבאל פון פרייהייט. די סטאטוע איז פראקלאמירט געווארן אין 1886 אין דער שטאט ניו יארק. דער מאנומענט באשטייט פון צוויי קליינע אינזלען, ליבערטי אינזל און עליס אינזל, וועלכע געפינען זיך אין די העכערע טייל פונעם ניו יארק בעי אינעם אטלאנטישן אקעאן צווישן ניו יארק און ניו דזשערסי. דער מאנומענט איז אויפגעשטעלט געווארן אויפ'ן ליבערטי אינזל און עליס איילענד איז שפעטער געווארן א טייל פון די מאנומענט.
די סטאטוע פון ליבערטי און איר פארעם איז איינגעקריצט אין די מוחות פון רוב מענטשן אין די וועלט וועלכע ווייסן צו זאגן פון אמעריקע. די סטאטוע איז א מאנומענטל סקולפטור וועלכע סימבאליזירט פרייהייט אין די וועלט. איר פארמאלן נאמען איז ליבערטי ענלייטענינג די ווארלד (פרייהייט וועלכע באלייכט די וועלט) און איז אזוי גערופן געווארן דורך די ארכיטעקטן וועלכע האבן דאס געבויט. די פארעם פון די סטאטוע איז א מענטשליכע פרוי געשטעל וועלכע ראטעוועט זיך ארויס פון די קייטן פון טיראניע וועלכע ליגט אויף אירע פיס. איר רעכטע האנט האלט אין דער הייעך א ברענענדיגע פאקל וועלכע רעפרעזענטירט פרייהייט און אין איר לינקן האנט האלט זי א טעוועלע וועלכע האט אין זיך אריינגעקריצט די דאטום יולי 4 776' (אין רוימישע נומערן), די טאג ווען די פאראייניגטע שטאטן האט דערקלערט איר זעלבשטענדיקייט.
די געשטעל איז געקליידעט אין אמאליגע לאנגע קליידער ביז דער ערד און פארמאגט א קרוין אויפ'ן קאפ מיט 7 שפיצן וועלכע רעפרעזענטירט די 7 אקעאנען און קאנטינענטן פון די וועלט (אקעאנען: ארקטיק, אנטארקטישער אקעאן, דרום און צפון אטלאנטיק, דרום און צפון פאציפיק, און אינדישער אקעאן. קאנטינענטן: צפון און דרום אמעריקע, אייראפע, אזיע, אפריקע, אנטארקטיקע און אויסטראליע). אינעם קרוין איז פאראן 25 פענסטער וועלכע רעפרעזענטירן די 25 נאטורליכע מינעראלן וואס די ערד פארמאגט.
די סטאטוע איז 151 פיס הויך (46 מעטער) און ליגט אויף א געבויטע פלאטפארמע וועלכע ברענגט איר הייך צו 305 פיס (93 מעטער). די געבוי באשטייט פון אייזערנע זיילן באדעקט מיט אויסגעהאקטע קופער. די אייזערנע פארעם איז געבויט געווארן דורך דער פראנצויזישער אינזשעניר אלעקסאנדרע-גוסטאוו אייפעל וועלכער האט אויך געבויט די וועלט בארימטע אייפעל טורעם אין פאריז. די פלאטפארמע אויף וועלכע די סטאטוע זיצט איז געבויט געווארן דורך אן אמעריקאנער אינזשעניר ריטשארד מאריס האנט. די פלאטפארמע באשטייט פון א טורעם געבוי וועלכע זיצט אויף א גרויסע געביידע אין פארעם פון א שטערן. די גאנצע פלאטפארמע איז געבויט מיט צעמענט און די שטערן געביידע פארמאגט שטיינער פון א היסטארישן מויער וועלכע איז געבויט געווארן אויף דעם אינזל צו פארטיידיגן ניו יארק אין דער 1812 קריג. די אינזל איז דעמאלט גערופן געווארן פארט וואוד.
אין 2011 האט מען פארמאכט די סטאטוע אויף א יאר ביזן 28סטן אקטאבער 2012, כדי צו פאררעכטן די טרעפן און איינשטעלן עטלעכע זיכערהייט זאכן. ליבערטי אינזל האט מען געלאזט אפן. אבער א טאג נאכהער האט מען פארמאכט ליבערטי אינזל צוליב הוראגאן סענדי, און ער בלייבט פארמאכט צום קהל ביזן 4טן יולי 2013.
סטאטוע פאקטן.
די סטאטוע פון ליבערטי איז אן אייזערנער געבויטער סקולפטור באדעקט מיט זייער א דינע שיכט פון קופער (דינער ווי די דיקקייט פון צוויי פעני מטבעות) וועלכע ליגט אויף א צעמענטענע טורעם וועלכע ליגט אויף א פלאטפארמע אין פארעם פון א שטערן. די סטאטוע שטייט הויך 305 פיס מיט 6 אינטשעס אויב מען רעכנט פון די ערד ביז איר פאקל. די סטאטוע זעלבסט איז נאר 111 פיס מיט 6 אינטשעס. דאס טייטש אז די פלאטפארמע איז 194 פיס הויך, כמעט מיט א דריטל העכער ווי די סטאטוע זעלבסט. די טעוועלע וועלכע זי האלט אויפ'ן האנט איז 23 פיס און 7 אינטשעס לאנג און 13 פיס און 7 אינטשעס ברייט. איר לינקע האנט איז לאנג 16 פיס מיט 3 אינטשעס און די רעכטע שטייט הויך 42 פיס מיט א דיקיקייט פון 12 פיס ביים אנהויב. איר טייטל פינגער איז לאנג 8 פיס און די נעגל איז 13 אינטשעס ביי 10 אינטשעס און וועגט 3.5 פונט. איר קאפ איז ברייט פון איין אויער צו די אנדערע מיט 10 פיס און לאנג 17 פיס, אירע אויגן זענען גרויס 2 פיס און 6 אינטשעס, די נאז 4 פיס און 6 אינטשעס, די מויל איז ברייט 3 פיס. די קערפער פון די סטאטוע איז דיק 35 פיס און עס וועגט א סך הכל פון 450,000 פונט, דאס איז בערך האלב פון א 747 דזשאמבא פליגער.
די סך הכל מאטריאל וואס איז גענוצט געווארן צו בויען די סטאטוע איז 179,000 פונט קופער, און 250,000 פונט אייזן.
די סטאטוע איז געבויט אויף אזא מין וועג עס זאל זיך קענען בייגן ווען עס קומט שטארקע ווינטן. מיט יעדע ווינט וואס לויפט שנעלער ווי 50 מ.פ.ש. וועט זיך די גאנצע סטאטוע בייגן אהין און צוריק מיט 3 אינטשעס. איר האנט איז נאכמער בייגעוודיק און וועט זיך רירן מיט 5 אינטשעס. אינעם קרוין איז פאראן א גרויסע צימער וועלכע איז אויג פארכאפנד מיט אירע 25 פענסטער ארום און ארום פון וועלכע מען קען זען גאנץ ניו יארק און א טייל פון ניו דזשורסי.
די סטאטוע ליגט מיט'ן פנים צו מזרח קוקנדיג אויף אייראפע. אנאליסטן האבן אויפמערקזאם געמאכט אז די סטאטוע איז איבער 20 מאל די גרויס פון א דורכשניטליכער לעבעדיגער פרוי און וועגט ארום 3,215 מאל איר וואג. אין דער סטאטוע איז פאראן 85,000 קוביק פיס וואס איז בערך 10,600 מאל די קערפער פון א מענטש וועלכע פארמאגט ארום 8 קוביק פיס.
די סטאטוע פון ליבערטי באצייכנט און אנדענקט די פריינטשאפט צווישן פראנקרייך און די פאראייניגטע שטאטן דורכאויס די אמעריקאנער רעוואלוציע פון 775' ביז 783'. די מאנומענט איז דעזיינט געווארן דורך א פראנצויזישער סקאלפטור מיט'ן נאמען פעדעריק אוגוסטע בארטהאלדי און איז פארטיג געווארן אין 884'. די פראנצויזישע באפעלקערונג האט געגעבן דאס געלט צו בויען די טייערע סטאטוע און די אמעריקאנער באפעלקערונג האט צעשטייער געגעבן צו בויען די טורעם אויף וועלכע די סטאטוע איז ארויפגעשטעלט געווארן. אין אמעריקע איז דאס געלט צוזאמענגענומען געווארן אין א מאסיוון קאמפיין וועלכע איז אונטערגענומען געווארן דורך דער לעגענדער צייטונג פאבלישער דזשאסעף פוליצער, אן אונגארישער אימיגראנט, וועלכע האט געווידמעט די עדיטאריעלס פון זיין "די וועלט" צייטונג צו קוראזשירן די באפעלקערונג מען זאל געבן געלטער צו קענען בויען די פלאטפארמע.
ווען די סקולפטור איז פארטיג געווארן האט מען דאס ערשט ארויסגעלייגט אויף פארשטעלונג אין פאריז און דאן האט מען דאס צענומען צו 350 שטיקער און איינגעפאקט אין 214 קאנטעינארס און אפגעשיקט קיין ניו יארק מיט א פראנצויזישן שיף וואו מען האט עס צוריק צוזאמענגעשטעלט אין 4 מאנאטן און ארויפגעשטעלט אויף די צעמענטענע פלאטפארמע אויפ'ן ליבערטי אינזל אין די וואסערן פון ניו יארק אין די אנוועזנהייט פון טויזענטער מענטשן.
די סטאטוע איז אפיציעל פארגעשטעלט געווארן צו די וועלט אין 886' ביי א ספעציעלע צערעמאניע מיט די באטייליגונג פון דעם דעמאלטדיגן פרעזידענט גראווער קליוולאנד. אין די פאלגענדע יארן איז די סטאטוע פון ליבערטי געווארן אן אינטערנאציאנאלע סימבאל פון פרייהייט ארום די וועלט. די סטאטוע האט אויפגענומען די מיליאנען אימיגראנטן וועלכע זענען אנגעקומען קיין אמעריקע צו עליס איילענד. אין 903' האט מען איינגעקריצט א פאעמע וועלכע איז געמאכט געווארן דורך א באוואוסטע אמעריקאנער פאעט עמא לאזארוס וועלכע שטעלט פאר די סטאטוע אלס די סימבאל פון פרייהייט און ברענגט ארויס די האפענונג וועלכע די וועלט לייגט אויף פרייהייט.
די סטאטוע פון ליבערטי איז פראקלאמירט געווארן אלס א נאציאנאלע מאנומענט ערשט אין 924' אינאיינעם מיט עליס איילנעד. נאך די קריג איז די סטאטוע באצייכענט געווארן דורך די יו-ען אלס א העריטעדזש ארט.
אין 986' האט מען צוגעגרייט דעם סטאטוע צו א הונדערט יאר פייערונג דורך איבעררייניגן די גאנצע קערפער און מען האט געטוישט די גלעזערנע און מעטאלענע פאקעל צו גאלד. די גאנצע ארבעט איז געמאכט געווארן דורך אינזשענירן פון פראנקרייך און אמעריקע און איז באצאלט געווארן דורך אמעריקאנער איינוואוינער נאכדעם וואס פרעזידענט רעיגן האט געעפענט א ספעציעלע פאנד דערפאר. א צייט שפעטער האט מען אריינגעבויט א ליפט וועלכע פירט ארויף ביזן דעק פון דעם פלאטפארמע טורעם וואו מען האט אויפגעשטעלט א מוזעאם פון איר היסטאריע וועלכע אנטהאלט די ארגינעלע גלעזערנע און מעטאלענע פאקל און נאך היסטארישע שטיקער פון די סטאטוע. טויזענטער מענטשן באזוכן ליבערטי איילענד יעדן טאג דורך א פערי רייד פון באטערי פארק אין מאנהעטן. די באזוכער האבן אמאל געהאט די געלעגנהייט ארויפצוגיין אויך אינעם טורעם זעלבסט ביז איר קרוין וואס איז א מהלך פון 354 שטיגן (אייניג צו א 22 שטאקיגער געביידע) וואו מען קען כאפן אן אויג-פארכאפענדע בליק איבער ניו יארק און אירע וואלקן קראצער געביידעס.
דורכאויס די יארן האט מען עטליכע מאל אפגעשפארט די סטאטוע פון באזוכער אויס מורא פאר איר שטארקייט. אום סעפטעמבער 11 2001 אינדערפרי האט מען דאס ווידער פארשפארט צוליב זיכערהייט סיבות. די פארק סערוויס האט דאן אונטערגענומען נאך אן אונטערזוכונג און פארשטערקערט די סטאטוע און דאס צוריק געעפענט פאר די פובליק אין 2005 אין די אנוועזנהייט פון הונדערטער מענטשן אין שפיץ פון מעיאר בלומבערג. נאך אלץ האט מען נאר געעפענט די פלאטפארמע וואו די מענטשן קענען ארויפגיין 150 פיס הויך און שטיין נעבן די פיס פון די סטאטוע אבער די סטאטוע זעלבסט איז געבליבן פארמאכט צוליב זיכערהייט סיבות. זינט דעמאלט איז אונטערגענומען געווארן א קאמפיין פון ארגאניזאציעס וועלכע לייגן דרוק אויף די שטאט און פארק סערוויס זיי זאלן ווידער עפענען די סטאטוע און רעפרעזענטירן די ריכטיגע פרייהייט. די ארגאניזאציעס האט געבעטן צענדליגער טויזענטער מענטשן זיי זאלן שיקן אי-מעיל און בריוון מיט א פארגעשריבענע פארלאנג מען זאל דאס צוריק עפענען אבער דערווייל איז דאס געבליבן פארשפארט.
עליס איילענד.
דער עליס איילענד (אינזל) האט געדינט אלס די אויפנאמ'ס אינזל ווי א געשאצטע 12 מיליאן אימיגראנטן זענען אנגעקומען צווישן די יארן פון 892' ביז 954', אריינגערעכנט אסאך מלחמה געליטענע איבערהויפט אידן.
די אינזל איז געווארן א טייל פון די סטאטוע פון ליבערטי נאציאנאלע מאנומענט אין 965'. אין 984' האט מען אנגעהויבן בויען א אימיגראנט מוזעאם אין די הויפט געביידע וועלכע איז פארטיג געווארן אין 990' און איז געעפענט געווארן פאר די פובליק אלס א טייל פון די באזוך אויפ'ן ליבערטי אינזל. די מוזעאם באשטייט פון 3 שטאקן און אנטהאלט א שטודיע לייברערי, און הונדערטער בילדער און ווידעאוס פון איר היסטאריע. די טור פעריס טראגן די טוריסטן צו ביידע אינזלן און די טוריסטן קענען דארט בלייבן ווילאנג זיי ווילן ווען יעדע 20 מינוט קומט אן א נייע פערי.
נאכגעמאכטע סטאטוע פון ליבערטיס.
אין פאריז, פראנקרייך האבן אמעריקאנער איינוואוינערס אויפגעשטעלט א נאכגעמאכטע סטאטוע פון ליבערטי וועלכע איז אויפגעשטעלט געווארן אין 889' ארום 1.5 קילאמעטער ווייט פונעם אייפעל טורעם אויף א קליינע אינזל אינעם סיען טייך. די סטאטוע איז נאר 35 פיס הויך און ליגט אויף א צעמענטענע טורעם בערך 50 פיס הויך. די סטאטוע איז באצאלט געווארן דורך די אמעריקאנער איינוואוינער אין פראנקרייך און האבן דאס געגעבן אלס א צוריק באלוינונג.
עס איז נישט באקאנט ווער עס האט געמאכט די סטאטוע און טייל זאגן אז עס איז גאר געווען די מאדעל סטאטוע וועלכע אייפעל האט גענוצט צו בויען די עכטע סטאטוע פון ליבערטי.
אין 902' האט א פראנצויזישער אימיגראנט, וויליאם פלאטו, וועלכע האט פארמאגט א ווערהויז אין מאנהעטן, אויפגעשטעלט א נאכגעמאכטע סטאטוע פון ליבערטי וועלכע ער האט אליינס געבויט און דעזיינט און עס אויפגעשטעלט אויפ'ן דאך פון זיין 8 שטאקיגע געביידע אויף דער 64סטער גאס און בראדוועי און איז געשטאנען 40 פיס הויך. פלאטו איז געשטארבן אין 931' זייער יונג און האט מיטגענומען די היסטאריע פון דער סטאטוע מיט זיך.
די סטאטוע איז זייער פונקטליך נאכגעמאכט די עכטע און עס פארמאגט שטיגן מיט וועלכע מען קען ארויפגיין ביז'ן קרוין וואו עס איז פאראן עטליכע פענסטער. די סטאטוע איז אבער פארשלאסן געווארן שוין אין 912' נאכדעם וואס אינזשענירן האבן באשלאסן אז עס איז נישט גענוג פארזיכערט און שטארק.
נאך סעפטעמבער 11 2001 האבן די געביידע פארוואלטער באשלאסן אראפצונעמען די סטאטוע און איבערבויען די געביידע מיט מער שטאקן. די סטאטוע איז געגעבן געווארן במתנה צו דער ברוקלין מוזיי אלס אנדענק פון די העלדישע פייערלעשערס, פאליציי אפיצירן, און עמוירדזשענסי ארבייטער וועלכע זענען אומגעקומען אין די וואורלד טרעיד צענטער אטאקעס.
נאך א סטאטוע פון ליבערטי געפינט זיך אין בירמינגהאם, אלאבאמא וועלכע איז געבויט געווארן דורך א לעבנס פארזיכערונג פירמע וועלכע האט זיך גערופן ליבערטי נעשאנעל לייף אינשורענס. די סטאטוע איז אויך געבויט געווארן אין פראנקרייך און איז בערך א דריטל די גרויס פון די עכטע סטאטוע פון ליבערטי. די סטאטוע איז ארויפגעשטעלט געווארן אויף די לייף אינשורענס פירמע געביידע. שפעטער האט מען אראפגענומען די סטאטוע און עס געשטעלט אין א שטאטישע פארק וועלכע מען האט א נאמען געגעבן ליבערטי פארק. אלע מאטאריסטן וועלכע פארן אויפ'ן 459 אינטערסטעיט הייעוועי קענען קלאר זען דעם סטאטו בייטאג און ביינאכט דורך לעקטער וועלכע באלייכטן איר.
נאך א גרויסע נאכגעמאכטע סטאטוע פון ליבערטי געפינט זיך אין לאס וועגאס, נעוואדע, און איז א טייל פון די וואונדערליכע ניו יארק האטעל וועלכע פארמאגט אויך נאכגעמאכטע וואלקן קראצער געביידעס פון ניו יארק סיטי. די סטאטוע איז האלב די גרויס פון די עכטע.
עס זענען פאראן נאך עטליכע נאכגעמאכטע סטאטוע פון ליבערטיס אין קלענערע פארמאטן ארום דער וועלט. באקאנט איז די סטאטוע אין בארדא, פראנקרייך, וועלכע איז נישט מער ווי 8 פיס הויך. די סטאטוע איז אראפגענומען געווארן דורך די דייטשן אין דער צווייטער וועלט מלחמה און איז צוריקגעשטעלט געווארן אין 02' אלס אנדענק פון די סעפטעמבער 11 אטאקעס אין אמעריקע. עטליכע וואכן דערויף האבן אומבאקאנטע יונגען וואנדיליזירט די סטאטוע און דאס פארברענט און צעבראכן.
א בעזעם איז א רייניגונגס געצייג מיט וועלכן מען רייניגט אויף די ערד אין א שטוב.
אמאליגע צייטן פלעגט מען מאכן א בעזעם פון שטרוי, וואס מען האט צוזאמען געבינדן ארום א שטעקן. היינטיגע צייטן איז דאס מער פראפעסיאנאל, אבער ס'איז נאך אלץ דא צו באקומען שטרויענע בעזעמער.
אויך איז פארהאן א 'באַרשט'; א קליין בערשטל ניצט מען צו אפרייניגן אביעקטן פון שטויב.
דער מילא וויאַדוקט () איז דער וועלט'ס העכסטע הענגנדיגע בריק וועלכע געפינט זיך נעבן מילא, דרום פראנקרייך. די בריק איז א קעיבל סטעיד דעזיין און איז געבויט געווארן דורך אן ענגלישן ארכיטעקט און א פראנצויזישער בריק אינזשעניר. די בריק לויפט העכער א גרויסן טאל אין די טארן טייך און שפארט א לאנגע וועג ארום דעם טאל.
דער העכסטער זיין דעגרייכט 1,125 פיס (343 מעטער) וועלכע איז אביסל העכער ווי דער אייפעל טורעם און 125 פיס (38 מעטער) נידעריגער ווי די עמפייער סטעיט געביידע.
די בריק איז פארטיג געווארן אום דעצעמבער 2004 און איז איינגעשוואוירן געווארן מיט די אנוועזנהייט פון דעם דעמאלטדיגן פראנצויזישן פרעזידענט זשאק שיראק.
אנדערש ווי אלע בריקן וועלכע זענען געווענליך העכער א וואסער, איז די מילא וויאדוקט א בריק העכער א טאל און דערפאר פארמאגט עס מערערע שטאנגן. די בריק נעמט צוזאם צוויי געגענטער וועלכע זענען אפגעטיילט מיט א ריזיגע טאל וועלכע ווערט גערופן די טארן טאל צוליב די שמאלע טארן טייך וועלכע לויפט דארט אדורך. די בריק וועט באהעפטן די 75 מאטארוועי (הייעוועי) וועלכע לויפט צווישן פאריז און בארצעלאנאו, שפאניע וועלכע געפינט זיך אונטער פראנקרייך צו דרום. די מאטארוועי איז די איינציגסטע גרויסע הייעוועי וואס פירט צו אלע געגענטער נעבן דעם מיטללענדישן ים און פון דארט אריין קיין שפאניע. בעפאר די בריק איז געבויט געווארן האט מען געברויכט ארומפארן די טארן טאל וועלכע איז געווען אן אומוועג וואס האט געדויערט ביז 4 שטונדן אין די פארנומענע "ראוש אוער" צייט פון טאג. די בריק איז אן אלטער געדאנק וועלכע איז ענדליך צושטאנד געקומען נאכ'ן עס פארשלאגן צענדליגער מאל.
אויסער די צייט וואס די נייע בריק פארשפארט פאר דרייווער פארגרינגערט עס אויך די וועג צוליב די שווערע נעפל וואס הערשט ארום די טאל רוב טעג פון יאר. מאטאריסטן וועלכע נוצן דעם מאטארוועי אין די פריע שטונדן פלאגן זיך מיט די שווערע נעפל פאר א שטרעקע פון איבער 100 מייל. די בריק שפארט איין די גרעסטע טייל פון די נעפל ווען עס געדויערט איין מינוט דורכצופארן. די בריק זיצט העכער'ן טאל אייניג מיט די אויבערפלאך פון ביידע זייטן. ווען עס איז פאראן א נעפל קען מען נאר זען די 7 שפיצן פון די בריק וועלכע שטייען ארויס אין דער הייך מיט די הענגעדיגע שטריק פון ביידע זייטן. אויף א בילד זעט אויס ווי די בריק איז העכער די וואלקענעס אדער העכער גיגאנטישע ים כוואליעס.
די מילא וויאדוקט איז זייער ענליך צו די באקאנטע אזנאק בריק אין סידני, אויסטראליע, וועלכע איז געבויט אויפ'ן זעלבן דעזיין נאר אויף א קלענערן פארנעם. די אנזאק בריק איז נאר 1,200 פיס לאנג (דאס איז דירעקט א קורצע בריק) און איז די זעלבע הייך ווי יעדע אנדערע בריק. נאך א שטארקע חילוק איז, אז די אזנאק בריק שטייט שטענדיג אונטער א שיינע בלויע הימל וועלכע שפיגלט אפ אין די וואסער אונטער איר און די מילא וויאדוקט איז אויף א פארנעפלטע ארט און מען קען קוים זען די שיינקייט פון די בריק נאר אין געוויסע שטונדען פון טאג.
א בריק איבער א טאל איז בכלל נישט אזא אפטע זאך און עס זענען פאראן ווייניג איבער די וועלט. די מערסט באקאנטע בריק איבער א טאל געפינט זיך אין גואטעמאלא סיטי, גואטעמאלא (דרום אמעריקע), וועלכע איז זייער לאנג אבער איז נאך אלץ נישט געבוט אין פארעם פון א ריכטיגע בריק. די מילא וויאדוקט איז מער ווי א בריק אין א געוויסן זין טאקע צוליב די נעפל וואס הערשט דארט וואס מאכט עס אויסקוקן ווי עס וואלט געווען וואסער אונטער דעם.
אמאל האט א בריק געדויערט צו בויען אויסערגעווענליך לאנג צוליב איר קאמפליצירטן ארבעט און וויבאלד עס זענען נאך נישט געווען די ריכטיגע הייב מאשינען און אונטערוואסער שווימער האט מען געדארפט אויסארבעטן ספעציעלע וועגן וויאזוי אויפצושטעלן די בריקן. די מילא וויאדוקט האט אינגאנצן געדויערט 3 יאר צו בויען און איז פארענדיגט געווארן פריער ווי ארגינעל געפלאנט. עס זענען גענוצט געווארן די פארגעשריטענסטע הייב מאשינען וועלכע האבן ארויפגעלייגט די הונדערטער טויזענטער טאנען צעמענט איבער 1,000 פיס ארויף אין דער הייך. דאס אז די בריק איז געבויט העכער א טאל און נישט העכער א וואסער האט אסאך צוגעהאלפן צו די שנעלע ארבעט וויל די ארבעט אין וואסער ביי אלע בריקן איז א לאנגע פראדעצור.
די בריק איז דעזיינט געווארן דורך א פראנצויזישער אינדזשעניר מיט'ן נאמען מישעל ווירלאגאו וועלכער האט שוין געבויט עטליכע בריקן אין פראנקרייך און האט יארן צוריק אויסגעארבעט און פארראכטן די גאנצע ראוד סיסטעם אין טוניזיע. דער הויפט ארכיטעקט איז געווען אן ענגלישער מיט'ן נאמען לארד נארמען ראבערט פאסטער, אן אויסגעצייכנטער ארכיטעקט וועלכער האט געבויט צענדליגער וואלקן קראצער געביידעס און היסטארישע מוזעאםס אין אייראפע און אין אזיע.
די גאנצע בריק איז צוזאמענגעשטעלט פון אייזן און צעמענט וועלכע זענען אויסגעארבעט און צוגעשטעלט געווארן דורך 5 גרויסע אייראפעאישע פירמעס פאר די פאנסטאסטישע סומע פון 200 מיליאן פונט. די ארכיטעקטן האבן געזאגט אז די ארבעט איז געווען שווערער ווי געראכטן צוליב די געדיכטע נעפל וועלכע הערשט אין די געגענט אבער זיי האבן דאך באוויזן צו פארענדיגן די ארבעט שנעלער ווי דער ארגינעלער סקעדזשועל נאר ווייל עס איז נישט געווען קיין מאנגל אין געלט און מען האט קיינמאל נישט אפגעשטעלט די ארבעט אפילו פאר א קורצע צייט.
די בריק איז געבויט 100 פראצענט גלייך מיט 7 שטאנגן אינדערמיט. יעדע שטאנג איז די אונטערשטע טייל געמאכט פון צעמענט און די די אויבערשטע טייל (העכערן בריק דעק) איז געמאכט פון סטיל. די העכערע טייל פון די שטאנגן זענען ווי צוויי באזונדערע שטאנגן אין די ברייט פון די דעקע און קומען זיך צוזאם ביים שפיץ. פון יעדע שטאנג קומען ארויס 22 אייזערנע שטריק, 11 צו יעדע זייט, וועלכע ליגן איינע פארענט פון די אנדערע אינמיטן פון די דעקע. צווישן איין שטאנג און די אנדערע איז פאראן 150 פיס אבער די שטריק דעקן איבער כמעט די גאנצע בריק וועלכע גיט איר א סאפיסטיקירטן אויסקוק.
דער פלאן צו בויען דעם בריק איז ערשט אויפגעקומען אין 87' און מען האט באלד אנגעהויבן ארבעטן אויף דעם. די ארבעט איז ארויסגעלייגט געווארן אויף א ליציטאציע און מער ווי 50 פירמעס ארום די וועלט האבן דעזיינט בלופרינטס פאר די אנדערהאלבן מייל לאנגער בריק. די קאנטראקט צו בויען איז אונטערגעשריבן געווארן אין מאי 01' און די ארבעט האט זיך אנגעהויבן 5 מאנאטן דערויף. אין נאוועמבער 03' איז שוין אלע 7 זיילן געווען פארענדיגט און די דעקע האט אנגעהויבן ארויפגעלייגט ווערן און איז פארטיג געווארן אין מעי 2003. די איבערגעבליבענע ארבעט איז געטאן געווארן אין 6 מאנאטן און די בריק איז אויספרובירט געווארן מיט א משא פון 920 טאן.
די בריק פארמאגט צוויי ברייטע ליניעס אויף ביידע זייטן וועלכע פארן כמעט 900 פיס העכער די קליינע טייכל וועלכע לויפט דארט אדורך (דאס איז בערך די הייך פון א 75 שטאקיגע געביידע). וויבאלד די ווינטן קענען דארט דעגרייכן 100 מייל פער שטונדע וועלכע וואלט געווען א סכנה פאר די אויטאס, האט מען געלייגט ספעציעלע סקרינס פון ביידע זייטן וועלכע רעדוצירן די ווינטן ביז 50 פראצענט.
פאקטן.
בוי ארבייט = 38 מאנאטן. פון אקטאבער 16 01' ביז נאוועמבער 17 04'.
קאסט = 300 מיליאן ענגלישע פונט ($575,520,000.00).
ארכיטעקטור = לארד נארמען ראבערט פאסטער
לענג = אנדערהאלבן מייל (2400 מעטער אדער 2.4 קילאמעטער)
דעק ברייט = 111 פיס (32 מעטער)
דעק דיקיקייט = 13 פיס (4 מעטער)
העכסטע פונקט = 1,125 פיס (343 מעטער)
שפאן צווישן איין זייל אין די אנדערע = 1,100 פיס (342 מעטער)
שפאן פון די צוויי זייטן = 670 פיס (204 מעטער)
אַסימאָ איז א פארגעשריטענע ראבאט געבויט אין פארעם פון א מענטש אינדזשענירט דורך די האנדא אויטא פירמע. די ראבאט שטייט עפעס מער ווי 4 פיס הויך און קען שפאצירן אויף צוויי פיס גענוי ווי א מענטש ביז א מאקסימום פון 3.7 מ.פ.ש. (6 קילאמעטער. האנדא האט אנגעהויבן די ריסוירטש (פארשונגען) אין 1986 און האט אנטוויקלעט 11 מאדעלן ביז זי האט דעגרייכט דעם אסימא.
וואס איז אַסימאָ?
דאס ווארט אַסימאָ איז גענומען פוא די ראשי תיבות פון "אדוואנסד סטעפ אין אינאוועיטיוו מאביליטי" וואס איז אנטוויקלט געווארן דורך האנדא מאטאר פירמע און איז די מערסט פארגעשריטענער ראבאט אין דער וועלט אויף דערווייל. אסימא איז דער איינציגסטער ראבאט וואס קען שפאצירן אליינס און ארויפגיין שטיגן. אסימא איז נישט דער איינציגסטער ראבאט אין דער וועלט וואס קען גיין אבער איר וואק איז די פארגעשריטענסטע פון אלע און קיין איין אנדער ראבאט קען נישט ארויפקלעטערן אויף קיין שטיגן.
אויסערדעם וואס ער קען גיין ווי א מענטש קען אסימא אויך פארשטיין ווען מען רעדט צו אים. זיינע ארומפירער האבן געצייגט ווי ער טוט וואס מען הייסט אים און ער פארשטייט שנעל ווען מען רעדט צו אים. פארשטייט זיך אז ער פארשטייט נישט אלעס אבער קעגן אנדערע ראבאטן איז ער א מצוין. וויבאלד האנדא איז א יאפאנישע פירמע האט זי אינסטאלירט די יאפאנישע שפראך אין אים און דערווייל פארשטייט ער נאר יאפאניש. אסימא דערקענט אויך פנימ'ער און קען טאן מיט זיינע הענט און פיס אסאך זאכן ווי עפענען און פארלעשן לעקטערס, עפענען און פארמאכן טירן, טראגן און ברענגן אביעקטן, און שטופן וועגעלעך. אויך קען אסימא גענוצט ווערן פאר פארשידענע ארבעט וועלכע איז צו געפארפול פאר מענטשן ווי אריינגיין אין א כעמיקאלע סכנות'דיגע ארט, אוועקנעמען אויפרייס, אדער באקעמפן פייער.
אנשטאט בויען א פרישן ראבאט אלס א שפילצייג האט האנדא שטענדיג געארבעט אז די ראבאט זאל זיין א העלפער פאר מענטשן צי זאל דאס זיין מיט די ארבעט פון הויז אדער עלטערע און דיסעיבעלט מענטשן. אסימא איז בערך 4 פיס הויך כדי ער זאל זיין פנים אל פנים מיט א געווענליכער מענטש וואס זיצט אויף א בענקל. לצים זאגן אז ער זעט אויס ווי א קינד מיט א ספעיס אנצוג אנגעטאן. אבער האנדא זאגט אז זי האט טאקע דאס געוואלט ווייל אזוי איז ער נישט קיין גרויסע כלי וואס שטייט אין וועג ווען מען דארף אים נישט.
די ערשטע פירמעס וועלכע האבן אנגעהויבן נוצן דעם אסימא זענען געווען איי-בי-עם און די יאפאנעזער נאציאנאלע מוזעאם פאר סייענס און אינאוואציע. אין ביידע ערטער דינט אסימא אלס א אויפנעמער (רעסעפשעניסט) און באגריסט יעדן וואס קומט אריין און פירט זיי ארום די געביידע. האנדא האט פון פריער פראגראמירט די אויסשטעל פון די געביידעס און ווען א מענטש פרעגט אסימא וואו א געוויסע צימער געפינט זיך וועט ער באלד וויסן וואו צו שיקן דעם מענטש.
האנדא האט ארגינעל געליעסט אסימאס פאר $150,000. כאטש א לעבעדיגע אויפנעמערין וואלטן געקאסט פיל ביליגער איז עס אבער ווערט די פרייז פאר אינטערעסאנטקייט.
זיין מענטשליכער געבוי.
איינע פון די גרעסטע קונצן פון אסימא איז זיין וואקן. האנדא האט יארן לאנג נאכגעפארשט עטליכע סארט לעבעדיגע באשעפענישן וויאזוי זיי גייען און קריכן. האנדא האט גענומען אין באטראכט די דזשאונטס וואס יעדע הענט און פיס פארמאגט און די קערפער וואג באלאנס וואס רוב לעבעדיגע באשעפענישן נוצן ווען זיי גייען. האנדא האט געוואלט אסימא זאל גיין ווי א מענטש און נישט ווי א בהמה און דערפאר האט זי געמוזט אנטוויקלן א קנעכן וועלכע זאל האלטן דעם אסימא ענליך צו מענטשליכע פיס. די ספעציעלע קנעכן איז געמאכט פון א ווייכע סארט מאטריאל וועלכע זאפט איין די אימפאקט פון וואקן גענוי ווי אונזערע ווייכע פלייש.
אסימא פארמאגט לענדן, קניען, און פוס דזשאוינטס. אין די ראבאטישע וועלט רופט מען א דזשאוינט א דעגרי פון פרייהייט. אן איינצעלע דעגרי פון פרייהייט לאזט א פיס אדער האנט זיך בייגן איין וועג ארויף און אראפ אדער רעכט און לינקס. אסימא פארמאגט 26 דעגרי פון פרייהייט וועלכע גיט אים א באזונדערע גרינגקייט צו בייגן זיינע הענט און פוס אלע וועגן גענוי ווי א מענטש. זיינע דעגרי פון פרייהייט זענען צעשפרייט איבער זיין מעטאלענעם קערפער. 2 פון דעם זענען ביי זיין האלז, 6 אויף יעדע האנט און 6 אויף יעדע פוס. די דעוועלאפערס האבן באטראכט א מענטשליכע פיס וויפיל פונקטן פון זיינע דזשוינטס ער נוצט ווען ער גייט גלייך און ווען ער גייט שטיגן און לויט דעם מינימום האבן זיי געבויט דעם אסימא.
דער גאנצער ראבאט ווערט קאנטראלירט דורך א צענטראלער קאמפיוטער וועלכע פארמאגט צענדליגער סענסארס, אריינגערעכנט ספיד סענסארס צו רעכענען ווי שנעל ער גייט און דזשייראסקאפס סענסארס צו האלטן זיין באלאנס לויט די ספיד. אלע סענסארס ארבעטן אינאיינעם און דאס ערמעגליכט זיין גיין און קומען. זיינע אויגן קאמעראס זעען ווי ער זאל גיין, די ספיד סענסארס, מעסטן ווי שנעל ער גייט, און די דזשייראסקאפס סענסארס שיקן צוריק די נויטיגע מעסעדזשעס וויאזוי דער קאמפיוטער זאל ווייטער צוריקשיקן די מעסעדזשעס צו די מאטארן כדי ער זאל קענען האלטן זיין באלאנס.
גייט ווי א לעבעדיגער.
ווי דערמאנט איז זיין גיין איינע פון זיינע גרעסטע און וואונדערליכסטע קונצן וועלכע האט יעדן באגייסטערט. איבעראל ווי אסימא איז אנגעקומען זענען מענטשן פשוט געשטאנען פארגליווערט זעענדיג ווי דער קליינער ראבאט שפאצירט אהין און צוריק ווי יעדער מענטש. רוב געוועזענע ראבאטן וואס זענען אויך באטראכט געווארן אלס געלונגענע ראבאטן האבן זיך געמוזט אפשטעלן אויב זיי האבן זיך געוואלט דרייען צו אן אנדערע זייט אבער אסימא בייגט זיך איין ווי א מענטש און דרייט זיך אהין און צוריק ווי גארנישט.
אסימא פארמאגט צוויי פיס און האט נישט קיין רעדער ווי אסאך אנדערע ראבאטן. ווען ער וויל גיין רעכטס אדער לינקס וועט ער בייגן זיין גאנצן באלאנס צו די זייט וועלכע ער וויל גיין און זיינע דזשייראסקאפס וועלן אים צוריק אויסגלייכן איינמאל ער דרייט זיך שוין ווען זיינע פיס טוען ווייטער די ארבעט.
נאכמער וואונדערליך איז וויאזוי ער גייט שטיגן. זיין גאנצע קערפער ווארפט זיך ווען גייט אראפ אדער ארויף די שטיגן אבער ער האלט א גוטע באלאנס און אפילו אויב עפעס וועט אים שטיין אין וועג אדער איינער וועט אים בטעות געבן א שטופ וועט ער זיך שנעל כאפן און אויסגראדן זיין געשטעל און גיין ווייטער.
צו קענען בעסער פארשטיין וויאזוי האנדא האט דאס ערמעגליכט איז וויכטיג צו וויסן וויאזוי א מענטש האלט זיין באלאנס און וואס האנדא האט געדארפט נעמען אין באטראכט. ווען א מענטש לייגט א פיס טריט פאסירט צוויי כוחות: די כוח פון זיין ריר און די כוח פון גראוויטי וועלכע שלעפט צוריק אראפ זיין קערפער צו די ערד. די צוויי כוחות צוזאמען ווערט אנגערופן אין די סייענטיסטישע וועלט "טאטעל אינערטיעל פארס". און צוגאב קומט צו א דריטע קראפט אין די סעקונדע וואס די פוס ווערט צוריק אראפגעשטעלט אויף די ערד.
די אינדזשענירן פון האנדא האבן בעיקר געארבעט אויף דריי פונקטן: די איינזאפונג פון די לעצטע קראפט וועלכע פאסירט ווען די פוס קלאפט אראפ אויף די ערד. א ציל קאנטראל אין וועלכע ספעציעלע דזשייראסקאפס סענסארס ווארענען דעם קאמפיוטער ווען דער ראבאט הייבט אן פאלן אויף פאראויס אדער צוריק און פארלירט זיין באלאנס. אין אזא פאל וועט די קאמפיוטער שיקן די נויטיגע מעסעדזשעס וועלכע וועט צוריק אויפהייבן זיין אויבערשטן טייל פון זיין קערפער און ער וועט אנהייבן גיין שנעלער וואס מאכט אז די באלאנס זאל שנעלער צוריקקומען. די דריטע זאך, וועלכע טוט פארמיידן די צווייטע פראבלעם, איז די אויסרעכענונג וויאזוי צו שטעלן א פוס מיט יעדן טריט אז עס זאל נישט פארלירן זיין באלאנס און דארפן צוקומען צו די הילף פון די בעקאפ באלאנס קאנטראל.
זיין זעה קראפט.
די ביז היינטיגע ראבאטישע מאשינען וועלכע ארבעטן אין פירמעס און שטעלן צוזאם פראדוקטן און פאקן זיי אין שאכטלעך פארמאגן אויך אלע אויגן וועלכע זענען ווידעא קאמעראס וואס ווייזן דעם ראבאט וואו צו לייגן זיינע הענט. די סארט ראבאטן זענען אבער אריינגעשטעלט אויף איין ארט און זייערע אויגן זעען שטענדיג די זעלבע עטליכע אביעקטן און קוקן שטענדיג אין די זעלבע מאס ליכטיקייט. אסימא'ס אויגן האבן א פיל שווערערע ארבעט וויבאלד ער גייט ארום און זעט יעדע מינוט אנדערע זאכן אין אנדערע ליכטיקייטן און ער דארף קענען אפשיידן אביעקטן פון קאנסטראקשן און פארשטיין ווען עפעס רירט זיך און אפילו אפשיידן א שאטן פון די ערד.
אין זיינע צוויי אויגן זענען אריינגעשטעלט צוויי ווידעא קאמעראס וועלכע כאפן אויף אלעס ארום. אסימא קוקט געווענליך ערשט און דערנאך הייבט ער אן גיין. אין זיין סיסטעם איז שוין פראגראמירט מיליאנען ערליי סיגנאלן און סימנים וועלכע ער וועט באלד פארשטיין. צום ביישפיל אויב א מענטש וועט אויפהייבן די הענט און ווייזן סטאפ וועט ער זיך באלד אפשטעלן. ער האט א ספעציעלע חוש נאכצוגיין א מענטש וועלכע וויל אים נוצן אלס משרת. ער וועט אויפכאפן ווען יענער גייט און ער וועט אים נאכגיין אין אלע מאס ליכטיקייטן. ווען אסימא ווערט צוגעשטעלט פאר איינעם איז פאראן די מעגליכקייט צו פראגראמירן צענדליגער פנימ'ער וועלכע וועלן זיין די באקאנטע פאר אסימא. ווען אסימא זעט א באקאנטן וועט ער יענעם באלד באגריסן און פאלגן וואס יענער הייסט אים.
אסימא קען אויך קאנטראלירט ווערן דורך א קאמפיוטער מיט זיינע ווייערלעס מעגליכקייטן. אין אזא פאל קען מען זען אויפ'ן קאמפיוטער וואס אסימא זעט מיט זיינע אויגן.
קאנטראל.
אסימא איז פארט נישט קיין מענטש און ער וועט נישט קענען אריינגיין אין א שטוב און מאכן זיינע אייגענע באשלוסן וואס צו טאן. ער מוז קאנטראלירט ווערן קאמפיוטערייזד און אויב מען וויל אים געבן א דזשאב אויף א געוויסע ארט וועט מען מוזן ערשט פראגראמירן דאס ארט און די דזשאב וואס ער וועט דארט טאן. אדער קען מען אים קאנטראלירן פיזיש.
אסימא'ס רוקן זאק אנטהאלט דעם קאמפיוטער סיסטעם וועלכע איז זיין מוח און פון דארט ווערט ער קאנטראלירט. עס זענען פאראן דריי וועגן וויאזוי מען קען אים קאנטראלירן: 1) מיט א קאמפיוטער, 2) מיט א ווייערלעס רעמאוט, און 3) מיט'ן רעדן און ווייזן.
אסימא פארמאגט גוטע ווייערלעס טעכנאלאגיעס וועלכע לאזט אים קאנטראלירט ווערן פון דערווייטענס. ווען מען נוצט א קאמפיוטער קען מען דאס טאן פון די אנדערע עק וועלט ווייל מען וועט זען אויפ'ן קאמפיוטער סקרין דאס וואס אסימא'ס קאמעראס זעען. ווען מען קאנטראלירט אים מיט א רעמאוט קאנטראל דארף מען שטיין נעבן אים זיכער צו מאכן אז מען פירט אים נישט אריין אין וואנט. אפילו ווען מען קאנטראלירט אים פיזיש וועט אסימא נאך אלץ נוצן זיין פארגעשריטענע קאמפיוטער סיסטעם פאר זיין גיין. ער וועט אויסרעכנען יעדע טריט כדי ער זאל נישט אראפפאלן. אויפ'ן רעמאוט זענען אויך פאראן ספעציעלע קנעפלעך וועלכע מאכן אים טאן א געוויסע ארבעט ווי פאכן מיט די האנט, באגריסן מיט דעם קאפ, אדער אנדערע קאמאנדן.
אסימא קען אויך פארשטיין וואס מען רעדט צו אים און קען אויך ענטפערן פראגעס אויף זאכן וואס זענען פריער פראגראמירט געווארן אין אים. ווען מען שטעלט אים אויף א דזשאב קען מען פראגראמירן וואס מען וויל און די ארבעטער וועלן אים קענען זאגן גיי טו דאס און דאס און ער וועט ענטפערן אקעי איך גיי שוין...
זיין קראפט.
אזויווי אלע ראבאטן ווערט אסימא קאנטראלירט דורך קליינע מאטארן וועלכע ווערן אנגערופן סערווא מאטארן. די סארט מאטארן זענען זייער פיצל אבער זענען זייער שטארק און דרייען זיך נאר א משהו אויפאיינמאל און דערנאך שטעלט זיך עס אפ ביז עס באקומט א ווייטערדיגן באפעל זיך צו דרייען. די הויפט חכמה פון דעם מאטאר איז אז עס דרייט זיך שנעל אבער קען קומען צו א פלוצלונגן אפשטעל אן דעם וואס עס זאל אויפטרייסלן. אסימא פארמאגט 26 אזלעכע מאטארן אין זיין קערפער וועלכע מאכן אים באוועגן זיינע הענט, פוס, ארעמען, קניען, און אלע אנדערע טיילן פון אים וועלכע קענען זיך באוועגן.
די איינציגסטע פראבלעם מיט אסימא דערווייל איז זיין באטערי קראפט. ער פארמאגט אין זיין בויך א 40 וואלט ניקל-מעטאל הייבריד באטערי וועלכע קען בלויז ארבעטן 30 מינוט נאכאנאנד. דאס איז ווייט פון גענוג פאר איינעם וואס וויל אים האבן פאר א לענגערע צייט. צו רעטשארדזשן די באטערי געדויערט 4 שטונדן. האנדא זאגט אבער אז ווילאנג אסימא איז נאך אין אנטוויקלונג פעלט זיי נישט אויס א בעסערע באטערי און איינמאל זיי וועלן אים לאנטשן פאר די וועלט וועלן זיי טוישן די באטערי צו א מער פארגעשריטענע באטערי.
די באטערי ליגט אינעם צענטער פונעם אסימא און דינט אין טייל אלס זיין מיטל גראוויטי וואג וואס העלפט אים האלטן זיין באלאנס.
זיין לעבנס געשיכטע.
האנדא האט אנגעהויבן דעם אסימא פראיעקט אין 986' און האט צום ערשט אנטוויקעלט זיינע פוס און וואקן סיסטעם איינמאל זיי האבן שוין געהאט א ראבאט וואס קען גיין האבן זיי צוביסלעך צוגעשטעלט זיינע הענט בויך און קאפ און האבן דאס נישט געוויזן פאר קיינעם ווילאנג די ארבעט איז געווען אינגאנצן פארטיג און אסימא איז געווארן א מושלם.
אין ענדע 986' האט שוין האנדא געהאט אנטוויקעלט איר ערשטן סעמפל וועלכע זי האט גערופן סי-או וועלכער האט נאר געקענט גיין זייער לאנגזאם. עס האט טיילמאל געדויערט פאר סי-או אזוי לאנג ווי 20 סעקונדן צווישן איין פוס-טריט און די אנדערע ווייל ער האט געמוזט באקומען זיין גאנצע באלאנס בעפאר ער האט געקענט לייגן א צווייטע פוס-טריט.
אין דעם קומענדיגן יאר האט האנדא אנטוויקעלט 3 נייע סעמפלן וועלכע יעדע איז געווען א שריט אויף פאראויס אין זיין וואקן סיסטעם. די סעמפלן האבן זיך גערופן פראטאטיפ אי-1, אי-2 און אי-3. אין 991' נאך פרישע 3 סעמפלן האט האנדא ענדליך דעגרייכט איר ציל און די פרישע סעמפל איז געגאנגן ווי א מענטש. ביי דעם פונקט האט עס אבער נאכנישט אויסגעקוקט ווי א מענטש נאר איז געווען א גרויסע שאכטל מיט מאטארן און סענסארס. די ארבעט פאר א מענטשליכער געשטעל ראבאט איז ווייטער אנגעגאנגן.
אין די קומענדיגע עטליכע יאר האט האנדא אנטוויקעלט עטליכע ראבאטן איינע אנדערש ווי דעם צווייטן און האט דאס כסדר איבערגעמאכט. דעמאלט זענען נאך די ראבאטן געווען 6 פיס הויך ביז האנדא האט באשלאסן אין 997' אז א נידעריגערע ראבאט וועט זיין פלינקער און וועט ווייניגער שטערן. דער קליינער סעמפל איז פארענדיגט געווארן א יאר דערויף און האט געוואויגן 115 פונט. די אינדזשענירן זענען געווען זייער צופרידן און האבן אנגעהויבן ארבעטן אויף זיין אקטועלע פראדוקציע.
אין די לעצטע יארן האט האנדא געארבעט אויף די קליינע דעטאלן און ווען די ארבעט איז פארטיג געווארן האט מען אים אנגעהויבן ארומפירן איבער די וועלט. אין 2003 האט אסימא אפגעשטאט א באזוך אין צענדליגער שטעט אין די פאראייניגטע שטאטן און אין קאנאדע וואו ער האט פארגעשטעלט זיינע קונצן אין סייענס צענטערן און אין גרויסע סקולס.
היינט (2007) איז פאראן 46 אסימאס אין עקזיסטענץ און קאסט היינט אונטער א מיליאן דאלאר צו פראדוצירן.
א פעדער איז א שרייבן אינסטרומענט וועלכע לייגט טינט אויף אן אויבערפלאך, געווענליך א פאפיר.
שרייבן גייט צוריק צו די עגיפטישע וועלכע האבן געשניצטע שטיקער האלץ צו שרייבן דורך איינטינקן אין טינט און דעס אפעלירן אויף שטיינער און שפעטער אויסגעארבעטע פארמעט. די וועלט האט אזוי געשריבן ביז אין דעם מיטל אלטער ווען מען האט אנגעהויבן נוצן א ריכטיגע פעדער (געווענליך פון פייגל) וועלכע איז שפיציג און הויל און האט געהאלטן די טינט פאר א לענגערע צייט. שפעטער האט מען אויך גענוצט פארשידענע ערליי פעדער געמאכט פון אייזן וועלכע האט געהאט פארשידענע קונצן וויאזוי צו האלטן די טינט אינעווייניג ווי לענגער.
אין די ערשטע העלפט פונע'ם 19'טן יאר-הונדערט איז אויסגעטראפן געווארן די קוואלפען דורך א רומענישער וועלכער האט שטודירט אין פאריז, פראנקרייך. די פראנצויזישע רעגירונג האט געלייגט א פאטענט דערויף און די פעדער איז פארשפרייט געווארן איבער די גאנצע וועלט ביז עס איז פארבעסערט געווארן דורך אן אינשורענס בראוקער אין ניו יארק סיטי אין 1884. די פאונטען פעדער ווערט נאך גענוצט היינט צו טאג און מען קען עס באקומען אין די געשעפטן.
אין 1888 איז אויסגעטראפן געווארן די באל-פאוינט פעדער דורך אן אונגארישער צייטונג רעדאקטאר מיט די הילף פון זיין ברודער א כעמיקער. די באל-פאוינט פעדער איז געווארן דער וועלט'ס פעדער ביזן היינטיגן טאג.
א באל-פאוינט פעדער איז די מאדערנע שרייבן אינסטרומענט זינט איר אויסטרעף אין 1938. די פעדער פארמאגט א באל וועלכע זיצט אין א סאקעט צו בלאקירן די טינט פון ארויסרינען אין דרייט זיך ווען מען שרייבט און דורכדעם קומט שטענדיג ארויס פרישע טינט.
די באל-פאוינט פעדער איז אויסגעטראפן געווארן דורך אן אונגארישער שרייבער לאסלו ביראו, א דזשורנאליסט וועלכער האט געשריבן א גאנצן טאג. ביראו האט געליטן פון אויסגעטרוקענטע פעדערס און האט אפטמאל געהאט פעלער ווען זיין טינט האט אויסגערינען און זיין ארבעט איז געגאנגן א גאנג.
אין א געוויסן טאג האט ביראו באזוכט א דרוקעריי אין בודאפעסט און באוואונדערט וויאזוי די פאפירן וואס ווערן געדרוקט קענען באלד גענוצט ווערן וויבאלד די טינט דערפון טרוקנט זיך אויס גאר שנעל. אזויפיל האט ער געוואוסט אז מען קען אזא טינט נישט נוצן אין א פעדער וויבאלד אלע טינט וועט אויסטרוקענען. אבער ער האט באשלאסן אז וועט דאס דורכברעכן און האט אנגעהויבן אריינלייגן זיין קאפ וויאזוי ער קען יא נוצן די סארט טינט אין א פעדער און עס זאל דאך נישט אויסטרוקענען אדער ארויסרינען.
ער האט זיך געפלאגט עטליכע וואכן און איז אויפגעקומען מיט דעם געלונגענעם באל-פאוינט געדאנק. די באלפאוינט האט געברענגט צוויי לעזונגן אויפאיינמאל: עס האט בלאקירט די טינט עס זאל נישט קענען ארויסרינען און האט קאנטראלירט די ארויסרינונג פון טינט דורכ'ן שרייבן.
ביראו האט געוואוסט אז ער האט אויסגעטראפן עפעס א קנאק אבער האט דאס ערשט גענוצט פאר זיך אליינס און דאס געוויזן צו זיין ברודער דזשארדזש א כעמיסט.
אינמיטן די ברען פון די צווייטע וועלט קריג, אין 943', האבן זיך די צוויי ברודער געוואנדן צו די אייראפעאישע פאטענט אפיס און געוויזן דעם אויסטרעף און באקומען א פאטענט רעכט ביז געציילטע שטונדן. זיי האבן זיך באלד גענומען צו די ארבעט און אנגעהויבן פראדוצירן א צאל פון די פעדערס, וועלכע זיי האבן גערופן ביראו פעדערס, און דאס ארומגעטראגן ווייזן ווי אימער זיי האבן געקענט צו מאכן געלט. דער געווינטשענער טאג איז אנגעקומען און די בריטישע רעגירונג האט זיך דערוואוסט דערפון און געשיקט א דעלעגאציע קיין אונגארן, אלעס אינמיטן די קריג, מיט א פארלאנג אפצוקויפן די פאטענט רעכט פון די צוויי ברודער. זיי זענען איינגעגאנגן אויף א געשעפט און די בריטישע האבן באלד אנגעהויבן פראדוצירן די ביראו פעדערס און דאס פארשפרייט אין די ראיעל נעיווי וועלכע זענען געווען די ערשטע דאס אויסצופרובירן.
די מלחמה האט געברענט און דער פארמעסט פאר נייע טעכנאלאגיעס האט אויך געברענט און עס האט נישט געדויערט לאנג ביז אויך די אמעריקאנער האבן זיך דערוואוסט פון דעם ספעציעלן באלפאוינט פעדער און אין 945' האט א כעמיסט מיט'ן נאמען מילטאן רינאולדס אנטוויקעלט א מער פארגעשריטענער טינט און פארקויפט 10,000 פון זיינע פעדערס אין עטליכע וואכן פאר $10 יעדע איינע (דאס איז געווען א גרויסע סכום געלט פאר א פעדער אין יענע צייטן).
די נייע פעדערס האבן נאך געהאט קליינע פראבלעמען און דאס איז געלעזט געווארן דורך א פראנצויזישער כעמיסט מיט'ן נאמען מארסעל ביטש, וועלכער האט ערצייגט א באלפאוינט פעדער וועלכע האט נאר געקאסט עטליכע פראנק. ער האט גערופן זיינע פעדערס "BIC" אלס א קורצער דערמאנונג פון זיין נאמען. די ביק פעדערס זענען פארקויפט געווארן אין די מיליאנען איבער גאנץ אייראפע באלד נאך די קריג און 10 יאר דערויף האט מען דאס אנגעהויבן פארקויפן אין די פאראייניגטע שטאטן.
אין אמעריקע האט ביק געהאט אסאך קאנקורענט ווען צענדליגער פירמעס האבן פראדוצירט פארשידענע סארט באלפאוינט פעדערס. ביק האט גענוצט די טעלעוויזיע צו אדווערטייזן אירע פעדערס פאר 29 צענט א שטיקל און האט צעביסלעך אריינגעשניטן אין די מארקעט ווערנדיג די גרעסטע פעדער פארקויפער אין די וועלט. ביי די ענדע פון די קאמפיין האט שוין א ביק פעדער נאר געקאסט 10 צענט פער שטיקל.
די איבעריגע איז היסטאריע. ביק איז פארבליבן די גרעסטע פעדער פראדוצירער אין די וועלט פראדוצירנדיג ביליאנען פעדערס פער יאר.
דער באלפאוינט דעזיין.
דער שליסל צו א באלפאוינט דעזיין איז פארשטייט זיך די באל וועלכע איז דער איינציגער פארמיטלער צווישן די טינט אינעם פעדער און די פאפיר. די באל דרייט זיך פריי און ברענגט ארויס די טינט ווערנדיג נאכאנאנד געפיטערט פון די טינט רעזערוואר וועלכע איז געווענליך א שמאלע פלאסטיק רער וועלכע לויפט אין די הייך פון דעם פעדער.
די באל ווערט געהאלטן אין פלאץ ביים שפיץ דורך א סאקעט און טראץ וואס עס ליגט שטייף האט עס גענוג פלאץ זיך צו דרייען ווען מען שרייבט דערמיט. ווען מען הייבט אן שרייבן אויף א פאפיר טוט די פאפיר דרייען די באל וועלכע ברענגט ארויס מיט יעדן דריי די טינט וועלכע ווערט אראפגעפירט מיט די כוח פון גראוויטי. אין אנדערע ווערטער איז טייטש אז די באל טוט צוויי זאכן: עס ברענגט ארויס די טינט פון אינעווייניג און אין דער זעלבער צייט האלט עס אפ די לופט פון אריינגיין אין דעם פעדער וואס וואלט אויסגעטרוקענט די טינט.
עס זענען פאראן פארשידענע סייזעס פעדערס וואס מיינט אז די באל אינעם פעדער איז קלענער אדער גרעסער. ווי גרעסער די באל איז אלס א ברייטערע ליניע שרייבט עס. די סייזעס הייבט זיך אן פון פאוינט איין מילימעטער און ענדיגט זיך ביי פאוינט זיבן מילימעטער. צום ביישפיל א פאוינט פינף מילימעטער מיינט אז עס שרייבט א ליניע פון 0.5 מילימעטער ברייט.
אנדערע סארט באלפאוינט פעדערס.
ווי דערמאנט ווערט די טינט אין א פעדער אראפגעשיקט דורך די כוח פון גראוויטי און אזוי ווערט די באל שטענדיג געפיטערט מיט טינט ביז דאס לעצטע ביסל קומט ארויס. אבער אויב מען זאל נעמען א פעדער און עס ארויפטראגן אין ספעיס וועט עס נישט ארבעטן ווייל אין ספעיס איז נישט פאראן קיין גראוויטי און די טינט וואלט נישט ארויסגערינען. האט מען ערצייגט א ספעיס פעדער אין וועלכע די טינט ליגט אין א קליינע לופט דרוק טאנק און אזוי יאגט עס ארויס די טינט.
וויבאלד עס ווערט ארויסגעשיקט מיט לופט דרוק קען עס זיין בעסער פארמאכט וואס מיינט אז די טינט קען זיך לענגער האלטן. א נארמאלע פעדער האלט 2 יאר ביז די טינט אינעווייניג טרוקנט אויס. מען שאצט אז א ספעיס פעדער קען האלטן 100 יאר אבער עס איז נאך נישט דא ווער עס זאל עס איבערצייגן ווייל דער פעדער עקזיסטירט נישט מער ווי 20 יאר.
אין די 980' יארן האבן כעמיסטער ערצייגט א באל-פאוינט פעדער וועלכע'ס טינט קען אויסגעמעקט ווערן. דאס איז געווען די ערטשע אזא ערפינדונג. ביז אהין האט מען אלע יארן געוואוסט אז וואס עס ווערט געשריבן קען נישט אויסגעמעקט ווערן. דער פעדער איז די זעלבע נאר די טינט אינעווייניג איז פון אן אנדערע סארט. אנשטאט טינט פון אויל איז עס געמאכט פון ראבער צעמענט וועלכע איז נישט קיין פערמענאנטע טינט נאר לאזט איבער א צייכן וועלכע קען גרינג באזייטיגט ווערן וויבאלד עס קלעבט נישט און איז מער פליסיג. אבער אויך די סארט טינט האט א שיעור און נאך 10 שטונדן טרוקענט עס אויס און מען קען עס מער נישט אויסמעקן.
טינט האלטערס אין דריי פארבן
טינט איז א פליסיקייט געמאכט פון שטויב וואס ווערט צוגעשטעלט צו וואסער אדער אויל עס צו מאכן פליסיג. טינט ווערט גענוצט צו פארבן בילדער און שרייבן טעקסט.
אמאליגע צייטן פלעגט מען מאכן טינט פון געוויסע זאלצן וועלכע האבן אנטהאלטן אייזן און זיך אדער בליי. מען האט אויסגעארבעט די עלעמענטן און דאס צוגעשטעלט צו וואסער אדער אויל און אזוי האט מען געהאט טינט.
פארשטייט זיך אז עס איז נאר געווען שווארצע טינט און מען האט נאך אפילו נישט געהאט קיין השגה פון מאכן קאלירטע טינט. היינט ווערן אלע ערליי טינט און פעינט געמאכט פון כעמיקאלן. אלענספאל, ווערט די טינט געמאכט אין א שטויב וואס ווערט אנגערופן אין ענגליש א "פיגמענט". צו יעדע סארט טינט ווערט די פיגמענט געמישט מיט אן אנדערע פליסיקייט, געוואנדן צו וואס מען וויל עס נוצן.
טינט סארטן.
בדרך כלל זענען פאראן 3 ערליי טינט. טינט פון א פעדער, טינט פאר פרינטערס, און פאר צייכענונגן. יעדע סארט פון די טינטן ווערן געמישט אויף אן אנדערע וועג. טינט פאר פעדערס איז גאר שטארק קאנצעטרירט און איז געמישט מיט קלעב און אויל עס זאל נישט פרייערהייט ארויסרינען פון די פעדער. טינט פון פרינטערס זענען זייער פליסיג ווייל עס דארף טאן א שנעלע ארבעט.
קאלירטע טינט איז אויסגעטראפן געווארן ערשט אין ענדע 18'טן יאר-הונדערט. קאלירטע טינט קען אנטהאלטן ביז 15 אנדערע אינהאלטן (אינגרידיענטס) און איז א שווערע פראדעצור צו מאכן. עס זענען נאר פאראן דריי קאלירטע טינט וועלכע מען מאכט: געל, רויט, און בלוי. די איבעריגע קאלירן ווערן געמאכט פון צוזאמענמישן די קאלירן (צום ביישפיל: פון בלוי און געל ווערט גרין. פון רויט מיט געל ווערט אראנזש. פון רויט מיט בלוי ווערט פוירפל א.א.וו.).
עכו (אַראַביש: عكا), איז אַ שטאט אויפן ברעק פון מיטלענדישן ים אין דעם מערב גליל באצירק אין צפון פון דעם לאנד ישראל. די שטאט געפינט זיך אין דער צפון זייט פון דעם עכו בוכטע. לויטן ישראלישן צענטראלן ביורא פאר סטאטיסטיק איז די באפעלקערונג פון עכו געווען 46,300 אין סוף יוני 2010.
עכו איז דערמאנט אין תנ"ך איין מאל, אין שופטים קאפיטל א' פסוק ל"א. זי האט געהערט צום טייל פון שבט אשר. עכו איז אויך דערמאנט אין דער ערשטער משנה פון מסכת גיטין אלס דער צפון גרעניץ פון ארץ ישראל. עכו איז איינע פון די אוראלטע פארט שטעט אין דער וועלט.
רוימישע.
צום סוף פון דער צווייטן בית המקדש צייַט, האבן געוואוינט פילע אידן אין דער שטאָט.
באן סטאנציע.
עס איז דא א באן סטאנציע פון ישראל באנען וואס באדינט די שטאט עכו. די סטאנציע געפֿינט זיך אין מזרח פון דער שטאט אויף רמז גאס.
די היינטיגע סטאנציע איז געווארן אויפגעשטעלט אין די אנהייב 1950ער יארן.
אין 2001 האט ישראל באנען איבערגעבויט די סטאנציע, מיט א נייעם פאסאזשירן זאל לעבן דעם פעראן, און אויך געבויט א נייעם פעראן וואס מען קומט צו אים דורך א טונעל.
אין יאר 2001 האט ישראל באנען איבערגעבויט די סטאנציע פון דאס ניי.
טורמע.
עכו טורמע איז געווען א פעסטונג אין עכו, וואס דער בריטישער מאנדאט האט איבערגעמאכט פאר א טורמע, וואס אסאך יידישע פאליטיקער און קעמפער, זענען דארטן געווען ארעסטירט, צוזאמען מיט אראבישע קעמפער, אין די צייטן פון די מאנדאט.
היינט אין ישראל איז די טורמע א שפיטאל פאר גייסטיק קראנקע, און א מוזיי.
דער מיטלענדישער ים איז א ים פונעם אטלאנטישן אקעאן וואס איז כמעט אינגאנצן ארומגענומען מיט לאנד — פון צפון זייט אייראפע, פון דרום אפריקע און פון מזרח אזיע. ער באדעקט א שטח פון 2.5 קוואדראט קילאמעטער, און איז באהאפטן מיטן אטלאנטישן אקעאן דורך דעם שמאלן דורכגאס פון גיבראלטאר וואס איז ברייט אינגאנצן 14 קילאמעטער, און שיידט אפ גיבראלטאר און שפאניע אין אייראפע פון מאראקא אין אפריקע.
דער דורכשניט טיף פונעם ים איז 1500 מעטער, און דער טיפֿסטער פונקט איז 5,267 מעטער אין דער קאליפסא טיף אינעם יאנישן ים.
אמאל איז ער געווען די חשבסטע רוטע פאר סוחרים אין קדמונישע צייטן, מיט מסחר צווישן בבל, מצרים, גריכנלאנד, טערקיי און רוים.
די לענדער מיט בארטנליניעס אויפן מיטלענדישן ים זענען איטאליע, אלבאניע, אלזשיר, באסניע און הערצעגאווינע, גריכנלאנד, טוניסיע, טערקיי, ישראל, לבנון, ליביע, מאלטא, מאנאקא, מאנטענעגרא, סיריע, סלאוועניע, עגיפטן, פראנקרייך, ציפערן, קראאטיע און שפאניע. דערצו, האבן אויך דער עזה פאס און די בריטישע מעבר-לים טעריטאריעס גיבראלטאר און אקראטירי און דעקעליע בארטנליניעס אויפן ים.
דער נאמען ״מיטלענדיש״ איז אזוי ווי דער לאטיינישער נאמען "mediterraneus". אין תנ״ך ווערט דער ים אפטמאל גערופן ״הים הגדול״ "דער גרויסער ים", אויך ווי אמאל ״הים האחרון״ "דער הינטערשטער ים" (ווען מען שטייט מיטן פנים צו מזרח). אויף טערקיש הייסט ער "Akdeniz דער ווייסער ים".
אוראלטע ציוויליזאציעס.
גריכישע (רויט) און פֿעניקישע (געל) קאלאניעס אין קדמונים־צייט אומגעפער דער 6טער יארהונדערט פאר דער ציווילער רעכענונג
a> ביי איר ווייטסטער גרייס אין יאר 117
עטלעכע אוראלטע ציוויליזאציעס זענען געווען פלאצירט ארום די ברעגן פונעם מיטלענדישן ים, און זענען געווען שטארק באאיינפלוסט דורך זייער נאענטקייט צום ים. דער ים האט פארזארגט רוטעס פאר מסחר, קאלאניזאציע און מלחמה, ווי אויך עסן (פון פישעריי און זאמלונג פון אנדער ים־שפייז) פאר פילצאליגע געמיינדעס דורך די יארן.
דריוש דער ערשטער פון פערסיע, וואס האט איינגענומען אוראלט עגיפטן, האט געבויט א קאנאל וואס האט באהאפטן דעם מיטלענדישן ים מיט דעם ים סוף. דריוש׳נס קאנאל איז געווען גענוג ברייט פאר צוויי טריערעס אדורכגיין איינע אנאנד מיט די וועסלעס פארלענגערט; ס׳האט געדויערט פיר טעג אדורכצופארן דעם קאנאל.
מיטל־אלטער און אימפעריעס.
a>, 1571, האט געקאנטשעט מיט א זיג פאר דער אייראפעאישער הייליגער ליגע קעגן די אטאמאנישע טערקן.
די מערבדיקע רוימישע אימפעריע איז איינגעפאלן אומגעפער יאר 476. צייטווייליג איז דער מזרח געווארן ווידעראמאל דאמינאנט און רוימישע מאכט האט ווייטערגעצויגן אין דער ביזאנטישער אימפעריע וואס איז געשאפן געווארן אין דעם 4טן יארהונדערט פונעם מזרח טייל פון דער רוימישער אימפעריע.
אין דעם 7טן יארהונדערט איז אויפגעוואקסן א נייע מאכט, מיט דער רעליגיע פון איסלאם, וואס האט גאנץ גיך אויסגעקערט אריבער פונעם מזרח; ביי איר גרעסטע פארשפרייטונג האט די אראבישע אימפעריע קאנטראלירט 75% פון דעם מיטלענדישן געגנט און האט איבערגעלאזט פוסדרוק אויף זיינע מזרחדיקע און דרומדיקע ברעגן.
אייראפע האט אנגעהויבן זיך דערקוויקן ווען מער ארגאניזירטע און צענטראליזירטע מדינות האבן זיך געשאפן אין דעם שפטערן מיטל־אלטער נאך דעם רענעסאנס פונעם 12טן יארהונדערט.
אטאמאנישע קראפט באזירט אין אנאטאליע האט ווייטער געוואקסן און אין 1453 האט אויסגעלאשן די ביזאנטישע אימפעריע מיט דעם אייננעם פון קושטא. אטאמאנער האבן באקומען קאנטראלע איבער א גרויסן טייל פונעם ים אין דעם 16טן יארהונדערט און האבן געהאלטן ים־באזעס אין דרום פראנקרייך, אלזשיר און טוניסיע. דער בארימטער אטאמאנער קאפיטאן בארבאראסע איז א סימבאל פון דער געוועלטיגונג מיטן ניצחון פון דעם קאמף פון פרעוועזע (1538).
די באמבארדירונג פון אלזשירס דורכן ענגליש־האלענדישן פלאט מיט אן אולטימאטום צו באפרייען אייראפעאישע שקלאפן, אויגוסט 1816
דער קאמף פון דזשערבא (1560) האט באצייכענט דעם שפיץ פון אטאמאנישער ים־געוועלטיגונג אין דעם מיטלענדישן ים. אזוי ווי די אייראפאישע קראפטן האבן געמערט זייער גבורה אויפן ים, האבן זיי באגעגנט אטאמאנישער פארברייטערונג אין דעם געגנט ביים קאמף פון לעפאנטא (1571) וואס האט אפגעשטעלט דעם קראפט פון דעם אטאמאנישן ים־פלאט. דאס איז געווען דער לעצטער ים־קאמף געפירט דורך גאלעערעס.
דער מיטלענדישער ים איז באהאפטן צום אטלאנטישן אקעאן דורכן דורכגאס פון גיבראלטאר (באוואוסט אין די שריפטן פון האמעראס ווי די "זיילן פון הערקולעס") אין מערב און צום ים פון מארמארא און דעם שווארצן ים, ביי די דארדאנעלן און דעם באספארוס, אין מזרח. דער ים פון מארמארא (דארדאנעלן) ווערט אפט גערעכענט א טייל פונעם מיטלענדישן ים, אבער נישט דער שווארצער ים. דער 163 ק״מ לאנג געמלאכה׳טער סועץ קאנאל אין דרום־מזרח באהעפט דעם מיטלענדישן ים צום ים סוף. גרויסע אינזלען אין דעם מיטלענדישן ים שליסן איין ציפערן, קרעטע, עוויע, ראדאס, לעזבאס, כיאס, קעפאלאניע, קארפו, לימנאס, סאמאס, נאקסאס און אנדראס אין דעם מזרח טייל פון ים; סיציליע, צרעס, וועגל, בראטש, כוואר, פאג, קארטשולע און מאלטע אין צענטער טייל; סארדיניע, קארסיקע, און די באלעארישע אינזלען: איביזע, מאיארקע, און מענארקע אין דעם מערב טייל.
דער טיפישער מיטלענדישער קלימאט האט ווארעמע, פייכטע און טרוקענע זומערן, און צארטע רעגענדיקע ווינטערן. פראדוקטן פון דעם געגנט שליסן איין איילבירטן, וויינטרויבן, מאראנצן, טאנזשערינען און קאריק.
בארטן לענדער.
נאך עטלעכע טעריטאריעס גרענעצן דעם מיטלענדישן ים (פון מערב קיין מזרח): די בריטישע מעבר-לים טעריטאריע גיבראלטאר, די שפאנישע אויטאנאמישע שטעט סעאוטע און מעליע און שכנותדיקע אינזלען, די סואווערענע באזע שטחים אויף ציפערן און דער פאלעסטינער עזה פאס.
בארטן שטעט.
a> מיטן מיטלענדישן ים אין דעם הינטערגרונד
a>, איינע פון די גרעסטע שטעט אויפן מיטלענדישן ים
א ליפֿט אדער עלעוואַטאר אדער הייב-מאשין איז א טראנספארט מיטל וועלכע טראגט מענטשן אדער חפיצים ארויף און אראפ אין געביידעס פון מערערע שטאקן. אין דער היינטיגער מאדערנער וועלט מיט מיליאנען געביידעס איז א ליפט א טייל פון א געביידע און רוב רעגירונגען פארלאנגען געזעצליך צו איינשטעלן א ליפט סיסטעם אין געביידעס פון מערערע שטאקן וועלכע איז דעזיינט פאר די באנוץ פון מערערע מענטשן.
דער קאנצפעט פון הייבן מאטריאל דורך א ספעציעלע דעווייס גייט צוריק צו די רוימישע אימפעריע (2,230 יאר צוריק)וואו מען האט גענוצט א קאבינע מיט א שטריק סיסטעם וועלכע איז געצויגן געווארן דורך בהמות אדער מענטשן. דער ערשטער ליפט דעזיינט צו הייבן מענטשן פון איין שטאק צום צווייטן איז געבויט געווארן אין די ווינטער פאלאץ אין סט. פעטערסבורג, רוסלאנד, אין 1793.
אין 1853 האט אלישע אטיס, א ניו יארקער, ערצייגט א נייע מעכאניזם צו פארזיכערן ליפטן אין פאל די הויפט שטריק רייסן זיך איבער. דער ערשטער אטיס ליפט איז אינסטאלירט געווארן אין א געביידע אין מאנהעטן, ניו יארק, אויף בראדוועי אין 1857. די אטיס פארזיכערונג דעזיין איז נאך היינט א טייל פון יעדן ליפט.
דער ערשטער עלעקטרישער ליפט איז געבויט געווארן דורך ווערנער וואן סימענס, א דייטשער אינדוסטריאליסט, אין 1880. זיין ארבעט איז שפעטער פארבעסערט געווארן דורך פרענק ספראגאו, אן אמעריקאנער נעווי אפיציר.
פלאן.
דער קאנצעפט פון א ליפט איז זייער פשוט. עס איז א קליינע צימער וועלכע איז באהאפטן צו א שטריק וועלכע שלעפט עס ארויף. אבער א ליפט איז פיל מער פארגעשריטן ווי דעם. עס איז א פארגעשריטענע מעכאניזם וועלכע ווערט קאנטראלירט דורך א מאדערנע קאנטראל סיסטעם און איז פארזיכערט מיט פארשידענע מאסנאמען קעגן פאטאליטעטן.
היינטיגע צייטן זענען פאראן צוויי סארט ליפט סיסטעמען. זיי זענען: הידרוילישע ליפטן און שטריק ליפטן.
הידרוילישער ליפט.
א הידרוילישער ליפט ארבעט פיל אנדערש ווי מיר זעען געווענליך אין רוב היינטיגע געביידעס. דער ליפט שאכטל זיצט אויף א צילינדער וועלכע אנטהאלט הידרוילישע פליסיקייט (געווענליך אויל) וועלכע קומט אריין מיט א שטארקע לופט דרוק אינעם צילינדער און שטופט ארויף דעם שאכטל. אונטער דעם ליפט איז פאראן א טאנק מיט הידרוילישער פליסיקייט און א פאמפ ווערט גענוצט צו טאן די ארבעט. ווען דער ליפט באקומט א סיגנאל אז עס דארף גיין אויף ארויף וועט די פאמפ ארויסציען די פליסיקייט פון דעם טאנק און דאס אריינשיקן אינעם צילינדער מיט א שטארקע לופט דרוק. ווען דער ליפט שטעלט זיך אפ וועט זיך עס ווייטער האלטן אויף די פליסיקייט ווייל די רערן פארמאגן א וואלוו וועלכע לאזט נישט די פליסיקייט צוריק אריינרינען אין דעם טאנק רעזערוואר.
ווען דער ליפט באקומט א סיגנאל צו גיין אויף אראפ וועט זיך די וואלוו עפענען און צעביסלעך ארויסלאזן די פליסיקייט פון דעם צילינדער און דאס וועט צוריק אריינרינען אינעם טאנק און דער ליפט וועט אראפקומען לויט ווי שנעל די פליסיקייט וועט ארויסרינען.
די הידרוילישע סיסטעם איז זייער אן עפעקטיווע ליפט סיסטעם וויבאלד עס נוצט פיל ווייניגער ענערגיע ווי די שטריק סיסטעם זינט עס דארף נאר נוצן קראפט ארויפצושטופן דעם ליפט ווייל אראפ גייט עס פון זיך אליינס ווען די וואלוו עפענט זיך. אבער די חסרונות זענען גרויס. ערשטנס פארנעמט אזא סיסטעם זייער אסאך פלאץ ווייל עס פארמאגט זייער אסאך קאמפאנענטן. צווייטענס איז עס נאר געאייגענט פאר א געביידע פון עטליכע שטאק ווייל ווי העכער די געביידע איז אלס מער וועט מען דארפן אראפגראבן צו האלטן דעם צילינדער וועלכע לייגט זיך צוזאם ווען עס קומט אראפ.
שטריק ליפט.
די שטריק סיסטעם איז אויסגעטראפן שפעטער און איז באלד אויפגעכאפט געווארן פאר ליפטן איז העכערע געביידעס. די שטריק סיסטעם איז פשוט. עס פארמאגט שטריק וועלכע זענען באהאפטן צום ליפט שאכטל און שלעפן ארויף דעם ליפט דורך א מאטאר. דער ליפט שאכטל פארט אויף שינעס וועלכע האלטן איר אין פלאץ און די שטריק שלעפן איר ארויף.
דער שטריק ליפט פארמאגט איר סיסטעם העכער דעם ליפט וואו עס איז פאראן א שטארקע מאטאר און א רעדל אויף וועלכע די שטריק דרייען זיך. נארמאל איז דער מאטאר באהאפטן צום רעדל און דרייט עס איין וועג ארויפצוברענגן דעם ליפט און אן אנדערע וועג דאס אראפצולאזן. מער פארגעשריטענע ליפטן קענען פארן אויף פארשידענע שנעלקייטן געוואנדן וויפיל שטאקן עס פארט אויפאיינמאל. די סארט ליפטן פארמאגן א גיר באקס וועלכע איז באהאפטן צום מאטאר און די סיסטעם טוישט גירס לויט די שנעלקייט וואס עס וויל דרייען גענוי ווי אן אויטא.
די שטריק זענען אבער נישט באהאפטן צום רעדל און דרייען זיך נישט ארום איר ווען דער ליפט גייט ארויף. אנשטאט גייען די שטריק נאר אריבער דאס רעדל און הענגן אראפ אויף די אנדערע זייט וואו ביי די אנדערע עק איז אנגעבינדן אסאך שווערע אייזן וועלכע באלאנסירט דעם ליפט ווי א וואגשאל. די אייזן באטרעפט די וואג פון דעם ליפט שאכטל וויפיל עס וואלט געוואויגן ווען עס איז אנגעפילט 40 פראצענט. דער חשבון דערפון איז אז דאס איז דער דורכשניט פון וואג וואס דער ליפט באקומט נארמאל און וויבאלד די אייזערנע וואג אויף די אנדערע זייט וועגט גענוי אזויפיל גיט עס א גוטע באלאנס פאר דער סיסטעם.
די סיסטעם איז אויך געמאכט צו שפארן ענערגיע. ווען דער ליפט איז 40 פראצענט פיל (דאס איז דער דורכשניט) וועגט עס בערך די זעלבע ווי די אייזערנע וואג אויף די אנדערע עק שטריק. אין אזא פאל וועט דער מאטאר נישט דארפן נוצן קיין סאך ענערגיע ארויפצושלעפן אדער אראפצולאזן דעם ליפט ווייל ביידע וועגן אייניג און עס דארף נישט מער ווי א שוואכע שלעפ דאס צו רירן איין וועג. ווען דער ליפט איז פילער וועט דער מאטאר שוין יא דארפן ארבעטן שווער אבער נאך אלץ וועט עס נישט דארפן אבעטן אזוי שווער ווייל א טייל פון די ענערגיע ליגט שוין אין פלאץ צו שלעפן דעם קאסטן.
רוב געביידעס פארמאגן היינט די שטריק סיסטעם, ספעציעל הויכע געביידעס וואו עס איז אוממעגליך אריינצושטעלן אן הידרוילישע סיסטעם.
זיכערהייט מאסנאמען.
די שטריק וואס האלטן א ליפט זענען פון די זעלבע סארט וועלכע האלטן בריקן אין דער הייך און עס האט קיינמאל פריער נישט פאסירט אז אזא סארט שטריק זאל זיך איבעררייסן. די שטריק איז געמאכט פון אייזערנע פעדימער וועלכע זענען געבינדן אינאיינעם און קענען האלטן גאר אסאך וואג. דערצו פארמאגט יעדער ליפט צווישן 4 און 8 אזעלכע שטריק וואס מיינט אז צוזאמען וואלטן זיי געקענט האלטן עטליכע ליפטן.
און אפילו אויב דאס זאל יא פאסירן און אלע שטריק וועלן זיך איבעררייסן וועט דער ליפט נאך אלץ נישט פאלן צו די ערד. ווי פריער דערמאנט פארט דער ליפט אויף שינעס פון דריי זייטן וועלכע האלטן איר אין פלאץ עס זאל זיך נישט ווארפן. די שינעס פארמאגן ברעיקס וועלכע קענען אקטיוויזירט ווערן צו יעדע צייט אין פאל עפעס גייט נישט גוט און וועט אפשטעלן דעם ליפט. אויסערדעם איז פאראן א ברעיק אינעם רעדל זעלבסט וועלכע שטעלט אפ דעם געלויף אויב עס דרייט זיך צו שנעל און דאס ארבעט אויטאמאטיש גענוי ווי אן אויטא זיץ פאסיק האלט אפ דעם מענטש פון פאלן אויף פאראויס ווען עס פאסירט אן עקסידענט. דאס רעדל האט ציינדלעך ארום און ארום און א ספעציעלע אייזן מיט צוויי שפיצן זיצט אינדערמיטן באהאפטן איינע די אנדערע מיט א ספרינג. אויב דער רעדל הייבט זיך אן דרייען זייער שנעל וועלן די צוויי שפיצן זיך אפטיילן איינע פון די אנדערע ווייל די כוח פון די באוועגונג וועט באקעמפן די כוח פון די שוואכע ספרינג און דאס וועט זיך אנהאנקן אויף די ציינדלעך און דער ליפט וועט זיך אפשטעלן.
אויסערדעם איז פאראן אן עלעקטראנישע ברעיקינג סיסטעם אויף די שינעס וועלכע זענען פשוט'ע שטיקער אייזן וועלכע שטייגן ארויס פון די שינעס און שטעלן אפ דעם ליפט. נארמאל זענען די שפיצן אריינגעלייגט אין פלאץ דורך עלעקטראנישע כוח און איינמאל די סיסטעם שאלטערט זיך אויס פאלן די שפיצן אויטאמאטיש ארויס פון פלאץ און שטעלן אפ דעם ליפט.
און צום לעצט איז פאראן א ספעציעלע שאק איינזאפער אויף די ערד וועלכע דינט ווי א קישן פאר דעם ליפט. אויב אלעס אנדערש פאלט דורך און דער ליפט פאלט צו דער ערד וועט די כמו קישן איינזאפן דעם קראפט פון פאלן און די פאסאזשירן וועלן געראטעוועט ווערן.
קאנטראל סיסטעם.
ארגינעל איז דער ליפט קאנטראלירט געווארן דורך א מעכאנישער סיסטעם וועלכע האט פארמאגט סוויטשעס און ווען איינער האט געדרוקט דעם קנעפל האט ער אקטיוויזירט א סוויטש און דער ליפט איז אראפגעקומען. גאר אלטע ליפטן האבן דאס אויך נישט געהאט און מען האט געמוזט האבן א מענטש וועלכע זאל שטיין דארט און דאס קאנטראלירן.
היינט קומען אלע ליפטן מיט א קאמפיוטער קאנטראל סיסטעם וועלכע שיקט די סיגנאלן וועלכע וועג צו פארן און אויף וועלכע שטאק זיך אפצושטעלן. די קאמפיוטערס דארפן אויסרעכנען ווען צו פארן ארויף און ווען צו פארן אראפ כדי צו שפארן צייט און קענען פירן מער מענטשן און אזוי אויך שפארן ענערגיע. ארגינעל האבן רוב ליפטן געארבעט מיט א סיסטעם אז עס האט ערשט ארויפגעטראגן מענטשן פון די ערשטע שטאק צו די שטאקן וואו זיי ווילן גיין און ווען עס איז אויסגעליידיגט געווארן איז עס אויטאמאטיש צוריק אראפגעפארן און נאר אויפ'ן וועג אראפ האט עס אויפגענומען מענטשן וועלכע האבן געוואלט גיין אויף אראפ.
היינט ארבעט עס פיל מער פארגעשריטן פון דעם, ספעציעל אין געביידעס וואו עס זענען פאראן צוויי אדער מערערע ליפטן. דער קאמפיוטער באקומט די סיגנאלן פון אלע שטאקן וואו עס זענען פאראן מענטשן וואס ווילן גיין ארויף און אלע וואס ווילן גיין אראפ און עס וועט אליינס אויסרעכנען וועלכע ליפט איז די נענטסטע צו יענעם און אזוי שפארן צייט און ענערגיע. דער קאמפיוטער ווייסט אויך וויפיל מענטשן עס זענען פאראן אין די עלעוואַטארס און אויב עס איז שוין איבערגעפילט צו די מאקסימום וועט עס מער נישט סטאפן. נארמאל וועט דער קאמפיוטער צעטיילן די ליפטן אז עס זאל שטענדיג זיין א ליפט נאנט צו יעדע עטליכע שטאק.
עס זענען אויך פאראן אזעלכע ליפטן וועלכע'ס קאמפיוטער רעכנט אויס וויפיל מענטשן עס נוצן די ליפטן לויט די שטאקן און וועט לויט דעם פארלאנג שיקן די ליפטן. ד.ה. אז אויב צום ביישפיל די 53סטע שטאק איז די פארנומענסטע איבער'ן טאג וועט דער קאמפיוטער שטענדיג מאכן גרייט א ליפט דארט. אזוי אויך אויב, צום ביישפיל, אויף די 32'סטע שטאק וועלן אלע 500 ארבייטער אהיימגיין יעדן טאג 4 אזייגער וועט דער קאמפיוטער זיך דאס אויסלערנען און וועט שיקן עטליכע ליפטן צו די 32'סטע שטאק יעדן טאג 5 מינוט בעפאר.
די גיך מיט וועלכע די ליפטן פארן ווערט אויך באשטימט דורך דעם קאמפיוטער. אויב וועט עס נאר פארן עטליכע שטאק וועט עס פארן לאנגזאם און אויב עס וועט פארן 80 שטאק אן איינמאל זיך אפשטעלן וועט עס פארן פיל שנעלער.
אין אייראפע זענען פאראן ליפטן וועלכע פארלאנגן דעם מענטש וועלכע דרוקט דעם קנעפל ער זאל אויך אריינדרוקן צו וועלכע שטאק ער וויל גיין. דער קאמפיוטער רעכנט כסדר אויס וועלכער ליפט וועט די שנעלסטע קענען דארט אנקומען און אזוי אויך וועלכער ליפט וועט דערנאך האבן אן אנדערע רוף אויף א דערנעבנדיגן שטאק ווען ער איז פארטיג מיט'ן ערשטן.
דער הויפט ציל פון א גוטער ליפט סיסטעם איז צו געבן די שנעלסטע סערוויס וואס מעגליך און קיינער זאל נישט דארפן ווארטן לאנג. דאס קען מען אליינס זען ווען מען נוצט אפט ליפטן. אין אלטע געביידעס מיט אלטע ליפטן זעט מען מענטשן ווארטן זייער לאנג און דערנאך זאמלן זיך אן מער מענטשן וויפיל די ליפטן קענען ארייננעמען. אין פארגעשריטענע סיסטעמען ווארט מען קיינמאל נישט מער ווי א מינוט צוויי, ספעציעל אויף די ערשטע שטאק וואו דער קאמפיוטער מאכט שטענדיג זיכער צו האלטן ליפטן אין רעזערוו.
אן עסקאַלאַטאר אדער וויקלטרעפּ (ענגליש: "escalator") איז א טראנספארט מיטל געמאכט צו טראנספערירן מענטשן פון איין שטאק צום צווייטן. דער עסקאלאטאר איז בעיקר דעזיינט צו טראגן מענטשן איין אדער עטליכע שטאק אנשטאט א ליפט וואס לויפט צענדליגער שטאקן אין א קורצע צייט. די עסקאלאטאר איז בעסער ווי דער ליפט וויבאלד עס ארבעט מיט א קאנוואויער פאסיג וועלכע גייט ארום און ארום און קען טראגן פאסאזשירן איינע נאך די אנדערע אן זיך אפשטעלן אין קאנטראסט צו א ליפט וועלכע נעמט נאר א צאל פאסאזשירן און די איבעריגע דארפן ווארטן ביז עס קומט נאכאמאל צוריק.
עסקאלאטארן זענען היינט א טייל פון יעדע גרויסע דעפארטמענט געשעפט, לופטפעלדער, באן סטאנציעס, און נאך פארשידענע פובליקע געביידעס. מענטשן וועלן אדער בלייבן שטיין אויף אן עסקאלאטאר און מיטפארן דערמיט אדער וועלן זיי גיין די שטיגן און פארשנעלערן די וועג ארויף פיל-פאכיג.
איבער די יארן האט זיך אנטוויקעלט א ציוויליזאציע סיסטעם אז די וואס ווילן בלייבן שטיין האלטן זיך צו די רעכטע זייט כדי צו דורכלאזן די וואס ווילן גיין ווייטער גענוי ווי אויטאס אויפ'ן הייעוועי. אבער נישט שטענדיג איז עס אזוי און קיין איין געזעץ אדער רעגולאציע פארלאנגט דאס נישט און פילמאל וועלן די שטייערס שטערן די וועג פון די לויפערס און זיי וועלן זיין געצווינגן צו בלייבן שטיין. אין טייל פלעצער איז געזעצליך פארבאטן צו גיין פאראויס אויף אן עסקאלאטאר ווייל עס שטערט אנדערע מענטשן. אבער אין קיין איינע פון די פלעצער ווערט דאס נישט נאכגעזוכט.
דער ערפינדער פון דעם עסקאלאטאר איז געווען טשארלס ווילער וועלכער האט געמאכט א פאטענט פון זיין אויסטרעף נאך אין 892'. ווילער האט נישט דערלעבט צו זען עפעס פירות פון זיין ערפינדונג אבער זיינע פארשריפטן זענען גענוצט געווארן דורך אנדערע וויסנשאפטלער און אין 899' האט א גרויסע ליפט פירמע אפגעקויפט דעם געדאנק און האט אנגעהויבן ארבעטן דערויף.
דער ערשטער עסקאלאטאר איז אינסטאלירט געווארן אין די קאני איילענד אויספלוג פארק אין ברוקלין, ניו יארק אין די ענדע פונעם 19'טן יאר-הונדערט. דארט האט דער עסקאלאטאר געדינט אלס א רייד פאר קינדער. דער ערשטער עסקאלאטאר צו טראגן מענטשן איז אינסטארלירט געווארן דורך די אויבנדערמאנטע ליפט פירמע אין א מוזעאם אין פאריז. דער עסקאלאטאר איז געווען א סוקסעס און איז באריכטעט געווארן אין צייטונגן איבער די גאנצע וועלט. פון דארט האט שוין נישט גענומען לאנג ביז אנדערע פלעצער האבן דאס באקומען און ביז 10 יאר האט מען דאס געקענט זען אין טויזענטער שאפינג צענטערן, לופטפעלדער, באן סטאנציעס, און בענק איבער די גאנצע וועלט.
אין 921' איז דער עסקאלאטאר איבערגעארבעט געווארן אויף א מער פארגעשריטענעם סיסטעם און איז געווארן דער מאדערנער עסקאלאטאר וועלכע איז געבליבן ביז היינט. מיט איין אויסנאם פון היינט איז געווען אז טייל עסקאלאטארן זענען געווען געמאכט פון הילצערנע טרעפ אבער אלע זענען שפעטער געטוישט געווארן צו אייזן נאכדעם וואס א פייער אין איינע פון די לאנדאן אנדערגראונד באן סטאנציעס אין 987' האט פארניכטעט דעם גאנצן סיסטעם.
צוויי עסקאלאטארן זענען עד היום פארבליבן מיט האלץ. איינס געפינט זיך אין א מענטשן טונעל אין טיין ענד וועיר, ענגלאנד, און די צווייטע געפינט זיך אין די מעיסיס דעפארטמענט געשעפט אין מאנהעטן, ניו יארק.
דעזיין און מעכאניזם.
דער יסוד פון אן עסקאלאטאר איז א פאר קייטן וועלכע דרייען זיך ארום צוויי גירס ביי די צוויי עקן וועלכע ווערט געטריבן דורך א מאטאר. א דורכשניטליכע עסקאלאטאר נוצט א 100 פערד-קראפט מאטאר צו דרייען די גירס וועלכע דארפן קענען שלעפן צענדליגער מענטשן אויפאיינמאל. דער מאטאר און די קייטן מיט זייערע גירס זענען באהאלטן אונטער די שטיגן אין א מעטאלענעם שאכטל וועלכע זיצט געווענליך צווישן צוויי שטאקן.
אנשטאט דרייען א פלאכע פאסיק ווי נארמאל דרייט דאס א סעריע פון שטיגן וועלכע האלטן זיך שטייף איינע העכער די אנדערע פונקט ווי נארמאלע שטיגן און ווען זיי דעגרייכן די עק פאלן זיי צונויף איינע אויף די אנדערע.
כדי דאס זאל ארבעטן איז פאראן צוויי פאר רעדער אונטער יעדע טרעפ. די ערשטע פאר רעדער זענען באהאפטן צו די קייטן וועלכע שלעפן זיי אינאיינעם און זיי שלעפן די טרעפ. א צווייטע פאר רעדער זיצן אונטער יעדע טרעפ און דינען ווי רעדער פון א באן וועלכע פארט אויף שינעס. די צוויי פאר רעדער וועלן אינאיינעם זיכער מאכן אז די טרעפ זענען שטענדיג און א שטייענדיגע פאזיציע אז ווען דאס וועט ארויסקומען פון באהעלטעניש זאל עס דינען ווי שטיגן וויבאלד איינע איז נאכגעשלעפט אונטער די צווייטע און עס גייט בארג ארויף. אבער די שטיגן קענען נישט בלייבן און אזא פאזיציע די גאנצע צייט ווייל עס מוז צוריק אריינקומען אין איר שאכטל און אויב עס וואלט געבליבן אין די זעלבע פאזיציע וואלטן די מענטשן דערויף אונטערגעפאלן ביים ענדיגן די רייזע. דערפאר זענען פאראן צוויי גרויסע גירס וועלכע זיצן דירעקט ביי די צוויי עקן און צווינגן די טרעפ זיך צוזאמענצולייגן דורך אריינשלעפן די העכסטע טרעפ און וויבאלד די נעקסטע טרעפ אונטער דעם פארט ווייטער וועט עס אויטאמאטיש זיין פלאך מיט די טרעפ העכער אים און די מענטשן וועלן קענען אראפגיין אן קיין שטרויכלונג.
אין צוגאב צו די טרעפ איז פאראן א האנט-רעיל וועלכע פארט אינאיינעם מיט די עסקאלאטאר כדי צו געבן די פאסאזשירן סטאביליטעט זיי זאלן נישט פאלן. די האנט-רעיל איז א פשוט'ע קאנוואויער פאסיק וועלכע איז באהאפטן צו א גיר וועלכע זיצט נעבן די אויבערשטע הויפט גיר און א פאסיק צווישן די צוויי טרייבט איר מיט'ן זעלבן שנעלקייט. כדי עס זאל פארן נאכאנאנד און זיך קיינמאל נישט אפשטעלן איז פאראן אסאך קליינע רעדער אונטער די האנט-רעיל וועלכע פירן איר אויף אירע שינעס און שטעלט צו א גוטע זיכערהייט הענטל פאר די וואס פארן מיט איר.
די עסקאלאטאר סיסטעם איז נישט אזוי גוט ווי א ליפט צו הייבן מענטשן פון איין שטאק צום צווייטן ווייל א ליפט מאכט דאס פיל שנעלער און גרינגער און קען גיין צענדליגער שטאקן. אבער עסקאלאטארן האבן זיך אייגענע מעלות וועלכע איז ספעציעל גוט צו טראגן מענטשן אויף א קורצע רייזע ארויף דורכדעם וואס עס קען פירן פיל מער מענטשן ווי א ליפט אין א פיל שנעלערע צייט אפשניט ווייל א ליפט וועט נאר נעמען א געוויסע צאל מענטשן און די איבעריגע וועלן דארפן ווארטן ביז עס קומט צוריק אראפ. אן עסקאלאטאר פארט אן אפשטעל און די סעקונדע וואס איינער איז ארויף דערויף איז באלד פאראן נאך א טרעפ פאר א צווייטן און אזוי ווייטער. די מעלה איז אויך א פסיכאלאגישע זינט די מענטשן דארפן נישט אפשטעלן זייער מארש און ווארטן און כאטש עס נעמט אביסל צייט וועלן זיי אבער שפירן אז מען גייט.
עסקאלאטארן פארן מיט א שנעלקייט פון 90 ביז 180 פיס פער מינוט. געווענליך איז דאס געוואנדן וואו עס געפינט זיך און וואספארא צאל מענטשן עס דארף פירן. אין א שאפינג צענטער איז גענוג אז עס גייט 90 פיס פער מינוט אבער אין לופטפעלד וועט דאס דארפן גיין שנעל ווייל גאר אסאך מענטשן נוצן דאס. די מאקסימום שנעלקייט איז 180 פיס פער מינוט וועלכע קען פירן 10,000 מענטשן אין א שטונדע, א זאך וואס אפילו מערערע ליפטן וואלטן נישט געקענט באווייזן. מער ווי דעם איז שוין א סכנה ווייל אויב מענטשן פאלן אויף א זאך וואס פארט קען דאס זיין פאטאל. אויב דאס איז אויך נישט גענוג וועט מען אינסטאלירן מער ווי איין עסקאלאטאר צו קענען דערהייבן די מאסן.
עס זענען אויך פאראן פלאכע עסקאלאטארן וועלכע מען רופט פארנדיגע וואלק-וועיס. די סארט עסקאלאטאר איז נישט מער ווי א קאנוואויער פאסיק מיט קליינע רעדלעך וועלכע פארט אויף צוויי גירס. די סארט עסקאלאטארן העלפן מענטשן אנקומען שנעלער פון איין פלאץ צום צווייטן אין פלעצער וואו מען דארף אסאך גיין ווי אין לופטפעלדער אדער באן סטאנציעס. וויבאלד דאס איז פלאך קען עס פארן שנעלער און קען טיילמאל גייט ביז עטליכע מייל פער שטונדע.
אין א באקאנטע גרויסע באן סטאנציע אין פאריז האט מען יארן צוריק אינסטאלירט אזא סארט פארנדיגע וואלק-וועי וועלכע איז געגאנגן 7 מייל פער שטונדע. אבער עס האט פאסירט צופיל אינצידענטן אין וועלכע עלטערע מענטשן און יונגע קינדער זענען געפאלן און מען האט דאס רעדוצירט צו 5.5 מייל פער שטונדע וועלכע איז נאך היינט די שנעלסטע אין איר סארט.
די סארט וואלק-וועיס ווערן טייל מאל אויך געמאכט שיעף אויף ארויף אדער אראפ אנשטאט אן עסקאלאטאר. דאס ווערט געזען אין סופערמארקעטס וואו די קאסטומער דארפן ארויפשטעלן זייערע וועגעלעך און וואלטן דאס נישט געקענט טאן מיט אן עסקאלאטאר. איז טייל באן סטאנציעס איז אויך פאראן אזא געבויגענע וואלק-וועי אויב אן עסקאלאטאר קען נישט דארט געבויט ווערן צוליב א מאנגל אין פלאץ אדער ווייל עס גייט נישט ארויף גענוג הויך.
איבער די יארן האבן ארכיטעקטור אויספרובירט פארשידענע סארט וואלק-וועיס צו קענען טראגן מענטשן שנעל פון איין פלאץ צום צווייטן. אסאך האבן פרובירט מאכן געדרייטע וואלק-וועיס אבער ווייניג האבן זיך אויסגעארבעט און נאר געציילטע פלעצער איבער די וועלט פארמאגן געדרייטע אויטאמאטישע וואלק-וועיס. אין אמעריקע איז פאראן אזאנס אין די סיזורס פאלאס אין לאס וועגאס און עטליכע אזעלכע וואלק-וועיס זענען פאראן אין האנג קאנג.
אקצידענטן.
טראץ וואס עסקאלאטארן זען אויס זייער פארזיכערט האבן אין פאקט שוין פאסירט אסאך עקסידענטן און אפילו טויט פעלער און טאקע דערפאר זענען פאראן אסאך מענטשן וואס האבן מורא צו גיין דערויף און וועלן ענדערש נעמען א ליפט אדער גיין די שטיגן.
עס מאכט זיך אפט אז מענטשן פארלירן באלאנס און פאלן און וויבאלד דאס פארט ווערט מען אויטאמאטיש צעקלאפט. אן אנדערע פראבלעם איז אז טיילמאל פאר'הנקעט זיך קליידער אדער עפעס וואס מען האלט אין די הענט און דאס שלעפט דעם מענטש. דאס איז געווען דער טויט-פאל דעם פארגאנגענעם פעברואר מיט פרענסיקאו פארטילאו פון באסטאן וועמענ'ס מאנטל האט זיך אריינגעכאפט אין איינע פון די טרעפ און ער איז נאכאנאנד פארוואונדעט געווארן אין קאפ זינט ער האט זיך נישט געקענט אוועקרירן פון פלאץ.
אין אקטאבער 2003 איז א פראפעסארין געשטארבן פון אן עסקאלאטאר אין רוים נאכדעם וואס א טייל פון די עסקאלאטאר איז צעבראכן געווארן און זי איז געפאלן צווישן די גירס. אן אנדערע אינצידענט איז געווען אין 2002 אין א שאפינג מאלל אין קאלאמביע, מערילענד, וואו א דזשעי-סי פעני ארבעטרין איז פארכאפט געווארן און האט געליטן קריטישע וואונדן צו איר קאפ פון וועלכע זי איז שפעטער געשטארבן. איר פאמיליע האט געקלאגט די שאפינג צענטער מיט 5 מיליאן דאלאר אנווייזנדיג אז די שולד איז זייערס צוליב עטליכע סיבות וועלכע זיי האבן געפינען אלס פארנאכלעסיקייטן.
גאנץ לעצטענס האבן טייל פירמעס וועלכע פראדוצירן עסקאלאטארן אנגעהויבן מאכן אן עמוירדזשענסי אפשטעל סיסטעם אין וועלכע די גאנצע מאשין וועט זיך אויטאמאטיש אפשטעלן איינמאל עפעס ווערט פארהאנקעט דערין. עטליכע סענסארס דערשפירן ווען דאס פאסירט אוןו שיקן א סיגנאל צו דעם מאטאר וועלכע לעשט זיך אויס ביז געציילטע רגעים.
רעקארד עסקאלאטארן.
די גרעסטע און לענגסטע עסקאלאטאר נעטווארק סיסטעם געפינט זיך אין האנג קאנג צווישן א צענטראלע ביזנעס דיסטריקט און א רעזידענט דיסטריקט עטליכע הונדערט פיס אפגערוקט איינע פון די אנדערע. עס זענען פאראן א רייע עסקאלאטארן און פארנדיגע וואלק-וועיס וועלכע די ארטיגע איינוואוינער רופן די צענטראלע מיד-לעוועל עסקאלאטאר. אין סך הכל איז די עסקאלאטאר סיסטעם לאנג איבער 2,600 פיס אבער עס ארבעט נאר איין וועג און עס טוישט דירעקציע עטליכע מאל אין טאג, געוואנדן לויט די טראפיק פון מענטשן אין די ראש אוער שטונדן.
האנג קאנג פארמאגט אויך אן אנדערע לאנגע וואלק-וועי עסקאלאטאר אין א פארק וועלכע איז צעטיילט אין צוויי. די וואלק-וועי פירט אלע פארק באזוכער פון איין טייל צו די צווייטע אין 5 מינוט וועלכע וואלט נארמאל געווען א שפאציר פון א האלבע שטונדע.
אין די טיימס סקווער שאפינג צענטער אין האנג קאנג איז פאראן א געדרייטע וואלק-וועי סיסטטעם וועלכע גייט ארויף עטליכע שטאק מיט 180 דעגרי אין יעדע רינג. דאס איז א יחיד במינו און יעדער וואס פארט אויף האנג קאנג גייט דאס באזוכן.
דער לענגסטער עסקאלאטאר אין אמעריקע געפינט זיך אין דער וואשינגטאן מעטרא סובוועי סיסטעם וועלכע איז 508 פיס לאנג און נעמט בערך דריי און א האלב מינוט צו פארן דערמיט פון איין עק ביז די אנדערע אויב מען שטייט אויף איין פלאץ.
אנדערע לאנגע עסקאלאטארן געפינען זיך אין פעטערבורג, אין קיעוו און אין פראג. די אלע זענען צווישן 300 און 400 פיס לאנג.
א בוכטע איז א שטח וואסער וואס איז ארומגענומען מיט לאנד פון דריי זייטן. א גרויסע בוכטע ווערט גערופן אן איינגאס. א שמאלע בוכטע מיט שיפע זייטן הייסט א פיארד. אמאל געפינט זיך א בוכטע אין א צווייטער בוכטע, למשל זשיימס בוכטע געפינט זיך אין דער הודסאן בוכטע, וואס זיצט אין צענטער צווישן די קאנאדישע פראווינצן פון קוויבעק און אנטעריא.
ווען דער ברעג ים האט א שטח פון ווייכן גרונד צווישן טיילן פון ברעג וואס זענען הארטער שטיין, מאכט זיך אז דער ים טוט אונטערשווענקען דעם ווייכן גרונד, איבערלאזנדיק א בוכטע.
א בוכטע קען זיין ברייט נאר עטליכע מעטער, ס'קען אבער אמאל זיין ברייט הונדערטע קילאמעטער. אזוי ווי די בוכטע טוט שיצן פון דעם כח פון די כוואליעס, זער אפט מאכט זיך א פלאזשע אין דער בוכטע.
די גרעסטע בוכטע אין דער וועלט איז די בוכטע פון בענגאל.
א גלעטשער א גרויסער קריכעדיגער טייך פון אייז, פארמירט פון קאמפאקטע שיכטן פון שניי, וואס פליסט דורך שווערקראפט (גראוויטאציע). אייז אין די גלעטשערס שאפט די גרעסטע זאפאס פון פרישוואסער אויף דער ערד, און די צווייטער גרעסטער זאפאס פון וואסער נאך די אקעאנען. גלעטשערס באדעקן ריזיקע שטחים אין די פאלאר ראיאנען; אחוץ דעם געפינט זיך גלעטשערס אויף די גאר הויכע בערג.
מען געפינט אסאך גלעטשערס אין אנטארקטיקע, טשילע, קאנאדע, אלאסקע, גרינלאנד און איסלאנד. בערג גלעטשערס זענען גאנץ פארשפרייט, למשל אין די אנדן, הימאלייע, ראקי בערג, קאווקאז און די אלפן, אין דעם יאדערלאנד פון אויסטראליע זענען נישט פאראן קיין גלעטשערס.
פּעריטאָ מאָרענאָ גליישער אין ארגענטינע
דער גריכישער אלפאבעט (גריכיש: Ελληνικό αλφάβητο) איז אן אלפאבעט מיט 24 אותיות וואס מ'ניצט שרייבן די גריכישע שפראך זייט דעם יאר ג' (אלפים), למספרם דער 8טער י"ה פאר דער היינטיקער תקופה. ער איז געווען דער ערשטער אלפאבעט מיט א באזונדערן סימבאל פאר יעדן וואקאל און קאנסאנאנט. מ'פלעג אויך ניצן די אותיות אלס נומערן.
אחוץ דעם וואס מען שרייבט גריכיש מיט דעם אלפאבעט, ווערן די אותיות געניצט אויך אין מאטעמאטיק און וויסנשאפט און פאר די נעמען פון שטערן אין אסטראנאמיע און נאך צוועקן. דער לאטיינישער אלפאבעט שטאמט פונעם גריכישן אלפאבעט.
א זעגלשיף איז א גרויסער שיף וואס פארט דורכן קראפט פונעם ווינט. אמאליגע צייטן פלעג מען רופן א שיף נאר אזא זעגלשיף מיט אינווינציקסטן דריי מאסטביימער, קוואדראט אויסגעשטאטן. היינטיגע צייטן רופט מען א שיף סיי א זעגלשיף סיי א דאמפשיף.
ווערנד טויזנטע יארן איז דער זעגלשיף געווען דער עיקר מיטל פון טראנספארט אריבער א גרויסן קערפער פון וואסער, למשל טייכן, אזערעס און ימען. זיי פלעגן טראגן פֿראכט (סחורה), פאסאזשירן, פאסט, זאפאסן א.ד.ג. ביז צו די היינטיגע טעג ניצט מען זעגלשיפן אין געוויסע ערטער, ווי למשל דער אינדישער אקעאן, אלס קאמערציעלער טראנספארט. אין די אנטוויקלדיקע לענדער כאפט מען פיש נאכאלץ מיט זעגלשיפעלעך. אחוץ דעם אסאך פארן אין הויכע זעגלשיפן אלס פארוויילונג.
אויף מיליטערישער צוועקן האבן לענדער געפירט א פֿלאט פון זעגלשיפן. די לענדער מיט גרויסע אימפעריעס האבן געניצט זעגלשיפן צו האלטן קאמוניקאציע צווישן מיט די ווייטערדיקע מדינות פון דער אימפעריע. בריטאניע, פראנקרייך, שפאניע און די נידערלאנדן האבן געפירט שטארקע פלאטקריגן בכדי צו הערשן איבער די ימען.
אין דער צווייטער העלפט פונעם 19טן יארהונדערט האט דער דאמפשיף, וואס קען פארן אסאך גיכער, פארביטן דעם זעגלשיף, ווי אויך דער דאמפשיף איז נישט אפהענגיג אין א גוטן ווינט. היינט האט עס געטוישט ווידער און רוב קאמעציעלע שיפן האבן דיזלמאטארן.
אין געאמעטריע, איז א פֿילעק א פלאכער (צוויי־געמעסטיגער) פארעם ארומגענומען מיט (א צאל) גראדע ריפן. דער צוזאמענטרעפֿפונקט פון צוויי ריפן הייסט א שפיץ. א פילעק מיט "n" ריפן רופט מען אן "n"-עק (ענעק). ווען אלע ריפן זענען גלייך הייס דער פילעק "רעגלמעסיק".
נעמען פון פילעקן.
מ'געט א נאמען א פילעק לויט וויפיל ריפן ער האט. צום ביישפיל, א פילעק מיט דריי ריפן הייסט א דרייעק, מיט פיר ריפן הייסט א פירעק, מיט פינף ריפן הייסט א פינפעק, א.א.וו.
שלמה בירנבוים אויך סאלאמאן אשר, (כ"ג כסלו ה'תרנ"ב, ווין - ה'תשמ"ט) איז געווען א לינגוויסט פון יידיש און העברעיש און א קונסט היסטאריקער. ער איז געווען דער עלצטער זון פון ציוניסט געווארן אגודיסט נתן בירנבוים און רויזא קארנגוט. אין דער ערשטער וועלטקריג האט בירנבוים געדינט אין דעם עסטרייכער מיליטער; דערנאך האט ער שטודירט און באקומען א דאקטאראט פון דער ווירצבורגער אוניווערסיטעט. פון תרפ"ב ביז תרצ"ג איז ער געווען דער ערשטער פראפעסאר פון יידיש אין דער האמבורגער אוניווערסיטעט. ער איז געווען א בעל־יועץ פון דעם בית יעקב, געגרינדעט איו פוילן פון שרה שענירער, וויאזוי זיי זאלן אויספירן א פראגראם פון לערנען יידיש אין זייערע שולעס.
ווען די נאציס האבן איבערגענומען די דייטשע רעגירונג איז בירנבוים אנטלאפן קיין ענגלאנד מיט זיין ווייב, אירענע גרינוואלד און זיינע קינדער. פון תרצ"ו ביז תשי"ז געווען א לעקטאר פון העברעישער פאלעאגאפיע און עפיגראפיע אין דער שולע פון אריענטאלישע און אפריקאנער שטודיעס (SOAS) אין דער אוניווערסיטעט פון לאנדאן. במשך דער צווייטער וועלטקריג האט בירנבוים געארבעט אלס פארטייטשער פאר דער בריטישער רעגירונג. אין תש"ל האט ער זיך געצויגן קיין טאראנטא, קאנאדע.
זיין אייניקל, יונתן גוטנטאג, איז דער רב פון ווייטפילד, נישט ווייט פון מאנטשעסטער, ענגלאנד.
פאלם איז א פי. די. עי. פאבריצירער, הויפטקוואטירט אין סאניוואל, קאליפארניע וואס גיבט ארויס די פאפולערע פראדוקטען ווי די טריאו סמארטפאון, זייער, טאנגסטאון פי. די. עי. און די לייוו-דרייוו. זייער פריערדיגע פאפולערע פראדוקטען זענען געווען די פאלם פיילעט, פאלם III, פאלם V, פאלם VII. ווייל רוב פון זייערע פראדוקטען ארבייטען מיט די פאלם OS, האבן זיי ארויסגעבן צוויי טריאו'ס וואס ארבייטען מיט ווינדאוס מאביל, און א נייער פראדוקט די פאלם פאליאו וואס ארבייט מיט לינוקס, אויכט האבן זיי אנאנסירט אז זיי וועלן ארויסגעבן בקרוב נייע פי. די. עי.'ס וואס ארבייטן מיט לינוקס וואס זיי האבן מאדיציפירט.
פאלם איז געגרינדעט געווארן אין 1992 דורך דזשעף האקינס און דאנא דאבינסקי, די שפעטערע אויסטרעפער פון די גאר שטארק פאפולער פאלם פיילעט.
פאלם'ס אלטער לאגא אונטער 3Com
אין 1995 זענען זיי אויפגעקויפט געווארן דורך US ראבאטיקעס די פאפולערע מאדעם פאבריצירער, שפעטער אין 1997 האט 3Com אויפגעקויפט US ראבאטיקעס האבן זיי איבערגענומען פאלם.
אין 1998 האבן די גרינדער נישט זיינדיג צופרידען וויאזוי 3Com פירט די קאמפעני, ארויס און געגרינדעט הענדספרינג, וואס האט שפעטער ארויס געגעבן די שטארקע אויפגעכאפטע טריאו.
אינטער 3Com האט פאלם געהאט אירע בעסטע צייטן זי דאן ארויסגעבען די פאלם V וואס איז געווען זייער א שטארקער סוסקעס צוליב איר פיזישער לייכטקייט און גרינגער אפערעיטינג סיסטעם.
אין 2000 האט 3Com געמאכט פאלם פאר אן עקסטערע פאבליק קאמפעני.
אין 2002 האט פאלם אויפגעשטעלט אן עקסטערע אפטיילונג פאר די "פאלם OS" מיטן נאמען "פאלם סאורס" כדאי ציציען מער קאמפעניס זיך צובאנוצען מיט די "פאלם OS" פאר זייערע אייגענע פראדוקטען, שפעטער האט זיך פאלם אינגאנצן אפטגעטיילט פון פאלם סאורס, דאם האט זיך ארויםגעשטעלט אלס גרויסער מיסטעיק וויבאלד פאלם האט פארלוירן קאנטראל אויף די אפערעיטינג סיסטעם וואס זייער ביזנעם איז געבויעט, אין שפעטער אין 2006 האבן זיך פאלם געבראכן און צום ערשטע מאל ארויס געבען א טריאו וואס ארבייט אויף מייקראסאפט ווינדאוס מאביל, זייער געוועזענער גרעסטער שונא. פאלם האט פראבירט צוריק אויבצוקויפן פאלם סאורס אבער עס איז שוין געווען צו שפעט, די יאפאנעזישער קאמפעני עקסעס, איז געווען גרייט צובאצאלן אסאך מער (פון די עכטע ווערט).
אין 2003 האט פאלם אויבגעקויפט/צוזאמגעשטעלט מיט הענדספרינג, און געטוישט די נאמען צו "פאלם וואן".
די פאלם וואן לאגא 2004
אין 2005 האט פאלם אויבגעקויפט די פאלם טרעדמארק פון "פאלם סאורס" און צוריק געטוישט זייער נאמען צו "פאלם".
אין סוף 2006 האט פאלם באצאלט 44 מיליאן פאר די רעכטן פון די פאלם OS גארנעט (5) סאורס קאוד, אזוי קען פאלם פאררעכטן די אפערעיטינג סיסטעם וואס רוב פון אירע פראדוקטען ארבייטען אויף דעם.
אין אפריל 2007 האט פאלם אנאנסירט אז זיי ארבייטן שוין א פאר יאר אויף א אייגענע לינוקס מאביל אפערעיטינ סיסטעס, און וועלן עס ארויסגעבן סוף 2007, דאס איז געקומען אלס שטיקל סורפרייז אז פאלם וועט נישט ניצן די לינוקס וועריסע פון די אלטע "פאלם סאורס" נאר ניצן איר אייגענע וועריסע.
אין אפריל 2010 האט היאולעט-פעקערד אפגעקויפט פאלם פאר 1.2 ביליאן, וואס איז געצאלט געווארן טייל אין קעש און טייל אין באצאלן אלטע חובות. דאס איז געקומען נאך גאר שוואכע פינאנצען פאר פאלם.
אין פעברואר 2011 האט היאולעט-פעקערד אנאנסירט א נייע טאַבלעט מיטן נאמען טאָטש-פעד, וואס איז געצאלט געווארן טייל אין קעש און טייל אין באצאלן אלטע חובות. דאס איז געקומען נאך גאר שוואכע פינאנצען פאר פאלם.
גאַלילעא גאַלילעי (איטאליעניש: "Galileo Galilei") (15טן פעברואר, 1564 – 18טן יאנואר, 1642) איז געווען א וויכטיקער פיזיקער און אסטראנאם.
געבוירן אין פיזא, איטאליע, ער האט שטודירט אסטראנאמיע. כדי צו פארשטיין די באוועגונג פון די פלאנעטן האט ער אנטוויקלט די שטודיע פון קינעמאטיק. ער האט אנטדעקט די פיר גרעסטע לבנות פון יופיטער.
ער האט אנטדעקט אז ווען מען ווארפט אראפ פון אן הויכער געביידע צוויי טאבעס, וועלן זיי ביידע אנקומען אויף דער ערד צוזאמען, אפילו אויב איין טאבע איז גרעסער און שווערער ווי דער צווייטער.
סי שפראך (C) איז א וויכטיקע פראגראם שפראך געשאפן דורך דעניס ריטשי. C איז די הויפטשפראך פון א סך פראגראם שפראכן.
C שרייבט מען מיט א נאטירלעכע שפראך געבויט פון פארשיידענע פונקxx?x
ציעס, און מען ניצט א קאמפיילער איבערצוזעצן דעם נאטירלעכע שפראך צום מאשינס שפראך.
קעפלעך טעקעס.
וויבאלד יעדע אפערירן סיסטעם האט אנדערע פונקציעס ווי אזוי זיך צו ווענדן צו די פארשיידענע קאמפיוטער באשטאנדטיילן, וואלט מען דאך געדארפט שרייבן א באזונדער פראגראם פאר יעדע אפערירן סיסטעם, אבער כדי צו פארשפארן פון צו שרייבן דאס זעלבע פראגראם עטלעכע מאל פאר יעדע אפערירן סיסטעם, האט מען באשטימט אן אייניקע קעפל־טעקע מיטן נאמען stdio.h (וואס מיינט STandarD Input Output.Header) וואס אנטהאלט די סטאנדארטישע אריינווארג און ארויסווארג פונקציעס. דער שרייבער פירט צו די טעקע אלע סטאנדארטישע פונקציעס, און דער קאמפיילער טוט זיי אויסארבעטן לויט די באשטימטע אפערירן סיסטעם. און דערפאר, אין יעדע C פראגראם אינקלודירט מען די קעפל טעקע stdio.h.
א קאָמפּיוטער פּראָגראַם איז א זאמלונג פון ארדענטליכע באפעלונגען וואס ווערט אויסגעפירט דורך דעם פראצעסאר לויט ווי דער פראגראמירער האט באשטימט. אין אלגעמיין, א קאמפיוטער פראגראם, איז א צווישן האנדלונג פון דער באניצער מיטן קאמפיוטער. די מערהייט פראגראמען זיינען געבויעט מיט אינפוט און אַאוּטפוט פונקציעס, ד"ה, דער באניצער לייגט אריין אינפארמאציע (למשל דורכן קלאוויאטור) און דאס פראגראם גיבט ארויס אינפארמאציע (למשל דורכן עקראן).
דער פראצעסאר קען אנאליזירן פראגראמען וואס זיינען געשריבן געווארן אויפן באשטימטן מאשינס שפראך. כדי צו פארגרינגערן די פראגראמיסטן, איז דא היינט פארשיידענע פראגראם שפראכן (ווי למשל C) וואס מען קען זיי שרייבן מיט א נאטירלעכע שפראך, און מען ניצט א קאמפיילער איבערצוזעצן דאס נאטירלעכע שפראך צום מאשינס שפראך. יעדע שפראך און יעדע מאשין האט א באזונדער קאמפיילער.
עס זיינען דא פארשיידענע קאמפיוטער פראגראמען צו פארשיידענע אפערירן־סיסטעמס, למשל, א קאמפיוטער פראגראם וואס איז געשריבן געווארן פאר מייקראסאפטס אפערירן־סיסטעם וועט נישט ארבעטן אין א יוניקס אפערירן סיסטעם אדג"ל, ווייל יעדע אפערירן־סיסטעם האט אנדערע פונקציעס מיט ווי זי באקומט דעם אריינווארג און ארויסווארג פונקציע.
קאמפיוטער פראגראמען
קאָמפּײַלער (אויך קאָמפּילאַטאָר) איז א קאמפיוטער פראגראם וואס זעצט איבער א געשריבענע פראגראם שפראך צו מאשינס שפראך. למשל א טעקע וואס איז געשריבן געווארן מיט דער שפראך C טוט דער קאמפיילער זי איבערזעצן אויף דער מאשינס שפראך און לינקט צוזאם אלע טעקעס מיט פארשיידענע פונקציעס צו א דורכפירדיקע טעקע (exe).
אין דער 'יוניקס' און 'לינוקס' אפערירן סיסטעם איז דער קאמפיילער שוין איינגעבויעט און מען ברויכט אים ניט אינסטאלירן.
דיבאגינג (אויסגעפינען באגן).
אויב איז דא אין דער טעקע גרייזן, וועט דער קאמפיילער אויפמערקן גענוי ווו די גרייזן זיינען, אבער דאס אליין איז נישט גענוג, און פראגראמיסטן ניצן זיך מיט נאך פארשיידענע ווערקצייגן וואס מען רופט דיבאגינג אויסצוגעפינען פעלערס און באגן אינעם פראגראם.
קאמפיילער פירמעס.
היינט צוטאגס פארקויפן די גרויסע פירמעס פארטיקע פאקעטן וואס אנטהאלטן אלע וועגן צו פראגראמירן (א שרייב פראגראם, קאמפיילער, לינקער, דיבאגער). ווי למשל מייקראסאפט מיט איר Visual Studio פאקעט, בארלאנד מיט איר Turbo C++ פאקעט און GNU מיט איר Emacs פאקעט פאר א יוניקס אפערירן סיסטעם.
הר"ר קלונימוס האבערקאסטן איז געווען א ראש ישיבה אין פוילן בערך אין יאר ה'ש. ער איז געווען דער שווער פון זיין תלמיד דער מהרש"ל, וואס האט חתונה געהאט מיט זיין טאכטער ליפקא.
ער איז געווען ראש ישיבה אין לעמבערג; שפעטער איז ער געווארן דער ערשטער רב פון אסטראהא אין וואהלין. נאכהער איז ער געווען ראש ישיבה אין בריסק. אין יאר ה'ש"ך האט ער זיך געצויגן קיין ארץ ישראל. ער איז אויך געווען א מקובל.
רבי חיים וויטאל ברענגט אים אראפ אין זיין כתב־יד "ליקוטי תורה".
קארדאבע (שפאניש: Córdoba) איז א שטאט אין אנדאלוסיא, שפאניע, די הויפטשטאט פון קארדאבע פראווינץ. אין יאר 2005 איז איר באפעלקערונג געווען 321,164. זי איז געגרינדעט געווארן פון די רוימער.
אין קארדאווע איז רבי חסדאי אבן שפרוט געווען מינסיטער אונטער עבוד אל ראחמאן דער דריטער און ר' משה בן חנוך (איינע פון די ארבע שבויים
) איז דארט אפגעקויפט געווארן און געווארן ר"י.
אויך דער רמב"ם איז דארט געבוירן.
ס'שטייט נאך היינט צו טאג דארט א שול פון פאר ה'ר.
left
די היסטאריע פונעם פאראייניגטן קעניגרייך האט זיך אנגעפאנגען אין 16טן יארהונדערט ווען ס'האט זיך אנגעהויבן א כוואליע פון פאליטישע ענדערונגען אין די בריטישע אינזלען וואס האט עווענטועל געפירט צו דער גרינדונג פון דעם פאראייניגטן קעניגרייך פון גרויסבריטאניע און שפעטער (1800) אויך אירלאנד. מיט דער גרינדונג פון דעם פאראייניגטן קעניגרייך האבן זיך פיר ראיאנען פאראייניגט אונטער איין צענטראלער רעגירונג וואס איז אנגעפירט געווארן דורך א מאנארך (קעניג) און אדמיניסטרירט געווארן דורך אן איינצעלן פארלאמענט. ווען דרום אירלאנד האט געוואונען זעלבשטענדיקייט אין יאר 1922 האט מען צוגעלייגט עטליכע ווערטער אלס די אפיציעלע נאמען: "פאראייניגטן קעניגרייך פון גרויסבריטאניע און צפון אירלאנד".
ענגלאנד און וויילס.
ענגלאנד און וויילס זענען געווען די ערשטע צוויי ראיאנען וואס האבן פונקציאנירט אונטער איין רעגירונג. 500 יאר בעפאר דאס פאראייניגטע קעניגרייך איז געגרינדעט געווארן האט ענגלאנד איבערגענומען קאנטראל אויף וויילס און האבן זיך אפיציעל פאראייניגט אין יאר 1536, בלייבנדיג מיטן נאמען ענגלאנד.
סקאטלאנד און ענגלאנד זענען געקומען צו פאראייניגונג נאכדעם וואס סקאטלאנד'ס קעניגן האבן צוביסלעך גע'ירשנ'ט דעם ענגלישן טראן. לויט'ן דעמאלטדיגן געזעץ האבן די צוויי ראיאנען געדארפט זיין איינס אבער זיי זענען געבליבן אפגעטיילט ביז'ן יאר 1707 ווען די צוויי רעגירונגען האבן דורגעפירט אן "אקט אף יוניאן" [זע בייגעלייגטן קעסטל] וועלכע האט פאראייניגט די צוויי געוועזענע זעלבשטענדיגע לענדער צו דעם קעניגרייך פון גרויסבריטאניע.
די ענגלישע בירגער האבן שטענדיג פרובירט צו לייגן א האנט אויף אירלאנד און האבן אריינגעשיקט ענגלישע מענטשן וואס האבן געפרעדיגט די ענגלישע שפראך און קולטור. אירלאנד איז אבער ווייטער געבליבן זעלבשטענדיג לויט'ן בריטישן געזעץ. אין יאר 1800 האבן די בריטישע און אייירישע רעגירונג דורכגעפירט א פרישע "אקט אף יוניאן" וועלכע האט פאראייניגט די צוויי לענדער אונטער בריטישע הערשאפט. וויאזוי אימער, איז אבער די אפאזיציע קעגן די פאראייניגונג געבליבן זייער הויך און האט לאנגזאם אנגעהויבן וואקסן ביז די בריטישע האבן מער נישט געהאט קיין ברירה און האבן צוריק געשענקט זעלבשטענדיקייט צו אירלאנד אין יאר 1922. 6 צפון פראווינצן אין אירלאנד האבן נישט אויסגעקליבן דעם אויסוואל און זענען פארבליבן אונטער בריטישע הערשאפט ביז'ן היינטיגן טאג.
ענגלאנד און סקאטלאנד אין 17טן יארהונדערט.
א פאראייניגונג צווישן ענגלאנד און סקאטלאנד האט אין 17טן יארהונדערט נישט אויסגעקוקט ווי א מעגליכקייט. די צוויי לענדער האבן זיך ארומגעריסן 700 יאר און זענען צענדליגער מאל געווען אין קריג איבער גרעניץ געפעכטן. ענגלאנד האט געהאט גרויס חשק זיך אויסצוברייטערן אריבער די גרעניצן אריין קיין סקאטלאנד.
כדי צו האלטן זייער לאנד זעלבשטענדיג האט סקאטלאנד אנגעהאלטן א שטארקע פריינטשאפט מיט פראנקרייך, ענגלאנד'ס שונא נומער איינס. ווען קעניגן עליזאבעט די ערשטע איז געשטארבן קינדערלאז אין יאר 1603 האט דער סקאטישער קעניג דזשיימס דער זעקסטער, א נאנטער קרוב מיט דער פארשטארבענער עליזאבעט, גע'ירש'נט די ענגלישע טראן. אין צוגאב צו זיין טיטל "דזשיימס דער זעקסטער פון סקאטלאנד", האט דער יונגער דזשיימס זיך קונה געווען זיין נייעם טיטל "דזשיימס דער ערשטער פון ענגלאנד".
א קעניג אויף צוויי פארשידנארטיגע לענדער.
דזשעימס האט אנגעהאלטן זיין קעניגרייך (ראיעל אויטאריטי; וויאזוי מען רופט עס אין בריטאניע) אין ביידע קינגדאמס וועלכע זענען געווען זייער אנדערש איינע פון די צווייטע. סקאטלאנד איז געווען א ליידיגע שטח מיט מיינסטענס פארמערס. סקאטלאנד איז געווען צוטיילט אין צוויי טיילן: די נידעריגערע טייל פון לאנד האט אריינגענומען די גרעסערע טייל איינוואוינער און די קעניגרייך האט דארט געהאט א שטארקע הערשאפט מיט א גאר שוואכע אפאזיציע. איר פארלאמענט איז געווען שטארק אויסגעשפילט, מען פלעגט זיך ווייניג טרעפן אויף מיטינגן און ווייניג אישוס זענען בכלל אין אכט גענומען געווארן. אין די העכערע טיילן פון לאנד האבן געוואוינט גאר ווייניג מענטשן אבער זיי האבן זיך געלעבט א וועלט פאר זיך און זיך נישט אונטערגעווארפן אונטער די מאנארכיע.
אין קאנטראסט איז ענגלאנד געשטאנען דעמאלט אין סך א בעסערן צושטאנד. דאס פאלק האט געוואקסן מיט א שנעלן אימפעט און דאס לאנד איז געווען רייך פון אלע אוצרות וואס זי האט פארמאגט. אפילו די וואס האבן זיך אפגעגעבן מיט שאף און רינדער האבן געהאט שיין פרנסה ווייל ענגלאנד'ס עקספארט איז דעמאלט גוט געשטאנען. לאנדאן איז אין יענע יארן געווען די גרעסטע שטאט אין די וועלט.
אין יענע יארן איז נאך נישט געווען קיין פינאנציעלער סיסטעם וואס האט אויסגעצאלט די קאסטן פון די מאנארכיע. דאס געלט איז גענומען געווארן פון שטייערן אויף אימפארטירטע זאכן. פון צייט צו צייט האט זי אפילו געמוזט צוקומען צו בעטן שטיצע פון די פארלאמענט.
ווידערשטאנד קעגן פאראייניגונג.
ווען דזשעימס האט איבערגענומען די ענגלישע טראן האט ער זיך גלייך גענומען צו דער ארבעט צו פאראייניגן די צוויי לענדער. עס איז אים אבער בשום אופן נישט געגאנגען ווייל ביידע זייטן האבן געשטעלט גרויס קעגנערשאפט. די סקאטישע האבן נישט געוואלט הערן פון פארלירן זייער זעלבשטענדיגקייט און די בריטישע זענען פשוט נישט געווען אינטערעסירט זיך צו פאראייניגן מיט אן אוממאדערניזירטע לאנד וועלכע פאשנ'ען שעף און רינדער אויף די פרייע פעלדער.
וואס דזשעימס האט יא געטאן, ער האט שווער געארבעט אנצוקניפן גוטע באציאונגן צווישן די איינוואוינער פון ביידע לענדער. ער האט אריינגענומען קעגנזייטיגע מיניסטארן אין זייערע פארקערטע פאזיציעס. ער האט אראנזשירט הונדערטער חתונות צווישן ביידע. זיין פלאן האט טאקע אסאך געהאלפן אויף שפעטער.
דזשעימס זון, טשארלס דער ערשטער, האט אבער נישט געטויגט און האט גארנישט מער געטאן צו פאראייניגן די צוויי לענדער. ווען ער האט איבערגענומען די מלוכה האט ער נישט געוואוסט בחייכון וביומיכן וויאזוי מען פירט א רעגירונג. די פארלאמענט האט דאס געוואוסט און האט נישט געוואלט באשטעטיגן זיינע פלענער אזוי לאנג ער ווייזט ארויס אביסל פירערשאפט. טשארלס איז געווארן גערעגט אויף די פארלאמענט און האט זיך געקריגט מיט זיי וואו ער האט נאר געקענט, אויסנוצנדיג זיין קעניגליכע מאכט.
די קאנפליקטן צווישן טשארלס און די פארלאמענט האט זיך אזוי ווייט דערקייקעלט ביז די איינוואוינער פון ביידע לענדער זענען געווארן עמטליך פארמישט יעדער אויף זיין צד און עס האט מיט דער צייט אויסגעבראכן א ציווילע קריג. עס האט אזוי אנגעהאלטן עטליכע יאר ביז די פארלאמענט האט זיך געשטארקט אויף די קעניגליכע מאכט און האט באזיגט טשארלס און אים הינריכטעט אין יאר 649', צען יאר שפעטער פון ווען ער האט איבערגענומען דעם טראן.
דער דעמאלטסדיגער פארלאמענט פירער אליוויר קראמוועל האט איבערגענומען די פאליטישע מאכט און צוריק איינגעפעדימט פרידן און פאראייניגונג צווישן די בירגער און צווישן ענגלאנד און סקאטלאנד. מיט דער צייט האט קראמוועל מצליח געווען און האט פאראייניגט די סקאטישע און ענגלישע אונטער איין פארלאמענט פירערשאפט צו וועלכע די סקאטישע האבן געשיקט רעפרעזענטיוון. קראמוועל איז אויך געווען דער ערשטער וועלכער האט געטאן עפעס ממשות'דיג צו פאראייניגן ענגלאנד און אירלאנד, בריטענ'ס גרעסטע דורשט. קראמוועל'ס מיליטער האט זיך באזעצט און איבערגענומען קאנטראל אויף ריזיגע טיילן פון אירלאנד אבער מיט א רחמנות'דיגער געפיל און פרידנשאפט סטיל. ער האט אריינגעשיקט הונדערטער ענגלישע לארדן (גייסטליכע פירער) צו פרעדיגן די בריטישע אימפעריע.
קראמוועל האט זייער שווער געארבעט צו האלטן ארדענונג אין אירלאנד ווען נאכאנאנדיגע אויפשטאנדן זענען געווען מעשים בכל יום. זיין שווערסטע געפעכט וואס ער האט באזיגט איז געווען ווען א גרויסע גרופע פון איירישע לארדן האבן איבערגענומען קאנטראל אין צוויי גרויסע פראווינצן אין צפון אירלאנד און האבן אנגעהויבן צוגרייטן אן אויפשטאנד קעגן די ענגלישע. קראמוועל האט זייער העלדיש באזיגט די איירישע און אריינגעזעצט טויזנטער פראטעסטאנטן (אנטי קאטוילישע. ווי באקאנט זענען די איירישע שטארק קאטויליש) אנצוהאלטן די קאנטראל אויף שטענדיג. היינט וואוינען נאך אלץ א מערהייט פון פראטעסטאנטן אין צפון אירלאנד וועלכע שטאמען פון יענע גרופעס.
נאך קראמוועל'ס טויט האט טשארלס'ס זון, וועלכער איז ארויסגעקומען פון גלות, איבערגענומען די ענגלישע טראן, ווערנדיג דער צווייטער טשארלס אין די בריטישע היסטאריע. טשארלס דער צווייטער איז נאכגעגאנגען די פוס טריט פון זיין טאט'ן און צוריק צוטיילט ענגלאנד פון סקאטלאנד וואס האט געברענגט שרעקליכע וואנדיליזם וועלכע זיין מאנארכיע האט ברוטאל דערשטיקט. נאך טשארלס דער צווייטער האט איבערגענומען דזשעימס'ס זון, דזשעימס דער צווייטער, וועלכער האט ווידער אנגעהויבן פאראייניגן סקאטלאנד מיט ענגלאנד ווי זיין טאטע האט געוואלט. דער צווייטער דזשעימס האט אבער נישט צו לאנג געוועלטיגט ווייל די פראטעסטאנטן האבן אים פארדעכטיגט אז ער אלס קאטוילישער וועט פרעדיגן די קאטוילישע רעליגיע אין ענגלאנד, וועלכע איז באשטאנען פון רוב פראטעסטאנטן. די מצב איז געווארן נאך ערגער ווען דזשעימס האט געבוירן א זון און מען האט זיך דערזען מיט א פארטיגער רעכטער קאטוילישער יורש, א זאך וואס זיי האבן פאר יעדן פרייז געוואלט פארמיידן. קורץ דערנאך האבן די פראטעסטאנטן פאליטישע פירער געמאכט א רעוואלט און אראפגעווארפן דזשעימס פון מאכט און עס איבערגעגעבן פאר דזשעימס'ס איידעם וויליאם וועלכער איז געווען א פראטעסטאנט. דער יונגער וויליאם איז אבער נישט געווען אליין קעניג. זיין ווייב מערי האט זיך געטיילט מיט אים די קעניגרייך. די רעוואלט איז באקאנט אין די היסטאריע אלס די רעוואלוציע פון 688'.
למעשה האט די גאנצע שפיל נישט געהאלפן ווייל די סקאטישע זענען צעשפליטערט געווארן אין צוויי. א טייל האבן מיטגעהאלטן מיט די נייע מאנארכיע אבער די אנדערע העלפט האט זיך ארומגענומען ארום דעם געוועזענעם קעניג דזשעימס און האבן געשאפן א ריזיגע קראפט פון וועלכע די ענגלישע האבן זיך דערשראקן און האבן געמוזט נאכגעבן. פארשטייט זיך אז דאס האט קאמפליצירט די מעגליכקייט פאר א פאראייניגונג צווישן סקאטלאנד און ענגלאנד, א שווער שטיקל ארבעט וועלכע האט אט געהאלטן ביים גיין לטמיון.
די אקט אף יוניאן.
אויס מורא וועגן די פאראייניגונג אישו מיט סקאטלאנד האט די פארלאמענט אדורכגעפירט א געזעץ וואס ערלויבט אויפצונעמען א נייע קעניג פון א פרעמדע לאנד אויב עס איז נישט דא קיין רעכטער יורש. דער נייער אקט האט זיך שטארק אויסגעפעלט ווייל די קעניגן וויליאם און מערי זענען געווען קינדערלאז און אויך מערי'ס שוועסטער אנא וועלכע האט זיי איבערגענומען האט קיין יורש נישט געהאט. די פארלאמענט האט געהאלטן ביים אויפנעמען א דייטשע פאמיליע, די העננאווערס, וועלכע זענען געווען משפחה פארבינדן מיט די ראיעל פאמיליע. אזוי ארום האבן זיי געוואלט זיין זיכער אז א פראטעסטאנט וועט זיין דער נעקסטער קעניג. די סקאטישע האבן אבער געקרומט מיט די נאז אויף דעם פלאן און די ענגלישע האבן געציטערט אז די הונדערט יעריגע פאראייניגונג ארבעט וועט וועט ווערן לופט און די צוויי לענדער וועלן זיך צוריק צוטיילן.
די ענגלישע האבן דאס מערסטע מורא געהאט אז סקאטלאנד וועט זיך אפטיילן און דאס וועט שאפן א הונטער-טיר פאר די פראנצויזישע וועלכע וועלן זיך פאראייניגן מיט סקאטלאנד און דערנאך אייננעמען ענגלאנד. זייער זארג האט זיך נישט לאנג שפעטער ארויסגעשטעלט צו זיין וואר ווען דער פראנצויזישער קעניג האט איבערגענומען קאנטראל איבער שפאניע און אריינגעשטעלט זיין זון אלס קעניג, אן אקט וואס האט אויפגעציטערט גאנץ אייראפע. די ענגלישע האבן דעמאלט געעפענט א קאאליציע מיט עטליכע לענדער ארום פראנקרייך וועלכע האט געדארפט האלטן אן אויג אויף פראנקרייך און שפאניע.
צו פארמיידן אזא געשעעניש האט קעניגן אנא געסטראשעט די סקאטישע דאס אויב זיי וועלן זיך באפריינטן מיט פראנקרייך וועט זי פארלירן אלע פריווילעגיעס וואס זי האט פון ענגלאנד און זי וועט זינקען אירע שיפן. די סטראשונגן האבן געפירט די סקאטישע צו א פאראייניגונג מיט ענגלאנד.
ענדליך אין יאר 707' איז אדורכגעפירט געווארן ענגלאנד'ס צווייטע אקט אף יוניאן וועלכע האט פאראייניגט ענגלאנד און סקאטלאנד אונטער איין פארלאמענט מיט איין קאנטראל און גרויסבריטאניע איז געגרינדעט געווארן. די פאראייניגונג האט געעפנט אלע גראטעס צווישן די צוויי לענדער, סטאנדארטיזירט די שטייערן אויפ'ן גאנצן אינזל, און געעפנט א גרויסע האנדל ביי די פארטן. וויאזוי אימער, האט סקאטלאנד ווייטער אנגעהאלטן איר אייגענע געזעצן טראדיציעס.
אנטוויקלונגען אין אירלאנד.
די קאטויליקן אין אירלאנד האבן געלייגט האפענונג אז זיי וועלן נאך צוריק באקומען די מאכט אין אירלאנד דורכאויס די צייטן פון דזשעימס דער צווייטער וועלכער האט זיי געשטעלט אויף פאזיציעס אין די ראיעל אדמיניסטראציע און אין די מיליטער. נאך דער 1688 רעוואלוציע איז דזשעימס אנטלאפן קיין אירלאנד און האט זיך ארומגענומען מיט זיינע קאטויליקן, שאפנדיג א שטארקע ארמיי פון קאטוילישע שטיצער. דאס האט אבער נישט צו לאנד אנגעהאלטן ווייל וויליאם דער דריטער (וועלכער איז אריינגעזעצט געווארן אויף זיין פלאץ) האט זיי שנעל דערשטיקט און צוריק אריינגעשטעלט פראטעסטאנטן אין אלע רעגירונג פאזיציעס.
כאשט אירלאנד האט געהאט איר אייגענע פארלאמענט, איז די ריכטיגע מאכט נאך אלץ פארבליבן ביי די קעניגלעכע באאמטן וועלכע האבן אדמיניסטרירט דעם אינזל אויף די באפעלן פון לאנדאן. די פראטעסטאנטן זענען געווען צו ברוטאל און האבן פארבאטן די קאטאליקן פון אסאך רעכט. זיי האבן נישט געמעגט האבן געווער אדער לאנד, הויכע פראפעסיעס, און פאבליק אפיסעס. די דיסקרימינאציע געזעצן האבן פאראייניגט די קאטוילשע באפעלקערונג אין אפאזיציע קען די פראטעסטאנטן.
אין יענע יארן זענען פארגעקומען אסאך שלאכטן אין אייראפע אין וועלכע פראנקרייך און גרויסבריטאניע זענען שטענדיג געווען פארמישט. גרויסבריטאניע האט אפגעהאלטן נצחונות טאג נאך טאג אונטער וויליאם דער דריטער. די זיגרייכע מלחמות האבן אנטוויקעלט דעם נאמען "גרויסבריטאניע" פאר וועלכער יעדער האט געציטערט ביז נאך די צווייטע וועלט קריג. ספעציעל האט זיך די נעיווי אויסגעצייכנט און איז געבליבן די שטערקסטע נעיווי ביז די אמעריקאנער זענען איר איבערגעשטאנען נאך די צווייטע וועלט קריג.
בריטאניע אין 18טן יארהונדערט.
בריטאניעס וויכטיגסטע יארן איז געווען אינעם 18'טן יאר הונדערט. אין די הונדערט יאר איז בריטאניע געווארן "בריטאניע". די עקענאמיע, די איינוואוינער, די רעגירונג, די אויטאריטי אפטיילונג, די ענווייראמענט זענען אלע אוועקגעשטעלט געווארן אויף די פיס אין יענע יארן. איין זאך וואס האט נאך יא געפעלט איז געווען די לאו ענפארסמענט אגענטורן וועלכע זענען נאך געווען זייער שוואך און אומפעאיג. די קרימינאלע רעקארדס פון יענע יארן איז פארשריבן אין די רעקארדס אלס גאר הויך. אויף אזוי ווייט אז די רעגירונג האט געמוזט אוועקשיקן ארעסטאנטן צו אנדערע לענדער און ארומיגע אינזלן ווייל זי האט מער נישט געהאט קיין פלאץ אין אירע טורמעס. אויסטראליע האט באקומען די מערסטע בריטישע ארעסטאנטן און די בריטישע האבן דארט אויפגעבויט א גרויסע טורמע וועלכע מען האט א נאמען געגעבן די פארט ארטור פאנעל, וואו זי האט געהאלטן טויזנטער ארעסטאנטן. טויט שטראף איז דעמאלט געווען אן אפטע ערשיינונג. מען פלעגט וועכנטליך הינריכטן עטליכע פארברעכער אבער עס האט נישט קיין סך געהאלפן, פארברעכן האט געהאלטן אין איין וואקסן.
די בריטישע רעגירונג האט אין יענע יארן נישט געהאט קיין שום אפיציעלע געשריבענע קאנסטיטוציע זינט זי די 688' רעוואלוציע. די רעגירונג האט זיך געפירט אונטער א שטארקע פירערשאפט א דאנק קעניגן אנא וועלכע האט אראפגעשטעלט פעסטע יסודות וועלכע די שפעטערדיגע קעניגן זענען נאכגעגאנגן. אין יענע יארן האט זיך דזשעימס דער צווייטער באזעצט אין פראנקרייך און האט זיך גרופירט מיט א גרופע וועלכע האבן זיך גערופן די דזשעקאביסטן. די דזשעקאביסטן האבן אנגעמאכט אסאך צרות, וועלנדיג מאכן אן אויפשטאנד קעגן ענגלאנד אבער ענגלאנד איז געווען גענוג כיטרע און האט צושטערט זייערע פלענער מערערע מאל. די דזשעקאביסטן האבן נאך גערודערט ביז אין די אכציגער יארן ווען די פראנצוזישע האבן איינגעזען אז זיי טוען מער קרימינאל ווי עפעס נוצן און האט געמאכט א סוף צו זייער גרופע וועלכע האט שוין דעמאלט געהאלטן ביים דריטן פירער וועלכער איז געווען א קרימינאלער פארשוין.
נאכ'ן 688' רעוואלוציע האבן די בריטישע פארלאמענט און מאנארכיע זיך ארומגעקריגט ווער עס זאל האבן די אפיציעלע מאכט אויפ'ן לאנד. עס האט געדויערט א לענגערע צייט מיט א דורכגאנג פון צענדליגער וואלן ביז די מאנארכיע האט איינגעזען אז עס איז נישט לטובת דאס לאנד אז זי זאל זיין דער אפיציעלער ווארטזאגער. ערגעץ אין די ענדע 90'גער יארן האט די פארלאמענט באקומען דעם פולן מאכט צו מאכן און טוישן געזעצן. א פונדאמענטאלע קאנסטעטוציע איז דעמאלט אוועקגעשטעלט געווארן און בריטאניע איז געווארן די סאמע פרייעסטע און מאדערניזירטע לאנד אין די וועלט.
אויך די פארלאמענט זעלבסט איז גוט סיסטעמירט געווארן און מען האט איינגעשטעלט א וואלן סיסטעם יעדע זיבן יאר. אין יענע יארן איז געווען א רעגירונג וויכטיגמאכער מיט'ן נאמען סור ראבערט וועלפאל וועלכער איז געווען גאר א טויגליכער מאן און האט אויסגעשטעלט צענדליגער שליסל סיסטעמען אין די פארלאמענט וואס ווערן היינט גענוצט אין רוב רעגירונגן אין די וועלט. צום מערסטן איז ער באוואוסט מיט'ן איינפעדימען א צוויי פארטייען סיסטעם אין די רעגירונג.
די ערשטע בריטישע אימפעריע.
די בריטישע זענען געווען ספעציאליסטן אין נאכשפורן פאר עפעס פריש. זיי זענען ארומגעפארן אין דער גאנצער וועלט צו טרעפן פרישע אינזלן וועלכע האבן עפעס ווערד אין זיך און די רעגירונג האט אויף דעם איבערגענומען קאנטראל. מען שאצט אז די זוכענישן זענען אנגעגאנגן בערך הונדערט יאר אין וועלכע מען האט געפונען: דעם מזרח טייל פון קאנאדע (נאווא סקאשע און ניופאונדלאנד) מיט אוצרות פיש, ניו ענגלאנד מיט גוטע האלץ פאר די נעיווי'ס געברויך, די דרום אמעריקאנער דערפלעך מיט טאבאקא, און באהאלטענע טיילן נעבן אינדיע פון וואו מען האט גענומען צוקער, אזיע אינזלן מיט קאווע, טיי, געווירצן (ספייסעס), און רייך קאלירטע באוול (קאטאן), און פון מערב אפריקע האט מען גענומען שווארצע שקלאפן וועלכע מען האט געליפערט קיין אמעריקע און די קאריביען אינזלן וואו מען האט זיי אפגעקויפט פאר גוט געלט.
די ערשטע בריטישע אימפעריע איז צינויף געשטעלט געווארן דורך די אינדיווידיועלע ביזנעסער און רעגירונג געספאנסערטע האנדל פירמעס וועלכע האבן איינגעשטעלט זייערע שיפן, געלט, און לעבן צו בויען ענגלאנד'ס אריענטירונג ארום די וועלט. די בריטישע רעגירונג האט אויפגעשטעלט צענדליגער ראיעל מאנאפאליס – פריוואטע פירמעס צו וועלכע די מאנארכיע האט געשענקט ספעצעילע רעכט צו האנדלן אין א געוויסע ראיאן אדער פעלד פון קאמערץ. די דריי גרעסטע מאנאפאלי פירמעס זענען געווען די "איסט אינדיע" פירמע וועלכע האט געהאט די מאנאפאלי אין מזרח ענגלאנד, די "ראיעל אפריקען" פירמע וועלכע האט געהאט די מאנאפאלי אויף די שווארצע קנעכט, און די "האדסאן בעי" פירמע וועלכע האבן געהאט די מאנאפאלי אויף די גאנצע פיש מארקעט פון נאווא סקאשע און ניופאונדלענד, קאנאדע. די לאנד וואס די פירמעס האבן גענוצט זענען געווארן דאס פארמעגן פונעם קעניג, און אינוועסטארס האבן געקויפט שעירס אין די סוקסעספולע פירמעס אויף דער לאנדאנער בערזע.
די רעגירונג'ס מאנאפאליס האבן צו גוט געארבעט אז אינוועסטארס זענען געווען אפטימיסטיש אויפ'ן העכסטן מאס אז זיי טוען א גוטע אינוועסטמענט. דער פראבלעם האט שפעטער באגראבן אסאך מענטשן ווען די סאוט סי פירמע (האט געהאט די מאנאפאלי אויף האנדל צווישן דרום אמעריקע אין די פאסיפיק אינזלן) איז געגאנגען באנקראט און טויזנטער זענען געבליבן אן א שטיקל ברויט צו עסן.
אימפעריאלע מלחמות.
אלס א קאנסעקווענץ פון אירע מיליטערישע גבורות אונטער וויליאם דער דריטער, איז בריטאניע געווארן א גרויסמאכט. איר וואקסנדיגע מיליטערישע שטארקייט האט געשאפן אן אינטערנאציאנאלע פארמעסט צווישן די דריי גרויסמאכטן פון יענע צייטן: בריטאניע, שפאניע, און פראנקרייך.
שפאניע האט קאנטראלירט הונדערטער קאלאניעס (יישובים) אין צענטראל און אין דרום אמעריקע מיט וועלכע זי האט אנגעהאלטן גרויס האנדל. וויבאלד די בריטישע און שפאנישע אימפעריעס האבן פארלאנגט צו רעגולירן די האנדל פון זייערע קאלאניעס איז געווען שטרענג פארבאטן פאר די קאלאניעס צו האנדלן איינע מיט די אנדערע. די שפאנישע פלעגן זינקען בריטישע שיפן וואס זענען געפינען געווארן נעבן די דרום אמעריקע קאלאניעס און געשמוגעלט אסאך בריטישע פראדוקטן.
פראנקרייך האט פארמאגט קאלאניעס אין די גרעסטע אינזלען אין די קאריביען, פון אהייא ביז די מעסיסיפי טייך אין נארט אמעריקע, און רוב קאנאדע מיט די אויסנאם פון די מזרח שטעט וועלכע בריטאניע האט קאנטראלירט. צוזאמענשטויסן צווישן די בריטישע און פראנצויזישע ארמייען איז געווען א נארמאלער ערשיינונג אין די נארט אמעריקע קאלאניעס.
וואלפאל האט געהאט א פאליסי ארויסצושטיין פון אייראפעאישע מלחמות און זיך בעיקר פארלייגן אויף די האנדל אין די צפון אמעריקע יישובים. מיט אלעם איז בריטאניע אריינגעשלעפט געווארן אין צוויי ריזיגע אייראפעאישע מלחמות, איינס אין עסטרייך: וואו פראנקרייך, שפאניע און נאך עטליכע לענדער זענען געווען איינשטימיג צו טוישן די ארטיגע מאנארכיע, אן אקט וואס בריטאניע האט נישט געקענט פארנעמען צוליב אירע אייגענע סיבות. און די צווייטע אין די זיבן יעריגע קריג וועלכע איז באלד געווען א וועלט קריג ווען די גרויסמאכטן האבן פארשטעלט די דייטשן דעם וועג קיין נארט אמעריקע און אין אינדיע און מען איז אריינגעשלעפט געווארן אין א אומוועלנדיגע קריג פאר זיבן יאר וואס האט זיך אויסגעלאזט גענוי וויאזוי עס האט זיך אנגעפאנגן, קיין שום טעריטאריע איז נישט געביטן געווארן אונטער א נייע רעגירונג.
דער זיבן יעריגער קריג איז געווען איינע פון בריטענ'ס גרעסטע טריאומף'ס. א קאאליציע פון בריטאניע און פרייסן האבן געקריגט קעגן פראנקרייך, שפאניע, רוסלאנד, עסטרייך, און שוועדן. דער דעמאלסטדיגער בריטישער פרעמיער מיניסטער וויליאם פיט איז באצייכנט געווארן אלס דער העלד פון די קריג, צוליב זיין ספעציאליזם אין האלטן די מאראל ביי די יונגע סאלדאטן הויך, וואס איז די סאמע וויכטיגסטע פונקט ביי א קריג.
אויסער דעם האט בריטאניע געהאט נאך צוויי גרויסע מלחמות די ערשטע אין אינדיע ווי זי האט איינגענומען צענדליגער קאלאניעס און שפעטער אין קאנאדע ביי די באקאנטע פראנקרייך און אינדיע קריג. בריטאניע האט דעמאלט שטארק באזיגט די פראנצויזן און זיי ארויסגעטריבן פון קוויבעק. דערנאך האט זי איבערגענומען קאנטראל פון כמעט אלע קאנאדישע פראווינצן ביז עס איז אויסגעארבעט געווארן אן אפמאך אין וועלכע די פראנצויזן האבן זיך אונטערגעגעבן.
נישט אלעמאל גייט עס גוט.
אין די ענדע יארן פונעם 17'טן יארהונדערט האט אנגעהויבן גיין אביסל שלעכט פאר די בריטישע אימפעריע. פון אלע אימפעריאלע מלחמות זענען די נאציאנאלע חובות געשטיגן זייער הויך וואס האט שטארק עפעקטירט דאס לאנד. דער דעמאלטסדיגער קעניג, געארג דער דריטער, האט דעמאלט פארגעלייגט א פלאן פאר די פארלאמענט מען זאל ארויפלייגן שטייערן אויף די קאלאנישע אימפארטירטע פראדוקטן און אזוי ארום וועלן די קאלאניעס זיך אליין קענען אויסהאלטן. דער פלאן האט געהאט אסאך שוועריקייטן עס זאל באשטעטיגט ווערן אין פארלאמענט אבער איז אין די ענדע דורכגעפירט געווארן.
אינדערצווישן האט בריטאניע אנגעהויבן ליידן פון פלוצלינגע אינוואזיעס וואס די שפאנישע האבן דורכגעפירט אויף עטליכע וויכטיגע קאלאניעס און עס איז שוין געווען צו שפעט זיי צו ראטעוון. אין יענע יארן האבן די קאלאניעל איינוואוינער אנגעהויבן צו רעוואלטירן פאר זעלבשטענדיקייט. דאס האט נאך שווערער געמאכט דעם מצב ווייל די פראנצויזישע און שפאנישע האבן זיך גוט צוגעכאפט דערצו און ארויסגעהאלפן די רעוואלטירער מיט געלט און געווער. עס האט נישט צו לאנג געדויערט און 13 קאלאניעס אין נארט אמעריקע האבן געוואונען זעלבשטענדיקייט און זענען געווארן די "יונייטעד סטעיטס אף אמעריקע". דער רעוואלוציע איז אריין אין די ביכער אלס די אמעריקן רעוואלוציע. במשך די רעוואלוציע האבן די בריטישע געליטן מפלות איינע נאך די אנדערע אויף אזוי ווייט אז איינע פון די בעסטע גענעראלן האט זיך אונטערגעגעבן צום שונא, אויפגעבנדיג די שטאט ווירידזשיניע. צו אלע צרות האט פונקט דעמאלט אויסגעבראכן ראיאטן אין לאנד דורך צוויי קעגנזייטיגע רעליגיעס וועלכע האט איבערגעלאזט 700 טויטע.
דער קעניג געארג איז פארשטייט זיך באשולדיגט געווארן פאר די נידערלאגעס און דער פארלאמענט האט דורכגעפירט פרישע געזעצן וועלכע האט נאך אסאך מער פארמינערט דעם קעניג'ס רעכט און האט ממש ארויסגעטראסקעט געארג פון יעדער פירערשאפט אין די רעגירונג. געארג האט עס נישט געקענט פארטראגן און איז קראנק געווארן און מער נישט געקענט בלייבן קעניג.
די אקט אף יוניאן מיט אירלאנד.
די פראטעסטאנטן אין אירלאנד האבן פארמירט צענדליגער וואלונטיר מיליטערישע גרופעס וועלכע האבן מ'כלומר'ש געדארפט צו היטן זייער לאנד פון א פראנצויזישע אינוואזיע. די גרופעס האבן אבער געהאט אן אנדערע ציל אין וועלכע זיי האבן געדרוקט די בריטישע רעגירונג צו באקומען מער זעלבשטענדיקייט אין זייער פארלאמענט. די בריטישע האבן נישט געהאט קיין ברירה מיט זיי און האבן נאכגעגעבן די איירישע. עס האט אבער נישט צו לאנג אנגעהאלטן.
אין יאר 798' האבן זיך די אנטי רעגירונגס לייט זיך געשטארקט און אנגעהויבן רעוואלטירן די פראטעסטאנטן. פונקט דאן האבן די פראנצויזן באפאלן אירלאנד און די בריטישע מיליטער האט געמוזט אריינגיין העלפן פארטרייבן די פראנצויזן. די בריטישע פארלאמענט האט באשולדיגט די פראטעסטאנטן אז זיי זענען נישט פעאיג צו פירן א לאנד און אנגעהויבן צוהעלפן די אנטי רעגירונג מענטשן. ענדליך אין יאר 800' האט די איירישע פארלאמענט באשטעטיגט דער צווייטער אקט אף יוניאן וועלכע האט פארשלאסן די איירישע פארלאמענט און געשיקט אלע מיניסטארן צו די בריטישע פארלאמענט.
קורץ נאך די פאראייניגונג פון אירלאנד איז אויפגענומען געווארן פאר פרעמיער מיניסטער א יונגער שנאק פון 24 יאר אלט מיט'ן נאמען וויליאם פיט, א זון פונעם פריערדיגן פרעמיער מיניסטער וויליאם פיט. דער יונגער פיט האט געטאן א וואונדעליכער דזשאב, פארלייגנדיג זיך שטארק אויף די עקענאמיע וועלכע ער האט באוויזן צו סטאביליזירן.
פראנקרייך דערקלערט קריג קעגן בריטאניע.
אין יאר 789' האט אויסגעבראכן א רעוואלוציע אין פראנקרייך קעגן די מאנארכיע און אסאך לענדער זענען געווארן פארמישט אין דעם קאנפליקט צוליב זייער אפאזיציע צו א מאנארכיע קראפט. עטליכע בריטישע פיליזאפן האבן אסאך גורם געווען צו דעם רעוואלוציע און בכלל האט פראנקרייך זיך שוין לאנג געוואלט אויסגעבן איר 500 יעריגע כעס אויף בריטאניע און האט געמאלדן מלחמה קעגן בריטאניע.
די בריטישע מיליטער האט זיך שטארק פארלייגט צו באשיצן אירע קאלאניעס אין אלע וואסערן און געשטעלט א שטארקע קעגנערשאפט מיט איר אויסגעצייכנטע נעיווי. די קריג האט לאנג געדויערט (ארום 5 יאר) און די בריטישע האבן געמאכט גרויס פארשריט. נישט נאר וואס בריטאניע האט באשיצט אירע קאלאניעס, זי האט איינגענומען כמעט אלע פראנצויזישע קאלאניעס אלס נקמה. אין יאר 798' האט די בריטישע נעיווי געגעבן דעם לעצטן קלאפ פאר די פראנצויזישע ווען זיי האבן איינגענומען איינע פון פראנקרייך'ס גרעסטע קאלאניעס (טראלפאגער) און עטליכע גאר הויכע פראנצויזישע גענעראלן האבן זיך אונטערגעגעבן. די טראלפאגער זיג איז באצייכנט געווארן אין די ביכער אלס בריטאניע'ס גרעסטע נעיווי זיג.
דער באוואוסטער נאפאליען און זיינע קאנפליקטן מיט בריטאניע.
בריטאניע האט נישט געהאט קיין רואיגע יארן צולאנג ביז דער באקאנטער פראנצויזישער קעניג נאפאליען האט איבערגענומען די מאכט און געפירט צענדליגער קריגן אין אייראפע מיט זיין מאכטפולע מיליטער צווישן די יארן פון 799' און 915'.
נאפאליען האט געוואלט צופיקסן די בריטישע און אפגעשטעלט בריטענ'ס האנדל מיט אלע אייראפעאישע לענדער. דער טאקטיקט האט שטארק געשעדיגט בריטאניע און די בריטישע האבן אנגעהויבן נאכטאן דאס זעלבע צו נאפאליען, קאנטראלירנדיג אלע שיפן אויף וועלכע זי האט געהאט א פארדאכט אז אפשר גייט עס קיין פראנקרייך. בריטענ'ס נייע פאליסי האט איר געפירט צו א קריג מיט די פאראייניגטע שטאטן וועלכע האט געהאלטן אז עס איז אן אומרעכט פאר בריטאניע צו קאנטראלירן און אפשטעלן איר האנדל מיט פראנקרייך און אנדערע אייראפעאישע לענדער. די קריג האט זיך געצויגן דריי יאר אבער עס האט גארנישט פאסירט ווייל ביידע מיליטערן זענען געווען ווייט פון גרייט פאר אזא מאסיווע קריג. אין די ענדע האבן זיך די צוויי לענדער אראפגעזעצט צום פארהאנדלונגס טיש און זיך אויסגעקומען מיט שיינעם.
נאפאליען האט געהאט אויסערגעווענליכע הצלחה אין אלע זיינע מלחמות אבער האט נאך אלץ געהאט א פחד צו דערקלערן קריג קעגן בריטאניע, אויס מורא פאר איר וועלט באוואוסטע נעיווי וועלכע האט קיין שום קריג נישט פארלוירן. אין יאר 812' האט נאפאליען אינוואדירט רוסלאנד, אן אקט וואס האט געברענגט זיין אייגענע מפלה ווייל מער האבן די אייראפעאישע דאס מער נישט געוואלט דולדן אין זיך גרופירט אונטער בריטאניע פאר א פולשטענדיגע קריג קעגן פראנקרייך. בריטאניע האט מאביליזירט אירע קראפטן פאר א לאנד מלחמה אינאיינעם מיט רוסלאנד, עסטרייך, און פרייסן. די מלחמה האט זיך אנגעהויבן אין שפאניע פון וואו זיי האבן, נאך געשוואלענע נצחונות, אריינמארשירט קיין פראנקרייך און געמאכט א סוף צו נאפאליענס מאכט. צוויי יאר שפעטער האט די פאראייניגטע מיליטער באזיגט נאפאליען זעלבסט אין א קריג אויף א שפאנישע אינזל. מיט די ענדע פון די נאפאליען יארן האט בריטאניע באקומען א פריי פעלד אויסצושפרייטן איר אימפעריע אין אייראפע וואו עס האט נאכגעפאלגט 40 יארן פון שלום. אין יאר 837' האט קעניגן וויקטאריע איבערגענומען די ענגלישע טראן און געפירט דאס לאנד צו אירע בעסטע יארן. ווי פריער דערמאנט איז די גאנצע מאדערניזם און פארגעשריטנקייט פון בריטאניע צושטאנד געקומען אין יענע יארן.
די ערשטע וועלט מלחמה.
די גוטע יארן אין בריטאניע איז שטארק פארמינערט געווארן ווען עס האט אויסגעבראכן איינע פון די שווערסטע מלחמות פאר בריטאניע – די ערשטע וועלט קריג.
די גלוסט פאר מאכט אין אייראפע האט צוטיילט אייראפע אין גרופעס אין וועלכע בריטאניע, פראנקרייך, און רוסלאנד האבן געעפענט א קאאליציע קעגן דייטשלאנד וועלכע האט זיך אנגעהויבן אויפבויען מיט די הילף פון עסטרייך-אונגארן און איטאליע. די קריג האט אויסגעבראכן זייער פלוצלינג ווען א סערבישער טעראריסט האט אומגעברענגט דעם יורש פון די עסטרייך-אונגארן טראן. סערביע האט דאס געטאן זיך צו באפרייען פון איר שווערן און מאכטפולן שכן עסטרייך-אונגארן און געוואונען זעלבשטענדיקייט.
עסטרייך-אונגארן האט באלד געמאלדן קריג קעגן סערביע און רוסלאנד האט זיך באלד אנגענומען פאר סערביע, לויט אן אפמאך וואס זיי האבן געהאט אז רוסלאנד וועט ראטעווען סערביע פון יעדע אנפאל. פון דארט און ווייטער איז עס געגאנגען אין א קייט. פראנקרייך האט זיך אנגענומען פאר רוסלאנד און איטאליע מיט דייטשלאנד האבן געמאלדן קריג קעגן פראנקרייך. ווען דייטשלאנד האט דערגרייכט פראנקרייך האט בריטאניע זיך מער נישט געקענט צוריקהאלטן און צוזאמען מיט נאך לענדער אריין אינעם ערשטן וועלט קריג.
בריטאניע האט אין די יארן פון די ערשטע וועלט קריג אויסגעפינען אסאך מיליטערישע געצייג זיך קעגנצושטעלן די דייטשע נארוואס פאבריצירטע "יו. באוטס" וועלכע זענען געווען פאקטישע סובמארינען וועלכע האבן געזינקן צענדליגער בריטישע שיפן. רוב בריטישע צווישן 18 און 40 יאר אלט האבן זיך באטייליגט אין די מיליטער און זייערע פרויען האבן איבערגענומען זייערע ביזנעסער. די ערשטע וועלט קריג האט געקאסט פאר בריטאניע 3 מיליאן נפשות.
אירלאנד'ס זעלבטשטענדיקייט.
די איירישע האבן גוט אויסגענוצט די געלעגנהייט אין די צייטן פון די ערשטע וועלט קריג און אנגעהויבן אויפשטעלן מעכטיגע רעבעלן כוחות. אין יאר 916' האבן זיי געמאכט א ריזיגע אויפשטאנד אין די שטאט דובלין וועלכע די בריטישע האבן ברוטאל פרובירט צו דערשטיקן.
צוויי יאר דערויף האבן די איירישע פארלאמענט רעפרעזענטיוון געמאלדן די בריטישע רעגירונג אז זיי גייען מער נישט צוריק אין פארלאמענט און האבן אויפגעשטעלט אן אייגענע פארלאמענט וועלכע די בריטישע רעגירונג האט נישט געוואלט אנארקענען. עס האט אבער גארנישט געהאלפן ווייל די נייע פארלאמענט האט געהאט די שטיצע פון רוב איירישע בירגער און זיי האבן אויפגעשטעלט אן אייגענע ארמיי. די נייע ארמיי האט אטאקירט אלע בריטישע זיכערהייט קראפטן.
די בריטישע רעגירונג האט איינגעזען אז אן קיין קרבנות פון ביידע זייטן וועט זי נישט קענען צושטערן אירלאנד'ס זעלבשטענדיקייט האט זי באשלאסן צו נעמען די גריגערע וועג און זיך אראפגעזעצט פארהאנדלן מיט די איירישע. אין די ענדע איז געבליבן א פשרה אז די בריטישע רעגירונג וועט אנארקענען די איירישע פארלאמענט און די איירישע וועלן ווייטער בלייבן א טייל פון די בריטישע אימפעריע מיט די אויסנאם פון איר אייגענע רעגירונג. זעקס גרויסע איירישע צפון שטעט זענען ווייטער פארבליבן א טייל פון בריטאניע צויליב זייער מערהייט פון פראטעסטאנטן איינוואוינער וועלכע זענען געווען לאיאל צו די בריטישע מאנארכיע.
די צווייטע וועלט מלחמה.
בריטאניע איז אין די יארן פאר די צווייטע וועלט קריג נאך אלץ באצייכנט געווארן אלס איינע פון די שטערקסטע לענדער אין די וועלט און איז געווען א טייל אין די אזוי גערופענע "ליג אף נעישאנס" וועלכע איז געגרינדעט געווארן נאך די ערטשע וועלט קריג צו העלפן אויסגלייכן אינטערנאציאנאלע קאנפליקטן מיט פרידן.
די געוועזענע מלחמות האבן געברענגט בריטאניע אסאך פארלוסטן אז עס האט זיך איר מער נישט געגלוסט אנטייל צו נעמען אין א קריג, ספעציעל איבער קאלאניעס וועלכע האבן סייווי געוואלט ווערן זעלבשטענדיג. ווען די צווייטע וועלט קריג האט אויסגעבראכן האט בריטאניע בשום אופן נישט געוואלט אריינגעשלעפט ווערן אין א פרישע קריג. דער דעמאלטסדיגער פרעמיער מיניסטער נעוויל טשעמבערליין האט פרובירט מיט אלע זיינע כוחות צוריק צו האלטן די געטראפענע לענדער ארויסצוגיין אין א קריג. זיין פאליסי איז שפעטער באצייכנט געווארן אלס א פאטאלער טעות ווייל לויט אלע שאצונגן וואלט אן אייראפעאישע קאאליציע געקענט צוברעכן היטלער'ס (ימ"ש) מאכט אנהויב קריג.
ערשט ווען דייטשלאנד האט איינגענומען פוילן אן קיין שום סיבה זענען בריטאניע און דייטשלאנד אריין אין קריג קעגן דייטשלאנד, איטאליע, און יאפאן, באקאנט אלס די דריי אקס. פראנקרייך איז שפעטער איינגענומען געווארן דורך דייטשלאנד און בריטאניע איז געבליבן אליינס קעמפן קעגן דייטשלאנד ביז ווען רוסלאנד און די אליאירטע זענען אויך אריינגעשלעפט געווארן אין די קריג און האבן געגרינדעט א מעכטיגע קאאליציע קעגן נאצי-דיישטלאנד און אירע מיטשטייער.
די בריטישע איינוואוינער האבן געליטן 5 שווערע יארן ווען נאכט נאך נאכט האט מען געהאט אויסצושטיין פון די דייטשע פליגער אטאקעס וועלכע האבן איבערגעלאזט שווארצע נעכט מיט הונדערטער קרבנות, ספעציעל ענדע קריג ווען דייטשלאנד האט אויסגעטראפן נייע ראקעטן וועלכע זענען געפלויגן אזוי שנעל אז די סירענעס האבן פארפעלט צו מעלדן די איינוואוינער אז עס קומט אן אטאקע. ארום 4.5 מיליאן בריטישע מענער זענען געווען אין די מיליטער און נאך 3 מיליאן זענען פארבליבן אין לאנד אלס א טייל פון א היימלאנד זיכערהייט מיליטער.
די מלחמה נאכווייען און די ווידער-אויפבלי פון די עקענאמיע.
די ערשטע יארן נאך די צווייטע וועלט קריג איז געווען פון די ערגסטע יארן אין די בריטישע היסטאריע. די עקענאמיע איז געווען אין תהום, טויזנטער מענטשן האבן נישט געהאט קיין דאך איבער'ן קאפ צוליב די צענדליגער טויזנטער הייזער וואס זענען חרוב געווארן פון די באמבארדירונגן, ווער רעדט נאך פון ארבעט. הונדערטער פירמעס האבן עס נישט געקענט אדורכטראגן און האבן באנקראטירט. די וואס זענען שוין יא געבליבן אין ביזנעס האבן אויפגעזאגט רוב פון זייערע ארבייטער און אזוי האט די גאנצע לאנד געלעבט אין ארימקייט.
דער ווינטער פון 947' איז באצייכנט געווארן אלס בריטענ'ס ערגסטע ווינטער. עס איז געווען א מאנגעל אין אלע לעבנסוויכטיגע זאכן, ווי עסן, אויל, גאזאלין, שעלטערס און צו אלע צרות איז עס געווען אן אויסטערלישער קאלטער ווינטער וואס האט נאכמער צוגעגעבן זאלץ אויף די וואונדן. מענטשן וואס געדענקן יענעם ווינטער ווילן ווייניג רעדן דערוועגן אזוי ווי אן עושר וואס וויל פארגעסן פון זיין אמאליגן דחקות.
די ערשטע יאר נאך די קריג איז געווען דאס ערשטע מאל וואס די בריטישע רעגירונג איז פארזונקען געווארן אין חובות נאכדעם וואס די שטייערן וואס מען האט איינקאסירט זענען געווען ווייניגער ווי האלב און די אויסגאבעס זענען געווען העכער ווי נארמאל צוליב די קריג. ווען נישט די שטיצע וואס די פאראייניגטע שטאטן און קאנאדע האבן אנגעבאטן וואלט די בריטישע רעגירונג צוזאמענגעפאלן.
אויף דער פאליטישער סצענע איז די וועלט איבערראשט געווארן ווען די לייבאר פארטיי האט באוויזן צו געווינען די מאכט קעגן דעם וועלט באוואוסטן קאנסערוואטיוון פרעמיער מיניסטער ווינסטאן טשערטשיל, וועלכער האט אנגעפירט מיט די העפטיגע מלחמות ביז צו די ענדע פון נאצי-דייטשלאנד. עס איז אים אבער גארנישט צוניץ געקומען ווען דאס לאנד האט געשוועבט אין ארימקייט און דאס פאלק האט אויסגעקליבן די לייבאר פארטיי וועלכע האבן צוגעזאגט צוריק צו ברענגען די עקאנאמיע צו סטאביליזם. די לייבאר פארטיי האט זיך באלד גענומען צו דער ארבעט און אראפגענומען צענדליגער פארבאטונגן אין האנדל. דאס האט אנגעהויבן צוביסלעך הייבן די עקספארט. די רעגירונג האט דאן אינוועסטירט ביליאנען דאלארן צו העלפן די ריזיגע פירמעס און אזוי ארום אנגעהויבן הייבן די עקאנאמיע וועלכע איז צוריק סטאביליזירט געווארן אין יאר 948'.
אינעם זעלבן יאר האט די בריטישע רעגירונג ערייכט איינצושטעלן די נאציאנאל אינשורענס אקט, אירע בעסטע פראגראמען וואס מען האט זיך אמאל נישט געקענט פארשטעלן אז א רעגירונג וועט דאס געבן פאר אירע בירגער. די אינשורענס אקט האט אריינגענומען די פראגראמען וואס זענען אונז שוין היינט באקאנט ווי: אנעמפלאוימענט, דיסעביליטי, אלטקייט, און טויט. אויך איז אין יענעם יאר איינגעשטעלט געווארן די פרייע מעדיקעל פלאן פאר יעדן בריטישן איינוואוינער, א פראגראם וואס האט אריינגעצויגן אין פיל העכערע קאסטן ווי מען האט פארגעשאצט. די רעגירונג האט טאקע באלד דערויף איבערגעארבעט דעם פלאן, אראפנעמענדיג עטליכע זאכן פון די פרייע מעדיקל ליסטע.
נאך דעם קריג האט בריטאניע נאכאלץ געשפילט א וויכטיגע ראלע אין אינטערנאציאנאלע געשעענישן. אין 1945 איז זי געווארן א פערמענאנטער מיטגליד אין דער זיכערקייט ראט פון די פאראייניגטע פעלקער. אלס א טייל פון די ראט איז בריטאניע געווען צווישן די לענדער וואס האבן אנגעהאלטן קאנטראל אויף דייטשלאנד און זי געהאלפן זיך ווידער אויפבויען עקענאמיש. כאטש די לייבאר פארטיי האט דעמאלט געהאט די מאכט אין בריטאניע האט זי זיך גוט צוגעשטעלט אין ארויסהעלפן אלע יו-ען מיסיעס סיי מיליטעריש און סיי מיט געלט.
אין יענע יארן האט אנגעהויבן וואקסן די קנאה-שנאה צווישן די וועלט'ס צוויי גרעסטע גרויסמאכטן, די פאראייניגטע שטאטן און רוסלאנד (אדער ווי מען האט עס דעמאלט באצייכנט די "יו.עס.עס.אר."). בריטאניע האט זיך דאן גענומען בויען איר אייגענעם נוקלעארן מאכט מיט די הילף און צושטייערונג פון די פאראייניגטע שטאטן וועלכע האט איר אנגעהויבן באטראכטן אלס איר בעסטע פריינט אין פאל פון א קריזיס. בריטאניע האט זיך אויסגעצייכנט אין פארשטאנד אין דעם נוקלעארן פעלד און אמעריקע האט איר צוביסלעך אויפגעדעקט אלע נוקלעארע סודות און געעפענט פאראייניגטע פארשונגן מיט וויסנשאפטלער פון ביידע לענדער.
בריטאניע פארלירט איר אימפעריע.
נאך אין די יארן בעפאר דעם קריג האט בריטאניע אנגעהויבן פארלירן איר אימפעריע, געבנדיג נייע רעכט פאר די גרויסע קאלאניעס וועלכע האט זיי געפירט צו מאכן שבת פאר זיך אליינס. די דריי גרעסטע קאלאניעס צווישן זיי זענען געווען קאנאדע, אויסטראליע און ניו זילאנד.
אינדיע איז אלע יארן געווען אונטער בריטישע הערשאפט. בריטאניע האט אויף אינדיע געהאלטן א באזונדערע וואכזאמע אויג צוליב די פילע האנדל וואס זי האט קאנטראלירט דארט. אבער אויך די אינדיאנער האבן אנגעהויבן זאמלען מאמענטום פאר זעלבשטענדיקייט. די אינדיאנער זענען ווי באקאנט צוטיילט אין צוויי רעליגיעס – הינדוס און מוסולמענער- די הינדוס האבן געוואלט האבן א פאראייניגטע אינדיע אבער די מוסולמענער האבן געוואלט האבן אן אייגענע רעגירונג נאר פון מוסולמענער.
דער אייניציגסטער וועג וויאזוי זיך אן עצה צו געבן מיט אינדיע איז געווען אריינצושיקן שלום טרופן אבער די בריטישע רעגירונג איז געווען געדרוקט אין געלט און האט זיך דאס נישט געקענט ערלויבן. בלית ברירה האט בריטאניע געמוזט אויפגעבן קאנטראל אויף אינדיע. נאך איידער די בריטישע האבן אוועקגעשטעלט עפעס א פלאן פון א נייע אינדיאנישע רעגירונג האט אויסגעבראכן א שוידערליכע ציווילע קריג אין אינדיע צוליב דעם אויבנדערמאנטן קאנפליקט. יענע קריג האט אפגעקאסט די לעבנס פון נאנט צו א האלב מיליאן מענטשן. מיט די יארן האבן זיך די צוויי רעליגיעס אראפגעזעצט צום טיש און אויפגעשטעלט א רעגירונג. עס איז נאך היינט נישט פאראן קיין פרידן אין אינדיע. יעדן טאג ווערן גע'הרג'עט מענטשן דורך עקסטרעמיסטן.
אויך עגיפטן איז געווען קאנטראלירט דורך בריטאניע וועלכע איז געווען קריטיש וויכטיג ווייל אזוי האט בריטאניע געקענט האלטן א שטיקל קאנטראל אויף די סועז קאנאל. בעפאר די צווייטע וועלט קריג האט בריטאניע ארויסגעצויגן איר ראלע פון די עגיפטישע רעגירונג אבער האט ווייטער אנגעהאלטן קאנטראל אין מערערע טיילן פון מיטל מזרח, אלעס וועגן די סועז קאנאל (די סועז קאנאל איז געווען די וואסער-וועג פון אלע אייראפעאישע עקספארטן).
נאך דעם קריג ווען עס האט זיך אנגעהויבן די שווערע קאנפליקטן וועגן דאס גרינדונג פון מדינת ישראל האבן סיי די איזרעאליס און סיי די עגיפטישע באשולדיגט בריטאניע (בריטאניע האט קאנטראלירט אלע פאלעסטינער שטחים) פאר'ן אוועקנעמען דעם אנדערנ'ס זייט און ביידע האבן געוואלט זען בריטאניע ארויס פון דעם מיטל מזרח.
אין יאר 1956 האט דער עגיפטישער פירער גאמעל אבדער נאסער איינגענומען דעם סועץ קאנאל. בריטאניע האט באלד מאביליזירט א שטארקע מיליטערישע קראפט אינאיינעם מיט פראנקרייך און מדינת ישראל און באלד געהאט איינגענומען דעם קאנאל, ווען אין דער לעצטער מינוט האט די פאראייניגטע שטאטן מיט רוסלאנד זיך אריינגעמישט און דאס נישט צוגעלאזט. די סועז קאנאל קריזיס האט ארויסגעשטויסן בריטאניע פון די גאנצע ראיאן און האט געמאכט די בריטישע איינזען אז זי איז מער נישט קיין גרויס מאכט.
דורכאויס די 1960ער יארן האט זיך דאס זעלבע זאך אפגעשפילט מיט צענליגער אפריקאנער לענדער. אזעלכע לענדער ווי גהאנע, ניגעריע, אוגאנדע און קעניע האבן אלע באלאנגט צו בריטאניע און זענען געווארן אייגענע מלוכות אבער האבן אדאפטירט בריטישע געזעצן אלס א טייל פון זייערע קאנסטיטוציעס. אפילו נאכדעם וואס בריטאניע האט פארלוירן איר אימפעריע האט זי נאך אנגעהאלטן א שטארקע נאנטשאפט מיט די אלע לענדער און האט עמטליך אריינגענומען יעדן אימיגראנט פון די לענדער. דאס זעלבע איז געווען פארקערט בריטישע וואס זענען געפארן אדער אימיגרירט צו איינע פון די לענדער האבן געהאט אלע רעכט פונקט ווי אירע אייגענע בירגער. די אלע זאכן האבן זיך אבער געענדיגט מיט די יארן נאך אסאך פראבלעמען וואס דאס האט מיטגעברענגט.
די קאנסערוואטיוון נעמען איבער.
אין יאר 951' האט די לייבאר פארטיי פארלוירן איר מערהייט אין פארלאמענט און די קאנסערוואטיוון זענען צוריק אריינגעקומען אין מאכט. דאס האט געברענגט דאס לאנד צו גרויסע ענדערונגן. ערשטענס האבן זיי צוריק פריוואטיזירט אלע אייזן אינדוסטריס, געהויבן די שטייערן פאר די רייכע, ענגער געמאכט די אימפארטן און רעגירונג אויסגאבן. צוויי אינדוסטריס זענען גאר שטארק געשטיגן אין די ערשטע יארן מיט די קאנסערוואטיוון אין מאכט: אויטאס און טעלעוויזיע. די צוויי זאכן האבן נאכמער אויפגעלעבט די נארוואס ערהוילטע עקענאמיע און עס זענען צום ערשטן מאל אין די היסטאריע אריינגעקומען קאנקורענטן אין די מידיא אינדוסטרי אויף וועלכע די פירמע בי.בי.סי. האט אנגעהאלטן א שטארקע מאנאפאלי.
די בריטישע האבן זיך קונה געווען דער בעסטער נאמען אין די 50'גער יארן אין ספארטס, מוזיק און סטיל. עטליכע בריטישע האבן צום ערשטן מאל דערגרייכט דעם שפיץ פון די וועלט'ס העכסטע בארג, די מאונט עווערעסט. אן אנדערע גרופע האט באוויזן אריבעצושפרייזן דעם אנטארקטיקע. א געוויסער מאן ראזדשער בעניסטער איז געווארן דער ערשטער מענטש וואס איז געלאפן א מייל אין ווייניגער ווי 4 מינוט. אין מוזיק איז בריטאניע געווען נאכמער פארגעשריטן. די שענסטע מוזיק שפילער און זינגער זענען געווען פון בריטאניע און די גאנצע וועלט האט גערעדט פון זיי טעגליך. היינט איז אמעריקע די בעסטע אין די אלע זאכן.
די קאנסערוואטיוון האבן אנגעהאלטן די רעגירונג ביז אין 74' ווען די לייבאר פארטיי האט איר געווינען מיט א שמאלע מערהייט. די לייבאר פארטיי האט דאן געהויבן די מינימום געהאלטן און די עקענאמיע איז געבליבן אויפ'ן זעלבן שטאפל. די לייבאר פארטיי האט אבער נישט צו לאנג אנגעהאלטן ווען אין 79' האבן די קאנסערוואטיוון זיך ווידער אריינגעריקט און מארגארעט טעטשער איז געווארן די ערשטע פרוי פרעמיער מיניסטער אין ענגלאנד.
טעטשער האט אנגענומען א נארישע קאנסערוואטיווע פאליסי אין די עקענאמיע וועלכע האט געפירט צו א קאטאסטראפע. צענדליגער פירמעס זענען געגאנגען באנקראט און טעטשער'ס אייגענע פארלאמענט מיטגלידער זענען געווען גרייט צו רעוואלטירן. אין נארמאלע אומשטענדן וואלט טעטשער מיט די קאנסערוואטיוון באזיגט געווארן גרינגערהייט. נאר עס האט פונקט דאן אויסגעבראכן קריג מיט ארגענטינא איבער א בריטיש געבינדענע אינזל (פאלקלענד) אין דרום אטלאנטיק וועלכע ארגענטינא האט באצייכנט אלס איר אייגנטום. בריטאניע האט גרינג באזיגט און פארטריבן די ארגענטינישע און די קאנסערווארטיוון האבן נאכאמאל געווינען די וואלן אין 83'. טעטשער האט ווייטער אנגעהאלטן אירע פאליסיס און אטאקירט די סאציאלע פראגראמען וועלכע איז געווען די רוקן-ביין פון די לייבאר פארטיי. אלעס איז אזוי ווייטער געגאנגען בארג אראפ ביז די פארטיי מיטגלידער האבן רעוואלטירט און טעטשער האט רעזיגנירט אין 90'.
בריטאניע האט אין די לעצטע 25 יאר אסאך געליטן פון די איירישע פראבלעמען וועלכע האבן זיך ארומגעקריגט און טעראריזירט איינע די אנדערע און אויך די בריטישע בירגער. ווי דערמאנט זענען די איירישע געווען צוטיילט אין צוויי רעליגיעס: דאס מערהייט איז געווען קאטויליקן און די וואס האבן געוואוינט אויף צפון זענען געווען פראטעסטאנטן. נאכדעם וואס אירלאנד איז געווארן זעלבשטענדיג זענען 6 צפון ראיאנען פארבליבן אונטער בריטישן קאנטראל. די קאטוילישע וואס האבן געוואוינט אויף צפון האבן אסאך געליטן פון די פראטעסטאנטן ווייל זיי האבן געהאלפן זייערע קאטוילישע ברידער צו באפרייען די 6 ראיאנען פון בריטאניע. אסאך טעראריסטן זענען אויפגעוואקסן אין די יארן וועלכע האבן אדורכגעפירט צענדליגער טעראריסטישע אטאקעס אויף סובוועי סטאציעס, שאפינג צענטערן, און טוריסט ערטער מיט די הילף פון די איירישע ארמיי. די קאנפליקטן האבן אנגעהאלטן ביז אין 98' ווען דער ספעציעלער דיפלאמאט פון אמעריקע, דזשארדזש מיטשעל, האט אויסגעארבעט א שלום אפמאך וועלכע איז אנגענומען געווארן דורך ביידע צדדים און האט אויפגעשטעלט א כמו רעגירונג אין צפון אירלאנד.
נאך טהאטשער איז געווארן פרעמיער מיניסטער דזשאן מעידזשאר, אויך א קאנסערוואטיוו, אבער ער האט געהאט א שווער פעלד אין צוזאמענהאלטן די פארטיי ווען דאס פאלק איז שוין מיד געווארן פון די קאנסערוואטיוון. מעידזשאר האט מיט דעם אלעם באוויזן צוריק צו געווינען זיין בענקל אין 92' אבער ער האט דאן פארלוירן זיין שטיצע, וועלכע איז געפאלן צו 18 פראצענט אין לאנד. בלית ברירה האט ער רעזיגנירט אלס פירער פון די קאנסערוואטיווע פארטיי אבער איז ווידער געלאפן פאר זיין פאזיציע און צו זיין מזל נאכאמאל געווינען ווען א דריטל פון זיין אייגענע פארטיי האבן געוויילט קעגן אים.
די לייבאר פארטיי האט דאן ווידער אויפגעלעבט און האט אנגעהויבן איינשטעלן אירע פאליסיס, אויפשטעלנדיג א נייע פלאטפארמע פאר די עקענאמיע'ס וואויל-זיין. אין 94' האט די לייבאר פארטיי ערוועלט טאני בלער, א יונגער אדוואקאט, אלס איר נייער פירער. בלעיר האט באלד בענעפיטירט פון די צענדליגער סקאנדאלן וועלכע האבן געטראפן עטליכע קאנסערוואטיווע מיניסטארן. אויך די אומאיידעלע סקאנדאלן ארום די קעניגליכע פאמיליע איז אים גוט צינוץ געקומען ווייל די קאנסערוואטיוון זענען געווען שטארקע שטיצער פאר די מאנארכיע. די קאנסערוואטיוון זענען ווייטער געבליבן מיט קארגע 20 פראצענט שטיצע וואס האט געפירט צו די מעכטיגע לענסלייד וואס די לייבאר פארטיי האט אפגעהאלטן אין 997' מיט בלעיר אלס פרעמיער מיניסטער. בלעיר איז געווארן דער יונגסטער פרעמיער מיניסטער אין די בריטישע היסטאריע.
בלעיר האט זיך באלד גענומען צו די טראדיציאנאלע לייבאר פאליסיס, ווי סאציאלע סערוויסעס און האנדל. ער האט באלד אפגעטיילט די באנק אף ענגלאנד פון די רעגירונג צו פארמיידן געלטליכע ענינים זאל פארמישט ווערן אין פאליטישע קאנפליקטן. ער האט אויך געשענקט מער מאכט פאר סקאטלאנד און וויילס, געבנדיג זיי מער קאנטראל און פאליטישע זעלבשטענדיקייט. בלעיר איז פון אנהויב אוועקגעשטאנען פון דעם אייראפעאישן פארבאנד וועלכע האט שפעטער געפירט צו די איירא וואלוטע סיסטעם, באצייכנענדיג בריטאניע אלס א רייך לאנד וואס ברויך נישט די איירא. מיט דעם אלעם איז בריטאניע היינט שטארק אקטיוו אין די אייראפעאישע פאראיין. בלעיר האט אויך אין א ספעציעלן אקט עלעמינירט כמעט אלע 750 מיטגלידער (אחוץ 92) פון די הויז אף לארד, אלס א שריט צו מאדערניזירן די רעגירונג.
אין די נאציאנאלע וואלן פון יוני 2001 איז די לייבאר פארטיי ווידער ערוועלט געווארן מיט א לענדסלייד וואס האט געבראכן די רעקארד אין די בריטישע היסטאריע פאר צווייטע טערמין. די עלעקציעס איז געווען א מעכטיגע זיג פאר די לייבאר פארטיי און די אנגייענדיגע פאליסיס פון בלער, וועלכער האט געווינען א צווייטע טערמין אלס פרעמיער מיניסטער.
לייבאר האט געוואונען א דריט מאל אין די אלגעמיינע וואלן פון 2005, אבער זייער שטיץ איז שטארק געפאלן און זיי האבן באקומען די שטימען פון נאר 35% פון די וואס האבן געשטימט.
דעם 6טן מיי 2010 איז פארגעקומען אלגעמיינע וואלן און די אויסקומפט איז געווען א געהאנגענער פארלאמענט, דאס ערשטע מאל זייט 1974. די קאנסערוואטיווע פארטיי האט געווינען די מערסטע צאל זיצן, אבער נישט גענוג צו האבן א מערהייט. די קאנסערוואטיוון האבן געמאכט אן אפמאך מיט די ליבעראלע דעמאקראטן, און דייוויד קאמעראן, דער קאנסערוואטיווער פירער, האט אויפגעשטעלט די ערשטע קאאליציע רעגירונג זייטן צווייטן וועלט קריג.
פאראייניגטע קעניגרייך
וויזשניץ (אוקראיניש: Вижниця, רוסיש: Вижница, דייטש: Wischnitza, רומעניש: Vijniţa) איז א שטעטל וואס געפינט זיך אויף דעם ברעג פונעם טשערעמאש טייך אין דער טשערנאוויצער גובערניע אין מערב אוקראינע, אנפאנג פון דער קארפאטן בארגקייט. די באפעלקערונג פונעם שטעטל רעכנט אויס ארום 4,920 באוואוינער. פון דער בליענדער אידישער געמיינדע פון דעם שטעטל וואס האט געציילט טויזנטער מענטשן פאר דער צווייטער וועלט קריג, זענען געבליבן דארט היינט צו טאגס געציילטע עלטערע אידן.
דאס שטעטל איז בארומט געווארן ארום דער אידישער וועלט א דאנק דעם וויזשניצער הויף וואס איז געגרינדעט געווארן דארט און האט עקזיסטירט דארט אומגעפער 70 יאר.
דער אויסדרוק 20/20 זעהקראפט איז פארמירט געווארן דורך א גרופע דאקטוירים וועלכע האבן נאכ'ן אונטערזוכן צענדליגער טויזנטער פאציענטן זיך פארגליכן אויף א געוויסע גרייס בוכשטאבן וועלכע א נארמאלער מענטש דארף קענען זען קלאר שטייענדיג 20 פיס אוועק פון דעם.
מעסטונג.
אויב איינער האט א 20/40 זעהקראפט באדייט דאס אז ער זעט אן אביעקט 20 פיס ווייט אזוי קלאר ווי א נארמאלער מענטש וואלט געזען פון 40 פיס ווייט. אויב איינער האט א 20/100 זעהקראפט איז א צייכן אז ער האט גאר שוואכע אויגן און קען זען אן אביעקט וועלכע שטייט 20 פיס ווייט אזויווי א נארמאלער מענשט וואלט געזען ווען ער שטייט 100 פיס ווייט. א 20/200 זעהקראפט איז לעגאל בלינד אין די פאראיייגטע שטאטן.
א 20/20 זעהקראפט איז דורכשניטלעך. עס איז מעגליך צו האבן א בעסערע זעהקראפט פון דעם אויך. איינער וואס האט א 20/10 זעהקראפט קען זען אן אביעקט 20 פיס ווייט אזויווי א נארמאלער מענטש וואלט געזען פון 10 פיס ווייט.
אסאך מענטשן האבן אנדערע זעהקראפט אויף ביידע אויגן און האבן אנדערע נומערן ברילן אויף ביידע זייטן.
רבי שלמה בן אברהם אדרת (רשב"א) (ד'תתקצ"ה - ה'ע, 1235 - 1310) איז געבוירן אין דער שטאט בארצעלאנע אין שפאניע.
ער ווערט גערעכנט דער גרעסטער גדול אין תורה אין שפאניע אין דער תקופה פון די ראשונים. זיין השפעה איז געווען סיי אלס פוסק און סיי אלס מפרש פון דער גמרא. זיינע תשובות זענען געווען דער יסוד צום שולחן ערוך.
דער רשב"א געווען א תלמיד פונעם רמב"ן, וואס האט אים אויסגעלערנט די צוגאנג צו ש"ס און הלכה, און אויך קבלה. ער איז אויך געווען א תלמיד פון רבנו יונה גירונדי.
ער האט זיך שטארק אקעגנגעשטעלט קעגן לערנען פילאזאפיע. זיינע בריוו זענען צוזאמגעשטעלט אין דעם חיבור "מנחת קנאות" דורך רבי אבא מארי בן משה בן יוסף מלוניל (היינט: מארסיי אין פראנקרייך), וואס קריטיקירט דעם מורה נבוכים פונעם רמב"ם. צוזאמען מיט אנדערער רבנים פון זיין צייט האט ער געלייגט א חרם קעגן די וואס לערנען פילאזאפיע פאר דער עלטער פון 25.
דער רשב"א האט מחבר געווען חידושים אויף א סאך מסכתות פון ש"ס. ער האט געשריבן טויזנטער תשובות (תשובות הרשב"א). ער האט אויך מחבר געווען די הלכה ספרים 'תורת הבית' אויף כשרות, עירובין און מקוואות. די ספרים זענען געשריבן אין צוויי אויסגאבעס: דער פולקומער „תורת הבית הארוך", און דער פארקירצטער „תורת הבית הקצר".
ר' אהרן איז געווען רב אין דעם שטעטל בראַסלעװ (וואס געפינט זיך היינט אין אוקראינע) אין די יארן פון ה'תקס"ב - ה'תר"ו. ער איז דערנענטערט געווארן צו ר' נחמן מברסלב אין די צייטן ווען ר' נחמן האט געוואוינט אין מעדווידיווקא.
זיינע יוגנט יארן.
ר' אהרן איז געווען א תלמיד אין זיין יוגנט פון דעם צדיק ר' אהרן פון טיטיוב, אן אייניקל פון בעל שם טוב, ער איז געווען זייער א חשובער יונגערמאן, און געשטאמט פון גרויסע גאונים און צדיקים, ווי עס איז צו זען אינעם ספר היחוס וואס זיין אייניקל דער טשעהרינער רב רעכנט אויס אכצן דורות ארויף וואס אלע זענען געווען רבנים און דיינים אין אידישע שטעט.
ר' אהרן האט געהאט א מומע, א שוועסטער פון זיין מאמע, אין דער שטאט מעדווידיווקא, זי איז געווען נאנט צו דעם צדיק ר' נחמן מברסלב, ר' נחמן האט דאן געוואוינט אין מעדווידעווקא, איינמאל האט די מומע געמאכט א שמחה אין דער משפחה און האט געלאדנט אלע אירע משפחה מיטגלידער, זי האט אויך גערופן איר פלומעניק ר' אהרן, האט ר' נחמן צו איר געשיקט, אויב דיין פלומעניק וועט קומען צו דיר שיק אים גלייך צו מיר, גלייך ווען ער איז געקומען האט אים די מומע געזאגט גיי צו ר' נחמן, אבער ער איז געקומען פון א לאנגן וועג, ער איז אים געווען קאלט האט ער זיך געוואלט קודם אנווארעמען, אבער זי האט אים געזאגט דו מוזט שוין גיין צו דעם רבין ער וויל דיך זען, איז ער געגאנגען גלייך, ער האט נאך נישט געהאט אויסגעטון דעם שווערן פעלץ פון דעם וועג, און איז אריין צו דער שטוב פון ר' נחמן מיט זיינע ווינטערדיגע בגדים, ר' נחמן האט אים געגעבן די האנט און געזאגט, עס איז דיר קאלט, ביי מיר וועסטו זיך אן ווארימען, גלייך האט אים ר' נחמן מיט זיין גרויס חכמה געצויגן צו זיך, ר' אהרן איז זייער נתפעל געווארן פון ר' נחמן, ער האט זיך אויסגערעדט פאר אים אלץ וואס שטערט אים, און איז געצויגן געווארן צו אים ווי א מאגנעט, ער איז שוין געבליבן פאר א צייט אין מעדווידעווקא ווייל ער האט זיך נישט געקענט אפרייסן פון זיין נייעם רבין.
זיין נאנטקייט צו זיין רבין ר' נחמן.
אין יענער צייט ווען ער איז געווען אין מעדווידעווקא, איז ער איינמאל געגאנגען זיך טובל'ן אין א וואסער צוזאמען מיט ר' נחמן מברסלב, ר' אהרן איז געווען א דערהויבענער איד, און האט זיך גע'טובל'ט מיט גרויסע כוונות, מיט יחודים און שמות, ר' נחמן האט דאס גלייך פארשטאנען, זאגט אים ר' נחמן, האסט זיך שיין גע'טובל'ט, וועסטו זיין נאנט צו מיר וועסטו זיך שענער קענען טובל'ן.
ווען ר' נחמן איז אריבער וואוינען קיין ברסלב, האט ער געזאגט פאר די עשירים פון שטאט וואס האבן אים גערופן, איך בין מסכים צו קומען צו אייך נאר מיטן תנאי אז איר נעמט אויף מיין אהר'לע אלס רב אין שטאט, אזוי איז טאקע געווען, ר' אהרן איז מיטגעקומען קיין ברסלב, און איז דארט פון דאן אן געווארן רב. ר' נחמן האט געזאגט נישט נאר אים דארף די ברסעלעווער אידן גיבן א יישר כח נאר אפילו פאר די פערד וואס האבן אים געברענגט קיין ברסלב דארף מען מחזיק טובה זיין.
איינמאל האט אים ר' נחמן געזאגט: איך האב דיך זייער ליב, דעריבער וואונטש איך דיר אז אויף יענער וועלט זאלסטו פארשטיין מיינע שיחות חולין, אפילו מיינע פשוטע רייד.
זיין נאנטקייט צו ר' נתן מברסלב.
ר' אהרן איז געווען א נאנטער חבר און א גרויסער ידיד פון ר' נתן מברסלב. ביידע האָבן געוואוינט אין שטאט בראַסלעװ, זיי האבן געפירט באזונדערע חבורות, ר' אהרן איז געווען דער צענטראלער רב אין שטאט, און ר' נתן האט געפירט א חבורה אין בית המדרש פון ברסלב, וואס איז געווען געבויט אויפן פלאץ וואו ר' נחמן זיי רבי האט דארט געפירט ווען ער האט געוואוינט אין ברסלב.
עס איז מערקווירדיג דאס כאטש דער זון פון ר' אהרן איז געווען פריער אן איידעם ביי ר' נתן מברסלב, און זיי האבן זיך זיך גע'גט, דאך איז די נאָענטקײַט צווישן די צווי געוועזענע מחותנים געבליבן די זעלבע. ר' נתן שרייבט אין זיינע בריוון עלים לתרופה עטליכע מאל צו זיין נאנטער חבר ר' אהרן.
ר' אהרן האט איבערגעלאזט צוויי קינדער.
1) ר' נחמן (ווארשיינדלעך האט ער אים אזוי גערופן נאך זיין רבי ר' נחמן מברסלב). ר' נחמן איז געווארן אן איידעם ביי ר' נתן מברסלב, דעם גרויסן תלמיד פון ר' נחמן, ער האט גענומען פאר א ווייב די טאכטער פון ר' נתן, חי' צירל. אבער זיי האבן נישט געהאט קיין קינדער, זיי האבן זיך גע'גט. חי' צירל האט שפעטער חתונה געהאט מיט ר' ברוך דער איידעם פון ר' נתן מברסלב.
2) ר' צבי אריה, ער איז געווארן רב אין שטאט נאך דעם וואס זיין טאטע איז נפטר געווארן. ר' צבי אריה איז געווען א ברעסלעווער חסיד, א תלמיד פון ר' שמואל אייזיק מדאשיב דער תלמיד פון ר' נחמן מברסלב.
ר' צבי אריה האט איבערגעלאזט צוויי זין, דער ערשטער איז געווען ר' ער האט איבערגענומען דאס רבנות שטעלע אין בראסלעוו נאך דעם וואס זיין טאטע ר' צבי אריה איז נפטר געווארן. דער צווייטער איז געווען דער באקאנטער גאון און בעל מחבר פון וואונדערליכע ספרים ר' נחמן דער רב פון טשעהרין.
ר' חייקיל חזן איז געווען פון די גרויסע תלמידים און חסידים פון דעם צדיק ר' נחמן מברסלב, ר' נחמן האט אים זייער געגליכן ער איז געווען פון די גאר נאנטע צו אים, ער איז געווען פון זיינע שטוב מענטשן, ער האט זיך אסאך געדרייעט ביי אים אין שטוב, ער פלעגט זיך טרויען צו זאגן זאגן פאר ר' נחמן אזאנס וואס אנדערע חסידים האבן זיך נישט געטרויט.
ער איז נאנט געווארן צו ר' נחמן ווען ר' נחמן האט געוואוינט אין מעדווידיווקע.
ר' חייקיל איז געווען א גרויסע עובד ה', א בעל השגה, און אויך א בעל מופת. ער פלעגט אויך פארן צו אנדערע צדיקים, ווי צו דעם צדיק רבי מרדכי טשערנאבילער.
אלס נאנטער חסיד פון ר' נחמן האט ער זיך ערלויבט צו האבן צו טון מער ווי אנדער חסידים וואו עס ווערט דערציילט ביי חיה די טאכטער פון ר' נחמן מברסלב
זיין כח אין זינגען.
ר' חייקיל איז געווען א שיינער חזן און זינגער, עס איז דא אין ברסלב אסאך ניגונים וואס שטאמען פון אים. ר' נחמן האט געזאגט אז האט די כח פון זינגען פון איהר שורש. עס ווערט פארציילט אז ווען ר' נחמן איז אוועק פון זלאטיפאלי און געגאנגען וואוינען קיין ברסלב האט אים ר' נחמן פארבעטן ער זאל מיטקומען קיין ברסלב ר' נחמן האט אים געזאגט לאז אפ דיינע אלע געשפעטן קום מיט מיהר קיין ברסלב ווער דארט א חזן, דערפון וועסטו האבן פרנסה, איך זאגט דיר צו אזוי ווי איך אין א חידוש אין מיין זאך וועסטו זיין א חידוש אין דיין זאך דאס איז אין ניגונה, אבער ער האט עס נישט געטוהן ר' חייקיל איז נישט געקומען קיין ברסלב, און דעריבער ווערט טאקע ר' חייקיל ווייניג דערמאנט אין די שפעטער'דיגע יאהרן פון די לעבענסביאגראפיע פון ר' נחמן מברסלב, כאטש ער איז געווען זייער נאנט צו ר' נחמן, ווייל די לעבענס ביאגראפיע האט ר' נתן געשריבן אין ברסלב וואו ר' חייקיל איז געווען ווייניג. ר' חייקיל האט חרטה געהאט פארוואס ער האט נישט געפאלגט זיין רבי.
ווען ר' נחמן האט געוואנט אין מעדווידעווקא פלעגט ר' נחמן זייער אסאך פאסטן, אזוי ווי ר' חייקיל האט זיך אסאך געדרייעט ביי ר' נחמן אין שטוב, האט ער געמערקט אז ר' נחמן עסט נישט, די עסן וואס דער באדינער ברעגנט, געט ר' נחמן פארן באדינער ער זאל עס אויפעסן. מאכט זיך אמאל ר' חייקיל קומט אריין צו ר' נחמן אין א גרינעם מיטוואך, און זעהט זיי רבי איז זייער שוואך, האט ער פארשטאנען ער האט די גאנצע וואך גארנישט געגעסן, אבער ר' נחמן וויל בשום אופן נישט עסן, זאגט ר' חייקיל רבי אויב איהר וועט נישט עסן א סעודה אצינד, גיי איך פארציילן "איך וועל אויסזאגן". זאגט אים ר' נחמן נו חייקיל גרייט צו אביסל יוך, דער סדר פון ר' נחמן איז געווען ער האט זיך קיינמאהל נישט גע'עקשנ'ט.
ר' חייקיל איז געווען א געטרייער חסיד, ער איז גלייך געלאפן מיט א עוף צום שוחט, מען האט עס געשח'טן, אויפן וועג צוריק האט ער געפליגט דעם טשיקן ווייל ער האט נישט געוואלט פארלירן צייט, מען האט געשטעלט קאכן א געשמאקן יוך און מען האט זיך געגרייט אז נאכן דאווענען מעריב וועט ר' נחמן פראווען א סעודה, תיכף נאך מעריב לויפט ר' חייקיל מיט דעם גוטען זופ צום רבין, ער שטעלט עס אראפ אויפן טיש, זאגט איהר דער רבי "נו חיייקל זינג דעם פרומען ניגון" [דער פרומער ניגון איז דער באקאנטער ברסלעבער ניגון אויף "מעין עולם הבא"], ר' חייקל איז געווען א גרויסע זינגער און האט דאס געזינגען מיט אלע קלאפערגעצייג, ווען ער ווערט פארטיג ווייזט אים דער רבי ער זאל עס נאכמאהל זינגען, ווען ער איז פארטיג געווארן צום צווייטן מאהל וווינגט איהר דער רבי נאכמאהל ער זאל עס זינגען און נאכאמהל. דער רבי איז געזעסן די גאנצע צייט מיט גרויס דביקות, און ר' חייקיל האט געזוגנען און געזונגען, צום סוף פרעגט אים דער רבי נו ווי האלט דער נאכט, איז ר' חייקיל ארויס זעהן ווי שפעט עס איז, און געזעהן ער הייבט אהן טאגען, עס איז בעסער געווארן פארן רבי און ער האט שוין נישט געוואלט טועם זיין, נאר ער האט געפארטיגט פאסטען די גאנצע וואך, ווי זיין געווענליכן סדר איז געווען.
דער ניגון וואס מען זינגט אין ברסלב ראש השנה און יום כיפור אויף "וכל מאמינים" שטאטט פון אים, ווי אויך דער נוסח וואס מען ברימט אינטער פיהר מאל "הטוב, הטוב, הטוב, הטוב" און אזוי הרחום הרחום הרחום הרחום, און אויך.
אויך דער ברודער פון ר' חייקיל איז געווען א חסיד פון ר' נחמן, דאס איז געווען ר' יצחק דער ברודער פון חייקל חזן
ר' חייקיל האט געהאט א זוהן וואס איז געווען א תלמיד פון ר' נתן מברסלב וואו עס ווערט דערמאנט אין ספר עלים לתרופה.
הרב יצחק זעליג מארגנשטערן (ה'תרכ"ו - ג' חשוון ה'ת"ש) איז געווען דער סאקאלאווער רבי. ער איז געווען א מיטגליד אין דער מועצת גדולי התורה פון אגודת ישראל און איינער פון די פירער פון פוילישן יידנטום פאר דער חורבן אייראפע
יצחק זעליג איז געבוירן אין קאצק צו זיין פאטער הר"ר חיים ישראל מארגנשטערן (שפעטער געווארן פילעווער רבי) און זיין מאמען יוכבד פרענקל, פינף יאר נאך דער פטירה פונעם אלטן קאצקער רבי'ן.
אלס בחור האט ער געלערנט ביי זיין זיידן דעם צווייטן קאצקער רבי'ן. צו זעכצן יאר האט ער חתונה געהאט מיט חיה הינדא שיינפֿעלד, די טאכטער פון דעם רייכן גערער חסיד און למדן, מרדכי שיינפֿעלד פון פינטשעוו. אין ה'תרנ"ט האט די קהילה אין סאקאלאוו, לעבן שעדליץ, אים אויפגענומען אלס זייער רב. ער האט אנגהויבן זיין רבנות אין סאקאלאוו י"א טבת תר"ס, און ער איז געבליבן דארט אלס שטאטס-רב פערציג יאר. ער האט אויפגעשטעלט און געפירט די ישיבה בית ישראל דארט אויף זיין פאטער'ס נאמען. ער איז אויך געווען איינער פון די מייסדים פון דער 'מתיבתא' אין ווארשע.
ווען זיין פאטער איז נפטר געווארן אין תרס"ו זענען רוב פו זיינע חסידים אריבער צו אים, און ער איז געווארן דער סאקאלאווער רבי. א טייל פון זיינע תורות זענען געדרוקט געווארן אין דעם ספר "שארית יצחק" (תל אביב, תשמ"ט).
אין תר"ע איז ער געווען איינער פון די פינף רבנים וואס מ'האט זיי אויסדערוויילט צו דער רבנישער אסיפה וואס דער צאר ניקאליי דער צווייטער האט צוזאמענגערופן אין פעטערבורג.
ער איז אויך געווען איינער פון די מייסדים פון אגודת ישראל, און ער איז געווען דער וויצע-נשיא פון דער 'אגודת הרבנים' אין פוילן.
הר"ר יצחק זעליג האט געהאט ברייטע ידיעות אין מעדיצין און ער פלעג שרייבן רעצעפטן פאר קראנקע וואס האבן געבעט ביי אים א ישועה.
רבי יעקב פערלאוו, נאוואמינסקער רבי אין אמעריקע, איז געווען אן אייניקל.
אין זיינע עלטערע יארן האט ער געליטן פון פארשיידענע מחלות, ג' מרחשון ה'ת"ש, אין אנהייב פונעם צווייטן וועלט קריג איז ער נפטר געווארן אין אטוואצק. פון דארטן האט מען אים געפירט אין דעם ווארשעווער בית עולם. ער ליגט נאנט צו זיין זון משה דוד.
זיין ווייב חיה הינדא הי"ד איז אומגעקומען אין טרעבלינקע ג' אלול תש"ב.
ברוך גוטער, "לכל דרכיו משכיל" אין "אהבת דוד" (ברוקלין, ניו יארק, תשס"ז)
פאלם OS איז א קליינער/מאביל אפערעיטינג סיסטעם פאר פי. די. עי.'ס עס איז דעוועלאפירט געווארן דורך דזשעף האקינס פאר פאלם, אין 1996 ווען פאלם איז געווען א טייל פון US ראבאטיקעס.
היינט געהערט פאלם OS פאר די יאפאנעזער קאמפעני עקסעס.
אפערעיטינג סיסטעם איבערבליק.
פאלם OS איז א גרינג צו ניצן אפערעיטינג סיסטעם, עס נעמט אריין די בעסיק פי. די. עי. פראגראמען ווי אדרעס בוך, קאלענדאר, נאטיץ בוך און נאך. די אפערעיטינג סיסטעם ווערט גענוצט אין פארשידענע דעווייסעס, ווי סמארטפאן'ס, בארקאוד ליינער'ס, און GPS.
ביז וועריסע 5 האט עס געארבייט אויף די מאטראלע/פריסקעיל m68k פראצעסאר, פון ווערסיע 5 און ווייטער ארבייט עס אויף די ARM פראצעסאר.
דזשעף האקינס (געבוירן 1טן יוני, 1957 אין ניו יארק) איז דער לעגאנדער גרינדער פון פאלם (וואו ער האט ערפינדן דעם פאלם פילאט) און הענדספרינג (וואו ער האט ערפינדן דעם טרעא).
זיין לעצטע ארבייט איז די פאלם פאליא.
לענא העלמסלי (4טן יולי, 1920 - 20סטן אויגוסט, 2007) איז געווען א ביליאנער, האטעל מעצענאט און אומבאוועגליכע גיטער אינוועסטירער/דעוועלאפער. זי איז געווען באקאנט אלץ שלעכטע און קארגע פרוי, פארדינענדיג די טיטל "די קעניגען פון שלעכטקייט". זי איז געפינען געווארן שולדיג אין שטייער שווינדעל אין 1989, און געדינט 19 חדשים אין א פעדעראלע טורמע (אין צוויי מער חדשים אין הויז ארעסט) פון איר 16 יאר אורטייל.
איר לעבן.
זי איז געבוירן אלץ מינדי ראזענטאל אין ניו יארק, צו פוילישע אידישע אימיגראנטן, איר טאטע איז געווען א הוט פאבריצירער. אין יענער צייט איז זי געווען א מאדעל שטארק באקאנט פארן ערשיינען אויף א בילבארד רעקלאמע פאר טשעסטערפיעלד פאפיראסן.
איר דריטער מאן איז געווען הערי העלמסלי.
א ארויסגערינער אפיציעלער בילד פון די פאלם סענטראו
פאלם סענטראו איז א נייע סמארטפאן פון פאלם, עס איז ארויס געגעבן געווארן אום אקטאבער 14, פאר $99 מיט א ספרינט קאנטראקט.
דער פאן איז קלענער ווי דער יעצטיגער טריאו און איז געצילט אלס א ביליגער סמארטפאן וואס מער מענטשן זאלן זיך קענען ערלויבן.
פעלדהיים איז א פארלאג פון ספרים און יידישע ביכער, הויפטקווארטירט אין ניו יארק.
פעלדהיים פארלאג איז געגרינדעט געווארן אין 1939 דורף פיליפ פעלדהיים, א דייטשער ייד וואס איז אנטלאפן פון נאצי דייטשלאנד יענע יאר און האט זיך באזעצט אין וואשינגטאן הייטס, ניו יארק, אין דעם געגנט פון קהל עדת ישורן, דער בית המדרש וואס הרב יוסף ברויער (1882-1980), אויך א פליט פון דייטשלאנד, האט געגרינדעט. פעלדהיים האט געעפנט א קליינעם ספרים געשעפט אויפן לאוער איסט סייד. זעענדיק אז ס'איז פאראן א נאכפרעג פאר יידישער ליטעראטור, האט ער געעפנט א פארלאג מיטן נאמען "פיליפ פעלדהיים אינק."
פעלדהיים פארלאג איז געווען דער ערשטער ארויסצוגעבן ספרים מיט פראפעסיאנעלע גראפיק. אויך האט ער פיאנירט פארעפנטלעכן ביאגראפיעס פון היינטיקע חרדישע פערזענלעכקייטן ווי רבי אריה לעווין ("A Tzaddik in Our Time") און ר' יעקב יוסף הערמאן ("All For the Boss").
שוין פון אנהייב האט דער פארלאג זיך מתחייב געווען צו פארעפנטלעכן די קלאסישע תורהדיקע ספרים פארטייטשט אויף ענגליש, פון די פארצייטישע ספרים "Duties of the Heart" (חובות הלבבות), "The Path of the Just" (מסילת ישרים), "The Way of God" (דרך ד'), און "The Kuzari: In Defense of the Despised Faith" (רבי יהודה הלוי), ווי אויך די היינטיקע ספרים "Strive for Truth" "מכתב מאליהו" (פון רבי אליהו אליעזר דעסלער), "Shemirath Shabbath KiHilchatho" שמירת שבת כהלכתה (פון רבי יהושע נויווירט), און "Book of Our Heritage" ספר התודעה (פון רבי אליהו כי טוב), איבערגעזעצט דורך רבי נחמן בולמאן).
פעלדהיים האט אויפגעשטעלט אן אפטייל אין ישראל אויף בית הדפוס גאס, ירושלים, אין 1960.
אויסגאבעס.
זיי האבן ארויסגעגעבן „ועשו לי מקדש" פון הרב זלמן מנחם קורן, וועגן דעם בית המקדש.
מנחם מענדל בייליס () (געב. 1874 - נפטר כ"ד תמוז ה'תרצ"ד, ניו יארק) איז געווען א ייד פון אוקראינע וואס מען האט אים באשולדיגט מיט אן עלילת דם, מיט כלומרשט דער רציחה פון א רוסיש קינד. דער פראצעס האט אנגעצינדן אינטערנאציאצעלן קריטיק קעגן רוסיש שנאת ישראל.
יארן פון ביטערניש קעגן דער מלוכה פון די צארן אין רוסלאנד האבן געברענגט די באפעלקערונג צו מחשבות פון מרידה. די צארן האבן געזען מיט גרויס שרעק ווי די מלוכה גליטשט זיי ארויס פון די הענט. זיי האבן געזוכט מחדש צו זיין דעם עלילת דם אויף גאר א גרויסן אופן כדי פארשטיין צו געבן די פויערן אז די יודן זענען די אמת'ע שונאים וכו'. זיי האבן אויפגעשטעלט די "שווארצע הונדערטער" צו קענען דורכפירן זייער עצה.
די צייטן זענען געווען שווערע פאר די רוסישע יודן. עס איז געווען די צייט וואס דער צאר ניקאליי דער צווייטער האט געהערשט. ער איז געווען א גרויסער שונא ישראל און א געוואלדיגער אכזר. כאטש די גזירה פון די "קאנטאניסטן" איז שוין בטל געווארן, איז דער פליכט צו גיין אין מיליטער נאך אלץ געווען גאר א ביטערער פאר די יודן. אסאך האבן ליידער פארלוירן זייער יודישקייט אדער זייער לעבן דורכ'ן זיין אין מיליטער.
אין יאר ה'תרע"א, האט די דומא אפיציעל מודיע געווען אז "די יודן זענען א געפערליך פאלק און זייער מסוכן". אין יענעם זעלבן יאר, כ' אדר תרע"א, איז פארשפרייט געווארן א ידיעה אז מ'האט געטראפן א טויט גויאיש קינד אין קיעוו. די פלענער זענען ליידער שוין געווען גרייט.
ר' מענדל בייליס.
איינער פון די וואס האבן געדינט אין מיליטער אין יענע יארן איז געווען א יוד מיט'ן נאמען מענדל בייליס. ער האט זיך געהאלטן פעסט ביי זיין יודישקייט און איז ארויסגעקומען גאנץ ברוחניות ובגשמיות. נאך ער איז ארויס פונ'ם מיליטער האט ער חתונה געהאט און זיך באזעצט אין מעזשיגוריא, וועלכע איז בערך 13 קילאמעטער פון קיעוו [די הויפטשטאט פון אוקראינע]. ער האט דארט געארבעט אין א פאבריק פון ציגל וועלכע האט געהערט פאר זיינס א פעטער. אביסל צייט דערנאך האט ער באקומען א הצעה צו ארבעטן אין דער שטאט קיעוו, אין א פאבריק וועלכע מ'האט געהאלטן אינמיטן בויען. דער פאבריק האט געהערט צו דעם באוויסטן עושר און נדיב מר זייטשעב, וועלכע האט געבויט א יודישע שפיטאל אין קיעוו, און כדי צו פארזיכערן א קביעות'דיגע הכנסה פאר'ן שפיטאל, האט ער געמאכט דעם ציגל פאבריק, און אלע הכנסות דערפון זענען געגאנגען צום אויסהאלטן פונ'ם שפיטאל. ר' מענדל האט מסכים געווען צום הצעה און איז אריבער קיין קיעוו.
די שטאט קיעוו איז געווען איינגעטיילט אין צוויי געגענטן, פלוסקי און לוקיאנאווסקי. יודן האבן נאר געמעגט וואוינען אין פלוסקי [ווי אויבן דערמאנט זענען די ערטער ווי יודן האבן געמעגט וואוינען געווען זייער באגרעניצט] און דארט איז טאקע געווען דער יודישע שפיטאל. דער פאבריק אבער, איז געווען אין לוקיאנובסקי, וואס דאס מיינט אז יודן האבן אין דעם געגענט נישט געמעגט וואוינען. נאר דורך דעם שטארקן השפעה פון זייטשעב, וועלכע איז געווען פון די גרעסטע סוחרים אין רוסלאנד [ער האט געהאט אסאך צוקער פאבריקן], האט ר' מענדל זיך געמעגט באזעצן אין דעם "הייליגן" לאנד. כאטש ר' מענדל האט געהאט אונטער זיך בערך פינף הונדערט גוי'שע ארבייטער, [לויט'ן רוסישן געזעץ פון דעמאלס האט א יוד נישט געמעגט באשעפטיגן א צווייטן יוד אין זיין פאבריק. זייטשעב איז געווען פון די איינסציגסטער וועלכע האט געמעגט האבן איין יוד אלס ארבייטער], האט ער נישט געהאט קיין שום פראבלעמען מיט זיי. אויך מיט די גוים אין די געגענט האט ער זיך גוט געלעבט, אזוי ווייט אז אין יאר תרס"ה, ווען עס זענען געווען שווערע פאגראמען קעגן יודישע קהילות אין רוסלאנד, האט דער גוי'שע גלח פארלאנגט אז מ'זאל שטעלן א ספעציעלע שומר פאר ר' מענדל אז עס זאל עם גארנישט געשען. [עס איז געווען א סיבה דערפאר: ווען דער גלח האט געבויט א הויז פאר יתומים, האט ער געבעטן ר' מענדל ער זאל עם פארקויפן ציגל פאר ביליג. זייטשעב האט מסכים געווען צום בקשה פון ר' מענדל און דער גלח איז עם געווען זייער דאנקבאר. נאך א סיבה איז געווען אז דער וועג צו די שטאטישע בית הקברות [גוי'שע] איז דורכגעגאנגען צווישן דער ציגל-פאבריק פון זייטשעב און א גוי'שן ציגל-פאבריק. ווען דער גלח האט געבעטן ר' מענדל רשות אז זייערע לוויות זאלן קענען דארט אדורכגיין האט ער באלד מסכים געווען. ווען ער האט געבעטן דאס זעלבע פון דעם גוי'שן פאבריק, האט מען דארט נישט געגעבן רשות. דער גלח פלעגט אפטמאל צייכענען דעם חילוק צווישן זיינע "אייגענע" מענטשן וואס טון נישט קיין טובות, און ר' מענדל.
פופצן יאר זענען אזוי אריבער. כאטש עס זענען געווען געוויסע אומבאקוועמליכקייטן ווי למשל אז די קינדער האבן געדארפט גיין א ווייטן וועג יעדן טאג אין חדר אריין וכו', איז ר' מענדל געווען צופרידן און שמח בחלקו. ער האט געדאנקט דעם רבונו של עולם אז ער האט א גוטע פרנסה און ער האט געהאפט אויסצולעבן זיינע יארן בשלו' ובשלוה. ווען האט דאן געקענט וויסן וועגן דעם גרויסן צרה וועלכע גייט עם שוין באלד טרעפן.. אין יאר תרע"א איז באפאלן ר' מענדל דעם גרויסן טראגעדיע, דעם טראגעדיע פון וועלכע ער וועט קיינמאל נישט קענען פארגעסן, דעם טראגעדיע וועלכע האט צובראכן און צושטערט זיין גאנצע לעבן אויף אייביג..
דער טאג האט אויסגעזען ווי א געווענדליכער טאג. כ' אדר תרע"א לפ"ק. ר' מענדל זיצט אין זיין ביורא [אפיס] ווי יעדן טאג. ער קוקט ארויס פונ'ם פענסטער און באמערקט ווי אסאך מענטשן לויפן.. עס זעט אויס ווי אלע לויפן צו איין באשטימטע ארט.. ר' מענדל איז ארויס מברר זיין על מה הבהלה הזאת. מ'האט עם דערציילט אז ערגעץ אינ'ם געגענט האט מען געטראפן א גע'הרג'טע קינד. ביז עטליכע שעות האבן שוין אלע געוויסט אז די טויטע קערפער פון א רוסישן קינד מיט'ן נאמען "אנדרושא יושצינסקי" איז געפונען געווארן עטליכע קילאמעטער ווייט פונ'ם ציגל-פאבריק. די קערפער זענען געווען אין עפעס א הייל ווי דער רוצח האט דאס געהאט איבערגעלאזט. נאך אין דעם זעלבן אוונט איז איינער פון די רוסישע שכנים געקומען באזוכן ר' מענדל. ער איז געווען א חבר [מעמבער] אין די "שווארצע הונדערטער [זעה הקדמה] און האט עם דערציילט אז לויט ווי מ'רעדט צווישן זיינע חברים האנדלט זיך נישט דא פון סתם א רציחה נאר דאס קינד יושצינסקי איז גע'הרג'ט געווארן דורך די יודן פאר זייערע "רעליגיע" [גלויבונג]. די סתם רוסישע גוים אבער, וועלכע זענען נישט געווען אזוי פארנומען מיט דעם וויכטיגן ענין פון "רייניגן" רוסלאנד פון די יודן [ל"ע], האבן גאר עפעס אנדערש גע'טענה'ט. זיי האבן געזאגט אז די רציחה האט געמאכט די מאמע פון יושצינסקי צוזאמען מיט א חבר'טע מיט'ן נאמען טשעביריאק. עס זענען געווען פארשידענע ראיות וועלכע האבן קלאר געוויזן אויף דער ריכטונג..
ווער איז שולדיג?
אין קורצן פון פריער: א גוי'ש קינד איז געפונען געווארן גע'הרג'ט נעבן דעם פאבריק פון ר' מענדל בייליס. די שווארצע הונדערטער זאגן אז די יודן האבן עם גע'הרג'ט צו נעמען בלוט פאר די מצות. די שטאטישע גוים גלייבן דאס נישט. זיי זענען חושד די מאמע פון דאס קינד און א חבר'טע אינ'ן רציחה. זיי האבן עטליכע ראיות אויף דעם..
די ערשטע שאלה וואס די גוי'שע שכנים האבן געפרעגט איז געווען זייער א פשוט'ע. אויסער דעם וואס די מאמע האט נישט באוויזן קיין שום צער אדער זארג איבער איר קינד, איז דאס קינד דאך נעלם געווארן י"ב אדר און איז געפונען געווארן ערשט כ' אדר. וויאזוי קען מען מסביר זיין דעם פאקט אז זי האט בכלל נישט מודיע געווען פאר'ן פאליציי אז איר קינד איז פארלוירן. זי האט אפילו נישט געוויזן קיין אינטערעס ווען מ'האט עם געפונען טויטערהייט. די שכנים האבן דאס גוט באמערקט און מיט דער צייט זענען אלס שטארקער געווארן זייערע חשדות. עס איז געווען נאך א סיבה אויפ'ן חשד. דער טאטע פון דעם קינד איז גע'הרג'ט געווארן אינ'ם רוסיש-יאפאן מלחמה [דער מלחמה איז פארגעקומען מיט עטליכע יאר פאר די מעשה, ווען די רוסן זענען ארויס אויף מלחמה קעגן איר מזרח שכן יאפאן, כדי צוריקצוהאלטן דעם פארשפרייטונג פון יאפאן אינ'ם ווייטן מזרח. דער מלחמה האט זיך געענדיגט מיט א גרויסע דורכפאל פאר רוסלאנד, און זי איז ארויס פון דארט בבושת פנים] און ער האט איבערגעלאזט פאר זיין זון 500 רובל וועלכע זענען געלגען אין א באנק אלס פיקדון ביז דער קינד וועט אויפוואקסן. דער מאמע איז געווען צוטראגן אז זי האט נישט געקענט לייגן א האנט אויף די 500 רובל.. אויב איר קינד איז טויט קען זי דאס ירש'נען.. דער פרוי טשעביריאק, וועלכע מ'האט אויך חושד געווען אז זי איז אריינגעמישט אינ'ם מעשה, איז געווען באוויסט אלס איינער וואס האט צוטון מיט קבוצות פון גאר געפערליכע גנבים און רוצחים. דער קינד אנדרושה פלעגט זיך אסאך דרייען ביי איר אינדערהיים, זייענדיג א חבר פון איר'ס א קינד. עס איז זייער מסתבר געווען, אז אויב אנדרושה האט אמאל עפעס געזען דארטן פון די קבוצה רוצחים וואס ער טאר נישט.. האבן זיי שוין געזארגט עם צו פירן א אן אנדערע וועלט כדי ער זאל נישט קענען רעדן.. דער פאליציי האט געהאט נאך א סיבה אויפ'ן חשד. ווען מ'איז געוואר געווארן אז מ'האט געפונען א קינד, זענען הונדערטער מענטשן געגאנגען קוקן וואס טוט זיך. קיינער האט נישט געקענט דערקענען ווער דאס קינד איז, אויסער דער פרוי טשעביריאק, וועלכע האט באלד געזאגט זיין נאמען. דאס האט געשטארקט דעם חשד קעגן איר. אויך דער בעה"ב פון דעם הויז ווי טשעביריאק האט געוואוינט, האט געזאגט אז ער איז זיכער אז זי איז דער רוצח. ער אליינס [וועלכע האט גראדע געהערט צו די "שווארצע הונדערטער"] האט געזאגט פאר ר' מענדל אז ער איז זיכער אז דער רציחה איז פארגעקומען ביי איר אינדערהיים, זייענדיג אן ארט פון פושעים און רוצחים.
נאך אפאר טאג האט דער פאליציי איינגעזעצט דעם פרוי טשעביריאק. אביסל שפעטער האט דער פאליציי אין מאסקווא [היינט דער הויפטשטאט פון רוסלאנד] איינגעזעצט נאך דריי מענטשן בקשר צו דעם ענין. שפעטער האט מען זיי געשיקט קיין קיעוו. די דריי מענטשן זענען געווען פון די ראשים פון די קבוצה פון טשעביריאק, און זענען געזען געווארן אין קיעוו דעם טאג וואס דער קינד איז נעלם געווארן. זיי פלעגן זיך פארשטעלן אלס הויך-ראנקיגע גענעראלן אינ'ם מיליטער, און די פאליציי האבן שווער געקענט גלייבן אז זיי זענען פשוט'ע רוצחים.
ביי דער לוי' פון אנדרושה, וועלכע איז פארגעקומען א וואך נאך דער גוף איז אנפלעקט געווארן, האט מען שוין פארשפרייט צעטלעך צו פארטיליגן די יודן רח"ל, ווייל זיי האבן גע'הרג'ט אנדרושה צו נעמען זיין בלוט. "מ'דארף נוקם זיין זיין בלוט"! האבן די גוים געשריגן. זיי האבן מיט דעם פרובירט אוועקצונעמען דעם חשד פון די אמת'ע רוצחים און אויפקאכן דעם באפעלקערונג קעגן די יודן. אפילו נאכ'ן לוי' האבן די שווארצע הונדערטער נישט אויפגעהערט העצן. "איז דאס דעם מעגליך? אז די יודן האבן גע'הרג'ט אנדרושה און זיי גייען פריי, בשעת די "אומשולדיגע" זענען איינגעזעצט אין תפיסה"?? די שרייערייען האבן גע'פועל'ט וואס זיי האבן געוואלט.. א גרויסע פראפעסאר [דאקטער] א שונא ישראל, מיט'ן נאמען סיקארסקי האט געזאגט אז ער האט געזען דעם גוף פון אנדרושה, און ער זאגט מיט זיכערהייט אז דאס איז נישט געווען סתם א רציחה. דאס איז געטוען געווארן פאר "רעליגיעזע" סיבות [מקיים צו זיין א באפעל פון א געוויסע גלויבונג. ער האט נאך צוגעלייגט זיין גרויסע "מבינות" אז אין דעם גוף זענען געווען דרייצען שטאכן, און ביי יודן איז דער נומער דרייצען עפעס א וויכטיגע נומער... [ניבא ואינו יודע מה ניבא.. ווען א יודיש קינד ווערט דרייצען ווערט ער מחויב מיט אלע מצוות].
אפילו ביי די גוים, האט די זאך אויסגעזען אזא פשוט'ע ליגנט, עס איז ממש געווען א געלעכטער. אלע זענען זיכער געווען אז דער מעשה איז געטון געווארן דורך צעביריאק און דעם קבוצה אירע. קומען מענטשן און רידערן ארום וועגן יודן וכו'. ליידער ליידער האט זיך אויסגעשטעלט אז דאס איז בכלל נישט קיין געלעכטער. די "שווארצע הונדערטער" האבן דא געמאכט א קשר קעגן דעם יודישן פאלק. זיי האבן געהאט זייער א גרויסע השפעה בימים ההם, און זיי האבן זיך געגרייט ווייטער צו גיין מיט זייערע פלענער.
דעם אחריות אויפ'ן פראצעס האט מען ארויפגעלייגט אויף דער הויפט-פארשער "פענענקו". ער האט אנגעהויבן זיינע חקירות ביים נאכפרעגן ביי די שכנים און מעסטן דעם מרחק פון דעם הויז פון טשעביריאק ביז צום הייל ווי מ'האט געטראפן אנדרושה, ווי אויך דעם מרחק פונ'ם ציגל פאבריק ביז צום הייל. אזוי האט ער חוקר געווען עטליכע חדשים. ביזדערווייל זענען געקומען עטליכע באהאלטענע פאליציי און זיך געדרייט אין דעם פאבריק. זיי האבן געפרעגט די בייליס קינדער אויב זיי האבן געקענט אנדרושה. איינער איז געקומען וואוינען אין א הויז קעגן איבער דעם פאבריק. ערשט שפטער איז ר' מענדל געוואר געווארן אז ווען זיי האבן געזען אז דער חקירה קומט נישט אויס ווי זיי האבן געוואלט.. האבן זיי משחד געווען די רוסישע קינדערמיט ציקערלעך וכו' צו זאגן אז אנדרושה פלעגט זיך דרייען אינ'ם פאבריק און אז די קינדער האבן געשפילט מיט אים...
ה. איינגעזעצט.
אין קורצן פון פריער: די אויספארשער דרייען זיך אינ'ם געגענד פון די פאבריק פון ר' מענדל און פרעגן זיינע קינדער צו זיי האבן געקענט אנדרושה. זיי פרובירן זייער שטארק, דורך געבן ציקערלעך וכו' פאר די גוי'שע קינדער כדי זיי זאלן זאגן אז די קינדער פון ר' מענדל זענען געווען גוט מיט אנדרושה.
נאך אפאר טעג איז אנגעקומען א באהאלטענע פאליציי מיט'ן נאמען פוליטשוק, וועלכע איז געקומען עטליכע מאל צו ר' מענדל אין שטוב. איין מאל האט ער עם דערציילט אז ער האט א הרגשה אז דער רציחה איז געטון געווארן אינ'ם געגענט פונ'ם ציגל-פאבריק און אז ר' מענדל איז געווען אין דעם אריינגעמישט. א טאג נאך דעם שמועס, איז אנגעקומען א גרופע פון צען פאליציי צום פאבריק, ובראשם דעם הויפט-פארשער פענענקו [אויף וועמען די ממשלה האט געלייגט דעם אחריות נברר זיין די זאך, ווי דערמאנט פריערדיגע וואך], וועלכע האט אנגעהויבן אויספרעגן ר' מענדל. "איר זענט דער מנהל פון דעם פאבריק"? "יא". "פון ווען"? "בערך פופצן יאר צוריק". "צו ארבייטן דא אנדערע יודן אויסער דיר"? "ניין! איך בין דער איינציגער". אזוי האט ער עם ווייטער אויסגעפרעגט איבער זיין ארבעט אינ'ם פאבריק. פלוצלינג קערן זיך די שאלות צו גאנץ אן אנדערע ריכטונג.. "דו האסט א קוה? דו פארקויפסט מילעך?".. "איך האב א קוה" ענטפערט ר' מענדל, "אבער איך פארקויף נישט קיין מילעך. אלע מילעך ווערט גענוצט דורך מיין משפחה". "לאמיר זאגן אז א חבר.. א גוטע פריינד וועט קומען צו דיר, וועסטו עם פארקויפן א גלאז מילעך?".. "ווען עס קומט צו מיר א גוטן ידיד געב איך עם צו עסן און טרינקן, אויך מילעך, אבער איך טו נישט פארקויפן.. ר' מענדל האט נישט געקענט פארשטיין אויף וואס די שאלות זענען געווען נייטיג. וואס גייט זיי אן אויב ער האט א קוה און אויב ער פארקויפט מילעך.. פענענקו מיט זיינע מינטהעלפער האבן אויסגעזען צופרידן פון זייער "חקירה" און זענען ארויס. פאר'ן פארלאזן די הויז האט איינער פון זיי גענומען א בילד פון ר' מענדל.
דאס איז פארגעקומען אויף תשעה באב, תרע"א. דער טאג וואס איז באשטימט אלס אבל פאר די צוויי חורבנות פון די הייליגע בתי מקדש, דער טאג וואס האט זיך אנגעהויבן דעם גלות פון כלל ישראל, אט אין דעם זעלבן טאג האט זיך אנגעהויבן דעם פרטית'דיגן גלות פון ר' מענדל בייליס, וועמען די רשעים האבן אויסגעקליבן אלס שעיר לעזאזל פון כלל ישראל.
דעם נעקסטן טאג י' אב, וועלכע איז געווען ערב שבת קודש, גאנץ פרי, איז ר' מענדל אויפגעשטאנען צו א גרויסן רעש אינדרויסן. מ'האט געהערט קולות פון אסאך מענטשן און פון פערד. נאך פאר ר' מענדל האט געקענט ארויסקוקן פון טיר זען וואס טוט זיך, האט ער געהערט שטארקע קלאפן.. ער איז געווארן זייער דערשראקן. וואס האט געקענט פאסירן אין אזא פריער שעה? ער האט נאך אזא רעש קיינמאל נישט געהערט. ער האט קודם געמיינט אז עס האט אויסגעבראכן א פייער אינ'ם פאבריק.. ער איז געלאפן צום פענסטער און געזען צענדליגע דזשאנדארן [פאליציי] שטייען דארטן. וואס קענען זיי דא וועלן? וואס מיינען די קלאפן אויפ'ן טיר? עס איז עם פינסטער געווארן פאר די אויגן ווען דער אמת האט אנגעהויבן אריינזינקען. ער האט כמעט גע'חלש'ט פון שרעק, אבער די עקשניות'דיגע קלאפן האבן נישט געלאזט קיין צייט פאר מחשבות.. ער איז שנעל געלאפן צום טיר און אויפגעעפנט. א גרויסע גרופע דזשאנדארן איז אריין, ובראשם דער באוויסטער שונא ישראל, דער הויפט פון די באהאלטענע פאליציי, קולייבקו. נאך ער האט אוועקגעשטעלט א משמר ביים טיר אז קיינער זאל נישט קענען אנטלויפן, איז ער צוגעגאנגען צו ר' מענדל. "דו ביסט בייליס"? האט ער געשריגן מיט א געוואלדיגע כעס. "יא". אין דעם נאמען פון הוד מלכותו דער צאר, ביסטו יעצט איינגעזעצט! קום מיט אונז"! אינצווישן, פון די קולות, האבן זיך אויפגעוועקט די ווייב און קינדער פון ר' מענדל, און די קינדער האבן אנגעהויבן שטארק צו וויינען פון פחד פון די שווערדן אין די הענט פון די פאליציי. די קינדער האבן אנגעכאפט זייער טאטע ער זאל זיי שיצן. די אומגליקליכע קינדער האבן נישט געקענט וויסן אז זייער טאטע אליינס קען זיך ליידער נישט שיצן פון דעם גרויסן בראך וואס איז אויף עם געפאלן. ר' מענדל ווערט בכח אוועק געריסן פון זיין משפחה. קיינער טאר מיטעם אפילו נישט רעדן א ווארט. שטיעלרהייט מיט טרערן אין די אויגן, אן צו קענען בארוהיגן זיינע קינדער, איז ער גענומען געווארן דורך די פאליציי. עטליכע פאליציי זענען געבליבן אין זיין הויז דורכצוזוכן אלע חפצים. ווען ער איז ארויס פון שטוב איז געווען די צייט ווען די ארבייטער גייען אין פאבריק. ר' מענדל האט זיך זייער געשעמט פון זיי און געבעטן די פאליציי ער זאל מעגן גיין ביי די זייט כדי זיי זאלן עם נישט באמערקן. זיי האבן דאס נישט נאכגעגעבן. שפעטער איז ער געוואר געווארן אז פונקט אין דעם צייט ווען מ'האט עם איינגעזעצט, האט מען באפרייט דעם פרוי טשעביריאק מיט איר קבוצה פושעים אלס "אומשולדיגע" מענטשן וועלכע מ'האט "פאלש חושד געווען"... ער האט זיך געווינדערט וואס וועט זיין זיין סוף?
ר' מענדל איז אריין אינ'ם פאליציי-סטאנציע. ער איז נאך געווען זייער דערשראקן און האט נישט פארשטאנען פונקטליך וואס מען וויל פון עם. [ער האט נישט געקענט עולה זיין בדעתו אז מ'טוט עם דא פשוט באשולדיגן אויף א רציחה מיט וועלכע ער האט בכלל נישט געהאט צו טון]. עס איז נאך געווען גאנץ פרי און די פאליציי-סטאנציע איז נאך געווען זייער פארשלאפן. די פאר ארבייטער האבן עם אנגעקוקט מיט שטרענגע בליקן. ער איז דארט געזעסן אונטער די וואך פון די שומרים, וועלכע האבן קיין איין רגע נישט אוועק גענומען די אויגן פון עם. נאך א צייט הערט ער די קולות פון די פערד, און פוסטריט פונ'ם אריינגאנג. דאס זענען געווען די פאליציי וועלכע זענען פריער געבליבן ביי עם אינדערהיים. זיי האבן עם געפרעגט אויב ער וויל עפעס עסן, ער האט געענטפערט אז ניין. א גאנצע צייט האט ער פרובירט צו טראכטן: "וואס גייט דא יעצט זיין? פארוואס האט מען מיר איינגעזעצט"? דערנאך איז אריינגעקומען קולייבקו און עם דערלאנגט א גרויס פאפיר מיט עטליכע שאלות אויף דעם. ווער ביסטו? פון ווי שטאמסטו? ווער איז דיין טאטע? וואס איז דיין גלויבונג? צו האסטו קרובי משפחה? די לעצטע שאלה איז געווען: וואס ווייסטו וועגן דעם הרג'נען פון דעם קינד אנדרושה יושצינסקי? פאר קולייבקו איז ארויס פון שטוב האט ער געזאגט "ווען דו וועסט ענדיגן ענטפערן די שאלות, קלינג מיט דעם גלאק און איך וועל אריינקומען".
ר' מענדל האט דורכגעליינט די שאלות. ווען ער איז אנגעקומען צום לעצטן שאלה, האט ער געפילט א שרעקליכן פחד, כאילו ער ווערט דערשטיקט. יעצט הייבט ער שוין אן פארשטיין וואס דא גייט געשען. ער האט פרובירט זיך שטארקן מיט'ן לשון פון די שאלה: " וואס ווייסטו וועגן דעם הרג'נען פון דעם קינד אנדרושה יושצינסקי"? אפשר דאך וועט ער נאר זיין אן עד אין די מעשה... ער האט געענטפערט אלע שאלות און אויף דעם שאלה האט ער געשריבן אז ער ווייסט גארנישט מער ווי וואס ער האט געהערט פון מענטשן אין די גאס. ווער דער רוצח איז און פארוואס ער האט דאס געמאכט, פון דעם האט ער נישט קיין מושג.. ער האט געקלאפט מיט'ן גלאק און קולייבקו איז אריין. ווען ער האט געליינט דעם תשובה איז ער געווארן זייער אויפגערעגט און געשריגן "דאס איז די גאנצע? נארישקייטן! אויב דו וועסט מיר נישט זאגן דעם אמת וועל איך דיר שיקן צום תפיסה אין פעטרובאבלובסקי [א באוויסטע תפיסה וועלכע האט געווארפן א פחד אויף אלע וואס האבן נאר דערמאנט דעם נאמען].
ו. שאלות.
ר' מענדל איז געבליבן אין אוכראנא איבער שבת. צווישנצייט האט מען אויך געכאפט זיין זון און אים איינגעזעצט. זונטאג, ווען ער איז געווען שוין אכט טעג אין אוכראנא, האט מען געפירט ר' מענדל אין דעם געריכט-הויז אין קיעוו אים חוקר צו זיין. עס האט אויסגעזען אז די פארשער ווייסן שוין גוט די תוצאות פון די חקירה נאך פאר עס האט זיך אנגעהויבן. די פארשונג איז געווען בכדי אז ער זאל מודה זיין אז ער האט געהרגעט אנדרושה יושצינסקי. דאס צווייטע מאל ווען ער איז געגאנגען אין געריכט-הויז איז דער חוקר געווען נאר פענענקא אליין. צום סוף זאגט ער אים אז ער וועט דארפן גיין אין תפיסה. נאר מ'האט מסכים געווען אז ער מעג גיין צוריק אויף נאך איין נאכט אין אוכראנא.
ז. תפיסה.
אין קורצן פון פריער: מיט גרויס שרעק, ווערט ר' מענדל געוואר אז מ'גייט עם שיקן אין תפיסה אריין. יעצט זעט ער שוין אז די זאך איז גאר ערנסט און ער וועט ליידער נישט אזוי שנעל אהיימגיין.
די שומרים וואס האבן עם באגלייט צום תפיסה האבן עם געלאזט גיין אויפ'ן טראם, אבער נישט אינ'ם וואגאן אליין נאר אינדרויסן. אויפ'ן וועג האבן זיי באגעגענט אפאר ארבייטער פונ'ם זייטשעוו פאבריק, וועלכע האט צוגעגעבן צו זיין צובראכנקייט און צוקלאפטקייט. בשעת'ן נסיעה איז ארויף אויפ'ן טראם א רוסישע גוי מיט'ן נאמען "זאכרטשענקו", וועלכע איז געווען דער בעה"ב פונ'ם הויז ווי עס האט געוואינט דער פרוי טשעביריאק. ער איז געווען א מיטגליד [מעמבער] אינ'ם "דאפלט-קעפיגע אדלער" [א חלק פון די "שווארצע הונדרטער], און ער איז צוגעגאנגען צו ר' מענדל און געזאגט "מיין ברודער! לאז דיין גייסט נישט פאלן... איך אליינס בין טאקע א מיטגליד אינ'ם "דאפלט-קעפיגע אדלער" אבער איך זאג דיר: די שטיינע פונ'ם בריק וועלן זיך צוברעקלען און דער מאת וועט געווינען"... מיט די דאזיגע רייד איז א אראפגעשפרינגען פונ'ם וואגאן און איז זיך געגאנגען זיין וועג. כאטש ער האט עובר געווען אויפ'ן געזעץ, וועלכע האט נישט געלאזט רעדן מיט אן איינגעשפארטער, האבן זיינע שומרים נישט געהויבן קיין פינגער און עם געלאזט אוועק גיין. דער וואס האט געטראגן אויף זיך דעם סימבאל פונ'ם "דאפלט-קעפיגע אדלער" האט געמעגט טון וואס ער האט געוואלט. די רייד פון זאכרטשענקו האבן געמאכט א שטארקן רושם אויף די שומרים און זיי האבן זיך אביסל שענער אויפגעפירט צו עם.
זיי זענען אראפ פונ'ם טראם ביים לעצטן סטאנציע, און האבן ממשיך געווען זייער וועג צופוס. ווען זיי זענען אריבער א מארק פון פירות, האט איינער פון די פאליציי געקויפט אפאר בארן און אפערירט איינס פאר ר' מענדל.. ער האט נישט געקענט באהאלטן זיין ווינדער. "איך האב עס פאר דיר געברענגט".. האט ער געזאגט, "דו גייסט דאך אין תפיסה, דארט וועסטו נישט קענען באקומען אזעלכע זאכן"..
דער רגע ער איז אריין אין תפיסה, האט איינער פון די איינגעשטעלטע אויסגערופן זיין נאמען "ביילוס"! אלע אנדערע איינגעשטעלטע זענען געקומען קוקן. אלע האבן געמאכט ווערטלעך אויף זיין חשבון און געלאכט פון עם. איינער איז צוגעגאנגען און געזאגט "דא וועלן מיר דיר געבן צו עסן מצה מיט בלוט וויפיל דו דארפסט... גיי שנעל און טוה אן די תפיסה קליידער"... בערך מיטאגצייט איז ער גענומען געווארן אין זיין "צימער". עס זענען דארט געווען בערך פערציג איינגעשפארטער. די טיר האט מען פארשלאסן אונטער עם. עס איז נישט געווען קיין וועג ארויס.. דער שטוב ווי מ'האט עם אריינגענומען איז נישט געווען פון די געווענדליכער צימערן פונ'ם תפיסה, נאר עס איז געווען די "שפיטאל". יעדע נייע איינגעשפארטער האט דארט געמוזט זוימען דרייסיג טאג און ערשט דערנאך איז ער אריין אינ'ם תפיסה ממש. בכדי צו קענען איבערלעבן די דרייסיג טאג און אזא טונקעלע און שרעקליכע ארט, האט מען געדארפט זיין אייזן שטארק ביי זיך, אזוי שטארק ווי די אייזערנע ברעטער איבער די קליינע פענסטערס.
זיין הארץ איז אונטערגעגאנגען ווען ער האט זיך אומגעקוקט אויף זיין סביבה. די ווענט זענען געווען באדעקט מיט פעך, און קוים קוים איז אריינגעקומען אביסל ליכטיגקייט. די רייד פון פענענקו האבן געקלינגען אין זיינע אויערן "דאס איז דער געגענט-ריכטער און נישט איך".. ר' מענדל האט זיך געזעצט אין איינער פון די פארשטיפעט ווינקלעך און האט זיך פארטראכט איבער זיין ביטערע און שווערע מצב. עס איז עם שווער געווען צו גלייבן אז ער געפינט זיך באמת דא. נאכ'ן "עסן" האט מען געגעבן עפעס א מין טיי וואס איז געווען מער ענדליך צו וואסער. איינער פון די איינגעשפארטער איז פלוצלינג צוגעגאנגען און מציע געווען ר' מענדל'ן א שטיקל צוקער. ער האט גארנישט גערעדט אבער ער האט געוויזן מיט די הענט. כנראה האט ער נישט געקענט רעדן, ער האט אבער אויסגעזען ווי א יוד.. ער האט געברענגט ר' מענדל אביסל טיי און ערשט דערנאך געטרינקן זיינס. אזוי זענען עם אריבער די ערשטע פאר שעות אין תפיסה. נאך אביסל שפעטער האט מען אריינגעבענגט נאך איינער אינ'ם צימער. אויך ער איז געווען א יוד. ר' מענדל האט זייער געהאפט אז זיין קומען וועט עפעס פארבעסערן זיין מצב, ער האט אזוי שטארק געוואלט טרעפן מיט נאך א יוד און קענען רעדן מיט עם. ער האט זיך פארגעשטעלט פאר עם. דער יוד איז געווען זייער ערשטוינט ווען ער האט געהערט ווער זיין "שכן" איז. ער אליינס איז געווען איינגעשפארט וועגן דיני ממונות און האט געהאט גענוג אייגענע צרות אויפ'ן קאפ. פונדעסטוועגן האט ער נישט געטראכט פון זיינע פראבלעמען און האט פרובירט צוהעלפן ר' מענדל.
עס איז נתברר געווארן אז ער איז א גרויסע בעל השפעה, האבנדיג א שוועסטערקינד [קאזין] וועלכע האט קשרים מיט'ן ממשלה. ער האט געמעגט באקומען עסן פון אינדרויסן אלע טאג פונ'ם וואך [די אנדערע האבן נאר באקומען אויף זינטאג, זעה שפעטער], און ער האט זיך איינגעטיילט מיט ר' מענדל. ליידער איז ער צומארגנס קראנק געווארן און איז אריבער צום שפיטאל.
וויבאלד זיין נאמען איז נאכנישט געווען אויפ'ן רשימה, האט ר' מענדל נישט באקומען עסן פונ'ם תפיסה די ערשטע צוויי טעג, ערשט אויפ'ן דריטן טאג האט מען אנגעהויבן געבן עסן.
ח. מיט די אנדערע איינגעשפארטער.
אין קורצן פון פריער: ר' מענדל ביילוס זיצט אין תפיסה, דורכ'ן פאלשן חשד אז ער האט גע'הרג'עט דעם קינד יושצינסקי.
זינטאג איז געווען דעם איינציגן טאג וואס מ'האט געקענט באקומען פעקלעך עסן פון אינדערהיים. דעם טאג האבן די בני המשפחה געקענט קומען באזוכן און האבן מיטגעברענגט זאכן פון די איינגעשפארטע. ר' מענדל האט שוין א גאנצע וואך געווארט צו הערן נייעס פון זיין משפחה. ער האט געווארט בקוצר רוח אויף זינטאג, אויף אזויפיל אז ער האט גארנישט געקענט שלאפן דעם נאכט פריער. ענדליך איז דאס אנגעקומען.. די משפחה האט געברענגט א פעקל עסן וואס האט געדארפט זיין גענוג אויף א גאנצע וואך.. ווען זיינע "חברים" האבן דאס געזען, האבן זיי נישט געקענט באהאלטן זייער שמחה... זיי האבן אוועקגעריסן דעם פעקל פון זיינע הענט און אין סעקונדן איז שוין גארנישט דארט געווען. ווי חיות טרף האבן זיי זיך געשלאגן איינער מיט'ן צווייטן. ר' מענדל האבט באמערקט ווי די איינגעשפארטע באקוקן עם מיט די אויגן זען וואס ער גייט דא טון. ער האט גוט פארשטאנען אז אויב ער וועט דא מאכן עפעס התנגדות וועלן זיי עם שלאגן. דערפאר האט ער געמאכט כאילו ער איז צופרידן אז זיי עסן זיינע זאכן, און ער האט זיך געצווינגען צו זאגן "עסט מיט אפעטיט"..
דעם ווינטער איז געווען ספעציעל קאלט. די פענסטער אינ'ם תפיסה זענען געווען צובראכן, און זיי זענען געווארן געפרוירן דורך די נעכט. צוצולייגן צו זייער פיין און ליידן, איז די ערד געווען פייכט און פיל מיט שרצים ורמשים וועלכע זענען געקראכן אויף יעדן ארט. מ'דארף נישט באשרייבן דעם צער און עגמת נפש פון ר' מענדל אין דעם תפיסה.
א חודש איז אריבער און ר' מענדל ווערט אוועקגעפירט צו א צווייטן צימער אינ'ם תפיסה. דארט זענען געווען נאך דריי יודן, און ווען זיי האבן געהערט זיין דערציילונג, זענען זיי זייער נתרגש געווארן און געמאכט דערפון א גרויסן עסק. ווען עס איז געקומען זינטאג, האבן זייינע נייע חברים עם אויסגעלערנט וויאזוי מ'דארף טון מיט די פעקלעך פון שטוב. זיי האבן עם געזאגט ער זאל זיי איבערגעבן דעם פעקל, ווייל די אנדערע איינגעשפארטע האבן מורא פון זיי און וועלן זיך נישט דערוואגן זיי צו טשעפען אדער עפעס צוצונעמען פון זיי. אזוי האט ער געטון.. און במשך עטליכע וואכן האבן זיי געגעסן און געטרינקען צוזאמען. דערנאך האבן זיי געהאט זייער משפט און זענען באפרייט געווארן.
אפילו נאך זיי זענען אוועק האבן די רוסן וועלכע זענען דארט געווען זיך שיין אויפגעפירט צו ר' מענדל. זיי האבן געהערט פארוואס ער איז דארט און זענען געווען זייער אינטערסירט וועגן די שאלות וואס מ'האט עם אויסגעפרעגט. זיי האבן עם בארוהיגט און געזאגט אז ער האט זיך נישט וואס צו זארגן.. איינער ספעציעל האט זיך אויפגעפירט זייער בידידות צו עם. ר' מענדל האט נישט געקענט פארשטיין וואס עפעס איז ער אזוי נאנט.. און פארוואס בכלל איז דער עולם אזוי שיין און פיין.. ערשט נאך א צייט איז ער געוואר געווארן דעם אמת, און דאס האט עם זייער טייער געקאסט...
דעם נעקסטן זינטאג האט ר' מענדל באקומען נאך א פעקל פין זיין שטוב. זיינע "חברים" האבן זיך זייער געפרייט דערמיט און איינער האט מציע געווען דאס צו היטן.. ער האט אבער אויסגעזען ווי איינער וואס קען דאס אויפעסן ביז אפאר מינוט, האט ר' מענדל עם שיין "באדאנקט" אבער אפגעזאגט זיין הצעה און מסביר געווען אז ער קען אויף דעם אליינס אכטונג געבן. אביסל צייט דערנאך האט מען אריינגעברענגט אינ'ם צימער נאך דריי מענטשן. איין יוד און צוויי רוסן. דער יוד האט געוויינט פאר ר' מענדל אז ער קען נישט עסן דעם עסן וואס מ'געבט עם דא און ער האט אפילו נישט קיין צוקער פאר א טיי. ר' מענדל האט עם געגעבן א שטיקל חלה און אביסל צוקער. דער יוד האט געפרעגט ר' מענדל פארוואס ער איז אין תפיסה. נישט וועלנדיג אריין גיין אין דעם גאנצן סיפור, האט ער זיך ארויסגעדרייט פונ'ם שאלה. דער יוד האט געזאגט אז ער איז דארט ווייל ער האט געצאלט אויף עפעס א געוויסע זאך מיט א שטר פון 500 רובל וואס ער האט באקומען פון עפעס א מענטש, און ווען עס האט זיך אויסגעשטעלט אז דער שטר איז געווען געפעלשט האט מען עם איינגעזעצט. איין מאל, ווען זיי האבן שפאצירט אינ'ם חצר, האט איינער גערופון ר' מענדל ביין נאמען "ביילוס". דער יוד האט זיך אויסגעדרייט מיט גרויס ערשטוינונג.. "דו ביסט ביילוס" האט ער גשריגן מיט ווינדער.. "פארוואס האסטו באהאלטן דיין נאמען, עס איז א גרויסע כבוד פאר מיר צו זיין מיט דיר אין איין שטוב. פיינוג זיך נישט ביילוס, דער אייבישטער וועט דיר העלפן"..
מ'האט אנגעזאגט ר' מענדל אז עס קומט נאנט די צייט וואס ער וועט מוזן שטיין פאר די "חקירה" פון די אנדערע איינגעשפארטע. מ'האט עם ערקלערט פונקטליך וואס דאס איז: עס געשענט אפטמאל אז עטליכע לייט זענען באשולדיגט מיט איין עבירה וועלכע זיי האבן געטון צוזאמען. דארפן זיי זיך באגעגענען און מחליט זיין וואס זיי גייען זאגן ביים משפט, כדי אלע זאלן זאגן דאס זעלבע. זיי האבן אבער מורא אז איינער פון די אנדערע איינגעשפארטע, וועלכע שטייט ביי די זייט און הערט זייערע שמועסערייען, וועט דאס איבערגעבן פאר די שלטונות. דארפן זיי עם "אויספריוון".. זיי געבן עם אפאר גוטע מכות.. און זען טאמער וועט ער גיין דאס איבערגעבן פאר די שומרים. אויב בלייבט ער שטיל ווייסן זיי אז זיי קענען עם געטרויען צו בלייבן שטיל אויף אנדערע זאכן אויך.. און דעמאלס קען מען רעדן אלע ענינים בשעת ער שטייט נעבן זיי.. יעצט האט ער שוין גוט פארשטאנען דעם סיבה אויף זייער פריינדשאפט.. זיי האבן געוואלט ווערן גוט מיט עם כדי אויפצורייצן א קריגעריי מיט עם און אזוי עם "אויספריוון". נישט אלע איינגעשפארטע האבן מסכים געווען עם אויסצופריוון אויף דעם וועג, נאר דער גוי וועלכע האט עם געהאט געבעטן אפצוהיטן זיין עסן און ר' מענדל האט נישט מסכים געווען דערצו, ער איז געווען דער וואס האט אויף זיך אונטערגענומען "מסדר זיין" דעם ענין. ער איז בכלל געווען א שונא ישראל, און דערצו, דער מענטש וואס האט עם באשולדיגט מיט גניבה [דער סיבה פארוואס ער איז געווען אין תפיסה] איז געווען א יוד. ר' מענדל האט גוט געוויסט אז דער מענטש זוכט עפעס צו קריגן מיט עם, אבער וואס קען ער טון?? דער טאג איז טאקע אנגעקומען: ר' מענדל, אזוי ווי אלע אנדערע, האט געמוזט אנטון די ספעציעלע שיך וואס מ'האט געגעבן דארט אין תפיסה. די שיך האבן געהאט נעגלעך אין וויבאלד ער פלעגט אסאך מאל שפאצירן אינ'ם צימער, זענען זיינע פוס געווארן צובלוטיגט דערפון און ער האט זיך געמוזט אראפזעצן אויף א בענקל. איינמאל ווען דאס איז געשען, איז דער אויבן-דערמאנטע גוי צוגעלאפן צו עם און געבעטן ער זאל עם לאזן זיצן. נאך פאר ער האט עם געקענט ענטפערן, האט ער עם אזוי שטארק געשלאגן אז עס האט גערינען בלוט פון זיין פנים. אלע שטייען יעצט ארום און קוקן.. וואס גייט ער דא טון?? זיי האבן געברענגט וואסער צו וואשן זיין פנים, און ווען ר' מענדל האט דאס נישט געוואלט אננעמען, האט איינער געשריגן "איר זעט דאך אז ער גייט אויסזאגן".. דער יוד וואס איז געווען מיט עם האט עם געבעטן ער זאל אפוואשן די בלוט און ווייטער גיין. "דאס וועט זיין בעסער פאר ביידע פון אונז".
ט. די בריוון.
אין קורצן פון פריער: ר' מענדל זיצט אין תפיסה נישט וויסנדיג וואס גייט מיט אים זיין. ער באקומט פעקעלעך פון זיין משפחה און געבט גוט אכטונג אויף זיי נאך מ'האט פון אים איינמאל צוגע'גנב'ט. איינער האט אים זייער פיינט און זוכט א בלבול אויף אים כדי אים "אויספרואוון" אויב ער וועט נישט גיין אויסזאגן די שומרים אויף די אנדערע. ער האט געטראפן זיין מעגליכקייט און ער שלאגט עם ביז עס בלוטיגט. אן אנדער יוד וועלכע איז אויך אין תפיסה זאגט עם ער זאל אפוואשן דאס בלוט און פארגעסן דערפון. עס וועט זיין בעסער אזוי...
ר' מענדל האט טאקע אזוי געטון. ווען איינער פון די "איינוואוינער" האט דאס געזען, איז ער צוגעגאנגען צו דער וואס האט געמאכט דעם בלבול און עם אנגעשריגן "א יוד דארף מען פרואוון אויף אן אנדער וועג".. צומארגנס, האט דער שומר באמערקט זיין צובלוטיגטע אויג. נאך פאר ער האט געקענט קלערן וואס דא צו טון, האט אן אנדער גוי געוויזן אויף דעם פויער וואס האט עס געטון. דער שומר האט אים אנגעכאפט ביים האלז און אלע דריי זענען צוזאמען אריין אינ'ם ביורא [אפיס] פונ'ם תפיסה. אויפ'ן וועג זענען זיי אריבער אנדערע שומרים און יעדער האט געפרעגט וואס האט פאסירט. ווען זיי האבן געהערט, האבן זיי אויך צוגעלייגט א מתנת יד פאר'ן פויער. דער לעצטער פון די שומרים האט עם אנגעכאפט און אראפגעווארפן די טרעפ.. אינ'ם ביורא האט אן איינגעשטעלטער געפרעגט דעם גוי "פארוואס האסטו געשלאגן בייליס"? "איך האב עם געבעטן ווי א חבר צו זיצן אויפ'ן בענקל, און ווען ער האט מיר נישט געלאזט האב איך אים געשלאגן".. האט דער דערשאקענער פויער געענטפערט. "אזוי פירט מען זיך צו א חבר" פרעגט ער ווייטער. "אבער ער נעמט אונזערע קינדער און טרינקט זייער בלוט".. "האסטו אמאל אליינס געזען ווי ער הרג'ט קינדער"? פרעגט ער ווייטער. "ניין! אבער מ'האט מיר דערציילט"... "אויב אזוי נעם דאס, און דאס"... באגלייט מיט כמה וכמה גוטע מכות..
פארשטייט זיך אז ער האט שוין נישט געקענט בלייבן אינ'ם צימער מיט זיין "חבר" דער פויער, האט מען עם געפירט צו א צווייטן צימער. דארט זענען געווען 12 מענטשן, רוב וועלכע זענען דארט געווען אויף קליינע עבירות. איינער פון זיי "קוזטשענקו", איז געווען בידידות מיט ר' מענדל. נאך אפאר טאג האט דער שומר געלאזט רופן ר' מענדל און עם געפרעגט וויאזוי מ'פירט זיך אויף צו עם אינ'ם נייע צימער. ער האט געענטפערט אז דא איז דער מצב בעסער ווי פריער און יענער איז ווייטער געגאנגען. דא מאכן עפעס
י. די שפיאנען.
אין קורצן פון פריער: ר' מענדל ווערט געוואר אז מ'קען שיקן בריוון אהיים דורך איינער פון די שומרים. ער געבט זייער אכטונג נישט צו שרייבן עפעס מיט וואס מ'וועט עם קענען שפעטער באשולדיגן. ער שיקט אהיים איין בריוו און באקומט א תשובה. ווען דער שומר בעט אים צו ער וויל שיקן נאך א בריוו ענטפערט ער אז נישט.
אפאר טאג דערנאך איז געווען דער משפט פון קוזטשענקו [וועלכע האט זיך אויפגעפירט בידידות מיט ר' מענדל]. ער האט זיך שוין געגרייט צו פארלאזן דעם ארט. ער איז צוגעגאנגען צו ר' מענדל און געזאגט "די גאנצע וועלט ווייסט אז איר זענט ריין פון שולד, ווען איך וועל ארויסגיין לחירות וועל איך טון וואס איך קען נאר פאר אייערט וועגן. די איינגעשפארטע דא האבן מיר געגעבן אפאר ידיעות וועגן די אמת'ע רוצחים"! ער איז טאקע געשטאנען למפשט און איז באפרייט געווארן. פאר'ן גיין האט ר' מענדל עם געגעבן א בריוו צו זיין פרוי און ער האט געשריבן אז דער וואס ברענגט דעם בריוו וועט איבערגעבן נייעס וועגן עם.
דאס איז געווען אויף מיטוואך. דאנערשטאג נאכט האט מען גערופן ר' מענדל צום ביורא פונ'ם תפיסה. זיין הארץ האט עם מנבא געווען נישט קיין גוטס.. ער איז אריין און דארט געטראפן צוויי וועכטער, א אויבער-וועכטער און נאך איינעם. דער אויבער-וועכטער האט ערשט גערעדט "דו האסט געשריבן א בריוו צו דיין משפחה"? ר' מענדל האט נישט געוויסט וואס צו ענטפערן. זעט אויס איינער האט אויף עם גע'מסר'ט. אבער ווער איז עס? צו ווייסן זיי פון ביידע בריוון אדער נאר פון איינס? לכחתילה האט ער פארשטאנען אז קוזאטשענקו איז געווען דער מסור. מן הסתם האט ער דאס געטון למצוא חן בעיניהם.. ער האט נישט געהאלטן אז דער שומר האט דערציילט, ווייל ער האט דאך געברענגט א תשובה. דערפאר האט ער מחליט געווען נאר צו רעדן וועגן דעם צווייטן בריוו. האט ער געענטפערט "איך האב געשיקט א בריוו מיט קוזאטשענקו".. דער מענטש האט פשוט פארגעליינט פאר עם ביידע בריוון... ער האט שוין יעצט גוט פארשטאנען אז מ'האט עם לכתחילה געשטעלט א שטרויכלונג כדי דאס צו קענען איבערגעבן צו די שלטונות. למעשה [ווי אויבן דערמאנט] איז אבער גארנישט געשטאנען אין די בריוון מיט וואס מ'קען עם באשולדיגן און ער איז צוריק אריין אינ'ם צימער. [וואס ר' מענדל האט דא נישט געוויסט איז, אז קוזעטשענקו איז געווען א באהאלטענעם שליח פון די פאליציי, וועלכע איז געדינגען געווארן ספעציעל זיך צו חבר'ן כאילו מיט עם און אזוי געפונען סיבות עם צו באשולדיגן. דער בריוו אבער איז געווען אן קיין שום זאך ארויפצולייגן אויף עם. קוזעטשענקו וועט שפעטער עדות זאגן אז ר' מענדל האט עם געהייסן פאר'סם'ען עטליכע פון די עדים!].
יענע נאכט איז געווען ליל שבת. ער האט פון גארנישט געקענט טראכטן אויסער דעם חילוק צווישן זיין מצב און די מצב פון יודן ברחבי העולם. זיי זיצן ביי א סעודה און זענען מענג דעם שבת, מ'זינגט זמירות וכו' וכו'.. זיינע מחשבות זענען געווארן אפגעהאקט מיטאמאל ווען פלוצלינג עפנט זיך די טיר מיט א זעץ און דער שומר הייסט עם קומען מיט אלע זיינע חפצים. מ'האט עם געפירט צו א קליינעם צימע, וועלכע איז געווען גאר קאלט. איין קוק איז עם געווען גענוג צו זען אז דער צימער איז אינגאנצן ליידיג. ער האט געבעטן ביים שומר זאל עם געבן לפחות א מאטראץ. "איך וועל זארגן אויף דעם מארגן... יעצט איז דאס נישט וויכטיג ווייל במשך דעם נאכט וועסטו אוודאי שטארבן"... מיט די רשעות'דיגע ווערטער האט ער צוגעמאכט די טיר און איז ווייטער געגאנגען.
ציטערדיג פאר קעלט און פון פחד האט ר' מענדל זיך געזעצט אויפ'ן קאלטע און נאסע ערד. דאס איז געווען א אומבאשרייבליכע פיין און צער. ער האט נאר געקענט ווארטן ביז צופרי און האפן אז ער וועט בלייבן ביים לעבן ביז דאן. ער האט זייער מורא געהאט אז מ'האט איינגעזעצט זיין ווייב אויך וועגן די בריוון. צופרי איז געקומען א שומר און ר' מענדל האט זיך געבעטן ביי עם ער זאל עפעס אנווארעמען דעם שטוב. "איך קען פון זיך אליינס גארנישט טון.. אבער איך ווען פרעגן. ווארט א שעה".. איז געווען די תשובה. נאך א שעה איז ער טאקע געקומען און עם גענומען צו א קליינעם אבער ווארעמע צימער.
ער האט געווארט אויף זינטאג [ווען די פעקלעך זענען געקוען פונדערהיים]. ווען דאס איז אנגעקומען, האט עם קיינער נישט געברענגט קיין עסן. ער איז זיכער געווען אז זיין משפחה איז איינגעשפארט און זיצט אין תפיסה. ער האט נישט געקענט מחליט זיין אויב עס זענען זיינע דמיונות אדער נישט, אבער ער הערט קולות פונ'ם חצר בית הסוהר און עס דאכט זיך עם אז ער הערט די קולות פון זיינע קינדער..
מאנטאג קומט נאכאמאל דער שומר און ר' מענדל פרעגט עם אויב די בריוון זענען די סיבה פארוואס ער האט נישט באקומען קיין עסן אויף זינטאג. דער שומר האט געענטפערט אז ער איז אין דעם שטוב אליינס וועגן די בריוון [דא האט ער עם "מוסר" געזאגט אז מ'טאר אזעלכע זאכן נישט טון..] אבער בנוגע דעם פעקל, זעט אויס עפעס איז מיט די משפחה און ער וועט מברר זיין. [ער האט שפעטער באקומען א בריוו פון זיין ווייב אז זי איז נישט געווען געזונט און האט נישט געקענט קומען]. ר' מענדל האט עם געבעטן אויב ער קען ברענגען עפעס אן אהנטליכע מענטש צו זיין מיט עם אינ'ם צימער. ער האט געזאגט אז ער וועט דאס ערלעדיגן. נאך א שעה זענען אריין צוויי יונגע מענטשן וועלכע האבן אויסגעזען ווי די געפערליכסטע רוצחים.. ר' מענדל וואלט שוין גוט געקענט באשטיין מוותר זיין אויף דעם גרויסן "טובה" אבער ער האט געמוזט שטעלן א פנים כאילו ער איז זייער צופרידן.
נאך אפאר טאג האט ער באקומען א בריוו פון זיין ווייב [ווי אויבן דערמאנט]. ער איז געווען זייער צופרידן צו וויסן אז אלע בני הבית זענען בשלו'ם. ער נאר נישט געוויסט איין זאך: פארוואס איז ער אליינס נאך אלס איינגעשפארט אינ'ם תפיסה? ווער ווייסט וויפיל צייט וועלן זיך נאך ציען זיינע פיינונגען? ווען וועט שוין קומען דעם סוף צו זיין ביטערע פרשה? די שאלות האבן עם נישט געגעבן קיין מנוחה יומם ולילה. ער פלעגט ארום גיין דעם שטוב פון איין עק צום צווייטן און זיך געווינדערט אויב עס איז דא איינער וואס טוט צו זיין באפרייאונג...
איין טאג אין טבת תער"ב, האט מען מודיע געווען פאר ר' מענדל אז מ'גייט עם ברענגען צום געריכט און עם איבערגעבן זיינע "באשולדינגס-פאפירן". זיין שמחה איז געווען גרויס [לויט זיין מצב], ענדליך וועט ער שוין וויסן מיט וואס מען באשולדיגט עם און ווי ער שטייט. פאר ער איז ארויס פונ'ם תפיסה, האט מען עם געגעבן א בריוו פון זיין ווייב און זיין ברודער, אין וועלכע עס איז געשטאנען אז ער זאל מודיע זיין פאר'ן בית המשפט אז ער באשטעטיגט אז ער האט געדינגען די אדוואקאטן [סניגורים] גרוזענבערג, גריגאראוויטש-בארסקי און מרגאלין, עם צו פארטרעטן אינ'ם געריכט. [ווען איינער איז באשולדיגט אין געריכט, בדרך כלל טוט ער נישט אליינס פארשלאגן זיינע טענות, נאר ער דינגט אן אדוואקאט זאל עס טון פאר עם. די אויבן-דערמאנטע נעמען זענען געווען פון די בעסטע אדוואקאטן אין גאנץ מדינת רוסלאנד. מיר וועלן זען מער וועגן זיי אין די קומענדיגע פרקים אי"ה]. ער איז גענומען געווארן אונטער שווערע וואך צום געריכט. כאטש זיין ווייב און ברודער, וועלכע ער האט שוין א לאנגע צייט נישט געזען, זענען געזעסן אינ'ם בית המשפט, האט ער נישט געמעגט רעדן מיט זיין קיין איין ווארט.
אינ'ם בית המשפט האט מען עם געגעבן די "באשולדינגס-פאפירן". ווען ער האט דאס געליינט האט עם אנגעכאפט א קאלטע שרעק. ער איז נישט באשולדיגט בפירוש אויף הרג'נען פאר "רעליגיעזע" סיבות [פאר מצות וכו'] אבער ער איז יא באשולדיגט מיט'ן הרג'נען דעם קינד, אליינס אדער מיט שותפים..
יא. אין 'שפיטאל'.
אין קורצן פון פריער: די שומרים אין תפיסה געבן פארשידענע עונשים פאר ר' מענדל אלס דעם וואס ער האט געשיקט בריוון צו זיין משפחה, כאטש ער האט אין זיי גארנישט "שלעכט" געשריבן. נאך א צייט איז מען עם מודיע אז מ'גייט עם פירן אינ'ם בית המשפט און איבערגעבן די "באשולדינגס פאפירן". ווען ער האט זיי באקומען איז ער געווען זייער דערשאקן צו זען אז כאטש ער איז נישט דירעקט באשולדיגט מיט'ן הרג'נען דעם קינד פאר זיין גלויבונג [רעליגיע], איז ער יא באשולדיגט מיט זיין רציחה, אליינס אדער מיט שותפים.
די באשולדינגען זענען געווען גאר גרויס, און ר' מענדל האט גוט געוואוסט אז דער "עונש" אויף דעם קען זיין 15 ביז 20 יאר פון עבודת פרך אין א ווייטן ארט, וואס דאס איז א כמעט זיכערע טויטשטראף רח"ל. פארשטייט זיך אז אויב דער משפט וואלט זיך געפירט מיט א מיעוטע דמיעוטא פון א רצון צוצוקומען צום אמת וואס איז געווען, וואלט נישט געווען שייך בכלל צוצוקומען אזוי ווייט. דער בלבול איז געווען מופרך מעיקרו.. דא אבער איז געווען פונקט פארקערט.. דער גאנצע ציל איז געווען "אויפווייזן" אז דא איז געווען א רציחה פאר "רעליגיעזע" סיבות.. דא ווערט נתברר אז דער ממשלה פארשאפט א בלבול קעגן אלע יודן אונטער איר שליטה ל"ע.
כאטש פענענקו האט געזאגט שוין ביים אנפאנג אז נישט ער איז דער וואס טוט באשולדיגן ר' מענדל [זעה פריער], איז ער געווען דער וועלכע האט געשריבן די "באשולדינגס פאפירן". שפעטער איז נתברר געווארן אז ער האט פרובירט אינגאנצן מבטל זיין דעם באשולדינג פון ר' מענדל ווייל ער האט גארנישט געטראפן קעגן עם. אבער דער "אדוואקאט-באשולדיגער" [קטיגור] פונעם בית המשפט פון דער געגענט פון קיעוו, מיט א גרויסע שונא ישראל מיט'ן נאמען "זאמיסלובסקי", צוזאמען מיט דעם גאנצן כנופיא פון די "שווארצע הונדערטער", האבן געצווינגען פענענקו דאס צו שרייבן.
[למעשה, זענען די שלטונות נאך נישט געווען צופרידן פונעם מצב. עס האט נאך נישט דערגרייכט וואס זיי האבן געוואלט. נישט נאר איז דער "בנין" געווען אזוי שוואך און אזוי אן קיין הוכחות אז עס איז בכלל נישט שייך געווען צוברענגען דורך דעם א באשולדיגונג אויף רציחה, נאר עס איז בכלל נישט געווען דארט דערמאנט א רציחה פון א "רעליגיעזע" סיבה. דער "אדוואקאט-באשולדיגער" האט פרובירט אלע וועגן אז עס זאל שטיין בפירוש אין די פאפירן אז יושצינסקי אז גע'הרג'ט געווארן פאר'ן יודישן געזעץ. פענענקו איז גערופן געווארן עטליכע מאל צום שר המשפטים אין סנט פעטערבורג [דעמאלס די הויפט-שטאט פון רוסלאנד], כדי משפיע זיין אויף עם ער זאל דאס אריינשרייבן. אין דעם נקודה האט פענענקו [דערווייל] געווינען. ער האט דאס טאקע נישט אריינגעשריבן]. מיט א הארץ. פול מיט שרעק איז ר' מענדל צוריק אריין אין זיין תפיסה קאמער.
אין דער צייט זענען זיינע פוס געווען געשוואלן און פיל מיט ביילן. דאס איז געווען א תוצאה פונעם גיין אויף שניי און אייז מיט שיך אן קיין זוילן. ער האט כמעט נישט געקענט פארטאראגן דעם ווייטאג. די ארומיגע אבער, איז דאס נישט צופיל אנגעגאנגען... איין טאג אינדערפי, ווען די יסורים האבן זיך גאר געשטארקט, האט ער געבעטן אז א דאקטער זאל קומען צו עם. ענדליך האט מען רחמנות געהאט און געשיקט איינער פון די צוהעלפער פון א שפיטאל וועלכע האט עם אנגעקוקט און באלד געזאגט אז מ'דארף עם פירן אין שפיטאל אריין.
נאך א צייט איז אנגעקומען א שומר און געשריגן "שנעל! קום שוין! מיר גייען!".. ר' מענדל האט זיך נישט געקענט רירן, זיינע פיס זענען אזוי געשוואלן אז ער קען זיך אפילו נישט אויפהייבן רח"ל. דער שומר אבער שרייט ווייטער, גיי! גיי!. איינער פון די איינגעשפארטע האט געברענגט אפאר שטיקלעך שטאף און איינגעוויקלט זיינע פוס, און אזוי האט ער זיך געקענט שלעפן ביז'ן שפיטאל אויף די הענט און די פוס. ווען ער איז אריין איז דארט געווען א צוהעלפער וועלכע האט געוואוינט נישט ווייט פון די ציגל פאבריק. ווען ער האט דערקענט ר' מענדל, איז ער ווייס געווארן פון ערשטוינונג און רחמנות. ער האט באלד צוגעשטעלט ריינע קליידער און א גוטע בעט. נאך זיינע פיינונגען און צרות האט ער עם גאר שטארק מכיר טובה געווען פאר זיין גוטס. ווען ער איז אויפגעשטאנען איז דארט געווען א דאקטער וועלכע האט עם אפערירט אויפ'ן פוס. זיין חבר איז דעמאלס נישט דארט געווען, און ווען דער דאקטער האט אנגעהובן עפענען זיינע וואונדן, האט ער געשריגן פון ווייטאג. דער דאקטאר האט געלאכט: "גוט ביילוס! יעצט שפירסטו אויף זיך וויאזוי מען שניידט דיר... יעצט קענסטו שפירן וואס אנדרושה האט געשפירט ווען איר האט עם געשטאכן און ארויסגעצויגן זיין בלוט פאר אייערע געזעץ"... עס איז נישט מעגליך צו באשרייבן וואס ער האט געפילט ווען ער ליגט דארט און הערט אזעלכע רייד. דער דאקטאר האט ממשיך געווען מיט זיין ארבעט און ר' מענדל האט געמוזט בלייבן שטיל און בייסן די ליפן. נאכ'ן אפעראציע האט מען עם געגעבן א בעט פאר דריי טאג. ער וואלט געדארפט זיין דארט אסאך לענגער נאך אזא אפעראציע, אבער דא האט מען נישט געזוכט עם גרינגער מאכן. מ'האט עם צוריק געגעבן זיינע אלטע קליידער און עם צוריק געפירט אין שפיטאל. ווען ער איז דארט צוריק איז ער געווען אליין, די צוויי "חברים" זיינע זענען שוין נישט געווען. ער האט געבעטן מ'זאל עם צושטעלן נאך איינעם און טאקע איינער איז געקומען. לכתחילה האט ער געמיינט אז דאס איז נאך א שפיאן אזויווי קוזאטשענקו, אבער דער האט זיך אויסגעשטעלט צו זיין א אהנטליכע מענטש. ער איז דארט געבליבן אפאר וואכן, ביז עס איז געקומען זיין צייט באפרייט צו ווערן. פאר ער איז אוועק האט ער ארומגענומען ר' מענדל און געוויינט. "איך ווייס" זאגט ער "דו ליידסט אן קיין גערעכטיגקייט. גלייב אינ'ם באשעפער און ער וועט דיר העלפן. דו וועסט באפרייט ווערן, די יודן זענען אנשים ישרים". ווייטער איז ר' מענדל אליינס אינ'ם צימער, מיט זיינע מחשבות.
יב. די אדוואקאטן.
אכט חדשים זענען אריבער פון דעם שווערן טאג וואס מ'האט איינגעזעצט ר' מענדל. אכט טונקעלע חדשים און ער זעט נישט קיין שום עק צו זיין ליידן. ער ווייסט נישט וואס ווערט געטון פאר עם אין די וועלט, און ווער ס'גייט עם פארטרעטן בשעת'ן משפט. זיין פרוי און ברודער האבן עם שוין לאנג צוריק געהאט מודיע געווען אז זיי האבן געדינגען אן אדוואקאט מיט'ן נאמען "מארגולין". אויך האבן מיר געזען אינ'ם פריערדיגן קאפיטל אז שפעטער האט ער שוין געוויסט פון נאך צוויי אדוואקאטן. ער האט נאך אבער קיין איינער פון זיי נישט געטראפן. דער סיבה אויף דעם איז געווען ווייל לויט'ן געזעץ האט ער נישט געמעגט זיך טרעפן מיט קיין אדוואקאט ביז מ'האט עם איבערגעגעבן די באשולדינגס פאפירן. יעצט נאכ'ן באקומען די פאפירן האט ער שוין געמעגט זיך טרעפן און רעדן מיט זיי.
איין טאג עפנט זיך די טיר און עס קומט אריין איינער מיט א יודישן אויסזעה, און ער שטעלט זיך פאר אז ער הייסט גרוזענבערג. ער האט מסביר געווען אז ער איז איינער פון זיינע אדוואקאטן אבער ער האט עם נישט געקענט ביז יעצט טרעפן וועגן די געזעץ. יעצט אבער, נאך ר' מענדל האט שוין באקומען די פאפירן, קען ער עם קומען באזוכן ווען ער וועט נאר וועלן. ר' מענדל האט זייער הנאה געהאט פון זיין ערשיינונג, און עם באדאנקט אויף זיין הילף און חיזוק. "זיי שטארק" האט ער געזאגט מיט ווארעמקייט, "איך קום צו דיר בשם דעם יודישן פאלק, איר מוזט אונז מוחל זיין אז איר מוזט ליידן פאר אונז אלע. איך זאג דיר, איך וואלט געווען צופרידן צו טוישן מיט דיר און זיצן דא אין תפיסה און דו וועסט קענען גיין צו פרייהייט".. מיט די ווערטער האט ער מחזק געווען און מעודד געווען ר' מענדל בפני הבאות.
יג. נאך אדוואקאטן.
אין קורצן פון פריער: נאך אכט לאנגע חדשים אין תפיסה, אן צו וויסן וואס וועט זיין מיט עם און אן קיין שום משפט, טרעפט זיך ר' מענדל מיט די ערשטע פון זיינע אדוואקאטן, מר גרוזענבערג. ער האט עם געזאגט אז יעצט נאך ער האט באקומען די באשולדינגס-פאפירן קען ער עם קומען באזוכן ווען ער וועט וועלן, און ער האט זייער מחזק געווען ר' מענדל אויף ווייטער.
"איך האב איין בקשה, מר גרוזענבערג" האט ר' מענדל געענטפערט, "איך מוז וויסן וואס גייט פאר, איר מוזט מיר זאגן וואס איז מיין מצב געזעצליך, איך זאג צו איך וועל זיך נישט מייאש זיין נישט קיין חילוק ווי נישט גוט דער מצב איז. אבער איך קען נישט ווייטער גיין מיט דעם מצב פון חוסר ידיעה. איך בעט אייך, זאגט מיר דעם אמת"! "איר זענט גערעכט" האט ער באלד געזאגט. איר דארפט טאקע וויסן אלעס, אבער עס איז זייער שווער צו שאצן דער מצב פונקטליך. איך האב געהאט אן ענדליכע געשעהניש אין ווילנא, דארט איז בלאנדעס באשולדיגט געווארן מיט הרג'נען פאר זיין גלויבונג. [אין יאר תר"ס איז באשולדיגט געווארן א יוד מיט'ן נאמען דוד בלאנדעס מיט'ן הרג'נען זיין גוי'שן דינסט צו נוצן איר בלוט פאר מצות. לבסוף האט גרוזענבערג עם געהאלפן ארויסקומען אומשולדיג]. עס איז שווער צו זאגן יעצט וויאזוי די ענינים וועלן זיך אויסשטעלן און וויאזוי זיי וועלן זיך ענדיגן.
ר' מענדל האט עם נאכגעזאגט עפעס וואס ער האט געהערט פונ'ם חוקר פענענקו [זעה פריערדיגע פרקים] "נאך מ'וועט מאלן די ווייץ, וועט די מעל זיין זייער דין".. [ד.ה. מ'וועט גוט מברר זיין דער זאך]. "גוט גוט!" האט גרוזענבערג געזאגט מיט א טרויערדיגע קול און ער האט געשאקלט דעם קאפ. "מיר זענען אומשטאנד צו באקומען "מוקה".. [דא האט ער גענוצט א קלוגע שפיל אויף ווערטער, ווייל אויף רוסיש קען דאס ווארט "מוקה" מיינען מעל און אויך צרות]. פאר ער איז אוועק געגאנגען האט ער נאכאמאל מעודד געווען ר' מענדל און עם דערציילט אז זיין באשוצינג [סניגוריא] וועלן פירן די בעסטער אדוואקאטן אין גאנץ רוסלאנד: זארודני, מאקלאקאף, גריגוראוויטש-בארסקי און אנדערע. ער האט צוגעלייגט אז בקרוב וועלן אלע עם קומען באזוכן.
נאך זיין באזוך האט ר' מענדל זיך געשפירט אסאך בעסער. כאטש דער אדוואקאט האט נישט אריינגעגעבן קיין פאלשע האפענונג, איז פארשטארקט געווארן אין עם דער געפיל אז לבסוף וועט ער ארויסגיין פריי. דער ידיעה אז עס זענען דא מענטשן וועלכע לייגן אריין דעם הארץ אינ'ם ענין און אז ער איז נישט פארגעסן געווארן, האט עם געטרייסט, און דאס וויסן אז די בעסטער מוחות אין רוסלאנד זענען גרייט עם צו באשיצן, האט עם זייער מחזק געווען.
דער נעקסטע אדוואקאט צו קומען איז געווען מר גריגוראוויטש-בארסקי. "איז דען נישט שייך צו ערלעדיגן אז מ'זאל מיר באפרייען אויף ערבות? [ד.ה. אז מ'געבט א גרויסע סכום געלד אלס משכון אז יענער וועט נישט אנטלויפן פאר'ן משפט. דאס איז זייער איינגעפירט היינט אויך אין די בתי משפט], און אפשר צו בעטן ביים צאר אליינס פאר א באפרייאונג"? פרעגט ר' מענדל. דער אדוואקאט האט געשמייכלט און געשאקלט מיט'ן קאפ: "צו ווייסטו אז דער צאר האט לעצטנס באזוכט אין קיעוו"? "יא! די פרישע איינגעשפארטע האבן מיר דערציילט דערוועגן. איך האב אויך געהערט אז בשעת דעם באזוך האט מען פרובירט צו הרג'נען דעם ראש הממשלה סטאלפין, אינ'ם אנוועזנהייט פונ'ם צַאר. איך פארשטיי אז דאס האט גורם געווען גרויס זארג פאר דער הויפט פון די באהאלטענע פאליציי, קולייבקו, [ער האט איינגעזעצט ביילוס, זעה פרק ה'] ווייל עס איז געווען זיין אחריות צוריקצוהאלטן אזעלכע געשעהנישן". "ריכטיג"! האט גריגוראוויטש באשטעטיגט. אויב אזוי ווייסט איר שוין אז דער צאר איז געווען אין קיעוו. אינ'ם צייט פון דעם באזוך האב איך געארבעט אלס העלפער צום הויפט-פארשער. אלס מיין ארבעט בין איך געווען פון די מענטשן וועלכע האבן מקבל פנים געווען דעם צאר. איינער פון די וואס זענען געווען מיט מיר איז געווען טשאפלינסקי, דער באשולדיגער [קטיגור] פונ'ם קיעווער געגענט. ווען מ'האט עם פארגעשטעלט פאר'ן צאר האט ער געזאגט "הוד מלכותך! איך בין צופרידן איבערצוגעבן אז מ'האט געטראפן דעם שולדיגער אינ'ם רציחה פון אנדרושה יוסטשינסקי, זיין נאמען איז ביילוס און ער איז א יוד"! ווען דער צאר האט דאס געהערט האט ער געדאנקט זיין אפגאט. יעצט פרעג איך דיר ביילוס, צו וועמענס געפילן וויסלטו זיך ווענדן? צו די געפילן פון איינער וואס דאנקט אז א יוד איז געפונען געווארן שולדיג אין רציחה"? דער סיפור האט זייער דערשראקן ר' מענדל. מיט שוועריגקייט האט ער געקענט צוזאמנעמען זיינע מחשבות. אלע האבן געוויסט אז דער צאר ניקאליי [ימ"ש] האט נישט ליב קיין יודן. אבער ער האט זיך זייער דערשראקן צו הערן אז בפניו פון זיינע גרויסע הערן האט ער אפן געוויזן זיין צופרינדהייט אז מ'רודף'ט א יוד. גריגוראוויטש האט צוגעלייגט נאך סיפורים צו ווייזן דעם גרויסן שנאה צו יודן וואס הערשט צווישן די שרי המלוכה, און ער האט צוגעלייגט אז דאס איז געווען די סיבה פארוואס ער האט זיך אפגעזאגט פון זיין פאסטן און איז געווארן א פריוואטע אדוואקאט.
נאך פאר גריגוראוויטש-בארסקי איז געקומען, האט מען געגעבן א פאפיר צו ר' מענדל צו חתמ'נען. דארט איז געשטאנען אז איינער מיט'ן נאמען "שמאקוב", דער אדוואקאט מטעם משפחת יוסטשינסקי, פארלאנגט פון ר' מענדל דעם סכום פון זיבן טויזנט רובל פאר'ן רציחה... [כאטש דער ממשלה איז געווען דער וואס האט געברענגט דעם תביעה קעגן ר' מענדל, איז דעמאלס געווען דער חוק אז דער משפחה פונ'ם גע'הרג'עטן האט געקענט פארלאנגען געלט פונ'ם באשולדיגטן, און האבן געקענט דינגען א פריוואטן אדוואקאט, חוץ פונ'ם קטיגור מטעם דער ממשלה, צו זארגן פאר זייער תביעה]. וויבאלד דעם תביעה איז פארבינדן מיט'ן כללות'דיגן משפט קעגן ר' מענדל, האט דאס געגעבן די מעגליכקייט פאר שמאקוב מיטצוהאלטן דעם גאנצן משפט אלס אדוואקאט. בשעת'ן זיך טרעפן מיט גריגוראוויטש, האט ר' מענדל עם געפרעגט ווער דאס איז שמאקוב. ער האט געענטפערט אז שמאקוב איז א אלטן באוויסטן שונא ישראל, וועמענס דיעות האבן נישט קיין גרויסן חשיבות ביים עולם. ער האט געזאגט אז קעגן דעם שורה פון גרויסע אדוואקאטן וועלכע גייען זיין ביים משפט, וועט שמאקוב אויסזען גוט חוזק... ער האט זיך געזעגנט ווי אן אלטן פריינד.
נאך דעם האבן די אדוואקאטן באזוכט רעגלמעסיג [כסדר]. מר מארגאלין פלעגט שטענדיג קומען און ער איז אויך געשטאנען בקשר מיט די בני משפחה. ער איז געווען א מקור פון טרייסט און חיזוק פאר ר' מענדל.
ר' מענדל בעט ווייטער אז מ'זאל עם צושטעלן איינער צו זיין מיט עם אין צימער. מ'האט אריינגעשיקט א פולישער מיט'ן נאמען "פאשלובסקי", וועלכע איז שוין גע'פסק'נט געווארן צו ווערן געשיקט קיין סיביר און ארבעטן שווער. ער איז יעצט געווען אין תפיסה ווארטנדיג דעם אויספיר פון זיין פסק. איין טאג האט מען עם גערופן צום ביורא פונ'ם תפיסה. וויבאלד ער איז שוין געווען גע'פסק'נט איז לכאורה נישט געווען קיין סיבה דערויף. ער איז באלד צוריק און איז געווען זייער גוט געלוינט.. ער איז צוגעגאנגען צו ר' מענדל און כמעט אויסגעפלאצט מיט א געלעכטער...
יד. דער מענטש דערציילט.
אין קורצן פון פריער: ר' מענדל טרעפט זיך כסדר מיט זיינע אדוואקאטן. איין טאג רופט מען זיין "חבר" פונ'ם צימער "פאשלאווסקי", צום ביורא פון די תפיסה. ווען ער קומט צוריק איז ער מלא שמחה און ער דערציילט ר' מענדל וואס איז געשען.
"פארוואס לאכסטו"? האט ר' מענדל עם געפרעגט, "וואס איז געשען אין ביורא"? "ביילוס!" עוטפערט ער, "איך וואלט דיר געזאגט אבער דו ביסט צו נערוועס! אויב איך וועל דיר דערציילט דעם גאנצן סיפור וועסטו ווערן צו נתרגש, דערפאר איז בעסער אז דו ווייסט נישט!"
ר' מענדל געבט אבער נישט אויף.. "איך זעה איז דו ביסט א גוטע מענטש, איך דאנק דיר אז דו זארגסט דיך פאר מיין געזונט, אבער דו ביסט דאך אריין געקומען אינ'ם צימער לאכעדיג, ווען נישט פאר דעם וואלט איך דאך נישט געוויסט אז עפעס איז פארגעקומען, דערפאר, וויבאלד דו ביסט מיין חבר, מוזט דו מיר אלס דערציילן, בעסער איך זאל וויסן דעם אמת אפילו עס איז נישט געשמאק". ער האט דאס שוקל געווען אביסל צייט און האט מחליט געווען מיטטיילן זיין סוד.
"גוט! אויב דו שטעלסט דיך אויף דעם" הייבט ער אן, "וועל איך דיר דערציילן וואס איז געווען. זיין האבן מיר אריין געברענגט אינ'ם ביורא און דארט זענען געווען אסאך מענטשן, דער בעה"ב פונ'ם תפיסה און אנדערע. זיי האבן אנגעהויבן שמועסן מיר מיר. דו קענט דיך פארשטעלן מיין ערשטוינונג. קלער אריין ווער זיי זענען געווען.. און זיי שמועסן מיט מיר, אן איינגעשפארטע.. איך האב גוט פארשטאנען אז זיי ווילן דא עפעס האבן. דער בעה"ב האט אנגעהויבן רעדן מיט מיר ערנסטערהייט, ער האט גערעדט כאילו דא האנדלט זיך עפעס גאר וויכטיג און זיין גאנצע לעבן הענגט אויף מיין תשובה... "דו ביסט דאך א קריסט [נוצרי]" הייבט ער אן, "דו ביסט איינער פון אונז. איך בין זיכער אז עס גייט דיר אן דעם גורל פון דיינע ברודער די נוצרים. איך האב נישט קיין ספק אז דאס גיסן בלוט פון די נוצרים איז דיר גורם א דאגה נישט ווייניגער ווי צו אונז". ער האט געזוימט א רגע און דאן ממשיך געווען "דו ביסט אין איין צימער מיט ביילוס! זאג מיר וואס ער זאגט! צו האט ער דיר דערציילט עפעס"? מיין תשובה איז געווען זייער פשוט, "ער באוויינט זיין שלעכטע מזל און ער רעדט זיך אפ אז ער ליידט אומגערעכט און עס קומט עם נישט". דער אנקלאגער [תובע] רעדט אריין אין מיינע רייד מיט א שמייכל אויפ'ן פנים. "מיר ווייסן אז דאס איז וואס ער "זאגט", דאס איז דאס די סדר הדברים, אבער דו ביסט דאך א קלוגע בחור וואס פארשטייט מענטשן... דו קענסט וויסן ווען ער זאגט אמת און ווען ער זאגט ליגנט.. צו האט ער נישט אפאר מאל געגליטשט און געזאגט עפעס אנדערש"? "איך האב באלד געזען אז איך בין דא פאר א קבוצה שפילערס, און איך האב פארשטאנען אז איך דארף דא קלאר מאכן ווער איך בין"... "קוקט אהער מיינע געעהרטע הערן" האב איך געזאגט, "איך בין אויפגעוואקסן צווישן יודן. ווען איך בין געווען זעקס יאר האב איך פארלוירן מיינע עלטערן און איך בין געבליבן א יתום. די קרובים מיינע האבן מיר געשיקט ארבייטן ביי א יודישע סאטלעריי און איך האב זיך דארט אויסגעלערנט דעם פאך. איך בין געווען ביי עם אינדערהיים מער ווי צוועלף יאר. ווען איך בין פון דארט אוועק בין איך געווען אן ערוואקסענע מענטש, איך האב געהאט א פאך אין די האנט און איך האב געקענט חתונה האבן. איך האב געהאט חברים צווישן די יודן ווי אויך צווישן די גוים. איך ערלויב מיך צו זאגן אז איך קען אלע מנהגים פון די יודן איך וועגן אלע זייערע שטייגערן. איך בין צווישן זיי אויפגעוואקסן ווי איינער פון זיי, איך ווייס אז זיי וועלן נישט עסן א איי אויס עס געפונט זיך דארטן אפילו איין טראפ בלוט, ווייל דעמאלס איז די איי נישט כשר צום עסן. איך האב זיי געזען דאס טון [בודק זיין די אייער] הונטערטער מאל. איך האב געזען וויי זיי זאלצן פלייש, איך האב געפרעגט דעם בעלת הבית פארוואס זי טוט דאס, און זי האט געזאגט אז דאס איז צו דערווייטערן די בלוט פון די פלייש ווייל מ'טאר נישט עסן קיין בלוט בשום אופן. און ווען מענטשן קומען יצעט צו מיר און זאגן אז יודן באנוצן זיך מיט בלוט פון א מענטש, ווען זיי זאגן מיר אז יודן האבן גע'הרג'ט א גוי'שן קינד כדי צו נוצן זיין בלוט, קען איך - אלס גלויביגע קריסט - אייך זאגן אז די אלע סיפורים זענען א פאק נארישע שקרים... ווען איך האב געענדיגט מיינע רייד, האבן זיי מיר אלע אנגעקוקט מיט רציחה אין די אויגן... זיי האבן פארשטאנען אז זיי האבן דא געכאפט דעם פאלטשן מענטש, און אז די צייט וואס זיי האבן מיר אוועקגעגעבן איז געווען אומזינסט.. זיי פארלירן שוין זייער געדולט.. "גוט! זאל זיין ווי דו זאגט, אבער ער זאגט דאך אוודאי עפעס אין זיין שלאף"!! איך האב געענטפערט אז איך האב קיינמאל נישט געהערט ווי דו רעדסט אין דיין שלאף. סוף כל סוף האבן זיי שוין פארשטאנען אז פון מיר וועלן זיי נישט קיין סאך ארויסבאקומען, און זיי האבן מיר צוריק געשיקט אינ'ם צימער. דערפאר האב איך געלאכט ווען איך בין דא צוריק. דו פארשטייסט נישט?! זיי האבן נישט קיין שום הוכחה קעגן דיר! זיי זוכן דעם פאריעריגן שניי!"
פאשלאווסקי איז נישט לאנג געבליבן אינ'ם צימער מיט ר' מענדל. ווען זיי האבן געזען אז ער ווערט צו גוט מיט עם, און נאך זיי האבן פארשטאנען אז זיי וועלן עם נישט קענען נוצן פאר זייערע מטרות, האבן זיי עם ארויסגענומען פון דארט. פון דעס וואס פשאלאווסקי האט דערציילט האט ר' מענדל געזען אז דער ממשלה ווייסט גוט אז דעם באשולדינג קעגן עם איז גאר שוואך. ער האט גוט געוויסט אז אויב די "שווארצע הונדערטער" וואלטן געהאט עפעס א פעסטע יסוד וואלטן זיי נישט געדארפט צוקומען צו אזעלכע "שפיאנען" וכו'.
ארום יענע צייט האבן זיך אנגעהויבן דרייען שמועות אינ'ם תפיסה. פאר ר' מענדל האבן זיי ענהאלטן אינטערסאנטע נייעס. מ'האט געשמועסט אז איינער מיט'ן נאמען "בראזול-בראשקאפסקי" האט געשריבן צום הויפט אנקלאגער [תובע] אז ער האט ביי זיך ראיות וועלכע ווייזן קלאר אז דער רציחה האט געהאט צוטון מיט'ן פרוי טשעביריאק און בכלל נישט מיט ביילוס.
טו. שמועות.
אין קורצן פון פריער: עס דרייען זיך ארום שמועות, וועלכע קומען אויך אן אינ'ם תפיסה, אז איינער מיט'ן נאמען "בראזול בראשקאפסקי" האט געשריבן צום הויפט אנקלאגער [תובע] אז ער האט שטארקע ראיות וועגן דעם רציחה אז עס האט גארנישט מיט ר' מענדל ביילוס.
וואס איז באמת געשען איז געווען אזוי: אינ'ם פרילינג פון תער"ב האט זיך אנגעהויבן א נייע חקירה [פארשונג] דורך בראזול בראשקאפסקי, צוזאמען מיט א חבר זיינע מיט'ן נאמען קראסובסקי, וועלכע האט אנגעהויבן מגלה זיין דעם אמת פונ'ם פרשה. בראזול האט געשריבן זיינע ראיות צום הויפט פארשער, און וועגן דעם האבן זיי געשריבן א נייעם "באשולדינגס פאפיר" קעגן דעם פרוי טשעביריאק און האבן איר איינגעזעצט. ווען ר' מענדל האט דאס געהערט, איז זיין האפענונג זייער געשטארקט געווארן, אבער ליידער נישט אויף לאנג. נאך אין דעם זעלבן זומער איז געשיקט געווארן [דורך די וואס האבן געהאט אן אינטערעס אין דעם] א נייעם "הויפט אנגלאגער" פון פעטערבורג, און ער האט שנעל איבערגעקענט דעם גאנצן חקירה על ראשו. [בראזול האט טייער באצאלט פאר זיין ארבעט. אלס "שכר" פאר'ן אויפדעקן דעם אמת, וואס דאס האט דער ממשלה בכלל נישט געוואלט, איז ער באשטראפט געווארן מיט רדיפות און איז אויך געזעסן אין תפיסה].
עס איז געווען א טאג אדער צוויי נאך דעם דערציילונג פון פאשלובסקי [זעה פריערדיגע קאפיטל]. ר' מענדל איז גערופן געווארן צום בית המשפט. ער איז געגאנגען צופרידנערהייט, פרייליך צו זיין אינדרויסן פון תפיסה אביסל און שעפן פרישע לופט. דאס מאל האט מען עם גענומען מיט'ן שטאט-באן, אבער אינמיטן וועג האט אויסגעבראכן א שריפה אין איינער פון די וואגאנען און זיי האבן געדארפט גיין דעם איבריגן וועג צופוס. אסאך מענטשן האבן געוויסט אז מ'פירט עם צום בית המשפט און עטליכע האבן זיך אפגעשטעלט עם אנקוקן און כאפן בילדער. ווען ער איז אנגעקומען האט מען עם אריינגענומען אין א גרויסע שטוב ווי עס איז געווען דעם נייעם אנקלאגער "מאשקעוויץ" מיט נאך עפעס א פראפעסאר.
"קוק ביילוס" הייבט מאשקעוויץ אן, "מיר האבן געפונען דריי הארן אויפ'ן קלייד פון אנדרושה. אויב עס שטערט דיר נישט ווילן מיר דיר בעטן דו זאלסט אונז געבן אביסל האר פון דיר כדי מיר זאלן דאס קענען בודק זיין. ר' מענדל איז זייער דערשראקן געווארן פון דעם בקשה, וואס ער האט בכלל נישט ערווארטעט, אבער ער האט געענטפערט אז זיי זאלן נעמען וואס זיי ווילן. "ניין! דו מוזט עס אליינס געבן". ר' מענדל האט גענומען דעם שערל און זיי געגעבן אביסל האר. דערנאך האט ער חרטה געהאט, ווער ווייסט וואס פארא עלילות זיי קענען דא אויפמאכן. אפשר וועלן זיי פארבן דער האט כדי "אויפצוווייזן" אז דאס איז די זעלבע וכו'. ער האט זיך אבער בארוהיגט מיט'ן מחשבה אז זיי קענען טון וואס זיי ווילן אן זיין הילף אויך.. האבנדיג באקומען וואס זיי האבן ביזדערווייל געוואלט, האבן זיי עם צוריק געשיקט אין תפיסה.
נאך דריי טאג האט מען עם ווייטער גערופן, דאס מאל צום ביורא פונ'ם תפיסה. דאס מאל האבן זיי געוואלט זיינער פינגער-צייכענעס [פינגער-פרינט]. ווען ר' מענדל האט זיי געפרעגט אויב דאס איז די שטייגער ביי יעדן איינגעזעצטע, האט מען עם געענטפערט אז דאס איז נאר ביי אזעלכע וואס דער קלאגער פארלאנגט אן עונש וואס איז כולל עבודת פרך [רח"ל]. "פארוואס טוט איר דאס" פרעגט ער ווייטער. זיי האבן עם געענטפערט אז מ'האט געטראפן פינגער צייכענעס אויפ'ן קלייד פון אנדרושה און מ'דארף האבן זיינע כדי צוצוגלייכן צווישן די ביידע. נאך זיי האבן דאס פון עם גענומען איז ער צוריק געפירט געווארן צו זיין צימער.
איין טאג האט ר' מענדל באקומען די גוטע בשורה אז זיין ווייב און קינדער מעגן עם קומען באזוכן. דער שומר האט עם באגלייט צום ביורא פונ'ם תפיסה, אבער ווען ער איז אריין זענען זיי נאכנישט דארט געווען. ער האט זיך געגרייט צו ווארטן מיט סבלנות, אבער ער איז נישט געווען רוהיג. ער האט שוין אזא לאנגע צייט נישט געזען זיינע קינדער, וואס טוט זיך מיט זיי?? ער האט נאר געקענט משער זיין וואס זיי האבן געמוזט מיטמאכן דעם גאנצן צייט. און פארוואס?? ענדליך זענען אריינגעקומען זיין ווייב, קינדער און ברודער. ווען ר' מענדל האט געזען זיין יונגסטן קינד, וועלכע איז אלט געווען פיר יאר, האט ער עם אריינגענומען אין זיינע הענט מיט ליבשאפט. דער שומר איז שנעל צוגעגנאגען און עם ארויסגענומען פון זיינע הענט. ער האט געזאגט אז ער האט אויף דעם נישט קיין רשות. דאס קינד האט אנגעהויבן וויינען, ער איז דערשראקן געווארן פונ'ם ווילדקייט פונ'ם שומר און פון די מענטשן מיט די שיינעדיגע קנעפלעך.. [פאליציי]. ר' מענדל האט אנגעהויבן שרייען בקולי קולות און מיט טרערן אין די אויגן: "וואס פארא רעכט האט איר דאס צו טון? איר האט נישט קיין אייגענע קינדער? איר ווייסט נישט וואס דאס איז די רגשות פון א טאטע? וויאזוי קענט איר זיין אזוי אן קיין הארץ"? ר' מענדל האט באמערקט ווי עטליכע פון די אנוועזנדע [עס זענען דארט געווען זעקס שומרים] האבן זיך אויסגעדרייט און געטריקנט זייערע אויגן. דאן האבן זיי עם געגעבן רשות צו נעמען דאס קינד. ער האט געפרעגט זיין ווייב וואס איז די מצב. "אפילו אויב עס איז דא גענוג אויף צו עסן" האט זי געענטפערט מיט טרויער, "אבער וואס פארא ווערט האט דאס ווען דו ליידסט אויף אזא אכזריות'דיגע אופן"? נאך אפאר מינוט האבן זיי געזאגט פאר די משפחה אז די צייט איז געקומען צו גיין.
ר' מענדל איז יעצט געבליבן איין. דער הויפט אנקלאגער [פאר מאשקעוויץ איז אנגעקומען] "טשאפלינסקי" האט אנגעהויבן רעדן מיט א קול פול מיט "רחמנות".. "אט אזוי ביילוס! אזוי ארבעטן דיינע חברים די יודן.. ווען זיי האבן דיר געדארפט [צו הרג'נען א גוי'שן קינד..] האבן זיי דיר געגעבן געלט און זיי האבן דיר געלויבט אז דו ביסט באגלייבט וכו'. יעצט אבער, ווען זיי דארפן דיר שוין נישט, האבן זיי אינגאנצן פארגעסן פון דיר.. דיין אומגליקליכע פרוי ליידט אזעלכע צרות. זי איז אויך אוודאי אויפגערעגט אויף די יודן".. טשאפלינסקי האט גערעדט לאנגזאם, ער האט געזאגט יעדער ווארט מיט אזא פריינדליכן קול.. אבער יעדער ווארט האט געשטאכן ר' מענדל אינ'ם הארץ אריין. דאס אויסזען פון זיין פנים האט נאך געמערט זיין ביטערקייט. ער האט געבעטן רשות צו זאגן אפאר ווערטער. "פארשטייט זיך" איז געווען די תשובה. "אויב מ'וואלט געקענט דינגען איינעם צו הרג'נען אן אומשולדיגן קינד, און מען ווייסט אז די רציחה וועט צוברענגען גרויסע צרות און פאגראמען פאר יודן, פארוואס, לויט דיין מיינונג, וואלטן די יודן גענומען א חלק אין אזא זאך? פארוואס וואלטן די יודן געוואלט גורם זיין פאגראמען פאר זיי אליין? איך בין געווארן א סבלן.. דער משפט וועט אויפווייזן מיין אומשולדיגקייט". טשאפלינסקי האט נאך א ווארט נישט גערעדט, אבער עס איז קלאר געווען אז ער איז נישט צופרידן פון די רייד פון ר' מענדל. מ'האט עם ארויסגעפירט פונ'ם ביורא.
ר' מענדל איז שוין געווען איינגעשפארט מער ווי א יאר. פיר הונדערט טעג זענען שוין אריבער פון דעם טאג ווען קוליאבקו האט עם אוועק געריסן פון זיין ווייב און קינדער. ער האט אלס געהאפט אז "מארגן וועל איך זיין פריי".
טז. דער גענעראל.
אין קורצן פון פריער: ר' מענדל איז שוין איינגעשפארט מער ווי א יאר [רח"ל]. זיין מצב איז זייער נישט קלאר ביי עם. עס זענען דא שמועות אז מ'האט מברר געווען זיכער אז דער רציחה האט מיט די פרוי טשעביריאק און נישט מיט עם. מצד אחר רופט מען עם אריין אויף נאך חקירות, און טשאפלינסקי, דער הויפט אנקלאגער פרובירט עס "מסביר" זיין אז די יודן האבן עם פארלאזט. ער ווארט שוין און האפט שוין אויף זיין באפרייאונג.
איין אווענט, ווען ר' מענדל זיצט אליינס מיט זיינע מחשבות, האט די טיר זיך געעפנט און פיר מענטשן זענען אריין געקומען. דער גענעראל האט גערעדט צו ר' מענדל: "זיי ריאליש [מציאות'דיג] ביילוס" בעט ער זיך כמעט.. "דו ווייסט גאנץ גוט אז דו ליידסט נישט מיט גערעכטיגקייט. אין דיין פלאץ וואלט איך מסתמא אויך געטון ווי דיך. דו ביסט אן אומגליקליכער און דו האסט געטון וואס מ'האט דיר געהייסן... אויב דו וועסט אונז זאגן דעם אמת - וועט דאס זיין זייער א קלוגע שריט פון דיין זייט... מ'וועט דיך אוועק שיקן פון לאנד און מ'וועט זארגן פאר דיר אויף דיין גאנץ לעבן.. אויב דו וועסט נאר קאאפערירן מיט אונז און דו וועסט געבן א תשובה צום שאלה וואס באנעמט די גאנצע וועלט. אויב אבער דו וועסט ווייטער שווייגן, טוסטו ווייטער פארהוילן דעם אמת.. דו קלערסט טאקע אז דו שיצט אויפ'ן יודישן פאלק מיט דעם וואס דו צושמעטערסט דיך אליינס? פארוואס דארפסטו ליידן לחינם? די החלטה אבער איז אין דיינע הענט.. אויב דו וועסט נאר עפענען דאס מויל, קענסטו זיין גליקלעך א גאנץ לעבן"..
ר' מענדל האט זיך בקושי געקענט איינהאלטן בשעת דער גענעראל האט געזאגט זיין "דרשה". יעדער ווארט האט עם פאר'מיאוס'ט. דער גענעראל קומט עם געבן א "עצה".. ער האט אוודאי געגלייבט אז ער נעמט זיך טאקע אן פאר עם. לויט ווי ער ווייסט האבן די יודן געדינגען ר' מענדל צו הרג'נען דעם קינד און יעצט וויל ער עם "ראטעווען" דורכ'ן עם איבעררעדן צו זאגן דעם "אמת". ער האט געגלייבט אז ער וועט קענען משפיע זיין. ר' מענדל האט געזען אז ממשיך זיין דעם שמועס איז נישט קיין שום תכלית. האט ער געענפערט א שנעלע תשובה.
"איר זענט גערעכט.. דאס גאנצע וועלט ווארט אויפ'ן אמת, און דער אמת וועט נתברר ווערן בשעת'ן משפט".. "גוט! דאס וועלן מיר נאך זען" האט דער גענעראל געזאגט שטילערהייט. ער איז באלד אוועק פונ'ם צימער מיט זיין פמליא.
דאס ערשטע יאר אין תפיסה איז שוין כמעט אריבער. ר' מענדל האט דא באמערקט א זאך וואס ער האט שווער געקענט גלייבן.. ער האט אויסגעהאלטן אזא לאנגע צייט אין דעם ארט. דורכ'ן ווינטער איז געווען זייער ווייניג ווארעמקייט אינ'ם צימער און די ווענט זענען געווען באדעקט מיט אייז. ער פלעגט עטליכע מאל זיך אויפוועקן אינמיטן ווינטער און זען אז זיינע הענט זענען צוגעפרוירן צו די וואנט. אין די הייסע טעג האט זיך צולאזט דער קאלעך פון דער דאך און עס האט אויף עם געטראפט. דאס האט עם כמעט נישט געלאזט שלאפן. חוץ פון דעם האבן זיך געדרייט פארשידענע מחלות ל"ע אינ'ם תפיסה, און זעקס אדער זיבן מענטשן זענען געשטארבן יעדן טאג! דאס איז בכלל נישט קיין חידוש אויב מ'נעמט אין אכט די שרעקליך נאכגעלאזטע מצב דארט. עס האבן קיין שרצים אויך נישט געפעלט..
דעם טיר פון זיין צימער'ל איז געווען צוגעשפארט מיט נישט ווייניגער ווי 13 שלעסער! ד.ה. אז יעדע מאל איינער האט געעפנט די טיר האט ער זיך געמוזט באשעפטיגן מיט אן א שיעור שלעסער.. די קולות האבן עם פשוט קראנק געמאכט. זיין מצב איז אזוי שוואך געווארן אז ער האט זיך פארגעשטעלט ווי איינער שטייט אונטער עם און קלאפט עם די גאנצע צייט אויפ'ן קאפ, א קלאפ נאך א קלאפ. ער האט אסאך מאל נישט געקענט גלייבן אז דאס געשענט טאקע צו עם. ער פלעגט אנקוקן דעם שומר מיט ווינדער און קלערן "איז דאס טאקע איך? צו איז דער מענטש וועלכע איז דא אין דעם תפיסה דאס זעלבע מענדל ביילוס דער מנהל פונ'ם ציגל פאבריק? א מענטש מיט א שטוב און א ווייב און קינדער"? ער האט אויך זייער געליטן פון שרעקליכע חלומות וועלכע האבן עם געשטערט דאס שלאף. ער האט כסדר געחלום'ט ווי מ'נעמט עם צו הרג'נען רח"ל, אדער ווי מ'לויפט עם נאך און שלאגט עם. ער האט זיך אויפגעוועקט בקוצר רוח פון דעם פחד און האט געפילט אביסל גרינגער צו זען אז ער איז אין תפיסה.
בנוסף צו דעם פלעגן די שומרים עם כסדר פייניגן און טשעפען. זעקס מאל אין טאג זענען זיי געקומען "זוכן" אויב ער האט אפשר עפעס באהאלטן.. אסאך מאל האט מען עם געשטאכן ביז עס איז געקומען בלוט. זייער שטענדיגע "ווערטל" איז געווען "דו האסט הנאה געהאט ווען דו האסט געשטאכן דעם קינד אנדרושה, ווען דו האסט ארויסגענומען זיין בלוט. מיר וועלן צו דיר טון וואס דו האסט צו עם געטון".. ער האט קיינמאל נישט געקענט וויסן צו זיי מאכן סתם ליצנות אדער מיינען עס ערנסט.
כמעט א יאר איז שוין אריבער מיט די אומדערטרעגבארער יסורים. ר' מענדל גלייבט אליינס נישט אז דאס איז שייך בכלל. זיי האבן עם געוואלט פייניגן ווי ווייט מעגליך, זיי האבן געהאפט אז ער וועט שטארבן [ח"ו] פון די יסורים אן דעם וואס זיי זאלן עם הרג'נען בפועל ממש. אזוי וועט די זאך קיינמאל נישט קומען צום משפט און זיי וועלן אלעמאל קענען זאגן אז דער חשד איז געווען אמת.
זיין לעבן האט געהאנגען אויף א חוט השערה. ער האט אמאל געזען אן איינגעשפארטע וועלכע מ'האט געשאסן אויף טויט ווייל ער האט זיך "דערוואגט" צו קריגן מיט איינער פון די שומרים. דער שומר האט זייער פשוט פארענטפערט וואס ער האט געטון. ער האט צוריסן איינער פון זיינע ארבל און דערנאך געזאגט אז יענער האט פרובירט עם צו הרג'נען און ער האט עם געמוזט שיסן כדי זיך צו ראטעווען... כמובן ער האט קיין שום עונש נישט באקומען.. אויף איינער פון די ווענט פונ'ם תפיסה איז געווען געשריבן די "תקנות". איינער פון זיי איז געווען אז אויב אן איינגעשפארטע "פאלגט נישט א באפעל" אדער "אטאקירט א שומר" איז אחת דתו להמית דורכ'ן שומר. דער "נישט פאלגן א באפעל" איז זייער א ברייטע תקנה. אויב דער שומר האט געהייסן איינעם גיין אביסל שנעלער אדער שטארטער און יענער האט נישט געפאלגט אינ'ם רגע, האט דער שומר שוין געקענט זאגן אז ער האט "נישט געפאלגט". ער האט אפילו באקומען א מתנה פון דריי רובל פאר'ן "אכטונג געבן אויפ'ן סדר".. דער "אטאקירן א שומר" האבן די שומרים אויך אויסגעטייטשט וויאזוי זיי האבן נאר געוואלט.
ר' מענדל האט גוט געוויסט אז די שלטונות זוכן עם פטור צו ווערן און וועלן נוצן יעדן מעגליכקייט אנצוקומען צו דעם. ער האט זייער זייער אכטונג געגעבן זיי נישט צו געבן קיין שום תירוץ צו גיין מיט עם בכח. ער האט געוויסט אז דא איז באשולדיגט דעם גאנצן יודישן פאלק און דער אחריות אנצוקומען צום משפט און אויפווייזן דעם שקר ליגט אויף עם. דאס איינציגע וועג ער קען ערפילן זיין אחריות איז דורכ'ן בלייבן ביים לעבן. ער האט געדארפט אלע כח וואס ער האט נאר געהאט כדי צו ליידן שטילערהייט און נישט געבן די נצחון צו די שונאים פון כלל ישראל.
יז. האפענונג.
אין קורצן פון פריער: טראץ די שרעקליכע פייונוגען, ווערט ר' מענדל נישט צובראכן אין זיין גייסט. ער ווייסט אז זיין גורל איז דעם גורל פון גאנץ כלל ישראל. ר' מענדל ווארט שוין זייער אויף דעם משפט, אבער ביזדערווייל ווייסט מען נאך נישט ווען דאס וועט זיין.
דער נערוועזקייט האט עם ארויסגעצויגן אלע כוחות. ער האט זיך געטרייסט מיט'ן ידיעה אז דעם יום המשפט ווערט אלס נענטער און דאן וועט קלאר ווערן פאר די אויגן פון דאס גאנצע וועלט אז ער איז אומשולדיג. מיט דעם וואס דאס וועט אויפגעוויזן ווערן, וועט אראפגיין פון דעם יודישן פאלק די סכנה פון אלע שרעקליכע אומגליקן וואס די שונאי ישראל ווילן מיט דעם פאלטשן חשד ארויפברענגען. דער וועלט וועט וויסן אז די יודן הרג'ענן נישט קיין גוים און צאפן נישט זייער בלוט.
דער טאג פונ'ם משפט איז אבער נאך נישט באשטימט. קודם האט מען עם געזאגט אז עס וועט זיין אין ניסן, און דאן האט מען געזאגט אין אייר. קיין שום זאך איז נישט זיכער.. וואס איז די פראבלעם? פארוואס נעמען זיי זיך נישט דערצו? ערשט אסאך שפעטער איז ר' מענדל געוואר געווארן דעם אמת פון דעם תעלומה. דאס איז געווען פשוט למאוד..
ווי אויבן דערמאנט, זענען שוין די "באשולדינגס-פאפירן" שוין געווען פארטיג און מ'האט זיי שוין איבערגעגעבן פאר ר' מענדל. דער פראבלעם איז אבער, אז דאס האט בכלל נישט צופרידנגעשטעלט די וועלכע האבן געהאט זייער אינטערעסן אין דעם פרשה. דער חוקר פענענקו האט שוין לאנג צוריק געזאגט צו עם אז ער האט עם נישט געוואלט בכלל באשולדיגן ווייל ער האט געוויסט עס זענען נישטא קיין ראיות עם צו פארבינדן מיט'ן רציחה. דער אנקלאגער אבער, איז געווען נחוש בדעתו ממשיך צו זיין דעם אנקלאג בכל אופן. מ'דארף דא משפט'ן א יוד למען ישמעו וייראו.. כדי מ'זאל דאס געדענקט לדורי דורות.. דאס איז געווען די סיבה פארוואס זיי האבן געזוכט א באשולדיגונג אן וואס זיי זאלן האבן קיין שום ראיות אדער הוכחות.
אין חודש אייר תרע"ג, האט דער אנקלאגער געשיקט די באשולדינגס-פאפירן צום הויפט-געריכט פונ'ם קיעווער געגענט, פאר זיין באשטעטיגונג. דא האבן די שונאי ישראל געהאט א פראבלעם. אויב מ'וועט משפט'ן ביילוס אלס סתם א רוצח, אן קיין שייכות צום יודישן רעליגיע [אזויווי עס איז טאקע געשטאנען אין די פאפירן ווי אויבן דערמאנט], וועלן דאך זיין אסאך מער הוכחות וואס וועלן ווייזן אויף די אמת'ע רוצחים, ד.ה. טשעביריאק און איר כנופיא וכו'. זיי וועלן זיי מוזן איינזעצן און מעמיד זיין למשפט. דער צאר אבער, וויל דאך אז מ'זאל שטעלן א יוד צום משפט, און זיי האבן עם געדארפט צופרידנשטעלן. זיי האבן געמוזט פארהוילן די אמת'ע הוכחות און באשולדיגן ביילוס. זאל מען עם באשולדיגן מיט א 'רעליגיעזע' רציחה [געטון וועגן זיין יודישקייט], דאס שטייט דאך אפילו נישט אין די פאפירן.. מחוסר ראיות.. זיי זענען בכלל נישט צופרידן, נישט קיין פשוט'ע רוצח און נישט קיין רעליגיעזע רוצח.. דערפאר האט דער געריכט געהאלטן אינאיין אפשטופן דעם משפט.
נאך אסאך וויכוחים וכו' איז דער משפט באשטימט געווארן אויף אינמיטן חודש סיון. די אדוואקאטן זענען געווען גרייט אויף יעדן מעגליכע מצב, און האבן זיך מתעקש געווען אז דער געריכט מוז לאזן מומחים און פראפעסארן מטעם דעם באשוץ [סניגוריא] צו קומען עדות זאגן, ווייל דאס איז גאר וויכטיג. צווישן די מומחים האבן זיי פארלאנגט צו הערן די פראפעסארן "קאקאבצעף", טיכאמיראף און טרויעצקי. אלע דריי זענען געווען גרויסע מומחים אינ'ם "יודישן שפראך" [לשון הקודש] און זענען געווען גערעכנט אלס בעלי ידיעות פון יודישע ענינים אין די יוניווערסיטעטן ווי זיי האבן שטודירט.
איין טאג, ווען ר' מענדל זיצט אין זיין צימערל, הערט ער דעם קלינג פון די דרייצן שלעסער ווי זיי ווערן געעפנט. עס האט געקלאפט און געקלאפט ביז צום סוף איז די טיר אפן. ער האט געמיינט ער וועט זען די בייזע פנימ'ער פון די שומרים, אבער למעשה איז דאס געווען דעם אדוואקאט מר גריגאראוויטש-בארסקי. ער האט זיך נאכגעפרעגט וויאזוי די שומרים באהאנדלן עם און דערנאך איז ער אנגעקומען צום תכלית פון זיין באזוך. "מר ביילוס, עס איז פארהאן א שמועה אז טראץ די באשולדינגס-פאפירן וועט דיין משפט קיינמאל נישט פארקומען"... "פארוואס" פרעגט ר' מענדל, אינגאנצן פארלוירן. "עס איז פשוט.. עס זענען דא צופיל קעגן די אמת'ע רוצחים. א רוסישע שרייבער, 'בראזול-בראשובסקי' האט מגלה געווען נייע ראיות און ער האט דאס פארגעשטעלט פאר'ן ציבור, ווי אויך פאר די שלטונות. ער האט זיך אוועק געגעבן אנטפלעקן דעם אמת פונ'ם רציחה פון אנדרושה. ער האט אויך געוויזן וואס ער האט געטראפן פאר דעם הויפט פונ'ם אוכראנא 'איוואנוף'. די הוכחות וואס ער האט געזאמלט זענען אזוי חשוב אז עס איז קרוב לוודאי אז מ'וועט נאכאמאל אנהייבן דעם משפט און ווי עס זעט אויס וועסטו ארויסקומען זכאי. דאס וועט זיין א ביטערע מעדעצין פאר די תביעה און זיי וועלן פרובירן זיך צוריק שלאגן, אבער האפענטליך וועלן זיי זיך דארפן אונטערגעבן..
זיין שמחה איז געווען אזוי גרויס, ער האט אנגעהויבן וויינען.. "וויינט נישט מר ביילוס" זאגט מר בארסקי ווייכערהייט - ער אליינס איז אויך געווען זייער נתרגש - "איך פארשטיי אינגאנצן דיין מצב. אבער זיי זיכער אז בסופו של דבר וועסטו באפרייט ווערן. פארשטייט זיך אז עס איז שווער יעצט צו זאגן ווי לאנג זיי וועלן ארויסציען דער זאך. דו קענסט דאך אליינס זען אז זיי כאפן זיך אן אויף יעדן שטרוי.. מיר פילן אבער אז אלע זייערע פריוואונגען וועלן זיי לתוהו, און אויב נישט יעצט באלד, וועלן זיי פריער אדער שפעטער זיין געצווינגען דיר צו באפרייען". מר בארסקי האט זיך געזעגנט און איבערגעגעבן זיין האפענונג אז בקרוב וועט ער עם קענען קומען באזוכן אלס פרייער מאן, צוזאמען מיט זיין משפחה. ר' מענדל איז געווען גאר בשמחה, דאס גאנצע חשד קעגן עם ווערט צוברעקלט..
ר' מענדל האט גוט געוויסט אז כאטש עס זעט אויס ווי די ריכטיגע רוצחים ווערן אנפלעגט, וועט די זאך נאך געדוירן צייט. אויב די שלטונות - וועלכע זענען געווען אזוי פארנומען "מברר" צו זיין די שילד קעגן עם - וואלט געווען אינטערסירט צו טרעפן די אמת'ע רוצחים, וואלט דאך נישט געווען קיין פשוט'ערע זאך ווי דעם. זיי דארפן נאר איינזעצן טשעביריאק און איר כנופיא. דאס וואלט געקאסט אסאך ווייניגער געלט און צייט ווי פרובירן צו "נייען" עפעס קעגן עם. דאס אמת אבער, איז נישט געווען פונקטליך וואס די "הויכע פענסטערס" האבן דא געוואלט... דאס איז אבער אלס געווען בעבר, טראכט ר' מענדל, יעצט אבער, וועט דער אמת ארויסקומען און אלע, אפילו די "שווארצע הונדערטער" וועלן פארשטיין אז ער איז אין תפיסה על לא עול בכפו און זיי מוזן עם באפרייען. ער האט שוין מצייר געווען ביי זיך דעם מאמענט ווען די שומרים וועלן אריינקומען און עם זאגן "ביילוס, דו ביסט פריי! דו ביסט ריין פון זינד! דו קענסט אהיים גיין"..
אין קורצן פון פריער: די שלטונות זענען נישט צופרידן פון די באשולדינגס-פאפירן קעגן ר' מענדל, ווייל עס ווערט דארט נישט דערמאנט אז ער האט גע'הרג'ט אנדרושה פאר 'רעליגיעזע' סיבות. מר בארסקי באזוכט ר' מענדל אין תפיסה און זאגט עם אז עס איז זייער מעגליך אז עס וועט בכלל נישט זיין קיין משפט, ווייל עס זענען דא בפירוש'ע ראיות קעגן די אמת'ע רוצחים. ר' מענדל איז זייער פרייליך און ווארט שוין אויף זיין באפרייאונג.
נאכ'ן באזוך פון מר בארסקי, איז ר' מענדל געווען זייער נישט במנוחה. יעדן מאל ער האט געהערט פוסטריט האט ער געמיינט אז אט אט קומט מען שוין עם זאגן אז ער קען אהיים גיין. נאך אפאר טאג האט ער שוין אנגעהויבן קלערן אז אפשר האט דער אדוואקאט עם דאס געזאגט נאר כדי עם צו בארוהיגן וכו'. אפשר איז דער מצב אזוי נישט גוט אז מ'מוז עם געבן כח כדי צו קענען ביישטיין.. ער האט אבער געוויסט אז ביז יעצט האט מר בארסקי געמאכט א רושם פון אן אפענע מענטש וואס באהאלט גארנישט פון עם. אויב דער נייעס וואלט נישט גוט געווען [ח"ו] וואלט ער דאס אוודאי געזאגט.
עס זענען אריבער טעג, וואכן און חדשים, און עס איז נאך אלס נישט דא קיין שינוי. ר' מענדל האט פארשטאנען אז דא איז עפעס נתחדש געווארן אבער ער ווייסט נישט אויב דאס איז צו גוטס אדער.. ער איז נישט גערופן צום משפט און איז אויך נישט באפרייט.
נאך א צייט, איז ר' מענדל ווייטער גערופן געווארן צום הויפט-פארשער אויף חקירות. איינמאל, אינמיטן דער חקירה, פרעגט דער פארשער "זאג מיר ביילוס, איז דיין טאטע אמאל געגאנגען צו צדיקים"? ר' מענדל איז געווארן אינגאנצן צוטומלט. ער האט געמיינט אז יענער גייט עם מודיע זיין וועגן זיין באפרייאונג, און דא הייבט ער נאכאמאל אן מיט זיינע שאלות.. ער האט פארשטאנען אז עס זענען דא צוויי מעגליכקייטן, שטעלן צום משפט לויט די באשלודינגס-פאפירן, אדער באפרייען. און דא הייבט זיך ווידער אן דעם אלטן סיפור וועגן צדיקים מיט חסידים.. מ'האט דאס דאך שוין אלעס געפרעגט! [זעה פריערדיגע קאפיטלעך] וואס ווילן זיי פון עם?? אפילו פאר זיי איז דאס אביסל איבערגעטריבן...
ר' מענדל האט געענטפערט אז ער געדענקט נישט און אויב עס איז געווען אזא זאך איז עס געווען אסאך יארן צוריק. "דו ביסט א חסיד אדער א מתנגד".. פרעגט ער ווייטער. "איך בין א יוד" איז די תשובה, "און איך ווייס נישט דעם חילוק צווישן די צוויי.. מיר זענען אלע יודן"... "צו ווייסטו אויב מר זייטשעב איז אמאל געפארן צו א רבי"... "איך ווייס נישט". צו ביסטו נישט קיין קרוב מיט די משפחה פונ'ם בעל שם טוב".. "אדוני החוקר! איך האב נישט קיין מושג".. "דו דאוונסט מיט א טלית אדער אן א טלית".. "איך האב אויף דעם שאלה שוין אמאל געענטפערט, איך האב שוין מסביר געווען אז פאר די חתונה האב איך געדאוונט אן א טלית און נאכדעם מיט א טלית".. "פארוואס דארף מען האבן א טלית".. "איך ווייס נישט".. [ר' מענדל האט ליידער נישט געהאט די זכי' צו האבן געלערנט אין א ישיבה - אזויווי אסאך יודן אין יענע שווערע צייטן - אבער ער האט זיך געהאלטן זייער שטאלץ מיט זיין יודישקייט, ווי מ'קען זען דורך די גאנצע צייט]. "יעצט זאג מיר ביילוס - וואס איז די זאך וואס איר רופט 'אפיקומן'".. ווייטער דעם זעלבן מאדנע חקירה.. די זעלבע טפשיות'דיגע שאלות וואס ער האט שוין געענטפערט פאר פענענקו פאר מער ווי א יאר צוריק.. ר' מענדל איז זיכער געווען אז דער חוקר וויל נאר פעסטשטעלן אז פענענקו האט עם ריכטיג אויסגעפרגט, אין דעם רגע וואס עס וועט נתברר ווערן אז עס איז בסדר, וועט ער עם באפרייען. סוף כל סוף האט דאך פענענקו אליינס דאך געפרעגט די אלע שאלות און דערנאך מודה געווען אז ער האט נישט קיין הוכחות.. עס איז עם נישט געווען מעגליך מסביר צו זיין דעם חוקר פונקטליך וואס דאס איז אפיקומן...
דער חקירה גייט ווייטער.. "האסטו אין די משפחה א רבי אדער א שוחט"? "ניין! מיר האבן קיין שום רבי נישט אין די משפחה.. אפשר איז געווען פאר פופציג אדער הונדערט יאר אבער איך ווייס נישט דערפון, בכל אופן יעצט איז נישטא"! דער חוקר איז שטיל א מינוט צוויי און זעט אויס ווי ער וויל זיך עפעס דערמאנען. עטליכע מאל האט ער געבלעטערט אין די צעטליך פאר עם און צום סוף האט ער געפרעגט נאך איין שאלה: "צו האסטו עפעס קשרים מיט [ר'] שניאור זלמן שניאורסון, דער באוויסטער רבי פון ליאדי [דאס איז הרה"ק בעל התניא זי"ע, וועמען די רוסישע באהערשונג בראשות פונ'ם צאר האבן אנגעקוקט אלס דעם מנהיג פון חסידות כידוע]. "ניין! איך האב א גוטע חבר מיט'ן נאמען שניאורסון. ער וואוינט אין קיעוו און ער קומט מיר באזוכן פון צייט צו צייט, אבער די משפחה שניאורסון פון ליאדי קען איך נישט און איך האב נישט קיין קירבה צו זיי".. צוויי שעה האט דער חוקר געמוטשעט מיט אזעלכע שאלות און בדומה להם. דערנאך האט ער אנגעהויבן פארליינען פון א בוך וואס איז געשריבן דורך א "פראפעסאר" מיט'ן נאמען "פראנאיטיס". דארט פרובירט ער "אויפצוווייזן" מיט אלע מיני "חכמות" און פארדרייטע צוטירונגען פון די פסוקים און די גמרא אז די יודן נוצן טאקע בלוט פון גוים פאר די מצות. דאס בלוט מישן זיי דוקא אין דעם אפיקומן.. דער חוקר האט אויך דערמאנט נעמען פון "מומחים" אין ענינים פון דעם יודישן רעליגיע. דאס זענען "שמאקוב" [דעם באוויסטן שונא ישראל ווי אויבן דערמאנט, און "סיקארסקי" און "גלאבוב". עס האט זיך געדאכט פאר'ן יוקר אז ער באווייזט דא גרויסע און ברייטע ידיעות, אבער יעדע שאלה האט פשוט ארויסגעצויגן דאס בלוט פון ר' מענדל. ער האט געוויסט אז ליידער האט יענע א שליטה אויף עם און ער קען עם ביזדערווייל גארנישט טון און ער מוז ענטפערן די שאלות. די שאלות וואלטן עם נישט אזוי וויי געטון ווען נישט ער באמערקט וויאזוי יענע איז מתייחס צו זיינע תשובות. ר' מענדל האט גוט געזען פון זיינע שמייכלען און פון זיינע הערות אז די גאנצע חקירה איז איבריג. די זאך איז געווען ביי עם ברור כשמש. ער איז זיכער אז די יודן דארפן בלוט פאר פסק און אז מ'לייגט דאס אריין אינ'ם אפיקומן. ער האט געגלייבט בלי צל של ספק אז מ'קען דאס אויפווייזן דורך די פראפעסארן ווי פראנאיטיס, שמאקוב און סיקארסקי.
ווען דער חקירה האט זיך געענדיגט האט ר' מענדל פארשטאנען אז דאס באשולדיגונג און ער וועט דארפן שטיין למשפט. ער האט אבער נישט געקענט פארשטיין פארוואס מ'דארף נאכאמאל אויספרעגן די זעלבע שאלות וואס זענען שוין פארשריבן אין די באשולדינגס-פאפירן. דאס וועט שוין באלד אויך קלאר ווערן..
די זומער איז אריבער.. אויך די הערבסט ברענגט נישט קיין שינוי און די ווינטער קומט שוין נאנט. במשך די אלע חדשים איז קיינער נישט געקומען באזוכן ר' מענדל און ער האט קיין מושג נישט געהאט וואס גייט פאר אינדרויסן פון די ווענט פונ'ם תפיסה. די אלע האפענונג זיינע פון א שנעלע באפרייאונג אדער כאטש א משפט זענען צושמעטערט געווארן ווען עס איז נתברר געווארן אז דא הייבט זיך אן א גאנץ פרישע חקירה. עס איז קלאר אז עס איז דא געווארן א ענדערונג אין די מהלך הענינים אבער ר' מענדל אליינס איז אין די פינסטערניש. ערשט שפעטער איז נתברר געווארן דעם פונקטליכע אמת אין דעם פרשה.
יט. פארגיפטונג!
אין קורצן פון פריער: ר' מענדל ווארט לכאורה אויף זיין באפרייאונג. עס געשענט למעשה נישט און מ'רופט עם אריין אויף ווייטערע חקירות. ער פארשטייט אז עפעס האט זיך דא אומגעקערט, אבער ער איז אינגאנצן אין די פינסטערניש, ער ווייסט נישט מה יולד יום.
פון זיין צימערל אין תפיסה האט ר' מענדל נישט געקענט וויסן וואס גייט פאר ביי די "הויכע פענסטערס" אין קיעוו. וואס מר בארסקי האט עם דערציילט איז געווען דעם אמת לפי המצב פון דעמאלס. נאך די "גילוים" פון בראזול בראשובסקי וועגן די אמת'ע רוצחים פון אנדרושה, האט ער דאס איבערגעגעבן פאר איוואנוב, דער הויפט פון די אוכראנא אין קיעוו. איוואנוב האט דאן אנגעפירט א פונקטליכע חקירה בסוד סודות, און ווען ער האט קלאר מברר געווען דעם אמת האט ער דאס געשיקט צום הויך-געריכט אין קיעוו. לכתחילה זענען זיי בכלל נישט געווען אינטערסירט אין די גאנצע מעשה, כאטש דאס איז געקומען פון אן אפיציעלע מקור פון די שלטונות. ווען די אדוואקאטן פון ר' מענדל אבער, זענען דערפון געוואר געווארן, האבן זיי פארלאנגט אז מ'זאל נאכאמאל אנפאנגן דעם משפט מיט די נייע הוכחות.
דאס האט גורם געווען גרויס 'דאגה' צו די שלטונות און צו די "שווארצע הונדערטער". זיי האבן דאך גוט געוויסט וואס קען דערפון ארויסקומען. זיי האבן אבער נישט געהאט קיין ברירה, ווייל דאס איז געווען די חוק אין רוסלאנד אז אויב עס זענען דא נייע ראיות דארף מען צוריק עפענען די משפט. האבן זיי מחליט געווען אז ווען שוין דען שוין.. זיי וועלן מחדש זיין דעם משפט אבער דאס מאל וועט שוין זיין א באשולדיגונג ווי זיי ווילן עס זאל זיין.. מ'וועט נאכאמאל חוקר זיין ביילוס אבער דאסמאל וועט די תוצאה זיין למעשה.. זיי האבן געהאלטן אז פענענקו איז צו א שוואכע צו פירן דעם נייעם חקירה. זיי האבן אויסגעוועלט טשאפלינסקי און מאשקעוויץ צו פירן דעם תביעה, און ער איז גערופן געווארן קיין פעטערבורג צו זיין בקשר מיט די ראשים פון די שווארצע הונדערטער. אין דעם צייט זענען אויך געווען אזעלכע אין די געריכט וואס האבן געהאלטן אז מ'זאל מבטל זיין די גאנצע משפט כדי צוריקצוהאלטן בזיונות.. און דעמאלס איז געווען ווען מר בארסקי האט דערציילט די 'גוטע נייעס' פאר ר' מענדל אז עס קען זיין אז די משפט וועט בכלל נישט פארקומען. צום סוף אבער, האט גובר געווען די האנט פון די שווארצע הונדערטער.
מאשקעוויץ האט נישט צופיל 'מדקדק' געווען אינ'ם חקירה. ער האט געוויסט וואס ער דארף טרעפן און דאס וועט זיין.. ער דארף 'צדיקים' 'חסידים' 'רבנים' 'ווייסע קליידער' בקיצור אלעס וואס ווייזט אז דא איז פארגעקומען א רציחה פאר 'רעליגיעזע סיבות'. [מער אין די שפעטערדיגע קאפיטלעך אי"ה]. לשם 'מראית העין' האט מען אויך געקוקט אין וואס בראזול-בראשובסקי האט געשיקט, און מ'האט דאס 'מפרש' געווען ווי מ'האט געוואלט..
אפילו נאך מ'האט געטראפן די ריכטיגע מענטשן, איז נישט באלד צוגעגרייט געווארן די נייע באשלודינגס-פאפירן. עס האט געדוירט צייט, און ביזדערווייל האבן די שונאי ישראל גענומען צו יעדן וואס האט פרובירט מגלה זיין דעם אמת. דער ראש פון די באהאלטענע פאליציי אין קיעוו, איינעם מיט'ן נאמען "מישטוק", און צוויי פון זיינע העלפער, "סמאלוביק" און "קליין", זענען באשולדיגט געווארן מיט 'פארקרומען דעם משפט' ווייל זיי האבן נוטה געווען צו בארעכטיגן ר' מענדל! מיטשוק איז אפילו באשטראפט געווארן מיט תפיסה! דאס איז אויך געווען דעם גורל פון אלע אנדערע וואס האבן זיך 'דערוואגט' צו פרובירן אריינגראבן אין דעם פרשה. א הויפט-פאליציי מיט'ן נאמען "קראקאווסקי", וועלכע האט שוין געדינט צוואנציג יאר ביי זיין אמט, איז באשולדיגט געווארן מיט'ן גנב'נען א סכום פון 75 קאפיקעס! [בערך 30 פעני]. דאס איז געווען א געלעכטער לגבי די מיליאנען רובל מיט וואס מ'פלעגט אין רוסלאנד משחד זיין אלע מיני שרים וכו' כידוע. [דער באשולדיגונג איז בטל געווארן לבסוף].
די פרוי טשעביריאק האט איינגעגעבן א תביעה קעגן בראזול-בראשובסקי אז ער האט איר גערעדט ליגנט! פארשטייט זיך אז דאס איז געווען על פי הוראות פון 'אויבן'.. דערנאך האבן זיך די שווארצע הונדערטער גענומען צו דעם אדוואקאט מארגאלין. זיין 'חטא' איז געווען אז ער האט ארויסגעגעבן א בוך אין וועלכע ער האט מפרט געווען אחת לאחת די הוכחות ווי נאריש איז די עלילה אז יודן נוצן בלוט אויף די מצות. דער תובע האט גע'טענה'ט אז מיט דעם איז ער משפיע אויף די איינוואוינער פון קיעוו - וואס פון זיי גייט מען אויסוועלן די צוועלף 'באשוואוירענע' פאר די משפט - לטובת די יודן. ער האט אבער צוגעלייגט אסאך א הרבה'רע שילד. לויט די תביעה האט מארגאלין פרובירט משחד צו זיין טשעביריאק אז זי זאל נעמען דעם שילד אויף זיך. לויט ווי זי האט דערציילט האט מאגאלין איר אפערירט 40,000 דאלער אויב זי וועט מסכים זיין צו 'מודה' זיין. ווען ר' מענדל האט געהערט פון דעם אלעם, האט ער פארשטאנען אז דער משפט האט א קער געטאן אויף נישט קיין גוטע ריכטונג. ער האט געפילט אז ער גייט דא ווערן אריינגעכאפט אין א גוט-געוועבטע נעץ. די אדוואקאטן האבן פרובירט עם מעודד זיין, זיי האבן עם צוגעזאגט אז טראץ די אלע השתדלות'ן פון די שונאי ישראל וועט דער אמת דורכפירן. ר' מענדל האט גענומען זייערע ווערטער צום הארצן און זיך געגרייט צו ווארטן אויפ'ן משפט וואס וועט מן הסתם ערשט זיין אין א לאנגע צייט.
דער פריליג קומט אן. אלע האבן הנאה פון דעם אויפפירשונג פונ'ם טבע, אלע אויסער ר' מענדל. עס איז שוין דעם דריטן יאר פון זיין מאסר, אין דעם פינסטערן צימערל ווי ער קען זיך קוים רירן. אין די פארגאנגענעם צוויי יאר האט ער כמעט נישט געזען זיין משפחה. אפילו דעם זון, וועלכע שיינט פאר יעדן גלייך, זעט ער כמעט נישט. גאר אביסל ליכטיגקייט קומט דורך די פענסטער. מיט דאס אלעס שפירט ער זיך דאך אביסל בעסער, אין פרילינג איז נישט אזוי קלאט אינ'ם צימער און דעם פרישן לופט וועלכע קומט אריין פרישט עם אביסל אויף..
איין טאג איז מר בארסקי געקומען אויף א באזוך. נאך זיי האבן אביסל געשמועסט, האט ער געזאגט אז ער האט א בקשה פאר ר' מענדל. ר' מענדל האט זיך געווינדערט וואס פארא בקשה ער קען האבן פון עם און ער האט געפרעגט "וואס קענט איר שוין בעטן פון מיר"! "איך וויל בעטן איר זאלט טון עפעס.. עפעס שווער.. אבער איר מוזט דאס טון"... "וואס? וואס איז דאס"? "דו זאלסט אויפהערן אננעמען די פעקלעך עסן פון דיין שטוב"!! ענטפערט ר' מענדל "אויב איר זאגט אזוי, וועל איך טון וואס איר הייסט מיר, איך פארשטיי אז איר ווייסט וואס איר טוט. אבער קענט איר מיר לפחות מסביר זיין פארוואס"? "יא"! ענטפערט מר בארסקי. "איך בעט אייך דאס צו טון ווייל די שווארצע הונדערטער האבן מפרסם געווען אז לעצטנס פרובירן די יודן אייך צו פארגיפטיגן! זיי טענה'ן אז די יודן האבן מורא אז דו וועסט 'מודה' זיין אין דיין 'שילד'.. פון דעם פארשטייען מיר אז די חברה ווילן זייער אייך שטיל מאכן.. און וועלן פרובירן צו פארגיפטיגן אייער עסן וואס איר באקומט פון שטוב כדי אז דער משפט זאל בטל ווערן אן דעם וואס זיי זאלן ליידן א שאנד קעגן די גאנצע וועלט ווען עס וועט נתגלה ווערן דעם אמת. זיי טראכטן אז אויב דו וועסט יעצט שטארבן [ח"ו] וועלן מענטשן ווייטער גלייבן אז דו ביסט געווען שולדיג. דערפאר האבן מיר מחליט געווען אז די איינציגע וועג איז אז דו זאלסט גענצליך אויפהערן באקומען עסן פון שטוב. אזוי וועלן זיי סיי נישט קענען זאגן אז די יודן האבן דיר פארגיפטעט און סיי זיי אליינס וועלן דיר נישט קענען פארגיפטיגן. מיר ווייסן אז דאס וועט זיין זייער שווער פאר אייך, אבער עס זעט אויס אז דאס איז די איינציגע וועג צוריקצוהאלטן די פלענער פון אט די מבקשי נפשך".
כ. נייע פאפירן.
אין קורצן פון פריער: די שונאי ישראל געבן נישט אויף.. דער פרשה ווערט נאכאמאל געעפנט נאך די נייע ראיות, אבער דאס מאל זענען די שלטונות מחליט אז מ'וועט צוזאמשטעלן א 'ריכטיגע' באשולדיגונג ויהי מה. אלע וועלכע פרובירן מגלה זיין דעם אמת רודף'ט מען מיט אכזריות. דער אדוואקאט זאגט פאר ר' מענדל ער זאל נישט אננעמען עסן פון שטוב אלס חשש אז די גוים וועלן דאס פארגיפטיגן.
ר' מענדל האט מסכים געווען צום בקשה, אבער ער האט געוויסט אז די "שווארצע הונדערטער" קענען פארלאנגען פון איינער פון די שומרים פון תפיסה זאלן פארגיפטיגן דעם עסן פון תפיסה אויך. האט ער אריינגעגעבן א בקשה אז ער וויל אליינס נעמען דעם עסן פון די תפיסה פון דעם כללות'דיגע עסן. זיין חשבון איז געווען אז זיי וועלן אוודאי נישט פאר'סמ'ען דאס גאנצע עסן פון יעדן איינעם נאר כדי פטור צו ווערן פון עם...
לכתחילה האט מען מדחה געווען זיין געבעט. "אויב דו ווילסט עסן, זאלסטו עסן וואס מען געבט דיר! ווילסט נישט? קענסטו אויסגיין פון הונגער! זארג זיך נישט! נישט אונז ווילן דיר פאר'סמ'ען נאר די יודן, פון זיי דארפט דו זיך שרעקן. זיי איז נישט גענוג אונזער בלוט, זיי זענען נאך ממציא שקרים כדי מיר זאלן זיין צו א שפאט [חוזק]".. ער האט אבער געהאט א גוטע סיבה זיך מתעקש זיין און ער האט דאס תובע געווען בתוקף. נאך עס זענען אריבער דריי טאג וואס ער האט נישט געגעסן, איז דער אנקלאגער געקומען מברר זיין די מעשה. ר' מענדל האט עם איבערגעזאגט זיין בקשה און ער האט אויך געזאגט אז דאס קען מען נישט טון. "דו מעגסט נישט פארלאזן דעם שטוב! דו מוזט זיין איינגעשפארט אליינס! די שומרים טארן דיר אפילו נישט אנקוקן"! "גוט"! ענטפערט ר' מענדל, "זאג זיי אז ווען איך נעם מיין עסן זאלן זיי זיך אויסדרייען די פנים".. למעשה האט מען עם נאכגעגעבן - נאך אסאך טענות ומענות - אז ער מעג אליינס נעמען דעם עסן. ער האט געלעבט אויף די ביסל עסן וואס ער האט דארט געקענט עסן, אן צו באקומען עפעס פון שטוב.
אין דעם צייט איז פארגעקומען אן אינטערסאנטע זאך, וואס ר' מענדל האט געהאפט אז עס וועט עם עפעס צוהעלפן. נאך דער אנקלאגער האט בודק געווען די נייע ראיות פון בראזול בראשאווסקי [ווי אויבן-דערמאנט באריכות] האט מען איינגעזעצט דריי רוצחים פון די כנופיא פון טשעביריאק. איינער פון זיי האט געהייסן לאטישעף. איין טאג איז לאטישעף גערופן געווארן צו פענענקו אויף חקירה. פענענקו האט עם געפרעגט פארשידענע שאלות און לאטישעף איז זיכער געווען אז פענענקו ווייסט דעם גאנצן אמת. דער חקירה האט געדוירט א שעה און דערנאך האט פענענקו געשריבן אז לאטישעף איז מודה אינ'ם רצח און לאטישף איז געבעטן געווארן צו חתמ'נען אויף דעם. כנראה האט די חקירה עם אזוי צומישט אז ער האט גע'חתמ'ט אן צו כאפן וואס ער טוט. ער האט באלד געכאפט און האט פרובירט צוצונעמען דעם צעטיל און איר פארטיליגן. דער שומר אבער האט דאס נישט צוגעלאזט. דאס אליינס איז געווען די גרעסטע ראי' אז לאטישעף איז אריינגעמישט אין די רציחה. נאך דריי טאג איז ער נאכאמאל גערופן געווארן און דאס מאל האט מען עם געפרעגט אזעלכע פונקטליכע שאלות אז ער איז עטליכע מאל נכשל געווארן אין סתירות אין זיינע אייגענע ווערטער. פענענקו האט ווייטער אנגעהויבן שרייבן.. לאטישעף האט באמערקט א קריגל וואסער נעבן די פענסטער און האט געבעטן רשות צו נעמען א טרינק. ער איז צוגעגאנגען לאנגזאם צום פענסטער און געטרינקן. פלוצלינג איז ער ארויסגעשפרינגן פונ'ם פענסטער און איז געפאלן פיר שטאק צו זיין טויט. די סיבות דערפאר זענען געווען גאר קלאר.. ווען ער האט פארשטאנען אז די אנדערע ברירה איז צו זיין אין תפיסה לכל ימי חייו האט ער מחליט געווען לייגן אן עק צו זיין לעבן. דאס האט גורם געווען א גרויסע מהומה, אבער, למרבה הפלא, האבן די אנקלאגער דאס נישט געלאזט משפיע זיין אויף די משפט קעגן ר' מענדל.. ווי אויבן-דערמאנט, האבן די נייע חוקרים גוט פארשטאנען אז זייער ארבעט איז נישט צו כאפן די אמת'ע רוצחים, און זיי האבן געטון זייער ארבעט 'בנאמנות'.. די אנדערע רוצחים זענען נאך א קורצע צייט באפרייט געווארן.
איין טאג ווערט ר' מענדל גערופן צום ביורא פונ'ם תפיסה. ער האט דארט געטראפן דעם חוקר "מאשקעוויץ" ביים טיש, און ער האט אויסגעזען זייער גוט געלאהנט. ער האט גענומען א פעקל פאפירן און דערלאנגט פאר ר' מענדל. "דאס זענען דיינע באשולדינגס-פאפירן" זאגט ער מיט מער ווי אביסל גאווה.. ר' מענדל שטייט דארט אן צו קענען זאגן א ווארט. ער ווייסט נישט וואס צו טראכטן. די ערשטע פאפירן זענען געווען פינף עמודים, דאס אבער איז כמעט א גאנצע ספר.. עס האט געהאט בערך דרייסיג עמודים.. ער האט פארשטאנען אז קיין גוטס שטייט נישט דא.. ער האט קוים געקענט צוריק גיין צו די צימערל. ער איז געגאגנען לאנגזאמערהייט אינגאנצן מבולבל. די שומרים האבן מחליט געווען עם 'צוצואיילן' מיט אפאר מכות. ווען ער איז אריין אינ'ם צימערל איז ער ארויף געפאלן אויפ'ן 'בעט' און האט אפילו נישט געקענט אויפהייבן דעם קאפ.
ער קוקט אביסל אויף די פאפירן. אט! טראכט ער, דא איז פארהאן אלע מיינע זינד.. אזוי פיל ווערטער און בלעטער און טראץ דעם בין איך ריין פון דעם אלעם.. איך בין דא איינגעשפארט בשעת די אמת'ע רוצחים גייען ארום פריי און זענען באשיצט דורך דעם 'רוסישן גערעכטיגקייט'.. כנראה זיי האבן קיין צווייטן נישט געקענט טרעפן און ביי די 'הויכע פענסטערס' איז געפאלן די החלטה אז מענדל ביילוס דארף שטיין למשפט און ארויס גיין חייב [רח"ל]. נו! זאל שוין זיין די משפט. זאל שוין דאס גאנצע וועלט זען די רשעות און פאלשקייט פון די רוסישע מלוכה. ער איז ארויס פון בעט און פרובירט צו ליינען. זיין ראי' איז געווארן זייער פארשוואכט פון דעם פינסטערנישט אינ'ם צימערל ווי ער איז שוין געווען אזא לאנגע צייט, און ער האט נאר געקענט ליינען די קליינע אותיות אביסל אויף אמאל.
ובכן! וואס האבן זיי געזוכט און וואס האבן זיי געפונען?..
אין אנפאנג זעט עס אויס זייער פשוט.. ווען זיי האבן בודק געווען דעם גוף פונ'ם קינד האבן זיי געטראפן אז מ'האט דאס קינד געשטאכן אסאך מאל. מ'האט געקענט זען אז די רוצחים האבן געפייניגט דעם קינד פאר'ן הרג'נען. יעצט מוז מען מברר זיין דעם סיבה אויפ'ן רציחה און אזוי קען מען אנטרעפן דעם רוצח. דא הייבט זיך אן א גאנצע רייע פון סיפורים מטורפים.. וואס נאכ'ן ליינען האט ר' מענדל שוין גוט פארשטאנען דעם יסוד אויף וואס די גאנצע שקר איז געבויט. די השתשלשות הענינים איז דארט געשטאנען מיט גרויס אריכות און דקדוק.
כא. די פאפירן.
אין קורצן פון פריער: מ'רופט ר' מענדל אריין צום ביורא און מ'געבט עם די נייע באשולדינגס-פאפירן. דאס איז א פעקל פון בערך דרייסיג עמודים ווי עס ווערט אראפגעלייגט די גאנצע השתלשתלות הענינים. וועגן די שוואכע מצב פון זיינע אויגן קען ער נאר ליינען אביסל אויף אמאל.
ער הייבט אן ליינען די השתלשלות הענינים לויט ווי די פאפירן באשרייבן זיי. "אינ'ם טאג כ' אדר תרע"א, האט אנדרושה פארלאזט זיין שטוב און איז געגאנגען אין שולע. שפעטער איז נתברר געווארן אז אר איז דארט נישט אנגעקומען. ער איז אויך נישט צוריקגעקומען צום שטוב. אין אנפאנג האט זיין מאמע געמיינט אז ער איז געגאנגען שלאפן ביי א קרוב, אבער צופרי איז פעסטגעשטעלט געווארן אז די קרובים האבן עם בכלל נישט געזען און מ'האט עם דאן אנגעהויבן זוכן. אין אנפאנג" שטייט דארט ווייטער, "זענען געווען שמועות אז דער מאמע איז אינגאנצן נישט געווען באזארגט און נאך מער ווי דעם, אפילו נאך זיין קערפער איז געפונען געווארן האט זי גארנישט געוויינט וכו'. דערפאר איז זי איינגעזעצט געווארן און די פאליציי האט דורכגעזוכט איר שטוב. נאך אפאר טאג איז די פאליציי געקומען צום מסקנא אז נישט נאר אז די שמועות האבן נישט געהאט קיין שום יסוד, נאר זיי זענען געווען המצאות פון אזעלכע וואס האבן איר פיינט געהאט.
בערך אין דעם צייט האבן זיך אנגעהויבן שמועות אז די יודן האבן עם גע'הרג'ט. די פאפירן האבן באשטימט אז די שלטונות האבן נישט מייחס געווען צופיל חשיבות צו די שמועות, ווייל זיי זענען דעמאלס נאך געווען אינטער'ן רושם אז די מאמע איז געווען אריינגעמישט, און בפרט אז עס זענען געקומען פיר עדים און געזאגט אז די מאמע האט נישט געוויזן קיין שום צער ווען מ'האט געטראפן אנדרושה, און נאכמער ווי דעם אז א טאג צוויי נאך דאס קינד איז נעלם געווארן איז די מוטער געזען געווארן מיט א גרויסע פעקל אין די הענט מיט די הילף פון נאך איינעם.. אויך האבן די חוקרים אויסגעפרעגט אנדערע וועלכע מ'האט חושד געווען, ווי לאטישעף, רודזינסקי און סינגאיעווסקי. עס האבן זיך געדרייט שמועות אז אנדרושה האט אויפגעדעקט די סודות פון דעם כנופיא און זייערע מעשי רציחה און רויבעריי און זיי האבן עם געסטראשעט עם צו שעדיגן אויב ער וועט אויף זיי אויסזאגן. דערפאר איז געווען א מעגליכקייט אז זיי זענען טאקע פטור געווארן פון עם. די פרוי טשעביריאק איז אויך נחשד געווארן ווייל אנדרושה איז געזען געווארן כסדר ביי איר אין שטוב". ווען ר' מענדל האט געליינט דאס אלעס אין די ערשטע פאר בלעטער, האט ער געשפירט אביסל א פארגרינגערונג. עס זעט דאך אויס ביזדערווייל אז די חקירה גייט אינ'ם ריכטיגן וועג... ער האט אנגעהויבן צו האפן אז דער באשולדיגונג וועט נישט זיין אזוי געפערליך.. ווען ער האט אבער ווייטער געליינט איז אלעס באלד קלאר געווארן..
ביז יעצט האט ער געליינט די דיעות פון די ערשטע חוקרים, און וויאזוי עס האט זיך אויסגעשטעלט אין די אנפאנג פון די חקירה. נאך אביסל צייט אבער, איז די חקירה אריבער צו גאנץ אן אנדערע ריכטונג.. לויט ווי עס איז געשטאנען אין די פאפירן, האט זיך די ערשטע חלק פונ'ם חקירה געענדיגט אן דעם וואס מ'זאל געפונען די שולדיגער. נאך מער ווי דעם, האבן די חוקרים באשלאסן אז די 'געערטע הערן' ד.ה. רודזינסקי און סינגאיעווסקי [לאטישעף האט זיך שוין ביזדערווייל גענומען דאס לעבן ווי דערמאנט פריערדיגע וואך] - וועלכע זענען געווען באוויסט אינ'ם גאנצן געגענט אלס גנבים און רוצחים - זענען א 'מוסטער' פון 'גוטע מידות' און 'מענטשליכקייט'.. צו די טיטלען האט אויך 'זוכה' געווען די פרוי טשעביריאק, ווי אויך די מאמע פון אנדרושה. וויאזוי באמת קען מען ארויפלייגן אזא שולד אויף אזא 'ערליכע' מאמע?? בקיצור, פירט מען אויס, אז די אלע אויבן-דערמאנטע חשודים זענען 'ערליכע' און 'גלייכע' מענטשן און עס איז בכלל נישטא קיין מקום זיי צו באשולדיגן מיט אזא אומווערדיגע פעולה...
"דער אמת'ער באשולדיגטער.. איז א יוד מיט'ן נאמען מענדל ביילוס, דער מנהל פונ'ם ציגל פאבריק פון זייטשעוו". ר' מענדל איז דער וואס איז 'אויסגעוועלט' צו זיין דער 'רוצח' פון אנדרושה יוסשינסקי. אמת אז ער האט געוואוינט אינ'ם געגענט פונ'ם פאבריק במשך יארן און האט נישט געשעדיגט קיין מענטש, אבער דאס איז נישט נוגע.. וויבאלד דער הנחה איז אז ער האט עם נישט גע'הרג'ט וועגן פערזענליכע סיבות. לויט ווי עס שטייט אין די פאפירן איז דער רציחה געטון געווארן וועגן 'רעליגיעזע' סיבות און דערפאר איז זיין ערליכקייט און ישרות נישט נאר אן אויפווייז אז ער האט דאס נישט געטון, נאר לויט די 'רעליגיעזע' פארלאנגען דארף די רציחה דייקא געטון ווערן דורך א 'צדיק' אדער א 'רב' אדער א 'גוטע יוד' און דאס גופא איז א ראי' אז ער איז שולדיג. [אזוי ווייט זענען זיי נישט אנגעקומען מברר צו זיין פונקטליך וואס דאס איז ביי יודן א צדיק און א רב, און זיי האבן פארשטאנען אז מ'קען 'צופאסן' ר' מענדל לפי המצב...] זיי האבן פשוט אויפגעטראכט ככל העולה על רוחם כדי עם צו 'מאכן' פאר א 'רוצח'.
ר' מענדל ליינט ווייטער: "ווען בראזול-בראשובסקי האט מגלה געווען פרישע זאכן, און ער האט זיי איבערגעגעבן צו איוואנאוו, זענען די חשדות צוריק געגאנגען אינ'ם ריכטונג פון טשעביריאק. א שכינה מיט'ן נאמען 'מאליעצקא', וועלכע האט געוואוינט אין דעם זעלבן הויז איין שטאק פון אונטן, האט גע'חתמ'ט אויף א עדות אז אין דעם טאג וואס אנדרושה איז נעלם געווארן האט זי געהערט שרייערייען פון א קינד קומענדיג פונ'ם דירה פון טשעביריאק"
"אבער" גייט עס ווייטער, "אזעלכע שלעכטע זאכן קען מען דאך נישט גלייבן אויף טשעביריאק. האט זי דען אליינס נישט דערציילט! וויאזוי מ'האט פרובירט איר איינצורעדן 'מודה' צו זיין אינ'ם רציחה [זעה פריערדיגע קאפיטלעך]. האט מען דען איר נישט גענומען קיין קראקא צו טרעפן א 'חשוב'ע מענטש' און ער האט איר מציע געוווען 40,000 דאלער כדי זי זאל אויף איר נעמען דאס שילד פונ'ם רציחה? דער 'חשוב'ע מענטש' לויט ווי טשעביריאק האט מעיד געווען, איז נישט קיין אנדערע ווי דעם אדוואקאט פון ר' מענדל, מר מארגאלין. טשעביריאק האט דאס אלעס 'מאשר' געווען אינ'ם געריכט אז דאס איז 'אמת'... פארשטייט זיך אז זי האט דאס אוועק געשטופט מיט ביידע הענט, ווייל זי קען מען נישט איינקויפן מיט געלט.. פון דא זעט מען.. אז טשעביריאק איז גאר אן ערליכע און אינגאנצן באגלייבט"...
זייער ענדליך צו דעם האבן די פאפירן באשריבן די אנדערע חשודים. אויך זיי האט מען 'אפגעוואשן' אלס ערליכע און פיינע מענטשן. דווקא בראזול-בראשובסקי וכו' זענען 'אינגאנצן נישט קיין באגלייבטע', כאטש ביז דאן זענען זיי געווען באוויסט אלס אנשים ישרים און האבן קיינמאל נישט געהאט קיין פלעק אויף זייער קאראקטער.
יעצט גייט עס ווייטער.. יעצט דארף מען אויפווייזן אז די רציחה איז געטון געווארן פאר 'רעליגיעזע' סיבות. כדי מ'זאל קענען גלייבן דעם טענה, האבן די פאפירן געברענגט די דעת פון 'מומחים' פון די נוצרים, וועלכע זענען געווען גרייט 'פעסטצושטעלן' מיט א זיכערקייט און א קלארקייט אז די יודן באנוצן זיך מיט בלוט כדי צו באקן די מצות.. מער האט ער שוין נישט געקענט ליינען און ערשט צופרי האט ער ממשיך געווען.
כב. די פאפירן [ב].
אין קורצן פון פריער: ר' מענדל ליינט די נייע באשולדינגס-פאפירן, ווי ער זעט אז די אלע וועלכע מ'האט קודם חושד געווען אינ'ם רציחה האט מען באפרייט אלס "ערליכע מענטשן". דער וואס איז יא נחשד, איז מענדל ביילוס, וועלכע האט עס 'געטון' אלס זיין רעליגיעזע פליכטן. מ'האט געמוזט פרעגן די "מומחים" צו דער רציחה איז געטון געווארן פאר רעליגעזע סיבות. ער ליינט ווייטער..
ובכן! וואס איז געווען די מיינונג פון אט די 'מומחים'? די פאפירן האבן דאס גאנץ קלאר ארויסגעשריבן. יוסטשינסקי איז גע'הרג'ט געווארן אויף גאר אן אומגעווענדליכע אופן, און מ'האט באלד חושש געווען אז דאס איז געווען צוטון מיט רעליגיע. זיי האבן זיך געקערט צום פראפעסאר סיקארסקי פון קיעוו ווי אויך צו צוויי פראפעסארן אין פעטראגראד, טראצקי און גלאגאיעוו. לבסוף האבן זיי אויך געבעטן די מיינונג פון דעם פראפעסאר 'מומחה' פראנאיטיס [זעה באלד]. די שאלה וואס מ'האט געפרעגט סיקארסקי, האט מען מסתמא נאך קיין נברא נישט געפרעגט.. ער איז געפרעגט געווארן אויב עס איז מעגליך צו באשטימען דעם גלויבונג פון א רוצח לויט די ראיות.. און אויב ער קען זאגן די סיבות וועלכע האבן צוגעברענגט צום רציחה.
כאטש דאס איז זייער א מאנדע שאלה, האט דער 'פראפעסאר' זיך נישט 'פארלוירן' און האט געענטפערט אז עס איז קלאר אז די רציחה איז געטון געווארן דורך א יוד כדי 'נקמה צו נעמען פון די גוים'... ער האט צוגעלייגט אז דאס האט געמוזט זיין דורך איינער וואס איז אינגאנצן ביים דעת. ער האט צוגעלייגט נאך פארשידענע 'הסברים'. [טראץ דעם וואס דער חוות דעת איז געווען א שטיק ליצנות, האבן עס די שלטונות אנגענומען אלס אן אמת'ע זאך]. די צוויי פראפעסארן פון פעטראגראד זענען געווען גאנץ אן אנדערע מעשה.. גלאגאיעוו האט געזאגט אז עס איז נישטא קיין שום חוק ביי יודן אז מ'מעג זיך באנוצן מיט בלוט לשום סיבה שהוא, און אוודאי נישט פאר רעליגיעזע ענינים. וויבאלד ער קען זיך אויס אין די פסוקים, ווייסט ער בבירור אז די תורה לאזט נישט נוצן בלוט און ער ווייסט נישט אז די איסור איז בטל געווארן עד היום הזה.. טראיעצקי האט געענטפערט מיט ענדליכע ווערטער. לגבי קבלה, האט טראיעצקי געזאגט אז אין דעם האט ער נישט קיין ידיעה און ער קען גארנישט זאגן בנוגע לה. דא האבן די שלטונות געטראפן וואס זיי זוכן.. עס איז דאך דא א גרויסע 'פראבלעם'.. די צוויי זענען געווען באוויסטע מומחים איבער גאנץ רוסלאנד. זיי האבן געהייסן פון די גרעסטע באקאנטע אין עניני יודן, און זיי זאגן אז די יודן נוצן בכלל נישט קיין בלוט.. וואס טוט מען דא? האבן זיי געזוכט די תשובה אין 'קבלה'.. זיי האבן איבערגעקערט הימל מיט ערד צו זוכן א 'מומחה' אין קבלה... זיי האבן געפונען פראנאיטיס, איינער פון וועם קיינער האט נאכנישט געהערט ביז יעצט, און ער האט געזאגט אז ער איז א גרויסע מומחה און גמרא און אויך אין 'קבלה'.. לויט זיין 'מומחיות' האט ער באשטימט אזוי: אלע יודישע רבנים, ווי אויך אלע יודן בכלל, זענען אייניג איז זייער שנאה קעגן די נוצרים. דערפאר קען ער באשטימען אז די איסור פון הרג'נען וואס שטייט אין די תורה איז נאר געזאגט געווארן פאר יודן... די נוצרים גייען נישט אריין בגדר 'אדם', לפי שיטתו.. [זעה שפעטעריגע פרקים]. ער האט אפילו א 'ראי'ה' אז די גמרא שטעלט צו בלוט צו מילך און וואסער... [י"ד שח"ט ד"ם]... נאך ער האט 'געענדיגט' מיט די גמרא, גייט דער 'מומחה' ווייטער צו קבלה.. ער איז 'מסביר' פונקטליך וויאזוי מ'דארף אויספירן א רציחה לויט'ן 'געזעץ' פון די יודן וכו' וכו'.. פראנאיטיס איז ממשיך מיט די 'דיעות' פון אנדערע 'מומחים' ווי עם.. בפרט דערמאנט ער וואס איינער האט אמאל מעיד געווען ביי אן צווייטן משפט אין דעם ענין. דער איינער איז געווען א יוד וואס האט זיך גע'שמד'ט רח"ל. לויט פראנאיטיס איז ער אמאל געווען א 'רב' און יעצט איז ער א גלח.. לויט דעם משומד מעגן יודן עסן געקאכטע בלוט.. ער זאגט אויך אז דאס העלפט פאר קראנקהייטן פון די אויגן.. אפילו לויט פראנאיטיס, האט דער 'גלח' נישט אליין געזען ווי יודן עסן בלוט, ער האט דאס נאר געהערט פון זיין טאטע וועלכע האט עס עם 'מגלה' געווען בסוד סודות, און ער האט עם באשוואוירן אז ער וועט דאס קיינמאל נישט ווייטער זאגן, און ווילאנג ער איז געווען א יוד האט ער דאס איינגעהאלטן.. כנראה, אז ווען ער איז געווארן א גוי האט ער מחליט געווען 'מיטצוטיילן' דעם וויכטיגע 'ידיעה' מיט די גאנצע וועלט...
כג. דער משפט דערנענטערט זיך.
אין קורצן פון פריער: ר' מענדל ליינט ווייטער די נייע פאפירן, ווי ער זעט פונקטליך וויאזוי די שלטונות זענען צוגעקומען צום 'מסקנא' אז אין דעם רציחה איז שולדיג א יוד וועלכע האט עס געטון וועגן רעליגיעזע סיבות. ער ענדיגט צו דאס ליינען..
כאילו עס איז נאכנישט גענוג מיט די אלע נארישקייטן, זענען די פאפירן ממשיך דן צו זיין וועגן געוויסע 'עדיות' וועלכע זענען כאילו מעיד אז ר' מענדל איז אריינגעמישט אינ'ם רציחה. איינער פון זיי איז די זון פון טשעביריאק, וועלכע האט 'געזען' 'אינטערסאנטע יודן' 'צדיקים' אינ'ם הויז פון ר' מענדל. וויבאלד דער זון איז אינצווישן שוין אריבער אויף א צווייטן וועלט... איז נישט געווען מעגליך מברר צו זיין דעם אמיתיות פון דעם 'עדות'.. בכל אופן האט זיין שוועסטער אויך צוגעשטימט אז עס איז אזוי געווען. לויט די פאפירן האבן ביידע געזאגט אז זיי זענען געגאנגען צום הויז פון ר' מענדל צו קויפן מילך, און זיי האבן געקוקט דורכ'ן פענסטער. זיי האבן דארט געזען צוויי יודן וועלכע האבן געהאט היטן מיט שווארצע מאנטלען.. זיי האבן צוגעלייגט אז זיי האבן זיך דערשראקן און זענען אנטלאפן. נאך מער ווי דעם האט דאס קינד פארציילט, אז אינ'ם טאג וואס אנדרושה איז נעלם געווארן, האט זי געשפילט מיט עטליכע קינדער אינ'ם חצר פון דעם ציגל פאבריק, און ביילוס איז אנגעקומען און האט זיי פארטריבן. אלע קינדער זענען אנטלאפן אבער זי איז געבליבן זען וואס דא גייט זיין, און דאן האט זי געזען ווי ביילוס, צוזאמען מיט נאך צוויי מענטשן, כאפן אן אנדרושה און שלעפן עם אריין אינ'ם הויז.. צווישן אנדערע סיפורים איז אויך דערמאנט געווארן דעם מעשה פון בריוו וואס ר' מענדל האט ארויסגעשיקט פון תפיסה צו זיין משפחה [ווי אויבן דערמאנט]. ווי עס שטעלט זיך אויס, האט דער שפיאן קוזאטשענקו [וועלכע איז געווען מיט ר' מענדל אין תפיסה און האט געטראגן דעם בריוו צו זיין משפחה] געהאט א שיינע דמיון.. ער האט מעיד געווען אז ר' מענדל האט נישט נאר געשריבן א בריוו, נאר ער האט עם אויך דערציילט אסאך סודות. לויט זיינע רייד האט ר' מענדל עם מציע געווען א גרויסן סכום געלט אויב ער וועט אויספירן א שליחות. דער שליחות איז געווען צו פאר'סמ'ען צוויי פון די עדים.. דער פלאן איז געווען אז געוויסע יודן וועלן עם געבן דעם סם צוזאמען מיט 50 רובל.. ר' מענדל האט עם דערויף צוגעזאגט אז דאס יודישע פאלט וועט עם באצאלן בעין יפה און וועלן עם מפרנס זיין עד סוף ימיו... למסקנא בלייבט אז ר' מענדל האט געפלאנט בכוונה תחלה, צוזאמען מיט אנדערע וועלכע מ'האט ביזדערווייל נישט געטראפן.. צו הרג'נען אנדרושה כדי צו נוצן זיין בלוט פאר זייער רעליגיע..
ר' מענדל ענדיגט ליינען, און זיין בלוט איז כאילו געפרוירן איז זיינע איברים. דאס גאנצע מדינת רוסלאנד ובראשם דעם צאר ניקאליי האבן זיך געשטעלט קעגן עם.
זייט מ'האט עם געגעבן די צווייטע פאפירן, האט מען עם כסדר געפרעגט ווער ער איז ממנה אלס זיינע אדוואקאטן ביים משפט. ער האט געענטפערט אז ער וויל אז די אדוואקאטן פון ביז יעצט זאלן ממשיך זיין. נאך אביסל צייט איז מר בארסקי געקומען אויף באזוך. ער האט עם דערציילט אז מר מארגאלין איז געצווינגן געווארן צו ווערן אויס אדוואקאט אין דעם משפט, ווייל די תביעה האט עם גערופן אלס עד [וועגן די מעשה פון די 40,000 דאלער..] און דער חול פסל'ט אן עד פון זיין אן אדוואקאט. מר בארסקי האט אויך דערציילט, אז אויסער עם און גרוזענבערג, וועלן אויך דינען אלס אדוואקאטן מר מאקלאקוב און מר קראבאטשעווסקי. ביים נעקסטן באזוך האבן זיי געשומעסט וועגן דעם משפט. מר בארסקי האט כסדר געהאט די ריכטיגע ווערטער מחזק צו זיין און מעודד צו זיין ר' מענדל, און ער האט עם געבעטן צו זיין שטארק. ער איז זיכער געווען אז דעם אמת וועט ארויפשווימען ווי אויל אויף וואסער, און די שונאי ישראל, די "שווארצע הונדערטער" וועלן האבן א גרויסע מפלה. ער האט מייעץ געווען ר' מענדל צו בעטן פון די שלטונות נאך א העתק [קאפי] פון די באשלודינגס-פאפירן, ווייל די אדוואקאטן דארפן דאס האבן.
ר' מענדל האט טאקע אריינגעגעבן אזא בקשה. צומארגנס איז דער הויפט-חוקר מאשקעוויץ געקומען צו עם. "דו דארפט טאקע נאך א העתק פון די פאפירן" האט ער געוואלט וויסן. "יא! איך דארף דאס האבן". "אויב די וועסט דיך מתעקש זיין, וועטסו באקומען, אבער איך מוז דיר אנווארנען אז דאס קען דיר שאדן, דאס קען אפשטופן די התחלה פונ'ם משפט אויף נאך עטליכע חדשים".. ר' מענדל האט נישט געוויסט וואס דא צו טון. מצד אחד, אויב ער וועט דאס נישט באקומען, וועלן די אדוואקאטן נישט קענען דאס פונקטליך דורכליינען און וועלן נישט קענען גוט פלאנירן זייערע תשובות. מצד שני, אויב ער וועט זיך שטעלן דערויף, קען זיך אפשטופן די התחלה פונ'ם משפט. עס איז עם שוין אזוי שווער געווען צו ווארטן ביז יעצט און ער האט נישט געקענט אפילו משער זיין צו ווארטן נאך לענגער. אוודאי קען זיין אז מאשקעוויץ וויל עם פשוט דערשרעקן אבער עס קען דאך אבער אויך זיין אז עס איז דער אמת. אויב ער וויל לייגן מכשולות קען ער דאס ערלעדיגן. ר' מענדל האט גוט געוויסט אז ער וויל עם גורם זיין וואס מער צער און ליידן. נאך ער האט שוקל געווען דעם ענין האט ער מחליט געווען נישט צו בעטן די פאפירן. ער האט געגלייבט אז די אדוואקאטן וועלן שוין געפונען אן אנדערע וועג דאס צו באקומען. מן הסתם קענען זיי זיך בעסער אויס ווי אן איינגעשפארטער באשולדיגטער אויף רציחה..
נאך אפאר טאג האט מען עם געזאגט אז זיין ווייב און ברודער ווארטן אויף עם אינ'ם ביורא פונ'ם מנהל פון דער תפיסה. ער איז אריין און האט געזען אז חוץ די צוויי איז מאשקעוויץ אויך דארט געווען, צוזאמען מיט'ן מנהל. ער האט אנגעהויבן פרעגן וועגן די משפחה, אבער זיין ברודער האט עם באלד געפרעגט "האסט באקומען נאך א העתק פון די באשולדינגס-פאפירן"? האט ר' מענדל עם דערציילט אז דאס קען אפשטופן דעם משפט און דערפאר האט ער מחליט געווען מוותר זיין אויף דעם. "דו זאלסט נישט צוהערן צו אלע זייערע תירוצים"! האט ער געשריגן, "דו זאלסט עס באקומען און טראכט נישט פון וואס זיי זאגן"! דער מנהל פונם תפיסה איז ארויפגעשפרינגען פון זיין ארט און האט געשריגן מיט קולות "גייטס פון דא ארויס! וואס פארא חוצפה"!! עס האט געדוירט א צייט ביז דער מנהל האט זיך בארוהיגט. ער האט שפאצירט אהין און אהער און געזאגט צו זיך "אזא חוצפה"!.. ר' מענדל איז זיכער געווען אז מ'האט איינגעזעצט זיין ברודער און עס איז עם אריבער עטליכע נעכט אן שלאף וועגן דעם דאגה. נאר נאך אפאר טאג איז זיין ווייב געקומען באזוכן און זי האט עם מודיע געווען אז מ'האט עם נישט איינגעזעצט.
צוויי-און-א-האלב יאר זענען שוין אריבער פון דעם שרעקליכן טאג וואס קולייבקו, דער הויפט פונ'ן אוכראנא אין קיעוו, האט עם צוגענומען פון זיין משפחה. [אינצווישן האט קולייבקו פארלוירן זיין אמט און זיין גדולה, ווען דער צאר איז געווען אין קיעוו און עס איז געלונגען פאר די מורדים אריינצוקומען אינ'ם זאל ווי ער איז געווען און פרובירן צו הרג'נען דעם ראש ממשלה - זעה קאפיטל י"ג. דאס האט אבער נישט בעסער געמאכט די מצב פון ר' מענדל]. יעצט קומט שוין נאנט די טאג פונ'ם משפט. דעם טאג וואס נישט נאר ר' מענדל מיט זיין משפחה ווארטן דערויף נאר גאנץ כלל ישראל שטייט מיט א קורצן אטעם צו זען וואס וועט דא זיין.. נישט נאר כלל ישראל נאר די גאנצע וועלט. ר' מענדל האט געוויסט אז די בעסטע אדוואקאטן אין רוסלאנד וועלן שוצן אויף עם, ער האט אויך געוויסט אז אסאך פון די רוסישע פאלט שטייט צו זיין זייט [אסאך פון די באוויסטע נעמען אין רוסלאנד האבן אפן מוחה געווען קעגן די פארקרומטע חשדות קעגן ר' מענדל. זיי האבן דערמיט פרובירט צו ראטעווען די כבוד פון רוסלאנד קעגן די אויגן פון די וועלט], אבער וויפיל דאס וועט העלפן קעגן די שלוחים פון די ממשלה.. דאס קען מען נישט וויסן..
כו. באשווערן די עדים.
אין קורצן פון פריער: ר' מענדל זיצט אינ'ם ריזיגן זאל פונ'ם בית המשפט, אין דעם ארט וועלכע איז באשטימט פאר'ן באשולדיגטער. דער ביהמ"ש איז פיל מפה אל פה מיט מענטשן פון איבער די וועלט וועלכע זענען געקומען מיטהאלטן דעם משפט. ער באטראכט די צוועלף באשוואוירענע וועלכע וועלן מחליט זיין דעם משפט, און זיין הארץ צוגייט! זיי זענען פשוט'ע מוזשיקן, וולעלכע וועלן זיכער נישט קענען מיטהאלטן אזא קאמפליצירטע משפט. ווער ווייסט אויב זיי זענען שוין נישט יעצט אנגעקלעבט מיט שנאת ישראל, און גלייבן די אלע שרעקליכע חשדות. ער לייגט זיין בטחון אינ'ם בורא עולם.
ווען ר' מענדל איז אריין אינ'ם בית המשפט, האט זיך געטון א גרויסע גערודער. מענטשן האבן גערעדט מיט א הויך קול, אנדערע זענען געלאפן אהין און אהער, איינגעשטעלטע מיט זייערע פאפירן וכו'. ווען דער ממונה האט געשריגן "שטיל! די שופטים קומען!" זענען אלע אנוועזנדע אויפגעשטאנען אויף די פוס. נאך איינגעשטעלטע זענען אריין און עס האט באלד געהערשט א שטילקייט. אלע האלטן די אטעם..
דער 'הויפט-פון-געריכט', באלדירעוו, האט צושטערט די שטילקייט. ער האט זיך געקערט צו ר' מענדל און געפרעגט "צו וועלכע גלויבונג געהערסט דו"? ר' מענדל דערקענט קוים זיין אייגענע קול ווען ער ענטפערט כמעט מיט א געשריי "איך בין א יוד".. ער האט באמערקט אז די אנגלאגער מיט שמאקאוו האבן געשמייכלט צווישן זיך ווען ער האט דאס געזאגט. עס האט זיך באלד אנגעהויבן א וויכוח צווישן די אדוואקאטן פון ר' מענדל און די אנגקלאגער. די אדוואקאטן האבן גע'טענה'ט אז די אנקלאגער זיצן צו נאנט צו די 12 באשוואוירענע. דאס איז עלול משפיע צו זיין אויף זיי ווען זיי געבן זייער פסק. דער 'הויפט-פון-געריכט' האט אנגענומען זייער טענה, כאטש די אנקלאגער האבן נישט מסכים געווען דערצו.
יעצט איז געקומען די צייט צו באשווערן די עדים. [בדרך כלל ביי א משפט, טוט מען באשווערן די עדים אז זיי זאלן זאגן נאר דעם אמת]. דאס איז נישט געווען קיין קלייניגקייט. נישט ווייניגער ווי הונדערט-פינף-און-דרייסיג עדים זענען גערופן געווארן דורך די סניגורים [אדוואקאטן] און 35 דורך די אנקלאגער. צוזאמען איז דאס 170 עדים. יעדעס איינער פון די עדים האט געמוזט דורכגיין די ארט ווי ר' מענדל איז געזעסן אויפ'ן וועג צום שווערן. אלע עדים פון די באשוץ האבן זיך אפגעשטעלט און עם געגריסט. עס זענען אפילו געווען עטליכע פון די עדים פון די אנקלאגער וועלכע האבן געשמייכלט צו עם! דאס גאנצע מעשה האט געדוירט א גאנצן טאג ווי אויך א חלק פון די נאכט. ר' מענדל האט דארט געמוזט זיצן די גאנצע צייט כאילו ער איז צוגענאגלט צום ארט. ער האט כמעט גע'חלש'ט פון מידיקייט. ער איז געווען אינגאנצט אפגעשוואכט ווען עס האט זיך געענדיגט און מ'האט עם צוריקגעפירט מיט'ן שווארצן וואגן צום תפיסה.
במשך די גאנצע צייט ווען ער איז געווען אינ'ם תפיסה, איז ר' מענדל געשלאפן אויפ'ן הוילן באדן, און קיינעם איז נישט איינגעפאלן עם מציע זיין עפעס בעסערס. פארקערט! זיי האבן גע'דאגה'ט עם אנמאכן וואס מער צער און ווייטאג. היינט אבער, איז ער ערשטוינט צו זען א בעטל מיט א מאטראץ! די שומרים פירן זיך אויף מיט אזא ידידות אז ער קען זיי קוים דערקענען. ער האט נישט פארשטאנען די סיבה פון דעם פלוצלינגדיגער ענדערונג. צו פארשטייען זיי אז די גאנצע שקר גייט בקרוב פלאצן און נעלם ווערן? אבער דאס משפט האט זיך ערשט אנגעהויבן. כפי הנראה איז געווען א הוראה פון די 'הויכע פענסטערס' אז ביזדערווייל זאל מען עם באהאנדלען מיט מער העפליכקייט. ער האט געדאנקט הקב"ה אויף דעם. ער איז פרייליך אויף יעדן פארגרינגערונג, אפילו צייטווייליג.
צומארגנס אינדערפרי פירט מען עם צוריק צום בית המשפט. אלעס איז פונקט ווי נעכטן: מ'פירט עם מיט די זעלבע פאראד באגלייט מיט סאלדאטן וכו'. די זאל פונ'ם ביהמ"ש איז געווען פיל אזויווי נעכטן. היינט אבער, האט מען געקענט שפירט א נערוועזע אנגעצויגנקייט.. נעכטן איז נאר געווען דאס באשווערונג פון די עדים, היינט הייבט זיך אן די ריכטיגע מעשה. דער עולם וויל דא זען עפעס...
מען הייבט אן מיט'ן חוקר זיין די עדים. צום ערשט האט מען צוגערופן די בעלי עגלה וועלכע פלעגן פירן די ציגל פון די פאבריק צו ווי זיי האבן געדארפט אנקומען. זייער עדות איז געווען זייער וויכטיג. לויט ווי עס איז געשטאנען אין די 'באשולדינגס-פאפירן' האט 'שאחאווסקי' דער 'לעמפלייכטער' פון די פאבריק [זיין ארבעט איז געווען אנצוצינדן יעדן טאג די אלע אויל לייכטער וועלכע האבן געלאכטן די פאבריק], געשוואוירן פאר'ן אנקלאגער, אז אויף זינטאג, י"ב אדר תרע"א, 9 אזייגער אינדערפרי, האט ער געזען ר' מענדל שטיין ביי זיך אין שטוב, צוזאמען מיט נאך צוויי 'צדיקים', וועלכע האבן געטראגן לאנגע מלבושים און קאפלעך! זיי זענען געווען איינגעוויקלט אין טליתים און פארטיפט אין זייער דאווענען! נאך די תפלות האבן זיך געענדיגט, האט שאחאווסקי ווייטער געזאגט, איז ר' מענדל נאכגעלאפן אנדרושה אינ'ם גארטן פונ'ם פאבריק. ער האט עם אנגעכאפט און עם געטראגן אינ'ם ריכטונג פון די אויוון אין ווי מ'פארברענט די ציגל [כדי זיי הארט צו מאכן]. שאחאווסקי האט געזאגט אז ער ווייסט נישט וואס איז געווען נאכדעם, אבער ער ווייסט זיכער אז אנדרושה איז נישט ארויס לעבעדיג פון דארט. ער האט צוגעלייגט אז אויסער עם איז קיינער נישט געווען אינ'ם פאבריק, אפילו נישט די ארבייטער. דער זון פון טשעביריאק, זשעניא, האט אויך דערציילט דעם זעלבן סיפור פאר פענענקו. ווען דער תובע האט געפרעגט ר' מענדל וואס ער האט צו זאגן אויף דעם, האט ער מסביר געווען אז אינ'ם פאבריק האט מען גענוצט א ביכל פון קבלות [ריסיט] און דארט איז פארשריבן פונקטליך וועלכע בעלי עגלה האבן געארבעט אויף א געוויסע טאג און צו וועמען זיי האבן געטראגן די ציגל. יעדע בעל עגלה וועלכע האט אנגעלאדנט ציגל אויף זיין וואגן האט דאס געמוזט שרייבן אינ'ם ביכל. אינ'ם ביכל איז געווען פארשריבן אז אין יענעם טאג האבן געארבעט 50 בעלי עגלה וועלכע האבן געלאדנט 10,000 ציגל. כדי אויסצופירן אן ארבעט אין דעם גודל, האט מען געדארפט א גאנצן טאג ארבעטן. דערפאר איז אוממעגליך צו זאגן אז דער חצר איז געווען ליידיג און אז ר' מענדל האט נישט בעסער געהאט וואס צו טון ווי נאכלויפן אנדרושה!
איינער פון די בעלי עגלה האט מעיד געווען: "מיר זענען געווען א גאנצן צייט אינ'ם פאבריק. מיר זענען אפילו געשלאפן דארט. מיר ווייסן אלע אז ביילוס איז א ערליכע מאן".
כז. וויסימירסקי.
אין קורצן פון פריער: מ'הייבט אן דעם משפט מיט די עדות פון די בעלי עגלה וועלכע האבן געארבעט אינ'ם פאבריק. אלע זענען מעיד אויפ'ן ישרות און ערליכקייט פון ר' מענדל.
דער נעקסטע האט דערציילט: "בייליס פלעגט אויפשטיין זייער פרי. ווען מיר זענען געקומען צו דער ארבעט איז ער שוין דארט געווען. ער איז געווען א פלייסיגער און באגלייבטער ארבעטער. ער האט אכטונג געגעבן אויף אונז בקפידה אז מיר זאלן אויך אויפשטיין און גיין צו דער ארבעט בזמן. ער פלעגט כסדר דארפן אויפשטיין אינמיטן עסן וכו' כדי צו זען אז אונז זאלן נישט בטל'ן... ער האט נישט געהאט קיין מנוחה פון זיין ארבעט.
די עדיות פון די בעלי עגלה, וועלכע זענען געווען פשוט'ע פויערן אן קיין חשבונות, האט געמאכט א שטארקן איינדרוק אויף אלע אנוועזנדע. איינער נאכן צווייטן איז ארויפגעקומען עדות זאגן. זיי האבן אלע געזאגט זאכן וועלכע האבן צוריסן אויף שטיקער די אלע באשולדינגען אין די פאפירן. די וואס האבן געזוכט דעם אמת, האבן נישט געדארפט מער ווי די עדיות פון די מענטשן. ר' מענדל קען אבער נישט וויסן וואס קומט פאר אין די מח פון די 12 באשוואוירענע, און זיי זענען די וואס וועלן פסק'נען.
דער נעקסטער עד איז געווען אן עלטערער פוילישער גוי מיטן נאמען וויסימירסקי. ער איז געווען א שכן פון ר' מענדל, וואוינענדיג דריי בנינים אוועק פון זיין שטוב. זיין דערציילונג איז געווען ערשטוינענד, אז דער פארזאמלונג איז געזעסן שטאק-שטיל במשך דעם גאנצן עדות. עס האט איבערגעלאזט אזא שטארקע רושם אז ווען ער האט געענדיגט האט אויסגעבראכן א בהלה אינ'ם ריזיגן זאל. וויסימירסקי איז געווען אן אקס-האנדלער. יעדעס מאל ווען ר' מענדל האט געדארפט א קוה [פאר מילך] האט ער עס געקויפט ביי אט דעם שכן זיינע. ער איז געווען א שטענדיגע גאסט ביי ר' מענדל אין שטוב, און אזוי האט ער געוויסט אז בזמן פון דעם רציחה האט ר' מענדל נישט פארמאגט א קוה. וויבאלד טשעביריאק און אירע קינדער האבן מעיד געווען אז זיי זענען געגאנגען צום שטוב פון ר' מענדל קויפן מילך [זעה קאפיטל כ"ג], און דאן האבן זיי דארט געזען די 'צדיקים' וכו', איז זיין עדות געווען א קלאפ פאר די אנקלאגער. אויב ער האט נישט פארמאגט קיין קוה איז נישטא אויף וואס צו קומען קויפן מילך! [ערשט יעצט האט ר' מענדל פארשטאנען די 'מאדנע' שאלות פון פענענקו צו ער האט א קוה און אויב ער פארקויפט מילך]. וויסימירסקי האט זייער שטארק באטאנט אז די אלע סיפורים וועגן די קוה מיט די מילך האבן נישט קיין שום יסוד במציאות...
ווען ער האט געענדיגט זיין עדות, איז ער געבליבן שטיין פאר'ן שופט, פארטיפט אין זיינע מחשבות. עס האט אויסגעזען ווי ער וויל עפעס צולייגן צו זיין עדות. אינ'ם בית המשפט האט געהערשט א גענצליכע שטילקייט. אלע עפענען די אויגן מיט די אויערן.. אלע ווינדערן זיך וואס פונקטליך ווייסט דער עלטערע גוי און וואס וויל ער דא דערציילן.. פארוואס זוימט ער אזוי לאנג?? "עס איז דא נאך עפעס וואס איך האב געוואלט זאגן" ברענגט ער ענדליך ארויס לאנגזאמערהייט. "איך האב נישט געוויסט אז איך וועל דארפן זיין א עד. נאך אלעס, וואס ווייס איך שוין וועגן בתי משפט, געריכטן.. איך בין שוין מער ווי זעכציג יאר, מיט איין פוס אינ'ם קבר. איך האב נאך קיינמאל נישט געהאט קיין צורך צו קומען צו א בית המשפט, נישט אלס עד, נישט אלס אנגעקלאגטער און נישט אלס עפעס אנדערש. איך האב געמיינט אז איך וועל שוין שטארבן אן אריבער גיין די שוועל פון א געריכט.. אבער איך האב באקומען א הזמנה און דא בין איך".
ער האט מפסיק געווען אביסל, ווי איינער וואס זאמלט כח ווייטער צו גיין, און קערנדיג צום שופט זאגט ער ווייטער: "די דאזיגע פאסירונג מאכט מיך שוין קראנק מער ווי איינס און א האלב יאר! איך ווייס אז דאס האט קערצער געמאכט מיין לעבן! איך וויל איר זאלט וויסן, איך האב איין איינציגן זון וואס איך האב אים זייער ליב, אזוי אז איך וועל נישט טון קיין שום אומגערעכטע זאך וואס דאס וועט ברענגען בושה צו מיין זון. חוץ מזה האב איך דאך געשוואוירן צו זאגן דעם אמת, און איך גלייב אין ג-ט און איך האב מורא פון אים. דערפאר קען איך מער נישט שווייגן.. איך מוז אייך זאגן אלץ וואס איך ווייס! איר האט דאך שוין גענוג הוכחות פון מיין עדות בנוגע דעם קוה צו וויסן אז די באשולדינגען קעגן בייליס זענען פאלש. איך וויל אייך אבער זאגן מער ווי דעם, עפעס וואס וועט א סוף מאכן צו די אלע סיפורים כאילו מענדל בייליס האט גע'הרג'ט אנדרושה כדי צו באנוצן מיט זיין בלוט פאר מצות אויף פסח. איך גיי אייך אויפווייזן איינמאל פאר אלעמאל אז די גאנצע זאך איז שקר גמור"!
א שטילקייט האט געהערשט.. מ'האט געקענט הערן די אנשטרענגונגען פון וויסימירסקי שולט צו זיין אויף זיינע הרגשים. מיט גרויס שוועריקגייט איז ער ווייטער געגאנגען: "איך שטאם פון דער שטאט וויטעבסק. דארט האב איך געפירט א שענק ביים עק פון דער שטאט. איך האב דארט געהאט א באהעלפער, מיטן נאמען ראוויץ. מיר האבן זיך ביידע געצויגן קיין קיעוו אין דער זעלבער צייט און מיר האבן געוואוינט בשכנות. אזוי איז אויסגעקומען אז ביידע אונזערע דירות זענען געווען נאנט צום הויז פון טשעביריאק. די ראוויצן זענען געווען פיינע ארנטלעכע מענטשן וועלכע האבן קיין קינדער נישט געהאט. זיי האבן געפירט א געשעפט וואס האט זיי מפרנס געווען בכבוד און זיי זענען געווען פרייליך מיט זייער טייל. פלוצלינג, איין שיינעם טאג, קומען מר און מרת ראוויץ זיך צו געזעגענען! זיי האבן געזאגט אז זיי פארלאזן רוסלאנד! איך בין געווען אינגאנצן דערשראקן. עס איז געפאלן אויף מיר ווי א דונער אין א העלן טאג! זיי וואוינען שוין דא אזוי לאנג און אלע שעצן זיי, פארוואס דארפן זיי אלעס פארלאזן? וואס גייט דא פאר? נישט נאר דאס אז זיי פארן אוועק, נאר זיי זענען עוקר ביזן אנדער עק וועלט! זיי פארן קיין אמעריקא! ווען מרת ראוויץ האט געזען ווי די זאך האט משפיע געווען אויף מיר, האט זי אנגעהויבן וויינען. איך האב פארשטאנען אז עפעס איז זייער נישט בסדר. "מיר מוזן פארן קיין אמעריקא" האט זי געזאגט צווישן איר טרערן.
"פארוואס מוזט איר דארט פארן? איר האט דארטן ידידים אדער קרובים"? ביידע האבן נישט געקענט ארויסברענגען די ווערטער פון מויל. איך האב געזען אז עפעס געפערליך איז געשען און איך האב זיך געבעטן זיי זאלן מיר דערציילן. "איך בין א ידיד אייער, איך קענט מיר געטרויען! אפשר קען איך אייך העלפן". "דאס וואס איך גיי אייך יעצט דערציילן" איז ער ממשיך, קוקנדיג אויפן שופט, "איז וואס מרת ראוויץ האט מיר געזאגט".
"מיר זענען געווען זייער פריינדליך מיט דער פרוי טשעביריאק, האט מרת ראוויץ דערציילט מיט א שטילע, טרויעריגע קול. זי פלעגט קומען צו מיין הויז בארגן זאכן און איך צו איר הויז, אמאל א טאפ אמאל עפעס אנדערש וכו'. איין טאג זענען מיר געגאנגען צו איר הויז בארגן א פלייש-האק. מיר האבן זיך גוט אויסגעקענט אין איר קאך, און זעענדיג אז זי איז נישט דארט זענען מיר אליינס געגאנגען נעמען וואס מיר האבן געדארפט". מר וויסימירסקי האט מפסיק געווען צו כאפן די אטעם. ער איז געווען זייער צובראכן און צוקלאפט. ווען ער האט אויפגעהויבן זיין קול האט ער כמעט געשריגן אויף די באשוואוירענע: "מרת ראוויץ האט מיר געזאגט, אז ווען זי איז אריבער דעם באדע צימער, האט זי געזען ווי א טויט קינד ליגט אין וואנע! זי איז געווארן אזוי דערשראקן אז זי איז שנעל אוועק געלאפן פון שטוב"... עס זענען אריבער נאך אפאר מינוט ביז וויסימירסקי האט געקענט געוועלטיגן אויף זיך.. דער סוד וואס עסט אים שוין אויף צווי און א האלב יאר איז ענדליך ארויס.. "מרת טשעביריאק האט בלי ספק געוויסט אז מרת ראוויץ האט געזען דעם טויטן קערפער. זי איז אריבער צו מרת ראוויץ און געזאגט אז וויבאלד זי האט געזען דעם טויטן קינד מוז זי באלד פארלאזן רוסלאנד. זי האט געזאגט אז אויב זי וועט דאס נישט טון וועט מען זיי הרג'נען! מרת ראוויץ האט געוויינט און געזאגט "וואס הייסט פארלאזן די מדינה? צו ווי זאלן מיר גיין? פארוואס?" מרת טשעביריאק האט געענטפערט "איך וועל אייך געבן דאס געלט וואס פעלט אויס. איר מוזט אבער פארן קיין אמעריקא. איך ווייס איר וועט נישט מסר'ן אויף מיר... אבער ווען די חוקרים וועלן אייך דריקן וועט איר נישט קענען באהאלטן דעם אמת. איר מוזט נעלם ווערן.. נו! וואס האבן מר און מרת ראוויץ שוין געקענט טון? ביז אפאר טאג זענען זיי אנטלאפן קיין ניו יארק"...
א שטורעם האט אויסגעבראכן אין זאל ווען מר וויסימירסקי האט געענדיגט. מרת טשעביריאק איז געזעסן אינעם זאל, ווארטנדיג איבערצוגעבן איר עדות. זי איז געווארן ווייס ווי קאלעך, און דער הויפט-פון-געריכט, באלדירעוו, האט איר פרובירט צו בארוהיגן. כנראה איז ער געווען א גוטע חבר אירע.. אלע וועלכע זענען געזעסן נעבן איר האבן זיך אוועקגעריקט, כאילו זי האט אין זיי מעורר געווען א פחד. עס איז קלאר געווען אז די באשוואוירענע זענען זייער נתפעל געווארן פון וואס זיי האבן געהערט. דער הויפט-פון-געריכט האט זיך געקערט צום עד און געפרעגט: "אויב דו האסט דאס אלץ געוויסט, פארוואס האטסו געשוויגן אזא לאנגע צייט"? "איך האב נישט געוויסט אז מ'וועט מיר רופן מעיד זיין" האט מר וויסימירסקי מודה געווען, "חוץ מזה האב איך געגלייבט בתמים אז דער אמת וועט ארויסקומען פון זיך אליינס".. עס איז קלאר געווען אז דער הויפט-פון-געריכט האט נישט געוואלט אויסהערן דעם עד פאר נאך א רגע. למעשה וואלט ער שוין לאנג געוואלט פטור ווערן פון אים.
רבי יעקב קאָפל חסיד זצ"ל (- ט"ו אלול ה'תקמ"ז).
רבי קאָפל איז געבוירן צו זיין פאטער הרב נחמיה פייוול, א זון פון הרב יעקב קאמיאל פון קאלאמייע.
מענשען פלעגן אים רופן דער שיויתי'ניק וויבאלד ער האט כסדר געזאגט צו זיך דעם פסוק שיויתי ה' לנגדי תמיד.
רבי קאָפל האט געוואוינט אין זיינע יונגע יארן אין קאלאמייע, און זיך ערנערט פון א קליין געוועלבעל און אויסבאהאלטן פון מענטשן זיין גרויסקייט און זיין צדקות. איינמאל איז דער הייליגער בעש"ט געווען שבת אין קאלאמייע, פרייטיג צו נאכט'ס האט דער בעש"ט געפילט אז ס'שיינט א גרויס ליכטיקייט אין שטאט, ער איז נאך געגאנגען דעם ליכטיקייט ביז ער איז אנגעקומן צו א קליין הייזקעלע, ווי ער האט געפילט אז דער שיין קומט פון דעם הייזקע איז ער אריין אינעווענדיג, האט ער געזען ווי רבי קאָפל טאנצט און זינגט לכבוד שבת מיט א געוואלדיגן ברען אָן אויפהער, און דער טיש שטייט געגרייט מיט אלעם גיטן, ווען רבי קאָפל האט געענדיגט האבן זיי זיך געגעבן שלום, האט דער בעש"ט אים געפרעגט פארוואס ער טאנצט פאר דעם עסען, האט רבי קאָפל אים געזאגט אין די זמירות זאגט מען "ואם שלש אלה לפניו צגים", ערשטנס אויסגעשטעלט מען זאל קענען הנאה האבן פון דעם רוחנית פון די עסענווארג, און נאכהער עסען. דאמאלס איז רבי קאָפל געווארן נאנט צום בעשה"ק און געווארן פון זיינע תלמידים. רבי קאָפל האט געהאט א זיסע שטימע און איז געווען עפטער'ס דער בעל תפילה ביים הייליגן בעל שם טוב.
רבי קאָפל איז נפטר געווארן אין טיסמעניץ ט"ו אלול ה'תקמ"ז.
זיין רביצין מרת חיה איז נפטר געווארן י"ג אייר ה'תקל"ה
לוי גראסמאן, שם ושארית, (תל אביב, תש"ג)
זיבנגערגן, זימבערגן אדער טראַנסילוואַניע (;;;; אדער "Ердељ / Erdelj");;;) איז א היסטארישער ראיאן אין דעם צענטער און מערב פון רומעניע.
די הויפשטאט פון זיבנבערגן איז קלויזנבערג. אנדערע גרויסע שטעט זענען טעמעשוואר, בראשאוו און גרויסווארדיין.
מקור פונעם נאמען.
דער נאמען זיבנבערגן איז טייטש "זיבן פֿעסטונגען" וואס איז שייך די זיבן שטעט וואס די טראַנסילוואנער זאקסאנען האבן אויפגעשטעלט. דער נאמען טראַנסילוואניע איז טייטש "הינטער דעם וואלד". דער רומענישער נאמען „ארדעאל" שטאמט פון אונגארישן Erdély (ערדעל) וואס איז אויך טייטש "הינטער דעם וואלד".
ביז צו דער ערשטער וועלט מלחמה האט זיבנבערגן געהערט צום אונגארישן קעניגרייך אין דער עסטרייך־אונגארישער אימפעריע. נאך דער מלחמה איז זיבנבערגן געווארן א טייל פון רומעניע. ווערנט דער צווייטער וועלט מלחמה איז זיבנבערגן געווארן א טייל פון אונגארן, אבער דערנאך איז ער צוריק צו רומעניע.
די היסטארישע ראיאנען פון רומעניע
זיבנבערגן שליסט איין די דיסטריקטן מארמאראש (Maramureş), באנאט (Banat), קרישאנא (Crişana) און ארדעאל. זיבנבערגן האט גרעניצן מיט אוקראינע אין צפון, אונגארן אין מערב, און סערביע אין דרום מערב. זי שטייט אויף א פלאטא הויך 300 - 500 מעטער אין די קארפאטן.
יידישע היסטאריע.
פארן חורבן אייראפע, האבן געוואוינט אין זיבנבערגן 200,000 יידן. די דרום טייל פון זיבנבערגן, איז געווען אונטער רומעניע, די צפון טייל אונטער אונגארן, אין 1944 איז דער צפון טייל אריבער צו רומעניע.
די 40,000 יידן, וואס האבן געוווינט אויף דער רומענישער זייט, זענען געראטעוועט געווארן, פון פיזישע אומקום, אזוי ווי סמערהייט רומענישע יידן, אבער האבן געהאט אויסצושטיין ביטערע צרות, ווי צוואנגס ארבעט, רויבערייען, און אנדערע צרות, אין די זומער 1941, זענען די יידן פון די דרום, קאנצעטרירט געווארן אין די גרויסע שטעט, און אין געטאס.
אויפן צפון טייל פון זיבנבערגן, וואס האט געהאט ארום 165,000 יידן, האבן זיך די צרות אנגעפאנגען 1944, נאכן דייטשןס אריינקומען אין אונגארן, זיי זענען געווען די ערשטע, פארשיקט צו ווערן אויף אוישוויץ, אין מיי יענע יאר, זענען אלע יידן פון צפון טייל געווען אין געטאס, דורך אונגארישע זשאנדארן, און די רעגירונג, נאך עטליכע וואכן זענען 132,000 יידן שוין געווען אין אוישוויץ, אין יוני יענע יאר, זענען שוין נישט געווען קיין יידן אין גאנץ צפון זיבנבערגן, א טייל פון די יידן, איז געלונגען צו אריבערגיין צום דרום טייל, און אזוי זענען זיי געראטעוועט געווארן.
רומעניש איז די הויפט שפראך פון רומעניע און מאלדאווע.
רומעניש איז אַ ראמאנשע שפּראַך וואָס בערך 25 מיליאן מענטשן רעדן.
פארטיילונג פון מוטער־שפראך רעדערס פון רומעניש לויטן לאנד
:"נישט פארמישן מיט עלעמענטארע אלגעברע"
לינעארע אלגעברע איז אן אפצווייג פון אלגעברע וואס באהאנדלט סיסטעמען פון לינעארישע גלייכונגען ווי
און לינעארע פונקציעס ווי
און זייער רעפרעזענטאציע ניצנדיק וועקטארן, וועקטאר-רוימען און מאטריצן.
וועקטאר ערטער זענען א צענטראלע טעמע אין מאטעמאטיק, למשל, לינעארע אלגעברע שפילט א גרויסע ראלע אין אבסטראקטע מאטעמאטיק און אויך אין פונקציאנאלן אנאליז. זי האט אויך ברייטע אפווענדונגען סיי אין נאטירליכער וויסנשאפט סיי אין סאציאלער וויסנשאפט.
די יסודות פון לינעארער אלגעברע האט אוועקגעלייגט רענע דעקארט, וואס האט אנטוויקלט די קארטעזישע קאארדינאטן-סיסטעם (אויף זיין נאמען) אין 1637 צו באשרייבן דעם פלאך, און האט זי געניצט אין דעם ראם פון אנאליטישער געאמעטריע צו לייזן פראבלעמען פון קלאסישער געאמעטריע. ער האט געניצט די אנצייכענונג פון א געארדנטן פאר formula_1 צו באצייכענען א פונקט אין דעם פלאך.
די געשיכטע פון מאדערנער לינעארער אלגעברע הייבט אן אין די יארן 1843 און 1844. אין 1843 האט וויליאם ראאן האמילטאן (וואס האט באשטימט דאס ווארט וועקטאר) פארגעשטעלט די אלגעברע פון „קוואטערניאנען".
לינעארע אלגעברע שטודירט די אייגנקייטן פון וועקטאר־רוימען. א וועקטאר־רוים איז א גרופע, איבער א פעלד מיט א בינארישער אפעראציע '+'. צווישן צוויי לינעארע אלגעברעס זענען פאראן לינעארע טראנספארמאציעס.
דער אָדלער (Aquila) איז א גרויסער רויבפויגל פון דער זעלבער משפחה ווי דער פאלק און דער גריף. ער טוט יאגן בייטאג און ער זעט זייער גוט.
דער ליסער אדלער איז א גרויסער אדלער פון צפון אמעריקע מיט א העל ווייסן קאפ און וויידל. ער איז דער נאציאנאלער פויגל פון די פאראייניקטע שטאטן. ער עסט פיש.
דער גאלדענער אדלער געפינט זיך איבער דער גארער וועלט; ער עסט קליינע מאמאלן.
אין אויסטראליע איז דא דער קלין-וויידל אדלער, דער גרעסטער רויבפויגל אין אויסטראליע, מיט א פליגל-ברייט פון 2 מעטער. זיי באפאלן אנדערע פייגעלעך, שרצים און קיניגלעך. מיט זייערע שארפע קלויען קענען זיי צעשניידן א יונגע קאנגארו.
די עקאנאמיע פון דעם פאראייניגטן קעניגרייך איז אין די לעצטע הונדערט יאר פאררעכנט אלס איינע פון די וועלט'ס בעסטע עקאנאמיע לענדער. איר איבער-וואסער האנדל וואקסט פון טאג צו טאג מיט א שנעלן טעמפא, אירע בירגערס פיאנירן אינדוסטריעלע אינאוואציעס, זי פראדוצירט אן א שיעור חפיצים, און גיט די וועלט א הויפן מיט גוטע סערוויסעס צווייט נאך אמעריקע.
באלאנץ פון האנדל.
הגם בריטנ'ס עקאנאמיע איז שטארק האט זי אין די לעצטע 50 יאר עטליכע מאל זיך אנגעשטויסן מיט פראבלעמען. איר גרעסטער פראבלעם איז געווען די באלאנס פון האנדל. אין די מיטל 900' יארן האטבריטאניע געמוזט אימפארטירן מער ווי א צענטל פון איר עסן און פיל מער רוי מאטריאל. דאס האט געצוואונגען די רעגירונג צו שטופן די עקספארט מיט'ן גאנצן קראפט וואס האט שווער געמאכט די עקאנאמיע אין לאנד ווייל עס איז פשוט געווען א מאנגל אין געוויסע פראדוקטן. פון די אנדערע זייט זענען אין די זעלבע יארן געווען עטליכע אינדוסטריעס, ווי קוילן מינעס, שיף פאבריקן, און טעקסטייל, וועלכע האבן פראדוצירט פיל מער סחורה וויפיל זיי האבן געקענט פארקויפן.
רעגירונג הילף.
אין 970' האט זיך דאס לאנד'ס עקאנאמיע אנגעהויבן צו סטאבילן ווען די רעגירונג האט אונטערגענומען א רייע פרישע פראגראמען צו העלפן די ריזן פירמעס, ווי בריטיש עירוועיס און בריטישע טעלעקאמוניקאציעס, מיט שטייער שניטן וכדומה. ענליכע פראגראמען זענען פאראן אין אלע ציוויליזירטע לענדער, באקאנט מיט'ן צו-נאמען פריוויטיזאציע. די פראגראמען האבן געטאן גאר א סוקסעספול דזשאב און אין יאר 97' איז בריטענ'ס עקענאמיע געשטיגן אין איין איינציגער יאר מיט 2.5 פראצענט, די העכסטע אינע'ם אייראפעאישן פאראיין.
דער רעגירונג'ס ראלע אין דער עקענאמיע.
פונקט ווי אנדערע מאנדיניזירטע לענדער האט דאס פאראייניגטע קעניקרייך א געמישטע עקענאמיע. דאס מיינט אז טייל סעקטארן ווערן אפערירט דורך דער רעגירונג אין טייל דורך פריוואטע ביזנעסער. זינט דער צווייטער וועלט מלחמה האט בריטן שווער געארבעט צו באלאנסירן דאס געמיש פון פריוואטע און רעגירונג ביזנעסער כדי צו פארזיכערן די עקאנאמישע וואוילזיין פון אירע בירגערס. אזעלכע פֿראגעס זענען געווענליך פארטייאיש. אין בריטן האט די קאסערוואטיווע פארטיי מער געשטיצט די פריוואטע קאמפאנענטן און די לעבער פארטיי האט געשטערקט די פובליקע קאמפאנענטן. וויאזוי אימער, האבן ביידע פארטייען צוגעשטעלט א געזונטע געמיש פון ביידע עלעמענטן.
נאך דער צווייטער וועלט מלחמה האט די בריטישע רעגירונג נאציאליזירט, אדער איבער גענומען, א גרויסן נומער פון ריזיגע אדער פראבלעמאטישע ביזנעסער. דאס האט אריינגענומען: קוילן, עלעקטיריק, גאז, וואסער, טעלעפאנען, אייזן, שיפן און פליגער פראדעצירונג. זינט די 950' יארן האט די רעגירונג פריוואטיזירט רוב פון די אינדוסטריעס, פארקויפנדיג זייערע אקציעס צו פריוואטע בירגערס.
די בריטישע רעגירונג האלט א גוטן סדר פון געזעצן וויאזוי צו קאנטראלירן די עקאנאמיע, די גוטס און סערוויסעס זאל נישט זיין צו הויך און סטראשן די אינפלאציע. די סיסטעם וואס בריטן האט אנגענומען איז היינט אויפגעכאפט און צענדליגער לענדער.
ארבעט און ארגיקולטור.
די סך הכל בריטישע ארבעט'ס (לעיבר) קראפט איז געווען אין יאר 00' 29,911,267 מיליאן מענטשן. בריטענ'ס עמפלאוימענט סטרוקטור האט זיך גענצליך געטוישט אין די לעצטע 40 יאר. ס'איז געווען א שטארקע פארמערונג אין סעלף עמפלאוימענט (מענטשן וואס האבן אייגענע ביזנעסער אדער ארבעטן פאר זיך און צאלן שטייער ענדע יאר): מער ווי 3 מיליאן מענטשן, אדער 12 פראצענט פון די ארבעט'ס קראפט זענען פארגאנגענעם יאר געווען סעלף עמפלאויעט, און עס איז געווען א שטארקע וואוקס אין קליינע ביזנעסער צו וועלכע די רעגירונג האט געברויכט צושטעלן נייע פראגראמען.
ביז 50 יאר צוריק האבן נאנט צו האלב בריטישע איינוואוינער געארבעט אין די מענופעקטשערינג (פאברעצירונג) סעקטאר. היינט צו טאג ארבעטן נאנט צו דריי פערטל אין די סערוויס סעקטאר, אין פארגלייך צו איין דריטל אין יאר 955'. דער סיבה דערצו איז ווייל רוב זאכן וואס זענען אמאל געטאן געווארן מיט די האנט ווערן היינט געטאן מיט מאשינערי אדער קאמפיוטערייזד. נאך א טויש אין די לעצטע 50 יאר איז געווען אז מער פרויען גייען היינט ארבעטן. לויט א סטאטיסטיק פון יאר 997' איז 47 פראצענט פון די ארבעט'ס קראפט באשטאנען פון פרויען.בריטאניע האט די גרעסטע צאל פרויען ארבייטער פון גאנץ אייראפע.
די ארבעטסלאזיקייט ראטע שטייט זייער גוט אין ענגלאנד מיט 5.7 פראצענט. מיט 6 יאר צוריק איז עס נאך געשטאנען ביי 9.1 פראצענט וואס איז געווען א שטארקע שפרונג קעגן 10 יאר פריער ווען די ראטע איז געשטאנען איבער 12 פראצענט. די ארבעטסלאזיקייט ראטע איז געוואנדן לויט די ראיאנען. אין מזרח ענגלאנד איז עס די העכסטע (דאס טייטש אז ווייניגער מענטשן האבן ארבעט) און אין צפון אירלאנד איז עס די נידריגסטע.
די יונייטעד קינגדאם האט ווייניג פעלדער פאר פארמינג קעגן אנדערע אייראפעאישע לענדער אבער זי פראדוצירט פיל מער פרוכט, גרינצייג, וואל, מילך, א.א.וו. ווי זיי. דאס איז א דאנק די אינאוואציעס אין פארמינג מאשינערי.
נאך די צווייטע וועלט קריג האט די בריטישע רעגירונג אנגענומען א פאליסי צו סטאביליזירן די ארגיקולטור סעקטאר אויף ביידע וועגן, אי די פארמערס זאלן מאכן געלט און אי די מענטשהייט זאל זיך קענען ערלויבן זיי צו קויפן. ווען נישט דעם פאליסי וואלטן רוב עסן אימפארטירט געווארן פון אויסלאנד וואס איז גאר נישט געשמאק פאר א רעגירונג. די רעגירונג האט זיך אנגעשלאסן אין די אייראפעאישע עקענאמיק קאמיוניטי (היינט די אייראפעאישע פאראיין) און צוזאמען אכט געגעבן אויף ארגיקולטור ווי דער שווארץ אפעל פון אויג.
די היסטאריע פון פאבריקאציע איןבריטאניע איז אוניקום (יחיד במינו) צוליב בריטענ'ס ראלע אלס די געבורטס ארט פון דער אינדוסטריעלער רעוואלוציע. דורכאויס די מיטעלע יארן (14טן און 15טן יאר-הונדערט) איז די פאבריקאציע פון וואלענע טעקסטיל געווען די שליסל אינדוסטריע. אין די יארן פון 16טן און 17טן יאר-הונדערט האבן זיך אנגעהויבן אנטוויקלען אסאך נייע אינדוסטריעס. צווישן זיי: זיידן וועבעריי, קליידער פאבריקאציע, הוטן, טעפווארג, און מעסערווארג. די אלע זאכן זענען געמאכט געווארן אין קליינע ווארשטאטן און זענען געווען ארבעט אינטענסיוו.
פונעם 18טן יארהונדערט און ווייטער האט די אינדוסטריעלע רעוואלוציע אלעס געטוישט און רוב זאכן זענען אריבערגאגאנגען צו גרויסע פאבריקן ווי היינט. מען האט אנגעהויבן האנדלן אויסערן לאנד און בערזעס האבן זיך אנגעהויבן אנוויקלען. דער הויפט טויש וואס דער אינדוסטריעל רעוואלוציע האט געמאכט איז געווען דאס רוב זאכן וואס פלעגן ארויסגעגעבן ווערן פאר היימארבעטער וואס פלעגן מאכן ארבעט מיט די האנט האט אנגעהויבן צו געמאכט ווערן מיט מאשינען. א ספעציעלע מארק האט זיך פארוואנדלט פון מאשינען אליין און די בריטישע רעגירונג האט דאס קאנטראלירט אז עס זאל נישט ווערן טייער כדי יעדע פירמע זאל זיך קענען ערלויבן מאשינערי און אזוי ארום האבן א שאנס נאכצוקומען די נייע מאדערניזירטע ביזנעס וועלט.
צוביסלעך האטבריטאניע זיך אפגעלאזט פון די קוילן און גאז אינדוסטריע און אנגעהויבן מאכן מאשינערי פאר פריוואטע באנוץ ווי קיך אפלייענסעס. אין די לעצטע 10 יאר האטבריטאניע זיך שטארק פארלייגט צו ווערן א טייל אינעם קאמפיוטער וועלט. היינט צו טאג זענען 40 פראצענט פון אייראפע'ס קאמפיוטערס געמאכט איןבריטאניע. די פירמע סיליקאן, די גרעסטע קאמפיוטער פירמע איןבריטאניע, גיט ארבעט פאר 40,000 מענטשן. אנדערע באקאנטע זאכן פוןבריטאניע זענען די סקאטישע בראנפענס און סקאטישע און צפון אירישע טעקסטיילס.
סערוויס סעקטאר.
א סימן פאר א הויך אנטוויקלט לאנד איז א ברייטע און סאפיסטיקירטע סערוויס סעקטאר. ווען א לאנד'ס עקענאמיע בליעט ווערט די סערוויס סעקטאר גרעסער און די פאבריקאציע סעקטאר פארהעלטענישווײַז קלענער צו סטאביליזם. דער פאל איז געווען מיט בריטן. אין יאר 997' איז בריטנ'ס סערוויס טעקטאר באשטאנען פון 63 פראצענט פונעם ברוטא אינלענדישן פראדוקט. דאס איז די ראטע וויפיל ווערט אין געלט דאס לאנד האט ארויסגעגעבן במשך א יאר) און צוויי דריטל פון ארבעטערס וואס איז דעמאלט געוועזן 17 מיליאן ארבעטערס. די סערוויס סעקטאר נעמט אריין פינאנץ, ריטעיל, ברוטא (הורט), טוריזם, ביזנעס סערוויסעס, טראנספארטאציע, פארזיכערונג, אינוועסמענטס, רעקלאמען, מארקעט ריסערטש, בילדונג, אדמיניסטראציע, רעגירונגס און פראפעסיאנאלע סערוויסעס.
בריטן האט זיך אויפגעבויט א זעלטענע סערוויס סעקטאר נאך אין די פריע יארן נאך דער אינדוסטריעלער רעוואלוציע. פארזיכערונג איז געווען איר נומער איינס סערוויס. היינט זענען 20 פראצענט פארזיכערונג פאליסיס פון דער וועלט דורך בריטישע פירמעס, אין דעם שפיץ לוידס. אויך אין טעלעקאמוניקאציעס האט זיך בריטאניע שטארק אויסגעצייכנט. אין קורצע ווערטער קען מען זאגן אז די סערוויס אין בריטן איז פיל מער העפליך און אמת'דיג און אויך מער סאפיסטיקירט ווי אין סיי וועלכע אנדער לאנד. פרעגט אמאל א מענטש פון בריטן וויאזוי א באנק סיסטעם גייט צו, וואספארא טעלעפאן סערוויס מען באקומט דארט, וויאזוי אן פארזיכערונג מעקלער טרעט צו, און בכלל וויאזוי א פארקויפער פירט זיך אויף, וועט זיך אייך גלוסטן צו וואוינען אין בריטן. אן אויסדרוק וואס מיר האבן אמאל געהערט פון א לאנדאנער איד וואס האט זיך אריבערגעצויגן קיין אמעריקע איז געווען, אז אין לאנדאן טוט איר א טובה ווען איר רופט אן א פירמע פאר סערוויס. אין אמעריקע טוט די פירמע אייך א טובה אז מען הערט אייך אויס...
בריטאניע האט מער ענערגיע קוועלער ווי סיי וועלכע לאנד אין די אייראפעאישן פאראיין, רוב דערפון איז אויל און נאטורליכע גאז. אנדערע ענערגיע קוועלער זענען קוילן און נוקלעארע קראפט און אביסל היידראעלעקטריק קראפט אין סקאטלענד. ארום 3.5 פראצענט פון די לעיבר קראפט ארבעטן אין די ענערגיע סעקטאר וואס מאכט אויס ארום 5 פראצענט פון דעם יערליכן דזשי.די.פי. אויל איז געפינען געווארן אינעם צפון ים אין 969'. 10 יאר שפעטער האט עס אסאך אויסגעמאכט אין די בריטישע עקענאמיע וועןבריטאניע האט אנגעהויבן עקספארטירן מער אויל פאר גוט געלט צוליב א מאנגעל אין אויל וואס האט דעמאלט געהערשט אין די וועלט. דאס לאנד האט זיך מחיה געווען אין יענע יארן ווען עס איז געווען א איבערפלוס פון געלט וועלכע איז געקומען פון די שטייערן פון אלע אויל פירמעס. פילע נייע פראגראמען זענען אין די אכציגער יארן אונטערגענומען געווארן דורך די רעגירונג א דאנק די שטייערן פון אויל.
גאז איז אמאל נישט געווען קיין ארטיקל איןבריטאניע און מען האט עס כמעט נישט גענוצט. דאס ביסל וואס מען האט שוין יא גענוצט איז געמאכט געווארן פון קוילן. פאר 40 יאר צוריק האט אויךבריטאניע אנגעהויבן פראדוצירן נאטורליכע גאז פון ארומיגע אינזלן. היינט צו טאג מאכט גאז אויס 25 פראצענט פון בריטענ'ס ענערגיע.
קוילן איז געווען בריטענ'ס טראדיציאנאלע ענערגיע פאר א צייט פון 300 יאר. אין די צייטן פון די אינדוסטריעל רעוואלוציע איז קוילן געווען די הויפט ענערגיע און אויך איינע פון די הויפט עקאנאמיע שליסלן. במשך די יארן האבן זיך מער און מער קוילן קוועלער פארמאכט ווען נוקלעארע קראפט האט אסאך איבעגענומען.
בריטאניע איז געווען א פיאנער אין די דעוועלאפמענט פון נוקלעארע קראפט פליגלן, עפענענדיג די וועלט'ס ערשטע קאמערציאלע נוקלעאר קראפט סטאציע אין צפון-מערב ענגלאנד אין 956'. היינט גיבן די נוקלעארע קראפטן ארום 25 פראצענט עלעקטיריסיטי פון בריטענ'ס עלעקטיריסיטי באנוץ.
די גאר אלטע נוקלעארע פליגלן זענען פריוואטיזירט געווארן אין 996'. די מער פארגעשריטענע פליגלן ווערן נאך אלץ קאנטראלירט דורך די רעגירונג.
בריטאניע איז היסטאריש געווען אן אינאוואטאר און וועלט פירער און מערערע פארמען פון טראנספארט, פון שיפינג ביז באן סיסטעמען און אוויאציע.בריטאניע איז געווען די ערשטע לאנד וואו אויטאס זענען געווארן א טייל פון דעם לעבן. מיט באנען איז זי אייביג געווען פארגעשריטן און אויך אין אוויאציע האט זי שטענדיג געמאכט פארשריט.
אין די שיפינג ביזנעס איזבריטאניע פאר יארן געווען די הויפט, צוליב דעם וואסבריטאניע איז אן אינזל. אין די יארן פון די צוויי וועלט קריגן איז געווען א גאנצע פארמעסט און שטארקע קאנקורענט צווישן די אייראפעאישע לענדער ווער עס איז דער גרעסטער אין די שיפינג ביזנעס. שפאניע איז געווען די ערשטע פירער אבער די בריטישע עמפייער האט עס גיך אויסגעכאפט. שפעטער האט זיךבריטאניע געקריגט מיט פראנקרייך און דייטשלאנד און זיי אויך צונישט געמאכט. נאך די צווייטע וועלט קריג האט עס אמעריקע איבערגענומען. דאס איז געווען צוליב די הונדערטער שיפן און שיפינג באזעס וואס די דייטשן האבן געזונקן און חרוב געמאכט. אין דער זעלבער צייט האבן אמעריקאנער שיף בויער זיך אריינגעארבעט און איבערגענומען די שיפינג מאכט מיט וועלכע זי גייט נאך אן ביז היינט.
די בריטישע האבן אין די יארן צווישן 750' און 840' אויפגעגראבן און געמאכט צענדליגער קאנאלן צו באהעפטן די וואסערן וועלכע האבן שטארק ארויסגעהאלפן די שיפינג ביזנעס. דאס בעסטע איז עס צינוץ געקומען ביי די אינדוסטריעל רעוואלוציע ווען די שיפינג האט זיך שטארק אויסגעפעלט צו טראנספערירן אלע סחורה. ווען מען האט אנגעהויבן בויען באנען און רעילוועיס זענען די קאנאלן געווארן אומוויכטיג אבער נאך אלץ נוצט מען זיי פאר גאר גרויסע קארגא וועלכע קענען נישט גיין אויף קיין באנען.
אלעס צוזאמען איז דא 2,000 מייל (3,200 קילאמעטער) פון קאנאלן אין בריטן וואס איז געבויט געווארן דורך מענטשליכע הענט. דער וויכטיגסטער קאנאל איז דער מאנטשעסטער קאנאל.
די באנען האבן זיך אויפגעבויט אין די יארן פון דער וויקטאריאנער תקופה, טייל מענטשן רופן עס אויך די באן יארן. די באנען זענען געווען קריטיש וויכטיג פאר דער קוילן אינדוסטריע צו טראגן און עקספארטירן. די ערשטע באן איז געווען די סטאקטאן און דארלינגטאן באן וועלכע זענען געעפענט געווארן אין 825'.
אחוץ די באן סיסטעם האט בריטן אויפגעבויט א גוטע אונטערגרונט סיסטעם אין דער הויפט שטאט לאנדאן. די אונטערגרונד באו אפערירט אויף 243 מייל (391 קילאמעטער) פון וועלכע 106 מייל (171 קילאמעטער) לויפט אונטער דער ערד. די סיסטעם האט 267 סטאנציעס און נוצט 470 באנען. די אונטערגרונט סיסטעם אין לאנדאן און אויך אין גאנץ אייראפע איז פיל בעסער ווי אין אמעריקע. עס איז מער א זיכער פלאץ, האט א בעסערן סקעדזשועל, און איז שענער. אין אמעריקע וועלן די בעסערע קיינמאל נישט נוצן די רעילוועי, אבער אין אייראפע נוצט עס יעדער ארים צו רייך ווערנדיג באטראכט אלס א רואיגער טראנספארטאציע מיטל מיט א כלל אטמאספערע.
בריטן איז באוואוסט מיט איר גאר פארגעשריטענע קאנאל טונעל באן סיסטעם וועלכע לויפט אונטער דעם ענגלישן קאנאל צווישן פאלקסטאן, ענגלאנד און קאליי, פראנקרייך. עס האט געדויערט יארן לאנג פון ווען די פלענער האבן זיך אנגעהויבן ביז עס איז פארטיג געווארן אין 994', אפגעקאסטנדיג 14 ביליאן דאלאר וועלכע איז געווען פיל מער ווי מען האט זיך געראכטן. ביידע רעגירונגען האבן אריינגעלייגט גרויס געלט און כוח דאס זאל צושטאנד קומען. אין ענדע האבן עס צוויי פריוואטע פירמעס געבויט.
די באן סיסטעם לויפט דארט 131 פיס (40 מעטער) אונטער די אויבערפלאך אויף א שטרעקע פון 31 מייל (50 קילאמעטער). עס דויערט ארום 35 מינוט אדורכצופארן. ס'זענען דא באזונדערע באנען פאר מענטשן און אויטאס. אסאך פערי פירמעס פרובירן צו פארכאפן פאסאזשירן אבער די באן איז זייער שטארק אויפגעכאפט.
עירליינס און אויטאס.
צוזאמען מיט אנדערע אינדוסטריעס זענען אויך די לופטליניעס נאציאנאליזירט געווארן נאך דער צווייטער וועלט קריג אבער זענען צוריק פריוואטיזירט געווארן אין ענדע פון די אכציגער יארן. די פירמע בריטיש ערוועיס איז איינע פון דער וועלט'ס גרעסטע לופטליניעס, אפערירנדיג דער וועלט'ס גרעסטע נעטווארק פון אינטערנאציאנאלע צייטפלאן־סערוויס, מיט פֿליען צו 105 לענדער. בריטיש ערוועיס טראגט ארום 40 מיליאן פאסאזשירן א יאר אויף אירע 309 פליגער. אויך איז ער געווען באקאנט מיט דער קאנקארד סערוויס צווישן היטרוי פליפארט אין לאנדאן און קענעדי ערפארט אין ניו יארק סיטי. צוויי לאנדאנער ערפארטן, היטרוי און גאטוויק, זענען פון די פארנומענסטע ערפארטן אין דער וועלט פאר אינטערנאציאנאלע פליען. אויסער דעם איז דא נאך 150 ערפארטן אין בריטאניע פון וועלכע 11 טראגן מער ווי א מיליאן מענטשן א יאר ארויף צו די הימלען.
אויטאס איז גאר שטארק אויפגעכאפט איןבריטאניע און רוב קאמערציאלע פראכט ווערט געפירט אויף טראקס וועלכע קענען דעליווערן ביז'ן טיר. 70 פראצענט בריטישע איינוואוינער פארמאגן מינימום איין אויטא, רוב דערפון אייראפעאיש געמאכטע אויטאס.
אונזער היינטיגע קליינע וועלט קומט נאר צו פארדאנקען די שטארקע קאמוניקאציעס וואס זענען צושפרייט איבער אלע מאדערניזירטע לענדער אין דער וועלט. קאמוניקאציע איז פון די וויכטיגסטע זאכן פאר א לאנד ספעציעל פאר ביזנעס. אמאל איז די סאמע וויכטיגסטע קאמוניקאציע מיטל געווען די פאסט סיסטעם וועלכע האט געהאלטן פארבינדן די ביזנעסער און מענטשן נאך בעפאר מען האט אויסגעטראפן דעם טעלעפאן.
די בריטישע פאסט אפיס איז געגרינדעט געווארן אין יאר 635' און איז פארצייכנט אין היסטאריע פאר'ן מאכן די "פעני בלעק", דער וועלט'ס ערשטע קלעבעדיגע פאסטמארקע אין 840'. פארגאנגענעם יאר האט די פאסט אפיס, א פובליקע אייגנטום קארפאראציע, געטוישט איר נאמען צו "קאנסיגניע". די אפעראציעס פון קאנסיגניע איז צוטיילט אין דריי ביזנעסער: די "ראיעל מעיל", וועלכע באהאנדעלט די איינזאמלונג און דעליווערי פון אלע שטיקער פאסט, "פאַרסעלפֿאָרס", באהאנדעלט אלע פארסעלס (גרעסערע שטיקער מעיל, פראדוקטן א.ד.ג.), און די "פאסט אפיס", וועלכע באהאנדעלט די ריטעיל מארקעט פאר די מאסן.
די פאסט אפיס באהאנדעלט אויך די אויסגיבונג פון רעגירונג פענסיעס און וועלפעיר בענעפיטן, מאכט לייסענסעס, קאסירט יוטיליטי פירמע בילס, און גיט באנקירן דינסטן פאר געוויסע בענק. די פאסט אפיס גיט אויך טרעוועל אינשורענס, אויסערן וואלוטע, און איז ווי אן אגענט פאר די וועסטערן יוניאן געלט טראנספער סערוויס. רוב פון די 19,000 פאסט אפיסעס זענען פרענטשייסעס געקויפט פון קאנסיגניע (א פרענטשייס איז טייטש אן אייגן געשעפט אונטער א נאמען פון א קייט פירמע וועלכע אנטהאלט אירע פראדוקטן. דער בעסטער ביישפיל איז די וועלט בארימטע מעקדאנעלט רעסטוראנטן וועלכע זענען יעדע איינע דאס אייגנטום פון פריוואטע מענטשן וואס נוצן דעם נאמען מעקדאנעלט און פארקויפן זייערע עסן), וועלכע אפערירט דירעקט אינגאנצן 600 אפיסעס.
קאנסיגניע איז א פירמע אין דער אייגנטום פון דער רעגירונג, מיט א מאנאפאל. די איינציגסטע זאך אויף וועלכע זי האט אביסל נאכגעלאזט איר מאנאפאל איז עקספרעס פאסט וועלכע קליינע פירמעס סערווירן אויך. די צאל פאסט איןבריטאניע האלט אין איין שטייגן טראץ די פארמערונג אין טעלעקאמוניקאציעס צוליב די גרויסע וואוקס אין דירעקט מעיל מארקעטינג, ווערט אנגערופן אין אמעריקע דזשאנק מעיל.
טעלעקאמוניקאציע.
בריטאניע האט איינע פון די וועלט'ס גרעסטע און מערסט טעכנאלאגיש פארגעשריטענע טעלעקאמוניקאציעס סיסטעמען. בריטישע טעלעקאמוניקאציעס (BT), וועלכע האט אמאל געהאט א מאנאפאל, איז פריוואטיזירט געווארן אין 84' און אמפערט זיך היינט מיט אנדערע קאנקורענט פירמעס וועלכע גיבן ביליגערע ווייערלעס און לאנג דיסטענס סערוויס. די אינדוסטריע ווערט רעגולירט דורך דעם ביורא פון טעלעקאמיוניקאציעס (אפטע"ל), א רעגירונגס דעפארטמענט וואס ווערט געפירט דורך דעם דירעקטער גענעראל פון טעלעקאמוניקאציעס. אפטעל פארשפרייט קאנקורענט אינערהאלב די טעלעקאמוניקאציעס אינדוסטריע, מאכט זיכער די פירמעס האלטן די רעגולאציעס, און פארשט אויס קלאגעס.
די מעדיע.
היסטאריש איז בראדקעסטינג (טראנסמיטירן נייעס און פראגראמען דורך ראדיא אדער טעלעוויזיע) באהאנדעלט געווארן אין בריטן אלס א פןבליק סערוויס מיט די אחריות פון די פארלאמענט. מיט בערך 45 יאר צוריק איז בראדקעסטינג געעפענט געווארן פאר די קאנקורענט מארק.
די בריטישע בראדקאסטינג קארפאראציע (באקאנט אלס "בי.בי.סי."), וועלכע איז געגרינדעט געווארן אין 922', איז א ריזן פובליק טראנסמיסיע פירמע וועלכע ווערט געשטיצט דורך א יערליכן אפצאל פון אלע בריטישע איינוואוינער. אויסער בי.בי.סי. איז דא צענדליגער פריוואטע טראנסמיסיע פירמעס וועלכע ווערן רעגולירט דורך די רעגירונג. יעדע פירמע מוז האבן לייסענס און די רעגירונג קען אפזאגן וועם זיי ווילן. די בריטישע גלייכן צו זען טעלעוויזיע און הערן ראדיא. ארום 97 פראצענט בריטישע האבן א טעלעוויזיע אינדערהיים און יעדע הויז האט א ראדיא (אחוץ אסאך היימישע אידן וואס זיי ווייסן נישט). 70 פראצענט בריטישע הערן די ראדיא יעדן איינציגן טאג. דאס איז די העכסטע ראטע פאר טראנסמיסיע אין דער וועלט.
בריטאניע האט אויך איינע פון די גרעסטע פאבלישינג אינדוסטריעס (ארויסגעבן צייטונגען און מאגאזינען) אין די וועלט. עס קומען דארט ארויס 10 טעגליכע צייטונגען און 9 זונטאג צייטונגן. אין צוגאב איז פאראן נאך 1,400 אנדערע צייטונגען און 6,500 אנדערע ערליי נייעס בלעטער. פארשטייט זיך אז די בריטישע ליינען גאר אסאך אז אזויפיל פאפירן מוזן צוגעשטעלט ווערן. ארום 60 פראצענט בריטישע ליינען א צייטונג יעדן טאג און 65 פראצענט ליינען א צייטונג יעדן זונטאג. אויסער דעם ליינען נאך מענטשן לאקאלע פאפירן אין פארשידענע פארמאטן (אויך "דער בלאט" ווערט דארט געלייענט איין מאל אין וואך). בריטאניע איז דער היים פאר דער וועלט'ס עלטסטע נייעס פאפירן. די אבזערווער און דער טיימס איז געפאבלישט געווארן נאך אין דעם 18'טן יאר-הונדערט. די באקאנטע פאפירן זענען: די פיינענטשעל טיימס און דער גארדיאן זענען די קוואליטעט צייטונגען וואס ווערן געדרוקט אויף גרויסע פאפירן מיט ווייניג בילדער. דער סאן און דער דעלי סטאר זענען די מערסט באקאנסטע טעבלאוידס צייטונגען (ציייטונגן וועלכע זענען געדרוקט אויף קליינע פאפירן און האבן אסאך בילדער). דער "דיילי מייל" און "דער עקספרעס" זענען די באקאנטסטע אין אינדערצווישן טיפ צייטונגן.
באנקירונג און פינאנציעלע סערוויס.
בריטאניע איז איינע פון די וועלט'ס גרעסטע פינאנציעלע צענטערן. באנקירונג, פינאנץ, און פארזיכערונג באטרעפט 12 פראצענט פון בריטאניע'ס ברוטא אינלענדישן פראדוקט און גיט ארבעט פאר איבער א מיליאן מענטשן.
די באנק פון ענגלאנד, וועלכע איז געגרינדעט געווארן אין 694', איז נאציאנאליזירט געווארן אין 946' און איז די איינציגסטע באנק וואס גיט ארויס באנקנאטען אין ענגלאנד און אין וויילס. געציילטע בענק אין סקאטלאנד און אין צפון אירלאנד גיבן ארויס וואלוטע אין קליינע סכומים. נאכדעם וואס די ארבעטס רעגירונג איז ערוועלט געווארן אין 997' האט די באנק פון ענגלאנד באקומען אומאפהענגיק אין מאניטעירי (געלט עינינים), דאס מיינט אז זי קען טוישן די אינטרעסט ראטעס ווען עס שמעקט איר גענוי ווי די פעדעראלע רעזערוו אין די פאראייניגטע שטאטן. אויסער די באנק פון ענגלאנד זענען פאראן איבער 10 גרויסע בענק איןבריטאניע אריינגערעכנט די פאסט אפיס וועלכע גיט דארט אויך באנק סערוויסעס ווי מיר האבן פריער דערמאנט. היסטאריש האט די פינאנציעלע מארק געהאט איר באזע אין דער סיטי פון לאנדאן וואס דער פלאץ ווערט גערופן די סקווער מייל. היינט זענען שוין פאראן צענדליגער פינאנציעלע צענטערן אויך אין אנדערע פראווינצן. אבער לאנדאן איז נאך אלץ געבליבן דער הויפט פינאנץ־צענטער פון בריטאניע מיט 20 פראצענט פון דער אינטערנאציאנאלער באנק סיסטעם, דער וועלט'ס גרעסטע פארזיכערונגס מארק און די לאנדאן בערזע וועלכע איז פאררעכנט אלס איינע פון די גרעסטע בערזעס.
וואלוטע.
דער פונט סטערלינג (£) וואס באשטייט פון 100 פעניס איז די וואלוטע פונעם פאראייניגטן קעניגרייך. ארום 0.63 פונט איז ווערט איין אמעריקאנער דאלאר ד.ה. אז עס איז בערך די זעלבע ווערט ווי דער אמעריקאנער דאלאר ווייל א פונט איז גרעסער אין סכום ווי א דאלאר. (פארשטייט זיך אז עס טוישט זיך טעגליך ווי אלע אנדערע וואלוטעס). בעפאר בריטאניע האט איבערגעטוישט איר וואלוטע צו דער דעצימאל סיסטעם, צווישן די יארן 968' און 971', איז דער פונט באשטאנען פון 20 שילינגס און יעדער שילינג איז געווען 12 פעניס. יענע סיסטעם האט געמאכט פילע פראבלעמען ביים האלטן ביכער חשבונות און בריטאניע האט באשלאסן דאס צו טוישן. בריטאניע האט געהאט א מעגלעכגייט אריינגיין אין דער איירא סיסטעם אין וועלכע 12 אייראפעאישע לענדער פארמאגן איין וואלוטע סיסטעם, אבער זי איז געבליבן אינדרויסן מיט איר אייגענע וואלוטע.
בריטאניע איז איינע פון דער וועלט'ס באקאנטסטע ריייזע צילן, און טוריזם פארנעמט א פראמינענטן טייל אין דער רעגירונג'ס יערליכן איינקונפט. טוריזם גיט ארבעט פאר באלד צוויי מיליאן מענטשן און מאכט אויס גאנצע 5 פראצענט אינעם ברוטא אינלענדישער פראדוקט. דער בריטישער טוריסטן אויטאריטעט, אן ארגאניזאציע וואס ווערט געשטיצט דורך דער רעגירונג, האלט קאנטראל אויף אלע באזוכונגס צענטערן און גיט אינפארמאציע צו איבער 800 פון זיי. ענגלאנד, וויילס, סקאטלאנד, און צפון אירלאנד האבן זיך זייערע אייגענע טוריסטן בארדס וועלכע ווערן אויך געשטיצט דורך דער רעגירונג. באזוכער צו בריטאניע קומען פון אלע עקן וועלט. פארגאנגענעם יאר האבן 25.2 מיליאן מענטשן פון איבער-וואסער באזוכטבריטאניע. 67 פראצענט דערפון זענען געווען פון אייראפע און 15 פראצענט פון נארט אמעריקע, פארשטייט זיך דאס מערסטע פון די פאראייניגטע שטאטן.
לאנדאן איז די מערסט פארנומענסטע שטאט דורך טוריסטן. די שטאט איז א גאנץ יאר אנגעפילט מיט באזוכער וועלכע קומען זען די וועלט באקאנטע ערטער ווי דער טורעם פון לאנדאן, די הייזער פון פארלאמענט, דער אויסעווייניגסטער טייל פון באקינגהאם פאלאץ, און נאך. אויך באזוכן טייל מענטשן פארשידענע הייזער פון היסטארישע פאליטיקער און קעניגן, ווי טשערטשיל (בריטישער פרעמיער מיניסטער ביי דער צווייטער וועלט קריג) און קעניגן מערי. גאר אסאך באזוכער גייען אויך ספעציעל צו זען די צוויי וועלט בארימטע אוניווערסיטעטן אקספארד און קעמברידזש ביידע זענען פון דער וועלטס בעסטע אויניווערסיטעטן. גאר אסאך אמעריקאנער פרעזידענטן און וויסנשאפטלער האבן דארט שטודירט און קענען זיך נישט מער גרויסן ווי צו זאגן "איך האב אן אקספארדער בילדונג".
שפאַניש (español, "עספּאַניאָל"), אויך גערופן קאַסטיליש (castellano, "קאַסטעיאַנאָ"), איז א ראמאנישע שפראך וואס איז די הויפט שפראך פון שפאניע און רוב לענדער פון דרום אמעריקע. די שפראך איז אין אמת'ן קאסטיליש, ד.ה. די שפראך וואס האט אנטוויקלט פון לאטיין אין קאסטיל (צפון שפאניע).
שפאניש איז די מערסט פארשפרייטע שפראך אין דער מערב האלבקויל, מיט גרויסע באפעלקערונגען פון מוטערשפראך שפאניש רעדערס פון פאטאגאניע צו קאנאדע. אין דעם 21סטן יארהונדערט, ווערט שפאניש מער געלערנט און גענוצט פון פראנצויזיש ווי די צווייטע שפראך פאר אינטערנאציאנעלער קאמוניקאציע, נאך ענגליש.
אומגעפער 75% פון שפאניש שטאמט פון לאטייניש.
מער ווי 360 מיליאן מענטשן אין דער וועלט רעדן שפאניש ווי זייער ערשטע שפראך.
שפאניש איז איינע פון די זעקס אפיציעלע שפראכן פון די פאראייניגטע פעלקער. אויך איז זי אן אפיציעלע שפראך פונעם אייראפעאישן פארבאנד, פון דער ארגאניזאציע פון אמעריקאנישע שטאטן, פונעם פאריין פון דרום-אמעריקאנישע לענדער און נאך א סך אינטערנאציאנאלע ארגאניזאציע. זי איז די צווייטע שפראך אין דער וועלט לויט דער צאל פון מענטשן וואס רעדן זי ווי מוטערשפראך, נאך מאנדארין כינעזיש, מיט 437 מיליאן מאמע־לשון רעדער.
די שפאנישע שפראך האט זיך אנטוויקלט פון וואולגאר-לאטייניש, וואס די רוימער האבן געברענגט צום איבערישן האלבאינזל בשעת דער צווייטער פונישער מלחמה וואס האט אנגעהויבן אין יאר 210 פאר דער ציווילער רעכענונג. פאר דעם האט מען גערעדט אנדערע שפראכן וואס האבן נישט געהאט קיין שייכות מיט לאטיין—טייל אפילו אן קיין שייכות מיט אינדא-אייראפעאיש—אינעם איבערישן האלבאינזל. די שפראכן שליסן איין באסקיש (וואס מ׳רעדט ביזן היינטיקן טאג), איבעריש, קעלטיבעריש און קעלטיש.
די ערשטע דאקומענטן וואס ווייזן עפעס א שייכות מיט דער היינטיקער שפראך זענען פונעם 9טן יארהונדערט. דורכאויס דער מיטל אלטער און ביז צו דער מאדערנער תקופה, זענען די חשוב׳סטע השפעות אויף שפאניש געקומען פון די שכנותדיקע ראמאנישע שפראכן—נאווארא-אראגאנעזיש, לעאנעזיש, קאטאלאניש, פארטוגעזיש, גאליסיש, אקיטאן, און שפעטער, פראנצויזיש און איטאליעניש. שפאניש האט אויך געבארגט א היבשע צאל ווערטער פון אראביש.
לאדינא.
די שפראך לאדינא וואס ספרדישע יידן רעדן וואס שטאמען פון שפאניע איז טאקע קאסטיליש מיט אריינגעמישט לשון־קודש, און ווערט געשריבן אויף לשון-קודש אותיות, אזוי ווי יידיש.
ווערב-סיסטעם אויף שפאניש.
אויף שפאניש בייגן ווערבן לויט 3 גרונטיקע קאניוגאציעס: ווערבן וואס אין דער אינפֿיניטיוו פֿארעם ענדיגן מיט ar (למשל: jugar - שפילן), ב-er (למשל: comer - עסן) וב-ir (למשל: ir - גיין).
ישראל באנען () איז דער נאמען פון דער געזעלשאפט וואס געהערט דער רעגירונג פון ישראל פאראנטווארטלעך פאר אלע באנען פארקער, סיי פּאַסאַזשירן סיי פֿראַכט, אין דעם לאנד. די רעלסן זענען אויפן סטאנדארטן אפשטאנד (1,435 מ"מ ברייט). דער באן נעצווערק איז באזירט אינעם פלוין נעבן ים, וווּ די ליניעס שטראלן אויס פון תל אביב. די באנען פארן אויף די לינקע רעלסן (נישט אזוי ווי דער פארקער אויף די גאסן).
דער אלגעמיינער פארוואלטער איז יצחק הראל.
די ערשטע באן איז געווען פון יפו קיין ירושלים וואס מ'האט געעפֿנט אין 1892 אונטער דער הערשאפֿט פון דער אטאמאנישער אימפעריע.
אין די יארן פון 1948 ביז 2003 זענען די באנען געווען אן אפטיילונג פון דער טראנספארט ביורא פון דער רעגירונג. אין 2003 איז "ישראל באנען" () אויפֿגעשטעלט געווארן אלס א פריוואטע פֿירמע.
די באן וואס פלעגט פארן פון חיפה דורך עפולה, אריבער צו יארדאניע, איז געווען זייער א באוואוסטע באן. די ליניע האט געהאט אכט סטאנציעס, ביז זי איז אריבער די גרעניץ, און האט פונקציאנירט ביז 1946, דער נאמען פון דער ליניע איז געווען "די טאל באן", די בריק וואס איז אריבער דעם ירדן טייך, צו דער אנדערער זייט גרעניץ, איז אויפגעריסן געווארן דורכן פלמ"ח, אויף דער באוואוסטער בריקן נאכט, וואס האט איזאלירט דאס לאנד, פון די ארומיקע אראבישע לענדער.
כ"ה תמוז תשע"ב האט מען געעפנט די פארטאפלטע באן ליניע פון תל אביב קיין באר שבע; מיט דעם איז פארקירצט געווארן די פאר צייט פון תל אביב קיין קרית גת און באר שבע.
ריכטיג פארן סוף פון 2012, פירט ישראל באנען טאג טעגלעך עטלעכע 400 באנען פֿאר פּאַסאַזשירן, מיט 57 טויזנט זיצפלעצער.
40 מיליאן פּאַסאַזשירן פארן מיט ישראל באנען צווישן 53 באן־סטאנציעס.
ליניעס.
די פּאַסאַזשיר באנען זענען איינגעארדנט אויף ניין רוטעס.
בריק 6 פון דעם מודיעין-ירושלים באן
אייזנבאנען.
פון תל-אביב, איין באן ליניע באציט זיך צו צפון לעבן דעם ים, ביז חיפה, די קריות און נהריה, מיט א צווייג קיין כרמיאל. צו דרום איז דא א באן ליניע ביז באר שבע, מיט א נייע זייטן-ליניע פון באר שבע צפון באן סטאנציע קיין דימונה, געעפנט אין דעצעמבער 2005. מען פלאנירט פארלענגערן די ליניע פון דימונה ביז אילת.
אין 2016 האט מען געעפנט א נייע אייזנבאן פון תל אביב אדורך בת ים אויפן אילון שאסיי דרום קיין אשדוד און אשקלון, דערנאך נתיבות, שדרות און אופקים קיין באר שבע.
אין 2017 האט מען געעפנט די באנייטע יזרעאל טאל באן ביז עפולה, און בית שאן.
פלענער צו פארברייטערן.
עס זענען פארהאן אסאך פלענער, פון פארברייטערן די נעצווערק. איינער איז בויען א געהעריקע גליל באן ליניע, וואס וועט פארן אינעם חולה טאל ביז קיין קרית שמונה. טייל פון דער ליניע, פון די קריות ביז כרמיאל, האט זיך געעפנט אין סעפטעמבער 2017.
די ירושלים תל אביב שנעלצוג, וואס די רייזע וועט דויערן ווייניגער פון א האלבער שעה, איז איינע פון די פראיעקטן וואס די ישראל באנען, איז געבליבן שטעקן אינדערמיט, און עס איז נישט געמאכט געווארן צופיל פארשריט, אין די לעצטע פאר יאר, יעצט לויטן פלאן וועט עס פארענדיקט ווערן ביזן יאר 2019. יעצט איז די ליניע טיילווייז אפן און לויפט צווישן בן גוריון פליפעלד קיין ירושלים, ווען דורכאויס 2019 וועט די ליניע ווערן פולקאם עלעקטעריזירט ביז קיין תל אביב און מעגליך ביז הרצליה. ווי אויך איז פלאנירט די פארבינדונג צווישן ירושלים און מודיעין אויפן עלעקטעריזטן באן ליניע, קאנסטרוקציע פארן פארבינדונג און דער קנופ ווערן אצינד געמאכט, און וועט פארענדיגט ווערן אין 2020. לויט ישראל באנען אפשאצונג וועט די רייזע דויערן זיבעצן מינוט.
אויפשטעלן א רינג אין צפון גוש דן, וואס וועט פארבונדן רעננה מיט הרצליה, דורכאויס יאר 2019
איבערפרישן און פארברייטערן די מזרח ליניע, וואס לויפט פון לוד, ביזן אלטן מזרח חדרה באן סטאנציע, און אזוי ארום לינדערן די באן פארקער אויפן בארטן ליניע. סטאנציעס וואס וועלן ווידעראמאל אנהייבן צו ווערן באנוצט, איז תעופה, אלעד, ראש העין דרום, ווי אויך דער עקזיסטירענדע צפון, נייע סטאנציעס וועלן געבויט ווערן נעבן די צוויי אראבישע שטעט טייבע און טירא, ווי אויך אחיטוב ביז קיין חדרה מזרח, וואו א קנופ וועט פארבינדן די ליניע צו דער בארטן ליניע צווישן חדרה און חיפה.
פון דער מזרח ליניע וועט צוגעבויט ווערן רעלסן דורך חריש ביז קיין עפולה באן סטאנציע, מיינונגס פארשידענהייטן איבער דער רוטע עקזיסטירן צוליב א בערגיגע און געדיכט באוווינטער אראבישער שטאט אום על פאכעם וועלכע געפונט זיך דירעקט אינמיטן וועג צווישן עפולה און חדרה. דעריבער ווערן געפלאנט אנדערע רוטעס און אומוועגן, אויסצומיידן דאס גראבן טיפע טונעלן ווען די אלטערנאטיוון זענען פיל מער צוגענגליך.
פון עפולה באן סטאנציע איז פלאנירט א פארבינדונג צו טבריה, וואס וועט האבן א סטאנציע אינעם שטעטל כפר תבור, צוליב דעם וואס א רעגלמעסיגע באן איז שווערער אין באוועגונג, ווערט אויך באטראכט די מעגליכקייט צו בויען א לייכטע באן אנשטאט, וועלכע קען אריינפארן אין מערערע דערפער און שטעטלעך אויפן וועג. די סטאנציע אין טבריה איז פלאנירט צו זיין נאנט צום פוריה שפיטאל אויפן בארג, וויבאלד א רעגלמעסיגע באן קען נישט אראפפארן דעם טאל ביי אזא דראסטישע שיפקייט, אוואו דער שטאט צענטער געפונט זיך.
גלייכצייטיג ווערן פלאנירט פרישע רעלסן אין נגב, די דימונה באן סטאנציע וועט זיך רוקן מיט א צוויי קילאמעטער אריין אין שטאט און די רעלסן וועלן אויסגעברייטערט ווערן ביז קיין ירוחם. ווי אויך איז פלאנירט צו בויען א ליניע וועלכע וועט פארבינדן די שטאט ערד קיין באר שבע, מיט א סטאנציע אין נבטים (א מעגליכע צוקונפטיגער אינטערנאציאנאלער פליפעלד און אצינד א מיליטערישע באזע און פליפעלד פאר די לופט קרעפטן) און די בעדואינער שטאט קסייפע.
די מלוכה פון די חשמונאים ביי דער שפיץ גרייס
די חשמונאים זענען געווען די קינדער און אייניקלעך פון מתתיהו הכהן וואס האבן געפירט די רעוואלוציע קעגן די סעלוקן אין דער צייט פונעם בית שני, נאכער זענען זיי געווען די כהנים גדולים און קעניגן, ביז צו דער צייט פונעם לעצטן קעניג פון דעם דינאסטיע פון חשמונאים, מתתיהו אנטיגונוס דער צווייטער, וואס איז געשטארבן אין יאר ג'תשכ"ד. דאס איז געווען א תקופה ווען דאס לאנד ארץ יהודה איז געווען זעלבסטשטענדיג. פון צייט צו צייט איז די מלוכה געווען גאר שטארק.
צום סוף האט דער קעניג הורדוס, וועם די רוימער האבן איינגעשטעלט, אויסגעהרג'ט אלע איבערגעבליבענע חשמונאים.
נאכדעם ווען זיי האבן געזיגט די יוונים (די סעלוקן) האבן חז"ל מתקן געווען די יו"ט חנוכה.
הרב יחזקאל אבראמסקי (ו׳ אדר א׳ ה'תרמ"ו - כ"ד אלול ה'תשל"ו; 1886 – 19טן סעפטעמבער 1976), איז געווען א רב און א למדן. באוווּסט זענען זיינע ספרים „חזון יחזקאל" אויף דער תוספתא.
יחזקאל אבראמסקי איז געבוירן נישט ווייט פון מאסט אין ליטע אין יאר ה'תרמ"ו. ער איז געווען דאס דריטע קינד פון מרדכי זלמן אברמסקי, א געהילצהענדלער, און זיין ווייב פריידל גאלדין פון הוראדנא. ער האט געלערנט אין די ישיבות פון טעלז, מיר און סלאבאדקע, און אויך אין בריסק ביי הר"ר חיים סאלאווייטשיק.
צו זיבעצן יאר איז ער געווארן רב אין סמאליאן, שפעטער אין סמאלעוויטש און סלוצק. דאס רבנות אין סלוצק האט ער גע'ירשנט אין תרפ"ד פון דעם באוווּסטן רב הר"ר איסר זלמן מעלצער וואס איז אנטלאפן פון דער שטאט צוליב די רדיפות פון די קאמוניסטן וואס האבן געהערשט אין דער שטאט.
אין ה'תרס"ט האט ער חתונה געהאט מיט הענדיל רייזל, א טאכטער פון דעם רב פון (יעהומען) הר"ר ישראל יהונתן ירושלימסקי, דער איידעם פונעם רידב"ז.
בערך אין תר"ץ איז ער געקומען קיין לאנדאן וואו ער איז געווארן רב פון דער מחזיקי הדת קהילה. נאך א פאר יאר האט מען גערופן אים צו ווערן ראש בית דין אין דעם לאנדאנער בית דין.
אין תשי"א איז ער ארויף אין ארץ ישראל, וואו מען האט אים אריינגענומען אין דער מועצת גדולי התורה פון אגודת ישראל.
זיין ווייב הענדיל רייזל איז נפטר געווארן תשכ"ו.
מאעכט מצוות הבדלה בכלי נגינה בשמחה וטוב לבב
שבֵתע־נאכט אדער שבת־צו־נאכט (ארויסגגערעדט "שפייזצענאכט") אדער אויף לשון־קודש מוצאי שבת, מוצש"ק מיינט די נאכט נאך שבת, פון ווען ס'ווערט פינסטער ביז זונטאג אינדערפרי. ביי יידן מאכט מען הבדלה, מען טאר נישט עסן פאר הבדלה.
כדי צו וויסן ווען ס'איז אויס שבת דארף מען קוקן אין הימל און זען דריי קליינע שטערן. טאמער ס'איז איבערגעוואלקנט און מען קען נישט זען די שטערן אין הימל, דארף מען זיין פארזיכערט אז ס'איז שוין גוט פינסטער אינדרויסן. היינטיקע צייטן חשבונ'ט מעו די זמנים און מען דרוקט זיי אין א לוח. ס'איז אויך פארהאן קאמפיוטער פראגראמען וואס פירן אויס דעם חשבון.
עס ווערט דערמאנט אין גמרא און אין פוסקים אז מען זאל מוסיף זיין מחול אל הקודש (זעה ר"ה ט. יומא פא: מו"ג ג:), דאס הייסט חוץ דעם וואס עס איז טאקע פארטיג מיטן שבת טאג, דארף מען צו לייגן נאך עטליכע מינוט, די תוספות שבת איז פון אנפאנג פון די שקיעה ביז זמן בין השמשות, און שולחן ערוך שטייט אז מען איז מוסיף ביציאתו דאס הייסט ווען דער שבת גייט ארויס (סי' תר"ח).
שבתע־נאכט אין דער שמונה עשרה זאגט מען "אתה חננתנו" אין דער פערטער ברכה (חונן הדעת). אין דער תפילה דערמאנט מען די אונטערשיד צווישן שבת און די וואכנטעג.
מען פירט זיך צו זאגן מוצאי שבת ספעציעלע זמירות, מען דערמאנט דארט אליהו הנביא, ווייל עס שטייט אין מדרש אז מוצאי שבת זיצט אליהו הנביא און שרייבט די זכותים פון כלל ישראל פון די וואס היטן שבת (מוהר"ש).
שבתע־נאכט פראוועט מען א באזונדערע סעודה וואס הייסט מלוה מלכה, מען באגלייט די שבת קעניגן ווען זי גייט אוועק.
מוצאי שבת אין חסידות.
חסידים פירן זיך צוזאמען קומען מוצאי שבת און פראווענען מלוה מלכה, מען עסט צוזאמען, מען שמועסט זיך אויס, און מען פארציילט מעשיות פון אמאליגע גוטע אידן.
א אינטערעסאנטע זאך שטייט אין ליקוטי מוהר"ן (ח"א סי' קי"ז) א טעם פארוואס מען זעט אז מוצאי שבת איז שווער צו שלאפן. מען בלייבט אויף ביז שפעט.
משפחה מענטש (ענגליש: "Family Guy") איז אַן אמעריקאנישע אנימירטע קאמעדיע טעלעוויזיע סעריע פֿונעם Fox קאַנאַל. דער הויפט שרייבער איז סעט מאַקפֿאַרלען, וואס אויך שפילט די שטימעס פון א טייל כאראקטערן.
מאַקפֿאַרלען האָט שטודירט בײ דער ראָד אײלנד שולע פֿאַר צייכענונגען. אַ פראיעקט פֿון דאָרטן איז שפעטער געוואָרן משפחה מענטש. פֿאָקס האָט אָנגעהויבן צו טראַנסמיטירן עס 1999. פֿאָקס האָט געמאַכט אַ סוף צו משפחה מענטש 2002, אָבער אין 2005 איז עס צוריקגעבראַכט געוואָרן.
כאראטקערן.
די הויפט כאראקטערן זענען די גריפֿין משפחה. זיי און אַלע אַנדערע פאָרשוינען וווינען אין קאָהאַג, ראָד אײלאַנד.
אַוועקשפרינגענדיקע חכמות‬.
משפחה מענטש ניצט אָפֿט אַוועקשפרינגענדיקע חכמות ‫(ענגליש: ’’cutaway jokes’’)‬. דאָס הייסט, אַז בעת אַ סצענע, זאָגט אַ פאָרשוין אַ חכמה וועגן עפעס גאָר אַנדערש פֿון דער מעשה, און גייט דער אַפאַרַט אַוועק צו דעם. למשל: ’’דו ביסט אַזוי אומערלעך ווי פיטער, ווען ער האָט זיך אָנגעטאָן ווי אַ חסידישער ייִד כדי מוזן נישט גיין צו אַרבעט.’’ דעמאָלט זעט דער קוקער אָט די קורצע סצענע: פיטער טראָגט די בגדים פֿון אַ חסיד און רעדט מיט ’’אַנדערע’’ חסידים (אָבער דאָך זיי וויסן, אַז ער איז נישט קיין חסיד, און אַ חסיד בריקט אים).
פראָבלעמען.
משפחה מענטש איז זייער אַ פאָפולערער וויצבילד, אָבער מען זאָגט, אַז עס זאָגן חכמות וועגן טעמען, וועגן וועלכע מען דאַרף נישט זאָגן קיין חכמות, למשל רעליגיע.
יעקב ליצמאן (געב. כ"ח אב, ה'תש"ח) איז א גערער חסיד, געהאדעוועט אין ברוקלין, ניו יארק. ער איז דער פארזיצער און א מיטגליד פון דער אגודת ישראל פארטי אין דעם כנסת (דער פארלאמענט פון מדינת ישראל), וואו ער האט געדינט ווי מיניסטער פון געבוי און באוואוינונג. פריער האט ער געדינט ווי מינסטער פון געזונטהייט אין דער ישראל רעגירונג. ער איז א געוועזענער פירער פון דער יהדות התורה פֿראקציע אין דעם כנסת.
יעקב ליצמאן איז געבוירן אין יאר תש"ח אין א פארוואגלטער לאגער (די.פי. לאגער) אין דייטשלאנד. זיינע עלטערן זענען געווען פוילישע יידן וואס זענען ניצול געווארן פון חורבן אייראפע. אין יאר תש"י האט די משפחה זיך געצויגן קיין בארא פארק אין ברוקלין, וווּ ער האט געוווינט פופצן יאר. צו זיבעצן יאר איז ער געפארן אין ישיבה אין ארץ ישראל.
זיין ערשטע אמט איז געווען אלס מנהל פון דער חסידישער בית יעקב שולע אין ירושלים. שפעטער איז ער געווארן טעטיג אין פאליטיק אונטער דער אויפזיכט פון גערער רבי'ן, הרה"צ שמחה בונם אלטער.
ער וווינט אין ירושלים און ער האט פינף קינדער.
טעטיקייטן.
אין פארלויף פון די יארן איז ער נעווארן דעם רבי'נס רעכטע האנט, ער האלט נאך די ראלע ביים היינטיקן רבי'ן הרה"צ יעקב אריה אלטער. אין יאר ה'תשנ"ט (1999) האט ער פארלאזט זיין אמעריקאנער בירגערשאפט לויטן פארלאנג פון רבי'ן בכדי אז ער זאל זיך קאנדידירן אויף דער רשימה פון אגודת ישראל ביי די כנסת וואלן וואס זענען פארגעקומען יענע יאר. זייט דעמאלסט פירט ער די אגודת ישראל כנסת פראקציע, אפשמוסן אלץ מיטן רבי'ן טאג טעגלעך.
פון תשנ"ט ביז תשס"א איז ער געווען א מיטגליד פון דער כנסת אינערוועניגע ענינים קאמיטעט און אויך וויצע-פארזיצער פון דער כנסת ארבעט און סאציאלער פארזארג קאמיטעט. אין יאר תשס"ב האט אגודת ישראל געהאט א קאליציע אפמאך מיט דער רעגירונג פון אריאל שרון און מ'האט באשטימט ליצמאן אלס פארזיצער פון דער חשובער פינאנץ קאמיטעט. דעם אמט האט ער געהאלטן ביז מען האט אים אפגעזאגט אין תשס"ז.
ליצמאן האט געארבעט שווער צו גרינדן די חרדישע מאיאנטקעס אין אשדוד, תל אביב, ערד און בית שמש.
געזונט מיניסטער.
ביי די וואלן צום 18טן כנסת איז ליצמאן געווען דער ערשטער אין דער יהדות התורה רשימה, אבער נאך די וואלן האט ער נישט באקומען די פארזיצערשאפט פון דעם פינאנץ קאמיטעט ווי פריער, צוליב התנגדות פון די מיטגלידער אין זיין פראקציע.. אנשטאט דעם האט מען אים באשטימט וויצע מיניסטער פאר געזונט. אין דער זעלבער צייט האט ער אויפגעהערט זיין פארזיצער פון דער יהדות התורה פראקציע, און אין זיין ארט האט מען באשטימט פארזיצער כנסת דעפוטאט מנחם לייזער מאזעס
אום 26טן נאוועמבער 2017 האט ליצמאן איינגערייכט ביים פרעמיער מיניסטער בנימין נתניהו זיין רעזיגנירונג בריוו, נאכדעם וואס ער האט שוין עטליכע מאל באדראט צו פארלאזן זיין אמט אין פאל אז די אינשטאנדהאלטונג-ארבעטן אין דער באן וועלן ווערן אין שבת קודש דורכגעפירט. צו דער פרעסע האט ער ערקלערט די אורזאך וואס האט אים געפירט צו זיין רעזיגנירונג. ער האט געטענ'ט אז אלס א פארטרעטער פונעם חרדישן אידנטום קען ער נישט זיין א חלק פון א רעגירונג וואס לאזט צו א חילול שבת.
פנים בית הכנסת לפני חורבנו, מתוך
די תפארת ישראל שול אדער די ניסן ב"ק שול איז א שול אין דעם יידישן פערטל אין דער ירושלים אלטשטאט. די שול האבן אויפגעשטעלט חסידישע קרייזן צווישן דעם אלטן יישוב.
די שול איז געבויט געווארן אין די זעכציגסטע יארן פונעם 19טן יארהונדערט דורך רוזשינער און סאדיגורער חסידים, מ'האט זי א נאמען געגעבן "תפארת ישראל" אויפן נאמען פון דעם הייליגן רוזשינער הרה"צ ישראל פרידמאן וואס האט מנדב געווען דאס געלט צו קויפן דעם באדן וווּ מ'האט געבויט די שול. מ'פארציילט אז דער רוזשינער האט געשיקט דאס געלט אינגיכנס, ווייל די מענטשן פון דער פראוואסלאוונער רעליגיע האבן געהאלטן ביי קויפן דעם פלאץ צו בויען דארט א צערקווע (פראוואסלאוונער קלויסטער). די מסורה פארציילט אז ווען דער רוסישער צאר ניקוליי דער ערשטער האט געהערט אז די יידן האבן געפעדערט אים דורכ'ן בשליחותו פון רבי ישראל, האט ער אויסגערופן „נאכאמאל האט דער ייד ישראל פרידמאן מיך געזיגט" (רבי ישראל איז אנטלאפן פון רוסלאנד וועגן דעם צאר ניקוליי). די רוסן זענען געצווונגען צו קויפן א באדן אינדרויסן פון די מויערן פון דער אלטשטאט, דער פלאץ הייסט נאכאלץ דער רוסישער געהעפט.
קאנאל הייזער לעבן דער פרינסנגראכט
אַמסטערדאַם () איז די הויפטשטאט און אויך די גרעסטע שטאט פון האלאנד. זי איז א שטאט אין דעם פראווינץ נארד האלאנד. די שטאט איז געגרינדעט געווארן אין די לעצטע יארן פון דעם 12טן יארהונדערט, ס'איז געווען דעמאלטס א קליין פֿישעריי דערפל. דער היסטארישער צענטרום איז באוווּסט פאר זיינע קאנצענטרישע קאנאלן, וואס זענען געבויט געווארן ווערנט דער האלענדישער גאלדענער עפאכע אינעם 17טן יארהונדערט.
מען פארגלייכט די שטאט מיט ווענעדיג. אחוץ די קאנאלן, אלע ביידע שטעט האבן א לאנגע היסטאריע פון האנדל מעבר לים.
אין יאר 2009 איז די באפעלקערונג פון אמסטערדאם געווען 762,057- די גרעסטע שטאט אין די נידערלאנד.
דער נאמען אמסטערדאם שטאמט פון "אמסטעלערדאם", ד"ה א דאמבע אינעם אמסטעל טייך.
אמסטערדאם האט באקומען רעכטן ווי א שטאט אין 1300 אדער 1306. נאכן אויפשטאנד קעגן דער שפאנישע רעגירונג אין דעם 16טן יארהונדערט זענען די נידערלענדער געווארן א טאלעראנט לאנד און יידן וואס זענען אנטלאפן פון דער שפאנישער אינקוויזיציע האבן זיך באזעצט אין אמסטערדאם. אינעם 17טן יאר-הונדערט איז אמסטערדאם געווען די רייכסטע שטאט אין דער וועלט. שיפן פון אמסטערדאם זענען אפגעפארן אין דעם באלטישן ים, צפון אמעריקע, אפריקע, אינדאנעזיע, אינדיע און בראזיל. אין סוף פונעם 19טן יאר-הונדערט איז געקומען צו אמסטערדאם די אינדוסטריעלע רעוואלוציע, און מען האט געבויט נייע מוזייען און א באן סטאנציע.
אמסטערדאם איז א פלאכע שטאט, און אסאך מענטשן פארן ארום אויף ראווערס. די גאסן האבן ספעציעלע ראווער־שטעגן.
דער פובליקער טראנספארט האט טראמען מיט זעכצן ליניעס און א מעטרא וואס האט פיר ליניעס.
האלענדישע באנען האט צען באן סטאנציעס אין אמסטערדאם. אמסטערדאם צענטראל דינט אויך ווי אן אינטערנאציאנאלע באן סטאנציע; פון דארט זענען באן דינסטן קיין אונגארן, בעלארוס, בעלגיע, דייטשלאנד, דענמארק, טשעכיי, עסטרייך, פוילן, פראנקרייך, רוסלאנד און דער שווייץ. צווישן די באנען איז די Thalys אמסטערדאם-בריסל-פאריז באן.
אמסטערדאם סכיפאל פליה-פארט איז 20 מינוט פונעם צענטער פון אמסטערדאם. ער איז דאס גרעסטע פליפעלד אין האלאנד, און דאס פינפטע גרעסטע אין אייראפע.
אמסטערדאם האט א היסטארישע יודישע אנוועזנהייט. ספעציעל איז באקאנט ר' אלעזר דער מעשה רוקח, וואס די רעגירונג האט דאן ארויסגעגעבן א ספעציעלע מטבע מיט זיין בילד דערויף לכבוד זיין ערשיינען אין דער שטאט.
דער היינטיגער רב אין אמסטערדאם איז הרב ארי' רלב"ג
הרב יונתן שטייף (ה'תרל"ז - ט' אלול, ה'תשי"ח) איז געווען א דיין אין בודאפעשט, אונגארן פאר דעם צווייטן וועלט קריג און א וועלט-בארימטער פוסק.
הרב משה פיינשטיין האט אים גערופן דער „גדול הדור".
ער האט חתונה געהאט מיט בלומא פישל. זיי האבן געהאט צוויי קינדער, א זון צבי יהודה און א טאכטער אסתר.
און זיי האבן זיך משדך געווען צוויי מאל מיט דעם זעם זעלבן מענטש, הר"ר אהרן בלייער.
צבי יהודה איז אומגעקומען אין דעם חורבן אייראפע מיט זיין זון אהרן ווען זיי האבן געפרוווט צו אנטלויפן פון די נאציס ימ"ש. זיין ווייב חי' בריינדל מיט נאך צוויי זין זענען ניצול געווארן מיט הרב יונתן.
זיין טאכטער אסתר האט חתונה געהאט מיט אהרן בלייער, וואס האט דערלעבט די מלחמה אין א קאצעט. אסתר אליין און אירע צוויי זין זענען ניצול געווארן מיט איר פאטער. אין יאר ה'תש"י איז געבוירן צו אהרן און אסתר נאך א זון.
ער איז געבוירן אין דער שטאט קולטא.
אין ישיבה.
ער האט געלערנט אין פרעשבורג ביי הרה"ג ר' שמחה בונם סופר זצ"ל (בעל שבט סופר), א זון פון כתב סופר, און ער האט געהערט דארטן די שיעורים פון דעם דיין אין שטאט וואס איז אויך געווען א ראש ישיבה הר"ר דוד לאקענבאך-ניימאן, וואס ער האט זיך געהאלטן פון איהם אלס א תלמיד מובהק, דאס איז געווען בערך אין די יארן תרנ"ב-נ"ד
אונגוואר.
אין יאר תרע"ב און א זונטאג ט"ז טבת איז ער ערוויילט געווארן אלס דיין אין אונגוואר ווי ער האט געדינט ביז ???
בודאפעשט.
אין בודאפעשט איז ער געווען דיין צוזאמען מיט הרב ישראל וועלטש. דער ראב"ד איז געווען הרב אפרים פישל זוסמאן סופר. (דער לעצטער בודאפעשטער רב איז געווען הרב קאפל רייך, וואס איז נפטר געווארן ה'תרפ"ט.)
צווייטע וועלט קריג.
רב יונתן שטייף איז ניצול געווארן פון דעם חורבן אייראפע דורך דעם זאנדער טראנספארט וואס איז צושטאן געקומען צוליב אן אפמאך צווישן רודאלף קאסטנער, או אונגארישער ציוניסט, און אדאלף אייכמאן. ער איז געפארן אויף א באזונדערער באן קיין דער נייטראלער שווייץ צוזאמען מיט אנדערע קריג איבערלעבר, וואס איז געווארן אפגעהאלטן אין בערגען בעלזען אויף א האלבע יאר (צוליב דעם וואס דער ארכי-מערדער אדאלף היטלער ימ"ש האט געהאלטן אין איין פארלאנגען נאך און נאך זאכן, און דארט איז ער געווען צוזאמען מיט מערער גדולים צווישן זיי דער סאטמארער רבי, דער דעברעצינער רב און אדאלף דויטש (דער פירער פון אגודת ישראל אין בודאפעסט), אבער ווען עס איז געקומען צו פארן איז ער געווען אויף די ערשטע באן (עס זענען געווען דריי באנען די צווייטע דערפון איז געווען די באקאנטע באן [וואס האט אנטהאלטן די מערסטע צאל פערזאן] וואס איז אריבער דעם גרעניץ אום כ"א כסלו תש"ה, און די ערשטע איז שוין געפארן מיט ארום 300 פערזאנען אום אלול תש"ד) וואס איז אריבער דעם גרעניץ אום אלול תש"ד, ווידעראום די אנדערע צווישן זיי מרן יואל טייטלבוים אבד"ק סאטמאר זענען ערשט ארויסגעפארן מיט דעם צווייטן טראנספארט אום כ"א כסלו דעם קומענדיגן יאר.
אמעריקע.
אין אנהייב פון זיין קומען קיין אמעריקע איז ער ארויסגעפארן אין נייטרא שטעטל און ער האט דארטן געדינט אלס א חלק פון די ראשי הישיבה, שפעטער האט ער זיך אריינגעצויגן אין די שטאט און אנהייב האט ער געוואוינט אויף Hewes St. נומער 168, און שפעטער האט ער זיך אריבערגעצויגן אויף Hooper St. ווי ער האט געוואוינט ביז ער איז נפטר געווארן.
נאך דער קריג האט ער געוואנדערט קיין אמעריקע ווו די ווינער שול „קהל עדת יראים" האט אים ממנה געווען אלס רב (וועגן דעם איז ער באקאנט אלס „ווינער רב"). די ווינער שול, אין וויליאמסבורג, ברוקלין, ניו יארק, איז געגרינדעט געווארן פון חרדישע פליטים פון די שטאט ווין וואס האבן באזעצט אין ניו יארק.
ער איז נפטר געווארן אום ט' אלול ה'תשי"ח.
ער איז געווען פון די גרעסטע פוסקים און האט געשריבן שו"ת מהר"י שטייף. ער האט אויך ארויסגעגעבן ספרים אויף ש"ס (חדשים גם ישנים),ספרים על התורה און חומש לימודי השם און צוויי ספרים וועגן די שבע מצוות בני נח, איינער פון זיי הייסט „ספר מצוות השם ".
א גלייכונג פון דער צווייטער מדריגה רופט מען א קוואדראטישע גלייכונג'". עס זעט אויס אזוי: formula_1 ווען formula_1 זיינען פאראמעטערס, און formula_1 איז דער וואריאבל.
דאס פאראמעטער formula_1 איז א קוואדראטישער שורש און פארבייט יעדער נומער א חוץ א נול, אבער די פאראמעטערס formula_1 און formula_1 קענען אויך זיין פארביטן מיט א נול.
די בבלישע מאטעמאטיקער האבן שוין געהאט א מעטאד צו לייזן געוויסע קוואדראטישע גלייכונגען.
א שטול אדער א בענקל איז א פארשפרייט מעבלשטיק וואס ווערט געניצט פאר איין מענטש צו זיצן אויף אים. א שטול האט פיר פיס. ס'זענען דא פארשיידענע סארטן שטולן, לויט זייערע צילן.
א שטול מיט רעדער קען מען א דריישטול אדער א רעדערשטול; א שטול וואס הענגט איז א הוידלקע.
צילן.
די עיקרדיקע וויכטיקסטע ציל פון דער שטול איז דערמעגלעכן א באקוועמע זיצונג. א שטול וואס ווערט געבויט ריכטיק, שטיצט דער קאמבינאציע צווישן רו, גלייכקייט און ריכטיקע פאזיציע פונעם רוקן.
גלאבאליזאציע איז דער פראצעס ווי לענדער האבן מער אינטעראקציע איינע דעם אנדערן.
זײַט דער צווייטער וועלט מלחמה האבן די לענדער פון דער וועלט געהאלטן עטלעכע קאנפערענצן צו פארמינערן די שטייערן וואס מען באצאלט ווען מען ברענגט אריין סחורה פון איין לאנד אין א צווייטן. דורך דעם האט מען דערמעגלעכט די וואוקס פון גרויסע פירמעס וואס האנדלען איבער דער גארער וועלט אזוי ווי ס'וואלט נישט געווען כלומרשט קיין גרענעצן צווישן די לענדער.
אויך אין קולטור איז פאראן א גלאבאליזאציע למשל אסאך מענטשן אין פארשידענע לענדער טראגן די זעלבע קליידער און עסן די זעלבע מאכלים.
הרב אברהם גרשון קיטאווער (נפ׳ כ״ה אדר ראשון תקכ״א), באקאנט אויך אלס הרב גרשון פון בראד, איז געבוירן מסתמא אין (אדער נישט ווייט פון) קיטוב אין פוילן (היינט אוקראינע) בערך אין יאר ה'תס"א, און נפטר געווארן אין ירושלים אין ה'תקכ"א. ער איז געווען א שוואגער פון בעל שם טוב.
אברהם גרשון איז געווען אן אייניקל פונעם ש"ך. אזוי ווי זיין פאטער הר"ר אפרים פון קיטוב, איז אברהם גרשון געווען א דיין אין איינעם פון די פיר בתי דינים פון בראד. טאקע דארט האבן זיי באגעגנט דעם בעל שם טוב. לויטן ספר „שבחי הבעש"ט" האט זיין פאטער מסכים געווען אלס שכיב מרע אז דער בעל שם טוב זאל חתונה האבן מיט זיין (אפרים'ס) טאכטער חנה. אברהם גרשון האט דאס אבער נישט געוווסט ביז דער בעל שם טוב האט אים געוויזן די תנאים.
אברהם גרשון איז געווארן זייער חשוב אין דער בראדער קהילה. א שטיק צייט איז ער געווען דער חזן. ער האט נישט געהאלטן פון זיין שוואגער וואס ער האט געהאלטן פאר אן עם הארץ. ס'איז גאנץ מעגלעך אז ער איז געווען דער גורם פארוואס מ'האט פארטריבן דעם בעל שם טוב פון בראד ביז ער האט זיך באזעצט אין מעזשביזש. נאך דעם התגלות פונעם בעל שם טוב איז אברהם גרשון געווארן פון זיין שוואגער'ס גרעסטע חסידים.
זיין זון ר' יקיר איז נפטר ו' כסלו ה'תקל"ט (און זיין אייניקל אברהם גרשון, נפטר י"ב אדר ה'תק"ע) און ליגט לעבן אים אויף הר הזיתים. נאך א זון, ר' חיים אהרן, איז נפטר כ"ג ניסן ה'תקל"ג און ליגט אין טבריה. זיינע אנדערע זין, קינדער פון זיין זיווג ראשון - משה, יצחק, אפרים פישל און יהודה לייב דער מגיד פון לאדיזין - זענען געבליבן אין חו"ל.
אין תק"ה האט הר"ר אברהם גרשון ארויסגעגעבן א פסק וועגן א שנור פון א גרויסן גביר אין שטאט וואס האט מזנה געווען. דער גביר איז געווען גוט מיטן פריץ און הר"ר אברהם גרשון איז געווען געדרוקט צו אנטלויפן פון בראד ווו מ'האט אים געסטראשעט מין א גרויסן שטראף. ער האט געמאכט פליטה קיין מעזשביזש, דארטן האט דער בעל שם טוב אים איבערגעגעבן זיין איינציגן זון הירשל (צבי) מחנך צו זיין.
אין ה'תק"ז האט ער געוואנדעט קיין ירושלים. ער איז געווען פון די ערשטע חסידים וואס האט געוואוינט אין ארץ ישראל. ער איז געווארן שטארק מקורב צו די ספרדים בכלל און צו די מקובלים בפרט. זעקס יאר האט ער געוואוינט אין חברון. אין ה'תקי"ג האט ער זיך געצויגן קיין ירושלים, דארט האט ער געלערנט אין דער ישיבת בית אל פון די מקובלים.
אין כ"ה אדר א' ה'תקכ"א איז ער נפטר געווארן, און מ'האט אים קובר געווען אין הר הזיתים. נאך דער זעקט טעג מלחמה אין ה'תשכ"ז האט מען אנפלעקט זיין קבר, ווי אויך דעם קבר פון זיין זיווג שני, בלומא.
אויפרוף אדער אויפרופן אדער באווארפן איז די עליה צו דער תורה וואס מען רופט אויף א חתן דעם שבת פאר דער חתונה (געווענליך). אפטמאל גיט מען אים מפטיר.
דעם שבת פונעם אויפרוף ווערט גערופן דער אויפרוף שבת אדער שבת באווארפן.
נאך דעם חתן'ס עליה זינגט מען דעם פייט וואס הייבט אן מיט "אחד יחיד ומיוחד" און בשעת דעם זינגען איז דער מנהג אז די ווייבער באווארפן דעם חתן מיט פעקלעך פון ראזשינקעס, מאנדלען און צוקערלעך, כדי אז דאס לעבן פון דעם נייעם צוקונפטיגן פארפאלק וואס וועט באלד שטיין אונטער דער חופה, זאל זיין זיס.
עס ווערט גערופן באווארפן ווייל די פרויען באווארפן אים מיט פעקלעך.
דער כהן גדול איז דער טיטל פון דעם הויפט כהן ביי יידן, דער מענטש וואס אין יעדן דור האט געפירט די רעליגיע.
ביז צו די טעג פון יאסון איז די אמט פון כהן גדול געגאנגען בירושה, דורך די אייניקלעך פון אהרן, דער ערשטער כהן גדול און פינחס בן אלעזר.
דער כהן גדול איז געווען געשיידט פון אנדערער כהנים דורך זיין שטעלע, איינפלוס, רעליגיעזע פליכטן. פרינציפעל האט ער אויסגעזען באזונדער מיט זיין לבוש, די שמונה בגדים.
די פאלגענדע טאבעלע איז א רשימה פון כהנים גדולים לויט יוסיפון (יוסף בן מתתיהו) און אנדערע מקורות.
יוכבד איז געווען די טאכטער פון יעקב אבינו'ס דריטער זון, לוי.
איר מאן איז געווען עמרם. זיי האבן געהאט דריי קינדער: מרים, אהרן און משה.
חז"ל זאגן אז יוכבד איז געבוירן ווען יעקב מיט זיינע זין זענען אריינגעקומען אין מצרים, קומט אויס אז זי איז געווען 130 יאר אלט ווען משה איז געבוירן.
די גמרא אין מסכת סוטה ברענגט אז יוכבד איז געווען שפרה, איינע פון די אקושערקעס דערמאנט אין פרשת שמות.
לויטן מסורת ליגט יוכבד אין טבריה.
א שאנק (אדער א שאפע אדער אן אלמער) איז אזא קאסטן פון האלץ, א שטיק מעבל, אמאל שטייט ער אליין, אמאל ווערט ער אריינגעבויט אין א וואנט. מען נוצט א שאנק איינצושפייכלערן פארשידענע זאכן, למשל עסן, קליידער, געשיר, ספרים אדער ביכער.
געוויינטלעך האט א שאנק א טיר (אדער עטליכע טיר), אפשר מיט א שלאס. ס'קען אויך האבן שיפלאדן.
ווען איינער האט א סאך ספרים קען ער האלטן זיי אין א ספרים-שאנק. קליידער האלט מען אין א קליידערשאנק.
פאקשיווניץ איז א שטעטל אין קאנגרעס פוילן נישט ווייט פון דעם ווייסל טייך, אקעגן איבער דזשיקאוו. דאס שטעטל געפינט זיך בערך 12 ק"מ דרום-מזרח פון קלימענטוב און 15 ק"מ דרום-מערב פון צויזמיר. אין יאר 1900 איז די יידישע באפערלקערונג פון פאקשיווניץ געווען 836.
היינט איז דאס שטעטל אין צויזמיר פראווינץ. שווענטאקזשיסק גובערניע. אין 2004 איז די אלגעמיינע באפעלקערונג געווען 2546.
יוסף אָפאַטאָשו (געבױרן אין ה'תרמ"ו (1886), טױט: יום כיפור ה'תשט"ו (1954)) איז געװען אַ פּױלישער איינגעבױרענער ייִדיש מחבר און דערצײלונג שרײַבער. ער איז געבױרען געװאָרן אין שטעטל מלאַװאַ, אין צפֿון־צענטראַל פּױלן. זײַנע באַרימסטע װערק זענען "אין פּױלישע װעלדער", "ראָמאַן פֿון אַ פֿערד גנבֿ", און "אַ טאָג אין רעגענסבורג", אַ קאָלעקציע פֿון דערצײלונגען. ער איז געבױרן געװאָרן װי אַ חסיד אָבער איז שפּעטער געװאָרן פריי. ער האָט אײן זון, דוד.
אפאטאשו, יוסף
אין מאטעמאטיק איז א פונקציע די צופאסונג צווישן צוויי סכומען. איין סכום איז דער עיקרדיקער סכום (אנערקענט ווי formula_1) און דער צווייטער סכום איז א צווייטרייאיקער סכום (אנערקערט ווי formula_1).
די פונקציע אסאציאירט מיט יעדן עלעמענט אינעם עיקרדיקן סכום גענוי איין צופאסטן עלעמענט אינעם צווייטרייאיקן סכום.
ס'איז פאראן אויך אן איינס-אויף-איינס פונקציעס ד"ה, צוויי עלעמענטן פונעם עיקרדיקן סכום טארן נישט האבן איין צופאסטער אינעם צווייטרייאיקן סכום, א. צב"ש, די צופאסטונג צווישן דער מענטש מיט זיין עלטער הייסט א פונקציע, ווייל יעדער מענטש איז א באזונדערער עלעמענט וואס קען זיין צוגעפאסט נאר צו איין עלעמענט אין דער "עלטער" סכום, כאטש וואס דער "עלטער" קען זיין צוגעפאסט צו פארשיידענע מענטשן.
אין מאטעמאטיק, איז אנגענומען צו באצייכענען א פונקציע מיט איינע פון די דריי לאטיינישע אותיות: f, g, h מיט ארום-קלאמערן דעם עלעמענט פונעם עיקרדיקן סכום מיט א גלייכונג סימבאל אין דערמיט, אדער שרייבט מען דאס אָן קלאמערן נאר מיט א ריכטונגצייכן אין דערמיט. צב"ש, אויב מען וויל שרייבן א פונקציע וואס פאסט צו יעדער צאל צו איר קוואדראט, שרייבט מען דאס אזוי: formula_1 אדער אזוי: formula_1 וואס מיינט אז יעדער נומער וואס מען פארבייט מיטן formula_1 פאסטצו צו דער קוואדראטישע צאל פון דעם דאזיקן נומער. אין די צווייטרייאיקע צאל קען זיין סיי וואסערע פארמולעס, ווי צב"ש::formula_1 - פאסטצו יעדער נומער מיט דעם זעלבן נומער געטאפלט מיט פינף. דא באדייט x נארוואס אן עלעמענט פונעם סכום X.
אויב וויל מען באגרעניצן די פונקציע צו צווישן די נומערן 3 צו 7, שרייבט מען דאס אזוי: formula_1.
גראפישע פונקציעס.
ביישפיל פון א גראפישע פונקציע
דער צפון ים איז א ים וואס גרעניצט זיך מיט גרויסבריטאניע (סקאטלאנד און ענגלאנד) צו מערב, מיט פראנקרייך, בעלגיע, האלאנד און דייטשלאנד צו דרום און מיט דענמארק און נארוועגיע צו מזרח.
ער איז באהאפטן צום אטלאנטישן אקעאן דורכן נארוועגישן ים אין צפון און מיט דעם ענגלישן קאנאל אין דרום דורך דעם דורכגאס פון דאווער, וואס איז איינער פון די מערסט באשעפֿטיגסטע ימען מיט שיפֿן אין דער וועלט. דער סקאַגעראַק באהעפט דעם צפון ים מיטן באלטישן ים.
דער צפון ים האט א וויכטיקן פֿישעריי.
דער צפון ים איז באוויליקט מיט פיל גאז און נאפט וואס די אייראפעאישע לענדער איבערהויפט נארוועגיע שעפן פון אים.
דער העלגאלאנד ארכיפעלאג געפינט זיך אין צפון ים.
טייכן וואס גיסן אריין אין צפון ים.
צווישן די טייכן וואס גיסן אריין אין צפון ים זענען דער טיי (ביי דאנדי), דער פֿארט (ביי עדינבורג), דער טיין (ביי דרום שילדס), דער וויר (ביי סונדערלאנד), דער טיס (נישט ווייט פון מידלזברא), די עלבע (ביי קוקסהאוון), דער וועזער (ביי ברעמערהאַוון), דער ריין און דער מאַז (ביי ראטערדאם), די סכעלדע (ביי פֿליסינגען), דער טעמז און דער האַמבער (ביי האַל).
דער קיל קאנאל באהעפֿט דעם צפון ים מיטן באלטישן ים.
ספר יהושע איז דער ערשטער ספר פון די (אכט ספרים פון) נביאים אין תנ"ך. דער ספר באשרייבט ווי די יידן האבן זיך באזעצט אין ארץ ישראל, פון ווען זיי זענען אריין ביז צום טויט פון יהושע בן נון, וואס איז געווען דער מנהיג פון דעם יידישן פאלק נאך די פטירה פון משה רבנו.
אינהאלט פון ספר.
אין דעם ספר זענען דא 655 פסוקים. לויטן גוישן טייטש פון תנ"ך ווערט דאס צעטיילט אויף 24 קאפיטלעך.
וועגן דעם ספר.
חז"ל זאגן אז יהושע האט געשריבן דעם ספר אליין.
די שומרוינער (כותים) גלויבן בלויז אין דער תורה און אין ספר יהושע.
יהושע
אינוועניג א פרידזשידער - די טיר איז אפן
א פרידזשידער איז אן אפאראט וואס האלט זיך קיל, דורך עלעקטריק אדער גאז, אז עסנווארג וואס ליגט אין אים זאל בלייבן פריש. בעצם איז ער א קאסטן מיט א טיר, וואס איז שטרענג איזאלירט, און האט א מעכאניזם אריבערצופירן היץ אינדרויסן בכדי ס'זאל זיין קילער אין פרידזשידער ווי אין דער ארומעדיקער לופט. מערסט פארשפרייט איז דער שטוב פרידזשידער. אין די אנטוויקלטע מדינות (פאראייניגטע שטאטן פון אמעריקע, מערב אייראפע, א.א.וו.) האט כמעט יעדע הויזגעזינט א פרידזשידער. האנדל פרידזשידערן, וואס זענען אסאך גרעסער פון די היימישע, ווערן געניצט אין סופערמערק און רעסטאראנען.
איידער מען האט פארקויפט פרידזשידערן (בערך אין יאר 1920) פלעג מען ניצן אן אייזקאסטן.
א נארמעלער פרידזשידער האלט זיך ביי א טעמפעראטור פון 4 °C. אמאל איז אויך דא א קאמער פאר ירקות פון 10 °C. א פריזער ארבעט אויפן זעלבן פרינציפ, אבער א סאך קילער (18 °C-). א שטוב פרידזשידער האט אפטמאל א פריזער קאמער.
בדרך כלל אנטהאלט א פרידזשידער 100-150 ליטער, אבער מען באקומען קלענערע, אפילו פון 30 ליטער.
אין ביאלאגיע, איז א זגאל די גרונטלעכע איינצלהייט פון ביאלאגישער קלאסיפיקאציע און טאקסאנאמיע. אפט טוט מען דעפינירן א זגאל אלס א גרופע פון ארגאניזמען וואס קענען פלאדיען זיך צוזאמען צו שאפן נייע דורות. למשל, א פערד מיט אן אייזל זענען צוויי באזונדערע זגאלן, כאטש א מוילאייזל ווערט געבוירן פון זיי צוזאמען, ווייל דער מוילאייזל וועט קיין מאל נישט פלאדיען.
די געוויינטלעכע נעמען פון פלאנצן און בעלי חיים אפטמאל זענען די נעמען פון זגאלן, למשל לייב און ים-פערד באדייטן זגאלן. פון דער אנדערע זייט איז הערש דער נאמען פון א פאמיליע פון 34 זגאלן, כולל רויטער הערש און לאס.
יעדער זגאל געהערט צו א מין. דאס איז א השערה פון ביאלאגן אז די זגאלן פון איין מין זענען מער פארבונדן מיט די זגאלן פונעם זעלבן מין ווי די זגאלן פון אנדערע מינים. יעדע זגאל ווערט געגעבן א צווייפאכיגן נאמען, געשאפן פון דעם מין נאמען מיטן זגאל נאמען, לויט דער שיטה פון קארל פאן לינע. למשל די לאנגבלעטערדיקע סאסנע ווערט גערופן "Pinus palustris".
צווייפאכיגע קאנווענץ.
דער צווייפאכיגער נאמען וואס די וויסנשאפטלער ניצן איז לאטייניש (אדער געמאכטע לאטייניש, ווייל מען ניצט ווערטער וואס שטאמען פון אנדערע שפראכן ווי אויך נעמען פון מענטשן און ערטער). צו ערשט שרייבט מען דעם מין (מיט דעם ערשטן אות גרויסהאפטיק), דערנאך נאך א טערמין: למשל דער גראער וואלף געהערט צום זגאל "Canis lupus", דער גאלדענער זשאקאל צום זגאל "Canis aureus" א.א.וו., אלע די געהערן צום מין "Canis". דער נאמען פונעם זגאל איז די צוויי ווערטער צוזאמען (נישט דאס צווייטע ווארט אליין).
די הויפטשטאט פון א לאנד איז די שטאט וואס דינט אלץ צענטער פון דער רעגירונג פונעם לאנד. בדרך כלל איז די הויפטשטאט א שטאט וואו ס'געפינט זיך רוב אינסטיטוציעס פון דער רעגירונג, למשל די ביוראס פון דער רעגירונג, די וואוינונג פון דעם פרעזידענט אדער דעם הויפט פון דער שטאַט, די הויפט געריכט און די קאמאנדע פון דער מיליטער. אויך וואוינען דארט די אמבאסאדארן פון פרעמדע לענדער. אפטמאל איז די הויפטשטאט די גרעסטע שטאט פון לאנד.
אין א פעדעראל לאנד רופט מען דאס ארט פון דעם שטאַט'ס רעגירונג די הויפטשטאָט פונעם שטאַט.
פינאנצילע הויפטשטאט.
אין פיל לענדער איז פאראן אז די אפיציעלע הויפטשטאט איז נישט דער פינאנציעלער צענטער פון לאנד. אין אזא פאל טוט מען רופן דעם פינאנציעלער צענטער די ״פינאנציעלע הויפטשטאט״ פון לאנד. לדוגמא, אין אמעריקע איז וואשינגטאן די הויפטשאט אבער מאנהאטן איז די פינאנציעלע הויפטשטאט. אין ישראל איז תל אביב די פינאנציעלע הויפטשטאט, אבער ירושלים איז די אפיציעלע הויפטשטאט פון לאנד. אין כינע איז בייזשינג די הויפטשטאט און שאנכיי די פינאנציעלע הויפטשטאט.
בינם העלער (1908–1998) איז געווען א פאָעט (דיכטער).
בינם העלער איז געבוירן אין יאר 1908 אין ווארשע. ביז 14 יאר געלערנט אין חדר און ישיבה. שפעטער געווארן אן ארבעטער. דעביוטרט אין יאר 1930. אין די יארן 1937-1939 געלעבט אין פאריז. צוריקגעקומען קיין ווארשע ערב דעם אויסברוך פון דעם צווייטן וועלט קריג. פון אקטאבער 1939 ביז דעצעמבער 1947 געלעבט אין ראַטן־פֿאַרבאַנד (ביאליסטאק, אלמא-אטא, מאסקווע). אומגעקערט זיק קיין ווארשע. געווען דער רעדאקטאר פונעם ליטערארישן חודש-זשורנאל "יידישע שריפטן".
אין סעפטמבער 1956 געקומען אויף א באזוך קיין ישראל. אויף צוריקוועגס זיק אפגעשטעלט אין פראנקרייך און אין בעלגיע. געקומען אויף באזעצן זיך אין ישראל אין פעברואר 1957. ער איז געשטארבן אין יאר 1998 אין תל אביב.
אסרו חג ווערט אנגערופן דער טאג וואס איז נאך די שלש רגלים: פסח, שבועות, סוכות.
ביי אידן איז דאס א שטיקל יום טוב, אין תלמוד ירושלמי שטייט אז אידן זענען זיך צוזאמען געקומען דעם פיר און צוואנציגסטן טאג אין חודש תשרי צו מאכן א פאסט טאג און עוסק זיין אין תשובה אויף די זינד. (נחמיה ט, א) פרעגט דער ירושלמי (עבודה זרה פ"א סוף ה"ב) פארוואס נישט אין דעם דריי און צוואנציגסטן טאג, ענטפערט דער ירושלמי משום חגא דמועדא, מען האט נישט געווואלט פאסטן אין דריי און צוואנציגסטן טאג פון תשרי צוליב אסרו חג.
תחנון.
אין שולחן ערוך שטייט אז אין דעם טאג עסט מען מער צוליב די שמחה פון דעם טאג. מען זאגט נישט דערין קיין תחנון. אל ארך אפים פארן ליינען די תורה, און למנצח פאר ובא לציון טייל זאגן נישט און א טייל זאגן יא.
פֿאסטן.
דער טעם פארוואס עס איז א יום טוב איז, וויבאלד ווען איינער איז מקריב קרבנות שלמים, און דעם קרבן שלמים קען מען עסן צוויי טעג, איז אויסגעקומען אז די וואס האבן געברענגט דעם לעצטען טאג פון יום טוב א שלמים האבן געהאט פלייש צו עסן א טאג נאך יום טוב, דעריבער האלט מען עס פאר א יום טוב (מהרי"ל). אינטערעסאנט וואס ר' שניאור זלמן מליאדי שרייבט אין שולחן ערוך הרב, אז אסרו חג פון שבועות איז געווען א יום טוב ווען דער בית המקדש איז געשטאנען דעריבער איז עס אויך היינט אסור מיט הספד ותענית, אבער אסרו חג פסח און שבועות אז עס נישט אסור פון שורש פונעם דין נאר צוליב א מנהג וואס מען פירט זיך אזוי.
ר' יחיאל ר׳ שמחה׳ס איז געווען דער צווייטער זון פון פייגא דאס אייניקל פון בעש"ט, ער האט געהייסן נאך דעם טאטן פון פייגא, דער מאן פון אדל די טאכטער פון בעל שם טוב.
ר' יחיאל איז געווען א שטארקער חסיד פון זיין ברודער רבי נחמן מברסלב. ווען ער איז געקומען איינמאל צו זיין ברודער ר' נחמן אויף שבת, ביים שבת טיש האט מען גערעדט פון פארשידענע נייעס פון דער וועלט, ר' יחיאל האט עס באנק געטוהן ער האט זיך געטראכט, מיין ברודער רבי נחמן איז דאך א גרויסער רבי פון חסידים, זאל מען ביי אים רעדן זאכן וואס זען אויס ווי דברים בטלים? מוצאי שבת איז ער אריין צו זיין ברודער, זיין ברודער האט צוגעשפארט די טיר און האט אים געפרעגט געדענקט וואס אונז האבן גערעדט דעם שבת, די נייעס און די נייעס. אין דעם אלעם ליגט זאכן וויאזוי מען ווערט א ערליכער איד, און האט אים אויפגעוויזן וויאזוי פון דעם אלעם קען מען ווערן דערנענטערט צום באשעפער. ר' יחיאל האט פארברענגט מיט זיין ברודער א גאנצע נאכט, ביז ער איז ארויס פון דארט מיט פארוויינטער אויגן.
ר' יחיאל איז געווען פון די חברייא פון זיין ברודער, פון די יושבים ראשונה במלכות, צומאהל פלעגט אים זיין ברודער שיקן אויף פארשידענע שליחות, עס איז געבליבן א היסטארישער בריוו וואס ר' נחמן שרייבט אים קעגן די מענטשן וואס ווילן אים שלעכטץ טוהן.
ער איז אוועק איין יאר נאך ר' נחמן, שנת תקע"ב.
אין מאטעמאטיק א פאלינאם (אָדער פֿילגליד) איז צוזאמענגעשטעלט פון א וואריאבל (אדער עטלעכע וואריאבלען) מיט נומערן, ניצנדיק נאר די פיר אפעראציעס: פלוס, מינוס, טאפלן און העכערן מיט א פאזיטיוון גאנץ-נומער עקספאנענט, למשל formula_1
פאלינאמען זענען פון די חשוב'סטע באגריפן אין מאטעמאטיק. זיי זענען שטארק ניצלעך אין מאטעמאטישן אנאליז, ווי אויך אין כעמיע, פיזיק און עקאנאמיק.
א פאלינאם איז אדער 0 אדער א סומע מיט דער צורה formula_1; די formula_1 געהערן צו א פעלד. אויב דאס פעלד איז די רעאלע נומערן, רופט מען דעם פאלינאם א "רעאלער פאלינאם".
ווארצל פון א פאלינאם.
א ווארצל (אדער א נול) פון א פאלינאם formula_1 איז א ווערט formula_1 וואס מאכט וואר formula_1. טרעפן די ווארצלען פון א פאלינאם איז פון די עלטסטע פראבלעמען אין מאטעמאטיק.
א פאלינאם פונעם צווייטן גראד, ד.ה. א פאלינאם מיט דער פארעם formula_1, ווערט גערופן א קוואדראטישער פאלינאם. א מעטאד צו לייזן א קוואדראטישע גלייכונג האבן שוין די אוראלטע גריכן שוין געוואוסט, און פאר זיי די בבליים. ביזן 16סטן יארהונדערט האט מען נאך נישט געטראפן אן אלגעמיינעם מעטאד צו לייזן א דריטן און א פערטן גראד גלייכונג: אין יאר 1545 האט זשעראלאמא קארדאנא ארויסגעגעבן א בוך וואו ער האט געברענגט מעטאדן פאר די דאזיגע גלייכונגען. אין אנפאנג פונעם 19טן יארהונדערט האבן נילס הענריק אבל און עוואריסט גאלווא אויפגעוויזן אז ס'איז נישטא קיין אלגעמיינער פארמל צו לייזן א פאלינאם וואס האט א גראד גרעסער פון 4, וואס ניצט די פעלד אפעראציעס (חיבור, חיסור, כפל און חילוק) און רעכענען ראדיקאלן (ד.ה. ארויסנעמען דעם ווארצל פון וואסארא סדר).
די דאמיניקאנישע רעפובליק () איז א לאנד ווו מען רעד שפאניש, וואס געפינט זיך אין דער מזרח טייל פון דעם אינדזל היספאניאלא אין די גרויסע אנטילן צווישן די מערב אינדישע אינזלען. זי האלט אומגעפער צוויי דריטל פון דעם אינזל'ס שטח (אין דער מערב טייל איז האיטי). רוב פונעם לאנד איז בערג, וואס דערגרייכן א הייך פון מער ווי 3,000 מעטער, די בערג זענען באדעקט מיט געדעכטע וועלדער. די באפעלקערונג וואוינט גאנץ ענק אין די טאלן. דער קלימאט איז טראפיש און א היץ הערשט א גאנץ יאר.
זי איז געווען די איינציגע פון 32 לענדער וואס האבן אטייל גענומען אין דער עוויאן קאנפערענץ וואס האט מסכים געווען אריינצונעמען בערך 100 טויזנט יידישע פליטים פון דייטשלאנד. ביז צום היינטיגן טאג האלט זי א פרא-ישראל פאליטיק.
קאָמפּיוטער שפּראַכן איז כולל אלע ערליי שפראכן וואס מען ניצט אויף א קאמפיוטער פאר פארשידענע צוועקן. יעדע קאמפיוטער שפראך האט איר ווערטער אוצר (וואקאבולאר). אנדערש ווי נאטירליכע שפראכן האט א פראגראמירן שפראך א פעסטן אויסשטעל בכדי אז יעדע קאנסטרוקציע פון דער שפראך זאל האבן א באדייטונג וואס איז נישט צווייטייטשיק.
א פראגראמירן שפראך איז א שפראך מיט וואס א מענטש קען ניצן צו קאנטראלירן די אפעראציע פון א קאמפיוטער. פראגראמירונג שפראכן האבן שליסלווערטער דורך וועמען מען שאפט א קאנטראל שטראם.
ס'איז פאראן אויך "אויסצייכנונג שפראכן" וואס קאנטראלירן דעם אויסלייג פון א בלאט (געדרוקט אדער אויף אן עקראן).
מרים איז געווען די דריטע טאכטער פון דעם צדיק און דער מנהיג פון ברעסלבער חסידים ר' נחמן מברסלב. זי איז געבוירן געווארן אין יאר ה'תקנ"א. עס איז וואס זאגן אז זי האט געהייסן מרים נאך איר באבע איר מאמעס מאמע וואס האט געהייסן מרים (פעולות הצדיק אות קכ"ב).
איהר מאן.
אין יאר ה'תקנ"ח ווען ר' נחמן איז געווען אין ארץ ישראל, האט ער זיך באגעגנט דארט מיט די חבורה פון דעם צדיק ר' מענדל מוויטעפסק, בראש פון דעם צדיק ר' אברהם מקאליסק,
דעמאלטס איז געקומען א שדכן און האט פארגעלייגט אז ר' נחמן'ס דריטע טאכטער מרים זאל ווערן א כלה מיט דעם זוהן פון הרב ר' משה דער זוהן פון ר' מענדל מוויטעפסק, ר' נחמן האט דערויך געענטפערט, נו אזא שידוך ווי קען מען עס אפזאגן, עס זעט אויס אז פון הימל וויל מען מיין טאכטער זאל זיין אין ארץ ישראל, מען האט פארשטאנען פון דער תשובה אז ר' נחמן איז מסכים, און מען האט תיכף געמאכט א גרויסע סעודה, אלע גרויסע חכמים און צדיקים פון שטאט זענען צוזאמען געקומען.
ווי עס האט זיך ארויסגעשטעלט שפעטער, איז דער חתן נאך יענעם יאהר נפטר געווארן, און דעריבער איז דער שידוך נישט צושטאנד געקומען.
אין יאהר ה'תק"ס האט ר' נחמן חתונה געמאכט אין חמעלניק זיין טאכטער אדל, אויפן וועג נאך דער חתונה האט זיך דער רבי משדך געווען מיט אים מיט דעם גרויסן צדיק ר' אריה לייב מוואלטשיסק זצ"ל, יארן שפעטער איז דער וואלטשיסקער געפארן קיין ארץ ישראל, און דערנאך איז אויך געפארן זיין שנור מרים, און דעמאלטס איז מקוים געוואן וואס דער רבי האט מרמז געווען: עס זעט אויס אז פון הימל וויל מען מיין טאכטער זאל זיין אין ארץ ישראל
אקופ () איז א דארף אין מערב אוקראינע. זי געפינט זיך אין דעם בארשטשיווער ראיאן פון דער טארנאפאלער גובערניע. די אנהייב פונעם יישוב איז געווען אלס א פעסטונג ביים צוזאמענטרעף פון די זברוטש און נעסטער טייכן.
אין יאר 2005 איז געווען איר באפעלקערונג 557.
אוקראַיִניש (українська мова - אוקראַייִנסקאַ מאָוואַ) איז א סלאווישע שפּראך וואָס געהערט צו דער פאמיליע פון מזרח-סלאווישע שפּראכן. אוקראיניש איז די אָפיציעלע שפראך אין אוקראינע. אירע נאָענטע קרובים זײַנען רוסיש און בעלארוסיש. איבער דער וועלט זײַנען דאָ אומגעפער פופציק מיליאָן רעדער פון אוקראיניש.
כאטש אוקראיניש איז די איינציגע אפיציעלע שפראך אין אוקראינע, רעדן א גרויסע טייל פון די היגע איינוואוינער נאר רוסיש. צוליב דער נאענטקייט פון די שפראכן (אן אוקראיניש רעדער קען אין מערסטע פאלן פארשטיין רוסיש), און צוליב די רוסישע געוועלטיקונג איבער אוקראינע, איז עס גאר זעלטן אז איינער זאל רעדן ריין-אוקראיניש נאר געמישט מיט רוסיש. אסאך אוקראינער רעדן א שפראך וואס הייסט "סורזשיק" וואס אין עסענץ איז א געמישאכץ פון רוסיש מיט אוקראיניש.
די אוקראינישע שפראך זעלבסט איז צוטיילט אין צוויי סארטן שפראך, עס איז דא די צענטראלע אוקראינישע שפראך וואס איז מער מזרח אוקראינע געשטימט דאס רעדן די וואס זענען נאנט צו רוסלאנד ווי די גרויסע שטעט כארקאוו און כמיעלניציקי. דערנאך איז דא די גאליציאנער-אוקראינישע שפארך וואס ענדלט מער צו פויליש.
יונתן שווארץ איז א זינגער אין דער חסידישער וועלט, ער זינגט, גראמט און בדחן'ט אויף פילע חסידישע חתונות און צוזאמענקומען.
ער איז איבערהויפט באקאנט מיט זיינע קאסעטעס וואס ער גיט ארויס אונטערן נאמען א גוטער.
ער האט געשעפטן Toys 2 Discover וואו ער פארקויפט שפילצייג.
אויך האט ער א געשעפט The New Eichlers אויף 13 עוועניו אין בארא פארק וואס פארקויפט ספרים און תשמישי קדושה.
זיינע נינוגים זענען מער צום חסידישן געשמאק, אלע זיינע אלבאמען זענען פול מיט א רייכער אינהאלט. ער פארצייילט מעשיות און השקפות מיט גראמען, ער נעמט באקאנטע חסידישע ניגונים און לייגט דערויף ארויף ווערטער און גראמען. ער איז דערמיט אנדערש פון אנדערע זינגערס וואס זינגען בדרך כלל פסוקים און מאמרי חז"ל, און אין דערמיט האבן זיי איין אבער צוויי אידישע גראמען מעשיות.
וויצע פרעזידענט אין א רעגירונג אדער א געזעלשאפט איז דער צווייטער ראנגיק נאכן פרעזידענט. דאס ווארט „וויצע" שטאמט פון וואס איז טייטש „במקום".
אין א רעגירונג איז דער תפקיד פונעם וויצע פרעזידענט ממלא מקום זיין דעם פרעזידענט טאמער ער שטארבט אדער רעזיגנירט.
מאיר אמשיל ראטשילד (אויך: מאיר אנשיל ראטשילד) (י' אדר ה'תק"ד - י"ד תשרי ה'תקע"ג) איז געווען א באנקיר און דער גרינדער פון דער ראטשילד דינאסטיע פון באנקירן.
מאיר אמשיל איז געבוירן אין ה'תק"ד אין פראנקפורט (מיטן נאמען מאיר אנשיל בויער) צו זיין פאטער אמשיל משה ראטשילד און זיין מוטער שיינשע. ער איז געווען דער גרינדער פון דער בארימטער ראטשילד פאמיליע באנק, וואס איז שפעטער געווארן פון די מערסטע דערפאלגרייכע פאמיליע ביזנעסן אין דער וועלט. ער ווערט באטראכט פאר דער גרינדער\טאטע פון אינטערנאציאלע פינאץ.
מאיר אמשיל האט געלערנט אין דער ישיבה אין פירט (היינט דייטשלאנד). ווען ער איז געווארן פאר'יתומ'ט פון זיין פאטער האט מען אים געשיקט אויסלערנען דעם פאך פון א באנקיר.
ער איז נפטר געווארן מוצאי שבת, די נאכט פון י"ד תשרי ה'תקע"ג.
רבי שלום נח בערעזאווסקי, דער "נתיבות שלום"
הרב שלום נח בערעזאווסקי (ה'תרע"א - ז' אב ה'תש"ס) איז געווען סלאנימער רבי פון ה'תשמ"א ביז צו זיין פטירה. ער האט געפירט זיין רביסטעווע אין ירושלים. ער איז שטארק באוואוסט צוליב זיינע תורות וואס זענען געדרוקט אין די ספרים נתיבות שלום.
הר"ר שלום נח האט געשריבן זייער אסאך. דורך זיינע ספרים איז ער שטארק משפיע אויף יידן סיי חסידיש סיי נישט חסידיש. מ'זאגט נאך פון א חשוב'ן (נישט חסידישן) ראש ישיבה אז דער „נתיבות שלום" איז דער „מסילת ישרים" פון היינטיקן דור.
שלום נח איז געבוירן ד' אב ה'תרע"א אין באראנאוויטש, פוילן (היינט בעלארוס) וואו ס'האט געוואוינט א גרויסער קיבוץ פון סלאנימער חסידים. זיין פאטער משה אברהם איז געווען דער ראש הקהל; זיין מוטער איז געווען אן אייניקל פון הלל וויינבערג, א ברודער פון ערשטן סלאנימער רבי'ן דער יסוד העבודה.
אום יאר ה'תרצ"ג האט ער, מיט א ווארעמער הסכמה פון סלאנימער רבי'ן דעם „בית אברהם", געווארן אן איידעם ביים רבי'נס קוזין הר"ר אברהם וויינבערג פון טבריה. זיין שווער איז שפעטער אליין געווארן רבי (דער „ברכת אברהם").
הר"ר שלום נח איז נפטר געווארן ז' אב ה'תש"ס.
תורה און חסידות.
שלום נח האט געלערנט אין דער סלאנימער ישיבה תורת חסד אין באראנאוויטש, א ישיבה וואס האט צוזאמענגענומען ליטווישע לומדות מיט א חסידישער השקפה. דער ראש ישיבה איז געוון רבי אברהם שמואל הירשאוויץ, אן אייניקל פון רבי אליעזר גארדאן פון טעלזש, און דער גייסטיקער משגיח איז געווען רבי משה מידנער, אן אייניקל פונעם יסוד העבודה פון סלאנים און א תלמיד פון רבי חיים סאלאווייטשיק פון בריסק.
זיין נאָכגייער איז זיין זון הר"ר שמואל.
בעלארוס (העברעאיש; בלארוס,;;) (אויך באקאנט אלס ווייסרוסלאנד אדער רייסן), איז א לאנד אין מזרח-אייראפע אן קיין שום ים-גרענעץ. זיינע גרענעצן זענען רוסלאנד צו מזרח, ליטע און לעטלאנד צו צפון, פוילן צו מערב און אוקראינע צו דרום. די הויפטשטאט איז מינסק. אנדערע גרויסע שטעט זענען באברויסק, בריסק, האמעל, גראדנא, וויטעבסק און מאהילעוו. א דריטל פונעם לאנד איז באדעקט מיט וועלדער.
די באפעלקערונג פון לאנד איז 9,849,000.
דער נאמען בעלארוס איז טייטש "ווייסע רוס", וויבאלד בעלארוס איז איינס פון די לענדער וואס הייסן רוס (ד"ה לאנד פון די רוסינער, אדער מזרח סלאוון). ביי יידן איז דאס לאנד א טייל פון ליטא.
אין דעם 13טן יארהונדערט איז דער שטח פון דעם גרויסער הערצאגשאפט פון ליטע, וואס איז שפעטער געווארן א טייל פון דער פויליש-ליטווישער קאמאנוועלט. אין דעם 18טן יארהונדערט איז די קאמאנוועלט צעטיילט געווארן צווישן דער רוסלענדישער אימפעריע, עסטרייך און פרייסן, און בעלארוס איז געקומען אונטער רוסישער הערשאפט, ביזן ערשטן וועלט קריג. נאכן קריג איז בעלארוס ענדלעך אין 1921 צעטיילט צווישן פוילן אונעם סאוועטן פארבאנד.
צווישן די פראמינענטע בעלארוסישע שרייבער זענען יאנקא קופאלא, אולאדזימיר זילקא און זמיטראק ביאדוליא.
די איירא (סימבאל: €; באנק קאד: EUR) איז די אפיצעילע וואלוטע זייט 2002 פון דער אייראזאנע, וואס איז כולל היינט 18 לענדער (איטאליע, אירלאנד, בעלגיע, גריכנלאנד, דייטשלאנד, האלאנד, לוקסעמבורג, ליטע, לעטלאנד, מאלטא, סלאוואקיי, סלאוועניע, עסטלאנד, עסטרייך, פארטוגאל, פינלאנד, פראנקרייך, ציפערן און שפאניע) פון די 28 לענדער אין דעם אייראפעישן פארבאנד. יעדע איירא ווערט צעטיילט אויף 100 צענט.
זי איז די וואלוטע פון 334,000 מענטשן אין דער אייראזאנע און אין פינף אנדערע לענדער וואס ניצן די איירא. ליטע האט אדאפטירט די איירא ווי איר אפיציעלע וואלוטע אנשטאט דעם ליטאס דעם 1טן יאנואר 2015.
די איירא איז די צווייטע גרעסטע זאפאס וואלוטע, ווי אויך די צווייטע מערסט־געהאנדלטע וואלוטע, נאכן אמעריקאנער דאלאר.
אום נאוועמבער 2013 איז געווען אין צירקולאציע העכער פון €951 ביליאן, די גרעסטע ווערט פון א וואלוטע אין צירקולאציע אין דער גארער וועלט.
די איירא ווערט אדמיניסטרירט פון דעם אייראפעישן צענטראלבאנק באזירט אין פראנקפורט, אן אומאפהענגיקער צענטראלבאנק וואס אליין האט די רעכט צו באשטימען די געלטפאליטיק. צוזאמען מיט די צענטראלבענק פון די מיטגלידער שטאטן דרוקט מען און פארשפרייט מען די באנקנאטן און מטבעות.
ס'זענען פאראן זיבן באנקנאטן: €5 (גרא), €10 (רויט), €20 (בלוי), €50 (אראנזש), €100 (גרין), €200 (געל) און €500 (פורפור). ס'איז אויך אכט פארשידענע מטבעות: €0.01, €0.02, €0.05, €0.10, €0.20, €0.50, €1, €2.
דעם נאמען "איירא" האט מען אדאפטירט אפיציעל דעם 16טן דעצעמבער 1995.
זינט די איירא איז אריין אין קראפט איז זי געווארן פון די שטערקסטע וואלוטעס איבער דער וועלט צוליב אייראפע'ס גוטע עקאנאמיע וואס טוט אינאיינעם פראדוצירן כמעט אזויפיל וויפיל די פאראייניגטע שטאטן און עקספערטן זאגן אז דער אייראפעאישער פארבאנד וועט גאר איין טאג איבערשטייגן די פאראייניגטע שטאטן און וועט, לויטן וועג וואס ער גייט, ווערן די שטערקסטע עקאנאמיע אין דער וועלט.
נאציאנאלע וואלוטעס זענען פון די וויכטיגסטע זאכן וויאזוי א מאדערנע עקאנאמיע אפערירט דורך מעסטן די ווערט פון א פראדוקט אריבער די גרעניצן פון אנדערע לענדער, אויף די אנדערע זייט אקעאן, און פון אנדערע קולטורס. וואלוטע איז טיף איינגעקריצט אין די קולטור און אין אונזער פיזיק. ווען איינער איז געבוירן אין די פאראייניגטע שטאטן איז דער דאלאר איינגעקריצט אין זיין מוח אבער אויב איר זענט געבוירן אין יאפאן איז דער יען איינגעקריצט אין אייער מוח.
זינט דער צווייטער וועלט קריג האט אייראפע אנגעהויבן ארבעטן אינאיינעם אין פארשידענע פראגראמען און פאליסיס און האבן שפעטער געגרינדעט די אייראפעאישע פאראיין מיט וועלכע זיי האבן אינאיינעם באקומען א שטערקערע מאכט אויסצופירן פאליסיס און ספעציעל האט עס געהאלפן עקאנאמישע ערייכונגן. נאך אין די ערשטע יארן פון דעם אייראפעאישן פארבאנד האט מען שוין גערעדט וועגן אדאפטירן איין וואלוטע אלס נאך א טריט צו פאראייניגן און פארשטערקערן אייראפע'ס מאכט. די פלענער זענען קיינמאל נישט אראפ פון טיש און ווען עס איז געקומען נענטער צום סוף פונעם צוואנציגסטן יארהונדערט זענען די פלענער געווארן ערנסטער. ענדליך אין 1 יאנואר 02' איז די איירא געווארן די אפיציעלע וואלוטע פון 12 מיטגלידער לענדער פון דעם אייראפעאישן פארבאנד.
די אייראזאנע.
די איירא איז היינט די איינציגע וואלוטע פון די פאלגנדע 18 לענדער פונעם אייראפעישן פארבאנד: איטאליע, אירלאנד, בעלגיע, דייטשלאנד, גריכנלאנד, האלאנד, שפאניע, פראנקרייך, לוקסעמבורג, לעטלאנד, מאלטא, סלאוואקיי, סלאוועניע, עסטלאנד, עסטרייך, פארטוגאל, פינלאנד און ציפערן.
אויסער די מיטגלידער לענדער ווערט די איירא גענוצט אין 6 אנדערע לענדער וועלכע קענען נישט נאכקומען די סטאנדארטן צו קענען ווערן א טייל פון די אייראפעאישע פאראיין. זיי זענען: מאנאקא, וואטיקאן סיטי, סאן מארינא, אנדארע, קאסאווא, און מאנטענעגרא.
כדי צו קענען ווערן א מיטגליד אין דער אייראזאנע דארף מען גרייכן געוויסע סטאנדארטן וועלכע איז אויסגעארבעט געווארן דורך דער אייראפעאישער קאמיסיע. בריטאניע, שוועדן, און דענמארק זענען מיטגלידער אינעם אייראפעישן פאריין אבער יעדע צוליב זייערע סיבות האבן נישט געוואלט אנטייל נעמען אין דער אייראזאנע.
די אי-יו לענדער וועלכע האבן געוואלט ווערן א טייל פון די איירא האבן געברויכט דורכגיין אן עקאנאמישע פראבע זיכער צו מאכן אז דעם לאנד'ס עקענאמיע זאל נישט האבן קיין שלעכטע עפעקט אויף די איירא. די הויפט סטאנדארטן זענען: אז דאס לאנד'ס יערליכע רעגירונג'ס בודזשעט דעפיציט גרייכט נישט מער פון 2 פראצענט פון דעם לאנד'ס ברוטא אינלענדישער פראדוקט, די סך הכל חובות מעג נישט זיין מער ווי 60 פראצענט פון די דזשי-די-פי, די אינפלאציע ראטע מעג נישט זיין מער אדער ווייניגער פון 1.5 פראצענט פון די אינפלאציע ראטע פון די בעסטע אייראפעאישע לענדער (פראנקרייך און דייטשלאנד), די אינטערעסט ראטע מעג נישט זיין מער אדער ווייניגער פון צוויי פראצענט פון די דריי לענדער מיט די נידעריגסטע אינפלאציע ראטעס, און די לענדער'ס עקסטשענדזש ראטעס האבן געמוזט זיין סטאביל פאר א מינימום פון צוויי יאר אין די אייראפעאישע עקסטשעינדזש ראטע מעכאניזם.
די אלע סטאנדארטן זענען נישט געווען קיין איינמאליגע זאך נאר דארף בלייבן מיט די מיטגלידער לענדער פאר אלע יארן כדי צו האלטן די איירא סטאביל און שטארק. אויב א לאנד האט א דעפיציט וועלכע איז העכער פון 3 פראצענט פון איר דזשי-די-פי ווערט זי באשטראפט מיט 0.2 פראצענט פון איר ברוטא אינלענדישער פראדוקט און נאך 0.1 פראצענט פון די דזשי-די-פי אויב זי האט א דעפיציט וועלכע איז העכער פון 3 פראצענט. אויב א לאנד פאלט אריין אין א רעסעסיע וועלכע איז מער פון 2.0 פראצענט פאר איבער 4 פיסקאל יארן קען זי אויטאמאטיש ארויסגעלאזט ווערן פון דער איירא.
דער איירא געדאנק.
דער קערנדל פון די אייראפעאישע פאריין איז געגרינדעט געווארן אין 1946 ווען דער בריטישער פרעמיער מיניסטער ווינסטאן טשורטשיל האט פארגעשלאגן זיין פאליטישע פלאן מען זאל גרינדן א "פאראייניגטע שטאטן פון אייראפע" מיט וועלכע ער האט געהאפט אז אזא געשעעניש וועט פארייניגן און ברענגן שלום אין די אייראפעאישע קאנטינענט וועלכע איז געווען צעריסן אין צוויי וועלט מלחמות.
אין 1952 האבן 6 אייראפעאישע לענדער אנגענומען אין טייל טשורטשיל'ס פלענער און האבן געגרינדעט די אייראפעאישע קוילן און אייזן קאמיוניטי וויבאלד די צוויי אוצרות זענען די מערסט סטראטעגישע צו די מאכט פון די לענדער און מיט א פאראייניגונג האבן זיי געגעבן די קאנטראל פון די אוצרות צו א זעלבסטשטענדיגע אויטאריטעט. די לענדער האבן מיט דעם געהאפט, ווי טשורטשיל האט פארגעשלאגן, צו פארמיידן מיליטערישע קאנפליקטן, ספעציעל צווישן פראנקרייך און דייטשלאנד.
אין 957' איז מען געגאנגען א טריט ווייטער און מען איז זיך צוזאמען געקומען צו א קאנפערענץ וועלכע איז באקאנט געווארן אלס דער אפמאך פון רוים. אין דעם אפמאך האט מען געגרינדעט א פאראייניגטע אייראפעאישע מארק וועלכע איז אונטערגעשריבן געווארן דורך פראנקרייך, דייטשלאנד, איטאליע, בעלגיע, די נידערלענדן און לוקסעמבורג.
אין 989' האט דער פרעזידענט פון דער אייראפעאישער קאמיסיע, דזשעק דעלארס, ארויסגעגעבן זיין באקאנטע דעלארס באריכט אין וועלכע ער האט פארגעשלאגן אנצוהייבן ארבעטן אויף א טראנזיציע פלאן וועלכע וועט עווענטועל גרינדן אן איינצעלע וואלוטע סיסטעם.
דער ערשטער טריט האט זיך אנגעהויבן דעם ערשטן יולי 1990 וועלכע האט אפגעשאפן אלע קאפיטאל באגרענעצונגן צווישן די מיטגלידער שטאטן. מען האט אויך געגרינדעט אן אינדענטיפיקאציע סיסטעם פון פראגעס וועלכע האט געברויכט באהאנדלט ווערן און די אנטוויקלונג פון א פאראייניגטע ארבעט פראגראם מיט וועלכע מען זאל שפעטער איינפלאנצן נייע ענדערונגען.
דער צווייטער טריט האט זיך אנגעהויבן אין יאנואר דער ערשטן 994' ווען די אייראפעאישע געלטליכע אינסיטוט איז געגרינדעט געווארן צו שטודירן די אייראפעאישע וואלוטעס און העלפן אויפשטעלן דעם צענטראלבאנק מיט א פולשטענדיגע קא-אפעראציע. איין יאר דערויף האבן שוין די פלענער געהאלטן טיף אינדערמיט און דער נאמען איירא איז אדאפטירט געווארן אלס דער נאמען פון די פאראייניגטע וואלוטע.
דער דריטער טריט האט זיך אנגעפאנגן יאנואר דעם ערשטן 999' ווען די איירא איז אריין אין קראפט אין די 11 מיטגלידער לענדער האבן אויפגעשטעלט א באשטימטע עקסטשעינדזש ראטע דערפאר. די איירא איז נאך דעמאלט נישט באשטאנען פון קיין אקטועלע געלט און איז נאר גענוצט געווארן אין נישט־מזומנים טראנזאקציעס ווי עלעקטראנישע טראנספערס און קרעדיט. גריכן האט אין אנפאנג נישט מסכים געווען צו דעם טריט אבער האט צוויי יאר שפעטער זיך אויך איינגעשלאסן אין דעם פאראיין, ברענגנדיג די נומער צו צוועלף.
דער איירא סימבאל €.
בעפאר מען האט אנגעהויבן איינשטעלן די איירא סיסטעם אין אירע דעטאלן האט מען געברויכט אויסוועלן א סימבאל און די ארבעט איז געגעבן געווארן פאר די אייראפעאישע קאמיסיע אלס א טייל פון איר קאמיוניקאציע ארבעט. די אייראפעאישע פאראיין האט געוואלט האבן א סימבאל וועלכע זאל האבן די פאלגנדע דריי מעלות: 1) זאל גרינג דערקענט ווערן, 2) זאל קענען גרינג געשריבן ווערן מיט די הענט, און 3) זאל זיין שיין און עלעגאנט.
די ארגאניזאציע האט געגעבן צו מאכן 30 דעזיינס און דערנאך האבן זיי ערוועלט די 10 בעסטע און געלאזט די פובליק וויילן וועלכע צוויי זענען די בעסטע. און דערנאך האבן זיי באשלאסן וועלכע פון די צוויי צו נעמען. דער דעזיין וועלכע איז ערוועלט געווארן און ווערט היינט גענוצט איז א גריכישע בוכשטאב און פארמאגט אן "אי" צו באצייכנען אייראפע און צוויי גלייכע ליניעס וועלכע סימבאליזירט סטאבילאטעט.
ווען די וואלוטע איז געווען גרייט אנצופאנגען איר איבערטויש האט די אינטערנאציאנאלע ארגאניזאציע פאר סטאנדארטיזאציע אויסגעקליבן די בוכשטאבן EUR אלס די אינטערנאציאנאלע קאד פאר דער וואלוטע.
דער נאמען פון דער וואלוטע אין אפיציעלע דאקומענטן פונעם אייראפעישן פארבאנד איז Euro, אויך ευρώ אינעם גריכישן אלפאבעט און евро אינעם קירילישן אלפאבעט. אפיציעל איז די מערצאל אויך Euro, אבער פראקטיש האט יעדע שפראך איר אייגענע מערצאל. דאס ווארט "איירא" נעמט זיך פון "אייראפע", און ווערט אויסגערעדט אין יעדער שפראך אנדערש.
באנקנאטע און מטבעות דעזיינס.
עס זענען פאראן זיבן איירא באנקנאטעס און אירע דעזיינס זענען די רעזולטאט פון א פארמעסט דורך צענדליגער דעזיינער פירמעס וועלכע זענען באשטימט געווארן דורך די נאציאנאלע צענטראלבענק צו מאכן 7 דעזיינס פאר די זיבן באנקנאטן וועלכע וועט גענוצט ווערן פאר אלע מיטגלידער לענדער. די הונדערטער דעזיינס וועלכע זענען געמאכט געווארן האבן סימבאליזירט אייראפע מיט א געמיש פון אירע אלטע צייטן און היינטיגע מאדערניזירטע צייטן.
אין די ענדע איז אויסגעקליבן געווארן די דעזיינס פון דעם גרויסן היסטארישן מעלער ראבערט קאלינע וועלכע'ס דעזיינס זענען ערוועלט געווארן ביי א אייראפעאישע קאונסיל אין דובלין אין 96'. די 7 אויסגעקליבענע דעזיינס זענען געשטעלט אויף די זיבן מערסט וויכטיגסטע ארכיטעקט צייט אפשניטן אין אייראפע'ס קולטורל היסטאריע.
פארנט פון אלע באנקנאטעס זענען אויסגעמאלן פענסטער און אפענע מויערן וועלכע סימבאליזירן אייראפע'ס אפענקייט און קא-אפעראציע און ארום דעם זענען פאראן 12 שטערנס וועלכע רעפרעזענטירן די 12 מיטגלידער לענדער. אויף די אונטערשטע זייט פון די באנקנאטן זענען אויסגעמאלן פארשידענע בריקן וועלכע סימבאליזירן די קא-אפעראציע און קאמיוניקאציע צווישן אייראפע און די איבעריגע וועלט. יעדע באנקנאטע פארמאגט די נומער אויך אין די גריכישע בוכשטאבן און עס שטייט ארויסגעשריבן דער נאמען פון דעם אייראפעאישן צענטראלבאנק אויף פינף וועגן וועלכע רעכענען אריין אלע 11 שפראכן פון די אייראפעאישע באפעלקערונג.
יעדע פון די זיבן באנקנאטן זענען געמאכט געווארן אין אן אנדערע גרייס און פארעם כדי מען זאל דאס גרינג קענען אינדענטיפיצירן. די זיבן באנקנאטעס זענען א פינף הונדערטער, צוויי הונדערטער, הונדערטער, פופציגער, צוואנציגער, צענער, און פינפער (זעט בילדער).
די איירא פארמאגט 8 מטבעות וועלכע זענען איין צענט, צוויי צענט, פינף צענט, צען צענט, פופציג צענט, איין איירא, און צוויי איירא. פארשטייט זיך אז אויך די מטבעות זענען אלע אנדערש אין סייז און אין דיקיקייט זיי צו קענען גרינגער אינדענטיפיצירן. אויך די דעזיינס פון די מטבעות זענען ארויסגעגעבן פאר א פארמעסט און לוק לוסיקס, א דעזיינער פון בעלגיע'ס ראיעל מינט דעפארטמענט, האט געווינען זיין געלונגענע דעזיין גרופע וועלכע איז באקאנט צו אלע 12 מיטגלידער לענדער.
אויף איין זייט פון די מטבעת איז פאראן איינע פון דריי מאפעס פון אייראפע ארומגענומען מיט 12 שטערנס וועלכע רעפרעזענטירן די 12 מיטגלידער לענדער. אויף די צווייטע זייט פון די מטבע איז פאראן דעזיינס פון אלע לענדער און אויסער דעם איז פאראן פארשידענע דעזיינס וועלכע יעדע לאנד מאכט זיך פאר זיך אליינס און אלע דעזיינס ווערן אקצעפטירט אין אלע מיטגלידער לענדער. די איין, צוויי, און פינף צענט מטבעות זענען רויט, די צען, צוואנציג, און פופציג צענט מטבעות זענען געל, די איין איירא איז ווייס אינדערמיט און געל ארום און ארום, און די צוויי איירא איז פונקט פארקעט.
בעפאר מען האט אריינגעלייגט די איירא אין באנוץ האט מען געדרוקט 50 ביליאן מטבעות און 14.5 ביליאן באנקנאטן און דער אייראפעאישער צענטראלבאנק האט אלץ באצאלט.
די ווערט פון די איירא און דער איבערטויש.
דער אייראפעאישער צענטראלבאנק איז באשטימט געווארן זיכער צו מאכן אז די אייראפעאישע בענק וועלן איבערטוישן צו דער איירא לויט די פארשריפטן פון דעם אייראפעאישן פאראיין. דער צענטראלבאנק האט באשטימט דעם איבערטויש קורס פאר יעדן לאנד וועלכע איז באשטימט געווארן אין יאנואר 1999. כדי אלץ זאל זיין הונדערט פראצענט ריכטיג האט דער צענטראלבאנק נאכגעפאלגט די ווערט פון יעדן לאנד'ס געלט פאר עטליכע יאר לויט אירע סטאטיסטיק אינעם אייראפעאישן קורס מעכאניזם וועלכע האלט חשבון פון אלע לענדער קעגן דעם אמעריקאנישן דאלאר.
די ווערט פון דער איירא לויט יעדן לאנד ווען עס האט איבערגעטוישט ווערט געוויזן אין דער טאבעלע לינקס.
ווי דערמאנט איז די איירא געווארן די אפיציעלע וואלוטע פון די מיטגלידער לענדער אום ערשטן יאנואר 1999 אבער וויבאלד אלע לענדער האבן נאך געהאט זייערע געלטער אין דער צירקולאציע האט מען געברויכט געבן עטליכע יאר צייט ביז מען האט געקענט איבערטוישן אלע מזומנים צו דער איירא. אויף דערווייל האט מען גענוצט די איירא פאר עלעקטראנישע טראנזאקציעס, קרעדיט, און מען האט אפילו געשריבן טשעקס אין איירא. רוב בענק האבן געשיקט זייערע סטעיטמענטס אין ביידע וואלוטע'ס אז די מאסן זאל נישט ווערן צעמישט מיט די איבערטויש.
דער אפיציעלער טאג ווען די איירא האט איבערגענומען אלע באנקנאטעס און מטבעות איז געווען דעם ערשטן יאנואר 2002 אבער יעדע לאנד האט זיך געהאט זייער אייגענעם באשטימטן טאג ווען דאס אלטע געלט איז ארויס פון באנוץ. די ערשטע איז געווען דייטשלאנד וועלכע איז אריבער צו דעם איירא דעם לעצטן טאג אין דעצעמבער און רוב אנדערע לענדער זענען ערשט אריבער דעם לעצטן טאג אין פעברואר.
אין די ערשטע טעג האבן אלע געשעפטן געגעבן רעשט אין איירא אפילו ווען מען האט זיי געצאלט מיט דאס לאנד'ס וואלוטע און אלע אויטאמאטישע באנק מאשינען האבן נאר ארויסגעגעבן איירא. אין יעדע לאנד ווען די באשטימטע טאג איז אנגעקומען איז איר וואלוטע געווארן אויס לאגאלע וואלוטע און האט נאר געקענט געטוישט ווערן אין באנק. דער לעצטער טאג וואס א מענטש וועט קענען טוישן זיין געלט פאר די איירא איז באשטימט געווארן ערגעץ אין 012'.
די מעלות און חסרונות פון דער איירא.
אבער אויף דערווייל האט זיך די איירא ארויסגעשטעלט צו זיין א סוקסעס און עס זענען נאך נישט אנטשטאנען קיין פראבלעמען. מען ערווארט אז מערערע אייראפעאישע לענדער וועלן עווענטועל אריינקומען אין דער איירא צי ווייל זיי וועלן בעסער ווערן עקאנאמיש און וועלן נאכקומען די פארלאנגען אדער ווען אזעלכע לענדער ווי בריטן וועט איינזען אז עס לוינט זיך דאס געשעפט און וועלן איבערטוישן.
רבי מאיר לייבוש בן יחיאל מיכל ווייזער (י"ט אדר ה'תקס"ט - א' תשרי ה'תר"ם) (דער מלבי"ם) אויך באוווּסט אלס קעמפנער מגיד. איז געווען א מפרש פון תנ"ך און איינע פון די פוסקים אחרונים.
רבי מאיר לייבוש איז געבוירן אין דער שטאט וואלאטשיסק אין וואהלין. ווען ער איז געווען אלט זעקס איז ער געווארן פאר'יתומט פון זיין פאטער. און שוין פון יונגערהייט באוווּסט אלס דער וואהלינער עילוי. אום ה'תקפ"ג האט ער חתונה געהאט צום ערשטן מאל אבער זיין ווייב איז נפטר געווארן נאך א קורצער צייט און מאיר לייבוש האט זיך געצויען קיין ווארשע וואו ער האט אנגעהויבן לערנען דעם חכמת הנסתר.
אין יאר ה'תקצ"ט איז ער געווארן רב אין וורעשן, פאזן. נאך זיבן יאר אין ה'תר"ו איז ער געווארן רב פון קעמפן, פרויסן (היינט קעמפנא אין מערב פוילן). אין ה'תרי"ח איז ער געווארן דער הויפט רב אין בוקארעשט (רומעניע). דארטן אין רומעניע האט ער געפירט א שטארקן קאמף קעגן דעם רעפארם. צוליב דעם קאמף האט ער געדארפט פארלאזן רומעניע אין ה'תרכ"ד, דערנאך איז ער געווען רב אין עטליכע רוסישע קהילות. פון יאר ה'תרל"ה איז ער געווען רב פון קעניגזבערג, ביז זין פטירה א' תשרי ה'תר"ם.
איינער פון זיינע אייניקלעך (א זון פון זיין טאכטער פֿריידא) איז געווען מיכאל היילפרין, פון די ערשטע וואס האבן זיך געצויגן אין ארץ ישראל.
הרב שמואל אליהו איז דער שטאטס-רב פון צפת, א מיטגליד פון דער מועצה פון דער הויפט ראבינאט און אויך א מיטגליד פון די נאציאנאלע קאמיטעטן אין ישראל פון כשרות און פון מקוואות.
הרב אליהו איז דער זון פון הרב מרדכי אליהו. ער האט געלערנט אין ישיבת ירושלים לצעירים און שפעטער אין ישיבת מרכז הרב ביי הרב צבי יהודה הכהן קוק. נאכדעם איז ער געווארן רב פונעם שטעטל שלומי און נאך דריי יאר האט מען אים ממנה געווען אלס רב אין צפת.
ISBN איי.עס.בי.ען. איז די ראשי תיבות פון אינטערנאציאנאלער סטאנדארט בוך נומער International Standard Book Number, דאס איז א גלאבאלער אנערקענטער קאד איבער די וועלט, צו אינדענטיפיצירן יעדעס איינציגע בוך מיט איר אייגענארטיגער נומער.
געווענליך וועט מען דאס טרעפן ארויפגעפרינט אויפן אונטערשטען דעקל פון ספר, דאס קומט אין פארעם פון א באר קאוד מיט נומבערס, אזוי ארום קען דאס געליינט ווערן סיי דורך א מענטש און סיי דורך א מאשין - א קאמפיוטער סקענער. יעדע דרוק אדער אויפלאגע האט א באזונדערע אייגענארטיגער נומער, די דאזיגע קאודס דינען די אינטערעסע פון די פארשידענע קאטעלאגס פון ביזנעסער פון מוכר ספרים, און אויך סתם פאר סדר אין די ביבליאטעקן.
דער געדאנק פון איי.עס.בי.ען. איז ערשט אויפגעקומען אין בריטאניע אין יאר 1966 דורך א ביכער טשעין סטאר נעץ מיטן נאמען "WH Smith". קודם איז דאס געווארן אנגערופן SBN) Standard Book Number). דער צוגאנג איז דערנאך געווארן אויפגענומען דורך די גאנצע וועלט אין יאר 1970 א ענדליכע קאוד איז אויך דא פאר זשורנאלן אין אויסגאבעס ווי צייטונגן וואס הייסט ISSN) International Standard Serial Number).
אין די ערשטע פערציג יאר האט דאס אנטהאלטן בלויז צעהן ציפערן, אבער אנפאנג פון יאנואר 1 2007 איז דאס פארגרעסערט געווארן צו 13 ציפערן.
א דעלפֿין (Delphinidae) איז א סארט וואלפיש, א זויג חיה (Mammalia) מיט א געבערמוטער וואס לעבט אין די וואסער. די דעלפינען געהערן צו די ציינוואלפישן (Odontoceti). דעלפינען זענען די גרעסטע פאמיליע פון וואלפישן (Cetacea) מיט כמעט 40 זגאלן. זיי זענען פארשפרייט אין אלע אקעאנען.
אירע אייגנשאפטן.
טייל דעלפינען זענען אין סכנה, און דערפאר האט אינדיע אויסגערופן דעם דעלפין איר נאציאנאלן ים־בעל חי, כדי צו שיצן דעם גאנגעס דעלפין וואס איז אין געפאר פון אויסשטארבן.
ר' נחמן מברסלב איז געפארן קיין ארץ ישראל אין יאהר ה'תקנ"ח, ער איז דאן געווען א יונגערמאן פון זעקס און צוואנציג יאהר, זיין נסיעה קיין ארץ ישראל איז א באזונדערע פרשה, עס איז געווען גאר אינטערעסאנט. אין יענער צייט האבן זייער ווייניג מענטשן געאמכט א נסיעה קיין ארץ ישראל, אויב איז געווען עטליכע וואס האבן מיט גרויסע שוועריקייטן זיך אונטערגענומען פאהרן קיין ארץ ישראל, איז עס געווען מיט די מיינונג אז זיי גייען שוין דארט בלייבן, אבער פאהרן און דערנאך גלייך צוריק קומען האט זיך געמאכט זייער זעלטן. די וועגן איז געווען זייער איינגעשטעלט, אלעס אויפן וועג איז געווען מסוכן, און מען איז געפארן אזא לאנגער וועג פון יוראפ קיין אזיע נאר ווען מען האט געמוזט. צווישן די תלמידים פון בעל שם טוב איז געווען א אויפוואכונג צו פאהרן, אזוי ווי מען זעהט אז די תלמידים ר' ארון לייב מפרעמישלאן, ר' נחמן האראדענקער דער זיידע פון ר' נחמן מברסלב, ר' מנחם מענדל וויטעבסקער איז ארויף געפארן מיט א גאנצער חבורה בראש מיט זיינן נאנטן תלמיד ר' אברהם מקאליסק, די זענען געווען די ערשטע תלמידים פון בעל שם טוב וואס זענען יא געפארן, אבער סתם המון עם איז כמעט נישט געווען אין ארץ ישראל, דער ישוב איז געווען דארט זייער קליין. דאך האט ר' נחמן געמאכט ביי זיך ער וויל פאהרן קיין ארץ ישראל, און ווען ר' נחמן האט אזוי געמאכט ביי זיך איז שוין נישט געווען קיין צוריק האלט, גארנישט אין דער וועלט האט אים נישט געקענט אפהאלטן, ווייל אין זיין עבודת ה' איז ר' נחמן געווען א ריזיגער עקשן.
זיינע כוונות און טעמים.
ר' נחמן מברסלב האט משיג געווען אז אויב פארט ער קיין ארץ ישראל וועט דאס זיין פאר אים א גרויסער שלימות, ער וועט קענען דערמיט ווייטער אויסהאמערין זיין וועג וויאזוי צו דינען גאט ברוך הוא, ער האט אמאל געזאגט מיין זיידע דער בעל שם טוב, און אויך דער גרויסע צדיק ר' נפתלי כ"ץ דער מחבר פון ספר סמיכת חכמים האבן זייער געאוולט זיין אין ארץ ישראל, ווייל דרוך ארץ ישראל קומט מען צו זייער גרויסע השגות, אבער דער ס"מ האט זיך זייער פארלייגט און האט זיי נישט געלאזט, דער בעל שם טוב האט זיך אפגעלאזט ווען מען האט אים מגלה געווען פון הימל אז ער וועט נישט אנקומען, און ר' נפתלי כ"ץ איז נפטר געווארן אינמיטן וועג אין סטאמבול, אבער איך וועל אי"ה פארן און צוריק קומען.
ר' נחמן זעלבסט האט געזאגט אסאך טעמים פארוואס ער וויל אזוי שטארק זיין אין ארץ ישראל, אין די פסח טעג האט ער געזאגט, אז דורך דעם וואס ער פארט קיין א"י ווען ער מקיים זיין אלע תרי"ג מצות, ער וועט צוזאמען נעמען די מצות התלויות בארץ מיט די מצות וואס מען איז מקיים אין חוץ לארץ, און וועט אלעס קענען מקיים זיין בגשמיות, אויך האט ער געזאגט ער וויל פארן קיין ארץ ישראל כדי משיג זיין טיעפע חכמות וואס ווערט גערופן אין די קבלה ספרים חכמה עילאה, ווייל חכמה תתאה האט ער שוין ער וויל האבן חכמה עילאה. אויך האט געזאגט ער פארט קיין א"י ווייל זיין גרויסער זיידע ר' נחמן האראדעקנער ליגט אין ארץ ישראל און ער וויל איינשטעלן א אופן וויאזוי ער זאל קענען זיך טרעפן מיט אים און זיך אויסשמיסען שטענדיג. אויך פאר זיין תלמיד ר' יודל ממעדווידעווקא האט ער געזאגט א טעם פאר וואס ער פארט.
קאמעניץ.
אנגעהויבן האט זיך עס אין ווינטער תקנ"ח ווען ער איז געפארן מיט זיין תלמיד שמעון תלמיד ר' נחמן קיין מעזשביזש, ווען ער האט דארט גענאכטיגט איז אים געקומען זיין זיידע דער בעל שם טוב אין חלום און אים געזאגט ער זאל פארן קיין קאמעניץ, ר' נחמן איז תיכף פון דארט געפארן קיין קאמעניץ, ער האט דארט גענאכטיגט איין נאכט, די חסידישע וועלט אין אוקראינע האט געקומעט אויף די נסיעה פון ר' נחמן קיין קאמעניץ זייער אינטערעסאנט, און אסאך פשטים האט מען דערין געלערנט אבער ר' נחמן פלעגט מאכן ווערטליך פון די אלע פשטים, ער האט געזאגט קיינער האט נישט צוגעטראפען מיינע כוונות.
עס ווערט פארציילט אז אין יענער צייט איז געווען א גזירה פונעם מלכות אז קיין שום יוד טאר נישט נעכטיגן אין קאמענמיץ, ווען עס וויל מאכט געשעפטען אין קאמעניץ וואס איז דאן געווען א גרויסע שטאט צו מאכן מסחר, דער קען קומען אבער ביינאכט טאר מען נישט פארבלייבן אין שטאט, אין דעם טאג וואס ר' נחמן איז געקומען קיין קאמעניץ האט ער געזאגט פאר זיין בייגלייטער די גיי ארויס פון שטאט איך וויל דא בלייבן, אזוי איז געווען, פון יענעם טאג אן איז די גזירה בטל געווארן. אין די היסטאריע ביכער פון אוקריינא שטייט אז אז אין יענעם טאג האט דער קיסר פאלוס מבטל געווען דעם באפעל, דאס יאהר איז געווען 1797.
ווען ר' נחמן איז צוריק געקומען פון קאמעניץ האט ער געזאגט: אצינד וויל איך פאהרן קיין ארץ ישראל, ער האט גלייך געזאגט א וואונדערליכע תורה אויפן פסוק: דבקה נפשי אחריך. ווען ער איז צוריק געקומען פון קאמיניץ איז נפטר געווארן ביי ר' נחמן א קליין קינד, האט ר' נחמן געזאגט אזעלכעס און אזעלכעס בין איך גרייט עס זאל ח"ו געשען ביי מיר צוליב איין חילוק וואס איז ביי מיר געשען פאר איך בין געווען אין קאמיניץ און נאך דעם. אויך האט ער געזאגט ווער עס ווייסט פארוואס ארץ ישראל איז קודם געווען אין די האנט פון כנען און דערנאך איז עס אריבער צו די אידן, דער ווייסט פארוואס קודם בין איך געפארן קיין קאמיניץ און דערנאך קיין ארץ ישראל.
פסח שנת תקנ"ח.
ערב פסח יענע יאהר ווען ר' נחמן איז ארויס געקומען פון דער מקוה האט ער געזאגט פאר זיין באגלייטער היי איהר וועל איך זיכער זיין אין ארץ ישראל, פסח האט ער געזאגט תורה אויפן פסוק ושבילך במים רבים ועקבותיך לא נודעו, פון יענע תורה האט די חסידים פארשטאנען אז ער גייט זיכער פאהרן קיין א"י. אין די צייט נאך פסח איז ר' נחמן זייער פארקאכט, ער האט זיך געדרייט אין שטוב ארויף און אראפ פארטראכטערהייט און זיך פאר'דביקות'ט שטארק, מען האט געזאגט אז ער מאכט גרויסע הכנות צו פארן קיין ארץ ישראל. זיינע קינדער האבן דאס געהערט האבן זיי זיך געזארגט פאר אים און אויך פון ווי וועלן זיי זיך דענעהרן אין די צייט וואס ער איז נישט אין דער היים, ר' נחמן האט אבער געענטעפרט מיט מסירות נפש איך מוז פאהרן קיין ארץ ישראל ווארן די גרעסטע העלפט פון מיר איז שוין דארט, און האט געזאגט פאר זיין טאכטער שרה אויך דיך וועט דיין צוקונפטיגער שווער ר' לייב דאבראוונער רחמנות האבן, די גרעסערע שוועסטער אדל ווען זיך פארדינגען פאר א משרתת, איך מוז אבער פאהרן איך וועל מוזען פארקויפען אלעס וואס איך האב ווייל איך מוז זיין אין ארץ ישראל. ר' נחמן האט דאן געזאגט איך ווייס ווי שווער עס וועט מיר אנקומען צו פאהרן קיין ארץ ישראל, דער ס"מ וועט איבערדרייען די גאנצען וועלט, ער וועט אנשטעלן א גרויסע מלחמה, עס וועט אויסברעגן מלחמות צווישן גרויסע קעניגרייכן כדי איך זאל נישט אנוקמען קיין א"י, אבער ביז ווי לאנג איך האב איך מיר א לעבדיגער גייסט, וועל איך זיך מוסר נפש זיין און אוועק געבען אלע מיינע כוחות צו פאהרן קיין א"י, אויף יעדער טריט פון דער נסיעה וועל איך האבן מסירות נפש, ווען זייע תלמידים און חסידים האבן דאס געהערט האבן זיי פארשטאנען אז מען קען אים נישט אפהאלטן, עס האט זיך געמאכט א משלחת און תיכף זענען געפארן ארום צו פארמעגליכע לייט און גרויסע עשירות און מען האט צוזאמענגעשטעלט גרויסע סומעס געלד פאר זיין נסיעה.
ר' נחמן האט גענומען איינע פון זיינע חסידים אלס א מיט פאהרער, ער זאל אים באייגלייטן קיין ארץ ישראל, עס איז דא וואס זאגען אז דאס איז געווען ר' חייקיל חזן (אזוי האט מברר געווען דער היסטאריקער י. ד. פעסטמאן), אנדערע זאגן אז דאס איז געווען דער ברודער פון ר' חייקל וואס האט געהייסן ר' יצחק (אזוי שטייט אין שיח שרפי קודש, און אזוי שרייבט רב שיק אין זיין ווערק "פעולת הצדיק אות קצ"ב). ער איז ארויסגעפארן עש"ק פרשת אמור וואס איז דאן געווען ל"ג בעומר, און איז אין דעם טאג אליין געפארן הונדערט אכט און אכציג קילומטער וואס מיט פערד און וואגען איז דאס אומענגליך צו פאהרן אונטער נאמאלער אומשטענעדן. זיי זענען געקומען ביז דעם שטעטל סאקילע, דארט האט זיך אנפטלעגט צו אים דער גרויסער צדיק ר' מנחם מענדל מוויטעפסק וואס איז שוין נפטער געווען אין ארץ ישראל אין יאהר ה'תקמ"ח, און האט אים מגלה געווען וויאזוי מען קען שוואך מאכן די וואלן פונעם ים ווען עס בוזשעוועט א שטורעם ווינט אויפן ים (זעה ליקוטי מוהר"ן ח"א סי' רנ"ו, חיי מוהר"ן). נאך שבת זענען זיי געפארן קיין ניקולייב, פון דארט האבן זיי זיך געזעצט אויף א שיף קיין חרסון, כאטש די שיף איז נישט געווען פאר רייזענעדע מענטשן עס איז געווען א שיף וואס טראגט ווייץ, דאך צוליב די ליבשאפט פון ארץ ישראל איז ער דערמיט געוופארן קיין חרסון, ווי ער איז אנגעקומען עטליכעט טעג פאר שבועות, אויף שבועות האט ער געזאגט תורה אויפן פסוק: יקם סערה לדממה, שבועות פארטאגס איז ער געגגאנעגען אין מקוה און האט דארט משיג געווען הויכע השגות, ער האט מרמז געווען אז ער איז זוכה צו הערן די קולות וברקים פון מתן תורה, און גרויסע השגות פון יראה עילאה (ליקו"מ ח"א סי קמ"ח).
די מלחמה פון נאפאלעאן.
עס איז אינטערעסאט צו באמערקן אז די גאנצע צייט וואס רבי נחמן האט געמאכט די נסיעה קיין ארץ ישראל, סיי ביים פארן, סיי ביים דארט זיין, סיי ביים צוריק קומען, האט זיך רבי נחמן באגעגענט מיט דער מיליטער פון נאפאלעאן באנאפארטע, דער הערשער פון פראנקרייך, נאפאלעאן האט דאן געפירט איינע פון זיינע גרעסטע מלחמות, ער האט דאן איינגענומען ארץ ישראל און זיך דארט געוואלט באפעסטיגן, רבי נחמן זעלבסט האט עטליכע מאל ביי עטליכע געלעגנהייטן געלאזט פאלן ווערטער קעגן נאפאלעאן, אבער פון די כתבים פון זיין תלמיד רבי נתן מברסלב שטייט נישט ארויס אז ער האט געהאט א ספעציעלע מערכה קעגן אים, איינע פון די היסטאריקער י. ד. פעסטמאן האט געשריבן א גאנצער בוך, וואס צייגט אויף אז רבי נחמן׳ס נסיעה קיין א"י האט אסאך צוטון מיט נאפאלעאן און ווי נאפאלעאן איז אנגעקומען איז רבי נחמן פון דארט אנטלאפן, לויט אים איז ר' נחמן געווען א שטארקער קעגעענר פון דער שיטה פון נאפאלעאן, און האט זיך צוגעשטעלט צו דעם צד פון תלמידי בעל שם טוב וואס האבן לוחם געווען קעגן נאפאלעאן, אבער צווישן די ברעסלווער חסידים ווייסט מען נישט דערפון.
אין יענעם זומער ה'תקנ"ח איז נאפאלעאן ארויס אין קריג אין מיטל מזרח, די וועגן פון אייראפע קיין אזיא איז געווען פיל מיט מיליטער, פיהר טאג אין סיון איז ער באפאלן מצרים, עס איז געווען א פחד צו פאהרן אויף די וועגן, דאך האט ר' נחמן מחליט געווען ווייטער זיך ארויס לאזען אויפ וועג, גלייך נאך שבועות איז ר' נחמן געפארן קיין אדעס די פארט שטאט פון אוקריינא, אנקומענדיג קיין אדעסע האבן די אידן זיך געפרייט אז ר' נחמן איז געקומען צו זיי, אבער ער האט גלייך פון דארטן געדונגען פלאץ אין א שיף וואס פארט קיין טערקיי צו איהר פארט שטאט אינסטאנבול, די מענטשן פון אדעס האבן אים ארויס באגלייט מיט גרויס כבוד און געזאנג צום שיף.
טערקיי.
נאך פיהר טאג פארן איז מען געקומען קיין איסטאנבול, דאס פלאץ איז געווען זייער פרעמד פאר זיי, אויך האבן זיי נישט דערקענט א חילוק פון די ספרד'ישע אידן ביז די אראבער, אבער ענדליך זענען זיי צוגעקומען צו די אידישע קווארטעל, זיי האבן דארט געטראפן צוויי אידן פון אוקריינא וואס האבן געהערט פון ר' נחמן, און האבן געקענט זיין בייגלייטער, זיי זענען דאן צוריק געקומען פון ארץ ישראל קיין אוקריינא, ר' נחמן האט אבער אנגעזאגט פאר זיין בייגלייטער ער זאל בשום אופן נישט פארציילן ווער איז, אפילו זיי וועלן אים שטארק מוטשען, און אזוי האט ער טאקע געטוהן, אבער די אידן האבן אים געפרעגט וואס טוטסטו דא, האט ער זיי געזאגט איך פאר מיט דעם יונגערמאן קיין ארץ ישראל, זיי האבן אים זייער געמוטשט צו וויסן ווער ער איז, זיי האבן אים געפרעגט זאג די ביסט דאך א חסיד פון ר' נחמן דער רבי פון מעדוועדיבוקא האסטו זיך דורך גערעדט מיט אים פאר די ביסט געקומען ? האט ער געזאגט אוודאוי האב איך אים געפרעגט אבער זיי האבן אים נישט געגלייבט. די מענטשן זענען געגאנגען רעדן צו ר' נחמן אליין זיי האבן פרויבירט געווארן ווערן ווער ער איז, אבער ער האט זיי מיט גרויס חכמה פארדרייט, זיי האבן בשום אופן נישט געקענט וויסן, זיי האבן אים געזאגט: די רעדסט און פירסט זיך אויף ווי די גרויסע צדיקים פונעם דור ווי רבי ר' ברוך פון מעזעבוז, ווי ר שלום פון פראביטש, אדער ווי ר' נחמן פון מעדווידעוובקא אבער די מאכסט די שטיק די ביסט זיכער נישט איינער פון זיי. ווי עס זעהט אויס האט ר' נחמן געהאט א כוונה נישט צו פארציילן פאר זיי, ווייל ער האט געוואלט זיי זאלן אים פארשעמען און נישט געבן קיין כבוד. ווייל במשך די גאנצע נסיעה האט ר' נחמן געמאכט וואונדעליכע הנהגות און פארשידענע פעולות מען זאל אים פארשעמען און אנקומען ווי א נישט נארמאלער, אלעס ווייל ער האט זיך געוואלט פארשטעלן.
ר' נחמן האט געבעטן די צוויי אידן ווען זיי פאהרן אהיים זאלן זיי מיטנעמען א בריוו פון אים, אבער זיי האבן בשום אופן נישט געוואלט, זיי האבן אבער גענומען א בריוו פון זיין בייגלייטער, ר' נחמן האט דארט אריין געשטעלט זיין בריוו, נאכדעם האבן זיי געעפענעט דעם בריוו, און האבן דארט געפונען דעם בריוו פון ר' נחמן, זיי זענען געווארן זייער דערשיטעטרט דערפון. אהייםקומענדיג זענען זיי נענש געווארן רח"ל, וויבאלד זיי האבן נישט נוהג כבוד געווען מיט ר' נחמן.
אין סטאמבול האט ר' נחמן געמאכט זיין וואונדערליכע הנהגות, עס איז דארט אויף געווען דער גרויסע צדיק ר' זאב וואלף מטשארני-אוסטרהא, א תלמיד פון דעם מגיד פון מעזריטש, ר' נחמן איז אים געגאנגען באזוכן זיי האבן זיך גיט באפריינדט און זיך געפרייעט איינער צו צוייטען, ר' זאב וואלף האט געמאכט א גרויסע סעודה לכבוד ר' נחמן און האט אים מכבד געווען ווי עס פאסט, אבער ר' נחמן האט זיך געפירט דארט זייער מאדנע, אפילו דעם שבת וואס זיי האבן דארט צוזאמען גפראפוועט, האט ר' נחמן זיך בכלל געפירט ווי א רבי נאר ווי פשוטער מענטש, ער פלעגט ארום גיין אן די הוט און רעקן, און האט אסאך גערייכערט זיין לולקא ציבעך, אבער דער צדיק ר' זאב וואלף האט פארשטאנען אז דאס איז נישט קיין פשוטע זאכן און האט אים זייער מכבד געווען. ר' נחמן איז דארט געגאנגען באזוכן דעם קבר פון ר' נפתלי כ"ץ דער בעל מחבר סמיכות חכמים, ער איז נפטר געווארן אויפן וועג ווען ער איז געפארן פון פויזנא קיין א"י, אין כ"וֹ טבת, אין יאר ה'תע"ט. ער ליגט אין סטאמבול, ווען ר' נחמן איז צורקי געקומען פון זיין קבר איז ער זייער קראנק געווארן, ער איז געלעגן אין בעט א גאנצע נאכט און אויך דער מארגענדיגען טאג, ער איז כמעט נסתלק געווארן,' ר' נחמן האט דאן געזאגט אז ר' נפתלי האט אים געבעטן ער זאל דארט נפטר ווערן צו ליגן לעבן אים, ר' נפתלי האט אים געזאגט; עס איז מיר דא עלענט.
ר' נחמן האט געוויילט אין סטאמבול ביז אינמיטן חודש אלול, און געווארט אז א שיף זאל זיך ארויס לאזן קיין חיפה. אין יענער צייט האט נאפאלעאן מלחמה געהאלטן מיט די ענגלענדער און מיט די אראבער אין מיטללענדישן ים, כ"ח סיון האט נאפאלעאן איינגענומען די מדינה פון מאלטא, שבעה עשר בתמוז איז נאפאלעאן אנגקומען קיין מצרים, א טאג דערויף האט אנגעגרועפן אלכסנדריא און איהר אוועק גענומען פון די ענגלענדער, אבער י"ט אב האבן די ענגלענדער אנגעהויבן א קאנטער מלחמה און האבן פארטריבן די פראנצויזען אין ים פונעם נילוס, כמעט די גאנצע פראנצוזישע פלאטע איז דערטרונקען געווארן דאן. אינמיטן אלול האט זיך דער שיף געגרייט צו פארן, אבער די קהילה לייט אין איסטאמבול האבן נישט געלאזט קיין איין איד פארן אויף א שיף צוליב די סכנה פון מלחמה, ר' נחמן האט דאן גערופען זיין בייגלייטער און אים געזאט וויסן זאלסטו איך וויל זיך מוסר נפש זיין מיט גרויסע סכנות צו פארן קיין א"י, אבער דיך קען איך נישט מפקיר זיין, אויב די ווילסט געב איך דיר וויפיל געלד די ווילסט, פאר צוריק קיין אוקריינא, דאן וועל איך אליין פאהרן אהן די וויסן פון די קהילה פון סטאמבול ווייל מיך בין איך גרייט מפקיר צו זיין, אבער זיין בייגלייטער וואס איז געווען פון זיינע חסידים האט אים געזאגט רבי וויהין איר גייט וועל איך מיט גיין, סיי צו לעבן סיי צום שטארבן אייער פלאץ איז מיין פלאץ. עס האט פאסירט דאן א אינטערעסאנטע זאך, עס איז אויפגעשטאנען א חכם פון די ספרדים פון ארץ ישראל וואס איז דאן געווען אין איסטאמבול און האט איינטאג זיך אנגערופען צו די קהילה, וויסן זאלט איהר עס איז מיר באקאנט געווארן פון הימל אז איך מיז שוין פארן קיין א"י, ווייל עס איז געקומען מיין צייט נסתלק ווערן, און איך מיז שטארבן אין ארץ ישראל, איך זאג אייך צו עס וועט גארנישט פאסירן פאר קיינעם וואס קומט מיט מיר מיר, השי"ת וועט יעדן היטן, און וויבאלד די קהילה האט דאס געהערט האבן זיי מחליט געווען יא צו לאזן מענטשן פארן, און דאן זענען אסאך אשכנז'ישע און ספרד'ישע אידן געפארן מיט א גרויסע שיף פון איסטאמבול, אויך דער רבי מיט זיין בייגלייטער האבן זיך איינגעשריבן און זענען געפארן אויף דעם שיף. עס איז דא וואס צייגן אן אז דער חכם הספרדי איז געווען דער באקאנטער גאון המהרי"ט אלגאזי, ווייל עס איז באוואוסט פאר זיינע לעבענס באשרייבער אז אין יענער צייט אין ער געווען א שד"ר, און אין סוף יאר ה'תקנ"ח איז ער צוריק געפארן קיין א"י.
דער שיף איז ארויס געפארן צוויי און צוואנציג טאג אין חודש אלול, תיכף נאכן ארויס פארן האט אויסגעבראכן א שטורעם ווינט וואס האט געוואקלט און געשאקלט די שיף, די אידן אויפן שיף האבן געזעהן ממש דעם טויט פאר זייערע אויגן, עס איז געווען א נאכט ווי יום כיפור, מען האט געשריגן געוויינט, אבער ר' נחמן האט געזאגט הלוואי זאלט איהר שווייגן און גארנישט טועהן, אזוי איז טאקע געווען ווען זיי האבן אויפגעהערט איז מקוים געווארן דער פסוק יקם סערה לדממה וכו'. נאך צוויי טאג פארן רואיג איז ווייטער געקומען א ווינט, עס איז נישט געבליבן קיין וואסער, אלע אידן האבן ווידער תשובה געטוהן, אבער דער שטורעם ווינט האט אזויפיל געהאלפן אז ביז צוויי טאג איז דער שיף אנגעקומען קיין יפו, ר' נחמן האט געוואלט גיין מיט דעם אויבענדערמאנטן חכם (המהרי"ט אלגאזי) אבער די אראבער האבן אים נישט געלאזט אראפ פון שיף, ווייל אלא אידן דארט האבן אויסגעהן ווי ספרדדים אבער ר' נחמן איז געקומען פון יוראפ, מען האט דערקענט אויף זיינע לאנגע פאות און אויף זיינע בגדים אז ער איז נישט פון איסטאמבול, און די אראבער האבן אים חושד געווען פאר א שפיאן פון די פראנצוזן. די ספרדים האבן געזאגט פארן קאפיטאן אז ער וועט ממילא נישט קענען שטיין אויף דעם פלאץ ווייל זיי האבן א קבלה אז אויף דעם פלאץ האט מען דערטרוקנען יונה הנביא און דעריבער קען זיך קיין שיף נישט אפשטעלן דא, זיי זענען ווייטער געפארן ביז זענען געקומען קיין חיפה, נעבן הר הכרמל, וואס איז פונקט קעגן מערת אליהו, געווען איז דאס די נאכט פון זכור ברית ערב ראש השנה, דער עולם איז געווען זייער פרייליך מען האט געזאגט סליחות און געדאווענט שחרית.
אין דעם טאג ערב ראש השנה איז ר' נחמן אראפ אויף דער טרוקעניש, ער איז געקומען פונקט קעגן די הייל ווי אליהו הנביא האט געבעטן. אין דעמאלטס האט ער זוכה געווען צו דעם וואס ער האט אזוי שטארק געגלוסט, צו דאס הייליגע לאנד וואס ער האט זיך מוסר נפש געווען דערויף, תיכף ווי ער האט געטראטען פיהר איילן אויף די הייליגע ערד האט ער שוין זוכה געווען צו גאר הויכע השגות אוף אויפגעטוהן אלעס וואס ער האט געוואלט. ראש השנה ביינאכט איז ר' נחמן געווען זייער פרייליך, ער האט געזאגט פאר זיין בייגלייטער וואול איז דיך וואס האסט זוכה געווען צו זיין דא מיט מיר. ער האט אים געבעטן ער זאל פארלייענן פאר אים און מזכיר זיין אלע חסידים און תלמידים וואס האבן מיט געשיקט קוויטלאך. תיכף נאר ר"ה האט ר' נחמן שוין געוואלט צוריק אהיים פארן, ער האט געזאגט ער איז שוין צוגעקומען צו וואס ער האט געוואלט, אבער זיין בייגלייטער האט אים געבעטן ער זאל נאך דא זיין עטליכע טעג ווייל ער וויל נאך ארום פאהרן צו די הייליגע קברים אין א"י, דער רבי האט אים געזאגט נעם געלד צאל אן איינגאבע פאר א נסיעה, א שטיק צייט שפעטער פרעגט אים ר' נחמן האסט שוין איינגעצאלט ? ענטפערעט דער בייגלייטער יא, זאגט אים ר' נחמן זיי מוחל נעם צוריק די איינגאעבע, אויב וויל מען דיר עס נישט צוריק געבן דאן לאז עס דארט, מיר וועלן נישט פארן, עס איז נישט אריבער צוויי דריי שעה און דער בייגלייטער איז זייער קראנק געווארן אין חיפה, דעמאלטס האט מען פארשאטענען פארוואס ר' נחמן האט צוריק געבעטן די איינגאבע.
אין חיפה האט דער רבי געהאט צו טון מיט אן אראבער, ער איז נאך געלאפן דער רבי, און האט זיך בארימעט ער איז א גוטער פריינד מיט אים, דערנאך איז ער איינמאל געקומען מיט א שווערד און אים געוואלט הרג'ענן רח"ל, דער רבי האט געזאגט אז דער ס"מ האט זיך מתלבש געווען אין דער אראבער, ער האט נישט געקענט דערליידן ווי דער רבי האט געהאט אזא הצלחה אנצוקומען קיין א"י.
טבריה.
ווען די חבורה פון ר' מענדעלע וויטעבסקער בראש פון זיין געליבטן תלמיד ר' אברהם מקאליסק האבן געהערט אין טבריא אז רבי נחמן איז געקומען האבן זיי געשיקט שלוחים און אים זייער פארבעטן ער זאל קומען צו זיי, אויף חוהמ"ס איז דער רבי געגאנגען באזוכן די מערה פון אליהו הנביא אין חיפה, דער רבי האט געהאט התעוררות אין דעם הייליגן פלאץ, יאהרן שפעטער האט ער פארציילט "ווען איך בין געווען ביי די מערה האב איך זיך אויסגעמאלט אט דא איז געשטאנען אליהו און געהאט התבודדות". נאך סוכות איז דער רבי נחמן געפארן קיין טבריא, אלע חסידים און אויך די ספרדישע חכמים פון שטאט זענען אים ארויס מקבל פנים זיין, אסאך פון זיי האבן זיך אנגעהטוהן בגדי שבת לכבדו דעם גרויסן גאסט, ער איז איינגעשטענען ביי דעם באקאנטען חסיד פון דעם צדיק ר' מענדל'ע וויטעפסקר, הרב ר' צבי הארקער זצ"ל, אסאך מקובלים און עובדי ה' זענען אים געקומען דארט מקבל פנים זיין און האבן געהערט פון אים אסאך סודות התורה. רבי נחמן האט זיך דארט משדך געווען מיט דעם חסיד ר' משה דער זוהן פון ר' מענדעל מוויטעפסק זצ"ל, זיין דריטע טאכטער מרים די טאכטער פון רבי נחמן מברסלב מיט דער זוהן פון ר' משה. אין טבריא האט רבי נחמן געהאט צוטעהן מיט א מסור, איינער וואס האט אויסגעטיילט גרויסע צרות פאר די חסידים, ער האט זיי פאר'מסר'ט פאר די פאשא און די ארבישע הויפטן, רבי נחמן האט געשפילט מיט אים ווי ער האלט ער איז א חשובע איד, ביז צום סוף איז דער מסור דארט געשטראבן. רבי נחמן האט באזוכן ביים דעם קבר פון דעם גרויסן צדיק רבי נחמן האראדענקער זיין זיידע. פון דארט זענען זיי געפארן קיין מירון און געווען ביים דעם קבר פון ר' שמעון בן יוחאי, רבי נחמן איז דארט געווען זייער פרייליך, ער האט געזונגען און געטאנצט א גענצע נאכט פון דארט איז ער געגארנגען צום מערת ר' כרוספדאי, פון דארט צום א מערה פון דעם ינוקא פון זוהר. רבי נחמן האט דאן אפגעמאכט אז וויל שוין אהיים פארן, און האט געזאגט פאר פאר זיין בייגלייטער ער זאל פאהרן קיין חיפה דונגען פלאץ אין א שיף צוריק, אנקומענדיג קיין חיפה איז אנגעקומען א שיף פון חוץ לארץ, אויפן שיף איז געווען דער גרויסער צדיק רבי יעקב שמשון שעפעטיווקער פון די תלמידים פון מגיד פון מעזריטש, אויך זענען דארט געווען עטליכע שד"ר וואס האבן געברענגט געלד פון חוץ לארץ פאר די א"י אידן, וויבאלד יעדער האט דאן מורא געהאט פון דעם אויבעדערמאנטן מסור וואס האט זיך געמאכט פאר א עהרליכן איד און האט פאר'מסר'ט פאר די אראבער אז אידן ברענגן געלד אהן צאהלן הויכע צינזן, האבן זיי געבעטן דעם שליח פון רבי נחמן ער זאל זיי העלפן, רבי נחמן האט שוין געהאט גוטע באציאונגן מיט דעם מסור, דעריבער האט דער בייגלייטער איבערגענומען די געלד, און איז צוריק געפארן קיין טבריה, ער האט דאס פארציילט פאר רבי נחמן האט רבי נחמן געזאגט זעהט אויך אז עס איז דער רצון השם מיר זאלן נאך בלייבן אביסל אין א"י.
אין טבריה האט דאן געפירט די חסידישע חבורה דער גרויסער צדיק רבי אברהם קאליסקער, רבי נחמן איז דאן זייער נאנט געווארן צו דעם צדיק, זיי האבן זיך שטארק באפריינדעט. רבי נחמן האט שטאק משבח געוען דעם צדיק, און האט געזאגט עס זענען דא אסאך צדיקים, אבער שלימות האב איך געפונען ביים דעם קאליסקער צדיק. אין יענער צייט איז פארגעקומען די באקאנטע חסידישע מחלוקה צווישן דער קאליסקער און דער בעל התניא ר' שניאור זלמן מלאדי, צוליב דעם וואס די צדיקים האבן געהאט חילוקי דעות וויאזוי מען זאל צוטיילן די געלד וואס עס קומט ארויף פון חוץ לארץ, דער קאליסקער האט זיך אויסגערעדט פאר רבי נחמן, און ווען דער צדיק רבי יעקב שמשון שעפעטיווקער איז אנגעקומען קיין טבריה האט ער קודם מיטגעהאלטן מיטן בעל התניא, דאס האט געברעגנט חילוקי דעות צווישן אים און דעם קאליסקער, ווען רבי נחמן איז דארט געווען האט ער געמאכט שלום צווישן די צוויי צדיקים, און מען האט געמאכט א גרויסע סעודה ווי די דריי גרויסע צדיקים. דער קאליסקער, ר' יעקב שמשון און רבי נחמן זענען געזעסן, ביי יענער סעודה האט רבי נחמן געזאגט א שטארקער בליציגער געדאנק אין דעם ענין פון יהא מונח עד שיבוא אליהו (ב"מ לז.), וואס האט אלעמען באנומען יעדער האט עס באוואונדערט (דער חידוש איז געדרוקט אין שבחי הר"ן, אויך טשעהרינער רב דערמאנט עס באריכות אין זיין ספר פרפראות לחכמה).
רבי נחמן האט זיך בלית ברירה אויף געהאלטן אין טבריה ביז חודש שבט, אין יענער צייט האט געבוזשעוועט די גרויסע מלחמה פון נאפאלעאן אין ארץ ישראל, סוף אדר האט נאפליון איינגענומען דער פארט שטאט יפו, ווען נאפאלעאן האט איינגענומען צפת איז רבי נחמן דאן געווען אין צפת, רבי נחמן איז שנעל אנטלויפן פון דארט, ער האט מחליט געווען אז מוז שוין צוריק גיין, האט ער געשיקט א שליח קיין עכו, דונגען פאר אים א שיף, אבער מורא האבענדיג אז די פראנצויזן וועלן אים פאנגן, האט ער געדונגען א שיף פון רגז, דאס איז א חלק פון איטאליע, און אין יענער צייטן האט א פאן פון רעגעז געדינט אזוי ווי היינט צו טאג א פאן פון די יוע"ן, אז וויבאלד מען זעהט א פאן פון רעגעז איז דאס אן אינטערנאציענלע געזעץ אז מען טאר נישט ארויף אויף דעם שיף. און כאטש דער קאליסקער האט שטארק געבעטן רבי נחמן ער זאל נאך בלייבן האט ער שוין נישט געוואלט נאר זיך געאיילט קיין עכו.
אויפן וועג צוריק אהיים.
מען האט געדונגען א פלאץ אינעם שיף, ר' נחמן איז אנגעקומען צום שיף אין יפו ערב שבת פרשת זכור, אבער דער קאפיטאן האט אים געזאגט אז דער שיף איז שוין פיל מיט מענטשן ער האט שוין נישט קיין פלאץ פאר אים. בלית ברירה איז ר' נחמן געבליבן אויף שבת אין שטאט, אינמיטן שבת האט מען פארשפארט די טויערן פון שטאט, און די אראבער מיט טורקישע מיליטער האט איבער גענומען די שטאט און עס צוגעגרייט פאר די ענדגילטיגע שלאכט מיט נאפאלעאן.
שבת אינמיטן דאווענען אין בית המדרש איז געקומען א מעקלער וואס פארקויפט בילעטען און האט געזאגט פאר ר' נחמן אז מען קען שוין נישט טרעפן קיין שיף פון רעגעז, אבער מען מוז זיך ארויס זעהן פונעם שטאט, ווייל די פראנצוזען קומען אהן, און עס גייט זיין מאסן שחיטות רח"ל, דעריבער איז ער געלאפען און געקויפט אים שבת צוויי בילעטן פאר ר' נחמן און זיין בייגלייטער, זונטאג איז אנגעקומען די פראנצוזען קיין אלכסענדריא די שטאט איז געקומען אונטער אטאקע, עס האט געהערשט א תהו ובהו, זיי זענען געגאנגען זוכען דעם שיף וואס זיי האבן געדונגען, איבאראל איז פיל געווען מיט מיליטער, עס האט זיך אנגעהויבן די שלאכטן, און דא דרייט זיך ר' נחמן מיט זיין באגלייטער אין די גאסן נישט טרעפענדיג זייער שיף, בקיצור על פי טעות זענען זיי ארויף אויף א צ צווייטער שיף, דאס איז געווען א אנגעלאדענטער אראבישער מלחמה שיף, עס האט דארט געוועלטיגט א גרויסע אראבישער גענעראל מיט זיינע הונדערטער סאלדאטן, ר' נחמן האט זיך געבעטן ביי די סאלדאטן און ביים קאפיטאן זיי זאלן אים אראפ לאזן פונעם שיף, אבער עס איז געפאלן אויף טויבע אויערן, ביז ווי וואס ווען האט זיך דער שיף גענומען רירען, און ר' נחמן איז אפגעפארן מיט די קריג שיף קיין איסטאמבול. דער וועג איז געווען זייער א שווערער, קודם האט די שיף געשאסן מיט באמבעס און הורמאטיס, די מענטשן די אראבער אויפן שיף זענען געווען פרימיטיווע און האבן זיך נישט אומגעקקוט אויף ר' נחמן, זיי האבן דארט גארנישט געהאט צו עסן, און ביידע זענען זייער נישט געזונט געווארן, דער קעכער פונעם שיף האט רחמנות געהאט אויף זיי און האט זיי געגעבן יעדן צופרי און ביינאכט שווארצע קאווע. אינמיטן וועג האט אויסגעבראכן א שטורעם ווינט ואס האט פארבלאנזשט די שיף זיי זענען אנגעקומען צו א שטאט אין טורקיי וואס האט דאן געהייסן "אדל" (היינט הייסט עס אנטוליה), דארטן האבן געוואונט זייער פרימיטיווע פעלקער וואס האבן פיינט געהאט אידן, ווען עס איז צו זיי אונטערגעקומען א איד האבן זיי אים גע'שכט'ן רח"ל, ווען זיי האבן דאס געהערט האבן זיי זיך בהאלטן פאר גאנצע דריי טעג, נאך דריי טעג איז נאכאמאל געקומען א שטורעם וויינט, די ווינט האט אפגעריסן די שיף פון אים פלאץ און זי האט זיך פון זיך אליין געריקט אויפן וואסער, דער שיף איז געווארן געלכעכרט דער גאנצער אינטערשטער חלק פונעם שיף איז געווארן פויל מיט וואסער, עס האט אויסגעזהן ווי דיי וואהלן פונעם וואסער זענען ווי ריזיגע וואסער בערג, דער רבי מיט זיין בייגלייטער וואס זענען געווען באהאלטן אינטען אינעם שיף, האבן נישט געזעהן פאר זיך נאר וואסער, אזוי ווייט אז די וואלן פון שטורעם האט שוין זיך געגעבן אויפן גאנצען אונטושטן חלק פונעם שיף, ר' נחמן האט אינזינען געהאט די גאנצע צייט גרויסע כוונות, ער איז געווען פארטראכט און פאר'מוח'ט, ביז ענדליך איז עס שטיל געווארן.
געפאנגען ביי די אראבער.
עס איז דאן געווען פאר פסח, ר' נחמן האט זיך זייער געזארגט ווי מען וועט עסן אויף פסח, אין איינע פון די שטעט וואס זיי זענען געקומען האט ר' נחמן געגעבן פאר איינע פון די אראבער א סכום געלד, ער זאל קויפן פירות, דער אראבער האט געברענגט באקסער, ר' נחמן האט געזאגט, ביז דערווייל איז דאס גיט צו עסן אויף פסח, אבער איך האף השי"ת וועט העלפן און אונז מזכה זיין מצה און וויין פאר די פיהר כוסות, אבער זיי האבן אנגעהויבן גיט זיך צוקוקען און האבן פארשטאנען וואס די אראבער ווילן טוהן מיט זיי, ווייל די אראבער זענען געווען מיליטער לייט, און זיי האבן געהאט א חשבון אוועק פארן מיטן רבין און זיין בייגלייטער צו א גאר ווייטע מדינה און זיי פארקויפען פאר א גוי פאר קנעכט, דער רבי האט שפעטער דערציילט אז ווען ער האט זיך געקלערט דערין איז אים געפאלן א גרויס פחד אפשר וועט ער זיין ביי א פלאץ ווי עס געפונען זיך נישט קיין אידן וויאזוי וועט ער קענען מקיים זיין די תורה, ער האט דערין גוט אריין געטראכט און ער איז צוגעקומען מיט א גרויסע פרייליכקייט און לעבדיקייט, ער האט זיך געמאכט אזא סארט חשבון, וויאזוי האבן די אבות הק' אברהם יצחק און יעקב געקענט דינען השי"ת אהן די מצות, דאס איז נאר דערפאר אז זיי האבן זוכה געווען צו א געויסע מאס דביקות און השתוקקות, גיגועין כיסופין גליסטענישן וויאזוי צו דינען השי"ת (עיין ליקו"מ ח"א סי' קמ"ב), צוביסלעך איז ר' נחמן צוגעקומען צו אזא שטארקע השגה אז מען קען דינען השי"ת אפילו מען קען נישט מקיים זיין קיין שום מצוה ווייל מען איז א אונס, מען קען זיין דבוק צו השי"ת דורך יעדע גשמיות זאך, און די מינוט וואס ר' נחמן איז צוגעקומען צו די השגה דאס איז געוען פערצן טאג אין חודש ניסן, דעמאלטס האט די שיף גאנקערט אין די שטאט רודוס נעבן טערקיי, דאס איז א גרויסע שטאט ווי עס האבן געוואונט אסאך ספרד'ישע אידן. ר' נחמן איז געווארן זייער פרייליך, כאטש ער האט פארשטאנען אז די אראבער ווילן אים פארקויפן פאר א קנעכט, דאך האט זיך געפרייעט אז ער וועט קענען דא האבן מצות און וויין אויף פסח.
ר' נחמן מיט זיינע בייגלייטער זענען געגאנען בעטן דעם שיפס קאפיטאן ער זאל זיי לאזן אראפ אויף די טרוקעניש, זיי ווילן דא קויפן עפעס צו עסן, השי"ת האט דאן צומישט דעם הויפט קאפיטאן און ער האט זיך אנגערופען, נו זאל איינער פון אייך גיין, איז דער בייגלייטער געגאנגן, דער קאפיטאן האט מיטגעשיקט אן אראבער כדי ער זאל נישט אנטלויפן, ער איז אנגעקומען צו רב פון יענער שטאט, און צו איינער וואס שטאמט פון אוקראינע (דער שוואגער פון ר' צבי הארקער),
דער באלייטטער האט זיי פארציילט אז זיי זענען אזוי ווי געפאנגען ביי די אראבער, ער האט פארציילט אלע שוועריקייטן וואס זיי האבן מיטגעמאכט אויפן וועג, דער רב האט זיך גלייך גענומען צו דער ארבעט און האט זיך פארשטענדיגט מיטן שיפט קאפיטאן.
זיי ווערן באפרייט.
דערנאך האט אים דער חכם געזאגט, וויסן זאלסטו אז איהר האט געהאט גרויסע ניסים, ווייל דער שיפס קאפיטאן איז א באקאנטער וואסער רויבער, ער פאנגט מענטשן און פארקויפט זיי, ער איז א גרויסער רשע און האט פיינט אידן, ער איז זייער באקאנט דא, ער זאגט אז ער שטאמט פון די פינף סרני פלשטים (וואס ווערן דערמאנט אין נ"ך שמואל), און אזוי איז זיין חתימה, מיט אויסער געוויינליכע סייעתא דשמיא זענט איהר ניצול געווארן פון זיינע הענט, עס איז ממש נישט פארשטענדליך ווי ער האט אייך געלאזט קומען אהער, ווייל ער וואלט ווען נישט געטארט פארציילן פאר קיינעם אז איהר געפונט זיך ביי אים, אבער ער זאגט אז וויבאלד איהר זענט שוין געקומען אין שטאט וועט ער אייך ארויסלאזן, אבער מען מוז אים געבן דערפאר גרויסע געלטער. ער האט אים געפרעגט ווער איז דיין בייגלייטער, זאגט ער אים, איהר האט געהערט פונעם בעל שם טוב ? זאגט ער יא, איך לערן דא די ספרים פונעם תולדות יעקב יוסף, זאגט אים דער בייגלייטער איהר זאלט וויסן ער איז זיין אייניקעל, דער חכם האט זיך זייער געפרייעט דערמיט און געזאגט אז אפילו מציל זיין פון פדיון שבוים סתם אידן איז אויך א מצוה כל שכן אזעלכע מענטשן.
ער האט אים געזאגט נעם דיך וויין און מצות און אסאך צועסן, גיי צוריק אויפן שיף, האב נישט קיין מורא איך זאג דיר צו אז גלייך נאך די ערשטע טעג פסח וועל איך אייך באפרייען, ווען דער בייגלייטער איז צוריק געקומען צום שיף פון ר' נחמן האט זיך ר' נחמן זייער געפרייטע ער האט געזאגט, ברוך השם איך זעה דיך ביים לעבן, איך האב א גאנצע צייט געטראכט זיי האבן דיך גע'הרג'ט, זיי האבן דיך אפשר אריין געווארפען אין ים, ברוך השם די לעבסט, דער בייגלייטער האט אים אלעס פארציילט, דער רבי האט זיך שטארק געפרייעט. די ערשטע טעג פסח מיט די סדרים זענען זיי געווען אויפן שיף, דער ערשטער טאג חול המועד איז דער בייגלייטער אריין אין שטאט, דער חכם האט אים געזאגט די ערשטע זאך נעמט אייער געלד וואס איהר האט ביי איים און באהאלט דאס כדי די אראבער זאלן עס נישט צו נעמען, דערנאך איז דער חכם געגאנגען מיט צוויי גרויסע עשירים פון שטאט צום שיפ'ס קאפיטאן און האט אים געזאגט די האסט צוויי אידישע נפשות ביי דיר אויפן שיף געב זיי ארויס, האט זיי דער קאפיטאן געענטפערט אזוי ווי לבן האט געזאגט פאר אליעזר מה' יצא הדבר, איך האב דאך זיי געהאט ביי מיר, איך האב שוין געהאט אסאך חשבונות זיי צו הרג'נן אדער צו פארקויפן, וואס האט דאס צו אייך זיי זענען דאך געווען וואכן לאנג אויף מיין שיף איך האב זיי קונה געווען, אבער וואס קען איך טועהן מיין שכל איז געווארן פארדרייט און משוגע אז איך האב מסכים געווען זיי אראפ צו לאזן, דעריבער גיט מיר געלד, כדי מיינע סאלדאטן אויפן שיף זאלן מסכים זיין און נעמט זיי ! אזוי זענען זיי געווארן באפרייט. די רבנים פון שטאט האבן אויפגענומען ר' נחמן זייער פרייליך, ר' נחמן האט זיי געוואלט צוריק געבן די געלד וואס זיי האבן געגעבן פארן שיפס קאפיטאן אבער זיי האבן דאס נישט געוואלט נעמען, זיי האבן געוואלט האבן די מצוה פון פדיון שבוים.
מען קומט אן אין אוקריינא.
נאך פסח זענען זיי געפארן מיט א שיף קיין סטאמבול, זיי זענען דארט געווען לערך צען טעג, פון דארט זענען זיי געפארן קיין גאליטי א פארט שטאט פון רומעניע, פון דארט קיין גלץ, אין גלץ זענען זיי געווען אויף שבועות. פון דארט זענען זיי אריבער אין אוקריינא זיי זענען אזוי געפארן ביז אויף שבת פרשת בהעלותך זענען זיי אנגעקומען קיין טעפליק, פון טעפליק קיין אומאן, קאניבלאד, שפאלע, ליאדי, נעסכיז.
שפאלע.
אויפן וועג פון קניבלאד און ליאדי איז ר' נחמן אנגעקומען צו דעם שטעטל שפאלע, דארטן איז געווען דער שפאלער זיידע, דער זיידע האט זיי אויפגענומען מיט גרויס כבוד, ער האט איינגעארדענט א גרויסע סעודה לכבוד דעם גרויסן גאסט, ר' נחמן מיט שפאליער זיידע זענען נאך דאן געווען זייער בידידות, דער זיידע האט גערופען אלע באקאנטע און חסידים פון זיין שטעטל צו דער סעודה, ביי די סעודה האט ער געזאגט איהר ווייסט דאך אז איך עס קיינמאל נישט קיין ספעציעלע סעודה באנייכט, נאר וויבאלד ער עס געקומען אצינד אזא חשובע דערהויבענע גאסט, וואס איז ביי מיר זייער טייער, דעריבער עס איז ביי דער סעודה, איך פריי זיך אזוי שטארק צו דעם גאסט, אז איך ווייס נישט וואס צו טון פאר שמחה (אזוי פארציילט דער ספר חיי מוהר"ן נסיעתו לארץ ישראל).
ליאדי.
ווען ר' נחמן איז געווען אין ארץ ישראל האט ער זיך געטראפען מיט דעם צדיק ר' אברהם מקאליסק, און אזוי ווי עס איז דעמאלטס געווען שטארקע מיינונגס דיפערענצען צווישן דעם קאליסקער און דער בעל התניא ר' שניאור זלמן מליאדי, האט ר' נחמן געזאגט פארן קאליסקער ער וועט פרויבירן שלום מאכן צווישן זיי, דעריבעהר אצינד גלייך ווען ער איז אנגקעומען קיין אוקריינא, האט ר' נחמן שוין געמאכט א ניסעה קיין ליאדי.
דער בעל התניא האט זייער מכבד געווען ר' נחמן, דער תניא האט מכבד געווען ר' נחמן צו זאגן תורה, אבער ר' נחמן האט נישט געוואלט, האט ער זיך גענומען צו זאגן תורה, דער תניא האט דאן געזאגט זיבן שעה אין א צי חסידות, ער האט מבאר געווען זייער טיעפע ענינים ווי זיין סדר איז דאן געווען. צו סוף האט ער געזאגט פשט אין פסוק: רחמיך רבים ה', עס איז א גרויס רחמנות אויף דיר רבונו של עולם, זייער ווייניג פארשטייען דיך, זייער ווייניג דינען דיך, ר' נחמן האט זייער געלויבט דאס ווארט און האט געזאגט: מיט דעם האט ער צו געטראפן, ר' נחמן האט געשמועסט מיטן בעל התניא א לאנגע צייט (עס איז באשריבן אין ספר חיי מוהר"ן, און אין ספר בית רבי פון חב"ד).
א יאהר דערויף אין יאהר תק"ס ווען דער קאליסקער האט געהערט אז ר' נחמן האט מקיים געווען וואס ער האט צוגעזאגט, האט ער געשיקט א בריוו צו ר' נחמן און אים זייער באדאנקט פאר זיין ארבייט, ער גריסט זיך מיט אים, אויך זיינע איינקלעך גריסן ספעציעל ר' נחמן, דער בריוו איז געדרוקט אין ספר חיי מוהר"ן.
נעסכיז.
פין ליאדי איז ר' נחמן געפארן קיין נעשכיז, צו באזוכען דעם אלטן נעשכיזער צדיק, ר' מרדכי פון נעשכיז, ר' מרדכי איז שוין דאן געווען גאר אלט, און זייער נישט געזונט, ר' נחמן איז אנגעקומען צו אים פינף טעג פאר זיין פטירה, ר' נחמן האט זיך זייער געאייילט צו פארן, ווייל ער האט אים נאך געוואלט טרעפן ביים לעבן.
ווען ר' נחמן איז אנגעקומען האט זיך ר' מרדכי זייער געפרייט צו אים, ר' מרדכי איז דאן שוין געלעגן א גאנצען טאג אין בעט, ער איז אין יענער צייט געווען אזוי שוואך אז זיין גוף האט נישט פארטראגן דעם שיין פון די זוהן, א האלב יאהר אין א צי איז ער געלעגן אין א פארמאכטע צומער און זיך נישט כמעט גערירט, ער האט אויך נישט געקענט עסן קיין שום עסן ווארג נאר ספעציעלע געזופטע עסן ווייל אפילו די שמעק פון עסן האט אים געשאדט, אבער אינטערעסאנט איז אז ווען דער נעשכיזער האט געהערט ר' נחמן קומט צו אים האט ער זיך געשטאררקט און איז געווארן זייער פרייליך, ער האט געזאגט פארן שליח די האסט מיר ממש לעבעדיג געמאכט, ער האט אויפגענומען ר' נחמנ'ס זייער שיין מיט גרויס כבוד און עהרע, מען האט געפראוועט א חסידישע טיש און א גרוסע סעודה, ר' נחמן האט דארט געהאט א לענגערע שמועס מיט ר' מרדכי, זיי האבן געשמועסט פון טיעפע ענינים פון קבלה און מעשה מרכבה. ער האט דאן געזאגט אז כאטש ער איז שוין נישט געזעסן ביי א טיש א לאנגע צייט אבער "אהבה מקלקלת השורה" און לכבוד ר' נחמן איז עפעס אנדערש.
ר' מרדכי האט זייער געבעטן ר' נחמן, און ר' נחמן איז פארבליבן אויף שבת אין נעשכיז, נאך שבת האט דער צדיק פון נעשכיז געשיקט א סכום געלד צו ר' נחמן פאר פדיון נפש. עס ווערט געברענגט אין ספר זכרון יצחק אז ר' מרדכי האט דאן געזאגט: איך זאל מעהר נישט באשאפן ווערן נאר אז ר' נחמן זאל ביי מיר איבער טרעטן די שוועל איז אויך גענוג.
פון דארט איז ר' נחמן געפארן קיין אליק צו דעם צדיק ר' צבי אריה מאליק, א תלמיד פון דעם מגיד פון מעזריטש, ר' צבי אריה האט אים זייער מכבד געווען און האט געשמועסט מיט אים זייער טיעפע ענינים אין קבלה און אין מעשה מרכבה.
קיין מעדווידעבווקא.
אינמיטן זומער פרשת חקת צען טאג אין חודש תמוז, איז ר' נחמן צוריק אנגעקומען צו זיינע חסידים צו זיין הויזגעזונד אין מעדווידעבווקא.
יענעם שבת האט ער געזאגט א וואונדערליכע תורה אויפן פסוק כי תעבור במים אתך אני (ישעיה מג, ב) ר' נחמן האט זיך זייער געפרייט, און די תורה איז געווען זייער טייער און זיינע אויגן, דער תורה איז געדרוקט אין זיין ספר ליקוטי מוהר"ן ח"א סי ע"ג.
דער באנק פון ענגלאנד איז דער צענטראלבאנק פון דעם פאראייניגטן קעניגרייך.
צוועק.
אלס צענטראלער באנק טוט דער באנק אויפֿפאסן און קאנטראלירן די סטאבילקייט פון דעם געלט און פון די פרייזן, טוט באשטימען די קורס פון די צינזן און לאזט ארויס די באנקנאטן און מטבעות אין דער פאראייניגטער קעניגרייך.
דער באנק פון ענגלאנד איז געגרינדעט געווארן דעם 27סטן יולי 1694 דורך וויליאם פאטערסאן, אלס באנקיר צו דער רעגירונג.
וואהלין (,,) איז א היסטארישער פראווינץ אין היינטיקן מערב-אוקראינע צווישן דעם פריפעט טייך און דעם מערב בוג טייך, צו דער צפון זייט פון גאליציע און פאדאליע. אין דעם ראיאן איז פאראן פון די עלטסע סלאווישע יישובים אין אייראפע. טיילן פון דעם היסטארישן וואהלין שאפן די היינטיקן וואהלינער, ראוונער און אויך (טיילווייז) זשיטאמירער און טארנאפאלער גובערניעס, ווי אויך א חלק פון פוילן.
צווישן די חשובע שטעט אין וואהלין ווערן גערעכנט אויך לוצק, קאוואל, קרעמניץ און זווהיל. א סך יידישע שטעטלעך זענען געווען אינעם פראווינץ.
וויינטרויבן זענען די פרוכט וואס וואקסט אויף א וויינשטאק פונעם מין "Vitis". מען קען עסן וויינטרויבן אזוי (פריש אדער געטריקנט) אדער מען מאכט פון זיי וויין, טרויבנזאפט, עסיג אדער קאנסערוו. מען קען אויך פרעסן וויינטרויבן צו מאכן בוימל.
ס'זענען דא פארשידענע מינים פון וויינטרויבן. יעדער איינער האט זיין באזונדערן טעם.
וויינטרויבן וואקסן אין א הענגל (אדער שטרענגל) פון 6 ביז 300 טרויבן. זיי קענען זיין רויט, שווארץ, טונקל בלוי, רויז, געל אדער גרין.
71% פון דער וועלט פראדוקציע פון וויינטרויבן ווערט געניצט צו מאכן וויין, 27% עסט מען פריש און 2% טרוקנט מען און מען מאכט דערפון ראזשינקעס.
אוריאל וויינרייך (23סטן מיי, 1926 - 1967) איז געווען א גרויסער וועלט באוואוסטער לינגוויסט אין קאלומביע אוניווערסיטעט. ער איז געבוירן אין ווילנא, (דאן איז דאס געווען אין פוילן היינט איז דאס די הויפטשטאט פון ליטע.) ער האט באקומען זיין דאקטאראט פון קאלומביע, און דערנאך ווייטער געשטיגן צו ווערן א לעקטאר דארטן, ספעצילעזירענדיג זיך אין יידיש שטודיעס, געזעלשאפט-לינגוויסטיק, און דיאלעקטיאלאגיע. ער האט געשתדלט די היינטיגע מער-אנגענומענע מהלך פון סעמענטיק, און ער האט רעדאקטירט די וועלט'ס איינפלוסרייכסטע יידיש-ענגליש ווערטערבוך וואס איז ארויסגעקומען אין יאר 1987 מיטן נאמען דער "מאָדערן ענגליש-ייִדיש, ייִדיש-ענגליש ווערטערבוך", ער איז שוין אבער געשטארבן פון קענסער אסאך יארן פריער נישט דערלעבנדיג איר פובליקאציע.
ער איז א זון פון מאקס וויינרייך וואס איז געווען פון די גרינדער פון ייוו"א אינסטעטוט.
ער ווערט פארעכנט איבער די וועלט אלס דער טאטע פון די מאדערנע יידישיסטן, און אין פילע קאלעדזשן זענען דא קורסן צו לערנען אידיש מיט א ספעציעלע לערע טעכניק וואס טראגט זיין נאמען "אוריאל וויינרייך שטודיע".
מאדערן ענגליש-יידיש, יידיש-ענגליש ווערטערבוך.
וויינרייך שרייבט איבער זיין ווערטערבוך אין דער הקדמה איז איר פרינציפיעלער ציל צו אויסבעסערן דעם יידיש תלמיד אים צו געבן צוטריט צו דער שפראך פון דעם מאדערנעזירטן קולטיווירטן באנוץ שטאנדפונקט. עס איז אויסגעשטעלט אים צו באדינען אלס א וועגווייזער פאר די אידיאמישער באנוץ פונעם שפראך אין רעדן און אין שרייבן. זיך צו באגיין מיטן ווערטערבוך מוז מען קענען ענגליש און אביסל אידיש מיט א שטארקן ווילן דאס פארברייטערן אין פראזעס און אין וואקאבולאר.
חיים גראַדע (4טן אפריל, 1910, ווילנע - 26סטן יוני, 1982, ניו–יאָרק) איז געווען איינער פון די אָנגעזעענסטע שרײַבער אויף ייִדיש פֿונעם צוואַנציקסטן יאָרהונדערט.
חיים גראדע איז געבוירן געווארן אין ווילנע, רוסלענדישע אימפעריע, הײַנט ליטע דעם 4טן אפריל 1910.
ער איז געווען דער זון פון שלמה מרדכי גראַדע, אַ מלמד פון העברעאיש און א משכיל.
אַלס קינד אין ווילנע האָט ער געלערנט בײַם חזון איש. געלערנט צװישן אַנדערע אין ביאַליסטאָקער מוסר–ישיבה אױפֿן נאווהארדאקער סטיל, די דאָזיגע ערפֿאַרונג זײנע האָט אים געדינט אַלס אינספּיראַציע שפּעטער בײם שרײבן די באַרימטע ביכער.
ער האָט אויך טײלװײז געלערנט אין וועלטלעכע שולן און ווי אַן אויטאָדידאַקט.
צו 22 יאָר אַוועק פֿון ישיבֿה און אָנגעהויבן שרײַבן לידער (ערשטע פּובליקירטע לידער אין דער צײַטונג „ווילנער טאָג“ אין 1932. ער איז אַרײַנגענומען געוואָרן אין דער גרופּע יונג ווילנע, פֿון וועלכער ער איז — צוזאַמען מיט אַבֿרהם סוצקעווער — דער פּראָמינענטסטער פֿאָרשטייער. זײַן ערשט לידערבוך, „יאָ“, איז דערשינען אין ווילנע אין 1936.
נאָכן אָנפֿאַל פֿון נאַצישן דײַטשלאַנד אויף ליטע, בעת דער צווייטער וועלט–מלחמה, אין יוני 1941, איז גראַדע געראָטן צו אַנטלויפֿן אין ראַטן–פֿאַרבאַנד, וווּ ער האָט זיך אויפֿגעהאַלטן ביז 1946. דערנאָך געוווינט אַ האַלב יאָר אין פּוילן און אַ יאָר אין פּאַריז, ביז ער האָט אין 1948 זיך באַזעצט אין ניו–יאָרק.
[http://www.kaveshtiebel.com/viewtopic.php?f=42&t=8325 דער פרייער מוסרניק שרייבער און פאעט חיים גראדע]
רבי יהודה מאיר שפירא (מהר"ם שפירא; ז' אדר ה'תרמ"ז - ז' חשוון ה'תרצ"ד), איז געווען דער מייסד און ראש ישיבה פון ישיבת חכמי לובלין און דער גרינדער פון דעם דף היומי.
יהורה מאיר שפירא איז געבוירן אין שאץ, רומעניע אין יאר תרמ"ז, אן אייניקל פון דעם רבי'ן ר' פינחס שפירא פון קארעץ. שוין יונגערהייט איז ער געווען א טאלאנטירטער רעדנער. ביי פופצן יאר האט ער באקומען היתר הוראה.
נאך זיין חתונה מיט מלכה טויבא, די טאכטער פון הרב יעקב דוד ברייטמאן, איז ער אריבער קיין טארנאפאל אין גאליציע, וואו ער האט געזעסן און געלערנט אויף קעסט ביי זיין שווער. אין יענער תקופה האט ער געגרינדעט דעם פארבאנד "תפארת הדת", וואס זיין צוועק איז געווען אכט געבן אויף רעליגיעזע אינטערעסן אין טארנאפאל.
אין ה'תר"ע איז ער געווארן רב אין גלינע (Hlyniany), דארט האט ער אויפגעשטעלט א ישיבה. אין ה'תר"ף האט די קהילה אין סאנוק אים דערוועלט אלס רב, וואו ער האט אריבערגעפירט זיין ישיבה. אין ה'תרפ"ג איז ער געווארן פון די ערשטע חרדישע מיטגלידער אין דעם פוילישן סיים אלס פארטרעטער פון אגודת ישראל. אין ה'תרפ"ד איז ער געווארן רב פון פיעטרקאוו. אינעם זעלבן יאר האט ער געגרינדעט ישיבת חכמי לובלין (יח"ל). אין ה'תרצ"ד בשעת ער האט זיך צוגעגרייט אויף א נסיעה קיין ארץ ישראל, און אט אויפנעמען דאס רבנות פון לאדזש, איז ער נפטר געווארן ז' מרחשון.
ער האט נישט איבערגעלאזט קיין קינדער. ער פלעג זאגן אז יח"ל און דף היומי זענען זיינע צוויי קינדער.
אין יאר ה'תשי"ח האט מען אריבערגעפירט זיינע ביינער פון פוילן אין הר המנוחות.
די געגנט „זכרון מאיר" אין בני ברק הייסט אויף זיין נאמען.
אגודת ישראל.
רבי מאיר איז געווען אנוועזנד ביי דער גרינדונג קאנפערענץ פון אגודת ישראל אין ה'תרע"ב, און איז שטענדיג געווען א שטארקער שטיצער פון דער אגודה. אין ה'תרפ"ג, דאס זעלבע יאר ווען ער איז אריין אין סיים, האט ער פארגעשטעלט זיין געדאנק פון דף היומי ביי דער כנסיה גדולה, פונוועגן דער חפץ חיים האט אים הויך געשעצט. דעם דף היומי האט די וועלט אנגעהויבן לערנען ראש השנה ה'תרפ"ד.
זיין דרך אין לערנען.
ער האט שטארק מחשיב געווען לערנען סדר קדשים, און מ'האט דאס געלערנט אין דעם פראגראם פון ישיבת חכמי לובלין. רוב פון זיינע חידושי תורה זענען אויף קדשים ענינים. ער פלעג שרייבן מיטן חפץ חיים וועגן ענינים אין זיין ספר "ליקוטי הלכות". לערנען בקיאות איז ביי אים געווען א יסודותדיגע זאך, וואס האט אויך א שייכות מיטן דף היומי.
אין סיים.
אין זיינע ערשטע וואכן וואס ער איז געווען דער הויפט פון דער חרדישער יידישער דעלעגאציע אין דעם סיים, איז צוגעקומען צו הרב שפירא דער אנטיסעמיטישן פוילישן סיים דעפוטאט פראפעסאר לוטאסלאווסקי פון דער ענדעק פארטיי, וואס האט מער ווי איין מאל פארגעשטעלט שלענגעלישע געזעצן וואס האבן צוגענומען פון די מינאריטעטן זייערע ציווילע און עקאנאמישע רעכטן.
שטייענדיג פאר א גרופע דעפוטאטן האט ער אנגעהויבן מיט א כיטרן שמייכל: "ראבינער איך האב א וואונדערבארן נייעם וועג וויאזוי יידן קענען ערנערן פרנסה-- זיי קענען שינדן טויטע הינט."
אויפן ארט האט הרב שפירא צוריקגעשאסן. "אוממעגלעך, זייערע פארשטייערס וואלטן דאס קיינמעל נישט דערלויבט."
דער פראפעסאר איז געווען געפלעפט. "וועמענ'ס פארשטייערס? די יידנ'ס?"
"ניין," האט ר' מאיר געשמייכלט, "די הינט'ס פארשטייערס."
צעטומעלט, האט דער גוי געפרוווט נאכאמאל. "נו, מיין טייערער ראבינער," זאגט ער סארקאסטיש. "צי ווייסט איר אז אויפן טויער צו דער שטאט שלעזיע איז געשריבן: צו יידן און הינט איז פארבאטן אריינצוגיין?'"
"א שאד", זאגט דער רב. "קומט אויס אז מיר וועלן נישט קענען באזוכן יענע שטאט צוזאמען."
נאך דער מעשה האט הרב שפירא מער נישט געליטן פון אנטיסעמיטיש העצן.
אין בני ברק איז דא דער זכרון מאיר קוואַרטאַל אויף זיין נאמען. דער רב פון זכרון מאיר איז זיין תלמיד הרב שמואל הלוי וואזנער, וואס האָט געגרינדעט דארט די ישיבת חכמי לובלין אויפן פונעם רבי מאיר שפירא׳ס ישיבה אין לובלין.
ד"ר רפאל פֿינקל איז א קאָמפּיוטער־װיסנשאַפֿט פראפעסער אין די אוניווערסיטעט פון קענטאקי, ער איז וועלט באוואוסט פון זיין יידיש קלאוויאטור.
ייִדיש־שפראך קלאַװיאַטור.
די ייִדיש־שפראך קלאַװיאַטור נוצט די ייוו"א אויסלייג אותיות און נישט סתם די לשון קודשדיגע אותיות, עס איז אויסגעשטעטלט אז מ'קען אריינקלאפן די לאטייןישע שריפֿטן אויף אן ענגלישער קאמפיוטער קלאַװיאַטור און עס װערט איבערגעזעצט אויף ייִדישע שריפֿטן אויפן עקראַן אדער אַפּליקאַציע. עס האט אויך אַן אױסלײג־הגהה (Spell Check) צו פארעכטן אױטאָמאַטיש די גראמאטיק און אויסלייג פון אייערע גרייזיקע ווערטער לויט די ייוו"א כללים פון יידיש. דאס הייסט [http://www.cs.uky.edu/~raphael/yiddish/makeyiddish.html די יידישע שרייב-מאשינקע].
װעבגעשטעלטע ייִדישע װערטערבוך.
ער האט אויך ארויפגעלייגט אוריאל וויינרייכנס ווערטערבוך װעבגעשטעלט (אָנלײַן) פארן פובליק, און גיט דאָרטן גאַסט א פּאָר בלאָגן פֿון ייִדישיסטן, מיט נאך נוצליכע לינקען פאר יידישע תלמידים.
אידיאָם איז אן אויסדרוק (טערמין, פראזע) וואס פארבינדט צוויי אדער מער ווערטער צוזאַם, און באקומט א געוויסע אייגענארטיקער באדייט, וואס סתם אזוי איז די ווערטער פאר זיך נישט די ריכטיגע באַדייט. וו.צ.ב. "דריי נישט קיין קאָפ", כאטש וואס דער ריכטיגער טייטש איז נישט צו דרייען פיזיש די קאפף, וועט אבער א סתם אידיש ווארט קענער נישט וויסן דעם באדייט פון דעם, ער וועט ווערן צומישט און פרעגן וואסארא קאפ מען רעדט דא. נאר איינער וואס קען שוין אידישע אידיאמען קען דאס פארשטיין די ריכטיגע מיינונג. סתם אן אידיש קענער מיינט נאך נישט אז ער קען די אידיאמען געוויינליך איז דאס בלויז ווען מ'באנוצט זיך טעגליך מיטן שפראך.
אין לינגוויסטיקס, זענען אידיאמען באטראכט פיל מאל אלס פיגורן פון שפראך וואס איז זיך סותר מיט די פרינציפען פונעם קאמאפאזיציעלאגיע פון שפראך.
אידיאמען קענען פארמישן תלמידים פון שפראך, און סטודענטן מוזן זיך אויך לערנען די אידיאמען פונקט ווי די אנדערע וואקאבולאר פון א שפראך, פאקטיש זענען פיל נאטורליכע ווערטער פון שפראכן געבוירן פון אידיאמישע ארגינעלע ווערטער, און זענען מיט די צייט געווארן איינגעגעסן אינעם שפראך אלס א יסוד ווארט וואס איר פיגור'טיוון מיינונג דערקענט זיך נישט מער.
נאָמינאַטיוו איז א גראמאטישער פאל פאר א צייטווארט וואס טוט בדרך כלל אנמערקן די סוביעקט פון א זאכווארט פֿונעם זאץ פארקערט ווי דער אביעקט אדער אנדערע זאכווארט ארגומענטן פונעם זאץ (דאָס הייסט פֿון דעם "טוער").
דאס איז געוויינליך דער מיינונג פון ווער אדער וואס, צום בײַשפּיל: "דער מענטש איז געגאַנגען, די טיר איז אָפֿן, דאָס קינד האָט געוויינט". אאַז"וו.
מער ווייניגער איז דאס א צייטווארט וואס טוט עפעס. און דאס ערשיינט געווענליך ביים אנפאנג פונעם זאץ (אחוץ פראגע זאצן).
דאַטיוו איז דער דריטער פֿאַל, נאך נאמינאטיוו און אקוזאטיוו אין גראמאטיק, דאס איז בדרך כלל באניצט אנצומערקן דאס צייטווארט צו וועמען עפעס איז געגעבן.
צב"ש דער דאטיוו אין דער יידישער שפראך: דער טאטע האט געגעבן דעם זון א צוקערל. די באלעבאסטע האט דערלאנגט דער דינסט דעם בעזים. די מאמע האט אנגעטון דעם קינד די שיך.
דאס ווארט קומט משורשו פון א לאטיין ווארט "casus dativus" וואס מיינט: "א פאל געאייגענט צו געבן", דערנאך איז דאס ווייטער געגאנגען צו אן ענדליך גריכיש ווארט ביז עס האט באקומען די מיינונג "צו געבן".
די זאך וואס ווערט געגעבן קען זיין א בארורליכער אביעקט, ווי "א בוך" אדער "א פעדער" אדער קען דאס זיין אן אבסטראקטע זאך ווי "א ענטפער" אדער "הילף". די דאטיוו טוט געווענליך אנמערקן די נישט דירעקטער אביעקט פון א זאכווארט, באציענדיג זיך בלויז צום אקט פון געבן עפעס.
אַקוזאַטיוו איז דער (צווייטער נאך דעם נאמינאטיוו) פֿאַל פון א זאכווארט וואס אין גראמאטיק איז דאס באנוצט אנצומערקן די דירעקטער אביעקט פון א פארענדער צייטווארט, דאס איז ווען מען באנוצט זיך מיט א הויפטווארט דירעקט נאך א צייטווארט.
צ.ב.ש. דער מענטש האט אויפגעהויבן דעם טיש, די מאמע האט געעפֿנט די טיר. דער רבי האט געגלעט דאס קינד. א.א.וו.
דאס איז ווי די אות ה אין לשון קודש. ווען עס איז עקסטערע ווערטער איז דאס געוויינעליך: "מיט, צו, אונטער, אויף´" א.א.וו. ווען דאס איז באהאפטן שרייבט מען דאס: "-ן, דעם". א.א.וו.
פארשפרייט פון די סלאווישע שפראכן
די סלאווישע שפראכן זענען א גרופע פון נאנט פארבינדענע שפראכן פון די סלאווישע פעלקער און אן אונטער-גרופע פון די אינדא-אייראפעישע שפראכן וואס מ'רעדט אין רוב פון מזרח אייראפע, אין די באלקאנען, אין טייל פון צענטראל אייראפע און אין צפון אזיע.
צווייגן.
אחוץ דעם דרייפאכיגן שפאלט איז אויך פאראן דיאלעקטן פון יעדער שפראך.
כאטש די סלאווישע שפראכן האבן זיך געשפאלטן פון איין קדמונישער שפראך אסאך שפעטער פון אלע אנדערע אייראפעישע שפראכן, די חילוקים צווישן זיי איז גענוג גרויס אז עס קען זיין שווער פאר א רעדער פון איין סלאווישע שפראך צו פארשטיין א צווייטן. אין סלאוועניש אפילו די דיאלעקטן זענען גאר אנדערש איינס פון אנדערן.
קאנאדע איז א לאנד פון 32 מיליאן איינוואוינער אין דער צפונ'דיגן טייל פון דער צפון אמעריקע קאנטינענט, זייענדיג דער וועלט'ס צווייטע גרעסטע לאנד לויט פלאך מאס.
קאנאדע האט אנטוויקלט פון א גרופע אייראפעישע קאלאניעס אלס א צוויישפראכיגע פעדעראציע, געווינען איר אייגנשאפט פרידליך פון איר לעצטן קאלאניסטישן הערשער, דאס פאראייניגטע קעניגרייך.
אייראפעישער קאנטאקט.
קאנאדע'ס היסטאריע הויבט זיך אן נאך מיט הונדערטער יארן צוריק, ווען די אייראפעאישע האבן אנגעהויבן באזעצן די קאנאדער טעריטאריע וועלכע האט נאכגעפאלגט מיט א פינעף הונדערט יעריגער געפעכט צווישן די פריער באזעצטע אלט-געזעסענע איינוואוינער און די ניי געקומענע אייראפעאישע. דער ריכטיגער שטראם קיין קאנאדע האט זיך ערשט אנגעהויבן אין 876' ווען סיי די בריטישע און סיי די פראנצויזן האבן געשיקט טויזנטער מענטשן צו באזעצן און איבערנעמען די נארד אמעריקאנער טעריטאריע וועלכע געפינט זיך צפון צו די פאראייניגטע שטאטן. און ביז אין דעם צוואנציגסטן יאר-הונדערט האט זיך קאנאדע אויפגעבויט צו ווערן איינע פון די וועלט'ס קליינע גרופע פון רייכע, שטארק אינדוסטריאליזירטע, טעכנאלאגיש פארגעשריטענע, און געזונטע ארגאניזירטע דעמאקראטיעס. אין גרויסן טייל האט קאנאדע זיך אזוי שנעל געבויעט א דאנק איר מאכטפולן שכן די פאראייניגטע שטאטן, מיט וועלכע זי פירט דורך ביליאנען דאלארן האנדל טאג טעגליך. די אנוועזנהייט פון די פאראייניגטע שטאטן איז אויך די סיבה פארוואס קאנאדע איז פון די באוואוסטסע דעמאקראטיעס אין דער וועלט, וועמענס פאליטישע פאראייניגונג און קולטוראלע אינדענטיטעט איז שטארק באוואוסט.
די אלט-געזעסענע מענטשן האבן שוין געוואוינט אין קאנאדע נאך אפשר מיט טויזנטער יארן צוריק. קיינער ווייסט נישט פונקטליך ווען זיי זענען אנגעקומען אבער זיי זאגן אז זיי זענען שוין דא זייט קאנאדע איז באשאפן געווארן... די אלט-געזעסענע זענען באשטאנען פון מינימום 11 באזונדערע גרויסע גרופעס מיט הונדערטער אינדיווידועלע שפראכן און וועגן פון לעבן. די משונה'דיגע בריות האבן געציילט ווייניגסטענס 300,000 ווען די אייראפעאישע האבן באטראטן די נארט אמעריקאנער ערד מיט 500 יאר צוריק. זיי האבן געוואוינט צוטיילט צו צוויי ראיאנען: דרום אנטאריא און די ווייט פאציפישע שטעט, אבער טראץ די ווייטקייט - פון א מהלך פון עטליכע וואכן אין יענע צייטן - וואס האט אפגעטיילט צווישן די צוויי ראיאנען האבן זיי אנגעהאלטן א שטארקע נאנטשאפט און האנדל. זיי האבן געלעבט פון נאטורליכע אוצרות ווי פיש, בהמות, אלע ערליי פלאנצונגען, און האלץ צום הייצן.
די ערשטע אייראפעאישע וואס האבן באטראטן די קאנאדער ערד זענען געווען די אזויגערופענע וויקינג קאלאניסטן פון איסלאנד און גרינלאנד. די גרופעס האבן פארלאזט אייראפע נאך מיט איבער 2,000 יאר צוריק אבער קיינער פון זיי האט זיך נישט צוריקגעקערט צו פארציילן די אייראפעאישע אז עס געפינט זיך נאך א קאנטינענט אויף דעם אנדערן זייט פון ים. באווייזן וואס מען האט געטראפן ארום 45 יאר צוריק אין נייפונדלאנד צייגן אז די וויקינג גרופעס האבן געהאט זייער שווערע שלאכטן מיט די אלט-געזעסענע אין מזרח קאנאדע. מיט דער צייט האבן די אייראפאישע פארלוירן קאנטאקט מיט די גרינלאנד אימיגרירער און אזוי ארום האבן זיי מער נישט געהערט פון נארט אמעריקע פאר הונדערטער יארן.
אין דעם 15טן יארהונדערט האט זיך צוריק אנגעהויבן די אייראפעאישע נייגער פאר נארט אמעריקע. דער ערשטער איז געווען אן איטאליענער פארשער וועלכער איז אנגעקומען קיין נייפונדלאנד און ער איז באלד נאכגעפאלגט געווארן דורך פארטוגעזישע וויסנשאפטלער, און עטליכע יאר שפעטער דורך א גרעסערע גרופע ענגלישע פארשער וועלכע זענען אנגעקומען צו פארשידענע אנדערע ערטער אין קאנאדע וועלכע האט געגעבן א שטיקל מאפע פאר די נייגעריגע פארשער פון קאנאדע'ס נאטורליכע אוצרות און ראיאנען. רוב פון די וואס זענען דעמאלט געפארן זענען מער קיינמאל נישט צוריקגעקומען, אבער פון אזויפיל פּראבעס האט מען געקענט ארויסברענגן א שטיקל מאפע וואס עס טוט זיך אפ אויפ'ן אנדערן זייט פונעם כדור הארץ.
די ערשטע דערפאלגרייכע מיסיע איז דורכגעפירט געווארן דורך פראנקרייך אין יאר 1534 ווען דער פראנצויזישער קעניג פרענציס דער ערשטער האט ארויסגעשיקט א גרופע אין שפיץ פון דעם וויסנשאפטלער דזשעק קארטיער צו געפינען רייכע ערטער אין נארט אמעריקע נאכדעם וואס שפאניע האט שוין געהאט געטראפן מעקסיקא. קארטיער האט דערגרייכט קוויבעק און דארט אפגעראכטן א גאנצן ווינטער מיט זיינע מענטשן. נאך דער ווינטער האט ער ארומגעקרייזט קוויבעק דורך די סעינט לארענט טייך און אראפגעמאלן א מאפע פון קוויבעק וועלכע ער האט באוויזן צוריק צוברענגן צו פרענציס. קארטיער האט דעמאלט א נאמען געגעבן די קאנטינענט "קאנאדע" וואס באדייט אין איינע פון די אלט-געזעסענע שפראכן א דארף. 6 יאר שפעטער האט פראנקרייך ארויסגעשיקט א ריזיגע גרופע פון קאלאניסטן צום נייעם לאנד קאנאדע און אויך די צווייטע מיסיע איז געווען דערפאלגרייך.
אין די קומענדיגע הונדערט יאר האבן מענטשן אנגעהויבן אימיגרירן קיין קאנאדע פון גאנץ אייראפע, מיט די האפענונג צו לעבן א רייכערע לעבן מיט קאנאדע'ס אוצרות. די מערסטע מענטשן זענען געקומען פון פראנקרייך, בריטאניע, שפאניע, און פארטוגאל. פארשטייט זיך אז די וואס האבן דורכגעלעבט די רייזע קיין נארט אמעריקע האבן זיך קיינמאל נישט צוריקגעקערט און די רעגירונג'ס פירער האבן נישט געהאט קיין השגה וואס עס גייט פאר אין נארד אמעריקע. ערשט אין 583' האט די בריטישע רעגירונג אראפגעשיקט א רעגירונג'ס דעלעגאציע קיין קאנאדע וועלכע איז אנגעקומען קיין נייפונדלאנד און צו זייער ערשטוינונג געפינען א ריזיגע פישינג אינדוסטריע, וועלכע איז געווען אנגעפירט דורך די שפאנישע און פארטוגעזישע אימיגרירער. די ענגלישע האבן באלד דערקלערט נייפונדלאנד אלס זייער אייגנטום און אריינגעברענגט פרישע מענטשן און געווער, און א קליינע ארמיי איז געגרינדעט געווארן וועלכע האבן ארויסגעשטויסן די שפאנישע און פארטוגעזישע פון די ראיאנען. די פראנצויזישע זענען נישט געווען פארמישט אין דעם קאמף ווייל זיי זענען געווען קאנצענטרירט אין קוויבעק און זענען נישט אריינגעטרעטן אין די נייפונדלאנד וואסערן. די פישינג אינדוסטרי איז דעמאלט געווען די איינציגסטע חיונה פון אלע נייע קאנאדער, אבער עס האט זיך שנעל געטוישט ווען די פראנצויזישע האבן אנגעהויבן האנדלען מיט פוטער וועלכע איז געווארן די רוקן-ביין פון קאנאדע'ס עקענאמיע אין די ערשטע צוויי הונדערט יאר.
די נייע קאנאדער איינוואוינער האבן אנגעהאלטן גאנץ גוטע באציאונגען מיט די אלט באזעצענע איינוואוינער. עס האבן אויסגעבראכן ווייניג קאנפליקטן, און ווען יא איז עס געווען וועגן האנדל און נישט איבער אייגנשאפט. די פוטער-האנדל איז גוט אויפגענומען געווארן ביי די אלט-געזעסענע פעלקער וועלכע האבן אזוי ארום געקענט געניסן פון אנדערע אייראפעאישע פראדוקטן וועלכע זיי האבן אין זייער לעבן נאך נישט געהאט געזען. די פאראייניגטע האנדל האט אריינגעברענגט די אלט-געזעסענע אונטער די אייראפעאישע דאמינאציעס, אבער נאך ביז היינט זענען די פארשידענע פעלקער אפגעטיילט אין קולטור און אין רעליגיע טראץ וואס זיי וואוינען און געניסן פון אלע פראגראמען פון די קאנאדישע רעגירונג. אין יענע צייטן האבן אלע רעגירונגן געהאט מיסיאנערן וועלכע האבן געהאלפן פארשפרייטן זייערע קולטורן. אסאך מיסיאנערן האבן געארבעט אויף די אלט-געזעסענע זיי צו טויפן צום קריסטליכן גלויבן אבער עס איז זיי קיינמאל נישט געלונגען.
אין יענע יארן האט געהערשט געפערליכע קרענק אין אייראפע וועלכע האבן אומגעברענגט טויזנטער, אויב נישט מיליאנען, מענטשן. די אייראפעאישע וואס זענען אנגעקומען קיין קאנאדע האבן מיט זיך מיטגעברענגט די קרענק וועלכע האט באלד אפעקטירט אויך די אלט-געזעסענע אייוואוינער איבערלאזנדיג שווערע טויזנטער טויטע און קראנקע. די צוויי שטערקסטע קרענק זענען געווען מיקמעק וועלכע האט אפגעווישט באלד ניינציג פראצענט פון די נייע קאנאדישע באפעלקערונג און אויך א שטארקע עפעדימיק אין דעם 17'טן יאר-הונדערט וועלכע איז שטארק צושפרייט געווארן אין מזרח קאנאדע און אומגעברענגט טויזנטער. די קאנאדער האבן שווער געארבעט אפצושטעלן די אלע מגפות דורך אריינברענגען די מערסט פארגעשריטענע וואקסינאציעס פון בריטען און פראנקרייך. אויך האט מען אויפגעשטעלט א אימיגראציע קאנטראל וועלכע האט נישט ערלויבט פאר אנגעשטעקטע אייראפעאישע אריינצוקומען אין לאנד.
דאס נייע פראנקרייך.
איינמאל די פראנצויזישע רעגירונג האט געזען אז קאנאדע האט א מעגליכע ווערד פאר פוטער, פישינג, און נאך אוצרות; האט זי באקומען מער אינטערעסע פאר די ראיאנען וועלכע איז דעמאלט באקאנט געווארן אלס דאס נייע פראנקרייך. די פּראָקלאַמירטע נייע פראנקרייך האט געזאלט ארייננעמען דעם גאנצן סאנט לארענט טייך אין קוועבעק, האלב פון נופונדלאנד, און דער מיסיסיפי טייך מיט איר בארטן שטאט לואיזיאנא. די אלע געגענטער זענען געווען פיל מיט אלט-געזעסענע איינוואוינער וועלכע האט נישט אינטערעסירט די גאנצע פאליטיק און די פראנצויזישע געזעצן, אזוי לאנג ווי זיי האבן געהאט האנדל און פריינדשאפט מיט די פראנצויזן. די ענגלישע האבן נישט איינגעשטימט מיט פראנקרייך'ס פראקלאמאציע און האבן פרובירט שטערן די פוטער אינדוסטרי און אקופירן זייערע טעריטאריעס.
די קאנאדער פראנצויזן האבן פארלאנגט פון דער פראנצויזישער רעגירונג צו גרינדן קאלאניעס, אזוי ארום וועלן זיי קענען האבן די מאנאפאל אויף דער פוטער אינדוסטריע. די פראנצויזישע רעגירונג האט אבער נישט געהאט צופיל חשק דערצו ווייל עס וואלט געווען זייער א טייערע שפיל, ספעציעל ווען עס איז ווייט אוועק פון לאנד. מיט די יארן האבן די פראנצויזן דאס אויסגעבעהטן און די ערשטע קאלאניע איז געגרינדעט געווארן אין קוויבעק מיט'ן נאמען טשעמפלעין. מיט די גרינדונג פון איר ערשטע קאלאניע האבן די קאנאדער פראנצויזן אנגעהויבן איבערנעמען קאנטראל אויף די סעינט לארענט טייך. אלע איינוואוינער אין די נייע פראנקרייך האבן געשיקט זייערע סחורה קיין טשעמפלעין פון וואו די האנדל איז קאנטראלירט געווארן.
a> באווייזונג דער ארט פון ערשטע פאלק - 1702 תס"ב
אין יאר 663' האט די נייע פראנקרייך נאך געהאט נאר דריי טויזנט איינוואוינער וועלכע האבן שווער געארבעט אנצוהאלטן זייער קאלאניע פון די בריטישע קעגנערשאפט. די אנפירער פון די קאלאניע האבן פארלאנגט די פראנצויזישע רעגירונג זאל שיקן א מיליטער זיי צו העלפן און זאל קוראזשירן מער מענטשן צו אימיגרירן קיין קאנאדע. דער דעמאלטדיגער קעניג לואיס דער זיבעטער האט געשיקט א מיליטער פון 1,200 מענער מיט א הויפן פון וואפן און אמוניציע. די נייע מיליטער האט גענומען פאזיציעס ארום די קוויבעקער גרעניצן, זיי צו היטן פון א בריטישע אינוואזיע וועלכע וואלט נישט געשטאנען ווייט. עטליכע יאר שפעטער האט דער קעניג לואיס קאמפיינט צווישן נישט פארהייראטע פרויען זיי זאלן אימיגרירן קיין קאנאדע און הייראטן די ביסעלע נייע פראנקרייך איינוואוינער וועלכע זענען געווען כמעט נאר מענער. לואיס האט באוויזן צוזאמענצושטעלן א גרופע פון 700 אומפארהייראטע פרויען וועלכע האבן צוזאמען אימיגרירט קיין קוויבעק און געהייראט די ארטיגע אייוואוינער, א שריט וואס האט אנגעהויבן בויען קוויבעק מיט א שנעלקייט. די פרויען גרופע איז באקאנט געווארן אין די היסטאריע אלס די "טעכטער פון קעניג", ווייל לואיס האט זיי אויסגעצאלט די שפּעזן צו פארן קיין קאנאדע. אין 681', קנאפע 18 יאר שפעטער, האט די באפעלקערונג צאל אין קוויבעק געהאלטן ביי 10,000 און אלעס איז געווען נאטורליך. די קליינע גרופע פאמיליעס זענען די זיידעס פון כמעט אלע 6.3 מיליאן פראנצויזיש רעדנדיגע וואס וואוינען היינט אין קוויבעק (רוב אימיגראנטן זענען שטענדיג געווען פון אייראפע אדער אזיע. די פראנצויזישע זענען מער קיינמאל נישט געקומען אין גרעסערע נומערן).
די קוויבעקער פראנצויזן זענען אויפגעוואקסן מיט ווייניג ערציאונג ווייל עס זענען כמעט נישט געווען קיין שולעס דארט, און די באפעלקערונג האט געוואוינט זייער צושפרייט. אבער ווי אזוי אימער, האבן זיי געהאט א בעסערע לעבן ווי די פראנצויזן אין פראנקרייך זעלבסט. געלט האט זיי נישט געפעלט און מען האט געלעבט גאנץ רואיג ווען אין פראנקרייך איז אין יענע צייטן געווען אסאך מלחמות און די עקאנאמיע איז פארשטייט זיך נישט געווען אין בעסטן ארדענונג. רוב מענטשן האבן דעמאלט געארבעט אין די פוטער אינדוסטרי און אסאך זענען געווען איינגעשריבן אין די מיליטער.
די ענגליש און פראנצויזישע קאנפליקטן.
אין יאר 680' האט אויסגעבראכן פרישע קאנפליקטן צווישן די ענגלישע און די פראנצויזן איבער די פוטער אינדוסטרי וועלכע האט שפעטער געברענגט צו א קריג אין וועלכע די פראנצויזן האבן נישט געהאט קיין שוועריגקייטן צו געווינען, ווייל נאר זיי האבן געהאט א גוטע ארמיי אין יענע צייטן. די קריג האט זיך אריינגעצויגן ביז אין די היינטיגע פאראייניגטע שטאטן און די פראנצויזן האבן אינוואדירט ניו יארק און ניו ענגלאנד. דער אקט האט אויפגעברויזט די בריטישע רעגירונג וועלכע האט געסטראשעט ארויסצוטרייבן אלע פראנצויזן פון נארט אמעריקע אין א בלוטיגע קריג. עס האט נישט לאנג געדויערט ביז מען איז געקומען צו אן אפמאך און די פראנצויזן זענען צוריק קיין קוויבעק.
עס איז טאקע נישט געקומען צו קיין קריג אבער עס איז געווען א גוטע לעקציע פאר בריטען אז זי ברויך אריינשיקן מער מיליטערישע כוחות קיין נארט אמעריקע אויב זי וויל אנהאלטן איר ארטיגע אימפעריע. אין די קומענדיגע יארן האט זיך טאקע אנגעהויבן א שטארקע פלוס, סיי פון ציווילע מענטשן און סיי פון מיליטערלייט, וועלכע האבן פארלאזט בריטען אויפצובויען איר מוטערלאנד'ס גרעסטע טערעטאריע - נארט אמעריקע. די בריטישע האבן זיך שטארק פארלייגט אויף מזרח קאנאדע און זיך באזעצט נעבן נייפונדלאנד און געגרינדעט א קאלאניע וועלכע זיי האבן א נאמען געגעבן נאווע סקאשע. יארן שפעטער איז געגרינדעט געווארן א קאמערציאלע וואסער פארט אין נאווע סקאשע וועלכע איז גערופן געווארן העליפאקס. העליפאקס איז היינט די גרעסטע קאמערציאלע וואסער פארט און דינט אויך אלס די מיליטער'ס גרעסטע פארט.
אין קאנטראסט צו די ענגלישע נייע קאלאניע האבן די פראנצויזן נאכגעטאן די זעלבע, און זיך באזעצט אין די דערנעבנדיגע ראיאנען וועלכע זיי האבן גערופן איל סעינט דזשאן (היינט פרינץ עדווארד איילענד). עס איז געווען גאנץ רואיג פאר א לענגערע צייט ווען ביידע פעלקער האבן זיך געבויעט.
אין 755' האסן זיך די גוטע צייטן געענדיגט, ווען די בריטישע האבן אנגעהויבן מאכן פארשריט אין די פאראייניגטע שטאטן און איינגענומען אלע דעמאלטדיגע דרייצן שטעט און פארטריבן אלע פראנצויזן צו די נייע פראנקרייך. אויך די אינדיאנער פעלקער וועלכע האבן געקעמפט קעגן די ענגלישע זענען דעפארטירט געווארן קיין קוויבעק. די פראנצויזן האבן באלד מאבאליזירט א ריזיגע מיליטער, און עס האט אויסגעבראכן די היסטארישע נארט אמעריקען קריג וועלכע האט געדויערט באלד 10 יאר ביז די בריטישע האבן באקומען די אויבערהאנט און צוקלאפט די פראנצויזישע ארמיי אויף אזוי ווייט אז אפילו טיילן פון קוויבעק, אריינגעגרעכנט מאנטרעאל, זענען אריין אונטער בריטישע קאנטראל.
אין יאר 763' זענען די נייע פראנקרייך'ס 65,000 איינוואוינער אריין אונטער בריטישע הערשאפט אין א טריטי וועלכע איז אונטערגעשריבן געווארן אין פאריז. די בריטישע האבן גענומען קאנטראל אויף קוויבעק, נייפונדלאנד און נאווע סקאשע וועלכע האט דעמאלט אריינגענומען א גרויסע טייל פון די היינטיגע פאראייניגטע שטאטן. קוויבעק אליינס איז דעמאלט געווען פון לאבראדאר ביז מיזורי. שפעטער האבן די בריטישע פארקלענערט קוויבעק.
די אמעריקאנער רעוואלוציע.
נאך די בריטישע אינוואזיע האט בריטאניע פארלייגט אירע כוחות אין קוויבעק אנצוהאלטן איר קאנטראל אויף די פראנצויזן. די אמעריקאנער איינוואוינער האבן אויסגענוצט די געלעגנהייט און אנגעהויבן בויען א מעכטיגע ארמיי שטילערהייט. פופצן יאר שפעטער האט זיך אנגעהויבן די אמעריקאנער רעוואלוציע וועלכע האבן ארויסגעטראגן די בריטישע פירער פון די דרייצן אמעריקאנער קאלאניעס און האבן מארשירט אריין קיין קאנאדע און ארומגערינגלט קוויבעק. די ענגלישע זענען געכאפט געווארן אין סורפרייז, אבער האבן זיך געשטארקט און פארטריבן די אמעריקאנער פון קוויבעק. די אמעריקאנער רעוואלוציע האט מיט די יארן גערינדעט צוויי נייע לענדער אין די וועלט: די פאראייניגטע שטאטן אין יאר 783' און שפעטער קאנאדע.
איבערבלייבנדיג נאר מיט קאנאדע האבן טויזנטער לאיאליסטן צו בריטען געוואלט מחזק זיין די נארט אמעריקע בריטישע אימפעריע, און האבן זיך אריבערגעצויגן קיין קאנאדע אנהייבנדיג צו באזעצן אלע געגנטער אין קאנאדע. עס האט זיך ארויסגעשטעלט אז די ענגלישע האבן אין מערסטן טייל געוואוינט אין די העכערע טיילן פון מזרח קאנאדע און די פראנצויזישע אינעם נידעריגערן טייל. די בריטישע האבן דעמאלט באשלאסן איינצושטעלן צוויי באזונדערע קאנסטיטוציעס אין וועלכע די פראנצויזישע האבן געקענט איינפירן זייערע ציווילע געזעצן לויט זייער געשמאק.
אין 812' האט די פאראייניגטע שטאטן דעקלערט קריג קעגן בריטען און האט אין ערשטן אקט אריינמארשירט קיין קאנאדע מיט'ן חשבון צו אינוואדירן די העכערע טייל פון קאנאדע גרינגערהייט, ווייל רוב איינוואוינער זענען נאך געווען ניי דארט ווייל זיי זענען נישט לאנג בעפאר געקומען פון די 13 קאלאניעס. די אמעריקאנער פירער האבן אבער געהאט א גרויסן טעות ווייל די בריטישע האבן דעמאלט געהאט די בעסטע ארמייען אין די וועלט און זיי האבן זיך שנעל מאביליזירט און צוריקגעשטויסן די אמעריקאנער אריבער די גרעניץ און אלס נקמה איינגענומען די שטאט דעטרויט. דורכאויס די קריג האט אטלאנטיק קאנאדע (וואס נעמט אריין קוויבעק, נייפונדלאנד און נאווע סקאשע) נישט געהאט קיין געפאר פון קריג ווייל די אמעריקאנער פאלק איז געווען צוטיילט איבער די קריג און די מזרח שטעט זענען געווען שטארק דערקעגן. דורכאויס די קריג האבן די אטלאנטיק קאנאדער איינוואוינער געזינקען שיפן וואס זענען דורכגעפארן דעם אטלאנטיק אקעאן. די אמעריקאנער כוחות האבן אבער גארנישט געקענט טאן, צוליב די גרויסע קעגנערשאפט פון די מזרח שטעט און די מורא פאר די בריטישע ארמייען אין קוויבעק. ממש ביי די ענדע פון די קריג האבן די אמעריקאנער כוחות דעגרייכט די שטאט יארק (היינט טאראנטא) און פארברענט איר הויפטשטאט, אבער אויך פון דארט זענען זיי שנעל פארטריבן געווארן ווייל די איינוואוינער האבן געשטעלט א העפטיגן ווידערשטאנד. די קריג האט זיך געענדיגט אין 815' מיט גאר שטארקע פארלוסטן פאר די פאראייניגטע שטאטן.
מאסן אימיגראציע.
אין די אנהויב פונעם 19טן יארהונדערט האט זיך אנגעהויבן א מאסן אימיגראציע צו דער בריטישער נארד אמעריקע. די אימיגרירער זענען געווען פון ענגלאנד, סקאטלאנד און אירלאנד. אין אן ערך פון פופצן יאר האבן ארום א מיליאן מענטשן אימיגרירט קיין קאנאדע וואו די באפעלקערונג צאל איז געוואקסן צו 1.5 מיליאן איינוואוינער. ארום 650,000 אין די נידעריגערע טיילן, 450,000 אין די העכערע טיילן, און 300,000 אין אטלאנטיק קאנאדע. צווישן די אימיגראנטן זענען געווען בריטישע פון צוויי רעליגיע'ס: קאטויליקן און פראטעסטאנטן אבער ווי עס האט זיך מיט די יארן ארויסגעשטעלט זענען די קאטויליקן געבליבן א מינאריטעט אין קאנאדע.
אין יענע יארן איז די געברויך פאר פוטער שטארק געפאלן און ווייניג אימיגראנטן האבן אויסגעקליבן אטלאנטיק קאנאדע. אנשטאט איז געהילץ געווארן די הויפט אינדוסטרי אין די עקאנאמיע, ווייל דורכאויס בריטענ'ס מלחמות מיט פראנקרייך האט בריטען פארלוירן איר געהילץ אינדוסטרי אין אייראפע און באלד אויפגעארבעט די אינדוסטרי אין קאנאדע. די האלץ אינדוסטרי האט זיך שטארק געהויבן און קאנאדע'ס האלץ איז געווארן וועלט באוואוסט.
די בריטישע האבן געהאט א גוטע לעקציע מיט די פאראייניגטע שטאטן און האבן געוואלט פארזיכערן אז קאנאדע בלייבט אונטער די בריטישע אימפעריע און האבן דערפאר איינגעשטעלט די פארליאמענטרי סיסטעם מיט די פירערשאפט פון די מאנארך. דאס געזעץ האט פארלאנגט אז אלע מיניסטארן מוזן געשטעלט ווערן דורך די גאווערנער דזשענעראל און די לוטענאט גאווערנערס.
מיט די יארן האט זיך אבער אנגעהויבן קאכן איבער באקומען מער אייגנשאפט רעכטן און אז די קאונסיל מיטגלידער זאלן ווערן ערוויילט דורכ'ן המון עם. די בריטישע רעגירונג האט נישט געוואלט נאכגעבן און עס האבן זיך באלד אנגעהויבן מאסן פראטעסטן קעגן דעם, וועלכע איז פארוואנדלט געווארן אין א באוואפנטע קעגנערשאפט וועלכע איז דורכגעפאלן נאכדעם וואס די בריטישע מיליטער האט אויסגעקוילעט אסאך רעבעלן פירער אין סעינט אוסטאדזש, קוויבעק. עטליכע יאר שפעטער האט זיך ווידער איבערגעשפילט דאס זעלבע ווען אנטלאפענע ענגלישע קיין אמעריקע האבן פרובירט מאכן א רעוואלוציע, עס איז אבער געווען א דורכפאל.
אין יענע יארן האבן די פראווינצן געגרינדעט א פאראייניגטע פאליציי כח וועלכע איז א נאמען געגעבן געווארן די נארט-וועסט מאונטעד פאליציי, היינט די ראיעל קענעדיען מאונטעד פאליציי (אר-סי-עם-פי), צו העלפן אדמיניסטרירן די פראווינצן און האלטן ארדענונג אין לאנד.
קאנאדע קומט צושטאנד.
פונקט ווי אנדערע בריטישע קאלאניעס האבן די בריטיש נארט אמעריקאנער איינוואוינער אנגעהויבן ארבעטן צו געווינען זעלבשטענדיגקייט. אבער עס איז זייער שווער געגאנגען ערשטענס ווייל די איינוואוינער וועלכע זענען געווען רוב בריטישע האבן געוואלט בלייבן געקניפט מיט בריטען, און בעיקר ווייל די בריטישע זענען געווען פאר'עקשנ'ט איבער איר אימפעריע און האבן נישט געוואלט פארלירן איר נארט אמעריקאנער באזע. די אקטיוויטעטן האבן זיך אנגעהויבן אין די ענדע 800' יארן ווען די אטלאנטיק פראווינצן האבן זיך צוזאמענגעזעצט אויף א זיצונג אין טשארלעטיטאון, פרינץ עדוואורד איילענד, וואו זיי האבן דיסקוסירט ווי אזוי צו פאראייניגן די עטליכע פראווינצן אונטער איין יוניאן. די אנדערע פראווינצן האבן אויך געשיקט רעפרעזענטיוון צו די זיצונג וועלכע האט זיך ארויסגעשטעלט צו זיין א סוקסעס ווען מערערע פראווינצן האבן מסכים געווען זיך צו טרעפן ביי א גרעסערע מיטינג אין קוויבעק סיטי וואו פיר פראווינצן האבן אויפגעצויגן א דרעפט קאנפעדעראציע וואס האט געצווינגען די בריטישע רעגירונג אונטערצושרייבן די היסטארישע בריטיש נארט אמעריקען אקט אין וועלכע די דאמיניען אוו קאנאדע איז געבוירן געווארן פון קוויבעק, אנטעריא, ניו בראנסוויק און נאווע סקאשע. די שטאט אטאווע איז אויסגעקליבן געווארן פאר די הויפטשטאט צו סימבאליזירן די צוויי פעלקער (ענגלישע און פראנצויזן) שטייענדיג ביי די גרעניצן פון קוויבעק און אנטעריא. סיר דזשאן מעקדאנעלד איז אויסגעקליבן געווארן אלס קאנאדע'ס ערשטער פרעמיער מיניסטער.
די ניי געגרינדעטע קאנאדע האט באוויזן זיך אויפצובויען זייער שנעל וועלכע איז געווען די סוקסעס פון די שפעטערדיגע פארגרעסערונג פון קאנאדע, ווייל די מערב פראווינצן פירער האבן געזעהן אז אלעס קלאפט און אויך זיי האבן די מעגליכקייט צו ווערן א טייל פון די רעגירונג. שפעטער האט די קאנאדע דאמיניען צוגעזאגט צו בויען א נאציאנאלע רעילוועי צו די מערב פראווינצן אויב די פראווינצן זענען גרייט זיך צו פאראייניגן. דאס איז געווען א גוטער שטופּ ווייל עס האט זיך שטארק געפאדערט רעילוועי טראנספארטאציע אין די מערב פראווינצן. א יאר נאך א יאר זענען אלע מערב פראווינצן אריין אין די קאנפעדעראציע מיט'ן אויסנאם פון נייפונדלאנד און לאבראדאר וועלכע זענען געבליבן אפגעטיילט ביז'ן יאר 949'.
די ערשטע יארן.
פרעמיער מיניסטער מעקדאנעלד איז געבליבן אין אמט פאר 24 יאר, אויסער פיר יאר ווען מאקעניזיע האט אים באזיגט אבער באלד דערנאך צוריק פארלוירן. אין די יארן (867' ביז 891') האט ער אראפגעשטעלט אלע יסודות פון דער נייער זעלבשטענדיגע רעגירונג. אלע שטייערן און פראגראמען זענען איינגעשטעלט געווארן און פילע רעגירונג'ס אפיסעס זענען אויפגעשטעלט געווארן. די יארן זענען, צו מעקדאנעלד'ס מזל, געווען זאטע יארן און די עקאנאמיע האט זיך שנעל אויפגעכאפט. אויסער די נאטורליכע אוצרות האט זיך אנגעהויבן א פעסטע מאנופעקטשערינג אינדוסטרי אין די שטאט מאנטרעאל. די רעגירונג האט אסאך צוגעהאלפן צו די מאנופעקטשערינג אינדוסטריע און געגרינדעט ספעציעלע פראגראמען איר אויפצוארבעטן. מאנטעראל איז דעמאלט געווארן די אינדוסטריאלע הויפטשטאט פון קאנאדע. שפעטער איז עס אריבער קיין טאראנטא נאכדעם וואס די ענגלישע באפעלקערונג האט זיך אפגעטראגן פון קוויבעק ווען די פראנצויזן האבן אנגעהויבן שטורעמען קוויבעק און אויסגעטיילט צרות דורך זייערע טעראריסטישע גרופעס.
קאנאדע האט זיך גאר שנעל אויפגעבויעט צו זיין איינע פון די וועלט'ס מערסט מאדערניזירטע לענדער, שאפנדיג א וועלט פון נייע מיליאנערן וועלכע האבן אנגעפירט מיט אלע ערליי ביזנעסער. אויך די רעגירונג איז נישט געשלאפן און אינוועסטירט אין גאר גוטע פראיעקטן וועלכע האבן געברענגט טויזנטער נייע דזשאבס. מעקדאנעלד האט געארבעט אויף קעסל און כלים ארומפארנדיג איבער די גאנצע וועלט צו ברענגן ביזנעס קיין קאנאדע. עס האט שטארק מצליח געווען און באוויזן צו עפענען האנדל מיט צענליגער לענדער איבער'ן וואסער.
נאטורליך וואלט קאנאדע זיך נישט געקענט פארמערן ווען נישט זי האט אויפגעשטעלט איר אימיגראציע סיסטעם וועלכע האט מיט דער צייט געצויגן מיליאנען מענטשן צו קומען וואוינען. צווישן די יארן פון 901' ביז 911' האט דאס לאנד צובאקומען 34 פראצענט דורך אימיגראנטן וועלכע זענען על פי רוב געגאנגען צו די ענגליש רעדנדיגע געגנטן.
פרעמיער מיניסטער מעקדאנעלד איז געשטארבן אין אפיס אין 891' אבער זיין קאנסערוואטיווע פארטיי האט נישט געקענט ווייטער אנהאלטן די מאיאריטעט און זי האט פארלוירן צו ווילפריד לוריער, א קוויבעקער אדוואקאט וועלכער האט נישט געגליכן די קאנסערוואטיווע קאנפליקטן נאר ליבערשט די גרינגע וועג ארויס. ער האט אן א ברירה געמוזט אנהאלטן טייל פון מעקדאנעלד'ס איינגעשטעלטע קאנסערוואטיווע פאליסיס אבער האט געגעבן א נייעם אויסזעהן פאר קאנאדע ווען ער האט איר כסדר בארימט אלס די לאנד פונעם צוואנציג'סטן יאר-הונדערט. אין יענע יארן האט בריטען זיך געראנגלט אנצוהאלטן איר אימפעריע אין די וועלט, און האט געבעטן שטיצע פון אירע געוועזענע קאלאניעס. לוריער איז געווען א פראנצויזיש קאנאדער און האט נישט געהאט קיין חשק צו דעם אבער האט זיך פונדעסטוועגן צוגעשטעלט מיט לימיטירטע פאליסיס.
לוריער האט שוין נישט געקענט אנהאלטן זיין בענקל אזוי לאנג צוליב פראבלעמען מיט וואס ער האט זיך אנגעשטויסן מיט די ענגלישע ווען ער האט געהאט אנדערע מיינונגן אין יעדע עקאנאמישע אישו. אין 91' האט ער פארלוירן די פעדעראלע וואלן, און די קאנסערוואטיוון זענען צוריק אריינגעקומען און געשטעלט איר דעמאלטדיגער פירער ראבערט בארדען אלס פרעמיער מיניסטער פון קאנאדע.
כאטש קאנאדע האט זיך געהאט איינגעשטעלט איר אייגענע רעגירונג סיסטעם און איר קאנטראלירט כמעט אויף הונדערט פראצענט, האט זי אבער נאך נישט געהאט קיין שום זעלבשטענדיגע אויסערן פאליסי ווען די ערשטע וועלט קריג האט אויסגעבראכן אין 914'. בריטאניע'ס דעקלעראציע פון קריג אויף דייטשלאנד האט אין יענע יארן געמיינט אז די גאנצע אימפעריע אריינגערעכנט קאנאדע איז אויטאמאטיש אריינגעצויגן אין דער מלחמה. די רעגירונג האט צו ערשט געשיקט א מיליטער פון 35 טויזנט מענער אבער האט עס שפעטער געטריפעלט פילפאכיג ביז 150,000 טרופן נאכדעם וואס קאנאדע האט געליטן אסאך קרבנות. די קאנאדער כוחות האבן דערנאך געהאט היבשע נצחונות וועלכע האט געברענגט מער יונגע צו די מיליטער. אין 916' האט פרעמיער מיניסטער בארדען צוגעזאגט אז ער וועט צושטעלן א האלב מיליאן קעפ ארמיי, אלע וואלונטירן פון א 8 מיליאן באפעלקערונג צאל.
דאס לאנד האט אין די מלחמה יארן באקומען אן אנדער געשטעל ווען אלע ביזנעסער האבן געארבעט פאר די מיליטער, און די פרויען האבן איבערגענומען א גרויסן טייל פון זייערע מענער'ס ביזנעסער. די רעגירונג האט דעמאלט איינגעשטעלט די ערשטע איינקונפט שטייערן אלס א צייטווייליגער פראגראם צו קענען שאפן געלט פאר די קריג. די פרויען האבן ביי די מלחמה באקומען מער רעכטן און האבן צום ערשטן מאל געקענט גיין שטימען. דורכאויס די קריג איז דאס לאנד געווען צושפליטערט אין צוויי נאכדעם וואס בארדען האט געהאט פראבלעמען מיט זיינע מלחמה פאליסיס קעגן די ענגלישע. צו פארמיידן פראבלעמען האט ער געגרינדעט א קאאליציע רעגירונג מיט דער ליבעראלער אפאזיציע, אבער עס האט זיך ארויסגעשטעלט צו זיין א פאטאלער טעות נאכדעם וואס די ליבעראלן זעלבסט האבן זיך צוטיילט מיט זייערע מיינונגען.
ווי דערמאנט איז קאנאדע אריינגעשלעפט געווארן אין קריג אלס א טייל פון בריטן, אבער נאך די קריג זעענדיג וויפיל טרופן זי האט פארלוירן (ארום 60,000 טרופן זענען אומגעקומען) האט דאס אנגעהויבן ברענגן מער סאוורענטי צווישן די רעגירונג'ס לייט און אויך ביים פאלק. עס האט נישט לאנג געדויערט און די פארלאמענט האט זיך געוואנדן צו די בריטישע רעגירונג מיט'ן פארלאנג צו באקומען אן אייגענע פאליסי מאכט אין אויסערן פאליטיק. בריטען האט נישט געלייגט קיין גרויסע ווידערשטאנד און די קאנאדער האבן עס אנגענומען אלס א באשטעטיגונג און זיך איינגעשריבן אלס א מיטגלידער אין די נארוואס געגרינדעטע ליג אוו נעישאנס. מיט דעם שריט איז קאנאדע געווארן כמעט 100 פראצענט זעלבסטשטענדיג מיט'ן אויסנאם אז די סופרים קארט האט נאך נישט געקענט טוישן אדער אויפברענגן נייע געזעצן אין די קאנסטיטוציע. קאנאדע האט ערשט באקומען די רעכטן אין 1982.
מיט די יארן נאך די קריג האט קאנאדע אפגעלאזט כמעט אלע ערנסטע פארבינדונגן מיט בריטאניע און האט אנגעפאנגן טאן ערנסטע האנדל מיט די פאראייניגטע שטאטן וועלכע איז גרייט געווען צו אינוועסטירן אין איר דערנעבנדיגן דעמאקראטישן שכן. איינע פון די ערשטע זאכן איז געווען מעדיע. די אמעריקאנער האבן אויפגעשטעלט ריזיגע פירמעס וועלכע האבן פראדוצירט אלע מעדיע געברויכן פאר די אמעריקאנער מעדיע פירמעס. זיי האבן אויך אויפגעשטעלט עטליכע לאקאלע מעדיע פירמעס און פרינטינג פאבלישערס. אויס מורא אז די אמעריקאנער וועלן איבערנעמען די קאנאדער מעדיע, האט די קאנאדער רעגירונג אויפגעשטעלט די פובליק סי-בי-סי בראדקעסטינג וועלכע האט סערווירט ראדיא און טעלעוויזיע פאר אלע קאנאדער איינוואוינער אויף ענגליש און אויף פראנצויזיש.
די מלחמה נאכווייען.
ווי עס איז באקאנט האט נארט אמעריקע געהאט גאר שוואכע צייטן אין די 920' יארן וועלכע איז נאכגעפאלגט געווארן מיט א שטארקע דעפרעסיע אין די 930' יארן. די דעפרעסיע האט רעדוצירט איר האנדל צו האלב און מענטשן זענען נישט גרייט געווען צו אינוועסטירן אין סיי וועלכע סארט ביזנעס. אין קאנאדע האט די דעפרעסיע נישט אזוי שטארק געכאפט ווי אין די פאראייניגטע שטאטן אבער עס האט געהערשט א שטארקע צומישעניש אינערהאלב דאס לאנד און מענטשן האבן אפען שפעקולירט אויב קאמוניזם זאל באטראכט ווערן, ספעציעל איז די געדאנק געווען אנגענומען ביי אימיגראנטן. (מען מוז דא באמערקן אז אין יענע יארן איז קאמוניזם געשטאנען אין אירע בעסטע צייטן און א גרויסע טייל פון די וועלט איז געווען קאמוניסטיש. די קאמוניסטן האבן פרובירט פארשפרייטן און איבעררעדן אויך אנדערע לענדער איינצושטעלן די קאמוניסטישע סיסטעם).
אין יענע יארן זענען די ליבעראלן געווארן זייער שטארק און זייער פירער וויליאם ליאן מאקענזיע קינג איז געווארן א וויכטיגע פיגור אין קאנאדע. מיט דער צייט האט ער באוויזן צו געווינען די מאיאריטעט און צוזאמענגעשטעלט א ליבעראלע רעגירונג און געווארן פרעמיער מיניסטער. ער איז געווען דער ערשטער פרעמיער מיניסטער אין קאנאדע וואס איז אויסגעקליבן געווארן נאך אן אמעריקאנער סטיל קאנווענשן וואו אלע פארטייען קומען זיך צוזאם אונטער איין דאך צו דיסקוסירן אפען זייערע פאליסיס. קינג איז געווען גאר א געלונגענער פאליטישן און געהאט גוטע מזל אין זיינע יארן אלס פרעמיער מיניסטער.
ווען די דעפרעסיע יארן זענען אנגעקומען האבן טויזנטער פארלוירן זייערע דזשאבס און זיך אנגעוואנדן צו וועלפעיר וועלכע איז שוין דעמאלט געפירט געווארן דורך די פראווינציאלע רעגירונגען. אבער פון אזויפיל אפליקאנטן און ווייניג ארבייטערס האט די וועלפעיר ממש געהאלטן ביים קראכן, דראענדיג טויזנעטער ארימע איינוואוינער צו בלייבן אן א שטיקל ברויט צו עסן. קינג האט דעמאלט געטאן א קלוגע שריט און צוגעמאכט די גרעניצן פאר אימיגראנטן צום ערשטן מאל אין דורות און האט אפילו אויסגעליפערט אימיגראנטן וועלכע זענען נישט לאנג בעפאר אנגעקומען און אזוי געראטעוועט די וועלפעיר פון אונטערגאנג וואס וואלט געמיינט א נאציאנאלע קאטאסטראפע.
ווען די יארן זענען פארלאפן און די עקאנאמיע איז נאך אלס נישט בעסער געווארן האט דאס פאלק אנגעהויבן צו קריטיקירן קינג'ס ליבעראלע רעגירונג און ערוועלט א נייעם פרעמיער מיניסטער אין 930'. דער נייער פרעמיער מיניסטער ריטשארד בינעעט, א קאנסערוואטיוו, האט באקומען שטיצע אויף עטליכע צוזאגס צו העלפן די עקאנאמיע דורך שאפן נייע דזשאבס אבער ווען עס איס געקומען דערצו האט ער גארנישט געקענט טאן און דער מצב איז גאר פארערגערט געווארן אויף אזוי ווייט אז מען האט געקענט זעהן פערדן וואס שלעפן אויטאמאבילן ווייל זייערע בעלי בתים האבן נישט געהאט קיין געלט צו קויפן געזאלין. דאס פאלק האט אנגעהויבן אונטערצוהאקן בינעעט און צייטונגן האבן באצייכנט די פערדן וואס שלעפן אויטאמאבילן אלס די בינעעט וואַגאָנען. עס האט אויסגעבראכן שטארקע פּראטעסטן און טויזנטער האבן אנגעהויבן מארשן קיין אטאווע און ארומגערינגעלט דעם פארלאמענט געביידע גרייטנדיג אנצוגרייפן בינעעט און זיינע געהילפן. די רעגירונג האט אריינגעשיקט פאליצייאישע כוחות וועלכע האבן פארטריבן די מאסן אומברענגנדיג צענדליגער. א פאליצייאישע טשיף איז אומגעבראכט געווארן אלס נקמה און נאך צענדליגער פאליציאנטן זענען ערנסט פארוואונדעט געווארן.
עס זענען אין יענע יארן געגרינדעט געווארן עטליכע נייע פארטייען וועלכע האבן אלע אויסגעלייגט נייע פלענער וואס מען קען טאן צו ראטעווען די עקאנאמיע. עטליכע פון די נייע פארטייען האבן זיך צוזאמענגעשמאלצן און געגרינדעט די סי-סי-עף פארטיי וועלכע איז געווארן די דריט גרעסטע פארטיי אין קאנאדע נאך די ליבעראלן און קאנסערוואטיוון. די פארטיי האט שטארק קריטיקירט די ליבעראלע פינאציעלע סיסטעם באשולדיגנדיג איר אלס די הויפט פראבלעם. די בינעעט רעגירונג האט איינגעזעהן אז זיי זענען אויף צרות און האבן אדאפטירט א שפאגל נייעם פלאן מיט'ן נאמען די בינעעט דיל. דער פלאן האט געלויטעט צו געבן ארבייטער מינימום געהאלט און מאקסימום שעות און אזוי ארום ברענגען נייע דזשאבס און איינשטעלן אן אנעמפלוימענט אינשורענס פראגראם. עס האט אבער שוין גארנישט געהאלפן פאר בינעעט און די ליבעראלן האבן צוריקגעווינען די רעגירונג און קינג איז צוריקגעווארן פרעמיער מיניסטער. קינג האט באלד צושטערט בינעעט'ס נייע פלענער דורכ'ן באצייכענען איר אלס אומקאנסטיטוציניאל.
די צווייטע וועלט קריג.
די עקאנאמישע מצב אין קאנאדע האט זיך קוים ערהוילט ווען די צווייטע וועלט קריג האט אויסגעבראכן אין 39' צווישן די אליאירטע און די אקסיס לענדער, אנגעפירט דורך דייטשלאנד. קאנאדע האט אריינגעטרעטן אין די קריג נאך אין 40' זייענדיג ביי דער מיינונג אז זי וועט סיי ווי נישט קענען פארמיידן קריג נאך צו לאנג. פרעמיער מיניסטער קינג האט געהאפט אז קאנאדע וועט נישט דארפן שיקן קיין טרופן איבער'ן וואסער נאר וועט צושטעלן מיליטערישע עקוויפמענט און טרענירונג. אבער אלע זיינע פלענער זענען געווען לטמיון ווייל די רעגירונג האט באלד איינגעזען אז נאצי-דייטשלאנד איז א געפאר פאר די גאנצע וועלט און אלע לענדער מוזן אנטייל נעמען אין די שלאכטן. די קאנאדישע ארמיי וועלכע איז שפעטער געשיקט געווארן קיין אייראפע איז נאר באשטאנען פון וואלונטירן און האבן געהאלפן באשיצן די בריטישע ארמייען און סובמארינען וועלכע זענען אטאקירט געווארן אן אויפהער דורך די דייטשן.
נויטנדיג זיך אין מער מיליטער האט זיך אנגעהויבן אן אישו אויב מען זאל ארויפצווינגן מיליטערישע שטעלונג אויף אלע בירגער העכער 18 יאר אלט. די ענגלישע האבן באלד איינגעשטימט אויף אזא פלאן אבער די פראנצויזן האבן דאס אפגעווארפן. קינג האט אבער געהאט אסאך דרוק פון די קאנסערוואטיוון באלד איינצושטעלן דעם מיליטערישן פליכט סיסטעם אבער מיט גאר שטארקע קעגנערשאפט פון קוויבעק האט ער אפגעזאגט זיין דעפענס מיניסטער דזשעי על רעלסטאן וועלכער איז געווען דער הויפט שטיצער פון דעם סיסטעם. עס האט נאר געהאלפן אויף דערווייל אבער ווי נאר די קריג איז אריין אין איר צווייטע פאזע אין 44', ווען די ערנסטע שלאכטן האבן זיך אנגעהויבן אין פראנקרייך און נאך אזויפיל קאנאדישע פארלוסטן אין די געוועזענע יארן, איז דער סיסטעם בלית ברירה צוריק איינגעפירט געווארן. ווי ביי די ערשטע וועלט קריג האט זיך דאס בילד פון לאנד געטוישט ווען אלע מענער האבן אנגעהויבן דינען מיליטער און די פרויען האבן ווידער איבערגענומען די ביזנעסער. ווי נאר די פאראייניגטע שטאטן האט דעקלערט קריג קעגן יאפאן האט קאנאדע צוזאמענגענומען אלע אירע יאפאזענער איינוואוינער און זיי קאנצענטרירט אין צענטער פון לאנד און צוגענומען אלע זייערע פארמעגנס און זיי פארקויפט פאר געלט.
ווען די קריג האט זיך צושפרייט אין די גאנצע וועלט האבן קאנאדער כוחות געקעמפט אומסוקסעספול אין האנג קאנג (א בריטישער קאלאניע אין יענע צייטן) זיי צו באשיצן פון א יאפאנעזער אינוואזיע. אויך האט די מיליטער געהאט דורכפאלן אין פראנקרייך וואו זי האט געקעמפט צו באפרייען די וואסער-פארט אין דיעפע, פראנקרייך פון דייטשע הענט. די קאנאדישע מיליטער האט אויך געקעמפט אין איטאליע אין 43' און שפעטער גענומען א גרויסע טייל אין די היסטארישע די. דעי אינוואזיע אין נארמאנדי, נאכפאלגנדיג פון שווערע קאמפן צו באפרייען צפון פראנקרייך פון דייטשע אקופאציע ביז די ענדע פון די קריג. אין די 6 יאר פון די קריג האט קאנאדע פארלוירן 42,000 סאלדאטן.
די צווייטע וועלט קריג איז גוט צוניץ געקומען פאר קאנאדע'ס עקאנאמיע וועלכע האט זיך גאר שטארק געשטארקט דורכאויס די קריג. די עקאנאמישע שטארקייט איז געווען אסאך צו פארדאנקען דעם דעמאלטסדיגן מיניסטער פון אמוניציע און סופלייס סי.די. האווי, וועלכער האט איינגעשטעלט א סיסטעם פון צענטראלע פלאנירונג וועלכע האט געצאלט אלע פירמעס געהאלט און קאנטראלירט די פרייזן (זייער ענליך צו די קאמוניסטישע סיסטעם). די פירמעס האבן פראדוצירט אלע ערליי מיליטערישע עקוויפמענט ווי טאנקען, טראקס, פליגערס און אויפרייס מאטריאל. נאך די קריג האט האווי צוריקגעשטעלט די עקאנאמיע צו א פרייע ביזנעס סיסטעם. ווען די קריג האט זיך געענדיגט איז מאנופעקטשערינג געשטאנען אסאך העכער ווי בעפאר די קריג און האט געגעבן דעם שטופ אויף ווייטער ביז די עקאנאמיע איז געווארן סטאביל, ווערנדיג איינע פון די וועלט'ס שטערקסטע עקאנאמיעס.
קאנאדע נאך דער צווייטער וועלט מלחמה.
קינג איז געבליבן פרעמיער מיניסטער אויך נאך דער קריג ביז זיין פענסיאנירונג אין 1948, זייענדיג דער לענגסטער פרעמיער מיניסטער אין קאנאדע'ס געשיכטע. ער האט געדינט אין אמט 21 יאר מיט אן איבערהאקונג פון עטליכע יאר ווי פריער דערמאנט. די יארן נאך די קריג זענען געווען וויכטיגע יארן פאר קאנאדע'ס צוקונפט ווען אלע לענדער אין די וועלט האבן זיך צוריק אויפגעבויעט און אנגעהויבן פרישע האנדל אינטערנאציאנאל. אין די עטליכע יאר נאך די קריג זענען רוב פון די היינטיגע סאציאלע פראגראמען פארגעשטעלט און איינגעשטעלט געווארן. אין א גרויסן טייל קומט צו פארדאנקען די דעמאלטסדיגע סי-סי-עף סאציאלע פארטיי וועלכע האט פארגעשטעלט און פארלאנגט א טייל פון די פראגראמען און נאר א דאנק איר שטארקייט איז די ליבעראלע רעגירונג געווען געצווינגען זיי איינצושטעלן. דער גרעסטער ביישפיל איז געווען די מעדיקעיר פראגראם (א סיסטעם אין וועלכע די פעדעראלע רעגירונג באצאלט אלע מעדיקעיט קאסטן פאר אלע בירגער) וועלכע איז פארגעשטעלט געווארן דורך פרעמיער טאמעס טאמי פון סעסקעטשווען און איז איינגעשטעלט געווארן אין גאנצן לאנד אין 966'.
דאס קאנאדער פאלק האט שטארק מורא געהאט פאר א פרישע דעפרעסיע, אבער זענען איבערראשט געווארן זעענדיג ווי זייער לאנד צוזאמען מיט איר גרויסן שכן בויען זיך אויסערגעווענליך ווען די גאנצע איבעריגע וועלט איז געווען חרוב ונחרב און ארויסגעקוקט אויף הילף פון די פאראייניגטע שטאטן. די עקאנאמיסטן האבן זיך פארלייגט צוריק אויפצובויען איר האנדל מיט די לענדער וועלכע זי האט געהאנדעלט בעפאר ווי בריטען און אייראפע אבער די ריכטיגע וואוקס איז געווען צווישן די צוויי שכינים: קאנאדע און די פאראייניגטע שטאטן. גאר אסאך אמעריקאנער אינוועסטמענטס זענען אנגעקומען קיין קאנאדע און די מאנופעקטשערינג און אוצרות אינדוסטריעס זענען געוואקסן אן אויפהער. צו אלע מזל איז אין דער זעלבער צייט אנטדעקט געווארן די אלבערטא אויל פעלדער וועלכע האט געמאכט די פראווינץ איינע פון די רייכסטע אין קאנאדע. עס זענען צוגעקומען צענדליגער טויזנטער נייע דזשאבס אין אלע אפטיילונגן. צוביסלעך איז די ארבעטס קראפט געווארן מער ארגאניזירט און שטארק און א גרויסע טייל ארבעטער זענען אריין אונטער די יוניאנס.
אויך די באפעלקערונג איז שטארק געוואקסן אין יענע יארן; ערשטנס צוליב די אזויגערופענע "בעיבי בום" (א שטארקע פארמערונג אין די געבורט'ס ראטע), א פלוס פון אימיגראציע, און די פאראייניגונג פון נופאונדלענד און לאבראדאר וועלכע האבן ביז דעמאלט נאך באלאנגט צו בריטען און זענען אינאיינעם געווארן קאנאדע'ס צענטע פראווינץ ארויפרוקנדיג די באפעלקערונג צאל צו נאך עטליכע הונדערט טויזנט. צווישן די יארן פון 46' ביז 61' איז די באפעלקערונג צאל געשטיגן מיט פופציג פראצענט פון 12 מיליאן צו 18 מיליאן איינוואוינער. די זעלבע קאנאדע וואס איז שטענדיג געווען באוואוסט מיט ווייניג אייוואוינער צושפרייט אויף די וועלט'ס דריטע גרעסטע שטח איז מיט איינמאל געווארן זיבעציג פראצענט אורבאן (די איינוואוינער קאנצעטרירט אין די ביזנעס שטעט).
בראדקעסטינג איז געווארן פיל גרעסער, און יעדע הויז האט געהאט די מעגליכקייט צו האבן ראדיא און טעלעוויזיע. די אמעריקאנער בראדקעסטינג פירמעס זענען געווארן זייער שטארק אין קאנאדע און די פעדעראלע באורד אוו בראדקעסטינג האט געזעהן א פראבלעם דערין אז עס וועט אוועקנעמען די קאנאדער קולטור און אינדענטיטעט. זי האט דערפאר אויפגעצויגן א געזעץ אז 55 פראצענט פון בראדקעסטינג מוזן זיין פון קאנאדער פירמעס.
נאך די קריג האט קאנאדע גענומען אן אקטיווע ראלע אין אינטערנאציאנאלע פריינטשאפט. קאנאדע האט זיך אנגעשלאסן אין נאט"א, א מיליטערישע אלייענץ געגרינדעט אין 49', צו באשיצן אייראפע פון קאמוניסטישע אטאקעס. אויך האט זי זיך אנגעשלאסן אין די נארט אמעריקן עיר דעפענס אגרימענט, וועלכע איז שפעטער געווארן די עראספעיס אגרימענט אין וועלכע די פאראייניגטע שטאטן האט פארזיכערט קאנאדע'ס הימלען פון פיינטליכע אטאקעס אלס אן אגרימענט פון גאנץ נארט אמעריקע. קאנאדע האט צוגעשטעלט מיליטערישע כוחות צו די יונייטעד נעישאנ'ס קאמפיין צו באשיצן דרום קארעא אין די קארעאן קריג צווישן די יארן פון 50' ביז 53'. אין דעם זעלבן יאר האט קאנאדע אנגעפאנגען פארשידענע הילפס פראגראמען פאר אומאויפגעארבעטע לענדער אלס א טייל פון די קאלאמבא פלאן וועלכע איז געמאכט געווארן דורך אלע קאמאנוועלט לענדער צו באקעמפן ארימקייט וועלכע איז געווען די שטערקסטע שטופ צו קאמוניזם. קאנאדע'ס דימפלאמאט און פאליטישן לעסטער פערסאן (שפעטער פרעמיער מיניסטער פון קאנאדע) האט געווינען די נאבעלע שלום פרייז אין 56' פאר'ן שליכטן די סועץ קאנאל קריזיס דורכ'ן איינשטעלן שלום טרופן אין די ראיאן. זינט די סועץ קריזיס איז קאנאדע באוואוסט געווארן אין די וועלט אלס די נאציאן וועלכע איז צו קליין צו זיין א מיליטערישע מאכט אבער גענוג גרויס און שטארק צו אקטן אלס א פארמיטלער אין וועלטליכע געשעענישן.
די ליבעראלן האבן אנגעהאלטן די מאכט ביז אין 57' ווען די קאנסערוואטיוון האבן איר באזיגט מיט דזשאן דיפענבאקער אלס פרעמיער מיניסטער. דיפענבעיקער איז געווען אן אדוואקאט פון סעסקעטשווען וועלכער האט בעיקר געווינען ווייל די ליבעראלן זענען שוין צו לאנג געווען אין מאכט. ער איז געווען א געלונגענער פרעמיער מינסטער און אסאך צוגעהאלפן צו קאנאדע'ס עקאנאמישע וואוקס. עס האט אבער נישט לאנג געדויערט און די ליבעראלן האבן צוריקגעווינען די רעגירונג אין 63' מיט דעם אויסנאמען געלונגענער דימפלאמאט פערסאן. אינעם קאמפיין האט פערסאן קריטיקירט דיפענבעיקער פאר זיין קעגנערשאפט צו די אויפבוי פון נוקלעארע וואפן באזעס אין קאנאדע וועלכע פערסאן האט באלד גענומען אויספירן ווי נאר ער איז אריין אין אפיס. אין זיינע יארן האט ער אסאך אויפגעטאן אין סאציאלע פראגראמען און געגרינדעט א נייע קאנאדער פאן וועלכע אנטהאלט א רויטע מעיפל בלעטל. פערסאן האט באמת קיינמאל נישט געהאט קיין מאיאריטעט אין די הויז אוו קאמאנס אבער האט געקענט פארבלייבן אין אמט ווייל די אפאזיציע איז אין יענע יארן געווען צוטיילט ווען די ניו דעמאקראטיק פארטיי איז שטארק געווארן.
פראנצויזיש קאנאדער נאציאליניזם.
דורכאויס די יארן וואס דיפענבעיקער איז געווען פרעמיער מיניסטער האבן זיך די פראנצויזישע איינוואוינער ארויפגעארבעט אין אלע סעקטארס, ווי אויך אין די רעגירונג. די צייטן איז שפעטער נאמינירט געווארן אלס די שטילע רעוואלוציע. מיט דער צייט האבן די פראנצויזן אנגעהויבן פארלאנגען זעלבסטשטענדיקייט און זיך פרובירט אריינצודרייען אין די העכסטע רעגירונג'ס ראנגען צו קענען דעגרייכן זייער ציל. די ליבעראלע פרעמיער'ס אין די זעכציג'ער יארן האבן נישט צוגעשטימט צו דעם געדאנק אבער האבן געארבעט אויף אלע באקן צו געבן די קוויבעקער רעגירונג וואס מער מאכט און אזוי ארום צופרידן שטעלן די פראנצויזן.
אין 965' איז פיער טראדאו, א קוויבעקער אדוואקאט, אריין אין פעדעראלע פאליטיק און אנגעהויבן קאמפיינען צו פראמאטירן די פראנצויזישע מאכט אין אטאווא. טראדאו האט גע'טענה'ט אז אויב גאנץ קאנאדע וועט ווערן אפיציעל צוויי-שפראכיג וועט עס זיין גענוג צו הייבן די פראנצויזישע אספיראציע און די רעגירונג וועט נישט מוזן געבן מער מאכט פאר די פראווינצן. טראדאו האט באקומען אסאך שטיצע און האט אין 68' געווינען די ליבעראלע פירערשאפט און געווארן פרעמיער מיניסטער פון קאנאדע. ער האט אנגעהאלטן זיין בענקל פאר באלד 20 יאר מיט א קורצע איבערהאקונג אינדערמיט. דורכאויס זיין טערמין האט ער באקומען מאסיווע שטיצע פון קוויבעק טראץ וואס מיט דעם האבן די קוויבעקער געשטיצט נאציאליניזם. אין 69' האט טראדאו דורכגעפירט זיין צוזאג אין קאנאדע איז געווארן אפיציעל ביילינגיול און די רעגירונג האט אנגעהויבן געבן סערוויס אין ביידע שפראכן פון איין עק לאנד ביז די אנדערע.
אין יענע יארן האבן טייל עקסטרעמע פראנצויזן געגרינדעט א טעראריסטישע גרופע מיטן נאמען "פראנט דא ליבערעישן דא קוויבעק" (עף-על-קיו) וועלכע האט אנגעהויבן אטאקירן יעדער פאליטישן וואס האט זיך אקעגן געשטעלט זייערע פלענער. אויך האט זיך דעמאלט געגרינדעט די פי-קיו פארטיי דורך דעם בראוון פאליטישן רענע לאוועק, א מיטגלידער אין דעם דעמאלטסדיגן פרעמיער ליסעג'ס קאבינעט. לאוועק'ס קאמפיין האט פארשפראכן צו זיין אן עקאנאמישער שותף מיט קאנאדע אבער אויסער דעם וועט זי זיין אינגאנצן אפגעטיילט. לאוועק האט באקומען אסאך שטיצע און האט באקומען א פערטל פון די שטימען אין די וואלן א קורצע צייט שפעטער.
מיט וואס א יאר שפעטער האבן די פראנצויזן אנגעהויבן מער שטורעמען ביז עס איז געקומען צו א קריזיס אין 1970 ווען די טעראריסטישע עף-על-קיו גרופע האט געקינדנעפט א קוויבעקער פאליטישן פיער לאפוט, און א בריטישער דימפלאמאט דזשעימס קראס, און פארלאנגט אז די רעגירונג זאל באפרייען עטליכע עף-על-קיו טעראריסטן וועלכע האבן געשמאכטעט אין טורמע. די קאנאדער רעגירונג האט אפגעווארפן זייער פארלאנג און דעקלערט דעם שריט אלס א קריג'ס מאסנאמישע אקט וועלכע האט איר אויטאריזירט אריינצושיקן די מיליטער קיין מאנטרעאל און אויספירן מאסן ארעסטן. אויב עס איז נישט געווען גענוג אנגעצויגן אויף די גאסן האט עס נאכמער אויסגעפלאצט נאכדעם וואס די טעראריסטן האבן אומגעברענגט לאפוט. קורץ דערנאך האבן די טעראריסטן באפרייט דעם אנדערן פארכאפטן פאר די אויסטויש אז זיי וועלן קענען אנטלויפן קיין קובא פארזיכערטערהייט. די רעגירונג האט באלד מאבאליזירט די אר.סי.עם.פי. (קאנאדע'ס פארגעשריטענסטע פאליציי און קאנטער טעראריזם אגענטור) וועלכע האבן באוויזן צו כאפן און ארעסטירן די קינדנעפער, וועלכע זענען געשטעלט געווארן צו א געריכט און פאראורטיילט געווארן צו לעבנסלענגליכע טורמע טערמינען פאר ערשטע דעגרי מערדעריי. דער קריזיס האט אינגאנצן אויפגעלעזט די עף-על-קיו ארגאניזאציע און די רעשטלעך האבן זיך פאראייניגט אונטער די פי-קיו פארטיי.
די קוויבעקער פראגע האט געגעבן די פעדעראלע רעגירונג אסאך קאפ-וויי, און אויב דאס איז נישט גענוג געווען האבן די אנדערע פראווינצן צוגעגעבן זאלץ אויף די וואונדן, ווען אויך זיי האבן פארלאנגט מער מאכט פונקט ווי קוויבעק האט באקומען. די רעגירונג האט טאקע אסאך נאכגעגעבן אבער האט זיי פיל מאל פשוט אפגעזאגט.
דער ערשטער קוויבעקער רעפערענדום.
פון ווען די פי.קיו. האט איבערגענומען די פירערשאפט אין קוויבעק אין 76' האט זי געהאט אין פלאן דורכצופירן א רעפערענדום בעפאר זי וועט קענען גיין צו די פעדעראלע רעגירונג פארהאנדלן אירע סואוורענטי פאליסיס. אבער צו קענען דורכפירן א רעפערענדום האט זיך געפאדערט אסאך ארבעט אויפצוארבעטן די פראנצויזישע קולטור אין קוויבעק און פרעדיגן די געדאנק פון זעלבשטענדיקייט. אין איינע פון די שריט האט קוויבעק באוויזן צו דעקלערן קוויבעק אלס א פראנצויזיש רעדנדיגע פראווינץ און נישט ביילינגיול אזויווי די אנדערע פראווינצן. די טויש האט בעיקר אויסגעמאכט אין מאנטרעאל וואו די ביזנעס איז פון לאנגע יארן בעפאר געווען דאמינירט דורך די ענגליש רעדנדיגע באפעלקערונג.
ענדליך אין 80' איז פארגעקומען די ערשטע רעפערענדום וואו די קוויבעקער איינוואוינער האבן געדארפט באשטעטיגן אויב זיי ווילן אנהייבן לייגן דרוק אויף אטאווע זיך אפצוטיילן פון קאנאדע און ווערן א פיל זעלבשטענדיג לאנד. ווי אזוי אימער איז עס אבער דורכגעפאלן ווען 60 פראצענט האבן געשטימט דערקעגן.
נאך די רעפערענדום איז פארלוירן געווארן די שטיצע פאר קוויבעק סואוורענטי און די פי.קיו. פארטיי האט צוריק פארלוירן די פירערשאפט. א שטארקע סיבה צו דעם איז געווען די נייע קאנסטיטוציע טיילן וועלכע זענען אויפגעצויגן געווארן דורך פרעמיער מיניסטער טראדאו וועלכע האבן נישט געגעבן מער מאכט פאר די פראווינצן. אלע פראווינצן האבן אונטערגעשריבן די נייע קאנסטיטוציע טשארטער אבער קוויבעק איז געווען דערקעגן. אין 84' האט טראדאו רעטייערט צוליב זיין שוואכע מזל צו הייבן די עקאנאמיע. די קאנסערוואטיוון האבן איבערגענומען די פירערשאפט מיט ברייען מאלראני אלס פרעמיער מיניסטער. מאלראני איז געווען א קוויבעקער וועלכע האט גערעדט ביידע שפראכן. ער האט באקומען אסאך שטיצע אינערהאלב קוויבעק נאר ווייל די סואוורענטיזם איז געווען טויט און ער האט געפרעדיגט נאציאליניזם אבער איז גרייט געווען איבערצוארבעטן די נייע קאנסטיטוציע טשארטער אז אויך קוויבעק זאל עס אקצעפטירן.
מאלראני האט שווער געארבעט אינאיינעם מיט'ן דעמאלטדיגן קוויבעקער פרעמיער ראבערט באראסאו ביז עס איז אים ענדליך געלונגען אויסצוארבעטן א נייע בינטל מיט ענדערונגען אין די קאנסטיטוציע. כאטש די נייע פונקטן האבן געגעבן פיל מער מאכט און סאסייאיטי צו קוויבעק, איז עס אבער געשטיצט געווארן פון אלע פראווינצן און עס איז דורכגעפירט געווארן אין 87' און איז באקאנט געווארן אלס די מיטש לעיק אקארד. ווי אזוי אימער, האט זיך שפעטער ארויסגעשטעלט אז די ענדערונגען וועלן אסאך פארמינערן און אפשוואכן די אויטאריטעט פון די פעדעראלע רעגירונג. אויך איז עס נאכמער קריטיקירט געווארן ווען מען איז געוואויר געווארן אז אלע איינצעלהייטן זענען אויסגעארבעט געווארן אונטער פארמאכטע טירן וועלכע איז אומדעמאקראטיש. מער ווי דעם האט נישט אויסגעפעלט ווען דער געוועזענער פרעמיער מיניסטער טראדאו האט זיך אויפגעוועקט פון זיין רעטייערמענט און פארדאמט די נייע קאנסטיטוציע ענדערונגען. די פעדעראלע רעגירונג האט נאך אלץ פרובירט עס אנצוהאלטן אבער עס איז נישט געגאנגען און אין 90' איז די גאנצע טויש געשטארבן. דער דורכפאל איז געווען דאס ערגסטע פאר קוויבעק און די סואוורענטי האט צוריק אויפגעלעבט.
מאלראני האט נאך אלס נישט אויפגעגעבן און אויסגעארבעט א נייע קאנסטיטוציע וועלכע ער האט געלאזט די פאבליק דעבאטירן אבער איז צום צווייטן מאל דורכגעפאלן. אין דער זעלבער צייט האבן די ליבעראלן פארלוירן די פירערשאפט אין קוויבעק און די פי.קיו. האט צוריק איבערגענומען דאס רעדל אין 94' און סואוורענטי האט אנגעהויבן צוריק באקומען שטארקע שטיצע ווי קיינמאל פריער.
די ליבעראלן קומען צוריק.
פרעמיער מיניסטער מאלראני האט רעטייערט אין 93' ווען ער האט אנגעהויבן פארלירן שטיצע נאכדעם וואס ער האט פארפעלט אויסצופירן זיינע צוזאגן אפצוצאלן די נאציאנאלע חוב און אויך צוליב די הויכע סעילס שטייערן וועלכע ער האט ארויפגעריקט נאכדעם וואס ער האט איינגעשטעלט די פעדעראלע דזשי.עס.טי. שטייערן. מיט מאלראני'ס רעטייערמענט איז די פראגרעסיוו קאנסערוואטיווע פארטיי אינגאנצן צופאלן און זיינע נאנטע קוויבעקער קאלעגן האבן געגרינדעט א נייע פארטיי וועלכע זיי האבן א נאמען געגעבן די בלאק קוועבעקיאס.
מאלראני'ס סוקסעסאר איז געווען קים קעמפבעל, קאנאדא'ס ערשטע פרוי פרעמיער מיניסטארשע. אבער מיט א צובראכענע פארטיי האט זי נישט געקענט אנהאלטן די מאיאריטעט און נאך פיר מאנאטן אין אמט האט זי פארלוירן צו די ליבעראלן ווען איר פארטיי האט נישט באוויזן אריינצוברענגען מער ווי צוויי זיצן. דער ליבעראלער פירער דזשאן קרעטיען, א וועטעראן פאליטישן און געוועזענער מיטגלידער אין טראדאו'ס רעגירונג, איז געווארן פרעמיער מיניסטער. קרעטעין און זיין ליבעראלע רעגירונג האבן באוויזן צו שטארקן די עקאנאמיע דורך אנהאלטן די קאנסערוואטיווע עקענאמישע און סאציאלע פאליסיס און געשניטן אסאך אויסגאבעס וועלכע האט געהאלפן באלאנסירן דעם בודזשעט. קרעטעינ'ס רעגירונג האט שטענדיג פרובירט מער צו שטיצן די פריוואטע ביזנעסער ווי די פאבליק ביזנעסער, א שריט וואס איז באצייכנט געווארן אלס זיין סוקסעס אין די עקאנאמיע.
קרעטעינ'ס רעגירונג איז געווען זייער פאפולער אין אירע ערשטע יארן ווען די אפאזיציע איז געווען גאר שוואך. די בלאק קוויבעקיאס זענען געווען ניי, די קאנסערוואטיוון זענען געווען צוקלאפט, און די ען.די.פי. איז קיינמאל נישט געווען שטארק. נאך עטליכע יאר האט קרעטעין פארלוירן זיין שטארקע שטיצע ווען די אנעמפלוימענט איז געבליבן הויך און ווען ער האט פארפעלט צו האלטן זיין צוזאג צו באזייטיגן מאלראני'ס קאנסערוואטיווע גוטס און סערוויס שטייער (דזשי.עס.טי.). אויך קאנאדע'ס רעפוטאציע אלס א פרידנס האלטער לאנד איז געפאלן אין די וועלט ווען די קאנאדישע מיליטער האט אנטייל גענומען אין די מיליטערישע קאנפליקטן אין באסניע און אין סאמאליע וואו די טרופן האבן באהאנדלט די סיטואציע זייער ווילד. איבער אלעם איז די רעגירונג אויסגעשטאנען צו א קאנסטיטוציניאלע קריזיס ווען סואוורענטי איז געווען זייער הויך אין קוויבעק.
דער צווייטער קוויבעקער רעפערענדום.
אין קוויבעק איז די סואווערענטעט געוואקסן מער און מער מיט קוויבעק'ס נייעם פרעמיער, דזשעקווא פאריזאו, א שטארקער סעפעראטיסט, וועלכער האט אנגעהויבן קאמפיינען פאר א צווייטע רעפערענדום. פאריזאו האט נישט געהאט קיין גרינגע ארבעט צו איבערצייגן קוויבעק אז א צווייטע רעפערענדום וועט נישט דורכפאלן (רוב קוויבעקער זענען אין יענע צייטן געווען קעגן א רעפערענדום אויס מורא אז עס וועט נאכאמאל דורכפאלן און וועט אינגאנצן צוקלאפן קוויבעק'ס זעלבסטשטענדיקייט אזוי ווי עס האט טאקע שפעטער פאסירט) נאכדעם וואס קוויבעק האט געליטן דורכפאלן ביי די מיטש לעיק און טשארלאטיטאון אקארדן ווי פריער דערמאנט. די פולווער אין קוויבעק איז געווארן הייסער און הייסער און לוסיען בושארד, דער בלאק קוויבעקיאס פירער, האט אריינגעטרעטן אין די קאמפיין מיט זיין געשליפן צינגל און איר אויפגעלעבט. ווי אזוי אימער, האט אבער בושארד פארפעלט פארצולייגן די ריכטיגע בלו-פרינט פאר די יארן נאכדעם וואס קוויבעק וועט ווערן זעלבסטשטענדיג און מיט דעם געברענגט די סואורענטי כוואליע אביסל צו שפעט.
דער באשטימטער טאג איז אנגעקומען און ווייניגער ווי איין פראצענט האט צוטיילט די "ניין" שטימען מיט 50.4 פראצענט פון די "יא" שטימען מיט (49.6) פראצענט. פאריזאו האט באלד רעזיגנירט און בושארד האט אים איבערגענומען אלס פרעמיער פון קוויבעק. בושארד האט איבערראשט אלעמען מיט זיין אנאנסירונג אז ער האט נישט אויפגעגעבן זיין חלום פון קוויבעק'ס זעלבשטענדיקייט און האט אנגעהויבן טאן פרישע אקטיוויטעטן פאר סואוורענטי. צום מערסטן האט עס א שאקל געטאן די קרעטעין רעגירונג וועלכע האט געהאפט אז מיט אזא קלארע זיג אין די רעפערענדום וועט די רעגירונג קענען אריבערמישן א נייעם בלעטל און אנהייבן אריינקוקן אין אנדערע אישוס. למעשה זענען בושארד'ס חלומות קיינמאל נישט צושטאנד געקומען ווייל די עקענאמישע שוועריגקייטן אין קוויבעק אין די קומענדיגע צוויי יאר האט אים פארנומען געמאכט און די סואוורענטי אישו איז באזייטיגט געווארן. בושארד האט אנגעהאלטן זיין אמט ביז אין יאר 01' ווען ער האט רעזיגנירט צוליב פערזענליכע סיבות. זיין סוקסעסאר איז זיין דעפיוטי פרעמיער, בערנארד לאנדרעי, (היינט אין אמט) וועלכער האט ווי זיין פאָרגייער פארשפראכן צו מאכן קוויבעק א זעלבסטשטענדיגע לאנד. לאנדרעי האט אנגעגעבן א דאטום ערגעץ אין 05' ווען די קומענדיגע סאמיט אוו די אמעריקענס וועט אפגעהאלטן ווערן, פארשפרעכנדיג אז קוויבעק וועט שוין זיין זעלבסטשטענדיג...
לעצטע געשעענישן.
אין 97' האט קרעטעינ'ס ליבעראלע רעגירונג געווינען נאך א טערמין, אבער דאסמאל מיט א שוואכע מערהייט. ווייל די אפאזיציע פארטייען זענען שוין געווען בעסער אויפגעבויעט, ספעציעל די רעפארם פארטיי (היינט די קענעדיען אלייענס) וועלכע איז דאן געווארן די אפיציעלע אפאזיציע. האבנדיג די עקאנאמיע אלס די נומער איינס אישו אויפ'ן טיש אזויפיל יארן, איז פאר קרעטעין ענדליך געלונגען צו באלאנסירן דעם בודזשעט און ברענגען די צוואנציג יעריגע נאציאנאלע חובות צו אן ענדע. קאנאדע שטייט היינט גאר גוט עקאנאמיש מיט א הויכע פארדינסט פאר דעם דורכשניטליכן איינוואוינער. איין פראבלעם מיט וואס קאנאדע ראנגלט זיך נאך, איז די אנעמפלאוימענט ראטע וועלכע שטייט נאך היינט הויך טראץ דעם וואס עס איז היבש געפאלן אין די לעצטע עטליכע יאר.
אין אפריל 99' איז געגרינדעט געווארן קאנאדע'ס דריטע טעריטאריע, נונעוואט, וועלכע האט זיך אפגעטיילט פון די נארטוועסט טעריטאריעס. די איינוואוינער דארט זענען אינדיגינוס פעלקער און זייער פירער, פאול אוקאליק, איז געווארן די טעריטאריע'ס ערשטע פרעמיער.
קרעטעין האט ווידער געווינען אין 00', ברעכנדיג א רעקארד אלס דער ערשטער פרעמיער מיניסטער פון קאנאדע זינט די צווייטע וועלט קריג וואס האט געווינען דריי טערמינען אן איבערהאקונג. די וואלן איז פאררופן געווארן זייער פרי ווען קרעטעין האט געזען אז ער וועט קענען באקומען א מער באקוועמליכע מאיאריטעט. אין די וואלן האט די בלאק קוויבעקיאס פארלוירן עטליכע זיצן און די קענעדיען אלייענס האט צובאקומען מער זיצן פארשטארקערנדיג איר פאזיציע אלס די הויפט רעכטע פארטיי.
מאורות איז אן ארגאניזאציע וואס איז אויפגעשטעלט אין ה'תשנ"ט דורך הרב חיים דוד קאוואלסקי צו פארשפרייטן דעם ענין פון לערנען דף היומי. היינט פירט זי אן אויך אנדערע פראיעקטן און זי רופט זיך אן „אלוועלטליכע תורה נעץ".
מאורות הדף היומי.
די עיקר טעטיקייטן פון מאורות זענען אין דעם געביט פון דף היומי. מאורות האט אויפגעשטעלט א רייע פון בתי מדרשים פאר מגידי שיעור פון דף היומי. דער הויפט מאורות בית מדרש געפינט זיך אינעם סאכאטשאווער בית מדרש אין בני ברק. אין די שיעורים פאר די מגידי שיעור איינע פון די זאכן אויף וואס מען שטעלט א דגש איז צו פארבינדן די סוגיא וואס מען לערנט אינעם דף מיט טאג טעגליך לעבן. אין ה'תשס"ג האבן זיי אויפגעשטעלט א צווייטן בית מדרש אין ירושלים, און אין ה'תשס"ה אויך אין עמנואל און רכסים.
גליון "מאורות הדף היומי".
די רבנים פונעם בית המדרש פאר מגידי שיעור געבן ארויס יעדע וואך א העפט "מאורות הדף היומי" וואס רעדט ארום פארשידענע עניינים פון די וואכנדיגע דפים. די העפט ווערט פארשפרייט און ארץ ישראל און איבער דער גארער וועלט בערך 40,000 עקזעמפלארן אויף העברעיש און ענגליש.
אויסגאבע פון גמרות.
אין ה'תשס"ג האט מען אנגעהויבן ארויסגעבן א סעריע פון גמרות ספעציעל פאר דף היומי לערנערס. מיטן אנהייב פון 12טן מחזור פון דף היומי געבט מען אויס אויך גמרות אין א קליינעם פארמאט, פון 30 דף, וואס איז גוט מיטצונעמען ווען מען פארט אויף א וועג; די גמרות הייסן "ותלמודו בידו". אין געוויסע מסכתות (למשל עירובין, סוכה און ראש השנה האט מען צוגעדרוקט קאמפיוטער-געמאכטע בילדער כדי מ'זאל בעסער פארשטיין די סוגיות.
סי-דיס.
מאורות געבט ארויס א סעט פון סי-דיס מיט דף היומי שיעורים וואס מ'קען באקומען אויף פיר שפראכן: העברעיש, אידיש, ענגליש און פראנצויזיש.
מאורות השבת.
מאורות השבת איז א נייער פראיעקט פון מאורות זייט ה'תשס"ז. זיין ציל איז מ'זאל לערנען הלכות שבת אין יעדן יידישן שטוב ביי די שבת סעודות. במשך דריי יאר לערנט מען אדורך גאנץ הלכות שבת. אין ה'תשס"ח האט מען פארטייטשט דעם דריטן באנד פון מאורות השבת אויף אידיש און ענגליש.
סאכאטשאוו איז א חסידות וואס איז געגרינדעט געווארן אין ה'תרל"א דורך הרה"צ ר' אברהם בארנשטיין, דעם "אבני נזר", אן איידעם פונעם קאצקער רבי'ן, אין דעם שטעטל סאכאטשאוו אין קאנגרעס פוילן.
רבי אברהם בארנשטיין איז געווען דער עלטסטער זון פון רבי זאב-נחום בארנשטיין, דער ביאלער רב, מחבר פון דעם ספר "אגודת אזוב", און אן איידעם פון דעם קאצקער רבי'ן (חתונה געהאט מיט זיין טאכטער שרה-צינא).
דער היינטיקער רבי, רבי שמואל יצחק בארנשטיין, איז געבוירן געווארן ה' אדר תשכ"א (1961) אין תל אביב, אין דעם יד אליהו געגנט וואו זיין פאטער האט געדינט אלס רב. ביי די פיר יאר איז ער געווארן פאר'יתומ'ם פון זיין פאטער וואס איז אוועק אין א פארקער אקצידענט. זיין מוטער טויבע איז די טאכטער פון הרב דניאל מאוושאוויץ, רב פונעם טשעלנאוו געגנט אין תל אביב. זיין חינוך האט ער באקומען אין תל אביב און דערנאך אין דער פאנאוועזשער ישיבה קטנה אין בני ברק, און שפעטער אין דער פאנאוועזשער ישיבה גדולה. ער האט געהייראט א טאכטער פון הרב אליהו שטערנבוך ראש בית דין פון דער "מחזיקי הדת" קהילה אין אנטווערפן, וואס זי איז אן אייניקל פון רבי ברוך האגער, סערעט־וויזשניצער רבי, דער "מקור ברוך" פון חיפה.
א גרויסער פראיעקט פון היינטיגע סאכאטשאווער חסידים איז מאורות.
אן אינזשעניר איז איינער וואס ארבעט אין אן אפצווייג פון אינזשעניריע.
אינזשענירן באניצן טעכנאלאגיע, מאטעמאטיק און וויסנשאפטלעך וויסן צו לייזן פראקטישע פראבלעמען. די וואס ארבעטן אלס אינזשענירן האבן געוויינטלעך א דיפלאם אין א שטח פון אינזשעניריע.
סעלפֿאן אדער צעלקע, מאָבילקע אדער מאביל טעלעפאן איז א קאמוניקאציע טעלעפאן וואס ארבעט ווייערלעס, אן קיין דראטן, און א חוץ רעדן קען מען היינט נוצן א סעלפאן פאר SMS, MMS, אינטערנעט און אימייל.
עס איז היינט דא ספעציעלע כשר'ע סעלפאנען אן קיין אינטערנעט און אימייל אין אמעריקע און אין ארץ ישראל.
ניצן צעלפאנען וואס מ'קען גיין אויפן אינטערנעט איז אסור לויט חרדישע רבנים.
מאור עינים איז א ספר געשריבן דורך רבי מנחם נחום טווערסקי, דער מייסד פונעם טשערנאבילער חסידות.
דעם ספר האט מסדר געווען זיין תלמיד הרב אליהו, בכדי צו פארשטארקן דאס חסידות. דער ספר איז אוועקגעשטעלט ווי א פירוש על-פי דרך הדרש והמוסר אויף די סדרות און די ימים טובים.
דער "מאור עינים" ווערט פאררעכנט אלץ איינע פון די ספרי יסוד החסידות, עד כדי כך אז טייל רבי'ס האבן געהייסן זייערע חסידים צו האלטן דעם ספר אינעם טלית בייטל אלס סגולה. אנדערע האבן אויך מקפיד געווען צו לערנען אינעם ספר טאג טעגלעך.
אינעם ספר ווערט דערמאנט דריי מאל אימרות וואס ער האט געהערט מפי "מורי" (דאס מיינט דעם בעל שם טוב). רבי נחום ווערט פאררעכנט פאר איינעם פון די עלטסטע תלמידים פונעם מגיד, וועמען ער ציטירט אסאך מאל אין ספר.
ביים סוף פון ספר ווערט געדרוקט א חיבור "ישמח לב", אויך פונעם זעלבן מחבר, אויף מסכתות אין ש"ס.
די צוויי חיבורים ווערן גערופן אויפן נאמען פונעם פסוק: "מאור עינים ישמח לב" וואס מיינט די תורה.
כאטש אין כמעט אלע לענדער אין גלות אייראפע האבן די יודן געליטן פון שנאה דורך די גוים, מיט דעם אלעם איז רוסלאנד זיכער געווען "אויסגעצייכנט" אין איר שנאת ישראל. די רוסן האבן קיינמאל נישט ליב געהאט די יודן וועלכע האבן ביי איר געוואוינט. זיי האבן געהאלטן אז זיי ברענגען צרות. אין די יארן ה' ת"ח ות"ט זענען פארגעקומען די ביטערע גזירות ווען א גרויסער חלק פון די יודן פון אוקראינע זענען אומגעקומען על קידוש השם. אפילו ווען די גוים האבן געזען אז די יודן זענען ווערד צו האבן וועגן זיי ברענגען אריין אסאך געלט פאר דער מדינה, האבן זיי אסאך מאל מוותר געווען אויפ'ן תועלת אבי "פטור" צו ווערן פון דעם גרויסן "פיינט" די יודן. אין פוילן איז דער מצב געווען אביסל אנדערש. בערך זעקס הונדערט יאר צוריק האט דער קעניג באליסלאוו, וואס איז געווען מחסידי אומות העולם, איינגעלאדנט די יודן צו קומען וואוינען אין פוילן און דערביי זיך אפרוען פון די רדיפות פון וועלכע זיי האבן כסדר געליטן. עס איז געווארן א גרויסער יודישער יישוב אין פוילן, וואס האט געהאנדלט און געוואוינט רוהיגערהייט, במשך בערך 400 יאר, ביז דעם מלכות פון פוילן איז אונטערגעגאנגע, אין יאר ה'תקנ"ב. דעמאלס איז פוילן געווארן צוטיילט צווישן עסטרייך, רוסלאנד, און פרייסן (א מלכות וואס איז נעלם געווארן נאך דער ערשטע וועלט-מלחמה).
אין יענער תקופה האבן זיך מער ווי א מיליאן יודן זיך געפונען אונטער דער רוסישער מלוכה, וועלכע האט זיי בכלל נישט געוואלט האבן. די רוסן האבן אנגעהויבן זוכן "עצות" וויאזוי מ'ווערט פטור פון די יודן [רח"ל]. איינער פון די זאכן איז געווען דעם "באוואוינונג געגענט". יודן האבן נאר געמעגט וואוינען אין איין געוויסע געגענט וועלכע האט זיך געצויגן [בערך] פון דער שווארצן ים ביז דער באלטישער ים. באלד דערנאך איז געקומען א גזירה אז יודן מעגן נישט וואוינען אין דערפער נאר אין די גרויסע שטעט, פארשידענע זאכן וואס יודן טארן נישט טון פאר פרנסה, וכו' וכו'. די יודן האבן זיך געטראפן באגרעניצט און צוגעשפארט פון אלע זייטן.
אין יאר תקפ"ז, האט דער צאר ניקאליי [ימ"ש] באפוילן דעם טרויעריג-באוויסטע גזירה פון די "קאנטאניסטן". די גזירה איז געווען אויף יודישע קינדער אז זיי מוזן ווערן סאלדאטן אין די מיליטער פונ'ם צאר במשך 25 יאר! דאס איז געווען פון די ביטערסטע גזירות וואס כלל ישראל האט מיטגעלעבט מאז היתה לעם. טויזנטער טויזנטער יודישע נשמות זענען געווארן פארלוירן אויף אייביג צו יודישקייט ל"ע. אפשר מער ווי יעדן גזירה, האט דאס צובראכן דעם אחדות און צוזאמענקייט פון די יודישע קהילות. ברוב רשעותם, האבן די רוסן ארויפגעלייגט דעם אחריות אנצופילן דעם באשטימטן צאל, אויף די ראשי הקהילות אליינס. זיי האבן רח"ל זיך געדארפט מתייסר זיין מיט דיני נפשות בפועל ממש. טאטעס האבן געטון וואס נאר מעגליך צו ראטעווען זייער קינדער פון אזא מצב און עס איז נישט שייך פארצושטעלן די גרויסקייט פון דער ביטערער צרה. די סיפורים אין דעם ענין זענען גוט באוויסט.
אויך דעם עלילת הדם-בלוט בלבול, איז געווארן פריש אויפגעלעבט אין די צייט פון דעם צורר היהודים ניקאליי. אין יאר תקנ"ט זענען איינגעזעצט געווארן 4 יודן אין וויטעבסק וועגן אן עלילת דם. כאטש זיי זענען באפרייט געווארן מחוסר ראיות, האט דער שלטון נאך אלס איבערגעגעבן אן אפיציעלע חוות דעת צום צאר אז עס זענען פארהאן צווישן די יודן אין זיין מלוכה וועלכע הרג'נען גוים פאר מצות וכו'. אונטער דעם שלטון פון ניקאליי האט דער עלילת דם באקומען א ריכטיגע באשטעטיגונג פון דער ממשלה אז דאס איז אמת. די גוים האבן דאס גוט אויסגענוצט.. און דאס האט אויך געהאלפן ניקאליי ווייטער גיין מיט די גזירה פון אוועק כאפן יודישע קינדער, כדי זיי "אויסצולערנען נישט צו טון אזעלכע עבירות".
אין יאר תרט"ו איז ניקאליי געשטארבן און זיין זון אלכסנדר האט איבערגענומען. כאטש ער איז געווען עפעס גרינגער ווי זיין טאטע, האט ער מיט אלעם געוועלטיגט מיט א שטארקע האנט. אין יאר ה'תרמ"א איז ער גע'הרג'ט געווארן דורך מורדים במלוכה, די רוסישע פויערן, וועלכע האבן שוין נישט אויסגעהאלטן פון דעם עניות און ליידן וואס איז געווען מנת חלקם במשך הונדערטער יארן און וועלכע האבן שוין געוואלט מבטל זיין דער מלכות פון די צארן און אויפשטעלן אן אייגענע רעגירונג. די מדינה איז אריין אין אן איבערקערעניש און עס איז געווען א גרויסע סכנה פאר'ן עתיד פון דער מלוכה פון די צארן. דער יורש, אלכסנדר דער דריטער [דער ערשטע איז געווען דער טאטע פון ניקאליי], האט באלד פארשטאנען אז מ'דארף "געבן צו פארשטיין" די אלע רוסישע גוי'שע פויערן, אז נישט די צארן זענען שולדיג אין דעם ארימקייט און די צרות וועלכע טרעפן די רוסישע פאלק. מ'האט געמוזט דרינגענד טרעפן א "שעיר לעזאזל", איינעם וועמען צו באשולדיגן אויף אלעם, בכדי מחזק זיין די מלוכה. נו! ווער איז אויף אלעם שולדיג? אוודאי די יודן.. זיי זענען אחראי אויף די ליידן פון די רוסישע פאלק, זיי נעמען צו אלע געלט.. וכו' וכו'. די צארן [וועלכע האבן געלעבט מיט'ן גרעסטן עשירות וואס איז נאר מעגליך, בשעת דאס פאלק איז אויסגעגאנגען פאר הונגער] איז בכלל נישט שולדיג. אלכסנדר דער דריטער האט אוועק גענומען אלע גרינגקייטן וואס זיין טאטע האט איינגעפירט. ער האט אויסגענוצט אלע מיטלען מעגליך, ארויסרייסן די אלע "פרעמדע" השפעות וועלכע שאדן די מלכות פון רוסלאנד. די שנאת ישראל איז אנגעקומען צו נייע השגות אונטער זיין מלוכה. ווען ער איז געשטארבן אין יאר ה'תרנ"ד, האט קיינער זיך נישט געקענט פארשטעלן אז זיין ממשיך, ניקאליי דער צווייטער, וועט זיין נאך אסאך ערגער ווי ער. די צייט איז געווען א צייט פון מהפכה און מרידה. מ'האט שוין גע'חלום'ט פון א נייער תקופה.. אין זיין גרויסן יאוש, האט דער צאר זיך געקערט צו דער אלטער עצה.. אן עלילת דם קעגן די יודן.. דאס וועט אוועק קערן דאס ביטערקייט פון די פויערן פון עם און עס קערן צו די יודן.. פארשטייט זיך די גוים האבן דאס אנגענומען, און עס האט זיך אנגעהויבן גאר א ביטערע צייט פון פאגראמען [הריגות] און רציחות קעגן יודן. באוויסט צווישן זיי איז דער "קישינוב פאגראם אין יאר תרס"ג, אין וועלכע אסאך יודן האבן פארלוירן זייער לעבן ל"ע.
אין יאר ה'תרס"ה, האט ענדליך אויסגעבראכן דעם מערכה אויף אן ערנסטן אופן. די פויערן האבן אפן ווידערגעשפעניגט קעגן דעם צאר און פארלאנגט אן אייגענע ממשלה. כאטש דער צאר האט דאס פרובירט מבטל זיין ביד חזקה (דעם ערשטן טאג זענען גע'הרג'ט געווארן מער ווי 1000 פויערן דורך די סאלדאטן פונ'ם צאר], האט דער צאר געמוזט עפעס נאכגעבן און האט אוועקגעשטעלט דער "דומא", א שטיקל רעגירונג געוועלט דורכ'ן פאלק. דער צאר האט גוט פארשטאנען אז ער שטייט אויף גאר א געפערליכן מצב און ער האט מחליט געווען צו גיין ביז'ן סוף אין זיין מלחמה קעגן עם ישראל. בסוד סודות, האט מען צווישן די ווענט פון די צארישע פאלאץ צוגעגרייט פארשידענע פלענער וויאזוי צו "ערקלערן" צו דעם רוסישן פאלק ווער זייער "אמת'דיגע" שונא איז, און וואס מ'דארף מיט עם טון [רח"ל]. איין מיניסטער איז געווען געשטעלט מסדר זיין די "פלוצלינגדיגע" פאגראמען.. אן אנדערע צו זען אז מ'זאל נישט איינזעצן קיין איינער פון די גוים וועלכע זענען משתתף אין זיי, א.א.וו. כדי צוצוהעלפן צום ענין, האט די ממשלה אויפגעשטעלט אן ארגאניזאציע מיט'ן נאמען "די שווארצע הונדערטער", וועלכע איז געווען צוזאמגעשטעלט פון קבוצות פון הונדערט ווילדע מענטשן אין יעדן איינס, וואס זייער "ארבעט" איז געווען מסדר זיין און אויספירן די פאגראמען קעגן די יודן. אין דעם זעלבן יאר, האט מען אטאקירט 660 יודישע קהילות דורכאויס רוסלאנד. אין שטאט אודעססא [ביים שווארצן ים] אליינס זענען גע'הרג'ט געווארן 300 יודן. טויזנטער יודן זענען פארוואונדערט געווארן און נאכמער האבן כמעט נישט געהאט פון וואס צו לעבן. דער צאר האט דאן אויסגעטיילט "מעדאלן" צו די ראשים פון די "שווארצע הונדערטער" און דער גאנצע וועלט האט צוגעקוקט אומגלויבנדיג דעם שלעכצקייט פון דער צאר. א יאר דערנאך, תרס"ו, האט דער צאר געלאזט דעם מיליטער משתתף זיין אין פאגראמען אין ביאליסטוק און אין שעדליצע. דער "דומא" אין וועלכע עס זענען געווען אויסגעוועלט אפאר יודן אויך, האט געמאכט פראבלעמען פאר'ן צאר. דער דומא האט פארלאנגט חוקר צו זיין ווער עס איז שולדיג און זיי ברענגען צום משפט. דערפאר האט דער צאר געזען דערצו, אז במשך די נעקסטע צוויי יאר, ביז תרס"ז, האט מען "אויסגערייניגט" דער דומא פון איר יודן. עטליכע זענען אריינגעווארפן געווארן אין תפיסה און עטליכע זענען גע'הרג'ט געווארן דורך די שווארצע הונדערטער. דער דריטע דומא, וועלכע איז אויפגעשטעלט געווארן אין יאר תרס"ז, איז געווען אינגאנצן פיל מיט שונאי ישראל. דער צאר האט כסדר מדגיש געווען אז אלע פאגראמען זענען "פלוצלינג" פארגעקומען אלס דעם גרויסן "כעס" פון דעם "רוסישן פאלק" קעגן די יודן. עס האט אבער נישט אסאך געהאלפן, ווייל מער און מער רוסן האבן זיך צוגעשטעלט צום מרידה. דער צאר האט נאר געקענט האפן אז צוריק שטעלן דעם "בלוט-בלבול" אויף אן אופן וואס איז נאכנישט געהערט געווארן, דאס וועט עם ראטעווען.
מאַכניװקאַ (,) איז א דארף אין וויניציער גובערניע, מערב אוקראינע. דאס דארף געפינט זיך לעבן קרעמענטשוג רעזערוואואר אויפן מערב ברעג פון דער טייך גנילאפיאט. מאכניווקא איז ווייט 21 ק"מ דרום-מזרח פון בערדיטשעוו און 154 ק"מ דרום-מערב פון קיעוו.
הרה"צ אברהם יהושע העשיל טווערסקי האט אויפגעשטעלט א הויף אין מאכניווקא.
א פיזיקער איז א וויסנשאפטלער וואס שטודירט פיזיק.
צו ווערן א פיזיקער, שטודירט מען פיזיק אין אן אוניווערסיטעט, אדער טעארעטישע פיזיק אדער פראקטישע פיזיק.
פיזיקערס ארבעטן ביי פריוואטע באשעפטיגערס, אין אקאדעמישע אינסטיטוציעס און אין רעגירונג'ס לאבאראטאריעס.
די העכסטע אנערקענונג וואס א פיזיקער קען באקומען איז דער נאבעל־פריז פאר פיזיק.
אלבערט איינשטיין ווערט פאררעכנט צו זיין פון די גרעסטע פיזיקער.
צו ווערן א פיזיקער שטודירט מען אין אוניווערסיטעט די פאלגנדע טעמעס: אסטראנאמיע, אפטיק, כעמיע, קלאסישע פיזיק, עלעקטריע און מאגנעטיק, און נאך
99 איז דער נאטירלעכער נומער וואס קומט נאך 98 און פאר 100.
וויסנשאפט.
99 איז דער אטאמישער נומער פון איינשטייניום.
סאַפֿאַרי () איז אן אינטערנעץ בלעטערער פון עפל וואס קומט צוזאמען מיט מאק אס צען, די אקטואלע ווערסיע פון דעם אפערירן סיסטעם פאר מאקינטאש קאמפיוטערס.
סאפארי איז דער בלעטערער אריינגעבויט אין iPhone און iPod touch אפאראטן.
פון 2007 ביז 2012 האט מען ארויסגעגעבן א ווערסיע פאר פערזענלעכע קאמפיוטערס וואס ארבעטן מיט Windows.
אזוי ווי אנדערע בלעטערערס, למשל מאזילע פיירפאקס און אפערע, סאפארי דערמעגלעכט נאוויגירן מיט צינגעלעך (טאבס). אין סאפארי איז אויך דא א גוגל זוך מאשין, שטיץ פאר RSS און א בלאקער קעגן אויפשרונג (פאָפאַפ) פענצטער.
בעלארוסיש אדער ווײַסרוסיש (беларуская мова בעלאַרוסקאַיאַ מאָוואַ) איז א מזרח-סלאווישע שפראך וואס מ'רעדט אין בעלארוס. מ'רעדט בעלארוסיש אויך אין רוסלאנד, אוקראינע און פוילן.
לויטן צענזוס אין בעלארוס רעדן 3,686,000 (36.7%) איינוואוינער פון לאנד בעלארוסיש. אנדערע מקורות האלטן אז בעלארוסיש איז די מוטער-שפראך פון 6,984,000 (85.6%) פון די בעלארוסישער באפעלקערונג.
דער אייראפעישער זומער זייגער איז די איינארדנונג לויט וואס אין גאנץ אייראפע (חוץ איסלאנד) רוקט מען דעם זייגער צוריק א שעה אין פריליננ. דער סעזאן פון דעם זומער זייגער דויערט פון 01.00 UTC דעם לעצטן זונטאג אין מערץ ביז 01.00 UTC דעם לעצטן זונטאג אין אקטאבער.
__TOC__
אמאל פלעג מען האלטן דעם זומער זייגער אין יעדן לאנד אין אייראפע אן אנדער צייט, וואס האט געשאפן שוועריגקייטן אין טראנספארט און קאמוניקאציע. זייט 1980 האט די אייראפעישע געמיינדע ארויסגעגעבן באפעלן צו די מיטגליד שטאטן אז זיי זאלן איינפירן לויט זייער געזעץ געוויסע זמנים פאר'ן אנהייב און פאר'ן סוף פונעם זומער זייגער.
אין 2001 האט מען ארויסגעגעבן דעם ניינטן באפעל וואס באשטימט דעם זומער זייגער פונעם לעצטן זונטאג אין מערץ ביזן לעצטן זונטאג אין אקטאבער.
מאדריד איז די הויפטשטאט פון שפאניע, און אויך די גרעסטע שטאט. זי געפינט זיך אין צענטראל שפאניע אויפן טייך מאנזאראנארעז. מאדריד איז א גרויסער פינאנציעלער צענטרום.
מענטשן האבן געוואוינט אינעם געגנט וואס איז היינט מאדריד שוין אין פרעהיסטארישע צייטן.
מאדריד ווערט גערעכנט איינע פון די הויפט אייראפעישע צילן פאר קונסט מוזייען. דער בעסט־באוואוסטער איז דער גאלדענער דרייעק פון קונסט, פלאצירט אויפן פאַסעא דעל פראַדא, וואס באשטייט דריי מוזייען. דער בארימטסטער איז דער פראדא מוזיי, וואס האט דיעגא וועלאזקעזנס "Las Meninas" און פראנסיסקא גאיאס "La maja vestida" און "La maja desnuda".
דרום אַפֿריקע, אפיציעל די רעפובליק פון דרום אפריקע (, זולו: "iRiphabhuliki yaseNingizimu Afrika"), איז דאס לאנד וואס געפינט זיך ביים דרום שפיץ פון אפריקע. זי גרענעצט זיך מיט די אטלאנטישן און אינדיאנער אקעאנען אויף א בארטן־ליניע לאנג 2,798 קילאמעטער, און מיט די לענדער נאמיביע, באצוואנע, זימבאבװע, מאזאמביק, סוואזילאנד און לעסאטא (אן אומאפהענגיק לאנד אינגאנצן ארומגערינגלט פון דרום אפריקע). דרום אפריקע איז א מיטגליד אין דער קאמאנוועלט. די עקאנאמיע פון דרום אפריקע איז די גרעסטע אין אפריקע און די 24סטע גרעסטע אין דער וועלט. דערפאר איז זי די מערסט אנטוויקלט לאנד - סאציאליש, עקאנאמיש און אינפראסטרוקטואליש - אויפן קאנטינענט.
די גרעסטע שטאט איז יאהאניסבורג. דרום אפריקע האט דריי הויפטשטעט: דער פארלאמענט איז אין קאפשטאט, די רעגירונג זיצט אין פרעטאריע און דאס העכסטע געריכט איז אין בלומפאנטיין.
ס'זענען פאראן 11 נאציאנאלע שפראכן; די ערשטע צוויי זענען אפריקאנס און ענגליש.
די געשיכטע פון דרום אפריקע איז גאנץ אנדערש פון די אנדערע אפריקאנישע לענדער וויבאלד די אימיגראציע פון אייראפע האט אנגעהויבן גאר פרי, ווי אויך די סטראטעגישע וויכטיקייט פון דעם ים וועג ארום דעם קאַפ.
די עקאנאמיע פון דרום־אפריקע איז די צווייט גרעסטע אין אפריקע, און די 34סט גרעסטע אין דער וועלט.
דער היינטיקער פרעזידעט פון דרום אפריקע איז יאקאב זומא.
באנטו פארשפרייטונג.
זידלונגען פון באנטו רעדנדיקע פעלקער האבן שוין געוואוינט דרום פונעם טייך לימפאפא אינעם 5טן יארהונדערט. די ערשטע אייזנווערק האלט מען אז זי שטאמט פון 1050.
ווען די אייראפעער זענען ערשט אנגעקומען אין דרום אפריקע זענען די צוויי גרעסטע גרופעס פעלקער געווען די קאזע און זולו פעלקער.
פארטוגעזישע איינפלוס.
אין 1487 האט דער פארטוגעזישער אויספארשער בארטאלאמיע דיאז געפירט די ערשטע אייראפעאישע רייזע אנצוקומען אין דרום אפריקע.
אין 1652 האט יאן וואן ריבעק קאלאניזירט דעם קאַפ פאר דער האלענדישער מזרח אינדיע געזעלשאפט.
אין 1867 האט מען געפונען אין דרום אפריקע דימענטן און אין 1884 גאלד. צוליב דעם זענען גאר א סך מענטשן געקומען פון אייראפע וואס האבן געהאפט צו ווערן רייך אין דרום אפריקע.
אין 1880-81 איז פארגעקומען די ערשטע באער מלחמה.
דרום אפריקע איז דער סאמע דרומסטער ראיאן אין אפריקע, מיט א בארטן לענגער ווי 2,500 ק"מ לענגאויס צוויי אקעאנען (דרום אטלאנטיק און אינדישער). מיט א שטח פון 1,219,912 קוואדראט ק"מ איז דרום אפריקע דאס 25סטע גרעסטע לאנד אין דער וועלט, בערך אזוי גרויס ווי קאלאמביע.
מאַפֿאַדי אין דער דראקנסבערג בארגקייט, הויך 3,450 מעטער, איז דער העכסטער שפיץ אין דרום אפריקע. אחוץ די פרינץ עדווארד אינזלען ליגט דאס לאנד צווישן גארטל ליניעס 22º און 35ºS און צווישן מערידיאנען 16º און 33ºE.
דאס אינלאנד פון דרום אפריקע באשטייט פון א ריזיקן פלאכן פלאטא הויך פון 1,000 מעטער ביז 2,100 מעטער, וואס ווערט העכער אין מזרח און גייט ביסלעכווייז אראפ קיין דרום און דרום־מערב. דער פלאטא איז ארומגענומען מיט בערג וואס זייער העכסטער טייל, די דראקנסבערג, ליגט צו מזרח.
צוליב דעם וואס דרום אפריקע איז ארומגענומען מיט די אטלאנטישע און אינדישע אקעאנען אויף דריי זייטן, און דאס לאנד געפינט זיך אינעם דרום האלב-קיילעך, און די בערג אין צפון נענטער צום עקוואטאר, איז איר קלימאט אין אלגעמיין טעמפעראט. אין דרום־מערב פון לאנד איז דער קלימאט גאנץ ענלעך צום מיטלענדישן ים מיט נאסע ווינטערן און ווארעמע טרוקענע זומערן. אין דעם געגנט פראדוצירט דאס וויין פון דרום אפריקע.
דרום אפריקע זשיראפן, קרוגער נאציאנאלער פארק
דאס בושפעלד האט פארשידענע זויגערס איינשליסנדיק טראנסוואל לייבן, אפריקאנישע לעמפערטן, דרום אפריקע פאנטערן, ווייסע נאזהארנס, בלויע ווילדעביסט, קודוס, אימפאלעס, היענעס, היפאפאטאמען און דרום אפריקע זשיראפן.
פלאנצן.
דרום אפריקע האט א רייכע פארשיידנקייט פון פלאנצן, מיט מער ווי 20,000 פארשיידענע פלאנצן, ד״ה אומגעפער 10% פון אלע באוואוסטע זגאלן פון פלאנצן אויף דער ערד. נאר 1% פון דרום אפריקע איז באדעקט מיט וועלדער.
דרום אפריקע איז א פארלאמענטארישע רעפובליק, און דער פרעזידענט איז ראש מלוכה און אויך דער הויפט פון דער רעגירונג.
פארלאמענט האט צוויי הייזער, די נאציאנאלע פארזאמלונג (דאס נידעריגע הויז) און דער נאציאנאלע פראווינצן־ראט (דאס העכערע הויז). די נאציאנאלע פארזאמלונג באשטייט פון 400 מיטגלידער וואס ווערט דערוויילט יעדע פינעף יאר דורך פראפאצאנעלע רעפרעזענטאציע. דער נאציאנאלע פראווינצן־ראט באשטייט פון 90 מיטגלידער, פון יעדן איינעם פון די ניין פראווינץ לעגיסלאטורן צען מיטגלידער.
דער פרעזידענט ווערט דערוויילט פון דער נאציאנאלער פארזאמלונג נאך די פארלאמענטארישע וואלן. דער פרעזידענט באשטימט א וויצע־פרעזידענט און מיניסטארן.
אין די לעצטע וואלן וואס זענען פארגעקומען דעם 7טן מיי 2014 האט די אפריקאנישע נאציאנאלע קאנגרעס באקומען 62.2% פון די שטימען און 249 זיצן, און די הויפט אפאזיציע, דער דעמאקראטישער אליאנץ, האט באקומען 22.2% פון די שטימען און 89 זיצן.
דרום אפריקע האט נישט קיין אפיציעלע הויפטשטאט. פארלאמענט זיצט אין קאפשטאט, דער פרעזידענט און קאבינעט פירן פון פרעטאריע, די אדמיניסטראטיווע הויפטשטאט, דער הויפט אפעל־געריכט זיצט אין בלומפאנטיין, און דער קאנסטיטוצאנעלער געריכט פון דרום אפריקע זיצט אין יאהאנעסבורג. די אמבאסאדעס פון פרעמדע לענדער זענען מערסטנס אין פרעטאריע.
דאס לאנד, אלס פארבאנד פון דרון אפריקע, איז געווען א גרינדער מיטגליד פון די פאראייניגטע פעלקער. דער דעמאלסדיקער פרעמיער מיניסטער, יאן סמאטס, האט געשריבן די הקדמה צום פאראיינגטע פעלקער טשארטער. דרום אפריקע איז אויך א גרינדער מיטגליד פון דער אפריקאנישן פארבאנד און האט די צווייטע געסטע עקאנאמיע פון אלע אירע מיטגלידער.
דעם 24סטן אויגוסט 2010 האבן דרום אפריקע פרעזידענט יעקב זומא און כינעזישער פרעזידענט הו דזשינטאא געחתמ׳עט דעם ביידזשינג אפמאך פאר א ״סטראטעגישער שותפות״ אין פאליטישע און עקאנאמישע ענינים.
אדמיניסטראטיווע אפטיילן.
דרום אפריקע האט ניין פראווינצן וואס ווערן געהערשט דורך א לעגיסלאטור וואס ווערט געוויילט יעדע פינעף יאר. דער לעגילאנטור וויילט א פרעמיער מיניסטער, און דער פרעמיער מיניסטער קלויבט אויס אן עקסעקוטיוו. לויט דער קאנסטיטוציע פון דרום אפריקע האבן די פראווינץ עקסעקוטיוון שליטה אין די פעלדער פון געזונט, בילדונג, פובליקע באהויזונג און טראנספארט.
דרום אפריקע האט א געמישטע עקאנאמיע, די צווייטע גרעסטע אין אפריקע נאך ניגעריע. אין פארגלייך מיט אנדערע לענדער אין אונטער-סאהארא אפריקע האט דרום אפריקע אין פארהעלטעניש א הויכע ברוטא אינלענדישן פראדוקט פאר א מענטש ($11,750 אין 2012). טראץ דעם האט דאס לאנד א גאנץ הויכע ראטע פון ארעמקייט און ארבעטלאזקייט.
נאך 1994 האט די רעגירונג פאליטיק אראפגענידערט אינפלאציע, סטאבליזירט פובליקע פינאנצן און צוגעברענגט אויסלענדישן קאפיטאל, דאך איז די געוואוקס געווען נידעריג. פון 2004 האט די עקאנאמיע אנגעהויבן זיך פארגרעסערן.
אנדערש ווי די מערסטע פון דער וועלט׳ס ארעמע לענדער, האט דרום אפריקע נישט קיין בליענדיקע היימישע עקאנאמיע. נאר 15% פון שטעלעס אין דרום אפריקע זענען אינעם היימישן סעקטאר, אין פארגלייך מיט העלפט אין בראזיל און אינדיע און קנאפע דריי־פערטל אין אינדאנעזיע. וועלט באנק פארשונג ווייזט אז דרום אפריקע האט פון די ברייטסטע ריסן צווישן פער מענטש ברוטא אינלענדישער פראדוקט קעגן איר מענטשליכע אנטוויקלונג אינדעקס ראנג, און בלויז באצוואנע האט א גרעסערן ריס.
דרום אפריקע איז א פאפולערער טוריסטן ציל און א שיינער טייל פון איינקומפט קומט פון טוריזם. די אימיגראנטן אין דרום אפריקע וואוינען אין שוואכע צושטאנדן.
די פרינציפעלע האנדל שותפים פון דרום אפריקע זענען—אחוץ אנדערע אפריקאנישע לענדער—דייטשלאנד, די פאראייניגטע שטאטן, כינע, יאפאן, דאס פאראייניגטע קעניגרייך און שפאניע.
עטלעכע וויכטיקע וויסנשאפטלעכע און טעכנאלאגישע אנטוויקלונגען שטאמען פון דרום אפריקע. דער ערשטער מענטש-צו-מענטש הארץ איבערפלאנץ איז אויסגעפירט געווארן דורך הארץ־כירורג כריסטיאן בארנארד אין גרוט סכור שפיטאל אום דעצעמבער 1967; מאקס טיילער האט אנטוויקלט א וואקסין קעגן געלן פיבער; אלאן מאקלאוד קארמאק האט פיאנירט קאמפיוטירטע טאמאגראפיע; און אהרן קלוג האט אנטוויקלט קריסטאלאגראפישע עלעקטראן מיקראסקאפיע טעכניקן. אחוץ דעם פאל פון בארנארד, זענען די אלע פארשריטן געווארן אנערקענט מיט נאבעל פריזן.
דרום אפריקע האט א היפשע אסטראנאמיע געמיינדע, מיט דעם דרום אפריקע גרויסן טעלעסקאפ, דער גרעסטער אפטישער טעלעסקאפ אינעם דרום האלבקיילעך.
דרום אפריקע איז א לאנד פון בערך 50 מיליאן מענטשן מיט פארשידענע קולטורן, שפראכן און רעליגיעס.
די שווארצע זענען פון פארשידענע אפריקאנישע גרופעס פון די פארשידענע געגנטן אין לאנד, מיט אנדערע קולטורן און אנדערע שפראכן. אויך זענען געקומען אין דרום אפריקע במשך די יארן שווארצע פון אנדערע טיילן פון אפריקע.
די ווייסע זענען בעיקר פון צוויי גרופעס, די וואס רעדן ענגליש און די וואס רעדן אפריקאנס. די אפריקאנער זענען אייניקלעך פון די אימיגראנטן פון האלאנד, דייטשלאנד, בעלגיע און פראנקרייך, וואס זענען געווען די ערשטע אייראפעאישע אימיגראנטן אין די 17טן און 18טן יארהונדערטער. די ענגליש רעדער זענען אייניקלעך פון די בריטישע קאלאניסטן פונעם 19טן יארהונדערט, צוזאמען מיט שפעטערדיקע אימיגראנטן פון אייראפע, איינשליסנדיק יידן וואס זענען געקומען מערסטנס פון ליטא אין אנהייב 20סטן יארהונדערט.
יידן אין דרום אפריקע.
די יידישע געמיינדע אין דרום אפריקע ציילט עטלעכע 77,500 מענטשן און איז די גרעסטע יידישע געמיינדע אויפן קאנטינענט פון אפריקע. די גרעסטע זידלונגען פון יידן זענען אין יאהאנעסבורג, קאפשטאט און דורבאן.
אין 2009 איז דער אריכות־ימים שאץ געווען 71 יאר פאר א ווייסן דרום־אפריקאנער און 48 יאר פאר א שווארצן דרום־אפריקאנער.
אין דרום אפריקע געפינט זיך דער דריטער גרעסטער שפיטאל אין דער וועלט, דער קריס האני באראגוואנאט שפיטאל.
הרה"צ אברהם יהושע העשיל טווערסקי, דער צווייטער מאכניווקער רבי
הרה"צ יהושע רוקח, דער היינטיקער מאכניווקער רבי
מאכניווקא חסידות געהערט צו דער טשערנאבלער גזע. הרה"צ יוסף מאיר טווערסקי האט געגרינדעט דעם הויף אין מאכניווקא, א שטעטל אין אוקראינע. דער היינטיקער רבי פירט זיין רעביסטעווע אין בני ברק, ישראל; ער איז אויך א בעלזער אייניקל און מען רופט דאס חסידות הײַנט מאכניווקא־בעלזא.
מאכניווקא איז אן אפצווייג פון סקווער.
וויבאלד דער היינטיקער מאכניווקער רבי איז א בעלזער אייניקל, זענען צוגעקומען צו זיין חסידות בעלזער חסידים וואס האבן נישט מקבל געווען די רעביסטעווע פונעם היינטיקן בעלזער רבין. אחוץ דעם בית המדרש אין בני ברק, האבן זיי צוויי שטיבלעך און א ישיבה קטנה אין סטאמפארד היל, לאנדאן. אויך האבן זיי שטיבלעך אין ירושלים, בית שמש ביתר און אלעד, און אויך אין סאלפארד (מאנטשעסטער), אנטווערפן, בארא פארק און וויליאמסבורג.
ייחוס.
די טשערנאבלער גזע האט געגרינדעט דער טשערנאבלער מגיד, הר"ר מנחם נחום טווערסקי, א תלמיד פון הייליגן בעל שם טוב, דער מייסד פון חסידות.
ר' אברהם יהושע העשיל איז געווען מאכניווקער רבי 70 יאר, פון תרע"ז ביז תשמ"ח. במשך א לענגערער צייט אין ראטן פארבאנד האט ער מרביץ תורה געווען און פארשפרייט חסידות אקעגן דעם רצון פון די קאמוניסטישע אויטאריטעטן. נאכן צווייטן וועלט קריג האט די סאוועטישע רעגירונג אים געבעטן צו דינען אלס הויפט רב פון דער סאוועטן פארבאנד. ער האט אבער אפגעזאגט דעם אמט, ווייל ער האט נישט געוואלט זיך פירן לויט זייערע דעות. פאר דעם האט מען אים פארטריבן אין סיביר.
אין תשכ"ה האט מען אים ערלויבט צו פארלאזן דעם סאוועטן פארבאנד און ער האט געוואנדערט קיין בני ברק.
אן אומאידענטיפירט פליגענדער אביעקט () איז א איינרעדעניש ביי געוויסע מענטשען אז זיי זעהן געוויסע באשטאנדטיילען ארומפליען אין די לופטן אין רינדעכיגע טעלערלאך, וואס דאס זענען שדים ורוחות פון אנדערע פלאנעטן וואס זענען פיל מער פארגעשריטען פון אונז, און אין איין שיינעם טאג קענען זיי נאך אהערקומען אין די מאסען אייננעמען די וועלט מיט פארגעשריטענע טעכנעלאגיע וואס מיר באגרייפן ניטאמאל, און זיי וועלן אונז אייננעמען אדער הרג'ענען ווי פליגן.
הרב יום טוב עהרליך האט ארויסגעגבן אן אידישן ספר איבער זיינע זעהנישען פון אט די מראות, און דאס א נאמען געגעבן "קול מבשר" אלס צייכענעס אויף משיח'ס אנקום.
לופֿט פֿאַרפּעסטיקונג אדער לופֿט פֿאַרקױטיקונג איז א כלליתדיקער נאמען אויף אומרייניקע לופט וואס איז אויסגעמישט מיט שלעכטע כעמיקאלן וואס ווערן באשאפן דורך פארברענטע ברענשטאף דורך די פארשיידענע קראפט פאבריקן אדער פון אויטאס אד"ג. שמוציקע לופט איז גורם צו פארשיידענע קראנקייטן אין די לונגען, אויך איז דאס א גורם צום גלאבאלישן אנהייצונג וואס וועט צעלאזן גרויסע אייז בערג און פארפלייצן גאנצענע שטעט פון די ברעג ימען.
די מערסטע פארשפרייטסטע שמוציקע כעמיקאל איז דער קארבאן דיאקסיד (זויערע קוילנשטאף), אבער אויך אנדערע כעמיקאלן ווי בליי און שוועבל ווערן פארעכנט ווי שמוציקע כעמיקאלן. וועגן דעם, פיל שטאַטן צווינגען זייערע בירגער זיך צו ניצן בלויז מיט אניקער־בליי ברענשטאף.
אויך דעם אויסרייסן ביימער פון גאנצענע ריזיקע פעלדער נעמט אראפ פֿון די לופֿט קוואליטעט, צוליב דעם וואס דער עיקר אקסיגען קומט ארויס פון די בײמער.
מאַקס וויינרייך (22סטן אפריל, 1894 - 29סטן יאנואר, 1969) (געבוירן אין לעטלאנד און געשטארבן אין ניו יארק סיטי) איז געווען א לינגוויסט ספעציעליזירינדיג זיך אין יידיש, און דער פאטער פון דעם לינגוויסט אוריאל וויינרייך.
וויינרייך האט געגרינדעט דעם ייוו"א אינסטיטוט, ארגינעל יידישער וויסנשאפטלעכער אינסטיטוט. און איז געווען איר שעף דירעקטאר פון 1925 ביז 1939. פון 1940 האט ער דאס געפירט פון מאנהעטן.
עס איז באקאנט פון אים א לאזונג; "אַ שפראַך איז אַ דיאַלעקט מיט אַן אַרמײ און פֿלאָט"
היתר מכירה איז א פראצעס, לויט וועלכן די פעלדער אין גאַנצן לאַנד ישראל ווערן פאַרקויפט פאַר אַ גוי - אין שמיטה יאר, כדי צו קענען דאס בארבייטען געהעריג, און אויסקרויזן די תורה'דיגע איסור אז די פעלדער וואס געהערן פאר אידן ברויכן צו רוהן אין שמיטה יאר. דאס איז ענדלעך צו דעם פראצעס פון מכירת חמץ פאַר יום-טוב פּסח, אז אפילו די חמץ ליגט טאקע ביים איד אין קיך איז דער שאפע פארקויפט פארן גוי.
במשך די לעצטע 120 יאָר גייט אָן אַ דעבאַטע צווישן רבנים און פּוסקים צי דער היתר מכירה איז אויסגעהאַלטן אָדער נישט.
הרב יצחק אלחנן ספּעקטאָר, דער קאָוונער רב, און (אין שפּעטערדיקן דור) הרב אברהם יצחק הכהן קוק האָבן בשעתם געשטיצט אַ היתר מכירה. ווידעראום דער נצי"ב פון וואַלאָזשין און (אין אַ שפּעטערדיקן דור) דער חזון איש האָבן בשעתם געאַסרט אַ היתר מכירה. און אין די איצטיקע צייטן טענהן אַנדערע רבנים אַז דער היתר מכירה פון הרב קוק איז נישט גילטיק אונטער די עקאָנאָמישע אומשטענדן וועלכע הערשן אין ישראל היינט צו טאָג.
באסטאן איז די הויפטשטאט און די גרעסטע שטאט אין דעם אמעריקאנער שטאַט מאסאטשוסעטס און אין גאנץ ניי ענגלאנד. די שטאט איז די 24סטע גרעסטע אין די פאראייניגטע שטאטן, מיט א באפעלקערונג (געשאצט) פון 645,966 אין יאר 2013. איינוואוינער פון באסטאן הייסן "באסטאנער" ().
אין 1630 קאלאניסטן פון ענגלאנד האבן מייסד געווען די שטאט אויפן שאוומוט האלבאינזל.
ווערנט דעם סוף פון דעם 18טן יארהונדערט האבן פאסירט אין באסטאן עטלעכע וויכטיגע פאסירונגען פון דער אמעריקאנער רעוואלוציע, איינשליסנדיק די באסטאנער שחיטה און די באסטאנער טיי פארטי. נאך דער אמעריקאנער זעלבשטענדיגקייט איז באסטאן געווארן א הויפט פארט און צענטער פון פאבריצירן.
באסטאן האט געהאט דעם ערשטן סאבוויי סיסטעם אין די פאראייניקטע שטאטן.
באסטאן איז געגרינדעם דעם 17טן סעפטעמבער, 1630, דורך פוריטאנער קאלאניסטן פון ענגלאנד. במשך 100 יאר איז באסטאן געווען די גרעסטע שטאט אין בריטישער צפון אמעריקע.
ביי אידן.
הר"ר פינחס דוד הורוויץ האט זיך באזעצט אין באסטאן ווען ער איז געקומנן פון ירושלים, און האט אויפגעשטעלט דאס באסטאנער חסידות. דער פריערדיקער באסטאנער רבי, הר"ר לוי יצחק הורוויץ האט א בית מדרש אינעם ברוקליין געגנט פון באסטאן.
באסטאנער מאראטאן אטאקע.
די באסטאנער מאראטאן אטאקע איז געווען א טעראריסט אטאקע וואס איז פארגעקומען דעם 15טן אפריל 2013 בעת טויזנטער מענטשן האבן מארשירט אין דעם יערליכן מאראטאן אין באסטאן, מאסאטשוסעטס.
2 באמבעס האבן עקספלאדירט, 13 סעקונדעס באזונדער.
די אטאקעס זענען דורכגעפירט געווארן דורך צוויי ברידער.
אוצר בית דין איז אן ארגאניזאציע וואס איז עוסק אין דעם שניט פון פירות וואס וואקסן אין (אדער נאך) דעם שמיטה יאר מיט קדושת שביעית, און פארטיילט די פירות צו קאנסומערס אין אזא אופן וואס אסאך פוסקים האלטן איז אויסגעהאלטן על פי הלכה. אוצר בית דין איז א וועג אפצוזעצן די פירות וואס, לויט די הלכות פון שמיטה וואלט מען געדארפט איבערלאזן אויף די ביימער און לאזן מענטשן קומען אליין צו שניידן.
אין די לעצטע שמיטה יארן זענען די אוצר בית דין'ס מטפל מיט די ביימער אז זיי זאלן געבן גוטע פירות און זיי היטן אז קיין פריוואטע מענטשן זאלן נישט קומען שניידן די פירות. אפטמאל איז דער אוצר בית דין ממנה אלס זייער שליח דער פארמער וועמען ס'געהערט די פלאנטאציע. נישט אזוי ווי דער היתר מכירה וואס די חרדים האבן געפסל'ט מכל וכל (לויטן פסק פונעם חזון איש) חפון אלע אשכנזישע חרדים האשכנזים און אפילו א היבש טייל פון די דתיים הלאומיים און די ספרדים, אבער אוצר בית דין איז אנגענומען ביי א גאנץ ברייטן ציבור אחוץ פון דער עדה החרדית וואס דערגעגנט זיך צום היתר פון אוצר בית דין. א טייל פונעם ציבור הדתי זעט נישט אוצר בית דין אלס א דיעבד נאר אפילו לכתחילה.
דער ערשטער אוצר בית דין אין מאדערנע צייטן.
אין תר"ע (וואס איז געווען א שמיטה יאר) איז הרב צבי הירש כהן, א תלמיד חכם פון רחובות וואס האט געהאט וויינגערטנער און סאדן, געוואנדן צום בית דין פון ירושלים און געבעטן זיי צו פונקציאנירן אלס זיין בית דין צו טיילן די וויין און פירות וואס וואקסן אין זיינע סאדן אינעם שמיטה יאר. דער אב"ד פון ירושלים, הרב חיים בערלין, האט אונטערגעחתמעט דעם קאנטראקט (וואס עקסיסטירט נאך ביזן היינטיגן טאג) צוזאמען מיט הרב יוסף חיים זאנענפעלד און הרב הירש פסח פראנק און אויך די דיינים הרב ישראל יעקב יעב"ץ און הרב משה נחום וואלנשטיין. בכדי די יידן אין ירושלים זאלן קענען באקומען וויין און פירות האט מען געדארפט מסדר זיין ווער זאל אראפנעמען די פירות, מאכן וויין פון די טרויבן און פירן די פראדוקטן קיין ירושלים. דערפאר האט דער בית דין ממנה געווען הרב כהן צו ווערן דער שליח בית דין צו פארטרעטן די יידן אין ירושלים און צו זיין דער פארוואלטער פון אלע ארבעט וואס וועט זיין נייטיג. אלס שליח האט ער באקומען זיין לוין ווי אויך די אלע וואס האבן געדארפט ארבעטן ביים אראפנעמען און צעדריקן און טראנספארטירן די תבואה, אבער קיינער האט נישט באקומען קיין רווחים.
שווייצער קעסטנבוים א בוים איז א פיליאריק געוויקס פון האלץ, וואס האט טפלדיקע צווייגן וואס וואקסן ארויס פון דעם שטאם.
ביימער זענען א וויכטיקער טייל פון דער לאנדשאפט ווייל זיי פארמיידן אונטערשווענקען פון דער ערד. ביימער שפילן אויך א ראלע אין שאפן זויערשטאף אין דער לופט און איינזאפן קוילנשטאף.
אין אידישקייט.
און חודש ניסן ווען די ביימער הייבן אן צו בליען, זאגט א איד די ברכה: בא"י אמ"ה שלא חיסר בעולמו כלום וברא בו בריות טובות ואילנות טובים להנות בהם בני אדם. (געלויבט ביסטו השי"ת אונזער גאט דער קעניג פון דער וועלט וואס ער האט נישט געלאזט גארנישט פעלנד אין זיין וועלט און ער האט באשאפן אין איהר גוטע באשעפענישן און גוטע ביימער צו דערפרייען דערמיט די מענטשהייט)
דער 7טער יארהונדערט איז די צייט צווישן די יארן 601 - 700.
אין דעם יארהונדערט איז געגרינדעט געווארן איסלאם.
אַמעריקאַנישער פוסבאל (אין די פאראייניגטע שטאטן רופט מען אים בלויז "פוסבאל') איז צאמגעשטעלט פון צוויי קעגנזייטיגע גרופעס (מאנשאפטן), וואס איטליכער פרובירט אנצוציען פונקטן ביז א געוויסער צייט אפשניט, דורך מאכן אז דער באל זאל אנקומען דער אנדער עק פעלד צום אנטקעגענער'ס ענדע זאנע. צו דורך דאס ווארפן אהין אין א חבר פון די אייגענע טיעם כאפט דאס אויב דער קעגנארטיגער טיעם קען אים נישט אוועקשטופן, אדער דורך שטייטעלעך לויפן דערמיט, יעדע פאר יארדס און מ'שלאגט זיך אראפווארפן דעם לויפער.
דאס פעלד איז לאנג 120 יארדן, און דאס איז איינגעטיילט מיט ווייסע ליניעס, יעדע 5 יארד, צו וויסן וויפל יארדן מען האט דאס שוין גערוקט. אויב די גרופע וואס איז אויף דער אפענסיע קען נישט אדורכטראגן דעם באל גאנצע 10 יארדן מיט 4 אראפפאלן'ס דאן טוישט זיך די טיעםס. און זיי ווערן איצט בלויז אויף דער דעפענסיע און קענען נישט אנציען פונקטן. אין ביידע עקן איז דא א גרויסער טויער.
עס איז זייער פיזיקאליש דער מין ספארט, מען הארגעט זיך מיט די הענט און פיס זיך אראפווארפן איינער דעם אנדערן, כדי צו ארויסכאפן דער באל, אדער דאס פשוט פארלענגערן און נישט לאזן פראגרעסירן אין שונא'ס לאגער.
יעדער טיעם האט צוויי גרופעס פון 11 שפילערס וואס שפילן, די אפענסיע שפילער און די דעפענסיע שפילער.
דאס שפיל דויערט 60 מינוט, צעטיילט אויף פיר מאל 15 מינוט.
אמעריקאנישער פוסבאל נעמט זיך פון ראגבי פוטבאל.
טערמינען.
די פיעלד טויער שטאנגען אין דער הייעך
די לאדזשער געטא (די דייטשע האבן זי גערופן ליצמאנשטאטער געטא) איז געווען די צווייטע גרעסטע געטא (נאך דער ווארשעווער געטא) אויפגעשטעלט פאר יידן און ראמא (ציגאנער) אין דייטש קאנטראלירט פוילן. לכתחילה געמאכט אלס א פראוויזאריש פארזאמלונג ארט פאר יידן, די געטא איז פארוואנדלט אויף א הויפט צענטער פון אינדוסטריע, וואס האט באזארגט נאצישע דייטשלאנד, און באזונדער דאס דייטשע מיליטער, מיט זאפאסן. א דאנק איר מערקווירדיקע פראדוקטיוויטעט, האט די געטא געדאנזשעט איבערקומען ביז אויגוסט 1944, ווען די איבערגעבליבענע זענען אריבערגעפירט קיין אוישוויץ. זי איז געווען די לעצטע געטא צו ווערן ליקווידירט אין פוילן.
דער הויפט פון יודנראט האט געהייסן מרדכי חיים רומקאווסקי, וואס ער האט געגלייבט אז מיט פאלגן די נאציס, וועט מען עס דורכלעבן.
ער האט ברוטאל אונטערדריקט יעדע געלעגנהייט פון אויפשטאנד, שמוגלען אא"וו, דאס האט געברענגט צו א גרויסע הונגער אין געטא, די איינוווינער אין געטא האבן אים פיינט געהאט דערפאר, און מען האט אים גערופן "קעניג חיים", זיין סוף איז געווען די זעלבע ווי די אנדערע יידן אין געטא און איז אומגעקומען אין אוישוויץ.
די מערסטע איינוווינער וואס לאדזש האט געהאט איז געווען, 204,800 יידן, נאנט צו פופציג טויזנט יידן זענען געשטארבן פון הונגער, וואס איז אסאך העכער פון די אנדערע געטאס ווי ווארשע, אדער קראקע.
אין יאנואר 42' זענען 55,000 יידן, אפגעשיקט געווארן קיין כעלמנא און סעפטעמבער יענע יאר נאך 20,000. אין 44' זענען 75,000 יידן אנגעקומען קיין אוישוויץ, און דאס איז געווען דאס אויפליין פונעם געטא.
עס ווערט געשאצט אז צווישן פינעף און זיבן טויזנט יידן, זענען געראטעוועט געווארן פון לאדזש.
ניר באַרקאַט (העברעאיש: ניר ברקת, געבוירן אין תל אביב י"ז תשרי ה'תש"ך, 19טן אקטאבער 1959) איז א כנסת דעפוטאט און געווען דער בירגערמייסטער פון ירושלים און דער פארזיצער פון דער פארטיי "ירושלים וועט באווייזן".
בארקאט איז געבוירן געווארן צו זיינע עלטערן זלמן און שולמית - שולה.
ער האט אן ערשטן דיפלאם אין קאמפיוטער וויסנשאפט.
אין יאנואר 2003 ביי די וואלן איז ער געווען א קאנדידאט צו ווערן דער ירושלימער בירגערמייסטער. אבער צום סוף איז ער אומגעפאלן מיט 43% פון די שטימען און אורי לופאליאנסקי איז געווארן דער בירגערמייסטער.
אין די לעצטע יארן האט ניר אויפגעשטעלט די געזעלשאפט "סטארטאפ ירושלים" וואס איר צוועק איז צו העלפן שאפן מער ארבעט פלעצער אין דער שטאט און צום בליאונג פון דער עקאנאמיע.
אינעם יאר 2008, ביי די וואלן פון בירגערמייסטערשאפט אין דער ירושלימער מוניציפאליטעט, איז ער אויסגעקליבן געווארן ווי דער בירגערמײַסטער. ער האט קאנדידירט קעגן מאיר פרוש, ארקאדי גיידאמאק און דן ביראן, און האט געווינען מיט א מערהייט פון 19,347 שטימען.
אין אקטאבער 2013 האט מען אים געוויילט פאר א צווייטן קאדענץ אלס בירגערמייסטער, קעגן משה ליאן און חיים עפשטיין.
אין 2019 איז בארקאט געלאפן ביי די פריימעריז פון דער ליכוד פארטיי און הער איז דערוויילט געווארן צום כנסת ביי די 22 און 23 כנסת.
ער מיט זיין ווייב בעווערלי (סאקאלאווסקי) האבן דריי קינדער, דניאל, נועם און עמית.
ראפ אין אידיש איז דער נאמען פון א חסידישער טעיפ אויף דער יידישער שפראך געשאפן אינעם יאר 2007 דורך צוויי פרומע יונגעלייט פון בני ברק דודי קאליש און חיים שלמה מאייעס.
די לידער פון דער טייפ שטאמען פון גרויסע פאפולערע וועלטלעכע זינגערס, ווי מעדאנע, פופציק צענט, מייקל דזשעקסאן און נאך.
די רבנים האבן געאסערט צו פארקויפן דאס קאסעטל אין ארץ ישראל פון וועגן דער פרעמדער סטיל פון די ניגונים.
אויפן דעקל פון דער טעיפ איז אנגעדרוקט "המכירה אסורה לחרדים" (טייטש: דאס פארקויפן איז פארבאטן פאר פרומע לײַט).
ירושלימער מוניציפּאַליטעט איז די מוניציפאליטעט פון ירושלים וואס איז פאראנטווארליך צו אנפירן די לאקאלע באדארפענישן ווי דערציאונג, וואוילזיין, פונדאמענט, ריינקייט, געזונט אד"ג.
ירושלימער בירגערמײַסטער.
פון 1966 ביז 1993 איז דער בירגערמייסטער געווען טעדי קאלעק, ער האט פארלוירן די וואלן דעמאלט, און פון 1993 ביז 2003, איז אהוד אלמערט, געווען בירגערמייסטער אין ירושלים.
די שטאב פון דער מוניציפאליטעט ציילט 7500 ארבעטער.
דער בירגערמייסטער ווערט געוויילט אויף א קאדענץ פון פינף יאר דורך גלייכע וואלן פון אלע ירושלימער בירגער. אין דער זעלבער צייט וויילט מען די ירושלימער שטאטראט.
ראטהויז.
די ירושלימער מוניציפאליטעט איז געבויט אַרום ספרא קוואדראט, וואס איז געגרינדעט געווארן אין די 1990ער יארן.
אנאפאליס קאנפערענץ איז די קאנפערענץ וואס האט פאסירט אין נאוועמבער 2007 אין דער שטאט אנאפאליס, מערילאנד. דער ציל פון דער קאנפערענץ איז געווען צוצושטופן דעם שלום פראצעס צווישן פאלעסטינע און ישראל.
אין דער קאנפערענץ האבן זיך מיטגעטיילט פארטרעטער פון ישראל און פאלעסטינע. אויך האבן זיך מיטגעטיילט פארטרעטער פונעם אייראפעישן פארבאנד, די פאראייניקטע שטאטן, דער יו ען, רוסלאנד און פון אראבישע שטאטן ווי מצרים, יארדאניע, קואווייט און סיריע.
ר' יצחק אייזיק איז געווען פון די גרויסע תלמידים פון דעם צדיק ר' נחמן מברסלב, ער איז געווען א גרויסע נשמה וואס האט געדינט השי"ת מיט לייב און לעבן, מיט איבערגעגעבענקייט און מיט גרויס מסירות נפש.
ער האט געוואונט אין דער שטאט טירהאוויצע און געווען קודם א תלמיד פון דער טירהאוויצער מגיד ר' יקותיאל לאנדא מטירהאוויצא.
עס פארציילט דער טשעהרינער רב ר' נחמן מטשעהרין אז ר' נחמן מברסלב האט איינמאהל געמאכט א עליות נשמה, ער האט זיך אומגעקוקט וואס טוט זיך אין הימל, האט ער געזעהן ווי עס שטייט מענטשן און יעדער שטופט זיך, איינער זאגט צום צווייטן זאג עפעס רייד פון תורה, האט יענער געזאגט, ר' נחמן האט אים אויסגעהערט און עס איז אים זייער געפעלן יענע נשמה, האט ר' נחמן זיך נאכגעפרעגט ווי געפונט זיך די נשמה, האט מען אים געזאגט ער איז דארט און דארט, ער איז א תלמיד פון טירהאוויצער מגיד, האט ר' נחמן זיך משתדל געווען ער זאל קומן צו אהים.
די ספעציעלע הנהגה וויאזוי ער זאל זיך פירן.
ר' יצחק אייזיק האט דאן געהאט פרנסה פון טוישן געלד, איינער האט אים געברענגט אזא סארט געלד און ער האט אים געגעבן א צווייטער סארט געלד. איינער האט געדארפט מאכן פון גרויסע געלד, קליינע מטבעות, צו פארקערט פון קליינע מטבעות גרויסע געלד און דאס געועון די ארבייט פון ר' יצחק אייזיק [אין יענע צייטן איז נאך נישט געווען קיין באנק], אבער ער איז געווען א פלאם פייער זיין דורשטיגע נשמה האט געגלוסט צו עבודת ה' נישט צו קיין גשמיות, ווען ער איז געקומען צו ר' נחמן האט אים ר' נחמן מער אנגעצינדען צו ליבשאפט און פארט פון גאט ברוך הוא, ר' נחמן האט אים דאן געהייסן פארשידענע הנהגות וויאזוי ער זאל זיך פירן כדי צו לעשן זיין דארשט צו עבודת ה', און וואס עס איז א ספעצילע תועלת פאר אים.
צווישן אנדערע האט ער אים געזאגט ער זאל נישט רעדן קיין איבריגע רייד צו קיינעם, נאר וואס ער מוז רעדן, אפילו צו זיינע שטובע מענטשן זאל ער נאר רעדן וויכטיגע זאכן, חוץ צו זיין רבי'ן דער טירהאוויצער מגיד מעג ער רעדן וואס ער וויל, ר' יצחק אייזיק האט זייער ליב באקומען ר' נחמן און האט אים געפאלגט, ער האט טאקע צו קיינעם נישט גערעדט נאר זייער וויכטיגע זאכן. ער האט זיך גענומען לערנען און דאווענען און עוסק זיין צו דינען גאט ברוך הוא, ער האט גארנישט עפעס אנדרש געטוהן נאר עבודת ה', זיינע שטוב מענטשן האבן נישט געוואוסט וואס צו טועהן מיט אים, זיי האבן געמיינט ער איז געוארן משוגע צודרייעט ער זיך נישט גארנישט פון דער וועלט, מען אים געהאלטן פאר א חסר דעה. ר' נחמן האט גשעפירט ביי זיך אין זלאטיפאלי אז עפעס גייט פאר מיט אים, ער האט האט מורא געהאט עס וועט אים שאדן די רדיפות, האט זיך ר' נחמן ארויס געלאזט אויפן וועג צו אים. אריין קומעדיגע און הויז האט דער שווער פון ר' יצחק אייזיק געמערקט אז ר' נחמן דער גרויסער רבי קומט אהן, האט ער אים אויפגענומען ווי עס פאסט פאר אזא גרויסער גאסט, און ר' נחמן האט זיך אריין געלאזט אין א לאנגען שמועס מיט זיין שווער און אים אויך געפרעגט איבער זיין איידעם, האט אים דער שווער דערציילט אז גאנץ לעצטענעס איז ער ממש געווארן משוגע, ער רעדט צו קיינעם נישט ער דאווענעט און לערענט און נישט מער, און דעריבער רודפט'ט ער אים, האט אים ר' נחמן געפרעגט זאג וואס האסטו קעגן דיין איידעם, ער פיהרט זיך אויף איידל און פיין, ער רעדט נישט מיט אייך ? וואס איז דאס ? איז ער מחויב דאס צו טועהן ? ווייל ער פירט זיך נישט וויאזוי איהר ווילט ? ר' נחמן האט אים געפרעגט מיט א משל זאג מיר ווען א גוי זאל זעהן אינדערפרי ווי די וויקלסט זיך איין מיט ווייסער בגד פון וואל (א טלית), און וויקעלסט ארום דיין פלייש לעדער פון א בהמה מיט שווארצע באקסוס (תפלין) וועט ער דיך האלטן פאר א נארמאלן מענטש, ער וועג זאגן די ביסט בלויז משוגע, טא וואס פארדרייסטו דעם קאפ דיין איידעם לאז אים זיך פירן וויאזוי ער פארשטייט און עבודת ה'. דער שווער האט דאס אנגענומען און זיך אפגעלאזט פון אים.
דערנאך האט ר' נחמן באזוכט זיין תלמיד ר' יצחק אייזיק און אים געשטארקט און עבודת ה' מיט גוטע זיסע געשמאקע רייד.
יענע יאהר פאר פסח איז ר' יצחק אייזיק געקומען צו פאהרן צו זיין רבי ר' נחמן, אויפן וועג אין א קרעטשמע האט זיך אים גע'חלומ'ט א חלום ווי ער הערט זייער א וואונדערליכע תורה פון זיין רבי, ר' יצחק אייזיק איז אויפגעשטאנען און מיט גלוסטעניש און מיט איין אטעם איז ער געלאפן צו ר' נחמן, פון גרויס ליבשאפט און נאנטעקייט איז ער צוזאמען געפאלן און געווארן קראנק, ער איז שוין פארבליבן נעבן זיי רבי, ר' נחמן האט אים אמאל געגעבן צו עסן זופ מיט א לעפעל און געזאגט: איך האב היינט באדינט א אמת'ן תלמיד חכם, א שטיק צייט דערויף איז ר' יצחק אייזיק נסתלק געווארן.
חילוק צווישן בעיקינג פאודער און בעיקינג סאדע.
באק פולווער און סאדע פולווער זענען ביידע יערן אגענטן וועלכע זענען צוזאמענגעשטעלט פון א רייע כעמיקאלן וועלכע פראדוצירן זויערע קוילנשטאף איינמאל עס ווערט געמישט מיט וואסער אדער דעגרייכט א געוויסע טעמפרעאטור.
ווי באקאנט לאזט מען רוב געבעקסן זיך יערן בעפאר מען שטעלט דאס צו באקן. א ברויט איז נישט קיין ברויט נאר אויב עס יערט און ווערט גרויס און ווייעך. פאר טויזענטער יארן אט מען גענוצט הייוון אלס דער יערן אגענט צו לאזן יערן ברויט. הייוון איז א געוואוקס פון די מאשרום פאמיליע און וועט בטבע אויפעסן צוקער איינמאל עס ווערט געשטעלט דערנעבן. אין דעם פראדעצור ווערט געשאפן קארבאן דיאקסייד (דאס איז די כעמיקאל רעאקציע) וועלכע איז ווי קליינע באבעלעך וועלכע בלייבן שטעקן אין די טייג און עס ווערט אויפגעבלאזן.
דער פראדעצור איז א לאנגע וויבאלד עס נעמט צייט ווילאנג די הייוון טוט איר ארבעט און די טייג יערט. אלס אן אלטערנאטיוו צו הייוון האבן כעמיקער ערפינדן בעיקינג סאדע און דענאך בעיקינג פאודער וועלכע מאכן די ארבעט אין סעקונדן. דער חילוק צווישן די צוויי איז אז בעיקינג סאדע מוז געשטעלט ווערן צו עסיד עס זאל אנהייבן ארבעטן ווי יאגורט, האניג, און טשאקלאד. די כעמיקאלע רעאקציע איז א באלדיגע אבער דעגרייכט איר קלימאקס ביי הויכע טעמפרעאטורן און דערפאר דארף מען אזא געבעקס באלד אריינשטעלן אין אויוון ווייל אנדערש וועט דאס ווערן אויפגעבלאזן און צוריק צוזאמענפאלן.
בעיקינג פאודער קומט שוין מיט די עסיד קאמפאנענט און אויך א טרוקענער אגענט (סטארטש) וועלכע האלט דאס טרוקן. בעיקינג פאודער קומען היינט אין צוויי פארמאטן, SINGLE ACTING און DOUBLE ACTING. די איינצעלע אקט פאודער הייבט אן ארבעטן ווען עס גרייכט פייכקייט. די סטארטש גייט פארביי און די כעמיקאלן לעבן אויף אויפ'ן מאמענט און מוז געשטעלט ווערן צום באקן גענוי ווי מיט בעיקינג סאדע. די דאפעלטע אקט פאודער פארמאגט צוויי אנדערע געמישן פון כעמיקאלן וועלכע ארבעט אין צוויי פאזעס. די ערטשע פאזע הייבט אן ארבעטן ווען עס גרייכט פייכקייט אבער די עיקר ארבעט הייבט זיך ערשט אן ווען עס גרייכט הויכע טעמפרעאטורן.
דער באנוץ פון די צוויי באשטאנדטיילן איז געוואנדן לויט די אנדערע באשטאנדטיילן אין א געבעקס. בעיקינג סאדע איז ביטער און וועט נאר גענוצט ווערן אויב עס איז אויך פאראן אין דעם געמיש א זיסע באשטאנדטייל ווי האניג. ווען עס איז נישט פאראן עפעס אנדערש צו פארגיטיגן די ביטערקייט פון די בעיקינג סאדע נוצט מען אנשטאט בעיקינג פאודער וועלכע גייט מיט נוטראלע באשטאנדטיילן.
מען קען שטענדיג נוצן בעיקינג פאודער אין פלאץ פון בעיקינג סאדע אבער עס וועט פארלאנגן פיל מער פון די כעמיקאלן וועלכע עפעקטירט די טעם פון דעם געבעקס. אין פלאץ פון בעיקינג פאודער קען מען אבער נישט נוצן בעיקינג סאדע ווייל אויב עס איז נישט פאראן קיין באשטאנדטייל מיט עסיד וועט עס נישט ארבעטן.
בית יעקב איז דער נאמען פון דעם חינוך נעצווערק פאר מיידעלעך געגרינדעט אין פוילן אין ה'תרע"ז פון שרה שענירער, א קראקעווער נייטארין. זייט דעמאלסט זענען בית יעקב נעצווערק געגרינדעט געווארן אין ישראל און צפון אמעריקע, ווי אויך באזונדערע בית יעקב מיידעלשולעס איבער דער גארער וועלט וואו ס'געפינט זיך פרומע יידן.
דער נאמען איז גענומען פון דעם פסוק
בכדי צו באזארגן לערערינס אין די שולעס האט מען אויפגעשטעלט א סעמינאר. אגודת ישראל האט אריבערגעברענגט פון דייטשלאנד ד"ר שמואל דויטשלענדער צו פירן די סעמינאר, מיט א יונגע לערערין, יהודית ראזנבוים.
סדר נזיקין איז כולל 10 מסכתות. נזיקין איז טייטש "שאדנס", רוב מסכתות אין דעם סדר האבן צו טון מיט דינים בין אדם לחברו.
אויף אלע מסכתות איז דא גמרא סיי בבלי סיי ירושלמי, אחוץ עדיות און אבות.
חיה איז געווען די דריטע טאכטער פון דעם באקאנטן צדיק ר' נחמן מברסלב.
חיה איז געבוירן ראש חודש אדר אין יאהר ה'תקס"א, ר' נחמן האט דאן געוואוינט אין דעם שטעטל זלאטיפאלי. ווען זי איז געבוירן האט איהר ר' נחמן נישט געגעבן קיין נאמען, עס איז אריבער צוויי וואכן און קיין נאמען האט ער איהר נישט געגעבן. עס איז געווען אויפאלנד, און דער תלמיד פון ר' נחמן חייקל חזן איז אריין צום רבי'ן און איהם געפערגט פאר וואס ער גיט נישט קיין נאמען, ר' נחמן האט דאך נישט געוואלט געבן, האט איהם ר' חייקל געזאגט רבי די וועלט וועט שוין האבן נאך וואס צו רעדן קיין נאמען גיט מען שוין אויך נישט, ער האט געמיינט צו זאגן די וועלט קריגט דאך אסאך אויף ר' נחמן וועט מען איצט שוין האבן נאך א זאך פארוואס צו קריגן, האט ר' נחמן געזאגט נו זאל זי הייסן חיה. און אזוי האט מען טאקע איהר א נאמען געגעבן חיה.
פונקט יענעם טאג, איז אנגעקומען די ידיעה אז דעם רבינ'ס מאמע פייגא איז געשטארבן אין מעזשביזש, האבן דאן אלע חסידים פארשטאנען אז ר' נחמן האט נישט געוואלט געבן א נאמען, ער האט געווארט מען זאל שוין וויסן אז זיין מאמע איז געשטארבן און דאן וועט ער קענען געבן א נאמען נאך איהר, אבער אזוי ווי ר' חייקל האט געמוטשטעט האט ער איהם נאכגעגעבן, ווייל דער סדר פון ר' נחמן איז געווען ער האט אלץ נאכגעגעבן, ער האט קיינמאל זיך נישט גע'עקשנ'ט, ר' חייקל האט זיך דאן באקלאגט אויף זיך אליין און געזאגט ביז ווען וועל איך זיך אלץ מישן ביים רבין.
זי איז שפעטער אנטלאפן פונעם פאטער, קיין טשערנאביל צו ר' אהרן, ווייל איר פאטער האט זיך אנגעהויבן פירן זייער מאדנע, און מ'האט עהם געלייגט אין חרם דורך 'אלע' תלמידי הבעל שם טוב.
איהר הויזגעזינד.
זי האט חתונה געהאט מיט ר' אהרן פון זלאטיפאלי. זי האט געהאט א קינד נחמן, א תלמיד פון ר' נתן מברסלב, מען פלעגט איהם רופן ר' נחמן בן חיה.
זיסקייט איז איינער פֿון די פֿינף גרונטיקע טעם'ען. דאָס איז געוויסער טעם אין מויל, אַ זאַך וואָס מ'עסט איז זיס. עס ווערט אלוועלטליך באַטראַכט אַלס גוט און געשמאַק.
עס איז דאָס פֿאַרקערטער פֿון "ביטער" אָדער "זויער".
דער הויפט זאך מיט וואס מען מאכט זיס עסן אדער טרינקען איז צוקער וואס איז געמאַכט פֿון פלאַנצן און מאַכט "זיס" דאָס עסן. אן אנדערע פלאנץ וואס איז זיסער און געזונטער איז דער סטיוויע בלעטל.
סירופ פון מעיפל ביימער און האניג פון בינען זענען אויך הויפט נאטורליכע מיטלען.
אנדערע נוצן צוקער-ערזאץ ווי: ספלענדע אד"ג
אין סלענג.
אַ מענטש וואָס פּרובירט צו געפֿעלן אָבער עס גייט אים נישט, רופֿט מען סארקאסטיש אז ער מאכט זיך "זיס".
אויך קינדער, אדער א געליבטער, קען מען רופֿן זיסקייט.
אייראסטאר באנען אין וואטערלו אינטערנאציאנאלע סטאנציע
אייראסטאר איז א באן ליניע צווישן לאנדאן און קענט אין בריטאניע מיט פראנקרייך (בעיקר פאריז און ליל) און בריסל אין בעלגיע. די באנען פארן אריבער דעם ענגלישן קאנאל דורך דעם קאנאל טונעל. אין דרום ענגלאנד האט מען אויסגעבויט א נייע באן ליניע צום זעלבן גיך-באן סטאנדארדן ווי אין פראנקרייך. די צווייטע פֿאזע פון דער נייע ליניע פון דער נייער סט פאנקראס באן סטאנציע האט געעפנט 09:00 אום 14טן נאוועמבער 2007; זי הייסט היי ספיד 1 ().
זייט די ערשטע הכנסה-פארדינענדיגע אייראסטאר באנען זענען געפארן אין נאוועמבער 1994, האט אייראסטאר גענומען א הערשנדיגן חלק פון דעם מארק אויף זיינע רוטען. אום נאוועמבער 2004 האט אייראסטאר געמאלדן אז זיין חלק פון דעם קאמבינירטן באן/לופט מארק געוואקסן ביז 68% פון לאנדאן-פאריז און 63% פון לאנדאן-בריסל. די געזעלשאפט מערקט אן אז דאס רעפרעזענטירט אן איינשפארונג פון 393,000 קורץ-מהלך פליען.
ארבעט וואס מען האלט ביים ענדיגן לעבן בריסל זיד וועט באזארגן א פארבעסערונג פון נאך פיר מינוט פאר אלע באנען קיין בריסל. מיט דער נייער בריטישער באן פארבינדונג איז געווארן מעגלעך א דינסט ביז 8 באנען אין יעדער ריכטונג פון לאנדאן קיין קאנטינענטאל אייראפע.
טייל אייראסטאר דינסטן שטעלן זיך אפ ביי סטאנציעס אונטערוועג קיין בריסל און פאריז. די אונטערוועג סטאנציעס זענען אשפארד אינטערנאציאנאל, און קאלע-פֿרעטהון און ליל-אייראפע אין צפון פראנקרייך. אייראסטאר האט אויך א טעגלעכע דינסט קיין דיזנילאנד פאריז און (זייט 1טן מיי 2015) קיין ליאן און מארסיי. אין זומער איז פאראן א דינסט קיין אוויניאן און אין ווינטער קיין בורג סט-מאריס, לא פלאניע און מוטיער אין די פראנצויזישע אלפן.
די טיילן פונעם באן נעצווערק אין פראנקרייך און בעלגיע ווערן געטיילט מיט דער Thalys פאריז-בריסל דינסט.
אייראסטאר רוטעס.
די צייטן וואס דערשיינען דא זענען די גיכסטע לויטן פאָרפלאן.
זײַט 9 דעצעמבער 2007 האט אייראסטאר 17 באנען יעדן טאג (19 פרייטאג) לאנדאן-פאריז, פֿון זיי 7 אן אפשטעל, און 10 לאנדאן-בריסל כולל 3 אן אפשטעל. בדרך כלל שטעלן אפ די באנען ביי ליל-אייראפע, קאלע-פֿרעטהון און עבספֿליט אינטערנאציאנאל. דריי באנען א טאג קיין פאריז שטעלן זיך אפ אין אשפארד אינטערנאציאנאל.
די גרינע ליניע איז די אומפארמאלע גרענעץ (די וואפן שטילשטאנד ליניע) פון ישראל מיט די אראבישע לענדער ארום ישראל (מצרים, סיריע, יארדאניע, לבנון) אין דער צייטשניט צווישן מלחמת השחרור צו דעם זעקסטאגיקער מלחמה.
היינט צוטאגס איז דער עיקר קאנפליקט צווישן די פאלעסטינער מיט א טייל ישראלישער, און צווישן די רעכטע מיט א טייל פון די לינקע אין ישראל. צי מען דארף צוריק באגרענעצן ישראל צו דער גרינער ליניע אזוי ווי ס'געווען פאר דעם זעקסטאגיקן מלחמה.
הר"ר צבי הירש הכהו פון רימאנאוו (ה'תקל"ח - ל' חשוון ה'תר"ז) איז געווען רבי אין רימאנאוו, וועסט-גאליציע. ער איז געווען א בעל מופת און אסאך צדיקים זענען געפארן צו אים. מ'האט אים גערופן ר' הירש משרת.
געבוירן אין דאמבראוו צו יהודה לייב, אין יאר תקל"ח, ער איז פאר'יתום'ט געווארן אלס קינד. אויף פרנסה האט ער געארבעט אלס שניידער-יינגל. ער האט חתונה געהאט דריי מאל. זיין ערשטע ווייב איז געווען א טאכטער פון ר' חיים גרייצער, דערנאך איז ער געווארן אן איידעם ביי ר' אלחנן פון בילגוריי און זיין דריטן זיווג איז געווען א טאכטער פון דעם נגיד דוד לייבנער פון דוקלא. פערצן קינדער זיינע זענען נפטר געווארן אין זיין לעבן.
ער האט גענומען אלס איידעם א זון פון דעם סאדיגורער רבי'ן.
חסידות.
צו פופצן יאר איז ער געגאנגען קיין טארנא ביים גרויסן ר' (אברהם) משה פשעווארסקער און פון דעמאלסט איז געווארן איבערגעגבן צו חסידות.
הרה"צ ר' יעקב לייזער פון אנטווערפן האט פארציילט אז אין טארנא האט מען געשמועסט אז דער ערשטער וואס וועט זיך טובל'ן אין דער מקוה נאך ר' משה פשעווארסקער וועט זוכה זיין צו הויכע מדרגות. בשעת ער איז געווען אין די מקוה האבן עטלעכע מענטשן אנגעהויבן אויסטון די קליידער בכדי צו זיין דער ערשטער. ר' צבי הירש האט געזאגט אויף זיך: איך בין געווען א פלינקער, גלייך ווען ער איז ארויס פון דער מקוה בין איך אריינגעשפרונגען מיט אלע קליידער. נאכדעם האט ר' משה אים געהייסן פארן קיין פֿריסטיק צו הרה"צ מנחם מענדיל טורם (באקאנט אלס ר' מענדיל רימאנאווער) וואו ער איז געווארן א משמש א סאך יארן.
נאך ר' מענדיל'ס פטירה איז ער געפארן צו ר' נפתלי צבי הורוויץ אין ראפשיץ, דארטן איז ער געבליבן צוועלף יאר. ווען דער ראפשיצער רבי איז אוועק אין תקפ"ז האט ר' צבי אנגעהויבן צו פירן א רביסטעווע.
דער צאנזער רב איז אמאל געפארן צו אים אויף פרשת פרה, זאגנדיג אז יענעם שבת דארף מען זיין ביים צדיק הדור.
זיינע תורות זענען אין די ספרים „מבשר טוב" און „בארות המים".
ער איז נפטר געווארן ל' חשון תר"ז. ער האט איבערגעלאזט אן איינציגן זון, ר' יוסף פרידמאן, וואס איז געווען זיין ממלא מקום. ר' יוסף איז נפטר געווארן כ"ד ניסן תרע"ג.
רבי יעקב לייזער פון פשעווארסק־אנטווערפן
הר"ר יעקב לייזער (ו' טבת ה'תרס"ו - כ"ז מרחשון ה'תשנ"ט) (אדער ר' יענקעלע ווי ער איז גערופן געווארן בלשון חיבה) איז געווען דער צווייטער פשעווארסקער רבי אין אנטווערפן.
ר' יעקב איז געבוירן ו' טבת ה'תרס"ו צו ר' דוד יצחק, א שינאווער חסיד, און פעסל תרצה, אין דעם דערפל רויג וואס געפינט זיך נישט ווייט פון רימאנאוו, וועסט־גאליציע (היינט פוילן).
ר' דוד יצחק האט זיך געצויגן מיט זיין משפחה קיין יאשליסק וואו דארט האט ר' יענקעלע געלערנט ביי די ארטיגע רבנים, רבי אפרים דוד האלבערשטאם און נאך.
נאך דער בר־מצוה אין יאר תרע"ט האט ר' יאנקעלע אנגעהויבן לערנען אין דוקלע, אין דער ישיבה פון רבי דוד טעוולי, א חשובער טשארטקאווער חסיד. אין דער ישיבה האבן געלערנט ר' יקותיאל יהודה האלבערשטאם, דער צוקונפטיגער קלויזנבורגער רבי, און ר' פינחס הירשפרונג, שפעטער רב אין מאנטרעאל און נאך עילויים.
אבער בעיקר איז ער געווען א תלמיד פון ר' חנה האלבערשטאם דער קאלאשיצער רב..
און יאר ה'תר"צ איז ער א חתן געווארן צו הרבנית אלטע בינא, די טאכטער פון ר' איציקל, דער פשעווארסקער רבי, און האט חתונה געהאט פינף יאר שפעטער. נאך דער חתונה איז ער געגאנגען וואוינען ביי זיין שווער.
אין דער צווייטער וועלט מלחמה זענען זיי פארשיקט געווארן קיין סיביר.
נאך דער מלחמה זענען זיי צוריק געקומען קיין פוילן און ר' יענקעלע האט זיך באזעצט אין ברעסלוי וואו ער האט געדינט אלץ מנהיג, וואו ער האט געפסקענט שווערע שאלות פון נאך די מלחמה, מייסטענס שאלות עגונה.
נאך אנדערט האלב יאר איז ער געפארן וואוינען ביי זיין שווער אין קראקע, און אום חנוכה ה'תש"ט האבן זיי זיך געצויגן קיין פאריז, און פון דארטן האבן זיי זיך אום כ' אדר א' ה'תשי"ז פלאצירט און אנטווערפן.
אלס בחור (ביז צו דער חתונה) צוויען די יארן ה'תרצ"א - ה'תרצ"ו איז ער געווען רב אין יאשליסק. נאך דער פטירה פון זיין שווער ר' איציקל אין יאר ה'תשל"ז, האט מען אים אויפגענומען אלץ ממלא מקום צו ווערן פשעווארסקער רבי. ער האט געפירט די רעביסטעווע אין דעם פשעווארסקער ביהמ"ד אויף מערקאטאר־גאס אין אנטווערפן.
שיעורים.
ר' יענקעלע פלעגט זאגן שיעורים אויף חומש רש"י, פרקי אבות, עין יעקב און סיפורי צדיקים. אויך האט ער אנדערט האלב יאר געזאגט תורה פרייטאג צו נאכטס. רוב שיעורים זענען היינט שוין רעקארדירט.
ס'איז דא א גרופע מענטשן אונטערן נאמען זכות אבות וואס געבן זיך אפ מיט אפדריקן די שיעורים, וואו אויך נעמען זיי צאם מנהגים לבית פשעווארסק און זיי געבן ארויס קונטרסים לויט די חדשים.
ר' יענקעלע איז נפטר געווארן ז"ך מרחשון. ער ליגט אין דעם בית החיים אין פיטע, האלאנד.
אמרי יעקב על התורה ומועדים ארויסגעגעבן דורך זיין זון דער פשעווארסקער רבי
שבת בשבתו איז דער בלאט פון דער אנטווערפענער קהילה מחזיקי הדת. יעדן ערב שבת גיט מען ארויס א נייע אויסגאבע. דער אינהאלט איז כולל זמנים פאר שבת א.א.וו., דברי תורה אויף דער היינטיגער פרשה, א באשרייבונג פון א גדול וועמן'ס יארצייט איז צייטיג, און וויכטיגע נייעס פון דער קהילה.
אויפן לעצטן בלאט דערשיינט יעדע וואך אן עפיזאד אין דער היסטאריע פון אנטווערפן.
ר' יצחק דער איידעם פון טירהאוויצער מגיד איז געווען א גרויסער למדן, א צדיק און א באקאנטער חסיד, א איד א מושלם אין אלע מעלות, זיין דאווענען איז געוווען מיט גרויס כונה.
ר' יצחק איז אויפגעוואקסן ביי דעם צדיק ר' זושא פון האניפאלי. עס ווערט פארציילט אז ווען ר' זושא איז נפטר געווארן אין איהר תקס"ב צוויי טאג אין חודש שבט, האט ר' יצחק געפרעגט זיין ערציעהר און רבי, צו וועלכע רבי זאל איך מיך דערנענטערן ? האט איהם רבי ר' זושא געענטפערט צו דער צדיק וואס ווען באפעלן פאר זיינע נאנטע זיי זאלן זיך מתוודה זיין פאר איהם און ער וועט זיי געבן תיקונים אויף יעדער עבירה באזונדער צו דער צדיק זאלסטו פאהרן.
ר' יצחק איז פון דאן ארום געפארן צו אסאך צדיקים תלמידים פון בעל שם טוב און תלמידים פון מגיד און האט נישט געפונען אזא סארט צדיק, זיי שווער דער טירהוויצער מגיד האט איהם צוגערדט ער זאל פאהרן צו זיין רבי ר' נחמן מברסלב אבער עס האט איהם נישט געצויגן אהין.
איינמאהל הערט ער ווי מען רופט די ברסלעבער חסידים די ווידוי ניקעס האט ער געפרעגט פאר וואס רופט מען זיי מיט די נאמען, האט מען איהם געענטפערט אז דאס איז צוליב דעם וואס זייער רבי ר' נחמן האט געזאגט תורה און פארלאנגט אז מען זאל זיך מתוודה זיין פאר איהם, האט זיך ר' יצחק געטראכט דאס איז דאך מיין רבי, ווייל מיין רבי רבי ר' זושא האט דאך מיר אנגעזאגט אז וועלכע רבי מען וועט אהנרופן מיט די נאמען צו איהם זלא איך פארן, דאן האט ער מחליט געווען צו פארן קיין זלאטיפאלי צו ר' נחמן מברסלב.
ווען ר' יצחק איז אריין געקומען צום הויף פון ר' נחמן האט ער געזעהן מענטשן שטייען ארום זיין טיהר, חסידים גיין אריין און ווען זיי קומען ארויס קומען זיי ארויס מיט פארוויינטע אויגן, ווייל מען האט זיך מתודה געווען פאר ר' נחמן. ער האט זיך געשטעלט אין די ריי, ווען ער איז אריין געקומען אין בית המדרש פון ר' נחמן האט ר' נחמן געוואונקען אלע תלמידים און חסידים זאלן ארויס גיין, ווען יעדער איז ארויס האט ר' יצחק אויך געוואלט ארויס גיין, אבער ר' נחמן האט צוגעמאכט די קלאמקע פון די טיהר און אין בית המדרש איז איבער געבליבן בלויז ר' נחמן מיט ר' יצחק, ר' נחמן האט פארייכרט זיין לולקע און זיך ארום געדרייט אין בית המדרש ארויף און אראפ, פלוצלונג איז געפאלן א גרויסע פארכט און ציטער אויף ר' יצחק, ער האט זיך דערמאנט אלעס וואס עס איז איבערגעגאנגען אויף איהם פון ווען ער איז געווען א קליין קינד ביז היינט, און דאן איז ר' נחמן צוגעגאנגען צו איהם און איהם געזאגט, היינט זאג, האט זיך ר' יצחק גענומען פארציילן אלעס וואס ער האט אפגעטוהן פון וועם ער געדענקט ביז היינט, דער רבי האט איהם געגעבן ספעציעלע תיקונים און איהם דערלויכטן די אויגן.
אין יענע צייט האט ר' נחמן געזאגט די וואונדעליכע תורה אור הגונז געדרוקט אין ליקוטי מוהר"ן ח"א סי' ט"ו.
דאשיעוו (;) איז א שטעטל אין וויניצער גובערניע (אבלאסט) אין אוקראינע.
אין ה'תר"ם איז געווען די יידישע באפעלקערונג פון דאשיעוו 2911.
ר' שלמה וויינגארטען איז געווען איינער פון די חשובע תלמידים פונעם סאטמאר רבי ר' יואל טייטלבוים ז"ל, אויך איז ער געעווען א חשובער מקורב פון זיין ממשיך דרך ר' משה טייטלבוים ז"ל.
ר' שלמה האט געגרינדעט דעם עלטסטן געזונטהייט געשעפעט אין די ליע עועוניו הויפט גאס אין וויליאמסבורג, עס איז נאך אפן ביז יעצט.
זיינע מפורסמדיגע קינדער זענען: ר' יצחק לייב וויינגארטען, ר' ישראל משה וויינגארטען.
פרשת תזריע איז די פערדע סדרה פון ספר ויקרא אין דער תורה.
מען ליינט תזריע דעם 27סטן שבת נאך שמחת תורה - אין א פשוט'ן יאר, צוזאמען מיט מצורע, און אין אן עיבור יאר, אליין. אין אן עיבור יאר מיט קביעות השג, החא, בשז אדער גכז ליינט מען תזריע דעם שבת פון פרשת החודש.
די ערשטע פרשה פון דער סדרה רעדט וועגן די טומאה פון א ווייב נאכ'ן געבוירן א קינד.
די אלע איבעריגע פרשיות באהאנדלען די דינים פון צרעת אויפ'ן קערפער פון א מענטשן אדער אויף קליידער.
רבי אהרן טווערסקי זצ"ל (ה'תקמ"ד - ח' כסלו ה'תרל"ב), מגיד פון טשערנאבל. דער דריטער טשערנאבילער רבי.
רבי אהרן איז געבוירן אין טשערנאבל אין יאר ה'תקמ"ז, צו זיין פאטער רבי מרדכי טווערסקי דער טשערנאבילער מגיד, א זון פון רבי מנחם נחום טווערסקי פון טשערנאביל, דער מאור עינים, א זון פון הרב צבי, א זון פון רבי נחום גאון, באקאנט אלס רבי אדם בעל שם. און צו זיין מוטער מרת חיה שרה, א טאכטער פון רבי אהרן (הגדול) פון קארלין.
ווען רבי אהרן איז נאך געווען א יונגערמאן האט זיין פאטער אים באפוילן ער זאל שוין אנהייבן פראווען רעביסטעווע, און ער האט דעמאלס אויך באקומען סמיכה פון רבי ברוך מעזשביזשער. נאך זיין פאטער'ס פטירה אין יאר ה'תקצ"ז האט רבי אהרן איבערגענומען דעם פאטער'ס ארט.
רבי אהרן איז געווען דער פרעזידענט פון דער צדקה קאסע רמבעה"נ, און ער האט אסאך געטוהן פאר דעם יישוב פון ארץ ישראל.
רבי אהרן איז נפטר געווארן ח' כסלו ה'תרל"ב, און ער ליגט אין טשערנאביל.
רעפערענצען.
טווערסקי, אהרן
רבי מרדכי יוסף ליינער (ה'תקס"א-ז' טבת ה'תרי"ד) איז דער ערשטער און דער גרינדער פון דעם חסידות און דינאסטיע פון איזשביצע.
זיין גרויסער יחוס.
ר' מרדכי יוסף איז געבוירן אין דער שטאט טאמאשאוו אין פוילן, זיין פאטער איז געווען ר' יעקב, א תלמיד פונעם חוזה פון לובלין. ער האט געשטאמט פון גרויסע לייט, די משפחה איז געווען גאר גרויסע מיוחסים, ר' יעקב איז געווען א זון פון ר' מרדכי פון סקאל, דער זון פון ר' יצחק פון לובלין וואס מען האט גערופן ר' יצחק בעל מופת, איינער וואס האט געמאכט וואונדערליכע זאכן פאר אידן, א זון פון ר' יהושע העשיל פון טארנאפאל דער טארנאפילער רב, דער זון פון דעם גאון ר' צבי הירש פון לובלין דער רב פון לעמבערג און לובלין. ר' צבי הערש איז געווען א זון פון דעם באקאנטן גאון ר' זכריה מענדל פון קראקע (קלויזנער), וואס מען האט גערופן ר' זכריה הנביא. ער האט געשאטאמט פון ר' משה וואהל, דער רב פון חעלמא, דער זון פון ר' מאיר וואַהל, דער זון פון דעם באקאנטן עסקן און גרויסן תלמיד חכם ר' שאול וואהל פון בריסק וואס האט זוכה געווען צו זיין דער קעניג פון פוילן אויף איין נאכט.
צו צוויי יאר איז ער געווארן פאר'יתומט פון זײַן פאטער.
ער האט חתונה געהאט מיט דער טאכטער פון רבי יוסף, דיין אין טאמאשאוו, א תלמיד פון רבי יוסף הויכגילערנטער פון זאמאשטש.
אין פרשיסחא.
ר' מרדכי יוסף האט זיך פֿארבינדן מיט דער חברה חריפים אין טאמאשאוו פון תלמידים פונעם רבי'ן ר' בונים, אונטער דער פירערשאפט פון רבי מנחם מענדל פון קאצק וואס האט דעמאלסט געוואוינט אין טאמאשאוו.
ביי רבי מנחם מענדל מקאצק
זיינע גרויסע תלמידים.
זיינע הויפט חסידים זענען געווען הר"ר יהודה לייב אייגער און הרב צדוק הכהן.
זיין אייניקל הר"ר גרשון העניך ליינער, דער ערשטער ראדזינער רבי, האט ארויסגעגעבן זײַנע תורות אינעם ספר "מי השילוח".
רבי עקיבא'ס קבר אין טבריה
רבי עקיבא בן יוסף איז געווען א תנא וואס ווערט דערמאנט דריי הונדערט פינף און דרייסיג מאל אין משניות.
רבי עקיבא בן יוסף איז געווען איינער פון די גרעסטע תנאים. ער האט געלעבט אין דער צייט פון חורבן בית שני, פון דעם דריטן דור פון תנאים, אין דער צייטן פון דער בר כוכבא רעוואלוציע. אין תלמוד ירושלמי איז זיין נאמען געשריבן רבי עקיבה.
עס איז באקאנט די ערציילונג וויאזוי ער איז געווארן אזוי גרויס, ווען ער איז געווארן א איידים ביי כלבא שבוע, און איז שפעטער געגאנגען לערנען תורה ביי די פערציג יאר, אנגעהויבן פון אותיות, און שפעטער אויפגעשטעלט 24 טויזנט תלמידים.
ער איז איינער פון די פיר וואס זענען געשטארבן ביים עלטער פון הונדערט און צוואנציג יאר.
רבי עקיבא איז געהרגעט געווארן על קידוש ה' ערב יום כיפור, אום ט' תשרי, בערך אין יאר ג'תתצ"ו, זיבעציג יאר נאכן חורבן.
רבי עקיבא האט געלייגט זיין סטעמפל אויף א ברייטער שיכטע פון אידישע ענינים. זיין נאמען דערשיינט בערך 1,500 מאל אין תלמוד בבלי. ער ווערט גערעכנט אלס א מוסטער פון מסירות נפש פאר תורה. ער איז געווען פון די עשרה הרוגי מלכות. די רוימער האבן אים געפייניגט ביז זיין טויט אלס שטראף ווייל ער האט געלערנט תורה ברבים.
ער איז געבוירן בערך אין יאר ג'תשפ"ו צו זיין טאטע יוסף ער איז אויפגעוואקסן אלס עם הארץ ער האט געארבייט אלס פאסטיך ביים עושר כלבא שבוע ווען די טאכטער פון זיין בעל הבית האט זיך פארליבט אין אים האבן זיי חתונה געהאט אהן איר טאטנס רשות בערך ווען ער איז געווען 35 יאר זיין שווער הערנדיג האט אז זיי האבן חתונה געהאט האט געמאכט א נדר אז זיי וועלן נישט הנאה האבן פון זיין געלט שפעטער האבן זיי געהאט א קינד.
ביי די 40 יאר האט עם זיין ווייב איבערגערעדט צי פארן אין ישיבה לערנען, ער איז טאקע געפארן פאר 24 יאר ווען ער איז צוריק געקומען ביי די 64 האט ער שוין געהאט 24,000 תלמידים אין ער איז שוין געווען פאררעכענט אלס איינס פון די גרעסטע חכמים פונם דור.
יארן שפעטער האט ער אויך חתונה געהאט מיט די געוועזענע ווייב פון טרונספרוס הרשע ער איז גע'הרג'עט געווארן ט' תשרי בערך אין יאר ג'תתצ"ו ביי די 120 יאר.
רבי יהושע בן קרחה מען האט אים געריפען בן קרחה ווייל זיין טאטע רבי עקיבא איז געווען א קרח (bald).
תלמידים.
אין גמרא שטייט אז ער האט צום ערשט געהאט 24,000 תלמידים און זיי זענען אלע געשטארבן צווישן פסח און שבועות. און נאכדעם האט ער געהאט נאך פינף תלמידים זײַ זענען געווען: רבי מאיר, רבי יהודה ברבי אלעאי, רבי שמעון בר יוחאי, רבי אלעזר בן שמוע און רבי יוסי.
רבי עקיבא ווערט דערמאנט אין יעדע מסכת פון ש"ס, אויסער ניין מסכתות - מסכת דמאי, מסכת מגילה, מסכת מועד קטן, מסכת חגיגה, מסכת קידושין, מסכת ערכין, מסכת מדות, מסכת תמיד, מסכת קנים.
הר"ר שאול ידידיה אלעזר טויב אדמו"ר ממאדזיץ דער האמרי שאול
הר"ר שאול ידידיה אלעזר טויב (תרמ"ז - תש"ח) איז געווען דער צווייטער מאדזשיצער רבי. ער האט מחבר געווען מער ווי 1000 ניגונים. זיינע תורות זענען געדרוקט אין "אמרי שאול" און "ישא ברכה".
הר"ר שאול ידידיה אלעזר איז געבוירן אין אזשעראוו, פוילן, הושענא רבה, ה'תרמ"ז צו זיין פאטער רבי ישראל טויב, דער ערשטער מאדזשיצער רבי (זון פון רבי שמואל אליהו טויב, זוואלינער רבי, זון פון רבי יחזקאל טויב פון קאזמיר), און צו זיין מוטער דאברא (טאכטער פון ר׳ חיים שאול פרידמאן). שוין אלס יינגל האט ער אנגעהויבן קאמפאנירן נייע ניגונים.
אין תרס״א האט ער געהייראט זיין ערשטע רעביצין, נחמה אייגער, א טאכטער פון דעם לובלינער רבי'ן; זייער זון שמואל אליהו איז שפעטער געווארן דער דריטער מאדזשיצער רבי. אין תרע״ז איז ער באשטימט געווארן רב פון ראקאוו.
צום זיווג שני האט הר"ר שאול חתונה געהאט מיט א סטאפניצער אייניקל, וואס האט געבוירן צו אים צוויי זין, יחזקאל און יצחק. נאכהער האט ער חתונה געהאט מיט נחמה האלבערשטאם; זייערע קינדער זענען געווען ישראל, דוד, צפורה און שרה.
רביסטעווע.
נאך דער פטירה אין תרפ"א פון זיין פאטער דער דברי ישראל האט ער איבערגענומען די מאדזשיצער רעביסטעווע. א יאר נאכהער איז ער געווארן רב אין קאָרטשעוו, פוילן. אין תרפ״ט איז ער אריבער קיין אטוואצק, א שטעטל נישט ווייט פון קארטשעוו, וואו ער האט געפירט רוב יארן.
בשעת די רדיפות פון די נאציס איז ער אנטלאפן קיין ווילנא, וואס איז דעמאלסט געווען אין ליטע. פון דארטן האט ער באקומען דערלויבניש צו פארן קיין יאפאן מיט אסאך אנדערע פליטים. צום סוף האבן א טייל מאדזשיצער חסידים מצליח געווען אריבערפירן זייער רבי קיין סאן פראנסיסקא, פון וואנעט ער האט געצויגן קיין ברוקלין, ניו יארק אין ת"ש, וואו ער האט אנגעהוייבן צוריקשטעלן דאס מאדזשיצער חסידות. ער איז געווען א געראטענער פארפאסער פון ניגונים - במשך זיין לעבן האט ער מחבר געווען מער ווי 1000. ער האט געהאט א שטארקע תשוקה פאר ארץ ישראל און האט געוואנדערט דארטן אין תש"ז. ער האט נישט זוכה געווען צו לעבן לאנג אין ארץ ישראל. ט"ז כסלו ה'תש"ח איז ער נפטר געווארן. ער איז געווען דער לעצטער וואס מען האט באגראבן אויף הר הזיתים ביז מ'האט באפרייט דעם בית עולם דארט אין יאר תשכ"ז.
זיין עלצטער זון, הר"ר שמואל אליהו טויב, איז געווארן רבי נאך זיין פטירה.
רבי מנחם קאליש זצ"ל (ה'תר"ך - ט"ז כסלו ה'תרע"ח) איז געווען דער צווייטער אמשינאווער רבי. ער איז געווען פון די חשבסטע אין פוילן און האט מוסר נפש געווען פאר צרכי ציבור.
רבי מנחם איז געבוירן אין יאר ה'תר"ך צו זיין פאטער רב יעקב דוד קאליש, רב אין אמשינאוו, א זון פון הרב ישראל יצחק קאליש "דער אלטער ווארקער רבי". און צו זיין מוטער מרת חיה, א טאכטער פון הרב יעקב פון זארנאווצע
צו אכצן יאר, אין יאר ה'תרל"ח, איז רבי מנחם געווארן רבי נאך זיין פאטער'ס פטירה. ווען די ערשטע וועלט קריג האט אויסגעבראכן אין יאר ה'תרע"ד האט ער זיך געצויגן פון אמשינאוו קיין ווארשע, וואו מ'האט געהאלטן אז די געפאר איז נישט אזוי גרויס. אין ווארשע האט ער געארבעט אסאך לטובת די פליטים וואס האבן אריינגעשטראמט אין דער שטאט.
איינע פון די פליטים אין ווארשע איז געווען א פרוי וועמען'ס קינד איז פארשוואונדן צווישן די אלע מענטשן אונטערוועגס. זי איז געקומען צום רבי'נס שטוב טראגענדיק די קישן אויף וואס דאס קינד איז געפאלן. הערנדיק איר געשריי, האט דער רבי געהייסן זיין גבאי זי אריינצולאזן. זי איז געשטאנען אויפן שוועל פון זיין טיר, געקוקט אויפן רבי'ן, און שווייגנדיק געמערמעלט איר קלעם. "בת ישראל", האט דער רבי געזאגט איר, "וויינט נישט. מיין הארץ טוט וויי און מיינע אויגן גיסן טרערן, אזוי ווי איר, טייערע מוטער." ווען דער רבי האט נאר אויסגערעדט די ווערטער, האט ער געכאפט א הארץ-אטאק. ווען דער דאקטאר איז געקומען, האט ער גע'טענה'ט צום רבי'ן: "עס שטייט טאקע ואהבת לרעך כמוך, אבער דער רבי מוז געבן אכט אויף זיין געזונט".
קאליש, מנחם
רבי יעקב דוד קאליש זצ"ל (ה'תקע"ד - ד' כסליו ה'תרל"ח) דער ערשטער אמשינאווער רבי.
רבי יעקב דוד איז געבוירן אין זשאריק אין יאר ה'תקע"ד, צו זיין פאטער הרב ישראל יצחק קאליש רבי אין ווארקע, באקאנט אלס "רבי איציקל ווארקער". און צו זיין מוטער מרת רחל א טאכטער פון הרב מאיר פון זשאריק.
רבי יעקב דוד איז געווען רב אין גער, דערנאך איז ער געווען רב אנדערט־האלב יאר אין פרשיסחא. אין תקצ"ח בערך איז ער געווארן רב אין אמשינאוו, וואו ער האט געהאלטן דאס רבנות פערציק יאר. אין יאר ה'תר"ט, נאך דער פטירה פון הרב שרגא פייוול דאנציגער פון גריצא, דער רבי פון די ווארקער חסידים נאך דעם אלטן ווארקער רבי'ן, האט רבי יעקב דוד אנגעהויבן צו פירן זיין רביסטעווע אין אמשינאוו.
די גזירה אויף די בארד און פיאות.
ווען די רוסן האבן גוזר געווען אז יידן דארפן אפשערן די בארד און פיאות, איז רבי יעקב דוד געגאנגען צוזאמען מיט הרב אליהו חיים מייזל, דעמאלסט לאמזשער רב, צום פוילישן אדלמאן בערג, וואס איז געווען דער הערשער פון ווארשע אונטער דער רוסישער רעגירונג. אונטערוועגס האט רבי יעקב דוד געזאגט, "טאמער דער הערשער וועט צו אונז רעדן דייטשיש און נישט רוסיש, איז דאס א סימן אז השי"ת וועט געבן אונז הצלחה."
רבי יעקב דוד איז נפטר געווארן ד' כסליו ה'תרל"ח
רעפרענצען.
דער גאלדפיש ("Carassius auratus") איז א פיש פון דער קארפ פאמיליע, וואס לעבט בדרך כלל אין קאלט זיס וואסער און קען לעבן אין א נישט אנגעווארעמטן אקוואריום. ער לעבט אומגעפער 25 יאר און מערט זיך גאנץ גרינג. ער ווערט אפט געניצט לנוי צוליב זיין פילפארביקן קאליר און זיין שיין געשטאלט. די שטוביגונג פון האדעווען גאלדפיש האט אנגעהויבן אין כינע אינעם 4דן יארהונדערט פאר'ן צוועק פון עסן. אינעם 16טן יארהונדערט איז דאס פירעכץ אריבערגעגאנגען אין יאפאן, און אינעם 18טן יארהונדערט אין אייראפע און ווייטער אין אמעריקע.
זענען פאראן אסאך זגאלן פון גאלדפיש, למשל דער קאָמעט, מיט א לאנגען צעשפאלטן וויידל, און דער אויפגעבלאזענער קייער גאלדפיש.
מתעסקים איז דער נאמען פון פארשידענע ארגאניזאציעס אין יידישע קהילות איבער דער וועלט וואס העלפן ביי לוויה׳ס און שבעה׳ס.
זיי באנעמען זיך דערמיט וואס זיי שטעלן צו פאר יעדן אבל, די צוגעהערן וואס עס פעלט אויס פאר אבלים, ווי נידעריגע בענקלעך צו זיצן, סידורים צום דאווענען ביי דעם פלאץ וואו מען זיצט שבעה, אויך האבן זיי ספעציעלע ספרי תורה, און וואסער צו טרינקען פאר די וואס קומען טרייסטן די אבלים. אויך איז דא פון זיי א ליסטע פון יעדער וואס זיצט די וואך "שבעה" און איז א אבל, די ליסטע איז געדרוקט אין אלע חרד'ישע צייטונגען אין אמעריקא.
ווי אויך ביי יעדע גרויסע טראגעדיע, צב"ש די קלעצקי אומגליק זענען זיי פארמישט און העלפן ארויס.
די ארגאניזאציע איז א נאבעלע הערליכע ארגאניזאציע וואס טוט אלעס לשם מצוה אהן קיין געלד, עס איז ווערד מען זאל איהר לויבן, איינמאהל א יאהר מאכן זיי אן אפיל אין די שטאט בארא פארק פאר מענער און פרויען, און מען זעהט די גרויסע אייפער ביים אידישען ציבור ווי שטארק זיי שעצן זייערע טאהטן, עס קומען זיך צוזאם טויזענטער טויזענטער מענטשן.
זיי גיבן אויך ארויס א פאבליקאציע פון צייט צו צייט מיטן נאמען "עושה חסד - געיטס אף חסד".
סט פאנקראס באן סטאנציע איז א הויפט סטאנציע וואס געפינט זיך אין דער סט פאנקראס געגנט פון צענטראל לאנדאן, צווישן דער נייער בריטישער ביבליאטעק צו מערב און קינגס קראס באן סטאנציע צו מזרח. באזונדערע שטחים אין דער סטאנציע זענען אפגעגעבן צו באנען קיין מזרח מידלאנדס, קענט, קאנטינענטאלע אייראפע (סט פאנקראס אינטערנאציאנאל) און דער אריבער-שטאט "טעמסלינק" ליניע (סט פאנקראס נידעריקער ניווא).
די סטאנציע איז דער טערמינוס (סוף-סטאנציע) פון דער מידלאנד הויפטליניע פון לאנדאן אין די מזרח מידלאנדס שטעט לעסטער, נאטינגהאם, דארבי און שעפילד; דער היינטיקער אפעראטאר פון דער ליניע איז מזרח מידלאנדס באנען. זייט נאוועמבער 2007 איז זי אויך דער טערמינוס פון היי ספיד 1, די ליניע פון אייראסטאר'ס גיך דינסט קיין פאריז, בריסל און ליל. זײַט 2007 שטעלן זיך אפ אין דער סטאנציע פארשטאטישע באנען אויף דער טעמזלינק רוטע.
פאר די אלימפיקס וואס וועלן פארקומען אין לאנדאן אום 2012 וועט זײַן אויך א ליניע קיין סטראטפארד מיט גיכבאנען באזירט אויפן יאפאנישן שינקאנסען.
סט פאנקראס ווערט אפט גערופן דער ׳קאטעטראל פון די אייזנבאנען׳, און שליסט איין צוויי פון די שענסטע סטרוקטורן געבויט אין בריטאניע אין דער וויקטאריאנישער תקופה. דער הויפט באן געביידע, געקאנטשעט אין 1868 דורך דעם אינזשעניר וויליאם הענרי בארלא, איז געווען דער גרעסטער איין-שפאן סטרוקטור וואס מען האט געבויט ביז דעמאלסט. צו פארענט געפינט זיך סט פאנקראס קאמערן (פריער דער מידלאנד גראנד האטעל.
סט פאנקראס און קינגס קראס סטאנציעס זענען ביידע באדינט דורך קינגס קראס סט פאנקראס אונטערגרונט סטאנציע, וואס פארזארגט א פארבינדונג ווייטער דורך לאנדאנער אונטערגרונט באנען.
טעקע:ChernobylMIR.jpg|קליין|300 px |טשערנאבל געגנט. גענומען פון דער רוסישער "מיר" ספייס סטאנציע אין 1997.
טשערנאבל (,) איז אמאל געווען א שטאט אין קיעווער אבלאסט, צפון אוקראינע, נישט ווייט פונעם גרענעץ מיט בעלארוס. צוליב דעם אומגליק מיטן קראפט פלאנט אין 1986 קענען מענטשן נישט וואוינען אין טשערנאבל. טשערנאבל איז ווייט 22 ק"מ צפון פון הארנסטייפל, 57 ק"מ דרום פון בראהין און 95 ק"מ צפון-מערב פון קיעוו.
די שטאט איז געגרינדעט אין 1193. אין יאר תר"ס האבן געוואוינט אין טשערנאבל 5,526 יידן.
אום 1566 איז טשערנאבל געגעבן געווארן צו פֿילאן קמיטאַ, א קאפיטאן אין דער פוילישער קעניגלעכער קאוואלעריע.
הרה"צ מנחם נחום טווערסקי האט אויפגעשטעלט א הויף אין טשערנאבל אין די ה'ת"ק יארן.
אין אנהייב תרס"ו זענען געווען גרויסע פאגראמען און נאכאמאל אין ניסן תרע"ט זענען אסאך יידן געהרג'עט דורך די רוסישע נאציאנאליסן די שווארצע הונדערטער. אין תר"ף האט דער רבי'שער הויף פארלאזט טשערנאבל.
צווישן די יארן 1941-44 האבן די דייטשן אויסגעהרגעט די גאנצע יידישע געמיינדע פון טשערנאבל.
אין יאר תשמ"ו האט פאסירט די היסטארישע קאטאסטראפע אין טשערנאבל, וואס האט געהאט גאר ווייטע און טיפע נאכווייען, ווען א פאטאלער שעדליכער נוקלעארער באזע האט עקספלאדירט, און האט פאר'סמ'ט די אטמעספערע פינעם גאנצען שטאט טשערנאבל מיט גאר הויכע נוקלעארע רעדיעשן. דער אינצידענט האט פלוצינג אויסגעבראכן 1 אזייגער פארטאגס, ווען די איינוואוינער פון שטאט זענען געשלאפן, 2 ארבייטער זענען אויפן ארט אומגעקומען, צענליגע מענטשן זענען שפעטער אומגעקומען, און 100'טער מענטשן האבן געליטן קראנקייטן אין נאכווייען צענליגע יארן שפעטער. אלע איינוואוינער פון טשערנאבל זענען אויפן ארט עוועקואירט געווארן, א טאג שפעטער איז דער נעבנדיגן שטאט פּריפּיאַט אויך עוועקאירט געווארן. ביזן היינטיגן טאג, 25 יאר שפעטער, וואוינט קיינער אינעם שטאט פריפיאט, צוליב די שעדליכע אטמעספערע וואס איז נאך געבליבן דארט, און דער שטאט טשערנאבל וואוינען געציילטע פאמיליעס.
רבי ישכר בער באַראָן זצ"ל (ה'תקכ"ה - י"ח סיון ה'תר"ג) איז געווען דער ערשטער ראדאשיצער רבי. באקאנט אלס דער סבא קדישא.
רבי ישכר בער איז געבוירן אין יאר ה'תקכ"ה צו זיין פאטער הרב יצחק, (א משמש ביים מעזריטער מגיד), א זון פון הרב ישכר בער. און צו זיין מוטער מרת מרים א שוועסטער פונעם ראדאשיצער דיין, הר"ר זונדל.
זיינע רביס.
רבי ישכר בער איז געווען א תלמיד פון דעם חוזה פון לובלין, דער ייד הקדוש פון פרשיסחא, דער קאזשניצער מגיד און דער אפטער רב
נאך זיין חתונה האט רבי ישכר בער געוואוינט אין חמעלניק וואו ער איז געווארן נאנט צו הר"ר אליעזר ליפא (זון פונעם רבי'ן ר' מיילעך).
רבי ישכר בער איז נפטר געווארן י"ח סיון ה'תר"ג.
ער האט פארשריבן אלע תורות וואס ער האט געהערט פונעם אפטער רב אין דעם ספר „תורת אמת". צווישן זיינע חסידים איז געווען הר"ר חיים דוד בערנהארד, דער "רבי דאקטאר".
פון זיינע תורות.
אויפן פסוק "למען ייטב לי בעבורך וחיתה נפשי בגללך" (בראשית יב, יג) זאגט רש"י: "יתנו לי מתנות" זיי וועלן געבן מיר מתנות. איז דאך שווער, צי איז דאס געווען אברהם אבינו'ס ציל אין לעבן צו דערגרייכן מתנות? ס'שטייט דאך "ושונא מתנות יחיה" (משלי טו, כז)! ענטפערט ר' ישכר בער פון ראדאשיץ, אז דאס איז גאר געווען זיין כוונה. אז די מצרים וועלן געבן מיר מתנות, און איך וועל אפזאגן, דעמאלטס "ושונא מתנות יחיה" וועל איך לאנג לעבן ווייל איך האב אפגעזאגט די מתנות, וועט טאקע זיין "למען ייטב לי בעבורך".
באראן, ישכר בער
שרגא פייוול מענדלאוויטש (תרמ"ו-תש"ח) איז געווען פון די ערשטע מנהיגים פון פרומע יידן אין אמעריקע. ער האט געגרינדעט די וויכטיגע מוסדות תורה ודעת, א ישיבה אין ברוקלין, און די חינוך ארגאניזאציע תורה ומסורה. ער איז געווען דער נחשון בן עמינדב וואס האט וואס האט איינגעפלאנצט עכטיידישן חינוך אין די פאראייניגטע שטאטן. הר"ר משה פיינשטיין האט געזאגט אויף אים:"ווען נישט ער וואלט געווען אין אמעריקא נישט קיין לימוד התורה און נישט קיין יראת שמים".
שרגא פייוול איז געבוירן אין שטעטל מעזשילאבריץ, סלאוואקיי (דעמאלטס א טייל פון אונגארן) אין ה'תרמ"ו. זיינע רבי'ס זענען געווען דער ערוגת הבושם פון חוסט, דער באר שמואל פון אונסדארף און דער שבט סופר פון פרעשבורג, ביי וועמען ער האט איינגעזאפט א חשקת התורה.
אום ה'תרע"ג איז ר' שרגא פייוול איינגעוואנדערט קיין אמעריקע, וואו ער האט אנגעהויבן זיין תפקיד פון פארשפרייטן תורה אין סקרענטאן, מאסאטשוסעטס. נאכהער איז ער געווארן דער ערשטער מנהל פון ישיבת תורה ודעת, וואס ער האט אנטוויקלט אויף א מוסד פונעם ערשטן ראנג.
אום ה'תר"ף האט ער אריבערגעפירט זיין משפחה פון אונגארן אין אמעריקע, און זיי האבן איינגעזעצט אין וויליאמסבורג, ברוקלין.
ער פלעג אריינגעגעבן אין זיינע תלמידים א ישיבישן דרך הלימוד מיט א חסידישן ברען. זיינע בעסטע תלמידים האט ער אוועקגעשיקט כדי אויפצושטעלן און מחזק צו זיין נייע ישיבות, למשל, מתיבתא חיים בערלין, טעלזשע ישיבה, קליוולאנד און בית מדרש גבוה.
ציריך (; שוויצערדייטש: "Züri") איז די גרעסטע שטאט אין דער שווייץ, און די הויפטשטאט פון דעם ציריך קאנטאן, מיט א באפעלקערונג פון 371,767 אין 2007, צווישן זיי בערך 6,500 יידן. ציריך איז דער הויפט האנדל צענטער פון דער שווייץ.
צענטראל ציריך (בילד פון א סאטעליט)
די שטאט געפינט זיך וואו דער לימאַט טייך קומט ארויס צפון-מערב פון דער ציריך אזערע. דער צענטער פון ציריך איז דער 'לינדנהויף', א קליין בערגל אויפן לינקען ברעג פון דעם לימאט.
ציריך איז א מיטלפונקט פאר באן, וועג און לופט פארקער. זי האט פארשידענע באן סטאנציעס, כולל ציריך הויפט באן סטאנציע, ערליקאן, שטאדלהאפן, הארטבריק, טיפנברונעם, ענגע, ווידיקאן און אלטשטעטן. די ציזאלפינא, אינטערשטאט עקספרעס און אויך דער פראנצויזישער TGV הויך-גיך באנען שטעלן זיך אפ אין ציריך.
די שווייצער A1, A3 און A4 עקספרעסוועגן קומען נאנט צו ציריך. דער A1 גייט צו מערב קיין בערן און גענף און צו מזרח קיין סט גאלען; דער A3 קערט צו צפון-מערב קיין באזעל און דרום-מזרח לענג-אויס דער ציריך אזערע און וואלן אזערע קיין סארגאנס; און דער A4 קערט צו צפון קיין שאפהייזן.
ציריך אינטערנאציאנאלער ערפארט אין קלאָטן איז נישט קיין 10 ק"מ צפון-מזרח פון דער שטאט.
דער פובליקער טראנספארט נעצווערק האט אויך שיפן אויף דער אזערע און דעם טייך, פוניקולארע באנען און אויך א קאבל קאר צווישן אדליסוויל און פעלזנעג.
אז מען קויפט א בילעט פאר א נסיעה איז ער גילטיק אויף אלע טראנספארט מיטלען.
יידן אין ציריך.
ציריך האט די גרעסטע יידישע קהילה אין דער שווייץ, מיט עטלעכע 6,500 איינוואוינער ארום 950 משפחות - א דריטל פון אלע שווייצער יידן.
די רבנים אין ציריך זענען: הרב דניאל לוי, זיין זון און נאכפאלגער הרב משה חיים לוי (יעקישע קהילה, עדת ישורון), הרב שאול ברייש, זיין איידים הרב צבי אלימלך פאדווא (אגודת אחים), הרב משה חיים שמערלער, הרב נפתלי צבי שמערלער שליט"א (מחזיקי הדת), הרב שלום דירנפעלד (בעלזא)
רבי אלעזר בן חרסום איז געווען א תנא, וואס ווערט נישט דערמאנט אין משניות.
דער רמב"ם רעכענט אויס רבי אלעזר בן חרסום צוזאמען מיט אנטיגנוס איש סוכו, פון צווייטן דור נאך די אנשי כנסת הגדולה.
רבי אלעזר בן חרסום איז געווען א כהן גדול און געטוהן די עבודה אין בית המקדש עלף יאר. זיין מוטער האט אים געמאכט גאר א טייערן אויבער-העמד פאר צוויי מאל צען טויזנט מנה וואס ער זאל אנטוהן אלס כהן גדול, אבער די אנדערע כהנים האבן אים עס נישט געלאזט אנטוהן, וויבאלד ס'איז געווען דורך זיכטיג.
רבי אלעזר בן חרסום איז געווען א ריזן עושר, זיין פאטער האט אים איבערגעלאזט טויזנט שטעט, און טויזנט שיפן, אבער צוליב זיין ליבשאפט צו תורה איז רבי אלעזר בן חרסום זיי אפילו נישט געגאנגען איבערקוקן, נאר געזעצען און געלערנט גאנצע טעג און נעכט.
די גמרא פירט אויס: ר' אלעזר בן חרסום מחייב את העשירים. אויב איינער וועט זאגן איך קען נישט לערנען קיין תורה ווייל איך האב וויכטיגע געשעפעטן וועט מען אים ברענגען א ראיה פון ר' אלעזר בן חרסום ער האט געהאט וויכטיגערע געשעפטן ווי דיר און דאך האט ער שטענדיג געלערנעט.
עס ווערט דארט פארציילט אז אפילו ער האט געהאט אזויפיל געלד דאך האט זיך געפלאגט און פרויבירט מיט אלע כוחות צו לערנען די תורה. ער פלעגט נעמען א פעקל מעל אויף די פלייצעס און ארום פון שטאט צו שטאט טרעפן תלמידי חכמים צו לערנען מיט זיי. איינמאהל אינמיטן וועג האבן אים באגעגענט די פאליציי וואס זענען געווען פון זיין אייגענע שטאט, און האבן אים געזאגט אז יעדער איז מחויב צו ארבעטן פאר דער רעגירונג, דעריבער זיי מוחל און הייב אן צו ארבעטן, האט ער זיי געזאגט לאזט מיך אפ איך וויל גיין לערנען תורה, האבן זיי אים געזאגט: מיר שווערן זיך ביי דעם לעבן פון אונזער האר ר' אלעזר בן חרסום אז מיר וועלן דיך נישט אפלאזן, ער האט זיי נישט געוואלט אויסזאגן אז דאס איז ער זעלבסט ווייל ער האט נישט געוואלט הנאה האבן פון דער תורה.
דער קאַקאַאָ בוים (Theobroma cacao) איז א נידעריגער אימערגרינער בוים (פון 3 ביז 4.5 מעטער) פון דרום אמעריקע און צענטראלער אמעריקע. מען באניצט זיינע זוימען אויף צו מאכן שאקאלאד.
דער בוים איז געהאדעוועט איבער 700,000 קוואדראט ק"מ. די עיקר לענדער זענען דער בארטן פון העלפאנדביין (40%), די גהאנע (15%) און אינדאנעזיע (15%).
זויערשטאף אדער אָקסיגען (O) איז א כעמישער עלעמענט וואס שאפט 21 פראצענט פון די לופט אויף דער ערד פלאנעט. מען קען דאס נישט זען און נישט שמעקן. דער אקסיגען ווערט באשאפן פון די פלאנצן און ביימער מיט די הילף פון דער זון.
דאס נוצט פאר די בעל חיים צו אטעמען כדי צו פארברענען די עסנווארג און פראדוצירן ענערגיע. די אקסיגענס גייען אריין אין די לונגען און נאכער אין דעם בלוט.
אויך נוצט מען דאס צו פראדוצירן פארשידענע אינדוסטריעלע עלעמענטן, ווי ברענשטאף, שטאל און נאך.
אפענער קאד באצייכנט א קאמפיוטער פראגראם וואס איז אפן און פריי פאר אלעמען סיי מיט זיך נוצן מיט דער פראגראם און סיי מיט ענדערן דער אינסטרוקציע לויטן פראגאמירערס ווילן. דער צוועק פון דער מעטאד איז צו לאזן דאס פראגראם זיך אנטוויקלען אויפן בעסטן און שנעלסטן אויפן.
צום ביישפיל, די אפערירן סיסטעם לינוקס איז אן אפענע אינסטרוקציע. קעגנשטעל איז מייקראסאפטס פראגראמען וואס זיינען קאמפאלירט און עס איז א פארשלאסענער קאד.
מײפּל סטאָרי (ענגליש: MapleStory) איז א צוויי דימענסיע נעצווערק ראלע שפיל. די שפיל איז געשאפן דורך א קארעאנישע געזעלשאפט מיטן נאמען 'וויזעט' (Wizet). די שפיל האט פארשיידענע ווערסיעס וואס זיינען פארשפרייט אין דער גארער וועלט דורך פארשיידענע געזעלשאפטן. די שפיל באטייליקונג קאסט ניט קיין גראשן אבער עס איז מעגלעך צו שאפן מיט אמתע געלט פארשיידענע אייגנטומס וואס פארבעסערן דאס אויסזע פונעם כאראקטער. אין דער שפיל באטייליקן זיך איבער 49 מיליאן שפילערס פון דער גארער וועלט.
אין דער שפיל ברויכט דער כאראקטער דערהרגענען פארשיידענע מאנסטערס און אזוי צוזאמען ווערט ער מער און מער דערהויבן.
על הנסים איז א דאנק תפילה וואס חז"ל האבן געהייסן זאגן סיי ביים דאווענען סיי ביים בענטשן אום די צוויי דרבנן-דיקע ימים טובים: חנוכה און פורים.
אזוי ווי חנוכה און פורים זענען נישט מדאורייתא, קומט נישט פאר קיין ספעציעלע עבודה אין דעם בית המקדש, נאר א תפילה וואס מען זאגט אין דער ברכה "מודים אנחנו לך..." אין שמונה עשרה, און אויך אין דער ברכה "נודה לך ה' אלקינו..." אין בענטשן.
כרײן איז אַ מין פֿון גרינסן װאָס האָט אַ בײַסיקן טעם. דער כרײן איז אַ װאָרצל פֿון דער פֿלאַנץ "Armoracia rusticana", װאָס געהערט צו דער פֿלאַנצן־משפּחה פֿון די צלם־בלומיקע ("Brassicaceae").
מען טוט צערייבן דעם כריין צו מאכן א שאַרפן מאכל וואָס מען עסט אַלס צושפּייז צו פלייש אָדער געפילטע פיש. עס איז געמאלענע כריין מיט צוויקן, ס`האָט אַ רויטער קאָליר.
כריין איז איינער פון די מינים וואס מ'קען ניצן פאר מרור פסח ביים סדר.
צוליב דעם וואס אין די קאלטע אייראפעאישע לענדער איז שווער צו באקומען שאלאטן אויף מרור פסח צייט, האבן רוב יידן אנשטאט דעם גענוצט כריין פסח ביים סדר פאר מרור.
א בלעטערער איז א קאמפיוטער פראגראם וואס לייענט און צייגט אינטערנעט־בלעטער פארן באנוצער.
די פיר מערסטע פאפולערע בלעטערערס זענען גוגל כראם, פייערפאקס, אינטערנעט עקספלארער און סאפארי.
א בלעטערער האט א פענסטערל וואו מען קען אריינקלאפן דעם URL פון א געוואונשטן בלאט.
מעכאנישע שרייבמאשינען, אזוי ווי דער אונדערוואד 5, זענען פאר א לאנגער צייט געווען דאס געוויינליכע געצייג אין ביוראס.
די שרייבמאשין איז א מעקאניש אדער עלעקטראניש מיטל מיט קלאווישן וואס, ווען מען קלאפט זיי, דרוקט אותיות אדער סימבאלן אויף פאפיר. ווערנד רוב פונעם 20סטן יארהונדערט האט יעדע ביורא געהאט א שרייבמאשין. אבער זייט 1980 האט מען ווארט פראצעסאר אפליקאציעס וואס מען ניצט אנשטאט א שרייבמאשין. אין די אנטוויקלנדיקע לענדער ניצט מען נאך שרייבמאשינען. אין יאר 2006 איז נאך געווען אסאך פירמעס וואס פאבריצירן שרייבמאשינען, למשל, סמיט-קאראנאַ, אליוועטי, אדלער-רויאל און בראדער.
קלאפן אותיות אויף א שרייבמאשין ווערט אנגערופן טייפן.
אן אילוסטראציע פון א היינטיגן פערזענלעכן קאמפיוטער
א פערזענלעכער קאמפיוטער איז א קאמפיוטער וואס האט נארמאלעווייזע נאר איין באניצער, און איז פאסיג דערצו סיי צוליב זיין פרייז סיי צוליב זיין גרייס. א פערזענלעכער קאמפיוטער קען זיין א טיש קאמפיוטער, א שויס קאמפיוטער, א טאָװל־קאָמפּיוטער אדער א האַנטפֿלאַך־קאָמפּיוטער. רוב פערזענלעכער קאמפיוטערס האבן דעם אפערירן סיסטעם ווינדאס אדער מאק אס אדער לינוקס. די מייסטנס געפונען מיקראפראצעסארן אין פערזענלעכע קאמפיוטערס זענען אדער x86 אדער PowerPC.
ווייכווארג צו באקומען פאר פערזענלעכע קאמפיוטערס איז כולל ווארט פראצעסן, ספרעדשיטס, שפילן און נאך פארשידנס אויף אלע צוועקן. על פי רוב האט דער קאמפיוטער אן אינטערנעץ פארבינדונג.
מאַקאָס () איז דער נאמען פון די אלע אפערירן סיסטעמען וואס עפל אינק. שטעלט אין זייער מאקינטאש קאמפיוטערס.
די ערשטע סיסטעמען הייסן יעצט "קלאסיק"; די היינטיגע סיסטעמען זענען "מאקאס X" (ד.ה. מאקאס צען). אין אקטאבער 2007 האט עפל ארויסגעלאזט די ווערסיע 10.5 מיטן נאמען "לעמפערט". די היינטיקע ווערסיע איז 10.12 מיטן נאמען ״סיערע״.
ווינדאס לאגא פון יאר 2000-2001
Windows (טייטש: פֿענסטער'ס) איז א פּאָפּולערע אפערירן סיסטעם וואס ארבעט מיט א גראפישער באניצער אינטערפייס (GUI), ווינדאס איז איבערגצייג געווארן אין 1985 דורך מייקראסאפט עס קומט אין עטלעכע ווערסיעס, די לעצטע הױז־װערסיע איז Windows 10.
Windows איז דאס מערסטע באניצטע אפערירן סיסטעמען.
Windows ארבעט אויף עטלעכע פלאטפארמעס אזוי ווי דינערס, טאוול קאמפיוטערס, און צום מערסטנס פערזענלעכע קאמפיוטערס.
פראפעסאר ישראל אוימאן (; געבוירן י"ב סיון ה'תר"ץ) איז א ישראלדיקער מאטעמאטיקער, געווינער פון דעם נאבעל פריז פאר עקאנאמיק פון 2005, און עמעריטוס פראפעסאר אין דעם העברעאישן אוניווערסיטעט אין ירושלים. זיין עיקר פעלד פון פארשונג איז שפיל טעאריע. ער איז אויך אן אמעריקאנער בירגער און א מיטגליד פון דער נאציאנאלער אקאדעמיע פון וויסנשאפטן אין די פאראייניקטע שטאטן.
אוימאן איז געבוירן אין פראנקפורט, דייטשלאנד. זיין משפחה האט געוואנדערט אין די פאראייניגטע שטאטן אין 1938, א פאר חדשים פאר קריסטאלנאכט.
ער האט געלערנט אין דער הרב יעקב יוסף ישיבה שולע אין מאנהאטאן. דערנאך האט ער שטודירט מאטעמאטיק אין ניו יארק סיטי קאלעדזש וואו ער האט באקומען זיין ערשטע דיפלאם, און שפעטער האט ער באקומען זיין דאקטאראט פון מאסאטשוסעטס אינסטיטוט פון טעכנאלאגיע (MIT) מיט א טעזיס אין קנופ טעאריע. אין יאר 1955 איז ער אריבער צו פרינצטאן אוניווערסיטעט וואו ער האט אנגעהויבן זיין פארשונג אין שפיל טעאריע, וואס איז דעמאלסט געווען א גאר ניי פעלד פון פארשונג אין מאטעמאטיק.
אין 1955 האט ער חתונה געהאט מיט אסתר שלעזינגער, א טאכטער פון דר. אברהם שלעזינגער, דער דירעקטאר פון שערי צדק שפיטאל. זיי האבן געהאט פינף קינדער. זייער בכור, שלמה, איז געפאלן א קרבן אין דער לבנון שלום אקציע.
אין 1956 האט ער עמיגרירט קיין ישראל און ער האט זיך באזעצט אין ירושלים.
אסתר אוימאן איז נפטר געווארן אין תשנ"ח. אין תשס"ה האט ישראל אוימאן חתונה געהאט מיט איר עלטערער שוועסטער, בתיה (כהן).
וויסנשאפטלעכע ביישטייערונג.
אוימאנס גרעסטע ביישטערונג איז אין דעם געביט פון איבערגעחזרטע שפילן.
אין 1989 איז אוימאן דערוויילט געווארן א מיטגליד אין דער ישראלישער אקאדעמיע פון וויסנשאפטן. אין 1994 איז ער באלוינט געווארן מיטן ישראל פריז פאר עקאנאמיק.
אין 1995 האט מען אים דערוויילט א פרעמדן מיטגליד פון דער בריטישער אקאדעמיע.
פאלגענד איז א רשימה פון געוויינטלעכע קלאוויאטור דורכוועגן וואס מען ניצט אין היינטיגע קאמפיוטער סיסטעמען: מיקראסאפט ווינדאס, מאקאס, KDE און GNOME.
דורכוועגן וואס זענען נוהג אין רוב אפליקאציעס.
דער לונג איז דער רעספיראציע אָרגאַן וואָס ברענגט אַריין די זויערשטאף פון דער לופט וואָס מען אָטעמט אַריין אין אַלע גלידער, ביי זויגערס און אויך ביי א טייל פיש און פוילע-רוילעס. אויך טוען די לונגען ארויסציען קארבאן דיאקסייד פונעם בלוט. בעלי חיים מיט א רוקנביין האבן נארמאל צוויי לונגען.
מיר אטעמען אלע צווישן 15 און 25 מאל פער מינוט אן טראכטן פאר א מינוט וועגן דעם. און ווען מען איז איבערגעשטרענגט אטעמט מען אפילו שנעלער און נאך אלץ טראכט מען נישט אריין וואס אטעמען מיינט און ווי אזוי דאס ווערט דורכגעפירט. דער צענטראלער ארגאן און אויך דער גרעסטער ארגאן אין דער קערפער, די לונגען, איז דער וואס מאכט אטעמען א מעגליכקייט און איז דער וואס ארבעט עס אויס צו ברענגען א נוצן פאר דעם מענשטליכן קערפער.
די לופט קומט אריין אין נאז אדער דעם מויל, און גייט דורכן פארינקס, שטימע קעסטל, לופטרער און ווייטער צו די בראנכן, די דינע בראנכיאלן (בראנכרערלעך) און ענדלעך צו די לונגען־בלעזלעך וואו דער זויערשטאף און קארבאן דיאקסייד ווערן געטוישט.
אין קורצן זענען די לונגען א פילטער סיסטעם וועלכע ציט אריין לופט פון אינדרויסן און און שיקט אריין אינעם קערפער נאר אקסיגען ווען אין דער זעלבער צייט רייניגט דאס אויס דאָס בלוט פון קארבאן דיאקסייד. אין דעם ארטיקל וועלן מיר נענטער באטראכטן ווי אזוי די לונגען מאכן זיכער אז דער קערפער באקומט גענוג אקסיגען פארזארגונג און וויאזוי עס ווערט פטור פון קארבאן דיאקסייד. מיר וועלן באטראכטן פראבלעמען וועלכע קענען אונטער קומען מיט די לונגען און פארוואס מען קען נישט פארהאלטן דעם אטעם. צום לעצט וועלן מיר זען פארוואס מען שליקערצט און מען הוסט.
אטעמען.
די לונגען זיצן אין צענטער פון דעם קערפער באשיצט פון ברוסט קאסטן. די לונגען זענען צוזאמענגעשטעלט פון ווייכע כמו עלעסטיק און וועט זיך איינציען און אויסציען ווען מען אטעמט. די רערן וועלכע ברענגן אריין לופט פון דער נאז און מויל זענען אויך געמאכט פון א ווייכע סארט און וועלן זיך אויך אויסציען און איינציען מיטן אטעם פראצעדור. די לופט־רערן ברענגען אריין פרישע לופט וועלכע איז רייך מיט אקסיגען אבער פֿארמאגט אויך אנדערע באשטאנדטיילן וועלכע דארף צוריק ארויסגיין. אזוי אויך דארף דער קערפער פטור ווערן פון קארבאן דיאקסייד וועלכע ווערט געשאפן דורך די קערפערליכע צעלן און וואסערשטאף וועלכע לויפט אין דעם בלוט.
אן אטעם פאסירט ווען די דיאפראגמע (א גרופע מוסקלען וועלכע ליגט אונטער די לונגען און טיילט אפ די לונגען פון די קישקעס. ווערט אנגערופן דייעפרעם אין ענגליש) ציעט זיך איין אויף אראפ און די מוסקלען פון די לונגען פארברייטערן זיך און עס ווערט געשאפן א נידעריגערע לופט דרוק אינעם ברוסט קאסטן ווי די לופט דרוק פון אינדרויסן און דאס מאכט אז לופט וועט אריינפליסן און אויפבלאזן די לונגען ווי א באלון וועלכע ווערט אנגעפילט מיט לופט. ווען די לונגען זענען שוין פול וועט פאסירן פונקט דאס פארקערטע ווען די דיאפראגמע און מוסקלן וועלן זיך איינציען און פארשטערקערן די לופט דרוק אינעווייניג שטערקער ווי די לופט אינדרויסן און דאס וועט ארויסשטופן די לופט פון קערפער. אזוי גייט עס אהין און צוריק מיט יעדע אטעם טויזענטער מאל א טאג.
אין קורצן קען מען עס ערקלערן מיטן טבע פון גראוויטי. ווען די דיאפראגמע און מוסקלען ברייטערן זיך אויס ווערט די לופט לויזער ווייל עס איז פאראן מער פלאץ און וויבאלד די לופט־רערן זענען אפען צו די אטמאספערע וועט לופט פון אינדרויסן אריינקומען ווייל עס פארמאגט א שטערקערע לופט־דרוק. פארקערט ווען די לונגען זענען שוין אנגעפילט און די מוסקלן ציען זיך איין וועט די לופט אינעווייניג באקומען א שטארקע לופט־דרוק פשוט ווייל עס ווערט איינגענעם אין פלאץ און דאס וועט אויטאמאטיש ארויסשטופן די לופט פון די רערן צו די אטמאספערע וועלכע'ס לופט איז שיטערער.
טייל מענטשן האבן א טעות אז ווען די דיאפראגמע גייט אראפ רוקט זיך די לונגען אויך אראפ צו מאכן מער פלאץ. אין פאקט ווען די דיאפראגמע רוקט זיך אראפ גייען די מוסקלען פון די לונגען ארויף און די לונגען זעלבסט פארברייטערן זיך צו אלע זייטן ווי א באלון וועלכע בלאזט זיך אויף.
מיט דעם קען מען גרינג פארשטיין פארוואס מענטשן קענען נישט אטעמען אין דעם קאָסמאָס. זינט עס איז פאראן אן אנדערע לופט־דרוק ווי אויף דער ערד וועט עס נישט מיטשפילן מיט די לונגען־סיסטעם און דער מענטש וועט נישט באקומען גענוג לופט און ווען די לונגען וועלן שוין יא זיין פיל וועט די לופט נישט גענוג שנעל ארויסגיין. אויסער דעם איז די לופט אין דעם קאסמאס צוזאמענגעשטעלט פון אנדערע באשטאנדטיילן ווי דא אונטן אויף די ערד און עס איז נישט פאראן גענוג אקסיגען לויט די פארזארגונג וועלכע דער קערפער פארלאנגט.
ווען לופט גייט אריין אין די רערן ווערט עס אויטאמאטיש צעטיילט צו ביידע לונגען וואו עס גייט אריין ווייטער אין קלענערע רערן ביז עס דעגרייכט טיף אריין אין גאר קליינע זעקלעך וועלכע ווערן גערופן די אלוויעליי און דארט פאסירט די כעמיקאלע עקטשעינדזש (אויפטויש) ווי מיר וועלן באלד זען. אקסיגען איז א וויכטיגע פארזארגונג פאר די בלוט וועלכע אפערירט אלע מוסקלן פון דעם קערפער. די הארץ פאמפט דאס בלוט ארום דעם קערפער און אלע בלוט צירקולירט ארום און ארום דעם קערפער זייער שנעל און קומט צוריק צום הארץ ווען עס ווערט געשיקט צו די לונגען וואו עס נעמט אויף אקסיגען און פליסט צוריק אריין אין הארץ און פון דארט ווייטער ארויס צום גאַנצן קערפער. אבער אין דער זעלבער צייט וועט דאָס בלוט אויך איבערגעבן איר קארבאן דיאקסייד וועלכע זי האט אויפגענומען ארום און ארום דעם קערפער און די לונגען וועלן דאס ארויסשיקן צו די אטמאספערע די נעקסטע מאל ווען עס וועט ארויסבלאזן זיין לופט.
אין אנדערע ווערטער איז טייטש אז עס פאסירט א כעמיקאלע עקסטשעינדזש (אויפטויש) יעדעס מאל א טראפן בלוט באגעגענט זיך מיט אקסיגען אין די לונגען. דאָס בלוט נעמט אויף אקסיגען און אין דער זעלבער צייט גיט עס איבער קארבאן דיאקסייד און פלוסט צוריק אריין אין הארץ מיט פרישן אקסיגען, ריין פון קארבאן דיאקסייד. די כעמיקאלע טויש פאסירט אין עטליכע מילי סעקונדן ווען אין דער זעלבער צייט זענען די לונגען אויך פארנומען ארויסטראגן די גענוצטע לופט און אריינברענגן פרישע לופט. קומט אויס אז די לונגען זענען פארנומען מאכן אימפארט-עקספארט און טיף אין זייערע ווערהאוזעס ווערט געטאן וויכטיגע ארבעט וואו די נייע שיפמענטס ווערן איבערגעגעבן פאר דעם בלוט און די אלטע סחורה וועלכע קומט צוריק ווערט צוגעגרייט צו עקספארטירט ווערן מיט די נעקסטע שיפמענט.
עס אטעמט זיך.
מען דארף נישט געדענקן צו אטעמען פונקט ווי מען דארף נישט געדענקן צו בלינקן די אויגן ווייל עס פאסירט אויטאמאטיש. דער קערפער פארמאגט א נערוון סיסטעם וועלכע איז קאנטראלירט דורך א צענטראלע סופער-קאמפיוטער וועלכע איז דער מוח פון וואו עס ווערט ארויסגעשיקט סיגנאלן צו יעדע ארגאן וואס צו טאן און ווען צו טאן. אן אטעם הייבט זיך אן ווען די דיאפראגמע רוקט זיך אראפ און שיקט די מוסקלן פון די לונגען ארויף און עס ווערט געשאפן מער פלאץ פאר דער לופט אין די לונגען. פון דארט פאסירט שוין אלעס אויטאמאטיש וואו מיר האבן פריער עקלערט געבויט אויף גראוויטי און כעמיקאלע עפעקטן. אבער ווער זאגט די דיאפראגמע ווען צו מאכן די נעקסטע איינציאונג און אויסציאונג? דאס ווערט סיגנאליזירט דורך דעם מוח וועלכע מאכט זיכער אז דער קערפער באקומט אירע פארזארגונגען.
דער מענטש קען אליינס אויך קאנטראלירן זיין אטעמען אויב ער וויל און עס וועט נישט שאטן. דאס קען אמאל אויספעלן אויב מען איז זייער איבערגעשטרענגט און דאס אטעמען גייט זייער שנעל און מען וויל דאס אפשטילן. די עצה איז צו מאכן לאנגע און טיפע אטעמען וואס העלפט באלאנסירן די אטעם-סיסטעם דורכדעם וואס עס איז פאראן מער צייט פאר די אקסיגען און קארבאן דיאקסייד צו מאכן זייערע אויפטוישן און דער נערוון סיסטעם וועט מער נישט פארלאנגן אזויפיל אטעמען איינמאל מען לייגט עס צוריק אויף אויטאמאטיש.
שליקערצן און היסן.
א שליקערץ פאסירט ווען לופט קומט צו שנעל אריין אין די לונגען און וויבאלד עס שטימט נישט מיט די נארמאלע סיסטעם וועלן איינע פון די רערן וואס פירן אריין די לופט זיך פארמאכן אין די נישט ריכטיגע צייט און וועט בלאקירן דעם אטעם און דער מענטש מאכט א שליקערץ. מען קען שליקערצן הונדערטער מאל און אפילו טויזענטער מאל ווילאנג עס בארואיגט זיך און אלעס גייט צוריק אין א סדר.
גענוי פארוואס עס פאסירט אז לופט זאל אריינקומען צו שנעל איז נישט באקאנט און עס זענען פאראן פארשידענע טעאריעס איינס נארישער פון די צווייטע. דאס זעלבע איז מיט עצות וויאזוי אפצושטעלן שליקערצן. עס הייבט זיך אן מיט פארשידענע וועגן וויאזוי צו טרונקן וואסער און ענדיגט זיך מיט פארשידענע וועגן פון אטעמען. למעשה איז קיינע פון די עצות נישט באשטעטיגט געווארן אלס א לעזונג און די עצות גייען פון מאמע צו קינד און אמאל העלפט עס יא און אמאל נישט און אמאל טוט מען דאס אזוי לאנג ביז מען שליקערצט שוין מער סייווי נישט.
היסן איז שוין א צווייטע מעשה. א היס פאסירט ווען עס קומען אריין פרעמדע באשטאנדטיילן אין דער אטעמען סיסטעם. עס קען זיין אביסל שטויב, א שלעכטע גערוך, אדער א כעמיקאל וועלכע דער קערפער פארנעמט נישט. נאך א וועג פון היסן איז ווען עסן גייט אריין אין די לופט רערן בטעות. אין אלע פעלער וועלן די נערוון וועלכע זענען פארבינדן מיט די רעספירעטארי דערשפירן די פרעמדע באשטאנדטיילן און די לונגען וועלן רעאגירן מיט א שנעלע רעאקציע פון ארויסשטויסן דאס גאנצע לופט וואס עס פארמאגט אינאיינעם פון וואס איז אריינגעקומען אן רשות.
א היס גייט מיט א שטארקע קראפט און עס ברענגט ארויס צווישן צוויי און פינף טויזענט פיצעלע טראפן וועלכע אנטהאלטן באקטעריע. אויב א מענטש האט א רעספירעטארי קראנקייט וועלן די קליינע טראפן קענען אריבערגיין צו אנדערע און פון דארט ווייטער און אזוי גייען ארום וויירוסעס פון איין מענטש צו די צווייטע.
פרעמדע באשטאנדטיילן דארפן נישט דעגרייכן אין די לופט רערן עס זאל פאסירן א היס. צו מאל וועלן די נערוון אין די נאז דערשפירן פרעמדע עלעמענטן און וועט שיקן א מעסעדזש צו די רעספירעטארי סיסטעם דורך דער מוח און עס וועט פאסירן א היס און אמאל עטליכע ווילאנג די נערוון וועלן זיך נאכאמאל שפירן פריי. אינטרעסאנט איז אז ווען מען היסט מאכט מען צו די אויגן און אפילו אויב מען זאל פרובירן דאס האלטן אפען וועט דאס נישט גיין. סייענטיסטן זאגן אז די נערוון פון די אויגן און נאז זענען נאנט פארבינדן איינע מיט די אנדערע און ווען די נאז נערוון זענען אין אן אלארם וועלן אויך די אויגן זיך באשיצן פון די אטאקע און וועלן זיך פארמאכן. אגב, א היס קען פאסירן אפילו ווען גארנישט איז באמת אריינגעקומען אין די רעספירעטארי נאר עס האט זיך נאר געדאכט פאר די נערוון אז עפעס איז דארט אדער אז עפעס גייט קומען.
עס איז א טראדיציע ביי די אידישע אונגארישע אפשטאמיגע צו זאגן "אסותא" (וועלכע איז דער אפטייטש פון געזונט אין אראמיש און ווערט געברענגט אין דער גמרא אלס אסותא) אדער "צום געזונט" ווען א מענטש היסט. דער קאנצעפט שטאמט פון די כינעזער וועלכע וואונטשן זיך געזונטהייט און לאנג לעבן ווען איינער היסט. דער טערמין (אדער ענליכע) ווערט אויך גענוצט ביי די אינדיאנער און אויך ביי די אראבער.
די כינעזער גלייבן אז ווען א מענטש היסט איז דאס א צייכן אז מען רעדט פון אים. ביי אידן דערמאנט מען דאס ווען א מענטש שליקערצט. ביידע זענען נארישקייטן אינאיינעם מיט אלע אנדערע שטותים פון ענליכע סארטן.
אויך מיט היסן איז פאראן א רייע רעמעדיס וועלכע קענען דאס צוריק האלטן. באקאנט איז צו קוקן אויף די נעגל אדער קוקן מיט די אויגן אויף א געוויסע אביעקט אבער נישט מיטדרייען דעם קאפ. די גרינגסטע און בעסטע וועג איז צו צווינגן די אויגן צו בלייבן אפען ווייל ווי פריער געזאגט איז אוממעגליך צו היסן אן דעם וואס די אויגן זאל זיך צומאכן.
מעגליכע פראבלעמען.
פראבלעמען מיט די לונגען זענען איינגעטיילט אין צוויי קאטאגאריעס. די ערשטע איז פראבלעמען מיט דער אטעם-סיסטעם און די צווייטע איז פראבלעמען פון דעם אקסיגען און קארבאן דיאקסייד עקסטשעינדזש. אסטמא, עמפיסעמא, בראנטשיטיס, און ענליכע פראבלעמען זענען מיט די לופט רערן וועלכע זענען שמעלער, שטייפער, אדער געשוואלן און לאזן נישט די לופט געהעריג דורכגיין. טייל מענטשן ליידן דערפון זייער גאנץ לעבן און באקומען אטאקעס פון צייט צו צייט וועלכע ווערט אויפ'ן ארט באהאנדלט מיט מעדיצין.
אנדערע לונגען פראבלעמען זענען ווען די לונגען קענען נישט געהעריג אויפטוישן דעם אקסיגען מיט דעם קארבאן דיאקסייד און דער מענטש באקומט נישט גענוג אקסיגען. רויכערן איז זייער שעדליך צו די לונגען וועגן אט די סיבה ווייל די רויך עפעקטירט די אקסיגען וועלכע קומט אריין און גייט שפעטער אריין אין דעם בלוט.
א פלאנעט (פון גריכיש Πλανήτης, "וואנדערער") איז א הימלישער קערפער וואס ארביטירט ארום דער זון אדער א שטערן.
א הימלישער קערפער, אין דער זון סיסטעם,
אדער דרויסן פון דער זון סיסטעם,
די דעפיניציע פון א פלאנעט אין דער זון סיסטעם איז הערשט אנגענומען געווארן אום 2006, אבער די דעפיניציע פון א פלאנעט מחוץ דער זון סיסטעם איז שוין אנגענומען געווארן אום 2003.
פלאנעטן אין דער זון סיסטעם.
די אכט פלאנעטן זענען: פיר ערדישע פלאנעטן מערקור, ווענוס, ערד פלאנעט, מאדים, און פיר גאז ריזן יופיטער, סאטורן, אוראנוס און נעפטון - די לעצטע צוויי רופט מען אייז ריזן.
280px
דער פאפוגיי איז א פילפארביגער פויגל וואס איז זייער אינטעליגענט און קען נאכמאכן וואס ער הערט.
ס'זענען דא 350 זגאלן פאפוגייען אין דעם סדר Psittaciformes. זיי געפינען זיך אין די טראפישע לענדער.
Human kidneys viewed from behind with spine removed
די נירן זענען צוויי אָרגאַנען אין דער פאָרעם פון באנדלעך, וואָס פילטערט אויס דאס בלוט פון אָפּפאַל און שיקט דאָס אַרויס פון גוף דורך פּישן.
יוניקס (רעגיסטרירט האנדל-מארקע UNIX®) איז אן אפערירן סיסטעם. יוניקס איז אנטוויקלט געווארן פאר פירן נעצווערק און ווערט גערעכנט פארזיכערט און פארלעסלעך. זיינע באדערפענישן זענען גאר נידעריג, במילא קען מען אריינשטעלן די סיסטעם אין קאמפיוטערס וואס זענען פארהעלטענישווייז גאנץ שוואך. א הויכע פראצענט פון די באדינסנטן וואס זענען דער יסוד פון דער אינטערנעץ זענען יוניקס סערוויסן. יוניקס איז געווען די ערשטע אפערירן סיסטעם געשריבן אינגאנצן אין העכערע ניווא פראגאמירונג שפראך - C.
אין Unix ניצט מען ~ (טילדע) פאר דער היים־דירעקטאריע.
בריכת בנימין אין זכרון יעקב, קוקנדיג אויף דער המייסדים גאס
זכרון יעקב און איז א "מועצה מקומית" (ארטיגער ראט) אין דער חיפה געגנט אין ישראל. זיין יורידיקציע איז איבער א שטח פון 32,000 דונאם. ער איז איז אמאל געווען א דארף אזא וואס הייסט א מושבה. אין יאר 1950 איז ער געווארן א "מועצה מקומית". ער געפינט זיך 35 ק"מ דרום פון חיפה, און צען מינוט צו פארן אין דער בנימינה באן סטאנציע.
דאס דארף זכרון יעקב איז געגרינדעט געווארן כ"ה כסלו ה'תרמ"ג דורך יידן פון דער חובבי ציון באוועגונג וואס האבן עמיגרירט פון רומעניע. די ערשטע קאלאניסטן זענען אנגעקומען פון רומעניע אין דער שיף "טאטיס" וואס האט געברענגט 228 יידן.
דאס דארף איז געגרינדעט געווארן אין א געגנט וואס הייסט "זאמארין" אויף אראביש. די ערשטע איינוואוינער האבן געהאט אסאך שוועריגקייטן ביז באראן ראטשילד האט זיי גענומען אונטער זיין פליגל, און ער האט א נאמען געגעבן דאס דארף "זכרון יעקב" לזכר זיין פאטער.
באראן ראטשילד האט אויפגעבויט דאס דארף און האט געהאלפן די פארמערס איינפלאנצן וויינגארטנס. ער האט אויך אויפגעשטעלט א גרויסן קעלטער. די ערשטע וויינגארטנס האבן געליטן פון פילאקסערא און דער באראן האט דערפאר אריינגעברענגט נייע מינים פון וויינשטאקן פון אמעריקע.
איינער פון די באוואוסטע איינוואוינערס איז געווען דאקטער הלל יפה וואס האט געפירט א קאמף קעגן דער מאלאריע.
16 דעצעמבער איז דער 350סטער טאג (351סטער אין אן עיבור־יאר), אין דער 49סטער וואך אינעם גרעגאריאנישן קאלענדאר. ביז צום סוף יאר, בלייבן נאך 15 טעג.
געשטארבן.
1922 - אליעזר בן יהודה, זשורנאַליסט און לעבעדיקער פֿון דער העברעישער שפּראַך
דאס שווארצאפל איז דער צענטאלער דורכזיכטיגער שטח (וואס קוקט אויס שווארץ)
דאס שוואַרצאַפל פון אויג איז דער עפֿענונג אינמיטן אויג. ליכט גייט ארײַן דורכן שווארצאפל און אדורך די לינז, וואס טוט פֿאקוסירן דאס בילד אויף דער רעטינע. די גרייס פונעם שווארצאפל ווערט קאנטראלירט מיט מוסקלען. ווען מ'דארף נאך ליכט, ווערט דאס שווארצאפל גרעסער. אין העלערן ליכט, ווערט דאס שווארצאפל קלענער.
א ספעציעלע דורכזיכטיגע פליסיקייט פאָרעמט אויס די אויג זאל זיין אזוי שיין רינדעכיג.
דעקל פֿון איין באנד פֿון ספֿר משנה הלכות
הרב מנשה קליין (א' ניסן ה'תרפ"ג - כ"ט אלול ה'תשע"א) איז געווען דער אונגווארער רב, און מחבר פון שו"ת "משנה הלכות". ער איז גערעכנט לויט טייל מענטשן פון די גרעסטע גדולים און אדמורי"ם היינט.
מען זאגט אז דער בריסקער רב האט אויף אים געזאגט אז אין זיינע 40 ספרים איז ער מכוון צו שיטת הראשונים,
און וועגן דעם איז רבי משה שמואל שפירא געפארן אין יענער צייט וואס דער "משנה הלכות" איז ארויס געקומען (בערך אין יאר ה'תשכ"ח) ביז נתניה פון ירושלים דריי שעה נסיעה.
ר' מנשה קלײן איז אַ ניצול־השואה װעלכער שטאַמט פֿון אונגאַרן.
נאך דער מלחמה איז ער אנגעקומען אין די פאראייניקטע שטאטן
רבי מנשה קליין האט געהייראט בזיווג ראשון די טאכטער פון רבי יחיאל גערטנער פון לענטשנע. זיי האבן געהאט איין זון. בזיווג שני האט ער געהייראט א טאכטער פון הרב דוד שלמה פרענקל, מחבר פון "באר דוד".
קליין, מנשה
הרב עזריאל חיים גאלדפיין (ט' כסלו ה'תרצ"ו – י"ד כסלו ה'תשס"ח) איז געווען דער ראש ישיבה פון דער ישיבה גדולה אין יאהאנעסבורג, דרום אפריקע.
עזריאל חיים גאלדפיין איז געבוירן אין מינעסאטע, פאראייניקטע שטאטן פון אמעריקע, אין יאר תרצ"ו צו זיין פאטער ברוך גאלדפיין.
הרב גאלדפיין האט געלערנט אין דער טעלזשער ישיבה אין קליוולאנד, און ער איז געווען א תלמיד מובהק פונעם טעלזשער ראש ישיבה, הרב מרדכי גיפטער.
ער איז געקומען קיין דרום אפריקע אין יאר תשל"ג צו ווערן א מגיד שיעור אין ישיבת בית יצחק, א גרויסע תלמוד תורה אין יאהאנעסבורג. שפעטער האט ער אויפגעשטעלט די ישיבה גדולה אין יאהאנעסבורג, וואו ער איז געבליבן אלס ראש ישיבה עד סוף ימיו.
דער היינטיגער הויפט רב פון דרום אפריקע, הרב גאלדשטיין, איז רב גאלדפיין'ס א מוסמך.
ער איז נפטר אין דער עלטער פון 72 ש"ק י"ד כסלו תשס"ח נאך אן אפעראציע אויף זיין הארץ. ער האט איבערגלאזט זיין ווייב מיט 9 קינדער. זיינע זין הר"ר אברהם און הר"ר דוד האבן איבערגענומען אלס ראשי ישיבות.
גאלדפיין, עזריאל חיים
י' אב תרע"א איז ר' מנחם מענדל בייליס איינגעזעצט געווארן. אין דעם זעלבן טאג האט מען באפרייט די פרוי טשעביריאק מיט איר קבוצה רוצחים. ר' מענדל האט נישט געוואוסט וואס וועט זיין מיט אים. מ'האט אים געסטראשעט מיט גרויסע עונשים אויב ער וועט נישט "מודה" זיין וואס ער ווייסט וועגן דעם קינד אנדרושה יוסשיצקי.
פיר אזייגער נאכמיטאג, האט ר' מענדל געהערט דאס געוויין פון א קינד וועלכע האט זיך געהערט ווי דעם קול פון איינעם פון זיינע קינדער. ער האט גוט צוגעהערט און ער איז שוין געוועון זיכער. ער האט זייער מורא געהאט, וויסנדיג אז דער זון זיינע איז א ביישן און האט זייער מורא פון פאליציי. ער האט שוין מורא געהאט צו טראכטן וואס זיי קענען טון מיט עם. בשעת זיין קינד וויינט נאך קומט אריין קולייבקו און זאגט "זעסט! אויך דיין זון רעדט שקרים.. "וועלכע שקרים?" פרעגט ר' מענדל. "זשעניא, קום אריין" רופט זיך אן קולייבקו, און ער ברענגט אריין דעם זון פון טשעביריאק אינ'ם שטוב. ער קערט זיך צו ר' מענדל און זאגט "זשעניא זאגט אז דיין זון פלעגט שפילן מיט אנדרושה און ער לייקנט עס".. דאן האט ער ארויס גענומען זשעניא פונ'ם שטוב. אפאר מינוט דערנאך האט ר' מענדל געזען דורך א פענסטער ווי מ'שפארט איין זיין זון אין א שטוב.
כאטש ר' מענדל האט לכחחילה געהאפט אז זיי וועלן באלד זען אז דאס איז א טעות און זיי וועלן עם באלד באפרייען, האט ער שוין יעצט געכאפט אז די מעשה איז נישט אזוי פשוט [ער האט אבער נישט געקענט בשום אופן וויסן די טיפקייט פון דעם רשעות פונ'ם צאר, און זיין ציל צוצוקומען צו א עלילת דם יהי' איך שיהי', דאס האט נאך כמעט קיינער נישט געוואוסט אין יענער צייט]. ער האט אבער נישט פארשטאנען וואס זיי ווילן פון זיין קינד, פארוואס האבן זיי אים געברענגט דא אין דעם גיהנם?
צום אוונט איז אריין א רוסישע פרוי און זי האט געזאגט "דיין קינד איז דא, אבער זארג זיך נישט, איך זע צו אים נאך. איך בין אליינס א מאמע און איך פארשטיי אייער ליידן און איך שעץ אייך זייער. זארג זיך נישט, דער אייבערשטער ראטעוועט ערליכע מענטשן"..
שבת.
ווען עס איז געווארן נאכט, האט ר' מענדל זיך דערמאנט אז עס איז ליל שבת קודש. ער האט זיך דערמאנט וויאזוי ער פלעגט זיצן שבת מיט זיינע קינדער אלע אנגעטון מיט בגדי שבת און יעצט איז דער שטוב צוווארפן.. נישט קיין ליכטיגקייט, נישט קיין שמחה.. ער האט געוויסט אז די אויגן פון זיינע נאנטע מענטשן צוגיין פון וויינען. ער האט כמעט פארגעסן פון זיין אייגענער צרה, און ער האט נאר געטראכט פון זיין איינגעשפארטע יונגל און זיין טרויעריגע משפחה. ער האט געקלונגען מיט'ן גלאק און קולייבקו איז אריין. "הער" זאגט ר' מענדל, "עס גייט מיר נישט אן וואס וועט געשען מיט מיר, אבער פארוואס האלט איר מיין זון אלס איינגעשפארטע? דו ביסט דאך אליינס א טאטע! מיין קינד קען דאך דא קראנק ווערן. איר וועט דאן זיין שולדיג! איר קענט נישט באפרייען דעם קינד"? קולייבקו האט געשמייכלט א רשעות'גיגע שמייכל: "דאס גאנצע וואס דו דארפסט צו טון איז צו דערציילן דעם אמת".. "וואס ווילסטו? אמת אדער ליגנט"? האט ר' מענדל געשריגן. "אפילו אויב דו וועסט דיך עקש'נען קען איך דיר נישט דערציילן לינגט! איך בין ריין פון זינד".. "נארישקייטן! נארישקייטן!" האט ער דאס אוועקגעמאכט, "איך וועל דיר שיקן אין תפיסה און דארט וועסטו שוין אנדערש רעדן".. ער איז ארויס און צוגעמאכט די טיר מיט א קנאק און ר' מענדל איז געבליבן אליין. ווען ער האט געהערט דעם זייגער קלינגן צוועלף אזייגער, האט ער פארשטאנען אז היינט נאכט וועט ער שוין פון דא נישט ארויסגיין. פון צייט צו צייט האט ער געהערט ווי זיין זון היסט און ער האט געמיינט ער גייט ארויס פונ'ם דעת פון פיל צער. דעם נעקסטן טאג בערך מיטאג צייט האט ער געהערט ווי איינער פרעגט זיין זון אויב ער קען אליינס אהיים גיין אדער איינער זאל עם באגלייטן. א שעה דערנאך איז אריין א פאליציי און עם דערציילט אז ער האט באגלייט זיין זון ביז'ן טראם [באן אויפ'ן גאס] אבער דער זון האט נישט געוואלט ארויפגיין [עס איז געווען שבת קודש] און ער איז אהיים געגאגנגען צופיס. דער ידיעה אז זיין זון איז פריי האט עם אביסל בארוהיגט.
זונטאג.
זונטאג האט ער ווייטער געהערט די קול פון זיינע קינדער. מ'האט עם געלאזט גיין זיך טרעפן מיט זיי אינדרויסן פון דעם שטוב ווי ער איז געווען, אבער נאך אפאר מינוט האט מען זיי אפגעטיילט. אכט טאג איז ר' מענדל געווען אינ'ם בנין "אוכראנא" [פאליציי-סטאנציע] אן דעם וואס איינער זאל אפילו קומען עם אויספרעגן. ער איז געווען זייער דערציטערט. ער האט געוואלט האפן אויף א גוטן אויספיר אבער ער האט מורא געהט, זיי פרעגן עם דאך אפילו גארנישט. דאס קען זיך דאך ציען עד בלי סוף, פארוואס? פארוואס? האט זיך די שאלה געדרייט אין זיין מח. ערשט אינ'ם אוונט פון חמשה עשר באב [תרע"א] איז אריין געקומען א פאליציי און עם געזאגט אז ער גייט יעצט גענומען ווערן צום געריכט אויף אויספארשונג. די נייעס האט עם גאר אביסל מחזק געווען. ענדליך געשענט שוין עפעס. סוף סוף וועט ער כאטש געוואר ווערן ווי ער שטייט. ער וועט געוואר ווערן אויף וואס פונקטליך מ'איז עם דא חושד. ער האט זיך געיאגט און איז ארויס אויפ'ן גאס באגלייט דורך צוויי פאליציי.
אין דער קורצער צייט וואס ער איז געווען איינגעשפארט, האט ר' מענדל כמעט פארגעסן ווי עס זעט אויס אינדרויסן. ער האט מתבונן געווען אויף די מענטשן וועלכע גייען ארום אן קיין דאגות.. במשך די פאר טאג איז ער געווארן זייער אפגעשוואכט און עס איז עם שווער געווען צו גיין. ער האט געפרעגט רשות אויב ער קען פארן מיט'ן טראם. "דו ביסט איינגעשפארט און דו קענסט נישט פארן צוזאמען מיט אנדערע" איז געווען די שארפע תשובה. ער איז ווייטער געגאנגען און מענטשן אין גאס האבן זיך אפגעשטעלט און געוויזן אויף עם. עטליכע האבן עם דערקענט און דאס האט צוגעלייגט נאך בושה און ווייטאג צו זיין ווייטאג.
אויסגעמוטשעט פון די אכט טעג אינ'ם אוכראנא און פון דעם לאנגען וועג צופוס דורך די גאסן, איז ר' מענדל אנגעקומען בשארית כוחותיו צום געריכט-הויז. דארט איז ער אריין אין א גרויסן זאל ווי עס האט אים ערווארט דער [אויבן דערמאנטע] הויפט-פארשער, פענענקו. צוזאמען מיט אים זענען אויך דארט געווען דער "געגענט-ריכטער" קארבאווסקי און זיין העלפער לושקרעף. זיי האבן זיך אנגעקוקט איינער דעם צווייטן מיט שמייכלדיגע פנימ'ער. זיי ווייסן שוין יעצט די "תוצאות" פון די "חקירה".
לויט ווי עס איז געווען איינגעפירט בימים ההם אין רוסלאנד, ווען מ'האט געברענגט א חשוד צום געריכט צום "סליעדאוואטיעל" [הויפט-פארשער], האבן די פאליציי וועלכע האבן עם געברענגט געדארפט שטיין א גאנצע צייט לעבן דעם מענטש און זיי טארן אים נישט לאזן גיין וואו זיי קענען עם נישט זען. אין דעם פאל איז געשען עפעס אויסערגעווענדליך.. די פארשער האבן פארלאנגט אז די פאליציי זאלן פארלאזן דעם שטוב.. ר' מענדל האט זייער מורא געהאט, ער האט פארשטאנען אז די שופטים ווילן דא מאכן עפעס א שטיקל קעגן עם און זיי ווילן נישט אז די פאליציי זאלן דאס זען.. ער האט אבער גארנישט געקענט טון דערוועגן. זיינע הרגשים האבן געשאקלט צווישן האפענונג און יאוש.. האפענונג וועגן זיין ידיעה אז ער איז אינגאנצן אומשולדיג, און יאוש וועגן זיין וויסנשאפט איבער דעם רוסישע "משפט".
דער הויפט-פארשער פענענקו דרייט זיך צו ר' מענדל: "האסטו געקענט אנדרושה יושצינסקי"? "ניין!" האט ר' מענדל באלד געענטפערט. "איך ארבעט אינ'ם ביורא [אפיס] פון א גרויסע פאבריק. מיינע טאג-טעגליכע געשעפטן זענען מיט גרויסע סוחרים און נישט מיט קינדער, און אוודאי נישט סתם קינדער פון די גאס. עס קען זיין איך האב עם אמאל געזען אבער מ'באגעגענט דאך אסאך מענטשן אינ'ם גאס.. איך בין זיכער איך וואלט נישט געוויסט א חילוק צווישן עם אדער אן אנדערע קינד".
דער "געגענט-ריכטער" קארבאווסקי איז געזעסן און האט גוט באטראכט ר' מענדל. פלוצלינג איז ער צוגעקומען און אנגעהויבן עם אויספרען. "מ'זאגט אז צווישן די יודן זענען פארהאן אזעלכע מענשטן וואס מ'רופט 'צדיקים' און ווען איינער וויל שעדיגן פאר א צווייטן גייט ער צום 'צדיק' און געבט עם א 'פדיון', און דאן טוט דער צדיק מיט זיינע כוחות ברענגן אן אומגליק אויף יענעם מאן"... יעדע מאל וואס ער האט דערמאנט א ווארט פון לשון הקודש ווי 'צדיק' און 'פדיון' האט ער אריינגעקוקט אינ'ם ביכל וואס ער האט געהאלטן. "ענטשולדיגט", זאגט ר' מענדל, "אבער איך ווייס קיין שום זאך נישט וועגן צדיקים, פדיונות און אזעלכע סארט זאכן. איך פארשטיי נישט וואס איר ווילט פון מיר"..
כאטש די גאנצע זאך האט אויסגעזען ווי עפעס א שפיל, האבן זיי אויסגעזען אינגאנצן ערנסט ביים אויספרעגן. ר' מענדל האט געטראכט אז זיי ווייסן זיכער אז די פרוי טשעביריאק האט גע'הרג'ט אנדרושה און זיי פרעגן אים נאר אויס לויט א באפעל פון די הויכע פענסטערס.. נאך דער חקירה האט פענענקא געהייסן אים צוריק פירן צום "אוכראנא". זיין האפענונג שנעל באפרייט צו ווערן זענען נישט אנגעקומען, אבער ער האט נאך אלץ געגלייבט אז זיי וועלן זיך שנעל כאפן צו זייער טעות און וועלן עם אהיימשיקן.
צוריק אין אוכראנא.
ווען ער איז אנגעקומען צום "אוכראנא" האט מען עם אריינגעפירט אין א צימער ווי עס זענען געווען נאך דריי מענטשן, צוויי יודן און איין רוסישער. אין יענער צייט איז דער "אוכראנא" געווען גאר פיל, ווייל דער צאר [ימ"ש] האט דעמאלס געדארפט קומען באזוכן די שטאט קיעוו. לכבוד דעם האט מען געמוזט מסלק זיין פון די גאסן אלע וועלכע עס קען זיי איינפאלן עפעס צו טון צו שטערן דעם באזוך.. האט מען זיי אלע געשיקט אינעם אוכראנא. ווען די דריי מענטשן האבן זיך דערוויסט ווער זייער נייער "חבר" איז, האבן זיי עם אנגעהויבן טרייסטן אז ער וועט אוודאי באלד באפרייט ווערן און ער זאל זיך נישט מייאש זיין. ר' מענדל איז אבער געווען זייער צובראכן. וואס קען ער, א מענטש אליין, טון קעגן א ממשלה וועלכע האט עם אויסגעוועלט אלס שעיר לעזאזל, און וועלכע טוט אלעס עם צו באשולדיגן. דאס איז נישט דעם ערשטן מאל וואס דער צאר פרובירט מעורר זיין שנאה און פאגראמען אויף יודן דורך אזעלכע עצות. נאר איין מחשבה האט עם געטרייסט: ער האט געוויסט אז זיי האבן נישט אפילו א קליינעם שטיקל ראיה צו זיין שילד.
צוריק אין געריכט-הויז.
נאך אפאר טאג איז ער ווייטער גערופן געווארן צום הויפט-פארשער. די חקירות האבן עם אויסגעמוטשעט פיזיש און מאראליש. מצד אחד האט דאס עם געשטארקט, ווייל אויב זיי ווילן עם אויספרעגן אפשר איז דאס א סימן אז זיי ווילן טאקע געוואר ווערן דעם אמת. מצד שני איז ער געווען זייער דערציטערט פון די מאדנע שאלות וועלכע זיי האבן געפרעגט. ער האט חושש געווען אז די אלע שאלות זענען נאר עם אויסצומישן און צוטומלען און האבן בכלל נישט קיין שייכות צום מעשה. נאך מער איז ער דערציטערט געווארן ווען איינער פון די אנדערע איינגעשפארטע אינ'ם אוכראנא האט עם געזאגט אז עס זעט עם אויס אז די גאנצע מטרה איז צוצוברעגנען צום פאגראמען קעגן יודן רח"ל. עס זעט עם אויס ווי די געריכט-מיניסטער אליינס וויל דא אויפוועקן שנאת ישראל און דעקט אויף די אמת'ע שולדיגע אין דעם פרשה. מחמת איזה סיבה האט ער מער מורא געהאט פון פענענקו ווי פון אלע אנדערע. [עס איז שפעטער נתברר געווארן אז ער האט ווייניגער געהעצט קעגן ר' מענדל ווי אנדערע].
ווען ער איז געקומען צום צווייטן מאל אין געריכט, האט ער דארט געטראפן פענענקא אליינס. דאס מאל אויך האט ער פארשיקט די פאליציי, די וועכטער און ער איז געזעסן א שטיק צייט אריינגעטון אין זיינע מחשבות. פלוצלינג קערט ער זיך צו ר' מענדל און זאגט: "בייליס! דא מוזט פארשטיין אז נישט איך בין דער וואס טוט דיר באשולדיגן. דאס איז דער "געגענט-ריכטער".. ער איז דאר וואס האט געהייסן דיר איינשפארן אין תפיסה"... "מ'גייט מיר איינשפארן?? מ'גייט מיר לייגן אין תפיסה?? איך וועל מוזן אנטון קליידער פונ'ם תפיסה??" האט ר' מענדל געזאגט, נישט גלייבנדיג וואס ער הערט דא. "איך ווייס נישט פונקטליך וואס וועט זיין מיט דיר, איך וויל נאר אז דו זאלסט וויסן אז די הוראות קומען פון עם און נישט פון מיר", איז געווען די קורצע תשובה. א קאלטע שווייס האט אנגעכאפט ר' מענדל. אויף דעם האט ער זיך שוין נישט גערעכנט.. אין תפיסה?? ער האט זיך געשפירט אינגאנצן פארלוירן.. ער האט גוט פארשטאנען אז דער פרשה וועט זיך נישט שנעל ענדיגן.. טראץ זיין גרויסע שרעק האט ער זיך געצווינגען צו רעדן: "איך קען אייך עפעס דערמאנען? דאס איז דעם ערשטן מאל אין מיין לעבן וואס איך האב צוטון מיט אזא הויך-ראנקיגע מענטש. איך ווייס אבער אז דער סדר גייט אז דאס ארבעט פונ'ם הויפט-פארשער איז נאכצוגיין דעם חשד און מברר זיין דעם אמת. נאך ער האט חוקר געווען אן אנגעגרייט א "באשולדינג-פאפיר" ערשט דעמאלס געבט ער איבער די זאך צום געגענט-ריכטער. אויב ער איז מסכים צו די ראיות, שיקט מען יענעם אין תפיסה, טאמער נישט, שיקט מען עם אהיים. אויב דו שיקסט מיר יעצט אין תפיסה, איז א ראיה אז דו האסט עפעס געטראפן קעגן מיר. אבער וואס האב איך געטון? מיט וועלכע זינד טוט מען מיר באשולדיגן"? "פרעגט מיר נישט קיין שאלות" האט ער שנעל געזאגט, "איך האב דיר שוין צופיל געזאגט, עס איז דער געגענט-ריכטער און נישט איך".. ר' מענדל האט געקענט זען פון זיין רעדן אז עפעס טוט זיך דא מאחורי הפרגוד.. די גאנצע זאך זעט אויס ווי עפעס א פינסטערע פלאן.
ער האט אבער נישט געהאט קיין סאך צייט אריינצוקלערן דערין, ווייל דער פאליציי איז אנגעקומען עם צוריק צו באגלייטן צום אוכראנא. אין זיין האנט איז געווען דעם "באשולדינג-פאפיר" וועלכע איז נאך ביזדערווייל געווען געזיגלט און ר' מענדל האט עס נאך נישט געקענט זען. נאך אביסל צייט האט מען עם מודיע געווען אז ער גייט אין תפיסה. זיי האבן מסכים געווען צו זיין בקשה צו זיין נאך איין נאכט אינ'ם אוכראנא, מיט די יודן וואס ער האט דארטן קענען געלערנט.
ברילן איז געמאכט פאר שוואכע זעה קראפט צו קענען זעהן. די ברילן זענען ערשינען געווארן אומגעפער אין יאר ה'תק"מ; 1779.
ברילן איז א סארט גלאז פאר די אויגן צו זען קלארער ווען עס ווערט אפגעשוואכט, מען רופט עס אויך אויגן-גלעזער. אמאל האט עס געהייסן שפאקילן.
די טעכניק ארבעט, אז מען פארעמט אויס א גלאז רונדעכיג פון אלע זייטן, אזוי אז עס נעמט צונויף און איז מצמצם די ראיה צום מיטל פונקט פונקט פונעם אויג... [ביטע באארבייטען]
עס ווערט שוין דערמאנט אין תוספות יום טוב אויף משניות.
עס ליגט אין פאָרנט פון די אויגן און מאַכט זען, מען קען דאס אויסטאן ווען מען וויל.
אַמאָל איז דאָס געלעגן בלויז אויף די נאָז היינט איז דאָ צוויי הענטליך דאָס זאָל אויך ליגן אויף די אויערן.
עס שיצט אויך ווי א פאנצער פון שטויב ווען עס איז דא א ווינט, סזאל נישט אריינפליען אין די אויגן.
ארטור רובינשטיין (1887 - 1982) איז געווען פון די גרעסטער פיאניסטן אין זיין דור.
ארטור איז געבוירן ג' שבט תרמ"ז אין לאדזש, קאנגרעס פוילן, אין א יידישער משפחה.
יעזוס, ישו אדער "אותו האיש"; ג'תשס"ד? – ט"ז בניסן ג'תשצ"ג) איז דער הויפטפיגור פון די קריסטנטום. ער איז אָפט ראָנגלי ריפערד צו ווי דער גרינדער, ער איז דער וועמענס פילאָסאָפיע קריסטנטום איז באזירט. דער שליח פאולוס קענען זיין גערעכנט ווי דער גרינדער, אָבער דאָס איז בלויז טייל ריכטיק. די קריסטן גלויבן אלס ער איז דער משיח בן דוד אונד דער זאהן פון דער אייבערשטער. לויט די נייער טעסטאמענט, ער איז געבוירן געווען אין בית לחם אונד דערוואכסט אין נצרת.
זיין שטעלע.
לויט די קריסטליכע טעאלאגיע איז ער געווען דער זון פון גאָט און אויך א בן-אדם. אויך גלויבן זיי אז ער איז געווען משיח בן דוד.
לויט חז"ל איז ער געווען א ממזר; זיין מוטער איז געווען מרים, די ווייב פון פפוס בן יהודה. ביי יידן ווערט ער אפט גערופט יאָשקע, יויזל, יאשקע פאנדרע, אותו האיש ("יענער מענטש") אדער התלוי ("דער אָפּגעהאָנגענער").
די קריסטן זאגען אז ישו איז געוועזן א רודף שלום, און זיי דערציילן אז ער האָט געפּראַװעט פֿאַרשיידענע מופֿתים,װי צ.ב.ש. ער האָט מחייה מתים געװען און ער איז געגאַנגען אויף דעם וואסער ביים כנרת.
די גמרא און די ראשונים זאגן אז אלע וואונדערליכע זאכן וואס ער האט געמאכט איז געווען דורך כישוף.
ישו אין דברי חז"ל.
אין גמרא (מסכת סוטה מז.) ווערט געבראכט אז ישו איז געוועזן א תלמיד ביי רבי יהושע בן פרחיה, און ער איז אפגעפארן פון יידישן וועג. די גמרא זאגט אז ער איז געווען א ממזר, זיין מאמע האט געהייסן מרים, זיין טאטע איז געווען א סאלדאט אין די רומישע ארמיי, זיין מאמע'ס יודישער מאן האט געהייסן פפוס. די גמרא זאגט אויף איהם ער איז געוען א מסית און מדיח, דאס הייסט ער האט אראפגעפירט יודען פון יודישקייט אין זיי צוגערעדט דינען די עבודה זרה. און די קריסטן טענהן אז מרים האט געשוואנגערט אן א מאן.
לויט געוויסע אידישע היסטאריקער רעדט די גמרא פון אן אנדערע ישו, וויבאלד רבי יהושע בן פרחיה איז געווען ארום 100 יאר פריער פאר עכטער נוצרי, אין יענע צייטן איז געווען אסאך וואס האבן געהייסן מיט דעם נאמען.
לויט דער אידישער מסורה האט פפוס איינגעשפארט זיין פרוי מרים אין הויז, זי האט נישט געטארט רעדן צו קיינעם, נישט ארויסגיין אין ערגעץ, דאס האט געברענגט דערצו אז זי זאל זינדיגען מיט א פרעמדן גוי.
די אידן האבן ג'חזר'ט דעם פסוק אין פרשת ראה בנים אתם לה' אלהיכם, משה רבינו האט געזאגט פאר אלע אידן איהר אלע זענט קינדער פון גאט, עס איז נישט דא בלויז איין קינד פון גאט. דעריבער שרייען אידן אין די בתי מדרשים שמע ישראל ה' אחד, אידן האבן בלויז איין גאט נישט קיין צוויי.
זיין שטארבן.
די יודישע חכמים האבן איהם דן געווען אז ער מאכט כישוף און איז מסית ומדיח יודן פון זייער גלויבן, מען האט געשטעלט א בית דין, געברענגט עדות, דערנאך האט מען פערציג טעג גערופן ווער עס קען אפפרעגן דעם פסק פון בית דין זאל קומען, קיינער איז נישט געקומען, האט מען איהם געכאפט און אין איבערגעגעבן אין די הענט פון רומאים, וויבאלד די אידן האבן נישט געטארט דעמאלטס הרג'ענן נאר די גוים.
די רומאים האבן אים געהארגעט און געקרייצט ווי א צלם.
זײַן שטאַרבן (נאך א װערסיע).
די יודישע חכמים האבן איהם דן געווען מיטן זינד אז ער מאכט כישוף און איז מסית ומדיח יודן פון זייער גלויבן, האט מען איהם געכאפט, מען האט געשטעלט א בית דין, געברענגט עדות, און דן געווען צו סקילה, דערנאך האט מען פערציג טעג גערופן ווער עס קען אפפרעגן דעם פסק פון בית דין זאל קומען, קיינער איז נישט געקומען, האט מען יענעם ערב פסח די סנהדרין פארשטיינערט דעם אותו האיש, דורך אראפווארפן א צוויי שטאקיקן הויז, דערנאך האט מען, ווי דער הלכה, זיין טויטער קערפער אויפגעהאנגען אויף א בוים, מיט ביידע הענט געבינדן אויף ארויף (נישט אויסגשפרייט ווי די קריסטן זאגן), פאר א גאר קורצע וויילע בערך א מינוט, און תיכף באגראבן און א דערנעבנדיגן פעלד. שפעטער האט דער אייגנטומער פונעם פעלד נישט וועלנדיג אז זיינע נאכפאלגער זאלן קומען אין מאכן א גאנצע איבערקערעניש אויף זיין פעלד האט ער איהם ארויסגענומען און איהם באגראבן אויף אן אנדערער אומבאקאנטער ארט.
שפעטער ווען זיינע נאכפאלגער זענען צוריקגעקומען און געזעהן אז זיין קערפער איז פארשוואונדן האבן זיי געזאגט אז ער איז ארויפגעפלויגן אין הימל און ער גייט צוריקומען זיין דער משיח.
בענאזיר בוטא (21סטן יוני 1953 - 27סטן דעצעמבער 2007) איז געווען א פאקיסטאנער פאליטיקער און צוויי מאל ערוועלט געווארן פרעמיער מיניסטאר פון פאקיסטאן. זי איז געווען די ערשטע פרוי צו ווערן א פירער אין א מוסלעמענישן לאנד.
איר טויט.
אום 27סטן דעצעמבער 2007 איז בוטא דערשאסן געווארן אין די האלדז און אינעם ברוסט ווען זי איז אריין אין איר קאר, און דער שיסער האט זיך גראד דערנאך אויפגריסן און גע'הרג'ט זיך מיט כאטשיג 20 מענטשן. בוטא איז שפעטער געשטארבן אין שפיטאל אינמיטן אן עמערדזשענסי אפעראציע.
פראָפעסאָר גלעד צוקערמאַן (געבוירן דעם 1טן יוני 1971 אין תל אביב), DPhil (אוניווערסיטעט פון אקספארד), PhD (אוניווערסיטעט פון קעמברידזש), איז א באקאנטער ישראלישער קאנטאקט-לינגוויסט און מומחה אויף דער יידישער און העברעישער שפראך, קולטור און אידענטיטעט. ער פֿאַרנעמט זיך מיט וויכטיקע פֿאָרשונגען אויפֿן געביט פֿון שפּראַך־אויפֿלעבונג. ער לערנט אין אַדעלאַידער אוניווערסיטעט אין אויסטראליע און האט פריער געלערנט אין ענגלאנד, אמעריקע, כינע, ישראל, סלאוואקיי און סינגאפור. זיינע פובליקאציעס - אויף יידיש, ענגליש, העברעיש, איטאליעניש, שפאניש, דייטש, רוסיש און כינעזיש - נעמען אריין ביכער ווי [http://www.zuckermann.org/israelit.html ישראלית, שפה יפה] (עם עובֿד, תּל־אָבֿיבֿ, 2008), [https://global.oup.com/academic/product/revivalistics-9780199812790 Oxford University Press] (2020) און [http://www.zuckermann.org/enrichment.html שפראכקאנטאקט און לעקסישע בארייכערונג אין ישראלישן העברעיש'"] ("Language Contact and Lexical Enrichment in Israeli Hebrew" Palgrave Macmillan, 2003). ער האט שטודירט יידיש אין אקספארד (מיט דוב-בער קערלער), ווילנע (מיט הירשע-דוד קאץ) און תל אביב.
צוקערמאן איז דער פּרעזידענט פֿון דער אויסטראַלישער אַסאָציאַציע פֿאַר ייִדישע שטודיעס.
שיקל פֿישמאַן שרייבט….
שיקל פֿישמאַן דערציילט אַז "צוקערמאַן איז אַ יונגער ישׂראל־געבוירענער לינגוויסט, וואָס נאָך יאָרן פֿאַרברענגען ווי אַן אַסיסטענט־פּראָפֿעסאָר אינעם וועלט־באַרימטן אָקספֿאָרד־אוניווערסיטעט, געפֿינט ער זיך איצט ווי אַן אַסאָציִיִר־פּראָפֿעסאָר אין קווינסלאַנד־אוניווערסיטעט אין דער ווײַטער אויסטראַליע. בינו־לבינו איז ער געוואָרן דער מומחה פֿון "ישׂראליש" (ישׂראלית: Israeli), דער הײַנטיקער גערעדטער און, וואָס ווײַטער אַלץ אָפֿטער, אויך געוויינטלעך־געשריבענער עבֿרית. פֿונעם שלל אַרבעטן [...] איז מיר באַלד קלאָר געוואָרן, אַז צוקערמאַן קען זייער גוט ייִדיש (ווײַל אָן ייִדיש קען מען די אמתע סטרוקטור פֿון ישׂראליש ניט תּופֿס זײַן, נאָר זײַנס אַן אַרבעט ממש געשריבן אויף ייִדיש איז מיר קיין מאָל פֿריִער ניט אויסגעקומען צו לייענען. זײַנע מסקנות און אויספֿירן זענען מיר שוין געווען קלאָר פֿון אַזעלכע גרונטאָוונע ווערק זײַנע ווי Language Contact and Lexical Enrichment in Israeli Hebrew 2003 און זײַן "ישׂראלית, שׂפֿה יפֿה", וואָס דער פּאָפּולערער תּל־אָבֿיבֿער פֿאַרלאַג "עם עובֿד" האָט ערשט הײַיאָר אַרויסגעגעבן."
"ווי זאָגט דאָס צוקערמאַן אויף זײַן אַקאַדעמיש־אינטעליגענטן אופֿן?: "אונדזער וועלט ווערט וואָס אַ מאָל מער ענלעך אויף אַ גלאָבאַל שטעטל... טאַקע דערפֿאַר איז עס אַזוי וויכטיק הײַנט צו טאָג צו פֿאָרשן שפּראַך־קאָנטאַקטן בכלל און ייִדיש בפֿרט". אָט דער צוגאַנג, וואָס פֿאַרבינדט ייִדיש מיט די סאַמע נײַסטע און פֿאַרשפּרייטסטע אַנטוויקלונגען אין דער גאָרער וועלט (און אין דער וועלט פֿון לשון־קודש בתוכם), דערמאָנט זייער און איז ממשיך די פּיאָנערישע אַרבעט פֿון אוריאל ווײַנרײַכס באמת גרויס ווערק Languages in Contact 1953"
ישראליש.
די הײַנטיקע שפּראַך פֿון מדינת־ישׂראל דאַרף הייסן, לויט אים, נישט העברעיִש, נאָר ישׂראליש. צוקערמאן טענהט אז "ישראליש" (מאדערנע העברעאיש) איז אן אייראזישע פילשיכטיקע שמעלצשפראך, איינצייטיק סעמיטיש און אייראפאיש. ער טענהט אז ישראליש נעמט אריין דאס העברעיש אבער אויך דאס מאמע-לשון, יידיש, פלוס אנדערע שפראכן. אַ טייל זײַנע קאָלעגן באַטראַכטן זײַן חידוש ווי אַ פּאָליטישע פּראָוואָקאַציע; אַנדערע, בתוכם פּראָפֿ׳ הירשע דוד קאץ, זענען בפֿירוש מסכּים מיט צוקערמאַנען.
באַרנגאַרלאַ.
אין זײַן שטודיע וועגן דעם אויסטראַלישן שפּראַך־אויפֿלעב פֿאָקוסירט זיך צוקערמאַן אויף דער שפּראַך באַרנגאַרלאַ. כּדי זי אָפּצוראַטעווען, באַנוצן זיך אַ טייל באַרנגאַרלאַ־אַקטיוויסטן ממש מיט די זעלבע, אָדער מיט ענלעכע אַרגומענטן, ווי די העברעיִסטן פֿון 100 יאָר צוריק. די לעצטע נאַטירלעכע רעדער פֿון לשון־באַרנגאַרלאַ זענען געשטאָרבן אין די 1960ער. עס זענען אָבער געבליבן ביכער אויף דער שפּראַך. אין 2011, ווען צוקערמאַן האָט זיך באַקענט מיט די באַרנגאַרלער, האָט ער זיי פֿאָרגעלייגט אויפֿצולעבן זייער לשון. דאָס אַלטע פֿאָלק האָט אויפֿגענומען דעם געדאַנק מיט גרויס התפּעלות און זיך גענומען לערנען די שפּראַך; איצט קאָן מען עס טאָן אויך מיט דער הילף פֿון אַ קאָמפּיוטער־פּראָגראַם.
הרב אברהם הערש וואזנער איז דער אב"ד קהל יטב לב סאטמאר מאנסי (אהרונים).
פריער איז ער געווען דומ"ץ בערבערשעט אין וויליאמסבורג.
ער איז אן אייניקל פין הגאון ר' שמואל הלוי וואזנער פןן בני ברק.
וואזנער, אברהם הערש
פֿידעל קאַסטרא (audio) (13טן אויגוסט, 1926 - 25סטן נאוועמבער, 2016) איז געווען פרעזידענט און דיקטאטאר פון קובא פון 1976 ביז 2008. צוליב זיין קרענק האט ער איבערגעגעבן זיינע פליכטן געטון דורך זיין יונגערן ברודער ראאול קאסטרא.
ער איז געשטארבן אין האוואנע, קובא נאוועמבער דעם פינף אין צוואנציגסן יארע צוויי טויזנט אין זעכצן.
ראאול קאסטרא (געבוירן 3טן יוני, 1931) איז דער צייטווייליגער פרעזידענט פון קובא, ער איז דער יונגערער ברודער פון פידעל קאסטרא
אום 31סטן יולי, 2006, איז ער געווארן דער צייטווייליגער פרעזידענט ווען פידעל קאסטרא איז קראנק געווארן. ער האט געדינט אלס פרעזידענט ביז אפריל 17, 2021, ווען ער האט אפגעטרעטן פון אמט, און מיט דעם געברענגט אן ענדע צו די קאסטרא פאמיליע'ס הערשאפט אויף קובא.
ברייניגערבערג איז איינער פון 17 באצירקן און דערפער וואס געהערן צו דער שטאט פון שטאלבערג (ריינלאנד), איינע פון די הויפט שטעט אין אַאַכן. ברייניגערבערג ווערט אדמיניסטרירט פון קעלן (ראיאן). לויט א צענזוס פון 2005 האט דער דארף 971 איינוואוינער.
דער L12 שאסיי פארבינדעט ברייניגערבערגן מיט ברייניג צו מערב און מיט "נאכטיגאלכן" צו מזרח.
דער שטאלבערג וואלד געפינט זיך צפון פון ברייניגערבערג.
היתר מאה רבנים איז א היתר וואס א בית דין גיבט ארויס פאר א פארהיירעטן מאן אז ער זאל קענען חתונה האבן אפילו אויב זיין ווייב וויל נישט אדער קען נישט נעמען קיין גט.
אין די תורה איז נישט פארהאן קיין איסור פאר א מאנספערזאן צו פארהייראטן מער ווי איין פרוי.
צווישן די חרמות וואס רבינו גרשום מאור הגולה האט געמאכט איז דא צוויי וואס פארשווערט פאר א מאן צו חתונה האבן אנע זיך פארגלייכן ערשט מיט זיין ווייב.
צוליב די צוויי אויבערדערמאנטע חרמות קומט אויס אז א מאן איז קען ווערן מעוגן צו די ווייב פונקט ווי די ווייב ווערט צו די מאן דורך קידושין, די איינציגסטע אונטערשייד איז אז די קינדער פון אזא מאן איז נישט קיין ממזר.
רבינו גרשום האט אבער געמאכט א תקנה פאר א מאן, אז אויב עס איז דא א היתר פון הונדערט רבנים אז דער מאן מעג חתונה האבן מיט א צווייטע פרוי דאן מעג ער חתונה האבן מיט א צווייטע פרוי אפילו די ערשטע פרוי וויל נישט נעמען קיין גט.
די וועג ווי אזוי מען מאכט א היתר.
א היתר פאנגט זיך אהן דורכדעם וואס מען שטעלט א בית דין (געווענליך רופט איינער דעם צווייטען צו דין תורה). די בית דין איז דן צו זי מוז נעמען א גט, אויב וויל זי נישט נעמען קיין גט דאן קען בית דין פסקנענן א היתר מאה רבנים צו די מאן.
די הונדערט רבנים.
נאכדעם וואס עס איז דא א פסק נעמט מען הונדערט רבנים און זיי שרייבן אונטער די פסק. די הונדערט רבנים דארפן זיין פון דריי אנדערע מדינות. מען איז געווענליך נישט מקפיד אז זיי זאלן זיין אזעלכע וואס האבן גענומען סמיכה, סתם כולל יונגעלייט איז אויך גוט, כאטש מערערע רבנים וואס פארנעמן זיך מיט דעם וועלן דוקא יא זוכען כאטש איינער וואס איז עוסק אין תורה, ווי ראשי ישיבה, מגידי שיעורים, מלמדים אד"ג.
דער היתר.
נאכדעם וואס מען האט די הונדערט רבנים וואס האבן אונטערגעשריבן אויף די היתר שרייבט דער מאן א גט פאר זיין פרוי. ער מאכט א שליח אויף דעם גט פאר די פרוי און מען לאזט איר וויסן אז סיי ווען זי וויל קען זי קומען נעמען די גט פון די שליח.
א פעקל דרעטלעך וואס מען ניצט אין א ביורא אדער אינדערהיים
ווי אזוי מען ניצט דרעטלעך - קוקענדיג פון פארנט און פון הינטן. די שפיצן קען ווערן געבייגט סיי דרויסנדיק סיי דרינענדיק.
א דרעטל איז א שטיקל דראט איינגעבויגן מיט צוויי שפיצן וואס מען ניצט צו באהעפטן פאפיר.
בכדי צו באהעפטן עטליכער פאפירן צוזאם ניצט מען א דרעטלער וואס בייגט די שפיצן אז די פאפירן זאלן האלטן זיך צוזאמען גוט. מען קען אויך דרעטלן א פאפיר צו א טאוול; אין דעם פאל בלייבן די שפיצן גראד. דער ערשטער טיש דרעטלן איז געווארן ערפינדן אין 1877. די געוויינטליכע דרעטלך קענען האלטן צוזאמען 10-15 פאפירן, אבער ס'איז אויך פארהאן דיקער דרעטלעך וואס קענען באהעפטן דאקומענטן פון 20, 50 אדער 100 בלעטער.
קאנסקאוואלע () איז געווען א יידיש שטעטל אין קאנגרעס פוילן. היינט איז ער א דארף אין דרום-מזרח פוילן, צווישן פילאווי און לובלין, 9 ק"מ פון קארעוו. אין 2004 איז זיין באפעלקערונג געווען 2188. די יידישע באפערלקערונג אין 1900 איז געווען 1453.די קאנסקאוואלער גמינע געפינט זיך אין דער לובלינער גובערניע.
דער דארף איז געגרינדעט אין דעם 14טן יארהונדערט מיטן נאמען וויטאָווסקע וואלע. פון 1795 איז ער געווען אונטער עסטרייכער הערשאפט. אין 1809 איז ער געווארן א טייל פון דעם ווארשעווער הערצאגשאפט, און אין 1815 א טייל פון קאנגרעס פוילן.
פון 1939 ביז 1943 האבן די דייטשן געפירט א צוואנג-ארבעטסלאגער אין קאנסקאוואלע.
אין מיי 1942 זענען אסאך יידן גענומען פון דער געטא צום סאביבאר פארטיליגונג לאגער. אין אקטאבער 1942 האבן די נאציס געפירט בערך 1000 יידן פון דער געטא, און האבן זיי געהרג'עט אין א וואלד, אנשים נשים וטף.
סאיז אויסגעבויט רונדעכיג מיט די ברייטע ענדע פון אויבן ארויסגעבויגן און אריינגעדרייט מיט אזויווי האַלבע רערען, ספעציעל אריין צו כאַפּן די שטראם פון די קול כוואליעס אינעם אויער.
ס'האט א הענגעדיגע שפּיץ צו קענען אָנכאַפּן און ציען לויט די באקוועמליכקייטן ווען סקראצט אדער ווען מען דארף צולייגן א אויער ווען איינער רעדט שטיל.
אויך איז דאס צוויי פאזיציעס אין די זייטן פונעם קאפ כדי צו הערן אייניג די קולות.
עס איז אַ לאָך צום גוף, ממילא פעלט זיך אויס אַ טעכניק אָפּצוהאלטן שעדליכע שמוץ פון אַריין כאַפּן זיך. דעריבער איז דאָ ספּעציעלע אויער וואַקסוואָס קלעבט אָן אַלע שמוץ.
דער אהל אויפן ציון פון שאצער רבי'ן
הרב שלום מאסקאוויטש באקאנט אלס שאצער רבי (י"ז כסלו תרל"ח 23סטן נאוועמבער 1877 - כ"ב טבת תשי"ח 14טן יאנואר 1958) איז געווען א רב אין שאץ, רומעניע, שפעטער אין קעלן, דייטשלאנד, און נאכדעם אין לאנדאן, ענגלאנד, וואו ער איז געווען איינער פון די גרינדער פון דער חסידישער געמיינדע און פיל געלייסטעט צום אויפבוי פון אידישקייט אין לאנדאן. ער האט איבערגעלאזט פיל אייניקלעך אדמורי"ם איבער דער וועלט.
ער איז געבוירן געווארן אינעם שטעטל שאץ, רומעניע, צו זיין פאטער הרב מרדכי יוסף משה מאסקאוויטש פון סוליץ. ער איז געווען אן אייניקל פון רבי יחיאל מיכל פון זלאטשאוו און זיין פאמילע ציט זיך ארויס פון דער פרעמישלאנער גזע. מ'האט אים גערופן אויפן נאמען פונעם בעלזער רב, רבי שלום רוקח, פון וועם ער איז אויך געווען אן אייניקל.
איינער פון זיינע תלמידים אין שאץ איז געווען הרב מאיר שפירא, וועלכער האט שפעטער אויפגעשטעלט דעם בארימטן ישיבת חכמי לובלין, און האט פארשפרייט דעם לימוד דף היומי אין דער אידישער וועלט. מאנכע זאגן, אז דער דף היומי געדאנק האט ער געהערט פון זיין רבי'ן, דער שאצער רב, אין זיינע יונגע יארן, און שפעטער האט ער דאס אויסגעארבעט פראקטיש און למעשה אדוירכגעפירט.
אין יאר תרפ"ז האט ער עמיגרירט קיין לאנדאן, ענגלאנד, וואו ער האט זיך באזעצט אין דעם סטעמפארד היל געגנט, דעמאלט בכלל נישט קיין צענטער פון חסידישע אידן. אין לאנדאן איז ער געווארן באקאנט אלס שאצער רב. זיין בית מדרש האט זיך געפונען אויפן 'קווין עליזאבעט' גאס און איז געווען פארבונדן מיט התאחדות קהלות החרדים פון לאנדאן.
ער האט אסאך געשריבן אין פארשידענע מקצועות התורה. די ספרים וואס מען האט שוין געדריקט און ארויסגעגעבן רעכנט אריין, צווישן אנדערע, 'אור גנוז' עה"ת ומועדים, 'דעת שלום' אויפן סדר פון פרק שירה, 'דעת שלום' אויפן רמב"ם און שלחן ערוך און אויף סוגיות הש"ס. אויך האט מען צוזאמגענומען און געדריקט פיל בריוון וואס ער האט געשריבן, מיטן נאמען 'אגרת שלום'.
ער איז נפטר געווארן כ"ב טבת ה'תשי"ח. ער ליגט אין לאנדאן אינעם בית החיים אין דער ענפילד געגנט פון דעם לאנדאנער עדת ישראל. מ'האט געשטעלט אן אהל איבער זיין קבר, וואו מענטשן פון איבער דער גארער וועלט קומען כסדר מתפלל זיין.
זיין צוואה.
ער האט איבערגעלאזט א גאר אינטרעסאנטע צוואה. ער שרייבט דארט, צווישן אנדערע, אז פונקט אזויווי ביי זיין לעבן האט ער שטענדיג געזוכט צו אפהאלטן אידן פון זינד און זיי ברענגען צו תשובה, אזוי וויל ער אז אויך נאך זיין פטירה זאלן אידן דורך אים נתעורר ווערן צו תשובה. ער שרייבט אז דערפאר, טאמער איינער וועט זיך נויטיגן אין א ישועה, זאל ער קומען צו זיין קבר, בעסער אויב מעגליך פרייטאג פאר חצות, און ער זאל צינדן דארט דריי ליכט, איינס פאר די נשמה וואס וועט אים קומען רופן און די אנדערע צוויי לעילוי נשמתו. דערנאך זאל ער מקבל זיין זיך צו פארבעסערן אין א ספעציפישער ענין אין אידישקייט, צום ביישפיל, זיך צו פארבעסערן אין שמירת שבת, אדער צולייגן א קביעת עתים לתורה, וכדומה אן ערנסטן טויש צום גוטן אין זיין געווענליכן לעבנס-שטייגער, דערביי זאל ער זאגן די בקשה אין וואס ער נויטיגט זיך, און ער וועט גיין מתפלל זיין אין הימל ביי זיינע גרויסע זיידעס צו פועלן פאר יענעם א ישועה. ער שרייבט אבער אז מען דארף זיין זייער געווארנט טאקע איינצוהאלטן אלעס וואס מען נעמט זיך אונטער און אים נישט אויסנארן, ווייל גענוג אז דא אויף דער וועלט האט מען אים ארומגענארט, אבער אויפן עולם האמת וועט ער גאר בייז ווערן דערפון און עס וועט נישט טויגן, דערפאר זאל מען זיך נאר אונטערנעמען עפעס וואס מען וועט טאקע קענען איינהאלטן. ווייטער שרייבט ער, אז מען זאל דאס אלעס איבערזעצן אויף אידיש און ענגליש און אוועקשטעלן ביי זיין קבר.
די אויבנדערמאנטע טייל פון זיין צוואה געפונט זיך טאקע אויף א גרויסן פלאקאט אין אהל ביי זיין קבר, אין לשון הקודש, אין אידיש און אין ענגליש.
אויך שרייבט ער אין זיין צוואה אז מען זאל נישט שרייבן אויף זיין מציבה קיין שום ליגנטס, ווייל אין עולם האמת פארטראגט מען נישט קיין ליגנט, און דער טיטל צדיק זאל מען בשום אופן נישט שרייבן אויפן מציבה.
אונגעריש (אױך אונגאַריש; אויף אונגעריש: "magyar - מאַדזשיאַר") איז א פֿינא-אוגרישע שפראך וואס מען רעדט אין אונגערן און אויך אין זיבן לענדער לעבן אונגערן וואו עס וואוינען דארט אסאך אונגאריש אפשטאמיגע. אנדערש ווי רוב אייראפעישע שפראכן, געהערט אונגעריש נישט צו דער פאמיליע פון אינדא-אייראפעישע שפראכן.
פון די 14.5 מיליאן מוטער-שפראך רעדערס פון אונגעריש, וואוינען בערך צען מיליאן אין אונגערן, און 1.4 מיליאן אין רומעניע (וואס נעמט אריין א שטח פון דעם קעניגרייך פון אונגערן פון פארן ערשטן וועלט קריג). אויסער דעם זענען דא אונגעריש רעדער אין סלאוואקיי, סערביע, אוקראינע, קראאטיע, עסטרייך און סלאוועניע.
אומלאט (Ö).
דער אומלאט, ווי אין דייטש, איז א וואקאל-צייכן וואס ווייזט אז דער וואקאל איז געזאגט אלס פארבונד פון דעם וואקאל גופא און ״ע״. למשל, דאס אונגארישע ווארט köszönöm (א דאנק) איז אויסגערעדט ווי ״קאעסאענאעם״, מיט דער קאמבינאציע פון ״אע״ אויסגערעדט צוזאמען.
טראפ.
דער טראפ אין אונגאריש איז שטענדיג ביים אנהייב פון ווארט, אין דעם ערשטען טראף. ווען עס איז דא א אות מיט א אקצענט-צייכן (ווי למשל É), דער טראפ פון ווארט איז נישט געטוישט, ווייל די וואקאל-צייכנען טוישן נאר דעם קלאנג פון אות, און נישט דעם טראפ פון דער ווארט.
געאגראפישע פארטיילונג.
ראיאנען אין אייראפע וואו מ'רעדט אונגעריש. "באזירט אויף צענזוסן אין די לעצטע יארן און דעם CIA וועלט פאקטבוך 2006"
הרב חיים אלעזר וואקס (תקפ"ב-תרמ"ט) איז געווען רב אין קאליש און פיעטרקאוו, פוילן. ער איז געווען אנערקענט אלס א גרויסער פוסק; אסאך פון זיינע תשובות זענען געדרוקט אין זיין ספר "נפש חיה".
חיים אלעזר איז געבוירן צו זיינע טאטע-מאמע אברהם יהודה לייבוש און חיה טאבא. ער האט באקומען זיין ערשטן חינוך פון זיין טאטן, וועמען ער דערמאנט אין זיין ספר "נפש חיה" און אויך אין זיין ספר על התורה. זיין עיקר רבי איז געווען הרב שמואל זיינוויל הלוי, דער רב פון פרעמסלא. ער איז געווארן אן איידעם ביי ר' משה יוסף האלבערשטאם, א ברודער פונעם דברי חיים פון צאנז. אלס יונגערמאן איז ער אויפגענומען געווארן אלס רב אין טארנאגראד. ווען ער איז געווען אין טארנאגראד, איז ער אויך געווען א שותף מיט דעם גביר נחום ווייקסלבוים אין א פאפיר פאבריק.
רבנישע שטעלעס.
אין יאר ה'תר"ך איז דער קאלישער רב, הרב מאיר אוירבאך, מחבר פון "אמרי בינה", אוועקגעפארן פון פוילן אין ארץ ישראל, און די קהילה פון קאליש האט גערופן הרב חיים אלעזר וואקס צו ווערן זיין ממלא מקום. קורץ נאכהער איז זיין ווייב געשטארבן. ער האט חתונה געהאט אלס זיוווג שני די טאכטער פון הר"ר ישראל יהושע טראנק, דער רב פון קוטנא.
אין יאר תרל"ח האט ער געארבעט שווער אויפצושטעלן אן עירוב אין דער שטאט בכדי מען זאל קענען טראגן שבת. די רוסן האבן געהעצט די גויאישע איינוואוינערס פון קאליש קעגן דעם עירוב ביז עס איז געווארן א פאגראם. צום סוף האט זיך דער פאלקאווניק אריינגעמישט לטובת די יידן און באשטראפט די גויים 120,000 רובל. אין יאר תרל"ט איז געווען א מעשה ווען איינער פון די גרעסטע עשירים אין קאליש האט געמאכט חתונה זיין טאכטער. ווען דער רב איז געקומען מסדר קידושין זיין. האט ער באמערקט אז די פרויען וואס האלטן די פיר חופה שטאנגען זענען געווען באקליידעט לויט דער מאדע נישט צניעותדיק. דער רב האט בשום אופן נישט געוואלט מסדר קידושין זיין ביז מענער האבן איבערגענומען די חופה שטאנגען. אבער דער גובערנאטאר איז געווען דארטן (מסתמא אלס גאסט פונעם נגידישן בעל שמחה) און האט גע'פטר'ט דעם רב פון זיין אמט.
נאכדעם האט ער געוואוינט עטליכע יארן אין ווארשע. זיין הויז אין ווארשע איז געווען א בית וועד לחכמים. אין ה'תרמ"ד איז אויפגענומען אלס רב פון פיעטרקאוו, וואו ער איז געבליבן עד סוף ימיו.
דער לאנדאנער אונטערגרונט איז א באן סיסטעם וואס באדינט דעם גרעסטן טייל פון גרויסלאנדאן, ענגלאנד, און עטלעכע ארומיגע געגנטן. ער איז די עלצטע אונטערגרונטיקע באן סיסטעם אין דער וועלט. די ערשטע ליניע איז געווען די מעטראפאליטאנע באן (היינט איז דאס א טייל פון דער האמערסמיט און סיטי ליניע), וואס האט געעפנט 10 יאנואר 1863. אין אמת'ן 55% פון דער נעצווערק איז איבער דער ערד. רוב מענטשן אין לאנדאן רופן אים "דער טיוב" (Tube) ווייל די טיפע טונעלן זעען אויס ווי א רערל (אויף ענגליש tube).
דער אונטערגרונט האט 275 סטאנציעס און די ליניעס זענען לאנג אינגאנצן 408 ק"מ, אזוי איז דאס די לענגסטע אונטערגרונטיקע באן אויף דער וועלט. אחוץ די היינטיגע סטאנציעס זענען אויך דא אסאך פארמאכטע סטאנציעס. אין 2005–2006 האבן 971 מיליאן פאסאזשירן געפארן, און אין 2006–2007 מער ווי א ביליאן. אין מערץ 2007 האט מען געמאלדן אז יעדן טאג זענען דא מער ווי דריי מיליאן פאסזאשירן (אויף ארבעטסטעג א דורכשניט פון 3.4 מיליאן).
זייט 2003 איז דער אונטערגרונט א טייל פון טראנספארט פאר לאנדאן (TfL), דער פארוואלטער פון פילצאליקע טראנספארט פונקציעס אין לאנדאן, למשל די בארימטע רויטע טאפלדעקבוסן. פריער איז דער פארוואלטער געווען לאנדאן אונטערגרונט באגרענעצט, אן אונטערגעזעלשאפט פון לאנדאנער רעגיאנאלער טראנספארט.
דער ערשטער אפטייל פון דער מעטראפאליטאנער באן און פון דעם לאנדאנער אונטערגרונט איז געווען צווישן פאדינגטאן און פֿארינגדאן, די ערשטע אונטערגרונטיקע שטאטישע באן פאר פאסאזשירן אויף דער וועלט. די ערשטע פאסאזשירן זענען געפארן 10טן יאנואר 1863. 41,000 פאסאזשירן זענען געפארן יענעם טאג, מיט א באן יעדן 10 מינוט; ביז 1880 האט די פארברייטערטע "מעט" געפירט 40 מיליאן פאסאזשירן א יאר. נאכער האט מען געעפנט אנדערער ליניעס גאנץ גיך; אין 1884 איז דער "אינער קרייז" (היינט די קרייז ליניע) שוין געווען קאמפלעט.
אין אנהייב האט מען געגראבן די טונעלן דורך שנייד-און-דעק. די שיטה האט מען געניצט אויך פאר דער דיסטריקט ליניע, וועגן דעם האט געדארפט אראפרייסן אסאך הייזער צווישן פאדינגטאן און בייזוואטער.
שפעטער האט מען פארבעסערט די מעטאדן און מען האט געגראבן די שפעטערדיגע טונעלן פיל טיפער, וואס הייסט טיפער-ניווא טונעלירן.
דער אונטערגרונט באדינט 270 סטאנציעס. פערצן אונטערגרונט סטאנציעס זענען אינדרויסן פון גרויס-לאנדאן, פון וואס פינעף (אמערשאם, טשאלפאנט און לאטימער, טשעשאם, און טשארליוואוד אויף דער מעטראפאליטאן ליניע, און עפינג אויף דער צענטראל ליניע), זענען נאך דעם M25 ארום-לאנדאן אויטאסטראד. פון די 32 לאנדאנער באראס, זעקס (בעקסלי, בראמלי, קרוידן, קינגסטאן, לואישעם און סאטן) זענען נישט באדינט פון דער אונטערגרונט נעצווערק, און העקני האט אלד סטריט און מאנאר הויז ממש ביים גרענעץ.
לאנדאנער אונטערגרונט'ס עלף ליניעס האבן אינגאנצן א לענג פון 402 ק״מ, מיט דעם איז די דריטע לענגסטע מעטרא סיסטעם אין דער וועלט. די ליניעס זענען צוזאמענגעשטעלט פון דער אונטער-אייבערפלאך נעץ און די טיף-רערל ליניעס. די קרייז, דיסטריקט, האמערסמיט און סיטי, און מעטראפאליטאן ליניעס פארמירן די אונטער-אייבערפלאך נעץ, מיט באן טונעלן גראד אונטערן אייבערפלאך און אן ענלעכע גרייס צו די ביי בריטישע הויפטליניעס. די האמערסמיט און סיטי און קרייז ליניעס טיילן סטאנציעס און דעם גרעסטן טייל פון די שינעס מיט אנאנד, ווי אויך מיט די מעטראפאליטאן און דיסטריקט ליניעס. די בעקערלו, צענטראל, יובילי, נארדערן, פיקאדילי, וויקטאריע און וואטערלו און סיטי ליניעס זענען טיף-ניווא רערלעך, מיט קלענערע צוגן וואס פארן אין צוויי קיילעכדיקע טונעלן ("tubes") מיט א דיאמעטער בערך 3.56 מעטער.
דער אונטערגרונט האט 11 ליניעס. ביז 2007 איז געווען נאך א צוועלפֿטע ליניע, די מזרח לאנדאן ליניע, וואס איז געעפֿנט אום מיי 2010 אלס א טייל פון דער לאנדאנער איבערגרונט.
די פאלגנדע טאבעלע איז כולל יעדע ליניע; איר קאליר אויף די אפיציעלע טיוב מאפעס, ווען יעדע ליניע האט אנגעהויבן ארבעטן, דער ערשטער טייל געעפנט, זייט ווען די ליניע האט איר היינטיגן נאמען און וואסארא טונעל די ליניע ניצט.
דער אונטערגרונט באדינט 270 סטאנציעס, כולל 14 סטאנציעס וואס זענען דרויסן פון גרויסלאנדאן.
a>) נעצווערק אין א מער געטרייען אויסלייג ווי די באוואוסטע טיוב מאפע
שעה׳ן פון אפעראציע.
אין די וואכנטעג ארבעט נישט דער אונטערגרונט 24 שעה'ן אין טאג ווייל רוב ליניעס האבן נאר צוויי גערעלסן (איינער אין יעדער ריכטונג) דעריבער דארף ער זיין פארמאכט ביינאכט אויף אויסהאלטונג. די ערשטע באנען הייבן אן בערך 5:00 פארטאגס ביז 1:00 נאך האלבער נאכט. פרייטיג צו נאכט, שבת צו נאכט און ניי יאר ביי נאכט ארבעטן יא עטלעכע ליניעס. די סוף וואך באדינונג ווערט גערופן ״נאכט טיוב״.
נאכט טיוב.
אום 19טן אויגוסט 2016, האט לאנדאנער אונטערגרונט איינגעפירט א 24-שעה באדינונג אויף די וויקטאריע און צענטראל ליניעס, אנהייבנדיג פרייטיק אינדערפרי כסדר ביז זונטיק ביינאכט. אין נאוועמבער 2016 האט די נאכט טיוב אנגעהויבן אויך אויף די פיקאדילי, נארדערן און יובילי ליניעס.
שטחים אן דינסט.
פון די 32 לאנדאנער באראס, זעקס זענען נישט באדינט פונעם אונטערגרונט. פינף דערפון זענען דרום פון דעם טעמז: בעקסלי, בראמלי, סאטן, קינגסטאן און קרוידאן. איינע פון די סיבות איז אז אין דרום לאנדאן איז שוין געווען א גרויסע נעצווערק פון עלעקטרישע באנען, וואס זענען א חשובער טייל פון די דרום'דיקע באנען אין ענגלאנד.
די זעקסטע בארא אן דינסט איז העקני, וואס איז אבער באדינט פונעם נייעם לאנדאנער איבערגרונט, א נייע באן סיסטעם וואס פירט די נארד לאנדאן ליניע און, זייט מיי 2010, די באנייטע מזרח לאנדאן ליניע.
אינטערנאציאנאלע פארבינדונגען.
דער אונטערגרונט באדינט היטרא ערפארט פאר נאציאנאלע און אינטערנאציאנאלע פליען; און סט פאנקראס אינטערנאציאנאל פאר אייראסטאר באנען אין דער אייראפעאישער יבשה.
ליפטן און עסקאלאטארן.
אין אנהייב האט מען געקענט צוקומען צו די טיפע פעראנען אין א ליפט. אין 1911 האט מען אריינגעשטעלט דעם ערשטן עסקאלאטאר אויפן לאנדאנער אונטערגרונט אין ערלס קארט, צווישן די פיקאדילי ליניע פעראנען און די דיסטריקט ליניע פעראנען.
דער שווארצער ים איז אינלענדישער ים צווישן דרום-מזרח אייראפע און אנאטאליע וואס איז באהאפטן צום אטלאנטישן אקעאן דורכ'ן מיטלענדישן ים און דעם אַגאַישן ים און פארשידענע דורכגאסן. דער באספארוס דורכגאס פארבינדט דעם שווארצן ים מיטן ים פון מארמארא, דערנאך פירט דער לאנגער דארדאנעלן דורכגאס צום אגאישן ים. די וואסערן זענען דער צווישנשייד צווישן מזרח אייראפע און מערב אזיע. דער שווארצער ים האט אויך א פארבינדונג מיטן ים פון אזאוו דורכן קערטשער דורכגאס.
דער שטח פונעם ים איז 436,400 קוואדראט ק"מ און זיין טיף איז ביז 2200 מעטער. 200 קוביק ק"מ זאלץ וואסער פליסן אריין אין ים פונעם באספארוס, און  320 קוביק ק"מ פרישוואסער פון די ארומיגע ראיאנען, בעיקר צענטראל און מיטל-מזרח אייראפע. דער חשב'סטער טייך וואס פליסט אין ים אריין איז דער דוניי. אנדערע הויפט טייכן וואס פליסן אריין אין שווארצן ים זענען די דניעפער, דרום בוג, נעסטער, דאן און ריאני.
די לענדער אויפן ברעג פון שווארצן ים זענען טערקיי, רומעניע, בולגאריע, אוקראינע, רוסלאנד, און גרוזיע. דער קרים האלבאינזל איז אן אויטאנאמישע רעפובליק אין אוקראינע, אבער ער האט פלאט-איינארדנונגען אונטער רוסישן קאנטראל אין סעוואסטאפאל.
חשובע שטעט אויפן בארטן זענען: קאנסטאנצא (באפעלקערונג 401,613), מאנגאליע (41,153), בורגאס (229,250), ווארנע (357,752), אדעס (1,001,000), סעוואסטאפאל (379,200), יאלטא (80,552), קערטש (158,165), נאוואראסיאיסק (281,400), סאטשי (328,809), סוכומי (43,700), פאטי (47,149), באטומי (121,806), טראבזון (275,137), סאמסון (439,000) און זאנגולדאק (104,276)..
האַנדל (אדער: מסחר) איז קויפן אדער פארקויפן, געלט אדער ווארען. אין אנהייב פלעג מען בייטן גוטער און סחורה. שפעטער האט מען געהאנדלט מיט מיטלען ווי געלט.
א האנדל קען זיין צווישן צוויי מענטשן, אדער צוויי פירמעס, אדער אפילו צווישן צוויי לענדער.
ר' יוסף לייב יאקאב איז דער רעפארטער פאר דער אידישער צייטונג "דער בלאט" פאר אלע ארץ ישראל'דיגע נייעס און אנאליזן. אויך דינט ער דער לאקאלער זשורנאליסט פאר דעם העברעישן רעביס און ראשי ישיבות בילדער מאגאזין כל העולם כולו, ווי אויך איז ער דער קול אויף דעם ראדיא טעלעפאן נייעס האטליין קו הציבור.
ער איז אויך דער גבאי פון ר' משה שטערנבוך שליט"א דער ראב"ד פון די עדה החרדית אין ירושלים.
ער איז אן איידעם ביי ר' הערשל ראטער דער בני ברק ארוני עסקן. און דער אינגסטער זון פון דעם לעגענדארן עדה החרדית געלטשאפער נחמן יאקאב.
די גרויסהערצאגשאפט פון לוקסעמבורג (,) איז א לאנד איינגעשלאסן לאנד אין מערב אייראפע, וואס גרענעצט זיך מיט בעלגיע, פראנקרייך, און דייטשלאנד. די באפעלקערונג פון לוקסעמבורג איז ווינציקער ווי א האלבער מיליאן אין א שטח פון 2,586 קוואדראט ק"מ.
לוקסעמבורג איז דעמאקראטיע מיט א פארלאמענט און א קאנצטיטוצענעלע מאנארכיע, באהערשט פון א גרויסהערצאג. ער איז די איינציגסטע איבערגעבליבענע סואוורענע גרויסהערצאגשאפט. דאס לאנד האט א שטראק-אנטוויקלטע עקאנאמיע, מיט דער העכסטער פראדוקט ווערדע א קאפ אויף דער וועלט. זיין היסטארישע און סטראטעגישע חשיבות קערן צוריק ביז זיין גרינדונג אלס א רוימישע פעסטונג און אלס פראנקישע שלאס אין די פריערדיקע מיטל עלטער.
לוקסעמבורג איז אן עטאבלירונג מיטגליד פון דעם אייראפעישן פארבאנד, נאטא, די פאראייניקטע פעלקער, בענעלוקס און דער מערב אייראפעישער פארבאנד; דאס ווייזט אויף דער שטארקער קאנצענזוס פאר עקאנאמישער, פאליטישער און מיליטערישער אינטעגראציע. די הויפטשטאט און גרעסטע שטאט לוקסעמבורג איז די היים פון עטלעכע אינצטיטוציעס און אגענטורן פון דעם אייראפעישן פארבאנד.
לוקסעמבורג איז א דריישפראכיש לאנד—פראנצויזיש, דייטשיש און לוקסעמבורגיש זענען אלע אפיציעלע שפראכן. כאטש דער שטאַט איז סעקולער, די באפעלקערונג איז הערשנדיק קאטויליש.
מען ציילט אין דער אידישער קהילה מער 1500 מיטגלידער, צוויי שולן עקזיסטירן אין דער מדינה, די ערשטע אין דער הויפטשטאט לוקסעמבורג און די צווייטע אין עש-סור-אלזעט. חב"ד ליובאוויטש אין לוקסעמבורג וואס זיינען פון די איינציקע אידן וואס רעדן אידיש דארט.
חנינא שיף (ה'תרפ"ט-ה'תשס"ח) איז געווען במשך 60 יאר דער גבאי (משמש בקודש) ביי פיר גערער רבי'ס.
חנינא שיף איז געבוירן אין קאלאשיץ, גאליציע אין תרפ"ט צו זיין פאטער, אן אייניקל פון מהר"ם שיף. ווען די צווייטע וועלט מלחמה האט אויסגעבראכן, איז ער אנטלאפן מיט זיין משפחה קיין אונגארן. שפעטער איז ער געווען אין עטלעכער קאצעטן ביז צום סוף איז ער געקומען צו בוכנוואלד, וואו ער פלעג ארגאניזירן די בחורים דארטן צו דאווענען. וועגן דעם האבן די נאצי וועכטערס אים גוט געשמיסן.
ווען חנינא איז געקומען קיין ירושלים האט ער געלערנט אין דער גערער ישיבה שפת אמת. אין יאר תש"ח דער אמרי אמת איז נפטר געווארן, און זיין זון דער בית ישראל איז געווארן רבי. ער האט ממנה געווען חנינא צו ווערן זיין גבאי. זייט דעמאלסט איז ער געבליבן גבאי ביי נאך דריי גערער רבי'ס: דער לב שמחה, דער פני מנחם און דער היינטיגער רבי.
ער האט חתונה געהאט מיט מרים אייזנבאך (א טאכטער פון וועלוועל אייזנבאך), וואס איז נפטר געווען פאר אים. זיי לאזן איבער דריי זין—אלימלך, אברהם און יוסף (וואס האט איבערנומען אסאך פון זיין פאטער'ס ארבעט אין דעם רבי'נס ביהמ"ד און אין מסדר זיין די טישן)—און צוויי טעכטער, נחמה און בריינדל.
הרב שמואל בירנבוים (אדר ה'תר"ף-כ"ח טבת ה'תשס"ח) איז געווען דער ראש ישיבה פון דער מירער ישיבה אין ברוקלין.
שמואל בירנבוים איז געבוירן אין קנישין, פוילן אין תר"ף, און האט געלערנט אין דער "אהל תורה" ישיבה אין באראנאוויטש אונטער הרב אלחנן וואסערמאן. נאכער האט ער געלערנט אין דער מירער ישיבה. ביים אנהייב פון דער צווייטער וועלט מלחמה איז ער געפארן צוזאמען מיט דער ישיבה קיין ווילנע (היינט אין ליטע), וואו זיי זענען געבליבן דריי וואכן ביז זיי האבן באקומען וויזעס צו פארן אין אויסלאנד. ווען זיי האבן באקומען וויזעס צו עמיגרירן קיין קוראסאא, א האלענדישער פראטעקטאראט אין די קאראיבישע, האט דער יאפאנישער קאנסול אין קאוונע (טשיאיונע סוגיהארא) זיי געגעבן פֿאָר וויזעס. די ישיבה איז געפארן אריבער דער איבער-סיביר באן קיין וולאדיוואסטאק, א נסיעה פון צוויי חדשים. פון דארטן זענען זיי ווייטערגעפארן קיין קאבע, יאפאן, וואו זיי זענען געבליבן זיבן חדשים ביז די יאפאנישע רעגירונג האט זיי באזעצט אין שאנכיי.
נאכ'ן קריג איז הרב בירנבוים געפארן מיט די שארית הפליטה פון דער ישיבה אין די פאראייניקטע שטאטן, וואו זיי האבן זיך באזעצט אין ברוקלין. דארט האט ער חתונה געהאט מיט דער עלצטער טאכטער פונעם ראש ישיבה הרב אברהם קלמנאוויץ.
נאך זיין שווער'ס פטירה אין ה'תשי"ב איז ער געווארן ראש ישיבה צוזאמען מיט זיין שוואגער הרב שרגא משה קלמנאוויץ. אין די פאלגנדע 56 יאר האט ער געהאט טויזנטע תלמידים. ער איז געווען א גרויסער מתמיד, ער איז געזעסן דעם גאנצן טאג אין בית מדרש רעדנדיג אין לערנען מיט די בחורים.
כ"ח טבת ה'תשס"ח איז ער נפטר געווארן ביי זיך אין שטוב, נאך א קראנקייט פון יענער מחלה. ביי זיין לויה אין ניו יארק כ"ט טבת האט אים מלווה געווען טויזנטער. מ'האט אים געפירט קיין ארץ ישראל וואו ער האט געהאט א לויה פון צען טויזנט מענטשן דעם נעקסטן טאג, ר"ח שבט. ער ליגט אין דעם סנהדריה בית עלמין, ירושלים, לעבן זיינע צוויי זין (איינער איז געהרגעט געווארן אלס בחור, דער צווייטער, ר' לייבל איז אוועק נאך א קראנקייט).
ער האט איבערגעלאזט פינעף זין— אשר דב, מאיר שמעון, אלחנן, אברהם און ישראל—און דריי איידעמעס—הערשל קאמינצקי, אליהו מאיר סאראצקין און ראובן שעפאנסקי.
שלאף איז דער נאטורליכער רוה פונעם מענטשליכן קערפער און אזוי אויך פון אלע חיות און בהמות, אריינגערעכנט זויגערס, פייגל, טייל שרצים, און פיש. שלאף איז א זאך וואס דער קערפער מוז האבן און וועט פאסירן פון זיך אליינס אויב מען לייגט זיך נישט אין בעט. אן צו שלאפן איז עס בכלל אוממעגלעך צו לעבן.
כאראקטעריסטיש פון שלאף.
יעדער אן אויסנאם ווייסט אליינס וויאזוי שלאף קוקט אויס אויסער א קינד וועלכע פארשטייט נאך נישט. ווען מען זאל באטראכטן איינעם גיין שלאפן זעט מען די פאלגענדע כאראקטעריסטיש: מען לייגט זיך אראפ צו שלאפן, די אויגן מאכן זיך צו, די כוח השמיעה ווערט שטארק רעדוצירט און דער שלאפנדיגער מענטש וועט נאר הערן גאר הויכע גערודער, דער שלאפנדיגער אטעמט מער לאנגזאם און מער פונקטליך, די מוסקעלן ווערן גענצליך בארואיגט אויף אזוי ווייט אז אויב מען וועט אויפהייבן א שלאפנדיגן וועט יענער אראפפאלן, און דער מענטש דרייט זיך פון זייט צו זייט זיכערמאכנדיג אז קיין איין טייל פון זיין קערפער בלייבט נישט אן די בלוט צירקולאציע פאר א לעגערע צייט.
אויסער די אלע זאכן וועט די הארץ אויך פארלאנגזאמען איר קלאפעניש און דער מוח וועט אנהייבן צו טאן אינטערעסאנטע פארשטעלונגן וועלכע איז באקאנט אלס חלומות. לויט די חכמים איז א שלאפנדיגער מענטש ווי א זעכציגסטל פון טויט. אין אנדערע ווערטער איז טייטש אז דער שלאפענדיגער מענטש איז גארנישט אנדערש ווי א באוואוסטלאזע מענטש אדער איינער וואס איז אריינגעפאלן אין א קאומא ר"ל. דער איינציגסטער חילוק איז נאר אז דער שלאפנדיגער מענטש קען אויפגעוועקט ווערן דורך א שטארקע אויפשאקלונג אדער א הויכע גערודער און ער וועט באלד זיין צוריק א לעבעדיגער מענטש.
ווער שלאפט?
לויט די ראשונים שלאפט יעדער נברא אויף דער וועלט, יעדער אויף זיין שטאפל. עס איז באקאנט אז אלע בהמות שלאפן געהעריג פונקט ווי מענטשן און אלע חיות שלאפן נאר האלבוועגס וואס מיינט אז זיי זענען האלב אויף און האלב שלאפענדיג. יעדע באשעפעניש שלאפט איר באשטימטע צייט און אפילו שרצים און רמזים שלאפן כאטש מען קען דאס נישט זען מיט די פליישיגע אויגן.
פאר אונז מענטשן איז שלאף פארבינדן מיט די נאכט און יעדער נארמאלער מענטש שלאפט ביינאכט. אבער צווישן חיות און בהמות און אנדערע באשעפענישן איז דאס בכלל נישט גילטיג און זייער אסאך פון זיי שלאפן נאר בייטאג. געוויסע באשעפענישן שלאפן ווי מענטשן איין לאנגע סעסיע און אסאך באשעפענישן, ווי הונט, שלאפן אסאך קליינע דרימלן. רוב חיות שלאפן נאר א באשטימטע צייט און זיי וועלן קיינמאל נישט פארשלאפן. די גמרא ברענגט אז א פערד שלאפט נאר 60 אטעמס און דערנאך שטייט ער אויף.
די וועלט זאגט אז א קו שלאפט שטייענדיגערהייט און נאר פון מאל צו מאל וועט ער זיך אראפלייגן און האר דעמאלט וועט ער חלומ'ן. אויף אנדערע באשעפענישן ווי פיש זאגט מען אז זיי שלאפן צוויי מאל און אין יעדע שלאף שלאפט נאר א האלבע מוח. שרצים קען מען אליין זען אז זיי שלאפן קוים און ווען יא איז דאס אויף א וואנט אדער דאך וואס איז יענע שלאף. א בער איז באקאנט אז ער שלאפט זייער טיף אבער וועט זיך אויך אויפוועקן ווען מען קומט נאנט צו אים. עס איז אויך באקאנט אז בערן שלאפן דורך דעם גאנצן ווינטער אין זייערע היילן און ווען עס ווערט ווארימער וועקן זיי זיך אויף און קומען ארויס פון די לעכער.
שלאף און דער מוח.
דאקטוירים נוצן אן עלעקטראנישע כלי צו מעסטן די מוח פון א מענטש און אירע אקטיוויטעטן וועלכע ווערט גערופן "עלעקטראענסעפהאלאגראף". ווען מען שטעלט דאס צו אויף א וואכזאמען מענטש וועט די מאשין ווייזן צוויי מעסטונגן וועלכע ווערן אנגערופן אלפא וועיווס און בעטא וועיווס. אלפא וועיווס גיבן ארויס 10 אסקילאציעס אין א סעקונדע און די בעטא וועיווס ארבעטן דאפעלט אזוי שנעל. ווען דער מענטש שלאפט וועט די מוח אנהייבן ארבעטן אויף א פיל קלענערן פארנעם און די פריערדיגע מעסטונגן קען נישט זיין דארט גילטיג. אנשטאט איז פאראן צוויי אנדערע מעסטונגן וועלכע ווערן גערופן טעטא וועיווס און דעלטא וועיווס. די סארט וועיווס גיבן ארויס נאר 3.5 ביז 7 אסקילאציעס אין א סעקונדע.
ווען דער מענטש שלאפט איין הייבן אן די וועיווס גיין לאנגזאמער און לאנגזאמער ביז עס דעגרייכט צו די נידעריגסטע אסקילאציע פונקט פון די דעלטא וועיווס וועלכע איז די טיפסטע פונקט אין שלאף און דעמאלטס געדויערט די לענגסטע אים אויפצואוועקן.
טריט נומער 1 – דער מענטש שלאפט איין לייכט, זיינע מוסקלן אקטיוויטעטן הייבן זיך אן בארואיגן, דער מענטש גלייכט זיך אויס צו זיינע בעסטע פאזיציעס. סך הכל צייט: 4 ביז 5 פראצענט פון שלאף.
טריט נומער 2 – דער מענטש הייבט אן באקומען זיין נאכט אטעם, זיין הארץ פארלאנגזאמט איר קלאפעניש, און מען פארלירט אביסל היץ אינעם קערפער. דאס איז דער גרעסטער טייל פון שלאף וועלכע פארנעמט צווישן 45 און 55 פראצענט פון שלאף.
טריט נומער 3 – דער מענטש טרעט אריין אין זיין טיפע טייל פון שלאף, זיין מוח לאזט נאך אירע וועיווס און הייבט אן אסקולירן אויף די דעלטא געמאסטענע וועיווס. דאס איז זייער א קליינע טייל פון שלאף וועלכע פארנעמט נאר צווישן 4 און 6 פראצענט פון שלאף.
טריט נומער 4 – דער שלאף ווערט נאך טיפער און דער מענטש הייבט אן אטעמען נאך לאנגזאמער. דער מוח בלייבט אויפ'ן זעלבן שטאפל ווייל איין שטאפל ווייטער אויפ'ן עלעקטראענסעפהאלאגראף איז שוין דער מענטש אין א סכנה. דאס איז דער טיפסטער טייל פון שלאף וועלכע פארנעמט צווישן 12 און 15 פראצענט.
טריט נומער 5 – די אויגן הייבן זיך אן רירן זייער ווילד, די מוח קומט צוריק ארויף צו העכערע שטאפלן, די חלומות הייבן זיך אן, די מוסקלן בארואיגן זיך נאכמער, די הארץ הייבט אן אביסל שנעלער פאמפן, מען אטעמט שנעל און קורץ. סך הכל צייט: 20 ביז 25 פראצענט.
די 5 אויבנדערמאנטע טריט קומען בערך איינע נאך די אנדערע אבער דער מענטש קען אויך ארומטוישן פון איין טריט צו די אנדערע און צוריק עטליכע מאל וואס איז געוואנדן לויט'ן מענטש און זיין לעבנ'ס גאנג. די סייענטיסטן זאגן אז רוב מענטשן גייען נישט דורך די 5 טריט איינע נאך די אנדערע אן צוריקגיין אבער עס איז פאראן מענטשן וואס יא.
ווען א מענטש כאפט א דרימל אינמיטן טאג קען ער באלד אריינפאלן אין סיי וועלכע פון די 5 טריט אין שלאף און אמאל וועט ער זיך חלומ'ן און אמאל נישט. רש"י שרייבט אז א מענטש קען אמאל דרימלן נאר אביסל און דאס וועט אים זיין גענוג. די ווערטער שטימען זייער גוט ווייל אמאל וועט דער מענטש באלד אריינפאלן אין טריט נומער 4 און אפילו עס וועט נאר געדויערן א קורצע צייט וועט אבער זיין פיל מער ווערט ווי עטליכע שטונדן אין איינע פון די ערשטע טריט.
די צוויי סארט שלאף קאטעגאריעס.
ווי מיר האבן פריער געזען איז פאראן א שטאפל אין שלאף אין וועלכע די אויגן הייבן אן זיך דרייען ווילד און דעמאלט קומען פאר די חלומות. די שטאפל ווערט אנגערופן אר-אי-עם שלאף (רעפיד איי מאוומענט) און א דורכשניטליכער מענטש גייט דורך דעם שטאפל 5 מאל פער נאכט.
אר-אי-עם שלאף קען מען אפען זען אויף א שלאפנדיגער מענטש און נאך בעסער קען מען דאס זען אויף א בהמה. די מוסקלן ווערן מער אקטיוו אין דעם טייל פון שלאף און טיילמאל וועט דער קערפער אויפטאנצן אדער זיך ווארפן פון די געשעענישן פון די חלומות. די טיילן פון שלאף אויסער דעם שטאפל ווערט אנגערופן ען-אר-אי-עם וועלכע באדייט נישט אר-אי-עם.
אויב מען וועקט אויף א מענטש, אדער דער מענטש וועקט זיך אליינס אויף, אינמיטן אר-אי-עם שלאף וועט מען געווענליך געדענקן די חלומות וועלכע מען האט זיך אט גע'חלומ'ט. אויב מען וועקט זיך אויף אין א ען-אר-אי-עם שלאף איז דאס נישט אינמיטן א חלום און מען געדענקט טאקע דעמאלט גארנישט אפילו אויב מען האט פריער גע'חלומ'ט ווייל א חלום פארגעסט מען אחוץ אויב מען וועקט זיך אויף אינדערמיט.
יעדער מענטש מוז האבן ער-אי-עם און ען-אר-אי-עם שלאף צו באקומען א גוטע נאכט שלאף. א דורכשניטליכער מענטש באקומט 25 פראצענט אר-אי-עם אין זיין שלאף און דאס איבעריגע איז ען-אר-אי-עם. שלאף. לויט די שטודיעס וואס זיי האבן גענומען איז יעדע אר-אי-עם סעסיע ארום א האלבע שטונדע לאנג. אין דעם סעסיע קען מען האבן איין לאנגע חלום אדער צענדליגער און אפילו הונדערטער קליינע חלומות.
פארוואס שלאפן?
א גוטער וועג צו פארשטיין וואס דער שלאף טוט צו א מענטש איז צו פרובירן נישט צו שלאפן. איין נאכט נישט שלאפן האט שוין יעדער אמאל געהאט און עס איז נישט אזוי געפערליך. דער נעקסטן טאג שפירט מען זיך אביסל מיד פון צייט צו צייט און פארשידענע ארבעט איז אוממעגליך צו טאן. אבער נאך א צווייטע נאכט אן שלאף (ווייניג האבן עס שוין באוויזן) ווערט אלעס פיל ערגער. דער מוח קען נישט געהעריג פונקציאנירן און מען מאכט טעותים איינע נאך די אנדערע און עס איז כמעט אוממעגליך צו קאנצעטרירן אויף עפעס וואס מען דארף נוצן דעם קאפ. נאך א דריטע נאכט אן שלאף איז שוין כמעט נישט מעגליך אנצוגיין און אפילו אויב מען וויל וועט זיך די אויגן צומאכן און מען וועט איינשלאפן. דער כוח המעצר וועפט צוביסלעך אויס און דער מענטש שלאפט אויטאמאטיש איין.
דאס איז ווען מען שלאפט בכלל נישט ביינאכט. אויב מען שלאפט ווייניג וועט פאסירן די זעלבע זאך נאר אין א לענגערע פארנעם. לאמיר זאגן איינער וואס שלאפט נארמאל 8 שטונדן א נאכט וועט נאר שלאפן 5 שטונדן. נאך די ערשטע נאכט וועט ער דאס בכלל נישט שפירן ביז שפעט נאכמיטאג. נאך א צווייטע נאכט וועט ער שוין שפירן מיד אפילו אינמיטן טאג און נאך א דריטע און א פערטע נאכט וועט ער אויפשטיין אינדערפרי אומאויסגערוהט און ביז עטליכע טעג וועט זיין קערפער דאס מער נישט קענען אויסהאלטן און ער וועט איינשלאפן שטייענדיגערהייט אפילו אינמיטן רעדן מיט א צווייטן, גענוי ווי דער וואס איז בכלל נישט געשלאפן צוויי נעכט.
א מענטש קען זיך געוואוינען צו שלאפן ווייניג אויב ער גייט צוביסלעך. דאס טייטש אז ערשט וועט ער שלאפן מיט א האלבע שטונדע ווייניגער א גאנצע וואך און דער נאך נאך א האלבע שטונדע ווייניגער פאר א וואך א.א.וו. מען קען זיך געוואוינען צו שלאפן אפילו 3 שטונדן פער נאכט אויב מען טוט דאס אין א לענגערע צייט.
אבער דאקטוירים רעקאמענדירן דאס נישט פאר קיינעם ווייל אפילו דער פארנומענסטער מענטש דארף האבן גענוג שלאף צו קענען טאן זיין ארבעט מיט אן אויסגערוטן קאפ און אן דעם איז זיין ארבעט גארנישט ווערט. אדרבה, פרובירט אנהייבן שלאפן מער און איר וועט אליינס זען אז די ארבעט וועט אייך גיין גרינגער און איר וועט האבן א ישוב הדעת צו יעדע זאך. שלאפן ווייניג איז נישט קיין קונץ, דער קונץ איז צו זיין אן אויסגערעכנטער מענטש און נישט פארשלאפן אינדערפרי און פארדרייען דעם סקעדזשועל. א מענטש מיט א סקעדזשועל איז דער צופרידנסטער און זיין קאפ איז אים שטענדיג אויפ'ן פלאץ.
ווען א מענטש שלאפט שטארקט זיך זיין אימון סיסטעם און אויב ער וועט נישט האבן גענוג שלאף וויפיל זיין קערפער פארלאנגט וועט זיין אימון סיסטעם ווערן אפגעשוואכט און ער וועט זיין מער אויסגעשטעלט איבערצוכאפן וויירוסעס און אנדערע קראנקייטן. ספעציעל דארף מען זיכער מאכן אז קינדער שלאפן גענוג ווייל א קינד וואקסט ביינאכט און אויב ער וועט נישט האבן גענוג שלאף וועט ער/זי נישט וואקסן גענוג און עס איז איבעריג צו ערקלערן אז וואקסן מיינט נישט נאר וואקסן הויך נאר עס מיינט די גאנצע פארעלטערונג סיסטעם. אויסער דעם דארף א קינד באקומען אסאך שלאף ווייל זיין אימון סיסטעם איז פיל שוואכער ווי אן עלטערע מענטש.
פונקטליך וואס עס פאסירט אין א מענטש'נס קערפער דורכאויס דער שלאף און פארוואס מען דארף האבן אזויפיל שעה'ן שלאף ווייסט קיינער נישט אבער עס זענען פאראן פארשידענע טעאריעס וועלכע זענען אנגענומען געווארן במשך די יארן.
די ערשטע און הויפט טעאריע איז אז די צעלן פאררעכטן זיך און טוישן זיך אויף נאר ווען מען שלאפט און וויבאלד דאס איז א לאנגע פראדעצור דארף מען האבן אזויפיל שלאף. עס איז אויך אנגענומען אז דורכאויס דעם שלאף ארגאניזירט זיך דער מוח און בעארבעט אלע אינפארמאציע וועלכע ער האט געטראכט, געשמעקט, געזען, און געהערט איבער'ן טאג. דאס איז אויך איינע פון די בעסטע ענטפערס איבער חלומות ווי מיר וועלן שפעטער זען.
מיט'ן פשוט'ן שכל זעט מען שלאף ווי דער רעטשארדזשער פאר'ן מענטש וועלכע ארבעט א גאנצ'ן טאג. עס איז פאראן אן אלטע נארישע טעאריע אז שלאף פארמינערט די ענערגיע אויסגעבונג פונעם מענטש און אזוי דארף ער נישט עסן 5מאלצייטן פער טאג נאר עס איז אים גענוג 3, און זינט עס איז טונקל און מען קען סייווי גארנישט טאן איז בעסער אז מען שלאפט...
טייל אידן גלייבן אז ווען מען שלאפט גייט די נשמה ארויף אין עולם העליון און גיבט אפ א דין וחשבון פאר גאט און ווען זיין נשמה קומט צוריק אריין אין קערפער וועקט מען זיך אויף. עס איז אן הלכה אין שולחן ערוך אז ווען מען מאכט אויף די אויגן אינדערפרי ברויך מען דאנקן גאט פאר'ן צוריקגעבן די נשמה (מודה אני לפניך...).
וויפיל שלאף.
אן ערוואקסענער מענטש ברויך האבן צווישן 7 און 9 שטונדן שלאף יעדע נאכט. דאקטוירים קומען כסדר ארויס מיט פרישע שטודיעס וויפיל שלאף מען ברויך האבן און מען קומט אלס צוריק צו דעם אויבנדערמאנטן באשלוס וועלכע איז דער דורכשניטליכער שלאף פון אן ערוואקסענער מענטש. וויאזוי אימער, זאגן אבער אלע דאקטוירים אז איין מענטש איז נישט דאס זעלבע ווי א צווייטן און יעדע'נס קערפער גיט אים אליינס די אינפארמאציע וויפיל שלאף ער ברויך האבן. אגב, דער רמב"ם שרייבט אין הלכות דעות אז א מענטש דארף שלאפן א דריטל מעת לעת וועלכע איז 8 שטונדן א נאכט.
א מענטש קען זיך געוואוינען צו שלאפן ווייניג אבער ווען מען באטראכט אלע אויבנדערמאנטע געשעענישן וועלכע קומען פאר אין שלאף דארף מען צוויי מאל טראכטן צי עס לוינט זיך אויפצוגעבן שלאף. אלע דאקטוירים זענען פאראייניגט אז א מענטש דארף באקומען א געהעריגע נאכט שלאף און אויב ער וועט זיך געוואוינען צו שלאפן ווייניג וועט דאס האבן אן עפעקט אויף זיין קערפער פריער אדער שפעטער. דעם מענטש'נס אימון סיסטעם שטארקט זיך ביינאכט און אויב ער שלאפט נישט גענוג ווערט אפגעשוואכט און איז נישט גרייט צו באקעמפן אלע קראנקייטן וועלכע קומען אריין אינעם קערפער. מען קען טאקע זען אז קראנקע מענטשן שלאפן זייער אסאך דאס איז ווייל זייער אימון סיסטעם איז אויסגעשעפט און דארף באקומען מער קראפט וואס פאסירט נאר ווען מען שלאפט.
אז מען וויל זיין א געזונטע מענטשן און האבן כוחות אנצוגיין מיט'ן לעבן דארף מען יא האבן גענוג שלאף און עס איז נישט קיין שום מעלה אז מען שלאפט ווייניג. וואס עס איז יא א מעלה, איז אויב מען לייגט זיך צייטליך שלאפן און מען שטייט אויף אינדערפרי. די וועלט איז אויסגעשטעלט געווארן אויף דעם וועג און אמאל איז יעדער געגאנגן שלאפן צייטליך ווייל עס איז געווען שטאק טונקל און מען איז אויפגעשטאנען פרי ווען די זון האט אויפגעשיינט. פארשטייט זיך אז וויבאלד די טבע פון די וועלט איז אזוי איינגעשטעלט געווארן איז דאס די בעסטע וועג אויסצושטעלן די שטונדן פון שלאף און מען קען זיך דאס גרינג אליינס איבערצייגן. אויב מען שלאפט פון 9:30 ביז 5:30 אינדערפרי וועט מען זיין פיל מער אויסגערוט ווי אויב מען וועט שלאפן פון 12:00 ביז 8:00. נאכמער, אויב מען וועט שלאפן 7 שטונדן אין די פריע נאכט שטונדן וועט מען זיין פיל מער אויסגערוט ווי אויב מען זאל שלאפן 10 שטונדן אנגעהויבן פון 12 אדער איינס אזייגער.
די אמעריקאנער וועלט האט זיך במשך די יארן אויסגעשטעלט אנדערש און מענטשן גייען שלאפן זייער שפעט וועלכע האט א שלעכטער עפעקט אויף די שלאפן סיסטעם אין דעם מענטשליכן קערפער און דערפאר איז מען שטענדיג אויסגעמוטשעט. ווער עס קען היינט באווייזן צו גיין שלאפן צייטליך און אויפשטיין צייטליך איז א העלד און עס איז זיכער אז ער האט א רואיגערע און געזונטערע לעבן.
פון איינס ביז דריי מאנאטן דארף א קינד שלאפן 8 און א האלב שטונדן פער נאכט און 7 שטונדן אינמיטן טאג צעטיילט אין דריי צו א סך הכל פון 15 און א האלב שטונדן.
פון דריי ביז זעקס מאנאטן דארף דאס קינד האבן 10 שטונדן ביינאכט און 5 שטונדן בייטאג צעטיילט אין דריי צו א סך הכל פון 15 שטונדן.
פון ניין ביז 12 מאנאטן דארפן זיי האבן 11 שטונדן ביינאכט און 3 און א פערטל שטונדן בייטאג צעטיילט אין צוויי צו א סך הכל פון 14 און א פערטל שטונדן.
פון 12 ביז 18 מאנאטן דארפן זיי האבן 11 און א פערטל שטונדן ביינאכט און 3 שטונדן איבערן טאג צעטיילט אין צוויי צו א סך הכל פון 13 און א דריי פערטל שטונדן.
פון 18 מאנאטן ביז צוויי יאר דארפן זיי האבן 11 און א פערטל שטונדן ביינאכט און 2 און א פערטל שטונדן בייטאג אויפאיינמאל צו א סך הכל פון 13 און א האלב שטונדן.
פון צוויי ביז דריי יאר דארפן זיי האבן 10 און א האלב שטונדן בייטאג און אנדערהאלבן שטונדע אינמיטן טאג צו א סך הכל פון 12 שטונדן.
פון דארט און ווייטער דארף א קינד האבן צווישן 10 און 12 שטונדן א נאכט און דארף מער נישט שלאפן בייטאג.
1) אויב דאס קינד שלאפט איין יעדעס מאל מען פארט אין אן אויטא.
2) אויב מען דארף אויפוועקן דאס קינד אינדערפרי יעדן טאג (א קינד דארף אליינס אויפשטיין אין א נארמאלן אינדערפרי).
3) דאס קינד קען ווערן מיד און נישט צו דער זאך אינמיטן טאג.
4) אויב דאס קינד פאלט שוין ממש צוזאם געוויסע נעכט פריער ווי זיין/איר נארמאלער בעט צייט.
עס איז אינטערעסאנט צו וויסן אז א דורכשניטליכער מענטש שלאפט ארום 23 יאר פון זיין לעבן.
די וועלט זאגט א ווערטל אז איינער וועלכער איז געשלאפן אסאך האט געטראפן זיינס א פריינט וועלכער איז געשלאפן גאר ווייניג. ווען דער שלעפער האט געפרעגט דעם צווייטן ווי אלט ער איז האט יענער געענטפערט אז טראץ וואס ער איז יונגער איז ער פארט פיל עלטער ווייל ער שלאפט אסאך ווייניגער וואס מיינט אז ער איז שוין וואך אויף די וועלט מער יארן ווי זיין חבר. פון א פסיכאלאגישן פונקט איז עס אבער פאלש ווייל דער מענטש'ס מוח איז איינגעשטעלט צו שלאפן און אנהייבן פון ניי יעדן אינדערפרי. דער מענטש וועלכער שלאפט ווייניג טראכט טאקע מער שטונדן אין טאג אבער זיין מוח איז נישט אזוי אויסגערוט צו טראכטן ווי א צווייטן און עס איז יצא שכרו בהפסדו.
(עס וועט זיין אינטרעסאנט וואס מען דערציילט אז דער וויענער רב, ר' יונתן שטייף האט זיך אמאל געטראפן מיט'ן ערשט'ן סאטמאר'ן רבי, ר' יואל טייטלבוים און דער סאטמערער רבי האט אים געטשעפעט היתכן ער שלאפט אזויפיל [ר' יונתן שטייף פלעגט שלאפן 8 שטונדן יעדע נאכט ווען דער סאטמערער רבי האט זיך געדרוקט צו אויפהאלטן ביינאכט און פלעגט אפט דרימלן אינמיטן טאג אפילו ווען מענטשן זענען אנוועזנד געווען]. ר' יונתן שטייף האט אים באלד געענטפערט: "איך שלאף טאקע מער ווי אייך אבער ווען איך בין וואך בין איך וואך!"
אינסאמניע.
כמעט יעדע מענטש ליידט אמאל פון אינסאמניע דורכאויס זיין לעבן כאטש פאר א קורצע צייט. דער פראבלעם איז אז מען קען נישט איינשלאפן פאר קיים שום סיבה. מען איז רואיג און גארנישט טוט נישט וויי און דאך דרייט מען זיך פון איין זייט בעט צו די צווייטע און מען קען נישט איינשלאפן. דער פראבלעם איז א 24 שעה'איגער פראבלעם ווייל א גאנצן טאג איז מען שיכור מיד און ווען עס קומט ביינאכט קען מען ווייטער נישט איינשלאפן און אזוי ווייטער און ווייטער.
ארום 60 מיליאן אמעריקאנער רעדן זיך אפ צו דאקטוירים וועגן דעם פראבלעם יעדעס יאר און לויט ווי די דאקטוירים זאגן איז עס מער שייך בי עלטערע מענטשן און מער ביי פרויען ווי ביי מענער. ארום 40 פראצענט פרויען און 30 פראצענט מענער העכער 50 יאר ליידן פון אינסאמניע.
די וואס ליידן דערפון נאר פון צייט צו צייט קענען דאס אויסמיידן דורך נעמען שלאפן פילס וועלכע וועפט אויס נאך עטליכע וואכן ווען דער קערפער ווערט צוגעוואוינט דערצו. עס זענען אויך פאראן א רייע איבונגן און עצות וועלכע קענען אוועקנעמען אינסאמניע. אבער די וואס ליידן דערפון עמטליך איז נישט פאראן קיין שום רפואה און מען ליידט זיך אן דערפון אמאל יארן.
פונקטליך וואס ברענגט אינסאמניע ווייסט מען נישט אבער אסאך שטודיעס האבן געוויזן אז מענטשן וועלכע האבן אנגעהויבן ליידן פון אינסאמניע האבן שפעטער אנטוויקעלט א מחלה. עס קען אויך קומען פון מוח אנגעשטרענגטקייט אדער אנדערע פראבלעמען וועלכע עפעקטירן דעם מוח.
סליפ אפניע.
דאס איז א פראבלעם אין שלאף ווען מען קען נישט געהעריג אטעמען. דער פראבלעם פאסירט געווענליך ביי פעשע מענטשן אדער ביי עלטערע מענטשן וועלכע'ס מוסקלן זענען שוין אפגעשוואכט. די מענטשן וועלכע ליידן דערפון שנארכן עפעס אויסערגעווענליך און קענען זיך אויפכאפן פון צייט צו צייט מיט אטעמען פראבלעמען.
דער פראבלעם קען אמאל זיין א סכנה אבער אין רוב פעלער וועט עס נאר נערווירן דעם באטרעפענדן ווען עס וועט אים אויפוועקן צענדליגער מאל פער נאכט. דאקטוירים זאגן אבער אז דער פראבלעם קען אין א לענגערע צייט אפשניט ברענגן אנדערע ערנסטע פראבלעמען, ארינגערעכנט הארץ פראבלעמען. אסאך עלטערע מענטשן וועלכע שטארבן אין שלאף (ל"ע) ליידן פון דעם פראבלעם. עס ווערט געשאצט אז 18 מיליאן אמעריקאנער ליידן פון דעם פראבלעם אבער אין רוב פעלער איז דער פראבלעם קליין און זייער אסאך רעדן זיך אפילו נישט אפ צו א דאקטאר.
רעסטלעס לעג סינדראם.
דער אפטייטש דערפון איז אומרואיגע פיס קראנקייט. ארום 12 מיליאן אמעריקאנער ליידן דערפון ווען זייערע פיס דרייט זיך און פארקרומט זיך זייער אסאך מאל אינמיטן שלאפן און דאס נעמט אוועק די מנוחה פון שלאף און וועקט זיי אויף צענדליגער מאל. די וואס ליידן שטארק דערפון רירט זיך זייער פיס יעדע 20 ביז 40 סעקונדעס און יעדעס מאל עס ווערט פארדרייט אדער אומבאקוועם וועקן זיי זיך אויף. עס איז פאראן מעדעצינען דערפאר און זייער אסאך נוצן עס.
נארקאלעפסי.
דער פראבלעם עפעקטירט א פערטל מיליאן אמעריקאנער און איז אן אינטערעסאנטער פראבלעם ווען עס קען זיי אנכאפן א טויטליכע מידיקייט עטליכע מאל אינמיטן טאג אפילו אויב זיי שלאפן געהעריג ביינאכט. די מידיקייט איז נישט צום אויסהאלטן און מען קען נישט ווייטער עקזעסטירן סיידן מען לייגט אראפ דעם קאפ אויפ'ן טיש צום ווייניגסטענס. יעדע אטאקע קען אנהאלטן צווישן איין מינוט און א האלבע שטונדע און ווען די אטאקע איז אריבער איז מען צוריק ווי גארנישט וואלט געווען.
עס איז נישט פאראן קיין געהעריגע רפואה דערפאר אבער זייער אסאך וועלכע ליידן דערפון דארפן נעמען די שטארקע מעדעצינען וועלכע הלאט זי צוריק פון איינשלאפן און אנידערפאלן סיי וואו זיי שטייען ווען עס פשוט זיין א סכנה אין געוויסע פעלער.
עצות פאר א גוטע נאכט שלאף.
1) די וויכטיגסטע און בעסטע עצה צו קענען גוט שלאפן איז צו מאכן א סקעדזשועל מיט'ן שלאפן און גיין שלאפן און אויפשטיין יעדן טאג בערך די זעלבע צייט.
2) איבונגן איז א גוטע מעדעצין צו אלעם און אויך צו שלאפן. 20 ביז 30 מינוט איבונגן פער טאג איז גענוג פאר דעם צוועק. פאר די בעסטע רעזולטאטן זאל מען מאכן איבונגן 5 שטונדן בעפאר מען גייט שלאפן. איבונגן נאנט צום שלאפן קען האבן די פארקערטע רעאקציע.
3) קעפין, ניקאטין, און אלקהאל האלטן אלע צוריק פון שלאפן און מען דארף דאס פארמיידן אין די שטונדן בעפאר מען גייט שלאפן וואס מיינט נישט רייכערן, נישט טרונקן קאווע אדער קאלע סאדע און אויך נישט קיין טשאקאלאדע.
די וועלט האט א גרויס'ן טעות אז אלקהאל העלפט גאר שלאפן אבער שטודיעס ווייזן פארקערט און כאטש עס האלט טאקע נישט צוריק פון שלאפן האלט עס אבער יא צוריק פון אר-אי-עם שלאף וועלכע איז די וויכטיגסטע טייל פן שלאף ווי מיר האבן פריער דערמאנט.
4) אפרוען בעפארן שלאפן קען מאכן גרינגער דאס איינשלאפן. עס לוינט זיך איינצוגעוויינען זיך אראפצוזעצן ליינען אדער שמועסן בעפאר מען גייט שלאפן און איז אויך א גוטע מעדעצין פאר א גוטע שלום בית ווען עס גיט א געלעגנהייט פאר די פארנומענע מאן און ווייב צו פארברענגן עטליכע רואיגע מינוט צווישן זיך אן די קינדער אדער די הויז ארבעט ארום.
5) שטודיעס האבן געוויזן אז די זון היילט אסאך שלאפן פראבלעמען. אויב איר ליידט פון איינע פון זיי רעקאמענדירן זיי איר זאלט אפען לאזן די פענסטער פארהאנג און אויפשטיין מיט די ליכטיקייט פון די זון.
6) נאך א גוטע עצב פאר די וואס האבן פראבלעמען מיט שלאף איז מען זאל זיך צוגעוואוינען צו נוצן דעם בעט נאר פאר שלאף. אויב מען קען נישט איינשלאפן זאל מען ארויס פון בעט און טאן זאכן וועלכע ברענגן שלאף ווי ליינען, הערן רואיגע מוזיק, אדער נעמען א שויער. ליגן און זיך דרייען אין בעט פארערגערט דער פסכילאגישער טייל פון שלאפן.
7) דער טעמפרעאטור אין א שטוב מאכט אסאך אויס אינעם שלאף. מאכט זיכער אז עס איז נישט צי הייס אדער קאלט.
8) אויב איר ליידט פון סיי וועלכע שלאפן פראבלעם פאר א לענגערע צייט גייט באזוכן א דאקטאר ווייל זייער אסאך פון די פראבלעמען קענען גרינג געהאלפן ווערן און אסאך פראבלעמען קען ערגער ווערן מיט דער צייט אויב מען היילט דאס נישט גענוג פרי.
זעה דאס פארקערטער פון שלאף: וואַך
קנישין (;) איז א שטאט אין צפון-מזרח פוילן, וואס געפינט זיך אין פאדלאסיע גובערניע (זייט 1999), פריער אין ביאליסטאק גובערניע (1975-1998). זי איז 25 ק"מ צפון-מערב פון ביאליסטאק.
א טייל פון פאדלאכיע, זי האט געהערט צו דער גרויס הערצאגשאפט פון ליטע. אין 1569 זי איז געווארן אנעקסירט צום פוילישן קרוין. אין 1795 זי איז געווארן אנעקסירט צו פרייסן; אין 1806 איז זי געווארן אנעקסירט צו רוסלאנד, און אין 1919 האט זי צוריקגעקערט צו פוילן.
זי איז געווען די באליבטע וואוינונג פון דעם מלך זיגיזמונד דער צווייטער פון פוילן און ער ליגט באגראבן אין קנישין.
אין ה'תר"ס איז די יידישע באפעלקערונג געווען 3542. אין ה'תרפ"א האבן געוואויט דארט 1235 יידן (35% פון דער באפעלקערונג). קנישין האט געהאט צוויי שולן, א בית מדרש און א מקוה. די עלטסטע הילצענע שול איז פארברענט געווארן אין ה'תרע"ה.
דער לעצטער רב פון קנישין איז געווען הרב מישקינסקי.
נאך דער צווייטער וועלט מלחמה זענען געבליבן נאר 50 יידן פון קנישין.
וואַך איז דער פארקערטער פון שלאָף, עס ווערט געמאסטן אז מען איז ביים וויסן - דהיינו אז דעמאלטס קען מען שוין אויסהערן, שרייבן, ליינען, רעדן, טראכטן, שפאצירן, גיין, ארבעטן און קאמיוניקירן. כאטשיג מען קען טוען די אלע זאכן אינמיטן שלאפן אויכט איז עס אבער נישט פון וויסן נאר פון געוואונהייט, און עס האט נישט די פרייע בחירה בעשת מען טוט דאס. דאס הייסט ענדערשט א חלום אדער לבנה קריכן.
דאס ווארט קען אויך מיינען אין פסיכאלאגיע אדער אין רעליגיע זיך צו אויפוועקן, איינזעהן און אנערעקענען א נייעם פאקט. ווי מיר טרעפן אין תנ"ך דעם באגריף: "עורה כבודי" ערוועק מיין כבוד. - כדי אנערקענען און איינצוזעהן גאט'ס עהרע אויף די באשעפענישען פון די וועלט.
אויפוועקן.
צופרי נאך א לאנגער נאכט ספעציעל ווען אינדרויסען הערשט א פראסט גייט זייער שווער זיך אויפוועקן פון שלאָף. דוד המלך פלעגט האבן א פידל וואס האט געארבייט דורך א פאטענט זיך צו זינגען פון זיך אליינס אים צו ערוועקן.
בראטיסלאווא אדער פּרעשבורג (,) איז די הויפטשטאט פון סלאוואקיי.
זי איז אמאל (פון 1536 ביז 1783) געווען די הויפטשטאט פונעם אונגארישן קעניגרייך, איידער בודאפעשט האט גענומען דעם טיטל.
דער חתם סופר איז געווען רב פון דער שטאט.
רבנים פון דער שטאט.
אין די לעצטע בערך 130 יאר פארן קריג האבן געדינט דארטן אלס רבנים פיר דורות בן אחר בן, וואס עס איז אינטרעסאנט דערפון איז אז אלע האבן דארטן געדינט פונקט 33 יאר.
חת"ם סופר.
דער ערשטער איז געווען דער חת"ם סופר וואס האט געדינט אלס רב פון ה'תקס"ז ביז כ"ה תשרי ה'ת"ר וואס דאן איז ער נפטר געווארן, וואס אין זיין צייט האט ער געפירט א ישיבה פון ארום 400 בחורים וואס האבן זיך אריינגעשטופט אין א קליין צימער וואס קען באמת בלויז אנטהאלטן ארום 30-40 פערזאן
כתב סופר.
דערנאך האט איבערגענומען זיין עלטסטער זון דער כתב סופר וואס ער האט געדינט ביז ער איז נפטר געווארן אין יאר ה'תרל"ב
שבט סופר.
ווען דער כתב סופר איז נפטר געווארן האט איבערגענומען זיין דריטער זון, הר"ר שמחה בונם סופר וואס ער איז געוועזן רב ביז
הר"ר יעקב עקיבא סופר.
שפעטער איז אויפגענומען געווארן הר"ר יעקב עקיבא סופר וואס אין שנת ת"ש האט ער געפרעגט זיין פעטער הר"ר שמעון סופר אבד"ק ערלוי צו ער דארף נישט מורא האבן אזוי ווי בעפאר אים זענען שוין דריי דורות נפטר געווארן ביי 33 יאר רבנות אין דעם שטאט, האט ער אים טאקע געראטן אז אזוי ווי עס זעט אויס רוקן זיך ממילא אן צרות אויף דעם אייראפעישן קאנטינענט במילא איז געראטן אז ער זאל ארויף פארן קיין ארץ ישראל.
איז ער טאקע ארויף געפארן און געגרינדעט די פרעשבורגער ישיבה אין ירושלים וואס שטייט נאך ביזן היינטיגן טאג, און אזוי ארום האט ער טאקע איבערגעלעבט דעם גרויסן חורבן.
הר"ר דוד לאקענבאך-ניימאן.
וועלכער האט געדינט צווישן די יארן תר?"? ביז ????, און די צייטן פון דעם שבט סופר, און ער האט אויך געדינט אלס מגיד שיעור אין די ישיבה ווי ער האט אויפגעשטעלט אסאך תלמידים הגונים, צווישן זיי געפונט זיך הר"ר יונתן שטייף זצוק"ל ראב"ד קהע"י בודאפעס און שפעטר איז ער געווען ראש ישיבה אין נייטרא ישיבה אין אמעריקע, און סוף פון זיינע יארן איז ער געווען אבד"ק קהל עדת יראים וויען אין ווילימסבור וואס גלייכצייטיג האט ער געדינט אלס איינער פון די גרעסטע גדולים אין די תקופה נאך דער חורבן אייראפע.
חזנים.
בערך 1900 איז געווען חזן אין פרעשבורג יאסעלע קאקאש. נאך אים איז געווארן חזן יאסעלע ראזנבלאט.
דער מויל געפינט זיך אינמיטן פנים.
מקען דערמיט רעדן, אויכט קען מען דערמיט שמייכלן און קייען און עסן און שפירן דער טעם פון עסן.
אויכט קען דערמיט קושן די חבר, פאמיליע אד"ג, אויכט קען מען שלינגען וואסער און אנדערע ליקוואדס.
אויכט קען מען דערמיט פייפען, מאכן ברוגז, און זיין שטרענג.
די פייכטע טעקסטשאר אן קיין ביינער געבן צו געשמאקייט צו דעם מויל.
אויך אטעמט מען דורך די מויל
החיים והמות ביד הלשון, די מויל רעדט שטותים און קען אויך רעדן קלוגשאפט, דעריבער איז דאס בעסטע איר צו האלטן פארמאכט און הערמעטיש פארשאלסן כדי עס זאל נישט ארויסקומן פון איר קיין סכנה אדער אריינגיין אין איר זשערמס וואס קען הרגענען די מענטש.
די מויל איז די עפענוג פון גליק צום לעבן.
די רשימה איז כולל די לעצטע אפיציעלע צענזוס נומערן פון דער באפעלקערונג פון די גרעסטע שטעט אינעם אייראפעישן פארבאנד. די נומערן זענען נאר פון די שטחים אין די אדמיניסריטאטיווע גרענעצן.
100 מערסטע באפעלקערטע שטעט צווישן די אדמיניסריטאטיווע גרענעצן.
אויפמערקזאם: שטעט אין דיק זענען די הויפטשטעט פון זייערע לענדער.
! align="right" | דאטום פון צענזוס/אפשאץ
ביים עסן און טרינקען אפילו איך וועל שטיין אויפן קאפ וועט זיך דאס אראפגליטשען זיך די פייפ אריין אין מאגען דורך סאפיסטיקירטע מוסקעלן ווייברעשאנס פון זיך אליינס אן קיין צער און גארנישט פילן
אינעם האלז איז דא צוויי רערן איינס לעבן אנדערן, פאר די לופט צו אטעמען און פאר די עסן אראפצושלונגן, דער לופט רער איז שטענדיק אפען צו קענען אטעמען אלזא פארוואס גייט נישט אריין קיין עסן און טרינקען אין די ראנג פייפ אראפצו די לינגען? נאר סאיז דא א ספעשל וואלוו אזא קאווער וואס ווען מען שלונגט אראפ ביים מויל עפעס פארמאכט זיך דאס אויפן לופט פייפ פון זיך אליינס דורך מוסקלען וואס רוקן זיך אין האלז פון די שלונג, ווי אזוי ווייס איך נישט אבער ס'איז נישט קיין חילוק וויפל איך עסט דער דעקל מאכט זיך אייביג צו ער ווערט קיינמאל נישט מיעד.
ליסבאָן אדער ליסאַבאן (העברעאיש: ליסבון) איז די הויפטשטאט און גרעסטע שטאָט פֿון פּאָרטוגאַל, מיט אַ מוניצי‫פּאַלישער באַפֿעלקערונג פון 564,477.
ליסבאן געפֿינט זיך אויפֿן רעכטן (מערבדיגן) ברעג פֿונעם טייך טאַגוס נאנט צום אויסגאס. די שטאָט האט א באַקוועמען קלימאַט מיט אומגעפֿער 220 טעג זון א יאָר. נאנט צו דער שטאָט זענען פֿיל שיינע פלאַזשעס. אויך האט די שטאָט רעסטאראנען, היסטארישע ערטער און מאנומענטן.
ליסבאן איז פֿון די עלטסטע שטעט אין דער וועלט, און די צווייט־עלטסטע הויפטשטאט אין אייראפע (נאך אַטען).
האמבורג (, נידערדייטש׃" Hamborg"), מיט א באפעלקערונג פון 1,763,950, איז די צווייטע גרעסטע שטאט אין דייטשלאנד און אויך דער צווייטער גרעסטער פארט אין אייראפע (ניינטער גרעסטער פארט אין דער וועלט). זי איז די מערסטע באפעלקערטע שטאט אין אייראפע וואס איז נישט קיין הויפטשטאט פון א לאנד.
האמבורג איז א וויכטיגער טראנספארט קנופ אין צפון דייטשלאנד.
די ערשטע געביידע אויפן ארט איז געווען א שלאס וואס דער קייסער קארל דער גרויסער האט געבויט אין יאר 808. דער שלאס איז געשטאנען אויף שטיינערדיגער ערד אין א זומפ צווישן דעם אלסטער טייך אונעם עלבע טייך אלס פארטיידיקונג קעגן די סלאוון. דער שלאס האט געהייסן "האַמאַבורג", (בורג איז טייטש "שלאס". גענוי וואו דער שלאס איז געווען ווייסט מען נישט.
אין 834, איז האמבורג דעזיגנירט א צענטער פון דער קאטוילישער קירכע. אין 1529, איז די שטאט אריבער צו לוטעראניזם, און האמבורג האט אריינגענומען פראטעסטאנטע פליטים פון דעם נידערלאנד און פראנקרייך. אינעם 17טן יארהונדערט האבן ספרדישע יידן, פליטים פון פארטוגאל, זיך באזעצט אין האמבורג.
עטלעכע מאל איז האמבורג געווארן פארניכטעט און אקופירט.
דער ברוטא אינלענדישער פראדוקט אין האמבורג איז אינגאנצן €88.9 ביליאן.
די שטאט האט דעם גרעסטן ברוטא אינלענדישן פראדוקט אין דייטשלאנד - €50,000 א קאפ - און פארהעלטנמעסיג א הויכע באארבעטנקייט, מיט 88 פראצענט פון דער ארבעטס-עלטער באפעלקערונג. אין 2007, איז די דורכשניט הכנסה פון איינגעשטעלטע געווען €30,937.
די וויכטיגסטע עקאנאמישע איינצהייט אין האמבורג איז דער פארט פון האמבורג, וואס ראנגט 2טער נאר צוראטערדאם אין אייראפע און9טער איבער דער וועלט אין 2007.
איבונגען (אָדער געניטונגען) מיינט לויפן, שפּאַצירן, און הייבן שווערע וואָג, האַלט די מוסקלען פונעם קערפּער אויפגעפרישט און אַקטיוו צו לעבן לאַנג און געזונט.
טייל מאכן דאָס פאר שיינקייט און טייל פאר געזונטהייט.
דער קערפּער און זײַנע מוסקלען.
איידער מען וויל אָנהייבן מאכן איבונגען אָדער לייענען וועגן זיי, איז זייער וויכטיק צו פארשטיין, ווי אזוי די מוסקלען ארבעטן און וואָס איבונגען טוט דערצו. די, וואָס פארשטייען, וואָס זיי טוען, ברענגען געוויינלעך בעסערע רעזולטאטן אין א קירצערער צײַט. דער כלל איז וויכטיק צו געדענקען, אז איבונגען אויב מען טוט דאָס נישט ריכטיק, איז דאָס גאָרנישט ווערט און קען א מאָל אפילו ערגער מאכן.
דער מענטש פארמאָגט 29 גרופּעס פון מוסקלען אויסגעשפּרייט אין אלע טיילן פון זיין קערפּער, און יעדע גרופּע פארמאָגט עטלעכע און א מאָל צענדליקער מוסקלען, וועלכע ברענגען אלעס צוזאמען צו הונדערטער מוסקלען, גרויסע און קליינע, וועלכע מאכן רירן אונדזערע הענט, פיס, קאפּ, רוקן, פינגערס, אקסלען און ביינער.
די גרופעס מוסקלען זענען איינגעטיילט אין דריי טיילן: סקעלעטאל מוסקלען, סמוט מוסקלען, און קארדיאק מוסקלען. סקעלעטאן מוסקלען זענען די גרעסטע און זיי זעט מען פון אינדרויסן פון דעם קערפער. סמוט מוסקלען זענען די גאר קליינע מוסקלען וועלכע קאנטראלירן אלע אדערן, לופט רערן און דער גאנצער ארויסגיין סיסטעם. די מוסקלען קענען זיך זייער שטארק אויסציען און קענען בלייבן אויסגעצויגן פאר זייער א לאנגע צייט. קארדיאק מוסקלען זענען די צענליגער מוסקלען וועלכע מאכן די הארץ ארבעטן פיזיש. די צווייטע צוויי מוסקלען גרופעס ארבעטן אויטאמאטיש מיט'ן קערפער סיסטעם און זענען ווי די מאטארן צו דעם לעבעדיגן מענטש וועלכע מאכן פון ענערגיע צו באוועגונגען. די סקעלעטאל מוסקלען זענען אבער אינגאנצן נישט אזוי און וועלן נאר ארבעטן ווען דער מענטש וועט וועלן עס זאל ארבעטן און דער מוח וועט שיקן דעם מעסעדזש ער זאל זאפארט אויספירן זיין פליכט.
אט דערפאר דארפן די קלענערע מוסקלען (וועלכע זענען רוב מוסקלען) נישט באקומען קיין איבונגען ווייל זיי באקומען דאס יעדע מינוט וואס דער מענטש איז אויף. צום ביישפיל די מוסקלען אין די אויגן קאנטראלירן די אויגן מיט יעדן אויגן בליק און וועלן נישט רוען ביז מען גייט שלאפן.
די גרויסע סקעלעטאל מוסקלען זענען אבער אנדערש און זענען באשאפן געווארן צו קענען אויספירן די שווערערע ארבעט פון דעם קערפער. די גרופעס מוסקלען ארבעטן אינאיינעם. ווען איר רירט אייער הענט פון דא ביז דארט ארבעטן בעיקר די האנט מוסקלען אבער ווען איר וועט אויפהייבן א שווערע זאך וועלן די הויפט מוסקלען פון אייערע הענט, אקסלן, און רוקן צוזאמען העלפן אויספירן די ארבעט מיט זייער קראפט.
יעדער מוסקל איז צוזאמענגעשטעלט פון טויזענטער דינע פייבער שטריקלעך (בערך די דיקיקייט פון א האר) וועלכע האלטן זיך צוזאמען מיט אן אנדערע אינהאלט וועלכע ווערט אנגערופן מייאסינס. די געבוי אנטהאלט אויך אסאך אדערן וועלכע פליסן אריין בלוט און העלפן צוזאמענציען די גאנצע זאך יעדעס מאל עס וויל מאכן פון ענערגיע צו באוועגונגן.
פאר וואָס איבונגען?
אונז לעבן מיר היינט אין א באקוועמע וועלט צוגעשטעלט פון אלעם גוטן. מיר דארפן נישט שפאנען קיין פערד, אקערן די פעלדער, וואשן וועש אין טייך, און שלעפן וואסער פון דעם ברונעם. מיר פארן ארום מיט אויטאס, מיר האבן אלעס גרייט אין די סופערמארקעטס, די וועש וואשט זיך אליינס, און וואסער קומט פון א קראן. טאקע א באקוועם וועלט. אבער דער פאקט ווייזט אז די מענטשן פון יענע צייטן זענען געווען שטערקער און געזונטער ווי אונז זענען מיר היינט. אמאל האבן מענטשן טאקע געלעבט ווייניגער צוליב די פילע קראנקייטן וועלכע האבן געשוועבט אין די אטמאספערע. היינט זענען פאראן מעדיצינען פאר אלע קראנקייטן אבער נאך אלס זענען אונזערע קערפער שוואכער ווי עס איז געווען אמאל און דאס איז צוליב די באקוועמליכקייטן וועלכע מיר האבן אין אונזער לעבן.
דער מענטש'נס קערפער איז באשאפן געווארן צו ארבעטן און נישט צו שלאפן. פונקט ווי א מעסער דארף שניידן צו בלייבן שארף דאס זעלבע דארף דער קערפער ארבעטן צו בלייבן אקטיוו און געזונט. א מענטש וואס פארט מיט אן אויטא איבעראל און זיצט אין אפיס אדער אין כולל רוב פון זיין טאג איז אים קריטיש וויכטיג ער זאל מאכן איבונגען כדי ער זאל בלייבן ביי די כוחות ווען ער ווערט עלטער. מען קען זען אסאך מיטל יעריגע מענטשן וועלכע קענען זיך קוים באוועגן און פארלירן דעם אטעם מיט יעדע איבערשטרענגעניש. אזעלכע מענטשן האבן ווייניגער שאנסן איבערצוטראגן קראנקייטן און ווירוסעס (גיפטן). אן אקטיווער מענטש אנטוויקלט א שטארקע אימון סיסטעם און שטודיעס ווייזן אז אזעלכע מענטשן לעבן לענגער און האבן ווייניגער פראבלעמען ווי די אנדערע.
דעם רמב"ם'ס ווערטער.
די ערשטע כלל וואס דער רמב"ם שטעלט אראפ אין פערטן פרק אין הלכות דעות איז: "כללו של דבר יענה גופו וייגע כל יום בבקר עד שיתחיל גופו לחום וישקוט מעט עד שתתישב נפשו ואוכל". אט די זעלבע ווערטער ווערן שוין איבערגעזאגט, דורך אלע דאקטוירים פאר הונדערטער יארן, אז דער מענטש מוז ווארים מאכן זיין קערפער דורך איבונגען בעפאר ער הייבט אן דעם טאג. דער רמב"ם שרייבט ווייטער אין סעיף י"ד: "ועוד כלל אחד אמרו בבריאת הגוף. כל זמן שאדם מתעמל וייגע הרבה... אין חולי בא עליו וכחו מתחזק. ואפילו אוכל מאכלות הרעים". הערט נאך עטליכע ווערטער אינעם נעקסטן סעיף: "וכל מי שהוא יושב לבטח ואינו מתעמל... אפילו אכל מאכלות טובים ושמר עצמו על פי הרפואה. כל ימיו יהיו מכאובים וכחו תשש".
די ווערטער זענען קלאר און דייטליך און גארנישט האט זיך נישט געטוישט זינט דאן. א מענטש וואס ארבעט אויס זיין קערפער איז אפגעהיטן פון קראנקייטן און ער קען בעסער פארדייען די עסן, אזוי ווייט אז דער רמב"ם גיט אים א גאראנטי אז ער מעג אפילו עסן נישט געזונטע עסן און עס וועט אים נישט שאטן. פארקערט אויב ער ארבעט זיך נישט אויס דעמאלט אפילו אויב ער וועט עסן ארגעניק עסן וועט עס אים גארנישט העלפן. אויב דער רמב"ם האט עס געזאגט אויף יענע צייטן איז א קל וחומר היינטיגע צייטן ווען די עסן זענען טאקע נישט געזונט און מען מאכט גארנישט קיין איבונגען ברענגט מען זיך פראבלעמען פאר זיך אליינס און עס גייט אריין אין דעם כלל פון "ונשמרתם מאוד לנפשותיכם".
וואָס איבונגען טוט צום קערפּער.
יעדע סארט איבונגען ארבעט אויס אן אנדער מוסקל צי זאל דאס זיין, לויפן, שווימען, אויפהייבן וואג, קריכן, טאנצן, א.ד.ג. אין יעדע פון די ביישפילן וועלן די מוסקלען ארבעטן אנצוהאלטן אייער קערפער בארירונג צו קענען ווייטער טאן דאס וואס עס טוט. אין אנדערע ווערטער קען מען אפטייטשן דאס ווארט איבונגען אלס מוסקלען אקטיוויטעטן.
ווען א מענטש הייבט אן טאן איבונגען וועט זיין גאנצע קערפער זיך טוישן. זיין הארץ וועט אנהייבן פאמפן מער בלוט, די אדערן וועלן זיין פארנומען, די נערוון וועלן טאן זייער מעסעדזשינג ארבעט גאר געשיקט, און דאס אלעס וועט ארויסברענגן א היץ אינעווייניג אינעם קערפער וואס וועט אויסוועפן דורך נאסע שוויץ וועלכע וועט בעארבעט ווערן דורך די שוויץ רערן. איינמאל די אלע זאכן ארבעטן מיט'ן פולן ברען וועלן אנדערע מוסקלען, אדערן, און נערוון, זיך אויטאמאטיש איינשטילן כדי דער קערפער זאל האבן גענוג ענערגיע אויסצופירן זיין ארבעט. אויב דער מענטש וועט טאן איבונגען אויף מערערע טיילן פון זיין קערפער אינאיינעם (צום ביישפיל ער וועט לויפן און אין דער זעלבער צייט וועט ער דרייען זיינע הענט) וועט זיין קערפער נוצן נאך מער ענערגיע און ער וועט שוויצן נאכמער אבער אין אזא פאל וועט ער שנעל זיין געצווינגן עס אפצושטעלן ווען ער וועט שפירן אז זיינע כוחות לאזן זיך אויס.
ווען דער קערפער איז אין פולן שוואונג פון ארבעט ווערט דער גאנצער מענטש ווי א מאשין וואס נוצט ענערגיע צו פראדוצירן קראפט. גענוי ווי אלע מאשינען וועט דער קערפער וועלן פטור ווערן פון היץ און פון אלע כעמיקאל אפפאל וועלכע ווערן געשאפן דורך די מוסקלען באוועגונגן. דאס איז דער סיבה פארוואס מען שוויצט אזוי שטארק ווען מען מאכט איבונגען. אבער נאך א זאך פאסירט אין א קערפערישע ארבעט און דאס איז דער גרויסער פארלאנג פאר לופט. א מענטש לעבט אויף לופט און ווען ער ארבעט פארלאנגט ער נאכמער לופט. אין א וויסנשאפטלעכער וועג קען מען דאס גרינג פארשטיין ווייל יעדע ענערגיע וואס ווערט געשאפן פון כעמיקאלן רעאקציעס פארלאנגט אסאך לופט און דאס זעלבע איז מיט'ן קערפער, און ווי מער ארבעט אלס מער לופט.
איבונגען אויך פארן הארץ.
יעדעס מאל ווען איר מאכט איבונגען וועט איר אין איינוועגס מאכן איבונגען אויך פאר די הארץ און שטודיעס ווייזן אז די וואס מאכן איבונגן ווייניגסטענס צוויי מאל א וואך האבן א קלענערע ראטע אין הארץ פראבלעמען.
די הארץ איז א שטיק מוסקל וועלכע ארבעט צו סופלייען דעם קערפער מיט בלוט. ווען דער מענטש מאכט איבונגען וועט דער הארץ ארבעטן זייער שווער צו ברענגן די נויטיגע בלוט פיל מיט אקסיגען (זויערשטאף) צו די מוסקלען וועלכע ווערן גענוצט אין די טרענירונג. ווען די איבונגען איז אין פולן שוואונג וועט די הארץ פאמפן 5 מאל אזוי שנעל ווי נארמאל.
די הארץ טוט איר ארבעט דורך אריינציען און ארויספליסן די קערפערליכע בלוט און מיט דעם וואס עס פליסט און איז אזוי אקטיוו מאכט עס די בלוט ווארים און ווארימט אן דעם מענטש. אין נארמאלע אומשטענדן וועט די הארץ פאמפן ארום 1.3 (כמעט 5 ליטער) גאלאן בלוט אין איין מינוט אבער ווען מען מאכט איבונגען וועט עס פאמפן צווישן 5 און 6 גאלאן (19 - 22 ליטער) בלוט פער מינוט. דאס איז זייער אסאך און קומט אויס אז יעדעס ביסל בלוט אינעם קערפער פליסט דורך די הארץ עטליכע מאל אין איין מינוט ווייל דער גאנצער קערפער פארמאגט נאר צווישן 1 און 2 גאלאנען בלוט.
וואָס מיינט איבונגען?
א שטאנג צו אויסציען די האנט מוסקלען
יעדע שווערע ארבעט וואס א מענטש טוט איז איבונגען פאר זיין קערפער. א מענטש וואס ארבעט שווער א גאנצן טאג און שלעפט שווערע געוויכטן אדער לויפט ארום אסאך איז נישט פאראן בעסער פון דעם. דער מענטש סטימולירט זיין בלוט רוב שעה'ן פון טאג און ער ברויך נישט האבן קיין ספעציעלע איבונגן אויסער אויב ער וויל אויסארבעטן א געוויסע טייל פון זיין קערפער ווי אן איינגעבויגענע רוקן אדער פארלירן אביסל וואג.
דער דורכשניטליכער מענטש וואס זיצט ביי אן אפיס טיש רוב פון טאג דער דארף דאס וויכטיג האבן צו זיין געזונט. עס זענען פאראן צענדליגער פראגראמען וואס מען קען זיך אויסוועלן און די בעסטע איז מען זאל זיך דורכרעדן מיט א דאקטאר אדער טרענירונג עקספערט וואס מען זאל טאן.
דער קאנצעפט פון טאן איבונגען אין א פראגראם האט זיך ערשט אנגעהויבן אין די לעצטע 100 יאר. בעפאר האט קיינער נישט געטראכט פון איבונגען ווייל רוב מענטשן האבן געארבעט פיזיש און עס האט זיך נישט אויסגעפעלט מער פון דעם. היינטיגע איבונגען פראגראמען באשטייען פון פשוטע קערפער טרענירונגן און אויך מאדערנע איבונגן. מיר וועלן דאס צעטיילן אין צוויי טיילן און זיי רופן פיטנעס פראגראמען און פרייוואג פראגראמען.
דער שפיץ חילוק צווישן די צוויי פראגראמען זענען, אז פיטנעס פראגראמען זענען געמאכט פאר פרויען, און פרייוואג זענען געמאכט פאר מענער. אבער דאס שליסט נישט אויס ביידע פון מאכן די אנדערע פראגראמען. א מאן קען פונקט אזוי טאן א פיטנעס פראגראם און א פרוי קען פונקט אזוי טאן א פרייוואג פראגראם. נאר וויבלאד עס איז נישט רעקאמענדירט פאר א פרוי צו טאן שווערע איבונגען איז פיטנעס פראגראמען באצייכנט געווארן אלס פרויען פראגראמען כאטש מענער דארפן דאס פונקט אזוי טאן נאך וויכטיגער פון פרייוואג.
פיטנעס פראגראמען באשטייען פון פראגראמען מיט און אָן מאשינען. די פראגראמען אן מאשינען זענען פשוט'ע טרענירונגן אין וועלכע מען בייגט און מען ציט אויס אלע מוסקלען זיי צו סטימולירן. רוב פון די פראגראמען זענען אריינגעלייגט אין פארעם פון א טאנץ וועלכע מאכט דאס גרינגער צו געדענקן און ברענגט אויך מער ווארימקייט אינעם קערפער בשעת מען ציעט אויס די מוסקלען וועלכע איז זייער א וויכטיגע זאך. דערנאך זענען פאראן מאשינען מיט וועלכע מען ארבעט אויס געוויסע מוסקלען גרופעס יעדע מיט אן אנדערע מאשין.
פרייוואג פראגראמען זענען געמאכט פאר די וואס זענען שוין געוואוינט צו מאשינען און פארשטייען שוין דעם קאנצעפט פון איבונגען. אין פרייוואג פראגראמען נוצט מען ספעציעלע וואג וועלכע ווערט אנגערופן דאמבעלס און מען הייבט זיי פריי מיט די האנט אדער פיס אן ווערן געפירט דורך א מאשין. די סארט איבונגען ברענגן די בעסטע רעזולטאטן אבער וויבאלד מען קען דאס טאן זייער נישט ריכטיג אויב מען ווייסט נישט ווי אזוי, איז וויכטיג פאר אנהייבער צו נוצן נאר מאשינען פאר א לאנגע צייט.
דער ערשטער טריט - דיעטע.
א גוטע דיעטע איז דער ערשטער און וויכטיקסטער טריט צו איבונגען. א מענטש, וואָס עסט געזונט און מיט א סדר, וועט מער אויפטאָן מיט זײַנע איבונגען, ווי דער, וואָס עסט נישט געזונטע עסן און האָט נישט קיין סדר היום מיט עסן.
דער סדר היום מיט עסן איז אנדערש אין צפון אמעריקע, אייראפע, אזיע, און אין אפריקע. אין צפון אמעריקע איז די הויפט מאלצייט נאכטמאל, אין אייראפע און אין אזיע איז דאס מיטאג. אין צפון אמעריקע עסן א גרויסע טייל מענטשן בכלל נישט קיין מיטאג און טייל עסן זייער שפעט פרישטאג. אין אפריקע עסט מען פרישטאג גאר פרי און אין אזיע עסט מען פלייש אינדערפרי. די עסן זעלבסט איז אויך אנדערש איבעראל און א מענטש פון צפון אמעריקע קען נישט אריינגיין אין א רעסטוראנט אין האנג קאנג ווייל ער וועט נישט האבן וואס צו עסן.
ווי אזוי אימער, דארף זיך דער מענטש מאכן א סדר היום מיט זיין עסן. ער מוז נישט עסן דריי מאלצייטן א טאג, אבער ער דארף יא עסן זיין הויפט מאלצייט יעדן טאג אין די זעלבע צייט צי זאל דאס זיין פרישטאג, מיטאג, אדער נאכטמאל. א מענטש וואס עסט היינט פרישטאג, מארגן נאכטמאל, און איבערמארגן עסט ער 5 קליינע מאלצייטן אינעם זעלבן טאג, מאכט ער זיך אליינס חרוב זיין קערפער און איבונגען וועט אים קיין סאך נישט העלפן.
וועגן געזונטע עסן דארף מען אפילו נישט דערמאנען און יעדער פארשטייט אליינס די רעזולטאטן פון געזונטע און נישט געזונטע עסן. די עסן וואס מיר עסן היינט איז שוין בכלל נישט די זעלבע וואס מען האט געגעסן אמאל און די אלע נאשעריי וואס זענען היינט פאראן אויף די מארקעט האט אמאל נישט עקזיסטירט און ווער עס רעדט זיך איין אז די נאשעריי שאדט אים נישט איז אן אומוויסנדיגער מענטש און די רעאליטעט וועט אים דאס איבערצייגן אין לויף פון די יארן.
ווען און וויפל.
די בעסטע צייט צו טאן איבונגען איז אינדערפרי בעפאר מען עסט פרישטאג ווייל דעמאלט איז נאך דער קערפער ליידיג פון עסן און די רעזולטאטן פון איבונגן איז דאס בעסטע ווען די פארדייאונג סיסטעם ארבעט אויף א קליינעם פארנעם און דערפאר איז טאקע וויכטיג צו עסן א קלייניקייט בעפאר מען הייבט אן כדי די בלוט זאל אנהייבן צירקולירן נאטורליך און דער מענטש זאל באקומען אביסל כוח צו טאן די איבונגן.
נישט יעדער קען אבער טרעפן די צייט אינדערפרי און וועלן ליבערשט טאן אביסל איבונגן ביינאכט אדער שפעט נאכמיטאג. אנדערע צייטן קענען אויך זיין גוט אבער עס איז וויכטיג צו געדענקן דעם כלל אז איבונגען איז נאר גוט ווען מען איז נישט צו הונגעריג און נישט צו זאט. אויב מען מאכט איבונגען באלד נאך נאכטמאל טוט מען גארנישט אויף ווייל די מוסקלען וועלכע ווערן אויסגעארבעט וועלן דארפן מער ענערגיע וואס וועט נאר צושטאנד קומען נאכדעם וואס די מוסקלען אינעם פארדייאונג סיסטעם וועלן זיך פארלעשן און די אומפארדייעטע עסן וועט מאכן מער שאדנס ווי די איבונגען. פארקערט איז אויך נישט גוט ווייל ווען דער מענטש איז הונגעריג וועלן זיינע מוסקלען נישט קענען ערהייבן דאס וואס עס וואלט נארמאל יא געקענט.
די בעסטע צייט צו טאן איבונגן ביינאכט איז עטליכע שטונדן נאכ'ן עסן ווען די פארדייאונג'ס סיסטעם האט שוין פארענדיגט איר ארבעט און דער מענטש האט נאך גענוג כוח צו ארבעטן. שפעט ביינאכט איז נישט גוט ווייל דער קערפער איז בטבע מער אפגעשוואכט און די רעזולטאטן זענען שוואכע.
איינמאל מען פארענדיגט מאכן איבונגען איז זייער נישט געזונט צו עסן ווייל דער גאנצער קערפער איז נאך דעמאלט אויפגעקאכט און דאס עסן קען נישט דעמאלט געהעריג פארדייעט ווערן. מען מוז ווארטן ווילאנג אלעס בארואיגט זיך אינגאנצן און ערשט דערנאך קען מען עסן. אגב, דאס עסן נאך איבונגן האט א ספעציעלן אפעטיט און דער מענטש קען בטבע עסן דעמאלט מער ווי נארמאל.
צופיל איבונגען איז נישט גוט פארן קערפער פשוט ווייל איבונגען שוואכט אפ דעם קערפער און מען דארף האבן אסאך אָפּרו. דער קערפער דארף האבן ווייניגסטנס 48 שטונדן אפרו נאכדעם וואס מען מאכט א שווערע פראגראם. דאס ווארט גייט אז איבונגען באשטייט פון 3 זאכן: א גוטע דיעטע, א שווערע פראגראם, און אסאך אפרו. די אפרו איז א טייל פון דעם פראגראם און ערשט דעמאלט הייבן אן די רעזולטאטן צו קומען.
איינער וואס וויל זיין גוט אויסגעארבעט און אקטיוו איז ראטזאם צו טאן איבונגען צווישן 3 און 4 מאל א וואך. מער פון דעם איז צופיל און איבעריג. די וואס האבן נישט קיין צייט זאלן כאטש פרובירן איינס אדער צוויי מאל א וואך און אויסוועלן א גוטע צייט וועלכע וועט ברענגן גוטע רעזולטאטן.
פארגעסט נישט אז שלאפן איז איינע פון די זאכן וואס איז וויכטיג אין די אפרו טעג. אויב מען איז מיד און אויסגעמוטשעט איז א שאד צו מאכן איבונגן ווייל עס וועט זיין "יצא שכרו בהפסדו". אן ערוואקסענער מענטש מוז שלאפן ווייניגסטנס 6 שטונדן א נאכט און א קינד דארף האבן כאטש 8 שטונדן (דאקטוירים רעקאמענדירן מער אבער דאס איז דער מינימום וואס מען מוז האבן).
פיזישע ארבייטער דארפן נישט טאן קיין איבונגען אבער אויב זיי האבן די צייט איז יא כדאי צו טאן כאטש עפעס איבונגען ווייל די איבונגען מיט מאשינען אדער אין פראגראמען גיט פיל בעסערע רעזולטאטן ווי די פיזישע ארבעט און אויב טוט ער דאס ריכטיג וועט אים דאס גאר געבן כוח צו טאן זיין ארבעט גרינגערהייט. ווי געזאגט באקומט מען אסאך ענערגיע און מען שפירט זיך מער אקטיוו און גרייט אויב מען טוט איבונגן כסדר.
איידער מען הייבט אָן.
איידער מען הייבט אָן סײַ וואָסערע איבונגען, איז זייער וויכטיק צו טאָן צוויי זאכן: אָנווארעמונג און אויסציאונג.
ווען מען מאכט איבונגען שטרענגט מען איבער די מוסקלען מער ווי נארמאל און די מוסקלען דארפן זיין גרייט דערפאר וואס פאסירט דורך אנווארימען דעם קערפער וואס מאכט אז די בלוט צירקולאציע זאל ווערן מער אקטיוו און דאס ווארימט אויטאמאטיש אן אלע טיילן. די גרינגסטע וועג איז ארויפצוגיין אויף א טרעדמיל און לויפן דערויף צווישן 5 און 10 מינוט. ווען א מענטש לויפט נוצט ער אסאך ענערגיע און ער ווערט שנעל אנגעווארימט. פארשטייט זיך אז אויך לויפן איז נישט גוט אנצוהייבן פלוצלונג און מען דארף ערשט גיין פאמעלאך און דערנאך אביסל שנעלער ביז מען איז גרייט צו לויפן.
א טרעדמיל איז אבער נישט די די איינציגסטע וועג צו ווארימען דעם קערפער. א שנעלע שפאציר (בריסק וואקינג) איז מער ווערט פון דעם ווייל די טריט אויפ'ן גאס איז מער אקטיוו און דארט אטעמט מען פרישע לופט וועלכע איז קריטיש וויכטיג ווען מען מאכט איבונגען. בכלל איז יעדע סארט איבונגען אויפ'ן גאס ווערט אסאך מער ווי אינעווייניג און אויב מען האט דער צייט דערפאר איז גוט צו נעמען א שפאציר ווי אפט מען קען און שעפן אביסל פרישע לופט אין דער זעלבער צייט וואס מען בעארבעט די מוסקלען.
ווען מען מאכט איבונגען אינעווייניג אין דעם ווינטער איז וויכטיג אז די טעמפעראטור פון דער הייצונג זאל זיין נידעריגער ווי ארגינעל (68 פארנהייט; כמעט 9 צעלזיוס) ווייל די הייצונג איז א שטיקיגע לופט און עס איז נישט גוט פאר די אקסיגען (וואסערשטאף) ווען מען איז איבערגעהיצט. אויב עס איז מעגליך איז כדאי צו עפענען די פענסטער עס זאל אריינקומען פרישע לופט און נאך בעסער איז אויב מען עפענט 2 פענסטער עס זאל ווערן א שטיקל צוק און די שטיקיגע לופט וועט ארויסגעטריבן ווערן. אויב די צוק ווערט צו שטארק זאל מען פארמאכן די פענסטער ווייל עס קען זיין א סכנה.
אין דער זומער איז כדאי צו נוצן אן ער קאנדישן (לופטקילער) ווען מען מאכט איבונגען מען זאל באקומען לופט צו קענען גיין ווייטער. עיר קאנדישן איז אבער נישט קיין מוז און מען קען מאכן איבונגען אן דעם אויך. מען וועט נאר אביסל מער שוויצן און מען וועט דארפן טרינקן מער וואסער.
איינמאל מען איז אנגעווארימט און גרייט דארף מען אויסציען די מוסקלען אויף וועלכע מען גייט יעצט מאכן איבונגען. וויבאלד די מוסקלען זענען נישט צוגעוואוינט צו אזעלכע שטארקע איינציאונגן דארף מען זיי גרייט מאכן דורך פאמעלעך אויסציען איינס ביי איינס. לאמיר זאגן מען גייט מאכן איבונגען אויף די אקסלען איז וויכטיג צוצוגרייטן די מוסקלען אויף די אקסלען דורכ'ן אויסציען וועלכע איז געווענליך געוויסע וועגן ווי אזוי אויפצוהייבן די הענט אדער אויסשפרייטן.
צו יעדן מוסקל איז פאראן איינס אדער עטליכע וועגן וויאזוי מען קען דאס אויסציען און דאס וועט אייך אייער טרענירער אויסלערנען. איבונגן קענען נישט ווערן געטאן לויט די אייגענע פארשטאנד ווייל אויב מען מאכט עס נישט ריכטיג איז עס גארנישט ווערט.
נאך איין וויכטיגע זאך בשעת מען מאכט איבונגען איז צו טרינקן וואסער. ווי דערמאנט פארלאנגען די מוסקלען אסאך אקסיגען און איינע פון די הויפט וועגן זיי דאס צו געבן איז דורך טרינקען וואסער. אויסער דעם דארף מען האבן די וואסער צו האבן כוח ווייטער צו גיין ווייל די שוויץ טריקנט אויס די גאנצע קערפער און מען דארף האבן גענוג נאסקייט אינעם קערפער צו קענען עקזיסטירן. מען קען טרונקען וויפיל עס גייט און אפילו אויב מען שפירט נישט אז מען איז דארשטיג זאל מען דאך טרונקן יעדע עטליכע מינוט ווייל ביי דער צייט מען וועט דאס דארפן איז שוין צו שפעט.
וואָס יאָ און וואָס נישט.
ווי דערמאנט זענען פאראן 29 גרופעס מוסקלען אינעם קערפער וועלכע זענען איינגעטיילט אין דריי סארט קאטעגאריעס און נאר די סקעלעטאל מוסקלען זענען וויכטיג אויסצוארבעטן, ווייל די אנדערע, וועלכע געפינען זיך אין די הארץ און געדערעם, זענען שטענדיג טעטיג. פון די סקעלעטאל מוסקלען זענען אויך נישט אלע וויכטיג צו בעארבעטן און א דורכשניטליכער מענטש וואס וויל פשוט האבן כוח און באקומען אביסל ענערגיע דארף בעיקר נאר אויסארבעטן די מוסקלען פון די האנט, אקסלן, רוקן, ברוסט קאסטן, און פיס.
די צוויי הויפט מוסקלען פון די האנט ווערן אנגערופן די בייסעפס און די טרייסעפס. די בייסעפס זענען די פאדערשטע מוסקלען וועלכע זעט זיך צום מערסטן ארויס און די טרייסעפס ליגן אונטער דעם. די אלע מוסקלען צוזאמען גיבן די קראפט פאר די הענט צו טאן אלעס. אפילו ווען איר בייגט נאר איין פינגער וועלן די מוסקלען זיך אויך רירן.
די מוסקלען אויף די אקסלען באשטייען פון אסאך קליינע מוסקלען וועלכע ווערן אלע צוזאמען אויסגעארבעט דורך ספעציעלע איבונגען וואס זענען באשטימט דערפאר. אויב נאר די האנט מוסקלען זענען אויסגעארבעט און די אקסלען נישט דעמאלט איז עס גארנישט ווערט ווייל די אקסלען גיבן אסאך קראפט פאר די הענט און אן דעם וואלטן מיר נישט געקענט רירן די גאנצע הענט אויפאיינמאל.
די מוסקלען אויף די ברוסט קאסטן איז די הויפט און שטערקסטע מוסקלען אינעם קערפער און אויב דאס איז גוט אויסגעארבעט גיט עס דעם מענטש א גלייכע און זיכערע שטעלע און ער וועט זיך נישט איינברעכן נאך יעדע ביסל שווערע ארבעט. אויב מען ארבעט גוט אויס די מוסקלען איז מען פארזיכערט אז מען וועט נישט באקומען קיין הויקער א גאנץ לעבן. און אפילו אויב מען האט שוין יא א הויקער איז קיינמאל נישט צו שפעט און מיט די ריכטיגע איבונגען און צייט קען מען דאס עלימינירן.
די מוסקלען אין די רוקן זענען בעיקר וויכטיג ווען עס קומט אויפצוהייבן שווערע זאכן. רוקן ווייטאג איז א נארמאלע זאך ביי מיטל יעריגע מענטשן אבער יעדער קען דאס פארמיידן אין די יונגע יארן אויב מען מאכט איבונגען אויף די רוקן מוסקלען. אגב, איז פאראן א גוטע עצה פאר די וואס ליידן אויף די רוקן און ווילן עפעס אויפהייבן פון דער ערד זאל מען איינבייגן די פוס און ווען מען הייבט זיך אויף זאל מען נוצן די מוסקלען פון די פיס אנשטאט די רוקן און אזוי פארמיידן צו נוצן די מוסקלען פון דעם רוקן.
די פיס פארמאגט אסאך מוסקלען און אלע פון זיי זענען וויכטיג צו זיין אקטיוו כדי מען זאל האבן אסאך ענערגיע צו קומען און גיין אינעם טאג טעגליכ'ן לעבן און נישט פויל ווערן נאך א קורצע צייט. עס זענען פאראן מאדערנע וועגן ווי אזוי צו בעארבעטן די מוסקלען אבער די בעסטע פון אלע איז גיין אסאך אדער לויפן.
פון די אלע מוסקלען זענען די האנט און ברוסט קאסטן מוסקלען די גרינגסטע צו בעארבעטן און מען באקומט די שנעלסטע די רעזולטאטן. די שווערסטע איז די רוקן מוסקלען וועלכע דארף אסאך איבונגען ווילאנג עס באקומט מער קראפט.
דער סדר פון איבונגען.
עס זענען פאראן הונדערטער וועגן ווי אזוי אויסצושטעלן א פראגראם צו מאכן איבונגען און יעדער זאל נעמען א טרענירער אין אנפאנג וועלכער וועט אים גיבן א פראגראם געוואנדן לויט זיין עלטער און קערפער געבוי סארט.
די ערשטע מאל זאל מען הייבן צווישן 8 און 12 מאל, דאן זאל מען זיך אפרוען פאר א מינוט און דערנאך זאל מען טאן נאך א גרופע צווישן 6 און 8 מאל, אפרוען א מינוט, און אזוי ווייטער נאך איינמאל אדער נאך צוויי מאל אויב מען האט כוח.
עס איז זייער וויכטיג זיך אויסצולערנען ווי אזוי צו אטעמען בשעת מען מאכט איבונגען ווייל אזוי האט מען די ענערגיע צו ענדיגן די גרופעס. דער כלל איז מען זאל איינהאלטן דעם אטעם ווען מען הייבט אָן, און דאס ארויסלאזן ווען מען האט עס שוין אפגעטאן. מען דארף זיך אויסלערנען נישט צו פארפאסן קיין אטעם ווייל אויב יא וועט די צווייטע הייב זיין מיט ווייניגער כוח ווי די ערשטע און מען וועט אויסנוצן מער ענערגיע אומזיסט.
יעדער מעג הייבן וויפיל ער קען פארנעמען אבער מען טאר זיך נישט איבערשטרענגן ווען מען שפירט אז מען קען שוין נישט ווייל א מוסקעל קען זיך גרינג איבעררייסן, און דאס איז געפערליכע יסורים און געדויערט א לאנגע צייט צו פארהיילן. איינמאל מען שפירט אז מען קען מען נישט דארף מען זאפארט אפלאזן די וואג און ביים נעקסטן מאל נוצן ווייניגער וואג.
איינמאל מען איז פארטיג מיט איין סארט איבונגען זאל מען זיך אפרוען פאר עטליכע מינוט און דאן גיין צו א צווייטע סארט וועלכע איז אויך געמאכט פאר די זעלבע מוסקעל. אזוי זאל מען טאן 3 מאל און נישט מער ווייל דאס איז שוין צופיל פאר איין מוסקל. מען קען אויסארבעטן עטליכע מוסקלען אין איין פראגראם אבער צופיל איז נישט גוט ווייל דאס שטרענגט זייער איבער און ברענגט נישט קיין גוטע רעזולטאטן. מען זאל אויך נישט אויסארבעטן צוויי דערנעבנדיגע מוסקלען אינעם זעלבן טאג. צום ביישפיל די בייסעפס און טרייסעפס אין די הענט, ווייל די מוסקלען זענען פארבינדן איינע צו די אנדערע און דאס וועט שוין זיין צופיל איבונגען פאר די הענט. מען זאל ענדערש טאן נאר איין האנט מוסקל און אינעם זעלבן פראגראם די פיס אדער אנדערע מוסקלען וועלכע זענען נישט פארבינדן.
רעליגיע איז אן ארגאניזירטער גלויבונג פון א גרופע מענטשן וואס גלויבן אין גייסטלעכע באגריפן, ווי אין גאט, תחיית המתים, עולם הבא, מלאכים און עולמות עליונים, און דאס אז די גייסטליכער באגריף קען רעדן צו מענטשן א.א.וו.
אין דעמאקראטישע מדינות האט יעדער בירגער אַ רעכט צו זיך באלאנגען צו א סײַ װאָסערע רעליגיע אדער זיין פֿרײַ פון רעליגיע. דאס ווערט גערעכנט איינעם פון די גרונטיקע מענטשן רעכט.
אבער אין טייל לענדער מוז מען האלטן די אפיציעלע רעליגיע און נישט קיין אנדערע.
אנדערע האלטן אז אין דער היינטיקער וועלט זענען פאראן בערך צען טויזנט פארשידענע רעליגיעס (וואס רוב פון זיי האבן זיך אנטוויקלט אין די לעצטע צוויי הונדערט יאר) און זיי האבן אומגעפער פינף מיליארד אנהענגער. די גרעסטע רעליגיעס זענען קריסטנטום מיט 2.1 מיליארד אנהענגער, איסלאם מיט 1.5 מיליארד אנהענגער, און הינדואיזם מיט א ביסל מער ווי א מיליארד אנהענגער. כאטש יעדע רעליגיע האלט פון אנדערע פרינציפן פון אמונה און אויפפירן, און זענען ריוואלן איינס מיט אנאנד, וואס זיי האבן געמיינזאם איז מער ווי וואס צעשיידט זיי.
בשלח איז די פערטע סדרה אין ספר שמות.
די תורה דערציילט ווי די יידן זענען אדורכגעגאנגען דעם ים סוף, און די יידן האבן געזונגען שירה. נאכער האבן די יידן געבעטן עסן און דער אייבערשטער האט געשיקט אראפ שלָו און מן. דער מן האט אנגעהויבן א חודש נאך יציאת מצרים און האט געשפייזט די יידן פערציג יאר ביז זיי זענען אריין אין ארץ ישראל.
אינעם סוף פון דער סדרה ווערט געברענגט די מלחמה מיט עמלק.
דער שבת ווען מען ליינט פרשת בשלח ווערט אנגערופן שבת שירה.
בשלח
די חמשה חומשי תורה זענען צעטיילט אויף 54 סדרות. יעדן שבת ליינט מען איין (אדער אמאל צוויי) סדרה (סדרות) אין שול פון א כשר'ער ספר תורה פאר מוסף. מען ליינט די ערשטע סדרה, בראשית דעם שבת נאך שמחת תורה, און יעדן שבת ליינט מען די נעקסטע סדרה לויטן סדר. די סדרה פון דער וואך וועט גערופן פרשת השבוע.
די סדרות.
היינטיגע צייטן צעטיילט מען די סדרות לויטן מנהג פון די יידן אין בבל, אזוי קאנטשעט מען די תורה במשך א יאר. די לעצטע סדרה וזאת הברכה ליינט מען שמחת תורה.
אין די צייטן פון די תנאים און אמוראים פלעג זיין אין ארץ ישראל אן אנדער מנהג. די סדרות זענען געווען א סאך קורצער און עס האט געדויערט בערך דריי יאר ביז מען האט מסיים געווען די גאנצע תורה. אין די צייטן פון די גאונים האבן אלע יידישע קהלות מקבל געווען דעם מנהג פון בבל.
די נעמען פון די סדרות וואס זענען אנגענומען היינט זענען על פי רוב דאס ערשטע ווארט אדער איינע פון די ערשטע ווערטער פון דער סדרה.
צופאסן די סדרות.
אין א שנה פשוטה וואס האט 353-355 טעג, איז דא אינגאנצן פופציג שבתים, קומט אויס אז ס'זענען דא צופיל סדרות צו ליינען איין סדרה א וואך. נאך דערצו, ווען יו"ט אדער חול המועד געפאלט שבת ליינט מען נישט איינע פון די סדרות נאר אן אנדער קריאה. אין דעם פאל דארף אמאל ליינען צוויי סדרות צוזאמען אין איין שבת. אן עיבור יאר האט 383-385 טעג, דאס הייסט 54 אדער 55 שבתים. אזוי ווי מ'ליינט נישט קיין סדרה דעם שבת פון פסח און אויך נישט דעם שבת פון סוכות, דארף מען לכל היותר 53 סדרות, גענוי וויפיל סדרות איז דא אחוץ "וזאת הברכה" וואס מ'ליינט אלעמאל יו"ט.
תימני מנהגים.
לויטן מנהג פון די באלאדי תימנים באהעפט מען חקת-בלק אנשטאט מטות-מסעי.
רבי חיים מאיר האגער זצ"ל (ט"ו כסלו ה'תרמ"ח - ט' ניסן ה'תשל"ב), דער פערטער וויזשניצער רבי, איז באקאנט מיט דעם נאמען "דער אמרי חיים".
רבי חיים מאיר איז געבוירן אין וויזשניץ ט"ו כסלו ה'תרמ"ח, צו זיין פאטער הרב ישראל האגער, פון וויזשניץ, "דער אהבת ישראל", א זון פון הרב ברוך האגער, פון וויזשניץ, "דער אמרי ברוך", א זון פון הרב מנחם מענדיל האגער פון וויזשניץ, באקאנט אלס "דער צמח צדיק", א זון פון הרב חיים האגער פון קאסאוו, "דער תורת חיים", א זון פון הרב מנחם מענדיל האגער, פון קאסאוו, "דער אהבת שלום". און צו זיין מוטער מרת מרת הינדא א טאכטער פון הרב מאיר הורוויץ, פון דזשיקאוו, "דער אמרי נועם", א זון פון הרב אליעזר הורוויץ, רב אין דזשיקאוו, באקאנט אלס "רבי אליעזר'ל דזשיקאווער", א זון פון הרב נפתלי צבי הורוויץ, "דער ראפשיצער רב"
זיין פאטער האט אויף אים געזאגט ער איז א "בעל שם טוב ייד", און ער ווייס נישט פון וואנען ער האט זוכה געווען צו אזא זון.
פון יאר ה'תר"ע איז רבי חיים מאיר געווען רב אין ווילחאוויץ, מאראמאראש, ביז אין יאר ה'תרצ"ו איז ער געווארן ממלא מקום פון זיין פאטער אין גרויסווארדיין.
ביי דעם חורבן אייראפע האט מען אים ארויס געשווערט פון געטא אין גרויסווארדיין אריין אין די וועלדער, פון דארט האט מען אים אריבער געשווערט קיין בוקארעסט וואו ער ער איז געבליבן ביז צום באפרייאונג.
נאך דעם חורבן אייראפע אין יאר ה'תש"ו איז רבי חיים מאיר צוריק געפארן קיין גרויסווארדיין, פון דארט האט ער זיך אריבערגעצויגן אין יאר ה'תש"ז קיין אנטווערפן, אין ענדע פון יאר איז ער ארויף קיין ארץ ישראל, און זיך באזעצט אין תל אביב.
רבי חיים מאיר איז געווען דער ערשטער רבי אויף צושטעלן אן אייגן שטעטל, און מיט גרויסע שוועריגקייטן האט ער אויפגעשטעלט דעם שיכון וויזשניץ אין בני ברק.
פון יאר ה'תש"י האט רבי חיים מאיר שוין געוואוינט אין שיכון וויזשניץ און אנגעפירט פון דארט מיט זיין פארצווייגטער ארבעט, ער האט דארט אויפגעשטעלט א געוואלדיגן חסידישן מיליטער, אין וועמען ער האט אריינגעשיינט תורה מיט יידישקייט.
רבי חיים מאיר איז געווען איינער פון די פירערס פונעם ארטאדאקסישן יידנטום אין ארץ ישראל, און איז געווען פון די אנגעזענע פירערס פון אגודת ישראל און א מיטגליד אין דער מועצת גדולי התורה.
זיינע גבאים זענען געווען ר' יצחק דוד רעזמאוויטש און ר' מנחם אליעזר מאזעס.
רבי חיים מאיר איז נפטר געווארן ערב שבת קודש ט' ניסן ה'תשל"ב, און ער ליגט אין זכרון מאיר בני ברק, אין אהל פון זיין פאטער צוזאמען מיט זיינע ברידער.
חיים מאיר
ייִדישקײט אָדער ייִדנטום איז דער אינהאלט און צוזאמנשטעלונג פון דעם גלויבן און אויפירונג פונעם יידישן פאלק, וואס איז געבויט און שטאמט פון די תורה וואס דער אייבערשטער האט געגעבן פאר די יידן, און ווי שפעטער אפגעלערנט און ערקלערט אין תלמוד דורך די תנאים און אמוראים, און נאכהער צוזאמען גענומען דורך די פוסקים. יידישקייט איז דער פאראיינעגונג צווישן די יידישע קינדער און דעם אייבערשטן.
אן אנהענגער פון יידישקייט, צי דער וואס איז געבוירן א יידיש קינד, צי דורך גרות, ווערט אנגערופן א ייד. יידן ווערן נישט באטראכט בלויז ווי א רעליגיעזע סעקטע, נאר ווי אן אייגן פאלק, דורך דעם וואס דער אייבערשטער האט זיי אנגערופן אין דער תורה, פאר א פאלק. די יידישע באפעלקערונג ווערט געשאצט צו זיין איבער פופצן מיליאן יידן אויף דער וועלט, א דריטל אין ארץ ישראל, און א דריטל אין די פאראייניקטע שטאטן פון אמעריקע, און א דריטל איבער דער גארער וועלט.
יידישקייט איז די עלטסטע רעליגיע פון צווישן די דריי גרעסטע מאָנאָטעיסטישע רעליגיעס. יידישקייט מיט אירע פרינציפן און עטיקעטין, איז דער פונדאמענט אויף וואס די אנדערע באקאנטע רעליגיעס זענען אוועקגעשטעלט, און אזוי אויך א גרויס טייל פון דער וועלטליכע עטיקעטן און געזעצן נעמט זיך פון יידישקייט.
יידישקייט איז געבויט אויף א גלויבונג, וואס לויטן רמב״ם ווערט גערעכנט אויף 13 פרינציפן. איינער פון די יסודות איז די תורה, געגעבן דורך משה רבינו, וואס איז צוזאמגעשטעלט פון תורה שבכתב און תורה שבעל פה.
היינט זענען אויף דער וועלט אומגעפער 14.5  מיליאן יידן.
אנטוויקלונג.
יידישקייט הייבט זיך אן מיט אברהם אבינו, וואס האט דערקענט דעם אייבישטן. נאך אים זענען די נאכפאלגער געווען זיין זון יצחק און זיין אייניקל יעקב. יעקב מיט זיינע זין זענען אראפ קיין מצרים. נאך דעם שעבוד אין מצרים האט משה רבנו זיי אויסגעלייזט און איבערגעגעבן די ערשטע מצוות, פון זיי איז געווען די מצוה פון קרבן פסח.
הויפּטע כאראקטעריסטיקן פון יידישקייט.
יידישקייט איז אויסגעצייכענט מיט עטלעכע מצוות וואס יעדער איינער דארף היטן: שבת, כשרות און טהרת המשפחה.
שבת און יום טוב.
דער זיבעטער טאג יעדע וואך איז שבת, וואס הייבט אן ווען די זון גייט אראפ פרייטיק, ביז דריי שטערן קומען ארויס נאך שבת. עס זענען פאראן 39 אבות מלאכות (הויפט סארטן ארבעט) אום אומצאליגע תולדות, ווי אויך תקנות און גזירות פון חז״ל, זאכן וואס מען טוט נישט שבת. אויך ברענגט מען אריין שבת מיט קידוש פרייטיק צונאכט (אויך קידוש שבת בייטאג) און מען מאכט הבדלה שבת-צונאכט צו ווייזן אז די נייע וואך האט אנגעהויבן.
דאווענען.
א ייד דאווענט דריי מאל א טאג, אינדערפרי שחרית, נאכמיטאג מנחה און ביינאכט מעריב. געוויסע טעג, ד"ה שבת, ראש חודש, יום טוב און חול המועד, דאווענט מען מוסף נאך שחרית. איין טאג אין יאר, יום כיפור, דאווענט מען א פינפטע תפילה, נעילה, פארנאכט.
לערנען תורה.
די תורה באשטייט פון תורה שבכתב, די פינף ספרים פון דער תורה, און תורה שבעל פה, וואס נעמט איין משנה, תלמוד, תוספתא, מדרשים און אלץ וואס די חכמים דורך די דורת זענען מחדש. לערנען תורה איז איינע פון די מצוות וואס א ייד דארף מקיים זיין, אבער לערנען תורה האט א ספעציעלן ארט אין דעם לעבן פון א ייד.
יידישע גלויבונג.
יידישקייט האט נישט קיין סיסטעם פון דאגמעס אזוי ווי אנדערע רעליגיעס. אין יידישקייט לייגט מען א דגש אויף פראקטישע מצוות (מצוות מעשיות). דאך זענען פאראן אנגענומענע עיקרים פון אמונה וואס די גדולים פון די פריערדיקע דורות האבן צאמגעשטעלט. מערסט באוואוסט זענען די דרייצן עיקרים פונעם רמב"ם, וואס הייבט אן מיט אמונה אין איין גאט, וואס האט נישט קיין קערפער און נישט קיין פארעם, אויך אמונה אין נבואה, און איבער אלע נביאים די תורה וואס משה רבנו האט אראפגעבגרענגט. אנדערע הויפט פרינציפן זענען אמונה אין משיח, אין עולם הבא און אין תחיית המתים.
איינער פון די דרייצן עיקרים איז גלייבן אז דער אייבערשטער האט באשאפן די וועלט, אזוי ווי עס שטייט אין ספר בראשית, אז די וועלט איז באשאפן געווארן אין זעקס טעג, און אין דעם זיבעטן טאג האט דער אייבערשטער גערוט פון זיין ארבעט. די יאר ציילונגען אין דער יידישער לוח וואס איז היינט אנגענומען הייבן אן פון אנהייב דעם יאר אין וואס די וועלט איז באשאפן געווארן (איין יאר פאר דעם באשאפן אדם הראשון). מען ציילט די יארן מיט יידישע נומערן, דאס הייסט ניצנדיק די אותיות פון א״ב; לויט דעם איז דאס יאר דאס יאר צו בריאת העולם (דער אות ה' אין אנהייב באדייט די טויזנטער).
אין ספר בראשית ווערט געברענגט אז אדם הראשון און חוה זענען באשאפן געווארן די לעצטע, אום זעקסטן טאג. נאך דעם חטא פונעם עץ הדעת זענען אדם און חוה געווארן פארטריבן פון גן עדן, און מיט דעם הייבט אן די געשיכטע פון דער מענטשהייט.
יידן איבער דער וועלט.
במשך די יארן זענען די יידן געווארן באזונדערע עטנישע גרופעס אין פארשידענע טיילן פון דער וועלט: די אשכנזים פון מזרח און צענטראלער אייראפע, די ספרדים פון שפאניע, פארטוגאל און צפון אפריקע, די עדות המזרח פון בבל און אינדיע, די תימנים פונעם אראבישן האלבאינדזל. כאטש דער נוסח התפילה ענדערט זיך צווישן די פארשידענע גרופעס אבער אלע האלטן איין תורה.
איִדן אין אײראָפּע.
כּלל ישׂראל האָט זיך פלאצירט ‫אין משך די פֿאַרגאַנגענע דורות אין דער מזרח און אין די צענטראַלע אָפּטײלונג. אײראָפּע איז אַ יבשה אױף מזרח זײט פֿונעם ערד קוגל, זי גרענעצט זיך מיט אַזיע, זי פֿאַרמאָגט פילע לענדער, פיל פֿון זײ זענען אומבאַקאַנטע נעמען פֿאַר איִדן װעלכע האָבן גאַנץ װײניג געהאַט פֿאַרבינדונגען מיט זײ אין די היסטאָריע.
ייִדן זענען געקומען צו דער אײראָפּעיִשער יבשה נאָך אין די צײַטן פֿונעם צװײטן ביהמ"ק, אין לױף פֿון די דורות האָבן איִדן געװאַנדערט פֿון אײן לאַנד צום צװײטן אין אײראָפּע.
העלסינקי (;) איז די הויפטשטאט פון פינלאנד, און אויך די גרעסטע שטאט, מיט א באפעלקערונג פון 568,146 (31סטן אקטאבער 2007). העלסינקי געפינט זיך אויפן בארטן פונעם איינגאס פון פינלאנד. קעגן איבער איז די שטאט טאלין.
דער שוועדישע מלך גוסטאוו וואסא האט געגרינדעט העלסינגפארס (אזוי הייסט די שטאט אויף שוועדיש) אין 1550. ווען רוסלאנד האט איינגענומען פינלאנד פון שוועדן זיי האבן אנטוויקלט די שטאט העלסינקי און געמאכט זי די הויפטשטאט פון דעם פראווינץ פון פינלאנד.
די באפעלקערונג פון העלסינקי כמעט אלע רעדן פיניש, אבער 6.1% רעדן שוועדיש. 9.6% רעדן אלס מוטערשפראך נישט פיניש און נישט שוועדיש. 6.4% זענען אויסלענדישע בירגער.
א פרוי איז א נקיבה פון דעם באשעפעניש מענטש.
געוויינליך מיינט דאס פרוי א דערוואקסענע נקיבה, און א יונגערע רופט מען א מיידל, אבער אפטמאל רופט מען יעדע נישט-געהייראטע פרוי א ״מיידל״ אדער א ״מויד״.
א פרוי האט א טראכט אין וואס א קינד קען וואקסן. איר בעקן איז גרעסער ווי א מאנצביל כדי זי זאל קענען געבערן דאס קינד. א געוויינלעכע פרוי קען געבערן קינדער פון רייפונג ביז דער איבערגאנג (״מענאפויזע״).
דער קול פון א פרוי איז העכער. איר מוסקלען זענען אומגעפער 30% שוואכער פון א מאנצביל.
די ערשטע פרוי איז געווען חווה. אנדערע פרויען דערמאנט אין דער תורה זענען נעמה, די אימהות שרה, רבקה, רחל, לאה, ווי אויך בלהה און זלפה, צפורה (די ווייב פון משה רבנו, און די טעכטער פון צלפחד (מחלה, נועה, חגלה, מילכה, תרצה).
זאָאָלאָגיִע איז די װיסנשאַפֿט װאָס שטודירט די חיות. דאס ווארט זאאלאגיע שטאמט פון אלטגריכיש ζῷον (זאאן, “בעל חי”) + λόγος (לאגאס, “וויסן”).
די שטודיע פון זאאלאגיע נעמט זיך פון נאטורלעכער היסטאריע, וואס אריסטו און גאלען האבן שטודירט אין אוראלטע צייטן. א וויסנשאפטלער אין דעם פעלד פון זאאלאגיע הייסט א זאאלאג.
זאַלצבורג (; בייעריש: "Såizburg") איז די פערטע גרעסטע שטאט​ אין עסטרייך און די הויפטשטאט פונעם פעדעראלן לאנד זאלצבורג. די שטאָט ליגט געציילטע קילאמעטער פון דעם גרענעץ מיט דײַטשלאַנד, אין א אונטערשייד פון 150 קילאמעטער מזרח פון מינכן, און 300 קילאמעטער מערב פון וויען. טראץ איר באשיידענער גרייס (152,000 איינוואוינערס), זאלצבורג פארעכנט זיך אלס איינער פון די מערסטע באזוכטע שטעט אין אייראפע און אלס איינער פון די שענסטע.
די שטאט געפינט זיך אין א דורכשניטלעכן הייך פון 400 מעטער איבער דעם ים פלאך, און צופיסנס פונעם צפונ'דיגן חלק פון די אלפן בערג. דער שפיץ פון דעם "אונטערסבערג" בארג (דייטשיש: Untersberg), וועלכער דערהייבט זיך צו א הייך פון 1,972 מעטער, געפינט זיך אין א אונטערשייד פון געציילטע קילאמעטער פונעם שטאט'ס צענטער. דרום פון דער שטאט געפינען זיך די בארגאראפן פון די אלפן, און צפון פון דער שטאט א פלאכער געגנט. אין דעם צענטער פון דער שטאט פליסט דער "זאלצאך" טייך (דייטשיש: Salzach), וועלכער גיסט זיך אריין אין דעם "אין טייך" (דייטשיש: Inn), און דער "אין" גיסט זיך אריין אין דעם דוניי. זאלצבורג איז א מולטי-קולטורער שטאט. אומגעפער א פיפטל פון אירע איינוואוינערס זענען נישט עסטרייכער. די מערהייט פון די פרעמדע דארט קומט פון טערקיי און יוגאסלאוויע. אין זאלצבורג עס זענען פאראן צוויי אוניווערסיטעטן, און דריי אקאדעמיעס וואו עס לערנען 16,000 סטודענטן, וואס זענען איבער א צענטל פון דער שטאט'ס באפעלקערונג.
דער טייטש פונעם שטאט'ס נאמען אין דייטשיש איז "א זאלץ פעסטונג". אין דער ווייטערער פלעגט מען אויסהאקן זאלץ פון די ארומיגע בערג, און דערנאך אריבערגעפירט לענגאויס פונעם זאלצאך טייך. שוין אומגעפער 2,500 יאר צוריק האבן די קעלטן אנגעהויבן אויסצוהאקן זאלץ אין דער געגנט.
אין דעם 8טן יארהונדערט די שטאט איז געגרינדעט געווארן, און באקומען איר נאמען נאך "רופערט פון זאלצבורג" (דייטשיש: Rupert von Salzburg), א קריסטלעכן בישאפ, וועלכער האט אויכעט געדינט אלס דעם ערשטן בישאפ פון דער שטאט. אין יאר 1805 די שטאט איז געווארן א טייל פון דער עסטרייכישער אימפעריע. דורך דער צווייטער וועלט מלחמה, האלב פון די געביידעס אין זאלצבורג זענען פארניכטעט געווארן צוליב די באמבאדירונגען. די שטאט איז איינגענומען געווארן אין 5 מאי 1945 דורכן אמעריקאנישן מיליטער.
דער וועלט בארימטער קאמפאזיטאר וואלפגאנג אמאדעוס מאצארט איז געבױרן געװארן אין זאלצבורג.
די האנגאר 7 געביידע אין זאלצבורג ביינאכט
פאפולערע טוריסטישע ערטער.
די אלטע שטאט פון זאלצבורג, איז אנערקענט געווארן אלס וועלט ירושה ארט אין 1996. די אלטע שטאט איז פול מיט פראכטפולע און פרעכטיגע הייזער און געביידעס, וועלכע זענען געבויט געווארן אין דעם באראק סטיל, צווישן זיי איז אריינגערעכנט דער "זאלצבורגער קאטעדראל" (דייטשיש: Salzburger Dom),
די פעסטונג "הויכנזאלצבורג" (דייטשיש: Festung Hochensalzburg), וועלכע שטייט אויפן שפיץ בארג אין צענטער פון דער אלט שטאט. די פעסטונג ווערט פארעכנט אלס איינער פון די גרעסטע אין גאנץ אייראפע. איר בוי האט זיך אנגעהויבן אין דעם 11טן יארהונדערט און אנגעגאנגען יארן לאנג.
א בליק אויף דער זאלצבורגער פעסטונג פון די מיראבעל גארטנס
די "געטריידער גאס" (דייטשיש: Getreidegasse), וועלכע איז היפש באקאנט צוליב דעם אז דארט געפינט זיך דער הויפט איינקויף צענטער פון זאלצבורג אין דער אלט שטאט. אויף דער זעלבער גאס, אין הויז נומער 9, געפינט זיך דער געבורט שטוב פון דעם וועלט בארימטן קאמפאזיטאר וואלפגאנג אמאדעוס מאצארט (וואס היינט צו טאגס איז א מוזיי, וועלכער איז געווידמעט צום גרויסן קאמפאזיטאר), אויסער מאצארט'ס געבורט הויז, עס איז פאראן אויכעט אן אנדערער הויז אין וועלכן האט ער געוואוינט שוין אלס אן ערוואקסענער מענטש. דער הויז איז אויכעט א מוזיי וואס אנטהאלט אין זיך בריוון, קאמפאזיציע און אנדערע זאכן וואס האבן געהערט צו אים.
דער מיראבעל פאלאץ (דייטשיש: Mirabell), וועלכער איז גאר א שיינער און א פראכטפולער פאלאץ, און וועלכער איז ארומגענומען אינדרויסן מיט הערליכע גארטנס, און מיט פארשידענע סארטן פון שיינע בלומען.
דער "העלברון פאלאץ" (דייטשיש: Hellbrunn): דער פאלאץ איז אויפגעשטעלט געווארן דורך דעם ארכיבישאפ מארקוס סיטיקוס, און האט אריינגערכנט אין זיך א גארטן מיט שווים באסיינען, היילן און פאנטאנען. לעבן דעם פאלאץ געפינט זיך א ברייטער שטאטישער פארק.
אײַזן איז א כעמישער עלעמענט מיטן סימבאל Fe () און אטאמישן נומער 26. עס איז אן איבערגאנג מעטאל. אייַזן איז די מערסטער באניצטער מעטאַל (95% פון גאר דעם מעטאַל געשאפן אין דער וועלט).
דער אקסידאציעצושטאנד (ענגליש: "oxidation state", דײַטש: "Oxidationszustand") פון אייזן קען זיין פארשידן. דאס הייסט אז אן אייזן אטאם קען פארלירן אדער באקומען פארשידענע צאלן פון עלעקטראנען. אין אייזן(II)-סולפאט (ענגליש: "iron(II)-sulphate"/"iron(II)-sulfate", דײַטש: "Eisen(II)-sulfat" אפט אלס "FeSO4" געשריבן) צום ביישפיל איז דער אקסידאציעצושטאנד +2 וואס גיט דעם פרעפאראט א גרינע פארב. דאס הייסט אז דאס אייזן אטאם האט פארלארן צוויי עלעקטראנען, וואס זענען דעלאקאליזירט (ענגליש: "delocalized"/"delocalised", דײַטש: "delokalisiert") ארום דעם סולפאט אניאן (אפט אלס "-SO42" געשריבן). אבער אין אייזן(III)-ניטראט (ענגליש: "iron(III)-nitrate", דײַטש: "Eisen(III)-nitrat" אפט אלס "3(Fe(NO3" געשריבן) איז דער אקסידאציעצושטאנד +3 וואס גיט דעם פרעפאראט א רויטע פארב. דאס הייסט אז דאס אייזן אטאם האט פארלארן דריי עלעקטראנען, וואס זענען דעלאקאליזירט ארום די דריי ניטראט אניאנען (אפט אלס "-NO3" געשריבן).
דערנערונג.
אייזן איז א וויכטיקער קאמפאנענט פון דערנערונג פארן קערפער. ווען איינער האט צו ווייניק אייזן טוט עס ברענגען צו אנעמיע (אייזן־דעפיציט) - אן אראפפאל אין דער קוואנטיטעט פון העמאגלאבין אין די רויטע בלוטצעלן, ווי אויך אן אראפפאל אין דער צאל פון רויטע בלוטצעלן. דאס ברענגט צו צו אן אראפפאל אין דער קוואנטיטעט פון זויערשטאף וואס דערגרייכט די געוועבן אינעם קערפער אזוי אז די געוועבן ארבעטן נישט ווי זיי דארפן. צופיל אייזן אינעם קערפער איז אויך א געפֿאר פארן געזונט.
דורכשניטלעך, די טעגלעכע קוואנטיטעט רעקאמענדירט פאר א געוואקסענעם מאנצביל איז 8.7 מיליגראם און פאר א פרוי אין דעם עלטער פון רעפראדוקציע 14.8 מיליגראם. פרויען אין דעם עלטער פון רעפראדוקציע דארפן א גרעסערע קוואנטיטעט פון אייזן ווי מענער, ווייל זיי פארלירן בלוט דורך מענסטרואציע.
שטאקהאלם איז די הויפטשטאט און גרעסטע שטאט פון שוועדן. דארט געפינט זיך דאס אפיציעלע וואוינארט פון דעם שוועדישן מאנארך. שטאקהאלם איז דער פאליטישער און עקאנאמישער צענטער פון שוועדן זייט דעם 13טן יארהונדערט. איר באפעלקערונג איז 792,593 (סעפטעמבער 2007).
שטאָקהאָלם איז געגרינדעט אין דעם 13טן יאָרהונדערט. דאָס ערשטע מאָל מען האָט געשריבן פֿון שטאָקהאָלם איז יאָר 1252. אָבער שטאָקהאָלם איז גאָרניט די עלטסטע שטאָט אין שװעדן. די בײדע עלטסע שטעט זײַנען לונד און סיגטונאַ.
דער בירגערמייסטער פון שטאקהאלם איז קאַרין װאַנגאָרד (2017)
עלים לתרופה איז א ברסלבער ספר. דער ספר איז א זאמלונג פון בריוון וואס רבי נתן מברסלב ז"ל האט געשריבן פאר זיין זון ר יצחק און פאר זיינע תלמידים און באקאנטע.
עס אנטהאלט נאנט צו פינף הונדערט בריוון.
פון א היסטארישער שטאנדפונקט קען מען לערנען פון די בריוו זייער א סאך וואס עס האט זיך אפגעטון אין זיינע צייט אין דער געגענט פון אוקריינא, טשערנאבל, ברסלב, אומאן, טשעהרין, קרימינטשאק, בארדיטשוב, אדעס, לעמבערג, און נאך.
"ארץ חיטה ושעורה גפן תאנה ורימון ארץ זית שמן ודבש" (דברים ח' ח')
ס'איז דא א מנהג צו עסן די שבעת המינים ט"ו בשבט. ס'איז אויך פאראן א מנהג צו הענגען די שבעת המינים אין דער סוכה.
אחוץ דעם מילגראם (וואס האלט זיך נישט לענגער ווי א חודש) האלטן זיך די מינים פאר א לענגערער צייט און מען קען זיי עסן א גאנצן ווינטער.
מאכן א ברכה אויף די שבעת המינים.
די פירות פון די שבעת המינים האבן א גרעסער חשיבות פון אנדערע פירות, דעריבער ווען מען עסט פירות מאכט מען די ברכה אויף זיי ענדערשט ווי אנדערע פירות (אחוץ ווען מען האט מער גערן די אנדערע פירות). אזוי האבן זיי אויך א באזונדערע נאך-ברכה וואס ווערט גערופן ברכת מעין שלוש "על העץ ועל פרי העץ" (אויף ווייץ און גערשטן וואס איז געמאכט א מאכל נישט ברויט זאגט מען "על המחיה"; נאך וויין מאכט מען "על הגפן ועל פרי הגפן").
דער סדר קדימה צו מאכן א "בורא פרי העץ" איז: איילבירט, טייטל, וויינטרויבן, פייג, מילגרוים, לויט זייער סדר אין דעם פסוק "ארץ חיטה ושעורה וגפן ותאנה ורימון, ארץ זית שמן ודבש".
פאנטאזיע איז אנדערשט ווי רעאליטעט, צוליב דעם וואס פאנטאזיעס קען זיין בלויז ריין כל כולו גליק און גוט.
אויב קומט דאס ווירקליך אַריין אין רעאליטעט פארלירט דאס די געשמאק.
וואכטל איז דער נאמען פון עטלעכע פייגעלעך פון דער פאזאן פאמיליע.
דער וואכטל איז א קליינער פויגל וואס עסט זאמען. אמאל עסן זיי אינסעקטן אויך.
דער וואכטל קען פליען א לענגערן וועג, אבער א טייל פליען נאר א קורצן וועג.
צוויי מאל – אין פרשת בשלח און פרשת בהעלתך – דערמאנט די תורה אז די יידן אין מדבר האבן געבעטן פלייש, און דער אייבערשטער האט זיי געשיקט וואכטלן.
צואה איז איינע פון די אפפאל פון בעלי חיים וואס דער מאגן פארדייט און דערנאך גייט דאס ארויס אין אפגרונד.
די בויך האַלט אלץ איינגעהאלטן אין זיך דורכאויס די לאַנגע צייט, די מאָגן אַרבייט אימערמידלעך ארויסנעמען די גוטע חלקים, נארהאפטיגע כעמיקאלן פארן געזונטהייט פון קערפער, אויסגעזופט פון די אלע פעטע סכנה'דיגע מאכלים, ביז עס האט געמאכט א בירור היוצרות, און צאמגעשטיקעלט גרויסע אומנוצבארע שמוץ, די צואה וואס איז דער אפפאל וואס דער מאגן האט באשלאסן ער קען שוין גארנישט טאן דערמיט, דאס איז געלעגן און זיך אנגעזאמלט ביי דער עפענונג גרייט ארויסצוגיין דורך מאדערנע מעקאנישע מוסקלען וואס האבן דאס אזוי קונטסטליך ארויסגעשטופט.
נאכן ארויסגיין מאַכט מען אַ ברכה "אשר יצר" צו לויבן און דאנקען גאָט.
הר"ר יחזקאל טויב (נפ' י"ז שבט ה'תרט"ז) איז געווען א חסיד פונעם חוזה פון לובלין, דעם קאזשניצער מגיד, דעם ייד הקדוש פון פרשיסחא און ר' שמואל פון קארעוו. ער איז געווען דער מייסד פון קאזמירער חסידות. זיינע תורות זענען געשריבן אין "נחמד מזהב".
ער איז געווען דער זיידע פונעם ערשטער מאדזשיצער רבי, הר"ר ישראל טויב.
טויב, יחזקאל
אן אקסיאם איז א פראפאזיציע אין לאגיק וואס ווערט נישט דערוויזן נאר איז א קלארער אמת. ממילא נעמט מען דאס אן אלס אנהייבפונקט פון וואנעט מען לערנט ארויס אנדערע ווארהייטן.
אין מאטעמאטיק רופט מען אן אקסיאם א פעסטשטעלונג פון וואס מען קען ארויסלערנען טעארעמען.
א לאגישער אקסיאם דארף זיין אן אוניווערסאלער אמת, למשל (A ∧ B) → A. א מאטעמאטישער אקסיאם דעפינירט אן אייגנקייט פאר א טעאריע, למשל "a" + "b" = "b" + "a".
די מעטאדע פון אקסיאמען אין מאטעמאטיק האט אנגעהויבן מיט אוקלידוס.
די מאדערנע לאגיקער האבן געהאפט אז די פארשידענע צווייגן פון מאטעמאטיק וועט מען קענען ארויסקריגן פון אן אויסגעהאלטענער זאמלונג פון גרונטלעכע אקסיאמען. דער פראגראם האט אנגעהויבן מיט דערפאלג ווען הילבערט האט פארמאליזירט אוקלידישע געאמעטריע, און מען האט אויסגעוויזן אז די אקסיאמען זענען אויסגעהאלטן.
דאס ווארט "אקסיאם" שטאמט פון גריכיש ἀξίωμα ("אַקסיאָמאַ") וואס איז טייטש ווערטפול, עכט. די אנטיק-גריכישע פילאזאפן האבן געזאגט אויף א טענה וואס איז וואר אן א באווייז אז זי איז אן אקסיאם.
אין מאטעמאטיק, איז א קוואדראטצאל א גאנצע צאל וואס מ'קען שרייבן אלס דער קוואדראט פון אן (אנדער) גאנצע צאל, ד.ה. דער פראדוקט פון א גאנצע צאל מיט זיך אליין. למשל, 9 איז א קוואדראטצאל, ווייל מען קען זי שרייבן 3 × 3. אלע קוואדראטצאלן זענען נישט-נעגאטיוו. מ'קען אויך זאגן אזוי—א (נישט-נעגאטיוו) צאל איז א קוואדראטצאל ווען איר קוואדראט ווארצל איז אויך א גאנצע צאל. למשל, √9 = 3, טא איז 9 א קוואדראטצאל.
געוויינלעך שרייבט מען פאר דעם קוואדראט פון דעם נומער "n" נישט דעם פראדוקט "n" × "n", נאר דעם עקוויוואלענט עקספאנענציאציע "n"2, ארויסגערעדט "n" קוואדראטירט".
זענען דא formula_1 קוואדראטצאלן ביז "n" (עד ועד בכלל).
אייגנקייטן.
די "n"טע קוואדראטצאל "n"2 איז גלייכווערטיג צו דער סומע פון די ערשטע "n" נומען (formula_1), אזוי ווי מען זעט אין די בילדער אויבן, וואו איין קוואדראט קומט פון דעם פריערדיגן ווען מען לייגט צו א נומיקע צאל פונקטן (באצייכנט מיט '+').
למשל, 52 = 25 = 1 + 3 + 5 + 7 + 9.
די "n"קוואדראטצאל קען מען רעכענען פון די צוויי פריערדיגע דורך נעמען צוויי מאל דעם ("n" − 1)טן קוואדראט, אראפנעמען דעם ("n" − 2)טן קוואדראט, און צולייגן 2: (formula_1). למשל, 2×52 − 42 + 2 = 2×25 − 16 + 2 = 50 − 16 + 2 = 36 = 62.
ס'איז כדאי צו באמערקן אז דh קוואדראטצאל פון יעדן נומער קען מען אויסרעכענען אלס א סומע 1 + 1 + 2 + 2 +... + "n" – 1 + "n" – 1 + "n". למשל, די קוואדראטצאל פון 4 אדער 42 איז גלייך מיט 1 + 1 + 2 + 2 + 3 + 3 + 4 = 16.
א קוואדראטצאל איז אויך די סומע פון צוויי הינטעראנאנדיקע דרייעקיקע צאל.
א גרינגן וועג צו קוואדראטירן א צאל איז צו טרעפן צוויי צאלן וואס האבן זי אלס דורכשניט, 212: 20 און 22, און טאפלען די צוויי צאלן און צולייגן דעם קוואדראט פון דער ווייט פונעם דורכשניט: 22×20 = 440 + 12 = 441. דאס ארבעט צוליב דער אידענטיטעט: ("x" – "y")("x" + "y") = "x"2 – "y"2
באקאנט אלס דער דיפערענץ פון צוויי קוואדראטן. אזוי (21 – 1)(21 + 1) = 212 – 12 = 440, אז מען רעכנט צוריקוועגס.
א קוואדראטצאל קען נישט זיין קיין פערפעקטע צאל.
נומיקע און גראדע קוואדראטצאלן.
דער קוואדראט פון א גראדער צאל איז גראד, ווייל (2"n")2 = 4"n"2.
דער קוואדראט פון א נומיקער צאל איז נומיק, ווייל (2"n" + 1)2 = 4("n"2 + "n") + 1.
אזוי אויך איז דער קוואדראט ווארצל פון א גראדער קוואדראטצאל גראד, און דער קוואדראט ווארצל פון א נומיקער צאל נומיק.
טשענ'ס טעארעם.
טשען זשינגרון האט געוויזן אין 1975 אז עס איז שטענדיק דא א צאל "P" וואס איז אדער א פרימצאל אדער א פראדוקט פון צוויי פרימצאלן צווישן "n"2 און ("n"+1)2.
די סאָסנע (װיסנשאַפֿטלעכער נאָמען: "Pinus" פּינוס) איז אַ נאָדל-בױם װאָס װאַקסט אין אַ סך לענדער אין דעם צפֿונדיקן האַלב-קוגעל. די סאָסנע געהערט צו דער פֿלאַנצען-משפּחה "Pinaceae".
די סאסנע איז דער נאציאנאלער בוים פון כינע.
דער טײטלבױם (װיסנשאַפטלעכער נאָמען: "Phoenix dactylifera") איז אַ פּאַלמע װאָס װאַקסט אין דער סביבה פון מיטלענדישן ים. דער בוים וואקס זייער הויך.
די פרוכט פון דעם טײטלבױם איז דער טײטל, וואס איז זייער זיס. מען קען עס עסן פריש אדער טרוקן.
באָרד איז די האר וואס וואקסט אויפ'ן אונטערשטן טייל פון פנים און באקן.
בערד אין היסטאריע.
דאס געפירעכץ פון לאזן וואקסן א בארד איז אנגעוואנדן אין די סאציעלע און קולטוראלע ווינטן, אריינגערעכנט דעם מאמענטיגן מאדע.
אין אור-אלטע געזעלשאפטן האט א בארד געקענט האבן פארשידענע מיינונגען. ביי די עגיפטישע פאלק האט עס באדייט אבילות, און אין אלגעמיין האט מען עס נישט געלאזט וואקסן פאר שיינקייט.
די אמאליגע פעלקער פון דער ווייטן און מיטל מזרח, אריינגערעכנט די פערסן, אידן, און אראבער, האבן געזעהן א בארד אלץ א סימן פון א קלוגער און אנגעזעהענער מאן און דער בארד האט ארויסגערופן עהרע און רעספּעקט. אויך האט געהייסן אז דאס געט צו צום הדרת פנים.
ביי די רוימישע איז א בארד געווען א סימן פון פשטות און נידעריגע געזעלשאפט קלאס -- באדינער און קנעכט זענען נישט געווען ערלויבט צו שניידן דעם בארד.
גאווערנער טאמאס סוואן פון פענסילוועניע. בערד זענען געווען אין דער מאדע ביי די יארן פון דעם אמעריקאנער בירגער קריג
אמאליגע אמערקאנע פרעזידענטן, ארמיי אפיצירן, און אנגעזעהענע לייט פלעגן אפט לאזן וואקסן די בערד ווענדנדיג אין דעם טעגליכן מאדע. די בערד פלעגן זיין צומאל אינטערעסאנט געפארעמט, איבערגעלאזט נאר ביי די זייטן אדער א לאנגער דינער בארר פון דער מיטן.
אין מערב אייראפע.
אין מערב אייראפע, פון בערך דעם 17טן יארהונדערט, האט מען אנגעהויבן אראפצונעמען די בערד. אבער עס זענען געווען געוויסע תקופות, אפילו שפעטער, וואס דער מאדע איז געווען צו לאזן די בארד. צומאל האט זיך עס געוואנדן אין די געזעלשאפט -- געוויסע צייטן האבן גלחים געשוירן די בארד אבער נישט די המון עם, און אנדערע צייטן האט די המון עם געשוירן אבער נישט די גלחים. אין אנדערע צייטן האבן קאטוילישע גלחים געלאזט וואקסן די בארד און נישט די פראטעסטאנטישע, און צומאל פארקערט.
אין די תורה שטייט "ופאת זקנם לא יגלחו". חז"ל האבן געלערנט אז דאס פערבאט צו שערן דעם בארד מיט א גאלמעסער (ראזיר מעסער) ווייל עס שניידט ביז אין די הויט אריין. א שערל איז אבער נישט גע'אסר'ט ווייל עס שניידט נאר דורך רייבן איין שארפע מעסער אויפ'ן אנדערן. אזוי אויך א שער מאשין.
מיט'ן אנקום פון דעם עלעקטרישן גאלער איז ערלויבט געווארן זיך צו שערן די בארד גלאטיג וויבאלד עס ארבעט דורך צוזאמרייבן צוויי (אדער מער) שארפע מעסערלעך.
פילע אידן, איבערהויפט פון חרד'ישע קרייזן, שערן נישט די בערד כאטש די פילע היתרים. די הויפט סיבה איז אויף צו האלטן די אידישע מסורה אין לבוש, וויבאלד דער גאנצער מנהג פון זיך שערן די בארד ביי ארטאדאקסן איז א נייער.
אין זוהר ווערט די בארד ערקלערט אלץ אן ענין פון הייליגקייט און טוט שטרענג ארומגערעדט אנטקעגן שערן פון דעם אפילו א האר. דערפאר פירן זיך פילע חסידים אז זיי רירן נישט צו די בארד בכלל.
קרױט ("Brassica oleracea") איז אַ מין פֿון גרינס. דאָס קרױט שטאַמט פֿון אײראָפּע אָבער הײַנט איז עס פֿאַראַן אױף דער גאַנצער װעלט. קרױט איז זײער אַ באַליבטער גרינס אין דער ייִדישער קיך און אין אַנדערע קיכן פֿון אײראָפּע.
צוליב זײער הויכער אינהאַלט פֿון שװעבל, אָפֿט באַקומט מען גאַז אין געדערים (פֿאָרצן) נאָכן עסן. קרױט איז זײער געזונט און האָט װײניק קאַלאָריִעס - און צוליב דעם ראָטן װיסנשאַפֿטלערס צו עסן קרױט פֿאַר דיִעטעס.
פּאָרטוגעזיש ("língua portuguesa") איז אַ לאַטײַנישע שפּראַך װאָס מען רעדט אין פּאָרטוגאַל, בראַזיל, אַנגאָלאַ, מאָזאַמביק, קאַפּ װערד, סאַאָ טאמע און פּרינסיפּע, מזרח טימאָר און מאַקאַאָ. עס רעדן פּאָרטוגעזיש מער װי 200 מיליִאָנען מענטשטן.
אין דעם 16טן יארהונדערט, מיט די גרויסע ים־רייזעס און אויספארשונגען, האט פארטוגעזיש זיך פארשפרייט צו טיילן פון דרום אמעריקע, אפריקע און אזיע, און דעמאלסט האט זיך אנגעהויבן די ענדערונגען אין פארטוגעזיש. צווישן אייראפעישער פארטוגעזיש און בראזיליאנשער פארטוגעזיש זענען פארן געוויס דיפערענצן אין אויסרעד, וואקאבולאר און סינטאקס, צוליב דער געאגראפישער ווייט.
א מענטש (אדער א פאלק) וואס רעדט פארטוגעזיש ווערט אפטמאל גערופן א לוסאפאן. פארטוגעזיש איז אן אפיציעלע שפראך פון די אייראפעאישן פארבאנד און אפריקאנער פארבאנד, און איז די מערסט גערעדטע שפראך אין דעם דרום האלבקיילעך.
א גלח (פריסטער אדער פאפ) איז א קריסטלעכער כהן וואס האט א גייסטלעכע שטעלע צו אנפירן רעליגיעזע פייערונגען, ווי צום ביישפיל, אויסטיילן די הייליקע ברויט, אויסצוהערן די גלויביקערס וידויים אא"וו. א גלח ווערט באפולמאכטיקט דורכן פויפסט.
ביי די קאטוילן קענען, אין אלגעמיין, נאר פרייליידיקע מענער העכער די 30 ווערן גלחים, ביי די ארטאדאקסישע קריסטן קענען אויך חתונה געהאטע ווערן גלחים, אבער זיי טארן נישט ווידער חתונה האבן נאך וואס זיי זיינען געוורן גלחים.
די גלחים גייען אנגעטאן מיט טראדיציאנאלע קליידער, שווארצע לאנגע ראקלאך און די ארטאדאקסישע גלחים אויך מיט א גרויסן קרייץ (ציילעם) אויף דער ברוסט.
די פרינציפאליטעט פון ליכטנשטײן () איז אַ פּיצל-קלײן לאנד איינגעשלאסן לאנד אין מיטל-אײראָפּע. זי האט א גרענעץ מיט דער שווייץ צו מערב און עסטרייך צו מזרח. איר שטח איז 160 קוואדראט ק"מ און זי האט א באפעלקערונג פון בערך 35,000. איר הױפּטשטאָט איז װאַדוץ.
דער פּרינץ פון ליכטענשטײן הייסט האַנס-אַדאַם דער צװײטער.
די ליכטנשטיין דינאסטיע, פון וועמען די פרינציפאליטעט האט איר נאמען, שטאמט פון שלאס ליכטנשטיין גאנץ ווייט און אונטער-עסטרייך, וואס האט געהערט צו אדער משפחה פון לכה"פ יאר 1140 ביזן 13טן יארהונדערט, און אויך זייט 1807. במשך די יארן האט די דינאסטיע געקויפט גרויסע שטחים אין מעהרן, אונטער-עסטרייך, שלעזיע, און סטיריע.
די פרינציפאליטעט איז געשאפן געווארן אין 1719.
ליכטנשטיין איז א מיטגליד אין דער אייראפעאישער פרייהאנדל אסאסיאציע.
ליכטנשטיין האט נישט קיין מיליטער.
ביאלאגיע איז א אפטייל פון נאטור וויסנשאפט קלאסיפיקאציע אין אקאדעמיע וואס שטודירט לעבן און לעבעדיקער.
היינט טוט מען צעטיילן אלע לעבעדיקע ארגאניזמען אין דריי געביטן: אייקאריאטן, ארכעען און באקטעריע.
געביטן אין ביאלאגיע.
פיזיאלאגיע פארשט די מעכאנישע פראצעסן פון לעבעדיקע באשעפענישן.
די ביאלאגיע פון בעלי חיים ווערט גערופן זאאלאגיע, און די ביאלאגיע פון פלאנצן הייסט באטאניק.
עקאלאגיע פארשט די פארשפרייטונג פון באשעפענישן.
עטאלאגיע פארשט די פירעכץ פון בעלי חיים, ספעציעל די סאציאלע בעלי חיים ווי פרימאטן און הינט.
מאלעקולארע ביאלאגיע באשעפטיגט זיך מיט די מאלעקולן אין לעבנדיקע סיסטעמען. דאס שליסט איין די שטודיע פון קערנזויערן, פראטעינען, קארבאהידראטן און ליפידן.
צעלן.
ביאלאגיע האט אנגהויבן צו וואקסן און ווערן אנטוויקלט ווען אנטאני וואן ליאוונהוק האט פארבעסערט דעם מיקראסקאפ. דעמאלסט האבן אויסגעפונען ספערמאטאזאא און באקטעריע.
אויך דורך ניצן דעם פארבעסערטן מיקראסקאפ אינעם אנהייב 19טן יארהונדערט ווען עטלעכע ביאלאגן האבן פארשטאנן דאס צענטראלע חשיבות פונעם צעל. אין 1838 און 1839 האבן שליידן און שוואן פארגעשטלעט די פרינציפן (1) די באזיס איינהייט פון אן ארגאניזם איז דער צעל און (2) אן איינציגער צעל האט אלע כאראקטעריסטיקן פון לעבן. דעם דריטן פרינציפ אז (3) אלע צעלן קומען פון דער צעשפאלטונג פון אנדערע צעלן האט פארגעשלאגן ראבערט רעמאק. אין די 1860ער יארן האבן כמעט אלע ביאלאגן מסכים געווען צו די דריי פרינציפן פון צעל טעאריע.
הרב שלמה פסח טאפעראוו (כ"ז כסלו ה'תרס"ז - ו' טבת ה'תשס"ו) איז געווען א רב מער ווי 40 יאר אין צפון-מזרח ענגלאנד.
שלמה פסח טאפעראוו איז געבוירן כ"ז כסלו תרס"ז (14טן דעצעמבער, 1906) אין ווייטשעפל, לאנדאן צו מאיר טאפעראוו, א שניידער, און שרה חנה, א נייטארין. מאיר האט געהאט א קנאפע פרנסה, ווייל בשום אופן וואלט ער נישט געמאכט קיין פשרה מיט חילול שבת. ער האט געלערנט אין דעם מחזיקי הדת חדר. נאך דער בר-מצוה האט ער געלערנט אין דער עץ חיים ישיבה, וואו ער האט שפעטער באקומען היתר הוראה. אמאל האט מען געבעטן שבת צו דרש'נען אין דער גרויסער שול אין דוק'ס פלייס; נאך זיין דערפאלגרייכער דרשה האט מען אים פארבעטן אפט אלס רעדנער.
דערנאך האט ער שטודירט אין דזשוס קאלעגיע וואו ער איז געווען דער העכסטער סטודענט. מיטן פרייז געלט האט ער געקויפט די ביכער וואס ס'האט אים געפעלט, דאס איבעריגע געלט האט ער געגעבן זיינע נויטבארע טאטע-מאמע.
אין ה'תרצ"ד האט ער חתונה געהאט מיט ליבא פערבער, די טאכטער פון הרב צבי הירש פערבער, רב פון סאהא (לאנדאן) און מחבר פון "כרם הצבי".
רבנות שטעלעס.
די סונדערלאנד שול האט אים אויפגענומען אלס רב. ער איז געבליבן דארט 17 יאר, כולל די גאנצע צווייטע וועלט מלחמה. ווען ער איז געקומען קיין סונדערלאנד האבן געלערנט זיבן קינדער אינעם חדר. ער האט אים אבער אויפגעבויעט ביז 100 תלמידים. אין יאר תשי"א האט מען אים גערופן פון ניוקאסטל צו ווערן דער קהל'ישער רב פון ליזס פארק גאס און גאספֿארט שולן. ער איז געווען א שטארקער קעמפער קעגן געמישטע חתונות און רעפארם.
אין תשל"ג האט ער זיך געצויגן קיין ישראל וואו ער האט געלערנט, געהאלטן דרשות און געשריבן אויף תורה'דיגע ענינים.
ער האט געהאט איין זון, דוד, און צוויי טעכטער, זשוי, און נעמי (א שנור ביי הר"ר לייב גורוויץ, דער גייטסהעדער ראש ישיבה. זיין רביצין איז אוועק אין תשנ"ז. הר"ר שלמה פסח איז נפטר געווארן אין פתח תקוה) ו' טבת תשס"ו (6 יאנואר 2006) ער האט איבערגעלאזט צען אייניקלעך און אן א שיעור אור-אייניקלעך און פיר אור-אור-אייניקלעך, אסאך פון זיי רבנים, ראשי ישיבות און לערערינס.
די מוראַשקעס זענען אַן אינסעקט גרופּע, פֿאַרבינדט מיט װעספּן און בינען. די מוראַשקעס לעבן אין געזעלשאַפֿטן און האָבן אַ באַשטימטע סאָציאַלע סטרוקטור. דער ראש פֿון דער מוראַשקע־מלוכה איז די מלכּה און זי איז אױך די גרעסטע אין דער מלוכה. די מלכּה איז דאָס װײַבל און לײגט אײַער. די מוראַשקעס װאָס מען זעט די אַרבעטערינס און האָבן די אחריות פֿאַר דער דערגרײכונג פֿון עסנװאַרג פֿאַר דער קעניגין און פֿאַר די לאַרװן. די פֿליגלען געפֿינט מען בײַ מוראַשקעס נאָר אין זכרים און יונגע מלכּות.
מוראַשקעס געפינען זיך איבער דער גאָרער װעלט אחוץ אנטארקטיקע, איסלאנד, גרינלאנד און עטלעכע אַנדערע אינזלען.
מוראַשקעס לײַדן פֿון עטלעכע בעלי־חיים װאָס באַפֿאַלן זײ. צװישן זײ איז דאָ אַ גרופּע פֿון רױב־חיות װאָס װױנען צוזאַמען מיט מוראַשקעס און זען אױס װי זײ (דורך מימיקריע) אָבער זײ באַפֿאַלן די מוראַשקעס.
היספּאַניִאָלאַ איז אַן אינדזל אינעם קאַראַאיבישן ים.
האיטי פארנעמט דאס מערב דריטל פונעם אינזל און די דאמיניקאנישע רעפובליק די צוויי דריטל צו מזרח.
רײַז איז א פֿלאַנץ וואס זי איז בעשטימט צו עסן. עס איז ביליג, גרינג, מאכט נישט גראב, זעטיגט און געשמאק. רייז וואקסט אין די ווארעמע לענדער פון דער וועלט, אין אזיע און אפריקע.
אין א טייל לענדער איז רייז דאס עיקר עסן. צו עסן רייז מוז מען זי פריער קאכן. אין שפאניע טוט מען פרעגלן די רייז אין איילבירטן אויל פארן קאכן אין וואסער. אין אינדיע עסט מען רייז מיט קארי.
אין יאפאן מאכט מען אן אלקאהאליש געטראנק, סאקע, פון רייז.
"באַסמאַטי רייז" איז א סארט שמעקעדיקער רייז וואס שמעקן פון קאקאשעס.
רייז פלעג וואקסן אין די אלטע צייטן אין דרום כינע און אינדיע. בערך אינעם ערשטן יארהונדערט האט מען געברענגט רייז קיין יאפאן. שפעטער איז רייז געווארן פארשפרייט פון אינדיע אין דרום אייראפע און אפריקע.
וואקסן רייז.
מען פלאנצט רייז אין א פלאכן פעלד פיל מיט וואסער. איידער מען שניידט די תבואה דארף דאס וואסער רינען אראפ פונעם פעלד. אמאל פלעג מען פלאנצן רייז אין א פעלד נאר יעדן אנדער יאר אדער יעדן דריטן יאר, אבער היינט ניצט מען קונסטמיסט און מען פלאנצט רייז אין א פעלד יעדן יאר.
אין לענדער נאנט צום עקוואטאר וואקסט רייז צוויי מאל א יאר.
200px
מאקבעט איז דער נאמען פון א טראגעדישע פארשטעלונג געשאפן אינעם יאר ה'שס"ו (1606) דורך וויליאם שייקספיר. די פארשטעלונג ווערט געשפילט אפטליך ווידער און ווידער אין די טעאטערס.
דוד משה הרמאלין שאפטע די פריהסטע יידישע איבערזעצונג פון "מאקבעט" אם ה'תרנ"ד. זיינער ווערסיע איז ערשט געצייגט געווען ביי "טאליא טעאטער", ניו יארק, אם ט' אייר ה'תרנ"ה.
אין די פארשטעלונג, מאקבעט מיט די הילף פון זיין ווייב דערמארדעט דונקאן דער קעניג פון סקאטלאנד און ווערט קעניג אנשטאט אים.
גליקל בת יהודה לײב איז געװען אַ ייִדענע אַ סוחר'טע פֿון דײַטשלאַנד וואס האט געלעבט אינעם 17טן יאָרהונדערט. זי איז געװאָרן באַרימט דורך אירע זיכרונות װאָס זי האָט געשריבן אױף ייִדיש.
זי איז געבוירן אין האמבורג אין ה'תק"ו.
ריגע () איז די הויפטשטאט און די גרעסטע שטאט פון לעטלאנד. מיט 641,007 איינוואוינער איז ריגע די גרעסטע שטאט פון די באלטישע שטאטן, און דער וואוינארט פון א דריטל פון דער באפעלקערונג פון לעטלאנד.
פאר דער צווייטער וועלט מלחמה איז דערשינען אין ריגע די יידישע צייטונג היינט צוויי מאל יעדן טאג. איר רעדאקטאר איז געווען אלחנן ליף.
איידערן קריג האבן געוווינט אין ריגע 43,000 יידן, אין די צוויי וואכן, פון ווען די נאציס זענען אריין אין לעטלאנד, האבן לעטישע קאלאבארירער אומגעברענגט טויזנטער יידן, אין פאגראמען, רויבערייען און פארגוואלדיקן, איז געווארן א נארמאלע ערשיינונג,
דער הויפט מערדער איז באקאנט מיטן נאמען דער בוטשער פון ריגע, וואס מען האט אים נאך די מלחמה פארכאפט און גע'הרג'ט, די מענטשן וואס זיי האבן דאס געטוען האבן דאס געטוען אויפן אייגענען איניציאטיוו
נאר הונדערט יידן פון ריגע בערך זענען געראטעוועט געווארן, און האבן איבערגעלעבט די מלחמה.
רעקלאַמע (אױך אַנאָנאס) איז א מיטל מיט וואס מען איז מפרסם א ביזנעס, פראדוקטן אדער א פערזענלעכקייט. ווען א רעגירונג נוצט רעקלאמעס צו פארשפרייטן זייער אייגענע אגענדע רופט זיך דאס פראפאגאנדע.
עס זענען אויף פארהאן רעקלאמעס וואס ציהלן בלויז צו ברענגען אויפמערקזאמקייט פאר א פירמע, טעמע אדער פאליטישער מיינונג.
רבי אהרן טייטלבוים (געבוירן ו' חשוון ה'תש"ח) איז איינער פון די צוויי היינטיגע סאטמארער רבי'ס. ער וואוינט אין דעם סאטמארער שטעטל, קרית יואל, ניו יארק. ער איז דער עלטסטער זון פון רבי משה טייטלבוים, דער פריערדיקער סאטמארער רבי, דער ברך משה, וואס איז א ברודער-קינד פון דעם ערשטן סאטמארער רבי, ר' יואל טייטלבוים, וואס האט געגרינדעט דאס שטעטל קרית יואל אין דער שטאט מאנרא, ניו יארק.
ער איז אן איידעם ביים פריערדיגן וויזשניצער רבי פון בני ברק הרה"ק רבי משה יהושע האגער, דער בעל ה"ישועות משה".
ער האט געדינט אלס ראש הכולל ראש ישיבה דיין און מרא דאתרא איידער איז ער געווארן א רבי.
ער איז געבוירן געווארן אין ניו יארק, צו רבי משה טייטלבוים, וואס דעמאלסט געווען רב פון דער סיגעטער קהילה אין בארא פארק. אין די תש״כ יארן האט ער חתונה געהאט מיט סאשא, טאכטער פון רבי משה יהושע האגער, דער ״ישועות משה״ פון וויזשניץ. נאך דער חתונה האט ער געוואוינט א תקופה אין בני ברק און געלערנט אין כולל חזון איש.
זיין סאציאלע באנעמונג.
זיין סאציאלע באנעמונג איז זייער שארף און שטייף.
זיינע חסידים ארגומעטירן אז זיין שטייפער כאראקטער איז א תורה'דיגע מעלה, ווייל ער האט דורכאויס די יארן זיך געדארפֿט ספראווען מיט עלעמענטן וואס האבן געזוכט צו אונטערברעכן סאטמאר און זיין טאטן, ר' משה. דעריבער האט ער אלס קנאות און ע"פ הלכה זיך אנגענומען פאר דעם כבוד פון זיין טאטן און זיין עלטער-פעטער רבי יואל זי"ע.
די חסידים טענה'ן אז זיינע קעגנער וועלן זיך אלס אנטשעפן אויף וואס אימער דער רבי טוט אדער רעדט און זיי וועלן קיינמאל נישט זיין צופרידן ווייל די אלע קריטיק איז געטריבן פון פאליטישע מאטיוון.
זיין פרומקייט.
ר' אהרן ביי תפילת שחרית בקרב חסידי סאטמאר אין בני ברק.
ער איז א שטארק-פרומער אין פערזענליכן לעבן, ווי למשל ער גייט נישט קיין ברילן אין שבת ווי דער מנחת אלעזר.
די דאזיגע טעזע האט זיך פיל אונטערגעשטיצט אויף דעם וואס ר' אהרן'ס שווער, דער וויזשניצער רבי פון בני ברק, נעמט אן א מער גרינגערע שטעלונג בנוגע מדינת ישראל און ציוניזם (כאטשיג ער טוט עס נישט אנערקענען), ער נעמט געלט פון דער רעגירונג, נעמט אנטייל אין די בחירות, ער שיקט זיינע חסידים צו שטימען און זיך אנשליסן אין דער פֿירערשאפט ביינאזאם מיט אנדערע פרומע חסידות'ן צו זיין א חלק פון אגודת ישראל.
זיינע חסידים, פון דער אנדערער זייט, צייגן אן אז זייט ה' תש"מ, ווען זיין טאטע איז אויפגענומען געווארן צו ממלא מקום זיין ר' יואל טייטלבוים, איז ר' אהרן געווארן דער מערסטער פראמינענטסטער קול קעגן ציוניזם, סײַ ביי אינערליכע אסיפות און סײַ ביי דעמאנסטראציעס קעגן דער מדינה אין ניו יארק און וואשינגטאן. זיין באקאנטע אנטי-ציוניזם דרשה אנטהאלט א דרשה וואס ער האט געהאלטן אין בני ברק זומער ה'תשנ"ד, אין וועלכער ער האט ספעציפיש אויסגעברענגט די סאטמארער שיטה קעגן רעדן עברית. זיין טאטע האט אויך זיך געהאלטן ביי דעם אז די קשר מיט ר' אהרן'ס משפחה מיט אגודת ישראל וועט נישט אפשוואכן זיין אנטי-ציוניזם פאזיציע, ממילא איז ער לויט זיי יא פרום.
די צוויי ברידער אלס רבי'ס זענען מנחם אבל טאכטער פון ר' אלימלך אשכנזי אייר תשס"ז
די אדמורו"ת מלחמה.
ניסן תשנ"ט האט אויסגעפלאצט א באמבע מחלוקה אין סאטמאר וואס ווערט פארעכנט אלס די גרעסטע חסידישע מחלוקה אין מאדערנער היסטאריע. דאס האט פאסירט ווען דער געזונט צושטאנד פון רבי משה טייטלבוים, דער פריערדיגער רבי, האט אנגעהויבן צו נאכלאזן, סיי פיזיש און סיי גייסטיש, אויטאמאטיש האט רבי אהרן אומאפיציעל אנגעהויבן צוביסלעך איבערנעמען די לייצעס פון סאטמאר, אלע שונאים פון ר' אהרן האבן שוין שלום געמאכט מיטן מצב אז ר' אהרן גייט זיין דער אויסשליסלכער פירער פון סאטמאר.
חול המועד פסח האבן שמועות אנגעהויבן קורסירן אז דער ברך משה וויל אנדערשט, און אלעס האט זיך דראמאטיש געטוישט, דער גבאי האט אפגעמאכט אז ער גייט נישט דערלאזן אז ר' אהרן זאל מאניפולירן סאטמאר, ער האט אנגעדרייט/איבערצייגט (געוואנדן וועלכער צד) דעם רבי'ן אז מ'דארף אויפנעמען דען אינגערן זון ר' זלמן לייב פאר רב אין וויליאמסבורג, און ר' זלמן לייב האט איבערגענומען וויליאמסבורג, אלע בתי מדרשים, מוסדות, קעמפס, מקוה, מצה בעקעריי, אלעס איז ארויסגעפאלן פון ר' אהרן'ס קאנטראל.
די בני יואל האבן דאס באטראכט ווי א נס מן השמים, און זענען געשפרינגען אויף די גאסן פאר שמחה. ווידער רבי אהרן מיט אלע וואס האבן אלס געבלוטיגט פאר סאטמאר וואס זענען בעיקר אויך געווען דעם ברך משה'ס חסידים, זענען אויפגעשוידערט געווארן.
זיין ערשטע טריט איז געווען מלחמה ער האט צוזאמגענומען א גרופע פון זיינע נאכפאלגער און ערקלערט פלניא גזלנא אז זיין ברודער זלמן האט אים באגנב׳עט.
דערנאך האט ער פארציילט פאר חסידים אז זיין טאטע איז קראנק און וועפט, און כסדר געוויינט אז מען זאל זאגן תהלים נאך אים. ווידער רבי זלמן לייב האט נישט געלאזט זאגן תהלים אפי' דעם לעצטן טאג ווען דער ברך משה האט שוין גע'גוסס'ט ווייל עס האט געלייגט זיין רבנות אין א פראגע צייכן.
אלע פרואוון מצד די אהרונים צו צוריקנעמען קאנטראל פון וויליאמסבורג איז געווען אומפרוכטבאר, קודם ביי דין תורה האבן די זאליס נאר געוואלט גיין צו זייערע דיינים וואס זענען זאלוניש געשטימט, נאכדעם אין געריכט האט מען זיי באוואשן אז זיי זענען שקצים פארן גיין און ערכאות, און זיי האבן טאקע אלעמאל פארלוירן.
עס האט אויסגעקוקט ווי ר' אהרן איז דערנאך, למעשה האבן צוויי הויפט זאכן אים אפגעראטעוועט פון קאמפלעט אונטערגאנג, איינס, אז זיינע חסידים האבן זיך אריענטירט און פארזיכערט צו אנהאלטן און פארשטערקערן די מאכט און די אנדערע גרויסע צענטערן פון סאטמאר בעיקר אין קרית יואל און בארא פארק, צווייטנס איז די גרויסע צאל פערזענליכע חסידים וואס האבן זיך אנגעשלאסן מיט אים, אפילו ר' זלמן לייב פירט אלעס און אין וויליאמסבורג זענען זיינע חסידים בלויז בני יואל מענטשן וואס שטיצן אים בלויז צו שטעכן ר' אהרן.
זייט די אהרונים האבן געהאט זייער טיילווייזע אונטערגאנג אין קארט תמוז תשס"ו האבן זיי אנגעהויבן מיט א שנעלען אומפעט צו עפענען אייגענע מוסדות און בתי מדרשים אין וויליאמסבורג, זיי האבן געעפנט אויפאיינמאל חדר און סקול'ס פאר אלע יארגאנגען, איינגעשאפט בנינים רעכטס אויף לינקס, און הרב שלום לאנדא האט געבויט א גרויסע שוהל אין צוויי וואכן.
ר' אהרן אלס סאטמארער רבי ביי נעילת החג טיש, מוצאי שמחת תורה תשס"ז אין וויליאמסבורג.
זיין רבנות אין קרית יואל.
אין ווינטער תשמ"ה איז ר' אהרן אויפֿגענומען געווארן אלס רב אין קרית יואל אויפֿן דירעקטן באפֿעל פון זיין טאטן, ר' משה. טייל אנאליסטן האלטן אז דער אורזאך פון זיין טאטן אריין צו שטעלן ר' אהרן אין קרית יואל איז געווען צו פֿארשטערקערן זיין מאכט אין דעם שטעטל וואס איז געווען אנגעוואוירן צוליב דעם וואקסענעדן התנגדות קעגן אים, בעיקר די עלעמענטן וואס זענען געווען אין מאכט אין די צייטן פֿון ר' יואל טייטלבוים, און האבן דאס פֿארלוירן נאכן הסתלקות פֿון ר' יואל. אט די קעגנערס האט מען אנגערופֿן רביצין מענטשן, צוליב דעם וואס זיי האבן זיך ארומגרופירט ארום דער רביצין פון ר' יואל, מרת אלטא פֿייגא טייטלבוים, (טייל האבן אפי' געהאלטן אז די רביצין זעלבסט איז געווען קעגן ר' משה טייטלבוים, דאס איז אבער נישט קלאר).
די זאליס ארגומענטירן אז באותו זמן וואס ער איז אויפֿגענומען געווארן אלס רב, זענען א גרויסע מערהייט איינוואוינערס פֿון דעם שטעטל געווען קעגן זײַן התמנות. אבער דאס איז א זאך וואס קען נישט קלאר אויפֿגעוויזן ווערן צוליב וואס עס איז דעמאלטס נישט געווען קיין דירעקטע וואלן.
די שטיצער פֿון ר' אהרן - וואס זענען אין אלגעמיין אויך געווען די שטארקע לאיאלע חסידים פון ר' משה - ארגומענטירן אז די אורזאך פֿון ר' משה צו שטעלן זיין זון אלס רב אין קרית יואל, איז צוליב די כשרונות פון ר' אהרן האלטנדיג אז ער איז א טאלאנטפֿולער שטייפֿער מנהיג, זייער א פֿרומער, און א גרויסער מתמיד און תלמיד חכם. די אלע מעלות קוואליפֿיצירן אים צו זיין רב אין קרית יואל. דורכאויס די יארן פֿלעגט אלס ר' משה ארויסווייזן זייער א גרויסע שעצונג צו זיין זון ר' אהרן.
פון דעם טאג וואס ר' אהרן איז געווארן רב אין קרית יואל, האט זיך צוביסלעך אנגעהויבן צו בויען אן אפאזיציע אין קרית יואל, קעגן אים און קעגן זיין טאטע. עס זענען געווען קליינע אינצידענטן ווי די קעגענערס האבן פרובירט צו דערנידערן ר' אהרן, ווי למשל, אין איין פאל האבן מען אין א געוויסן פארטאגס אינטערגעצינדן זיין צימער ווי ער לערנט, ר' אהרן האט דעמאלטס געזאגט אז דאס האט זייער צובראכן זיין מוט, ווייל עס איז פארניכטעט געווארן פילע חידושי תורה וואס ער האט געשריבן פון זיין יוגנט.
אדר תשמ"ט האט דער סאטמארער רבי, ר' משה טייטלבוים, געהאלטן א דרשה ברבים ווען ער האט זייער שארף פארדאמט די קעגענערס פון קרית יואל, דער הויכפונקט פון די דרשה איז געווען אז ער באפעלט פאר אלע זיינע חסידים אז ווען אימער מען זעהט איינע פון קעגנערס אין איינע פון די אנשטאלטן פון די קהלה אין קרית יואל, זאל מען שרייען אויף אים שייגעץ ארויס, מיינענדיג אז מען זאל זיי ארויסווארפן מיט כח. די דרשה ווערט אנגערופן עד היום די שייגעץ ארויס דרשה. בערך אין יענע תקופה האבן די קעגנער עמטליך געגרינדעט זייער אייגענע אפאזיציע מוסדות אין קהלה אין קרית יואל, מיטן נאמען בני יואל. איינע פון די פראמינינטע פיגורן פון דער אפאזיציע איז יוסף וואלדמאן. זינט דעמאלטס פלעגן רעגלמעסיג פארקומען געוואלדאטן און פיזישע אנגריפן צווישן די קעגענערס און חסידים פון די רבי און ר' אהרן.
די דיסיאידענטן און אפאזיציע'נערן האבן זיך געזעהן אלס א קליין אומבאהאלפן קרייז פון אידן וואס ווערן גערודפט דורך ר' אהרן מיט זיינע חסידים.
די קרית יואל סקול דיסטריקט/שערי חמלה פרשה.
בערך אין יאר תשנ"ג איז אנשטאנען אן אנטוויקלונג אין קרית יואל, וואס פארנעמט א פראמינענטער ארט אין די היסטאריע פון ר' אהרן'ס רבנות אין קרית יואל. נעמליך די פרשה פון די "קרית יואל סקול דיסטריקט", אדער "שערי חמלה". די קרית יואל סקול דיסטריקט איז א רעגירונג געשטיצטע שולע אין קרית יואל פאר גייסטישע אדער פיזישע אינוואלידע קינדער וואס סערווירט לויטער פרומע אידן. די אמעריקאנער קאנסטיטוציע פארלאנגט אז די רעגירונג האט נישט קיין רעכט צו שטיצן קיין שום רעליגיע, עס רופט זיך די סעפעראטאציע פון קירכע און שטאַט, דעריבער האט דער געזעץ פארלאנגט אז אין אט די שולע טאר מען נישט לערנען קיין שום רעליגיעזע לימודים און עס טאר נישט אנהאלטן קיין שום רעליגיעזע שילדן אדער סימבאלן. דאס האט אויסגערופן א גרויסע קעגנערשאפט מצד מערערע רבנים פון די סאטמארער אדער קנאותדיגע טיפ, אז אזא שולע איז קעגן די תורה און די הלכה אין מ'טאר עס נישט ווייטער אנהאלטן, ווייל עס איז קעגן די אמונה פון ג-ט.
די פראמינענטע רבנים קעגנערס פון די סקול דיסטריקט וואס זענען געווארן באלעסטיקט און באשמוצט דורך אהרן מיט גרויס חוצפה און עזות זענען געווען הויפטזעכליך ר' רפאל בלום ז"ל קאשויער רב, ר' מרדכי האגער וויזניצער רבי פון מאנסי ניו יארק, און ר' יחזקאל ראטה דער קארלסבורגער רב.
ר' אברהם לייטנער וואס האט נישט געליטן דירעקט פון אים נאר פון זיין פאטער, פלעגט זיין זייער סימפאטיש צו אים, ווייל ער האט אים געהאלטן פאר א גרויסע תלמי חכם, אבער ביי די פרשה האט ער געזאגט אז מען ברויך אים באקעמפן זיין רבנות בלויז צוליב דעם וואס ער איז גרויסהאלטעריש און פארדארבן אין מידות צוליב דעם וואס ער גרייפט אן עלטערע רבנים פערזעהנליך מיט פארשעמונגען און העצעריין פון שלאגן און לאזונגען וואס פאסט פאר א גוי, ווען ער האלט אנדערשט ווי יענעם רב. אבער די ארונים טענה'נען אז די קאמף פון ר' אברהם האט נישט געמיינט אהרן נאר זיין טאטע, וואס ער האט שוין געפירט מיט אים איידער די סקול דיסטריקט פרשה און פאר ר' אברהם איז דאס געווען א גוטער מיטל צו קעמפן קעגן די טאטע.
ווען די קרית יואל סקול דיסטריקט שטרייט האט זיך געקאכט, האט רבי אהרן געהאלטן פארשידענע רעדעס צו ערקלערן די הלכה'דיגע אויסגעהאלטנקייט פון דעם סקול דיסטריקט. אין די דאזיגע רעדעס האט ר' אהרן פערזענליך אטאקירט די אלע רבנים מיט זייער שארפע אויסדריקן. איינע פון די היסטארישע רעדעס איז געווען ווען ער האט זיך אויסגעדריקט אויף ר' רפאל בלום מיט די ווערטער "עפרא לפומיה" (וואס מיינט: דאס מויל זאל יענעם אנגעפילט ווערן מיט זאמד). דאס איז אן עקסטרעמע שארפע אויסדרוק וואס מען זאגט געווענליך נאר אויף גרויסע זינדיגערס. אויך האט ער אנגערופן זיין פעטער ר' מאטעלע וויזניצער "דער פעטער דער פראפעשענעלער בעל מחאה". די שארפע אטאקעס האבן אים פארפיינטעט אין די אויגן פון די חסידים פון די אטאקירטע רבנים, און אויך פיל סאטמארער חסידים האבן דעמאלטס געהאלטן אז דאס איז א באווייז אז רבי אהרן אין נישט ראוי צו זיין א פירער, ווייל ער רעדט אזוי חוצפה'דיג אויף עלטערע, רעספעקטירטע רבנים.
פון דער אנדערער זייט האבן די חסידים פון ר' אהרן און ר' משה געהאלטן אז ר' אהרן נעמט זיך אן פארן כבוד פון זיין טאטע, אין וועמענס כבוד די רבנים גרינגשעצן, וויבאלד זיי קימערן זיך נישט צו אנפרעגן זיין טאטע אדער ר' אהרן איבער די אויסגעהאלטנקייט פון דעם סקול דיסטריקט, וואס רבי משה האט געהאלטן אז עס איז א מצוה און א פליכט צו אנהאלטן און שטיצן, אויף אזוי ווייט אז ער ר' משה האט געזאגט ביי א געוויסער רעדע אז דער סקול דיסטריקט וועט זיין א זכות פאר אים אויף יענער וועלט ווייל ער העלפט אינוואלידע אידישע קינדער.
זינט דעמאלטס האט זיך פארמירט אין קרית יואל בפרט, און אין סאטמאר בכלל, צוויי שטארקע קעגן זייטיגע פראקציעס, איינע, די חסידים פון ר' אהרן און די אנדערע די "שונאים". ביי ביידע צדדים זענען דא מענטשן וואס האלטן פון ר' אהרן פערזענליך גענצליך פארקערטע עקסטרעמע מיינונגען. צווישן די חסידים זענען דא א סך וואס האלטן אז ער איז א גרויסער צדיק, א הייליגער איד - גרעסער ווי זיין טאטן און ענליך צו זיין עלטער פעטער, רבי יואל טייטלבוים. ווידער פון זיינע מתנגדים זענען דא וואס האלטן אז ער איז א גרויסער זינדיגער אזוי ווי שבתי צבי און איז א געפאר פאר אידישקייט ווייל ער פירט אראפ אידן פון דעם פרומען וועג.
אין יענע צייטן האט די וועלט אויך אויפגערודערט מיטן שרעקליכען בזיון פון ר' יחזקאל ראטה וואס האט באזוכט מאנרוי און איז געווארן אנגעגרייפט דורך די בחורים פון ר' אהרן'ס ישיבה מיט שטיינער און אייער און איז קוים קוים ארויסגעראטעוועט געווארן מיטן לעבן מיט א פארמאכטן ווען. זינט דעמאלטס האט ר' אהרן אים נאכקיינמאל איבערגעבעטן אבער דער פוסק הדור האסט נאך מער די בני יואל פרומע טיפן, שטעלט ער זיך צו צו ר' אהרן וויפל שייך מיט זיין איצטיגער מלחמה קעגן זיין ברודער.
אין אמת'ן מוז אנגעמערקט ווערן אז ר' אהרן האט איבערגעבעטן דעם קאשויער רב, אבער קאשוי רב האט אים מוחל זיין אויף די פערזעהנליכע באליידינגונגען ווייל ער האט געענטפערט אז ער האט זיך ווייניג צוקראצט פון זיינע טשעפערייען דער עיקר איז די כפירה וואס ווי לאנג ער פארמאכט נישט די סקול דיסטריקט קען ער אים נישט מוחל זיין. זיין פעטער ר' מאטעלע האט ער קיינמאל נישט איבערגעבעטן פארן אים אנרופן "דער פראפשענעל בעל מחאה" אבער יענער איז דאך געגאנגען צו זיינע שמחות אלס כבוד פון זיין ברודער, ר' אהרן׳ס שווער, ביז די קארט קעיסעס וואס די ארונים האבן נישט געוואלט ארויסגיין פון קארט האט ער אויך צוריק אפגעשניטן מיט אהרן, אבער צו די שמחות (אמווייניגסטנס צו די קינדערס חתונות) באטייליגט ער זיך נאך אויף א רעגלמעסיגן סטאטוס.
די וויינבערגער פרשה.
דאס האט זיך ארגינעל אנגעהויבן פון עפעס א פריוואטער אנגעלעגנהייט אין א משפחה וואס איז דאן דורך שווערע צייטן און דער סיטואציע האט זיך דערקייקלט אז מען האט באשולדיגט דעם פאטער מיט רשעות, און אים אזוי ארום געוואלט אנלייגן א קרימינאלע רעקארד, אז ער זאל מוזן זיך גטן און נישט קענען זעהן זיינע אייגענע קינדער. נישט קיין אנדערע ווי ר' אהרן'ס רעביצין מרת סאשע טייטלבוים אלייןס מיט די הילף פון די שטאטישע מוסדות דורך א סקול פרניסיפל מרת זילבערשטיין, האבן פרובירט אנציוועבן א בלבול אויף דעם אינגערמאן, אז דער מאן מוז זיך גטן פון זיין ווייב, וועלענדיג העלפן אן אידיש פרוי מיטן חשבון אז אויב וועט דערפון ארויסקומען א חילול ה' זענען שולדיג בלויז די וואס וועלן דאס פארציילן נישט זיי וואס וועלן דאס טאן.
די חרדישע וועלט האט זיך ערשט אויפגערודערט און דערוויסט דערפון ווען די 2 פרויען האבן גאר פערזעהנליך עדות געזאגט אין קארט אז די טאטע, וואס איז גראדע געווען א גרויסער חסיד פון ר' אהרן און נישט פארפעילט קיין איין טיש, זאל חלילה האבן סעקסואל באלעסטיגט און גערעיפט זיינע אייגענע טעכטער, פארשטייט זיך אז דער איד האט עס געלייקענט און מיט די הילף פונעם וועלט בארימטן טוען ר' שמואל פריעד און נאך עסקנים, וואס די ארונים טענה'ען אז זייערע מאטיווען זענען געווען צו באגראבן ר' אהרן, האבן זיך דאן אריינגעלייגט צו העלפן די משפחה און זיך געשלאגן מיט ר' אהרן'ען און זיינע מוסדות, א דאנק דעם איז ער שפעטער גענצליך ריינגעוואשן געווארן אין געריכט און מען האט אויפגעוויזן, אז סאשע ר' אהרן'ס רעביצען נישט נאר וואס זי האט אנגעמאכט דעם גאנצן בלבול אויף דעם איד, נאר זי האט פערזענליך פרובירט רח"ל העצן די קליינע אומוויסענדע חרדישע תמימותדיגע מיידלעך, וואס האבן ניטאמאל געוויסט וואס עס רעדט זיך, אז זיי זאלן בלויז נאכזאגן פאר פאליציי און פאר א זשורי לעיני כל העולם, ווערטער וואס זיי פארשטיין נישט, (וואס איינע פון די זענען גאר א דאון סינדראם קינד וואס האט נישט קיין אייגן דעת) קעגן זייער אייגן טאטען, און אזוי ארום אויך נעמען א טייל אינעם אומדערהערטן מנובלישען אקט פון מאכן אזא היסטארישען בלבול, א דאנק דעם אויפדעקונג האט דער גויאישער זשאזש ארויסגעווארפן דעם קעיס און גאר גערעדט קעגן די אידישע אמונה אז א חשובער רב בישראל זאלן אויסן צו טאן אזא זאך דערמיט מאכענדיג א היסטארישער חילול ה'.
אין יענער צייט האבן רבנים זיך אריינגעמישט און שטארק געברויזט קעגן ר' אהרן, טענה'דיג צו אים אז אפי' לו יצויר ער איז נישט געווען דירעקט דער וואס האט עס ארגינעל געברענגט דערצו וואלט ער עס ווען געקענט אפשטעלן אין איין רגע, אבער זיינע חסידים האבן גענטפערט אז די משפחה האט געבטען ר' אהרן זיך אריינמישן, און אלס באווייז האבן זיי געוויזן אז זיין גבאי ר' חיים שלמה פישער איז דאך זיין נאנטסטער מענטש און איידעם פונעם באטרעפנדען קרבן.
סאטמארער רבי ביי נרות חנוכה פון אונטן שטייט דער גבאי ר' חיים שלמה פישער
אבער היינט צוטאגס איז די גאנצע משפחה קעגן ר' אהרן אחוץ די גבאי פישער, ווייל אפילו אז זיין רעביצען מיט זיינע מנהלים פון זיינע מוסדות האבן דאס אנגעדרייט, אויף א רצון פון א פאמיליע מעמבער, און ר' אהרן האט אפשר פערזענליך גארנישט געוויסט דערפון אין אנפאנג פרשה, און שפעטער האט ער שוין נישט געטארט אריינרעדן ווייל עס איז געווען א פעדעראלער קעיס, און ממילא האט ער נישט געוואלט וויסן גארנישט דערוועגן. ממילא קען מען אים אפשר לויט אים נישט אנלייגן אלע פראבלעמן פון זיין ווייב און מוסדות און נאך איינגעשטעלטע מיט זיינע נאנטע שטוב מענשטן, האט ער דאך זיי געקענט הייסן אויפהערן.
די גאנצע משפחה וואס זענען אויך געווען די גרעסטע חסידים פון ר' אהרן ביז די פרשה, די חרדישע וועלט אין אירע אלע רבנים זענען זייער פארווייטאגט ווייל זיי זאגן אז זיי האבן אים געבעטן און געוויינט משך פון איבער 4 יאר חי וקיים ער זאל זיך אפלאזן פונעם קעיס און מען וועט דאס שיינערהייט און באהאלטערהייט אפווישן. אבער דאס איז שוין אריין אין א כבוד פאר די פארטיי אז מען מוז אויפווייזן אז זיין רעביצען סאשע איז יא געווען גערעכט פון אנפאנג און מען טאר איר נישט פארשעמען כאטשיג די עקשנות פון סאשע טראגט דאך די דירעקטע קאנסקעווענסן חלילה אז זיי זאלן נישט קענען קיין שידוכים טאן לדורות אויב נעמט מען דאס ח"ו אן פאר אמת רח"ל.
די ענדע איז ברוך ה' דער אנגעקלאגטער ריינגעוואשן געווארן און די ריכטער מיט א זשורי האבן געמאכט ללעג ולקלס פון די סתירות און רשעות וואס די אנקלעגער האט דא געוואלט טאן און די חזקת כשרות פון אידן זענען צוריקגעשטעלט געווארן על מכונם צום פרידן פון יעדן.
פילע קעגנער פון ר' אהרן האלטן אבער אז די פלעק פון דעם היסטארישען סקאנדאל איז געבליבן פארשמוצט אויף ר' אהרן'ס קאנטע לדראון עולם, סיי צוליב וואס אנדערע אידן וועלן דאס נאכטאן צו ארויפלייגן א בלבול אויף א מאן אויב וויל מען א גט און סיי צוליב די צער פון אזוי מיאוס פארשמוצען א משפחה בישראל לעיני כל העולם.
די גיורת פרשה.
והשיב לב אבות על בנים ולב בנים על אבותם. דאס איז דאס היסטארישע בילד, ווי ער שמייכלט צו זיין טאטע.
א אינגערמאן איז ל"ע אפגעפארן און ארויס לתרבות רעות, און איז געווען איינער פון זיינע תלמידים, ער אויפגעצויגן געווארן פון א צובראכענער משפחה וואס איז נאך אלס דבוק אין אים, און די מיטגלידער פון דער משפחה זענען גבאים און ראשי הקהילה וואס שטופן זיין וואגאן און קעמפן פאר זיין רעביסטעווע, (ווי די פעטערס ר' מאיר הירש און ר' שלמה זלמן שטיין.)
עס הייבט זיך אן מיט דעם וואס זיינס א תלמיד האט איבערגעלאזט אייגן ווייב און 5 קינדער און זיך פארליבט אין א גוי'טע. יארן האט די משפחה פרובירט צוריקצוברענגען דעם אינגערמאן צו אידישקייט. ביז איינמאל האט זיי דער ר' אהרן געהייסן מגייר זיין די ווייב פונעם אינגערמאן מיטן דירעקטן בדיעבד'יגן כוונה אז וויבאלד דער אינגערמאן וועט שוין נישט צוריקגיין צו זיין ערשטער ווייב, און זיין צווייטער ווייב וויל האלטן אידישקייט, וועט דער אינגערמאן אפשר אויך האלטן אידישקייט דורך די נאנטשאפט וואס ער האט געהאט מיט זיין מאמען און שיקסע וואס ער פלעגט קומען מיט איר כסדר אויף שבתים און ימים טובים אויף קרית יואל, צוזעהן די הנהגה פון אידן מיט חסידים ווי אזוי צו פירן זיך אידישלעך אויפן סאטמארער שטייגער, און דערמיט ארויסגעוויזן און געזאגט אפן אז ער וויל תשובה טאן. ר' אהרן האט זיך אבער אויסגענומען אז דאס זאל זיין שטיל און קיינער זאל זיך נישט דערוויסן כדי נישט נאכטאן.
ווען ר' אהרן איז געוואויר געווארן אז דער רב וואס האט מגייר געווען די ווייבל איז גאר איינער פון זיינע ארכי-קעגנער הרב ר' יצחק מאנדל און אויך אז מען האט געטובלט די פרוי אין דער מקוה פון בני יואל און צוגאב האט די משפחה פון די ערשטע ווייב געוואלט זייער שטארק אז דער אינגערמאן זאל נישט קענען חתונה האבן און זיי זענען פראמיניטע עסקנים פון קרית יואל, האט ער באשלאסן צו שלאגן פאליטישע קאפיטאל און מאכן א שטונק דערקעגן און אויסגעדרייט זיין דאטשיג מיט א בלעכענעם פנים ערקלערט אז די מאמע, א צובראכענע אלמנה און רעספעקטירטער חשובע פרוי, וואס האט דאס געהערט די עצה פון אים זאגט גאר ליגענט.
ער האט ליידער אליין מפרסם געווען די מעשה וואס קיינער האט נישט געוואוסט דערמיט זאגנדיג אז די פראבלעם מיטן גיור איז אז אנדערע וועלן דאס נאכטאן, און אזוי ארום באשמוצט די משפחה אויף די גאנצע וועלט, עס האבן זיך צו אים דאן צוגעשטעלט 2 ליטווישע רבנים, ר' שמחה בונם קאהן פון לעיקוואד און נאך איינער פון בארא פארק. וואס האבן געזאגט אז אין זייערע קרייזן איז דאס יא שכיח אז אידן פארליבן זיך אין גויט'עס, דעריבער מוז מען דאס באקעמפן כאטשיג אין סאטמאר קרייז איז דאס דערווייל נישט שכיח ממילא וואלט דאס איינצעלער אויסנאם אויב עס איז ווען שטיל נישט געווען א פראבלעם.
ר' יחזקאל ראטה וואס איז א פוסק פאר מאדערענע קרייזן אויך האט זיך דאן יא צוגעשטעלט צום דער מערכה פון ר' אהרן על אף די קאנסעקווענסן וואס דאס האט ל"ע געהאט אויף דעם פרומען קרייז.
על אף וואס קיינער פארמישט אין דעם סקאנדאל האט נישט געהאט מיט וויליאמסבורג איינגעלייגט, נישט ער, נישט ר' יצחק מאנדל און נישט די עלטערן און נישט די פארפאלק, דאך צוליב זיין ווייזן אז ער איז נאכאלס גרויס האט ער געמאכט מיט גרויס פאמפע אן אסיפה אין וויליאמסבורג, אין סיגוטער שול, אז אלע רבנים פון טריי-סטעיט ניו יארק זאלן זיך קענען באטייליגן דערין, כדי צו דאס ווי מער צו פארשפרייטן האט מען געהאט בילדער און לאנגע באריכטן דערוועגן אין זיין צייטונג דער בלאט, כאטשיג רוב רבנים זענען נישט געווען פון וויליאמסבורג.
דער בלאט און זיינע ארונים בראש פון אים מיט עטליכע דרשות איז דעמאלטס געווען בעיקר פארנומען צו פארשפרייטן קעגן ווייבל צו באשמוצען און פייניגן א גיורת אז זי האט זיך נישט מגייר געווען כדת משה וישראל, זי האט אבער אפגעענטפערט מיט עטליכע בריווען צו רבנים וואס בשעתו נתפרסם געווארן אויפן אינטערנעט צו זאגן אז די פאלשע קלאנגען פון די ארונים זענען ריינע בייזוויליגע פארטייאישע רדיפות קעגן איר, און זי האלט יא איין אלע מצוות און מנהגים פון חרדישע אידן און זי האט זיך נישט מגייר געווען צוליב די ליבע פון איין מענטש איר מאן, נאר די מאן האט אין איר אריינגעלייגט א ליבע צו גאט זיין תורה און זיין פאלק, דעריבער וויל זי זיין א טייל פון דעם פאלק אידן. אבער וויבאלד דער איד האט נישט געוואלט געבן נאך פירסום פארן סיפור האבן זיי נישט אפגעדרוקט אירע ווערטער,
אריזאנע ווייץ קאמף.
ער האט איינגעפירט אן הלכה'דיגע תיקון צו טוישן די ווייץ וואס מען נוצט פאר די מצות פאר פסח, פון די ביז איצטיגע לאנג איילענד ווייץ, וואס איז באנוצט געווארן דורך סאטמארע אידן פון תש"ח ביז תשכ"ו און פון תשכ"ט און ווייטער, צו די מער מהודר'דיגע אריזאנע ווייץ, און געזאגט אז "מען האט אריינגעווארן א פלאק אין די מצות."
זיין תורה.
ער האט זיך יארן לאנג מייגע געווען על התורה ועל העבודה, פון קינדווייז אן וואס ער האט געהאט חברותות גרויסע תלמידי חכמים וואס האבן מיט אים געלערענט פריוואט, שטענדיג אים צו הייבן, ער זאל קענען ווערן א מנהיג.
ווען ער איז נאך געווען א פרישער אינגערמאן האט אים שוין זיין טאטע מיטגענומען צו וויכטיגע אסיפות רבנים, אים צו איינטרענירן צו זיין א מנהיג און א רבי.
ביי די 31 יאר אלט האט אים זיין פעטער, רבי יואל, געשטעלט אלס ראש ישיבה פון דער גרויסער סאטמארער ישיבה גדולה אויף סענדס סט., אויפן פלאץ וואס ר' נתן יוסף מייזעלס און ר' מרדכי שטיין האבן פיגורירט פארן יארן לאנג. ביזן היינטיגן, כמעט 30 יאר, וואס איז ער פירט די ישיבה.
ער איז פארעכנט אלס א וואונדערליכער בעל מחדש און מגיד. ער האלט רעגלמעסיג דרשות און שיעורים וואס ענהאלט פילפולים, רמזים, דברי חסידות אין ענליכס. ר' אהרן טייטלבוים האט שוין אפגעשריבן מערערע ספרי חידושי תורה אויף תורה און ש"ס. איבער 30 בענדער פון זיינע חידושים זענען שוין געדריקט געווארן. זיינע חסידים קוקן עס אלס א פאזיטיווער כשרון, פארגלײַכענדיג אים צו זיין עלטער-פעטער ר' יואל טייטלבוים.
ביים בענטשן פון איין זייט זיין אייניקל און ר' מענדל'ס איידעם רב יואל גלאנץ און פון די אנדערע זייט ר' מענדעלע
זיינע חסידים.
זיי ווערן אנגערופן מיט א נאמען ארונים בעיקר דורך די זאליס, ווייל טראץ די אלע קעגנערשאפט וואס האט זיך אנגעזאמעלט דורך די יארן און די ציטיילונג אין סאטמאר איז נאך אלס ר' אהרן היינט פארעכענט ביי זיי אלס די גרעסטע חסידישע רבי און אמעריקע, און מעגליך אויף די וועלט, זיי ציילן זיך און די צענדליגע טויזנטער איבער דע. גארער וועלט.
די טיפישע חסידים פון ר' אהרן זענען אין אלגעמיין די געטרייע חסידים פון זיין טאטע, וואס האבן זיך אלס געהאלטן געטריי צו זיין טאטע און אים דורכאויס די אלע מחלוקת קעגן בני יואל און זייערע שטיצער. זיי האלטן אז טראץ זיינע אלע חסרונות און היסטארישע קריטיק, איז ער פון דעסטוועגן דער פאסיגסטער ממלא מקום פון ר' יואל טייטלבוים און פאר א גרויסע צדיק ווי זיי אייסערן זיך און זיינע תורות אין אויפירונג און קוויטלען זיך.
ר' זלמן לייב'ס חסידים וואס ווערן אויך צוריק אנגערופן מיטן נאמען זאליס דורך די ארונים ארגומענטירן אז זיי זענען א גרעסערע חסידות, ווייל זיי האבן מער מענטשן וואס שטרעבן פאר ר' זלמן לייב'ס הצלחה, אינערהאלב סאטמאר וואס לויט זיי אינעם סאטמארער זין קען מען דאס אויסטייטש אלס חסידים, טראץ דער טיפישער זאלי איז נישט קיין חסיד פון ר' זלמן לייב זעלבסט, ער איז בלויז א סימפאטיקער, ווייל ער נעמט א שטעלונג אין די מחלוקה, אבער ער האלט נישט ר' זלמן לייב פאר א צדיק, קוויטעלט זיך נישט ביי אים, גייט נישט צו זיינע רוחניות'דיגע פארברענגען, אויף אזוי ווייט אז א גרויס חלק פון די זאליס טיען גרינגשעצן מיט שפאס אויף ר' זלמן לייב, אבער צוליב די פיינטשאפט קעגן ר' אהרן שטיצן זיי אים, און פרובירן אים צו הייבן.
די צוועלף זין פון יעקב אבינו און זייערע קינדער און אייניקלעך זענען די שבטים.
יעדער שבט האט געהאט זיין פֿאן מיט א באזונדערן קאליר און א שטיין אין דעם חושן.
די אוגערקע (וויסנשאפטלעכער נאמען: "Cucumis sativus") איז אן איין-יעריגער זומער געוויקס פון דער פאמיליע קוקורביטאצעאיי "(Cucurbitaceae)", די זעלבע פאמיליע ווי דער קירבעס און וואסערמעלאן. זיין גרינער, לענגלעכער גרינס, ווערט געגעסן רוי, מארינירט אין זאלץ אדער עסיג.
אויף דעם אוגערקע מאכט מען די ברכה בורא פרי האדמה, אזוי ווי אויף אנדערע גרינסן.
אין דער אוגערקע איז געווענליך נישט פאראן קיין אינסעקטן (שרצים) אדער ווערים, דערפאר לױט דער הלכה דארף מען זיי נישט קאנטראלירן. אויב אבער איז פארהאן אנצייגונגן פון לעכער אדער פלעקען דארף מען עס דארט קאנטראלירן.
די אוגערקע וואקסט אין א ברייטן פארנעם אין ארץ ישראל דארף מען מיט זיי אויספירן (מקיים) די מצוות וואס זענען אנגעהאנגען ספעציעל פאר דעם לאנד ארץ ישראל (מצוות התלויות בארץ): תרומות, מעשרות און שמיטה.
דער דאטום וואס פאלט אויף דער אוגערקע די דינים פון שמיטה, הייבט זיך פון חודש תשרי פון דעם זיבעטן יאר, ביז חשוון פון אכטן יאר.
זויערע אוגערקע.
דאס איז איינע פון די אינטערעסאנטע עסן, וואס אזויווי מילעך, נאכן ווערן זויער ווערט דאס א געשמאקע מאכל לויט די אינגרידיענס פון די מבינים דערין, אזוי אויך איז דאס איגערקע, ווען עס ווערט זויער - אויכעט לויטן די כללים וויאזוי מען זויערט עס איין, ווערט דאס א מאכל העולה על שלחן מלכים, ווי איינע פון די געשמאקע אפעטיט געבער, ביים מאלצייט.
Salix) איז אַ מין בױם, װאָס געהערט צו די ארבעת המינים (ערבי-נחל) וואס פון דעם שאקלט מען סוכות די ערבות.
מען ניצט די האלץ פון דער ווערבע צו מאכן שפילכלעך.
סדר קדשים, דער פינפטער סדר פון משניות, איז כולל 11 מסכתות. קדשים איז טייטש "הייליגע זאכן", רוב מסכתות אין דעם סדר האבן צו טון מיט קרבנות.
אויף רוב מסכתות איז דא גמרא נאר בבלי. אויף די ערשטע פרקים פון תמיד איז דא א גמרא צוזאמענגעשטעלט פון אנדערע מסכתות; אויף מדות און קנים איז בכלל נישט דא קיין גמרא.
פֿראנקפֿורט אם מיין (; אין ספרים פרנקפורט דמיין אדער פפד"מ) איז די גרעסטע שטאט אין העסע, דייטשלאנד, און די פינפטע גרעסטע שטאט אין דייטשלאנד, מיט א באפעלקערונג פון 687,775 (2012). די שטאט געפינט זיך אויף די ברעגן פונעם מיין, א בייטייך פונעם ריין.
פראנקפורט איז דער פינאנציעלער צענטער פון דייטשלאנד. אויך געפינט זיך דארטן דער אייראפעישער צענטראלבאנק.
אין די ספרים ווערט זי גערופן "פראנקפורט דמיין", ווייל עס איז אויך דא א באקאנטע שטאט פראנקפורט דאדר.
מיט א קאנצענטראציע פון פינאנציעלע אינסטיטוציעס, איז פראנקפורט איינער פון דער וועלטס וויכטיקסטע פינאנציעלע צענטערס, און דער פירנדיקער פינאנציעלער צענטער אין דייטשלאנד, מיט מינכן א שטיק וועג דער צווייטער.
אויך איז פארהאנען דער אפציעלער נאציאנאלער לופטפעלד אין פראנקפורט.
צענטראל־בענק.
פראנקפורט איז די היים פון צוויי וויכטיקע צענטראלבענק.
דער אייראפעישער צענטראל־באנק ("Europäische Zentralbank") איז איינער פון די וויכטיקסטע צענטראלבענק אין דער וועלט. דער באנק באשטימט די געלט־פאליטיק פאר דער אייראזאנע, וואס באשטייט פון 18 אייראפעישער פארבאנד מיטגלידשטאַטן וואס האבן אדאפטירט דעם איירא (€) ווי זייער געמיינזאמע וואלוטע און איינציקער לעגאלער אנבאט. זייט זיין גרינדונג אין 1998 געפינען זיך די הויפטקווארטיר פונעם באנק אינעם אייראטורעם ביי ווילי־בראנד־פלאץ און, צוליב א מאנגל אין פלאץ, אויך אין נאך צוויי הויכע ביורא געביידעס אין פראנקפורטס פינאנציעלן דיסטריקט.
די שטאט פון פראנקפורט ערט די וויכטיקייט פונעם באנק מיטן אפיציעלן סלאגן "די שטאט פונעם איירא" זייט 1998.
דער דייטשער פעדעראלער באנק ("Deutsche Bundesbank"), פלאצירט אין באקנהיים, איז געגרינדעט געווארן אין 1957 ווי דער צענטראלבאנק פאר דער פעדעראלער רעפובליק פון דייטשלאנד.
אידן אין פראנקפורט.
היינט אין פראנקפורט געפינען זיך צוויי שולן.
אין די צוויי אידישע בתי החיים, ליגן די גרויסע באקאנטע אידן ווי דער פני יהושע, רב שמואל שאטין, רבי נתן אדלער (דער רבי פונעם חת"ם סופר), די מאמע פון חת"ם סופר, דער בעל ההפלאה, דער מחנה לוי, דער סטאלינער רבי דער ינוקא, וואס מ'רופט דער פראנפורטער, ר' שמשון רפאל הירש, און נאך, אבער דער בית החיים איז איבערגעווארפן געווארן ביים צווייטן וועלט קריג, עס איז דא בלויז א צוים ארום דעם פלאץ פונעם בית החיים, און אויך אסאך מצבות זענען דערין, אבער זיי זענען נישט אויף זייער ארגינאלן פלאץ.
עס איז אינטערעסאנט די צוים פונעם בית החיים אין פראנקפורט, עס איז ארום גענומען מיט זעקס מיליאן קליינע שטיינער, און יעדע שטיינדל איז צום געדענקען אויף איינעם פון די זעקס מיליאן קדושים וואס נאצי-דייטשלאנד האט געמארדעט.
שבט איז דער עלפטער חודש צו דער ציילונג פון די חדשים וועלכע ווערט געציילט פון ניסן (און דער פינפטער חודש צו דער ציילונג פון יארן, וועלכע ווערט געציילט פון תשרי).
קביעות - קאלענדאר.
פון ווען ס'איז באשטימט געווארן דער יידישער קאלענדאר (קביעות החדשים), איז שבט שטענדיג א פולער חודש (מלא): א חודש פון דרייסיג טעג.
ראש חודש שבט איז שטענדיג איין טאג: דער ערשטער טאג פון שבט וויבאלד טבת איז שטענדיג א פארקערצטער חודש (חסר): ער האט שטענדיג נאָר ניין און צוואנציג טעג.
דער ערשטער טאג פון חודש שבט קען אויספאלן פינף טעג פון דער וואך: (ב ג ד ה ז) מאנטיק, דינסטיק, מיטוואך, דאנערשטיק, שבת.
קאלענדאר פאר שבט ווען דער ערשטער טאג געפאלט מאנטיק.
אין א יאר ווען ראש השנה געפאלט מאנטאג און דאס יאר איז א שנה שלימה (ד"ה אדער בש"ה פשוטה אדער בש"ז מעוברת), ווי אויך אין א יאר ווען ראש השנה געפאלט דינסטאג (ד"ה אדער גכ"ה פשוטה אדער גכ"ז מעוברת), געפאלט דער ערשטער טאג שבט מאנטיק.
קאלענדאר פאר שבט ווען דער ערשטער טאג געפאלט דינסטיק.
אין א יאר ווען ראש השנה געפאלט דאנערשטאג און דאס יאר איז א שנה חסירה (ד"ה הח"א מעוברת) געפאלט דער ערשטער טאג שבט דינסטיק.
קאלענדאר פאר שבט ווען דער ערשטער טאג געפאלט מיטוואך.
אין א יאר ווען ראש השנה געפאלט דאנערשטאג און דאס יאר איז א שנה כסידרן (ד"ה הכ"ז פשוטה) געפאלט דער ערשטער טאג שבט מיטוואך.
קאלענדאר פאר שבט ווען דער ערשטער טאג געפאלט דאנערשטיק.
אין א יאר ווען ראש השנה געפאלט דאנערשטאג און דאס יאר איז א שנה שלימה (ד"ה אדער הש"א פשוטה אדער הש"ג מעוברת), ווי אויך אין א יאר ווען ראש השנה געפאלט שבת און דאס יאר איז א שנה חסירה (ד"ה אדער זח"א פשוטה אדער זח"ג מעוברת), געפאלט דער ערשטער טאג שבט דאנערשטיק.
קאלענדאר פאר שבט ווען דער ערשטער טאג געפאלט שבת.
אין א יאר ווען ראש השנה געפאלט מאנטאג און דאס יאר איז א שנה חסירה (ד"ה אדער בח"ג פשוטה אדער בח"ה מעוברת), ווי אויך אין א יאר ווען ראש השנה געפאלט שבת און דאס יאר איז א שנה שלימה (ד"ה אדער זש"ג פשוטה אדער זש"ה מעוברת) געפאלט דער ערשטער טאג שבט שבת.
דער אינהאלט פון חודש.
דער צירוף פון חודש שבט גייט ארויס פון דעם אנפאנג פון די ווערטער (ראשי תיבות) המר ימירנו והיה הוא (ויקרא כז. לג.).
דער מזל פון שבט ווערט אנגערופן דלי.
שבט איז א געזעלשאפטליכע אפטיילונג פון מענטשן וואס וואוינען אין קבוצות לויט די אפשטאמונגען זיי האבן אייגענארטיגע געניאלע מנהגים און זיי מישן זיך נישט מיט אנדערע שבטים.
די צוועלף זין פון יעקב אבינו און זייערע קינדער און אייניקלעך זענען די שבטים זעה שבטי ישראל.
רחמיסטריווקא (,) איז א דארף אין סמיליאנסקי ראיאן, טשערקאסער אבלאסט, אוקראינע. רחמיסטריווקא איז ווייט 17 ק"מ דרום-מערב פון סמילא און 41 ק"מ דרום-מערב פון טשערקאס. נאענטע שטעטלעך זענען שפאלע (23 ק"מ צו מערב) און זלאטאפאל (35 ק"מ צו דרום).
הרה"צ יוחנן טווערסקי האט אויפגעשטעלט א הויף אין רחמיסטריווקא.
אין 1900 האבן געוואוינט אין רחמיסטריווקא 1,785 יידן.
א טשייניק אין א טיי-הויז אין כינע
א טשײַניק איז אַ מין טאָפּ צו זידן װאַסער פֿאַר טײ אָדער קאַװע. דאָס װאָרט טשײַניק שטאַמט פֿונעם װאָרט טשײַ, װאָס באַטײַט טײ אין רוסיש. געוויינלעך איז א טשייניק געמאכט פון מעטאל.
היינט אין אסאך לענדער, למשל ענגלאנד ניצט מען אן עלעקטרישן טשייניק פון פלאסטיק וואס מען שטעקט אריין אין א קאנטאקט אין דער וואנט, און ער קאכט אויף וואסער גאנץ גיך.
רבי חיים זאַנוויל אבראמאוויטש (געבוירן ה'תרנ"ח אדער ה'תרס"ב - כ"ד תשרי ה'תשנ"ו), דער ריבניצער רבי, איז געווען באוואוסט אלס א פועל ישועות.
ר' חיים זאנוויל איז געבוירן צו זיין פאטער ר' משה, און מוטער יוטא ציפורה, אין באטאשאן, רומעניע, אין תרס"ב. ער איז געווען א חסיד פון דעם שטעפאנעשטער רבי, הר"ר אברהם מתתיהו פרידמאן.
פילע אינטערעסאנטע לעגענדעס און וואונדער הערט מען פון זיין לעבן און שאפן, ער איז געווען פארעכענט אלס אן הייליגער געטליכער מאן א קדוש וטהור וואס האט זיך מוסר נפש געווען אין קאמוניסטישן רוסלאנד צו טון מצוות און מל'ען אידישע קינדער אונטער די גרעסטע סכנות.
ער איז ארויסגעקומען פון רוסלאנד תשכ"ט קיין ירושלים, וואו ער האט געוואוינט אין קרית מאטערסדארף. נאך עטלעכע יאר האט ער זיך געצויגן אין אמעריקע.
די ערשטע צייטן האט ער זיך אויפגעהאלטן אין מיאמי. שפעטער האט ער זיך געצויגן קיין ברוקלין, אין קרוין הייטס, ער האט געוויילט א תקופה אין סיגעיט, דערנאך בארא פארק,ווי אויך א תקופה און לאס אנדזשעלעס, און נאך פלעצער, אבער דערנאך האט ער זיך באזעצט אין מאנסי, און געווארן באקאנט אלס א גרויסער רבי. ער איז געווען א מוהל, א שוחט, א רב, א רבי, אלעס האט ער געדאווענט פאר די עמוד ער האט געפאסט גאנצע טעג, ער האט מרבה געווען צו גיין אין מקווה.
אידן פארציילן מופתים און וואונדער וואס ער האט געזען האבנדיג אפענע אויגן צו זען אלץ.
הרב עזריאל טויבער האט אים פיל געהאלפן ארויסברענגענדיג דעם רבי פון רוסלאנד ווי אויך ראמי קאהן—ער שילדערט פיל אין זיין ספר וועגן אים, מרדכי בן דוד האט פיל זיך געדרייט ביי אים און נאך פארשידענע עסקנים. צווישן זיינע גבאים זענען געווען יחזקי' האפמאן, יצחק תהילים, אברהם שעהנוואלד, אברהם הערש גליק, ארי' געלדצעלער, יואל יואלי'ש קרויס (ב"ר שלמה אריה), משה וועג און משה בערקאוויטש משב"ק.
נאך זיין פטירה האט מען מייסד געווען א חדר תשב"ר נחלת חיים ריבניץ אויף זיין נאמען, וואס ווערט געפירט פון הרב חיים פלאהר. דער מוסד איז על טהרת הקודש מ'נעמט נישט קיינע פראגראמען נאר ריינע געלט.
צו זיין ציון שטראמען אידן אין די  טויזנטער, אלע טעג פון יאר, ס'כמעט נישטא א צייט דורכ'ן גאנצן יאר, טאג און נאכט, וואס ס'זאל זיין ליידיג פון מענטשן דארט, ממש ארום דער זייגער.
ריבניץ (,) איז א שטאט אין טראנסניסטריע, מאלדאווע. אין 2004, האט עס געהאט א באפעלקערונג פון 53,648. ריבניץ געפינט זיך אין דעם צפון טייל פון טראנסניסטריע, אויפן לינקן ברעג פונעם נעסטער; צווישן דער שטאט און דעם טייך איז א דאמבע.
אין 1926 זענען 38.6% פון די איינוואוינער געווען יידן, די גרעסטע גרופע.
אהקלאנד גראמאטישע שולע איז א בלויז פאר יינגלעך היסטארישע געביידע שולע אין "אהקלענד, ניו זילאנד". פאר יינגלעך פון 9 ביז 13 יאר. עס האט אויך א דארמיטארי פאר דרויסנדע תלמידים זיך אויפהאלטן דארטן.
דאס איז פון די גרעסטע שולעס אין ניו זילאנד, אבער איר אייגענאריגקייט איז וועלט באוואוסט צוליב איר רייכן ארכיטעקטור געבוי. אויך האט דער געביידע אין פארענט א שולד פון אלע תלמידים לענגאויס איר היסטאריע וואס האבן געגעבן זייער לעבן אין מיליטער ביי מלחמות.
א וואנט מנורה אויף חנוכה
חנוכה איז א יום טוב וואָס ווערט געפײַערט אַכט טעג, אָנהייבנדיק פון כ"ה כסלו. חנוכה איז איינע פון זיבן מצוות וואָס די חז"ל האָבן באשטימט, צו צינדן חנוכה-ליכט און לויבן דעם אייבערשטן פאר די נסים, דורך זאָגן הלל און זאָגן על הנסים בײַם דאווענען און בײַם בענטשן.
שטאַמונג.
בײַם צווייטן בית המקדש ווען די יוונים האָבן געקעניגט איבער ארץ ישראל, האָבן זיי ארויסגעגעבן פארשיידענע גזירות אויף די ייִדן און זיי פארבאָטן צו פראקטיצירן זייער ייִדישקייט, און זיי געשטערט צו לערנען תורה. די יוונים האָבן זיי בארויבט פון זייער געלט און זייערע טעכטער, און זענען אריין אין היכל און מטמא געווען אלע טהרות, און אונטערדריקט דאָס יידישע פאלק, ביז ווען דער אייבערשטער האָט זיך דערבארעמט איבער זיין יידיש פאלק אין זיי ארויסגעהאָלפן פון זייערע הענט און זיי אפגעראטעוועט, און די חשמונאים די כהנים גדולים האָבן זיי געזיגט און האָבן אוועקגעשטעלט א קעניג פון די כהנים און צוריק געקערט דעם קעניגרייך צו די יידן פאר איבער צוויי הונדערט יאָר ביז דעם חורבן פון צווייטן בית המקדש, דער טאָג וואָס די יידן האָבן געזיגט זייערע פיינד איז געווען פינף און צוואנציקסטער טאָג אין חודש כסליו. געווען איז דאָס אין יאָר ג'תקצ"ז (165 פער די קריסטלעכע צייט-רעכנונג).
די חז"ל דערציילן ווען די יוונים זענען אריין אין היכל האָבן זיי מטמא געווען אלע אייל וואָס איז דאָרט געווען, און ווען די חשמונאים האָבן זיי באזיגט און זענען אריין און היכל, האָבן זיי נאָכגעזוכט און האָבן נישט געפונן נאָר איין קריגעלע אייל, וואָס איז נישט געווען טמא, וואָס איז נאך געווען פארזיגלט מיט דעם שטעמפל פון כהן גדול, וואָס איז געווען גענוג פונקט פאר איין טאָג אָןצוצינדן די מנורה, און ס'איז געשען א נס און מען האָט געצינדן דערפון אכט טעג, ביז מען האָט געברענגט פרישע אייל. דאָס אנדערע יאָר האָבן די חכמים באשטימט און געמאכט די טעג פאר א יום טוב, מיט הלל און הודאה, וואָס ווערט אָנגערופן חנוכה. און וויבאלד דער נס איז געשען מיט די ליכט פון דער מנורה, דערפאר האָבן די חכמים באשטימט מען זאָל צינדן חנוכה-ליכט, צו דערמאָנען דעם נס. אנדערע ראשונים זאָגן, אז דעם יום טוב האָבן די חכמים באשטימט איבער דעם נס פון זיגן דעם קריג, און וויבאלד ס'איז געדאפלט געוואָרן דער נס מיט דעם אייל, האָבן די חכמים אויך צוגעלייגט מ'זאָל צינדן די חנוכה-ליכט, צו דערמאָנען דעם נס.
דער נס פון זיגן דעם קריג.
חנוכה איז באשטימט סיי פאר א אנדענקונג וואס האט פאסירט מיט דעם אויל, סיי א אנדענקונג פון דעם קריג וואס די חשמונאים האבן געזיגט קעגן די גריכן, די מעשה ווערט געשילדערט מיט אלע דעטאלן אין מגילת תענית און אויך אין מגילת החשמונאים. אלס אנדענק פונעם נס צינדט מען אן די חנוכה ליכט, און אלס אנדענק פון זיגן קעגן די גריכן זאגט מען הלל און על הנסים.
די סיבה שטייט עטלעכע טעמים אין די מפורשים. קודם וויבאלד לויט די געזעצן פון דער תורה האבן די חשמונאים נישט געטארט נעמען דאס אידישע קעניגרייך, ווייל דאס אידישע קעניגרייך געהערט בלויז פאר מלכות בית דוד, ווער עס קריגט אויף דעם קעניגרייך פון בית דוד איז ווי גלייך ער קריגט אויף דער שכינה. אזוי שטייט אין רמב"ן פרשת ויחי אויפן פסוק לא יסור שבט מיהודה. אבער אין של"ה שטייט אז די כוונה פון די חשמונאים איז געווען צום גוטן, זיי האבן געמאכט א גרייז.
דער חתם סופר זאגט אז וויבאלד די חשמונאים האבן פארכאפט דאס קעניגרייך פון בית דוד, און ר' יהודה הנשיא איז געווען פון די אייניקלעך פון בית דוד, האט עס איהם זייער געאהרט, פארוואס זיי האבן דאס געטוהן דעריבער ווערט חנוכה כמעט נישט דערמאנט אין משניות.
נאך אן אורזאך, וואס עס ווערט געברענגט פון די היסטאריקער, פארוואס דער אנדענק און פייערונג פון חנוכה איז דוקא נאר נאך די נס פון דער מנורה און נישט נאך די זיגן קעגן די גריכן, ווייל למעשה דורכאויס די היסטאריע פון די אידן ביז דאן זענען געווען פולע זיגן וואס די אידן האבן געהאט קעגן זייערע פיינט, און בלויז צוליב דעם זיג האבן די חכמים נישט געפונען פאר וויכטיק צו גרינדן א ספעציעלן יום טוב פאר אלע דורות אינעם יארטאג, אבער וויבאלד אין יענער עפאכע זענען געווען פולע אידן וואס זענען געווען אסימילירט וואס האבן זיך גערופן העלעניסטן און דער נס פון דער מנורה איז געווען אזא סארט אויסערגעווענליכער וואונדערליכער נס וואס דאס האט געברענגט צו דעם אז פולע אידן האבן זיך צוריקגעקערט צום פרומען וועג, און נאכאמאל געקומען מאסנסווייז מקריב זיין קרבנות אין בית המקדש, ממילא איז עס געווען ווי א ווידערבאנייונג פון דעם אידישן פאלק און איר גלויבן.
רמזים.
דער רמב"ן אויף די תורה אנהייב פרשת בהעלותך ברענגט פון א מדרש אז השי"ת האט געזאגט פאר משה ער זאל זאגן צו אהרן אז די מצוה פון חנוכה וועט אייביג זיין, אפילו ווען מען וועט נישט קענען מקריב זיין קרבנות ווייל די בית המקדש וועט זיין חרוב, אבער חנוכה ליכט ווען מען צינדן אפילו אין גלות.
אין מדרש רבה שטייט (במדב"ר פי"ג) אז אין דעם טאג איז פארטיג געווארן דאס בויען די משכן אין מדבר, אבער השי"ת האט געווארט ביז ראש חודש ניסן מען זאל אויפשטעלן די ערשטע מאל דאס משכן, האט זיך דער חודש געשעמט, האט איהם השי"ת באצאלט אז אין צווייטן בית המקדש איז געווארן א יום טוב דערין.
איבער דעם נאמען חנוכה איז פארהאן פארשידענע ערקלערונגן טעמים און רמזים אין די ראשונים, און אויך שפעטער אין די אחרונים.
אנצינדן די חנוכה ליכט.
אנצינדן די חנוכה ליכט איז די הויפט מצווה פון חנוכה. מען צינדט די ליכט יעדע נאכט פון חנוכה (פון דער נאכט נאך כ"ד כסלו) נאך דער שקיעה (אחוץ ערב שבת ווען מען דארף צינדן פאר דער שקיעה). מען קען יוצא זיין מיט באזונדערע ליכט, אבער דער מנהג איז אז מען ניצט א מנורה, אפטמאל א זילבערן.
די עיקר תקנה איז געווען צינדן יעדע נאכט איין ליכטל אין יעדן הויז, און מיט דעם האט דאס גאנצע הויזגעזינד יוצא געווען. נאר די מהדרין צינדן איין ליכטל פאר יעדעם איינעם, און די מהדרין מן המהדרין צינדן נאך א ליכטל יעדע נאכט (ד"ה איין ליכטל די ערשטע נאכט, צוויי די צווייטע נאכט, אא"וו). היינט איז אנגענומען בכל תפוצות ישראל אז מען צינדט ווי די מהדרין מן המהדרין. ביי אשכנזים פירט מען זיך אז יעדער איינער,אויך קינדער, האט זיין אייגענע מנורה. ביי ספרדים איז דער מנהג אז נאר דער בעל הבית צינדט און ער איז מוציא זיין גאנצע משפחה.
היינט ווערט חנוכה געפייערט דורך יעדן איינעם אפילו דורך אידן וואס א גאנץ יאר האבן זיי נישט קיין גרויסע שייכות צו דער תורה.
פרויען האבן א מנהג נישט צו טון קיין ארבעט ווען די חנוכה ליכט ברענען.
חנוכה אינעם ווייסן הויז.
דאס ערשטע שייכות וואס דאס ווייסע הויז האט געהאט מיט חנוכה אין געווען אין יאר תשי״ב ווען ישראל פרעמיער מיניסטער דוד בן-גוריון האט באשאנקען פֿ״ש פרעזידענט הערי טרומאן מיט א חנוכה מנורה. אין תש״ם האט פרעזידענט זשימי קארטער זיך באטייליגט אין דער ערשטער חנוכה מנורה צינדן צערעמאניע פון דער נאציאנאלער מנורה לעבן דעם ווייסן הויז.
חנוכה פירונגען.
אום חנוכה קומען זיך משפחות צוזאם און מען פראוועט סעודות, מען עסט פרישע לאטקעס און מען זינגט חנוכה לידער. עס איז אן איינגעפירטער מנהג אז מען שפילט דריידל. טייל מענטשן עסן לאטקעס חנוכה. ס'איז אויך געווארן א מנהג לעצטנס צו עסן פאנטשקעס חנוכה.
אין די פוסקים ווערט דערמאנט דער מנהג פון עסן מילכיגס, צוליב דעם נס וואס עס איז געשען אז יהודית האט געגעבן צו עסן פאר האליפורני קעז און מילך, און אזוי האט זי זיך געקענט שטארקן אויף אים (כלבו, רמ"א שו"ע או"ח).
נאך א מנהג איז צו טיילן חנוכה געלט צו די קינדער, און די קינדער שפילן דריידל מיטן געלט.
אן אפערירן סיסטעם פאר א קאמפיוטער איז א גרופע פון גרונטליכע קאמפיוטער פראגראמען וואס קאנטראלירט די רעסורסן פון דעם קאמפיוטער און די מאשינקע אויסצופאלגן די אנווייזונגען פון די אפליקאציעס.
די אפערירן סיסטעם איז פאראנטווארטלעך פאר טיילן די באניץ פון די פראצעסאר, סיסטעם זיכרון, עקראנען און איינגעבן הארטווארג.
די יידיש-װיקיפעדיע איז די וויקיפעדיע אויף דער יידישער שפראך.
עס איז אן עלעקטראנישע ענציקלאפעדיע וואס א יעדער יידיש רעדער אויף דער וועלט, איז ערמעגליכט, באויפטראגט און איינגעלאדן, דאס פרייערהייט און אפנערהייט, צוגלייך פאר יעדן אייניג, שרייבן און רעדאגירן.
זי איז געגרינדעט געווארן כ' אדר ה'תשס"ד (13טן מערץ 2004) היינט צוטאגס אנטהאלט זי ארטיקלען.
וויקימעדיע פונדאציע.
די "יידישע וויקיפעדיע" איז געגרינדעט געווארן דורך דער "וויקימעדיע פונדאציע". אלע שפראכן וויקיפעדיעס, איבער 270 אין צאל, איז איין גרויסער פילשפראכיגער פרייער ענציקלאפעדיע פראיעקט אונטער דער פונדאציע'ס אויפזיכט.
די וויקימעדיע פונדאציע איז א נישט-פאר-פראפיט וואולטעטיגע ארגאניזאציע וואס איז הויפטקווארטירט אין סאן פראנציסקא, מיט לאקאלע פילאליעס דורכאויס די גרעסערע שטעט אין דער וועלט ווי ירושלים און ניו יארק, זי איז געגרינדעט געווארן דורך זשימי וועילס, וואס ער האט אויף זיך געלייגט דעם ציל צו ברענגען וויסנשאפט צו יעדן מענטש אויף דער וועלט אומזינסט און אייניג פריי אן אפצאל, דורך דעם וואס זיי שענקען צו יעדן אייניג די 'אויטאריטיטעט' פאר אלעמען אייניג צו שרייבן וואס איז 'אמת' אלס פאקט.
דאס ווערט אויסגעפירט דורך אויסנוצן די "וויקי" ווייכווארג פלאטפארמע; וואס לאזט יעדן איינעם ענדערן אייניג און מיט קאנסענסוס צוזאמען אויפאמאל יעדעס ענין. אזוי ארום האט די פאונדאוציע אוועקגעשטעלט אן אנציקלאפעדיע אין כמעט יעדע שפראך אויף די וועלט, אין פארעם פון וויקיפעדיעס.
נישט בלויז ענציקלאפעדיעס נאר אויך פרייע ווערטערביכער, אין יעדער שפראך, אין פארעם פון וויקיווערטערבוך. און אזוי ווייטער, בילדער, און ביכער זאמעלונגען, און נאך פילע פראיעקטן וואס באפרייט די קאלעקטיווער מענטשליכער וויסנשאפט פארן יעדן מענטש אייניג.
די פונדאציע געבט זיך בעיקר אפ אין די טעכנישע אינציאטיוו און גרינדונג פון די פראיעקטן, אבער נישט אין איר טאג-טעגליכן ווערטשאפט, וואס ווערט געפירט בלויז דורך די קהילה פון די שפראך, ווי צום ביישפיל טוט זי בלויז אויפהאלטן אירע סערווערס, דורך פאנדרעיזינג, וואס קאסט אפ שווערע מיליאנען א יאר. אבער זיי קענען אבסאלוט גארנישט אריין רעדן בנוגע דעם אינהאלט פון די דאזיגע פראיעקטן, נאר לאזן די וואלענטורן שאפן קאנסענסוס צווישן זיך אליין'ס איבער יעדעס ענין, וויאזוי און וואס פונקטליך עס זאל דאקומענטירט ווערן און וויאזוי עס זאל ווערן אויסגעשטעלט די 'סאפטוועיר' און די 'דעזיין' דערפאר.
עס איז אזוי אויסגעשטעלט אז אלץ וואס מען שרייבט ווערט אויטאמאטיש באפרייט פאר יעדן צו קאפירן און זיך באנוצן אן רשות פארן אייגענעם געברויך פון דער גאנצער וועלט, דעריבער קען מען נישט אריין קאפירן גארנישט וואס האט עפעס קאפירעכטן.
וויקיפעדיע.
דאס ווארט "וויקיפעדיע" איז א צוזאמשמעלץ פון צוויי ווערטער, "וויקי" נאכן סאפטווער אויף וואס דער סייט לויפט, אין לשון פון שנעל אויף 'האוואי'שער שפראך, און "פעדיע" (פון ענציקלא-פעדיע) וואס מיינט אין לאטייניש, ארומענעמדיג אלץ. עס איז אויסגעשטלעט אין א היעראכיע פון באניצערס וואס קיינער קען נישט געוועלטיגן און ארויפצווינגען עפעס איבער דעם אנדערן'ס מיינונג, נאר אלץ ווערט געטאן דורך קאנסענסוס. עס זענען פארהאן סיסאפן (א פארקערצונג פון 2 ווערטער סיסטעם אפעראטאר) וואס ווערן ערוויילט דורך דער קהילה דורכצופירן די קאנסענסוס שאפונג דורך צייטווייליג אפשפארן יעדע ענין וואס איז אין מחלוקת און א שטער פארן כלליתדיגן בוי פון וויקיפעדיע. גארנישט און קיינער ווערט צענזורירט, נאר בלויז אויף די צייט ביזווילאנג קאנסענסוס ווערט געשאפן, קען דאס ווערן צענזורירט נישט קיין סעקונדע שפעטער וואס מען שליכט דאס. אויך זענען פארהאן באניצערס אויף העכערע שטאפל פון כוח, ווי דער ביוראקראט וואס מאכט די סיסאפן, און די סטוארדן, וואס איז נאך העכער, ער פאסט אויף אז די באנוצער זאלן זיך טאקע באגיין לויט דער סיסטעם.
ענציקלאפעדיע.
די יידישע וויקיפעדיע האט בלויז איין ציל פון פארשפרייטן וויסן, דורך דינען אלס א פרייע און אפענע ענציקלאפידיע אין דער יידישער שפראך.
אבער פארט שטעלט דאס מיט זיך פאר קלענערע צילן אויף איר וועג.
די פאלגנדע פינף אינטערגאלע פאקטארן שפילן א גרויסע ראלע דא אין דער יידיש־וויקיפעדיע: 1. דאמינירינסטער אידישער אינטערנעט וועב סייט. 2. פארשפרייטן אידישקייט. 3. אריינברענגען דעמאקראטיע אין חרדישן לעבנסשטייגער. 4. לימוד התורה. 5. א אידישע קהילה.
די דאזיגע פינף ענינים, זענען טאקע אבסאלוט נישט קיין ציל פאר זיך, אבער זענען פארט אויטאמאטיש אינעם גרעסערן בילד פונעם פראיעקט, און דינען אלס מטרה און אגענדע, בלויז צייטווייליג דורכאויס דעם פראצעס, צו עררייכן א פולשטענדיגע גענצליכע אידישע ענציקלאפעדיע: מען קען נישט באצייכענען די אידישע וויקיפעדיע אלס בלויז עפעס א וועב סייט, ווייל דאס איז נישט איין סייט אין פשוטן זין פון ווארט, נאר א איבער 4000 זייטן זאמעלונג.
גוגל פאקטאר.
היינט צוטאגס איז גוגל זוך מאשין, דער גאנצער אויספארמער פין פאפולערקייט אויף דער קאלעקטיווען אינטערנעט. און גוגל מאכט די יידישע וויקיפעדיע פאר די אינטערנעט אין יידיש. ווייל דער הויפט מהלך וויאזוי גוגל ארבייט איז צו לינקען ווער עס האט דאס מערסטע לינקס. די אידישע וויקיפעדיע איז אויסגעשטעלט מיט די מערסטע לינקס פון אלע וועב סייטס און זאל האבן מער לינקס פון אלע וועב סייטס צוזאמען. דעריבער וויבאלד זי האט אזויפיל לינקס שיקט איר גוגל אין די מאסן אלע אידישע אינטערנעט באנוצער וואס זוכן סיי וואס פאר א ווארט אין אידיש, אסאך מער ווי צי אלע אנדערע אידישע סייטס.
עס וועט זיך כמעט נישט מאכן א זוך פון א ווארט אין אידיש אן צענדליגע אידישע וויקיפעדיע ווייזונגען אויף די ערשטע פאר בלעטער פון די רעזולטאטן, וואס דאס איז קריטיש פאר די זוכער צו שלום מאכן מיטן מצב און אריינגיין בלויז דארטן.
דאס טוט פארשפרייטן אידישקייט, דערווייל (2022) מיט איבער פיפצען טויזענט  ארטיקלען, דינט איר פרייהייט און אפענקייט אלס אן אינוויטאציע פאר נאך שרייבער דא צו בארייכערן מיט א פאטענציאנאלע שלל פון ידיעות וואס שטייט פאר אלס א צוזאג ווי צוקנויפטיגע אידישע דורות וועלן נוצען דעם זייט אלס הויפט בלאט מכוח איר ענציקלאפעדיע נאטור וואס סערווירט איין געוויסער פאלק אידן וואס רעדן זייער שפראך יידיש, זיך צו דערוויסן און לערנען איבער אלעס און אלעמען אויף די אידישע וועלט אין זייער אידישע לעבן פון אמאל און פון היינט.
אויך ברענגט דאס דער אידיאל פון דעמאקראטיע צו די אידישע לעבנס שטייגער, וואס אלעס ווערט געפירט פון עסקנים מיט רבנים אן קיין פראצעס פון וואלן. ווייל זי דינט ווי א פעסטע סאציאלע טול צו האלטן די אידישע פירער צו אקאונטיביליטי, מכוח א אפענער אנציקלאפעדיע, וויסענדיג אז דער אמת איבער זייער שאפן און לעבן ווערט דאקומענטירט און באשריבן אין די אידישע וויקיפעדיע, פאר טויזנטערר צו ליינען און דעבאטירן, דורך טויזנטער פריוואטע באהאלטענע מענשטן וואס קיינער קען זיי נישט מעקן און צענזורירן.
תורה.
ווי אלע וויקיפעדיע שפראכן איז דער אידיששער וויקיפעדיע א 'דעת' און 'וויסנשאפט' צענטער ווי ביי חרדים ישיבה אדער כולל אדער ווי ביי פרייע אן אוניווערסעטי אדער שולע. איינער שרייבט א סברה, טעם, הלכה, מנהג, אדער פשט, אן אנדערער שפרינגט אויף און פרעגט דאס אפ און דעם רעדן בלאט, און פארענדערט דאס לויט זיין מסקנה, און דער דריטער מאכט א פשרה. און אזוי ווייטער ביז עס ווערט דורך פלפול און חברותא אויסגעדראשן א תורה שלימה.
קהילה.
בנוסף צו דעם אלעם עס איז אויך א קהילה אינעם פולסטען זין פון ווארט, אזא סארט ווירטואלע געמיינדע וואס פאראייניגט אידן פון אלע שיכטן און קרייזן וואס ווילן דא שרייבן און ליינען א ענציקלאפעדיע. די וויקאפידען ווי מען רופט די פלייסיגע באטייליגער זענען פון דייטשלאנד ביז ניו יארק און ארץ ישראל, אידן וואס שעצן די מוטער שפראך, אפילו זיי זענען נישט אזוי שטארק שולט דערין, ווילן זיי דאס אבער בויען און פערזערווירן פאר די דורות הבאים.
יעדע ליאדע סעקונדע רוקט זיך איינער אן, מען ברויך דאך נישט קיין רשות צו שרייבן, און געט פלוצלינג א פארעכט, א ענדערונג, לייגט צו עפעס א נקודה און דעטאל וואס דער פריערדיגער האט פארהוילן און נישט געשריבן, אדער שמועסט איבער סיי וואסארא ענין, אין איר געראטענער רעדן בלאט, וואס יעדער ארטיקל האט א רעדן בלאט זיך אויסצושמועסן איבער דעם ענין. עס שלאפט קיינמאל נישט דער סייט, ווייל די שעות איבער די וועלט, מאכט אז מען ארבייט ווען מען שלאפט אין איין פלאץ, אפילו אין שבת ווייל אידן פון אויסטראליע וואס ביי זיי איז שוין זונטאג זענען דעמאלטס פארנומען דא צו אויפלעבן קומט דאך אויס אז מיר זענען א שיינע אידישע קהילה.
וויאזוי ארבעט דאס?
וואס טרייבט איר וואוקס? און וואסערע ענינים שרייבט מען דארטן?
די דאזיגע צוויי שאלות זענען א סתירה איינס צום אנדערן, ווייל אן אנציקלאפעדיע דארף דאך זיין אלעס באשריבן, נאכדערצו אויב איז דאס א פרייער אפענער ענציקלאפעדיע וואס קיין שום קרייז אדער אידיאל קען נישט דאס באגרענציען אירע טעמעס אויף וואס דאס איז געשריבן, דאן דארף דאס דאך האבן אין זיך די גאנצע קאלעקטיווער וויסנשאפט פון דער וועלט, וואס יעדע פון די זעקס ביליאן לעבעדיגע מענטשן האבן אין באזיס פון זייער מוח. און דאס איז דאך א ציל וואס איז נישט רעאליסטיש אויב מען נעמט ווידעראום אין באטראכט, אז דאס האט א טרייב קראפט וואס איז דאך לכוארה אויבן אויף יא שטארק באגרעניצט אין איר ענדציל, און סובסאקווענס אין אינהאלט. ווייל א טרייב קראפט איז דאך זיכער א באגרעניצטער כוח, און אין אונזער פאל, גאר שטארק מינימיזירט דוקא אין די שמאלע גרעניצען פון דריי תנאים: איינס א שרייבער צוויי וואס האבן אינטערנעט צוטריט און דריי ער מוז קענען שרייבן די אידיש שפראך?
אבער די סתירה פון די שאלות איז גאר גופא דער ענטפער פונעם הסבר פונעם אידישען וויקיפעדיע עקזיסטענץ און הצלחה, ווייל וויבאלד די באטייליגער קענען אידיש, און וויבאלד זיי קענען שרייבן, און וויבאלד זיי פארמאגן אינטערנעט צוטריט, איז זייער כוח שוין גענוג מעכטיג שטארק צו באשאפן די גרעסטע אידישע אנציקלאפעדיע אין היסטאריע מיט א אין-סוף  ארטיקלען וואס אנטהאלט אינפארמאציע פון די וועלט פאר יעדן דאס צו לערנען און זיך באקענען און דאס טוישן.
זיי זענען טאקע גאר ווינציג אין צאל, אבער ווערענדיג געטריבן מיט א מעכטיגען כוח, צו פארשפרייטען וואס מען וויל די וועלט זאל וויסן און זיך לערנען, שאפט זיך אזא "קנאת סופרים תרבה חכמה", וואס מען איז גורם אז אנדערע קומען דא מיט פלייס טוישן און פארציילן וואס זיי האלטן אז די וועלט זאל וויסן און לערנען לויט יעדןס פערזענליכע קוק וואונקל.
די גרונט פון וויקיפעדיע איז טאקע זיך האלטן נייטראל איבער יעדן ענין, אבער עס אנערקענט דאך אין די פרייהייט פון יעדן מענטש אויף די וועלט, און לאדענט יעדןס פערספעקטיוו און דעת לויט וויאזוי זיי פארשטייען אז דאס איז נייטראל קענען זיי דאס פרייהערהייט און אפען פאר אלעמען גלייך דאס צו טוישן אן קיין רעדאקציע וואס זאל באגרעניצען די דעת און אמת און זיי פארטרייבן דורך פארשטילן זייער רייץ אויסצופירן זייער מיינונג.
ביישפיל.
כדי צו פארשטיין אט די שטארקע רייץ פון א פרייען אומבאגרעניצטען כוח, וואס דאס הייסט אז קנאת סופרים איז באמת תרבה חכמה אויב מען לאזט די קנאה ברענען און פלאקערן אן קיין באגרעניצונג פון קיינעם אויף די וועלט, איז כדי צו ברענגן אלס ביישפיל דעם הויפט וויקיפעדיע מאדעל, די ענגלישע וויקיפעדיע וואס איז די גרעסטע און די ערשטע וויקיפעדיע שפראך.
אויב איר וועט אריינבליקן דארטן, וועט איר באמערקן א וואונדערליכע ענערגיע וואס דארטן בוזשעוועט, אזש אז עס שוין היינט צוטאגס דאס דריטע מערסטע באזוכסטע וועב סייט אויפן גאנצען אינטערנעט. עס איז אינגאצן דא 11 יאר זינט די שרייבונג פון איר ערשטע ארטיקל דארטן, און האלט שוין היינט צוטאגס קרוב צו פיר מיליאן  ארטיקלען! מיט איבער 400 מיליאן רעגעסטריטע באנוצער עס איז די גרעסטע אנציקלאפעדיע זינט וועלט באשאפונג, מיט אסאך מער אינפארמאציע פון אלע אנדערע אנציקלאפעדיעס וואס האט גענומען יארן און עפאכעס צו שרייבן! וואס גייט דארטן פאר?! וועט איר זיך פרעגן וואס טרייבט אזא אסטראנאמישע וואוקס און אומפארשטענדליכע פאפולערקייט ביי מענטשן דאס צו בארבייטען?
אבער איר וועט באמערקן אז וואס טוען זיי דארטן די באנוצער? לאמיר גיין צו די סאטטיסטיקס זייט און עס אנטפלעקט זיך אז די ארטיקל זשארזש דאבליו בוש איז דאס מערסטע גענדערט און רעדאגירט דארטן.
דזשארדזש בוש.
דאס ווייזט אז אקטועלע  ארטיקלען ווערן די ענזשין וואס דאס ציעט דעם באטייליגער זיך צו אנשליסן און טרייבן ווייטער זיין באטייליגונג צו פארברייטערן אנדערע  ארטיקלען פאר די גאנצער וויקיפעדיע פראיעקט. ווייל איינמאל מען זעהט אז די ברירה ווערט געגעבן פאר יעדן איינציגן פארשוין, נישט קיין חילוק זיין בייעס ווי גרויס עס איז, צו איז דאס א רעפובליקאנער אדער גאר ליבעראלער, אז יעדער קען טוישן אינפארמאציע וועט ער שוין ווייטער טוישן אלעס וואס עס איז נאנט צו זיין לעבן.
דער פירער פון די וועלטס מאכט איז נישט דארטן בעל הבית אויף דעם וויקיעפדיע, אבער ער איז אן אישו וואס העלפט די מערסטע פארן וואוקס פון וויקיפעדיע, ווייל די מיליאנען חברה וואס קענען ענגליש און זענען אדער זיינע שונאים אדער זיינע אוהבים, להבדיל ביי אונז, אדער זיינע חסידים אדער זיינע מתנגדים, וואס רעדן עגליש. וויבאלד זיי פארמאגן אינטערנעט צוטריט ברענט אין זיי די רייץ זיך צו לאזן הערן זייער מיינונג איבער זיין לעגענדע לעבן און שאפן, און ווערן געטריבן צו זיך באטייליגען אינעם אויספארעמונג פון  ארטיקלען.
אהרן טייטלבוים.
אזוי אויך גענוי איז אין דער אידישער וויקיפעדיע, דער ארטיקל וועגן דעם לעבן און שאפן פון ר' אהרן טייטלבוים שליט"א, דער סאטמאר רבי פון מאנרוי, איז דער מערסטער געטוישט און רעדאגירט. (נאך די ערשטע זייט, און אידישער וויקיפעדיע און וויקיפעדיע און פארטאל פון די אקטועלע  ארטיקלען וואס זיי זענען אינעווייניגסטע סיסטעם בלעטער.) אַרטיקלען מיט די מערסטע באַאַרבעטונגען
ווייל ער איז דער מערסטער עגבערטער אישו אינעם היינטיגען אידישן שפראך וועזען, (זיין ברודער זלמן לייב איז צו פריש אויף די פאליטישער האריזאנט)
דאס ווייזט אז וויבאלד מיר געבן פאר בייעסד מענטשן וואס האבן צוטריט צו שרייבן און אינטערנעט און קענען די שפראך, וועלן זיי זיך צו דעם צוכאפן ווי צו הייסע קוגל דאס אויפרעסן און נעמען דעם בעיט און זיך באטייליגן.
זייער אסאך ארטיקלען טראגן דערווייל נאך א סלענט לטובת סאטמאר און אויך לטובת די ארונים פארטיי פון סאטמאר, און רוב פערזענליכקייטן באשריבן זענען פון דא פון די סאטמאר מחלקות וואס דאס באשעפטיגט איצט דעם וועזן פון אידיש שפראך.
מיר האבן דא בעלזא און זאליס וואס פאלן אריין דא אבער אין גאר א קלענערן טעמפאו און נאכנאנדיקייט ווי די סאטמאר ארונים דאס צו רעדאגירן און טוישן.
דאס איז צוליב וואס דער אידישער וויקיפעדיע שפיגלעט אפ דעם מציאות וואס זייער ווייניג אידן רעדן אידיש רוב פון זיי זענען חסידים און דאס גרעסטע טייל זענען סאטמאר חסידים,
און רוב חסידים האבן ניט קיין אינטערנעט צוטריט, און די וואס יא האבן נישט קיין היברו פאנטס בלייבן מיר איבער מיט אפאר געציילטע ארונישע שרייבער וואס זענען העווי אינוואלווד אין פאליטיק פון סאטמאר.
אפילו די ארונים זענען שטערקער אדער מער, קענען זיי דאך נישט צענזורירן די אהרן טייטלבוים ארטיקל, און אלע קאנטראווערסיעס פון דוכראויס די 30 יאר וואס ער האט געפירט סאטמאר ווערן אויסגעשמועסט אין גרעסטן דעטאל פון אלע  ארטיקלען. ווייל וויקיפעדיע געט די זעלבע כוח פאר א יחיד ווי א רבים ווען עס קומט צום אמת.
א גוטער ביישפיל צו דעם איז דער צווייט גרעסטער קאנטראווערסיע אין אידישער וויקיפעדיע, נעמליך וואס טוט מען מיט  ארטיקלען וואס זענען נישט אין איינקלאנג מיט די חרדישער לעבנס אויסקוק? פרומע זענען דאך די רוב פון אידיש שפראך, איז וויאזוי קענען דא די סעקלארע שרייבן  ארטיקלען וואס זענען קעגן רוב?
מיעוט סעקולאריסטן קעגן רוב פרומע.
אויך איז די סיסטעם בלעטער א שטארקע פראגע, ווי די הויפט זייט און די אקטועלע ארטיקלען, וואס די צוויי זענען אויך פון די מערסטע געטוישטע  ארטיקלען, ווייל די דעבאטע איז וואס פונטקליך איז אקטועל? ביי וועמען? עס איז דאך דא אקטעועלע זאכן ווי די פרשה פון משה קצב וואס ביי די רוב וויקאפעדיעןס, די חרדים איז דאס אסור צו דערמאנען. די חרדישע צייטונגען האבן פארשוויגען דעם גאנצען פרשה און קיין ווארט נישט באריכטעט דערוועגן.
אבער פון דעסט וועגן דאך אין אידישער וויקיפעדיע געווינען אייביג די מיעוט סעקולארע באנוצער אז דאס זאל יא שטיין אויפן פראנט פעיזש אלס אן אקטועלע ארטיקל, ווייל אויב איז עס אמת אז עס איז אקטועל קענען די רוב חרדים דאס בשום אופן צענזורירען.
דער ענין פון איין ווילן צו צענזורירען דעם אנדערן און נישט קענען, טרייבט אטאמאטיק די וואוקס פון וויקיפעדיע, ווייל די  ארטיקלען וואס האבן נישט קיין איידלקייט ווי סעקסואלע ענינים און האליוואוד פילם אקטיארען, און נאך איסורים וואס די חרדים שמעקט נישט אז דאס ווערט דערמאנט, ווערן דעבאטירט און דוקא געמעקט און דערנאך צוריקגעלייגט. דורך חרדים אנטקעגן פרייע, ממילא שאפט דאס א רייץ ביי די פרייע דוקא דאס יא בארבייטען, און פארקערט ביי די חסידישע  ארטיקלען ווילן די פרייע דוקא מעקן, שאפט דאס א רייץ פון די חסידים דוקא יא בארבייטען.
קומט אויס נאך אזויפיל מלחמות איז די אידישע וויקיפעדיע רייך ביז גאר מיט אלע מינע  ארטיקלען. און א אינטערסאנטער פאראדאקס שטעלט זיך ארויס, מער פון אלע וויקיפעדיעס; פון איין זייט איז באשריבן יעדע קליינטשיגער רעבעלע פון בארא פארק אבער פון די אנדערע זייט האט דער אידישער וויקיפעדיע מער  ארטיקלען אין די ווי די היברו וויקיפעדיע.
דאס ווייזט אז אפילו די חרדים זענען א רוב אין אידיש, איז אבער די יידיש-וויקיפעדיע אויסגעשטעלט אז דער דעת פון א יחיד אויב איז ער אנטשלאסן אז דאס איז אמת, אפילו ער איז איינס קעגן מיליאנען, וועט ער איבערלאזן זיין חתימה דערויף און אפילו נאך שטערקער ווי די רוב.
איז דאך די שאלה וויאזוי קען מען בויען אן ענציקלאפעדיע ווען אזאלעכע גרונטליכע מיינונגס פארשידענהייטען שטויסן זיך צונויף, ווי קען א חרדישער איד וואס די תורה ווארענט אים לא תתורו אחרי לבבכם ואחרי עינינכם זיך אריינלאזן אין אז נסיון פון כפירה מינות און תאוות?
אויף דעם מוזן מיר נענטער באטראכטן וואס איז די נסיון פונטקליך?
אידישקייט קעגן די פרינצים פון פריי און אפען.
וויאזוי איז דאס פריי פון צענזור און אויסגעהאלטן לויט אידישקייט?
דער הויפט געדאנק פון די וויקיפעדיע איז צו בויען א פרייע אפענע ענציקלאפעדיע וואס יעדער איינער קען דארט שרייבן אמת'ע אינפארמאציע אָן קיין צענזור. דער געדאנק (און בעצם דאס גאנצער אינטערנעט) איז לויט טייל בעלי דעות דירעקטליך א צוזאמעשטויס און פראבלעם לויט די פרומע געמיינדע, (וואס זיי זיינען רוב אידיש-רעדנערס) און דערפאר קומט דא ארויף אפט דער נושא און פראבלעם איבער דעם צו באגרעניצן די וויקיפעדיע עפ"י דעת התורה און נישט איר לאזן זיין פריי פאר יעדן צו שרייבן אפילו רעכטע אינפארמאציע וואס שטימט נישט עפ"י התורה.
אבער וויבאלד אלעס מוז ווערן געשריבן נייטראל, קומט דאך אויס אז מיר שרייבן דא סיי ווי סיי נישט קיין כפירה אין אידישקייט, פארקערט, רוב פון אונזערע ארטיקלען זענען ארום אין איבער אידישקייט. אבער פון דעסטוועגן, צום ביישפיל, ביי די פילאזאפישע ארטיקלען וואס זיינען עוסק אין "קיום האל" מוזן מיר און מעגן לאזן ארויפבריינגען די דעות פון די כופרים, כדי דאס נייטראליש אפשלאגן למען האמת. אדער ווען מיר רעדן וועגן "נאטור וויסנשאפט" מוזען מיר בריינגען פארשונגען פון די סייענטיסטען, כאטש וואס דאס קען זיין אין קעגנזעץ די תורה. אין די רגע וואס מען שרייבט "לויט די פארשערס" ווערט די ארטיקל נייטראליש, און מיר מעקן דאס נישט אויס, לויט די גרונדענע געזעצן פון וויקימעדיע וואס עס איז נישטא אויף זיי די געזעץ פון וואלן, [http://meta.wikimedia.org/wiki/Neutral_point_of_view ליינט מער דא]. און עס איז פארט נישט קעגן הלכה און דירעקט יא אויסגעהאלטן צו באשרייבן די פראגע'ס אויף די אמונה וואס מענטשן קענען האבן מיטן חשבון דאס צו פארענטפערן בבחינת ודע מה שתשיב לאפיקורס שלך.
צו סאך אינפארמאציע קען אייביג זיין א זעלבסט מארד כלי פאר מענטשען וואס ווילן זיך הארגענען אדער נאר פאר קינדער און שוואכע אינגעלייט. מען וועט דאס קיינמאל נישט קענען געהעריג שליכטן דעם פראבלעם. מען לערנט דאך נישט אין חדר מיט קינדער געוויסע רש"י'ס טאקע דערפאר, אבער קיינעם איז נאך נישט איינגעפאלן דערוועגן צו פארברענען רש"י, און זאגן אז דאס איז נישט תורה.
פארשטייט זיך אז מיר פארלאזן זיך אז די סארט שוואכע חסידים אדער קינדער וואס האבן פארט דעם פראבעלם פארלאזן זיך סיי ווי סיי אויף די רבנים וואס אסערן סיי ווי אינטערנעט ממילא קומט נישט אויס אז וויקיפעדיע איז קעגן קיינעםס אידישקייט הלכה.
ארטיקלען וואס פארטוהען זיך מיט סעקס און נאך אומאיידעלע ענינים טוען מיר ווי די תורה מיר שרייבן פונקטליך וויאזוי און וואס צו זיך באגיין כדי אפהיטן פון טעותים וואס קען זיין טויטליך אויף די וועלט און אויף יענע וועלט.
וויפל באנוצער?
איינגעשריבענע באנוצער האט זי עטוואס מער פון 700, אבער דאס שפיגעלט לאו-דווקא אפ די ריכטיגע צאל באטייליגער ווייל יעדער איינער מעג זיך האבן עטליכע באנוצער נעמען אויב מען נוצט דאס נישט צו שאפן קאנסענסוס איבער תוכן וויאזוי דאס זאל געשריבן ווערן.
עס זענען געווענליך אייביג דורכאויס 24 שעה אין טאג אקטיוו עפעס איינער אדער מערערע. טייל מאל 3 אדער 4 מענטשען קומען זיך ארויף אויף איין מאל צו די זעלביגע צייט בעיקר ווען עס שאפט זיך א מחלוקת, אדער אין די שעות פון די נאכט, וואס דער עולם האט מער צייט צו וואלענטורן און זיך אפגעבן מיט זייער האבי ווען מען ארבייט נישט פאר פרנסה אדער אנדערע קריטישע פארנעמונגען.
לענגאויס די קורצע צייט אפשניט זינט איר עקזיסטענץ, האבן זיך שוין אין איר באטייליגט פילע אידיש שרייבער וואס זייער צאל איז שווער צו אפשאצאן, ווייל אסאך פון זיי האבן בלויז פאראכטן א קלייניגקייט וואס האט זיי געעגבערט בשעתן ליינען, דינענדיג אלס רעדאקטאר פון אנדערע. און בכלל קען מען דערין שרייבן אן א באנוצער נאמען, דורך בלויז פונעם אייפי אדרעסע ממילא איז נישט שייך צו דאקומענטירען א צאל פון באטייליגער אין דעם אידישען ווירטואלען פענאמענאן וואס רופט זיך אידישער וויקיפעדיע.
עס האט שוין דערגרייכט ארטיקלען אין די אכט יאר פון ווען זי איז געגרינדעט געווארן כ' אדר ה'תשס"ד (מארץ 13 2004) איר ערשטע ארטיקל (צעטיל קטן) איז געשריבן געווארן נאר ט"ו כסליו תשס"ה (נאָוועמבער 28). היינט צוטאגס איז שוין דא ארטיקלען. די ערשטע טויזנט ארטיקלען זענען געשריבן געווארן אין פארלויף פון 3.5 מאנאטן, אויך די צווייטע טויזנט זענען געשריבן געווארן אין 3.5 מאנאטן, צווישן י"ב אדר תשס"ו צו א' אב תשס"ו.
איינע פון די גרויסע פראבלעמען אין דער יידישער וויקיפעדיע איז, אז ארום 50 פראצענט פון די ארטיקלען זיינען רעדאקטירט געווארן דורך בלויז צוויי מענטשן וואס זיי אליין זיינען די סיסאפס, אזוי איז די יידיש-וויקיפעדיע געאייניקט צו א פריוואטע סטיל, שפראך און אידעאלאגיע.
לעבן־פארזיכערונג (ענגליש: Life insurance, העברעיש: ביטוח חיים) איז אן השערה פון אן פארזיכערונג געזעלשאפט איבער די ריזיקע פון דער טויט פון דעם פאליסי האלטער. אין אידיש גערעדט איז עס א פארזיכערונג פאליסי גענוי ווי אלע פארזיכערונג פאליסיס וועלכע איז פארשריבן אויפ'ן לעבן פון א מענטש און אויב יענער שטארבט באקומען זיינע איבערלעבער דאס געלט.
מיט עטליכע זאכן איז א לעבן־פארזיכערונג אבער יא אנדערש פון אלע אנדערע פאליסיס. ערשטס אז קיין איין פאליסי האלטער האט נאך נישט איבערגעלעבט זיין קאמפענסאציע און צווייטענס אז עס איז נישט פאראן דערין קיין האלבע שאדן, אויב איז עס פאראן א תביעה איז עס א גאנצע תביעה.
די דריטע זאך איז אז כמעט יעדע פאליסי ענדיגט זיך לטובת דעם פאליסי האלטער וועלכע איז טאקע שוין נישט אויף דער וועלט אבער באקומט שטענדיג מער וויפיל ער האט איינגעצאלט. די פארזיכערונג פירמעס פארלירן אבער אויך נישט נאר זיי מאכן גאר אסאך געלט ווייל זיי מאכן זיכער אז יעדער איינצאלער צאלט איין מער וויפיל ער קען ארויסנעמען ביי די ענדע פון זיין לעבן ווען זיי רעכנען אריין אלע אינטערעסט רווחים וואס זיי פארדינען במשך די יארן. פארשטייט זיך אז עס זענען פאראן אסאך פאליסיס וועלכע ענדיגן זיך מיט טראגעדיעס ווען מענטשן גייען יונגערהייט, אבער אנשטאט דעם זענען פאראן פיל מער פאליסיס וועלכע ווערן קיינמאל נישט אפגענומען צוליב פארשידענע סיבות ווי מיר וועלן שפעטער זען. הקיצור, די לעבן־פארזיכערונג פירמעס מאכן אסאך געלט און די פאליסי האלטער באקומען דערפאר א גוטע פאליסי און ביידע פארדינען דערפון.
לעבן־פארזיכערונג פאר וועמען?
לעבן־פארזיכערונג איז געאייגענט פאר יעדע פרנסה ברענגער פון א פאמיליע וועלכע איז געווענליך דער טאטע. אויב א טאטע שטארבט זאל זיין פאמיליע וועמען ער האט געשפייזט נישט בלייבן אויפ'ן וואסער און קענען האבן ברויט צו עסן און קליידונג פאר די קינדער. א לייף אינשורענס פאליסי קען זיין פון קליין געלט ביז גאר גרויסע סכומים געוואנדן לויט די פאליסי וואס מען קויפט. דורכשניטליכע מענטשן מאכן זיך א חשבון וויפיל די קאסטן פון זיין פאמיליע באטרעפט א יאר און קויפט א פאליסי וועלכע זאל קענען שפייזן זיין פאמיליע צום ווייניגסטענס ביז אלע זיינע קינדער שטעלן זיך אויף די אייגענע פיס. טייל מענטשן קויפן אבער גאר גרויסע פאליסיס פון מיליאנען דאלארן וועלכע איז לויט אלע דעות אן אומוויכטיגע זאך אבער מענטשן טוען דאס נאך אלץ צו פארצוקערן א צרה אין פאל אויב עס פאסירט.
יעדער קען קויפן א לעבן־פארזיכערונג פאר יעדן אבער דער בענעפיטירער וועט שטענדיג מוזן דורכגיין א טעסט איבער זיין געזונט מיט וועלכע די אינשורענס פירמעס מאכן זיכער אז יענער איז א געזונטע מענטש וועלכע האט גאר ווייניג שאנסן צו שטארבן. מענטשן וואס רייכערן דארפן צאלן מער געלט ווייל אזעלכע מענטשן זענען ענדערש אויסגעשטעלט צו מחלות און דאס זעלבע איז מיט יעדע פראבלעם וואס א מענטש האט מיט זיין געזונט.
דער פרייז פאר לייף אינשורענס איז בעיקר געוואנדן לויט די עלטער פון דעם בענעפיטירער און ווי פריער מען קויפט דאס אלס ביליגער קאסט דאס. דער חשבון איז פשוט ווייל עלטערע מענטשן זענען נענטער צום טויט וואס מיינט אז עס וועט איינגעצאלט ווערן ווייניגער ווי א פאליסי פון א 40 יעריגער מענטש. א פאליסי פאר א יונגע מענטש איז זייער ביליג ווייל די צייט פון די פאליסי איז גענוג לאנג אז די אינשורענס פירמע זאל פארדינען גענוג אינטערעסט אין נארמאלע אומשטענדן.
לעבן־פארזיכערונג קאמפענסאציע.
רוב לעבן־פארזיכערונג פאליסיס ווערן געקויפט פון מענטשן וועלכע קויפן דאס פאר זיך אליינס און דארפן איינשרייבן פאר וועמען די קאמפענסאציע זאל גיין ווען עס וועט קומען די צייט. פארשטייט זיך אז די יורשים זענען די וואס נעמען אפ די געלטער אבער אזוי פשוט ווי עס קוקט אויס ביים איינשרייבן אזוי קאמפליצירט איז עס ביים ארויסנעמען און אפילו אויב דער אגענט וועט אייך אויפווייזן אויף אלע סארט וועגן וויפיל מענטשן האבן אין פאקט באקומען קאמפענסאציע איז דאס נאר א געוויסע פראצענט און גאר גרויסע פראצענטן פון פאליסיס ווערן קיינמאל נישט אפגענומען צי ווייל זיי טרעפן א פערלעצונג אינעם בענעפיטירער ווי אז ער האט גערייכערט וכדו' אדער ווען זיי באשטעטיגן נישט די יורשים, און אין גאר אסאך פעלער ווען די יורשים פארגעסן גאר דערפון און פארשפעטיגן די צייט וואס מען קען עס תובע זיין און אין געוויסע פעלער ווייסט קיינער אפילו נישט אז יענער האט געהאט א פאליסי און אפילו ווען יא ווייסט ער נישט מיט וועמען און וועמען צו פארשטענדיגן דערוועגן.
לייף אינשורענס איז נישט געאייגענט פאר א ירושה און די וואס דארפן עס מער נישט איז עס אויסגעווארפן געלט ווייל מען קען מיט דאס געלט טאן בעסערע אינוועסטמענטס וועלכע קען ברענגן פיל גרעסערע רווחים. ווען א מענטש טראכט פון קויפן לייף אינשורענס דארף עס זיין נאר אויב ער איז דער פרנסה ברענגער אין שטוב און ער האט א פאמיליע וועלכע ער שפייזט. אויב זיינע קינדער זענען שוין אויף די אייגענע פיס איז די גאנצע פאליסי גארנישט ווערט.
היסטאריע פון לייף אינשורענס.
לייף אינשורענס קען נישט צוריק גיין צו א געוויסן דאטום ווען איינער איז אויפגעקומען מיט אזא געדאנק ווייל נאך מיט הונדערטער יארן צוריק האבן קאמיוניטיס געמאכט ספעציעלע קאסעס אין וועלכע מיטגלידער האבן איינגעצאלט און ווען איינער איז געשטארבן האט מען ארויסגענומען געלט פון די קאסע און געצאלט פאר זיין פאמיליע.
דער געדאנק צו מאכן אינוועסטמענטס אויפ'ן חשבון אויב איינער וועט אומקומען איז ערפינדן געווארן אין פראנקרייך אינעם 17'טן יאר-הונדערט דורך אן איטאליענער באנקירער וועלכער האט אויסגעאבעט א לייף אינשורענס קאסע וועלכע האט געארבעט ווי א געמבל אין וועלכע מיטגלידער האבן איינגעצאלט יעדעס יאר און יעדע ענדע יאר האט מען צעטיילט די אינטערעסט צו די איבערלעבער פון איינעם וואס איז אומגעקומען דורכאויס די יאר. אין יענעם סיסטעם איז אבער געווען א געווינער און דאס איז געווען די פאמיליע פון דעם וואס איז די לעצטע אומגעקומען. יענע פאמיליע האט באקומען די אינטערעסט ווי אלע אנדערע און די גאנצע סכום געלט וועלכע איז געליגן אין די קאסע און יעדעס יאר האט מען אנגעהויבן דעם שפיל פון אנהויב.
דער געדאנק האט זיך פארשפרייט אויך צו אנדערע לענדער און אויף דעם יסוד איז געבויט געווארן דער קאנצעפט פון לייף אינשורענס. אסאך אייראפעאישע לענדער האבן שוין געהאט לייף אינשורענס פירמעס ביי די ענדע פונעם 17'טן יאר-הונדערט אבער עס איז געווען אן אומבאקאנטע זאך פון וועלכע ווייניג מענטשן האבן געוואוסט.
די ערשטע לייף אינשורענס פירמע אין אמעריקע איז געגרינדעט געווארן אין 759' אין פילאדעלפיע וועלכע איז געווען ספעציאליזירט פאר די ארימע פאמיליעס וועלכע האבן נישט געקענט אויסהאלטן איינע די אנדערע. אין יענע צייטן האבן רוב פאמיליעס געטאן ביזנעס אינאיינעם אין די פעלדער און ווען איינער פון די פאמיליע איז געשטארבן האט די איבעריגע פאמיליע אראפגעגעבן פון זייערע פארדינסטן פאר די איבערלעבער פון דעם פארשטארבענעם מיטגלידער. די ארימע פאמיליעס האבן אבער נישט געהאט גענוג געלט אוועקצוגעבן און האבן אנשטאט געקויפט לייף אינשורענס פאליסיס אין וועלכע זיי האבן איינגעצאלט קליינע סכומים יעדעס יאר און די פאליסי איז געוואקסן ווען די אינשורענס פירמע האט אינוועסטירט דאס געלט און צוריק געמאכט אינטערעסט.
היינט איז אן אנדערע וועלט און יעדער ווייסט שוין די דורכשניטליכע אינטערעסט ראטעס וועלכע מען קען באקומען פער יאר און דערפאר ווען מען קויפט א פאליסי איז עס שוין א פארטיגע פאליסי מיט א פוקטליכן סכום געלט אין קאמפענסאציע צי די מארקעט איז גוט געווען צי נישט.
פאליסי סארטן.
ארגינעלע לייף אינשורענס – ארגינעלע לייף אינשורענס ווערן פארקויפט אין פרימיום'ס פון $1,000 און דארפן באצאלט ווערן יערליך, צוויי מאל פער יאר, פיר מאל פער יאר, אדער יעדע מאנאט. די קאמפענסאציע קען זיין אן איינמאליגע סכום (לאמפ סאם קעש) אדער אנגייענדיגע הילף פאר די איבערלעבער. עס קען אויך געקויפט ווערן דורך א ביזנעס וועלכע וויל אינשורן דאס לעבן פון איר בעל הבית. זייער אסאך פון די ארגינעלע לייף אינשורענס ווערט פארקויפט אינאיינעם מיט אן אינוועסטמענט פלאן וועלכע בויט אויף א קעש וועליו וועלכע מען קען ארויסנעמען ווען עס פעלט זיך אויס.
גאנצע לייף אינשורענס – ווערט אנגערופן אין ענגליש האל לייף אינשורענס. דאס איז א פולע גאראנטירטע אינשורענס אין וועלכע דער אינשורער צאלט איין א גאנצן לעבן אבער איז פארזיכערט אז זיין איינגעצאלטע געלטער וועט נישט בלייבן שטעקן אין די פירמע אין פאל ער לאזט אפ דעם פאליסי ווייל ער דארף דאס געלט.
לימיטירטע פעימענט לייף אינשורענס – אין דעם פאליסי צאלט מען איין מער פון אנהויב אבער מען צאלט שנעלער אפ די גאנצע סכום און נאר א געוויסע צאל יארן ענדיגט זיך די פעימענטס און מען דארף נישט מער באצאלן.
ענדדאומענט אינשורענס – דאס איז א לייף אינשורענס אין וועלכע מען צאלט נאר א געוויסע צאל יארן און ווען די יארן ענדיגט זיך (געוועליך ביי 75 יאר) און דער פאליסי האלטער לעבט נאך באקומט ער דאס געלט און פארשטייט זיך אויב נישט באקומען זיינע יורשים סייווי דאס געלט. די סארט אינשורענס איז אן אינשורענס און אינוועסטמענט אינאיינעם וועלכע איז געווען זייער אויפגעכאפט אמאל אבער זינט פינאנציעלע פירמעס גיבן אויך גוטע אינוועסטמענט פאליסיס איז ענדאומענט אינשורענס געווארן אומפאפולער.
טורם לייף אינשורנעס – דאס איז א בלויזע אינשורענס פאליסי אין וועלכע די פאליסי לויפט פאר א געוויסע צאל יארן און ווען די פאליסי ענדיגט זיך איז עס אויס און יענער האט מער נישט קיין אינשורענס. דאס איז ספעציעל געאייגענט פאר א ראש המשפחה וועלכע קען זיך נישט ערלויבן צו קויפן לייף אינשורענס אבער איז דאך באזארגט קופט ער די סארט פאליסי ווילאנג זיינע קינדער שטעלן זיך אויף די אייגענע פיס און דאן לויפט אפ די פאליסי ווייל באמת דארף ער דאס מער נישט האבן.
דעביט לייף איישורענס – דאס איז אן ארגיענעלר לייף אינשורענס פאליסי אבער ווערט אויסגעארבעט דורך די ביזנעס פאר וועלכע מען ארבעט. יעדע וואך גייט אראפ א געוויסע סכום געלט פאר די אינשורענס און וויבאלד עס זענען פאראן מערערע ארבייטער וועלכע קויפן אלע די פאליסיס באקומט מען גוטע פרייזן און מען שפירט בכלל נישט אז מען צאלט ווייל מען נעמט עס אראפ בעפאר מען באקומט די געהאלט.
גרופע לייף אינשורענס – דאס קען זיין עטליכע ערליי אינשורענס פאליסיס וועלכע ווערט געמאכט צוישן א גרופע מענטשן וועלכע ארבעטן אינאיינעם אדער גוטע פריינט. וויבאלד די פאליסי ווערט געקויפט עטליכע אינאיינעם איז עס ביליגער גענוי ווי אלע אנדערע האלסעיל פראדוקטן. די גרופע לייף אינשורענס ווערט באנייט יעדעס יאר.
סעווינגס בענק לייף אינשורענס – דער געדאנק פון סעווינגס בענק לייף אינשורענס איז צו פארקויפן לייף אינשורענס פאר ביליגער דורך עלימינירן די אגענטן וועלכע נעמען אראפ גרויסע פראצענטן. די סארט אינשורענס ווערט אדמיניסטרירט דורך א צענטראלע ארגאניזאציע וועלכע שטעלט צו אלע סערוויסעס פאר די בענק וועלכע פארקויפן דאס און יעדער קען דאס נאכדעם קומען קויפן ביי זיין באנק.
רעגירונג לעבן־פארזיכערונג – די רעגירונג לעבן־פארזיכערונג איז געגרידעט געווארן ביי דער ערשטער וועלט קריג ווען די רעגירונג האט פארגעשלאגן פאר אלע סאלדאטן צו קויפן ביליגע לעבן־פארזיכערונג אין פאל זיי פאלן אין קריג און לאזן איבער זייערע פאמיליעס. די אינשורענס איז שפעטער פארקויפט געווארן אויך פאר די צווייטע וועלט קריג וועטעראנס אפילו אויב זיי האבן נישט געקויפט די פאליסי דורכאויס די קריג.
איז א לעבן־פארזיכערונג וויכטיג?
רוב מענטשן זענען ביי דער מיינונג אז עס איז א גוטע און וויכטיגע זאך צו האבן פאר'ן לעבן אבער צי עס איז ממש א "מוז" איז שוין עפעס אין פראגע. אן אויטא קען מען נישט אפערירן אויב מען האט נישט קיין אינשורענס ווייל עקסידענטן פאסירן אין די צענדליגער טויזענטער יעדן טאג, הויז אינשורענס מוז מען אויך האבן ווייל הייזער ווערן אויך געשעדיגט יעדן טאג, אבער לעבן קען אנגיין אפילו אויב מען האט נישט קיין לייף אינשורענס ווייל דער מענטש איז מוחזק צו לעבן און שטארבן איז אן אויסנאם און אפילו דעמאלט איז נישט זיכער אז די איבערלעבער וועלן דארפן האבן קאמפענסאציע געלטער צום לעבן ווייל די וועלט איז באשאפן געווארן אז די צייט און לעבן שטעלט זיך נישט אפ ווען עפעס פאסירט און די סטאטיסטיקס ווייזן אז רוב איבערלעבער האבן זיך געשאפן א נייע לעבן ביז עטליכע יאר.
נאך א סיבה פארוואס לייף אינשורענס איז נישט אזא וויכטיגע זאך איז די פאקטן פון דעם אינוועסטמענט. כמעט יעדער מענטש וואס קויפט סיי וועלכע סארט אינשורענס וועט דאס אמאל נוצן אין זיין לעבן ווייל א קאר צעקראכט זיך און אמאל פלאצט א רער אין א הויז. אבער לייף אינשורענס איז זעלטן מען זאל עס נוצן און פונדעסטוועגן צאלט מען די טייערסטע דערפאר. אין אונזער שפראך גערעדט איז עס א טייערע אינשורענס מיט מינימאלע סערוויס, אפגערעדט פון דעם אז קיינער דערלעבט נישט צו באקומען זיין קאמפענסאציע.
די איינציגסטע לעבן־פארזיכערונג פאליסי פון וועלכע מען קען פארדינען איז א גאנצע לייף אינשורענס וויבאלד די יערליכע איינצאלונגן זענען פריי פון שטייער און ווען די געלטער זאמלן זיך אן דורך אינטערעסט און מען ברויך מער נישט די פאליסי קען מען ארויסקעשן א ריווח.
אבער נאך אלץ איז פאראן בעסערע אינוועסטמענט געלעגנהייטן וועלכע ברענגן גרעסערע רווחים אפילו מען צאלט שטייער דערויף.
פאראן וואס טענה'ן אז דער קאנצעפט איז נאריש וויבאלד א מענטש איז מער נישטא נאך זיין טויט און עס איז נישט שייך צו שוינען די פאמיליע פון פאראויס אויף עפעס וואס וועט מעגליך פאסירן ווייל ווען מען איז טויט שפירט מען מער גארנישט. ליבשאפט איז נאר שייך צווישן לעבעדיגע מענטשן און עס איז פאלש צו זאגן אז מען טוט דאס צוליב ליבשאפט ווייל אין טויט איז מער נישט פאראן קיין ליבשאפט. אין אנדערע ווערטער איז טייטש אז די וואס קויפן א לייף אינשורענס טועi אקטן אויף זייערע איצטיגע געפילן און נישט אויף רעאליטעט.
לעבן־פארזיכערונג אגענטן רעדן איבער מענטשן צו קויפן לעבן־פארזיכערונג דורך אפשרעקן מיט פארשידענע טראגעידעס וועלכע האבן פאסירט און לייגן עס אראפ ווי עפעס וואס איז פונקט אזוי וויכטיג ווי ברויט ביים טיש. מענטשן פלאגן זיך אפ יארן לאנג צו צאלן לייף אינשורענס און א דאנק דעם פעלט זיי אנדערע וויכטיגערע געברויכן און אין די ענדע וועלן 99 פראצענט מענטשן דאס סייווי נישט נוצן און גאר א גרויסע חלק גוט דאס אויף שפעטער ווען מען קען מער נישט באצאלן און דעמאלט איז דאך ממש א שאד פאר די אלע יארן וואס מען האט זיך אנגעפלאגט.
רוב פינאנציעלע עקספערטן זענען ביי דער מיינונג אז פרנסה קומט בעפאר א לייף אינשורענס. צו קענען צאלן די רענט גרינגערהייט איז פיל וויכטיגער ווי צו האבן א לעבן־פארזיכערונג ווייל טייל מענטשן האבן לעבן־פארזיכערונג אבער זיי האבן נישט קיין לעבן אויף וועלכע עס איז ווערט צו קויפן אן אינשורענס... אנדערע האבן טאקע נישט קיין לייף אינשורענס אבער זיי האבן כאטש א לעבן וועלכע איז גאראנטירט אויף 99.9 פראצענט און אלס א געזונטע מענטש איז ער מוחזק צו בלייבן לעבן כאטש ביז ער וועט מער נישט האבן קינדער אונטער אחריות.
פארזיכערונג הייסט פלאנירן קעגן איינשטעלן, אפט דורך אריינלייגן צעביסלעך געלט, דערנאך קען מען צוריק באקומען א גרויסן צאל געלט, אפט מאל אפילו מער וויפל מען האט אריינגעלייגט. צו איז דאס ביי געזונטהייט, אז מען צאלט איין חודשליך אדער וואכנטליך אז טאמער עפעס פאסירט און מען דארף אנקומען צו מעדיצינישע באהאנדעלונגן צאלט דער אינשורענס קאמפאני די קאסטן צו א חלק דערפון.
ביי לעבן פארזיכערונג אז א מענטש צאלט איין ביים לעבן יארליך א געוויסער צאל געלט, אז ווען ער שטארבט זאל די אלמנה און די יתומים באקומען א גרויסע צאל געלט.
געזונט פארזיכערונג וועט אויסצאלן א מענטש וואס דורך אן אקצידענט אדער קראנקייט ליידט פון א דעפעקטיווקייט.
געזונט-פֿארזיכערונג ("איבערטייטש אויף ענגליש:health insurance") איז א סארט פארזיכערונג אין וועלכע דער פֿארזיכערער צאלט די קאסטן פון דאקטאר באזוכן און מעדיצינישע באהאנדלונג אין פאל דער פֿארזיכערטער ווערט קראנק אדער פארוואונדעט. די פֿארזיכערער קען זיין א פריוואטע פירמע, ארגאניזאציע, אדער א רעגירונג אגענטור.
רוב מאדערניזירטע לענדער האבן א נאציאנאלע געזונט קעיר סיסטעם אין וועלכע די רעגירונג צאלט אלע מעדיצינישע קאסטן פאר אלע אירע בירגער. די קאסטן פאר דעם סיסטעם קומט דירעקט פון שטייער און די שטייער ראטעס זענען טאקע פיל העכער אין די לענדער.
געזונט פֿארזיכערונג אין אמעריקע.
אין אמעריקע איז געזונט פֿארזיכערונג מארקעט געשטימט און נאר די ארימע און אלטע באקומען פֿארזיכערונג אונטער די מעדיקעיד און מעדיקעיר סיסטעמען. ארום 46 מיליאן אמעריקאנער פארמאגן נישט קיין געזונט פֿארזיכערונג בכלל לויט אפיציעלע שטודיעס. געזונט קעיר קאסטן זענען זייער טייער און ווערט טייערער פון יאר צו יאר און פארשטייט זיך אז די געזונט פֿארזיכערונג ווערט אויך טייערער אלס א רעזולטאט. די וואס ארבעטן פאר גרויסע פירמעס האבן א האלבע לעזונג אבער אויך זיי צאלן יעדעס יאר מער און מער ווייל ווען די פרייזן הייבן זיך דעקן די פירמעס ווייניגער און ווייניגער.
גרופע פֿארזיכערונג.
שטודיעס ווייזן אז רוב אמעריקאנער אונטער 65 יאר באקומען פֿארזיכערונג פון זייערע ארבעט'ס פלעצער וועלכע ווערט גערופן א גרופע פֿארזיכערונג. דער גענויער ציפער שטייט היינט ביי בערך 61 פראצענט פון ארבייטער וואס האבן פֿארזיכערונג. די סארט פֿארזיכערונג באקומט מען נישט אומזיסט נאר ענדערש ביליגער וויבאלד עס ארבעט אין א גרופע און יעדע זאך וואס מען קויפט אסאך קען מען באקומען ביליגער. דער אייגנטומער פון די פירמע מאכט דעם פאליסי און אלע ארבייטער צאלן אראפ א טייל פון זייער געהאלט פאר פֿארזיכערונג וועלכע קומט זיי אויס פיל ביליגער און טוט נישט אזוי וויי ווייל עס גייט נישט ארויס דירעקט פון טאש.
נאך א סיבה פארוואס א גרופע פֿארזיכערונג איז אזוי ביליג איז ווייל די פֿארזיכערונג פירמע רעכנט אז אויב איינער קען גיין ארבייטן איז ער געווענליך א געזונטע מענטש און די קאסטן פאר פֿארזיכערונג וועלן נישט זיין אזוי הויך. די פֿארזיכערונג פירמע וועט אפילו נישט מאכן קיין מעדיקאלע עקזאם אויף דעם זעלבן חשבון.
ארבעטס געבער דארפן נישט געבן קיין פֿארזיכערונג לויטן געזעץ אבער יעדע נארמאלע ביזנעס וועט דאס צושטעלן ווייל אנדערש וועלן זיי נישט קענען טרעפן קיין גוטע ארבעטערס. די גאר גרויסע פירמעס צאלן אליינס פאר פֿארזיכערונג אלס א באנוס פאר זייערע ארבעטערס און די קלענער רעכנען עס אראפ פון דאס געהאלט און טייל נעמען נאר אראפ א טייל פון די קאסטן.
די פֿארזיכערונג פירמעס ווילן נישט רעכנען קיין סאך געלט פון די פאליסי האלטער נאר האבן נישט קיין אנדערע ברירה. אויב מענטשן נוצן ווייניגער מעדיצינישע הילף וועלן זיי געווענליך נידערן די פרייזן פון די פאליסי דעם נעקסטן יאר. געזונט פֿארזיכערונג פאליסיס ווערן איבערגעארבעט איינמאל א יאר און ווערט אויסגעשטעלט לויט דעם היסטאריע פון דעם פארגאנגענעם יאר.
אין א גרופע פֿארזיכערונג איז פאראן פארשידענע וועגן וויאזוי מען קען נאכמער נידערן די קאסטן פון פֿארזיכערונג. טייל פירמעס מאכן ספעציעלע געזונטהייט פראגראמען אין וועלכע זיי פארלאנגן זייערע ארבייטער א רייע סטאנדארטן פון עסן, איבונגן, און הלך ילך, אויף וועלכע שטודיעס ווייזן אז אזעלכע מענטשן האבן געווענליך ווייניגער פראבלעמען. די פֿארזיכערונג פירמעס רעכנען זיך אויך מיט דעם און וועלן אראפלאזן די פרייזן פאר אזא גרופע. טייל פירמעס וועלכע צאלן א טייל פון די פֿארזיכערונג קאסטן אלס א באנוס עלימינירן די איבעריגע קאסטן פון די ארבייטער אויב זיי שרייבן זיך איין אין דעם פראגראם.
נאציאנאלע געזונט פֿארזיכערונג.
די פעדעראלע רעגירונג שטעלט אליינס אויף צו געזונט פֿארזיכערונג פראגראמען פאר די וואס קענען דאס נישט אנדערש באקומען. די פראגראמען זענען איינגעטיילט אין דריי באזונדערע פראגראמען באקאנט אלס מעדיקעיר,מעדיקעיד, און עס.סי.עיטש.איי.פי.
מעדיקעיר איז א געזונט פֿארזיכערונג פראגראם פאר אלע מענטשן העכער 65 יאר. דער פראגראם איז אויך פאר דיסעיבעלט מענטשן אדער פאר מענטשן מיט פארשידענע אנדערע ערנסטע קראנקהייטן ווי פארפאלענע קידניס. די געזונט פֿארזיכערונג איז צעטיילט צו פלאן עי. וועלכע איז שפיטאל פֿארזיכערונג און פלאן בי. וועלכע איז מעדיקאלע פֿארזיכערונג. אנגעהויבן פון דעם געוועזענעם יאנואר איז צוגעקומען אויך פרעסקריבשן דראג דעקונג.
מעדיקעיד איז די פֿארזיכערונג פאר די ארימע, אדער מענטשן מיט לעבנס לענגליכע קראנקהייטן ווי בלינדע, טויבע און אנדערע דיסעביליטיס פאר קיין שום איד נישט געזאגט. די רעגירונג באשליסט פאר וועמען יא און נישט צו געבן מעדיקעיד און דאס איז געוואנדן פון שטאַט צו שטאַט.
די עס.סי.עיטש.איי.פי. פראגראם איז געמאכט פאר פאמיליעס וועלכע'ס עלטערן פארדינען מער צו קענען באקומען מעדיקעיד אבער וויבאלד זיי האבן קינדער זענען די אויסגאבן זייער גרויס האט די רעגירונג צוגעשטעלט א געזונט פֿארזיכערונג פראגראם פאר די קינדער אונטער 19 יאר. די מאקסימום וואס מען מעג פארדינען צו קענען גיין אונטער דעם פראגראם איז 36,200 פער יאר. יעדע פאל איז אנדערש און אמאל וועלן די עלטערן צאלן נאר א קליינע אפצאל און אמאל וועט עס זיין גענצליך פריי.
אינדיווידועלע פֿארזיכערונג.
אינדיווידועלע געזונט פֿארזיכערונג איז די טייערסטע וועג צו באקומען געזונט פֿארזיכערונג און איז געמאכט פאר די וואס פארדינען געהעריג אבער זייערע ארבעטס געבער שטעלן נישט צו קיין פֿארזיכערונג, צי ווייל זיי ווילן נישט צי ווייל עס איז נישט פאראן גענוג ארבייטער צו מאכן א גרופע, אדער ווען מען ארבעט פאר זיך אליינס.
די פֿארזיכערונג פירמעס וועלן פארלאנגן מען זאל מאכן מעדיקאלע עקזאמען ווייל פאר א מענטש מיט פראבלעמען וועלן זיי פארלאנגן פיל מער געלט און ווידער א מענטש מיט א גוטע היסטאריע וועט קאסטן פיל ביליגער. אבער אפילו אין בעסטן וועג וועט אינדיווידועלע פֿארזיכערונג זיין זייער טייער און איז ספעציעל שווער פאר די מיליאנען מיטל פארדינער וועלכע באקומען נישט קיין געזונט פֿארזיכערונג פון די ארבעט און דארפן עס צאלן פון די אייגענע טאש.
דערפאר זענען פאראן אזויפיל מענטשן וועלכע האבן נישט קיין פֿארזיכערונג פשוט ווייל זיי קענען זיך נישט ערלויבן דאס צו באצאלן. אזא מענטש פארדינט מער וויפיל ער זאל זיין אנגענומען ביי מעדיקעיד אבער פארדינט נאך אלץ נישט גענוג צו קענען באצאלן אזא פעטע געזונט פֿארזיכערונג. די מענטשן ציילן היינט 46 מיליאן און ארום זיי מאכט מען אלע דיסקוסיעס וועגן געזונט קעיר רעפארם. דאס פארנעמט א זעקסטל פון די סך הכל איינוואוינער און פארנעמט איבער 30 פראצענט פון די ארבעטס קראפט.
קאברא.
קאברא איז א רעגירונג באשיצונג צו ארבייטער וועלכע באקומען געזונט פֿארזיכערונג פון זייערע ארבעטס געבער און פארלירן זייער דזשאב. אין אזא פאל וועט דער ארבעטס געבער לעגאל מוזן ווייטער צושטעלן געזונט פֿארזיכערונג פאר דעם אינדיווידועל ביז א מאקסימום פון 36 מאנאטן.
די דעטאלן פון דעם פלאן איז געוואנדן לויט די ארבעט וואס מען האט געהאט און פארוואס מען האט פארלוירן דעם דזשאב. אן ארבייטער וואס האט נאר געארבעט אין די פירמע פאר א קורצע צייט וועט נישט מוזן באקומען קיין געזונט פֿארזיכערונג און אזוי אויך נישט אן ארבייטער וואס מען האט פארשיקט ווייל ער האט געמאכט גניבות אדער אנדערע פראבלעמען.
די פירמע דארף נישט באצאלן פאר די געזונט פֿארזיכערונג פון יענעם אינדיווידועל נאר מוז אים האלטן אלס א טייל פון די גרופע. דאס שפארט דעם מענטש צייט און געלט ווייל אנדערש וואלט ער געברויכט מאכן א נייע פאליסי און וואלט געצאלט פיל טייערער, ספעציעל אויב האט ער א מעדיקאלע פראבלעם.
געזונט פֿארזיכערונג סארטן.
ווען א מענטש וויל קויפן א געזונט פֿארזיכערונג פאליסי איז פאראן צוויי סארטן: אינדעמניטי (באקאנט אלס אפצאל-פאר-סערוויס) און מענעדזשד קעיר. דער חילוק איז זייער פשוט. אינדעמניטי פֿארזיכערונג קאסט טייערער און ווען דער פאליסי האלטער האט א פראבלעם קען ער/זי גיין צו וועלכע דאקטאר עס שמעקט און די פֿארזיכערונג פירמע וועט עס באצאלן. א מענעדזשד קעיר פאליסי איז ביליגער אבער עס ערלויבט נאר צו נוצן דאקטוירים אין א נעטוואורק.
טייל פֿארזיכערונג פירמעס פארמאגן אן אייגענע נעטוואורק פון דאקטוירים און טייל מאכן קאנטראקטן מיט שפיטעלער און דאקטוירים וועלכע זיי באצאלן פאר זייער סערוויס צו זייער פאליסי האלטער. דאס קומט אויס ביליגער, ווי פריער דערמאנט, אז יעדע זאך וועלכע מען קויפט אסאך אויפאיינמאל איז ביליגער. יעדע דאקטאר וועט מסכים זיין צו געבן סערוויס פאר אביסל ביליגער אויב ער באלאנגט צו א גרויסע פֿארזיכערונג פירמע ווייל אזוי איז ער פארזיכערט אז ער וועט שטענדיג האבן פאציענטן.
דער חילוק אין פרייז איז אסאך און דערפאר וועלן רוב מענטשן גיין מיט א מענעדזשד פאליסי. א שטודיע פון די לעיבאר דעפארטמענט האט געוויזן אז אין א משך פון די לעצטע 4 יאר וואלט אן אינדעמניטי פאליסי געקאסט מיט בערך 500$ דאלאר פער יאר פער מענטש. פאר א דורכשניטליכע פאמיליע פון פינף מיינט דאס צוויי און א האלב טויזענט דאלאר פער יאר.
שפיטאל-אפעראציע – אזא סארט פאליסי גיט באגרעניצונגן אין פאל עס קומט צו גיין אין שפיטאל. עס דעקט אלע הויפט סערוויסעס און האט נישט קיין דעדאקטעבל אבער אין פאל עס ציט אריין אין גרויסע קאסטן וועט עס נישט אלעס דעקן ווייל די פאליסי צאלט נאר ביז א געוויסע לימיט.
קאטאסטראפיש – די סארט געזונט פֿארזיכערונג איז געמאכט פאר מענטשן וועלכע האבן נישט קיין פראבלעם צו צאלן ווען מען גייט אמאל צום דאקטאר אבער ווילן זיין באשיצט פון א הויפט עמוירדזשענסי ווען מען דארף אריינגעפירט ווערן אין שפיטאל און באקומען מעדיצינישע באהאנדלונג אין גרויסע קאסטן. אזא פאליסי איז ביליג און האט פארשטייט זיך גרויסע דעדאקטעבלס. אזא פאליסי איז געאייגענט פאר א גוטע פארדינער וואס וויל באשיצן זיין געלט אין פאל פון א גרויסע עמוירדזשענסי גענוי ווי ער וויל זיך באשיצן פון א פייער. דאס פאסירט נישט צו אפט און דערפאר וועט די פֿארזיכערונג פירמע דאס פארקויפן פאר ביליג.
לאנגע טערמין – מען צאלט א באזונדערע סומע אין פאל מען דארף פארבלייבן אונטער מעדיצינישע באהאנדלונג פאר א לאנגע צייט.
ספעציעלע קראנקהייטן – מען קען קויפן פאליסיס וועלכע זענען ספעציעל געמאכט צו דעקן די קאסטן פון געוויסע מחלות אין פאל עס וועט פאסירן. מען קויפט אזעלכע פאליסיס קעגן דייעביטיס און די ביטערע מחלה.
שפיטאל אינדעמניטי – דאס איז אן אויסגעברייטערטע פֿארזיכערונג אין פאל מען ווערט האספיליזירט און מען קען נישט ארבעטן. די פֿארזיכערונג פירמע באשטימט א סומע וואס זי וועט צאלן אין אזא פאל פער טאג און דאס געלט גייט דירעקט צו דעם פאליסי האלטער פאר זייטיגע אויסגאבן וועלכע קומען מיט ווען א מענטש ליגט אין שפיטאל.
דיסעביליטי – א ספעציעלע פֿארזיכערונג אין פאל עפעס ערנסט פאסירט און מען קען מער נישט ארבעטן. די פאליסי פארזיכערט 60 פראצענט פון דאס געהאלט אויף א שטרעקע פון א פון פריער באשטימטע צאל יארן. אזא סארט פֿארזיכערונג קען גיין ביז די 65 יאר ווען פענסיע און מעדיקעיר נעמען איבער.
דענטאל און זעהקראפט – אזא פֿארזיכערונג קען מען צוקויפן צו א פאליסי אדער קען מען דאס קויפן אלס א באזונדערע פראדוקט. די סארט באהאנדלונג איז נישט געדעקט אין רוב פאליסיס ווייל געווענליך איז עס נישט אזוי טייער און מען קען זיך דאס ערלויבן צו צאלן.
אינדעמניטי פאליסיס.
אינדעמניטי פֿארזיכערונג איז די טראדיציאנאלע פֿארזיכערונג פלאן וואס די עלטערע דורות האבן געהאט. מען ווערט געדעקט פאר דאקטאר באזוכונגן, האספיטאליזאציע, אפעראציע אדער אנדערע מעדיקאלע אויסגאבן. אויסער די הויפט דעקונג איז פאראן אויסנאם מעדיקאלע אויסגאבן וועלכע ווערן נישט געדעקט אינעם סטאנדארט פלאן. אויב קויפט מען צו אזא דעקונג וועט עס צאלן אלע אויסגאבן וואו וויייט עס זאל גיין. רוב פֿארזיכערונג וואס ווערט צוגעשטעלט דורך ארבעטסגעבער דעקט ביידע און ווערט גערופן קאמפרעהענסיווע פֿארזיכערונג.
אין יעדע אינדעמניטי פֿארזיכערונג פלאן וועט דער קאסטומער דארפן באצאלן אלע מעדיקאלע אויסגאבן פון זיין/איר אייגענע טאש און דאן וועט מען דארפן אויספילן די נויטיגע דאקומענטן און שיקן צו די פֿארזיכערונג פירמע וועלכע וועט אומקערן די קאסטן.
אין יעדע פלאן איז פאראן א דעדאקטעבל פון א געוויסע יערליכע סכום וועלכע דער פאליסי האלטער וועט דארפן ערשט צאלן פון די אייגענע טאש בעפאר מען קען עפעס צוריק באקומען פון די פֿארזיכערונג פירמע. געווענליך איז א דעדאקטעבל בערך 250$ פער אינדיווידועל אבער עס קען גיין ביז 10,000$. ווי העכער די דעדאקטעבל אלס ביליגער איז די פאליסי. פאר א געזונטע מענטש וועלכע פארדינט נארמאל און וואלט נישט געגאנגן קראך פאר עטליכע טויזענט דאלאר איז א הויכע דעדאקטעבל געווענליך ביליגער אין די ענדע. איינער וואס קען זיך נישט זען ארויסנעמען א פאר אלפים פאר א דאקטאר וועט ענדערש נעמען א נידעריגע דעדאקטעבל אבער זיין מאנאטליכע אפצאל וועט זיין פיל טייערער.
רוב פאליסיס צאלן נאר 80 פראצענט פון די מעדיקאלע קאסטן און דאס ווערט גערופן די קא-פֿארזיכערונג. געוויסע פאליסיס צאלן אמאל יא 100 פראצענט אבער דער כלל איז אז קיין איין פאליסי וועט נישט דעקן יעדע פעני.
די פרייזן פאר מעדיקאלע באהאנדלונג איז אנדערש לויט דעם גיאגראפישן געגענט וואס מיינט אז די פֿארזיכערונג פירמעס וועלן שטענדיג נאר צאלן דעם דורכשניטליכן פרייז אויף די מארקעט. אויב א פאליסי האלטער פאלט אריין אין שפיטאל אין עפעס א דערפל און די קאסטן זענען זייער הויך וועט די פֿארזיכערונג פירמע נישט באצאלן אלעס און דאס וועט דארפן גיין פון די אייגענע טאש.
אבער רוב פֿארזיכערונג פירמעס געבן א באשיצונג אז אויב מען דעגרייכט א געוויסע מאקסימום קאסטן וועט די פירמע פון דארט און ווייטער צאלן 100 פראצענט. דאס ווערט אנגערופן א סטאפ-לאס-באשיצונג. אין דער זעלבער צייט איז אויך פאראן א מאקסימום וויפיל די פֿארזיכערונג פירמע וועט באצאלן וואס איז געווענליך א מיליאן דאלאר. אויב מען באקומט מעדיקאלע באהאנדלונג מער ווי א מיליאן דאלאר וועט די פֿארזיכערונג פירמע מער נישט צאלן ווייל זי האט שוין דעגרייכט איר יערליכע מאקסימום. טייל פאליסיס דעקן נישט קיין יערליכע דאקטאר באזוכונגן פון א געזונטע מענטש וואס פאר א גרויסע פאמיליע קען דאס אליינס מיינען אסאך קעש ארויס פון טאש.
דער כלל איז אז קיין איין פֿארזיכערונג פאליסי דעקט נישט אלעס און מען דארף אלץ ליינען די קליינע שורות צו וויסן פון פאראויס וואס ווערט יא אדער נישט געדעקט. די פֿארזיכערונג פירמעס פרובירן צו פארדעקן די באהאלטענע תנאים און זיי טויגן דערצו.
די מעלות פון אן אינדעמניטי פאליסי איז אז מען קען גיין צו יעדע דאקטאר אדער שפיטאל און מען דארף זיך קיינמאל נישט זארגן אז מען איז אויסער די נעטוואורק. נאך א מעלה איז אז מען דארף נישט באקומען א ריפערל בעפאר מען גייט צו א ספעציאליסט. די חסרון פון אינדעמניטי פאליסיס איז די פרייזן וועלכע זענען אסאך טייערער ווי א מענעדזשד פאליסי.
מענעדזשד קעיר פאליסיס.
א מענעדזשד קעיר פאליסי איז א פון פריער באצאלטע פֿארזיכערונג פלאן וועלכע שטעלט צו דעקונג און אויך געזונט קעיר זעלבסט. אין א געוויסן פונקט איז א מענעדזשד קעיר פאליסישטארק אין קאנטראסט פון אן אינדעמניטי פאליסי וואו א דאקטאר באזוך איז א קלעים. אין א מענעדזשד קעיר פאליסי ווילן די פֿארזיכערונג פירמעס מען זאל גיין רעגולער צום דאקטאר און אזוי ארום פארמיידן פראבלעמען וועלכע שלעפט אריין אין גרויסע קאסטן. דער חשבון איז זייער פשוט, אויב יעדער וועט זיך געהעריג אונטערזוכן ביי א דאקטאר וועט מען קענען פארמיידן קראנקהייטן און רעדוצירן די קאסטן און אזוי ארום וועט די פֿארזיכערונג פירמע מאכן מער געלט.
אין יעדע מענעדזשד קעיר פאליסי פארמאגט די פֿארזיכערונג פירמע א נעטוואורק פון דאקטוירים און שפיטעלער מיט וועמען זי האט קאנטראקטן און די פאליסי האלטער קענען נאר נוצן די נעטוואורק צו זיין געדעקט. דערפאר איז א מענעדזשד קעיר פאליסי ביליגער ווייל די דאקטוירים אינעם נעטוואורק רעכנען ביליגער פאר די פֿארזיכערונג פירמע דורכדעם וואס די פירמע שטעלט צו א שטענדיגע פלוס פון קאסטומערס. נאך א זאך וואס מאכט דאס ביליגער איז דער פאקט אז די פֿארזיכערונג פירמעס האנדלן נאר מיט געוויסע נעטוואורקס וואס רעדוצירט אויך די אדמיניסטראציע קאסטן און מאכט פיל גרינגער די ארבעט.
עיטש-עם-או (געזונט מעינטענענס ארגאניזאציע) – אין די סיסטעם באקומט יעדער פאליסי האלטער א פריימערי דאקטאר אין זיין געגנט צו וועלכע ער/זי וועט שטענדיג גיין פאר אונטערזוכונגן. געווענליך איז נישט פאראן קיין דעדאקטעבלס אבער עס איז יא פאראן א געוויסע אפצאל יעדעס מאל מען גייט צום דאקטאר (צווישן 10$ און 25$) און דאס ווערט אנגערופן א קא-פעי. יעדעס מאל מען דארף גיין צו א ספעציאליסט דארף מען ערשט באקומען א ריפערל פון דעם פריימערי דאקטאר.
עיטש-עם-או'ס פארמאגן טיילמאל זייערע אייגענע דאקטוירים, שטאב, און איינארדענונגן אדער וועט דאס זיין קאנטראקטעד מיט אנדערע דאקטוירים גרופעס און אויך אינדיווידועלע דאקטוירים. יעדע דאקטאר אדער גרופע אויסער אן עיטש-עם-או ווערט אנגערופן איי-פי-עי (אינדיווידועלע פראקטיק אסאסיאציע).
אי-פי-או (עקסקלוסיוו פראוויידער ארגאניזאציע) – דאס איז ענליך צו עיטש-עם-או מיט די איינציגסטע חילוק אז מען ברויך נישט האבן א פריימערי דאקטאר און מען דארף נישט נעמען קיין ריפעלרס. צו יעדע צייט קען מען גיין צו סיי וועלכע דאקטאר אינערהאלב די נעטוואורק און מען איז געדעקט.
פי-או-עס (פאוינט אוו סערוויס) – אין אזא פאליסי באקומט מען אביסל פון ביידע וועלטן. עס איז פאראן א נעטוואורק און מען ברויך האבן א פריימערי דאקטאר אבער אויב מען וויל קען מען אויך גיין צו א צוויטע דאקטאר אויסער די נעטוואורק און מען וועט נאך אלץ ווערן געדעקט נאר מען וועט דארפן צאלן א דעדאקטעבל (בערך 300$) און אויך א קא-פֿארזיכערונג פון 30 אדער 40 פראצענט. די מעלה איז אז מען קען זיך שפארן ווען מען נוצט די נעטוואורק דאקטוירים אבער אויב עס פעלט אויס קען מען אויך גיין צו א צווייטע דאקטאר און מען וועט נאך אלץ ווערן געדעקט, מער ווייניגער.
פי-פי-או (פריפערד פראוויידער ארגאניזאציע) – איז א גרופע פון דאקטוירים און שפיטעלער וועלכע שטעלן צו מעדיקאלע באהאנדלונג נאר צו א ספעציפישע גרופע אדער אסאסיאציע און ווערט געספאנסערט דורך אן פֿארזיכערונג פירמע. יעדער קען ווערן א מיטגלידער פון א פי-פי-או און יעדעס מאל מען נוצט איינע פון זייערע דאקטוירים איז מען געדעקט אויף 90 פראצענט. מען קען אויך נוצן אן אנדערע דאקטאר אינדרויסן פון די נעטוואורק אבער דארט ווערט מען שוואכער געדעקט און מען וועט דארפן צאלן א קא-פֿארזיכערונג און א דעדאקטעבל גענוי ווי בי א פי-או-עס פאליסי.
די הויפט מעלה פון א פי-פי-או איז דאס עס איז פאראן א מאקסימום וואס מען דארף ארויסנעמען פון די אייגענע טאש אויב מען ווערט אריינגעצויגן אין גרעסערע קאסטן. די מאקסימום וואס מען צאלט אינערהאלב די נעטוואורק איז בערך 2,000$ פער פאמיליע און די מאקסימום וואס מען וועט צאלן אויסער די נעטוואורק איז בערך 3,500$ פער פאמיליע. איינמאל מען האט שוין געצאלט די מאקסימום וועט די פאליסי צאלן אלעס פון דארט און ווייטער ביז די פאליסי מאקסימום וועלכע איז ביי רוב פירמעס א מיליאן דאלאר אדער מער.
אויסנאמען און באגרעניצונגן.
קיין איין פאליסי וועט נישט צאלן אין די וועלט אריין. אלע פאליסיס קומען מיט אויסנאמען און האבן באגרעניצונגן מיט וועלכע די פֿארזיכערונג פירמעס באשיצן זיך. נאך אלעם זענען זיי נאר פירמעס וועלכע זוכן צו מאכן געלט און אנדערש וואלטן מיר גארנישט געהאט.
רוב געזונט פֿארזיכערונג פאליסיס האבן א ווארט צייט אפשניט פאר פאליסי האלטער מיט פראבלעמען וועלכע איז צווישן 6 און 12 מאנאטן. צום ביישפיל אויב איינער ליידט פון אן אנגייענדיגע פראבלעם און פארלירט זיין דזשאב וועט ער/זי דארפן טרעפן פֿארזיכערונג פון א צווייטע פירמע אויף דערווייל צו פארמיידן א ווארטן צייט אפשניט מיט די נייע פאליסי.
קיין איין פאליסי וועט נישט דעקן מעדיקאלע באהאנדלונג וועלכע איז נישט וויכטיג פאר דעם מענטש'נס געזונט. אלע אנדערע באהאנדלונגן דארף מען צאלן פון די אייגענע טאש.
אמאל האבן רוב פֿארזיכערונג פירמעס נישט געוואלט הערן פון אנדערע סארט באהאנדלונגן אויסער מעדיקאלע. אויב איינער האט באשלאסן צו נעמען נאטורליכע היילונג אדער אנדערע קאנצעפטן האט די פֿארזיכערונג פירמע נישט געהאלטן ביים באצאלן. היינט איז אביסל אנדערש זינט מער היילונג קאנצעפטן זענען אנגענומען אלס ווירקזאם. די אלע זאכן וועט שטיין אין קלארע ווערטער אין די פאליסי און מען דארף דאס וויסן פון פאראויס.
מענטאלע באהאנדלונגן ווערן געווענליך אויך געדעקט אבער עס איז זייער קאמפליצירט און פֿארזיכערונג פירמעס פרובירן זיך ארויסדרייען וואו ווייט מעגליך. א וויכטיגע כלל צו געדענקן אין יעדע פאליסי איז שטענדיג צו נעמען א ריפערל פון א פריימערי דאקטאר.
קלויבן א פאליסי.
אין קליינע פירמעס איז געווענליך נישט פאראן קיין צוויי ברירות אבער אין גרויסע פירמעס און דאס זעלבע ווען עס קומט צו אן אינדיווידועל וואס זוכט צו קויפן א פאליסי, איז פאראן מערערע ברירות און מען דארף וויסן וויאזוי צו מאכן א גוטע אויסוואל.
די ערשטע זאך צו נעמען אין באטראכט איז דער פאקט אז אן אינדעמניטי פאליסי צאלט נישט פאר רעגולערע דאקטאר באזוכונגן. אויב האט איר א פאמיליע מיט עטליכע קינדער וועט דאס אליינס אריינציען אין גרויסע קאסטן.
אן פֿארזיכערונג פאליסי דארף געקליבן ווערן לויט אן אינדיווידועל'נס פינאנציעלער מצב. אויב האט מען גוט פרנסה איז פיל ביליגער צו נעמען א גרויסע דעדאקטעבל אזוי לאנג ווי יעדער איז געזונט. עס מאכט זיך פראבלעמען דא און דארט און בעיקר פון וואס מען דארף זיך באשיצן איז אין פאל עס קומט עפעס ערנסט. איין אזא אינצידענט קען אפווישן געלטער וואס האט געדויערט לאנגע יארן צו זאמלן. מען מעג נישט זיין קיין אויבער חכם און עס איז ענדערש מען זאל צאלן א גאנץ לעבן פאר אן אינצידענט וועלכע וועט מעגליך קיינמאל נישט אנקומען. עס וועט קאסטן מער געלט אינעם לאנגן טערמין, און דאס איז איין זאך זיכער, אבער עס איז נישט פאראן קיין אנדערע ברירה. איר האט אמאל אריינגעטראכט פאר וועמען די סופערמארקעט געשעפטן פארקויפן א פעקל פעמפערס פון 20 שטיק? אויב איינער האט א קליין קינד וועט 20 פעמפערס אויסגיין אין עטליכע טעג און מען וועט דארפן קומען קויפן נאך נאכאמאל און נאכאמאל. עס נעמט אויף צייט און קאסט פיל מער ווי קויפן א גרויסע שאכטל. אבער נישט יעדער קען זיך ערלויבן צו צאלן אזויפיל געלט אויפאיינמאל. עס זענען פאראן מענטשן וואס פארדינען ברויט אויף הויזן און זיי קענען נאר קויפן א קליינע זעקל פעמפערס אויפאיינמאל ווייל דאס איז נישט די איינציגסטע זאך וואס זיי ברויכן האבן צום לעבן.
דאס זעלבע איז מיט פֿארזיכערונג. עס איז פיל ביליגער אויב מען זאל נאר דארפן צאלן די אמאל אמאל ווען עס מאכט זיך אן ערנסטע פראבלעם. אבער דער מיטעלער פארדינער קען זיך דאס נישט ערלויבן און וועט דערפאר דארפן צאלן מאנאטליך א סומע וועלכע ער קען זיך יא ערלויבן.
מען זאל קיינמאל נישט פארנאכלעסטיגן אן פֿארזיכערונג פאליסי און דאס איז געזאגט אויף יעדע וויכטיגע פֿארזיכערונג ווי אויטא פֿארזיכערונג און פייער פֿארזיכערונג. טראכט נישט אז עס וועט נישט פאסירן ווייל זאכן פאסירן אין לעבן און יעדער האט אמאל אן איבערראשונג צו וועלכע מען דארף זיין באשיצט.
אויב זענט איר איבערגענומען פון א געוויסן דאקטאר וועלכע אייער באבע האט נאך גענוצט וועט איר נישט קענען נעמען א מענעדזשד קעיר פלאן ווייל אפילו אויב די פאליסי וועט ערלויבן יעדע דאקטאר אויסער די נעטוואורק וועט עס אבער זיין צו טייער.
פאראן מענטשן וועלכע געטרויען דעם דאקטאר מיט אלעם און פאראן וואס וועלן שטענדיג פארזיכערן אויך מיט א ספעציאליסט. אויב זענט איר פון דעם צווייטן סארט איז דער סיסטעם פון ריפערלס א פראבלעם ווייל די פריימערי דאקטוירים זענען ארבעטער פאר די נעצווערק און וועלן נישט אזוי שנעל שיקן צו א ספעציאליסט.
דאס בראסלעווער חסידות איז א חסידות וואס איז אויפגעשטעלט געווארן אומגעפער אין יאָר ה'תקמ"ח (1780) דורך דעם צדיק רבי נחמן, אויפן נאמען פון שטעטל בראסלעוו אין אוקראינע וואס איז אין איר אויפגעשטעלט געווארן. ר' נחמן האט געזאגט רמזים פארוואס ער וויל זיינע חסידים זאלן זיך רופן מיטן נאמען "ברסלב".
בראסלעווער חסידות' איז אימער געווען זעלדן ביי א טייל פון אנדערע חסידות'ן, אלס אירע נייע געדאנקען. וועגן דעם האבן זיך א טייל פון אנדערע חסידות'ן מיט איר געקריגט.
זייער איינציגער רבי איז געווען ר' נחמן; זייט אים האבן זיי נישט געהאט קיין רבי. דעריבער האבן זיי היינט צוטאגס נאר משפיעים.
דער זומער זייגער איז אן אפגערוקטער זייגער אין די זומער מאנאטן אין אייראפע, אמעריקע און אויך אין אנדערע לענדער ארום דער וועלט. דער הויפט קאנצעפט פון דעם זומער זייגער איז צו פארדינען מער ליכטיקייט ווען רוב מענטשן זענען נאך אויף אנשטאט די פרי פארטאגס שטונדן ווען רוב מענטשן שלאפן נאך.
דער ארגינעלער געדאנק.
דער הויפט און ארגינעלער געדאנק איז געווען צו רוקן דעם זייגער פאראויס מיט איין שעה כדי צו געניסן מער פון דער ליכטיקייט אין טאג אין די זומער מאנאטן.
זייער פשוט: א דורכשניטליכער מענטש שטייט אויף 6:00 אזייגער אינדערפרי און לייגט זיך 10:00 אזייגער ביינאכט. אין די זומער מאנאטן שיינט די זון אויף שוין זייער פרי ווען רוב מענטשן שלאפן נאך. יעצט אויב מען רוקט דעם זייגער מיט איין שטונדע פאראויס וועלן רוב מענטשן נאך אלץ אויפשטיין צו דער ליכטיקייט. אבער אין דער אווענט וואלט נארמאל טונקל געווארן 8:00 צייט און אזוי ווערט טונקל ערשט 9:00 צייט וואס מיינט נאך א שטונדע ליכטיקייט אינעם טאג.
מיט איין שטונדע מער ליכטיקייט אין דער אווענט שפארט מען זיך אויך אסאך ענערגיע ווייל דאס מיינט אז מען נוצט ווייניגער עלעקטער וויבאלד עס איז נאך ליכטיג. אויך שפארט דאס ענערגיע וויבאלד מענטשן קומען שפעטער אהיים אין דער זומער און גייען אסאך ארויס וואס מיינט אז מען נוצט אויטאמאטיש ווייניגער ענערגיע וויבאלד מען איז דאך נישט אינדערהיים.
דער אמעריקאנער טראנספארטאציע דעפארטמענט האט אין די 1970 יארן דורכגעפירט א שטודיע וועלכע האט געצייגט אז מיט יעדן טאג אין דעילייט סעווינג טיים שפארט זיך דאס לאנד די ווערט 100,000 פעסלעך אויל (אויל איז איינע פון די גרעסטע ענערגיע קוועלער, זיי ווערן גענוצט פאר עלעקטריק סטאנציעס ברענשטאף טאנקן). היינט צו טאג ווען עס זענען פאראן פיל מער איינוואוינער און מען נוצט אויך פיל מער ענערגיע ווי אמאל שפארט עס נאך פיל מער פער טאג און מיט יעדן טאג וואס מען לייגט צו וועט זיך דאס לאנד שפארן אסאך געלט.
מיט דעם חשבון וואלט לכאורה דער זומער זייגער געווען ווערט אויך אין דער ווינטער ווייל מען וואלט פונקט אזוי באקומען מער ליכטיקייט אין דער אוונט. אבער דעמאלט וואלט עס געווען יצא שכרו בהפסדו ווייל די זון שיינט אויף זייער שפעט אין דער ווינטער און מיט נאך א שטונדע שפעטער וואלט מען אויפגענוצט פונקט אזויפיל ענערגיע אינדערפרי וויפיל מען וואלט געשפארט אין דער אווענט. זומער איז אבער נישט אזוי וויבאלד רוב מענטשן שטייען אויף ווען עס איז שוין ליכטיג און אפילו א גרויסע פראצענט שטייט יא אויף ווען עס איז טונקל, ספעציעל אין די ערשטע און לעצטע וואכן פון דער זומער, נוצן זיי פיל ווייניגער ענערגיע וויפיל מען שפארט זיך אין דער אווענט ווען יעדער געניסט דערפון.
נאך א בענעפיט וואס דעילייט סעווינג ברענגט איז עקסידענטן. וויבאלד עס איז ליכטיג א שטונדע לענגער אין דער אווענט פאסירן ווייניגער עקסידענטן (א גרויסע פראצענט עקסידענטן פאסירן ביינאכט) און כאטש עס ווערט שפעטער ליכטיג אינדערפרי איז דאס אבער פיל ווייניגער וויפיל עס פארהאלט אין דער אווענט לויט'ן פריערדיגן חשבון אז רוב מענטשן שטייען אויף ווען עס שוין ליכטיג. און אפילו נישט איז עס נאך אלץ כדאי ווייל אינדערפרי זענען רוב דרייווער אויסגערוט און ביינאכט איז מען מיד און עס פאסירן מער עקסידענטן. אומאפיציעלע שטודיעס האבן געוויזן אז מיט די דעילייט סעווינג טיים זומער פאסירן איין פראצענט ווייניגער עקסידענטן ווי עס וואלט פאסירט אן דעילייט סעווינג. (זומער פאסירן פיל מער עקסידענטן ווי אין דער ווינטער כאטש עס איז נישט פאראן קיין שניי וויבאלד די הייעוועיס זענען פילער).
אבער נישט פאר יעדן איז דעילייט סעווינג טיים אינטערעסאנט. די לענדער וועלכע געפינען זיך נאנט צום עקוואטאר דארפן נישט קיין דעילייט סעווינג טיים וויבאלד דארט איז דער טאג אין נאכט די זעלבע לאנג אבער די לענדער וועלכע געפינען זיך נענטער צו צפון אדער דרום פארמאגן פיל לענגערע טעג אין דער זומער וואו אין די ווינטער וויבאלד די זון רוקט זיך נענטער צו יענע זייט. (די זון דרייט זיך ארום די וועלט פון מזרח צו מערב יעדע 24 שטונדן אבער אויך רוקט זיך עס דרום אין צפון איבער'ן יאר און דארט וואו עס רוקט זיך באקומט לענגערע זומער טעג. ווען עס איז ווינטער ביי אונז איז זומער אויף דרום און ווען עס איז ווינטער ביי זיי איז זומער ביי אונז).
דער צייט אין טאג ווען דער טויש זאל פארקומען איז באשטימט געווארן נאך אין די ערטשע יארן צו 2:00 אזייגער פארטאגס וויבאלד דעמאלט שלאפן רוב מענטשן וואס מיינט אז דאס רוב לאנד איז נישט אין גאס און די ווייניגסטע פליגער, באנען, און אנדערע זאכן זענען אין אפעראציע. אין אייראפע טוישט מען דעם זייגער 1:00 אזייגער.
עס איז פאראן אן אלטער דערמאנונג אין אמעריקע פון די פייער דעפארטמענט אז ווען מען רוקט דעם זייגער זאל מען טוישן די באטעריס אין די סמאוקט דעטעקטארס אלס א גרינגע דערמאנונג און געוואוינהייט וועלכע קען ראטעווען לעבנס.
קריטיק קעגן דעם זומער זייגער.
א קליינע פראבלעם פון וועלכע יעדער ליידט איז אז מען דארף רוקן די זייגערס און זיך איינגעוואוינען צו א נייע שלאפן סקעדזשועל, ספעציעל מיט קינדער ווען עס קען געדויערן עטליכע טעג ביז זיי גייען צוריק אריין אין סקעדזשועל און געבן אינדערצווישן עטליכע שלאפלאזע נעכט פאר די עלטערן. דער פראבלעם איז אויך אן ערנסטער ביי מענטשן וועלכע ליידן פון שלאפן פראבלעמען און עס נעמט זיי ביז 2 וואכן אויסצוגראדן דעם נייעם סקעדזשועל.
ארבייטער וועלכע שטייען אויף אין די פריע פארטאגס שטונדן זענען פון די גרעסטע קריטיקירער. זיי טענה'ן אז זיי ליידן פון דעם פראבלעם א גאנץ ווינטער און ענדליך ווען עס ווערט זומער און זיי באקומען די שאנס אויפצושטיין מיט ליכטיקייט רוקט מען דעם זייגער פאראויס און זיי שטייען ווידער אויף אין דער טונקעל. פארמער זענען אויך שטארקע קריטיקירער ווייל פונקט ווי די קליינע קינדער נעמט צייט פאר די בהמות און די עופות זיך צו געוויינען צו דעם נייעם סקעדזשועל און עס מאכט שאדן די פארמער. א קאנאדישער טשיקן פארמער האט אמאל געזאגט די מידיא אז עס נעמט זיינע עופות איין וואך יעדעס מאל מען רוקט דעם זייגער ביז זיי אריענטירן זיך.
נאך א קריטיק איז אז עס פאסירן מער פייערן אין די טעג וויבאלד מענטשן באשעפטיגן זיך שפעטער אין דער אווענט מיט פארשידענע זאכן און עס ברענגט מער פייערן. אין געוויסע פלעצער אין די וועלט שטימט עס נישט אזוי גוט ווי אין אמעריקע וויבאלד אין דער אנפאנג און ענדע דעילייט סעווינג וואכן איז נאך טונקל 7:00 צייט וואס קומט אויס אז טייל קינדער גייען אין די סקולס ווען עס איז נאך טונקל.
דער קאנצעפט פון איינשפארן די ליכטיגע שעה'ן איז אויפגעטראכט געווארן דורך דער היסטארישער אמעריקאנער שטאטסמאן, בענדזשעמין פרענקלין, א דרוקער, שרייבער, דיפלאמאט, פילאסאף און וויסנשאפטלער אינעם 18טן יארהונדערט.
פרענקלין האט פארגעשלאגן זיין געדאנק ביי א פארשטעלונג אין פאריז און האט דאס באצייכענט אלס אן עקאנאמישע פראיעקט. פרענקלין'ס נאנטע פריינט האבן אויפגעצויגן דעם געדאנק אבער עס האט נישט באקומען קיין שטיצע ביז אין 1907 ווען פרענקלין האט שוין נישט געלעבט 20 יאר. א בריטישער וויסנשאפטלער וויליאם ווילעט האט ווידער אדאפטירט דעם געדאנק אין א ספעציעלער אויסגאבע וועלכע האט זיך גערופן "וועיסט אוו דעילייט" אין וועלכע ער האט אויפגעקלערט אז מיר פארשלאפן צופיל שטונדן פון די זון ליכטיקייט אין דער זומער און אויב וועט מען רוקן דעם זייגער פאראויס וועט מען קענען געניסן נאך א שטונדע פון דעם טאג.
ווילעט האט שווער געארבעט צו שתדל'ן פאר דעם געדאנק און נאך צוויי יאר האט די בריטישע הויז פון קאמאנס אדאפטירט דעם געדאנק און מען האט אנגעהויבן ארבעטן דערויף. דער קריטיק איז געווען גרויס, ספעציעל פון די פארמער, אבער מען האט ווייטער געפארשט דעם געדאנק. ווילעט האט אויך נישט דערלעבט קיין זומער זייגער ווען ער איז געשטארבן אין 1915. א יאר דערויף איז דייטשלאנד געווען די ערשטע לאנד אין די וועלט צו רוקן דעם זייגער מיט איין שטונדע פאראויס. בריטען האט נאכגעפאלגט איין יאר דערויף און דער טאג איז באשטימט געווארן אויף דער ערשטן זונטאג אין מאי און די ענדע דעם ערטשן זונטאג אין אקטאבער.
דער קריטיק איז געווען גרויס אין יענע יארן און טראץ וואס די בריטישע פארלאמענט האט דאס געמאכט א געזעץ האבן טייל אפטיילונגן פון דער מלוכה און רעגירונג נישט געוואלט אויספאלגן דעם געזעץ און עס איז געווען א צעמישעניש. ערשט אין 925' איז אלץ אויסגעגליכן געווארן און דאס גאנצע לאנד האט עס אקצעפטירט. דער אנהויב איז באשטימט געווארן אויף דעם דריטן זונטאג אין אפריל אדער א וואך פריער אויב די (איסטער) חגא געפאלט דעם באשטימטן זונטאג.
ווען דער צווייטער וועלט קריג האט אויסגעבראכן און דאס פאראייניגטע קעניגרייך איז געווען אונטער אטאקע האט מען גערוקט דעם זייגער מיט צוויי שטונדן פאראויס כדי צו שפארן וואס מער ענערגיע. דער גערוקטער זייגער איז אויך געבליבן אין די ווינטער אבער נאר מיט איין שטונדע.
עס דארף דא באמערקט ווערן אז בעפאר עס איז געווען מעכאנישע זייגערס האט יעדע שטאט/ראיאן זיך אליינס געמאסטן די צייט לויט די זון און וויבאלד יעדער האט גענוצט אנדערע מעטאדן איז דער צייט געווען אביסל אנדערש אין יעדע שטאט/ראיאן. די קעניגרייכן פלעגן שיסן מיט קאנאנען צו באשטימען דער צייט אין זייערע שטעט. ווען די מעכאנישע זייגערס זענען ארויסגעקומען האט מען אנגעהויבן באשטימען די צייטן איבערן גאנצן לאנד וועלכע איז גערופן געווארן סטאנדארט צייט. בריטען איז געווען די ערטשע לאנד דאס דורכצופירן און אלע אייראפעאישע לענדער האבן נאכגעפאלגט. אין אמעריקע און אין קאנאדע איז סטאנדארט צייט באשטימט געווארן אין יאר 1884 דורך די רעילראוד אנפירער (די איינציגסטע זאך אין יענע צייט וועלכע האט דעגרייכט איבעראל און האט געדארפט אפערירן מיט א סקעדזשועל). וויבאלד די צוויי לענדער זענען אזוי גרויס האט מען געדארפט באשטימען צייט זאנעס און מען האט זיך געראנגעלט איבער דעם יארן ביז מען האט זיך אויסגעגליכן אין די אנפאנג יארן פון דעם 20'סטן יאר-הונדערט.
ווען די ערשטע וועלט קריג האט אויסגעבראכן האבן דייטשלאנד און עסטרייך גערוקט דעם זייגער פאראויס אין יאר 1916. א רייע אייראפעאישע לענדער, און אויך בריטען, האבן נאכגעפאלגט. אין אמעריקע האט מען דאס ערשט איינגעפירט צוויי יאר שפעטער פאר די קומענדיגע צוויי יאר ווען דער זומער זייגער האט פארנומען זיבן מאנאטן פון דעם יאר. נאך די קריג האט פרעזידענט ווילסאן אפגערופן דעם געדאנק אבער טייל שטאַטן האבן דאס יא געוואלט אנהאלטן און יעדער האט געטאן וואס מען האט געוואלט. מאסעטשוסעטס און ראוד איילענד זענען געווען די איינציגסטע צוויי שטאַטן וועלכע האבן דאס איינגעפירט אין דעם גאנצן שטאַט. אין אנדערע שטאַטן איז דאס נאר פארבליבן אין די שטעט ווי ניו יארק, פילאדעלפיע, שיקאגא.
ביי די צווייטע וועלט קריג האט פרעזידענט רוזוועלט פארלאנגט א זומער זייגער א גאנץ יאר און דאס איז געווען געזעץ פון פעברואר 1942 ביז סעפטעמבער 1945. נאך דעם קריג איז ווייטער נישט געווען קיין געזעץ איבער דעם און יעדער האט ווייטער געטאן וואס מען האט געוואלט. מיט די יארן איז דאס אבער געווארן א גרויסער פראבלעם וויבאלד דאס לאנד איז געווארן מער פארגעשריטן מיט פליגערס, ראידא, טעלעוויזיע, און אנדערע קאמיוניקאציע וועלכע האט געברענגט א שרעקליכע צעמישעניש.
ענדליך אין 966' האט פרעזידענט דזשאנסאן פארלאנגט קאנגרעס צו מאכן א פאראייניגטע צייט איבער'ן גאנצן לאנד. קאנגרעס האט נאך יענעם יאר באשטימט א זומער זייגער אנגעהויבן פון דעם לעצטן זונטאג אין אפריל און געענדיגט דעם לעצטן טאג אין אקטאבער. קאנגרעס האט דאן געגעבן די געלעגנהייט פאר יעדן שטאַט זיך ארויסצוציען פון דעם זומער זייגער דורך א שטאט געזעץ. אין 986' האט מען געמאכט נייע געזעצן איבער צייטן אין צייט זאנעס און מען האט אפיציעל גערוקט דעם אנפאנג פון דעילייט סעווינג צו דעם ערשטן זונטאג אין אפריל.
איין אויסנאם איז געווען דורכאויס די אראבישע אויל עמבארגא אין 973' ווען קאנגרעס האט באשטימט א זומער זייגער פאר גאנצע צוויי יאר כדי צו פארקלענערן דעם פראבלעם.
אריזאנע, האוואי, און אינדיאנא זענען די שטאטן וועלכע האבן נישט אנגענומען דעם זומער זייגער. אין אינדיאנא איז בכל פאראן א שטיקל צעמישעניש וויבאלד טייל קאונטיס זענען אונטער איסטערן סטענדערט טיים, טייל זענען אונטער די צענטראלע טיים זאנע, און א דריטע טייל וועלכע איז אויך אונטער איסטערן טיים נעמט יא אן א זומער זייגער.
אנדערע לענדער.
היינט צו טאג נוצן 70 לענדער דעילייט סעווינג טיים מיט דער אויסנאם פון יאפאן וועלכע איז אויך קוואליפיצירט אבער האט דאס קיינמאל נישט אנגענומען. אין די אייראפעאישע פאראיין לענדער הייבט זיך אן דער אייראפעישער זומער זייגער דעם לעצטן זונטאג אין מערץ און ענדיגט זיך דעם לעצטן זונטאג אין אקטאבער. אין רוסלאנד איז דעילייט סעווינגס טיים צוויי שטונדן פאראויס פון סטענדערט טיים וויבאלד רוסלאנד איז איבער די ווינטער אויך גערוקט א שטונדע פון סטענדערט טיים וויבאלד זי געפינט זיך זייער הויך צו צפון. אין די דרום לענדער (טיילן פון אפריקע, אויסטראליע, און טיילן פון דרום אמעריקע) וואו דער זומער פאנגט זיך אן אין דעצעמבער רוקט מען דעם זייגער פון אקטאבער ביז מערץ.
די טראפישע לענדער וועלכע געפינען זיך נאנט צום עקוואטאר דארפן נישט קיין דעילייט סעווינג וויבאלד די טאג און נאכט איז מער ווייניגער צעטיילט אין האלב אלע סעזאנען פון יאר. די לענדער זענען אלע צפון אפריקאנער לענדער, אלע דרום אזיאנער לענדער, און די העכערע טיילן פון די דרום אמעריקאנער לענדער.
אין מדינת ישראל איז דעילייט סעווינג טיים פלעג נישט געהעריג באשטימט געווארן און יעדע עטליכע יאר טוישט מען דאס אהין און צוריק. די רעליגיעזע און די פרייע האבן קאנפליקטן איבער דעם וויבאלד די אידישע און וועלטליכע קאלענדערס שטימען נישט איינע מיט די אנדערע. א ביישפיל איז יום כיפור ווען די רעליגיעזע ווילן אז עס זאל שוין זיין פארטיג אבער די פרייע ווילן דאס ווי לענגער. זייט 2006 איז אבער אנגענומען דער געזעץ לויט דעם רוקט מען דעם זייגער אויף זומער דעם לעצטן פרייטאג אין מערץ און מען רוקט אים צוריק דעם זונטאג פאר יום כפור.
בליצפאסט (באקאנט אויך ווי ע-פאסט) איז א קאמוניקאציע מיטל וואס מיט א קוועטש פון איין קנעפל שיקט מען אַרויס פארבינדונגען צו אַנדערע מענטשן, וואָס באַקומען אונזער בליץ פּאָסט אין זייער אינבאַקס.
מ'קען דאָס שיקן צו איינעם, אָדער מערערע מענטשען אויף אַמאָל.
וואס דאס איז.
ארגינאל איז דאס געווען א וועג פון שיקן קליינע בריוועלאך פון איין קאמפיוטער צום צווייטן, מיט דער צייט - ווען עס איז צוגעקומען HTML און multimedia - האט זיך דאס אויסגערייטערט צו קענען מיטשיקן פעקעלעך (attachments) און אויך קאלירטע בריוון.
ווי אזוי דאס ארבעט.
געווענליך וועט אן email סיסטעם זיין איינגעטיילט אין 2 טיילן, די ערשטע טייל איז דאס וואס איז צווישן די באנוצער און די אינטערנעט (message transfer agent אדער MTA) און די צווייטע טייל איז וואס האלט די בריוון (message store).
ווען איינער שיקט ארויס א בריוו וועט דער אדרעס האבן דעם נאמען און די domain צו וועם מען שיקט דאס אין די פארם פון name@domain.
די MTA וועט דאן זוכן אן MX RECORD נוצענדיג DNS, די MX RECORD איז א DNS RECORD וואס איז געמאכט געווארן ספעציעל פאר בליצבריוון. יעדע DOMAIN קען האבן מער ווי איין MX RECORD, אבער יעדע MX RECROD האט א PREFERENCE VALUE וואס זאגט דעם MTA וועלכע SERVER צו נוצען, אויב עס ארבייט נישט ביים ערשטן וועט ער פרובירן דעם צווייטן.
דערנאך טוט זיך די שיקענדיגער MTA באהעפטן צו די בקומענדיגער MTA אויף TCP PORT 25 און זיי רעדן זיך דורך נוצענדיג סתם ASCI.
אויב ווען די בריוו איז אדורך דאן וועט די באקומענדיגע MTA אריבערפירן די בריוו צו די MESSAGE STORE און דערנאך ווען די באנוצער וועט עפענען זיין קעסטעל וועט ער טרעפן דארטן די בריוון.
בליצבריוו פאסט האט אנגעהויבן אין 1971, ווען ריי טאמלינסאן האט געשיקט דעם ערשטן בליצבריוו צווישן צווי קאמפיוטערס אויף איין נעצווערק. בכדי דער קאמפיוטער וואס שיקט זאל קענען רוטירן דעם בריוו צום ריכטיגו באניצער פון דעם ריכטיגן קאמפיוטער האט ער צוגעטשעפעט דעם באניצער נאמען מיט דער קאמפיוטער נאמען צוזאמען מיט דעם סימבאל @ (,) און אזוי איז געבוירן דער עלעקטראנישער פאסט.
די ערשטע RFC וואס איז געשריבן געווארן פאר בליצבריווען איז RFC 822 און האט זיך נישט געטוישט זייט דעמאלט, עס איז נאר צוגעלייגט געווארן נאך.
װײכװאַרג (ענגליש: "software") שליסט איין אלע פראגראמען פאר א קאמפיוטער (אקעגן הארטווארג וואס באדייט די פיזישע טיילן פון א קאמפיוטער).
יעדער קאמפיוטער פארמאגט הארטווארג וואס איז די פיזישע כלים, ווי א ווידעא קארטל, א הױפּט־טאָװל, אדער א DVD ROM. צו דעם קומט די סאפטווער וואס באשטייט פון געשריבענע קאד, וואס זאגן פאר'ן קאמפיוטער וואס צו טאן און וויאזוי צו מאנעוורירן מיט די מאשינקע.
יעדע קאמפיוטער פארמאגט הארטווארג וואס איז די פיזישע כלים, ווי א ווידעא קארטל, א מוטער-טאוול, אדער א דיווידי ראם. צו דעם קומט די ווייכווארג וואס באשטייט פון געשריבענע קאד, וואס זאגן פאר'ן קאמפיוטער וואס צו טאן און וויאזוי צו מאנעוורירן מיט די מאשינקע.
רוטירער (ענגליש: router) איז א נעצווערק מעכאניזם וואס פירט פעקלעך דאטן פון איין פלאץ צום צווייטן, און דערפאר דער נאמען רוטירער וואס מיינט ארומפירער. אײנע פֿון די גרױסע פֿירמעס װעלכע פּראָדוצירט רוטירערס, איז די פֿירמע סיסקאָ.
איר ארבעט.
א רוטירער זיצט צווישן צוויי אדער מער נעצווערק און פירט די פעקלעך פון איין נעצווערק צום צווייטן.
א רוטירער איז אנדערש ווי א האב אדער סוויטש, צוליב דעם וואס עס ארבעט אויף דעם דריטן שטאק פון די OSI מאדעל און נישט אויף דעם ערשטן אדער צווייטן.
סארטן רוטירערס .
עס זײַנען דא עטלעכע סארטן רוטירערס, די מערסטע באקאנטע איז די קליינע ביזנעס און היים ביורא רוטירער. וואס זײַנען באמת געװײנטלעכע טױערװעגן (gateway) וואס האבן נוצלעכע פונקציעס, ווי נעט, און דראטנלאזע (ווײַפֿײַ) פארבינדונגען. אבער עס האט גאר ווייניק עכטע רוטינג מעכאניזמען ווי BGP, אדער איבעריקייט. א רוטירער וואס פירט פון קאמפיוטערס צו די אינטערנעט ווערט אנגערופן א ?עזש ראוטער? און א רוטירער וואס פירט אין א נעצווערק צווישען רוטירערס ווי למשל ביי אן ISP איז אנגערופען א עיקר רוטירער.
ניו יארק פאסט איז א טעגליכע ניו יארק צייטונג.
רעכטער רעפובליקאנער צייטונג וואס איז א לשון הרע טאבלויד, זייער גראפישע שרייענדע קעפלעך אונטערצוהאלטן די ליינער.
עיב הירשפעלד האט דאס געאוינט פאר אפאר טאג,
היינט איז דאס דער אייגנטום פון דעם אויסטראלישן ביליאנער רופּערט מערדאָק.
א טארמאז אין א סאאב אויטא.
א האנד־טאָרמאַז (באקאנט אויך ווי א ברעקס) (ענגליש: Hand brake, העברעיש: מעצור-יד) איז א סיסטעם וואס מען ניצט צו האלטן א מאשין אויף איין ארט ווען זי איז פארקירט, ספעציאל אויף א בארגיקן פלאץ. דאס ארבעט מיט א קאבל וואס ציט אויף די רעדער. דער האנט טארמאז איז דירעקט באהאפטן מיט די ברעיקס דורך א פאסיק און גיט א שנעלע און פלוצלינגע אפשטעל.
די הויפט טארמאז סיסטעם איז א הידרוילישע סיסטעם וועלכע שטעלט אפ דעם אויטא אן אויפשאקלען.
שטיגן אדער טרעפּ טוט מען אַרויפגיין אָדער אַראָפּגיין פון אַ העכערע צו אַ נידעריגער פּלאַץ ברויך מען איינטיילן דעם וועג אין קורצע איינטייליגן אַז מען זאָל קענען גרייכן גרינגערהייט מיט די אייגענע פוס אן שפּרינגן אדער זיך ארויפשלעפּן.
מען נוצט אויך דאס ווארט אין לשון קודש מעלות צו דערצייכן א גייסטליכע דערהויבנקייט, וו.צ.ב. שטייגן אין לערנען, וואס באדייט צו פערמאגן מער ידיעות און נענטערקייט צום תורת השם.
שניי אינעם ווינטער סעזאָן פאַלט דאָס אַראָפּ ווי רעגן, ווייס און ווייך, אויפגעבלאָזן אפען און קריסטאַל בליטשעקדיג, וויבאַלד דער שיכט איז צאם געשטעלט פון אַסאך פאַרשידענע קליינטשיגע מינע אייז פאָרעמעס און סייזעס.
דאס ווערט באַשאַפן דורך דעם וואָס די וואָלקענעס ווערן געפרוירען אין די ספערן, פאַלט דאָס אייזיגערהייט אַנשטאָט רעגן פליסיגקייט אדער סתם אייז וואס ווערט געפרוירן נאכדעם וואס סאיז שוין געווען וואסער.
די פאָרעם פון די שניי שטיקלעך זענען יעדער איינע פארשידענארטיג, כמעט קיינמאָל וואס איינס ענדלט צום אנדערן. עס איז געווענליך פון זעקס זייטן, קונסטליך שיין.
שניי הילט איין און האלט דערמיט ווארעם די ערד און געוויקסען עס זאל נישט קאליע גיין פון די ווינטער פרעסט.
וואס איז שניי?
שניי איז דורכזעעוודיקע אייז קריסטאלן וועלכע פארמירן זיך ארום שטויב אדער אנדערע קליינע טיילעכלעך וועלכע געפינען זיך אין די אטמאספערע און קען נאר פאסירן וועלן די טעמפרעאטור איז אונטער די פרירן פונקט. די שניי קריסטאלן האלטן זיך געווענליך אינאיינעם און פארמירן שנייעלעך וועלכע קומען אין אלע פארעמען. שניי קען זיין גרויס און קליין און קען אמאל דעגרייכן ביז 4 אינטשעס גרויס.
די פארעמען פון שניי ווענדט זיך לויט די וועטער. אין שטארק קאלטע וועטערס וועלן די פארעמען זיין קלענער מיט ווייניגער שפיצן ווי אין א מילדערע וועטער. אין דורכשניטליכע וועטערס זענען רוב שניי שטיקער בערך א פערטל אינטש גרויס און פארמאגט זעקס שפיצן. ווען שניי לאנדעט אויף די ערד זאמלן זיי זיך אן איינע אויף די אנדערע צוליב זייער גרינגקייט. שניי פארמאגט טאקע וואסער אין זיך אבער דאס ביסל וואסער וואס דארט ליגט איז א קליינע פראצענט פון די גרויס פון די שניי. אויב די וועטער זאגט אז עס וועט שנייען 10-12 אינטשעס וועט דערפון שפעטער איבערבלייבן נאר 1 אינטש פון וואסער וועלכע איז בכלל נישט קיין סאך קעגן שטארקע רעגנס אין די זומער.
א שטארקער שניי־פאל הייסט א "שניי שטורם"; אז עס שנייט צוזאמען מיט א ווינט און מען קען כמעט גארנישט זען הייסט עס א זאווערוכע.
פארוואס איז שניי ווייס?
די פראגע איז א שטארקע פראגע ווייל אויב שניי איז נישט מער ווי פארפרוירענע וואסער קריסטאלן אינאיינעם דעמאלט ווי קומט אריין די קאליר ווייס?
די ענטפער איז אבער נישט אזוי פשוט און מען קען עס נאר פארשטיין אויב מען פארשטייט ערשט וויאזוי מיר זעען קאלירן און אונזערע אויגן.
מיר ווייסן אלע אז יעדע זאך אין די וועלט איז צוזאמענגעשטעלט פון מיליאנען אטאמען וועלכע האלטן זיך אינאיינעם און פארמירן דעם אביעקט. די אטאמען זענען קליינע שטייבעלעך וועלכע פארמאגן איך זיך א געוויסע מאס נאטורליכע ענערגיע וועלכע מאכט זיי זיך האלטן שטארק אינאיינעם. די אטאמען זענען אבער שטענדיג אנדערש און אמאל האט עס מער ענערגיע און אמאל ווייניגער און לויט דעם ווערט דער אביעקט געשאפן.
די נאטורליכע ענערגיע וואס יעדע אטאם פארמאגט ווערט געשאפן פון עטליכע זאכן און איינע פון זיי איז ליכטיקייט. יעדע אטאם נוצט אן אנדערע מאס פון ליכטיקייט און דאס מאכט אונז זען יעדע זאך אין אנדערע קאלירן. און אנדערע ווערטער איז טייטש אז לויט די מאס ליכטיקייט ענערגיע וואס די אטאמען האבן לויט דעם ווערט געשאפן א קאליר. עס זענען פאראן אביעקטן וועלכע זענען דורכזיכטיק און דאס פאסירט אויב עס איז צוזאמענגעשטעלט פון אטאמען וועלכע זאפן בטבע נישט איין קיין ליכטיקייט ענערגיע. טייל פון זיי זאפן דאס יא איין אבער שפייען דאס צוריק אויס און דערפאר זעען מיר נישט קיין קאליר דערין.
אין פאקט איז אייז נישט דורכזיכטיג און ערהאלט יא קאלירן אבער וויבאלד עס איז איינגעפרוירן איין שטיק צו די אנדערע ווערט די ליכטיקייט ענערגיע פארלוירן און צעמישט און די קאלירן זעען זיך נישט געהעריג. אבער ווי געזאגט האט עס יא קאלירן און דאס קען זיך זען זייער שווער. א גוטער ביישפיל דאס צו פארשטיין איז א דיאמאנט שטיין וועלכע איז אויך דורכזיכטיג אבער פארמאגט אין פאקט קאלירן וועלכע זענען צעמישט און קענען נישט געהעריג געזען ווערן. וויבאלד א דיאמאנט איז ריינער בליטשקעט עס שיין אבער אייז פארמאגט אין זיך אסאך שטויב אויף וועלכע זי זאמעלט זיך אן אין די אטמאספערע און דערפאר זעט מען שווער די קאלירן.
שניי איז צוזאמענגעשטעלט פון אסאך קליינע אייז קריסטאלן וועלכע קענען קיין איינע נישט האלטן קיין קאלירן. ווי פריער דערמאנט איז אבער יא פאראן דארט קאלירן וואס קומען אריין און וויבאלד איין אייז איז נעבן די אנדערע שיקט עס ארום די קאלירן פון איינע צו די אנדערע אויפ'ן אויבערפלאך פון די אייז. די טבע פון קאלירן איז אז ווען מען שטעלט צוזאם אלע קאלירן אינאיינעם זעט מען ווייס. די קאליר ווייס איז די סך הכל פון אלע קאלירן און דאס קען קלאר געזען ווערן אונטער א מיקראסקאפישער לינדז אויב מען האט די ריכטיגע קאלירן. יעצט וויבאלד די צענדליגער קאלירן צירקולירן ארום די שניי איז דער סך הכל וואס מיר זעען ווייס.
מיט דעם איז גרינג צו פארשטיין פארוואס די שניי פארלירט איר ווייסקייט איינמאל עס ווערט צעלאזט. ווייל דער קאלירן ווייס איז נאר די אפשפיגלונג פון די פילע קריסטאלן וועלכע ליגן דארט אינאיינעם און איינמאל די שניי צעלאזט זיך בלייבט דערפון בלויז וואסער וועלכע פארמאגט אינגאנצצן נישט קיין קאליר.
שניי, אייז, רעגן, ווען יא און ווען נישט?
שניי קען נאר צעשטאנד קומען אין א טעמפרעאטור אונטער די פרירן פונקט וועלכע איז 32 פארנהייט אדער 0 צעלסיוס. אבער נישט אייביג קומט אראפ שניי נאר אנשטאט קען קומען רעגן אדער אייז האגל. דער סיבה פארוואס עס איז אמאל אזוי און אמאל אזוי איז געוואנדען לויט די וועטערס העכער אונזער אטמאספערע. אויב די וועטער איז 30 גראד דא אונטן מיינט נאך נישט אז די זעלבע וועטער איז אונטער די וואלקענעס.
אויב איינער לאזט זיך אראפ מיט א פאראשוט פון דער הייך פון די וואלקענעס וועט ער דורכגיין עטליכע וועטער דעגרי און יעדעס מאל וועט עס זיין אנדערש. אויב ביי אונז דא אונטן וועט זיין צוויי טעג נאכאנאנד 20 גראד איז זייער מעגליך אז אין דעם ערשטן טאג וועט 15,000 פיס ארויף אין דער לופטן זיין פיל קעלטער און דעם צווייטן טאג וועט גאר זיין ווארימער ווי ביי אונז. דאס איז ווייל די אטמאספערע איז איינגעטיילט אין וועטער שטאפלן און יעדע פון זיי קען זיין אנדערש פונעם צווייטן.
אויב א שניי ווערט פארמירט און דערנאך גייט עס דורך א מילדערע טעמפרעאטור וועט זיך עס צוריק אויפלאזן און ווערן רעגן. אויב עס וועט שפעטער נאכאמאל דורכגיין א קאלטע טעפרעאטור וועט עס צוריק איינגעפרוירן ווערן אבער דאסמאל קען עס שוין נישט ווערן נאכאמאל שניי ווייל ווי לענגער עס פאלט אלס שנעלער פאלט עס און דעמאלט האט עס שוין נישט קיין צייט זיך צוריק צו פארמירן ווייל עס פאלט צו שנעל. אמאל קען מען זען האגעל וואס איז גרעסער און האט אפילו אביסל א ווייסע קאליר אבער צוריק ווערן שניי איז נישט מעגליך ווייל די כוח פון גראוויטי וועט עס נישט ערמעגליכן.
צוליב די אויבנדערמאנטע סיבות קענען טאקע די וועטער עקספערטן די שווערסטע פאראויסזאגן איבער שניי. אפילו ווען שניי פאלט שוין קענען זיי נאך אלס שווער וויסן וויפיל עס וועט פאלן אין די ענדע און וויפיל שניי עס וועט זיך אנזאמלן אויף די ערד.
עס איז אנגענומען אז עס קען נאר שנייען אין א מילדערע ווינטער טאג אבער אין פאקט האט שוין געשנייט אין די גרעסטע פרעסטן אזוי לאנג ווי די לופט האט פארמאגט גענוג פייכקייט אין זיך צו האלטן די שניי.
פאקטן וועגן שניי.
ניו יארק באקומט די מערסטע שניי פון אלע שטעט אין אמעריקע און ראטשעסטער, ניו יארק, איז די שנייאיגסטע געגענט אין די שטאט. ראטשעסטער באקומט אין א דורכשניטליכע יאר ארום 94 אינטשעס שניי. דאס שטעטל פארמאגט 200,000 איינוואוינער און די שניי רייניגן קאסט איר אפ 3.7 מיליאן דאלאר א יאר.
די גרעסטע שנייען פאלן אין באפעלאו, ניו יארק, וועלכע איז זייער הויך אויפ'ן מאפע און גרעניצט זיך מיט קאנאדע פון דריי זייטן. געוויסע שטעט אין קאנאדע זענען גאר נידעריגער ווי באפעלאו. אין דעצעמבער 95' איז דארט געפאלן א שניי פון 39 אינטשעס אין ווייניגער ווי 24 שטונדן.
די העכסטע שניי אין די אמעריקאנער רעקארד איז געפאלן אין אלאסקע (אלאסקע איז נענטער צו רוסלאנד ווי צו דעם גרעסטן טייל פון אמעריקע) אין 953' וועלכע האט דעגרייכט 187 אינטשעס הויך וועלכע קומט אויס צו איבער 15 פיס הויך. די שניי אין באפעלאו איז אבער א גרעסערע רעקארד ווייל די שניי אין אלאסקא האט זיך אנגעזאמעלט נאך 7 טעג פון שנייען נאכאנאנד וואס קומט אויס צו 26 אינטשעס שניי פער טאג. די שניי אין באפעלאו האט דעגרייכט 39 אינטשעס אין בלויז 24 שטונדן.
אמעריקע איז א גרויס לאנד און איר געאגראפישער שטח פארמאגט פון אלע סארטן. אבער יעדעס איינציג ארט האט שוין אמאל טועם געווען א שניי. אפילו די געגענטער אין דרום פלארידע, וועלכע איז די נידעריגסטע אויף די מאפע, האט שוין אויך געזען עפעס שניי אין דער פארגאנגנהייט.
שניי איז זייער שיין און קוקט אויס זייער פרידליך. די ווייסע דעקע איז אבער דער גורם צו טויזענטער טויט פעלער אין די פאראייניגטע שטאטן זעלבסט יעדעס יאר. רוב טויט פעלער צוליב שניי קומען פון אויטא עקסידענטן וואס פאסירן וועגן שניי און די אנדערע טייל פאסירט דורך סקיערס וועלכע גליטשן זיך אראפ די בערג.
שניי איז טאקע זייער קאלט אבער זי קען גאר באשיצן פון קעלט. אויף די גרויסע שניי בערג מאכן מענטשן קליינע טענטס פון שניי וועלכע האלט זיי ווארים פון די פרעסטן.
אן אינטערעסאנטע געשעעניש פון שניי איז געווען אין אריזאנע (אריזאנע באקומט שניי איינמאל א יובל) ווען אין יאנואר דעם 20'טן 93' איז געפאלן א שניי פון איין אינטש צו די איבערראשונג פון אלע איינוואוינער וועלכע האבן אין זייער לעבן קיינמאל נישט געזען קיין שניי אין זייער סטעיט. פיר יאר דערויף דעם זעלבן דאטום (יאנואר דעם 20'טן) האט פאסירט די זעלבע זאך. זינט דעמאלט איז קיינמאל נישט געפאלן אפילו א ברעקל שניי.
די שטאטישע רעקארד פון ניו יארק זאגט אז ניו יארק האט אמאל געהאט א שניי שטורעם וועלכע איז באגלייט געווארן מיט דונערן און בליצן.
שניי און דרייוון.
שניי איז א גרויסע שטער צו דרייווער, ספעציעל אין די שטעט וואס באקומען נישט אזויפיל שניי און האבן נישט די ריכטיגע עקוויפמענט דאס צו באזייטיגן. שניי שטערט די זעהקראפט פון דרייווער און איז פיל ערגער ווי שווערע רעגנ'ס. בשעת עס שנייט א געדיכטע שניי איז כמעט אוממעגליך צו זען געהעריג און די דרייווער זענען געצווינגן צו פארן לאנגזאמער.
די עפעקט פון שניי צו אויטאמאבילן בלייבט איבער פיל שפעטער נאכ'ן באזייטיגן די שניי ווען שטיקער אייז בלייבן איבער אויפ'ן ראוד און אויטאס גליטשן דערויף, ברענגנדיג אסאך עקסידענטן. עס איז נארמאל אז אין א טאג וואס שנייט איז פאראן 10 מאל אזויפיל עקסידענטן. רויב שניי פארבינדענע עקסידענט זענען מילד אבער דאך קען מען אנלייגן די שולד פון אסאך טויט פעלער אויף שניי.
שניי פארנעמט אסאך צייט פאר דרייווער ווען זיי דארפן אפפוצן די שניי פון די פענסטער, באזייטיגן די שניי ארום דעם אויטא, און מאכן דעם וועגן ארויס. איינמאל מען איז אינדרויסן איז מען נאך נישט פארזיכערט און מען קען נאך טיילמאל ווידער שטיין בלייבן אין ערטער וואו עס איז אנגעזאמעלט אסאך שניי.
די שטעט וועלכע זענען געוואוינט צו אסאך שניי איבער'ן ווינטער פארמאגן א גאנצע שטאב מיט ארבייטער וועלכע ארבעטן אין א סיסטעם וויאזוי אפצורייניגן די שניי. די גרויסע און וויכטיגע הייעוועיס ווערן די ערשטע גערייניגט און דערנאך רייניגט מען די זייטיגע ראודס. נאכ'ן אוועקשארן די שניי גיסט מען געווענליך זאלץ אין זאמד וועלכע העלפט צעלאזן די שניי און גיט א בעסערע "טרעקשען" פאר די רעדער פון אויטאמאבילן.
דאס גיסן אמאל זאלץ און אמאל זאמדהאט צעטאן מיט'ן וועטער. אין מילדערע וועטערס פעלט נישט אויס אזויפיל זאלץ ווייל די שניי צעלזאט זיך שנעלער און די שטאט שפארט זיך דאס געלט דורך לייגן זאמד. ווי קעלטער די וועטער איז אלס מער זאלץ ברויך מען נוצן און צומאל מוז מען לייגן נאר זאלץ.
אין די שטעט וואו עס שנייט כסדר איז וויכטיג פאר די דרייווער צו קויפן ווינטער רעדער פאר זייערע אויטאמאבילן וועלכע קען זיי העלפן אין די שווערע וועטערס. ווינטער רעדער זענען געמאכט פון א ווייכערע סארט וועלכע לאזט זיך בעסער איינטרעטן און קען זיך בעסער אן עצה געבן מיט'ן שניי. ארגינעלע רעדער זענען זייער הארט און קענען נישט כאפן די שניי און דרייט זיך ארום און ארום.
בלוט איז דאס רויטע בלוט צירקולאציע אינעם גוף פונעם מענטש. עס איז שרעקעדיג און טרויעריג ווען מען דערזעהט איר אבער אינעווייניג באהאלטן פונעם אויג טוט זי דאס פרייליכסטע אויפגאבע פונעם קערפער, עס דינט ווי די טראנספארטאציע מיטל ארום צו פירן די לעבנסוויכטיגע באשטאנדטיילן, ווי אקסיזשען און גלוקאז און אזוי ווייטער, פונעם קאפ ביזן נאגל פונעם פיס, געטריי און פלינק קומט זי אן צום קלענסטען באהאלטענסטן איבר, און גיבט זיי אלע חיות מיט נשמה דורך דעליווערן די אקסיזשען וואס מאכט איר די קאליר רויט.
געטריבן אין די אדערן, דורך דעם געטרייען אימערמידלעכן פּאָמפּ דער הארץ, שטראמט זי אן א אויפהער נאכאנאנד ביז די הונדערט און צוואנציג יאר.
אויך טראגט זי אוועק די מיסט און אפּפאל, ווען זי ווערט בלוי, די קארבן דייאקסייד פון אלע גלידער ארויס צו די לופט.
אלע ידיעות וועגן בלוט ווערט אנגערופן האמטאלאגיע.
Hemoglobin, a globular proteingreen = haem (or heme) groupsred & blue = protein subunits
ווי אזוי נעמט עס און געבט דאס?
וויאזוי עס נעמט אקסיגען, הארמאנען, און וויטאמינען פון די לונגען, נירן, לעבער, מוח, געדערעם, און די אנדערע סטאנציעס, און עס גיבט דאס ארויס דערליווערינדיג דאס צו אירע פונקטליכע אדרעסן?
צייט דורכשניט פון רייזע.
די בלוט צירקולירט דעם גאנצען קערפער דורכאויס צוויי מינוט.
בלוט צעלן.
עס באשטייט פון 2 מינע צעלן רויטע און ווייסע וואס זענען בעיקר צו קעמפן אינפעקציעס און באקטיריע.
פראדאקציע.
די צעלן ווערן פּראדוצירט אינעם מארך ביין.
בלוט קלאטינג.
שטעלט אייך פאר די הויזן איז אייך צוריסן געווארן און עס נייט זיך צוריק צו פון זיך אליינס...
אדער שטעלט אייך פאר אז איר האט נישט קיין בלאד קלאטינג און מען כאפט א שניט אויף די הויט, און דאס בלוט רינט און רינט ביז ביז עס ענדיגט זיך די בלוט רח"ל.
בלוט פֿאַרגליווערונג איז דער פראצעס אין וואס דאס בלוט, וואס איז אין אלגעמיין פליסיק, ווערט סאליד, און שאפט בלוט־גליווערן.
אדער שטעלט אייך פאר אז איר האט נישט קיין בלאד קלאטינג נס און מכאפט א שניט אויף די הויט, און דאס בלוט רינט און רינט ביז ביז עס ענדיגט זיך די בלוט רח"ל.
דאס אז די הויט וואקסט צוריק נאך א שטיק צייט פולקאם אינגאנצען איז דאך א מוראדיגע נס
איך הייב אויף מיינע הענט צום הימל, אט די הענט האבן שוין געהאט אזויפיל שניטן און לעכער און עס איז אינגעאנצן פארנייט אויף צוריק, אט די הענט זאלן דאנקן און דינען אויף שטענדיק דעם וואָס האט איר צוריק גענייט.
ביר א געשמאקער לייכט-אלקאהאלישער געטראנק, וואס איז געבראטן פון גערשטן, און ווערט קולטיווירט, ווי עס יערט און באקומט דעם געשמאקן ציפ.
היסטאָריע פון ביר.
פון די עלטסטע און פּאָפּולערסטע משקאַות זינט וועלט באַשאַפונג.
די פאפולערסטע ביר.
די גרעסטע ביר פירמע איז די אייראפעישע היינעקין ביר פירמע.
לויט מאָנאָטעיסטישע גלויבונגען, גאט איז דער איבערנאטורלעכער הערשער אויף דער וועלט. אין די לעצטע צוויי טויזנט יאר איז גאר פארשפרייט געווארן די געדאנק (בעיקר דורך די קריסטן און די מוסולמענער) אז עס איז נישט דא מער ווי איין גאט (מאנאטעיזם) וואס הערשט איבער אלעם (וואס האט זיך אנגעהויבן ביי די יידן).
דער יידישער גאט.
דער יידישער גאט ווערט גערופן מיט פארשידענע נעמען. אין חומש ווערט ער אפט גערופן אלהים, אדוני, י-ה-ו-ה, י-ה-ו-ה אלהים, אל שדי. אין אידיש ווערט ער גערופן גאט, אייבערשטער, באשעפער, הקב"ה, רבש"ע, און אין ענגליש ווערט ער אפט גערופן דורך פרומע יידן השם. ע"פ קבלה איז דא אן אומצאליגע סומע פון צירופי שמות וואס זענען נעמען פון גאט.
אידן גלייבן אז ער האט באשאפן די וועלט און פירט עס.
פארצייטנס זענען געווען אזעלעכע וואס האבן געגלויבט אז גאט איז אן אביעקט וואס איז געמאכט פון סטאַטוען, אדער זענען געווען אזעלכע וואס האבן געדינט די זון לבנה און די שטערן אד"ג, אזעלעכע רעליגיעס רופן יידן עבודה זרה. אברהם אבינו האט אנטפלעקט א נייעם באגריף וואס ערקלערט אַז גאט איז א אומבעקאַנטן העכערע באגריף.
אידן זאגן נישט ארויס דעם נאמען "גאט" צוליב שעצונג און הייליגקייט. ווי אויך איז דא וואס שרייבן עס נישט אראפ נאר אויב דער פּאַפּיר אויף וואס מען שרייבט דאס ווערט אוועק געלייגט און אפגעהיטן. אנשטאט'ס דעם שרייבן זיי "ג-ט".
צווישן די יידן זיינען דא פארשידענע אופנים אין דער אמונה אין גאט. אין פאריגע צייטן זענען געווען אסאך יידן (איינשליסנדיק אסאך גדולי ישראל) וואס האבן געגלויבט אז גאט האט א פיזישן קערפער. דער רמב"ם שרייבט גאר שארף אנטקעגן דער שיטה.
קבלה, און ספעציעל ווי ערקלערט דורך חסידות, שליסט איין אין דאס גלויבן אין גאט גלויבן אז ער איז דער איינציגער מציאות אויפ'ן וועלט. דער דאזיגער שיטה האט ארויסגערופן א שארפע התנגדות פון אנדערע קרייזן וואס האבן געמיינט אז דורך דעם קען מען אנקומען צו כפירה און עבודה זרה, מיינענדיק אז דער גאנצער וועלט איז גאט, און דערום קען מען דאווענען צו יעדער בוים און שטיין.
דער קריסטליכער גאט.
די קריסטליכע רעליגיע איז באזירט אויף דער יידישער, אבער מיט פארשידענע ענדערונגען. קאטאליקן גלייבן אז דער איין איינציגער גאט באשטייט פון דריי טיילן: דער פאטער, דער זון, און די הייליגער גייסט. זיי גלייבן אז גאט האט אראפגעשיקט א חלק פון זיך צו לעבן אויף דער וועלט ווי א בשר ודם און צו ליידן ייסורים וואס וועלן זיין א כפרה פאר אלע עבירות וואס מענטשן באגיין. זיי גלייבן אז יעזוס איז גע'הרג'עט געווארן אלס א קרבן, און ווער עס גלייבט אין אים איז פארזיכערט מחילה וסליחה און א חלק אין עולם הבא. זיי האלטן אז כאטש א גאט איז א גייסט און פירט מיט אלעס אהן, אבער דער צווייטער חלק פון גאט האט זיך נישט געוואלט העלפן און האט אנדערש געוואלט ליידן יסורים, מען זאל איהם פייניגען און אומבערעגען כדי צו זיין א כפרה פאר אלע מענטשן.
דער איסלאמישער גאט.
דער איסלאמישער גאט איז מער ענדליך צו די יידישע ווי די קריסטליכע. זיי גלייבן אז גאט איז נאר איין גאט, און אז יעזוס און מוכאמאד זענען געווען נביאים. זיי האלטן אויף פון די יידישע נביאים און פון חלקים פון דער יידישער תורה, אבער זיי האלטן אז די תורה וואס יידן האבן היינט איז פארדרייט געווארן דורך די יידן.
אבער סיי די קריסטליכע גלויבן און ווי אויך די איסלאמישע גלויבן זענען ביידע באזירט אויף די יידישע גלויבן.
דער כנען'ישער גאט.
די כנענים האבן געגלייבט אז די גאט "אל" איז די גאט פון אלע געטטער, און אז ער וואוינט אויף די שפיץ פון א בארג אין מדבר. זיין ווייב האט געהייסן אשרה, און זיי האבן געהאט א זוהן בעל וואס האט שפעטער מורד געווען אין זיין טאטע.
באציאונג מיט גאט.
דער גרונט פון אלע רעליגיעס און איבערהויפט פון דער תורה, איז צו קענען גאט, אויף אזוי שטארק און ווייט אז מ'זאל אים נאכאנאנד ליבן, און פארכטן.
ישראל יהושע זינגער (1893 - 1944), באוואוסט מיטן פסעוודאנים י. י. זינגער, איז געװען אַ ייִדיש שפּראַך שרײַבער, א ברודער פֿון יצחק באַשעװיס זינגער. ער האָט געשריבן ראָמאַנען, דערצײלונגען און זיכרונות. ער איז געבױרן געװאָרן אין בילגארײ, פּױלן, און האָט געוואוינט אין װאַרשע. אין 1934 האט ער אױסגעװאַנדערט קײן אַמעריקע. ער האָט געאַרבעט בײַם פֿאָרװערטס. ווען ער איז אַלט געװען 51 יאָר איז ער געשטאָרבן אין ניו יאָרק.
ישראל יהושע זינגער איז געבוירן אין בילגאריי, רוסיש פוילן אין 1893 צו זיין פאטער, הרב פינחס מענדל זינגער און זיין מוטער בתשבע זילבערמאן.
מרדכי געבירטיג (4טן מיי 1877 - 4טן יוני 1942) איז געװען אַ דיכטער אויף דער ייִדישער שפּראַך. ער האָט געשריבן אַ סך באַקאַנטע לידער װי "אונדזער שטעטל ברענט" און "הוליעט הוליעט קינדערלעך". אין 1942 איז ער דערשאָסן געװאָרן פֿון די נאַציס אין קראָקע.
ער איז געווען א בונדיסט.
מרדכי (מאַרקוס) געבירטיק איז געבאָרן געוואָרן אין שטאָט קראָקע וואָס אין גאַליציע, וועלכע האָט אין יעניקע צײַטן גענאָסן פון אַ געוויסער מאָס אַווטאָנאָמיע אין דעם עסטרײַך־אונגאַרישע אימפּעריע. זײַנע עלטערן זײַנען געווען יצחק און שפרה בערטיג. קינדווײַז האָט ער געלערנט אין אַ חדר, אָבער צו צען יאָר איז ער אָפּגעשיקט געוואָרן אַרבעטן אַלס אַ לערן־אינגל בײַ אַ סטאָליער. אין יאָר 1901 האָט ער שוין געאַרבעט פאַר זיך. נאָכן חתונה האָבן אין 1909 איז ער ניט צוריק צו סטאָליערײַ, נאָר ער האָט געאַרבעט ביז דער צווייטער וועלט־מלחמה בײַ זײַן ברודער לעאָן.
אין 1905 איז ער געווען טעטיק אין טעאַטער, און ער האָט געשפּילט הויפּט ראָליעס אין דער קראָקאָווער אידישער טעאַטער. אברהם רייזען האָט עם צוגעגליכן צום גרעסטן אידישן אַקטיאָר אין יענער צײַט – שילדקרויט. עס איז מעגליך אַז ער האָט אַליין באַאַרבעט די פּיעסען וועלכע מ'האָט געשפּילט.
אין 1909 האָט ער חתונה געהאַט מיט בלומקע לינדענבאַום. צום פּאָרל זײַנען געבאָרן פיר טעכטער: שיפקע (1910), חוה (1914), לולאַ (1916) – אַלע דרײַ אומגעקומען אין חורבן – און אַ פערטע טאָכטער וואָס איז אַוועק צו אָנדערהאַלבן יאָר.
געבירטיק איז געווען אַ מיטגליד פון דער סאָציאַליסטישער באַוועגונג און דאָס שפּיגלט זיך אָפּ אין טייל פון זײַנע לידער, ווי צום בײַשפּיל „אין פאַבריק”, "גענעראַל־שטרײַק”, „אַרבעטלאָזע מאַרש”. ער האָט געליטן פון אַ האַרץ קרענק און האָט זי באַשריבן אין זײַן ליד „שוין פולע זעקס וואָכן” וואו ער שילדערט דעם ליגן זײַנעם אין שפּיטאָל נאָך אַ האַרץ אַטאַקע, ווי אויך אין אַנדערע לידער ווי צום בײַשפּיל „מײַן האַרץ איז פול מיט שרעק”, „אַ הייסע טרער” און אַנדערע.
געבירטיג איז אומגעבראַכט געוואָרן דורך אַ נאַצישן סאָלדאַט בשעת זיי האָבן געהאַלטן אין מיטן אויסטרײַבן 6,000 אידן פון דער קראָקאָווער געטאָ צום פאַרניכטונגס־לאַגער בעלזשעץ אויפן נײנצנסטען אין סיוון תש"ב.
הער אַלפֿרעד יאזעף היטשקאָק (ענגליש: "Sir Alfred Joseph Hitchcock") איז געװען אַן ענגלישער רעזשיסאר, װאָס האָט געמאַכט אַ סך מוראדיקע פילמען.
צוזאמען מיט וואלט דיזני, איז היטשקאק געווארן פון די ערשטע פראמינענטע רעזשיסערן וואס האט פאראויס געזען ווי פאפולער דער מעדיום פון טעלעוויזיע וועט ווערן.
אלפֿרעד היטשקאָק איז געבוירן געווארן אינעם איסט־ענד פון לאנדאן אין יאר 1899 צו קאטוילישע עלטערן וואס האבן געהאלטן א שפייזקראם, און זייער ארעמע וואוינונג איז געווען הינטער דעם קראָם. אין זיין יונגערע יארן האט ער געלערנט אין א יעזואיטישער שולע וואס האט געפירט א שטרענגן דיסציפלין. אין יאר 1913, ווען ער איז געווען אלט 14 יאר, האט ער פארלאזט זיינע פארמעלע שטודיעס און האט אנגעהויבן לערנען אוונט־צייט פארשידענע טעכנישע פאכן, און האט אויסגעוויזן פעהיקייטן אין מאלעריי.
קאָמפּאָט איז אַ זיסע נאכשפּײז געמאַכט פון אלערליי פרוכט, און צומאל לייגט א גוטער קעכער אויך צו, פון געוויסע זיסע גרינצייג.
די היסטאריע פון קאמפאט, אדער ווי מ'האט עס גערופען אמאל 'צימעס', האט זיך אנגעהויבן פון ווייקן 'שטארק געצייטיגטע' פרוכטן, און פון דעם איז געווארן א אייגעמאכץ - ווי מ'האט עס גערופן אמאל. דאס האט מען אויך גענוצט פאר היילונג, ווייל די שטארק זיסע פארזיך דערפון, האט געהאט גוטע באצילן. אבער היינט איז עס מער-ווייניגער אזויווי א קאלטע זופּ, וואס מ'עסט דערפון ביים ענדע פון א מאלצייט.
די פרוכטן װערן היינט געקאָכט אין צוקער װאַסער, ביז זײ װערן װײעך און דאָס װאַסער באַקומט אַ קאָליר, און עס ווערט אליינס גענוצט ווי א זיסע געטראנק.
מערסטנס מאל ווערט עס סערווירט נאך א פליישיגער מאלצייט.
פארשידענס.
ס'דא א באקאנטע חסידישע סלאגאן, מיט וואס מ'ענדיגט צו א אומגינסטיגער טעמע, ווי פאלגנד: מייערן צימעס איז א גוטע צימעס, און דער נעשכיזער רבי איז געווען א גוטער יוד...
שינקע איז אַ מין געקאָכטע אָדער גערײכערטע חזיר פלייש. שינקע מאַכט מען פון דער פּולקע פונעם חזיר. אין ענגליש רופט מען עס 'העם', אין פראַנצױזיש 'זשאַמבאָן' און אין איטאַליעניש 'פּראָשוטאָ'.
נישט נאר יידן טארן נישט עסן שינקע, וואס איז חזיר טרייף, אויך מוסולמענער (נישט חאלאל) און ראסטאפארן.
דאס קוילן־זייערס (כעמישע פארמל: CO2) איז א כעמישע פרעפאראט פון א קוילנשטאף אטאם מיט צוויי אקסיגען אטאמען. נארמאל איז דאס א גאז אין סטאנדארט טעמפראטור און דרוק.
"קוילן־זייערס" ווערט נישט פליסיג, אבער עס ווערט סאליד ווען די טעמפעראטור איז אונטער -78 °C. ווען עס איז הארט (סאליד) ווערט עס גערופן טרוקן אייז.
פלאנצן נעמען אריין קוילן־זייערס צו מאכן עסן, אין א פראצעס וואס הייסט פאטאסינטעז.
ניצן.
קוילן־זייערס ווערט געניצט אין דער אויטאמאביל אינדוסטריע פאר שווייסן, כאטש די אינערטע גאזן ארגאן און העליום זענען בעסער פאר דעם צוועק, אבער זיי זענען טייערער.
בערי מאריס גאלדוואטער (2טן יאנואר, 1909 - 29סטן מאי, 1998) איז געווען אן אמעריקאנער פאליטיקער. ער איז געווען דער רעפובליקאנער קאנדידאט פאר פרעזידענט אין די 1964 וואלן. אויכעט איז ער געווען סענאטאר פון אריזאנע פאר פינף טערמינען.
ביי די 1964 רעפובליקאנער פריימעריס האט ער געפירט א שווערע און שטעכיגע פארמעסט קעגן דעם מעסיגן קאנדידאט נעלסאן ראקעפעלאר. וואס אנאליטיקער זאגן אז דאס האט אפגעשוואכט זיינע שאנסן צו זיגן און די אלגעמיינע וואלן קעגן לינדען דשאנסאן.
ווי אויך ווערט ער געזעהן ווי דער פאטער פון דער קאנסערוואטיווער באוועגונג אינערהאלב דער רעפובליקאנער פארטיי, וואס האט זיך שפעטער ארויסגעשטעלט איבערצונעמען דארטן די מאכט מיט'ן ערוויילונג פונעם פאלקס באליבטן פרעזידענט ראנאלד רייגען.
מענטא איז א מין הערב
די ציין פוץ האט אין זיך דעם שארפן פרישן טעם פון מענטא וואס דערפרישט מיין מויל און די נערווען.
רעטעך ("Raphanus") איז אַ מין גרינס פֿון דער משפּחה פֿונעם קרױט, די צלם-בלומיקע (Brassicaceae). בײַם רעטעך עסט מען די פֿאַרדיקטע װאָרצל װאָס מע רופֿט אױך ריב. רעטעך איז זײער רײַך מיט װיטאַמין C און אַנדערע מינעראַלען. רעטעך קען אױסקוקן רױט אָדער װײַס.
דער רעטעך האט מען שוין קולטיווירט אין העלעניסטע און רוימישע צייטן. מען טרעפט דעם רעטעך, ווי אויך די נאענט פלאנצן זענעפט און ברוקווע, איבער מערב אזיע און אייראפע.
האַיִטי איז אַ לאַנד אין דעם קאַראַאיבישן ים, אױף דער מערבֿ זײַט פֿון אינדזל היספּאַניִאָלאַ. אין האַיִטי רעדט מען האַיטיאנער קרעאָל און פֿראַנצױזיש.
האיטי איז א יחיד-במינו פאר א פאר סיבות(?). ווען עס איז געווארן זעלבשטענדיק אין 1804, איז עס געווען דאס איינציגע זעלבשטענדיקע לאנד אין לאטיין-אמעריקע און דעם קאַראַאיבישן ים, דאס איינציגע לאנד אין דער וועלט צו ווערן אויפגעשטעלט דורך א שקלאפן־רעוואלט, און די צווייטע רעפובליק אין די אמעריקעס.
קריסטאפער קאלאמבוס האט געלאנדט אין דעם לאנד וואס איז היינט האיטי דעם 5טן דעצעמבער 1492, און האט געפאדערט דעם אינדזל פאר שפאניע. קאלאמבוס האט איבערגעלאזט 39 מענער בלייבן אויפן אינדזל, און האט דעמאלט אויפגעשטעלט דעם יישוב לא נאווידאד.
אלס אריינגאנג צו די אמעריקעס, איז דער אינדזל היספאניאלא געווארן א מקום-מקלט פאר פיראטן אין די פריִיִקע יארן פון קאלאניאליזם. פראנצויזישע פיראטן זענען זיך באזעצט אין דער מערב'דיגער העלפט פון אינדזל, און האבן שפעטער געפלאנצט טאבאק דארט מיט הצלחה. די הצלחה האט פאראינטערעסירט אנדערע פראנצויזישע משפחות צו קומען, און ביים סוף האבן זיי געמאכט א נייעם פראנצויזישן יישוב. שפעטער, ווען די אייראפאישע לענדער האבן באשלאסן צו וועמען גייט וועלכע לאנד אין די אמעריקעס, האבן פראנקרייך און שפאניע געטיילט דעם אינדזל צווישן זיך. די מערב-זייט פון אינדזל איז אפיציעל געווארן פראנצויזיש.
פראנקרייך האט געקראגן דאס מערב'דיגע דריטל פון היספאניאלא און האט עס געגעבן א נאמען "סט דאמינג". די פראנצויזער האבן דען אריינגעבראכט טויזנטער שקלאפן פון אפריקע, על-מנת צו אנטוויקלען דעם אינדזל'ס צוקער עקאנאמיע. די פארנצויזער זענען באלט געווארן דאך פאל ווייניק פון אלע די אפריקאנישע שקלאפן וואס זיי האבן געבראכט, מיט בלויז איין ווייסער פאר יעדע צען אפריקאנער אויפן אינדזל.
סט דאמינג איז געווען געוואוסט אלס איינער פון די שלעכטסטע קאלאניעס פאר שקלאפן. א דריטל פון די שקלאפן זענען געשטארבן אין די ערשטע פאר יארן פון זיין דארט, א סאך פון קרענקען. אבער משאין-כן פאר מענטשן געבוירן געווארן פון אן אפריקאנישער מוטער און א פראנצויזישן פאטער. די האלב-אפריקאנישע מענטשן האבן געהאט מער רעכטן און אפט זענען געלאזט געווארן פריי. די פארמישטער זענען אויך געווארן זיירער אייגענער סארט אין דער געזעלשאפט. זיי האבן געקענט גיין קיין פאריז שטודירן און אנטיילנעמען אין מיליטער. זיי האבן אפט געארבעט אלס האנט-ווערקערס אדער סוחרים, און האבן אנגעהויבן צו פארמאגן קרקע. צאל האט אפילו פארמאגט אייגענע שקלאפן.
תפילה איז פונעם לשון קודש'דיגן ווארט "פילל - האפן און בעטן". אויך איז דאס א לשון פון באהעפטן, זיך אנהענגען אויפן אייבערשטן. אין (מזרח-) אידיש הייסט דאס דאַװנען אדער דאַווענען (אין מערב-יידיש הייסט דאס אָרען).
ייִדישקייט.
דאוונען איז איינע פון די יסודות אין יידישקייט וואס פארבייט דעם אמאליקן שטייגער פון מקריב זיין קרבנות.
לויט די הלכה איז בעסער צו דאווענען צוזאמן מיט צען אנדערע יידן. דאס הייסט א מנין.
רוקן ביין אנטהאלט די חוט השדרה דאס האלט דעם מענטשנס געשטעל.
אלע בעלי חיים וואס פארמאגן דאס, זענען אין קאטעגאריע פון ווערטייברעיטס.
פראַנקפורט אַן דער אָדער איז אַ שטאָט אין בראַנדנבורג, מזרח דײטשלאַנד, אױף דער גרעניץ צו פּױלן. אין פראַנקפורט אַן דער אָדער איז געבױרן געװאָרען די אידישע דיכטערין עלזאַ לאַסקער-שילער.
הרב אברהם אבלי סג"ל, מחבר פון "מגן אברהם" אויף שולחן ערוך אורח חיים, איז דארט געווען רב.
רבי יוסף תאומים, דער בעל פרי מגדים זצ"ל ליגט אין דעם שטאט.
סיודאַד דעל עסטע () איז אַ שטאָט אין מזרח פאראגוויי, אױף דער גרענעץ מיט בראַזיל.
געגרינדעט אין 1957, די שטאט האט געהייסן לכתחילה פוערטא פֿלאר דע ליס, דערנאָך ביז 1989 פוערטא פרעזידענטע סטרעסנער (פארט פרעזידענט סטרעסנער), נאך אלפרעדא סטרעסנער. די שטאט איז פארבינדן מיט דער בראזילישער שטאט פאס דו איגוואסו דורכן "פריינדשאפט בריק ("Puente de la Amistad" אויף שפאניש, "Ponte da Amizade" אויף פארטוגעזיש).
זי איז די צווייטע גרעסטע שטאט אין פאראגוויי, מיט א באפעלקערונג געשאצט צו 320,782 אין 2008.
די שטאט געפינט זיך אין דרום־מזרח פאראגוויי, א טייל פונעם דרייעק וואס ווערט גערופן דער דרייפאכיקער גרענעץ.
אן אפאסטיל ("באשטעטיגונג") איז די לעגאליזאציע פון וואסארא דאקומענט דורך א רעגירונג בכדי דער דאקומענט זאל ווערן אנערקענט אין פרעמדע לענדער. דאס איז גילטיג אין אלע לענדער וואס האבן מסכים געווען צו דער דען האג קאנווענץ 1961. פאר 1961 איז געווען נייטיג צו ברענגען די דאקומענטן צו דער קאנסולאט פונעם לאנד וואו מ'וויל ניצן דעם דאקומענט. (אין די לענדער וואס האבן נישט אונטערגעשריבן דעם קאנווענץ דארף מען אויך היינט האבן א באשטעטיגונג פון דער קאנסולאט.
דער אפאסטיל ווערט געניצט למשל צו באשטעטיגן די חתימה אויף א מעטריקע ווי אויך אויף א דאקומענט פון א נאטאר.
טשאָלנט איז אן עסנווארג-געמיש פון פארשידענע באנדלעך, קארטאפל גערשטן און פלייש.
אזוי ווי ס'שטייט אין די תורה אז מ'טאר נישט קאכן שבת, ווייל דאס איז א מלאכה פון בישול, איז די איינציגע מעגליכקייט פון עסן ווארעמס שבת בייטאג צו האלטן ווארעם א מאכל. טשאָלנט איז אזא מין מאכל וואס מ'קען האלטן ווארעם פאר א לענגערע צייט. דער מנהג פון עסן טשאָלנט שבת איז פארשפרייט אין אלע אשכנזישע לענדער.
דער מנהג פון עסן ווארעמס איז דירעקט געווארן איינגעפירט להוציא מלבן פון די קראים וואס האלטן אז מע טאר בכלל נישט עסן קיין ווארעמס שבת.
אין רוסלאנד איז עס באשטאנען פון קאשע און אין די אראבישע לענדער איז עס אויך אנדערש.
ס'דא וואס לייגן אויך אריין די אייער פאר די אייער-צוויבל אין דעם טשאלנט.
דער מנהג אין די אמאליגע שטעטלעך אין ארייראפע פלעגט זיין אז יעדער פלעגט טראגן ערב שבת דעם טאפ טשאלנט צום בעקער, וועלכער האט געהאט א גרויסן אויוון, וואו עס האט זיך געהאלטן ווארעם ביז שבת אינדערפריה אינמיטן די סעודה ווען מען האט עס אָפּגענומען.
דער הויך פונקט פון אלע שבתדיגע געשמאקע עסן איז דער טשאָלנט, ביי אסאך קען שוין קוים אויסווארטן ביז שבת צופרי צו טועם זיין דעם טשאָלנט, און מען איז טועם פרייטאג אויך.
איינע פון די נאכווייען פון דעם געשמאקן שבת מאכל איז אז עס איז גורם צו אסאך גאז. דאס געשעהט צוליב דעם וואס די פייבער פון די באנדלעך זענען שווער צו פארדייען און עס לאזט בלעזלעך, אויף דעם איז דא אן עצה אז מ'לאזט די באנדלעך ווייקן דאנערשטאג א גאנצען נאכט פאר מ'קאכט דאס אפ. אזוי ארום נעמט דאס אוועק אביסל פון די הארטנעקיגער שטארקע פייבער און די ארבעט פון די געדערעם איז גרינגער צו לאזן ווייניגער באבעלס.
טשאלנט קוגל.
אויך איז פארהאן א מנהג אריינצולייגן קישקע (ווערט אויך גערופן מעל קוגל) אין דעם טשאלנט.
טייל מענטשן מיינען אז דאס ווארט „טשאָלנט" שטאמט פון אַלט פראַנצויזיש chaud-lent וואס מיינט "עס ווארעמט זיך פאמעלאך", אבער די מבינים האלטן אז דאס איז א טעות, און דאס ווארט שטאמט פון ד.ה. וואס ווערט געקאכט.
אירלאנד (; אולסטער סקאטס: "Airlann") איז דער דריטער גרעסטער אינזל אין אייראפע, און דער צוואנציגסטער גרעסטער אינזל אין דער וועלט. ער ליגט צפון-מערב פון קאנטינענטאלישער אייראפע און איז ארומגענומען מיט הונדערטער אינזלען און וויספעס. מזרח פון אירלאנד, אריבער דעם אירישן ים, איז דער אינזל גרויסבריטאניע. פאליטיש, די רעפובליק פון אירלאנד (וואס הייסט אפיציעל "אירלאנד") באדעקט פינף זעקסטל פונעם אינזל; דאס איבעריגע אין צפון-מזרח איז צפון אירלאנד, א טייל פונעם פאראייניגטן קעניגרייך.
לעבן און געוויקסן.
די ערד אינעם אינדזל איז זייער רייך און פרוכטיק, עס איז באדעקט מיט גראז און גרינע פלאנצן. עס איז ניטא דארט א סך וועלדער נאר בעיקר פאשע פעלדער וואס פארנעמען דעם רוב פון דעם אינדזלס שטח. דאס אירישע פאלק האבן זיך פארלאזט אין פארלויף פון לאנגע יארן אויף קולטורן (איינוואקסן) קארטאפל ווי זייער א לעבנסמיטל; א שוועמל וואס האט אמאל פארניכטעט דעם קארטאפל שניט האט צוגעברענגט צו דעם גרעסטן הונגער אין אירלאנד. נאך א פארשפרייטע געוויקס דארט איז די גערשט. עס איז וויכטיק צו אויפמערקן דעם אבסענטעיזם פון שלענג אינעם אינדזל. די אירישע טראדיציע דערציילט אז די שלענג זיינען אוועק געטריבן געווארן פונעם אינדזל דורך דעם הייליקן פאטריק.
סאָפֿיע איז די הויפטשטאט און גרעסטע שטאט פון בולגאריע, מיט א מוניציפאלישער באפעלקערונג פון 1,270,010. זי איז די 13טע גרעסטע שטאט אין דעם אייראפעישן פארבאנד. זי געפינט זיך אין מערב בולגאריע.
דער בירגערמייסטער הייסט יארדאנקע פֿאנדאקאווע.
סאפיע געפינט זיך אינעם סאפיע טאל, ביי די פיס פונעם בארג וויטאשע.
געדענקן און זכרון איז א זאך וואס אן איר קען מען זיך ווען נישט לעבן געהעריג, מען געדענקט וויאזוי צו שפאצירן, טייפן, עסן, מען געדענקט ווער סאיז די ווייב און קינדער. און אזוי ווייטער.
וויפל מען פארגעסט איז דא אומצאליגע געשענישען, קאלירן, סצענעס, פאנימער, קולות, טעמים, טאפערייען, און געפילן, וואס איז אוועקגעלייגט פריש אין דעם געדענקן באזע פון מוח.
עס איז 1) סארטירט, 2) געסטארעזשט און 3) ס'נעמט איר אפיר ביים דערמאנען.
אנדערשט ווי א קאמפיוטער ווערט די מעמארי קיינמאל נישט איבערגעפילט.
די לימענע ("Citrus × limon") איז א בוים פון דער ציטרוס משפחה און אויך זיין געלע פרוכט.
מען ניצט די פרוכט ביים קאכן ספעציעל פאר זיין זויערן זאפֿט. דער בוים איז גאנץ א קליינער וואס בלײבט גרין אויך אין ווינטער.
דאס ווארט 'לימענע' שטאמט פון אראביש פון פערסיש.
די לימענע שטאמט פון אינדיע און כינע.
שוואַרץ איז א קאָליר פון טונקל.
פיזיק.
אין פיזיק איז דאס נישט קיין קאָליר, ד.ה. שוואַרץ שפיגלט נישט אפ קיין שום קאָליר.
אויך איז דאס דער אפטייטש פון א שאטן וואס האט נישט ליכטיגקייט.
א מאטעריע זעט אויס שווארץ ווען כמעט דאס גאנצע ליכט וואס קומט אריין ווערט איינגעזאפט אין דער מאטעריע. ליכט (זעבארע עלעקטראמאגנעטישע שטראלונג) רעאגירט מיט די אטאמען און מאלעקולן, וואס איז גורם אז די ענערגיע פונעם ליכט ווערט פארוואנדלט אין היץ און אנדערע פארעמען פון ענערגיע.
אין פסיכאלאגיע נוצט מען דעם טיטל "שוואַרץ" אראפצומאלן נעגאטיווקייטן.
לויט טייל מאכט דאס שיין מענטשן, ווייל די טונקלקייט גיט צו די מיסטעריע.
טייל קינסטלער האבן גענוצוט די קאליר שווארץ אסאך. אין 1945 האט דער קינסטלער אנרי מאטיס געזאגט, "ווען איך ווייס נישט וועלכע קאליר צו ניצן, ניץ איך שווארץ".
אַמאַזאָנאַס איז דער גרעסטער טײַך אין אַמעריקע און דער צװײט-גרעסטער אױף דער װעלט. דער אַמאַזאָנאַס פֿליסט פֿון די אַנדן ביז צום אַטלאַנטישן אָקעאַן. אַרום דעם טײַך איז דא אַ סך װאַלד װאָס מע רופֿט װעלט-לונגען.
לעפצונג.
A satellite image of the mouth of the Amazon River, looking south
די לעפֿצונג פֿונעם אמאזאנאס איז ברייט אומגעפֿער 330 ק״מ, געמאסטן פון קאַבא דא נארטע ביז פונטא פאַטיאקאַ. דאס נעמט איין אויך דעם אויסגאס פון דעם טייך פאַראַ, 60 ק״מ ברייט, וואס שאפט די לעפֿצונג פונעם טייך טאקאַנטינס. די ברייט פונעם אמאזאנאס ביי זיין מויל איז מער ווי די גאנצע לענג פון דעם טייך טעמז אין ענגלאנד.
גראבע מענטשן זענען אנגעפאקט מיט פעט וואס איז אוועקגלייגט אין סטארעזש, ביי מענער אין בויך און ביי פרויען אין די אויבערשטע חלק פון פוס. ביי בעלי חיים מאכט זיך דאס ווייניגער ווי ביי מענטשן.
היינט צוטאגס האבן די מענטשן אפגעמאכט אז דאס איז נישט שיין, אמאל איז דאס אבער געווען א שיינקייט. דאקטוירים ווארענן אז דאס איז נישט געזונט.
שרעק אדער מורא איז א געפיל אין וועלכע עס פאסירט א קייט רעאקציע אין דעם מוח וועלכע הייבט זיך אן מיט אסאך דרוק און ענדיגט זיך מיט די ארויסלאזונג פון כעמיקאלן וועלכע מאכט די הארץ קלאפן פיל שנעלער, דאס אטעמען קורצער, און גיט פרישע קראפט פאר די מוסקעלן.
אנאטאמיע פון שרעק.
דער מוח באשטייט פון א געשאצטע 100 ביליאן נערוו צעלן וועלכע ארבעט מיט א נעטוואורק אין קאמיוניקאציע וועלכע הייבט אן די פונקטן פון אלעס וואס מיר שפירן, טראכטן, און טוען. דער מוח וועט אדער טאן אקציעס ווען עס פעלט אויס און אמאל שאפן אן אויטאנאמישע ענטפער אין וועלכע קיין שום אבר וועט זיך נישט רירן און דער מענטש וועט שטיין בלייבן מיט אן ענדגילטיגער באשלוס צו מאכן אלס א וויכטיגע ענטפער צו א געשעעניש. שרעק איז איינע פון די הויפט טבע'ס וועלכע ברענגט דעם מוח צו אזא סיטואציע און דער מענטש ווערט געפרוירן און בלייבט מיט'ן איינציגן באשלוס צו מאכן וועלכע איז: קעמפן אדער אנטלויפן.
סייענטיסטן שטודירן דעם מוח כסדר פרובירנדיג צו דערגיין וועלכע טיילן טוען וואספארא ארבעט און וויאזוי די צעלן קאמיוניקירן צווישן זיך צו געבן ענטפערס און אויספירן דאס וואס איז באשלאסן געווארן צו טאן. אינעם פראדעצור פון שרעק ארבעטן צום מערסטן די צענטער חלקים פון דעם מוח וועלכע דערשפירן די סכנה דורך די 5 חושים וועלכע א מענטש האט, אנאליזירט די דאטא ווי הארב דאס איז, צעטיילט די וויכטיגע און נישט וויכטיגע אינפארמאציע, לייגט אוועק די וויכטיגע אינפארמאציע אויף צייטווייליגע מעמארי צעלן עס זאל קענען גענוצט ווערן גרינגערהייט, שיקט ארויס די עמאציאנאלע געפילן, און אקטיוויזירט דעם ענדגילטיגן ענטפער צי מען זאל קעמפן אדער אנטלויפן.
דער מוח ווארט נישט לאנג צו מאכן באשלוסן אין א צייט פון סכנה אבער טייל מאל געדויערט עס יא לאנג און דאס איז וויבאלד דער מוח נעמט אויף נייע אינפארמאציע און הייבט אן דעם פראדעצור נאכאמאל און נאכאמאל ביז עס קומט צו דעם ענדגילטיגן באשלוס. יעדער מענטש איז אנדערש צו א מורא רעאקציע ווייל יעדע מענטש פארמאגט אן אנדערע מוח.
דער מוח נוצט צוויי וועגן ווען ער רעאגירט צו שרעק. עס איז פאראן א שנעלע און שטייפע וועג און א לענגערע לאנגזאמע וועג. אויב דער מענטש דערשפירט א סכנה וועט דער מוח שטענדיג ערשט טראכטן די שטייפע ועוג און נאר אויב עס וועט זיך ארויסשטעלן צו זיין איבערגעטריבן וועט עס נוצן די לאנגזאמע וועג.
א ביישפיל קען צוניץ קומען: איינער וועקט זיך אויף אינמיטן די נאכט צו די גערודער ווי איינער זאל זיך פרובירן איינברעכן פון די אונטערשטע טיר. דער מוח ווייסט אז עס קען זיין א רויבער און ער ווייסט אויך אז עס קען זיין א שטארקע ווינט. אבער עס איז מער פארזיכערט צו טראכטן אז עס איז א רויבער און נאכדעם אויסגעפינען אז עס איז געווען די ווינט ווי טראכטן אז עס איז א ווינט און דערנאך איבערראשט ווערן אז עס איז גאר א רויבער. דערפאר וועט דער מוח ערשט נוצן זיין שטייפע וועג צו טראכטן אז דאס איז א רויבער און מאכן דעם קעמפן אדער אנטלויפן באשלוס און נאר אויב עס וועט זיך ארויסשטעלן צו זיין א בלויזע שרעק וועט דער מוח נוצן זיין צווייטע וועג צו טראכטן לאנגזאם וויאזוי זיך אן עצה צו געבן מיט די טיר וועלכע שאקעלט זיך פון די ווינט.
די סעקונדע דער מוח דערשפירט די גערודער פון די טיר וועלכע ווארפט זיך וועט עס אנאליזירן און דערשפירן וואספארא סארט גערודער דאס איז און דערנאך וועט עס באשליסן אויב דאס איז א סכנה אדער נישט, געבויט אויף די אינפארמאציע וועלכע דער מענטש האט אין זיין מוח און פון וואס ער האט מורא. איינער האט מורא פון א מייז און א צווייטער נישט. דער וועמענ'ס מוח האט נישט מורא פון א מייז וועט זיך נישט וויסנדיג מאכן אפילו עס וועט זען א מייז וויבאלד דער מענטש האט נישט מורא און ער איז אזוי פראגראמירט אין מוח.
צוריק צו אונזער ביישפיל וועט דער מוח דארפן באשלוסן אויב די טיר גערודער איז א רויבער אדער נישט. אבער דער מוח וויל נישט נעמען די שאנסן און וועט באלד שיקן די אינפארמאציע צו א צווייטע אפטיילונג וועלכע וועט מאכן דעם פייט אר פלייט פלאן באשלוס.
ווען דער באשלוס איז געמאכט וועט אבער די מוח צוריק נעמען די אינפארמאציע פון די צייטווייליגע מעמארי צעלן און דאס ווייטער אנאליזירן אויב עס איז טאקע א סכנה אדער נישט. דער מוח וועט וועגן אלע שאנסן פארוואס דאס איז יא א סכנה און אלע שאנסן פארוואס דאס איז נישט א סכנה אזוי לאנג ווי די חושים וועלן איבערגעבן וואס איז געבליבן. עס קען זיין די אויגן וועלכע זעען אז דאס איז א רויבער, עס קען זיין די אויערן וועלכע הערן די ווינטן בושעווען, אדער איינע פון די אנדערע חושים וועלכע וועלן געבן דעם ענטפער.
דער "פייט אר פלייט" פלאן.
אידיש גערעדט איז עס דער צוויי זייטיגער באשלוס וועלכע דער מענטש פארמאגט איז א צייט פון א סכנה, זאל ער קעמפן מיט די סכנה אדער זאל ער אנטלויפן פון דעם?
וואס אימער דער באשלוס וועט זיין וועט דער מוח באלד אקטיוויזירן די עמוירדזשענסי רעספאנס סיסטעם וועלכע וועט ארויסשיקן מעסעדזשעס צו אלע אברים און גלידער צו זיין גרייט פאר אקציע. אויב וועט דאס זיין אנטלויפן וועלן די פיס זיך באלד הייבן און דער מענטש וועט זיך זען לויפן אפילו ער ווייסט נישט וואו, די פיס וועלן אים אויטאמאטיש אוועקטראגן פון די סכנה און ער וועט זיך זען לויפן און לויפן ביז זיינע חושים וועלן אים אויפקלערן אז ער איז שוין גענוג ווייט פון די סכנה.
אויב וועט אבער דער באשלוס זיין צו קעמפן וועט דאס בלוט אנהויבן צירקולירן אין דעם קערפער זייער שנעל און די מוסקלן וועלן זיך שטארקן צו די מאקסימום און אלע חושים וועלן ארבעטן אינאיינעם צו מאכן די ווייטערדיגע פלענער וויאזוי אנצוגרייפן די סכנה. דער מענשט האט נישט צופיל צייט צו טראכטן און זיין מוח מוז מאכן זייער שנעלע באשלוסן וואס צו טאן טריט ביי טריט. דער מענטש וועט לויפן קען דעם רויבער און אים אנגרייפן מיט זיין גאנצע כוח וועלכע איז יעצט פיל שטערקער ווי די כוח וואס ער האט נארמאל.
מיט דעם איז גרינג צו פארשטיין פארוואס די הארץ וועט אנהייבן קלאפן שנעלער און דאס אטעמען וועט גיין קורצער און שנעלער. דאס בלוט וועט אריינפאמפן אין די הארץ פיל שנעלער ווי נארמאל און די הארץ וועט דארפן קענען נאכקומען די ארבעט און וועט זיך מוזן אביסל אנשטרענגן. זינט דאס בלוט פאמפט אזוי שנעל וועט זיך פארלאנגן מער אקסיגן סופליי צו געבן קראפט און צירקולאציע און צו דעם וועלן די לונגן זיך אויך דארפן איבערשטרענגן און אריינאטעמען און ארויסאטעמען פיל שנעלער צו קענען נאכקומען דעם פארלאנג. אפגערעדט אז די בלוט דרוק וועט זיין אויף גאר הויכע שטאפלן.
יעדער גרייכט אזעלכע סיטואציעס אין לעבן אבער רוב פון זיי ענדיגן זיך מיט בלויז שרעק. עס אינטרעסאנט ווען מען טראכט פון בהמות, חיות, עופות, פיש, און אינזעקטן וועלכע גייען דאס דורך צענדליגער מאל אין טאג.
שטעלט אייך פאר דאס לעבן פון א פיש וועלכע גייט דורך אזא שרעק יעדעס מאל א גרויסע פארציקער פיש (ווי א שארק) קומט אין די געגנט. אדער טראכט פון א הערש וועלכע קומט אין אזא סכנה יעדעס מאל א וואלף באמערקט אים.
פארוואס האט מען מורא?
שרעק איז א טייל פון די עמאציאנאלע געפילן וועלכע א מענטש פארמאגט און דאס איז קריטיש וויכטיג פאר אים צו קענען איבערלעבן. אין אנדערע ווערטער, איז עס א נאטורליכע אינסטינקט מיט וועלכע דער מענטש איז געשאנקן געווארן כדי ער זאל וויסן זיך צו ראטעווען פון א סכנה און איבערלעבן.
די טבע פון שרעק גייט אויך א טריט ווייטער ווען דער מענטש'נס געזיכט מאכט אויטאמאטיש א מאדנע אויסזען וועלכע קען באמערקט ווערן פון זייער ווייט. וויסנשאפטלער גלייבן אז דאס איז א טייל פון די וואונדער וועלכע איז אריינגעלייגט געווארן אינעם מענטשליכ'ן טבע כדי צו אינפארמירן אנדערע מענטשן אז עס איז פאראן א סכנה. מיט א געזיכט אויסדרוק קען מען שנעלער אינפארמירן ווי דורך רעדן אדער ווייזן מיט די הענט. אויך וועט דאס מעלדן די סכנה אפילו צו מענטשן וועלכע רעדן נישט די זעלבע שפראך ווייל דער מענטש פארמאגט אן אינסטינקט וועלכע ליינט די געזיכט אויסדרוקן אויף א צווייטן און מיט דעם פארשטייט ער וואס עס גייט פאר.
די אויגן שפילן אין דעם די גרעסטע ראלע. ווען דער מענטש איז אין א געפאר וועלן זיך זיינע אויגן עפענען גרויס און בלייבן אפען. פארקערט ווען דער מענטש איז פרייליך וועלן זיינע אויגן זאגן אז ער איז בשמחה. ענליך ארבעט די מויל און טיילמאל גייט עס ביז די הענט און פיס.
סייענטיסטן זאגן אז שרעק אינעם מענטש איז די זעלבע שטארק און סיסטעמירט ווי אמאל כאטש היינט אין די מאדערנע וועלט לעבט מען דורך די יארן אן קיין ערנסטע שרעק און אמאל האט מען יא דורכגעלעבט ערנסטע סכנות.
שטודיעס ווייזן אז די מורא סיסטעם איז גארנישט אנדערש היינט ווי אמאל און עס איז גארנישט אנדערש פון דעם מענטש וועלכער וואוינט אין אפריקע און דער מענטש וועלכער וואוינט אין אמעריקע כאטש יענער אין אפריקע גייט דורך עכטע שרעק און דער מענטש אין אמעריקע נישט.
דער סיסטעם איז שטענדיג אין פלאץ און דער חילוק איז פון וואס מען האט מורא. אמאל האט מען מורא געהאט פון א וואלף אבער מען האט זיכער נישט מורא געהאט פון קיין מייז. יעדער האט באהאנדלט פערדן און קוען אבער היינט האט מען מורא דערפון. דאס זעלבע איז די מורא צווישן א קינד און אן ערוואקסענער און די מורא צווישן א מאן און א פרוי. דאס קינד האט מורא פון א פליג אבער דער ערוואקסענער נישט. די פרוי האט מורא פון א ספיידער אבער דער מאן לאכט דערפון. דער סיסטעם וועט אבער שטענדיג ארבעטן די זעלבע נישט קיין חילוק ווי שטארק די מורא איז, ווען מען גלייכט צו איינע די אנדערע, נאר ווי שטארק די מורא איז פאר דעם מענטש וועלכע דערשפירט דאס.
דער מענטש איז אויך באשאנקן מיט אן אינסטינקט אז ער פארשטייט די סכנה אפילו ער איז נאך נישט געווען אין איר. מען איז קיינמאל נישט געביסן געווארן דורך א שלאנג אבער ווען מען וועט דאס זען וועט מען לויפן פאר דאס לעבן. מען איז נאך נישט געווען פארמישט אין א עראפלאן קראך אבער ווען דער פליגער שאקעלט זיך דראסטיש כאפט מען זיך אן שטארק ווי מען וואלט גענוי פארשטאנען די סכנה.
מורא פון וואס?
א מענטש האט נאר מורא פון עפעס וואס זיין מוח זאגט אים אז ער דארף מורא האבן דערפון. יעדע קינד ווערט געלערנט פון זיינע עלטערן אדער פון אנדערע פון וואס יא מורא צו האבן און פון וואס נישט. א קינד האט נישט קיין פראבלעם אראצוקריכן פון א טיש וויל ער/זי פארשטייט נישט אז עס איז א סכנה. אבער נאך א שטיק צייט וועלן אים די עלטערן לערנען אז דאס איז א סכנה און דאס וועט פראגראמירט ווערן אין זיין מוח אויף זיין גאנצן לעבן.
א צווייטע זאך וואס פראגראמירט מורא אין דעם מוח איז אויב מען האט שוין געשפירט די סכנה. אויב איינער האט געכאפט א ביס פון א בין ווען ער איז געווען קליין וועט ער ווארשיינליך מורא האבן פון א בין זיין גאנצן לעבן. א צווייטער האט נישט געכאפט א ביס און האט נישט מורא און אפילו יענער וועט כאפן א ביס שפעטער אין זיין לעבן וועט נאך אלץ נישט מורא האבן ווייל די קליינע ביס וועט נישט שאפן קיין שרעק פאר אים אבער פאר א קינד איז דאס שוין מער ווי גענוג.
א גוטע ביישפיל איז א הונט. רוב חרידי'שע אידן האבן מורא פון א הונט טראץ וואס יעדער ווייסט אז א הונט איז א פריינטליכע חיה. וויבאלד מען איז אבער נישט אויפגעוואקסן דערמיט און מען האט געהערט זאגן אז עס קען בייסן ווען מען איז נאך געווען א קינד איז שוין איבער גענוג מען זאל מורא האבן דערפון א גאנץ לעבן. אזוי אויך איז מיט א פערד אדער אנדערע בהמה. אמאל איז מען אויפגעוואקסן דערמיט און א קינד האט געקענט פירן א פערד. אבער מיר האבן א פערד נאר געזען אין חיות גארטן און אפילו אן ערוואקסענער וועט מורא האבן דערפון.
אין 920' האט א גרויסע פראפעסאר, וועלכער האט שטודירט שרעק, גענומען א קליין קינד וואס האט נאך נישט געקענט רעדן און אים געטראגן צו א לאבאטאריע וואו מען האט שטודירט מעדיצין אויף ווייסע ראטן. דאס קינד איז געווען אנוועזענד ווען מען האט גענומען די ראטן און זיי באהאנדעלט און ביז עטליכע וואכן האט דאס קינד געקענט שפילן מיט די ראטן ווי עס וואלט געווען א שפילצייג. דער פראפעסאר האט דאן געוואלט זען אויב ער וועט קענען פראגראמירן א שרעק פאר ווייסע ראטן אין דאס קינד'ס מוח. ער האט ארויפגעלייגט אן אלארם אויף דאס קינד און יעדעס מאל וואס דאס קינד האט געוואלט צורירן צו א ראט האט ער געדרוקט דעם קנעפל און די אלארם האט געקלינגן הויך פון וועלכע דאס קינד האט זיך דערשראקן. דאס איז אנגעגאנגן פאר עטליכע וואכן און צו זיין וואונדער האט דאס קינד באקומען א שרעקליכע ציטער צו א ווייסע ראט. אויף אזוי ווייט אז יעדעס מאל דאס קינד האט געזען עפעס מיט ווייסע האר האט ער געוויינט יאמערליך פון שרעק.
זעט אליינס ווי שנעל א קינד לערנט זיך אויס צו שטיין ווייט פון א אויוון. יעדעס מאל דאס קינד קומט נאנט שרייט מען ניין מיט א היסטערישע קול און כאטש דאס קינד קען נאך נישט רעדן וועט עס אבער גוט פארשטיין אז מען מעג נישט צורירן דארט. א שנעלערע וועג איז אויב מען נעמט דאס קינד'ס הענט און מען לייגט עס ביי א הייסע אויוון און דאס קינד שפירט די היץ. דער קינד וועט מער נישט צורירן די אויוון נאכאמאל.
מיט דעם קען מען אויך פארשטיין פארוואס מען זעט אמאל א גאנצע פאמיליע וועלכע זענען בטבע דערשראקענע מענטשן. עס קען גרינג זיין אז די עלטערן האבן איבערגעטריבן זאכן און דאס געמאכט שרעקעדיג און דאס איז פראגראמירט געווארן אין די קינדער און פארבלייבט מיט זיי אויף שטענדיג. נישט יעדער האט מורא צו זיין אליינס אבער א מאמע וועלכע האט געזאגט אירע קינדער אז עס איז שרעקעדיג צו גיין אליינס אויפ'ן גאס וועלן די קינדער מורא האבן צו זיין אליינס זייער גאנצן לעבן.
עס זענען פאראן ערוואקסענע מענטשן וואס האבן מורא פון טונקל און דאס קומט ווייל זייערע עלטערן האבן זיי געסטראשעט מיט טונקל. יענעמ'ס מאמע האט געווארענט אז אויב מען שלאפט נישט איין וועט זי צומאכן די טיר און עס וועט ווערן טונקל. דאס קינד באקומט א שרעק פון טונקל און דאס פארבלייבט אויפ'ן גאנצן לעבן.
עס איז טאקע וויכטיג צו וויסן אז מען זאל נישט דערשרעקן די קינדער מיט קליינע זאכן. עס וועט אפשר העלפן אויף די מינוט אבער מען פראגראמירט אומזיסטיגע שרעק וועלכע וועט נאכלויפן די גאנצע לעבן.
איבערקומען שרעק.
דער מוח איז א מייסטער קאמפיוטער און פונקט ווי עס פראגראמירט פון וואס מורא צו האבן קען מען אויך ארויסנעמען די מורא. סייענטיסטן האבן אמאל געמאכט א שטודיע אין וועלכע זיי האבן אויסגעלערנט ראטן צו מורא האבן פון א געוויסע גערודער וועלכע זיי האבן געמאכט מיט א מאשין. זיי האבן געלייגט די ראטן אין א שטייג וועלכע איז געווען געמאכט פון אייזן און זיי האבן באהאפטן צוויי לעבעדיגע עלעקטריק דראטן. יעדעס מאל זיי האבן געמאכט די גערודער האבן זיי עלעקטיריזירט די ראטן און נאך א שטיק צייט האבן די ראטן שוין מורא געהאט פון דעם גערודער אליינס און זענען געלאפן צו די ווינקלן און זיך אנגעכאפט שטארק נאך בעפאר די שאק איז געקומען. זייער מוח האט זיך געלערנט אז ווען עס פאסירט די גערודער קומט א שאק און זיי האבן אנגעהויבן מורא האבן פון די גערודער.
דערנאך האבן די שטודירער צוריק ארויסגענומען די שרעק פון די גערודער דורך מאכן די גערודער צענדליגער מאל און נישט געבן דעם שאק. פארשטייט זיך אז ביז א שטיק צייט האבן די ראטן מער נישט מורא געהאט פון דעם גערודער.
דאס זעלבע איז מיט א מענטש'נס מוח. יעדע מורא קען ארויסגענומען ווערן פון קאפ אויב מען מאכט ספעציעלע איבונגן דאס ארויסצונעמען. אויב זאל איינער איינגעשפארט ווערן אין א שטייג מיט ספיידערס פאר א שטיק צייט וועט יענער מער נישט מורא האבן פון קיין ספיידערס ווייל זיין מוח וועט זיך לערנען אז א ספיידער טוט נישט גארנישט און עס איז נישט דא וואס מורא צו האבן דערפון. אויב איינער האט מורא פון טונקל זאל ער זיך איינגעוואוינען צו שלאפן אין א שטאק טונקעלע צימער. די ערטשע פאר נעכט וועט מען אפשר נישט קענען שלאפן פון שרעק אבער מיט דער צייט וועט די נארישע שרעק אוועקגיין.
עס איז אויך פאראן מעדיצין פאר מענטשן זיך צו העלפן איבערקומען נארישע שרעק. די מעדיצין זענען כעמיקאלן וועלכע בארואיגן די טיילן פון די מוח וועלכע מאכן שרעק און ארבעט ווי א דראג. אין א שטודיע פאר אזא סארט כעמיקאל האט מען גענומען 10 מענטשן און זיי ארויפגעפירט אויף א הויכע געביידע וועלכע האט נישט געהאט קיין צוים. אלע 10 האבן מורא געהאט ארויסצוטרעטן אויף דעם דאך כאטש די ענדע פון די דאך איז געווען מער ווי 30 פיס פון וואו זיי זענען געשטאנען. דערנאך האט מען זיי אויסגעלערנט צו גיין א טריט נאך א טריט און איבערקומען די שרעק. 5 פון די מענטשן זענען געגעבן געווארן די כעמיקאל און די אנדערע 5 נישט. דער רעזולטאט האט געוויזן אז די וואס האבן יא באקומען די כעמיקאל האבן באוויזן צו איבערקומען די שרעק דאפעלט אזוי שנעל ווי די וואס זענען געגאנגן נאטורליך.
איינע פון די בעסטע עצות וויאזוי איבערצוקומען שרעק איז צו נעמען א מענטש וועלכע האט נישט מורא פון וואס איר האט מורא און יענער זאל אייך דורכפירן די שרעק. עס איז קיינמאל נישט גוט צו שטודירן וואס האט געברענגט די שרעק ווייל דאס וועט ברענגן נאך שרעק און מען דארף ארויסרעדן וועגן שרעק וועלכע העלפט דאס איבערקומען.
גומע אדער גומי וואקסט אין ביימער און אין טראפישע פלאנוצגען
מען מאכט דערפון רעדער פאר אן אויטא און קלעב מאטריאל און נאך פארשידענע זאכן.
געוויסע ערליי ביימער און געוויקסן גיבן ארויס א קלעבעדיגע ווייסע פליסיקייט וואס פון דעם מאכט מען גומען. היינט מאכט מען גומען אויך פון כעמיקאלן אבער נאך אלץ ווערן רוב גומען געמאכט פון נאטורליכע קלעבעדיקייטן. אין פאקט לייגט מען היינט אויך צו כעמיקאלן אפילו צו נאטורליכע גומען.
די פראצעדור פון מאכן גומען איז ווי פאלגענד: מען קלויבט צוזאם די רינענדיגע פליסיקייט פון ביימער וואס ווערן געפלאנצט פאר דעם צוועק. די פליסיקייט ווערט אויסגעמישט מיט פארשידענע כעמיקאלן וואס מאכט עס שטערקער. דערנאך מאכט מען פארעמען און מען הייצט דאס ארום א האלבע שטונדע וואס מאכט עס הארט. די הארטע געפארעמטע גומען ווערן דאן געפאקט צום פארקויפן אויף די מארק.
גומע האבן וויסנשאפטלער אויסגעפינען פאר בערך 600 יאר צוריק. מען פלעגט עס דאן ווייניג נוצן. ערשט 300 יאר צוריק האבן בריטישע וויסנשאפטלער אויסגעארבעט די סיסטעם וויאזוי צו מאכן גומען אויף די אויבנדערמאנטע וועג. ערשט 100 יאר צוריק האט מען זיך ערנסט אנגעהויבן באנוצן מיט גומען פאר טויזענטער ערליי פראדוקטן.
אין די לעצטע 40 יאר פראדוצירט מען שוין אויך גומען וואס איז געמאכט בלויז פון כעמיקאלן. פארשטייט זיך אבער אז דאס איז נאכגעמאכט די נאטורליכע און ווען נישט די ביימער געבן ארויס די קלעבעדיגע פליסיקייט וואלט נאך היינט נישט געווען אזא זאך ווי גומען.
געבורטס טאג איז ווען מען עלטערט זיך מיט נאך א יאר, עס איז אן אומגליק אז עס איז נאך א יאר אריבער געפלויגן און איך דערנענטער זיך צום טויט. אבער פון די אנדערע זייט טראכט מען אריין באמערקט מען אז פון צווישען ביליאנען טויטע מענטשען עס איז אומגלויבליך אז מען איז פון די פאר געציילטע אויסדערוועלטע וואס האבן זוכה געווען צו לעבן, דאס איז א פרייליכע פאקט וואס לאזט זיך שווער גלייבן אבער טאמער איר ליינט די שורות איז א סימן אז איר זענט דער גליקליכער צו דערלעבן.
יום הולדת איז די געבורט'ס טאג פון א מענטש.
טייל פירען זיך צו פראווען א סעודה אין א געבורט'ס טאג ווייל עס איז א יום שמחה.
אין אן עיבור יאר פייערט מען פורים קטן דעם 14טן טאג פון אדר א' און שושן פורים קטן דעם 15טן.
די מצוות פון פורים גייען נישט אן, אבער מען זאגט נישט קיין תחנון ביים דאווענען. אויך טאר מען נישט פאסטן אדער מאכן הספדים.
פורים קטן געפאלט נאר אין די טעג: זונטיג, דינסטיג, מיטוואך און פרייטיג.
פרייד און פרייליכקייט איז אן עמאציע וואס ווערט געברענגט דורך די געפילן פון הנאה און צופרידנהייט.
וואס מאכט א מענטש פרייליך?
רייכטום איז די ערשטע זאך וועלכע קומט אויף אין יעדנ'ס געדאנק און יעדער וואלט געזאגט אויב איך וואלט געווען רייך וואלט איך געווען פרייליך א גאנצן טאג. אבער א שטודיע וועלכע איז גענומען געווארן דורך דעם אוניווערסיטעט פון אילינוי צייגט אז איינמאל א מענטש האט פרנסה צו קענען לעבן וועט אים מער געלט נישט ברענגען קיין גליק.
דער נעגאטיווער טייל פון דער שטודיע איז געווען אז די ארימע זענען יא ווייניגער פרייליך ווי די מיטל פארדינער אבער אויך נישט מיט גרויסע פראצענטן. דער אמת איז אבער אז דער מענטש באטראכט זיך ארעם נאר ווען ער שטעלט צו וואס ער פארדינט צו יענעמ'ס פארדינסט. אבער אויב ער זאל זיך באטראכטן אלס דער איינציגסטער אויף די וועלט וועט ער גארנישט זיין אזוי ארים. וויאזוי אימער, מעג אבער נישט אריינפאלן אין עצבות ווייל דער מענטש קען זיך נישט קאנצעטרירן די מוח אויב ער איז באזארגט.
קלוגשאפט איז אויך נישט קיין זאך וואס מאכט א מענטש מער פרייליך. סטאטיסטיקס ווייזן קלאר אז קלוגע מענטשן זענען בכלל נישט פרייליכער ווי די נישט קלוגע און דאס איז אויך נישט קיין ענטפער וואס איינער וואלט צוגעלייגט אלס א סיבה פון זיין שמחה. ערנעסט העמינגוועי, איינע פון די גרעסטע אמעריקאנער שרייבער פונעם פאריגן דור, שרייבט אין איינע פון זיינע ביכער: "פרייליכקייט צווישן קלוגע מענטשן איז נישט עפעס וואס איך דענק".
די וועטער איז אויך נישט עפעס וואס האט אן עפעקט אויף די צופרידענהייט פון א מענטש. יארן צוריק האט א שטודיע געוויזן אז א ריזיגע פראצענט אמעריקאנער וועלכע וואוינען אין די קאלטע שטעט האלטן אז אויב זיי וואלטן געוואוינט אין קאליפארניע, וועלכע האט ווארימע וועטערס א גאנץ יאר, וואלטן זיי געלעבט מער צופרידן און פרייליך. אבער די קאליפארניע איינוואוינער לייקענען דאס אפ און נאציאנאלע שטודיעס ווייזט נישט קיין שום חילוק אין פרייליכקייט לויט די וועטערס וואו מען וואוינט.
די ערשטע ארט וואו מען טרעפט א חילוק אין פרייליכקייט איז די עלטער. כאטש די יונגע מיינען אז זיי זענען די פרייליכסטע מענטשן אויף די וועלט איז אבער א פאקט אז עלטערע מענטשן זענען פרייליכער אין דורכשניטליך און זארגן זיך ווייניגער טראץ וואס ווייניג פון זיי האבן געלט. א שטודיע וועלכע איז גענומען געווארן דורך די צענטער אוו דעזיז קאנטראל צייגט אז מענטשן צווישן די יארן פון 20 ביז 24 זענען צעבראכן 3.4 טעג אין א מאנאט און די מענטשן צווישן 65 און 74 יאר זענען צעבראכן נאר 2.3 טעג פער מאנאט.
די צווייטע הויפט חילוק איז רעליגיע. רעליגיעזע מענטשן זענען היבש פרייליכער פון נישט רעליגיעזע. רעליגיע איז א פסכילאגישע דראג וועלכע פירט דעם מענטש אין לעבן און מאכט אים טרעפן די גוטע טייל פון יעדע זאך וואס איז שלעכט אדער קוקט אויס שלעכט.
די דריטע און גרעסטע חילוק פראצענטווייז צווישן פרייליכע און נישט פרייליכע איז משפחה און נאנטע פריינט. די שטודיע פון די יוניווערסיטי אוו אילינאוס צייגט קלאר אז פאמיליע און פריינט איז א שליסל צו א פרייליכע לעבן און זי פירן אויס אז יעדע מענטשן מוז לייגן א דגוש זיך צו סאציאליזירן גענוג כדי צו ברענגן און אנהאלטן זיין פרייליכקייט אין לעבן.
אמעריקאנער סטאטיסטיק.
צווישן די וואס פארדינען אונטער $35,000 האבן 68 פראצענט געזאגט אז זיי זענען פרייליך רוב צייט, 24 פראצענט האבן געזאגט אז זיי זענען פרייליך פון צייט צו צייט און 7 פראצענט האבן געזאגט אז זיי זענען נישט פרייליך צופיל. צווישן די וואס פארדינען העכער $35,000 איז די נומער געשפרינגן צו 83 פראצענט וואס זענען שטענדיג פרייליך, 14 פראצענט זענען טיילמאל פרייליך, און 5 פראצענט זענען ווייניג פרייליך. צווישן די וואס פארדינען העכער $100,000 איז די נומער נאר ארויף צו 88 פראצענט וועלכע זענען שטענדיג פרייליך, 11 פראצענט וועלכע זענען טיילמאל פרייליך, און 1 פראצענט וועלכע זענען ווייניג פרייליך.
"דאס בעסטע וואס מעגליך" נאר 13 פראצענט.
ווען מען האט געפרעגט אויב מען שטייט אויף פרייליך אין א נארמאלן אינדערפרי איז די ענטפער געווען: 80 פראצענט אויף יא, 14 פראצענט אויף ניין, און 6 פראצענט ווי אמאל. אן ענליכע ענטפער איז געווען ווען מען האט געברעגט אויב מען באטראכט זיך אלס אן אפטימיסטישע מענטש.
קינדער און אייניקלעך = 35 פראצענט
ווען מען האט געפרעגט וואספארא זאכן עס מאכן דאס מערסטע פרייליך זענען די הויפט ענטפערס געווען: 1) די קינדער 2) גוטע פריינט 3) טון א טובה פאר א צווייטן 4) מאן/ווייב 5) דער קאנטראל איבער די אייגענע לעבן 6) פארברענגן צייט 7) נאנטששאפט מיט די עלטערן 8) רעליגיע און בעטן.
ווי פרייליך זענט איר?
1) גייט מיין לעבן רוב מאל אזויווי איך וויל?
2) איז מיין לעבן מצב אויסערגעווענליך?
3) בין איך צופרידן מיט מיין לעבן?
4) האב איך דעגרייכט רוב זאכן וואס איז האבן געוואלט האבן אין מיין לעבן?
5) אויב וואלט איך געקענט איבערלעבן מיין לעבן נאכאמאל וואלט איך געוואלט דאס זעלבע?
31 ביז 35 = איר זענט אויסערגעווענליך צופרידן מיט אייער לעבן.
26 צו 30 = איר זענט זייער צופרידן מיט אייער לעבן.
21 צו 25 = איר זענט גאנף צופרידן מיט אייער לעבן.
20 = איז דער נוטראלער פונקט.
15 צו 19 = אביסל אומצופרידן.
10 צו 14 = נישט צופרידן.
5 צו 9 = זייער נישט צופרידן.
קען מען ווערן פרייליכער?
יעדער וואלט געקענט באשטיין צו ווערן פרייליכער ווייל יעדער אן אויסנאם פארשטייט די וויכטיקייט פון שמחה אין לעבן. שמחה קען טוישן די גענצען וועזן פון א מענטש און אים ארויפשטופן אויף פיל העכערע שטאפלן.
סייענטיסטן פלאגן זיך שוין לאנג וואס א מענטש קען טאן צו ווערן פרייליכער. די ערשטע אויפדעקונג איז אז צופרידנהייט ליגט אין די געניטן און פונקט ווי איינער ווערט געבוירן הויך אדער נידעריג ווערט איינער געבוירן א צופרידענער און א צווייטער א אומצופרידענער. זייער אויפדעקונג איז געבויט אויף א שטודיע וועלכע זיי האבן גענומען פון 4,000 צווילינג קינדער וועלכע פארמאגן די זעלבע גענעטישע אויסשטעלונג און ווי עס האט זיך ארויסגעשטעלט זענען אלע (אינדענטיקל) צווילינג געשטאנען אייניג מיט פרייליכקייט שטאפלן.
אבער מיינט נישט אז צו ווערן מער פרייליך איז ווי פאר א נידעריגן צו ווערן הויך – שרייבט דער באריכט – א מענטש קען טאן פארשידענע פעולות זיך צו מאכן דאס לעבן מער צופרידן און ברענגן פרייד אינעם טאג טעגליכן לעבן.
1) שרייבט אראפ אלע זאכן וואס געפעלן אייך דורכאויס די וואך און איינמאל א וואך ליינט אלעס איבער צו זען וואס פארא צופרידנהייטן עס זענען געקומען צו אייך איבער די פארגאנגענע וואך. מען קען אראפשרייבן סיי וואס צי א גוט ווארט וואס מען האט געהערט פון איינעם ביז אז אייער קינד האט געגעבן די ערשטע טריט.
2) טוט א טובה פאר א צווייטן. אלע שטודיעס ווייזן אז טאן א טובה פאר א צווייטן ברענג צופרידנהייט און א שטארקע הנאה. זיי רעקאמענדירן איר זאלט דאס טאן כסדר (ווי ברענגן צו עסן פאר אן עלטערע מענטש יעדן טאג אדער יעדע וואך) און אן א סדר ווען עס קומט אונטער. מיט טאן אסאך טובות אנטוויקעלט מען פאזיטיווע עפעקטן אין די קערפער און ברענגט א בעסערע קאמיוניקאציע צו אנדערע מענטשן וועלכע איז אויך א הויפט שליסל צו א פרייליך לעבן.
3) נעמט אייך די מאמענט מיט יעדע גוטע זאך וואס איר טוט, זעט, הערט, שמעקט, און עסט און טראכט אריין אין די הנאה וואס איר האט דערפון. די קליינע הנאות ציילן זיך צוזאמען און קומט צוריק אריין אין די מחשבה אין אנדערע צייטן ווען מען טראכט נישט דערפון.
4) באדאנקט אייך שטענדיג פאר יעדן איינעם. אויב איר זעט נישט יענעם רופט אן אויפ'ן טעלעפאן און באדאנקט אייך מיט ווערטער. די בעסטע דאנק קען געגעבן ווערן פערזענליך אבער א דאנק דורך א טעלעפאן קאל אדער בריוו איז אויך אסאך ווערט.
5) גיט נאך פאר אייערע פריינט. די מדה פון נאכגעבן ברענגט צוריק א פאזיטיווע עפעקט וועלכע איז מער וועט ווי דאס וואס מען האט נארוואס פארלוירן.
6) אינוועסטירט צייט און ענערגיע אין אייער פאמיליע און גוטע פריינט. פאמיליע איז א נאטורליכער מעדעצין פאר שמחה און עס איז ווערט צו אינוועסטירן יעדעס ביסל וואס מען פארמאגט. א מענטש וואס האט א נאנט פארבינדונג מיט זיין פאמיליע און פריינט שפירט זיך שטענדיג באשיצט און גרייט צו פארנעמען.
7) באהאנדלט אייער קערפער. איבונגן, שלאף, עסן, שמייכלן, און לאכן זענען אלע ווערט צו טאן און העלפט ברענגן צופרידעננהייט אין א קורצע און אין א לאנגע טערמין.
8) אנטוויקעלט סטראטעגיעס וויאזוי צו באהאנדלן אנגעשטרענגקייט און שווערע מצבים. האלט אייך פאר די אויגן דעם "גם זו לטובה" און, להבדיל, דער באקאנטער לאזונג: "אויב עס האט מיך נישט אומגעברענגט האט עס מיך געמאכט שטערקער".
שמחה אין אידישן קולטור.
איזהו עשיר השמח בחלקו! זאגט די משנה און אויף דעם וועט יעדער מודה זיין. א מענטש זאל נישט מעסטן זיין לעבן מיט א צווייטן נאר זיך אליינס.
אין משנה למלך שטייט אז די אומות העולם זענען מקנה די אידן וועלכע זענען שטענדיג פרייליך און טוען יעדע זאך מיט שמחה.
דער גר"א שרייבט אין משלי אז שמחה האט אזא שטארקע כוח אין א מענטש אז עס קען אפילו אויסהיילן מחלות.
עס איז איינע פון די יסודות אין קבלה אז ווען דער מענטש איז בעצבות איז זיך מתגבר די יסוד העפר און לאזט אים נישט טראכטן ווי ערד וועלכע איז איינגעזעצט אויף איין פלאץ, פארקערט ווען מען איז בשמחה איז עס די יסוד הרוח וועלכע רירט זיך פון איין פלאץ צו די אנדערע.
דער קאנצעפט פון חסידות איז געווען (לויט'ן בעש"ט) אז דער מענטש דארף שטענדיג זיין פרייליך און אפילו פאר די זאכן וועלכע מען דארף טרויערן (ווי חורבן ביהמ"ק) מוז עס זיין נאר פון אינעווייניג און אינדרויסן דארף מען שטענדיג ווייזן א שמייכל און צופרידענהייט.
װאָרמס (לשון קודש ורמיזא) איז אַ שטאָט אין מערבֿ דײַטשלאַנד, אין דער פּראָװינץ רײַנלאַנד-פֿאַלץ. װאָרמז איז געװען זײער אַ חשובֿע ייִדישע געמײנדע, װוּ האָט געװױנט רש"י אין 11טן יאָרהונדערט.
פון אידישן שטאנדפונקט.
די שטאט אין אידישן-לשה"ק לעקסיקאן ווערט דאס אנגערוויפן ווירמייזא וואס עס ווערט שוין דערמאנט אין די ראשונים
ווי עס ווערט פארציילט זענען שוין א אידן דארטן אנגעקומען תיכף נאכן ערשטן חורבן ביהמ"ק און ווען עזרא הנביא האט זיי גערופן ארויפצוקומען קיין א"י האבן זיי געזאגט אז וואס פעלט אונז דא און דא קען אויך זיין אונזער לאנד, און ווי עס ווערט פארציילט האט זיי עזרא פארשאלטן און פון יענעם דור איז גארנישט געבליבן
תקופת הראשונים.
אין די צייטן פון די ראשונים איז דארטן געווען א ווירבלדיגער שטאט מיט אידן, א שטייגער ווי רש"י הק' און נאך פולע
ווי עס הייסט היינט ווייסט מען נאך און וועלכע הויז רש"י איז געבוירן און עס שטייט נאך אין א גוטן צושטאנד
אריינפארנדיג אין שטאט פארט מען אריבער א הויכן טויער, וואס דאס זעהט מען נאך היינט און עס ווערט שוין אויך געברענגט אין די ראשונים
דאס אינעווייניגסטער טייל פון א קאקאס ניס
די קאָקאָס פאלמע "Cocos nucifera" איז אַ טראָפּישע פּאַלמע װאָס טראָגט די קאָקאָסנוס. קאָקאָס פּאַלמעס װאַקסן אין זאַמד, לעבן ברעג ים. די קאָקאָסנוס איז דאָס קערנדל פֿון די קאָקאָס פֿרוכט און האָט אינװײניק קאָקאָס װאַסער און פֿרוכט-פֿלײש.
מנחם בעגין (בריסק, 16טן אויגוסט 1913 י"ג אב ה'תרע"ג - ירושלים, 9טן מערץ 1992 ד' אדר ב' ה'תשנ"ב) איז געווען אן ישראלדיקער פאליטיקער, געגרינדער פון דער ליכוד און דער זעקסטער פרעמיער מיניסטער פון ישראל.
בעגין איז געבוירן אין בריסק אין 1913, צו א פאמיליע וואס איז געווען ציוניסטיש, אבער טראדיציאנעל, זיין פאטער איז שטארק אקטיוו געווען אין דער קהילה. נאכן ערשטן וועלט קריג האבן זיי זיך געצויגן קיין ווארשע.
בעגין איז געווען אין השומר הצעיר אין זיין יוגנט, אבער ווען ער האט זיך באקענט מיט זאב זשאבאטינסקי, איז ער געווארן א מיטגליד פון בית"ר, וואס האט געגלייבט אין מיליטערישן כח צו קענען אויפשטעלן א יידישע מדינה.
שפעטער איז ער געווארן דער הויפט אנפירער פון א געביט אין פוילן פון בית"ר, און דער קאמענדאנט פון אצ"ל.
ער האט חתונה געהאט אין 1939 אין ווארשע, פוילן, וואו ער האט געלערנט געזעץ און זיך באקענט מיט זיין צוקונפטיקער פרוי.
ווען די צווייטע וועלט מלחמה האט אויסגעבראכן איז ער אנטלאפן קיין רוסלאנד, ווי די ען קא ווע דע האט אים ארעסטירט פאר פאליטישע אנפירערשאפט וואס איז קעגן קאמוניזם, ער איז געווען אין סיביר ביז 1942, וואס דאן האט רוסלאנד אויפגעשטעלט די פוילישע ארמיי, ער האט זיך אנגעשלאסן אין די ארמיי, מען האט געשיקט זיין דיוויזיע, קיין מיטל מזרח קעגן סיריע, וואס איז געווען אונטער ווישי פראנקרייך, דארט האט ער דעזערטירט און אריבער דעם גרעניץ קיין פאלעסטינע א"י.
זיין פאמיליע איז אומגעקומען אין דער מלחמה, איין שוועסטער איז אים געבליבן.
ער האט איבערגענומען דאס פירערשאפט פון דוד רזיאל וואס איז געווען די קאמאנדיר פון אצ"ל, און ער איז געהרג'ט געווארן אינמיטן זיין אויף א מיסיע אין איראק קעגן די נאצישע אויפשטאנד, בשליחות פון דער בריטישע ארמיי, אין 1944 האט בעגין אפגעמאכט אז מען גייט אנפאנגען די רעוואלוציע, דאס איז געווען נאך אן איבעררייס פון פינעף יאר, ווען די פירער פון די אצ"ל, האבן באשלאסן נישט דורכפירן קיין טעראר, ווילאנג די קריג האלט אן. זיי האבן דורכגעפירט באמבאדירונגען, ווי די באמבע אין קינג דעוויד האטעל, אין ירושלים, וואס האט אומגעברענגט 91 מענטשן, די מערסטע פון זיי בריטישע, אטאקירט בריטישע צילן און מיליטערישע באזעס, עס איז וויכטיג צו באצייכענען, אז די אצ"ל האט פרובירט אויסצומיידן, אויף דאס העכסטע פרייז אומצוברענגען ציווילע.
ווען די מדינה איז אויפגעשטאנען איז פארגעקומען א פאסירונג וואס איז ביז היינט א ווייטאגליכע טעמע אין די ישראל געזעלשאפט, אלטאלענא, בעגין האט געזאגט צענדליקע מאל, אז ער האט געהאט א פארשטענדעניש מיט ישראל גלילי, דער זיכערהייטס סעקרעטאר פון בן גוריון, בן גוריון האט אבער געלייקענט אז ער זאל האבן מסכים געווען אויף אן אפמאך מיטן אצ"ל.
שפעטער ווען עס איז געווען וואלן, האט בעגין פארלוירן נאכאנאנד, און פארבליבן אין דער אפאזיציע, ביז דער זעקסטאגיקער מלחמה ווען דער פרעמיער מיניסטער, לוי אשכול, האט געמאכט א פאראייניגטע רעגירונג פון אלע פארטייען.
פרעמיער מיניסטער.
אין יאר 1977, איז בעגין ערוויילט געווארן צום ערשטן מאל אלס פרעמיער מיניסטער, און דאס איז געווען בערך נאכן זיין אין אפאזיציע פאר אכט און צוואנציג יאר. ער האט באלד געטוישט, און רעפארמירט מדינת ישראל פון א סאציאליסטישן, צו א מער קאפיטאליסטיש לאנד.
די טויש האט געברענגט צו אן אינפלאציע, וואס איז געווען דאס ערגסטע וואס דאס לאנד האט נאר אמאל געזען, דערפאר האט ער געטוישט די וואלוטע פון לירע צו שקל.
ער האט אונטער געשריבן די שלום אפמאך מיט עגיפטן און איר פרעזידענט אנוואר סאדאט, און אפגעגעבן דעם סיני האלב אינזל פאר עגיפטן.
אום 1978 איז ער באלוינט געווארן מיטן נאבעל־פריז פאר שלום.
אין 1981 האט ער באפוילן באמבארדירן דעם יאדערישן רעאקטער אין איראק, וואס די וועלט האט פארדאמט, אבער שפעטער געלויבט. ער האט געווינען די וואלן דאס צווייטע מאל. 1982 האט ער מסכים געווען צו די דרוק פון אריק שרון, וואס איז געווען זיכערהייטס מיניסטער, און די ארמיי האט אטאקירט לבנון, דאס איז געווען ביי די לבנון ברודער קריג, די קריג האט געהייסן, די "פרידן פארן גליל", וואס איז געווען די לענגסטע, און פראבלעמאטישע קריג וואס ישראל האט נאר אמאל געהאט, אינמיטן דעם קריג האט ער אויפגעגעבן צו די דרוק פונעם ישראל באפעלקערונג און אין צוגאב צו דעם איז זיין ווייב געווען קראנק און געשטארבן, און צו די וועלט דרוק, און ער האט רעזיגנירט.
ביז צו זיין טויט, איז ער געווען שטיל און מען האט אים נישט געזען אויף די גאסן, ווען ער איז געשטארבן האט מען אים באגראבן אויפן הר הזיתים ווי זיין צוואה, נישט מיט די גרינדער און פירער פון מדינת ישראל.
a> ווען מנחם בעגין איז אַנטלאָפֿן קיין תּל־אָבֿיבֿ אין 1946, האָט ער מורא געהאַט פֿאַר די בריטישע און ער האָט זיך געמוזט אָנטאָן ווי הרב סאסובר
מציבה פון מנחם און עליזה בעגין אויף הר הזיתים
ער מיט זיין ווייב עליזה (אליציה ארנאלד) האבן געהאט דריי קינדער, בנימין, חסיה און לאה.
שלום נעמט אין זיך אריין מער ווי איין מענטש, געמיינדע, אדער רעגירונג.
די גמרא מסכת ברכות אין פרק הרואה, די גמרא זאגט דארט אז עס איז דא דריי סימנים אין א חלום וואס ווייזט אויף שלום, א טייך, א טשייניק, און א פייגל.
הרב אליעזר גארדאן (ה'תר"א - ד' אדר א' ה'תר"ע; 1841 - 1910), באוואוסט אלס ר' לייזער טעלזער, איז געווען פון די חשב'סטע רבנים אין דער ליטע און פירערס פון די ליטווישע ישיבות. רוב פון זיינע יארן האט ער געדינט אלס אב"ד און ראש ישיבה אין טעלז. אונטער אים איז די טעלזער ישיבה געווארן די גרעסטע ישיבה אין דער ליטע.
הרב אליעזר גארדאן איז געבוירן אינעם יאר ה'תר"א אין טשערניאן דארף לעבן סוויר אין דער ווילנער גובערניע. פריער האט ער געלערנט אין דער סמארגאן חדר. ער האט גיך געוויזן עילויאישקייט, און זיין פאטער אברהם שמואל, א תלמיד ר' חיים וואלאזשינער'ס, האט אים געשיקט לערנען אין דער ישיבה אין א שטעטל לעבן ווילנא. נאכער איז ער געגאנגען לערנען אין קאוונע אין הר"ר ישראל סאלאנטער'ס בית מדרש. צום עלטער פון פופצן יאר האט ר' ישראל ממנה געווען אים אלס מגיד שיעור.
אין ה'תרט"ז (1856) האט ער חתונה געהאט מיט דער טאכטער פון ר' אברהם יצחק נאווייזער, דער קאוונער רב. אין קאוונע איז ער געווארן א מורה הוראה ביז ה'תרל"ד (1874) ווען מ'האט אים באשטימט אלס שטאט רב פון סלאבאדקע (א שטעטל לעבן קאוונע). מיט א האלב יאר שפעטער איז ער געווארן רב אין קעלם, וואו ער האט אויפגעשטעלט א ישיבה וואס האט געצויגן בחורים פון דער לענג און ברייט פון ליטא. מיט א צען יאר שפעטער האט ער באקומען א רוף צו ווערן רב אין טעלז; דארטן איז ער אויך געווארן ראש ישיבה פון דער ארטיגער ישיבה.
אין תרס"ט איז הרב גארדאן געווען א דעלעגאט צו דער האָמבורג קאנפערענץ וואו מ'האט באשלאסן אויפצושטעלן אגודת ישראל.
אינעם יאר ה'תר"ע (1910) איז ער געפארן קיין לאנדאן בכדי צו זאמלען געלט פאר'ן בניין פון דער ישיבה וואס איז פארברענט געווארן. ער האט נישט געהאט קיין סאך הצלחה אין לאנדאן און ער איז נפטר געווארן דארטן ד' אדר א'. ער האט געהאט א ריזיגע לויה פון פופציג טויזנט מענטשן וואס האבן אים באגלייט צופיס עטלעכע קילאמעטער צום בית עולם אין עדמאנטאן. צווישן די מספידים זענען געווען דער רידב"ז, דער אדר"ת און דיין שמואל יצחק הילמאן פון גלאזגוי.
טעלז.
ר' אליעזר אליין האט געזאגט דעם העכסטן שיעור. אן אנדער שיעור האט געזאגט זיין איידעם, הר"ר יוסף לייב בלאך. ער האט אויך אויפגענומען הר"ר שמעון שקאפ אלס מגיד שיעור.
מ'האט ארויסגעגעבן צוויי בענדער פון זיינע תשובות "תשובות רבי אליעזר"; אינעם צווייטן באנד האט מען געדרוקט א טייל פון זיינע חידושים אויף מסכתות.
א מיידל איז א נקיבה קינד וואס איז נאכנישט דערוואקסן. א נקיבה אין די צענערלינג יארן קען אויך גערופן ווערן מיידל טראץ וואס איר קערפער איז שוין מעגליך דערוואקסן, ווען זי ווערט גענצליך אנטוויקלט ווערט זי אנגערופן א "פרוי".
ביי די חסידיש אידישע געמיינדע ווערט א נקיבה אנגערופן א מיידל אזוי לאנג ווי זי איז נאכנישט פארהייראט. אויב איז די מיידל עלטער פון דער באשטימטער צייט פון דעם סטאנדארד צו חתונה האבן, הייסט זי אן עלטערע מיידל.
די פארקערטע פון א מיידל איז א אינגעל. א אינגעל איז א זכר קינד וואס ווערט דערוואקסן אלס א מאן.
די טראדיציאנעלער קאליר פאר מיידלעך איז ראזע (פינק). פאר א אינגעל איז עס בלוי. ווען א קינד ווערט געבוירן אין שפיטאל וועט עס געווענליך באקומען א ראזע אדער בלויע עטיקעט אויף די האַנטגעלענק אדער קנעכל, געוואנדן אויב עס איז א אינגעל אדער א מיידל.
עס זענען דא נעמען וואס זענען מיידל נעמען, און אנדערע זענען אינגל נעמען. געוויסע נעמען זענען פארהאן וועלכע קענען גענוצט ווערן פאר מיידלעך און פאר אינגעלעך ספעציעל אין די סעקולערע וועלט. (טראץ וואס דענען זאגן זיך די זעלבע ווערן זיי אנדערש אויסגעלייגט ביים שרייבן).
טויט איז די פערמאנענטע טערמינאציע פון ביאלאגישע פונקציעס וואס דעפֿינירן לעבעדיגע ארגאניסמען. דאס באטיטלט סיי דאס אקטועלע געשעעניש פון "שטארבן" און סיי דאס נאכאנאנדיגע מציאות פון "טויט" נאכן פארענדיגן דאס "לעבן".
נפטר.
א טויטער ייד ווערט אנגערופן נפטר.
דעריבער רופֿו א טויטן ייד א "נפטר" ווייל ווען ער לעבט איז ער מחוייב צו טון מצוות אבער נאכן טויט איז ער "פטור".
ברוך דיין האמת.
ברוך דיין האמת איז דער אידישער אויסדרוק נאכ'ן הערן א שלעכטע בשורה
ביי אידן מאכט מען אויף יעדער זאך א ברכה, וואס באדייט צו דאנקען און לויבן גאט.
פאלקס ווערטער.
עס איז דא א פאלקסווארט "ווי אויף א טויטן באנקעס" - ווייל באנקעס איז א מין סארט רפואה דורך ווארעמע ליידיקע גלעזער וואס האבן אויסגעציט דאס בלוט ("כוסות רוח" ענלעך צו מקיז דם ביי רז"ל) וואס פלעגט געניצט ווערן אויף א קראנקען מענטש ארויס צי נאגן בלוט וואס איז געווען אנגענומען אלס א רפואה. פארשטייט זיך אז אויף א טויטן האט עס נישט געהאלפן ווייל ער איז דאך שוין טויט פון דעם קומט דער אויסדריק "ס'וועט העלפֿן ווי אויף א טויטן באנקעס"
פֿאַרדײַונג־סיסטעם איז די וואונדערבארע סיסטעם וואס פארדייעט דאס עסן וואס מען לייגט אריין אין מויל, עס ווערט באארבעט און צושטיקלעט ארויסצונעמן אלע גוטע באשטאנדטיילן און ארויסווארפן אלע שלעכטע. די פארדייאונג־סיסטעם באשטייט פון דעם מויל, וושט, בויך און קישקעס צוזאמען מיט די צונג, שפייכל־דריזן, פאנקרעאס, לעבער און גאלפענכער. דער פראצעס פון פארדייען האט עטלעכע שטאפלען.
אין דעם מויל פאסירט דאס קייען, ווען דאס עסן ווערט אויסגעמישט מיט שפייעכץ, וואס הייבט אן דעם מעכאנישן פראצעס פון פארדייאונג.
די פארדייאונג־סיסטעם אין א מענטש איז לאנג אומגעפער 9 מעטער.
טראכטן אדער מחשבה איז די באוואוסטזיניקע טעטיקייט פונעם מוח. ניצן דעם מוח צו צאשטעלן זאכן און פרעגן און ענטפערן גייט אריין אין טראכטן. מען קען פשוט טראכטן וואס איז גוט און קען מאכן די ריכטיגע החלטות יעדע ליאדע סעקונדע אין טאג.
טראכטן ווערט שטודירט אין פסיכאלאגיע, ביאלאגיע, פיזיאלאגיע, פילאסאפיע און סאציאלאגיע.
לויטן פסיכאלאג זשאן פיאזשע איז טראכטן א פעולה פון צופאסן צווישן סכעמאס.
אנטוויקלונג פון טראכטן.
באנעמיקע אנטוויקלונג איז די פעאיקייט פון א מענטש צו פארבעסערן זיין טראכטן און לייזן פראבלעמען וואס עלטער ער ווערט.
י"ד אדר א' איז דער פערצנטער טאג פון אדר א' אין אן עיבור יאר. אום דעם טאג פייערט מען פורים קטן.
דינים און מנהגים.
מען זאגט נישט קיין תחנון און אויך נישט "למנצח יענך" (תהלים כ') ביים דאווענען.
הרב ד"ר שלמה שיינפֿעלד (ד' אדר ה'תרע"ב - ד' אדר א' ה'תשמ"ד) איז געווען א רב אין לאנדאן און האט געראטעוועט טויזנטער יידן פון די נאציס ימ"ש.
שלמה שיינפעלד איז געבוירן אין יאר תרע"ב אין לאנדאן צו זיין פאטער הר"ר אביגדור שיינפעלד רב פון דער עדת ישראל שול אין צפון לאנדאן. ער האט געלערנט אין דער נייטרא ישיבה אונטער הרב מיכאל בער ווייסמאנדל, מיט וועמען ער איז געבליבן בידידות עד סוף ימיו.
ווען ער איז געווען אלט 18 יאר איז זיין פאטער נפטר געווארן יונגערהייט. צו 22 יאר האט מען אים אויפגענומען אלס רב און ממלא מקום פון זיין פאטער. ער האט אויך איבערגענומען דעם אמט פון רבנישער פרעזידענט פון התאחדות קהלות החרדים, וואס זיין פאטער האט געגרינדעט אין תרפ"ו.
ער האט חתונה געהאט מיט יהודית, טאכטער פון הרב יוסף הערץ, הויפט-רב פון דער בריטישער אימפעריע.
אין תרח"ץ האט ער אויפגעשטעלט דעם "הויפט רב'ס רעליגעזע עמערגענץ ראט" אונטערן אויפזיכט פונעם בריטישן הויפט-רב, הרב יוסף הערץ, וואו ער האט געפירט זיין הצלה ארבעט. צווישן די יארן תרח"ץ און תש"ח האט ער געראטעוועט טויזנטער יידן אין צענטראל און מזרח אייראפע פון די הענט פון די רשעים.
ער האט געלייגט די יסודות פון תורה'דיגן חינוך אין לאנדאן.
בית הכסא פאפיר אדער אשר יצר פאפיר איז אזא סארט טישו וואס דער מענטשהייט נוצט פאר אירע באדערפענישן אפציווישן און רייניגן זיך אדער די חפצים וואס מ'באנוצט זיך דערמיט.
עס איז ווייך און ביליג איך קען מיך געהעריג רייניגען דערמיט אן זיך צו בלוטיגען.
אויף שבת איז דא ספעציעלע געשניטענע פאפיר, כאטשיג מען מעג רייסן, אבער וויבאלד להלכה טאר מען נישט רייסן ווען עס איז דא א צייכן וואס איז שוין האלב געשניטן טאר מען עס ניטש נוצן.
אמאליגע צייטן האבן ערליכע אידן אויסגענוצט ניטל נאכט צו שניידן פאפיר פאר א גאנץ יאר ווייל מ'טאר דאך סייוויסיי נישט לערנען.
געזונט אדער געזונטהייט איז דער "גוטער פיזישער, גייסטישער און סאציאלער צושטאנד פון א לעבן באשעפעניש און נישט נאר דאס פֿעלן פון קראנקייט" לויט דער וועלט געזונט ארגאניזאציע.
אין 1975 איז געווארן פארעפנטלעכט אין קאנאדע דער באריכט "א נײַער פערספעקטיוו וועגן דער געזונט פון קאנאדער", באקאנט אויך ווי דער "לאַלאנד באריכט". דער באריכט שלאגט פאר פיר וואריאבלען צו באצייכענען געזונט: "מענטשלעכע ביאלאגיע", "סביבה", "לעבנסטיל" און "געזונט ארגאניזאציע". געזונט ווערט אפגעהיטן דורך וויסנשאפט און דעם דיסצפלין פון מעדיציען, אבער אויך קען יעדער איינער ווירקן צו פארבעסערן זיין אייגענעם געזונט צושטאנד. פיזישע איבונגען, פארמיידן איבערפעטונג און היטן א געהעריגן קערפער־געוויכט, באלאנסירטע דערנערונג, פארמינערן געשפאנקייט, אויפהערן רייכערן און ניצן נארקאטיק, זענען אלע מעגלעכקייטן וואס א מענטש האט אליין צו פארבעסערן זיין געזונט.
פיזישע געזונט.
פיזישע געזונט מיינט גוט קערפעריש געזונט, וואס נעמט זיך פון רעגולערע איבונגען, געהעריגע דיעטע און דערנערונג, און גענוג רו. ווען איינער איז פיזיש געזונט, קען ער גיין און לויפן אן צו כאפן דעם אטעם, און קען אויספירן די אקטיוויטעטן פון טאג־טעגליכן לעבן אן הילף.
גייסטישע געזונט.
גייסטישע געזונט איז א געפיל־ און פסיכאלאגישער וואוילזיין מיט וואס א מענטש איז קאמפעטענט אויסצוניצן זיינע פעאיקייטן.
169 איז דער נאטירלעכער נומער וואס קומט נאך 168 און פאר 170.
169 איז א נום, און איז דער קוואדראט פון 13.
צייט איז א מאס צו מעסטן דאס געדויערקייט פון געשעענישן. מען ניצט געשעענישן צו מעסטן צייט, למשל "ווען די זייגער איז געווען אויף צוועלעף", אדער "נאכ'ן וועלטס קריג". די קאלענדער מעסט צייט לויט די פאזיציעס פון הימלישע עלעמענטן, למשל "ווען די לבנה איז געווען גאנץ", אדער "פינף גאנצע לבנות צירוק". זייגערס מעסטן צייט לויט ווי לאנג עס דויערט פאר מעכאנישע, עלעקטראנישע, אדער נוקלעארע רעאקציעס צו געשען. די מאס פון זייגערס איז צוטיילט אויף סקונדעס וואס איז באזירט אויף חלקים פון א "טאג" וואס איז באזירט אויף די געשעענישן פון טונקעלקייט און ליכטיגקייט אויף אונזער פלאנעט.
פסיכילאגישע צייט.
פסיכילאגישע צייט, איז די צייט וואס מענטשן שפירן מיטן מח, דאס קען אויסקוקען ווי עס לויפט שנעלער אדער שטייטער - אפילו ווען לויטן זייגער איז עס די זעלבע לאנג. דאס איז נישט די זעלבע פארקורצערינג און פארלענגערינג פון צייט ווי די רעלאטיווע צייט פון איינשטיין'ס טעאריע, וואס מען קען מעסטן מיט צוויי זייגערס.
היינט פיל איך אז היום קצר והמלאכה מרובה, די צייט איז מיר ב"ה נישט לאנגווייליג, ווי קען מען האבן נאך, צייט איך האב דיך ליעב לויף נישט אוועק.
צייט איז א חלק פון דער בריאה, בעפאר די בריאה איז נישט געווען אזא מין מושג פון צייט.
איינשטיינ'ס טעאריע.
איינשטיין האט אויפגעטון אז צייט און פלאץ זענען פארבונדן איינס מיט אנאנד. און אז צייט איז רעלאטיוו, דאס מיינט אז עס קען לויפן שנעלער אדער שטייטער ווי די צייט אויף א צוייטן פלאץ. לויט די טעאריע קומט אויס אז צייט לויפט שטייטער וואו עס איז דא א שטארקע קראפט פון גראוויטאציע. אויך גייט די צייט שטייטער פאר אוביעקטן וואס רירן זיך מיט א גרויסע שנעלקייט, רעלאטיוו צו אוביעקטן וואס רירן זיך שטייטער.
די זשאַבע (פון פויליש: "Żaba") אדער פראש איז אַן אמפיבישע חיה װאָס לעבט טײַלװײַז אין װאַסער אָדער זומפּ, און טײַלװײַז אין טרוקעניש. זי האָט קרעפֿטיגע פּולקעס און קען שפּרינגען זײער װײַט. די זשאַבע עסט פֿליגן און מוקן. אין פֿראַנקרײַך עסט מען זשאַבע-פּולקעלעך און דאָס איז אַ באַרימטע טיפּישע שפּײַז דאָרטן.
אין ספֿר שמות זענען זשאַבעס די צווייטע שטראָף פֿון גאָט איבער די עגיפּטער.
שד"ר - איז די ראשי תיבות אין לשון קודש פון "שלוחא דרבנן", עס ווערט גענוצט אויף איינער וואס איז אן עסקן און איז געשיקט געווארן אויסצופירן עפעס אין אידישקייט פון א רב.
אויך איז דאס סתם אזוי אז איינער טראגט די פאסט פון א רב צו אנדערן.
שולד איז די געפיל ווען איינער פילט אז ער האט געטאן עפעס שלעכט, עס איז פיינפול אבער ס'ווערט אלע געלטער, ווייל מען טוישט זיך דראמאטיש דערנאך צום גוטן, אין אמעריקע ווערט דאס אויך גענוצט אלס א טערמין פארן טרעפן איינעם שולדיג לעגאל אין געריכט, און דאס איז נישט פארבינדן מיט א געפיל. זי איז פארבינדן מיטן באגריף פון חרטה.
אין פסיכאלאגיע איז שולד א מצב ווען מ'האט געטון א זאך וואס מ'האט נישט געדארפט טון, אדער פארקערט מ'האט נישט געטון וואס מ'האט געדארפט.
גיין איז דער וועג וויאזוי באשעפענישן קומן אן פון איין פלאץ צו צווייטען.
מען קען זיך באנוצען קונסטליך מיט די צוויי פיס זיי זאלן טראגן דעם מענטש אוואו אימער מען וויל.
סאדע וואסער אדער סעלצער איז וואסער אין וואס איינגאזירט מיט קוילן זויער.
זשאזעף פריסטלי איז געווען א ברייער אין לידז, ענגלאנד וואס האט ערפינדן אז מען קען ניצן דעם גאז פון יערן ביר צו געבן א געשמאקן טעם אין וואסער.
היינטיגע צייטן פאבריצירט מען סאדע וואסער ווען מען פירט קוילן-זויער דורך וואסער אונטער א שטארקן דריק. צוליב דעם דריק ווערט א סאך גאז צעלאזט אינעם וואסער. ווען מען עפנט דאס פלעשל, גייט אוועק דאס דריק און ס'ווערט בלעזלעך אינעם וואסער.
קאלע: וויפל צוקער האט א פושקע זיסע סאדע? א ווידעא קליפ געט אייך די שוידערליכע ענטפער: 7 און האלב טיי לעפלעך... [http://video.google.com/videoplay?docid=-2156528875761294002&sourceid=docidfeed&hl=en-CA]
אלעד איז א שטאט אין דעם צענטער דיסטריקט אין ישראל וואס פארנעמט א שטח פון 2,756 דונאם. זי איז אויפגעשטעלט געווארן אלס א לאקאלע ראט אין 1998, אום 23סטן נאוועמבער 2007 איז איר סטאטוס געטוישט צו א שטאט.
אלעד איז א יישוב מיט א חרדישן כאראקטער. אין אנהייב איז זי נאר געווען א וואוינונגס שטאט אבער מיט דער צייט האט אנטוויקלט דער מסחר און אינדוסטריע. אין חודש יוני 2006, האט דער היים מיניסטער באשטעטיגט אוועקצושטעלן נאך 250 דונאם צום שטעטל פאר'ן צוועק פון אויפשטעלן אן אינדוסטריעלע זאנע.
הויפטן און בירגערמייסטערס.
דער ערשטער הויפט פון דער לאקאלער ראט איז געווען רב צוריאל קריספל. צוליב סכסוכים צווישן אים און די שטאטס רבנים, הרב שלמה זלמן גראסמאן און הרב מרדכי מלכה, האבן די חרדישע פארטייען ש"ס און יהדות התורה פארגעשטעלט אלס קאנדידאט צביקה כהן.
אום כ"ט שבט תשס"ח האט די שטאט אלעד געפייערט ווערן אויפגענומען אלס א שטאט, און צביקה כהן איז געווארן דער ערשטער בירגערמייסטער פון דער שטאט.
צו די 2008 מוניציפאלישע וואלן, האט קאנדידירט פאר בירגערמייסטער יצחק שלום עידן אונטערן פֿאן פון דער ש"ג ליסטע פון אלע חרדישע פארטייען (חסידים, מתנגדים, ספרדים) און איז געווארן געוויילט מיט 75.8% פון די שטימען.
ביי די 2013 מוניציפאלישע וואלן, האבן קאנדידירט ישראל פרוש און צוריאל קריספל פאר בירגערמייסטער; פרוש איז געווארן געוויילט.
קאַרל פֿאָן לינע (Carl von Linné, Carolus Linnaeus; 23סטן מיי 1707 – 10טן יאנואר 1778) אַ שװעדישער באטאניקער און זאאָלאָג, איז געװען דער פֿאָטער פֿון דער מאָדערנער טאַקסאָנאָמיִע (די װיסנשאַפֿט װאָס טײַלט אײַן די אָרגאַניזמען אין קלאַסן).
לינע האָט דערפֿונען די בינאָמינאַלישע נאָמענקלאַטור, װאָס געבט יעדן זגאַל נאָר אִײן װיסנשאַפֿטלעכן נאָמען װאָס באַשטײט פֿון צװײ ווערטער: גענערישער נאָמען און ספּעציפֿישער נאָמען. דער גענערישער נאָמען איז דער נאָמען פֿון אַ מין (), װי צום בײַשפּיל דער קאַװע בױם: Coffea. עס זײַנען אָבער פֿאַרשײדענע זגאַלן פֿון קאַװע-בײמער, און זײ אונטערשײדן זיך מיטן ספּעציפֿישן נאָמען, צום בײַשפּיל די צװײ זגאַלן: Coffea arabica, Coffea robusta.
אום אויגוסט 1727 איז לינע געגאנגען קיין לונד, וואו ער האט שטודירט אינעם ארטיקן אוניווערסיטעט.
ער איז צוריקגעקומען אין שוועדן אין 1738, און איז געווארן פראפעסאר פון באטאניק אין אופסאלא.
צו מיינט איר א ציגארעטל?
פּאַפּירוס "Cyperus papyrus" איז אַ מין פֿלאַנץ װאָס װאַקסט אין נאַסע סבֿיבֿות. פֿון דער פֿלאַנץ האָבן די אַלטע עגיפטן געמאַכט פּאַפּיר. עס וואקסט ביז 5 מעטער הויך.
קאנטרי איז דער אפרו וואקאציע פלאץ אין די קעטסקילס ווי מען ציעט זיך אריבער במשך דעם זומער 2 מאנטען.
ווערד אלע געלטער. צייט פאר חשבון הנפש ווי שטארק מ'געבט זיך אפ מיט די קינדער, צייט צוריק אויפרישען אונזער קשר פון פאמיליע לעבן. זיי רוען זיך אפ, און ענזשויען זיך אינעם שווימבאד (סווימינג פול) מיט די פרויען פארברענגערייען.
א מחי' די אידן וואס זענען דארטן זענען זיך מתענג אויך די אידן וואס בלייבן אין שטאט קענען נישט גענוג זיך מחי' זיין פון די ליידייגע גאסן און פרייהייט וואס הערשט אין שטאט.
עס איז דא א ניגון פון דעם באקאנטער זינגער יום טוב עהרליך אויף טעיפ לוקסוס 2 ווי ער פארציילט און לייגט אראפ די קאנטרי, איהרע מעלות און חסרונות.
דאס לאַניאַדאָ שפיטאל איז א שפיטאל אין קריית צאנז, נתניה, ישראל וועלכער איז געגרינדעט געווארן אין יאר ה'תשל"ה דורך דעם פריערדיגן צאנז-קלויזנבערגער רבי. ווען דער רבי איז געווען אין אוישוויץ קאצעט איז ער פארוואונדעט געווארן. ער האט פארשטאנען און געקומען צום אויסדרינגעניש אז טאמער גייט ער דארטן אין שפיטאל איז די מעגלעכקייט ארויסצוקומען לעבעדיגערהייט גאר קליין. אויפן ארט האט ער באשלאסן אז אויב וועט ער געראטעוועט ווערן פון יענעם גיהנום וועט ער אויפבויען א שפיטאל, דארט וואו א ייד וועט נישט דארפן מורא האבן צו גיין דארט כדי צו זוכן א רפואה. ער האט דערציילט די מעשה ביים עפענען פונעם לאניאדא שפיטאל.
אום ו' אדר א' ה'תשס"ח איז געבוירן דארט דאס 100,000סטע קינד.
גריכיש (ελληνικά העללעניקאַ) איז א שפראך מיט א היסטאריע פון 3400 יאר. בערך 17–25 מיליאן מענטשן רעדן גריכיש היינט, אין די לענדער גריכנלאנד (אפיציעל), ציפערן (אפיציעל), אונגארן, אוקראינע, איטאליע, אלבאניע, ארמעניע, טערקיי און רומעניע אחוץ פון גריכישע אויסלענדער געמיינדעס איבער דער וועלט, איינשליסנדיג אויסטראליע, בולגאריע, גרוזיע, מאלדאווע, מאקעדאניע, פאראייניגטע שטאטן, קאנאדע, רוסלאנד, דייטשלאנד און נאך.
מען שרייבט גריכיש אינעם גריכישן אלפאבעט (דער ערשטער אלפאבעט מיט וואקאלן) זייט דעם 9טן יארהונדערט פאר נול אין גריכנלאנד (פריער פלעג מיין שרייבן גריכיש מיט לינעאר B), און זייט דעם 4טן יארהונדערט פאר נול אין ציפּערן.
מען רעדט גריכיש אין דעם באלקאן האלבאינזל שוין מער ווי דריי טויזנט יאר.
עוף (מערצאָל: עופות) איז דער נאמען פאר פויגלען וואס געהערן צו צוויי ביאלאגישע סדרים, די יבשה־עופות און די וואסער־עופות; צוזאמען זענען זיי די עוף קלאדע ("Galloanserae").
דאס ווארט עוף איז כולל עןפות וואס מענטשן עסן, למשל הינער, אינדיקעס און פאזאנען, ווי אויך די וואסער־פויגלען ווי קאטשקעס און גענדז.
יידיש.
אין אידיש רופט מען אַ קלײן קינד (ענגליש: בײבי) אױך עופֿ'עלע.
די קאַטשקע (זכר: קאטשער) אדער ענטל אדער ענטע איז אן עוף וואס לעבט אויפן וואסער, סיי פריש וואסער און סיי ימ'ען. קאטשקעס זענען מערסטנס קלענער פון גענז און שוואנען.
געזיכט אדער פנים איז דער מיטן און פארענט פונעם קאפ פונעם מענטש, פון אויבן ביים שטערן ביז אונטן די גאמבע, און אלץ אינדערמיט, די הויט, באקן, ליפן, פון אויבן און די צוויי אויגן מיט אויגן ברעמען און נאז אינדערמיט מיט די מויל פון אונטן, א.א.וו.
דאס איז די הויפט צוקארפט פון א מענטש.
אויך איז דאס די הויפט מיטל פאר אידענטיפיקאציע צוליב דאס אייגענארטיגקייט וואס קיין איין פנים איז קיינמאל נישט גלייך צו א צווייטע גענוי. אפילו פון צווילינג.
אויך איז דאס דער עיקר קאמוניקאציע מיטל צווישן דער מענטשהייט אין לעבן, ווי איבערצוגעבן געדאנקען, ארויסווייזן געפילן ווי כעס שמחה איבעראשונג און גרויל. אדער סתם צו לאזן וויסן געמוט פאר אנדערע.
איבער 40 פארשידענארטיגע מוסקלען זענען ביי די ארבייט אין פנים. צו העלפן רעדן, עסן, טרינקען, און בלינקן. פיל פון די מוסקלן זענען נישט צוגעבינדען צו די ביין, נאר צו די הויט און צו אנדערע מוסקלן.
עס האט א קאליר א לייכטע, ביי מענער באוואקסן מיט האר פון א בארד מיט שנאלץ, און נאקעט און גלאט ביי פרויען און קינדער.
בירמינגהאם (ענגליש: "Birmingham") איז א שטאט אין דעם פאראייניגטן קעניגרייך און א שטאטישער באצירק אין די וועסט מידלאנדס, ענגלאנד. די סיטי פון בירמינגהאם איז די מערסטע באפעלקערטע שטאט אינעם פאראייניגטן קעניגרייך (אחוץ לאנדאן) מיט א באפעלקערונג פון 1,028,700 (2009 אפשאצונג).
בירמינגהאם געפינט זיך מערב פון דעם געאגראפישן צענטער פון ענגלאנד אויף דער בירמינגהאם פלאַטא.
בירמינגהאט איז געגרינדעט געווארן אין 1166 ווי א קליין שטעטל.
בירמינגהאם איז א חשוב'ער טראנספארט קנופ.
בירמינגהאם איז געווארן א חשובע שטאט אלס צענטער פון פאבריקאציע און אינזשעניריע, אבער היינט איז די עקאנאמיע פון דער שטאט געבויט אויפן באדינונג סעקטאר.
פערזענלעכקייטן וואס האבן געארבעט אין בירמינגהאם.
שרייבער - בארימטע שרייבער וואס האבן געארבעט אין בירמינגהאם: סאמיועל דזשאנסאן, ארטור קאנאן דויל, דזש.ר.ר. טאלקין, וואשינגטאן אירווינג, בארבארא קארטלאנד, דיייויד לאדזש.
פאליטיקער – נעוויל טשעמבערליין, בירגערמייסטער פון בירמינגהאם און שפעטער פרעמיער מיניסטער פון בריטאניע.
וויסנשאפטלער - צווישן די ערפינדונגען וואס מ'האט אויסגעפירט אין בירמינגהאם זענען באלייכטן די גאס מיט גאז, ניצן ראדיאגראפיע ביי אפעראציעס און מאשין געצייג וואס האבן באדינט די אינדוסטריעלע רעוואלוציע.
בארימטע וויסנשאפטלער איינוואוינער פון בירמינגהאם זענען זשיימס וואט און דזשאסעף פריסטלי.
דער ארכי טעראריסט אבו האמזא, ניין און פערציג יאר אלט, אן אפשטאמיגער פון עגיפטן, און א מיטגליד פון דעם פינסבערי פארק מאסק, האט פאר עטליכע יאר געדינט אלס דער אימאם דארט, ביז מען האט אים באזייטיגט, ווייל ער האט געהאלטן דארט ראדיקאלע רעדעס, וואס אין זיי, האט ער געפרעדיגט ראדיקאלישקייט און געטרייקייט פאר דער טעראר גרופע על קאידא, אויך געהעצט דעם המון עם קעגן דער אמריקאנער אינדאווינדרונג איו איראק, פארהאלטן אין די ענגלישע טורמעס.
אמעריקע בעט פון ענגלאנד זיי זאלן ארויס ליפערן דעם טעראריסט.
זיין אדוואקאט האט געפאדערט אז מען זאל אים נישט אויסליפערן, נאר ער זאל ענדיגן זיין זיבן יעריגע אורטייל טורמע, וואס דער ענגלישער געריכט האט אים צוגעטיילט. און דערנאך זאל ער קענען גיין פריי, נאך וואכן וואס דער קעיס ציהט זיך, האט דער ענגלישער געריכט ענדע געאורטיילט אז ער זאל יא ווערן ארויסגעליפערט, און מען זאל אים טראגן קיין אמעריקע.
האמזא האט היינט צוטאגס ענגלישע בירגערשאפט, און דעריבער האפט זיין לויער אז ענדע וועט ער יא קענען בלייבן אין ענגלאנד, און פארענדיגן זיין טורמע טערמין, און נישט ווערן ארויסגעליפערט קיין אמעריקע.
האמזא'ס אדוואקאט האט קאמענטירט, אז דער ווילן פון האמזא צו בלייבן אין ענגלאנד איז אויס פארכט אז האמזא וועט געשיקט ווערן צו די ביטערע אמריקאנע טורמעס ווי געוואטנאמע בעי טורמע, וואס איז באוואוסט מיט אירע שארפע אומשטענדן. אמעריקע דאגעגן האט רעאגירט אז זיי האבן נישט אין פלאן צו שיקען האמזא אהין צו די בארבארישע טורמעס, נאר זיי ווילן אים בלויז אויף אויספארש, און זיי וועלן אים באהאנדלען מיט לייכטע אומשטענדן.
צום סוף האט ענגלאנד באשטעטיגט ענדגילטיג די אויסליפערונג פון דעם ארכי טעראריסט אבו האמזא קיין אמעריקע.
דער מ.פ. פון בירמהענגאן קאליד מוכאמעד, וואס איז אויך אן אראבער, האט געלויבט דעם היים סעקראטער פאר זיין באשלוס אויסצוליפערן האמזא, און געמאלדן אז דער שריט איז א מעלדונג פאר די ראדיקאלע מוסולמענער וואס וואוינען אין ענגלאנד אז זייער ארט איז נישט דאהי, און אז מען וועט באהאנדלען שטרענג איינעם וואס נעמט אנטייל אין פרעדיגן ראדיקאלישקייט, און העצט אן די מוסולמענער צו אפטאן ווילדע שטיק.
א בריליאנט אדער דימענט איז א סארט שטיין וואס ווערט געפונען אין דער ערד און ווערט באנוצט אלס טייערע צירינג.
גענוי פארוואס איין דיאמאנט איז טייערער ווי דער צווייטער און זיין חשיבות, לאמיר אביסל פארשטיין וואס איז דער גאנצער טאראראם איבער דיאמאנטן.
דער דיאמאנט באשטייט פון א מאטריאל וואס רופט זיך קוילנשטאף אין זייער א קאנצענטרירטן פארעם, קארבן דאס איז דער מאטריאל פון וואס 18 פראצענט פונעם מענטשליכן קערפער איז צוזאמענגעשטעלט,
אין א צאל לענדער אריינגערעכענט אמעריקע און יאפאן איז נישטא קיין מער חשוב'ערע איידל שטיין ווי דער דיאמאנט, די פרייזן פון דיאמאנטן שטייער גייען כסדר ארויף נישט דערפאר ווייל עס איז דא ווייניג דערפון, נאר ווייל רוב דיאמאנטן שטיינער קומען פון איין ארט און פון איין פירמע וואס האט דער מאנאפאל דערויף.
דיאמאנט איז די הארטסטע נאטורליכע מאטעריאל אין די בריאה.
דיאמאנטן ווערן פארמירט אין די טיפעניש פון די ערד בין ווען עס דערגרייך דער אויבערפלאך פון די ערד,
דעם מאנאפאל פון דיאמאנטן איז געשאפן געווארן דורך די פירמע דע בירס וועלכע פירט אן מיט א דיאמאנטן קארטעל, און אויך איבער די כוחות וואס מענטשן גלייבן די שטיינער פארמאגן.
א בריליאנט איז א דיאמאנט שטיין אויסגעשלייפט אין א געוויסע פארם מיט א טעכניק וואס איז אויסגעארבייט געווארן אין די רענאסאנס תקופה.
קאסמאס דיאמאנטן.
דיאמאנטן שטיינער זענען נישט אויסשליסליך צו די ערד, וויסנשאפטלער גלויבן אז עס איז מעגליך אז מען וועט איין טאג געפונען דיאמאנטן אויף דער לבנה, עקזאמפלארן פון שטיינער וואס איז גענומען געווארן פון די לבנה האט געצייגט אז אויף דער ערד אין דא צען מאל מער קוילנשטאף קאנצענטרירט אין די ערד ווי אין די לבנה, לויט די ארטעמיס פראיעקט, א גרופע וואס איר ציל איז צו עטאבעלירן א געמיינדע וואס זאל געהעריג זיך באזעצן און וואוינען אויף די לבנה, די גרופע גלויבט אבער אז עס איז מעגליך אז אונטער די לבנה'ס אויבערפלאך וואס די אפאלא אסטראנאטן האבן נישט געקענט דערטאפן דארט קען מען אפשר טרעפן דיאמאנטן, עס זענען אויך דא געוויסע סייענטיפישע באווייזן אז דיאמאנטן קענען געפונען ווערן אויף נעפטאן און אויף יוריינוס, די צוויי שטערן'ס פארמאגן אסאך היידרא קוילנשטאף גאז, אסראנאטן האבן אויך געפונען מיט א טעלעסקאופ א גאנצע שטערן געמאכט פון ריין דיאמאנט
פארשער פון דעם אוניווערסיטעט פון קאליפארניע האבן געוויזן אז ווען קוילנשטאף קאנצענטרירט זיך מיט א לייזער שטראל קען דאס פראדוצירן דיאמאנטן שטויב.
קארבאן און קימבערלייט.
קארבאן (קוילנשטאף) איז איינער פון די מערסטע קאמאן עלעמענטן אין די וועלט און איז איינער פון די וועלט'ס פיר עלעמענטן וואס זענען וויכטיג פאר'ן עקזיסטענץ פון לעבן, מענטשן זענען 18 פראצענט קוילנשטאף, די לופט וואס מיר אטעמען פארמאגט איז זיך קוילנשטאף, אין נאטור עקזיסטירט קוילנשטאף אין דריי באזונדערע פארמען.
דיאמאנטן אין גאר א הארטע קלארע קריסטאל
גראפיט א ווייכע מינעראל וואס איז געמאכט פון ריין קוילנשטאף, דער מוליקול צוזאמענשטעל פון ווייכע ריינע קוילנשטאף איז נישט אזוי צוזאמגעדריקט דעריבער איז דאס שוואכער ווי דיאמאנטן
פאלעריט א מינעראל וואס אירע אירע אטאמען זענען צוזאמענגעשטעלט פון 60 פראצענט קוילנשטאף, דער מאטריאל איז אויסגעטראפן געווארן אינעם 90'טען יאר הונדערט.
דיאמאנטן ווערן פארמירט אזוי טיף ווי הונדערט מייל אונטער דעם ערד אויבערפלאך, אינעם הייסן שטיין פון די וועלט תהום, דארט איז דא די ריכטיגע היץ און דרוק צו טראנספארמירן קוילנשטאף עס זאל ווערן א דיאמאנט, כדי עס זאל קענען ארויסקומען א דיאמאנט שטיין דארף דאס געשטעלט ווערן אונטער א דרוק פון 435-223 פונט פער סקווער אינטש, און דער טעמפאראטור דארף זיין 752 פארענהייט אויב דער דרוק איז ווייניגער וועט דאס ווערן גראפיט, אין די טיפעניש פון 93 מייל אדער מער דארט אין דער פרעשור 725,189 פאר יעדן סקווער אינטש און די היץ קען דערגרייכן צו איבער 2000 גראד פארענהייט, מייסטענס דיאמאנטן וואס מיר געפונען היינט זענען שוין באשאפן געווארן מששת ימי בראשית, מאכטפולע באוועגונגען אונטער די ערד פלאך האט געשאפן די קימבערלייט רערן.
קימבערלייט איז אין נאמען פון די שטאט קימבערליי סאוט אפריקע ווי די דאזיגע רערן האט מען געפונען, מייסטענס פון די ערד באוועגונגען זענען שוין געשען טויזענטער יאר צוריק און די רערן וועלכע טראגן די דיאמאנטן זענען די וועלכע האבן ארופגעברענגט די דיאמאנטן אויפן אויבערפלאך פון די ערד דאס זענען די ערטער ווי דיאמאנטן ווערן געפונען.
דיאמאנטן קען מען אויך געפונען אויף פלאך פונעם טייך וואס ווערן גערופן די אלוועיל דיאמאנטן פלעצער זיי ווערן אויך פארבריצירט אין די קימבערלייט רערן און זיי ווערן געפירט דורך אונטערערדישע באוועגונגען ביז זיי קומען אן אונטערן ים אדער טייך ווי זיי ווערן געפונען דורך זיכער.
היינט ווערן מייסטענס פון די דיאמאנטן געפונען אין אויסטראליע און באנעא, בראזיל, רוסלאנד, און אין עטליכע אפריקאנער לענדער אריינגערעכענט סאוט אפריקע און זאאיר.
דער דיאמאנט ווען ער ווערט געפונען איז ער א פשוט'ער שטיין און עס מוז געשליפן ווערן צו שאפן דעם גלאנציגן און בליטשקעדיגן איידל שטיין גרייט צו פארקויפן.
די שטיינער וועלן ווערן הערליכע שיינענדיג נאכדעם וואס זיי וועלן געשניטן און געפאלישט ווערן.
אזוי ווי מיר האבן שוין דערמאנט פריער די דיאמאנטן זענען קריסטאליזירט פון קוילנשטאף וואס איז געשאפן איז געווארן אונטער א גאר שטארקע היץ און דרוק, דאס איז דער זעלבער פראצעס וואס מאכט דיאמאנטן פאר די הארטסטע מינעראל וואס מען ווייסט, א דיאמאנט איז דער נומער צען אויפ'ן מאש הארטקייט אויפן וואגשאל פון הארטקייט, דער וואגשאל איז גענוצט געווארן צו מעסטן די הארטקייט פון מאטריאל'ן ספעציעל מינעראלן, עס טראגט דעם נאמען מאש נאכן דעם מינעראלאגיסט פרידריך מאש.
דא האט איר די ליסטע פון הארטקייטן, און מיר גייען פון ווייך צו הארט.
טאלק: Talc – ווערט לייכט צוקראצט דורך די פינגער נעגל
גיפס: Gypsum – איז שוין שווערער אבער מען קען ער צוקראצן מיטן נעגל
קאלסיט: Calcite – קען צוקראצט ווערן בלויז מיט א קופערנע מטבע
פלאוריט: Fluorite – קען נישט קראצן און נישט ווערן צוקראצט דורך א מטבע און עס קען נישט קראצן קיין גלאז
אפטייט: Apatite – קען קראצן גלאז מיט שוועריקייטן אבער קען לייכט צוקראצט ווערן מיט א מעסער
ארטאקלעס: Orthoclase – קען לייכט צוקראצן גלאז אבער עס קען נאר צוקראצט ווערן מיט א file
קווארץ: Quartz – ווערט נישט צוקראצט דורך א file
טאפאז: Topaz – קען נאר צוקראצט ווערן דורך קאראנדאום אדער דיאמאנטן
קאראנדאום: Corundum – קען נאר צוקראצט ווערן דורך דיאמאנטן
דיאמאנטן: Diamond – קען נאר צוקראצט ווערן דורך אן אנדערן דיאמאנט
טראץ דעם וואס בריליאנטן איז בלויז מיט איין שטאפל העכער קאראנדאום איז א דיאמאנט הונדערט מאל הארטער ווי סיי וועלכע אנדערע איידל שטיין פון דעם זעלבן קלאס.
דער דיאמאנט איז אזוי געפארעמט אז אירע אַטאָמען זענען אזוי אויסגעשטעלט זייער מסודר וואס דאס מאכט איז אזוי הארט, יעדער קוילנשטאף אטאם איז פארבינדן מיט נאך אנדערע פיר קוילנשטאף אטאמען וואס דאס שאפט א גאר הארטער יוניט, און דער מאלעקול וואס קומט ארויס דערפון איז זייער הארט און שטארק, גראפיט און אנדערע פארמען פון קוילנשטאף איז נישט אזוי שטארק ווי דיאמאנט ווייל יעדער קוילנשטאף אטאם פון גראפיט איז פארבינדן אין א רינג מיט בלויז נאך אן אטאם.
דער פאקט אז דיאמאנטן זענען אזוי הארט מאכט דאס פראקטיש עס זאל גענוצט ווערן אלס א געצייג צו שניידן מיליטערישע געצייג ווי עראפלאנען טיילן און וואפן, אמעריקע האט זיך געטראפן גענצליך אנגעוויזן אויף סאוט אפריקע זיך זאל איר צושטעלן דיאמאנטן פאר אירע אינדוסטריאלע געצייגן נאכדעם וואס די צווייטע וועלט'ס קריג האט זיך געענדיגט, די אמעריקאנער אינדוסטריע האט אנגעהויבן מאסיווע באמיאונגען צו שאפן אירע אייגענע בריליאנטן פאר דעם צוועק.
אין יאר 1951 האט גענעראל עלעקטעריק געלאזט אין גאנג א פראיעקט מיטן נאמען סופערפרעשור, אין דעם עקפערימענט האט די פירמע פרובירט צו שאפן דיאמאנטן פון גראפיט דורך ארויפלייגט אויף די מאטריאל א מאסיווע צאל פון פרעשור און היץ און מאשינען וואס ווערן גערופן דיאמאנטן פרעסעס, די מאשינען האבן אבער נישט באוויזן צו שאפן דיאמאנטן.
דערפאר האבן זיי גענומען דעם מאטריאל מיטארייט וואס איז אויך קארבן אבער עס האט אויך אייזן דערין, און דערמיט האבן זיי דורכגעפירט זייער עקפערימענט וואס האט באוויזן צו שאפן קריסטאליזאציע פון בריליאנטן.
א רעסעסיע איז א לענגערע תקופה ווען דאס לאנד'ס עקאנאמיע פארלאנגזאמט זיך, אט די פארלאנגזאמונג כאראקטיריזירט זיך אין צאל פאקטארן למשל.
כדי מען זאל קענען אפיציעל ערקלערן אז דאס לאנד געפונט זיך אין א רעסעסיע דארף די פארלאנגזאמונג אנהאלטן כאטש זעקס מאנאטן כדי עס זאל קענען פארעכענט ווערן ווי א רעסעסיע.
פראדוקציע און דאס באנוצן זיך מיט סחורה (עסן קליידונג קאר'ס א.ד.ג.) און סערוויסעס (פארעכטונגען, שניידן די גראז און שניידן האר א.ד.ג.) אין דעם פאלק, יעדער איינער וואס פראדוצירט זאכן, באנוצט זיך מיט זאכן אין א לאנד שפילט א געוויסע ראלע אין די עקאנאמיע.
עס איז זעלבסט פארשטענדליך אז עס איז דא א פארבינדונג צווישן "פראדוצירער" און "באנוצער", ווייל אז מענטשן ווילן זיך באנוצן מיט סחורה דארף דאס איינער פראדוצירן, און כדי צו פראדוצירן זאכן דארף מען אויך נוצן סחורה (למשל מען דארף האבן רוי מאטריאל מענטשן וועלכע זאלן דאס פראדוצירן א.ד.ג.).
דערנאך קומט דער ענין פון אנבאט און נאכפרעג.
דער ציל פון דעם פראדוצירער איז צו מאכן געלט, און מאכן מער געלט ווי מען האט אויסגעגעבן צו פראדוצירן די סחורה, מענטשן וועלן קויפן סחורה ווייל זיי ווילן זיך דערמיט באנוצן, אדער וועלן זיי קויפן סחורה עס ווייטער צו פארקויפן אדער צו מאכן נאך אנדערע זאכן דערמיט אויך כדי צו מאכן דערפון געלט סיי וואס דער פאקט זאל נישט זיין ווילן איינקויפער צאלן ווי ווייניגער פאר די סחורה וואס זיי קויפן.
אין א מארקעט עקאנאמיע ווערט דער פרייז פון סחורה באשטימט דורך די שריט פון די קויפער און פראדוצירער, די פראדוצירער זענען די וועלכע שטעלן דעם פרייז, זיי וועלן אבער שטעלן פרייזן לויט די אויפירונג פון די איינקויפער, אויב קיינער וועט נישט קויפן א פראדוקט וועט דער פרייז דערפון פאלן, דער פראדוצירער וועט וויסן אז ער האט געשטעלט א צי הויכן פרייז, אויב וועלן איינקויפער קויפן א טייל סחורה אבער נישט דאס גאנצע וואס איז פראדוצירט געווארן וועט דער סוחר מוזן טאן איינס פון די צוויי אדער אראפלאזן די פרייז, אדער פראדוצירן ווייניגער.
דער ווילן פאר באנוצער צו צאלן פאר סחורה דאס רופט זיך דימאנד (פארלאנג) אפי' אויב פאקטיש איז דא א הויכן פארלאנג פאר א געוויסע סחורה למשל טוילעט פאפיר, וועלן די פראדוצירער מוזן האלטן די פרייזן נידריג ווייל אויב זיי וועלן ארויפשרויפן די פרייזן וועט דער איינקויפער גיין צו זייער קאנקורענץ.
איצט וועלן מיר עקלערן ווי אזוי די דאזיגע פאקטארן ארבעטן אין א וואקסעדיגע עקאנאמיע און א פארלאנגזאמטע עקאנאמיע...
אמעריקאנער עקאנאמיע.
עקאנאמיסטן זאגן, די אמעריקאנער עקאנאמיע איז געשטיגן כסדר צווישן די יארן 91' און 01', אויב אזוי פארוואס האט זיך דאס אפגעשטעלט? פארוואס קען עס נישט גיין אויף ארויף אויף שטענדיג? עס זענען פארהאן א גרויסע צאל זאכן וואס קען טוישן דעם גאנג פון די עקאנאמיע, פונקט אזוי ווי עס איז דא א גרויסע צאל זאכן וואס קענען טוישן דעם פארלאנג פאר א געוויסע פראדוקט, אמאל קען די רעסעסיע קומען פשוט צוליב דעם פאקט ווייל מען האט צופיל פראדוצירט, א סיטואציע וואס פירט דערצו אז עס איז פארהאן צופיל סחורה מער וויפיל דאס לאנד קען אויסנוצן.
איין פאקטאר שפילט געווענטליך א ראלע אין א רעסעסיע, סיי צו עס איז דער אורזאך פון די רעסעסיע צו נישט דאס איז דער צוטרוי וואס מיליאנען באנוצער און פראדוצירער האבן אין די עקאנאמיע, אויב למשל די איינקויפער פארלירן צוטרוי איבער זייער ארבעט אבער איבער דעם ווערט פון זייער אינוועסטמענט, וועלן זיי אויפהערן איינצוקויפן אזוי פיל סחורה... אין די רעסעסיע פון 01' האבן פיל מענטשן פארלוירן זייער ארבעט'ס פלעצער דעריבער האבן זיי אנגעהויבן אויסגעבן ווייניגער געלט, און אויך מענטשן וואס האבן ארבעט אבער זיי פארכטן זיך אז זיי גייען פארלירן זייער ארבעט הייבן אן צו שפארן זייער געלט און גיבן עס נישט אויס.
פונקט אזוי ווי ביי א שטייגענדע עקאנאמיע, הייבן זיך זאכן אן צו דרייען אזוי ווי א שניי באל, וואס הייבט זיך אן קליין אבער עס ווערט גרעסער און גרעסער, און טויזענטער פאקטן זאמלן זיך אינאיינעם ווי מיר וועלן ערקלערן.
וואס האט פאסירט אין סעפטעמבער 11
לאמיר א בליק געבן וואס האט פאסירט צו די טרעוועל אינדוסטרי נאך סעפטעמבער 11 אטאקעס אויף די וואלרד טרעיד צענטער. די פארכאפונג פון פליגער'ס האט אויפגעשאקעלט די צוטרוי וואס פיל מענטשן האבן געהאט צו לופט טראוועל, אויך האט עס געמאכט אז מענטשן האבן זיך אפגעהאלטן פון פארן צו פלעצער ווי פיל מענטשן וואוינען צוזאמען ארייגערעכנט גרויסע שטעט פארק'ס און אנדערע פאפולערע טוריסטן דעסטינאציעס. א גרויסע צאל רייזנדע האבן גלייך אפגעשטעלט אלע זייערע רייזע פלענער אנדערע האבן באשלאסן נישט צו פארן אויף די געפלאנטע ליסט רייזע.
גלייך נאך סעפטעמבער 11 האבן א ריזיגע צאל מענטשן אפגעשטעלט זייער רייזע פלענער און האבן אפגעשטעלט זייערע באשטעלטע עראפלאן רייזעס, אנדערע האבן באשלאסן נישט צו פאר'ן צו דעם גרויסן אויספלוג וואס זיי האבן געפלאנט שוין א לענגערע צייט.
אין אנדערע ווערטער דער פארלאנג פאר טרעוועל איז שטארק רעדוצירט געווארן, דער פארלאנג פאר האטעל צימערן, טראוועל אגענטן און צענדליגער אנדערע זאכן וועלכע זענען פארבינדן מיט פאר'ן און קומען זענען איינגעשרינקן געווארן כמעט איבער נאכט.
דעריבער זענען די פרודצירער פון טראוועל סערוויסעס (ווי מיר האבן אויבן ערקלערט, זענען אלע וועלכע שטעלן צו סערוויסעס אויך פונקט אזוי ווי פרדוצירער וועלכע פראדוצירן א פראדוקט און זענען א טייל פון די גרויסע עקאנאמיע פון איטליכן לאנד) געבליבן מיט א ריזיגן זאפאס פון סופליי, דהיינו עס זענען געווען מער ווי גענוג זיצן ליידיג אויף פליגער'ס, מער ווי גענוג צימערן ליידיג אין די האטעלן און מען האט זיך געטראפן אין א שווערן מצב, דעריבער האט די עירליין אינדוסטרי כדי צוריק אויפצולעבן זייער ביזנעס געדארפט טאן צוויי זאכן, ערשטענס שניידן די פרייזן כדי צו קענען פארקויפן וואס מער טיקעט דאס הייסט פארקופן דעם איבעריגן סופליי וואס מען האט איצט, און דאס איז פאר'ן קורצן טערמין, און פאר'ן לענגערן טערמין האט מען געדארפט שניידן די צאל רייזעס אזוי אז עס זאל נישט זיי מער סופליי ווי דער דימאנד איז און זיי זאלן האבן ווייניגער אויסגאבן און קענען ווייטער אנגיין אין ביזנעס.
דאס איז געווען די זאך וואס איז געווען נוגע נאר פאר די טראוועל אינדוסטרי, פאקטיש אבער האט דאס געהאט א פיל שטארקערן עפעקט אויף די גאנצע עקאנאמיע, פארוואס, ווייל אזוי ווי די געשיכטע איז ברייט אויפגעשפילט געווארן אין די פרעסע און מידיא און אזוי ארום געשאפן א פאניק אויך ביי ארבעטער וועלכע האבן געארבעט אין אנדערע אינדוסטריען און האבן גארנישט געהאט מיט טראוועל ביזנעס, זיי האבן געזען דעם פלאג פון די טראוועל אינדוסטרי א באווייז אז די עקאנאמיע גייט אויף אראפ דערפאר האבן זיי פארלוירן זייער צוטרוי צו זייער ארבעט'ס ערטער, און זיי האבן אנגעהויבן צו שפארן און נישט אויסגעגעבן זייער געלט, און דאס האט געהאט אן אפעקט אויך אנדערע מארקעטן.
ווען די עקאנאמיע וואלט געווען געזונט וואלטן די פראבלעמען מיט די טראוועל אינדוסטרי נישט געשאדט פאר אזוי פיל פירמעס אין ארבעטער און אויך די ארבעטער וועלכע זענען יא אפעקטירט געווארן וואלטן געקענט טרעפן ארבעט אין אנדערע פלעצער אין די אנדערע אינדוסטריען, אבער אזוי ווי עס זענען געווען פראבלעמען אויך אין אנדערע מארקעט'ן האבן די ארבעטער פון די טראוועל אינדוסטרי געשפירט אז זיי האבן פשוט נישט ווי צו גיין.
און ווען פראדוצירער וועלכע זענען אויך באנוצער דאס הייסט א פראדוצירער וועלכע פראדוצירט וויין, איז אויך א באנוצער, ווייל ער דארף קויפן סחורה למשל טרויבן צו פרעסן דערפון ווייל, כלים און גלאזערנע און האלצערנע פעסער א. א. וו. אבער ווען זיי זעהן אז עס איז פארהאן פראבלעמען און עטליכע אינדוסטריען, טראכטן זיי אז עס איז צרות, הערן זיי אויפן צו פראדוצירן סחורה, דאס מיינט אז זיי הערן אויך אויף איינצוקויפן סחורה אזוי אז דער פראבלעם וואס האט זיך אנגעהויבן אין איין אינדוסטרי שפרייט זיך אויס ווי א ווילדע פייער, אין א שרינקענדיגע עקאנאמיע פונקט אזוי ווי אין א וואקסענדיגע עקאנאמיע פרובירט יעדער צוטרעפן וואס יעדער איינער וועט טאן.
מערערע סעקטארן פון די עקאנאמיע וועלכע שרינקן איין צוזאמען קען פירן צו א צייטווייליגע איינשרינקינג פון די גאנצע עקאנאמיע, עקאנאמיסטן וועלן אבער בלויז ערקלערן א רעסעסיע ווען די עקאנאמיע שרינקט איין אויף א לענגער צייט אפשניט.
אין אמעריקע אין שוין היינט פארהאן א מהלך, די עקאנאמיע וואקסט און דערנאך שרינקט עס איין, די עקאנאמיע וועט וואקסן אויף אן אפשניט פון צען יאר צייט, דערנאך וועט קומען א רעסעסיסע צווישן 6 און צוויי יאר, און ווען די עקאנאמיע קומט אן צו ארגסטן פונקט דאן דרייט זיך עס צוריק און עס הייבט אן צו וואקסן העכער און העכער ביז עס קומט אן צו א פרישן הויך און די עקאנאמיסטן רופן דאס א ביזנעס סייקעל.
ביים אנהייבן פון א רעסעסיע און קיינער נישט הונדערט פראצענט זיכער צו עס איז טאקע דא א רעסעסיע, די עקאנאמיע קען זיין וועט זיך מעגליך אין א שיינעם טאג אויפוועקן און צוריק אנהייבן מארשירן פאראויס אויף ארויף, וואס דאן איז דער קליינער פארלאנגזאמונג געווען א צייטווייליגע רעדוקציע אין ביזנעס אקטיוויטעטן לענג אויס א שטרעקע ווען די עקנאמיע האט מייסטענס מארשירט אויף ארויף, עקאנאמיסטן קענען נישט וויסן צו אן אן עקאנאמיע איז אין א רעסעסיע ביז זיי קענען צוזאמענעמען דאטא אויף לענגערע צייט טיפיש גערעדט איבער 6 חדשים אדער מער. עקאנאמיסטן באניצן מיט פארשידענע סארט אינפארמאציע און פארשידענע סארט פאקטארן ווען זיי מאכן דעם אפשאצונג צו מען געפונט זיך אין א רעסעסיע צו נישט, א צאל עקאנאמיסטן און דשורנאליסטן וועלן אנרופן א רעסעסיע אויב צוויי פערטעלך פון א יאר, ד. ה. זעקס מאנעט וואס דער ברוטא אינלענדישער פראדוקט ווען רעדוצירט ווערן. דער ברוטא אינלענדישער פראדוקט איז די ווערט פון אלע באריכטעטע זאכן וועלכע זענען פראדוצירט געווארן דורך מענטשן און אינסטיטוציעס און יעדן לאנד, אויב בכללות איז די ווערט פון די פראדוקטן רעדוצירט געווארן ציגט אז דער פארלאנג פון פראדוקטן און סערוויסעס איז געפאלן דאן איז א גוטע אויסוואל פאר פירמעס אויפצוזאגן ארבעטער כדי זיך צו שפארן די קאסטן ווען זיי קענען נישט איינקעשן אויף פראדוקציע וואס די ארבעטער פראדוצירן ווייל דער עולם קויפט נישט קיין סחורה, און אז מען זאגט אפ מענטשן מיינט דאס אז ארבעט'ס לאזיקייט שטייגט, און געווענטליך אין די צייט איז אויך דער סטאק מארקעט אין א שלעכטן פארעם ווען די כללות'דיגע ווערט פון די עקאנאמיע פאלט, און בכללות איז דער ברוטא אינלענדישער פראדוקט'ס א גוטער אנצייגער אויף וואס עס פאסירט.
אין אמעריקע זענען די עקאנאמיסטן נישט צופרידן בלויז מיט דעם ברוטא אינלענדישן פראדוקט זיי זענען אנגעוויזן אויך אויף די מיינונג פון די נאציאנאלע ביורא פון עקאנאמישע פארשונגען, די ביורא איז נישט קיין רעגירונג אגענטור, עס איז א פריוואטער אגענטור וואס ארבעט בעסער צו פארשטיין די עקאנאמיע, זיי האלטן חשבון אויף די ביזנעס סייקל, ווען די עקאנאמיע ברייטערט זיך אויס.
מעדיצין היילט דעם מענטש דורך פארעכטן די צעלן און אפהאלטן קרענק.
מען באקומט א רעצעפט פון א דאקטער און דער אפטייק פארקויפט דאס פאר אייך.
מעדיצין אלס פארשונג.
אויך איז מעדיצין די וויסנשאַפֿט וואָס פֿאַרנעמט זיך מיטן פֿאָרשן, דיִאַגנאָזירן, און באַהאַנדלען קראַנקייטן, כּדי אויסצובעסערן דעם געזונט. אויך מיינט דאס די מעדעצינען אליין וואס ווערט גענוצט דערפאר. די מעדיצין איז באַזירט אויף די באַגריפֿן סײַ פֿון נאַטור־וויסנשאַפֿט, סײַ פֿון הומאַניסטיק, און גייט פֿאָרויס אין פּאַראַלעל מיט זיי. אין גאַנג פֿון איר אַנטוויקלונג האָט זיך די מעדיצין פֿאַרשפּרייט אין פֿאַרשיידענע צווײַגן. מע שיידט אונטער, למשל, צווישן דער אינטערנאַלער מעדיצין, מעדיצין פֿון אויגן־נאָז־און־האַלדז, וכ´. מע קען אויך קאַטעגאָריזירן די מעדיצין לויט געזעלשאַפֿטלעכע קאַטעגאָריעס: מיליטערישע, לעגאַלע, פֿון שפּיטעלער און דאָס גלײַכן.
טעאריע פון מעדיצין
א כעמיקער איז א וויסנשאפטלער וואס שטודירט כעמיע, דאס הייסט דעם באשטאנד פון מאטריאלן.
צו ווערן א כעמיקער, שטודירט מען כעמיע אין אן אוניווערסיטעט, אדער טעארעטישע כעמיע אדער פראקטישע כעמיע.
כעמיקערס ארבעטן ביי פריוואטע באשעפטיגערס, אין אקאדעמישע אינסטיטוציעס און אין רעגירונג'ס לאבאראטאריעס.
די העכסטע אנערקענונג וואס א כעמיקער קען באקומען איז דער נאבעל־פריז פאר כעמיע.
די היסטאריע פון כעמיע שטאמט פון דער שטודיע וויאזוי פייער ברענט.
אלפרעד בערנהארד נאבעל (21סטן אקטאבער, 1833, שטאקהאלם, שוועדן – 10טן דעצעמבער, 1896, סאנרעמא, איטאליע) איז געווען א שוועדישער כעמיקער, אינזשעניר, מחדש, פאבריקאנט פון געווער און דער ערפינדער פון דינאמיט. ער האט פארמאגט באָפֿאָרס, א הויפט וואפן פאבריקאנט, וואס ער האט אריבערגעפירט פון זיין פריערדיגע ראלע אלס אן אייזן און שטאל מיל. אין זיין לעצטער צוואה האט ער געניצט זיין גרויסע עשירות איינצופירן די נאבעל־פריזן. מ'האט געגעבן א נאמען דעם סינטעטישן עלעמענט נאבעליום נאך אים.
פערזענליכער הינטערשלאק.
אלפרעד נאבעל איז געווען דער דריטער זון פון אימאנועל נאבעל (1801-1872) און אנדריעט אהלסעל נאבעל. (1805-1889). געבוירן אין שטאקהאלם 21סטן אקטאבער 1833, ער מיט זיין משפחה זענען געגאנגען אין 1842 קיין פעטערבורג, וואו זיין פאטער (וואס האט ערפינדעט מאדערנעם דיכט) האט אנגעהויבן א טארפעדע ווארשטאט. אלפרעד האט שטודירט כעמיע אונטער פראפעסאר ניקאליי ניקאלאעוויטש זינין. אום 1859, איז דער פאבריק געווארן געלאזט אינעם אויפזע פונעם צווייטן זון, לודוויג נאבעל (1831-1888), ווער האט אים פארגרעסערט. ווען די געשעפטן האבן זיך באנקראטירט האט אלפרעד צוריקגעקערט קיין שוועדן מיט זיין פאטער, דארטן האט ער שטודירט אויפרייסווארג, בפרט וויאזוי צו פאבריצירן און ניצן ניטראגליצערין מיט זיכערקייט. עטלעכע אויפרייסונגען האבן פאסירט אין זייער פאבריק אין in העלענעבארג; אין איין קאטאסטראף איז געהרגעט געווארן אלפרעד'ס יונגערן ברודער עמיל און נאך מיטארבעטערס אין 1864.
די יסודות פון דער נאבעל פריז זענען געשטעלט אין אלפרעד'ס לעצטער צוואה אין 1895 וואו ער האט איבערגעלאזט אסאך פון זיינע פארמעגן אוועקצושטעלן די פריז. זייט 1901 האט די פריז געערט מענער און ווייבער פאר זייערע אויסערגעוויינליכע אויפטוען אין פיזיק, כעמיע, מעדיצין, ליטעראטור און ארבעט פאר שלום.
a> אזוי ווי עס הייבט אן אפצוקילן.
אין פיזיקאלישער כעמיע, און אינזשעניריע, פארע באדייט געוועפט וואסער. זי איז א לויטערער אומזעהבארער גאז. ביים סטאנדארטן אטמאספערישן דרוק, לויטערע פארע (נישט געמישט מיט לופט, נאר אין גלייכוואג מיט פליסיגן וואסער) האט בערך 1,600 מאל דעם פארנעם פון פליסיגן וואסער. אין דער אטמאספערע, דער טיילווייזער דרוק פון וואסער איז אסאך נידעריגער פון 1 אטמ, במילא וואסער אלס גאז קען עקזיסטירן אין טעמפעראטורן אסאך נידעריגער פון 100º C (זעט וואסער וועפעכץ און פייכטקייט).
"אין טאג טעגליכע רייד", באדייט פארע די ווייסקייט פון קאנדענסירן וואס מען זעהט העכער פון קאכעדיג וואסער ווען דאס הייסע וועפעכץ ("פארע" לויט די וויסנשאפטלערס, ווי דערמאנט אויבן) מישט זיך מיט קילערער לופט. אין אמת'ן דער דאזיגער "נעפל" באשטייט פון קליינע טראפעלעך פליסיגן וואסער, און נישט וואסער אלס גאז, איז ער טעכניש גערעדט נישט פארע. אינעם שנאבל פון א קאכענדן קעסל, וואו ס'איז נישט דא קיין קאנדערסירט וואסער, זעהט מען טאקע גארנישט אבער ער איז פול מיט פארע!
די חכמה פון פארע וואס קומט פון וואסער הייסט אטמאלאגיע.
פרשת כי תשא איז די ניינטע פרשה אין ספר שמות.
די סדרה הייבט אן אז דער אייבישטער האט געהייסן ממנה זיין בצלאל צו האבן איבערזיכט אויף דער קאנסטרוקציע פונעם משכן און זיינע כלים.
די צווייטע פרשה דערציילט ווי די יידן האבן געזינדיגט ביים גאלדענעם עגל.
נאכהער ווערט דערמאנט ווי משה האט געדאווענט צום אייבישטן, וואס האט אים איבערגעגעבן די 13 מדות פון רחמים.
די הפטרה פון פרשת כי תשא, אין ספר מלכים, ברענגט די מעשה פון אליהו הנביא מיט די נביאים פון בעל.
יאס (יידיש; יאשי, ענגליש; Iasi, דייטשלאנד; Jassy היבריד העבריש; יאסי) איז די צווייטע גרעסטע שטאט אין רומעניע, אין צפון-מזרח פונעם לאנד. פון דעם 16טן יארהונדערט ביז 1861 איז זי געווען די הויפטשטאט פון מאלדאוויע. אויך פון 1916-1918 איז זי געווען די הויפטשטאט פונעם קעניגרייך פון רומעניע.
יאס איז זייער חשוב אין דער יידישע געשיכטע. פונעם 16טן יארהונדערט זענען דא באריכטן פון יידן. ביזן יאר ת"ר, א דאנק די אימיגראציע פון רוסישע און גאליציאנער יידן, איז דער שטאט'ס באפעלקערונג געווען א דריטל יידן. אין תרט"ו איז דערשינען אין יאס די ערשטע צייטונג אויף יידיש, "קורות העתים".
אין תר"ץ זענען געווען מער ווי 30,000 יידן און מער ווי 127 שולן. היינט גייט די יידישע באפעלקערונג פון יאס אראפ, נישט מער ווי 300-600 יידן, און נאר איין שול וואו מען דאווענט. ס'איז אויך דא א קליינער געמיינדע צענטער וואו מ'גיט כשר עסן.
נישט ווייט פון דער שטאט איז דער גרויסער בית עולם מיט קברים פון בערך תר"מ.
ילידי יאסי.
הר"ר דוד טווערסקי סקווירר רבי ארצות הברית געבוירן ביאסי ראמניע, ונוח גוטער יידן אלע חסידים.
בילדונג איז איבערגעבן פעהיקייטן און וויסן. דורך בילדונג טוט מען אויסלערנען וועגן געזעלשאפט און דער וועלט ארום.
פארמעלע בילדונג גייט אן אין שולעס. אין רוב פון דער וועלט זענען פאראן עלעמענטארע שולעס פאר יונגערע קינדער, און הויכשולעס פאר עלטערע קינדער. אויך איז דא א דריטער ניווא פון בילדונג, למשל אין אוניווערסיטעטן.
אויך איז פאראן בילדונג צו לערנען א פאך.
אבער בילדונג גייט אן א גאנץ לעבן, און ווי אלט א מענטש איז קען ער נאך לערנען.
א טייל פון בילדונג איז זאכן וואס מ'לערנט אין דער היים און פון דער סביבה וויאזוי צו באהאנדלען זיך.
די נערוון סיסטעם אין א בעל חי קאארדאנירט די אקטיוויטעטן פון די מוסקלען, פאסט אויף איבער די גלידער, קאנטראלירט און שטעלט אפ די חושים צו שפירן, און אקטיוויזירט די אקטען, פראמיניטע אנטייל נעמער אין דעם זענען די ניוראנען און די נערוון. אויסער די שוואמען, האבן אלע בעלי חיים א נערוון סיסטעם.
אין דער נערוון סיסטעם באקומט די חוש-סיסטעם אינפארמאציע וועגן סטימולן אין דער סביבה. די אינפארמאציע ווערט געניצט צו קאנטראלירן די אויפֿפֿיר. די נערוון סיסטעם קען רעאגירן צו א סטימול אין 1/100 פון א סעקונדע.
די נערוון סיסטעם איז פאראנטווארטלעך אויף דער מוסקלען סיסטעם און אזוי הערשט אויף די מעגלעכקייטן פון דעם קערפער׳ס באוועגן.
דער מוח און דער חוט השדרה זענען די צענטראלע נערוון סיסטעם.
קאָליר איז א באדייטונג פון דעם וועג וואס א מענטש זעט ליכט מיט פארשידענע כוואליע-לענג. די פערצעפיע פון קאליר ווערט געשאפן אינעם מוח ווען מען קוקט אויף סובסטאנצן פון וועלכע ליכט קומט צום אויג, לויטן ספעקטער פון ליכט און דעם קאלירן זע-מעגליכקייט פונעם אבזערוואטאר. די וויסנשאפט וואס באהאנלט מעסטן קאליר ווערט גערופן קאלירימטעריע.קאלירטע קריידלעך
אלעס קוקט אויס לעבעדיג ווען די קאלירן ווארפן זיך מיט פארשידענע אנדערע אויסזען כדי אויפצוועקן און אויפלעבן די אויג רויט: שרייט, בלוי: מאכט ערענסט, געל: איז איידל-שמייכלדיג, שווארץ: איז טונקל, געלב איז לעבעדיג, בייזש: איז פליישיג, ווייס איז ריין, ברוין: איז האלציג שיין, פיטש איז שעמעדיג, לילא איז הערליך שיין.
קאָליר קאַטעגאָריעס און פיזישע ספעציפיקאציעס פון קאָליר זענען פארבונדן מיט אביעקטן דורך דער לענג פון די שטראלן פון ליכט וואָס ווערט שפיגלט פון זיי. די אָפּשפּיגלונג איז נשפע דורך די פיזישע אופן וויאזוי דער אביעקט איז אויסגעשטעלט, ווי למשל וויאזוי עס זאפט איין ליכט.
A semi-airtight cigar storage tube and a double guillotine-style cutter
א ציגאר איז א בינטל געטרוקענט און געיוערט טאבאק וואס מען צינד אן און מען ציט דעם רויך אינעם מויל (רייכערן). מען וואקסט ציגאר טאבאק אין בראזיל, קאמערון, קובע, דאמיניקאנישע רעפובליק, האנדוראס, אינדאנעזיע, מעקסיקא, ניקאראגוא, סומאטרא, פיליפינען, און די מזרח פאראייניגטע שטאטן.
עמוקה איז א יישוב אין צפון דיסטריקט אין ישראל.
לויט אן אלטער מסורה, ליגט יונתן בן עוזיאל אין עמוקה.
ליבע איז א געפיל פון שטארקער נאנטשאפט.
ווען מען האט ליב איינעם קען מען זיך אין פייער אריין ווארפן צו טאן יענעמ'ס ווילן, אדער ווען מען האט ליב עפעס קען קריכן גראדע ווענט דערצו אנצוקומען. ווייל דאס מיינט צוזאגן אז מען שפירט יענעמ'ס געפיל פונקט ווי די אייגענע, און יענע זאך ווערט אזוי טייער און ווערדפול, צו צאלן יעדן פרייז, אפילו דאס טויט - און זיך זעלבסט, דאס אייגן לעבן, האט דאך יעדער זיכער ליב.
דער טבע פון ליבע איז אז אלץ ארום ווערט ווייניגער חשוב דעריבער ווען מען ליבט גאט אדער א פרוי איז נישט שייך צו ליבן עפעס אנדערש וואס זיי ליבן נישט. און מען הייסט א פארעטער אויב מען ליבט וואס זיי ליבן נישט.
עס איז דא שטאפלען אין ליבע; פריינט; געלט; כבוד; ביזנעס שותפים; עסן; קינדער; טאטע; מאמע; ווייב; און דער שורש פון דעם אלעם: גאט. אבער די צד השווה פון די אלע ליבע געפילן איז אז אן דעם וואלט קיין לעבן, מענטש, און וועלט נישט עקזיסטירט.
די אלע קשרים קען דער עמאָציע אויסוועפן דערפאר איז וויכטיג ווי מער זיך פארטיפן און ערוועקן די געפיל אפילו מען האט טענות און מענות אויף יענעם דארף מען סוף כל סוף דאך אנקומען צו יענעם, דעריבער איז וויכטיג אייביג צו שמייכלען און זאגן א גוט ווארט פאר דעם גרעסטן שונא, ווייל דערמיט האלט איר אן, און מאכט בעסער די וועלט.
ליבע אין יידישקייט.
וועגן ליב האבן א מענטש זאגן די תנאים אז עס איז א "כלל גדול בתורה" (ר' עקיבא) אדער "כל התורה כולה על רגל אחת" (הלל הזקן). דער דאזיגער כלל זאגט אז א מענטש זאל ליב האבן אנדערע גענוי ווי ער האט זיך ליב.
ליבע פאר א מאן פון דער תורה'דיגן שטאנדפוקנט: א פרוי דארף זיך צושעטלן פאר איר מאן אז איר מאן זאל זי ליב האבן, זי דארף זיין גרייט דער מאן זאל קענען מיר טוען וואס ער וויל ווען עס קומט צו ליבע.
איינער א גרויסער מאן אבא חלקיה ווען ער איז אהיים געקומען צו זיך אין שטוב האט זיך זיין פרוי אנגעטון זייער שיין, ער האט געזאגט דעם טעם פאר דעם "כדי שלא אתן עיני באשה אחרת" כדי איך זאל נישט געבן מיינע אויגן צו א צווייטער פרוי. עס איז ווי דער פסוק זאגט משלי יהי מקורך ברוך ושמח באשת נעוריך.
א ציג איז א מין בהמה וואס מ'האלט שוין טויזנטער יארן אויף איר מילך, פלייש, האר און פעל. א ציג האט צוויי הערנער.
אן א צאל ערציילונגען און ביישפילן, זענען באזירט איבער דעם 'ציגעלע', אנגעהויבן מיטן 'חד גדיא'. אין גמרא שטייט, אז דער ציג איז דער ווילדסטער צווישן די בהמה דקות, און האבן א אייגנארטיגע נאטור פון שפרונגען און אויספירן איבער אלע צוימען.
אין א ציגן שטאל רוהט א אויסגעצייכענטע געזונטע מוהט, דאס שמעק פון ציגן איז געזונט, זייער מילך איז 'גאר געזונט', ציגן מילך איז דאס מערסטע געזונטסטע מילך, און בכלל דאס בעסטע צו היילן אן א צאל ווייטאגען און שוואכקייטן, ווייל עס נישט פארהאנען אזא זאך ווי אלערגיע ביי ציגן מילך, און עס האט דאס בעסטע נאטורליכסטע ווייטאמינען וואס עס פעלט נאר אויס צו קריגן.
אויף צו האדעווען ציגן אויפן צוועק צו נעמען זייער מילך, און האבן נאך קינדער, איז גענוג איין צוויי זכרים אין א שטאל פון הונדערטע נקיבות, און ווי נאר עס האלט פארן געבורט, געבט עס שוין נישט אזוי שנעל מילך, אבער באלד דערנאך געבט עס ווידער ווי געהעריג.
דאס שטאל ווערט צוטיילט געווענליך, די קליינטשיקע קינדערלעך באזונדער, די טראגעדיגע מאמעס באזונדער, און די נוצליכע וואס געבן זאפארט מילעך אינעם ספעציעלן צוים, ווי זיי ווערן אויסגעשטעלט צום מעלקן, און א פרייע פעלד צום פאשענען.
ציגן האבן נישט דאס ווייכסטע האר, און נישט די לענגסטע הערנער, אבער דאך ווערן ביידע אפגענומען ביי די אייגענטומער, פאר באקוועמליכע און געזונטערע צוועקן.
ציגן (און קאזעס) עסן אלער ערליי פלאנצן כולל די וואס קענען שעדיגן אנדערע בהמות.
א ציג איז מעלה גרה; איר בויך איז צעטיילט אין פיר קאמערן.
די ציג איז א כשר'ע בהמה, וואס איז מעלה גרה און האט צעשפאלטענע קאפיטעס.
די תורה רעכנט ציגן צווישן די בהמות וואס מען מעג מקריב זיין אויפן מזבח. ביים משכן איז געווען א באזונדערע דעק אויפן שויבן, פון ציגן הויט. עס איז באקאנט די פירונג פון עבודת יום כיפור אין בית המקדש, ווי מ'האט געמאכט דעם גורל פון אחד לה' און אחד לעזאזל, וואס איז געווען געצייגט אויף וויכטיג גייסטיגע ענינים.
רעגן איז איינע פון די ערליי פליסיגקייטן וואס פאלן פון הימל אויף דער ערד, אנדערע פליסיגקייטן זענען, שניי, הוגעל אין טוי. רעגן פארמירט זיך ווען באזונדערע טראפן פון וואסער פאלן פון די וואלקנס אויף די ערדס אויבערפלאך. נישט אלע רעגנס גרייכן די ערדס אויבערפלאך, טייל וועפן אויס בשעת זיי פאלן דורך די טרוקענע לופט. ווען גארנישט גרייכט די גרינד, רופט זיך עס ווירגע, א זאך וואס פאסירט אסאך אין די הייסע טרוקענע מדבריות.
נישט אלע רעגן וואסער גרייכט דער ערד, אסאך ווערן פארטרוקענט אויפן וועג איידער עס גרייכט איר ציל.
קאַווע איז א אלגעמיינער נאמען פאר הייסע און צומאלן קאלטע געטראנקען וואס מען מאכט פון געבראטענע קאווע באנדלעך. זי פארמאגט אין זיך קאפעין וואס לעבט אויף דעם מענטש.
קאווע אראביקא (Coffea arabica), דער מערסטער פארשפרייטער זגאל פון דעם קאווע פלאנץ, איז אן אלעמאל-גרין פלאנץ וואס שטאמט פון עטיאפיע. אנדערע זגאלן, קאווע ליבעריקא (Coffea liberica) און קאווע ראבוסטא (Coffea robusta), זענען געפונען אין פארשידענע געגנטן פון אפריקע.
די אפשטאם פון קאווע.
לעגענדע זאגט אז קאווע שטאמט פון א פאסטוך וועלכער האט באמערקט אז איינע פון זיינע ציגן איז געווארן גוט אויפגעלייגט און אביסל ווילד נאכ'ן עסן א געוויסע באנדל וועלכע האט זיך געפינען אין זיין פעלד. די באנדלעך זענען געווען קאווע און דער פאסטוך האט עס פארזוכט, און דאס איבעריגע איז היסטאריע...
ארגינעל איז קאווע געווען אן עסן וועלכע איז געווען ארומגעשמירט מיט פעטן פון א בהמה צו געבן א טעם און די פארקויפער האבן דאס גערופן אן ענערגיע באל. דער געדאנק פון מאכן קאווע דורך אויפלאזן מיט הייס וואסער שטאמט פון די אראבער וועלכע זענען געווען די ערשטע קאווע טרינקער אינעם 15טן יארהונדערט. די אראבער האבן געהאלטן פאר א סוד זייער ענערגיע טרונק און האבן באוואכט די קאווע פעלדער. די איינציגסטע פלאץ ווי עס האט געוואקסן קאווע אויסער ביי די אראבער איז געווען אין אפריקע וועלכע האבן נאך דעמאלט געגעסן די קאווע באנדלעך הארטערהייט וועלכע ווערט גערופן קאווע טשעריס.
אויך דא איז פאראן א וועלט'ס מעשה וועלכע זאגט אז אן אינדישער סופי, באבא בודאן, האט געקויפט זיבן קאווע באנדלעך פון די אראבער אין תימן און האט זיי צוגעבינדן צו זיין קערפער. ווען ער איז אנגעקומען אין דער אינדיע האט ער זיי איינגעפלאנצט און אויך דארט האט עס אנגעהויבן וואקסן. די אייראפעער האבן נאכגעפאלגט די אינדישער און אויך זיי האבן אנגעהויבן אנפלאנצן קאווע צום ערשט אויף אן אינזל וועלכע איז היינט א טייל פון אינדאנעזיע.
קאווע האט אריבער געשפרייזט דעם אטלאנטיק אין יאר 727' ווען א בראזיל'ער שפיאנאזש אגענט האט אהיימגעברענגט קאווע אלס א מתנה פאר'ן קעניג. אויך זיי האבן עס איינגעפלאנצן און היינט צו טאג איז בראזיל דער וועלט'ס גרעסטער קאווע פראדוצירער. אין אמעריקע וואקסט קאווע נאר אויף דעם האוואי אינזל און וויבאלד עס וואקסט נישט קיין סאך איז פאראן א חשיבות צו דער קאווע און קאסט אסאך געלט. ספעציעל איז באקאנט די קאונא קאווע וועלכע וואקסט אויף איינע פון די האוואי וואולקאן אינזלען און האט עפעס א ספעציעלן טעם צו וועלכע די קאווע פארשטייער לעכצן.
וואס עס מאכט אזוי ליב האבן קאווע איז נישט באהאלטן פון קיינעם. קאווע פארמאגט קאפעין וועלכע איז א דראג פונקט וואו אלע דראגס און האט די זעלבע עפעקט נאר איז היבש מילדער. א גלעזל קאווע פון 6 אנסעס פארמאגט ארום 100 מילי-גראם קאפעין וועלכע איז די מערסטע קאפעין אין סיי וועלכע טרונק. נאך קאווע קומט קאלא סאדע וואו א קען סאדא פון 12 אנסעס פארמאגט נאר 50 מילי-גראם פון קאפעין.
קאווע וואקסט.
א קאווע בוים אי זייער א הילצערנער בוים מיט שטארק גרינע בלעטער וועלכע וואקסן אין פארן אבער זענען צעטיילט צו אנדערע דירעקציעס. די ביימער קענען וואקסן ביז 30 פיס הויך אבער די פארמער נעמען אראפ די קאווע באנדלעך פרייציטיג כדי זיי זאלן נישט דארפן קריכן הויך צו קלויבן די באנדלעך.
די קאווע ביימער געבן ערשט ארויס קליינע ווייסע געוואוקסן און נאך א יאר הייבט עס אן ווערן קאווע באנדלעך, ווערט אויך גערופן קאווע טשעריס). די קאווע ביימער וואקסן נאכאנאנד. ווען מען נעמט אראפ די געצייטיגטע באנדלעך קומען נייע און עס קענען זיין ביידע אויף איין בוים אין דער זעלבער צייט. יעדע קאווע בוים קען פראדוצירן בערך אנדערהאלבן פונט געמאלענע קאווע יעדע סעזאן.
צו פלאנצן קאווע דארף מען האבן גוטע ערד און מילדע וועטערס מיט אסאך רעגן און זון שאטן. דערפאר וואקס נאר קאווע אין די מיטעלסטע טיילן פון די וועלט פון דרום צו צפון וועלכע ווערט אנגערופן די באנדל ליניע.
קאווע סארטן.
עס זענען פאראן צוויי הויפט קאווע סארטן וועלכע ווערן אנגערופן: אראביקע און ראבוסטא. אראביקע איז די ארגינעלע קאווע וועלכע האט געוואקסן אויף די קאווע ביימער אין די אראבישע לענדער. אלע קאווע וועלכע זענען געמאכט פון די סארט באנדלעך זענען מילד און גוט אין טעם. ארום 70 פראצענט פון די וועלט'ס קאווע איז פון די סארט.
די סארט קאווע וואקסט אויף הויכע אויבערפלאכן צווישן 2,000 און 6,000 פיס העכער'ן ים אויבערפלאך, מיט מילדע טעמפרעאטורן צווישן 60 און 75 פארענהייט (16 ביז 24 צעלסיוס), און ארום 60 אינטשעס פון רעגן פער יאר. אויב די וועטערס ווערן קאלט גייען אלע קאווע צוגרינד זייער שנעל.
ראבוסטא קאווע ביימער זענען די פארבליבענע 30 פראצענט פון די וועלט'ס קאווע און געפינען זיך אין אזיע און אין בראזיל. די סארט באנדלעך זענען קלענער און רינדיגער ווי די אראביקע קאווע באנדלעך. די ראבוסטא קאווע ביימער זענען שטערקערע ביימער וועלכע קענען פארנעמען מער היץ און קענען ליגן מער נידעריג אויפ'ן ים אויבערפלאך. די קאווע איז ביטער און פארמאגט 50 פראצענט מער קאפעין ווי די אראביקע קאווע.
ווייטער זענען די קאווע סארטן צעטיילט לויט די לענדער צו קלענערע קאטעגאריעס. גרויסע קאווע טרונקער פארשטייען גוט דערצו און ווייסן אפצוטיילן איינע פון די אנדערע. עס זענען פאראן קאוועס וועלכע זענען געמאכט פון עטליכע סארט באנדלעך וועלכע גיט א געמישטע טעם.
פון א טשערי צום גלעזל.
מיר רופן עס א קאווע באנדל אבער ווען מען זעט דאס קוקט עס נישט אויס אנדערש ווי א טשערי וועלכע ווערט רויט ווען עס ווערט רייף. מיט'ן ערטשן בליק אויף א קאווע בוים זעט מען נישט קיין באנדלעך ווייל זיי ליגן באהאלטן צווישן די בלעטער און צווייגן און עס איז א שטיקל עבודה זיי צו קלויבן.
די אויסערן טייל פון א קאווע באנדל איז ביטער און די אינערליכע טייל איז זיס. ערשט נאך די צוויי טיילן ליגט באהאלטן די קאווע קערל וועלכע איז א הארט גרין באנדל. עס איז נאר פאראן איין סעזאן פאר קאווע און דאס ווענדט זיך לויט די גיאגראפישע ערטער וואו עס וואקסט. צפון פון דעם עקוואטאר ווערן אלע קאווע באנדלעך געצייטיגט ערגעץ צווישן סעפטעמבער און מערץ און דרום פונעם עקוואטאר ווערן זיי געצייטיגט אין אפריל אדער מאי. די באנדלעך ווערן געקליבן מיט די הענט און מען קען קלויבן אויפ'ן בוים אדער אראפנעמען אלע באנדלעך און דערנאך קלויבן. די ארבעטער אין די קאווע פעלדער קלויבן צווישן 100 און 200 פונט פון באנדלעך (יעדער איינער) און נאר ארום 20 פראצענט פון די וואג וועט בלייבן אקטועלע קאווע.
איינמאל די באנדלעך זענען געקליבן דארף מען באלד זיך נעמען צו די ארבעט ווייל די באנדלעך ווערן אומפריש זייער שנעל. עס זענען פאראן צוויי וועגן וויאזוי מען ארבעט דאס אויס די ערשטע איז א טרוקענע וועג און די צווייטע איז א נאסע וועג: די טרוקענע וועג איז דורך אויסשפרייטן אלע באנדלעך אין א גרויסע שאכטל און מען לאזט עס טרוקנען אויף די זון פאר 10 טאג ווען יעדן טאג מישט מען דאס אויף אז די זון זאל קענען צוקומען איבעראל. נאך 10 טאג ווערן די באנדלעך ברוין און פארלירן 11 פראצענט פון זייער פייכקייט. די נאסע וועג איז נישט קיין סאך אנדערש נאר אז מען נעמט פון פאראויס אראפ די אויבערשטע טיילן פון דעם באנדל און מען לאזט טרוקנען נאר די גרינע באנדל וועלכע אנטהאלט די קאווע. דער צווייטער פראדעצור איז טייערער און טייל קאווע פראדעצורער נוצן אפילו מעכאנישע ליכטיקייט צו טרוקענען די באנדלעך וועלכע איז פיל שנעלער.
איינמאל די באנדלעך זענען טרוקן נעמט מען אראפ נאך עטליכע שיכטן און מען צעטיילט זיי לויט די גרויס. דאס קען געטאן ווערן מיט די הענט אדער דורך א ספעציעלע בלאז מאשין וועלכע בלאזט אוועק די וואס וועגן ווייניגער. עד כאן איז די ארבעט אין די פעלדער. די פארמער פאקן עס אין זעק און שיקן זיי צו די קאווע פירמעס. ארום 7 מיליאן טאנען גרינע באנדלעך קאווע ווערן געשיקט איבער די וועלט אין איין יאר.
דערנאך ווערן די גרינע באנדלעך געבראטן אין גרויסע טעפ וועלכע דרייען ארום די באנדלעך זיי זאלן נישט פארברענט ווערן. דא ארבעט עס ווי פאפ-קארן און נאך א שטיק צייט פאפט עס אויף צו דאפעלט אזוי גרויס און הייבט אן געבן א גערוך. מען לאזט עס דארט בראטן נאך עטליכע מינוט ווילאנג עס פאפט נאכאמאל און דעמאלט נעמט עס ארויס פון די מאשינען. עס זענען פאראן פארשידענע וועגן וויאזוי מען בראט די באנדלעך און דאס זענען די סודות פון די קאווע פירמעס. אזעלכע קאווע פון נעסקאפעי און טעסטערס טשאויס ווערן נישט געבראטן מער ווי 7 מינוט און טייערע קאווע קען ווערן געבראטן ארום 14 מינוט ווען די צוקער אין די באנדל ברענט אויס און גיט ארויס א ספעציעלע גערוך וועלכע די גרויסע קאווע טרונקער גלייכן.
נאכ'ן בראטן לאזט מען ליגן די באנדלעך פאר א שטיק צייט בעפאר מען צעמאלט עס. וויבאלד די טעם פון קאווע וועפט שנעל אויס איינמאל מען צעמאלט עס טוט מען די צעמאלן די לעצטע זאך בארט בעפאר מען פאקט עס. אין אלע קאווע מאשינען לייגט מען אריין גאנצע באנדלעך און די מאשין צעמאלט עס אליינס וואס מאכט די קאווע פרישער.
צו האלטן פריש קאווע אין די שאפע דארף מען דאס האלטן גוט פארמאכט און אין א טונקעלע פלאץ ווייל אקסיגן און ליכטיקייט מאכן די קאווע שנעלער אויסוועפן.
א גוט גלעזל קאווע.
צוויי לעפלעך (טעיבלספונס) קאווע פאר יעדע 6 אנסעס וואסער און שטארקע מילך לויט די אייגענע פארשטאנד. דאס וואסער דארף זיין ריינע וואסער און דארף קאכן ביי א מינימום טעמפרעאטור פון 200 דעגרי פארנהייט. פארגעסט נישט אז דאס וואסער איז דער הויפט טייל אין א קאווע און ווי פרישער און ריינער אלס בעסער וועט די קאווע זיין. אויב האט מען א קאווע מאשין מיט קאווע באנדלעך קען מען האבן פיל בעסערע קאווע ווייל די נארוואס צעמאלענע באנדלעך גיבן ארויס פרישע קאווע. מען דארף זיכער מאכן אז די קאווע מאשין איז גוט גערייניגט ווייל די שליסל צו גוטע קאווע איז ריינע וואסער.
אויב איינער קען נישט פארנעמען די רעקאמענדירטע קאווע ווייל עס איז צו שטארק זאל ער פרובירן אנדערהאלבן לעפל און אויב איז עס נאך אלץ צו שטארק זאל ער פרובירן איין לעפל. ווייניגער פון דעם איז נישט קיין קאווע. איינמאל מען איז צופרידן מיט'ן קאווע זאל מען געדענקן די מאס קאווע, וואסער און מילך, וואס מען האט אריינגעלייגט און אזוי איבערמאכן יעדן טאג כדי צו האבן א גוט גלעזל יעדן אינדערפרי און נישט דורכפאלן מיט א צו קאלטע אדער צו ליכטיגע קאווע.
דיקעפענעיטעד קאווע האט אן ענליכע טעם אבער און איז געמאכט פאר די וואס גלייכן די טעם פון קאווע אבער דארפן נישט די קאווע עפעקטן. עס זענען פאראן צוויי ערליי וועגן וויאזוי מען נעמט ארויס די קאפעין פון די קאווע. איין וועג איז דורך כעמיקאלן און א צווייטע וועג איז דורך וואסער. די כעמיקאלן מאכן דעם דזשאב שנעלער און ווען עס איז פארטיג ווערן די באנדלעך איבערגעשווענקט מיט וואסער כדי אוועקצונעמען די פארבליבענע כעמיקאלן. די וואסער פראדעצור געדויערט פיל לענגער אבער איז געזונטער. דאקטוירים זענען ביי דער מיינונג אז עס איז בעסער צו טרינקן ארגינעלע קאווע ווי דיקאפענעיטעד קאווע ווייל 90 פראצענט דיקאפענעיטעד קאווע זענען בעארבעט געווארן מיט כעמיקאלן און די פארבליבענע כעמיקאלן זענען ערגער ווי די קאפעין אין קאווע.
אגב, איז אינטערעסאנט צו וויסן אז עס איז היינט פאראן נאטורליכע דיקאפענעיטעד קאווע וועלכע ווערן געפלאנצט אנדערש. וויבאלד עס איז פאראן ווייניג דערפון איז עס אומבאקאנט און איז טייער.
עס איז גוט צו מאכן א קאווע אין א גרויסע גלעזל ווייל די וועלט זאגט א ווערטל אז די צווייטע גלעזל האט קיינמאל נישט די זעלבע טעם...
קאווע ארום דער וועלט.
אמעריקע = אמעריקאנער זענען נישט די גרעסטע קאווע טרינקער און רוב איינוואוינער גלייכן לייכטע קאווע אבער מיט די יארן ווערט דאס שטערקער און שטערקער. רוב מענטשן לייגן אריין צוקער און גלייכן קאווע וואס האט א גוטע גערוך. דערפאר זענען קאווע מיט פלעיווארס זייער פאפולער.
פראנקרייך = די פראנצויזישע גלייכן שטארקע קאווע וועלכע איז דורכגעבראטן און איז באקאנט אלס "פרענטש ראוסט". פראנצויזישע גלייכן אויך א קאווע וועלכע רופט זיך די מילכיגע קאווע און באשטייט פון האלב קאווע האלב אויפגעקאכטע מילך.
עסטרייך = וועניס קאווע איז ממש די איינציגסטע קאווע וועלכע ווערט געטרונקען אין אייראפע. עס איז א געמיש פון שטארק געבראטענע און לייכט געבראטענע באנדלעך.
איטאליע = די איטאליענער פארשטייען די בעסטע צו קאווע און טרינקען די שטערקסטע קאוועס. זייערע באנדלעך ווערן געבראטן מיט סטים און איז פיל טונקעלער ווי אנדערע קאווע באנדלעך. די סארט קאווע ווערט אנגערופן "עספרעסאו" און מען קען עס באקומען אין די גאנצע וועלט.
טערקיי = די טערקישע נוצן אן ענליכע קאווע ווי די איטאליענער אבער עס איז נישט אזוי טונקל. די טערקישע לייגן אריין נישט זיסע פלעיווארס אין אלע זייערע קאווע.
קובא = זייער קאווע איז אויך זייער שטארק און איז די ביטערסטע פון אלע. מען קען באקומען קובאנער קאווע אין אמעריקאנער רעסטאראנטן אבער מענטשן טרינקען דאס איז בראנפן גלעזלעך.
טיילאנד = דארטן טרינקט מען קאווע קאלטערהייט געמישט מיט אייז און זיסע מילך. אין אמעריקע מאכט מען דאס נאך און מען רופט דאס אייז-קאווע.
די איבעריגע וועלט טרינקט ווייניג קאווע און טיי איז מער אויפגעכאפט דארט. צום ביישפיל אין ענגלאנד און רוסלאנד טרינקען א סך מענטשן טיי.
קאַווע און געזונט.
די וועלט געזונט ארגאניזאציע רעקאמעדירט אַז שוואַנגערע פרויען זאלן באגרענעצן זייער טרינקען קאווע נישט מער ווי דריי אדער פיר גלעזעך א טאג, ווייל קאפעין טוט פארמיידן דאס איינזאפן פון אייזן אין דעם קערפער.
קאַפעין איז אויך פּראָבלעמאַטיש פאר די וואס ליידן אין דעם גאלזעקל אדער פעלן עס.
אין האמעאפאטישן מעדיצין איז אנגענומען אז קאווע טוט שעדיגן די געזונט. זיי זאגן אז קאווע מאכט מענטשן מער וואכעדיג ווייל דער קערפער ארבעט ארויסצושטופן דעם קאפעין.
קאווע אין אידישן קולטור.
ארטאדאקסישע אידן האבן א ספעציעלע פארבינדונג מיט קאווע וויבאלד דאס איז די איינציגסטע געטראנק וואס מעג אריינגענומען ווערן אין מויל פאר'ן דאווענען שחרית על פי הלכה. טייל טרינקען מער קאווע און נוצן דאס אלס א מיטל צו גיין הכנות.
ביי חסידים האט מען אפילו געזאגט א רמז אז קאווע איז פונקט ווי א מקוה, ווייל מילך איז אויף לשון הקודש חל"ב, און דאס איז די גימטריא פון מ' און צוזאמען מיט קַוֶה (קאווע) איז דאס מקוה.
מאָנטיק איז דער צווייטער טאָג פֿון דער וואָך צווישן זונטיק און דינסטיק.
עס הייסט אַזוי ווייל דעם טאָג האָט מען געדינט די עבודה זרה די לבנה (מאָן אין ענגליש). אין שפּאַניש און אין פֿראַנצויזיש הייסט די לבנה אויך "מאָן".
לויטן סדר פון די זיבן כוכבי־לכת חל"ם כצנ"ש, הייבט אן דער טאג פון מאנטיק מיט ל=לבנה.
אין אַמעריקע און אין נאָך מאָדערענע לענדער, איז מאָנטיק דער ערשטער טאָג פֿון דער וואָך וואָס דער עולם גייט אַרבעטן, ווייל זונטיק איז אָפּרוה.
ביי אידן ליינט מען די תורה מאָנטיק און דאָנערשטיק.
די זון גיט ארויס היץ וואס ווארעמט אן די ערד
היץ איז א פארם פון ענערגיע וואס האט צוטאן מיט די לויפן פון אטאמען - אדער אנדערע באשטאנדטיילן וואס פארמירען זאכן - אין א זאך. אין טערמא־דינאמיק איז היץ די ענערגיע וואס גייט צווישן צוויי אביעקטן ווען איינער איז ווארעמער פונעם צווייטן.
היץ קען נאר אריבער גיין פון איין זאך צו א צווייטער, אדער אין דער זעלבער זאך, אויב עס איז דא אן אנדער טעמפארטור.
דער ערשטער צו מאכן א עסק פון היץ איז געווען דער גריכישע פארשער העראקליטוס אין 500 BCE. ער האט געטענה'עט אז די דריי עיקר פאנדומענטן אין א זאך זענען: פייער, וואסער, און ערד. אבער די פייער איז דאס וואס פירט און טוישט אלעס.
דורך אויס די אלע יארן פון דאן זענען געווען נאך אסאך פארשער און פילאסיפער וואס האבן צוגעלייגט נאך און נאך צו די זאך פון היץ.
אין די 1900 יארן מיט די ערפינדונגען פון די אטאם באמבע איז ווען מען האט אנגעהויבן האבן א מער קלארע פארשטאנד איבער היץ.
פאקטן וועגן היץ.
היץ ווערט געווענליך געניצט אויף צו רעדן וועגן זאכן וואס זענען ווארעם אדער קאלט. טעמפעראטור איז וואס מען מעסט קאלט און ווארעם, אבער היץ איז וואס ווייזט אויף די אינערליכע ענערגיע וואס איז אריבערגעגאנגן פון איין זאך צו א צווייטע (אדער אין די זעלבע זאך פון איין פלאץ צום צווייטען) וועגן א צווישעןשייד אין טעמפארטור.
היץ וועט אריבער גיין פון איין זאך צו צווייטען ווען די צוויי זאכן זענען נישט "היץ גלייך", און גייט פון הויכע טעמפארטור צו נידריגע טעמפארטור ביז ווען ביידע זענען "היץ גלייך".
א יעדע זאך וואס פארנעמט פלאץ האט אין זיך "אינערליכע ענערגיע", דאס האט צו טאן מיט די אינערליכע געדרייעכטץ פון די אטאמען. ווען צוויי קערפערשאפטס וואס רירען זיך אהן אין א וועג וואס זיי קענען אריבערפירן היץ, און די אינערליכע ענערגיע צווישען די צוויי זאכן זענען נישט גלייך, וועלן זיי אריבערפירן אינערליכע ענערגיע פון איין צו צווייטען ביז זיי וועלן האבן די זעלבע מאס אינערליכע ענערגיע, און דערפאר די זעלבע טעמפארטור. היץ איז טייטש די ארבייט וואס די צוויי האבן געטאן אויף אריבערציפירען די ענערגיע און טוישען די טעמפארטור.
די קאכן פונקט פון וואסער ביי די ים פלאך און געהעריגע אטמאספער לופט דרוק, וועט אלעמאל זייל פונקטליך 100 גראד צעלזיוס. נישט קיין חילוק וויפיל היץ מען לייגט צו, די איבריגע היץ וועט נאר געניצט ווערן צו טוישן פון וואסער אויף פארע. די היץ איז דערפאר באהאלטן (וויבאלד די טעמפארטור גייט נישט ארויף) און ווערט דערפאר אנגערופן "באהאלטענע היץ" (). "באהאלטענע היץ" איז די היץ פער זאך מאסען וואס פעלט אויס צו טוישן דעם מצב פון א זאך.
היץ אריבערפירן.
היץ גייט אריבער פון א זאך אדער פלאץ אין א זאך צוליב דעם וואס די טעמפארטור איז נישט גלייך, עס זענען פארהאן צוויי וועגן ווי אזוי דאס גייט אריבער (אדער פארשפרייט זיך), אדער דורך קאנדאקציע, אדער דורך רעדיאציע. ווען היץ גייט אריבער דורך קאנדאקטיוו מאטריאל וואס איז אויס געמישט מיט די וועג ווי אזוי פליסיגס פליסט דאן הייסט דאס "קאנוועקציע". און אזוי ארום איז דא דריי וועגן ווי אזוי היץ פארשפרייט זיך.
קאנדוקציע.
קאנדוקציע איז די מערסטע טרעפענדיג וועג ווי אזוי ענערגיע (היץ) גייט אריבער אין א סאלידע זאך, דאס געשעהט דורך דעם וואס די אטאמען אדער מאלעקולן אין די זאך שאקלען זיך און אקטיוו מיט די שכינותדיגע אטאמען אדער מאלעקולן.
אין מאטריאלן וואס ווערן נישט אנגערופן קאנדאקטארס (ווי למשל האלץ) נאר זיי זענען אינסאלאטרס דאן ווערט די היץ פארשפרייט דורך פאנאן ציטערן.
אין סאליד מאטריאלן וואס זענען קאנדאקטארס אזוי ווי אייזען, דאן ווערט כמעט 100% פון די היץ אריבערגעפירט דורך "עלעקטראן פליסיגקייט" אין די סאליד, און כמעט גארנישט פון די היץ ווערט פארלוירן צו פאנאן, נאר בערך 1% ווערט געניצט דורך פאנאן היץ. עלעקטראן'ס זענען אויך דאס וואס פירט אריבער (קאנדאקט) עלעקטריק דורך אייזען, א גוטע קאנדאקטאר ווי קופער פירט אריבער זייער גוט (גוט מיינענדיג אז כמעט גארנישט ווערט פארלוירן) סיי עלעקטריק, און סיי היץ.
קאנוועקציע.
קאנוועקציע איז די עיקר וועג פון אריבער פירען היץ דורך פליסיגס (LIQUID) און לופט (GASES), דאס קומט פון דעם וואס עס איז דא צווי זאכן וואס מאכן אז די היץ זאל זיך פארשפרייטן.
איינס אז די היץ פארשפרייט זיך דורך דא קאנדאקטיוו טייל פון די פליסיגס אדער גאז, די צווייטע דורך דעם וואס די מאטריאל (למשל וואסער) מישט זיך אויס איין פלאץ מיטן צווייטן, און די קעלטערע טיילן וואסער פארמישן זיך מיט די הייסערע טיילן וואסער. למשל ווען מען קאכט אויף א קעסל וואסער, וועט די אונטערשטע טייל וואסער וואס איז אסאך הייסער ארויףקומען העכער אין קעסעל ווי די קעלטערע וואסער איז או אזוי ארום אריבערפירען די היץ פון אונטען אויף אויבען.
באשטראלונג.
באשטראלונג איז דער איינציגסטער וועג ווי אזוי היץ קען אריבערגיין אָן דעם וואס עס זאל זיין עפעס א ממשות וואס זאל דאס אריבערפירן (אפילו נישט קיין גאז/לופט), און איז דערפאר די איינציגסטע וועג ווי אזוי היץ קען אריבערגיין א וואקיום.
דאס געשעעט דורך דעם וואס די אטאמען און מאלעקולן אין א זאך רוקן זיך כסדר, און זענען צוזאמען געשטעלט פון זאכן וואס האבן אין זיך א כח (ווי פראטאנען און עלעקטראנען) זייער זיך רוקען מאכט אז עס זאל ארויס רינען רעדיאציע, וואס טראגט אוועק ענערגיע פון די זאך. אין דער זעלבער צייט איז אויך דא רעדיאציע וואס קומט כסדר צו צו דער זאך. וואס דאס מאכט אז עס זאל אריבערגעפירט ווערן ענערגיע, ווי הייסער די זאך איז, און וויבלאד היץ גייט אלעמאל צו די נידריגע טעמפארטור, מער באשטראלונג רינט ארויס און דערפאר מער היץ גייט אריבער.
געווענליך די מערהייט פון די היץ וואס גייט אריבער די וועג גייט אריבער אין אזא וועג וואס איז נישט זעהבאר פארן מענטשליכן אויג (עס גייט דורך אינפרארויט), אבער ביי גאר הייסע זאכן גייט די היץ אריבער דורך זעהבאר ליכט אויך, ווי למשל א גרויסע פייער וואס גיבט ארויס היץ.
אין יעדע פאל וואס באשטראלונג רינט ארויס און עס ווערט איינגעזאפט דורך עפעס אנדערש (געווענליך צוליב די חילוק אין טעמפעראטור) ווערט היץ אריבערגעפירט, די חכמה ווערט געניצט אין מיקראכוואליע און אין לייזער שניידן.
אנדערע וועגן פון אריבערפירן היץ.
עס זענען אויך דא אנדערע וועגן פון אריבערפירן ענערגיע/היץ.
דער ריין, בערג וואס רינגלען באָן און דער פאסט טורעם (רעכטס)
באן איז די 19טע גרעסטע שטאט אין דייטשלאנד און ליגט בערך 20 ק"מ דרום פון קעלן אויפן טייך ריין אין דעם פעדעראלן שטאַט פון נארד ריין-וועסטפאליע. פון 1949 ביז 1990 איז זי געווען די הויפטשטאט פון מערב דייטשלאנד און דאס רעגירונגס-ארט ביז 1999. פון 1998 האבן זיך אסאך וויכטיגע אינסטיטוציעס גערוקט פון באן קיין בערלין. ביידע הייזער פונעם דייטשן נאציאנאלער פארלאמענט האבן געצויגן ווי אויך די קאנצעלעריי און די רעזידענץ פונעם דייטשן פרעזידענט. באן בלייבט נאכאלץ א צענטער פון פאליטיק און אדמיניסטראציע. העלפט פון אלע רעגירונגס אמטן זענען געבליבן אין באן. די געוועזענע אויפטשטאט האט דעם טיטל פעדעראלע שטאט (בונדסשטאט).
באן איז פארבונדן מיט דריי אויטאבאנען (פעדעראלע אויטאסטראדן) און דעם דייטשע באן נעצווערק. צווישנשטעט באנען שטעלן זיך אפ ביי דער באן הויפט באן סטאנציע, און די זיגבורג=באן באן סטאנציע מיט עקספרעס באנען אויף דער קעלן-פראנקפורט הויך-גיך באן ליניע.
די לאקאלער טראמוויי האט צוויי ליניעס קיין קעלן.
באנס אינטערנאציאנאלע פליפעלד איז קעלן באן פליפעלד.
מעץ () איז אַ שטאָט אין צפֿון-מזרח פֿראַנקרײַך אין דעם פראווינץ װאָס הײסט לאטארינגיע. אין מעץ פֿליסט דער טײַך מױזל.
יידישע קהילה.
הרב אריה לייב, דער "שאגת אריה", איז געווען אב"ד פון מעץ צווישן די יארן תקכ"ה - תקמ"ה.
הרב משה אריה באמבערגער איז געווען רב פון דער חרדישער קהילה פון תשל"ב ביז תשע"ד.
del.icio.us איז א קאָמפּיוטער פּראָגראַם אויף א וועב סייט ווי מען קען זייך סאָרטירן אלעס וואָס מען האט אינפאָרמאַציע אונטער א סיסטעם פון "לעיבאלס", "טעגס" אדער "תגים" וואס שטעלט אויס אלע טעמעס אין א מפתח און קלארע דירעקטארי אינדעקסירט לויט לעיבעלס פון איין ווארט, אזוי אז סאיז גרינגער צו שרייבן אוועקלייגן און שפעטער אפיר זוכן צו טרעפן אלטע פאוסטס לויט די אלף בית.
אויך איז דאָס אַ פּובליק סאָציאַלע טול ווי יעדער איינער פּאָוסט זיינע אינטערעסע און אויב איר טיילט זיך מיט זיין נייגער לויט די טעגס קענט איר דאס ליינען און אויך הנאה האבן.
"יאהו" האט דאס אָפּגעקויפט מחמת גרויס סוקסעס פון דעם איינפאַל.
מעהרן (טשעכיש און סלאוואקיש: "Morava") איז א היסטארישער ראיאן פון טשעכיי. דער נאמען שטאמט פונעם מאָראַוואַ טייך וואס קומט ארויף אין צפון-מערב פון דעם ראיאן.
מעהרן אין פארהעלטעניש צו די היינטיגע ראיאנען פון טשעכיי.
צו מיינט איר א ליכטל?
ליכטיקײַט מאכט דעם מענטש קענען זען. ליכט איז אן עלעקטראמאגנעטישע שטראלונג וואס די כוואליעס האבן א לענג פאסיג פאר אויגן (פון 400 ביז 700 נאנאמעטער), ד.ה. צווישן אינפרארויט ביז אולטראוויאלעט.
ברעכונג.
ברעכונג פון ליכט איז ווען ליכטשטראלן בייגן זיך ביים אייבערפלאך צווישן צווי מאטריאלן, וו למשל לופט און גלאז. א לינז ניצט אויס ברעכונג צו פארקלענערען אדער פארגרעסערען א בילד. מען ניצט לינזן אין ברילן, לופעס, שפאקטיוון, טעלעסקאפן און מיקראסקאפן.
גיך פון ליכט.
די גיך פון ליכט איז דריי הונדערט טויזנט קילאמעטער א סעקונדע.
רבי שלמה הכהן ראבינאוויטש זצ"ל (ה'תקס"א - כ"ט אדר ה'תרכ"ו), דער ערשטער ראדאמסקער רבי. באקאנט אלס דער תפארת שלמה.
רבי שלמה איז געבוירן צו זיין פאטער הרב דוב צבי הכהן רב אין וולאשצאווי. אין צו זיין מוטער א טאכטער פון הרב שלמה פון פינטשאוו דער פארפאסער פון ספר ויקהל שלמה.
רבי שלמה איז געווען א תלמיד פון רבי מאיר פון אפטא, רבי פישל סטריקאווער און רבי ישעיה פון פשעדבארזש.
ער איז אויך געווען א תלמיד פון הרב יחזקאל פון קאזמיר. ער האט געהאלטן שטארק פו זינגען ניגונים. ער האט אמאל געזאגט אז א נייער ניגון אויף יו"ט איז גענוי אזוי ווי א נייער אתרוג אויף סוכות.
אום יאר ה'תקצ"ב האט די קהילה פון ראדאמסק גערופן רבי שלמה צו ווערן זייער שטאטס רב; די יידישע קהילה איז דעמאלטס געציילט פֿיר הונדערט פארשוין. די יידן האבן געוואוינט אין דער פארשטאטר בּוּגָי, וואס איז געווען געשיידט פון דער שטאט מיט א טויער. ווען רבי שלמה איז געווארן רב האבן די געסעלעך פון ראדאמסק אנגעהויבן זיך אנפילן מיט הונדערטער חסידים, וואס זענען געקומען צו הערן תורה פון רבי שלמה. ער האט זיך דערקעגנט צו ווערן א רבי אבער די חסידים האבן דאס פארלאנגט און בלית ברירה איז ער געווארן אן אדמו"ר. אזוי האט ער געגרינדעט דאס חסידות פון ראדאמסק.
אום יאר תר"ג איז נפטר געווארן דער גרויסער רבי, רבי דוב בער פון ראדאשיץ, איינער פון די רבי'ס פון רבי שלמה. אסאך פון זיינע חסידים האבן אנגעהויבן פארן קיין ראדאמסק און מקבל געווען אויף זיך הר"ר שלמה אלס זייער רבי.
אום אסרו חג פון פסח תר"ח איז נפטר געווארן דער אלטער ווארקער רבי זצ"ל. נאך זיין פטירה האבן א טייל פון זיינע חסידים אויך אנגעהויבן פארן קיין ראדאמסק.
די הנהגה פון רבי שלמה כלפי זײַנע חסידים איז געווען אין אן אופן פון גרויס געדולד, אויף יעדער זאך האט ער געטראפֿן א פאסיגע עצה, סײַ אין ענינים פון פריוואטע מענטשן און סײַ אין ענינים צו טון מיטן כלל.
צווישן זיינע חסידים איז געווען הר"ר חיים דוד בערנהארד, דער "רבי דאקטאר".
רבי שלמה איז נפטר געווארן פֿרײַטאג כ"ט אדר ה'תרכ"ו, און די לויה איז פארגעקומען דעם זעלבן טאג.
געלט איז יעדע זאך מיט וואס מ'קען באצאלן פאר גוטער און דינסטן. אויך מיט וואס מ'קען אפצאלן א חוב.
געלט איז א מיטל צו האנדלען דערמיט.
היינטיקע צייטן איז געלט מטבעות און באנקנאטן, וואס האבן נישט קיין עצמדיקן ווערט, נאר מ'ניצט זיי פאר געלט. דער מערסטער טייל פון געלט איז נישט די מטבעות און באנקנאטן נאר דאס געלט וואס ליגט אין באנק קאנטעס.
היינטיקע צייטן קויפן כמעט אלע מענטשן גוטער מיט געלט. אבער אמאליקע צייטן פלעג דער מערסטער טייל פון מסחר געפירט ווערן דורך בייטהאנדל. למשל, ווען איינער האט קי און דער צווייטער האט ווייצן, האט דער ערשטער געגעבן דעם צווייטן איין קו אנשטאט א מאס ווייצן. און אזוי שטענדיק. אבער, פארשטייט זיך, ווען א פי־הענדלער דארף אלעמאל באצאלן פאר סחורה מיט א קו, איז דאס נישט אזוי פשוט. אזוי איז געווארן דער מצב וואו זאכן מיט א הויכן ווערט זענען געווארן די מיטל פאר בייטהאנדל, למשל צירונג, געווירצן און גאלד.
מיט דער צייט האט מען אנגעהויבן צו מאכן מטבעות פון גאלד און זילבער און אנדערע מעטאלן. די מטבעות האבן צוויי גרויסע מעלות. ערשטנס זענען זיי נישט צו גרויס. און מען קען זיי ארומטראגן וואו מען וויל. צווייטנס זיי האלטן אויס א לענגערע צייט, נישט ווי א קו, וואס קען שטארבן, אדער ווייץ, וואס ווערט פארפוילט. דריטנס, מיט א מטבע קען מען זען זאפארט וויפיל ער איז ווערט, אבער א קו קען זיין מאגער אדער קראנק, און יעדע קו האט אן אנדער ווערט.
פרייהייט ביי א מענטש מיינט נישט זיין אונטערטעיניגט פאר קיינעם און קענען טאן די אייגענע ווילן. ביי א חפץ אדער באגריף טייטשט זיך דאס אפ, אז עס האט נישט קיין בעלות און איז אומזיסט אין א געוויסן זין ווי הפקר אן קיין באגרעניצונג.
פריי קעגן רעליגיע.
פריי אלס לעבנשטייגער איז נישט ממש סעקולאר אבער עס גרעניצט זיך דארטן ווייל אפילו עס איז אויבן אויף א סתירה צו פרומקייט. ווייל אויב סאיז דא א גאט קען מען דאך נישט זיין גענצליך פריי, ווייל עפעס איז דאך העכער און געוועלטיגט אפשר איבער די מענטשן און אפשר וויל ער דאך מיט זיין וועלט עפעס פארפליכטן אונז.
אבער פון די אנדערע זייט איז דאך דאס פונקט ווי יעדע פרייער ציוויליזאציע וואס האט געזעצן וואס די מענטשן ווילן איינהאלטן און ווערן ארויפגעצווינגן פון די חברים דאך הייסט דא נאכאלטס פריי, ממילא קען א רעליגיעזע שיטה אויך זיין א פרייע לעבנסשטייגער, ווייל דער גאט איז נישט קיין באזונדערע זאך וואס צווינגט מער ווי חברים וואס צווינגן.
דער אידישער יו"ט פסח, ווען מיר פייערן אפ דאס באפרייאונג פון קנעכטשאפט אין לאנד מצרים, אבער שבכול דור ודור דארף מען זיך אפשטעלן אין אריינטראכטן די נס פון ארויסגיין משעבוד לגאולה.
פיאות מיינט האר פון די צוויי זייטן געזיכט - העכער'ן אויער, וואס יודען טארן נישט אפשערן, צוליב די מצוה פון דער תורה; "לא תקיפו פאת ראשכם", אז מען מוז איבערלאזן די האר. און יודישע חכמים האבן ערקלערט, אז דערמיט צייגט מען אז מ'איז א יוד, אנדערש ווי די אנדערע פעלקער וואס לאזן וואקסן א 'טשופרינע'.
א תימנישער איד מיט ״סימנים״ - ווי זיי רופן עס, אין ירושלים, אין די שפּעטערע 19טער יאָרהונדערט.
היינט צוטאג איז א מנהג ביי א טייל יודן אז מען לאזט די פיאות הענגען גראד אדער געקרייזלט, אבער אלע יארן צוריק, פלעגט מען גיין ארויפגעדרייעט די לאקן, צו ארום די אויער, צו אויפ'ן אויער, צו אונטער'ן אויער. און צוליב די טעמע וואס שטייט אין קבלה, אז מ'זאל נישט לייגן די פיאות לאקן אויפ'ן אויער - ספציעל ביים דאווענען, איז דא וואס דרייען דאס ארונטער די קאפל, אדער קניפן דאס פאר זיך, אין די זייט פונעם אויער.
ס'דא וואס שניידן די פיאות ביז די קין באקן, און ס'דא וואס שניידן עס אינגאנצן אראפ, אבער בלויז מיט א שער-מאשין וואס איז ווארשיינליך מותר, און נישט מיט א גאל-מעסער וואס איז פארבאטן.
װאָקזאַל מײנט אַ טערמינאל סטאַנציִע פֿון דער באַן.
גרױסע באַקאַנטע װאָקזאַלן זײַנען גראַנד צענטראַל אין ניו יאָרק, וואָטערלו אין לאָנדאָן און מאָנפּאַרנאַס אין פּאַריז.
בײַערן () איז אַ לאנד (פּראָװינץ) אין דרום-דײַטשלאַנד און אַן אַמאָליקע מלוכה. בײַערנ'ס הױפּטשטאָט איז מינכן. פֿון אַלע דײַטשע פּראָװינצן האָט בײַערן דער גרעסטער שטח, 70,549 ק"מ, און א באפעלקערונג פון אומגעפער 12.5 מיליאן מענטשן.
די גרעסטע שטעט אין בייערן זענען: מינכן, נירנבערג, אויגסבורג און רעגענסבורג.
די בייערישע שטאמען פון א ראיאן צפון פון די אלפן. זיי האבן גערעדט אלט-הויכדייטש.
דער בוריק אדער דער צוויק איז אַ מין געװיקס (װיסענשאַפֿטלעכער נאָמען "Beta vulgaris"). בוריקעס דינען אַלס גרינסן, און מע קען עסן זײערע פֿאַרדיקע רױטע ריבן אָבער אױכעט די בלעטעלעך (װאָס הײסן אױך מאַנגאָלד).
פון רויטע בוריקעס קאכט מען בארשט (הייס אדער קאלט). אנדערע מאכן "געשטעלטן בארשט" דורך יויערן די בוריקעס.
עס איז פֿאַראַן אַ סאָרט בוריק װאָס האָט אַ גרױסן צוקער-אינהאַלט, און מע מאַכט פֿון אים צוקער אין קאַלטע לענדער. צוקער בוריקעס זײַנען װײַס.
טשעכיש איז אַ סלאַװישע שפּראַך װאָס געהערט צו דער גרופּע פֿון די מערבֿ סלאַװישע שפּראַכען, צוזאַמען מיט פויליש, סלאוואקיש און סאָרביש. די טשעכישע שפּראַך שרײַבט מען מיט גלחישע (לאטיינישע) אותיות.
טשעכיש איז די הויפּט שפּראַך פֿון טשעכיי. צוועלף מיליאן מענטשן רעדן טשעכיש. טשעכיש איז גאנץ ענלעך צו סלאוואקיש, און די רעדערס פון די צוויי שפראך קענען איינער אנאנד פארשטיין.
על פי היסטאריע, דער נאמען "čeština" (טשעכיש) שטאמט פון דער נאמען פון א סלאווישער שבט מיטן נאמען "Čech" (טשעך) וואס האט באוואוינט אין בעהמען צענטראל און האט פאראייניקט ארומיקע סלאווישע און דייטשע שבטים אונטער דעם קעניגרייך פון די פרעמיסליד דינאסטיע. על פי טשעכישע מסורה, דער נאמען שטאמט פון דער עלטער-פאטער Čech (טשעך), ווער האט געבראכט זיין שבט צו זייער לאנד אין טשעכיי.
טשעכיש: Všichni lidé se rodí svobodní a sobě rovní co do důstojnosti a práv. Jsou nadáni rozumem a svědomím a mají spolu jednat v duchu bratrství
אידיש: יעדער מענטש ווערט געבוירן פריי און גלייך אין כבוד און רעכט. יעדער ווערט באשאנקן מיט פארשטאנד און געוויסן; יעדער זאל זיך פירן מיט א צווייטן אין א געמיט פון ברודערשאפט.
גענומען פון דעם אלוועלטלעכע דעקלאראציע פון מענטשרעכט.
טעראַן (פערסיש: تهران) איז די הויפטשטאט פון איראן מיט א באפעלקערונג פון 7 מיליאן מענטשן.
מער ווי העלפט פון דער פאבריקאציע אין איראן געפינט זיך אין דעם טעהראן ראיאן. די פאבריקאציע שליסט איין פאבריקן פאר אויטאמאבילן, עלעקטראניק, עלעקטרישע פראוויזיעס, געווער, טעקסטיל, צוקער, בעטאן און כעמיקאלן. אויך איז דא אין דרום פון דער שטאט א נאפט ראפינעריע.
טייוול אינזל (פראנצויזיש: "Île du Diable" אדער "bagne") איז דער קלענסער און מערסט צפון-דיג אינזל פון די דריי סאלוט אינזלען פלאצירט בערך 11 ק"מ פונעם בארטן פון גויאנע. כר האט א שטח פון 14 העקטארן. ביז 1952 איז ער געווען א טייל פון דער פראנצויזישער טורמע קאלאניע אין פראנצויזישער גויאנע.
מאפע פון טייוול אינזל ("Île du Diable").דער שטיינערדיגער אינזל, באדעקט מיט פאלמעס, גייט צו א הויך פון 40 מעטער איבערן ים-שפיגל.
וואטערלו באן סטאנציע איז א הויפט סטאנציע וואס געפינט זיך לעבן דער וואטערלו בריק אין לאנדאן. די סטאנציע איז געעפנט געווארן 11 יולי 1848. די סטאנציע האט 24 פעראנען, מער ווי יעדע אנדער סטאנציע אין דער פאראייניגטן קעניגרייך, און איז אויך די מערסט באשעפטיקטע סטאנציע אין לאנד.
די סטאנציע איז דער לאנדאן טערמינוס פון דער דרום-מערב הויפט באן ליניע. דערווייל ווערן די באנען אפערירט פון דער פירמע "דרום-מערב באנען".
ביז דעצעמבער 2007 איז וואטערלו געווען אן אינטערנאציאנאלע סטאנציע באדינט דרוך אייראסטאר.
וואטערלו איז א חשובער טראנספארט צענטער; אחוץ דער הויפט סטאנציע איז פאראן אויך וואטערלו מזרח באן סטאנציע, אן אונטערגרונט סטאנציע און אן אויטאבוס סטאנציע.
די צונג איז א מוסקל אין דעם מויל ביי זויגערס. מיט דער צונג טוט מען שפירן דעם טעם פון עסן.
דאס מויל דארף צו קומען צו דער צונג צו פארדייען דאס עסן און דער טעם פון עסן ווערט דאס בעסטע דערשפירט דורך דער צונג.
אויך נוצט מען די צונג צו קענען רעדן.
לוקסעמבורגיש (Lëtzebuergesch,,) איז א דיאלעקט פון דייטשיש, מיט אסאך פראנצויזישע ווערטער, וואס איז (זייט 1984) אן אפיציעלע שפראך אין לוקסעמבורג. אין 1976 האט מען אנגעהויבן צו שרייבן לוקסעמבורגיש.
בערך 300,000 מענטשן רעדן לוקסעמבורגיש. אויך אין בעלגיע, דייטשלאנד און פראנקרייך זענען דא לוקסעמבורגיש רעדערס.
יודל (יהודה) פּען (ענגליש: "Yehuda Pen"; רוסיש: "Юрий Моисеевич Пэн") (5טן יוני 1854 - 28סטן פעברואר 1937) איז געווען א אַ רוסישער און װײַסרוסישער מאָלער פֿון ייִדישן אָפּשטאַם, און דער מאָלערײַ-לערער פון מארק שאגאל. ער איז געווען אַן אָנגעזעענער טוער פֿונעם "ייִדישן רענעסאַנס" אין דער קונסט פֿון װײַסרוסלאַנד.
פען איז געבױרן דעם 5טן יוני 1854 צו אן ארעמער יידישער פאמיליע אין נײַ-אַלעקסאַנדער, קאָװנער גובערניע, רוסלענדישע אימפּעריע (איצט זאַראַסײַ אין דער ליטװישער רעפּובליק). שפעטער האט ער געוואוינט אין דענענבורג (היינט לעטלאנד). ער האט שטודירט קונסט אין דער פעטערבורגער קונסט אקאדעמיע.
ער איז געווען אַן אָנגעזעענער טוער פֿונעם "ייִדישן רענעסאַנס" אין דער קונסט פֿון װײַסרוסלאַנד אין אָנהײב פֿונעם 20סטן יאָרהונדערט. אין 1897 האָט ער געגרינדעט אין װיטעבסק אַ פּריװאַטע שולע פֿון צײכענען און מאָלערײַ. עס האָבן זיך בײַ אים געלערנט מאַרק שאַגאַל, אָסיפּ צאַדקין, על ליסיצקי און נאָך אַנדערע באַקאַנטע קינסטלער.
פען איז געשטאָרבן דעם 28סטן פֿעברואַר 1937 אין וויטעבסק, (װײַסרוסלאַנד).
פֿייער ("מ״צ" פֿייערן) איז א כעמישע רעאקציע וואס גיט ארויס ליכט און היץ. אס איז איינע פון די מערסטע באקאנטע ביישפילן פון דעם כעמישן פראצעס פון אקסידאציע.
פייער איז זייער הייס.מען טאר עס קיינמאל נישט אנטאפן, ווייל עס קען פארברענען אלץ וואס איז נאענט.ווען די הויט פון א מענטש רירט אן פייער, ווערט אין דער הויט א בלאטער וואס דויערט א שטיק צייט ביז ער היילט זיך.
פייער איז אבער שטארק ניצלעך ווען מען גיט אכט ווי מען דארף. פייער איז זייער א וויכטיגע זאך, מיט דעם קען מען זיך אנווארעמען אין די קאלטע טעג, און מען קען זען ביינאכט, ווי אויך קען מען ניצן די היץ צו קאכן דערמיט.
עס זענען פאראן עטלעכע מאדערנע אנווענדונגען פון פייער. דער אינעווייניק-פארברענונג מאטאר טרייבט פארמיטלען דורך פייער. אויך א סך קראפט סטאנציעס שאפן עלעקטריע מיט פייער.
די לבנה געזען פֿון דער ערד
די לְבָנָה (סימבאל:) איז דער איינציקסטער נאַטורליכער סאטעליט ארום דעם ערד פלאנעט. זי איז איינער פון די גרעסטע נאטירלעכע סאטעליטן אין דער זון סיסטעם.
די ווייטקייט צווישן דער ערד מיט דער לבנה איז 380.000 קילאָמעטער. די לבנה מאַכט די קרייז אין 27.32 טעג. דער געוויינליכער חודש איז לענגער בערך צוויי טעג, ווייל ביידע, די ערד און די לבנה, גייען ארום די זון. די דורכשניטליכע ריכטיגע מאנאַט-צייט איז 29 טעג, 12 שטונדן און 44 מינוט, מיט 3.33 סעקונדעס.
פֿון דער ערד זעט מען שטענדיג די זעלבע זײט פון דער לבנה.
מען קען זען די לבנה פון דער ערד ביינאכט, אויך אפטמאל ביי טאג ווען דער זעבאר טייל פון דער לבנה איז גענוג גרויס. אזוי ווי די לבנה איז נאנט צו דער ערד קען מען זי זען גרינג אן א טעלעסקאפ אדער א בינאקל, און מען קען אפילו דערקענען קראטערן אויף דער לבנה.
די גרייס פון דער לבנה איז א פֿערטל פון דער גרייס פון דער ערד; גראוויטאציע אויף דער לבנה איז שטארק א זעקסטל ווי אויף דער ערד. דער באאיינפלוס פון דער לבנה׳ס גראוויטאציע שאפט די ים-פלייצן אין די ימען און אקעאנען אויף דער ערד, ווי אויך אן ערד-פלייץ.
עס האט ניין פאָרמעל נאמען אנדערעס אלס "די לבנה", "דער מונד"; אָדער "לונאַ" אין לאַטייניש.
די דורכשניטלישע ווײטקייט צווישן די לבנה און די ערד איז 384,403 קילאָמעטער (238.857 מייל). דער דורכמעסער פון די לבנה איז 3.477 קילאָמעטער.
די פֿאַזעס פֿון דער לבנה. די זון שיינט אריין פון דער רעכטע זייט.
פֿאַזעס.
די לבנה האט נישט קיין אייגענע ליכט. במשך א חודש זעט מען די לבנה לויט דאס ליכט וואס איז אפגעשפיגלט פון דער זון. אינמיטן חודש קען מען זען די גאנצע לבנה אבער רוב פונעם חודש זעט מען נאר א טייל פון דער לבנה.
אויספארשן די לבנה.
אזוי ווי די לבנה איז גאנץ נאנט צו דער ערד איז זי אויך דער איינציקע הימלישער קערפער צו וועמען מען האט געשיקט מענטשן. אין 1959 האט דער ראטנפארבאנד געשיקט דריי סאטעליטן צו פארשן די לבנה: לונא 1, לונא 2 און לונא 3. דאַס ערשטע מענטשליך געמאכטע אָביעקט צו לאנדן אויף דער לבנה איז געווען "לונאַ 2". דאס ערשטע בילד (פאָטאָגראפיע) פֿון דער זונסט אַנזיכטבארער וויַיטער זייט פֿון דער לבנה איז געמאכט געווארן פון "לונאַ 3" דאס זעלבע יאר. דער אמעריקאנישער אפאלא פראגראם איז דער איינציקסטער פראגראם וואס האט געשיקט מענטשן צו לאנדן אויף דער לבנה. די ערשטע לײַט אויף דער לבנה זענען געווען די אַסטראָנויטן פון "אַפאָלאָ 11" אין 1969. צווישן די יארן 1969 ביז 1972 האט דער אפאלא פראגראם אויסגעפירט לאנדן אויף דער לבנה זעקס מאל.
אבער מאנכע ווילן לייקענען די גאנצע ארויפפליען צו די לבנה אלץ הוילע פראפעגאנדע פון דער אמעריקאנישער רעגירונג אין קאנקארענץ מיטן דעמאלטסדיגען גרויסמאכט רוסלאנד, און אז עס איז קיינמאל נישט פארגעקומען אין ווירקליכקייט.
אייגנשאפטן.
אזוי ווי די לבנה איז קלענער פון דער ערד, איז איר גראוויטאציע ווייניגער, אומגעפער 1/6 פון אויף דער ערד). למשל א מענטש וואס וועגט 120 קילאגראם אויף דער ערד, וועגט ער נאר 20 קילאגראם אויף דער לבנה. דאך פאלן זאכן אויף דער לבנה, אבער פאמעלעכער.
פון דער ערד זעט אויס דער הימל בלוי; דאס איז ווייל די בלויע שטראלן פון דער זון שפרינגען אפ פון די גאזן אין דער אטמאספער, און דערפאר זעט עס אויס אז בלויע ליכט קומט פונעם הימל. אויף דער לבנה אבער וואס האט נישט קיין אטמאספער, זעט אויס דער הימל שווארץ, אויך ביי טאג. אויך, אן אן אטמאספער האט די לבנה נישט קיין שוץ קעגן שטיינער וואס פאלן פונעם קאסמאס, די מעטעאריטן פארן אריין אין דער לבנה און שאפן ברייטע לעכער וואס מען רופט קראטערס. די לבנה האט טויזנטער קראטערס.
די לבנה איז דער צווייט־געדעכטסטער סאטעליט אין דער זון סיסטעם. (דער מערסט־געדעכטער סאטעליט איז יא, איינע פון די לבנות פון יופיטער. דאס אינוועניסטע הארץ פון דער לבנה איז פארהעלטנמעסיק קליין, מיט א ראדיוס פון אומגעפער 350 קילאמעטער אדער אפשר ווייניגער, בערך 20% פונעם ראדיוס פון דער לבנה.
אטמאספער פון דער לבנה.
ס׳איז אנגענומען אז די לבנה האט נישט קיין אטמאספער אבער דאס איז נישט אינגאנצן פינקטלעך, די לבנה האט א זייער שיטערן אטמאספער וואס איז צוזאמגעשטעלט בעיקר פון וואסערשטאף, העליום, נעאן און ארגאן, ווי אויך זייער קליינע קוואנטיטען פון אנדערע סובטסטאנצן ווי למשל קוילן זייערס, ראדאן, מעטאן, אמאניאק, שפורן פון זויערשטאף און א נישטיקן קוואנטיטעט פון וואסערדאמף..
דער קוואל פון די גאזן אינעם אטמאספער איז נישט קלאר, אבער עס ווערט גערעכנט אז זיי קומען פון עטלעכע מקורות: זון־ווינט, זון־שטראלונג, שיכטן פון ראדיאאקטיווע שטיינער, מיקרא מעטעאריטן און איבערבלייב גאזן פון די אפאלא קאסמאס־שיפן.
צוליב דעם דינעם אטמאספער פון דער לבנה, ממילא האט זי אויך כמעט נישט קיין לופט־קעגנשטעל. אָן קיין אטמאספער איז די לבנה נישט געשיצט פון היץ אדער קעלט. די אסטרוינאטן וואס זענען געווען אויף דער לבנה האבן געדארפט זיין אנגעטון קאסמאס־קליידער און טראגן זויערשטאף כדי צו קענען אטעמען. דער וואג פון די קליידער איז געווען באלד אזוי ווי דער וואג פונעם מענטש, אבער מיט א קלענערער גראוויטאציע איז עס נישט געווען שווער.
דער אונטערשייד צווישן די הויכע טעמפעראטורן בייטאג (100 גראד צעלזיוס) און ביינאכט (-170 גראד צעלזיוס) אויף דער לבנה, ווערט געשאפן אן אטמאספערישן צי צו דער קאלטער זייט, צוליב דעם וואס די גאזן ווערן פארפרוירן און ליגן אויפן באדן, אזוי שאפן זיין א לייכטן דריק וואס ציט די גאזן פון דער ווארעמער זייט.
ארביט פון דער לבנה און זיין איינפֿלוס.
די לבנה איז דער הימלישער קערפער וואס איז דער נענטסטער צו דער ערד, און דער דורכשניטלעכער ווייט פון איר צענטער צום צענטער פון דער ערד איז אומגעפער 384,403 קילאמעטער, וואס איז 30 מאל אזוי פיל ווי דער דיאמעטער פון דער ערד, בערך, מיט א וואריאציע צווישן 363 טויזנט קילאמעטער (ביים פעריגיי – דער נענטסטער פונקט אין דעם ארביט פון דער לבנה צו דער ערד) און עטלעכע 405 טויזנט ק"מ (ביים אפאגיי – דער ווייטסטער פונקט פון דער ערד אין דער לבנה׳ס ארביט). אין 1969 האבן די אסטראנויטן פון אפאלא 11 אויפגעשטעלט אויף דעם אייבערפלאך פון דער לבנה א ליכט־רעפלעקסיע סיסטעם וואס איז געווען אנגעצייכנט רעפלעקטירן לייזער ליכט. זייט דעמאלסט האט מען געמאסטן אז די לבנה דערווייטערט זיך פון דעם ערד־פלאנעם מיט דורכשניטלעך 3.8 צענטימעטער א יאר..
די גראוויטאציע־צי אויף דער לבנה איז א זעקסטל פון דער צי אויף דער ערד.
די לבנה גייט ארום א גאנצן ארביט ארום דער ערד יעדע 27.3 טעג, בערך, (א שטערן-מאנאט). דער ערד-פלאנעט פראגרעסירט אויף זיין ארביט ארום דער זון אין לויף פונעם שטערן-מאנאט, דערפאר קומט די לבנה נישט צוריק צו איר פֿאַזע נאך איין ארביט. די צייט וואס עס דויערט צווישן גלייכע לבנה־פאזעס, למשל צווישן איין מולד פון דער לבנה ביז דעם נעקסטן, איז אומגעפער 29.5 טעג (סינאדישער מאנאט). דער אונטערשייד צווישן די צוויי סארטן מאנאטן שטאמט פון די פארשיידענע סיסטעמען - דער שטערן־מאנאט איז די צייט פון אן ארביט אין דער סיסטעם וואו די שטערן רוען, און דער סינאדישער מאנאט איז די צייט פון אן ארביט אין דער סיסטעם וואו די ערד רוט.
אסטראנאמען האלטן היינט אז דער ארביט פארלענגערט זיך ביסלעכווייז דורך דער היסטאריע (מיט איין סעקונדע יעדע 500 יאר) צוליב דעם וואס די לבנה דערווייטערט זיך ביסלעכווייז פון דער ערד.
די לבנה דרייט זיך אין א סינכאנער ראטאציע: זי דרייט זיך ארום איר אַקס אין דער זעלבער צייט ווי זי ארביטירט די ערד. אזוי ווייזט די לבנה כמעט דאס זעלבן פנים קעגן דער ערד. אסטראנאמען האלטן אז אמאל האט די לבנה זיך געדרייט גיכער, אבער מיט א צייט צוריק איז די ראטאציע געווארן פאמעלעכער און האט זיך פארשלאסן מיט ים־פלייץ. די זייט פון דער לבנה וואס ווייזט א פנים צו דער ערד רופט מען די נאענטע זייט, און די צווייטע זייט די ווייטע זייט. טייל רופן די ווייטע זייט די ״טונקעלע זייט״, אבער דאס איז א טעות ווייל די ווייטע זייט באקומעט ליכט פון דער זון איין מאל א חודש, ביים מולד, גענוי ווי די נאענטע זייט.
אין 2016 האבן פלאנעטארישע וויסנשאפטלער געטראפן, ניצנדיק דאטן וואס מ׳האט געזאמעלט ביי דער NASA לבנה פראספעקטאר מיסיע, צוויי וואסערשטאף־רייך ערטער אויף פארקערטע זייטן פון דער לבנה, אפשר איז דאס אייז.
שטודיעס פון די אוראלטע צייטן און מיטל־אלטער.
פארשטיין די ציקלען פון דער לבנה איז געווען פון די ערשטע אנטוויקלונגען פון אסטראנאמיע: דורך די פאר דער ציווילער רעכענונג, האבן די בבלישע אסטראנאמען באריכטעט דעם 18-יעריגן סאראס ציקל פון ליקוי לבנהס, און אינדישע אסטראנאמען האבן באשריבן דער לבנה׳ס מאנאטלעכע פארלענגערונג. דער כינעזישער אסטראנאם שי שען פאר דער ציווילער רעכענונג האט געגעבן אנווייזונגען פאראויסזאגן ליקויי חמה און ליקויי לבנה.
די לבנה אין דער יידישער קולטור.
אין דער יידישער מסורה איז די לבנה א וויכטיגער סימבאָל. עס זיינען דאס ענדע און דער תחילה פאָן דעם מונטאטען: דער "ראש חודש". אין דעם אידישן לוח רעכענט מען די חדשים לויט די לבנה. א געוויינלעך יאר האט צוועלף חדשים, און אן עיבור־יאָר האט דרײַצן.
עס איז זייער שיין מיט אירע פארשידענע פארעמעס און קאלירן.
די אלגעמיינע טעאריע פון רעלאטיוויטעט איז געשאפן דורך אלבערט איינשטיין (פאר וועלכע ער האט באקומען דעם נאבעל־פריז). די טעאריע איז, אז צייט מיט פלאץ (געשפרייט) זענען רעלאטיוו, דאס מיינט אז עס איז איין מאטריאל געפלאכטן אינאיינעם, צום ביישפיל אזוי ווי מען מעסט א זאך די לענג און די ברייט, אזוי ווערט עקזיסטענץ געמאסטן דורך צייט (ווען, פון ווען, ביז ווען) און פלאץ (וואו, פון וואו, ביז וואו) אבער עס איז איין זאך, און אז דאס ווערט געשאפן דורך גראוויטאציע פון א מאסיווער אביעקט (צום ביישפיל די ערד) וואס שאפט א בייג אין דעם ליידיגן צייט/פלאץ אז עס זאל יא עקזיסטירן צייט/פלאץ.
שווארצשילד־מעטריק.
די ערשטע לייזונג וואס מען האט פארגעשלאגן צו דער גלייכונג האט דער פיזיקער קארל שווארצשילד געגעבן. די לייזונג שילדערט די קרומקייט פון א רוים ארום א ספֿערישן שטערן, און ווען מען דער שטערן ווערט גענוג צעקוועטשט טוט די לייזונג פאראויסזאגן דאס עקזיסטענץ פון א שווארצער לאך. מיט דער הילף פון דער דאזיקער לייזונג קען מען דעפינירן א שווארצע לאך ווי א קערפער מיט א שווער פֿעלד אזוי שטארק אז אפילו ליכט קען אנטלויפֿן דערפֿון. דער שווארצשילד־מעטריק איז צוגעפאסט צו א שווארצע־לאך וואס איז נישט אנגעלאדן און דרייט זיך ניש.
אַ טראַמװײ (טראַם) איז אַ סארט פארמיטל װאָס פאָרט אויף שינעס אין די גאַסן. די ערשטע טראמווייען זענען געווען געפירט מיט פערד. שפעטער האט מען געניצט אנדערע ערליי קראפט. פון מיטן 19טן יארהונדערט ביז מיטן 20סטן יארהונדערט זענען טראמווייען געווארן פארשפרייט איבער דער וועלט, בעיקר ניצנדיג עלעקטרישן קראפט. נאכהער זענען רוב טראמווייען בטל געווארן. לעצטנס האט מען אנגעהויבן באנייען טראמוויי טראנספארט.
אין בעלגיע, די שטעט אנטווערפן, בריסל און גענט האבן טראמוויי סיסטעמען וואס מען טוט היינט פארגרעסערן. אמסטערדאם אין האלאנד האט א פארשפרייטע טראמוויי סיסטעם מיט 16 ליניעס.
ציריך, שווייץ, האט עטלעכע טראם ליניעס.
די טראמווייען שטעלן זיך אפ ביי באשטימטע טראם סטאנציעס, וואס קענען זיין אזוי ווי אויטאבוס סטאנציעס אדער מיט הויכע פעראנען ווי באן סטאנציעס.
מוטאציע איז א ענדערונג אין דער גענע פון א ארגאניזם. מוטאציע איז א וויכטיקע טייל פון דער עוועלאציע טעאריע.
מוטאציע קען פאסירן פון פארשיידענע סיבות, ווי למשל פון א צעל צעטיילונג, פון א שטראלונג אדער פון סיי וואסערע כעמישע סובסטאנצן.
די ספעציעלע טעאריע פון רעלאטיוויטעט פון אלבערט איינשטיין איז געבויט אויף דער טעאריע פון רעלאטיוויטעט פון גאלילעא לויט וואס באוועגונג איז אלעמאל רעלאטיוו. איינשטיין האט געענדערט די טעאריע פון גאלילעא בעיקר ביי הויכע גיכן. אריינגעבויט אין דער טעריע איז אז ליכט פארט שטענדיג מיט דעם זעלבן גיך, נישט קיין אונטערשיט ווי גיך פארט דער מענטש וואס טוט אים מעסטן. מען האט דאס באשטעטיגט אין דעם באוואוסטן עקספערימענט פון מיכאלסאן-מארלי.
איינער פון די קאנסעקווענצן פון דער טעאריע איז אז זאכן ווערן קירצער וואס גיכער זיי גייען. דאס טוט מען באמערקן נאר ביי גאר הויכע גיכן.
איינשטיין האט אויפגעטון אז צייט און פלאץ זענען פארבינדן איינס מיט אנאנד. און אז צייט איז רעלאטיוו, דאס מיינט אז עס קען לויפן שנעלער אדער שטייטער ווי די צייט אויף א צוייטן פלאץ. לויט דער טעאריע קומט אויס אז צייט לויפט שטייטער פאר אוביעקטן וואס רירן זיך מיט א גרויסע שנעלקייט, רעלאטיוו צו אביעקטן וואס רירן זיך שטייטער.
א קאנסעקווענץ פון דער טעאריע איז אז מאס איז רעלאטיוו צו ענערגיע E=mc², און די מאטריאל קען פארוואנדלט ווערן צו ענערגיע צ. ב. נוקלעארע ענערגיע פון אוראניום אדער די זון שטראלן.
דער צווילינג משל.
לויט איינשטיין'ס טעאריע קען אויסקומען דער פאלגנדער משל מיט די צווילינג: אויב צוויי ברודער ווערן געבוירן אויף דער וועלט אין דער זעלבער צייט. לאמיר זיי רופן ראובן און שמעון. איין טאג פליט ראובן ארויף מיט א ראקעט וואס פארט גאר שנעל (קרוב צו דער גיך פון ליכט). פאר ראובן שפירט עס ווי ער פליט פאר אפאר סעקונדעס, און זיין זייגער ווייזט אויך אזוי. ווען ראובן קומט צוריק אראפ, טרעפט ער שמעון אן אלטן מענטש, און שמעון זאגט אים אז ער האט געווארט פאר אים פופציג יאר. וויבאלט ראובן איז געפארן גאר שנעל, איז צייט פאר אים געגאנגען אסאך שטייטער ווי די צייט פון שמעון וואס איז נישט געפארן אזוי שנעל.
נאסא'ס פראבע.
נאסא האט אויספרובירט איינשטיין'ס טעאריע מיט צוויי אטאמישע זייגערס וואס מען האט אנגעשטעלט אויף גענוי דער זעלבער צייט. איין זייגער האט מען ארויפגעשיקט מיט א ראקעט וואס איז געפארן זייער שנעל (אבער נישט גענוג שנעל אז דער חילוק אין צייט זאל קענען באמערקט ווערן דורך מענטשן). ווען מען האט צוריק אראפגעברענגט דעם זייגער און אים פארגלייכט מיט דעם אנדערן האט מען געזען אז ער איז טאקע אנדערש מיט א חלק פון א סעקונדע, גענוי וויפיל עס וואלט געדארפט זיין לויט דער טעאריע פאר דער שנעלקייט מיט וואס דער ראקעט איז געפארן.
די כרמלית (אויסגערעדט: קאַרמעליט) איז די אונטערגרונט פֿוניקולאַר פֿון דער שטאָט חיפֿה. דער כרמלית איז אײנע פֿון די קירצסטע מעטראס אױף דער גאָרער װעלט.
דאס כרמלית איז אויפגעשטעלט געווארן אין די 1950ער יארן, און האט אנגעהויבן אויפנעמען פאסאזשירן, דעם 6טן אקטאבער 1959. די ערשטע פלענער אויפצושטעלן די אונטערגרונט באן, איז שוין פון דעם בריטישן מאנדאט, וועלכע האט פלאנירט, און באטראכט פארשלאגן פון עטליכע אינזשערנירן אין די 1930ער יארן, עס איז אבער קיינמאל נישט צושטאנד געקומען.
ווען ישראל איז געווארן זעלבסטשטענדיק, האט מען פריש אנגעפאנגען באטראכטן פלענער, און צום ענדע באשלאסן אויפצושטעלן אן אונטערגרונט באן. דער באן איז פאקטיש נישט א באן, עס ארבעט אין א געוויסע וועג ווי א ליפט, מיט צוויי מאטארן, פון ביידע עקן פון די רעלסן, וואס זיי טרייבן די וואגאנען, ווען איין וואגאן פארט ארויף, פארט אן אנדערע וואגאן אראפ און טרייבט ארויף די אנדערע באן. דער ליניע באשטייט בלויז פון אן איינצעלנע רעלס, אבער פונקט אינדערמיט ווי די צוויי וואגאנען טרעפן זיך איז דא צוויי, צו ערמעגלעכן דאס אריבערגאנג.
די לענג פון די ליניע איז 2,000 מעטער, מיט די זעקס סטאנציעס אריינגערעכנט, 1,803 מעטער אן די סטאנציעס.
די ווייטקייט פון דער ערשטער סטאנציע ביזן ענדע ליניע, איז זעקס-זיבן מינוט רייזע. די באן געפונט זיך זעכצן מעטער אונטער ערד אין דורכשניט, די ברייטקיטט פון טונעל איז 3.30 מעטער, און ביי די צענטער ווי ביידע וואגאנען טרעפן זיך דאפלט 6.60. די הויכקייט פון טונעל איז 4.20.
אין סטאמבול, טערקיי. איז פארהאן א קלענערע ליניע, אבער דארט איז דא א ברייטע נעץ פון אונטערערדישע באנען, און אין חיפה איז דאס די איינציקסטע אונטערערדישע טראנספארט מיטל. די שיפקייט איז 30 פראצענט, און די אונטערשידט צווישן די העכסטע סטאנציע און די נידעריקסטע, איז 274 מעטער וואס די איינציקסטע אין די וועלט צו פארן אזא שיפקייט.
די ערשטע סטאנציע געפונט זיך אויפן כרמל בארג, וואס דארט געפונט זיך די קאנטראל סיסטעמען, די סטאנציע געפונט נאנט צו די זאא, און הייסט גן האם. די צווייטע סטאנציע בני ציון, וואס איז נעבן בני ציון שפיטאל. די דריטע סטאנציע איז אין הדר געגנט איז מצדה סטאנציע. פערטע סטאנציע איז הנביאים גאס. סולל בונה איז די פיפטע סטאנציע. און פאריז פלאזא איז די לעצטע, און נידעריקסטע סטאנציע, וואס געפונט זיך אין אונטערשטען טייל פון שטאט (עיר התחתית). נאנט צום פארט, און חיפה צענטראל באן סטאנציע.
מוסקל (פון לאטייניש קליינער מויז), זיינען די פראטעין בענדער וואס פארעמט געוועב און און ציט זיך צוזאַם און צעשפרייט זיך פון זיך אַליינס.
עס זענען קלאסיציפירט, און סקעלטען, קארדיעק, אדער סמאט מוסקל.
זיין הויפט אויפגאבע איז צו נעמען ענערגיע און דאס מאכן פאר באוועגונג.
די מוסקלען זענען אחראי אויף אלע קערפערליכע באווענונגגען פון שטויסן א באל, שרייבן א בריוו, אויסקוועטשן פארדייטע עסענווארג דורך די געדערעם, ביז מאכן דאס הארץ קלאפן.
רוב מוסקלען ארבעטן אויטאמאטיש אן קיין במכוונדיגע אנשטרענגונג.
דער גרעסטער מוסקל געפינט זיך אונטערן חוט השדרה וואס דאס טרייבט די קריכן, לויפן און שלענגעלן באווענגונג.
דער קלענסטער מוסקל געפינט זיך אין אויער וואס קוקט אויס ווי א דינע פאדעם, זיין ארבייט איז צו רעדוצירן די קול פון הערן אויב דאס איז צו הויך.
מוסקל איז די איינציגסטע געוועב וואס ארבעט דורך זיך צאמציען און צושפרייטן, אלע אנדער מיני געוועב ווי הויט, האר, ביין, קארטילעזש, פארבלייבן די זעלבע גרייס אחוץ אויב זיי וואקסן.
צום ביישפיל: אויפצוהייבן אייער האנט, די בייסעפס אין די פארענט פון אייער אויבערשטער ארעם ציט זיך צוזאמם און ציט ארויף די ביין פון אייער אונטערארעם.
צו אראפנידערן אייער האנט, די טרייסעפס פון אונטער אייער אויבער-ארעם ציעט זיך צוזאם און גראד אויס אייער עלנבויגן, צוגעהאלפן דורך גראוויטאציע.
דאס צוזאמצו טוישט די מאסע פונעם מוסקל, נאר ענדשטער א רעזולטאט פון טוישן אינעווייניג פונעם מוסקל פייבער. וואס איז קלענער פון א האר, און קען זיין ביז איין פוס לאנג אין א גרויסן מוסקל.
אנאטאמיע.
יעדער מוסקל פיברע אדער צעל, איז געמאכט פון א קאלעקציע פון קלענערע דינערע פיברעס אדער צעלן אנגערופן "מייאופייברילס". דאס באשטייט פון "סארקאמערעס" אין לאנגע שלענגעלעך, וואס אנהאלט צוויי סארטן פראטעינען, "אקטין" און "מיאסין".
ווען דאס באזונדער פאר זיך וואלט קיין איינע פון די צוויי פראטעינען זיך צוזאמגעצויגן, אבער צוזאמען פארעמען זיי אן אקטאמיאסין קאמפלעקס וואס אין די אנוועזנהייט פון "עי.טי.פי." וועלן זיך צוזאמציען.
ווען דער מוסקל ווערט סטימולירט (פון עלעקטאראנישע סיגנאלען פון די מוח דורך דער נערוון סיסטעם) די אקטין ציט זיך לענגאויס די מיאסין ווי א שורה פון מענטשן ציען זיך אויף א שטריק.
דאס מאכט די מייאפאבריל קערצער, און איז גורם די מוסקל פיברע צו זיך צאמצוען און דער גאנצער מוסקל ווערט קערצער, ביז צו דריי-פיפטלעך פון איר נארמאלער לענג.
נאכן באקומען דעם עלעקאטאראנישן סיגנאל אדער אימפולס פון דער נערוון סיסטעם זיך צו רורן, ברויכט זיך דער מוסקל אין ענערגיע דורכפירן די כעמיקאלן רעאקציע פון די צוזאמצו פון דעם עקטין מיטן מיאסין. פון ערגעץ דארף דאך קומען די ענערגיע!
דא קומט אריין די וואונדערליכע כעמיקאליע וואס שטופט די אלע מוסקלען פון די הויז פליגן ביזן מענטשליכער בייסעפ, דאס הייסט אין קורצן עי.טי.פי.. א קליינער סומע פון עי.טי.פי. ליגט אוועקגלייגט אין יעדן מוסקל. די מוסקל צעלן פראדוצירן דאס שטענדיג.
ווען דאס קומט אין בארירונג מיט וואסער, ווערט דאס צוטיילט אין צוויי טיילן, עי.די.פי. און פאספאט. א קליינער שטראם פון ענערגיע ווערט דורך דעם ארויסגעלאזט, און די ענערגיע איז גענוצט אין קאנצערט מיט דער רעאקציע פון די פראטעינען, עקטין און מיאסין, וואס ציט צוזאמן דעם מוסקל.
בריזשיט באַרדאָ מיט דזשין לואיס אין דעם פילם "און גאט האט באשאפן א פרוי"
בריזשיט באַרדאָ באקאנט אויך מיטן נאמען BB (געבוירן י"ט תשרי ה'תרצ"ה; סעפטעמבער 28, 1934) איז א פראנצויזישע אקטריסע און א פריערדיקע מאדעל, זינגערין און א חיות רעכטן אקטיווע. זי איז געוועזן א וויכטיקע סעקסימבאל אין די 1950ער.
אין די 1970ער אט זי אפגעטראטן פון איר פארוויילונג אינדוסטריע, דאס האט זי געטאן נאך וואס זי האט זיך באטייליקט אין איבער 50 פילמען און פובליצירט עטלעכע מוזיק אלבאמען.
מען קען זיך עקספרעסן דעם ווילן אן קיין שווערע אנשטרעגונג מיט די הענט אדער מאשין גרינגער און פלינקער ווי מען קען טראכטן
די פלינקייט פון די שטימע איז שנעלער ווי א בולעט פון א גאן
נאדארס פארטרעט פון סאַראַ בערנאַר
סאַראַ בערנאַר אויך באקאנט ווי די געטליכע סארא (י' חשוון ה'תר"ה - ט' ניסן ה'תרפ"ג; אקטאבער 23 1844 - מערץ 26, 1823) איז געווען א פראנצויזישע טעאטער אקטריסע. זי איז געווען באקאנט ווי די וועלטס בארימטסטע אקטריסע אין דער היסטאריע. איר עיקרדיקער נאמען האט זי דערגרייכט אויף דער טעאטער בינע אין אייראפע אין די 1840ער. איר זיידע איז געווען א ייד.
מיט שיך (איינצאל שוך) קען מען דערמיט גיין אויף גלאָז און שטיינער אן קיין ווייטאג און װוּנדן, מיט די שיך בענדלעך איז דאס נאך פֿאַרשטײַפֿט און העלפט שפאצירן אן קיין שום פראבלעם.
בעיקר גייען שיך מענטשן, אבער עס זענען אויך פאראן אן ארט שוך וואס געשטוביקטע בעלי חיים ווי הינט און פערד. א פאדקאווע איז א שוך געמאכט פון מעטאל אדער מאדערנע סינטעטישע מאטריאלן געמאכט צו שיצן דעם פערדס טלא.
בילדער פון די פארשידענע מינע פוטבאל שפילן
פוטבאָל איז אַ נאמען פון עטלעכע ספּאָרטן וואס צוויי גרופעס מענטשן שפילן איינס קעגן אנאנד מיט א באַל, וואס מען שפילט מיטן פֿוס שטויסנדיג דעם באַל.
ארץ יהודה, איז די לאנד פון שבט יהודה, וואס זיי האבן איינגענומען ביי די יידישע אפענסיווע, אינאיינעם מיט יהושע בן נון, און די טייל איז געגעבן געווארן צו די שבט.
גרענעצן.
די גרענעצן פון יהודה רעכענען אריין, די באדן פון שבט בנימין, וואס נאך שלמה המלך, האבן זיך די צוויי שבטים פאראייניקט, און זענען רעגירט געווארן דורך מלכי יהודה.
די אור אלטע גרענעצן זענען געווען, פון חברון געגנט אין דרום. בית חורון געגנט אין צפון. ירדן טייך צו מזרח. און צו מערב איז לאטראן, (אדער גערופן עמאוס), וואס געפונט זיך בערך צוואנציק קילאמעטער, פון ירושלים.
יוסיפון, דערמאנט די גרענעצן פון יהודה, אין א גרעסערע שטח. ער רעכנט אריין גרויסע געגנטער פון וואס איז היינט אין מערב ברעג פון צפון, און פון דרום רעכנט ער אריין באר שבע, פון מערב רעכנט ער די מיטלענדישער ים.
פריע היסטאריע.
נאכדעם וואס שלמה המלך איז געשטארבן, האט זיך אנגעהויבן א קאנפליקט, צווישן די שבטים איבער ווער עס רעגירט איבערן לאנד. שבט יהודה, אריינרעכנדיק בנימין, האבן אויפגענומען רחבעם אלס זייער קעניג. און די אנדערע שבטים האבן אויפגענומען ירבעם בן נבט, אלס זייער קעניג, און מיטדעם געגרינדעט די מלכות ישראל. דערביי געבנדיק פאר ארץ יהודה א סטאטוס פון אן אייגן לאנד.
ווען מלכות ישראל איז געקומען צו אן ענדע, דורך די קעניגן פון אשור, האט די יהודה קעניגרייך געצאלט צינזן פאר אשור, און דערביי פארזיכערט זייער זעלבסטשטענדיקייט. שפעטער איז די אשור אימפעריע צעפאלן, און יהודה האט געמוזט אנגעהערן צו די קעניגן פון מצרים. און דערנאך צו בבל, וואס האט שפעטער פארניכטעט די יידישע קעניגרייך, און פארטריבן די יידן אין גלות.
פערסישע צייטן.
כורש קעניג פון פרס און מדי, האט געגעבן ערלויבעניש פאר די יידן זיך אומצוקערן קיין ארץ ישראל, און אויפבויען די צווייטע בית המקדש, דאס אלעס איז געווען אן אטאנאמיע, אונטערן פערסישע אימפעריע, אויף אראמיש איז די שטאַט גערופן געווארן יהוד מדינתא, דאס לאנד יהודה.
דאס לאנד האט אנגעהאלטן, ביז ווען אלעקסאנדער דער גרויסער, האט באזיגט די פערסישע אימפעריע, און האט איינגענומען די לענדער, וואס האבן זיך געפונען אין ארץ ישראל. אונטער די פערסן האבן די יידן געהאט א פילע אטאנאמיע, ווי ארויסגעבן געלטער, און פרייהייט פון רעליגיע.
גריכישע צייטן.
אונטער די גריכן, האבן די יידן וואס האבן זיך געפונען אין ארץ יהודה, פון אנהייב געהאט ברייטע פרייהייט, ביז ווען די סירישע קייזער אנטיוכוס אפיפאנס, איז געקומען צו די מאכט, ער האט אונטערדריקט די יידישע זעלבסטהערשאפט, און אוועק גענומען זייער פרייהייט פון רעליגיע. דערמיט האט זיך אנגעפאנגען די אויפשטאנד פון די חשמונאים, וואס האבן זיגרייך ארויסגשטויסן די סירישע ארמייען, און געמאכט ארץ יהודה געצליך זעלבסטשטענדיק, און געגרינדעט די דינאסטיע פון די חשמונאים.
די חשמונאים האבן פון אנהייב פארזיכערט די גרענעצן פון יהודה, און דערנאך אנגעהויבן עס צו פארברייטערן, ווען יעדע קעניג פירט אן א סעריע פון מלחמות קעגן די שטעט, און אנעקסירט זיי, צו ארץ יהודה, דער הויכפונקט פון די קעניגרייך איז געווען, ווען אלכסנדר ינאי האט איינגענומען דאס רוב פון ארץ ישראל, אריינגערעכנט די בארטן פלאך, אנקומענדיק קיין דאר, א שטאט נעבן היינטיקן חיפה, און שטייענדיק איבער די בארטן שטאט עכו. פון צפון אשדוד, אשקלון, און עזה פון דרום. די גלעד געגנט, און אנדערע טעריטאריעס פון מזרח זייט ירדן טייך, און גרויסע שטרעקעס פון די אדומיים פון דרום.
רוימישע צייטן און חורבן.
נאכדעם וואס ינאי איז געשטארבן, האט זיין ווייב שלומציון המלכה איבערגענומען, און האט געקעניגט פאר כמעט א צענדליק יאר, פון יאר 76 ביז יאר 67 פארן ציווילע ציילונג. ווען זי איז געשטארבן האט האט אויסגעבראכן א בירגער קריג, צווישן אירע צוויי זין, יוחנן הורקנוס דער צווייטער און יהודה אריסטובולוס דער צווייטער, און זיי האבן אריינגעשלעפט די רוימישע אימפעריע, אין זייער געשלעג איבער ווער עס זאל קעניגן איבער יהודה.
אנהייב איז יהודה געווען אונטערן פראטעקטאראט פון רוים, שפעטער מיט די צייט געווארן א פראווינץ. רוים האט איינגעטיילט ווער עס וועט הערשן, און צוביסלעך אוועקגענומען די יידישע זעלבסטשטענדיקייט. די פאמיליע פון הורדוס, האט געקעניגט איבער יהודה, מער דינענדיק די רוימישע אינטערעסן, וואס איז אלס געווארן שווערערע אין שווערער.
אין יאר 66, האט אויסגעבראכן די גרויסע יידישע אויפשטאנד, וואס האט זיך געענדיקט זיגרייך פאר די רוימישע ארמייען, וואס האבן איינגענומען ירושלים, וואס איז געווען הויפטשטאט, און איר פארניכטעט, צוזאמען מיט די בית המקדש.
בר כוכבאס רעוואלט.
נאכן חורבן זענען געווען מערערע שטעט וואס זענען געווען פיל מיט יידן, ירושלים איז טאקע געווען חרוב, אבער יידישע אנוועזנהייט איז נישט קלענער געווארן. אין יאר 132, האט אויסגעבראכן די יידישע רעוואלט אונטער בר כוכבא, קעגן רוים. די יידישע לאנד האט געהאט צייטווייליקע זעלבסטהערשאפט פון דריי יאר, און האט פאראורזאכט שווערע פארלוסטן פאר די רוימישע מיליטער. צום סוף אבער האבן די רוימער בייגעקומען די יידישע קעמפער, און אונטערגעברענגט די רעשטלעך יידן, וואס זענען פארבליבן אין ארץ ישראל. דערמיט האבן די יידן זיך גענומען פארלאזן די געגנט פון יהודה, און די אנדערע געגנטער. און געגאנגען צו אנדערע יידישע ערטער אין גלות.
אדאריאניס קייסער, וועלכע איז געווען קייסער ביים רעוואלט, און איר אונטערדריקט, האט ווידעראמאל אויפגעשטעלט ירושלים, אבער פארבאטן איינטריט צו יידן, און האט גערופן די שטאט איליא קאפיטאלינא. און האט געביטן די נאמען פון יהודה, צו פראווינקיא סיריע פאלעסטינע.
שפייעכץ איז די וואַסערדיגע פייכטקייט און שליים וואס געפינט זיך אין די מויל.
דאס מויל קען אריין נעמן אדאנק איר אסאך סכנהדיגע זאכן אבער די שפייאכץ אנטהאלט א שארפער כעמיקאל וואס הארגעט אלע זשערמס.
זומער־שפּרענקלעך זײנען קליינע פּינטלעך פון מעלאנין אױף דער הויט, ספּעציעל פון בלאָנדע און רױטהאָריגע. זומער־שפּרענקלעך ערשײנען אױף דער הױט נאָך אַ שטיק צײט וואס מ'פארזוימט זיך אונטער דער זון אָן שוץ.
געוויסע זומער־שפּרענקלעך קענען װערן א געפאר מיט דער עלטער.
אזוי אויך א געבורט-צייכן, אדער א שיינהייט-פינטל צו פּליאַמע.
די טראַנס-סיבירישע באַן () איז די לענגסטע באַן ליניע אױף דער גאָרער װעלט פון מאָסקװע קײן װלאַדיװאָסטאָק. די באַן האָט מער װי 80 סטאַנציעס און האָט אַ װײטקײט פון 9300 קילאָמעטערס. די באַן פאָרט זײער פּאַמעלעך, נאָר ביז 70 ק"מ א שעה.
די באן פארט אדורך יאראסלאוול, טשעליאבינסק, פערם און אמסק.
אַ געזעץ איז אַן אָפיציעלער פירונג וואָס ווערט בעשטימט דורך אַן אַלגעמיינע מענטשליכע פאַרשטאַנד ווי אַזוי מען דאַרף זיך פירן.
עס איז געבויט אויף פרינציפען.
עס זענען דא געזעצן וואס קהילות און קאמפאניס מאכן זיך אליין'ס געזעצן אויף זייערע געזעלשאפטן הייסט דאס דאן נישט בלויז געזעצן נאר מער דירעקט פאליסיס.
עס זײַנען דאָ געזעצן וואָס ווערן געצווּנגען דורך דעם געריכט פון דער מדינה, און עס זיַינען דאָ געזעצן, וואָס יעדער פאַרשטייט פון זיך אַליין אַז מען דאַרף זיי פאָלגן וואס דאס הייסט "סאציאלער אפמאך".
געזעצן פון א מדינה.
יעדע לאנד האט באזונדערע געזעצן, וואס זענען מחייב אלע איינוואוינער אן אויסנאם.
די "חוקי המדינה" זענען נישט דירעקט אין קאנטראסט מיט די אידישע געזעצן "חוקי התורה".
ווען אידישע סוחרים ווילן באשוצן זייערע רעכטן, ניצן זיי צומאל אויך דעם צוואנג פון דער רעגירונג צו פארסירן זייערע קאפירעכט געזעצן.
געזעצן זענען רעגולאציעס וועלכע ווערן געשריבן און דערנאך באשטעטיגט דורך דעם לעגיסלאטיוון צווייגל פון דער רעגירונג, וואס אנבאלאנגט דאס לאנד און אלע איר אייוואוינער.
יעדע לאנד גיט ארויס געזעצן ווען עס זעט פאר נויטיג, צי איז דאס געזען איבער זיכערהייט, ווי פארקער, אדער איבער געווער.
די געזעצן ווערן אין אלגעמיין פארסירט דורך די פאליציי, וועמענס אויפגאבע איז צו כאפן די פארלעצער פונעם געזעץ, און זיי ברענגען פאר יוסטיץ.
ביוראקראטן זענען די וואס ארבעטן פאר דער רעגירונג און רעגירונג׳ס ארגאניזאציעס. זיי ארבעטן לויט די געזעצן, און געבן איבער זייערע באשליסונגען שריפטלעך.
אדוואקאטן האבן שטודירט וועגן געזעצן. זיי געבן מענטשן עצות און טון רעפרעזענטירן זיי אין דעם געריכט.
לויט אידישקייט איז די תורה די געזעצען פון דער וועלט, ד.ה. די ערשטע געזעצן זינט וואס גאט האט אראפגעשטעלט אויף דער וועלט, פונעם ערשטן טאג: זענען די שבע מצוות בני נח.
צווישן זיי זענען די באקאנטע דריי הארבע עבירות שלוש עבירות נישט הרג'ענען שפיכת דמים, נישט דינען עבודה זרה און נישט עובר זיין אויף גילוי עריות.
אויף אלע סידיס, צום ביישפיל, זעט מען דעם געדרוקטן איסור פון נאכמאכן פארבאטן הן עפ"י חוקי התורה, והן עפ"י חוקי המדינה.
לויט די תנכישע פארשער זיינען די דריי ענינים געשריבן געווארן דורך אנדערע מענטשן אין אנדערע צייטן. און לויט די רעליגיע איז אלס געשריבן געווארן דורך משה רבינו.
סער טשאַרלס ספּענסער "טשאַרלי" טשאַפּלין (ענגליש: "Sir Charles Spencer "Charlie" Chaplin"; 16טן אפריל 1889 - 25סטן דעצעמבער 1977) איז געווען א בארימטער ענגלישער אקטיאר, קאמיקער, סצענאר שרייבער, קאמפאזיטאר און פון די גרויסע פילם רעזשיסארן פון אלע צייטן. ער איז געווען שטארק בארימט פאר זיינע שטומפילמען.
זיין פילם קאריערע האט געצויגן מער ווי 75 יאר. ער האט אנגעהויבן אין טעאטער ווען ער איז געווען אלט פינעף יאר און האט געארבעט ביז ער איז געווען אלט 80. זיין לעצטער פילם איז געווען ״די גראפֿין פון האנג קאנג״ אין 1967.
טעם אדער געשמאק איז איינער פון די פינף חושים. עס מיינט פילן, מען קען פילן די געשמאקייט פון עסן און טרינקן. עס איז זייער גוט וויל אזוי גיבט דאס חשק צו עסן און טרינקן און נישט חלילה שטארבן פון הונגער. אויב איז דאס איז נישט צו געשמאק קען מען צולייגן זאלץ צוקער און פעפער מאכן מענטשן לעבן.
טעם אויף לשון קודש מיינט פשט, ווייל עס געבט אריין א טעם בשעתן טאן די מצווה אז מען זאל דאס טאן מיט געפיל.
פראנקפורטער איז אַ מין װאורשט װאָס שטאַמט פון דײטשלאַנד, אָבער װערט געגעסן אין אַ סך לענדער. דער ארגינעלער פראנקפורטער איז געמאַכט פון חזיר פלײש אין שעפּסענע קישקעס און װערט גערײכערט הענגנדיק. עס זײנען פאַראַן װערסיעס געמאַכט פאַר לײט װעלכע עסן ניט קײן חזיר פלײש, פון עוף אָדער רינד.
פראנקפורטערס ווערן געקאכט, און מערסטנס טוט מען זיי אנווארעמען פאר'ן עסן. כשר'ע פראנקפורטערס ווערן געמאכט פון רינדער פלייש.
ברעסלױ (;;;;;;;;) איז אַ שטאָט אין שלעזיִע, פּױלן.
ברעסלוי איז די צווייט רייכסטע שטאָט אין פוילן נאך ווארשע. עס ווערט גערעכענט אז 401 מיליאנערן וואוינען אין ברעסלוי, ד״ה פערזאנען וואס זייער יערליכע איינקומפט גייט אריבער 1 מיליאן PLN (אין יאר 2014). ברעסלוי און דער געגנט פון אונטער-שלעזיע זענען נאנט צו די גרענעצן מיט דייטשלאנד און טשעכיי, און דערפאר איז א גרויסער שותף פאר אימפארט און עקספארט מיט די לענדער.
ברעסלוי'ס אינדוסטריע פֿאבריצירט בוסן, אייזנבאן וואַגאָנען, היים אפאראטן, כעמיקאַלן און עלעקטראָניק. די שטאט האט פאבריקן און אנטוויקלונג צענטערן פון פיל אויסלענדישע און אינלענדישע קארפאראציעס, ווי למשל WAGO קאטאקט-טעכניק, זימענס, באש, נאקיע נעצווערק, וואלווא, HP, IBM, גוגל, אפערע ווייכווארג, באמבארדיער טראנספארטאציע און נאך.
וויסן איז א וויסיקייט אדער פארשטאנד פון א מענטש אדער א זאך, למשל פאקטן, אינפארמאציע אדער טאלאנטן, וואס מען קען באקומען דורך דערפארונג אדער בילדונג דורך באמערקן, אנטפלעקן אדער לערנען.
וויסן דעת; איז כולל שכל - און חכמה.
ווען איינער פארציילט אייך א זאך וואס פאר אייך באקאנט נוצט מען דאס צו זאגן פאר יענעם איך ווייס דערפון שוין.
גענוי וואס הייסט וויסן איז א שמועס צווישן פילאסאפן.
וויליאם פרענק באקלי (24סטן נאוועמבער, 1925 - 27סטן פעברואר, 2008), באקאנט אלס ביל באקלי איז געווען אן אמעריקאנער פארפאסער, שרייבער און קאנסערוואטיווער קאמענטאטאר. ער האט געשאפען די פאליטישע צייטשריפט נעשאנעל רעוויו אין 1955.
ער ווערט באטראכט אלס דער וואס האט אויפגעלעבט קאנסערוואטיזם און מאכן עס פאר אינטעלעקטואלער באוועגונג נאך דער צווייטער וועלט מלחמה, זייענדיג א בארימטער און טאלאנטפולער שרייבער, אין די צייטן ווען ליבעראלן האבן דאמינירט די אינטעלעקטואלע וועלט, אראפלייגדיג דעם פונדאמענט פאר די מאדערענע אמעריקאנער קאנסערוואטיווע פרעזידענט קאנדידאטן בערי גאלדוואטער און ראנאלד רעיגען.
ער איז געבוירן אין ניו יארק און אלס קינד האט ער געלערנט אין ענגלאנד.
דזשעימס דענפארט (דען) קוועיל (געבוירן 4טן פעברואר, 1947) איז אן אמעריקאנער פאליטיקער, א געוועזענער סענאטאר פון אינדיאנא. ער איז געווען דער פיר און פערציגסטער וויצע-פרעזידענט פון אמעריקע אונטער דזשארזש הערבערט וואלקער בוש (1989-1993).
קווייל איז געבוירן אין אינדיאנאפאליס אבער איז געצויגן געווארן אין אריזאנע.
די הויט איז דער דרויסנדיקער באדעק פון בעלי חיים. די הויט פון די פארשידענע בעלי חיים ענדערט זיך. א סך בעלי חיים האבן האר אדער פעלץ אויף דער הויט. פויגלען האבן אבער פעדערן אויף זייער הויט. מערסטע פיש, רעפטיליעס, שלענג און יאשטשערקעס האבן שופן אויף זייער הויט.
מענטשן האבן אויף זייער הויט אפטמאל קליינע הארן וואס מען קען קוים זען. טייל מענטשן האבן מער האר, אדער טונקלערע האר, וואס מען קען גרינגער זען, אנדערע האבן ווייניגער. אויף טייל פונעם קערפער האבן מענטשן האר וואס איז גאר לאנג און דערפאר קען מען גרינג זען, ווי למשל אויפן קאפ, אדער ביי א מאנצביל די בארד.
אן הויפט וואלטן מענטשן געווארן א סך מער אינפעקטירט מיט מחלות און ווירוסן. אז מען האלט די הויט ריין העלפט דעם מענטש צו בלייבן געזונט.
די הויט פון קערפער ווערט פאררעכנט אלס די גרעסטע גליד פון מענטש.
עס פארנוצט דריי פערטל בלוט פארזארגונג און האלט ווארעם דעם מענטש.
יעדער איינער האט זיך זיינע געניעלע פינגער אפדרוקען.
די הויט ווערט הארט אויב מ'נוצט דאס אסאך.
עס באנייט זיך יעדע שטיק צייט די צעלן.
די שטודיע פון די מחלות פון דער הויט פון א מענטש ווערט אנגערופן דערמאטאלאגיע.
מייקל סטענלי דוקאקיס איז אן אמעריקאנער פאליטיקער, א געוועזענער גאווערנאר פון מאסאטשוסעטס, ער איז געווען דער דעמאקראטישער קאנדידאט פאר פרעזידענט אין 1988 אנטקעגען דזשארזש הערבערט וואלקער בוש.
דוקאקיס האט געדינט אלס דער לענגסטער גאווערנער אין מאסאטשוסעטס היסטאריע, ער איז געווען דער צווייטער אמעריקאנער גאווערנער פון גריכישע אפשטאם און די היסטאריע נאך ספירא עגניו.
מאַרלין דיטריך (געבוירן אין בערלין ה'תרס"ב - געשטארבן פון קענסער ה'תשנ"ב 1901 - 1992) איז געוועזן א דייטשישע אקטריסע, זינגערין אונד א קאמיקערין. זי איז געוועזן באקלערט ווי די ערשטע דייטשישע אקטריסע וועלכע האט מצליח געוועזן אין האליוווד.
בעת ווען דער נאציזם האט געהערשט אין דייטשלאנד האבן די הויפט נאציס באארבעט מעשים צו איר ברענגען פון האליוווד קיין דייטשלאנד צו העלפן דער נאצישער פּראָפּאַגאַנדע, אבער זי איז געווען אנטקעגן נאציזם און זיי אפגעזאגט. זי האט באקומען אמעריקאנער בירגערשאפט.
רבי מרדכי שלמה פרידמאן זצ"ל (י"ג תשרי ה'תרנ"א - ה' אדר ה'תשל"א), באיאנער רבי פון ניו יארק.
רבי מרדכי שלמה איז געבוירן אין באיאן י"ג תשרי ה'תרנ"א, צו זיין פאטער הרב יצחק פרידמאן, פון באיאן, באקאנט אלס דער "פחד יצחק", א זון פון הרב אברהם יעקב פרידמאן פון סאדיגורא, א זון פון הרב ישראל פרידמאן פון רוזשין, א זון פון הרב שלום שכנא, פון פראהבישטש, א זון פון הרב אברהם המלאך, דער חסד לאברהם, א זון פון הרב דוב בער, דער מעזריטשער מגיד. און צו זיין מוטער מרת מלכה א טאכטער פון הרב יוחנן טווערסקי, פון רחמיסטריווקא.
ווען די ערשטע וועלט קריג האט אויסגעבראכן אין יאר ה'תרע"ד, איז דאס שטעטל באיאן אינגאנצן פארטיליקט, און דער פחד יצחק מיט זיין פאמיליע זענען אנטלאפן קיין וויען, די הויפטשטאט פון דער עסטרייכער אימפעריע. נאך דער פטירה פונעם פחד יצחק אום י"ז אדר ה'תרע"ז, האבן רבי מרדכי שלמה'ס דריי ברידער אנגעהויבן פירן א רביסטעווע, אבער ער איז געבליבן אין וויען מיט זיין מאמען מרת מלכה. אין ה'תרפ"ה, נאך זיין מאמען'ס פטירה (ט"ז טבת ה'תרפ"א), האט רבי מרדכי שלמה באשלאסן צו באזוכן די רוזשינער חסידים אין ניו יארק. ער האט נישט געקלערט צו באזעצן זיך דארטן וועגן די שוועריגקייטן פון געבן זיינע קינדער א געהעריג חינוך אין אמעריקע, און איז צוריק געפארן קיין וויען. אבער זיין פעטער, דער טשארטקאווער רבי, האט אים גע'עצה'ט צו וואוינען אין ניו יארק, דארט וועט ער קענען משפיע זיין אויף די יידן און אויפהייבן די ניווא פון שמירת המצוות אין אמעריקע.
קומענדיג קיין אמעריקע אין כ"א חשוון ה'תרפ"ז, האט ער זיך באזעצט אינעם לויער איסט סייד פון ניו יארק, וואו אסאך יידישע אימיגראנטן האבן געוואוינט. ער האט געעפנט זיין בית מדרש אין 247 איסט בראדוויי, און געבליבן דארט ביז סוף ימיו.
אין יענע טעג איז די תורה ודעת ישיבה געווען גאנץ ניי, און רבי מרדכי שלמה פלעג באזוכן די ישיבה אין וויליאמסבורג גאנץ אפט כדי מחזק זיין די בחורים וואס האבן געלערנט דארטן.
אין ה'תרצ"ט, נאך א לענגערער צייט וואס מען האט געשמועסט דערפון, האט מען ענדלעך אויפגעשטעלט דעם אמעריקאנער אגודת ישראל. די ערשטער קאנווענטשין איז געווען אין פאר ראקאוויי, ניו יארק אין תמוז ה'תרצ"ט. מ'האט געוועלט הרב אליעזר סילווער אלס פרעזידענט און דעם באיאנער רבי, רבי מרדכי שלמה, אלס וויצע-פרעזידענט.
שפעטער ווען אסאך רבי'ס זענען געקומען קיין אמעריקע בעירום ובחוסר כל האט רבי מרדכי שלמה אויפגעשטעלט די "אגודת האדמורי"ם" וואס האט געהאלפן אויפשטעלן זיי אויף די פיס.
אין ה'תש"ט איז רבי מרדכי שלמה געפארן צום ערשטן מאל קיין ארץ ישראל. פארנדיג אין דער אויטא קיין ירושלים, האט ער געקוקט די גאנצע צייט אינדרויסן. א חסיד וואס איז מיטגעפארן האט געוואלט הערן תורה פון זיין רבי'ן, האט ער אים געפרעגט וואס איז אזוי אינטערעסאנט צו זען אינדרויסן. האט אים דער רבי געענטפערט, דער פסוק (דברים י"א י') זאגט: עיני ד' אלדיך בה מראשית שנה ועד אחרית שנה. אז דער אייבערשטער קען קוקן אויפן לאנד א גאנץ יאר, איז דאך דא פאר אונז וואס צו זען!
רבי מרדכי שלמה איז נפטר געווארן ה' אדר ה'תשל"א), און ליגט אין הר הזיתים.
מרדכי שלמה פרידמאן
פרידמאן, מרדכי שלמה
יצחק לייב קאצענעלסאן הי"ד (ה'תרמ"ו - ה'תש"ד) איז געווען א יידישער לערער און דיכטער.
ער איז געבוירן אין תרמ"ו (1886) אין קארעליץ, מינסקער גובערניע, ווייסרוסלאנד (היינט הראדנע וואבלאסט, בעלארוס). קורץ נאך דעם האט זיין משפחה געצויגן קיין לאדזש, דארט איז ער געהאדעוועט געווארן.
אין די מלחמה יארן האט ער זיך געפונען אין דער ווארשעווער געטא, וואו ער איז געווען טעטיג אין דעם געטא אויפשטאנד. שפעטער האט מען אים געפירט אין אוישוויץ וואו די נאציס האבן אים דערמארדעט ח' אייר, ה'תש"ד.
קארעליץ (;;) איז א שטאט אין הוראדנער וואבלאסט, בעלארוס און די צענטראלע שטאט פון קארעליצער ראיאן.
זי האט א באפעלקערונג פון 30,000.
די שטאט האט לאנג געהאט א יידישע געמיינדע. אין 1900 האבן געוואוינט דארט 1,840 יידן.
דער האַנט איז א גליד פון צוויי זייטן ביים שפיץ פונעם ארעם. דער האנט פון א מענטש האט פינף פינגער.
א האנט איז ווי א קליינער קונצליכער הייבער; עס דרייט זיך אין אלע ריכטונגען, עס הייבט לייגט אנידער און דרייט א.א.וו. מיט די הילף פון די מוסקעלען אן די פלייש קען איך מרחק זיין און מקרב זיין מיט אהבה דורך גלעטן און שלאגן. וואונדער איבער וואונדער כמעט קיינמאל פיל איך נישט אז דער הענגעדיגער האנט איז מיר א שווערע לאסט ווי א ריכטיגער קראַן זאל ווען הענגען אויף מיר.
אויף דער דלאניע זעט מען ליניעס וואס זען אויס איינגעקריצט אין דער הויט. ס'איז פאראן אן אלטע גלייבונג אז די ליניעס ווייזן דעם גורל פונעם מענטש. "ליינען" די ליניעס צו דעקאדירן דעם גורל פונעם מענטש ווערט גערופן כיראמאנטיע.
דער געלער הארנמאן, וואס וואקסט אין מערב אייראפע
דער הארנמאן איז א מין פון בערך 25 זגאלן פון בליענדיגע פלאנצן אין דער פאמיליע "Papaveraceae" וואס וואקסן בעיקר אין אייראפע, צפון אפריקע און דרום-מערב און צענטראל אזיע. די פלאנצן וואקסן אפטמאל אין זאלציג ערד.
דאס קאליפארניער מאנרענדל איז א זגאל פון דער פאמיליע "Papaveraceae" (מאָן) וואס וואקסן בעיקר אין מערב אמעריקע און מעקסיקא אין שטחים ביז 2000 מעטער איבער דעם ים-פלאך. די פלאנצן וואקסן ביז א הויך פון 5-60 ס"מ.
דאס קאליפארניער מאנרענדל איז די אפיציעלע שטאַט בלום פון קאליפארניע.
רעפערענץ.
מרדכי שעכטער, "פלאנץ נעמען אין יידיש: א האנדבוך פון באטאנישער טערמינאלאגיע"
די מאַרקס ברידער אין 1931
די מאַרקס ברידער (ענגליש: Marx Brothers) איז געווען דער נאמען פון א פאפולערע יידישע מאנשאפט פון געשוויסטער קאמיקער וואס האבן געשפילט וואדווילס־סטיל פארשטעלונגען אין קינא און אין טעלעוויזיע אין דעם 20סטן י"ה אין די פאראייניקטע שטאטן.
מערילין מאַנראָו געבוירן נאָרמאַ דזשין מאָרטענסאָן; איז געווען אן אמעריקאנער אקטריסע, מאדעל און זינגערין.
באַרימט פֿאַרן שפילן קאָמיקעדישער "בלאָנדע באָמבע".
לאַנג נאָך איר טויט, איז זי פארבליבן אַ הויפּט איקאן פון פאפ-קולטור. אין 1999, האט דער אמעריקאנער פילם אינסטיטוט ראַנקירט מאַנראָו זעקסט אויפן רשימה פון די גרעסטע לעגענדע פון ווייַבלעך פאַרשטעלן פון די גאָלדען דור פון האָלליוואָד.
הנצחה פון ישיבת מרכז הרב
דעם 6טן מערץ 2008 איז אַ באַװאָפֿנטער פּאַלעסטינער אַרײַן אין בית מדרש פֿון מרכז הרב (דעם רב קוק ישיבה) אין ירושלים און געהרגעט 8 יונגע תלמידים און פֿאַרװוּנדעט 15. דער אטענטאט האט געטראפן נאך א לאנגער צייט וואס איז נישט פארגעקומען קיין טעראר אטאקעס אין ירושלים.
דער אטענטאט.
דער טעראריסט "אלא אישאם אבו דיים" א 25 יעריקער פון דזשאבעל מוקאבער האט זיט אריינגעריסן 20:40 א זייגער אין דער ביבליאטעק פון דער "מרכז הרב" ישיבה, דערהרגעט 8 תלמידים און פארווונדעט 15 אנדערע. אין 20 מינוט ארום איז דער טעראריסט דערשאסן געווארן דורך א ישיבה גראדואנט, קאפיטאן דוד שפירא, וואס וווֹינט נעבן דער ישיבה.
אונטער דעם טעראר איז געשטאנען על אקסא מארטירער בריגאדע פון דעם פאטאך און חופשיי הגליל (די גלילס אויסלייזער) ארגאניזאציע.
זייף איז געמאכט צו רייניגגן.
וויפל מאל מען שטונקט און מען איז שמוציג קומט דער זייף און וואשט אוועק די שלעכטע גערוך און איך ווער צוריק פריש און שמעק געשמאק.
a> אויך אין אראבישע קליידונג אלס שלום צייכן
דער אראביש-ישראלדיקער קאנפליקט באציעט זיך צו דעם לאנגיעריגן קאנפליקט צווישן מדינת ישראל און דער ארומיגער אראבישער ליגע. דער קאנפליקט איז גאר א קאמפליצירטער, און נעמט אריין פארשידענע אידעאלאגיעס, מעסיגע און עקסטרעמע, פון ביידע צדדים. דער גרונד פון דעם קאנפליקט באשטייט פון קעגנזייטיגע תשוקות אויף צו הערשן איבער דאס שטיקל לאנד פון דעם היסטארישן ארץ ישראל. ביידע צדדים האבן טענות וואס זענען לויט זיי פעלזן פעסט, און באשולדיגן דעם אנדערן צד אין הארטנעקיגקייט, באזיסלאזע שנאה, מערדערליכע אכזריות, און יעדן סארט אומרעכט.
איבער די יארן זענען געווען פארשידענע פרואוון אויף צו לייזן דעם קאנפליקט. עס זענען געטון געווארן פילע פאראויס-שריטן. אבער דעם ענדגילטיגן לייזונג איז נאך ווייט פון א מעגליכקייט.
שרשים פון דעם קאנפליקט.
אין ענדע פונעם 19טן יאר-הונדערט האט זיך אנגעהויבן א באוועגונג צווישן אידן אין מזרח אייראפע זיץ צו ציען וואוינען קיין ארץ ישראל. די באוועגונג האט גענומען עטליכע פאָרמען, רעליגיעזע און סעקולערע, און איז געווען געטריבן סיי פון אנטיסעמיטיזם אין אייראפע און סיי פשוט פון די פארגרינגערטע מיטלען אויף צו ערפילן דעם צוויי-טויזנט יעריגע תשוקה פון אידן זיך צו באזעצן אין הייליג לאנד.
ארץ ישראל, אונטער'ן אלטן רוימישן נאמען "פאלעסטינע" איז דאן געווען אונטער טערקישע הערשאפט פון דעם אטאמאנישע אימפעריע. די איינוואוינער פון לאנד האבן זיך געציילט אומגעפער 500,000, פון וועלכע בערך 25,000 זענען געווען אידן, און די איבעריגע מערסטנס אראבער.
פארשידענע ענליכע אידיאולאגיעס האבן אויפגעשפראצט בנוגע דעם באוועגונג זיך צו ציען צום היסטארישן לאנד פון די אידן, אבער קיין איינס האט נישט געוואונען קיין מאסן שטיצע פון אידנטום. אימיגראציע איז נאך אלץ געווען אויף גאר א קליינער פארנעם. די ערשטע אידן וואס האבן אנגעהויבן ארויפצוקומען אין די צייטן (אויך באוואוסט אלץ דער "ערשטער עליה") האבן געגרינדעט אגריקולטורע מושבים, ווי מקוה ישראל, פתח תקוה, און ראשון לציון, ווי זיי האבן פלייסיג באארבעט די ערד מיט אן אידיאולאגישער געטריישאפט צום לאנד.
די שטחים אויף וועלכע די אגריקולטורע מושבים זענען געגרינדעט געווארן זענען צום מערסטנס געקויפט געווארן פון אראבער. די ארטיגע אראבער האבן אין דעם פון אנהייב נישט געזען קיין סבה זיך צו באזארגן, און על פי רוב האבן זיי געלעבט רוהיג מיט אידן, טראץ געציילטע אומרוהען פון צייט צו צייט.
ציוניזם.
דער דרייפוס פרשה אין פראנקרייך אין יאר 1894-תרנ"ד האט אויפגעטרייסלט די אידישע וועלט אויפ'ן נושא פון אנטיסעמיטיזם. איינע פון די זשורנאליסטן וואס האבן געדעקט דעם דרייפוס פראצעדור איז געווען א סעקולאר-אידישער זשורנאליסט פון עסטרייך מיט'ן נאמען טעאודור (בנימין) הערצל. אויפגעברויזט אויף די שוידערליכע פאלשע באשולדיגונגען קעגן דרייפוס, האט זיך הערצל אונטערגענומען אפצושרייבן א פלאן אויף ענדגילטיג צו לייזן דעם פראבלעם פון דעם פארהאסטן איד.
הערצל'ס פלאן איז ארויסגעקומען אין א בוך מיט'ן נאמען "דער יודענשטאַט", אין וועלכע ער שטעלט פאר א חזיון פון א אידישע מדינה, אידיאליסטיש אין אירע מאָראַלן און פארגעשריטן אין קולטור ווי די חשובסטע שטעט אין אייראפע, די צענטערס פון ציוויליזאציע און קולטור פון וויען און פאריז.
דער פלאן איז אויפגעכאפט געווארן און עס איז געווארן א סענסאציאנאלע אידעע צווישן אלוועלטליכן אידנטום. אין יאר 1897-תרנ"ז האט הערצל צוזאם גערופן דעם ערשטן ציוניסטישן קאנגרעס אין באזעל. די ציוניסטישע אידיאלן זענען געווארן קלאר פארמולירט און מען האט אקטיוו אנגעהויבן ארבעטן אויף דעם פלאן פון גרונדן א אידיש לאנד.
ערשטע וועלט קריג: קעגנזייטיגע הבטחות.
אין ערשטן וועלט קריג האבן די אליאירטע מאכטן פון דעם פאראייניגטן קעניגרייך און פראנקרייך אפילירט מיט פארשידענע הבטחות צו די אראבישע באפעלקערונג פון מיטל מזרח אויף מיט צו ארבעטן מיט זיי אנטקעגן די טערקן, וועלכע האבן געקעמפפט אויף דער זייט פון דייטשלאנד און די עסטרייך-אונגערישע אימפעריע.
די הויפט הבטחה איז פארגעקומען אין 1915-1916 אין א בריוון אויסטויש (באקאנט אלץ די מעקמעהאן-חוסיין בריוון) צווישן סיר הענרי מעקמעהאן, דער ענגלישער הויך קאמישענער אין עגיפטן, און דער אראבישער פירער אלי אבן חוסיין, דער שאריף פון מעקקא, איבער דעם עתיד פון זעלבסטשטענדיגקייט פאר די אראבער. אין די בריוון האט מעקמעהאן קלאר געמאכט אז אראבער וועלן באקומען זייער זעלבסטשטענדיגקייט אין אלע אראבישע לענדער (אויסער עטליכע שטחים לעבן סיריע וואס ווערן דארט אויסגערעכנט). לויט די אראבער האט דאס אויך אריינגענומען די שטחים פון פאלעסטינע, וויבאלד די בריוו האט דאס נישט דערמאט אלץ אויסנאם.
אום 16טן מיי 1916 (ה'תרע"ו) איז געשלאסן געווארן א געהיימע אפמאך צווישן ענגלאנד און פראנקרייך, באקאנט אלס דער סייקס-פיקא פארשטענדעניש, איבער דעם עתיד פון די אראבישע שטחים. אין דעם אפמאך ווערן די שטחים צוטיילט צווישן פראנצויזישע און ענגלישע קאנטראל, אויף צו האלטן אויף א מאנדאט פאר שפעטערדיגע איינטיילונג. די פרינציפן אין דעם אפמאך זענען שפעטער באשטעטיגט געווארן דורך דער פעלקער-ליגע ווען עס האט באשטעטיגט די ענגלישע מאנדאט אויף פאלעסטינע פאר א אידישן לאנד. דער אפמאך איז אויך געווען דאס וואס האט ערמעגלעכט פאר די ענגלישע צו דערקלערן די באלפור דעקלעראציע, אין וועלכן עס ווערט צוגעזאגט פאר די אידן א היימלאנד אין פאלעסטינע.
דער אפמאך איז געווען אין קעגנזאץ צו די אפמאכן צווישן מעקמעהאן און חוסיין, און די אראבער האבן געהאלטן אז די באלפור דעקלעראציע איז געווען אן אומ'יושר'דיגע נאכדעם וואס לויט זיי איז פאלעסטינע אריינגערעכנט אין די שטחים פון די מעקמעהאן-חוסיין בריוון.
אידישע אימיגראציע און אראבישע קעגנערשאפט.
די אראבישע איינוואוינער האבן צוביסלעך אנגעהויבן צו פארשטיין וואס די ציוניסטישע פלענער זענען, און אנגעהויבן פאליטישע אקטיוויטעטן אויף צוריקצוהאלטן דאס גרונדן א אידישן לאנד. אין די זעלבע זייט האבן זיך געמערט די אידישע אימיגראנטן פון אייראפע און אידן האבן זיך פארשפרייט איבער דעם גאנצן לאנד, געבויט שטעט און מושבים און שטארק אנטוויקלט דעם עקאנאמישן מצב פון דעם לאנד.
איראניש איז געווען אז כאטש די געגנערשאפט פון די אראבער אנטקעגן אידישע איינוואוינער, האט די אידיאליסשקייט פון די אידישע אימיגראנטן געברענגט דערצו אז פילע אראבער פון ארומיגע לענדער, איבערהויפט פון עגיפטן, זענען געקומען קיין פאלעסטינע אנטיילצונעמען אין די פארגוטיגטע עקאנאמישע אומשטענדן. פון איין זייט האט דאס באשטעטיגט אז דאס אנקום פון די ציונים האט געהאלפן פארבעסערן דעם לאנד פאר אלע אירע איינוואוינער. פון די אנדערע זייט האט דאס געברענגט אז די צאל אראבער האבן זיך שטארק פארמערט, הייבנדיג די קאנפליקט אויף נאך מער.
נאך איידער דער ערשטער וועלט קריג האבן די אראבער זיך געוואנדן צו די טערקישע אוטאריטעטן אויף צו באשיצן דעם לאנד קעגן א אידישן איינפלוס. נאך דער באלפור דעקלעראציע איז דאס אויפברויז ביי די אראבער געוואקסן, און עס האבן זיך אנגעהויבן אקטיווע געשלעגן צווישן די אראבער און די אידישע באפעלקערונג. אראבער האבן אנגעהויבן צו באפאלן אידישע דערפלעך, און עס האבן זיך געגרינדעט ארגאניזאציעס אויף צו באשיצן די אידן.
דערווייל האבן די אידישע אימיגראנטן געהאלטן אין איין קומען זיך באזעצן אין דאס לאנד, געבויעט אידישע אינסיטוציעס, אנטוויקלט דעם אלטן העברעאישן שפראך, און דער פלאן פון ציונות האט זיך אנגעהויבן זעהן אין דער ווירקליכקייט. דאס האט געברענגט דערצו אז די אראבישע באפעלקערונג, פילנדיג הילפלאז אנטקעגן די אנטוויקלונגען, איז געווארן אלץ מער אויפגעברויזט. ראיאטן האבן אויסגעבראכן אין די 20'ער און 30'ער יארן אין וועלכע פיל אידן זענען געהרג'עט געווארן דורך אראבער.
די ערגסטע ראיאטן און הריגות זענען פארגעקומען אין 1929-תרפ"ט מיטן נאמען תרפ"ט אויפרוהר. געטריבן דורך דער מופטי פון ירושלים, האַג' אמין אל חוסייני,וועלכער האט באשולדיגט די אידן מיט וועלן איבערנעמען דעם שטח ביים כותל המערבי, האבן די אראבער אנגעהויבן אטאקירן אידן אין דורכאויס דעם לאנד. דאס שוידערליכסטע איז פארגעקומען אויף די אידן אין חברון און די תלמידים פון די חברונ'ער ישיבה, פון וועלכע 67 זענען דערמארדעט געווארן.
דער גרויסער אויפשטאנד.
פון 1936-תרצ"ו ביז 1939-תרצ"ט האבן די אראבער דורכגעפירט א כללות'דיגן ארבייט-אפשטעל (סטרייק) און אקטיווע געשלעגן. האג' אמין אל חוסייני האט געטריבן די אראבישע באפעלקערונג זיך צו באטייליגן אין דעם ארבייט-אפשטעל, און צוריקצוהאלטן שטייערן פון די ענגלישע רעגירונג.
דער צוטיילונג פון דעם שטח לויט די פארשלאגן פון דעם פּיל קאמיסיע
די סטרייק האט זיך אפגעשטעלט נאך עטליכע מאנאטן, אבער עס האבן ווייטער אנגעהאלטן אטאקעס אנטקעגן אידן. אלץ ענטפער האבן די אידישע באפעלקערונג גענוצט די "הגנה" מיליציע ארגאניזאציע אויף צו באשיצן אויף אידן. די ענגלישע, כאטש זיי האבן נישט אנערקענט די הגנה אלץ א לעגיטימע ארגאניזאציע, האבן מיט זיי מיטגעארבעט אויף צו באשיצן קעגן אראבישע אטאקע אויף אידן.
א שפלינטער גרופע פון הגנה, דער "אירגון צבאי לאומי" (באקאנט אלס אצ"ל), האט אנגעהויבן דורכפירן קאנטער-אטאקעס אויף אראבער, אטאקירנדיג אראבישע אטאקירער און אויך אומשולדיגע ציווילע אראבער.
אין ענדע פון דעם אויפשטאנד אין 1939 זענען די צאל טויטע געווען 5,000 אראבער, 400 אידן, און 200 ענגלישע.
דער פּיל קאמיסיע.
אין 1936, נאכ'ן אנהייב פון דעם "גרויסן אויפשטאנד", האבן די ענגלישע געגרינדעט א קאמיסיע אויף נאכצופארשן די סבות פון דעם אויפשטאנד, און וויאזוי צו לייזן דעם היציגן קאנפליקט. דער קאמיסיע איז געווען אנגעפירט דורך "לאָרד פּיעל".
דער קאמיסיע האט פארברענגט עטליכע מאנאטן אין פאלעסטינע. אויף די זייט פון די ציונים האט חיים ווייצמאן געהאלטן א הארציגע רעדע, פרובירנדיג צו ערקלערן די אידישע מאטיוון און אירע פרידליכע נאטורן. די אראבער האבן געהאט א געלעגנהייט פארצושטעלן זייער צד, אבער אנשטאט דעם האבן זיי באשלאסן צו באיקאטירן דעם קאמיסיע. האג' אמין אל חוסייני האט זיך אנטזאגט פון זיך מיט זיי צו טרעפן, און נאר אומאפיציעלע פערזאנען פון די אראבישע זייט האבן איבערגעגעבן די אראבישע מיינונגען.
דער קאמיסיע איז צוריקגעקומען קיין ענגלאנד אין 1937תרצ"ז און פארגעשטעלט די רעזולטאטן מיט זייערע החלטות וויאזוי צו לייזן דעם נושא. דער קאמיסיע האט פארגעשלאגן אז דער לאנד זאל צוטיילט ווערן. פאר די אידן האט געדארפט גיין א קליינער שטח: דער גליל אין צפון און א פּאַס אויף מעריב לענגאויס דעם צפון ברעג פון דעם ים התיכון. פאר די אראבער וועט גיין רוב שטח פון יהודה און שומרון און דעם גאנצן נגב מדבר. דער פלאן האט אויך אנטהאלטן אז די איינוואוינער פון ביידע צדדים זאלן זיך אוועקציען אריין אין זייער פארטיילטן שטח, כדי די באפעלקערונג זאל נישט זיין א פארמישטע.
די אראבער האבן קאטעגאריש אפגעווארפן דעם פלאן. ביי די אידן זענען די מיינונגען געווען צוטיילט. די אפיציעלע ענטפער פון די ציוניסטישע פירערשאפט איז געווען אז זיי זאגן דאס אפ וויאזוי עס איז פארגעלייגט, אבער זיי ווילן האלטן ווייטערדיגע געשפרעכן אויף א לייזונג.
סימפאטיע צו אידן נאכ'ן קריג: דער יו.ען. רעזאלוציע.
דער צוטיילונגס פלאן פון דעם 1947-תש"ז יו.ען. רעזאלוציע
נאך דער צווייטער וועלט קריג, ווען די וועלט האט זיך דערוואוסט פון די שוידערליכע טראגעדיע וואס איז באפאלן דעם אידישן פאלק, איז געווארן אן אויסערגעווענליכער סימפאטיקער שטימונג פון וועלט-מיינונג כלפי די ציוניסטישע אידעע.
די ענגלישע, וועלכע האבן געליטן נאר צרות פון דעם גאנצן מאנדאט, האבן זיך שוין געוואלט זען אינדרויסן פון דעם. זיי האבן איבערגעגעבן פאר'ן ניי געבוירענעם יו.ען., דער נאכפאלגער פון דער ליגע פון פעלקער, צו מאכן א באשלוס איבער די נושא פון דעם לאנד'ס הערשאפט. אין מאי 1947-תש"ז האט דער יו.ען. געשטעלט אן אויספארשונגס קאמיטע וואס איז באשטאנען פון עטליכע לענדער אויף אויפצוקומען מיט א החלטה. דער קאמיטע איז אויפגעקומען מיט א נייע צוטיילונגס פלאן און דאס געשטעלט פאר די יו.ען. מיטגלידער צו שטימען אויף דעם.
לויט'ן פלאן וואלטן די אידן באקומען 55% פון דעם שטח פון דער מאנדאט: רוב פון דעם גליל און דעם נגב מדבר. די אראבער וואלטן באקומען רוב פון די צענטראלע חלקים פון דעם לאנד. ירושלים וואלט געבליבן אונטער אינטערנאציאנאלע הערשאפט.
די שטימען זענען פארגעקומען דעם 27סטן נאוועמבער. א מערהייט פון 33 קעגן 13 האט געשטימט לטובת דעם פלאן.
די 33 לטובת זענען געווען: אויסטראליע, בעלגיע, באליוויע, בראזיל, בעלארוסיע, קאנאדע, קאסטא ריקא, טשעכיי, דענמארק, דאמיניקאנישע רעפובליק, עקוואדאר, פראנקרייך, גוואטעמאלע, האַיטי, איסלאנד, ליבעריע, לוקסעמבורג, האלאנד, ניו זילאנד, ניקאַראַגוואַ, נארוועגיע, פּאַנאַמאַ, פּאַראַגוויי, פערו, פיליפינען, פוילן, שוועדן, דרום אפריקע, אוקריינע, די פאראייניגטע שטאטן, דער סאוועטן פארבאנד, אורוגוויי, ווענעזוועלע.
די 10 אנטקעגן זענען געווען: אפגאניסטאן, קובא, עגיפטן, גריכנלאנד, אינדיע, איראן, איראק, לבנון, פאקיסטאן, סאודי אראביע, סיריע, טערקיי, תימן.
אויך האבן צען לענדער זיך צוריקגעהאלטן: ארגענטינע, טשילי, כינע, קאלאמביע, על סאלוואדאר, עטיאפיע, האנדוראס, מעקסיקא, יוגאסלאוויע, דאס פאראייניגטע קעניגרייך. איין לאנד, טיילאנד, איז נישט געווען ביים שטימען.
די אראבער האבן גלייך אפגעווארפן דעם פלאן. רוב פון די אידישע איינוואוינער, אריינגערעכנט די ציוניסטישער פירערשאפט פון דער "סוכנות" (אידישע אגענטור), כאטש נישט גענצליך צופרידן, האבן עס אנגענומען.
דער קריג פון 1948.
אראבישע אטאקע אויף ישראל, טאג נאכן גרינדונג
אויף מאי 18, 1948, האט דוד בן גוריון דערקלערט דאס זעלבסטשטענדיגקייט פון מדינת ישראל. אייניגע שטונדע דערנאך האבן די ארמייען פון פינף אראבישע לענדער -- מצרים, סיריע, ירדן, איראק, און לבנון -- אנגעגריפן דעם נייעם לאנד מיט'ן דערקלערירטן ציל צו "אריינשטופן די אידן אין ים אריין". זיבן מאנאטן האבן די שלאכטן אנגעהאלטן, מיט פילע פון די ישראל'ישע סאלדאטן ניי-געקומענע אימיגראנטן פון די שארית הפליטה פון חורבן אייראפע. דער קריג האט זיך אויסגעלאזט מיט א נצחון פאר מדינת ישראל, וועלכע האט צוגענומען פיל מער שטח ווי דער ארגינעלער יו.ען פלאן וואלט איר געגעבן. אלץ רעזולטאט פון דעם קריג זענען 700,000 אראבער אנטלאפן אדער פארטריבן געווארן פון זייערע היימען אין דעם ניי-געבוירענעם אידישן לאנד, און זיי זענען געווארן פליטים אין לאגערן אין מערב ברעג פון פאלעסטינע, אין ירדן, לבנון, און דער עזה פאס. דער קריג איז גערופן געווארן דורך מדינת ישראל דער זעלבסטשטענדיגקייט קריג, אדער מלחמת עצמאות. ביי די אראבער ווערט עס אנגערופן "אל נאקבא", אדער דער קאטאסטראפע.
אין 1949 זענען געשלאסן געווארן קריגס-אפשטעל אפמאכן צווישן מדינת ישראל און די אנגרייפנדע לענדער, אבער נישט קיין שלום אפמאך. א קריגס צושטאנד האט נאך ווייטער אנגעהאלטן אויף א קלענערן פארנעם, צוליב די אומגעלייזטע פראבלעמען פון אנערקענטע גרעניצן, די אראבישע פליטים און זייערע צוריק-קער רעכטן, און דער סטאטוס פון ירושלים.
דער סיני מלחמה.
אין 1956 האט גאמאל אבדול נאסער, דער פרעזידענט פון עגיפטן, נאציאנאליזירט דעם סועץ קאנאל, און פארבאטן דעם דורכגאנג פאר ישראל'ישע שיפן. דער קאנאל איז געווען א וויכטיגער וואסער שאסיי פאר אינטערנאציאנאלע באנוץ, וועלכע איז געבויט געווארן, און האט טיילווייז באלאנגט, פאר דעם פאראייניגטן קעניגרייך און פראנקרייך. אין א פאראייניגטע אקציע האבן די דריי לענדער, מדינת ישראל, דאס פאראייניגטע קעניגרייך, און פראנקרייך, אטאקירט עגיפטן און איינגענומען די שטחים פון מדבר סיני און דער עזה פאס. נאך אינטערווינירונג דורך דער יו.ען. האבן זיך אלע דריי ארויסגעצויגן.
זעקס טעג מלחמה.
אין מאי, 1967, האט עגיפטן מאביליזירט אירע ארמייען נעבן ישראל'ס דרום גרעניצן, און אפגעשפארט די שטרייטן פון טיראן און דער גאלף פון אקאבא, דערביי צוריקהאלטנדיג ישראל'ישע שיפן פון א וועג קיין אזיע און מזרח אפריקע. נאסער, דער עגיפטישע פרעזידענט, האט געטריבן די רהעטאריק אין די אראבישע וועלט איבער דאס גראנדיעזע פלאן פון א פאראייניגטע אראבישע פאלק וואס וועט צוזאמען באקעמפפן און פארניכטן דעם אידישן לאנד. אין דער זעלבער צייט האבן סיריע און ירדן אויך מאביליזירט זייערע כחות אויף זייער גרעניצן מיט מדינת ישראל, און עס האט אויסגעזעהן קלאר אז אט וועלן זיי צוזאמען אנגרייפן.
די ישראל'ישע רעגירונג האט באשלאסן נישט צו ווארטן, און אין דעם פרימארגן פון יוני 6 האבן ישראל'ישע לופט כחות אין איינציגע שטונדן פארניכטעט די עראפלאנען און לופט פעלדער פון דעם עגיפטישן ארמיי בשעת די פילאטן האבן נאך געגעסן פרישטאג. אויך אין צפון און אין מזרח האבן זיי שנעל איינגענומען די פאזיציעס פון די סירישע און ירדנישע כחות. דער קריג האט געדויערט נישט מער ווי זעקס טעג, און ביים ענדע האבן די ישראל'ישע כחות געהאט איינגענומען ניי שטחים פון אלע דריי לענדער ארום: די גולן בערג אין צפון, דער עזה פאס און מדבר סיני אין דרום, און -- דאס גרעסטע געווינס -- דעם גאנצן מערב ברעג פונ'ם ירדן, אריינגערעכנט מזרח ירושלים מיט'ן הר הבית און כותל המערבי.
דער צווייטער אינטיפאדע.
דער צווייטער אינטיפאדע האט אנגעהויבן ערב ראש השנה תשס"א און האט געדויערט ביז תשס"ה. במשך דער צייט זענען געהרגעט געווארן 1100 ישראלדיקער און 5500 פאלעסטינער, ווי אויך 64 פרעמדע. די ישראלים האלטן אז דער אינטיפאדא איז א כוואליע פון פאלעסטינער טעראריזם געפירט דורך יאסיר אראפאט. די פאלעסטינער האבן אטאקירט צה"ל זעלנער, פאליציי און ציווילע בירגער, געהאלטן זעלבסטמארד אטאקעס און געשאסן קאסאם ראקעטן קיין ישראל.
נאז איז געמאכט צו אטעמען
אויך איז דאס געמאכט צו שמעקן אויב וואלט דאס ווען געווען ערגעץ אנדערשט פלאצירט וואלט געווען שווער דאס קראצן און פיצן, אויך איז דאס העכער די מויל א שטארקע ארכיטעקטישע סטראטעגיע אז אלטע פארפוילטע עסן זאלן מען שנעל דערשמעקן און דאס נישט אראפשלינגן צו פארדארבן די מאגן.
אויך איז דער נאז קונצלעריש אויסגעשטעלט מיט אסאך בלוט רערן צו ווארימען די קאלטע לופט וואס מען אטעמט אריין דורך די נאז רערן.
עס האלט אויך געטריי די אויגן ברילן
דער סטרוקטער מאכט אז די לעכער גייען אויף אראפ כדי די ווינט זאל נישט אריינבלאזן וואס סברויך נישט סתם אזוי.
די הארעלעך שטייען אינוועניג צו רייניגען די לופט
פון די נאז אינאיינעם מיטן מויל ווערט ארויסגעשאסן אסאך מאל א סניז (האטשו) און מען מוז באלד זאגן אסותא.
נאז לעכער
ציין (איינצאל: צאָן) איז ווי הערליכע פערל שטיינער אין מויל, דאס הייסט אפילו עס איז הארט ווי שטיין איז דאס ארום גענומען מיט אן אייגענעמענע גליטשיגע הויט.
ס'שיינט ווייס איינצונעמן די הערצער פון די ארומיגע מיט וועמען מען קומט אין בארירונג.
פארענט זענען די ציין שפיציג און דין כדי צו צו שניידן די עסן און גראבן די שטיקער, פון אונטען זענען די ציין דיק און ברייט צו צוטרעטן און צוקוועטשן אויף נאך קלענערע שטיקער דאס עסן, בעפאר עס פארט אראפ אין גוף אריין
די אונטערשטע ציין ליגן איינס אויפן אנדערן באקוועם אגאנצן טאג אן דעם וואס מען זאל וויסן אז זיי זענען דארטן.
מיטן פיצן די ציין, טעגליג, מיט א ציין בערשטל, וואס איז געאייגענט דערפאר, היט מען אפ די געזונט, סיי פון די ציינער, און אויפן לאנגן טערמין אויך די געזונט פונעם גאנצן קערפער.
דאָקטאָר פֿון פֿילאָסאָפֿיִע אָדער Ph D איז דער העכסטער אַקאַדעמישער טיטל. מען באַקומט דעם טיטל װען מען באווייזט אַז מען האָט אַלײן געפארשט עפּעס אַ טעמע און דערין געצײגט נײַקײטן פֿאַר די װיסנשאַפֿט. די שטודיִע פֿאַרפֿאַסט מען אין אַ דיסערטאַציִע (צוזאַמענזאַץ) װאָס װערט איבערגעקוקט דורך פּראָפֿעסארן, און מען זאָל אױך קענען די אַרבעט פֿאַרטיידיגן.
אריגינעל האט מען באקומען דעם דיפלאם פאר שטודיעס אין פילאסאפיע אבער היינט גיט מען דעם טיטל אין אלע לערנונגען.
א באַן סטאַנציע איז א פלאץ וואו פאסאזשירן קענען ארויפגיין אויף און אראפשטייגן פון א באן, אדער וואו פראכט ווערט געלייגט אדער אראפגענומען.
די ערשטע באן סטאנציעס זענען געמאכט געווארן סיי פאר פאסאזשירן און סיי פאר פראכט. היינט באהאנדלט מען פראכט נאר אין די גרעסטע באן סטאנציעס. א באן סטאנציע קען זיין א וואקזאל ביים אנהייב אדער ביים סוף פון א רוטע, אדער די סטאנציע געפינט זיך ביי דער באן ליניע אינמיטן א רוטע. געוויינטלעך האט די סטאנציע פעראנען צו דערמעגלעכן ארויפ־ און אראפשטייגן מיט זיכערקייט.
די מערסטע באשעפטיקסטע באן סטאנציע אין דער וועלט איז שינזשוקו סטאנציע אין טאקיא, יאפאן. די מערסטע באשעפטיקסטע באן סטאנציע אין אייראפע איז קלאפהאם קנופ אין דרום לאנדאן, ענגלאנד. ביי די שפיץ צייטן, קומט אן דארטן א באן יעדע 13 סעקונדעס.
דעניס קוסיניטשדעניס קוסיניטש איז א דעמאקראטישער קאנגרעסמאן פון אהאיא, און א צוויי מאל געוועזענער קאנדידאט פאר פרעזידענט פון די פאראייניקטע שטאטן.
ער ווערט פארעכנט אלס א ראדיקאלער ליבעראלער פארשוין.
פרשת ויקרא איז די ערשטע פרשה אין ספר ויקרא. אין אן עיבור יאר געפאלט פרשת זכור אין דעם שבת ווען מען ליינט ויקרא אין שול.
די וואך וואס מ'ליינט די פרשה געפאלט פאר פסח (אין אן עיבור יאר, פאר פורים).
אין דער דאזיגער פרשה הייבט די תורה אן צו ערקלערן די פונקטליכע געזעצן פון די קרבנות וואס מען האט מקריב געווען אינעם משכן. די קרבנות עולה, מנחה, שלמים, חטאת און אשם ווערן אויסגערעכנט דא.
עס איז איינגעפירט אז קליינע קינדער ווען זיי הייבן אן צו לערנען חומש הייבן זיי אן מיט דער פרשה.
הויפט־טאָוול ASRock K7VT4A Pro מאדעל
הױפּט־טאָװל (ניט אָפֿיציעל איבערגעזעצט פון Mainboard) איז דער הויפט געדרוקטער שטראמקרייז טאָוול (printed circuit board) פון א קאמפיוטער. אלע עיקרדיקע באשטאנדטיילן פונעם קאמפיוטער זיינען אן אינטעגראלישע טייל פון דעם הױפּט־טאָװל, דאס איז כולל דער פראצעסאר, זיכרון קארטע, עקראן קארטע אא"וו.
אויפן הויפט־טאוול געפינען זיך עלעקטראנישע קאמפאנענטן ווי רעזיסטארן, קאנדענסאטארן און אינדוקטארן.
תל אָביב סאַװידאָר צענטראַל באַן סטאַנציע איז די עלטסטע סטאנציע אויף דער נייער ליניע וואס פארט אריבער תל אביב, און די װיכטיגסטע באַן סטאַנציע אין דער שטאָט. זי איז געװידמעט געװאָרן צום כּנסת דעפּוטאַט מנחם סאַװידאָר. די סטאַנציע האָט דריי אינזל פעראנען און פֿון דאָרטן קען מען פארן צו אַלע צילן פֿון דער ישׂראל-באַן.
זי איז די מערסט באשעפטיגטסע באן סטאנציע אין ישראל, מיט א דורכשניט 70,073 פאסאזשירן טעגלעך אין דעצעמבער 2014.
סילדע וואל ספיצער איז די ווייב פון דער געווזענער ניו יארק גאווערנאר עליעט ספיצער.
זי איז א גויטע, שטאמט פון נארט קאראליינע, אויפגעוואקסן א בּאַפּטיסט קריסט.
בעת איר מאן'ס זונה סקאנדאל איז זי געשטאנען געטריי צו איר מאן, און זיך באוויזן ביי איר מאן'ס היסטארישע רעזיגנאציע רעדע.
בעליז () איז א קליין לענדל אין צענטראלער אמעריקע, ביים קאַראַאיבישן ים, ביים גרענעץ פון גוואטעמאלע.
לעבן דעם בארטן פון בעליז געפינט זיך די בעליז באריער ריף סיסטעם, אן אונעסקא וועלט ירושה ארט, און דער צווייטער גרעסטער באריער ריף אין דער וועלט, נאך אויסטראליע'ס גרויסן באריער ריף.
ראָטנבורג () איז אַ קלײנע אַלטע שטאָט אין דער ראַיאָן מיטלפֿראַנקן אין דרום דײַטשלאַנד.
אין ראָטנבורג האָט מהר"ם ראטנבורג געלערנט 40 יאָר אין דער ישיבֿה.
א ממזר איז איינער וואס איז געבוירן פון עלטערן וואס איז פארבאטן צו פארהייראטן לויט די תורה, און זייער שטראף איז כרת.
א ממזר טאר נישט חתונה האבן מיט כשר'ע יידן.
דעיוויד אַלעקסאַנדער פעטערסאָן (געבוירן 20סטן מיי, 1954) איז אן אמעריקאנער פאליטיקער וואס איז געווען דער 55סטער גאווערנאר פון ניו יארק, פון 2008 ביז 2010. פארדעם איז ער געווען דער לוטענאנט גאווערנאר אונטער עליאט שפיצער און ווען שפיצער האט רעזיגנירט האט פעטערסאן איבערגענומען. פעטערסאן איז געווען דער ערשטער שווארצער גאווערנאר פון ניו יארק, און דער ערשטער לעגאל בלינד גאווערנאר אין אמעריקע.
פאמיליע און בילדונג.
פעטערסאן איז געבוירן געווארן אין ברוקלין צו זיין טאטן באזיל פעטערסאן, א מאכטפולער פאליטישער פיגור אין הארלעם. אן אינפעקציע אלס קינד האט אים בלינד געמאכט דאס לינקע אויג און שטארק באגרענעצט די זעה קראפט פון דעם רעכטן אויג, צוליב דעם האט זיין פאמיליע אריבער געצויגן קיין לאנג איילאנד כדי ער זאל קענען שטודירן אין א געהעריגער שולע. ער האט גראדואירט פון העמפסטעיט הויכשולע אין 1971.
פעטערסאן האט באקריגן א בעטשעלער דיפלאם אין היסטאריע פון קאלומביע אוניווערסיטעט אין 1977, און א געזעץ דעגרי פון האפסטרא לאו סקול אין 1983. נאכן באקריגן א געזעץ דעגרי איז ער געגאנגען ארבעטן פארן קווינס דיסטריקט פראקורירער'ס אפיס, ער האט אבער נישט געמאכט די באר טעסט, און נישט געווארן קיין אדוואקאט, ער האט עס צוגעשריבן צו דעם אז ער האט נישט געקענט זען געהעריג.
אין 1985 האט זיך פעטערסאן זיך אנגעשלאסן אין דעם דייוויד דינקינס קאמפיין פאר מאנהעטען בארא פרעזידענט. און אקטאבער יענעם יאר איז ער באשטימעט געווארן אויסצופילן דעם סטעיט סענאט זיץ פון לעאון באוגעס וואס איז געשטארבן און הארלעם, א זיץ וואס זיין טאטע האט אמאל געהאלטן, ער איז אלט געווען דאן 31 יאר זייענדיג דער יונגסטער סענאטאר אין אלבעני, א יאר שפעטער האט ער געווינען דעם זיץ פאר זיין ערשטער פולער טערמין. אין 1993 איז ער געלאפן פאר דער דעמאקראטישער נאמינאציע פאר פובליק אדוואקאט פון ניו יארק סיטי אבער ער האט פארלוירן צו מארק גרין.
אין 2002 איז ער דערוועלט געווארן ביי די דעמאקראטישער קאוקס אלס דער סענאט מינאריטעט פירער, אראפזעצדיג דען דאן מינאריטעט פירער מארטי קאנאר.
לוטענאנט גאווערנאר.
אין 2006 האט עליאט שפיצער אים אויסגעוועלט צו לויפן צוזאמען מיט אים, דער טיקעט האט געווינען די וואלן מיט 69%.
גאווערנאר.
פעטערסאן
בער סטערנס איז געווען די 6טע גרעסטע אינוועסמענט באנק אין אמעריקע.
די באנק איז געווען אויפן שוועל פון באנקראט צוליב א קעש פראבלעם, וואס האט זיך אנגעהאבן פון די פריים מארגעזעש פראבלעם.
און זינטאג מערץ 16, 2008 האט די פירמע מסכים געווען צו ווערן אפגעקויפט פון זשעי פי מארגן פאר $236 מיליאן, ארום $2 א אקציע, $28 ווייניגער וויפיל עס האט זיך פארקויפט פרייטאג פאר $30. דער דיעל איז געשטופט און פינאצירט געווארן דורך די פעדעראל רעזערוו, צוליב די מורא אז בער סטערנס וועט אונטער גיין וועט די פינאציעלע מארקעטס אין אמעריקע קראכן, און כדי עס זאל נישט הייסן אז די פעד האט געהאלפן ראטעווען אינוועסטירער האבן זיי נישט געלאזט צאלן מער ווי צוויי דאלער אן אקציע. א וואך שפעטער האט זשעי פי מארגן ארויפגערוקט דעם פרייז צו $10 אן אקציע אז די אינוועסטירער זאלן מסכים זיין און די בער סטערנס ארבעטערס וואס זענען געווען א דריטל פון די אקציאנערן זאלן זיין צופרידן און קענען ארבעטן מיט זייערע נייע בעלי בתים.
די באנק איז געגרינדעט 1923 אלס א פירמע צו האנדלען מיט אקציעס.
א געמעל פון א האנגאר.
א האנגאר איז אן אפגעצאמטער סטרוקטור צו האלטן פליווארג אין געשיצטן לאגער. רוב מאדערנע האנגארן זענען געבויט פון מעטאל, אבער האלץ און בעטאן ווערן אויך געניצט. דאס ווארט "האנגאר" שטאמט פון א צפון-פראנצויזישן דיאלעקט, און באדייט א פי פען.
א האנגאר באשיצט פליווארג פון וועטער און אולטראוויאלעט ליכט. האנגארן ווערן אויך געניצט אלס א פארצאמטן ווארשטאט אדער א מאנטאזש שטח. דערצו אין א האנגאר קען געהיימע פליווארג ווערן באהאלטן פון שפיאן סאטעליטן און שפיאן עראפלאנען.
די זאלן אויף שיפן וואס טראגן פליווארג ווערן אויך גערופן האנגארן.
אַוואַירו איז א שטאט אין פארטוגאל אויפן ברעג פונעם אטלאנטישן אקעאן. די מוניציפאליטעט איז צעטיילט אויף 14 פאראפֿיעס.
די שטאט איז באקאנט פאר דער פראדוקציע פון זאלץ.
העטהער מילס איז אן ענגלישע מאדעלקע און סעלעברעטי.
זי האט געליטן א געפֿערליכן אויטא צוזאמשטויס אין לאנדאן לעבן דער קעניגן'ס קענזינגטאן פאלאץ, זי האט פארלוירן העלפט פוו איר לינקן פֿוס, און האט זינט דאן א פאלשן פוס.
זי איז געווען פארהייראט צו פאל מאקארטני, זיי האבן זיך צושיידט אום 2006 און אפגע'גט אום מערץ 2008.
געזאַנג איז די האַרמאָניע פֿון טענער װאָס קומען אַרױס פֿון מױל און האַלדז، הױך אָדער שטיל، שנעל און שטײט، אַרױף און אַראָפּ מאַכט אַ צוזאַמשטעל פֿון אַ ניגון. מען קען זינגען אליין אדער מיט א מוזיקאלישן צושפיל.
עס קען זײַן שנעל און לעבעדיק אױפֿצוהײבן דעם געמוט צו פֿרײלעכקײט، אָדער קען דאָס זײַן שטײט און טרױעריק אױפֿציװעקן דעם געפֿיל פֿון ליבע און בענקשאַפֿט.
ביקור חולים, באַזוך פֿון שלאַפֿע לײַט, איז אַ גרױסע מצוה אין ייִדישקײט. דער עיקר צוועק פונעם באזוך איז צו באזארגן אים וואס איז אים נייטיק.
חז"ל זאגן אז איינער וואס באזוכט א קראנקען טוט אוועקנעמען א זעכציגסטן טייל פון זיין קרענק.
ווען אברהם אבינו איז געווען שלאף נאך זיין ברית מילה, איז דער אייבערשטער אליין געגאנגען באזוכן אים.
מעלעל (, העברעיש פאר "טעקסט") איז א ווארט פראצעסאר פאר מאקאס X, וואס ווערט אפגעזעצט אלס באזונדערס צוגעפאסט פאר טעכנישע און אקאדעמישע שרייבערס. It is made by ער איז געשאפן דורך רעדלעקס, א קליינע ווייכווארג פירמע אין ישראל.
מיט מעלעל מען קען מאכן סטילן אויף אן אופן וואס איז גרינגער און מער אינטויטיוו ווי געוויינלעכע ווארט פראצעסארן. די "פארבייט סטילן" פעאיקייט לאזט א באניצער ענדערן דעם פארמאט פון אסאך טעקסט פארשפרייט אין א דאקומענט (אפן-אפיס.ארג האט אויך די זעלבע פעיקייט).
מעלעל, ניצנדיג יוניקאד און אפן-טייפ פֿאנטן, קען גוט באהאנדלען סיי לאטיינישע שריפטן סיי אנדערע, למשל אראביש, העברעיש און קארעיש.
מעלעל שטיצט גוט אימפארט און עקספארט פון RTF טעקעס, און קען אויך באהאנדלען.doc טעקעס.
דער אָרעם איז איינער פון דער אויבערשטע גלידער פון א מענטש, פון העכער דער האנט און געלענק. מען קען באוועגן דעם ארעם זייער גוט אין אלע ריכטונגען וועגן דעם קען מען טון מיט אים גאנץ קאמפליצירטע זאכן.
מענטשן ניצן דעם ארעם צו טראגן און האלטן זאכן. טייל פרימאטן ניצן דעם ארעם צו הענגען פון ביימער און צו באוועגן זיך פון ארט צו ארט.
a> אינעם ווייסען הויז און א געבעט פרישטאג
דזשערעמייע רייט (געבוירן סעפטעמבער 22, 1941) איז דער געוועזענער גלח פון טריניטי יונייטעד טשורטש אויף קריסט ווי ער איז געווען דעם סענאטאר באראק אבאמא'ס גלח. ער איז באקאנט געווארן צוליב זיינע קאנטאווערסיאלע קאמענטארן אנקעגען אמעריקע און קעגען מדינת ישראל.
מאָנאָטעיִזם איז די ערקלערונג אז מען גלויבט נאָר אין איין גאט. די גלויבונג איז אז דער איינער גאט האט באשאפן די וועלט, איז אלמעכטיג, געפינט זיך אומעטום, ווייסט אלץ און פירט די וועלט.
די רעליגיאנען וואס גלויבן אין איין גאט זיינען: אידישקייט, איסלאם און קריסטנטום. היינט צו-טאג גלייבן רוב וועלט — בערך 60-55% פון דער וועלט באפעלקערונג —אין איין גאט; און אז דער אייבישטער האט זיך באוויזן ביים בארג סיני; און אז משה רבינו איז געווען א נביא.
דאס ווארט "מאנאטעאיזם" קומט פון גריכיש ("מאנאס") וואס באדייט "איינצל" און ("טעאס") וואס באדייט "גאט".
די זון־סיסטעם באשטייט פון דער זון און די אנדערע הימלישע אביעקטן וואס זענען געבונדן צו איר דורך גראוויטאציע: די אכט פלאנעטן, זייערע 166 באוואוסטע לבנות, פינעף קארליק-פלאנעטן: (צערעס, פלוטאן און עריס מיט זייערע פיר באוואוסטע לבנות, האאומעא און מאקעמאקע); און ביליאנען קליינע גופים. די לעצטע קאטעגאריע שליסט איין אסטערוידן, קויפער פאס אביעקטן, קאמעטן, מעטעאראָיִדן, און צווישנפלאנעטישן שטויב.
די זון איז א שטערן וואס נעמט אריין כמעט די גאנצע מאסע (99.9%) פון דער זון־סיסטעם; און פון וואס בלייבט איז דער גרעסטער טייל פון דער מאסע אין יופיטער. צוליב דער גרויסער מאסע פון דער זון ווערט געשאפן א שטארקע גראוויטאציע־קראפט וואס האלט אלע אנדערע גופים אין דער סיסטעם אויף די ארביטן ארום דער זון.
די זון־סיסטעם באשטייט פון דער זון, פיר ערדישע אינעווייניקסטע פלאנעטן, דעם אסטערויד פאס צווישן מאדים (מארס) און יופיטער וואס איז כולל שטיינער, פיר גאז ריזן אויסערווייניקסטע פלאנעטן, און א צווייטער פאס, דער קוּיפּער פאס, וואס איז צונויפגעשטעלט פון אייזיקע גופים. ווייטער פונעם קויפער פאס איז דא נאך אייזיקער מאטריאל, וואס הייסט אָאָרט־וואָלקן.
זעקס פון די פלאנעטן האבן לבנות וואס ארביטירן ארום זיי. אויך האבן דריי קארליק-פלאנעטן לבנות.
ניקאליי קאפערניק איז געווען דער ערשטער וואס האט אנטוויקלט א מאטעמאטישע סיסטעם וואס באשרייבט די זון־סיסטעם און דעם מהלך פון דער ערד ארום דער זון. אין דעם 17טן יארהונדערט האבן גאלילעא גאלילעי, יאהאנעס קעפלער און אייזיק ניוטאן אנטוויקלט א פארשטאנד פון פיזיק ווי אזוי מען קען אפטייטשן אז די ערד און די פלאנעטן ארביטירן ארום דער זון לויט די זעלבע געזעצן פון מעכאניק וואס זענען נוהג אויף דער ערד. מיט דער ערפינדונג פונעם טעלעסקאפ האט מען אנטפלעקט נאך פלאנעטן און זייערע לבנות.
די זון־סיסטעם איז פאראן אינעם אריאן ארעם 26,000 ליכט־יאר ווייט פונעם צענטער פונעם מילכיקן וועג.
די אכט פלאנעטן.
די פלאנעטן זענען די גרעסטע אביעקטן וואס ארביטירן ארום דער זון. די ווייטערע פלאנעטן האט מען נישט געקענט זען איידער דער ערפינדונג פונעם טעלעסקאפ. קיין נײע פלאנעטן האט מען נישט געפינען נאך, אבער קליינע אביעקטן טרעפט מען נייע יעדע יאר. כמעט אלע פלאנעטן האבן לבנות וואס ארביטירן ארום זיי גענוי אזוי ווי פלאנעטן ארביטירן די זון. עס זענען פאראן כאטש 173 אזעלכע לבנות אין דער זון־סיסטעם.
קארליק-פלאנעטן.
ווען מען האט אנטפלעקט פלוטאן אין 1930 האט מען געהאלטן אז ער איז א פלאנעט, אבער אין 2006 האבן די אסטראנאמען וואס זענען צוזאמענגעקונען ביים אינטערנאציאנאלן אסרטנאמישן פאריין באשלאסן א דעפיניציע פון א פלאנעט לויט וואס פלוטאן האט נישט צוגעפאסט. האבן זיי דערפאר דעפינירט א נייע קאטעגאריע פון קארליק-פלאנעט, וואס פלוטאן פאסט דארט יא אריין, מיט נאך אנדערע הימלישע גופים.
דער הויפט באשטאנדטייל פון דער זון־סיסטעם איז די זון, א שטערן וואס אנטהאלט 99.86% פון דער מאסע פון דער זון סיסטעם; און פון וואס בלייבט איז דער גרעסטער טייל פון דער מאסע אין יופיטער. צוליב דער גרויסער מאסע פון דער זון ווערט געשאפן א שטארקע גראוויטאציע־קראפט וואס ציט אלע אנדערע קערפער אין דער סיסטעם צו ארביטן ארום דער זון.
די ארביטן פון די אלע פלאנעטן ליגן מער אדער ווייניגער אין איין פלוין וואס נען רופט דעם עקליפטיק, דער פלוין וואס אנטהאלט דעם ארביט פון דער ערד ארום דער זון. אלע פלאנעטן, קארליק פלאנעטן און כמעט אלע אנדערע אביעקטן אין דער זון־סיסטעם גייען ארום דער זון אין דער זעלבער ריכטונג: ווען מען קוקט פונעם צפון פאלוס פון דער זון זעט מען אלע פלאנעטן דרייען קעגנזייגערדיק.
קעפלער'ס געזעצן באשרייבן די ארביטן פון אביעקטן ארום דער זון. לויט די געזעצן פארט יעדער פלאנעט אויף אן עליפס וואס האט די זון ביי איין פאקוס. אביעקטן וואס זענען נענטער צו דער זון פארן גיכער ווייל זיי שפירן שטערקער די גראוויטאציע־קראפט פון דער זון. אויף אן עליפטישן ארביט ענדערט זיך די ווייט פון דער זון אין לויף פון יאר. דער נענטסטער פונקט צו דער זון ווערט גערופן דער פעריהעליאן און דער ווייטסטער פונקט דער אפהעליאן. די פלאנעטישע ארביטן זענען נאנט צו א קרייז, אבער קאמעטן, אסטערוידן און קויפער פאס אביעקטן האבן אפט שטארק עליפטישע ארביטן.
די זון, וואס אנטהאלט גאר דעם מאטריאל פון דער זון־סיסטעם, איז 98% וואסערשטאף און העליום. יופיטער און סאטורן אנטהאלט כמעט דעם גאנצן איבעריקן מאטריאל, און האבן אטמאספערעס וואס זענען 99% פון די צוויי עלעמענטן.
ווייטקייט.
די ווייט פון דער ערד צו דער זון איז 1 אסטראנאמישע איינס (150,000,000 קילאמעטער), אדער AU. צום פארגרלייכן, דער ראדיוס פון דער זון איז AU 0.0047 (700,000 ק"מ). אזוי פארנעמט די זון, 0.00001% (10−5%) פונעם כמות פון א קיילעך מיט ראדיוס די גרייס פונעם ארביט פון דער ערד, אבער דער פארנעם פון דער ערד איז אומגעפער איין מיליאנסטל (10−6) פון דער זון. יופיטער, דער גרעסטער פלאנעט, איז 5.2 אסטראנאמישע איינסן (780,000,000 ק"מ) פון דער זון און האט א ראדיוס 71,000 ק"מ (AU 0.00047), און דער ווייטסטער פלאנעט, נעפטון, איז ווייט AU 30 (4.5×109 ק"מ) פון דער זון.
בדרך כלל וואס ווײטער איז א פלאנעט פון דער זון וואס ווײטער איז זיין ארביט פונעם ארביט פון דעם נעקסטן אביעקט נענטער צו דער זון. צום ביישפיל, ווענוס איז בערך AU 0.33 ווייטער פון דער זון ווי מערקור, ווי אבער סאטורן איז AU 4.3 אינדרויסן פון יופיטער פון יופיטער, און נעפטון ליגט AU 10.5 ארויס פון אוראנוס.
נאך דעם קומט דער אסטערויד פאס. דער גרעסטער קערפער דארט איז דער קארליק-פלאנעט צערעס.
די צוויי גרעסטע, יופיטער און סאטורן, זענען צוזאמענגעשטעלט מערסטנס פון וואסערשטאף און העליום; די צוויי דרויסנדיקע, אוראנוס און נעפטון, זענען אייז ריזן, מיט א סך וואסער, אמאניאק און מעטאן.
זעקס פון די אכט פלאנעטן און צווי פון די קארליק-פלאנעטן האבן נאטירלעכע סאטעליטן וואס ארביטן ארום זיי. מען רופט די סאטעליטן "לבנות" נאך דער ערד'ס לבנה, און יעדער איינער פון די אויסנווייניקסטע פלאנעטן איז ארומגענומען מיט פלאנעטישע רינגען פון שטויב און אנדערע פארטיקלען. אחוץ דער ערד, האבן אלע פלאנעטן נעמען פון גריכישע און רוימישע געטשקעס.
אסטראנאמען מעסטן דיסטאנצן אין דער זון־סיסטעם אין אסטראנאמישע איינסן (AU). אן אסטראנאמישע איינס איז גלייך צום דורכשניטלעכן ווייט צווישן דעם ערד־פלאנעט און דער זון, און איז גרויס 149,597,870 ק"מ. אזוי למשל, געפינט זיך פלוטאן ווייט 49.3 אסטראנאמישע איינסן פון דער זון ביי אפהעליאן און 29.7 אסטראנאמישע איינסן ביי פעריהעליאן, און יופיטער אעז ווייט פון 4.95 ביז 5.46 אסטראנאמישע איינסן דורכאויס זיין ארביט.
אינעווייניקע זון־סיסטעם.
די אינעווייניגע זון סיסטעם איז דער ראיאן וואס באשטייט פון די ערדישע פלאנעטן און דעם אסטערוידן פאס. די אביעקטן פון דער אינעווייניגער זון סיסטעם באשטיין בעיקר פון סיליקאטן און מעטאלן, און זענען פארהעלטמעסיק נאענט צו דער זון; the דער ראויות פונעם גאנצן געגנט איז ווייניגער ווי דער דיסטאנץ צווישן די ארביטן פון יופיטער און סאטורן.
אינעווייניגער פלאנעטן.
די פיר ערדישע אדער אינעווייניגסטע פלאנעטן האבן געדעכטע, שטיינערדיקע צונויפשטעלן, ווייניג אדער קיין לבנות, און קיין רינג סיסטעמען. זיי זענען צוזאמענגעשטעלט מערסטנס פון ברעכעדיגע מינעראלן, ווי די סיליקאטן, וואס שאפן זייערע סקארעס און צודעקן, און מעטאלן ווי אייזן און ניקל, וואס שאפן זייערע יאדערן. דריי פון די פיר אינעווייניגסטע פלאנעטן (ווענוס, ערד און מארס) האבן אטמאספערעס וואס זענען גענוג ממשותדיק צו גענערירן וועטער; אלע האבן טעקטאנישע אייבערפלאך אייגנשאפטן ווי שפאלט-טאלן און וואולקאנען.
טאַאָיזם איז א כינעזישע פילאסאפיע און רעליגיע. דאס ווארט 道 טאַא איז טייטש "וועג".
די פילאסאפישע יסודות פון טאאיזם זענען געגרינדעט אויף די לערעס פון לאא צי און די שריפטן פון זשואנגזי.
טאאיזם טוט באטאנען די "דריי אוצרות": רחמנות, מאסיקייט און עניוות.
במשך די יארהונדערטן האט טאאיזם געהאט א שטארקע השפעה אויף כינעזישער קולטור. אויך האט טאאיזם געהאט א השפעה אויף דער קולטור פון שכנותדיקע לענדער.
נאך לאא צי און זשואנגזי האט די ליטעראטור פון טאאיזם אנגעהויבן צו וואקסן.
מאַנאַוס איז די הױפּטשטאָט פֿון דער פּראָװינץ אַמאַזאָנאַס אין בראַזיל. די שטאָט ליגט בײַם אײַנמינדונג פֿון די טײַכן נעגראָ און סאָלימאָיִנש. דער קלימאַט אין מאַנאַוס איז זײער הײס און פֿײַכט, און פֿאַר עטלעכע לײַט, אומדערטרעגלעך.
מאַנאַוס פֿלעגט זײַן זײער אַ רייכע שטאָט אינעם 19טן יאָרהונדערט צוליב דער קאַוטשוק-פּראָדוקציִע פֿון די גומי-בײמער װאָס װאַקסן אינעם אַמאַזאָנאַס-װאַלד. שפּעטער מיט דעם אַרײַנפֿיר פֿון גומי-בײמער אין בריטישער מאַלײַזיִע איז געװען די קאָנקורענץ אַזױ גרױס, אַז מאַנאַוס האָט אַ סך פֿון איר רײַכטום פֿאַרלױרן. די פּראָדוקציִע פֿון סינטעטישן גומי איז געװען דער סוף פֿון רײַכטום.
דרום קארעע, אפיציעל די רעפובליק פון קארעע (대한민국 אין האנגול שריפט), איז א דעמאקראטיש לאנד אין מזרח-אזיע, אויפן קארעעישן האלבאינזל. דרום קארעע גרענעצט נאר מיט צפון קארעע, די גרעניץ איז באשטימט געווארן נאך דער צווייטער וועלט קריג, אויפן גארטל ליניע 38°.
די הױפּטשטאָט פֿון דרום קארעע איז סעאָל.
די אפיציעלע שפראך אין קארעע איז קארעיש.
דרום קארעע איז דאס מערסט אנטוויקלט לאנד אין מזרח אזיע, מיט א שטארק-געבילדעטער ארבעטסקראפט.
די היסטאריע פון קארעע הייבט אן, לויט דער קארעאישער טראדיציע, מיט דער גרינדונג פון דזשאסעאן אין יאר 2333 פאר דער ציווילער רעכענונג דורך דאנגונג.
אין יאר 938 האט וואנג געא אויפגעשטעלט די מדינה פון גאריעא.
דרום קארעע.
אין 1948 איז קארעע צעטיילט געווארן אויף צוויי: צפון קארעע און דרום קארעע. סינגמאן רי, א שטארקער קעגנער פון קאמוניזם, האט געוואונען די ערשטע פרעזידענט־וואלן אין דער רעפובליק פון קארעע אין דרום. אין דעם צפון טייל איז קים איל סונג געווארן באשטימט פירער פון דער דעמאקראטישער רעפובליק פון קארעע.
אום 25סטן יוני 1950 האט צפון קארעע אינוואדירט דרום קארעע און אזוי האט אנגעהויבן די קארעאישע מלחמה וואס האט געצויגן ביז 1953.
אין 1960 נאך א סטודענטן רעוואלוציע האט סינגמאן רי רעזיגנירט דעם אמט פון פרעזידענט. גענעראל פארק טשונג-הי האט איבערגענומען אלס פרעזידענט, און געבליבן אין אמט ביז מען האט אים דערהרג׳עט אין 1979. ער איז געוען א מיליטערישער דיקטאטאר וואס האט אריינגעברענגט אין 1972 א נייע קאנסטיטוציע לויט וואס דער פרעזידענט האט געהאט ברייטע קראפטן. דאך האט די קארעאישע עקאנאמיע שטארק אנטוויקלט אונטער זיין הערשאפט.
אין 1988 איז פארגעקומען אין סעאל די 1988 זומער אלימפיאדע.
אין 2007 האט מען געוויילט א קאנסערוואטיווע רעגירונג אונטערן פרעזידענט לי מיונג־באק, וואס איז אמאל געווען בירגערמייסטער פון סעאל. אין 2012 האט פארק געאון־היע געזיגט ביי די פרעזידענט־וואלן. אין 2016 האט מען באשולדיגט די אדמיניסטראציע פון פרעזידענט פארק געאון־היע מיט קארופציע און נעמען כאבאר. אום 9טן דעצעמבער האט די נאציאנאלע פארזאמלונג געשטימט איינשולדיקן פארק, און זי איז געווארן אפגעהאלטן פונעם אמט. אינצווישן איז דער פרעמיער מיניסטער הוואנג קיא־אהן געווארן דער אמטירנדיקער פרעזידענט. אום 10טן מערץ 2017 האט דער קאנצטיטוציאנאלער געריכט פון קארעע באשטימט אוועקנעמען פרעזידענט פארק פון אמט זאפארט, מיט דעם איז געענדיקט איר קאדענץ אלס פרעזידענט.
דרום קארעע באדעקט דעם דרום טייל פונעם קארעאישן האלבאינזל, וואס ציט זיך 1100 ק״מ פון דער יבשה פון אזיע. דער בערגיקער האלבאינזל איז ארומגענומען מיטן געלן ים צו מערב און דעם ים פון יאפאן צו מזרח. ביים דרום שפיץ געפינט זיך דער מזרח כינע ים.
דאס לאנד, איינשליסנדיק אלע אינזלען, ליגט צווישן גארטל ליניעס 33º און 39ºN און צווישן די מערידיאנען 124º און 130ºE.
עטלעכע דריי טויזנט אינזלען, מערסטנס קליין און אן איינוואוינער, ליגן לעבן די מערבדיקע און דרומדיקע בארטנס פון דרום קארעע. דער גרעסטער אינזל איז דער וואולקאנאינזל דזשעדזשו, אומגעפער 100 קילאמעטער פונעם דרום בארטן פון דעם לאנד, וואס האט א שטח פון 1,845 קוואדראט ק״מ. אויף דזשעדזשו געפינט זיך דער העכסטער פונקט אין דרום קארעע, דער אויסגעשטארבענער וואולקאן האלאסאן, וואס איז הויך 1,950 מעטער. דער אינזל דזשעדזשו האט דערגרייכט אין 2011 ווערן איינער פון די זיבן וואונדער פון דער נאטירלעכער וועלט.
דרום קארעע האט 20 נאציאנאלע פאַרקן.
די נאציאנאלע פארזאמלונג פון דרום קארעע
אונטער איר לויפיקער קאנסטיטוציע ווערט די מדינה גערופן די זעקסטע רעפובליק פון דרום קארעע. אזוי ווי א סך דעמאקראטישע לענדער האט דרום קארעע א רעגירונג צעטיילט אין דריי צווייגן: עקזעקוטיוו, יורידיש און לעגיסלאטור. די עקזעקוטיווע און לעגיסלאטיווע צווייגן ארבעטן בעיקר אויפן נאציאנאלן ניווא, אבער פארשידענע מיניסטעריומס אינעם עקזעקוטיוון צווייג פירן אויס אויך לאקאלע פונקציעס. דרום קארעע איז א קאנסיטוטיצאנעלע דעמאקראטיע.
דאס לאנד האט אלעמאל געהאט א פרעזידענט־סיסטעם מיט אן אומאפהענגיקן הויפט עקזעקוטיוו. די ערשטע וואלן זענען געווען אין 1948.
דרום קארעע האט א מארק עקאנאמיע וואס איז איינע פון די 20 הויפט עקאנאמיעס פון דער וועלט. די עקאנאמיע פון דרום קארעע איז שטארק אפהענגיק אויף אינטערנאציאנאלן האנדל. אין 2014 איז דרום קארעע געווען דער פינפטער גרעסטער עקספארטירער און דער זיבעטער גרעסטער אימפארטירער אין דער וועלט.
דרום קארעע האט גאסטירט די 5טע G20 שפיץ־קאנפערענץ אין איר הויפטשטאט, סעאל, אין נאוועמבער 2010.
דרום קארעע איז אן אנטוויקלט לאנד מיט א הויך־איינקונפט עקאנאמיע. צווישן די פירמעס אין לאנד זענען די וועלט־בארימטע LG עלעקטראניק און סאמסונג.
דאס לאנד האט שטארק אינוועסטירט אין בילדונג, און איז געווארן פון ברייטן אנאלפאבעטיזם צו א שטארקער אינטערנאציאנאלער טעכנאלאגישער מאכט.
טראנספארטאציע, ענערגיע און אינפראסטרוקטור.
די קארעאיש־אנטוויקלט KTX סאנטשעאן הויך־גיך באן קען פארן גיכער ווי 350 ק״מ א שעה.
דרום קארעע האט א טעכנאלאגיש פארגעשריטענע טראנספארט נעצווערק וואס באשטייט פון הויך־גיך באנען, שטראזן, בוס רוטעס, פראם באדינונגען און לופט רוטעס וואס גייען אריבער דעם גאנצן לאנד. קארעע עקספרעסוועג קארפאראציע אפערירט די צאל שטראזן און באדינונגען אונטערוועגס.
די קארעאישע אייזנבאן קארפאראציע פארזארגט אפטע באן באדינונגען צו אלע הויפט שטעט אין דרום קארעע. אויך גייט מען אנהייבן צוויי באן ליניעס קיין צפון קארעע.
דער גרעסטער פליפארט איז אינטשעאן אינטערנאציאנאלער פליפארט, וואס האט געעפנט אין 2001. אין יאר 2007 זענען אדורכגעפארן 30 מיליאן פאסאזשירן.
אין 2012, האבן 11.1 מיליאן אויסלענדישע טוריסטן באזוכט דרום קארעע, מיט דעם איז עס דער 20סטע מערסט באזוכטע לאנד אין דער וועלט, ארויף פון 8.5 מיליאן אין 2010. צוליב דער קארעאישער מוזיק ״האליו״, האט דרום קארעע גאסטירט מער ווי 12 מיליאן באזוכע אין 2013 מיט 6 מיליאן טוריסטן נאר פון כינע. מיט וואקסנדיקע טוריסטן אויסקוקן, ספעציעל פון פרעמדע לענדער אינדרויסן פון אזיע, די דרום קארעע רעגירונג האט געשטעלט א ציל צוציען 20 מיליאן אויסלענדישע טוריסטן א יאר ביז 2017. די פאזיטיווע ווירקונגען פון האליו (״די קארעאישע כוואליע״) זענען נישט באגרעניצט נאר צו דער קולטור אינדוסטריע, לויט א שטודיע פון דעם היונדיי פארשונג אנטשאלט. דער היונדיי פארשונג אנטשאלט האט באריכטעט אז די קארעאישע כוואליע האט א דירעקטן איינפלוס אין אנמוטיקן אויסלענדישע אינוועסטירונג צוריק אין לאנד דורך נאכפרעג פאר פראדוקטן, און די טוריזם אינדוסטריע. צווישן אזיאטישע לענדער, כינע האט אינוועסטירט 1.4 ביליאן אין דרום קארעע, א גרויסער טייל דערפן אין דעם באדינונג סעקטאר, זיבנפאך ארויף פון 2001. עקאנאמיסט האן סאנג-וואן, האט געוויזן אן אנאליז אז א פארמערונג פון 1 פראצענט אין עקספארט פון קארעאישן קולטור־אינהאלט שטופט ארויף עקספארט פון קאנסומענט־גיטער 0.083 פראצענט.
די באפעלקערונג פון קארעע איז איינע פון די מערסט האמאגענישע באפעלקערונגען אין דער גארער וועלט פון דעם שטאנדפונקט פון עטנישער פארשיידנארטיקייט און פונעם שטאנדפונט פון דער שפראך וואס מען רעדט. די מערהייט פון די איינוואוינער אין לאנד זענען קארעער. די דייטיקע עטנישע מינדערהייט וואס געפינט זיך אין לאנד איז די כינעזישע מינדערהייט.
די קארעער האבן געלעבט אין מאנטשוריע דורכאויס הונדערטער יארן און היינט זענען זיי א מינדערהייט אין כינע. נאך דער ערשטער וועלט-מלחמה האט סטאלין געצוואונגען טויזנטער קארעער וואס האבן געוואוינט אין די געגנטן פון וולאדיוואסטאק און כאבאראווסק אריבערצוגיין צו צענטראל אזיע און צו געגנט אונטער דער הערשאפט פונעם ראטנפארבאנד ווייל ער האט מורא געהאט טאמער זיי וועלן קאלאבארירן מיט די יאפאנעזער, וואס אין דער זעלבער צייט זענען די מערהייט פון קארעער וואס האבן געוואוינט אין יאפאן זענען זיי געברענגט געווארן דארטן כדי צו דינען ווי א ביליגע ארבעטסקראפט ווערנט דער קאלאניאלישער תקופה פון יאפאן.
נאך דער צעטיילונג פון דעם קארעאישן האלבאינזל נאך דער צווייטער וועלט-מלחמה זענען מער ווי פיר מיליאן קארעער אריבערגעגאנגען דעם גרענעץ צו דרום קארעע. אין די ערשטע יארצענדלינגען פונעם לאנד איז די עקאנאמישע און סאציאלע לאגע אין לאנד געווען גאר שוואך און האט געשאפן אן עמיגראציע צו די פאראייניקטע שטאטן פון אמעריקע און קאנאדע, מערב אייראפע און דרום אמעריקע. דער מצב האט געענדערט נאך דעם עקאנאמישן בליען אין די סוף 1980ער און אנהייב 1990ער יארן, און די צאל עמיגרירער איז שטארק אראפ. א היפשער טייל פון די וואס האבן פריער עמיגרירט פון לאנד זענען צוריקגעקומען זיך באזעצן אין לאנד. היינט זענען די צאל אימיגרירער און עמיגרירער מער אדער ווייניגער גלייך.
יאונדע () איז די הויפטשטאט פון קאמערון, און די צווייטע גרעסטע שטאט אין קאמערון, נאך דער פארט שטאט דואלע. זי געפינט זיך אין א הויך פון 750 מעטער איבער דעם ים פלאך.
די עקאנאמיע פון דער שטאט איז געגרינדעט אויף דער פאבריקאציע פון פאפיראסן, מילך, גלאז און האלץ פראדוקטן. ארום דער שטאט וואקסן קאווע, קאקאא, קאפרא, צוקער און גומע.
ניחום אבלים איז אַ מנהג אין ייִדישקײט און אַנדערע רעליגיִעס צו טרײסטן די משפּחה פֿון אַ נײַ-פֿאַרשטאָרבענעם און צו העלפֿן זײ אין צוריקקומען צום נאָרמאַלן לעבן נאָכן שאָק פֿונעם טױט פון זייערס א משפחה מיטגליד.
ביי אשכנזים איז דער מנהג אז מען זאגט צו די אבלים "המקום ינחם אתכם בתוך שאר אבלי ציון וירושלים". ביי ספרדים איז דער מנהג אז מען זאגט צו די אבלים "מן השמים תנוחמו".
בעיקר איז מען מנחם אבלים אין דער ערשטער וואך וואס מ'רופט "שבעה", אבער מ'קען מנחם זיין די גאנצע שלושים, און א קינד נאך א פאטער אדער מוטער אפילו גארע צוועלף חדשים.
אַלברעכט דירער (21סטן מיי 1471 - 6טן אפריל 1528) איז געװען אַ דײַטשער מאָלער פֿון נירנבערג פֿון דער צײַט פֿונעם רענעסאַנס.
ער איז געווען א גרויסער געלערנער וואס איז געווען פעאיק אין מאטעמאטיק, געאמעטריע, גאלדשמיט־פאך, מוזיק, און פארשונג אין פראפארציע, פערספעקטיוו, אנאטאמיע, און ער האט אויך געפלאנעוועט פלי־מיטל.
מען האט אים גערופן דעם ״לעאנארדא פונעם צפון״.
דירער איז געבוירן געווארן אין נירנבערג וואו ער האט געוואוינט דעם גרעסטן טייל פון זיין לעבן. זיין פאטער, אלברעכט, וואס האט אימיגרירט פון אונגארן אינמיטן דעם 15טן יארהונדערט, איז געווען א גאלדשמיט און זיין מוטער, בארבארא (האלפער) איז געווען א לאקאלע. אלברעכט איז געווען דער דריטער פון אכצן קינדער. זיין פאטער האט אויסגעקליבן א משפחה־נאמען וואס דערמאנט דאס דארף פון זיין געבורט, אייטאש, דזשולע געגנט, ביים היינטיגן גרענעץ מיט רומעניע. אייטאש () איז טייטש א טירער, און אויפן נירבערגער דיאלעקט, דירער.
א קאפעליטש איז א סארט הוט וואס האט ברעגן. טייל קאפעליטשן האבן א ברעג וואס גייט ארויף פון די זייטן און הינטן, און אראפ פון פארנט. געווענטליך האט א קאפעליטש א שלייף, געבונדן פון דער רעכטער זייט.
עס זענען פארהאנען אסאך סארטן הוטן, פלאכע הויעכע, רונדיגע און פירקאנטיגע, האריגע, לעדערנע, פלאסטיגע, שטרויענע, שטאפיגע, לייוואנד, און דערין זענען פארהאנען מוסטערן, וואס קומען פון אנדערע לענדער.
א קאַפּ, א דאשעק, פיסטאָן, אסקאט, קאסקעט, מיציע קאפל, שאפקא, באראט, טורבאן, ווינטער קאפל, זומער קאפל, ענגלישער הוט, טאבע הוט, האמבורג הוט, מיליטערישער הוט, קאפיטאן הוט
חרדישע קאפעליטשן.
חרדישע יידן זענען מקפיד צו טראגן א קאפעליטש ביים דאווענען און אסאך גייען נישט אין דער גאס נאר מיט א קאפעליטש. אסאך חרדים (און אזוי אלע חסידישע קאפעליטשן) גייען מיטן ברעג ארויף פון אלע זייטן.
סאטמארער חסידים גייען אבער מיט א שטאפן קאפעליטש, אדער א קאפעליטש געמאכט פון ביבער סאמעט.
פאפא חסידים גייען בדרך כלל מיט א הויכע סאמעטן קאפעליטש.
בעלזער, סקווירער, ווישניצער און באבאווער חסידים גייען מיט הויכע היטן וואס דער שלייף איז ביי דער רעכטער זייט, אבער וויזשניצער חסידים גייען מיטן שלייף געבונדן פון דער לינקער זייט.
חב"ד חסידים גייען בדרך כלל מיט א שפאלט קאפעליטש.
רוב ליטווישע גייען אויך מיט א שפאלט קאפעליטש.
די ארבע פרשיות זענען די פיר ספעציעלע פרשיות וואס מען ליינט אין דער תורה נאך דער וואכנדיגער סדרה אין די שבתים, פון דעם שבת ווען מען בענטשט חודש אדר ביז דעם שבת ווען בענטשט חודש ניסן. למשל, דעם שבת פאר פורים ליינט מען פרשת זכור, וואס האט א שייכות מיט פורים.
פרשת זכור.
פון תורת כהנים ווייזט אויס אז ליינען פרשת זכור איז א מצוה פון דער תורה, און אויך דאס צו ליינען פון א ספר תורה פאר צען מענטשן, איז א מצוה פון דער תורה.
רבי יום טוב שמחה עהרליך (געבוירן ה'תרע"ה 1914 - כ"ז תמוז ה'תש"ן 1990) איז געווען א יידיש שפראכיק חסידישער זינגער און קאמפאזיטאר.
יום טוב עהרליך איז געבוירן געווארן ה'תרע"ה (1914) צו זיינע עלטערן ר' משה מיט שרה, אין דעם שטעטל קאזנהאראדאק, רוסלענדישע אימפעריע (היינט בעלארוס), נעבן סטאלין, ביי דער גרעניץ פון פוילן און רוסלאַנד. ער איז געווען דער זיבעטער דור צו א סטאלינער חסיד.
ר' יו"ט'ס טאטע ר' משה האט געהאט א געפיל צו מוזיק, און איידער ער איז רעקרוטירט געווארן צום רוסישן מיליטער האט זיין טאטע אים געבעטן צו קויפן זיך א פידל.
זיין זיידע ר' יום טוב שמחה עהרליך איז געווען פון די גבאים און מקורבים פון רבי אהרן פון סטאלין, דער "בית אהרן".
ווען די דייטשן מיט די רוסן האבן איינגענומען פוילן ביי דער צווייטער וועלט מלחמה איז ער פארטריבן געווארן דורך די רוסן קיין סאמארקאנד אין אוזבעקיסטאן וואס איז דעמאלס געווען א טייל פונעם סאוועטן פארבאנד, דארט האט ער א דורך געלעבט דעם צווייטן וועלט קריג, ביז ער איז אנגעקומען קיין ניו יארק, ער האט געווידמעט די צוויי אלבאמען פון חבלי משיח אויף דער צייט וואס ער איז געווען אין סאמארקאנד.
אין ניו יארק האט ער געוואוינט אין וויליאמסבורג, און געדאוונט אין דעם סטאלינער בית המדרש. אלס פרנסה איז ער געווען א מוזיקאנט און געזונגען און געשפילט אויף חתונות וואו ער פלעגט זינגען, גראמען און שפילן אויפן פידל און אקארדיאן.
אין יאר ה'תשמ"ח איז ער אריבער וואוינען קיין ארץ ישראל כדי צו זיין נאענט צו זיינע קינדער און אייניקלאך וועלכע וואוינען דארט.
ער איז נפטר געווארן כ"ז תמוז תש"ן פון א הארץ אטאקע, און מען האט אים באערדיקט אין הר הזיתים.
זיין ווייב חנה רבקה איז נפטר געווארן דעם 3טן מיי 2014 (מוצאי שבת ד' אייר).
a>ס פלאטע און יום טובס געזיכט
זיין כח אין נגינה.
ווען ער איז געקומען קיין אמעריקע האט ער געשיקט זיינע קינדער אין שולע, די קינדער זענען אהיים געקומען און געזונגען ניגונים אויף דער ענגלישער שפראך, און ער זייענדיג א אידישער מענטש האט דאס איהם זייער געארט, דעמאלטס האט ער מחליט געווען ארויסצוקומען אויף דער אידישער גאס מיט קאסעטעס פון אידישע ניגונים ווערנדיג דער ערשטער חרדישער יוד אין אמעריקע ארויסצוגעבן מוזיק אלבאמען.
די ערשטע טעיפס זענען טאקע געווען פאר קליינע קינדער, אבער דערנאך האט ער געמאכט ניגונים פאר ערוואקסענע מענטשן אויך.
ער איז געווען א זינגער און געמאכט ניגונים מיט א געוואלדיגן געשמאק, ער האט געהאט א גרויסן אויסטערלישן כח אין אראפלייגן א מעשה מיט א ניגון און מיט גראמען, וואס אזעלכע כוחות זעהט מען נישט כמעט אין דער אידישער גאס, יעדער ניגון וואס ער זינגט אויף זיינע טעיפס ברענגט ער ארויס דעם אינעווייניגסטן כח הנפש אויף דעם אויבערפלאך.
זיינע ניגונים זענען אייגענארטיג מיט יראת שמים, עס איז פיל מיט חיזוק און אמונה אין גאט, און אין דער זעלבער צייט פארמאגט ער א באזונעדערער חוש פון הומאר, און װערטלעך, א סך פילן אז זיינע טעיפס און ניגונים זענען נישט לאנגווייליג, נאר מען קען עס הערן און הערן און נישט ווערן מיד, און אז זיינע טעיפס הייבן אויף דער מענטש, עס איז א קונץ שטיק אין די ניגונים וועלט.
אסאך זינגערס האבן נאכגעזוגנען זיינע ניגונים אין זייערע טעיפס, ווי מרדכי בן דוד, אברהם פריד - אין זיין אלבאם גערופן אידישע אוצרות, און זושא שמעלצער. לעצטנס איז דער חסידישער זינגער ר' ירמיה דאמען ארויסגעקומען מיט אן אלבאם ערליכע ניגונים, וואו ער זינגט איבער פון ר' יו"ט'ס מייסטער-ווערק מיט אייגענע שינויים צוגעפאסט צו דער היינטיגער חרדישער גאס.
דער זינגער אברהם פריד האט געזאגט אז ער איז אויפגעוואקסן אויף יום טוב עהרליכ'ס ניגונים.
עס ברויך באצייכנט ווערן אז נישט אלע לידער האט ער אליין פארפאסט, א גרויסע טייל דערפון זענען אלגעמיינע פאלקס לידער אויף וואס ער האט ארויפגעלייגט די ווערטער.
זיינע השקפות.
ער איז געווען א פייערדיגער שונא פון קאמוניזם. ביי אלע געלעגנהייטן ווי ער קען נאר, גיסט ער פעך און שוועבל קעגן די קאמוניסטן און קאמוניזם. זעט אויס קודם צוליב דעם וואס ער זעלבסט האט מיטגעמאכט אין סאמארקאנד ביי די מלחמה יאהרן, און אויך וויבאלד ער איז געווען א סטאלינער חסיד, און האט געוואוסט וואס די קאמוניסטן האבן געטאהן פאר פרומע אידן.
אזוי ווי א חסידישער איד פון פארצייטנס, האט ער אין זיינע טעיפ'ס ממש ערקלערט קריג קעגן די היינטיגע טעכניק און דער מערב וועלט, ער איז אויך געווען א גרויסער אנטי ציוניסט, און ביי יעדער געלעגענהייט זאגט ער אין זיינע טעיפס אז מדינת ישראל און די תורה זענען צוויי באזונדערע וועלטן. אבער מיט זיין געוואלדיגער חוש ברעגנט ער עס ארויס מיט א זעלטענעם הערליכן געשמאק, און מיט זיסע ווערטלעך.
ר' יום טוב איז אוועק פון דער וועלט פרייטאג פרשת מטות-מסעי, ז"ך תמוז אין יאר תש"ן (July (19)[20], 1989) פון א הארצאטאק.
זיינע קאסעטעס.
ר' יום טוב האט ארויס געגעבן 36 הערליכע קאַסעטעס. א פּאָר פון זיי זענען איבערגעזעצט געווארן אויף העברעאיש נאך ר' יום טוב'ס פטירה. אויך ביי זיין לעבן האט ער געבעטן פון זיין זון ארויסצוגעבן א קאסעטע איבערגעזעצט אויף העברעאיש מיטן נאמען "הלו זאת ירושלים".
היינט צו טאג געהערט די רעכט פון דרוקן און פארשפרייטן די אלע סידי'ס צו קרן שמואל ישעיה.
יום טוב ערליך האט ארויס געגעבן די 36 אלבאמען אונטערן נאמען יידיש נחת.
אין יאר 1982 האט מרדכי בן דוד איבערגעמאכט עטליכע לידער פון יום טוב עהרליך אין זיין אלבאם "איך האב געווארט".
אין יאר 1992 האט אברהם פריד ארויסגעגעבן דעם ערשטן חלק פון די אלבאמס "יידישע אוצרות" אויף יידיש, און "אוצרות יהודים" אויף העברעיש, וועלכע ענטהאלטן איבערגעמאכטע לידער פון יום-טוב עהרליך. אין יאר 1994 האט אברהם פריד ארויסגעגעבן דעם צווייטן חלק פון די אלבאמס.
אין יאר 2014 האט ירמיה דאמען ערשינען דעם אלבאם ערליכע ניגונים מיט איבערגעמאכטע לידער פון יום טובן.
דער טכויר אדער סקאַנק ("Mephitidae") איז א חיה וועלכע געהערט צו דער זויגערס פאמיליע, געוויינטלעך מיט א שווארץ-ווייסן פעלץ, וואס האט ארום זיין הינטערלייב א דריז, װאס לאזט ארויס א שטינקענדיגע פליסיגקייט װעלכע באשיצט אים פון זיינע פיינד.
שילדערונג.
עס זענען פאראן 11 זגאלן פון טכוירן צוטיילט אויף פיר סארטן. טכוירן פון דעם מין "Mydaus" באוואוינען אינדאנעזיע און פיליפינען; די אנדערע באוואוינען אמעריקע פון קאנאדע ביז דרום אמעריקע. די דורכשניטלעכע גרייס פון דעם טכויר איז צווישן פערציג און זיבעציג סענטימעטער און זיין וואג איז צווישן א האלבן קילא ביז פיר און א האלב קילא. די קערפער פון די טכוירן איז פארלענגערט, זייערע פיס זענען קורץ און היפש מוסקלדיג, און זייערע פאדערשטע נעגל זענען לאנג.
טראצדעם וואס זייער פעלץ פארב וועלכער כאראקטעריזירט זיי איז שווארץ און ווייס, עס איז נישט קיין זעלטענע דערשיינונג זיך צו באגעגענען מיט טכוירן וועלכע פארמאגן א ברוינעם אדער א גרויען פעלץ. אלע טכוירן ווערן געבוירן שוין מיט שטרייפן. עטליכע זגאלן פארמאגען א דיקן שטרייף לענגאויס זייער ריקן און וויידל, און אנדערע האבן צוויי דינע שטרייפן,און אויכעט עס איז פאראן אזעלכע וואס האבן פינטלעך אויף זייער קערפער, אדער געשטרייפענע פיס.
די טכוירן זענען טעטיג ביינאכט, און אומעטום זיי זענען באוואוסט מיט זייערע באשיצונג-מיטל וועלכער באשטייט פון דריזן וועלכע לאזן ארויס א קלעפיגער פליסיגקייט, וואס מיט איר געפערליכן גערוך קען אוועקטרייבן אפילו בערן.
געווענליך די טכוירן וואוינען באזונדער ווען זיי פארמערן זיך נישט, אבער אפטמאל עס מאכט זיך אז זיי זאמלען זיך צוזאם, הויפטזעכלעך אין דעם ווינטער און אין קאלטע לענדער, כדי צו האלטן זייערע בשותפות'דיגער נארע ווארעם.
דורכ'ן טאג געפינען זיי זיך אין דער נארע, וועלכע זיי גראבן אויס מיט דער הילף פון זייערע שארפע נעגל.
שפייזונג.
די טכוירן שפייזן זיך פון אלע ערליי עסנווארג אבער אממערסטנס האבן זיי ליב פלייש. זיי עסן אינסעקטן, שלאנגען, יאשטשעריצעס, זשאבעס, פויגלען, אייער און אויכעט וועגאנע זאכן.
אן ארכיפעלאג איז א קייט פון אינזלען. רוב ארכיפעלאגן זענען אינמיטן די אקעאנען, אבער א טייל זענען נאנט צו א יבשה, למשל די 700 אינזלען לעבן סקאטלאנד.
יאפאן, ניי זילאנד און קובא זענען לענדער וואס זענען אינגאנצן ארכיפעלאגן.
הר"ר קלונימוס קלמיש שפירא (י"ט אייר ה'תרמ"ט - ד' מרחשון ה'תש"ד) איז געווען רב אין פיאסעצנע, פוילן, א רבי פון חסידים, און א באוואוסטער מחנך.
הרב שפירא איז געבוירן אין יאר תרמ"ט אין גראדזשיסק אין קאנגרעס פוילן, א בן זקונים צו זיין פאטער הר"ר אלימלך שפירא (דער גראדזשיסקער רבי) און זיין מוטער חנה ברכה שטערנפעלד (א טאכטער פון דעם כענטשינער רבי'ן). מ'האט אים געגעבן א נאמען "קלונמוס קלמיש" נאך זיין עלטער-זיידן (דעם מאור ושמש). צו דריי יאר אלט איז ער פאר'יתום'ט געווארן פון זיין פאטער. א טייל פון זיין פאטער'ס חסידים האבן ממשיך געווען צו פארן קיין גראדזשיסק צו קלונימוס קלמיש (און זיין יונגערן ברודער ישעיה). אין ה'תרס"ה האט ער חתונה געהאט מיט חיה רחל האפשטיין, די טאכטער פון זיין נעפע דעם קאזשניצער רבי'ן. אין ה'תרס"ט האט ער באקומען היתר הוראה און אין יאר ה'תרע"ג האט מען אים אויפגענומען אלס אב"ד אין פיאסעצנע, א קליין שטעטל דרום פון ווארשע. אין ה'תרפ"ג האט ער מייסד געווען די "דעת משה" ישיבה, אין ווארשע, וואו ער האט געדינט אלס ראש ישיבה. אין דער זעלבער צייט האט ער געפירט זיין רביסטעווע אין פיאסעצנע.
ווען דער צווייטער וועלט קריג האט אויסגעבראכן, איז הרב שפירא געווען פארכאפט אין ווארשע וואס איז געווען ארומגענומען פון די דייטשן. זיינע זון, שנור און מומע זענען געהרגעט געווארן פון דעם באמארדירן, און נישט לאנג נאך דעם וואס די דייטשן האבן איינגענומען פוילן איז זיין מאמע נפטר געווארן. טראץ זיין פערזענלעכן פארלוסט, און נישט רעכענענדיג מיט די אלגעמיינע צרות, האט הרב שפירא זיך אפגעזאגט פון די פארשידענע הצלה נארייען וואס מ'האט געוואנדן צו אים, און ער האט ליבערשט געבליבן מיט זיינע חסידים אין דער ווארשעווער געטא ביז צום סוף.
א רבי פון חסידים.
נאך יעדן שבת און יו"ט האט דער רבי פארשריבן די תורות וואס ער האט געזאגט ביים טיש. די תורות פלעג ער שיקן צו זיין חסיד ר' אברהם ראדזינער וואס האט זיי איבערגעשריבן אין זיין שיינעם כתב. אין תרפ"ט האט ער שוין געהאט צען בענדער פון דברי תורה, אבער דער רבי האט אים געהייסן פארברענען אלץ. נאכער האט ער ווייטער איבערגעשריבן דעם רבי'נס תורות. ווען די מלחמה האט אויסגעבראכן האט ער געהאט מער ווי 2000 בלעטער פון תורה. ר' אברהם האט זיי מיטגענומען ווען מען האט אים געפירט קיין אוישוויץ, און רוב פון זיי זענען געווארן פארניכטעט. נאך דער מלחמה האט זיין זון ר' נתנאל ראדזינער געטראפן א קליינעם טייל פון איבערגעבליבענע בלעטער, וואס איז דערשינען אין תשנ"ה מיט'ן נאמען "דרך המלך".
1 שטחים פון רוסלאנד מערב פון די אוראל בערג זענען אין אייראפע.
2 מערב טערקיי איז אין אייראפע.
דער ריין (;;;;;; מערב פריזיש "Ryn") איז איינער פון די לענגסטע און וויכטיגסטע טייכן אין אייראפע. זיין לענג איז 1230 ק"מ, און מער ווי 2000 קובישע מעטער וואסער גיסן ארויס יעדע סעקונדע. דער נאמען ריין שטאמט פון מיטל הויך דייטש: "רין".
דער ריין און דער דוניי זענען אמאל געווען כמעט דער גאנצער נארדערנער גרענעץ פון דער רוימישער אימפעריע, און זייט יענע טעג איז דער ריין געווען א נייטיגער שיפיגער וואסערוועג פאר טראגן סחורה אין לאנד אריין.
דער ריין פלוסט פון גריזאן אין די מזרחדיקע שווייצער אלפן ביזן צפון ים בארטן אין האלאנד. ער איז דער צוועלפטער לענגסטער טייך אין אייראפע, און איז לאנג 1233 ק"מ.
שווייץ.
דער הויפט פארט איז באזעל.
חשובע שטעט אויף די ברעגן פונעם ריין זענען: כור, שאַפֿהאוזן, באזעל (שווייץ), וואדוץ (ליכטנשטיין), שטראסבורג (צרפת), קאנסטאַנץ, קארלסרוע, שפייער, מאנהיים, לודוויגסהאַפֿן, ווארמז, מיינץ, וויסבאַדן, קאבלענץ, באן, קעלן, לעווערקוזן, דיסלדארף, קרעפֿעלד, דיסבורג (דייטשלאנד), ארנהעם און ראטערדאם (האלאנד).
א בלאט פון דער קויפמאן הגדה
די הגדה של פסח שטאמט פון אן אוראלטן מדרש וואס ווערט שוין דערמאנט אין דער משנה.
הגדה של פסח איז דער טראדיציאנאלע נוסח באנד, וואס מען זאגט ביים 'סדר נאכט' די ערשטע נעכט יו"ט פסח. די אומצאליגע הגדות, וואס זענען היינט אומשאצבארע אנטיק און סחורה, איז די עלצטע געדרוקטע ספר אינעם יודישער היסטאריע.
מען זאגט די הגדה פסח ביים סדר, באזירט אויפן פסוק "והגדת לבנך", כדי צו פארציילן די כראניקאלן פון יציאת מצרים.
די הגדה הייבט אן מיט קידוש, דער ערשטעט פון די פיר כוסות. נאכדעם פרעגט א קינד (אדער אלע קינדער) די "מה נשתנה" און דער פאטער (אדער ווער עס פירט דעם סדר) זאגט איבער "מגיד". מען טרינקט דעם צווייטן כוס, מעט עסט די כזית מצה, און מרור. דערנאך עסט מען די סעודה און מען בענטשט אויפן דריטן כוס. דערנאך איז מען ממשיך די הגדה מיטן צווייטן טייל פון הלל און נשמת און מען טרינקט דעם פערטן כוס. ס'איז א מנהג צו זינגען פארשיידענע פיוטים און געזאנגען ביים סוף פונעם סדר.
מה נשתנה.
מַה נִּשְׁתַּנָּה הַלַּיְלָה הַזֶּה מִכָּל הַלֵּילוֹת: פארוואס איז אנדערש די נאכט פון פסח פון אלע אנדערע נעכט פון א גאנץ יאר, וואס מיר טוען דאך פארשידענע ענדערונגען וואס זענען זיך סותר, צוויי זאכן טוען מיר וואס ווייזען עבדות און אנדערע צוויי זאכן טוען מיר וואס ווייזען אויף פרייהיייט, דער ערשטער קשיא איז: שֶׁבְּכָל הַלֵּילוֹת אָנוּ אוֹכְלִין חָמֵץ וּמַצָּה. אלע אנדערע נעכט פון א גאנץ יאהר עסן מיר אדער חמץ אדער מצה הַלַּיְלָה הַזֶּה כֻּלּוֹ מַצָּה: אבער די נאכט פון פסח עסן מיר נאר מצה, און מצה ווייזט דאך אויף ארימקייט, דער צווייטער קשיא איז: שֶׁבְּכָל הַלֵּילוֹת אָנוּ אוֹכְלִין שְׁאָר יְרָקוֹת אלע אנדערע נעכט פון א גאנץ יאהר עסן מיר אלע ערליי גרינצייגען הַלַּיְלָה הַזֶּה מָרוֹר אבער די נאכט פון פסח עסן מיר מרור, וואס דאס ווייזט דאך אויף עבדות. טרעפען מיר דערווייל צוויי זאכן וואס מיר טוען וואס ווייזען אויף עבדות, דער דריטע קשיא איז: שֶׁבְּכָל הַלֵּילוֹת אֵין אָנוּ מַטְבִּילִין אֲפִילוּ פַּעַם אֶחָת. אלע אנדערע נעכט פון א גאנץ יאהר טונקען מיר נישט איין אפילו איין מאל הַלַּיְלָה הַזֶּה שְׁתֵּי פְעָמִים: אבער די נאכט פון פסח טונקען מיר איין צוויי מאל, איין מאל כרפס אין זאלץ וואסער, אוין איין מאל מרור (גרינס פון כריין) אין חרוסת, קומט דאך אויס אז מיר טוען דא א זאך וואס ווייזט אויף פרייהייט, דער פערטע קשיא איז: שֶׁבְּכָל הַלֵּילוֹת אָנוּ אוֹכְלִין בֵּין יוֹשְׁבִין וּבֵין מְסֻבִּין. אלע אנדערע נעכט פון א גאנץ יאהר עסן מיר סיי זיצענדיג און סיי אנגעלענט הַלַּיְלָה הַזֶּה כֻּלָּנוּ מְסֻבִּין אבער די נאכט פון פסח עסן מיר אלע אנגעלענטהייט קומט דאך אויס אז מיר טוען שוין ווייטער א זאך וואס ווייזט אויף פרייהייט? איז וואס טוט זיך דא, זענען מיר קנעכט אדער זענען מיר פריי?
עבדים היינו.
עֲבָדִים הָיִינוּ קנעכט זענען מיר געווען לְפַרְעֹה צו פרעה וואס איז געווען א מלך קשה בְּמִצְרָיִם אין מצרים וואס איז געווען א מדינה קשה. און דאס איז דער טעם פארוואס מיר מאכען סימנים פון עבדות. און נאכדעם איז געווען: וַיּוֹצִיאֵנוּ יְיָ אֱלֹהֵינוּ מִשָּׁם דער אייבערשטער האט און ארויס גענומען פון דארט, בְּיָד חֲזָקָה מיט א שטארקע האנט וּבִזְרוֹעַ נְטוּיָה, און מיט א אויסגעשטרעקטע ארעם. און דאס איז דער טעם פארוואס מיר מאכען סימנים פון חירות.
וְאִלּוּ לֹא הוֹצִיא הַקָּדוֹשׁ בָּרוּךְ הוּא אֶת אֲבוֹתֵינוּ מִמִּצְרַיִם, און אויב דער אייבערשטער וואלט נישט ארויס גענומען אונזערע עלטערען פון מצרים הֲרֵי אָנוּ וּבָנֵינוּ וּבְנֵי בָנֵינוּ, מְשֻׁעְבָּדִים הָיִינוּ לְפַרְעֹה בְּמִצְרָיִם. וואלטען מיר און אונזערע קינדער און אונזערע קינד'ס קינדער געווען אין אסאך א ערגערער שעבוד ווי קנעכטשאפט, צו פרעה אין מצרים. דערפאר: וַאֲפִילוּ כֻּלָּנוּ חֲכָמִים, כֻּלָּנוּ נְבוֹנִים, כֻּלָּנוּ זְקֵנִים, כֻּלָּנוּ יוֹדְעִים אֶת הַתּוֹרָה, אפילו מיר זענען אלע חכמים נבונים, זקנים, און מיר קענען די גאנצע תורה, דאך: מִצְוָה עָלֵינוּ לְסַפֵּר בִּיצִיאַת מִצְרָיִם. איז דא א מצוה אויף אונז צו דערציילען "סיפור יציאת מצרים", ווייל דער עצם סיפור אליין איז אויך א מצוה, כדי אז אלע שפעטעדיגע דורות זאלען אייביג וויסען די ניסים וואס דער אייבערשטער האט געטוהן צו אונזערע עלטערען און צו אונז. נישט נאר איז דא א מצוה צו דערציילען די ניסים, נאר: וְכָל הַמַּרְבֶּה לְסַפֵּר בִּיצִיאַת מִצְרַיִם, הֲרֵי זֶה מְשֻׁבָּח: דער וואס פארמערט צו דערציילען די ניסם איז ער געלויבט.
הגדה של פסח.
הקדמה: וויבאלד מען האט שוין דערמאנט דער תנא "ר' אלעזר בן עזריה" האט דער בעל ההגדה שוין אראפגעברענגט זיין שיטה וואס ער האלט וועגן דעם חיוב פון דערמאנען יציאת מצרים יעדן טאג ביי די פרשה פון ציצית.
הסבר: אין די גמרא איז דא א מחלוקת, ווען די גאולת מצרים איז געווען. ר' אלעזר בן עזריה וועט האלען אזוי ווי ר' יוחנן אז די גאולת מצרים איז אויך געווען ביינאכט, נאר דער עיקר גאולה איז געווען בייטאג, און ער האלט וועגן דעם אז אויך ביינאכט איז דער חיוב פון דערמאנען יעדן טאג יציאת מצרים ביי די פרשה פון ציצית. אבער די חכמים האלטען ווי ר' יהושה בן לוי אז בינאכט איז נישט געווען די גאולה און וועגן דעם איז נישט דא קיין חיוב פון דערמאנען ביינאכט יציאת מצרים.
בָּרוּךְ הַמָּקוֹם. געלויבט איז דער אייבערשטער. בָּרוּךְ הוּא. געלויבט איז ער. [דער אייבערשטער ווערט אנגערופן "מקום" ווייל דער אייבערשטער איז "מקומו של עולם", ווייל ווי עס איז נאר דא "מקום" איז דער אייבערשטער דארט.] בָּרוּךְ שֶׁנָּתַן תּוֹרָה לְעַמּוֹ יִשְׂרָאֵל. געלויבט איז דער אייבערשטער וואס האט געגעבן די הייליגע תורה צו זיין פאלק ישראל בָּרוּךְ הוּא: געלויבט איז ער. [דער מנהג איז געווען אז דער ראש המסובין האט געזאגט "ברוך המקום" און די מסובין האבן ג'ענטפערט "ברוך הוא", אזוי ווי דער סדר פון א "מקהלה" (קווייער) און אזוי אויך שפעטער ביי "ברוך שומר הבטחתו לישראל]
הקדמה: יעצט גייט דער בעל הגדה אנהייבן מיט די דרשות פון דער הייליגער תורה.
חָכָם מָה הוּא אוֹמֵר: וועלכע פון די פיר פסוקים האט די תורה מרמז געווען ווי דער חכם פרעגט? אויף דעם ענטפערט דער בעל ההגדה, אז דאס איז דער פסוק (דברים י-כ) כי ישאלך בנך מחר לאמר, מָה הָעֵדֹת וְהַחֻקִּים וְהַמִּשְׁפָּטִים, אֲשֶׁר צִוָּה יְיָ אֱלֹהֵינוּ אֶתְכֶם: וויבאלד די תורה זאגט "אלוקינו" זעהן מיר אז מען רעדט פון אזא קינד וואס איז זיך כולל מיט כלל ישראל, און פון די שאלה זעהן מיר אז ער איז א חכם בתורה, ווייל ער ווייסט א חילוק צווישען עדות און חקים און משפטים. אין אמת'ן ענטפערט דאך דער טאטע צום קינד, דאס וואס די תורה הייסט ענטפערען, אזוי ווי עס שטייט דארט ווייטער: ואמרת לבנך עבדים היינו וגו' ויתן ה' אותות ומופתים וגו' ואותנו הוציא משם וגו', אבער דער בעל הגדה ברענגט נישט אראפ דעם פסוק ווייל דאס שטייט דאך קלאר אין פסוק, דער בעל הגדה לייגט נאר צו אז חוץ וואס די תורה הייסט ענטפערען, וְאַף אַתָּה אֱמָר לוֹ כְּהִלְכוֹת הַפֶּסַח: זאלסט איהם נאך צולייגען אלע הלכות פון פסח, פון אנהייב ביז'ן סוף, און אפילו די הלכות וואס איז נאר נוגע פאר נאכ'ן סעודה, וואס דאס איז אז: אֵין מַפְטִירִין מען טאהר נישט ענדיגען די סעודה אַחַר הַפֶּסַח נאך דעם וואס מען האט שוין געגעסן דעם קרבן פסח, און עסן די זאכן וואס ווערען אנגערופן אֲפִיקוֹמָן וואס דאס איז דער קינוח סעודה, ווייל נאך דעם קרבן פסח טאהר מען שוין גארנישט עסן, כדי אז עס זאל בלייבן דעם טעם פון די קרבן פסח אין מויל.
רָשָׁע מָה הוּא אוֹמֵר: וועלכע פון די פיר פסוקים האט די תורה מרמז געווען ווי דער רשע פרעגט? אויף דעם ענטפערט דער בעל ההגדה, אז דאס איז דער פסוק (שמות יב-כו) והיה כי יאמרו אליכם בניכם מָה הָעֲבֹדָה הַזֹּאת לָכֶם: און וויבאלד מיר זעהן אז ער באנוצט זיך מיט די ווארט לָכֶם איז א סימן אז ער איז א רשע, ווייל ער טוט זיך אפזונדערן פון כלל ישראל דארכ'ן זאגען "לכם" מיינט ער דאך ולֹא לוֹ נישט זיך מיינט ער וּלְפִי שֶׁהוֹצִיא אֶת עַצְמוֹ מִן הַכְּלָל, און וויבאלד ער טוט זיך אפזינדערען פון דעם כלל כָּפַר בָּעִקָּר. איז ער א כופר בעיקר, ווייל ער לייקנט דאך אין יציאת מצרים וואס דאס איז דאך פון די עיקרי אמונה, דערפאר חוץ וואס מען דארף איהם ענטפערען דאס וואס די תורה הייסט איהם ענטפערן ווי עס שטייט ווייטער אין פסוק "ואמרתם זבח פסח וגו' אשר פסח וגו' בנגפו את מצרים ובתינו הציל וג' וְאַף אַתָּה הַקְהֵה אֶת שִׁנָּיו, זאל מען אויך האליג מאכן זיין ציין, (אזוי ווי ווען מען בייסט אריין אין א שטיקל אייזן און עס איז זייער נישט באקוועם) וֶאֱמָר לוֹ און מען זאל איהם זאגען: בַּעֲבוּר זֶה, עָשָׂה יְיָ לִי, בְּצֵאתִי מִמִּצְרָיִם, "דערפאר האט דער אייבערשטער דאס געטן צו אונז" לִי וְלֹא לוֹ. נאר צו אונז און נישט צו איהם, ווייל אִלּוּ הָיָה שָׁם, לֹא הָיָה נִגְאָל אויב ער וואלט דארט געווען וואלט ער נישט געווארען אויסגעלייזט: [דער טעם פארוואס מען זאל אים האליג מאכען זיינע ציין איז ווייל אזוי ווי ווען מען בייסט אריין אין אייזן איז דער מענטש אליין שילדיג וואס ער האט נישט אכטונג געגעבן, דער זעלבער איז דער רשע אליין שילדיג וואס ער האט אזוי גערעדט].
תָּם מָה הוּא אוֹמֵר: וועלכע פון די פיר פסוקים האט די תורה מרמז געווען ווי דער תם פרעגט? אויף דעם ענטפערט דער בעל ההגדה, אז דאס איז דער פסוק (שמות יג-יד) והיה כי ישאלך בנך מחר לאמר מַה זֹאת: וואס איז דאס? זעהן מיר פון זיין שאלה אז ער ווייסט נישט קלאהר ווי אזוי צו פרעגן, און ער פרעגט נאר א כלליות'דיגע שאלה, זאלסטו איהם ענטפערען וואס עס שטייט ווייטער אין פסוק וְאָמַרְתָּ אֵלָיו: זאלסטו זאגן צו איהם בְּחֹזֶק יָד הוֹצִיאָנוּ יְיָ מִמִּצְרַיִם מִבֵּית עֲבָדִים: מי א שטארקע האנט האט דער אייבערשטער אונז ארויסגענומען פון מצרים, פון די הויז פון קנעכטשאפט.
יָכוֹל מֵרֹאשׁ חֹדֶשׁ, וויבאלד עס שטייט אין פסוק (שמות יג-ה) ועבדת את העבודה הזאת בחודש הזה שבעת ימים וגו' והגדת לבנך וגו' זעהן מיר דאך אז דער "והגדת" האט א שייכות צו "בחודש הזה" וואלט איך געקענט מיינען אז דער חיוב פון סיפור יציאת מצרים הייבט זיך שוין אהן ראש חודש ניסן. תַּלְמוּד לוֹמַר וועגן דעם שטייט אין פסוק בַּיּוֹם הַהוּא. אז נאר אין דעם טאג פון פסח איז דא דעם חיוב, אִי אבער אויב עס וואלט נאר געשטאנען בַּיּוֹם הַהוּא, יָכוֹל וואלט איך געקענט מיינען אז דער חיוב פון סיפור יציאת מצרים הייבט זיך שוין אהן מִבְּעוֹד יוֹם. ערב פסח בייטאג, וואס עס איז שוין דא דעם "שחיטת הפסח" תַּלְמוּד לוֹמַר. דערפאר שטייט אין פסוק בַּעֲבוּר זֶה. בַּעֲבוּר זֶה לֹא אָמַרְתִּי, אֶלָּא בעבור זה קען נאר מיינען בְּשָׁעָה נאר אין א צייט וואס שֶׁיֵּשׁ מַצָּה וּמָרוֹר מֻנָחִים לְפָנֶיךָ, וואס עס ליגט שוין אויפן טיש מצה ומרור, וואס דאס איז ערשט ביינאכט ביים סדר. דער טעם פארוואס "בעבור זה" קען נאר מיינען ווען עס איז דא מצה און מרור איז ווייל "זה" מיינט אייביג אז מען קען אנווייזען מיט דער פינגער, און אנווייזען מיט די פינגער אויף די מצה ומרור איז ערשט ביינאכט פון פסח, און נישט ערב פסח.
מִתְּחִלָּה אין אנהייב פון די המשך הדורות פון ווי כלל ישראל שטאמען: עוֹבְדֵי עֲבוֹדָה זָרָה הָיוּ אֲבוֹתֵינוּ. זענען אונזערע עלטערען געדינט עבודה זרה וְעַכְשָׁיו קֵרְבָנוּ הַמָּקוֹם לַעֲבוֹדָתוֹ. און יעצט נאך יציאת מצרים און קבלת התורה האט אונז דער אייבערשטער דערנענטערט צו זיין דינסט. פון דא זעהן מיר קודם די צוויי עקן פון דעם סיפור בקיצור. יעצט גייט דער בעל ההגדה אנהייבן באריכות און ער הייבט אהן מיט די פסוק אין ספר יהושע (כד-ב) שֶׁנֶּאֱמַר: אזוי ווי עס שטייט אין פסוק: וַיֹּאמֶר יְהוֹשֻׁעַ אֶל כָּל הָעָם. און יהושע האט געזאגט צום גאנצען יודישען פאלק כֹּה אָמַר יְיָ אֱלֹהֵי יִשְׂרָאֵל, אזוי האט דער אייבערשטער דער גאט פון די יודן געזאגט: בְּעֵבֶר הַנָּהָר יָשְׁבוּ אֲבוֹתֵיכֶם מֵעוֹלָם, און דער אנדערע זייט פון נהר פרת האבן אייערע עלטערען פון אייביג אהן געוואוינט תֶּרַח אֲבִי אַבְרָהָם וַאֲבִי נָחוֹר. תרח דער טאטע פון אברהם און נחור, וַיַּעַבְדוּ אֱלֹהִים אֲחֵרִים: זיי האבן דארט געדינט פרעמדע אפגעטער וָאֶקַּח אֶת אֲבִיכֶם אֶת אַבְרָהָם מֵעֵבֶר הַנָּהָר, איך האב גענומען אייער טאטע אברהם פון די אנדערע זייט נהר פרת, אזוי ווי עס שטייט "לך לך מארצך וגו'", וָאוֹלֵךְ אוֹתוֹ בְּכָל אֶרֶץ כְּנָעַן. און איך האב איהם געפירט און דעם לאנד כנען, אזוי ווי עס שטייט אין פסוק "קום התהלך בארץ וגו'", וָאַרְבֶּה אֶת זַרְעוֹ, און איך האב געמערט זיינע קינדער ישמעאל און בני קטורה וָאֶתֶּן לוֹ אֶת יִצְחָק: און איך האב איהם געגעבן יצחק וואס ווערט נישט אריינגערעכנט מיט די אנדערע קינדער די בני ישמעאל און די בני קטורה, ווייל ער איז דער עיקר קינד. וָאֶתֵּן לְיִצְחָק אֶת יַעֲקֹב וְאֶת עֵשָׂו. און איך האב געגעבן צו יצחק, יעקב און עשו, און יעקב איז דער וואס האט ממשיך געווען די קייטעל פון די הייליגע אבות, צו מקבל זיין די הבטחות וואס איך האב צוגעזאגט צו אברהם און יצחק. פארוואס האט יעקב זוכה געווען צו דאס? דאס איז געווען ווייל: וָאֶתֵּן לְעֵשָׂו אֶת הַר שֵׂעִיר, איך האב דאך געגעבען צו עשו דער הר שעיר און נישט ארץ ישראל כדי אז לָרֶשֶׁת אוֹתוֹ ער זאל קענען גלייך ירש'נען א לאנד, ווי מיר געדענקען אין רש"י ווי רש"י זאגט אז מען האט געגעבן דעם ברירה פאר עשו צו באקומען ארץ ישראל, בתנאי אז ער וועט האבן גלות (ארץ ישראל נקנין ביסורים) האט עשו געזאגט: "איך דארף נישט ארץ ישראל און איך דארף נישט זיינע יסורים", און דערפאר איז געווען אז: וְיַעֲקֹב וּבָנָיו יָרְדוּ מִצְרָיִם: יעקב אין זיינע קינדער וואס גייען יא באקומען ארץ ישראל, האבן גענידערט קיין מצרים, כדי אז עס זאל קענען מקיום ווערען דעם פסוק פון כי גר יהיה זרעך בארץ לא להם וגו'.
בָּרוּךְ שׁוֹמֵר הַבְטָחָתוֹ לְיִשְׂרָאֵל. געלויבט איז דער אייבערשטער וואס ער האלט זיין צוזאג פאר די יודן בָּרוּךְ הוּא. געלויבט איז ער. וואס האט דער אייבערשטער צוגעזאגט: שֶׁהַקָּדוֹשׁ בָּרוּךְ הוּא חִשַּׁב אֶת הַקֵּץ, דער אייבערשטער האט צוגעזאגט אז ער וועט רעכענען די פיר הונדערט יאהר פון לידת יצחק, און נישט פון ווען מען וועט אריינגיין אין מצרים, וואס דאס איז דאך א מורא'דיגע טובה וואס דער אייבערשטער האט צוגעזאגט. לַעֲשׂוֹת צו טוהן, און מקיים זיין כְּמָה שֶּׁאָמַר לְאַבְרָהָם אָבִינוּ בִּבְרִית בֵּין הַבְּתָרִים, אזוי ווי עס איז משמע אין די לשון הפסוקים ווען דער אייבערשטער האט צוגעזאגט ביי די ברית בין הבתרים שֶׁנֶּאֱמַר: אזוי ווי עס שטייט אין פסוק: וַיֹּאמֶר לְאַבְרָם דער אייבערשטער האט געזאגט צו אברם יָדֹעַ תֵּדַע, וויסען זאלסטו וויסען אז איך גיי נישט רעכענען די פיר הונדערט יאהר פון ווען מען גייט אריין גיין אין מצרים, נאר איך גיי דאס רעכענען פון ווען עס וועט זיין דער ערשטער תקופה פון גלות פון: כִּי גֵר יִהְיֶה זַרְעֲךָ, וואס דאס איז דאך "לידת יצחק", ווייל "זרעך" איז דאך ממש זיין אייגען קינד "יצחק", וואס ער וועט זיין בְּאֶרֶץ לֹא לָהֶם, אין א לאנד וואס איז נאכנישט זיינע, און דאס איז ארץ ישראל, ווייל מיר ווייסען דאך אז יצחק דער "עולה תמימה" איז דאך קיינמאל נישט ארויס פון ארץ ישראל, מוז דאך זיין אז די תורה מיינט די צייטען וואס ער וועט זיין אין ארץ ישראל, און עס הייסט נאך "ארץ לא להם" ווייל ארץ ישראל איז דאך ערשט געווארען אונזער נאך (40 יאהר נאך) יציאת מצרים. נאכדעם וועט זיין א צווייטע תקופה וואס זיינע קינדער און איינעקלעך וועלען זיין אין מצרים און עס וועט דארט זיין: וַעֲבָדוּם מען וועט נאר זיין משעבוד צו פרעה, און נאכדעם וועט זיין א דריטע תקופה וואס עס וועט זיין: וְעִנּוּ אֹתָם מען וועט זיי פייניגען, און די אלע דריי תקופות צוזאמען וועט זיין: אַרְבַּע מֵאוֹת שָׁנָה: פיר הונדערט יאהר, קומט אויס אז דער אייבערשטער האט אינזינען געהאט צו טוהן די טובה אז ער האט גערעכענט די פיר הונדערט יאר פון לידת יצחק, אז מען זאל ליידען ווייניגער יאהר יסורים, און ווי אויך האט אונז דער אייבערשטער צוגעזאגט אז וְגַם אֶת הַגּוֹי אֲשֶׁר יַעֲבֹדוּ דָּן אָנֹכִי. אויך דער פאלק וואס וועט אייך מאכען ארבעטען וועל איך משפט'ן מיט שטראפונגען וְאַחֲרֵי כֵן יֵצְאוּ, בִּרְכֻשׁ גָּדוֹל, און נאכדעם וועלען זיי ארויסגיין מיט א גרויסע פארמעגען, דערפאר לויבן מיר דעם אייבערשטן פאר דעם וואס ער איז געווען א "שומר הבטחתו לישראל"
וְהִיא און דער הבטחה וואס דער אייבערשטער האט צוגעזאגט דעמאלס, דאס איז געווען שֶׁעָמְדָה לַאֲבוֹתֵינוּ, וואס איז בייגעשטאנען פאר אונזערע עלטערען וְלָנוּ און אויך צו אונז אין אלע דורות, ווייל מיר ווייסען דאך אז תורה איז "נצחיות" און דערפאר העלפט יענער הבטחה אויך היינט. א ראי' האבן מיר ווייל: שֶׁלֹא אֶחָד בִּלְבָד, עָמַד עָלֵינוּ לְכַלּוֹתֵנוּ. נישט נאר דער איינער פרעה איז געשטאנען אויף אונז צו פארטיליגען אֶלָּא שֶׁבְּכָל דּוֹר וָדוֹר, עוֹמְדִים עָלֵינוּ לְכַלּוֹתֵנוּ. נאר אין יעדער דור (אפילו היינט) שטייען אונזערע פיינט גרייט אונז צו פארטיליגען וְהַקָּדוֹשׁ בָּרוּךְ הוּא מַצִּילֵנוּ מִיָּדָם און דער אייבערשטער טוט אונז ראטעווען פון זייערע הענט.
וַיֵּרֶד מִצְרַיְמָה, דאס אז מען האט גענידערט קיין מצרים דאס איז געווען אָנוּס עַל פִּי הַדִּבּוּר געצווינגען דורך די רייד פונ'ם אייבערשטען, (דאס איז נישט קיין דרש, נאר דער בעל ההגדה האט געזאגט ווי אזוי עס איז צוגעגאנגען)
וַיָּגָר שָׁם וויבאלד עס שטייט נאנט "וירד מצרימה" צו "ויגר שם" מְלַמֵּד פון דעם לערנען מיר ארויס אז שֶׁלֹּא יָרַד יַעֲקֹב אָבִינוּ לְהִשְׁתַּקֵעַ בְּמִצְרַיִם, אֶלָּא לָגוּר שָׁם, יעקב אבינו האט נישט גענידערט קיין מצרים אויף דעם חשבון דארט צו וואוינען נאר ער האט גענידערט קיין מצרים אויפן שטייגר פון א "גר" וואס שפירט נישט אז דאס איז זיין פלאץ, נאר ער גייט באלד פון דארט אוועקגיין, מען וואלט אבער געקענט מיינן און מאכען א טעות אז דער ווארט "לגור", מיינט "וואינען" און נישט "זיין א פרעמדע" דערפאר ברענגט דער בעל ההגדה א ראי' פון אן אנדערען פסוק שֶׁנֶּאֱמַר: אזוי ווי עס שטייט אין פסוק (בראשית מז-ד) וַיֹּאמְרוּ אֶל פַּרְעֹה, און די שבטים האבן געזאגט צו פרעה לָגוּר בָּאָרֶץ בָּאנוּ, מיר זענען געקומען קיין מצרים אויף א צייטווייליגער שטייגער, כִּי אֵין מִרְעֶה לַצֹּאן אֲשֶׁר לַעֲבָדֶיךָ, נאר דערווייל ווייל עס איז נישט דא קיין פאשע אין דעם לאנד כנען פאר אונזערע שאף כִּי כָבֵד הָרָעָב בְּאֶרֶץ כְּנָעַן, ווייל די הינגער איז זייער שווער, און מיר האבן נישט געקענט דארט בלייבען, זענען מיר דא אהער געקומען אויף א צייטווייליגקייט, ביז דער הונגער וועט אריבער גיין. וְעַתָּה, יֵשְׁבוּ נָא עֲבָדֶיךָ בְּאֶרֶץ גֹּשֶן און יעצט פאר דעם קארצען תקופה ווילען מיר זיך באזעהן אין דעם לאנד גושן. פון דא זעהן מיר אז ווען עס שטייט "וירד מצרימה" און די תורה לייגט צו "ויגר שם" דאס קומט נאר צולייגען אז דער "וירד" איז געווען מיטען חשבון "לגור" אויף א קארצער צייט.
בִּמְתֵי מְעָט. מיט ווייניג מענטשען האט מען גענידערט קיין מצרים, כְּמָה שֶּׁנֶּאֱמַר אזוי ווי מיר טרעפען אין אן אנדערען פסוק באריכות: בְּשִׁבְעִים נֶפֶשׁ, יָרְדוּ אֲבֹתֶיךָ מִצְרָיְמָה. מיט זיבעציג נפשות האבן אונזערע עלטערען גענידערט קיין מצרים, וְעַתָּה, שָׂמְךָ יְיָ אֱלֹהֶיךָ, כְּכוֹכְבֵי הַשָּׁמַיִם לָרֹב. און יעצט נאך יציאת מצרים האט דער אייבערשטער אונז געמאכט אזוי ווי די שטערן פון די הימל וואס איז פיל.
וַיְהִי שָׁם לְגוֹי. וויבאלד עס שטייט נאך א מאל אין פסוק "שם", עס שטייט דאך שוין פריער "ויגר שם", וואלט דאך געקענט שטיין ויהי לגוי" מְלַמֵּד לערנט מען פון דעם ארויס פון דעם ווארט "שם" שֶׁהָיוּ יִשְׂרָאֵל מְצֻיָּנִים שָׁם: מען האט געקענט דערקענען ווער עס איז א יוד, דאס מיינט אז מיר האבן זיך נישט אויסגעמישט מיט די גוים, כאטש מיר זענען דארט געווען אזא לאנגע תקופה, און דאס לערנט מען ארויס פון דעם ווארט "שם" דאס הייסט אז יעדער האט געקענט אנווייזען "שם" דארט גייט א יוד.
גָּדוֹל עָצוּם, גדול מיינט אסאך מענטשען, און עצום מיינט שטארק, כְּמָה שֶּׁנֶּאֱמַר אזוי ווי עס שטייט אין אן אנדערען פסוק מער באריכות: (שמות א-ז) וּבְנֵי יִשְׂרָאֵל, פָּרוּ וַיִּשְׁרְצוּ, וַיִּרְבּוּ און די יודן האבן זיך זייער געמערט, וויבאלד דער פסוק שטייט דריי לשונות "פרו וישרצו וירבו" מיינט דאס זייער אסאך געמערט, און חוץ דעם איז אויך געווען: וַיַּעַצְמוּ, זיי האבן זיך געשטארקט מיט כח. בִּמְאֹד מְאֹד, זייער אסאך וַתִּמָּלֵא הָאָרֶץ אֹתָם: און דער ערד איז געווארען פיל מיט זיי.
וָרָב. דאס מיינט אז די יודן האבן געהאט זייער אסאך קינדער אויף איין מאל כְּמָה שֶּׁנֶּאֱמַר: אזוי ווי עס שטייט אין אן אנדערען פסוק מער באריכות (יחזקאל טז-ז) רְבָבָה כְּצֶמַח הַשָּׂדֶה נְתַתִּיךְ, צענדליגע טויזענטער אזוי ווי דער וואקסונג פון פעלד האב איך געמאכט די יודן וַתִּרְבִּי, וַתִּגְדְּלִי, וַתָּבֹאִי בַּעֲדִי עֲדָיִים און זיי האבן זיך געמערט מיט גרויסקייט און הויכקייט.
הקדמה: מיט דעם האבן מיר געענדיגט דעם דרש פון דעם פסוק, יעצט גייט דער בעל ההגדה דרש'ענען דעם נעקסטען פסוק.
עס שטייט ווייטער אין פסוק: וַיִּתְּנוּ עָלֵינוּ עֲבֹדָה. און חוץ וואס זיי האבן געפייניגט מיט ארבעט וואס האט בכלל נישט אויסגעפעלט, האבן זיי אויך געטוהן מיט אונז ארבעט וואס איז יא געווען פאר זיי וויכטיג אבער עס איז געווען קָשָׁה זייער שווערער ארבעט, כְּמָה שֶּׁנֶּאֱמַר: אזוי ווי מיר טרעפן אין אן אנדערען פסוק מער מפורש: וַיַעֲבִדוּ מִצְרַיִם אֶת בְּנֵי יִשְׂרָאֵל בְּפָרֶךְ די מצריים האבן געמאכט די יודן ארבעטען מיט ארבעט וואס איז "פרך" און פרך מיינט ארבעט וואס צוברעכט דעם גוף, דאס הייסט זייער שווערע ארבעט.
הקדמה: מיט דעם האבן מיר געענדיגט צו דרש'ענען דעם פסוק, יעצט גייט דער בעל הגדה דרש'ענען דעם נעקסטען פסוק.
וַנִּצְעַק אֶל יְיָ אֱלֹהֵי אֲבֹתֵינוּ, נאר דער אייבערשטער האט געוואוסט פארוואס זיי שרייען כְּמָה שֶּׁנֶּאֱמַר: ווי מיר טרעפן אין אן אנדערן פסוק באריכות (שמות ב-כג) וַיְהִי בַיָּמִים הָרַבִּים הָהֵם, און עס איז געווען אין די לאנגע גלות וַיָּמָת מֶלֶךְ מִצְרַיִם, דער קעניג פון מצרים איז געשטארבען, און דעמאלס האבן די יודן געטראפען א געלעגנהייט צו וויינען צום אייבערשטען וועגן זייער שווערן מצב, ווייל סתם האבן זיי מורא געהאט פון די מצריים צו ווייזען אז זיי קלאגען אויף זייערע ביטערע מצב, אבער יעצט אז אלע וויינען וועט מען מיינען אז זיי וויינען פאר דעם זעלבען סיבה וַיֵּאָנְחוּ בְנֵי יִשְׂרָאֵל און די יודן האבן געזיפצט אין הארץ מִן הָעֲבֹדָה וועגן די שווערע ארבעט, ווייל וואס זיי טראכטן אין הארץ ווייסען נישט די מצרים וַיִּזְעָקוּ און זיי האבן געשריגען, אבער זיי האבן נישט געזאגט פאר קיינעם פארוואס זיי שרייען, און די גוים האבן געמיינט אז זיי וויינען וועגן דעם מיתת פרעה, אבער וַתַּעַל שַׁוְעָתָם אֶל הָאֱלֹהִים זייער געבעט איז ארויף צום אייבערשטען, און נאר דער אייבערשטער האט געוואוסט אז דער געווייין איז מִן הַעֲבֹדָה פון די שווערע ארבעט און נישט וועגן מיתת פרעה.
וַיִּשְׁמַע יְיָ אֶת קֹלֵנוּ די תפלה איז געווארען אנגענומען כְּמָה שֶּׁנֶּאֱמַר: אזוי ווי עס שטייט מער מפורש אין אן אנדערע פסוק (שמות ב-כד) וַיִּשְׁמַע אֱלֹהִים אֶת נַאֲקָתָם, דער אייבערשטער האט געהערט זייער געשריי, און ער האט אנגענומען זייער תפלה וַיִּזְכֹּר אֱלֹהִים אֶת בְּרִיתוֹ, ווייל דער אייבערשטער האט געדענקט זיין בונד וואס ער האט געשוואוירען אֶת אַבְרָהָם, אֶת יִצְחָק, וְאֶת יַעֲקֹב: מיט אברהם יצחק און יעקב.
וְאֶת עֲמָלֵנוּ. "עמלות" מיינט זאכן וואס א מענטש פלאגט זיך פאר גארנישט, מוז דאך זיין אז דאס גייט ארויף אֵלּוּ הַבָּנִים אויך די גזירה וואס פרעה האט געהייסן דעטרינקען די קינדער, קומט אויס אז זיי האבן זיך געמוטשעט פאר זייערע קינדער פאר גארנישט ווייל צום סוף האט מען זיי דעטראנקען [אלעס וואס א מענטש מוטשעט זיך איז דאך פאר זיינע קינדער, אז זיי זאלען זיין ערליך] כְּמָה שֶּׁנֶּאֱמַר: ווי עס שטייט אין אן אנדערע פסוק מער מפורש, ווי פרעה האט געהייסען אז כָּל-הַבֵּן הַיִּלּוֹד הַיְאֹרָה תַּשְׁלִיכֻהוּ, יעדער געבוירענע זוהן זאל מען דעטרונקען וְכָל-הַבַּת תְּחַיּוּן: און יעדער טאכטער קען מען לאזן לעבען. (עס זענען דא וואס זאגען אז דאס וואס ער האט געלאזט לעבן די טעכטער איז אויך געווען מיט א שלעכטע כוונה, ווייל ער האט דאך שוין געזעהן אז לבן וואס האט געוואלט הרג'נען אויך די טעכטער האט נישט מצליח געווען, האט ער געטראכט אז אויב ער וועט לאזן די טעכטער לעבן, אפשר וועט דער אייבערשטער איהם יא צולאזן) [איך שטייט אז זיין חשבון איז געווען אז אויב אלע מענער וועלען שטארבן, וועלען אלע מיידליך חתונה האבן מיט מצריות, און אזוי וועלען זיי אינגנאצען פארגעסן אז זיי זענען אמאל געווען יודן].
וְאֶת לַחֲצֵנוּ זֶה הַדְּחַק. "לחץ" מיינט אונטער דריקן דאס מיינט, אז מען האט זיי ענג געמאכט כְּמָה שֶּׁנֶּאֱמַר: ווי מיר טרעפען אין אן אנדערען פסוק מער מפורש (שמות ג-ט) ווי דער אייבערשטער האט געזאגט צו משה רבינו וְגַם רָאִיתִי אֶת הַלַּחַץ, און אויך האב איך געזעהען די אונטרדריקונג אֲשֶׁר מִצְרַיִם לֹחֲצִים אֹתָם וואס די מצריים טוען זיי אונטערדריקן.
וַיּוֹצִאֵנוּ יְיָ מִמִּצְרַיִם. וויבאלד עס שטייט דא דעם שם הוי' וואס לכאורה וואלט דאך דאס נישט געדארפט שטיין, און עס וואלט געקענט שטיין "ויוצאנו ממצרים" ווייל מיר ווייסען דאך דאס פון די פריערדיגע פסוקים אז דער אייבערשטער איז דער וואס האט אונז געראטעוועט, מוז זיין אז דאס קומט אונז צו לערנען לֹא עַל יְדֵי מַלְאָךְ, אז דער גאולה איז נישט געווען דארך א מלאך וְלֹא עַל יְדֵי שָׂרָף. און נישט דארך א שרף (דאס איז אויך א מין מלאך) וְלֹא עַל יְדֵי שָׁלִיחַ און נישט דארך א שליח (דאס איז דער מלאך מט"ט וואס הייסט שליח) אֶלָּא הַקָּדוֹשׁ בָּרוּךְ הוּא בִּכְבוֹדוֹ וּבְעַצְמוֹ נאר דער הייליגער באשעפער בכבודו ובעצמו שֶׁנֶּאֱמַר: אזוי ווי עס שטייט אין א פסוק (שמות יב-יב) וְעָבַרְתִּי בְאֶרֶץ מִצְרַיִם בַּלַּיְלָה הַזֶּה, איך וועל אריבערגיין אין דעם לאנד מצרים אין דעם נאכט פון הקרבת קרבן פסח וְהִכֵּיתִי כָל בְּכוֹר בְּאֶרֶץ מִצְרַיִם, און איך וועל שלאגן יעדן בכור אין דעם לאנד מצרים מֵאָדָם וְעַד בְּהֵמָה, סיי די מענטשן און סיי די בהמות וּבְכָל אֱלֹהֵי מִצְרַיִם אֶעֱשֶׂה שְׁפָטִים און אין די אפגעטער פון מצרים וועל איך טוהן שטראפונגען אֲנִי יְיָ: איך בין ה', איז וויבאלד עס שטייט דריי לשונות פון מיעוטים, וועלען מיר ממעט זיין דריי מיעוטים, וְעָבַרְתִּי בְאֶרֶץ מִצְרַיִם בַּלַּיְלָה הַזֶּה, וויבאלד עס שטייט "ועברתי" וועלען מיר ממעט זיין אֲנִי נאר איך וועל אריבערגיין וְלֹא מַלְאָךְ און נישט קיין מלאך. וְהִכֵּיתִי כָל בְּכוֹר בְּאֶרֶץ מִצְרַיִם. וויבאלד עס שטייט "והכיתי" וועלען מיר ממעט זיין אֲנִי נאר איך וועל שלאגן וְלֹא שָׂרָף און נישט קיין שרף. וּבְכָל אֱלֹהֵי מִצְרַיִם אֶעֱשֶׂה שְׁפָטִים, וויבאלד עס שטייט "אעשה" וועלען מיר ממעט זיין אֲנִי נאר איך וועל טוהן וְלֹא הַשָּׁלִיחַ און נישט קיין שליח אֲנִי יְיָ, איך ה' אליין וועל זיי אויסלייזען. אֲנִי הוּא נאר איך וועל זיין דער אוסלייזער וְלֹא אַחֵר און נישט קיין צווייטען. יעצט פארשטייען מיר שוין פארוואס עס שטייט "ויוציאני ה' ממצרים", און נישט "ויוציאני ממצרים".
עס שטייט ווייטער אין פסוק: בְּיָד חֲזָקָה. און שפעטער שטייט אויך "ובזרוע נטיה" מוז זיין אז מען וועט דרש'ענען אז "ביד חזקה" גייט ארויף אויף איינער פון די מכות, און מיר וועלען זאגען אז דאס גייט ארויף אויף דעם מכה פון "דבר". ווייל דער מדרש זאגט (שמות רבא פ' י') אז צוזאמען מיט יעדער מכה איז מיטגעקומען דעם מכה פון דבר. קומט אויס אז דער מכה איז א ספעציעלע מכה, וועגן דעם וועלען מיר זאגען אז דער ווארט "ביד חזקה" זוֹ הַדֶּבֶר איז מרמז אויף די מכה פון דבר. וואס פאר א שייכות האט "ביד חזקה" צו די מכה פון דבר? כְּמָה שֶּׁנֶּאֱמַר: ווייל עס שטייט דאך אין א פסוק (שמות ט-ג) הִנֵּה יַד יְיָ הוֹיָה, בְּמִקְנְךָ אֲשֶׁר בַּשָּׂדֶה, אט דער האנט פון דעם אייבערשטען איז געווען אין די פיה פון דער פעלד בַּסּוּסִים בַּחֲמֹרִים בַּגְּמַלִּים, בַּבָּקָר וּבַצֹּאן, דֶּבֶר כָּבֵד מְאֹד: גאר א שווערען דבר, זעהן מיר אז דבר, ווערט אנגערופן יד ה', וועל איך אויך זאגען אז יד חזקה מיינט "דבר".
שטייט ווייטער אין פסוק: וּבִזְרֹעַ נְטוּיָה. דאס ווארט "נטויה" וועל איך זאגען אז עס מיינט זוֹ הַחֶרֶב. א מכה וואס איז געווען מיט א שווערד, וואס דאס איז מכת בכורות. ווי טרעפען מיר אז "זרוע נטויה" האט א שיכות צו א שווערד? כְּמָה שֶּׁנֶּאֱמַר: אזוי ווי עס שטייט אין פסוק, (דברי הימים א-כא) וְחַרְבּוֹ שְׁלוּפָה בְּיָדוֹ, און זיין האנט איז אויסגעשטרעקט אין זיין האנט נְטוּיָה עַל יְרוּשָׁלָיִם: גענייגט אויף ירושלים.
וּבְמוֹרָא גָּדוֹל זֶה גִּלּוּי שְׁכִינָה, דער מדרגה פון "ובמורא גדול" גייט ארויף אויף דעם גילוי שכינה, דאס מיינט אז עס איז באקאנט געווארען צו די יודן דארך די אותות ומופתים דער געוואלדיגע כבוד פונעם אייבערשטען דורך דעם וואס דער אייבערשטער האט משדד געווען אלע מערכת השמים וועגן כלל ישראל, דאס אלעס איז געווען כדי זיי ארויסצונעמען פון די טיפקייט פון די טומאה און פון אלע עבודה זרה'ס פון מצרים, און צו קענען משריש זיין אין זייער הארץ אמונה בה' כְּמָה שֶּׁנֶּאֱמַר: אזוי ווי עס שטייט אין אן אנדערע פסוק אוֹ הֲנִסָּה אֱלֹהִים, צו דען האט אן אפגאט געטוהן אזעלעכע ניסים לָבוֹא לָקַחַת לוֹ גוֹי מִקֶּרֶב גּוֹי, צו נעמען א פאלק (די יודן) וואס איז געווען געזונקען אין טומאת ע"ז פון א פאלק (די מצריים) וואס איז געווען פיל מיט עבודה זרה'ס, און אריינלייגן אין זיי אמונה בה' בְּמַסֹּת בְּאֹתֹת וּבְמוֹפְתִים וּבְמִלְחָמָה, דארך ניסים און און וואונדער, און דארך מלחמה מיט די גוים וּבְיָד חֲזָקָה מיט א שטארקע האנט פון מכות וּבִזְרוֹעַ נְטוּיָה, און מיט א אויסגעשטרעקטע ארעם ווי די ניסים איז געווען באקאנט פאר יעדעם וּבְמוֹרָאִים גְּדֹלִים און מיט גרויסע מראות, ווי יעדער האט געזעהן ווי דער אייבערשטער האט משדד געווען די טבע כְּכֹל אֲשֶׁר עָשָׂה לָכֶם יְיָ אֱלֹהֵיכֶם בְּמִצְרַיִם, אזוי ווי אלעס וואס דער אייבערשטער האט געטון פאר אייך אין מצרים לְעֵינֶיךָ אז עס זאל זיין אפען צו אייערע אייגענע אויגען, אלעס כדי אז מען זאל קענען ארויס גיין פון טומאת מצרים און גלייבן אז ה' אחד. וויבאלד דער פסוק זאגט אז דאס איז געווען אז איר זאלט אליין זעהן מיט די אייגענע אויגן, וועל איך זאגען אז ווען עס שטייט אין פסוק "ובמוראים גדולים" מיינט דאס "גלוי שכינה".
וּבְאֹתוֹת. צייכענעס זֶה הַמַּטֶּה, דאס מיינט דער שטעקען פון משה רבינו כְּמָה שֶּׁנֶּאֱמַר: אזוי ווי עס שטייט אין אן אנדערע פסוק (שמות ד-יז) וְאֶת הַמַּטֶּה הַזֶּה תִּקַּח בְּיָדֶךָ. אֲשֶׁר תַּעֲשֶׂה בּוֹ אֶת הָאֹתֹת: דער אייבערשטער האט געזאגט צו משה רבינו ווען דו וועסט שטיין פאר פרעה זאלסטו טוען מיט דעם שטעקען די אלע צייכענעס.
וּבְמוֹפְתִים זֶה הַדָּם. "מופתים" איז א רמז אויף מכת "דם", וויבאלד עס שטייט בלשון רבים "מופתים" און נישט "מופת" בלשון יחיד, מוז זיין אז עס גייט ארויף אויף א מכה וואס איז געווען צוויי מאל (מיעוט רבים שנים) וואס דאס איז דם, ווייל די מכה פון דם האט דער אייבערשטער געהייסען טוהן צוויי מאל, איין מאל פאר די יודען אז זיי זאלען גלויבן אז ער קומט בשליחות פון דער אייבערשטער, און איין מאל פאר פרעה. ווי טרעפן מיר אז "מופת" מיינט "דם"? כְּמָה שֶּׁנֶּאֱמַר: ווי מיר טרעפן אין אן אנדערען פסוק: (יואל ג-ג) וְנָתַתִּי מוֹפְתִים, בַּשָּׁמַיִם וּבָאָרֶץ, איך וועל געבען "מופתים" אין הימל און אין דער ערד, וואס וועט זיין דער "מופת" דָּם. וָאֵשׁ. וְתִימְרוֹת עָשָׁן. זעהן מיר אז "דם" הייסט מופת.
רַבִּי יְהוּדָה הָיָה נוֹתֵן בָּהֶם סִמָּנִים: רבי יהודה האט געגעבן סימנים צו די מכות און זיי זענען דְּצַ"ךְ עֲדַ"שׁ בְּאַחַ"ב: ער האט דווקא צוטיילט די מכות אויף דער אופן, ווייל די צען מכות זענען געווען איינגעטיילט אין דריי, די ערשטער צוויי מכות האט מען געווארענט פרעה פאר דעם, און די דריטע נישט, די פערטע און די פיפטע האט מען יא געווארענט און די זעקסטע נישט, די זיבעטע און די אכטע האט מען יא געווארענט און די ניינטע נישט, דערפאר האט רבי יהודה זיי אזוי איינגעטיילט. די צענטע מכה האט ער צוזאמען געשטעלט מיט דער לעצטער גרופע, כדי אז ער זאל נישט זיין אליין, ווייל ווען ער איז אליין קען מען אים נישט ליינען.
סיומא דמלתא: מיט דעם האבן מיר געענדיגט די דרשות חז"ל פון די פסוקים, יעצט ברענגט דער בעל הגדה פון חז"ל, אז אין יעדער מכה איז מרומז נאך און נאך מכות, און מיט דעם ענדיגט זיך די מצוה פון סיפור יציאת מצרים. דערנאך הייבען מיר אהן צו לויבן און דאנקען דעם אייבערשטען פאר די אלע טובות וואס ער האט אונז געטוהן. אלץ א הקדמה ברענגט דער בעל ההגדה דעם "כמה מעלות טובות למקום עלינו", צו ווייזען אז אפילו אויף איין טובה אליין וואלטען מיר געדארפט דאנקען און לויבען דעם אייבערשטען, איז אוודאי און אוודאי אויף די אלע טובות וואס ער האט אונז געטוהן דארף מען אוודאי און אוודאי דאנקען און לויבן, און וועגן דעם זאגן מיר באלד דערנאך הלל. עס איז וויכטיג צו באמערקן אז דער טעם פארוואס דער בעל ההגדה ברענגט אראפ רבן גמליאל איידער מען זאגט דעם הלל, איז ווייל דאס וואס מיר דאנקען דעם אייבערשטן אויף דעם נס פון יציאת מצרים, כאטש מיר זענען דאך נאך היינט אין גלות, איז ווייל "חייב אדם לראות את עצמו כאלו הוא יצא ממצרים", און דאס האט מען דאך פריער ארויסגעלערנט פון "בעבור זה עשה ה' לי" וועגן דעם וויל דער בעל ההגדה מקדים זיין די דרשה פון רבן גמליאל, ווי ער דרש'ענט דעם פסוק "בעבור זה" אז דאס גייט ארויף אויף די מצוות הלילה פון "פסח מצה און מרור".
פירושים אויף דער הגדה.
במשך די דורות האט מען געשריבן א סך פירושים אויף דער הגדה. די ראשונים האבן שוין געשריבן פירושים פון וועמען מען ווייסט: רש"י, רשב"ם, ראב"ן, רבי יהודה בר יקר, רבי ישעיה די טראני, שבלי הלקט (פון רבי צדקיה ב"ר אברהם הרופא), תניא רבתי, ריטב"א, ארחות חיים פון רבי אהרן הכהן פון לוניל; אויך אין כלבו, אבודרהם, רשב"ץ, רבנו דוד הנגיד, רבנו יצחק ב"ר ישראל, רבנו אברהם חדידה, רבנו נתן ב"ר יוסף מקלמרון, רבנו יצחק ב"ר שלמה אלאחדב, רבנו שם טוב אבן שם טוב (הראשון), רבי יצחק אברבנאל און נאך.
רבי אברהם דאנציג (ה'תק"ח - ד' תשרי ה'תקפ"א) איז געווען דער מחבר פון די ספרים חיי אדם און חכמת אדם.
ער איז געבוירן אין יאר תק"ח צו זיין פאטער הרב יחיאל מיכל אין דער שטאט דאנציג (היינט גדאנסק, פוילן). אין זיינע יונגערע יארן האט ער געלערנט ביי הרב יוסף ליבערמן. צו אכצן יאר איז ער אריבער צו לערנען ביי דעם נודע ביהודה. אין יענער תקופה האט ער אויך חתונה געהאט. נאך זיין חתונה האט ער געצויגן קיין ווילנא וואו ער האט פארדינט זיין פרנסה אלס א סוחר און ער איז געווען א נישט אפיציעלער רב. ט"ו כסלו תקס"ד איז ער שטארק פארוואונדיקט אין א פולווער אויפרייס; אזוי ווי ער איז ניצול געווארן מיט זיין לעבן האט ער אוועקגעשטעלט דעם טאג אלס א יו"ט פאר זיך און זיינע יוצא חלציו. פון יאר תק"ע איז ער געווארן אויפגענומען אפיציעל אלס א דיין און מורה הוראה אין ווילנא.
הרב אברהם דאנציג איז געווארן א מחותן מיט דער משפחה פונעם ווילנער גאון ווען זיין זון רבי יצחק האט חתונה געהאט מיט דער טאכטער פון רבי יהודה לייב (דעם גאון'ס א זון).
ער איז נפטר געווארן ד' תשרי תקפ"א ביי דער עלטער פון דריי און זיבעציג. ס'איז דא א רמז פון דעם נאמען פון זיין עיקרדיקער ספר "חיי אדם" וואס האט גימטריא דריי און זיבעציג.
ער האט אויך געוואלט ארויסגעבן א קיצור פון דיני ממונות מיטן נאמען משפטי צדק און א קיצור פון דינים אין אבן העזר מיטן נאמען בית הנשים, אבער ער האט נישט געענדיקט די ספרים; וואס ער האט יא געשריבן פון די ספרים איז געדרוקט אין דעם חכמת אדם.
ער האט איבערגעלאזט כתבי ידות פון די חיבורים וואס ער האט געשריבן אויף איוב און משלי.
דעעש איז דער נאמען פון א רעבישן הויף פון דער שטאט דעזש אין זיבנבערגן געגרינדעט דורך רבי יחזקאל פאנעט, א תלמיד פון רבי מענדעלע פון רימאנאוו, פון וועמען שטאמען די דעעשער רביס.
רבי יחזקאל פאנעט.
דער ערשטער דעעשער רבי איז געווען הרה"צ יחזקאל פאנעט (תקמ"ג - כ' ניסן תר"ה), מחבר פון מראה יחזקאל, וואס ער איז געווען דער הויפט רב פון טראנסילוואניע, און ער האט דארט אריין געברענגט יודישקייט ביי די אלגעמיינע פשוט'ע מאסן. ער געווען פון די גרויסע תלמידים פון הרה"ק מנחם מענדיל פון רימאנאוו. עס איז פארהאן א תשובה וואו ער גיבט אראפ די גדלות פון זיין רבי'ן; דער צאנזער רב פלעגט דאס לערנען אום דער יארצייט פון רבי מענדלע מיט טרערן און די אויגן.
רבי מנחם פאנעט.
דער צווייטער רבי איז געווען רבי מנחם פאנעט (ה'תקע"ח - י"ג תשרי ה'תרמ"ה), דער יונגסטער זון פונעם "מראה יחזקאל". ער האט מחבר געווען די ספרים "מעגלי צדק", "שערי צדק" און "אבני צדק". ער איז געווען רב אין דעזש, און איז געווען א תלמיד און נגלה פונעם חתם סופר און אין חסידות פונעם ישמח משה.
רבי משה פאנעט.
דער דריטער רבי איז געווען הרה"ק ר' משה פון דעזש (תר"ג - כ"ד כסלו ה'תרס"ג). חסידים פארציילן אז דער בעל דברי יחזקאל האט אים געהאלטן פאר צדיק הדור.
רבי יחזקאל (דער צווייטער).
דער פערטער רבי איז געווען רבי יחזקאל פאנעט (ב' טבת ה'תר"ל - כ"ב כסלו ה'תר"ץ), דער בעל כנסת יחזקאל, וואס איז געווען א זון פון רבי משה.
רבי יחזקאל האט געהאט דריי זין: רבי יעקב אלימלך, רבי משה און רבי יוסף.
רבי יעקב אלימלך.
דער לעצטער דעזשער רב פאר דער חורבן אייראפע איז געווען רבי יעקב אלימלך זי"ע, בעל "זכרון יעקב", וואס האט בשום אופן נישט געוואלט איבערלאזן זיין קהילה אין איז אומגעקומען אויף קידוש השם און אוישוויץ י"ד סיון תש"ד. ער איז געווען אן איידעם ביי רבי יעקב שמשון קאנער פון טשכויוו.
דעזש (;;) איז א שטאט אין זיבנבורגן, צפון-מערב רומעניע, 60 ק"מ צפון פון קלויזענבורג, אין קלוזש פראווינץ. זי געפינט זיך וואו דער סאָמעשול מיטש טייך טרעפט אן דעם סאָמעשול מארע טייך. די שטאט געפינט זיך ביי א וויכטיגן שניידוועג פון באנען און שאסייען וואס באהעפטן צו קלויזנבורג, באיא-מארע, סאטמאר, דעדא, ביסטריץ און וואטרא דארניי.
דעזש איז אן אלטע זאלץ גראבן שטאט געבויט אויף בערגישער ערד. די ערשטע דאקומענטן וואס דערמאנען די שטאט גייען צוריק ביז די יארן 1061 און 1214. שוין אין רוימישע צייטן האט מען געפינען אין דעם ראיאן גרויסע זאפאסן פון זאלץ. די דעזש פעסטונג האט מען געבויט צווישן 1214 און 1235.
פון 1876 ביז 1920 איז דעזש געווען די הויפטשטאט פון סזאלנאק-דאבאקא פראווינץ; פון 1920 ביז 1940, די הויפטשטאט פון סאָמעש פראווינץ.
ארבעה טורים איז די פיר טורים, וואס מען רופט זיך אויך בקיצור דער טור דאס איז א חיבור וואס ברענגט צוזאמען פסקי הלכות וואס זענען נוהג בזמן הזה. דער מחבר פונעם טור איז געווען רבי יעקב בן אשר, דעם זון פונעם רא"ש; ער ווערט גערופן דער בעל הטורים (ה'ל - ה'ק"ג).
דער בית יוסף האט געשריבן אויף דעם זיין פירוש, און אויף די מהלך פון דעם ספר האט רבי יוסף קארו געבויעט דעם שלחן ערוך.
שרייבן דעם טור.
אזוי ווי רבי יעקב בן הרא"ש האט געזען אז ס'איז געווארן אסאך חילוקי דעות אין הלכה האט ער באשלאסן צו שרייבן א חיבור, און ער שרייבט אין זיין הקדמה: "יען כי ארכו לנו הימים בגלותנו ותשש כוחנו, ושמם לבנו, ורפו ידינו, ונשתבשו הסברות וגדלו המחלוקות ורבו הדעות ולא נשארה הלכה פסוקה שאין בה דעות שונות...".
ער האט פריער געמאכט א פארקירצונג פון די פסקים פון זיין פאטער, דער רא"ש וואס איז געדרוקט אין די גמרא'ס מיטן נאמען "קיצור פסקי הרא"ש". פון דעם האט ער אנגעהויבן שרייבן די טורים לויטן כלל וואס ער האט מקבל געווען פון זיין פאטער צו ברענגען מקורות פון ש"ס און ראיות, אויך ברענגט ער חילוקי דעות צווישן די פריערדיגע פוסקים.
ער האט געענדיגט שרייבן דעם טור אין יאר ק'.
דער טור איז געווען דאס צווייטע ספר אויף לשון קודש צו ווערן געדרוקט (אין יאר ה'רל"ה).
מקורות.
זיינע מקורות נעמען ארום אלע ספרים פאר אים. ער דערמאנט די גאונים, און די ראשונים: רבינו חננאל, רבינו נסים, רבינו גרשום, רש"י די בעלי התוספות און נאך, פון די חכמי אשכנז: ראב"ן, ראבי"ה, מהר"ם ראטנבערג, און פון די חכמי ספרד דעם רי"ף, רמב"ם, רמב"ן. וואו ער איז מחולק מיט די ראשונים ברענגט ער די מסקנה פונעם רא"ש.
ווען י"ז תמוז געפאלט שבת, וועט דער תענית געהאלטן צומארגן, זונטיק. מען רופט דאס א "נדחה".
אין נביא (און אויך אין די סליחות) וועט דער פאסט גערופן צום הרביעי (דער תענית פונעם פערטן חודש).
מען הייבט אן פאסטן ביי עלות השחר און מען פאסט ביז מען קען זען דריי שטערן (אפילו נישט נאנט איינער צו אנאנד).
אין דעם טאג הייבן אן די ״דריי וואכן״; פון דעם טאג אן איז דער מנהג ביי אשכנזים אז מען שערט זיך נישט און מאכט נישט קיין חתונות.
שטאמונג.
אין דעם טאג האבן די בבלים אויפגעריסן דעם מויער פון מלכות יהודה.
לויט ווי עס שטייט אין ספר מלכים א' (כ"ה) האט עס פאסירט ט' תמוז, אבער צוליב־וואס איז אין די יידישע טראדיציע באשטימט געווארן צו פאסטן י"ז תמוז אלס א געדענק-טאג.
גריכנלאנד (אדער "Ελλάς עלאַס"), אפיציעל די העלענישע רעפובליק (), איז אַ לאַנד אין דרום-מזרח אײראָפּע, ביים דרום עק פונעם באלקאנער האלבאינזל. עס גרענעצט מיט אלבאניע, בולגאריע און רעפובליק פון מאקעדאניע אין צפון, און טערקיי אין מזרח. דער אגאישער ים ליגט מזרח או דרום פון דער יבשה פון גריכנלאנד, און דער יאנישער ים צו מערב. ס'איז אויך דא אינזלען אן א שיעור.
גריכנלאנד איז אן אנטוויקלט לאנד, א מיטגליד פונעם אייראפעישן פארבאנד זײַט 1981, און פון זיין עקאנאמיש און געלטפארבאנד זײַט 2001, נאט"א זײַט 1952, די ארגאניזאציע פאר עקאנאמישע קאאפעראציע און אנטוויקלונג זײַט 1961, און נאך אינטערנאציאנאלע ארגאניזאציעס. די הױפּטשטאָט איז אַטען; אנדערע חשובע שטעט זענען סאלאניקי, פאטראס און העראקליאן.
a> איז א סימבאל פון קלאסיש גריכנלאנד.
גריכנלאנד איז געווארן א רעפובליק דעם 25סטן מערץ 1924.
גריכנלאנד איז א פארלאמענטארישע רעפובליק. דער ראש מלוכה, וואס ווערט גערופן פרעזידענט, ווערט געוויילט דורכן פארלאמענט פאר א קאדענץ פון פינף יאר. די היינטיקע קאנסטיטוציע האט מען אדאפטירט אין 1975. דער פארלאמענט האט איין קאמער מיט 300 דעפוטאטן.
זייטן 1טן יאנואר 2011 איז גריכנלאנד צעטיילט אין 13 ראיאנען.
דער מעטראפאליטאנער שטח פון דער הויפטשטאט אטען האט א נייעם אינטערנאציאנאלן פליפארט (געעפנט 2001), א נייעם פארשטאטישן אויטאסטראד "אַטיקי אדאס" (געעפנט 2001), און א פארברייטערטע מעטרא סיסטעם (זײַט 2000).
די מערהייט פון די גריכישע אינזלען און א סאך שטעט זענען פארבינדן דורך לופט טראנספארט, בעיקר מיט די צוויי הויפט פלי געזעלשאפטן פון גריכנלאנד, אלימפיק און אגאישע לופט.
אינטערנאציאנאלע באן ליניעס פארבינדן גריכישע שטעט מיט אייראפע, די באלקאנען און טערקיי.
דער ברוטא אינלענדישער פראדוקט פון גריכנלאנד וואקסט גיך. א הויפט דינער פון אויסלענדישע וואלוטער, ביז 15%, איז די טוריזם אינדוסטריע, וואס באארבעט 16.5% פון דעם גאנצן ארבעטקראפט.
אינגאנצן האט גריכנלאנד 4.9 מיליאן ארבעטער. די גריכן ארבעטן א דורכשניט פון 1,811 שעה'ן א יאר.
די טוקאנען אדער פעפער-פרעסערס זענען א משפחה פון טראפישע פויגלען. די משפחה איז כולל פינף מינים און בערך פערציג זגאלן.
טוקאנען וואוינען אין טראפישע וועלדער אין צענטראל און דרום אמעריקע. זיי פליען נישט אין די קאלטע לענדער במשך די זומער חדשים.
א טוקאן האט א לאנגען שארפן שנאבל און קורצע פליגלען; ביי א טייל פון זיי איז דער שנאבל לענגער פונעם גוף.
זיי עסן בעיקר פירות אבער זיי עסן אויך אינסעקטן, קליינע יאשטשערקעס און אייער פון אנדערע פויגלען.
א טוקאן מאכט זיין נעסט אין א לאך וואס ער טרעפט אין דעם שטאם פון א בוים.די נקבה לייגט 2-4 ווייסע אייער אויף א מאל.
א טוקאן קען לעבן ביז 50 יאר (נישט אזוי לאנג אין געפענגעניש).
לייקוואוד (אויך: לייקוואָד; סטאַנדאַרט ייִדיש: לײקװוּד) איז א שטעטל אין אקעאן קאונטי, ניו זשערסי, פאראייניגטע שטאטן.
אין די לעצטע יארן די באפעלקערונג האט זיך פארגרעסערט און די שטאט האט זיך פארברייטערט, הונדערטער נייע הייזער זענען אויפגעשטעלט געווארן. אויכעט א סאך חסידישע יידן פון פארשידענע קרייזן האבן זיך באזעצט אין שטאט.
באזוכן לײקוואוד.
מען קען אנקומען קיין לייקוואד דורך דער גארדען סטעיט פארקוועי ארויסגאנג 98 קומענדיג פון צפון, און ארויסגאנג 91 קומענדיג פון דרום. אויך שניידט די יו עס 9 אדורך די לאקאלע גאסן פון לעיקוואד.
ניו זשערסי טרענסיט האט יעדן טאג בוסן פון ניו יארק ביי די פארט אטארעטי באס טערמינאל קיין לייקוואוד, און פון לייקוואוד ביי די בוס טערמינאל אדער ביי בןס סטאנציעס.
אויך זענען דא 2 חרדישע פירמעס וואס האבן עטליכע באסעס א טאג פון בארא פארק, פלעטבוש קיין לעיקוואד און צוריק (זיי האבן זיך שוין פאראייניגט אונטער איין בעה"ב אבער זיי רופען זיך נאך אויף די אלטע נעמען).
עס איז אויך דא א ווען וואס פארט עטליכע מאל א טאג קיין מאנסי עס ריפט זיך ראגשייר.
מענטשליכע אנטוויקלונג אינדעקס (ענגליש: "Human Development Index", אין קורצן: HDI) איז דער וועג צו שאצן די אנטוויקלונג שטאפל פון פארשידענע לענדער. די שטאפל וואס יעדע לאנד באקומט איז לויט די ארימקייט אדער רייכקייט, די קלוגשאפט און לעבנס ערווארטונג פונעם באטרעפענדן לאנד. לענדער ציען צו זיך אינוועסטארס דורכן צייגן זייער הויכע שטאפל אויף דער ליסטע.
דער אינדעקס איז געווען אנטוויקלט אין 1990 פון אמארטיא סען, מאהבוב אול האק און סיר ריטשארד זשאלי, צוזאמען מיט גוסטאוו ראניס פון יעל אוניווערסיטעט און לארד מעגנאד דעסיי פון דער לאנדאנער שולע פון עקאנאמיק.
רעפידשער (RapidShare) איז א טעקע גאסטגעבן סערוויס וועבזייטל וואו מען קען ארויפלאדן אויף איר טעקעס פון א פריוואטן קאמפיוטער אויפן אינטערנעט, דער קאמפאני אפערירט פון דער שווייץ און פינאנצירט זיך דורך די איינגעשריבענע באצאלטע מיטגלידער. רעפידשער איז איינער פון די גרעסטע וועלטס טעקע גאסטגעבן וועבזייטלעך מיט מיליאנען טעקעס אין אירע סערווערס. לויט דער אינטערנעט שטודיע פירמע [http://www.alexa.com/data/details/traffic_details/Rapidshare.com אלעקסע] איז רעפידשער דאס 12טע אויף דער ליסטע פון מערסט באזוכטע וועבזייטלעך. Rapidshare.de איז אסאך ווייניגער און האלט ביי די 232סטע אויף דער ליסטע אום אפריל 2008.
רעפידשער האט צוויי אנדערע וועבזייטלעך אבער ביידע וועבזייטלעך דארפן צו זיין פון אנדערע ארגאניזאציעס. דאס ארגינעלע וועבזייטל איז RapidShare.de, וועלכע נוצט די דייטשע מערסט גענוצטע דאמיין "de", און די ארגאניזאציע איז באזירט אין טשעם, שווייץ.
אום אקטאבער 2006 האט רעפידשער אנאנסירט אז "ליידער זענען אלע דרייווערס פון RapidShare.de איבערגעפולט אויפן מאמענט". א פריש וועבזייטל RapidShare.com האט זיך אויפגעשטעלט און פרובירט אריבערצוברענגען צו איר דאס באנוץ פון RapidShare.de, ווען די RapidShare.com האט זיך געעפנט, האבן מיטגלידער פון די אלטע סייט געקענט נוצן זייער קאנטע אויך אויף די נייע ביז זייער ארגינעלע קאנטע איז אויסגעגאנגען. פון דער אנדערער זייט האט מען אבער נישט געקענט נוצן קיין קאנטע פון די נייע סייט אויף די אלטע.
דאס זייטל ערלויבט באניצער ארויפצולאדן טעקעס ביז 100מעגאבייט אויף rapidshare.com און ביז 300 מ"ב אויף rapidshare.de, דער באניצער באקומט דאן אן אויסשליסליכער לינק וועלכע ערלויבט יעדעם איינעם, מיט וועם דער באנוצער טיילט מיט דער לינק, אראפצונעמען דעם טעקע צו זיין קאמפיוטער. רעפידשער שטעלט נישט צו קיין זוך סיסטעם אויפצוזוכן טעקעס אויף זייער סערווער, אבער עס איז פארהאן סורטש ענדזשען ספעציעל געאייגנט אויפצוזוכן אזאלכע טעקעס וועלכע ווערן פאבליצירט אויפן גאנצן אינטערנעט.
אויף זייער היימבלאט שרייבן זיי אז זיי פארמאגן 230 גיגאבייט פון אינטערנעט קאנעקטיוויטעט, און 4.5 פעטאבייטן פלאץ צו האלטן טעקעס.
רעגיסטרירטע באניצער קענען אבער אראפלאדן טעקעס איינס נאכאנאנד זייער שנעל. אבער אויך נישט מער ווי 25000 מעגא בייטן אין א פעריאד פון פינף טעג.
געוויסע אינטערנעט סערוויסן בלאקירן רעפידשער צוליב אומלעגאלע און קאפי רעכט טעקעס וואס מען קען אראפלאדן דארט.
אום יאנואר 2007 האט די דייטשע GEMA אגענטור געווינען א צייטווייליגע סטעי קעגן ביידע סייטס פון רעפידשער צוליבן באנוץ פון קאפירעכט געשיצטע טעקעס אויף רעפידשער, אויף וואס רעפידשער האט צוריקגעשלאגן אז זיי האבן נישט קיין אהנונג וועלכע טעקעס פריוואטע מענטשן לייגן ארויף אויף איר סערווער כדי דאס צו קענען קאנטראלירן. צום סוף איז די פסק קלאר געווען אז היות די באניצער זענען די וואס לאדן ארויף די טעקעס און עס האט גארנישט מיט די אנפירער פונעם סייט איז עס פון א לעגאלע קוק ווינקל נישט קיין פראבלעם.
פארזיכערונגס קאד CAPTCHA.
ביז יעצט פלעגן זיי האבן אז מען דארף אריינטייפן אלע אותיות וואס מען האט געזען. אבער אין אפריל 2008 האבן זיי צוגעלייגט א נייע זאך וואס מאכט אסאך שווערער צו קענען אידענטיפיצירן דעם קאוד. עס ווערט ארויסגעלייגט אכט אותיות, פיר מיט א בילד פון א הונט אריינגעלייגט אינדערמיט, און די אנדערע פיר מיט א בילד פון א קאץ, דער באנוצער דארף אידענטיפיצירן די פיר מיט די בילד פונעם קאץ.
מען קען נוצן די נומער 0 אנשטאט די אות O, אדער קאפיטעל אותיות אנשטאט קליינע.
א פרייליכע שטונדע.
צװײ שעה אַ טאָג, לויטן איסטערן סטענדערט טיים, אקטיוויזירט רעפידשער א "פרייליכע שעה" וואס מען דארף נישט דאן אריינלייגן די פארזיכערונגס קאָד, און די אַראָפּלאָדן ראטע איז שנעלער.
די לאנדאנער שולע פון עקאנאמיק און פאליטישע וויסנשאפט, באוואוסט אלס די לאנדאנער שולע פון עקאנאמיק אדער LSE איז א קאלעגיע פון דער אוניווערסיטעט פון לאנדאן אין לאנדאן, ענגלאנד. זי איז געגרינדעט געווארן אין 1895, און אפיציעל געווארן א מיטגליד פון דער פעדעראלער אוניווערסיטעט אין 1900 אלס דער פאקולטעט פון עקאנאמיק, און האט אנגעפאנגען געבן דיפלאמאטן אין 1902. פלאצירט אויף דער הויטאן גאס אין וועסטמינסטער, לעבן אלדוויטש און די קעניגלעכע געריכטן פון יוסטיץ און טעמפל באר, זי שילדערט זיך אלס "דער וועלט'ס אנפירערדיגע סאציאל וויסנשאפט אינסטיטוציע פאר לערנען און פארשונג". LSE האט אויך דעם מערסטן אינטערנאציאנאלן קערפער פון סטודענטן פון יעדן אוניווערסיטעט אין דער וועלט היינט.
מירענדע ווארענונג (ענגליש: Miranda warning), איז א ווארענונג וואס ווערט געגעבן בשעת מען ארעסטירט איינעם אין אמעריקא. לויטן אמעריקאנער געזעץ זינט 1966 מוז מען דאס איינמעלדן פארן ארעסטירטן איידער מען פרעגט אים אויס סיי וועלכע פראגעס בנוגע זייער עבירה, כדי ער זאל זיין באווואוסטזיניג צו זייערע רעכט פון שווייגן און נישט זיך אליינס באשולדיגן.
דער מירענדע ווארענונג ווערט גענוצט בלויז אין אמעריקא, אין אנדערע לענדר באנוצט מען זיך מיט אנדערע מיטלען צו לאזן וויסן דעם ארעסטירטן וועגן זיינע זכותים.
דער נוסח פון דער ווארענונג.
דער ווארענונג מוז נישט געגעבן ווערן ביי יעדן ארעסט, נאר בלויז ווען מען פארשט אים אויס אויף עפעס וואס ער האט געטון. דאס הייסט אז ביי אן ארעסט וואס מען פארשט נישט אויס דעם ארעסטירטן מוז מען עס נישט זאגן.
You have the right to remain silent. Anything you say can and will be used against you in a court of law. You have the right to have an attorney present during questioning. If you cannot afford an attorney, one will be appointed for you.
דו האסט די רעכט זיך צו האלטן שטיל. יעדע זאך וואס דו זאגסט קען ווערן גענוצט קעגן דיר אינעם געריכט. דו האסט די רעכט צו האבן א לויערס אנוועזנהייט בעת'ן דיך אויספארשן. אויב דו קענסט זיך נישט ערלויבן קיין אדוואקאט, וועט מען דיר דאס צושטעלן.
מען מוז עס נישט זאגן גענוי מיט דעם לשון, אבער די פאליציי מוזן זיכער מאכן אז דער ארעסטירטער פארשטייט זיינע רעכט.
ערנעסטא מירענדע.
ערנעסטא מירענדע (ענגליש: Ernesto Miranda) איז ארעסטירט געווארן אום 1963 אין אריזאנע אויף א צאל עבירות בקשר צו קינדכאפונג. מירענדע האט נישט געוואוסט זיינע רעכט זיך צו האלטן שטיל און זיך זעלבסט-באשולדיגן. נאך א קורצער אויספארשונג האט ער מודה געווען אויף די עבירות. מירענדע איז געווארן באשולדיגט אין געריכט אויפן סמך פון זיין מודה זיין.
אין יאר 1966 האט אבער מירענדע אפעלירט דעם אורטייל אין סופרים קאורט פון אמעריקא. דער סופרים קאורט האט אויסגענוצט דעם געלעגנהייט צו קלארשטעלן איינמאל פאר אלעמאל דאס וויכטיגקייט פון ערלויבן פאר ארעסטירטע זיך צו האלטן שטיל, אין איינקלאנג מיטן פיפטן אמענדאט אינעם אמעריקאנער קאנסטיטוציע, און דער סופרים קאורט האט אים ריינגעוואשן פון די פריערדיגע קלאגע, און פונדאסניי אנגעהויבן א פרישע סעסיע וואס ער איז פונדאסניי באשולדיגט געווארן מיט פרישע קלאגעס דורך אנדערע עדות, און נישט דורך זיין הודאה. ער האט דאן באקומען 11 יאר טורמע.
אום 1972 איז ער באפרייט געווארן, און זיך דאן באשעפטיגט מיטן פאבליצירן די "מירענדע רעכט" פארן פאבליקום. אבער איז ווידער ארעסטירט געווארן פארן באזיסן אומלעגאלע וואפן, און דערמיט צעשטערט די תנאים פון זיין פריערדיגע באפרייאונג, ער איז ארעסטירט געווארן אויף נאך א יאר, און נאך זיין באפרייאונג האט ער זיך צעאמפערט מיט איינעם וואס יענער האט אים דערשטאכן צום טויט. און קאמיש איז געווען אז יענער האט זיך באנוצט מיט די מירענדע שווייגעניש רעכט וואס זענען אים פארגעליינט געווארן בעת זיין ארעסט, און באפרייט געווארן.
עשׂרה בטבֿת איז א יידישער פאסט-טאג. כּלל ישׂראל פירן זיך אין דעם טאג צו פֿאַסטן פֿון עלות השחר ביז צאת הכּוכבֿים (אַרום 12 שטונדן). עשרה בטבת קען געפאלן זונטיג, דינסטיג, מיטוואך, דאנערשטיג און פרייטיג.
‫פֿאַרװאָס פֿאַסט מען? װײַל יאָר ג'קע"ז (־588) האָט נבוכדנאצר דער קעניג פֿון בבֿל באַלאַגערט די שטאָט ירושלים, װי עס שטײט אין:. ‫און אין ירמיה
און עס ווערט געבריינגט אין תוספתא.
הלכות.
אזוי ווי שבעה עשר בתמוז און צום גדליה, די אנדערע פאסטטעג אויפן חורבן, איז אסור עשרה בטבת נאר עסן און טרינקען, אנדערש ווי תשעה באב ווען ס'איז נוהג נאך איסורים. עשרה בטבת פאסט מען פון עלות השחר ביז נאכט; אין צפון האלב־קיילעך געפאלט דער תענית אינמיטן ווינטער, במילא איז עס א קורצער תענית. כאטש מען מעג עסן און טרינקען ביז עלות השחר, אבער ווען איינער האט זיך געלייגט שלאפן און ער שטייט אויף פארטאגס, טאר ער שוין נישט עסן, סיידן ווען ער האט געמאכט א תנאי פארן שלאפן. טרינקען מעג מען אבער יא, אויב ער איז געוואוינט צו טרינקען אינדערפרי.
ביים דאווענען זאגט מען סליחות אין שחרית און מען ליינט אין דער תורה ויחל סיי שחרית און סיי מנחה. טייל ערטער זאגט מען אויך אבינו מלכנו.
פרייטיג און שבת.
לויטן היינטיגן יידישן קאלענדאר, איז עשרה בטבת דער איינציגער תענית וואס קען געפאלן פרייטיג, א זאך וואס פאסירט נאר אמאל אין עטלעכע יארן. אין אזא פאל, זענען דא דעות צווישן די תנאים און אין ראשונים אז מען זאל אויספאסטן א ביסל פאר שבת, כדי מ'זאל נישט אריינקומען אין שבת אויסגעהונגערט - "שלא יכנס לשבת כשהוא מעונה". אבער הלכה למעשה ווערט געפסקנט אין שולחן ערוך אז מען ענדיגט דעם תענית מיט נאכט. נאך א שמועס איז דא לגבי דעם סדר פון מנחה ווען עשרה בטבת געפאלט פרייטיג; דער מנהג איז אז מען ליינט פרשת "ויחל" אזוי ווי יעדן תענית, אבער קיין תחנון זאגט מען נישט אזוי ווי יעדן פרייטיג פון א גאנץ יאר, דעריבער פרייטיג זאגט מען אויך נישט קיין אבינו מלכנו, וואס גייט צוזאמען מיט תחנון אין פאסט טעג.
לויטן היינטיגן קאלענדאר, קען י' טבת קיינמאל נישט געפאלן שבת. טראץ דעם, שרייבט דער אבודרהם אז, אנדערש ווי אלע דרבָנָנדיגע תעניתים, ווען עשרה בטבת וואלט געפאלן שבת, וואלט דער תענית דוחה געווען שבת און נישט אפגעשטופט אויף אן אנדער טאג. דער אבודרהם שרייבט דער מקור פאר דעם איז א פסוק יחזקאל וואו עס שטייט וועגן עשרה בטבת דער לשון "עצם היום הזה", אזוי ווי די תורה שרייבט אויף יום כיפור, וואס איז דוחה שבת. אבער רבי יוסף קארו אין בית יוסף שרייבט אויפן אבודרהם: "לא ידעתי מניין לו זה" "כ'ווייס נישט פון וואנעט ער נעמט דאס".
הײַנט.
‫רבנות הראשית לישׂראל האָבן מתקן געװען זאָל זײַן דעם טאָג אױך אַ יום הקדיש הכּללי, אַז די װאָס האָבן פֿאַרלאָרן בײַ די לאַגער קרובי משפּחה, און זײ װײסן נישט גענױ װעלכער טאָג זײַנען זײ אַװעק. זאָלן זײ אין דעם טאָג זאָגן פֿאַר זײ קדיש.
אן אַלגאָריטם איז א ריי פֿון אנווייזונגען וואס שאפן א מעטאדישע פראצעס צו רעכענען עטלעכע ענדלעכע פונקציעס טריט ביי טריט אויף צו אויסלייזן פראבלעמען אין מאטעמאטיק, קאמפיוטעריי, לינגוויסטיק א.ד.ג. אלגאריטם איז גלייך ווי א לעקעך־רעצעפט וואס גיבט אונטעריכטן טריט ביי טריט.
אן אלגאריטם מוז ענדיגן נאך א געוויסער צאל טריט און ארויסגעבן די געזוכטע רעזולטאט.
יעדע קאמפיוטער פראגראם איז אן אלגאריטם וואס גיבט אונטעריכטן דער קאמפיוטער וואס צו פראצעסן.
ס'איז שווער צו פארמאליזירן גענוי וואס הייסט אן אלגאריטם. איינער פון די וואס האבן געארבעט אויף דעם פראבלעם איז געווען עלן טיורינג, וואס האט דערפינדן דעם באגריף פון א טיורינג מאשין וואס קען אויסרעכנענען אלע אלגאריטמען.
דאס ווארט "אלגאריטם" איז גענומען פונעם נאמען פונעם פערסישן מאטעמאטיקער און פארשער פון אלגעברע, "אבו אבדולאה מוכאמאד איבן מוסא אל־כוואריזמי" וואס האט געלעבט אינעם 9טן יארהונדערט; זיין ארבעט איז געבויט געווארן אויף דער פריערדיקער ארבעט פונעם 7טן־יארהונדערט אינדישן מאטעמאטיקער בראהמאגופטא. ארגינעל האט דאס ווארט אלגאריטם באדייט נאר די כללים פון אריטמעטיק מיט אינדיש־אראבישע ציפערן. שפעטער האט מען אנגעהויבן ניצן דאס ווארט אלגאריטם פאר אלע ספעציפישע פראצעדורן פאר לייזן פראבלעמען.
יעדע פעלד פון וויסנשאפט האט זיינע אייגענע פראבלעמען און דארף עפעקטיווע אלגאריטמען. פראבעלמען וואס האבן א שייכות מיט אנאנד ווערן אפט שטודירט צוזאמען. ביישפיל קלאסן פון פראבלעמען זענען זוך אלגאריטמען, סארטירן אלגאריטמען, צונויפגיסן אלגאריטמען, נומערישע אלגאריטמען, גראפן אלגאריטמען, שנירל אלגאריטמען, קאמבינאטארישע אלגאריטמען, קריפטאגראפיע און פארזער טעכניקן.
דער וויסנשאפט מוזיי אין דער אויסשטעלונג גאס, דרום קענזינגטאן, אין לאנדאן, ענגלאנד, איז א טייל פון דער נאציאנאלער מוזיי פאר וויסנשאפט און אינדוסטריע. דער מוזיי איז פון די הויפט טוריסטן אטראקציעס אין לאנדאן.
אנפאנג.
דער מוזיי איז געגרינדעט אין יאר 1857 דורך בענעט וואודקראפט פון דער זאמלונג פון דער "קעניגלעכער חברה פון קונסט" און פון איבעריגע זאכן פון דער גרויסער אויסשטעלונג. דער מוזיי איז געווען ארגינעל א טייל פון דעם "דרום קענזינגטאן מוזיי". אין 1893 האט מען ממנה געווען א באזונדערן דירעקטאר פון די וויסנשאפט זאמלונגעאן. אין 1899 האט די מלכה וויקטאריע, בשעת'ן לייגן די אבן הפינה פון די נייע בנינים פון דעם מוזיי, געהייסן ענדערן דעם נאמען פון דעם מוזיי אויף "וויקטאריע און אלבערט מוזיי". אין 1909 האט מען אפיציעל צעטיילט די וויסנשאפט זאמלונגען מיטן נאמען וויסנשאפט מוזיי.
זאמלונגען.
דער מוזיי האלט א זאַמלונג פון מער ווי 300,00 איינסן, כולל באַוואוסטע איינסן ווי סטעפענסאן'ס ראקעט, פאפינג בילי, דער ערשטער דזשעט מאטאר, דאס ווידערמאכן פון DNA דורך פראנסיס קריק און זשיימס וואטסאן, פֿריאיקע דאמפֿמאטארן, א פֿונקציאנירנדיקע דוגמא פון דעם דיפערענץ מאטאר פון טשארלס באבעדזש. דער מוזיי האט אויך הונדערטע אינטעראקטיווע אויסשטעלן. דאס אריינגיין אין דעם מוזיי איז בחינם זייט דעם ערשטן דעצעמבער 2001.
גאלעריעס.
דער מוזיי האט עטלעכע גאלעריעס, טייל פון זיי פערמאנענט, טייל צייטווייליג.
די אויסשטעל ארום דעם פּאַנקרעאַס.
דער פּאנקרעאַס אדער אונטערמאגן-דריז איז א דריז גליד וואס פּראָדוצירט אינסולין און אויך אלע מינע ענזימען.
אלעקסאנדער באריס דע פעפל זשאנסאן (באוואוסט אלס באריס זשאנסאן, געבוירן דעם 19טן יוני 1964, ניו יארק סיטי) איז א בריטישער קאנסערוואטיוו פארטיי פאליטיקער און דער פרעמיער מיניסטער פונעם פאראייניגטן קעניגרייך זינט יולי דעם 24'סטן 2019. ער איז א שטארקע ברעקסיט שטיצער און איז געלאפן אויף א פלאטפארמע זיך אפצוטיילן פונעם אייראפעאישן פאראיין פאר יעדן פרייז. פריער איז ער געווען דער שטאַטס-סעקרעטאר פאר אויסערן און קאמאנוועלט באציאונגען (אויסערן מיניסטער) זינט 2016, און אויך קאמאנס דעפוטאט פאר אקסברידזש און דרום רייזסליפ זייט 2015. ער איז געווען בירגערמייסטער פון לאנדאן פון 2008 ביז 2016.
ער איז אויך א זשורנאליסט און געוועזענער רעדאקטאר פון "דער ספעקטאטאר".
ער איז פריער געווען קאמאנס דעפוטאט פאר הענלי פון 2002-2008, און איז געווען אמאל אן אפיציעלער פארשפרעכער אלס שאטן מיניסטער פאר העכערער בילדונג, ביז ער האט זיך געמאלדן צו קאנדידירן פאר בירגערמייסטער פון לאנדאן. זשאנסאן איז געווארן דער קאנסערוואטיוו פארטיי קאנדידאט דעם 27סטן סעפטעמבער 2007.
בירגערמייסטער פון לאנדאן.
אום 1טן מיי 2008 איז ער געוויילט געווארן אלס בירגעמייסטער פון לאנדאן אויף א קאדענץ פון 4 יאר. ער האט געווינען די וואלן נאכן ציילן די צווייטע פרעפערענץ שטימען, מיט 1,168,738 קעגן די 1,028,966 שטימען פון זיין קעגנער, דער פריערדיגער בירגערמייסטער קען ליווינגסטאן. באריס האט געמאלדן אז צוליב זיין זיג וועט ער רעזיגנירן אלס מיטגליד פון פארלאמענט. אין 2015 האט מען אים געוויילט א קאמאנס דעפוטאט און ער האט געמאלדן אז ביי די נעקסטע וואלן אין 2016 וועט ער זיך נישט קאנדידירן ווי בירגערמייסטער פון לאנדאן.
פרעמיער מיניסטער פונעם פאראייניגטן קעניגרייך.
באריס זשאנסאן איז ערוועלט געווארן אלס דער פירער פונעם קאנסערוואטיוון פארטיי נאך דעם וואס טערעזא מיי האט זיך אפגעזאגט פון אמט צוליב איר דורכפאל מיטן נישט קענען אויספירן דעם ברעקסיט. אלס הויפט פונעם פארטיי האט ער אויטאמאטיש אויך איבער גענומען איר פאזיציע אלס פרעמיער מיניסטער.
2019 אלגעמיינע וואלן.
ביי די אלגעמיינע וואלן וועלכע זענען פארגעקומען דעם 12טן דעצעמבער 2019 זענען די קאנסערוואטיוון אונטער די אנפירערשאפט פון באריס זשאנסאן אריינגעקומען מיט א מאסיוון זיג וואס זיי האבן נישט געהאט זייט 1989, געוואונענדיג א איבערוויגנדיגע מערהייט אינעם פארלאמענט מיט דריי הונדערט פינף זעכציג זיצן. דאס האט געגעבן פאר באריס דעם ענדגילטיגן מאנדאט אדורכצופירן ברעקסיט אום יאנואר דעם 31'סטן אויף זיינע טערמינען.
טעטריס (פון רוסיש: "Тетрис") איז א ווידעא שפיל ערפינדעט אין 1985 דורך אלעקסיי פעזשיטנאוו אין מאסקווע, רוסלאנד. נאך בלויז א יאר צייט האט די שפיל געשלאגן ווארצלען אלוועלטלעך.
די שפיל.
דער שפילער דארף צילעווען די שטיקלעך וועלכע פאלן אראפ פון דעם אויבערשטן חלק פון דעם עקראן, מיטן מאטיוו דאס צו סארטירן אונטן ווי א פאזל, אן קיין איבריגע פלאץ צווישן די שטיקלעך. ווען עס ווערט געשאפן א גאנצע ליניע אן קיין איבריגע פלאץ, ווערט יענע ליניע פארשוואונדן, און די שורה העכער דעם פאלט אראפ איין "שטאק". ווען די אלע אומפארענדיגטע ליניעס גרייכן ביזן מאקסימום הייך פונעם עקראן, האט דער שפילער פארלוירן דעם שפיל.
עס איז במשך די צייט ערפינדן געווארן פארשידענע ווערסיעס פונעם שפיל, פאר טעלעוויזיעס, סעליולער טעלעפאנען, דיגיטאלע זייגערס, קאמפיוטערס, און נאך.
די הויפט מעגליכקייטן וועלכע ווערן געשעצט דורך קונדן איז צו קענען זען א פאראויסדיגע אויסקוק פונעם שטיקל וואס פאלט אראפ אונטן פונעם עקראן, אז מען זאל וויסן פון פאראויס וואו דאס צו צילעווען. און אויך צו קענען טוישן א שטיקל אינמיטן פאלן אויב מען זעט אז עס פאסט זיך נישט אריין אונטן.
דער נאמען טעטריס שטאמט ארגינעל פונעם גריכישן ווארט "טעטרא" וואס עס מיינט דעם נומער 4, צוליב די שטיקלעך אינעם שפיל וועלכע זענען צוזאמענגשטעלט פון פיר קעסטעלעך.
דאס פארשפרייטן די שפיל איז נישט פאראיבער אזוי גלאטיג, און פילע פירמעס האבן גענומען פאר זיך די עקסלוסיווע רעכטן אויף דער שפיל. וויבעלד פעזשיטנאוו האט בעת'ן ערפינדן די שפיל געארבעט פארן סאוויעטער רעגירונג, האט ער קיינמאל נישט זוכה געווען צו די מיליאנען וואס די שפיל האט מרוויח געווען אין לויף פון די יארן. אין 1991 איז פעזשיטנאוו אריבער קיין אמעריקא און אויפגעשטעלט א פירמע מיטן נאמען פון דער שפיל. פון 1996 ביז 2005 האט ער געארבעט אין מייקראסאפט.
דער ארטיקל רעדט וועגן משיח אין אידישקייט, פאר אנדערע רעליגיעס זעט משיח (אלגעמיין)
משיח אדער מלך המשיח איז דער מענטש וואס איז לויט דער אידישער רעליגיע ערווארטעט צו ברענגען די גאולה שלימה און אויסלייזן די אידן פון גלות. גלייבן אז דער צוקונפטיגער משיח וועט ענדליך קומען איז איינס פון די פונדאמענטאלע טיילן אין אידישקייט.
דער טערמין משיח.
דער גלאטער טייטש פון דער לשון קודש'יגער ווארט משיח איז "געזאלבט", דאס מיינט א מענטש וואס מען האט געזאלבט מיט א ספעציעלן אויל וואס דערמיט ווערט ער אריינגעברענגט און באשטימט צו דינען דעם ספעציעלן און רעספעקטפולן, געווענליך אויך הייליגן, צוועק וואס מען האט אים דערפאר אויסגעוועלט. דער באגריף טרעפט מען פיל מאל אין תנ"ך, סיי האט מען דאס געטוהן מיט מענטשן ווי אידישע קעניגן און כהנים, און אזוי אויך מיט פארשידענע אנדערע זאכן ווי דער בית המקדש און אירע כלים און נאך. אבער מער פון אלעם, נוצט ביי אידן דער טערמין משיח אין באציהונג צו דעם צוקונפטיגן אידישן קעניג פון דער שושלת פון בית דוד, וועלכער וועט זיין ווי געזאלבט מיט אן הייליג זאלב-אויל צו אויסלייזן דאס אידיש פאלק און קעניגן אין ירושלים ביי ימות המשיח.
דער אידישער משיח.
דער ארגינעלע באגריף פון משיח איז צוערשט געווען אנטוויקלט אין דער אידישער רעליגיע, און איז שפעטער אדאפטירט געווארן, אין אנדערע פארעמען, דורך אנדערע רעליגיעס. דער באדייט פון משיח איז אבער אין דער אידישער רעליגיע שארף אין קאנטראסט ווי די אין אנדערע רעליגיעס. לויט דער אידישער טראדיציע, איז משיח (אדער "מלך המשיח") א מענטש א ריכטיגער בשר ודם, אן אפשטאמיגער פון בית דוד, א פיזישער אייניקל פון דוד המלך און זיין זון שלמה. ער וועט קומען אויספירן זיינע פליכטן בלויז איינמאל אינעם צוקונפט. זיינע אויפטוהנגען וואס מען ערווארט פון אים רעכנט אריין, די פאראייניגונג פון אלע צוועלף שבטים, צוזאמנעמען אלע אידן קיין ארץ ישראל, אויפבויען דעם דריטן בית המקדש אין ירושלים, קעניגן איבערן אידישן פאלק און אנהויבן דעם גלאררייכן עפאכע פון ימות המשיח.
משיח בן דוד.
אין דער אידישער אמונה, ווערט דער משיח אויסדריקליך נישט פאררעכנט אלס א גאט אדער סיי וואספארא געטליכן באגריף. ער איז פאררעכנט פשוט צו זיין כלל ישראל'ס פירער און וועגווייזער און גאט וועט אים שיקן אויסצולייזן די אידן פון גלות. דערפאר רופט מען אים "משיח - בן דוד", א פאקטישער מענטש, א פולקאממער אייניקל פון דוד. דער אידישער משיח איז ערווארטעט צו אהערשטעלן מיט זיך גאר גרויסע און ספעציעלע אייגנשאפטן, פיזיש און גייסטיש, אזש ער ווערט באטיטלט אלס איינער וואס "וועט נישט משפט'ן לויט וואס זיינע אויגן זעען און וואס זיינע אויערן הערן" און "מיט א בלאז פון זיין מויל וועט ער אוועקלייגן א רשע". אויך וועט ער, לויט טייל דעות, קענען באווייזן מופתים מיט אן איבערנאטירליכן קראפט. ער וועט פארמאגן אן אונגעהויערע איינפלוס, סיי אויפן אידישן פאלק, און סיי אלוועלטליך אויף א פאליטישן פארנעם.
זיין אידענטיטעט.
דער רמב"ם שטעלט אהער די אידענטיטעט פון משיח ווי פאלגנד: ער וועט זיין גאר קלוג - נאכמער פון שלמה המלך, א נביא ענליך צו משה רבינו, א תלמיד חכם וואס וועט זיך פארנעמען מיט תורה לערנען ווי זיין זיידע דוד, ער וועט פירן מלחמות לשם שמים, דאס גאנצע פאלק וועט זיין פאראייניגט און אונטערטעניגט צו אים און ער וועט זיי אלע צווינגען צו תשובה און זיי לערנען דעם דרך השם, און אזוי אויך וועלן אלע אנדערע פעלקער רעספעקטירן זיינס א ווארט. טאמער וועט ער מצליח זיין צו באזיגן אלע פעלקער און צוזאמענעמען אלע אידן קיין ארץ ישראל און בויען דעם דריטן בית המקדש, וועט מען וויסן אויף זיכער אז ער איז דער משיח אויף וואס די נביאים האבן נבואה געזאגט.
מען טרעפט אין חז"ל, אין אזוי אויך אין שפעטערע מקורות, פילע פארשידנארטיגע מיינונגען איבער וואס וועט זיין די נאמען פון משיח. דער מהרש"א שרייבט אז מען וועט אים פשוט רופן מיט אסאך נעמען. אנדערע זאגן אבער אז דאס האט צוטון מיטן טיפערן ענין אז די נשמה פון משיח איז כולל אלע נשמות פון כלל ישראל, און א יעדע איד האט די מעגליכקייט צו אנטפלעקן די חלק פון משיח וואס ליגט אין אים, אין זיין אייגענע נאמען. דער מהר"ל געבט צו פארשטיין אז דערפאר זענען רוב נעמען פארן משיח דאס זעלבע נאמען (אדער ענליך) ווי די אייגענע נאמען פון דער וואס זאגט עס.
פאלגענד זענען א טייל פון די נעמען וואס מען טרעפט אין חז"ל: ינון, שילה, חנינא, מנחם, צמח, נחמן און דוד.
אמונה אין ביאת המשיח.
גלייבן אז דער צוקונפטיגער משיח וועט ענדליך קומען איז א פונדאמענטאלע טייל אין אידישקייט, און איז איינס פון די דרייצן עיקרים אין אמונה וואס דער רמב"ם רעכנט אויס.
ווען וועט ער קומען.
כאטש וואס דער ענין פון ביאת המשיח פארנעמט א שטארקע פלאץ אין די פונדאמענטן פון אידישקייט, דאך איז נישט אזוי גלאטיג ערלויבט צו פרובירן צו דערגיין די צייט ווען ער וועט קומען, טייל זאגן אז דאס איז וויבאלד עס קען צוברענגען צו א שוואכקייט אין אמונה אויב משיח וועט נישט קומען אין דער צייט וואס ער האט זיך באהויפטעט. דער מלבי"ם שרייבט אבער אז דאס וואס חז"ל זאגן אז מען זאל נישט אריינקלערן צו דערגיין די צייט פון ביאת המשיח איז וויבאלד חז"ל האבן געוואוסט אז משיח וועט נישט קומען אין דער נאנטער צוקונפט און עס נאך דא לאנגע יארן אין גלות ביז דאן, האבן זיי נישט געוואלט אז יענער זאל זיך צוליב דעם מייאש זיין פון די גאולה. דעריבער היינט, וואס דער צייט איז שוין גאר נאנט, איז יא ערלויבט צו שפעקולירן דערין, וויבאלד עס ברענגט גאר א חיזוק און בלאזט אריין אן האפענונג צום נאנטן גאולה. אויך שרייבט ער אז כאטש וואס אין אנהויב פונעם גלות האט קיינער נישט געקענט דערגיין די צייט, איז אבער היינט אין די שפעטערע דורות פיל גרינגער אויסצורעכענען דעם ריכטיגן זמן, וויבאלד ער וועט זיכער קומען פאר די ענדע פונעם 'אלף השישי' איז שוין דא פיל ווייניגער יארן אין וועלכע מען קען זיך טועה זיין, און די פאר פארבליבענע יארן זענען פיל נענטער צום זיכערקייט ווי צום ספק.
אבער דער מהר"ל שרייבט, אז עס איז אוממעגליך פאר א מענטש צו דערגיין די צייט ווען משיח וועט קומען ביז ער וועט טאקע קומען. ער זאגט אז די אלע צייטן וואס חז"ל רעכענען אויס מיינט נישט אז דעמאלטס וועט ער קומען, נאר עס מיינט אז פאר דעם וועט ער זיכער נישט קומען, און בלויז פון דעמאלטס און ווייטער קען מען אים ערווארטן. אויך געבט ער צו פארשטיין אז דאס וואס עס שטייט אז די לעצטע צוויי טויזנט יאר, די 'אלף החמישי' און 'אלף השישי' וועלן זיין "ימות המשיח", דאס מיינט אז נאר אין די צוויי טויזנט יאר קען ער קומען און נישט פריער, און ימות המשיח מיינט - טעג וואס איז ראוי אז משיח זאל דעמאלטס קומען. אויב איז מען זוכה קען דאס זיין באלד אין אנהויב, און אויב נישט קען דאס זיין ממש ביים סוף אויך.
עס ווערט געברענגט, אז דאס וואס מען טרעפט אין פיל ספרים, ראשונים, און אחרונים, אז זיי האבן יא אויסגערעכענט דעם זמן וואס זיי האלטן אז עס וועט זיין ביאת המשיח, דאס איז נאר געווען אלס א תפלה און געבעט צום אייבערשטן אז ער זאל טון וואס ס'קומט אויס פון דער תורה אז עס איז שוין געקומען דער צייט פון משיח'ן, ווי צו זאגן "אבא, כך כתוב בתורה". מיט דעם איז אויך פארשטענדליך דער פאקט אז רוב פון די אלע צייטן וואס ווערט געברענגט אין די ספרים איז שוין פאריבער אן דעם וואס משיח זאל זיך באווייזן, און דאך פרעגט עס נישט אפ די אמונה אין ביאת המשיח, וויבאלד די אלע צייטן זענען געשריבן אלס געבעט און האפענונג.
ווענדט זיך אין תשובה.
אינ'אמת'ן אבער, איז נישטא קיין באשטימטע צייט וואס משיח קען נאר דעמאלט קומען, נאר עס ווענדט זיך אין די מעשים פון דער מענטשהייט. עס שטייט אין חז"ל, אז משיח וועט קומען אדער ווען די וועלט איז אממערסטנס נויטיג דערצו, דאס הייסט ווען דער מענטשהייט איז אזוי פארזינדיגט, "דור שכולו חייב", אז משיח מוז קומען ראטעווען די מצב, אדער ווען דער וועלט האט זיך דאס פארדינט, מיט גוטס און ערליכקייט, "דור שכולו זכאי". אויך שטייט אין חז"ל, אז רבי יהושע בן לוי האט אמאל געפרעגט פון אליהו הנביא ווען וועט משיח קומען, האט ער אים געזאגט ער זאל גיין פרעגן משיח וועלכער זיצט ביי די טויערן פון רוים. איז ער אהינגעגאנגען און געפרעגט פון משיח ווען ער קומט, האט ער געענטפערט "היינט". דעם קומענדיגן טאג האט ער מיט אנטוישונג דערציילט פאר אליהו הנביא אז משיח האט אים אפגעפאטערט מיט א לינגט, "ער האט געזאגט אז 'היינט' און ער איז נישט געקומען". האט אליהו אים געזאגט, "איך וועל דיר ערקלערן וואס משיח האט דיר געזאגט: אין פסוק שטייט, 'היינט' אויב איר וועט צוהערן צו זיין שטימע - "היום, אם בקולו תשמעו" - דאס הייסט אז אויב די אידן וועלן תשובה טון וועט ער באלד קומען, שוין היינט!"
דער בעש"ט האט אמאל געפרעגט דעם משיח וואס איז געווען אין זיין דור, "מתי קאתי מר, ווען קומט איר?" האט ער געענטפערט, "לכשיפוצו מעינותיך חוצה ויכולו לעשות יחודים כמותך", דאס הייסט ווען יעדער וועט תשובה טון צו זיין אויפן מדרגה פונעם בעש"ט.
כאטש אז משיח'ס קומען ווענדט זיך אין תשובה, איז אבער יא דא א צייט וואס משיח וועט זיכער נישט קומען שפעטער ווי דעמאלט. און טאמער די אידן וועלן נישט תשובה טון ביז דאן, וועט דער אייבערשטער ברענגען אויף זיי גרויסע צרות, "הקב"ה מעמיד עליהם מלך שגזירותיו קשות כהמן", ביז זיי וועלן זיין געצוואונגען תשובה צו טון.
לויטן תנא רבי אליעזר וועלן די אידן נישט זיין געצווינגען צו תשובה, נאר משיח וועט קומען נאכדעם וואס זיי וועלן תשובה טון פון זייער אייגענעם ווילן, און אזוי זאגט אויך רב אין דער גמרא, "כלו כל הקיצין ואין הדבר תלוי אלא בתשובה". רבי יהושע זאגט אבער אז אפגעזען די מצב פונעם דור וועט ער קומען ווען עס וועט זיין די צייט און טאמער די אידן וועלן דעמאלטס זיין זינדיג וועט גאט זיי צווינגען צו תשובה. נאכן ברענגען פארשידענע פסוקים אלס באווייז אויף די ריכטיגקייט פון זייער שטעלונג, איז רבי אליעזר שטיל געבליבן און אויך מסכים געווען אז משיח וועט זיכער קומען אין די ריכטיגע צייט וויאזוי עס זאל נאר זיין. עס זענען דא וואס זאגן אז ביידע האבן אין אנהויב אויך מסכים געווען אז משיח וועט נישט פארשפעטיגן צו קומען ווען ער דארף קומען, און אזוי אויך איז יעדער מודה אז ווען משיח וועט קומען וועלן אלע תשובה טון, די שאלה איז נאר געווען אויב די סוף וועט זיין אז די תשובה וועט זיין א פרייוויליגע תשובה, "ומל ה' אלקיך את לבבך ואת לבב זרעך לאהבה את ה'", אדער וועט דאס זיין די געצווינגענע תשובה פון "בצר לך ומצאוך כל הדברים האלה באחרית הימים ושבת עד ה' אלקיך ושמעת בקולו".
בעתה און אחישנה.
אין מער ספעציפישע טערמינען ווערט דער צייט פון ביאת המשיח צוטיילט אויף צוויי מעגליכקייטן, געבויט אויפן פסוק "אני ה' בעתה אחישנה". פון איין זייט שטייט אז ער וועט קומען "בעתה" אין דער באשטימטע צייט, און פון דער אנדערע זייט שטייט "אחישנה" שנעל און נאך פאר דער צייט. זאגן חז"ל אז אויב איז מען זוכה קומט ער באלד נאך פאר דער צייט - אחישנה, אויב איז מען נישט זוכה דאן קומט ער אין דער באשטימטע צייט – בעתה.
פארשידענע זאכן וואס וועט פארקומען ביי די גאולה ווענדט אין וועלכן אויפן די גאולה וועט קומען. אויב וועט עס זיין אחישנה מיט זכותים, וועט נישט זיין קיין צרות און קיין חבלי משיח, און די אלע שוועריקייטן וואס שטייט אז עס וועט זיין פאר משיח'ס קומען, "בעיקבתא דמשיחא", וועט מען אויסלאזן און איבערהיפן, און עס וועט געשען גאר שנעל און גרינג. אויך דער צושטאנד פון משיח אליינס ווענדט זיך אין דעם, צו ער וועט זיך באווייזן אין א דעהויבענע צושטאנד רייטנדיג אויף די וואלקענעס, אדער ווי אן ארימאן רייטנדיג אויף אן אייזל.
עד שיכלו נשמות.
נאך א זאך וואס שטייט אין חז"ל אז אין דעם ווענדט משיח'ס קומען, איז "עד שיכלו נשמות שבגוף", די הייסט אז מען ווארט ביז אלע אידישע נשמות וואס דארפן נאך געבוירן ווערן וועלן אראפקומען אויף דער וועלט. און אויך אלע נשמות פון די גרים וואס וועלן זיך מגייר זיין, ווייל איינמאל מען האלט ביי ימות המשיח איז שוין נישט שייך מער קיין גירות - "אין מקבלין גרים לימות המשיח", וויבאלד דעמאלט וועט שוין נישט זיין קיין בחירה (און די גאנצע תכלית פון א איד איז צו זוכה זיין צו עולם הבא דוקא דורך די אייגענע בחירה), דערפאר ווארט מען אויף יעדן איינעם אז קיינער זאל נישט בלייבן אויסגעשפילט.
אין תורת הקבלה און חסידות איז דער טעמע א טייל פון א גאר ברייטע ענין וואס איז מסביר די גאנצע ענין פון גלות און גאולה, טיילווייז איז דאס דער ענין פון "העלאת ניצוצין".
משיח אין יעדן דור.
ספרים שרייבן אז אין יעדן דור געפונט זיך א מענטש וואס איז באשטימט צו זיין דער משיח וועלכער וועט זיך באלד באווייזן אויב מען וועט תשובה טון אז דער דור וועט זיין אין א מצב פון "אחישנה". חז"ל דערציילן אז אין "תשעה באב", ממש אין די זעלבע צייט וואס דער בית המקדש האט געפלאקערט, איז משיח געבוירן געווארן, צו זיין גרייט צו קומען שוין באלד ביים אנהויב פונעם גלות.
די גמרא זאגט אז אויב וויל מען אנצייכענען אויף איינעם פון די פריערדיגע דורות וועלכער וואלט געווען דער משיח אויב עס וואלט דעמאלטס געווען די צייט, קען מען אנווייזן אויף דניאל, און דער משיח וועכער לעבט אין אונזער דור (אין צייט פון חז"ל), איז רבי יהודה הנשיא - "רבינו הקדוש", וועלכער האט פארמאגט די אייגנשאפטן פון משיח און איז געווען ראוי צו זיין דער משיח.
ווי אויך טרעפט מען אין מסכת סנהדרין אז דער אמורא רב נחמן האט מרמז געווען אויף זיך אליין אז ער איז דער ווארשיינליכער משיח. אויך דער אור החיים הקדוש האט אזוי מרמז געווען אויף זיך ווען ער שרייבט אין זיין ספר: "משיח ה' שמו חיים".
פיל מאל טרעפט מען אין ספרים אז גרויסע לייט האבן זיך באגעגנט מיטן משיח פון יענעם דור. ווי רבי יהושע בן לוי וועלכער האט געטראפן משיח ביי די טויערן פון שטאט (אדער רוים) נאכן געשיקט ווערן אהין דורך אליהו הנביא, דער בעש"ט וועלכער האט געפרעגט פון משיח "מתי קאתי מר", און נאך.
בר כוכבא.
בר-כוכבא (אדער בן-כוזיבא'") וועלכער האט אנגעפירט מיט אן אומאפהענגיגע מלוכה אין ביתר פאר צוויי און א האלב יאר, מיט אומגעפער צוויי און פופציג יאר נאכן חורבן בית המקדש, האט געהאט אנערקענונג פון טייל תנאים אז ער איז ראוי צו זיין דער "מלך המשיח". רבי עקיבא האט געזאגט אויף אים "דין מלכא משיחא" און האט געליינט אויף אים דער פסוק "דרך כוכב מיעקב".
דער רמב"ם שרייבט אויף אים אז ער האט געהאט אלע אייגנשאפטן וואס דער צוקונפטיגער מלך המשיח דארף האבן און איז געווען ראוי צו זיין דער משיח אויב וואלט מען זוכה געווען, נאר ביים ענדע האט זיך עס טראגיש אויסגעלאזט צוליב די זינד פונעם דור.
אין חב"ד.
טייל ליובאוויטשער חסידים גלויבן אז רבי מנחם מענדל שניאורסאהן, דער לעצטער לובאוויטשער רבי, איז געווען ראוי צו זיין משיח און וואלט געווען משיח טאמער די אידן וואלטן אויסגעלייזט געווארן אין זיין צייט. מאנכע גלויבן נאכמער אז ער איז נאך היינט דער משיח וועלכער וועט געשיקט ווערן ווען די צייט וועט קומען. עדי כדי כך זענען דא אזעלכע וואס גלויבן אז ער לעבט נאך און זיין טויט איז בלויז געווען א פארבלענדעניש.
חבלי משיח.
ביי די צייט פון "בעתה" וואס משיח וועט זיכער נישט קומען שפעטער ווי דעמאלט, שטייט אין חז"ל, אז טאמער די אידן וועלן נישט תשובה טון ביז דאן, וועט דער אייבערשטער ברענגען אויף זיי גאר גרויסע צרות - "הקב"ה מעמיד עליהם מלך שגזירותיו קשות כהמן", ביז זיי וועלן זיין געצוואונגען תשובה צו טון.
געוויסע אמוראים האבן געזאגט "ייתי ולא אחמיניה", זאל ער קומען אבער איך זאל אים נישט זען, צוליב די אונגעהויערע צרות פון 'חבלי משיח' בעפאר זיין קומען. אן אנדערע אמורא האט אבער יא געזאגט, זאל זיין וואס זאל זיין דער עיקר איך זאל אים זען.
ביי די מלחמות פון נאפאליאן אנטקעגן רוסלאנד האט זיך אפגעשפילט אן אפשפיגלונג פון די אויבנדערמאנטע מיינונגס-פארשידענהייט. בעת וואס עטליכע צדיקים ווי דער רבי פון לובלין; דער קאזשניצער מגיד; רבי מענדל פון רימאנאוו; און נאך, האבן דאן געוואלט ברענגען משיח און האבן געדאוונט אז דער מלחמה זאל זיך אויסלאזן אלס מלחמת גוג ומגוג, מיט א נצחון פאר נאפאליאן, האבן אבער אנדערע, אריינגערעכנט דער בעל התניא מיטן ראפשיצער רב, מתפלל געווען דאס פארקערטע, אז די רוסן זאלן זיגן און משיח זאל נישט קומען אין יענעם מצב. זיי האבן געזאגט אז טאמער וויל מען אז ער זאל יעצט קומען וועט ער נישט האבן צו וועמען צו קומען ווייל עס וועט זיין אזעלכע גרויסע צרות, אז "עס וועט זיך גיסן אידיש בלוט ביז די קניען". עס איז באקאנט פארשידענע פעולות וואס דער ראפשיצער רב האט געטון צו שטערן די צדיקים פון זייער דאוונען.
משיח בן יוסף.
אין תורת הקבלה איז ברייט פארשפרייט דער געדאנק אז פאר דעם וואס משיח בן דוד וועט ברענגען די ענדגילטיגע גאולה, וועט צוערשט קומען "משיח בן יוסף", אן אייניקל פון אפרים בן יוסף, און ער וועט זיין פארמישט אין שווערע שלאכטן מיט די ארומיגע פעלקער. דאן, אויב די אידן וועלן זיין זינדיג און נישט פארמאגן גענוג זכותים, וועט ער געהארגעט ווערן, לויט ווי טייל זאגן דורך ארמילוס, אדער ווי אנדערע זאגן דורך גוג ומגוג. דערנאך וועט זיך באווייזן "משיח בן דוד", ער וועט באזיגן אלע פעלקער און ראטעווען די מצב, און ער וועט מתפלל זיין אויף משיח בן יוסף און אים צוריקברענגען צום לעבן.
אין תורת החסידות.
אין תורת החסידות ווערט דער געדאנק פון משיח בן יוסף גענוצט צו רעדן וועגן א טיפערן ענין וואס וועט פארקומען אין די יארן פאר משיח, "בעיקבתא דמשיחא". דאס הייסט אז דער מידה פון יוסף הצדיק ("משיח בן יוסף"), דער מידת היסוד - די אפגעהיטנקייט און הייליגקייט פון א איד, וועט דעמאלטס מיטמאכן ביטערע און שווערע מלחמות מיט די סטרא אחרא, און אויב די אידן וועלן זיך נישט שטארקן איבער די שווערע נסיונות פון עיקבתא דמשיחא, קען די דאזיגע מידת היסוד און צדקות ווי אפשטארבן פון דער וועלט. דאן וועט אויפשיינען די מידה פון דוד ("משיח בן דוד"), דער מידת המלכות - די אנערקענונג פון דער מענטשהייט אין די אייגענע נישטיקייט און אומבאהאלפנקייט, און אז אפגעזען פון דער מצב פונעם דור איז דער מלכות שמים שולט אויפן וועלט - "אין עוד מלבדו". און טאקע אט די געפאלנקייט און צובראכנקייט פון כלל ישראל - "נפלה ולא תוסיף קום - בתולת ישראל", אז זיי האבן נישט קיין שום זכותים און זענען פולשטענדיג אנגעהאנגן בלויז אויף רחמי שמים, דאס וועט ברענגען די גאנצע און אייביגע גאולה פון "למעני למעני אעשה", אזויווי עס שטייט: "נפלה, ולא תוסיף" - זי וועט מער קיינמאל נישט פאלן, "קום בתולת ישראל"!"
דזשיבעריש (ענגליש: Gibberish) אדער טאָטעריש איז א טערמין וואס מען באצייכנט א קאמבינאציע פון ווערטער וועלכע קוקן אויס ווי אויטענטיש אבער באמת זאגט עס גארנישט, און אויך דער רעדער אדער שרייבער זעלבסט פארשטייט עס נישט. (וו.צ.ב.ש. מילעם אויבנעראלע באשלעגולווילציע אומקעראציע).
א באוואוסטער פאל פון דזשיבעריש אין ליטעראטור איז די דיכטונג "דזשאבערוואקי" ("Jabberwocky") פון לואיס קאראל.
צומאל קען מען זען טעקסט וועלכע קוקט אויס ווי דזשיבעריש, אבער באמת איז דאס א קאד שפראך, וועלכע די מבינים ווייסן זייער גוט די באדייט.
ווען מען באניצט זיך מיט דעם ווארט דזשיבעריש.
צומאל ווערט דאס ווארט דזשיבעריש באניצט אלס א שפאט ווארט אויף א שפראך וועלכע דארף אויסקוקן הויך און פראפעסיאנאל, און איז באפיצט מיט אומפארשטענדליכע און אומגעווענליכע ווערטער, כדי צו שאפן א פראפעסיאנעלע רושם אויף די ליינער אדער הערער.
אויך ווערט דאס ווארט דזשיבעריש באנוצט צו באצייכענען א טעות אין עלעקטראנישן טעקסט וועלכע מען זעט אויסגעדרייט אדער מיט אומבאוואוסטע קאדן און כאראקטערס, למשל ¥ § ¢ © , וועלכע קומען פון דעם וואס דער שרייבער און דער ליינער האבן נישט די זעלבע קאדירן (ענגליש: "coding", דייטש: "Kodieren") סיסטעם. אבער אין אסאך פעלער קען מען ליינען דעם טעקסט דורך טוישן דעם קאד.
טשארלי טשעפלין איז געווען באקאנט אלס א שפילער וועלכער האט געקענט גוט רעדן דזשיבעריש. אינעם פילם "דער גרויסער דיקטאטאר" מאכט ער חוזק פון דעם עסטרייכישן פירער פון נאצי-דייטשלאנד מיט זייערע הויך שפיציגע רציחותדיגע שפראך, ער רעדט דארט אין דזשיבעריש וועלכע טרייבט ליצנות פון די דרשות פונעם צורר היהודים היטלער. אבער אמאל רעדט ער באמת אויף דייטש אז ער זאגט עטלעכע ווערטער און פראזעס ווי צום ביישפיל "danke schön" ("א דאנק") און "Sauerkraut" ("זויערקרויט"). אין זיין "דעמאקראטיע שטונק" רעדע ערקלערט ער זיין אידעאלאגיע מיטן דייטשן אקצענט "דעמאקראטיע - שטינק, פריי שפרעכן - שטינק". דער איבערטייטשער טייטשט עס איבער אין ענגליש: דער פוי האלט אז דעמאקראטיע איז מיאוס, דער פוי פארמיאוסט דאס פרייהייט פון ווארט".
דאס ווארט דזשיבעריש.
דאס ווארט קומט פון דעם ענגלישן ווארט gibber וואס עס מיינט פלאפלען. אדער פון דעם אראבישן שרייבער דזשעבאר בראחיאן جَابِر بِن حَيَّان, אדער ווי מען פלעגט אים רופן אין לאטייניש Geber, וועלכע פלעגט שרייבן זיינע ביכער מיט א אומפארשטענדליכער שפראך.
רבי אברהם אביש הורוויץ, הי"ד (ה'תרנ"ז - ה'תש"ד) איז געווען דער קראליער רב.
רבי אביש'ל איז געבוירן אין יאר ה'תרנ"ז, צו זיין פאטער הרב נפתלי הורוויץ, רב אין מעליץ, א זון פון הרב יהודה הורוויץ, רב אין מעליץ, א זון פון הרב יעקב הורוויץ, רב אין מעליץ, א זון פון הרב נפתלי צבי הורוויץ "דער ראפשיצער רב". און צו זיין מוטער, מרת רעכיל א טאכטער פון הרב אביש קאנער פון סאניק.
שוין פון זיינע יונגע יארן האט זיך רבי אביש'ל אויסגעצייכנט מיט זיין שארפן קאפ, זיין פלייסיגקייט, זיין יראת שמים און זיין עניוות. ער איז געווען א געדאלדיגער מענטש און א פארנעמער, אן "אוהב שלום ורודף שלום". ער איז געווען באהאפטן צו די גמרא, א געוואלדיגער פרומער, זיין דאווענען און לערנען איז געווען שטענדיג מיט א ברען. ער האט געהאט היתר הוראה פון הרב שמואל ענגיל, דער ראדאמישלער רב און פון הרב מאיר יחיאל הלוי האלשטאק, "דער אסטראווצער רב".
ווען רבי אביש'לס שווער "דער חקל יצחק" איז אנטלאפן קיין מונקאטש ביי די ערשטע וועלט קריג, האט רבי אביש'ל געדינט אלס רב אין ספינקא. אויך איז ער א געוויסע צייט געווען רב אין רעמיט, זיבנבערגן.
קראלי רבנות.
אין יאר ה'תרצ"ד ווען דער דאמאלסדיגער קראלי רב - הרב יואל טייטלבוים - איז געווארן רב אין סאטמאר, האט קאנדידירט פאר דעם קראלי רבנות, הרב שמואל גראס, ער האט געהאט די שטיצע פון דעם פריערדיגען רב'ס אנהענגער, מערסטענסטייל סיגוטער חסידים. דערגעגען האט קאנדידירט רבי אביש'ל, וואס ער האט געהאט די שטיצע פון זיין שווער'ס אנהענגער, מערסטענסטייל ספינקער חסידים. ווען רבי אביש'ל האט געווינען ביי די וואלן, האבן זיינע קעגנערס נישט געוואלט אקסעפטירן די רעזולטאטן.
דער אויסרייד אויף וואס רבי אביש'לס קעגנערס האבן זיך פארריפען איז געווען א פאראגראף אין די שטאטוטין פון די געמיינדע איינגעפירט דורך א פריערדיגען רב אין קראלי רבי שאול בראך, אז די וואס פירן זיך נישט הונדערט פראצענט לויט די שטאטוטין פון די געמיינדע זענען נישט בארעכטיגט צו וועהלן פאר א נייעם רב. אנווייזנדיג אויף דעם פאראגראף האבן רבי אביש'לס קעגנערס געאורטיילט אז ווארשיינליך זענען א מערהייט פון די מענטשן וואס האבן געוועלט רבי אביש'ל נישט געווען בארעכטיגט צו וועהלן, און ווארשיינליך זענען א מערהייט פון די מענטשן וואס האבן יא געוועלט קעגען רבי אביש'ל יא געווען בארעכטיגט צו וועהלן.
רבי אביש'ל האט געהאט גרויס עגמת נפש פון דעם קריגעריי, ספעציעל פון די נאכפאלגן וואס זיינע קעגנערס האבן אויסגעאיבט אויף אים, ער האט געוואלט אוועק פון דארט, נאר זיינע אנהענגער האבן אים נישט צוגעלאזט. אין יאר ה'תרצ"ה איז געדריקט געווארן א שארפען קונטרס "ברוך מתיר אסורים" ארויסגעגעבען דורך דער ארטאדאקסישער קראלי געמיינדע ווי זיי באשרייבן דעם גאנצן פייער און האבן דארט אפגעדריקט די בריוון פון די רבנים וואס האבן געהאלטן מיט רבי אביש'ל און מיט שארפע אויסדריקען פארדאמט זיינע קעגנערס. צווישן זיי איז, זיין שווער דער חקל יצחק, רבי שמעון סופר פון ערלוי, דער לבושי מרדכי, דער מונקאטשער רב מנחת אלעזר, דער איהעלער רב ר' דוד דוב מייזליש בעמח"ס בנין דוד, און נאך א גאנצע ליסטע.
רבי אביש'ל האט אויפגעשטעלט די ישיבה "בית אברהם" אין קראלי, ווי ער האט פארגעלערנט שיעורים פאר אומגעפער הונדערט בחורים.
רבי אביש'ל איז אומגעקומען אויף קידוש השם אין אוישוויץ, י"ב סיון ה'תש"ד, הי"ד.
מוכאמעד אבדעל ראוף אראפאט אל-קודווא אל-הוסעיני (24סטן אויגוסט 1929 - 11טן נאוועמבער 2004), באקאנט אלס יאסיר אראפאט, איז געווען דער פארזיצער פון דער פאלעסטינער אויטאריטעט און לאנג-יעריגער הויפט פון דער פע-על-א (פאלעסטינער ליבעראציע ארגאניזאציע).
יוגנט.
יאסיר אראפאט איז געבוירן אין 1929 אין קאירא, עגיפטן. זיין פאטער איז געווען א טעקסטייל הענדלער פון עגיפטן און זיין מאמע איז געווען פון אלט שטאט ירושלים. עס איז נישט קלאר אויב אראפאט איז טאקע געבוירן אין קאריא און טייל האלטן אז ער איז געבוירן אין ירושלים. זיין מאמע איז געשטארבן ווען ער איז אלט געווען 5 יאר און ער איז אריבער וואוינען צו זיין פעטער קיין ירושלים וועלכע איז דאן געווען די הויפטשטאט פון פאלעסטיין און איז געווען אונטער בריטישע הערשאפט וועלכע די פאלעסטינער האבן פרובירט קעגנשטעלן. אראפאט דערציילט נישט קיין סאך פון זיין יוגנט אבער ער דערמאנט אלץ אן אינצידענט וועלכע איז אים אריין אין זכרון ווען איינמאל אינמיטן די נאכט האט די בריטישע ארמיי איינגעבראכן אין זיין פעטער'ס הויז און געשלאגן די פאמיליע מיטגלידער און האבן געשעדיגט זייערע מעבל.
נאך 4 יאר אין זיין פעטער'ס הויז האט אים זיין טאטע צוריקגענומען קיין קאריא וואו ער האט אים געשיקט צו זיין עלטערע שוועסטער צוזאמען מיט זיינע אנדערע געשוויסטער. אראפאט האט קיינמאל נישט דערמאנט זיין פאטער וועלכע איז נישט געווען נאנט צו זיינע קינדער. ווען זיין פאטער איז געשטארבן אין 959' האט אראפאט זיך נישט געוואלט באטייליגן אין זיין באגרעבעניש צערעמאניע.
אראפאט האט זיך באלד באשעפטיגט מיט שמוגלן וואפן צו די פאלעסטינער קעמפער וועלכע האבן דאס גענוצט קעגן די בריטישע סאלדאטן און די אידן. ווען די באפרייאונג'ס מלחמה האט אויסגעבראכן אין 948' האט אראפאט איבערגעלאזט זיין שולע און איז געגאנגן קעמפן קעגן די ציוניסטישע מיליטער אין עזה. ווען די מלחמה האט זיך געענדיגט מיט א שטארקע דורכפאל פאר די פאלעסטינער און די גרינדונג פון די ציוניסטישע מדינה האט אראפאט דאס נישט געקענט אויסהאלטן און האט אפעלירט פאר א וויזע קיין אמעריקע וואו ער איז געפארן שטודירן אין די אויניווערסיטי אוו טעקסאס ווא ער האט צוריקבאקומען זיין האפענונג און חלומות פאר א פאלעסטינער שטאאט. נאך עטליכע יאר האט ער זיך צוריקגעקערט קיין קאריא און איז באלד געווארן א פירער פאר פאלעסטינער סטודענטן און ווייטער שטודירט ענדזשינירונג.
אראפאט האט גראדואירט פון קאלעדזש אין 956' און האט געפינען א דזשאב אין עגיפטן אבער ער האט זיך קורץ דערנאך אריבערגעצויגן קיין קואוועיט וואו ער האט געארבעט פאר די רעגירונג. א צייט שפעטער האט ער געעפענט א קאנטראקטינג פירמע אין וועלכע ער האט שטארק מצליח געווען אבער ער האט קיינמאל נישט אראפגענומען זיין קאפ פון די קאנפליקט אין פאלעסטיין און אין זיין פרייע צייט האט ער געטאן אקטיוויטעטן פאר די פאלעסטינער טעראריסטן און גענוצט זיין גאנצע געלט דערפאר.
פע-על-א און די אסלא אפמאך.
אין 1958 האט ער אין זיינע פריינט געגרינדעט די אל פאטא גרופע וועלכע איז באשטאנען פון א רייע באהאלטענע צעלן וועלכע האבן געשאפן וואפן און אויפרייס שטאף און דאס אריינגעשמוגלט קיין מדינת ישראל וואו טעראריסטן האבן זיי גענוצט צו אטאקירן די סאלדאטן. די גרופע האט ארויסגעגעבן א דזשורנאל וועלכע האט זיי געברענגט אסאך שטיצע און ווען אראפאט האט געשפירט אז ער איז גרייט האט ער זיך אוועקגעצויגן פון קואוועיט און געווארן א פולשטענדיגער רעוואלוציאנער אין ירדן.
אין יענע יארן איז אל-פאטא געווען די איינציגסטע גרויסע ארגאניזאציע וועלכע האט אנגעפירט א קאמף קעגן מדינת ישראל'ס אקופאציע אפענערהייט. עס זענען געווען נאך א רייע קלענערע ארגאניזאציעס וועלכע האבן זיך נישט געוואלט אנשליסן אין אל-פאטא ווייל זיי האבן געהאלטן אז די ארגאניזאציע איז נישט גענוג סטאביל און גייט נישט אויף די ריכטיגע וועג.
אין 964' האבן די אנדערע ארגאניזאציעס געגרינדעט די פאלעסטינער ליבערעישן ארגאניזאציע וועלכע איז באקאנט געווארן אלס די פי-על-או. די ארגאניזאציע איז אויסגעהאלטן געווארן דורך די אראבישע ליג און זיי האבן זיך פרובירט צו דערווייטערן פון אל-פאטא. די ארגינעלע פי-על-או האט אבער נישט אנגעהאלטן צו לאנג ווען אין 967' האבן די מדינת ישראל כוחות זיי צוקלאפט אין די זעקס טאגיקע מלחמה און פאטא איז ווייטער געבליבן די איינציגסטע גרויסע ארגאניזאציע. עטליכע יאר דערויף האט פאטא איבערגענומען די פי-על-או און האט זיך גערופן מיט זייער נאמען ווייל עס איז געווען מער אנגענומען אין די וועלט. אראפאט איז דאן געווארן טשעירמאן פון די נייע פי-על-או וועלכע האט געטוישט איר סטראטעגיע און געווארן א הויפט נאציאנאליסטישע ארגאניזאציע מיט אירע הויפטקווארטירן אין ירדן וואו אגרויסע צאל פאלעסטינער האבן דאן געוואוינט.
ירדן איז אבער נישט געווען די ריכטיגע פלאץ פאר די פי-על-או און ירדן'ס קעניג כוסעין האט געמאלדן אז ער טאלערירט נישט די ארגאניזאציע און האט באפוילן זיי זאלן גיין. די פי-על-או האט געפיפן אויף כוסעין און האט זיך געגרינדעט אן אייגענע ארמיי צו באשיצן איר עקזיסטענץ. כוסעין האט גענוצט מיליטערישע כוחות און האט צעקלאפט די פי-על-או און אראפאט האט געמאכט פליטה זייענדיג פארשטעלט אלס א פרוי. די פאלעסטינער האבן פארלוירן 10,000 קעמפער אין יענעם קאנפליקט לויט רעגירונג אפשאצונגן.
די אראבישע ליג האט דאן אנארקענט אראפאט אלס דער הויפט פירער פון די פאלעסטינער און קורץ דערנאך האט די יו-ען געלאדענט אראפאט צו געבן א רעדע צו די גענעראלע אסעמבלי. אראפאט איז געווען אנגעטאן אין א מיליטערי'ן מונדיר און א רעוואלווער האט געהאנגן פון זיינע לענדן ווען ער האט געווארענט אז אויב מדינת ישראל וועט איר נישט לאזן גרינדן א פאלעסטינער שטאאט וועט נאכפאלגן טויטליכע אטאקעס אויף מדינת ישראל בירגער.
אראפאט'ס צוזאג איז אויסגעפירט געווארן אויף א גרויסן פארנעם און עס האט זיך אנגעהויבן א רייע טעראריסטישע אטאקעס, אריינגערעכנט צענדליגער היידזשעקינג'ס און באמבע אטאקעס וועלכע האט געפלאגט די בירגער אין מדינת ישראל.
אראפאט האט אריבערגעצויגן זיין ארגאניזאציע קיין לבנון פון וואו ער האט ווייטער אנגעפירט מיט אטאקעס קעגן מדינת ישראל. אין 982' האט מדינת ישראל אינוואדירט לבנון צו שטערן און צעקלאפן די פי-על-או. אראפאט האט ווייטער געמוזט אנטלויפן און האט פאר א לאנגע צייט נישט געקענט טרעפן א געהעריג ארט ווי אויפצושטעלן זיינע הויפטקווארטירן. די פי-על-או איז דאן געבליבן נע ונד ביז זיי האבן זיך באזעצט אין טוניס, טוניזיע. אראפאט איז דעמאלט דורך א שווערע תקופה אבער מיט זיין מזל האט ער אלעס דורכגעלעבט. ער איז עטליכע מאל געראטעוועט געווארן פון א מדינת ישראל אנגריף וועמענ'ס אגענטן האבן שווער געארבעט אים אומצוברענגן, ער האט איבערגעלעבט א פליגער קראך, און האט זיך ערהוילט פון א ערנסטע סטראוק.
אראפאט איז דאן אריין אין די באהעלטעניש און יעדע באוועגונג וואס ער האט געטאן איז געבליבן באהאלטן אפילו זיין פערזענליכע לעבן. ער האט אין יענע יארן געהייראט סוא דאאד טאוויל, א 27 יעריגע פאלעסטינער פרוי (אראפאט איז געווען בערך 61) און האט עס געהאלטן בשתיקה פאר 15 מאנאטן. זיין פרוי האט זיך אפגעגעבן מיט העלפן דיסעיבלד פאלעסטינער קינדער צו פארשענערן די פנים פון די פי-על-או און אראפאט. אראפאט האט געבוירן א טאכטער וועלכע ער האט נאמינירט נאך זיין מאמע. זיין פרוי האט איבערראשט די וועלט ווען זי האט זיך צום ערטשן מאל באוויזן איר פנים אין די פובליק ביי די אסלאו אפמאך אין וועלכע זי האט שווער געארבעט צו ברענגן א סוקסעס.
נאך די זעקס טאגיקע מלחמה האט זיך געגרינדעט די אינטיפאדא גרופע וועלכע האט אנגעהויבן אויספירן טעראריסטישע אטאקעס אויפ'ן גרעסטן פארנעם און האט פארמיאו'סט די פאליטישע אויסזען פון די פאלעסטינער. די פי-על-או האט שטארק געליטן דערפון און דאס איז געווען א שוואכע צייט פאר אראפאט ווען ער האט זיך מיטאיינמאל געטראפן הילפלאז נאך שווערע ארבעט וואס ער האט אריינגעלייגט צו ציען די פאליטישע אויפמערקזאמקייט צו זיין ארגאניזאציע. אראפאט איז אבער א געריבענער פאליטישן און האט פארארבעט מעשים צוריק אויפצובויען זיין רעפוטאציע און עס איז אים גוט געלונגן אין 988' ווען ער האט געגעבן א רעדע אין א ספעציעלע יו-ען סעסיע אין דזשעניבע, שווייץ, אין וועלכע ער האט באמבאסטיש דערקלערט אז די פי-על-או זאגט זיך אפ פון טעראריזם און וועט אנהייבן ארבעטן אויף א שלום פלאן פאר אלע מיטל מזרח לענדער, אריינגערעכנט פאלעסטיין און מדינת ישראל.
אראפאט'ס רעדע האט אויפגעשיינט א נייע האפענונג פאר שלום און טראץ וואס די גאנצע וועלט האט געוואוסט אז אראפאט טראגט מיט זיך א בלוטיגע היסטאריע האט מען אבער געגלייבט אז די פי-על-או וויל דאסמאל טאקע שלום. די פי-על-או האט טאקע אנגעהויבן ארבעטן אויף א פאליטישן אויפ'ן און די וועלט האט מיטגעהאלטן און געווארט צו זען וואס עס וועט זיך אויסקאכן. אינדערצווישן איז אונטערגעקומען די גאלף קריג און די פי-על-או האט אביסל פארשמוצט איר רעפוטאציע מיט'ן דעקלערן שטיצע פאר איראק אלס דאנק פאר סאדאם כוסעין וועלכער איז שטענדיג געשטאנען בייהיליפיג צו אראפאט. די אראבישע אויל לענדער זענען אלע געווען קעגן די קואוועיט אינוואזיע און האבן אויפגעהערט שיקן פינאנציעלע הילף צו אראפאט אלס קעגנערשאפט צו זיין שטעלונג.
נאך די קריג איז אלץ צוריק נארמאל און אראפאט האט געטראגן די קאנפליקט צו די היסטארישע אסלאו אפמאך אין וועלכע אראפאט איז זיך צום ערשטן מאל צוזאמענגעקומען מיט פרעמיער מיניסטער יצחק ראבין אין די אנוועזנהייט פון פרעזידענט קלינטאן וועלכער האט קאארדינירט די היסטארישע צוזאמענקום. א יאר דערויף האט יצחק ראבין גערייכט די האנט מיט אראפאט ביי א מיטינג אינעם ווייסן הויז, א שריט וועלכע האט געהאלפן אראפאט באקומען דעם פאליטישן אויסזען צו די וועלט. א יאר נאך די מיטינג זענען אראפאט, ראבין, און דער מדינת ישראל אויסערן מיניסטער, שמעון פערעס, באלוינט געווארן די נאבעלע שלום פרייז פאר זייער ארבעט.
אינעם אפמאך האט מדינת ישראל צוגעשטימט צו טרענירן פאלעסטינער פאליציי און איינשטעלן ארדענונג אין זייערע שטחים דורך גרינדן די פאלעסטינער אויטאריטעט און מאכן וואלן פאר א פירער. די וואלן זענען פארגעקומען אין 96' און אראפאט איז ערוועלט געווארן דער פירער פון די פאלעסטינער נאציאנאלער אויטאריטעט. די פאלעסטינער רעגירונג איז נישט געגרינדעט געווארן אזוי דעמאקראטיש קעגן אנדערע אראבישע לענדער אבער דאס האט נישט אפגעהאלטן די שלום פראצעס פארשריט.
די גאנצע ארבעט האט אבער געקראכט ווען מדינת ישראל האט ערוועלט דעם רעכטן בנימין נתניהו וועלכער האט צוריקגעוויזן די שלום פראצעס וועלכע ראבין און פערעס האבן פארגעשלאגן. געוואלדטאטן האבן ווידער אויסגעבראכן ווען די טעראירסטישע גרופעס האבן באנייט זייערע אטאקעס אויף מדינת ישראל בירגער. אראפאט'ס חלום איז אינגאנצן צעפאלן ווייל ער איז געבליבן אין א דילעמע ווען זיינע אייגענע מענטשן זענען געווארן ברוגז אויף אים און די וועלט האט אים באשולדיגט פאר'ן נישט אפהאלטן די אטאקעס פון כאמאס און די איסלאמישע דזשיהאד וועלכע האבן נאכאנאנד אטאקירט מדינת ישראל און אנגעזייט טעראר און שרעק אין אלע ווינקלן פון לאנד. אראפאט'ס בענקל איז געווארן געסטראשעט און די פאלעסטינער האבן געהאלטן אז עס איז שוין צייט פאר אים צו גיין. אראפאט האט זיך אבער אן עצה געגעבן און נאמינירט א נייע פרעזידענט וועלכע זאל זיך אפגעבן מיט די פארהאנדלונגן אין פובליק ווען ער האט ווייטער געפירט דאס רעדל אונטער די סצענע.
קראנקהייט און טויט.
אין סעפטעמבער, 2000 האט אויסגעבראכן ווידער שלעגערייען צווישן מדינת ישראל און די פאלעסטינער אראבער, און מיט דעם האט זיך אנגעהויבן דער צווייטער אינטיפאדא. מדינת ישראל האט באשולדיגט אראפאט אין אונטערצינדן די פאלעסטינער באפעלקערונג און אויף אליין האבן א האנט אין די ווילדקייטן. אויך איז ער געווען באשולדיגט מיט נישט טון גענוג צוריקצוהאלטן זעלבסטמארד אטאקעס דורך חאמאס, איסלאמישע דזיהאד, און אל-אקצא טעראר ארגאניזאציעס.
אלס שטראף האט מסינת ישראל באשלאסן אים צו האלטן הויז ארעסט און ער איז פארבאטן געווארן צו פארלאזן זיין קאמפלעקס. זייענדיג ארומגענומען מיט טאנקן 24 שטונדן א טאג האט אראפאט טאקע נישט געקענט ארויסטרעטן פון זיין צעבראכענע היים אבער האט ווייטער אנגעפירט זיין פירערשאפט ווען ער האט אנטייל גענומען אין יעדע זיצונג פון די פאלעסטינער אויטאריטעט. מדינת ישראל האט עטליכע מאל געהאט באשלאסן אז אראפאט מוז אומקומען אבער עקספערטן האבן געזאגט אז עס לוינט זיך נישט די פאליטישע שטורעם וואס אזא אטאקע וועט ברענגן נאר מען זאל ליבערשט ווארטן ביז ער וועט אויסגיין וועלכע זיי האבן פאראויס געזאגט אויף א קורצע צייט. עס האט טאקע פאסירט אין אקטאבער 2004. אראפאט האט אנגעהויבן ליידן פארשידענע פראבלעמען און איז אוועקגעפאלן אינמיטן א זיצונג און איז דערקלערט געווארן אין א קריטישן צושטאנד.
אראפאט'ס דאקטוירים האבן באלד געמאלדן אז מען וועט מוזן ארויספירן אראפאט פון זיין קאמפלעקס פאר מעדיצינישע באהאנדלונג און מדינת ישראל האט באלד צוגעשטימט דערצו. אראפאט האט ערשט געזאגט אז ער אנטזאגט די מדינת ישראל פארשלאג אבער ווען זיין מצב האט זיך פארערגערט איז ער ארויסגעפירט געווארן פון ראמאלא מיט א פאלעסטינער פאליציי העליקאפטער אין די באגלייטונג פון זיין פרוי וועלכע איז געקומען צו פליען פון פאריז צום ערשטן מאל אין 4 יאר.
זיין העליקאפטער האט אים געפירט קיין אמאן, ירדן, וואו א פראנצויזיש מיליטערישער פליגער האט אים געטראגן צו א מיליטערישע באזע נעבן פאריז. פון די באזע איז אראפאט געפירט געווארן מיט א העליקאפטער ביז'ן שפיטאל וואו ער איז אונטערגעגאנגן עמוירדזשענסי מעדיקל באהאנדלונג פאר א קראנקהייט וועלכע רופט זיך איידיאפעטיק טראמבאסייטאפעניק פופורא.
אראפאט האט אויסגעקליבן פאריז ווייל דאס איז די וואוין ארט פון זיין פרוי און ער האט געוואוסט אז די פראנצויזישע רעגירונג וועט אים גרינג אריינלאזן. דער באשלוס איז געמאכט געווארן דורך דער פראנצויזישער פרעמיער מיניסטער זעלבסט וועלכער האט געזאגט אין א סטעיטמענט פון רוים אז אלס א נאטורליכע לאנד וועלכע אקצעפטירט פליטים איז נישט פאראן קיין סיבה פארוואס פראנקרייך זאל אים נישט אריינלאזן פאר מעדיצינישע באהאנדלונג.
אראפאט איז געשטארבן און נאוועמבער דעם עלפטן 2004. דער סיבה פון זיין טויט איז קיינמאל נישט קלאר באשטעטיגט געווארן, און דאס האט געפירט צו פארשידענע מיינונגען, אריינגערעכנט אזעלכע ווי מדינת ישראל האט אים פארגיפטעט, אדער אז ער האט געליטן פון די עידס מחלה.
אן ענזים (פון) איז אַ ספּעציעל סארט פראטעין מאלעקול וואָס ארבעטן ווי קאטאליזאטארן. זיי קאָנטראָלירן כעמישע רעאַקציעס אינעם קערפער, אבער די ענזימען אליין ווערן נישט אויסגעניצט. יעדער צעל פון א בעל חי האט טויזנטער ענזימען.
כמעט יעדע ביאכעמישע רעאקציע אין א לעבעדיגן באשעפעניש דארף אן ענזים; מיט ענזימען ארבעטן רעאקציעס גיכער ווי אן זיי.
דעם ערשטן ענזים האט אויסגעפונען דער פראנצויזישער כעמיקער אנסעלם פאיען אין 1833.
דאס געביט פון ביאכעמיע וואס שטודירט ענזימען הייסט ענזימאלאגיע.
ענזימען זענען קאמפלעקסע מאלעקולן צוזאמענגעשטעלט פון עטלעכע אמינא-זייערסן. די אמינא-זויערן פארבינדן צוזאמען אין א לאנגן קייט.
עס זענען פאראן טויזנטער פארשידענע ענזימען.
א ביישפיל פון אן ענזים איז אַמילאַז, וואס געפינט זיך אין שפייעכץ; ער צעברעכט קראכמל מאלעקולן אויף די קלענערע מאלעקולן גלוקאז און מאלטאז.
הרב שאול בראַך (כ"ט שבט ה'תרכ"ה – כ"ו שבט ה'ת"ש) איז געווען רב אין קאשוי. פאר דעם איז ער געווען רב אין קראלי און אין מאגנדארף.
ער איז געווען באקאנט אין זיין צייט אלס גרויסער גאון און פון די גרויסע בארימטע רבנים אין אונגארן.
ער האט ארויס געגעבן עטליכע ספרים ווי "משמרת אלעזר" דרושים, "ליבא בעי" על סוגית הש"ס, "שאול שאול", "אבות על בנים" און נאך.
שאול בראך איז געבוירן געווארן כ״ט שבט תרכ״ה אין נייטרא צו ר׳ אלעזר און זיין ווייב ליבא (פרידלענדער). אין זיינע יונגע יארן האט ער געלערנט אין דער ישיבה אין חוסט ביים מהר״ם שיק. נאך זיין רבי׳נס פטירה האט ער געלערנט אין מאטערסדארף ביים חתן סופר. ער איז געפארן צו די צדיקים פון בעלזא, סיגעט און צאנז.
זיין ערשטע רבנות שטעלע איז געווען אין מאגנדארף, עסטרייך אונגארישע אימפעריע (היינט סלאוואקיי) וואו ער איז געבליבן 18 יאר. דערנאך איז ער געווארן שטאטס רב 14 יאר אין קראלי (היינט רומעניע) און דערנאך 18 יאר אין קאשוי, טשעכאסלאוואקיי (היינט סלאוואקיי) ביז זיין פטירה. אין קאשוי האט ער אויפגעשטעלט א ישיבה פאר הונדערטער תלמידים.
כ״ו שבט ת״ש איז ער נפטר געווארן. ער האט איבערגעלאזן א סך ספרים.
זיין ביאגראפיע איז ארויסגעגעבן דורך א תלמיד אין ספר שאול בחיר ה.
הרב שלמה פלאם באוואוסט אלס הרב שלמה לוצקער, הרב שלמה סקאהלער אדער דער לוצקער מגיד (נפטר י' שבט ה'תקע"ג, 11 יאנואר 1813), איז געווען דער תלמיד און רעכטער האנט פון דעם רבי'ן ר' בער פון מעזריטש.
אנדערע האלטן אז ער איז געווען משפחה מיטן רבי'ן ר' בער. ער איז אויך געווען דער רבי פון הרב משה לייב פון סאסאוו. דער חוזה פון לובלין האט אים געגעבן א הסכמה אויף זיין ספר.
הרב שלמה איז געווען רב אין לוצק, קארעץ, און בסוף ימיו אין סקאהל.
דער לוצקער מגיד איז געווען דער רבי פון הרב שר שלום רוקח פון בעלז, אין סקאהל. עס ווערט דערציילט, אז צוליב דאס התנגדות הרב שר שלום'ס שווער צו חסידות, האט הרב שר שלום געדארפן אראפגיין דורכן פענסטער מיט זיין ווייב'ס הילף, און אזוי האט ער דערגרייכט דעם בית מדרש פון הרב שלמה לוצקער, וואו ער האט זיך באהאלטן און געלערנט חסידות אינמיטן נאכט.
דער לוצקער מגיד האט איבערגעלאזט צו רב שר שלום זיין קיטל, וואס זיין רבי דער מגיד פון מעזריטש פלעג אנטון צום סדר. הרב שר שלום האט איבערגעלאזט דעם קיטל צו זיינע זין. דער קיטל איז געבליבן ביי די בעלזער רבי'ס, פון טאטן צו זון, און זיי האבן אים אנגעטון צום סדר, ביז עס איז פארלוירן אינעם צווייטן וועלט קריג.
אלעזר ליפא שמעלצער (געבוירן ח' אדר ב' ה'תשל"ח, 17טן מערץ 1978) איז מפורסם אין דער יודישער געמיינדע. ער איז א זינגער, אקטיאר, מאדעל, בדחן, אימפּראַוויזיער. ער איז שטארק פאפולער צוליב זיינע מוזיקאלישע טאלאנטן.