alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
Rosa Luxemburg

Roedd Rosa Luxemburg (Pwyleg: Róża Luksemburg) (5 Mawrth 1871 – 15 Ionawr 1919) yn feddyliwr Marcsaidd a chwyldroadwraig Iddewig, yn enedigol o Wlad Pwyl.

Ganed hi yn Zamość ger Lublin, Gwlad Pwyl, yn ferch i farsiandïwr coed. Cymerodd ran mewn mudiadau adain-chwith, a bu raid iddi ffoi i'r Swistir yn 1889, lle astudiodd ym Mhrifysgol Zürich. Yn 1898, priododd Gustav Lübeck, a symudodd i Berlin. Bu'n flaenllaw mewn nifer o bleidiau ar y chwith yn yr Almaen, a sefydlodd gylchgrawn o'r enw 
Die Rote Fahne (Y Faner Goch). Gyda Karl Liebknecht, sefydlodd y Spartakusbund, grŵp a ddaeth yn Blaid Gomiwnyddol yr Almaen yn nes ymlaen. Ym mis Ionawr 1919 cymerodd ran mewn gwrthryfel aflwyddiannus yn Berlin. Cymerwyd Luxembourg yn garcharor a'i saethu; taflwyd ei chorff i Gamlas Landwehr, Berlin.

Cyfeiriadau

Hanes yr Almaen
Genedigaethau 1870
Marwolaethau 1919
Merched y 19eg ganrif
Merched yr 20fed ganrif
Chwyldroadwyr
Carno

Pentref  a chymuned ym Mhowys, Cymru, yw Carno. Saif ar y briffordd A470 rhwng Llanbrynmair a Caersŵs. Mae Afon Carno yn llifo gerllaw'r pentref.

Daeth Carno yn enwog fel canolfan busnes Laura Ashley am rai blynyddoedd. Yn wreiddiol roedd y ffatri yn y ganolfan gymdeithasol yma, ond yn 1967 symudodd i'r hen orsaf reilffordd. Yn ddiweddarach, symudwyd y rhan fwyaf o'r swyddi i'r Drenewydd, a chaewyd y ffatri yng Ngharno yn 2005. Mae Laura Ashley wedi ei chladdu ym mynwent yr eglwys.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

Oriel

Cyfeiriadau

Dolen allanol

 
Cymunedau Powys
Pentrefi Powys
G8

Fforwm rhyngwladol ar gyfer llywodraethau'r Almaen, Canada, y Deyrnas Unedig, yr Eidal, Ffrainc, Japan, Rwsia, ac Unol Daleithiau America oedd yr G8 (Grŵp yr Wyth) a fodolai o 1997 i 2014. Sefydlwyd yn sgil ychwanegu Rwsia at yr G7, a daeth i ben pan gafodd Rwsia ei diarddel yn sgil cyfeddiannu'r Crimea ym Mawrth 2014. Ar un pryd, gyda'i gilydd roedd y gwledydd hyn yn cynrychioli tua 65% o economi'r byd.

Roedd gweithgareddau'r grŵp yn cynnwys cynadleddau trwy'r flwyddyn ac ymchwil polisi, sy'n diweddu gyda chynhadledd flynyddol rhwng penaethiaid llywodraethol yr aelodau-wladwriaethau. Cynrychiolwyd y Comisiwn Ewropeaidd yn y cynadleddau hefyd. Pob blwyddyn, byddai aelod-wladwriaethau'r G8 yn cymryd eu tro fel llywyddiaeth y grŵp. Byddai deiliad y llywyddiaeth yn gosod agenda flynyddol y grŵp ac yn cynnal cyfarfod y flwyddyn honno.

Cyfeiriadau 

 
G7
Cyn-sefydliadau rhyngwladol
Toscana

Rhanbarth yng nghanolbarth yr Eidal yw Toscana, neu weithiau yn Gymraeg Twsgani neu Tysgani. Fflorens (Eidaleg: Firenze) yw'r brifddinas.

Mae ganddi arwynebedd o tua 23,000 km2.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan y rhanbarth boblogaeth o 3,672,202.

Rhennir y rhanbarth yn ddeg talaith a enwir ar ôl eu canolfannau gweinyddol, sef

 Arezzo
 Fflorens
 Grosseto
 Livorno
 Lucca
 Massa-Carrara (Massa yw'r ganolfan weinyddol)
 Pisa
 Pistoia
 Prato
 Siena

Cyfeiriadau

Dolenni allanol 
 Gwefan swyddogol y Rhanbarth

 
Rhanbarthau'r Eidal
Llandanwg

Pentref bychan a phlwyf ar arfordir Ardudwy, de Gwynedd, yw Llandanwg (). Lleolir y pentref 2 filltir i'r de o Harlech. Mae'n adnabyddus am ei eglwys ganoloesol a'i draeth llydan.

Mae Llandanwg yn gorwedd ger aber Afon Artro ym Mae Ceredigion, hanner milltir i'r gorllewin o bentref Llanfair. Mae ganddo orsaf ar Reilffordd y Cambrian. Mae'r traeth braf yn denu nifer o ymwelwyr yn yr haf.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Eglwys Llandanwg
Mae'r eglwys, a sefydlwyd fel clas gan Sant Tanwg yn ôl traddodiad, yn dyddio i ddiwedd yr Oesoedd Canol, ond mae'n debyg fod sefydliad yma cyn hynny. Eglwys Llandanwg yw mam-eglwys Harlech a Llanbedr; arwydd o'i statws uchel yn yr oesoedd a fu. Mae'n gorwedd ger y traeth ac mewn perygl parhaol o gael ei boddi gan y tywod. Codwyd yr eglwys bresennol yn y 15g ond erbyn y 19g roedd ei hadeiladwaith wedi dirywio a chafodd ei hatgyweirio.

Ceir dau faen hynafol gydag arysgrifau arnynt yn yr eglwys. Mae un yn dyddio i'r 5g ac yn gwasanaethu fel lintel yn ffenestr ddwyreiniol yr eglwys. Mae'r llall yn y ffenestr ddeheuol ac yn dwyn priflythrennau Rhufeinig arno.

Yn yr Oesoedd Canol bu Llandanwg yn gwasanaethu fel capel gorffwys i gyrff y meirw ar eu ffordd o Ardudwy i gael eu claddu yn Ynys Enlli. Ceir cyfeiriadau at hyn mor ddiweddar â'r flwyddyn 1710.

Yn y fynwent ceir bedd tybiedig y bardd Siôn Phylip (tua 1543-1620), un o Philypiaid Ardudwy. Boddodd ar ddiwedd taith clera trwy Lŷn a Môn yn croesi o Bwllheli yn ôl i'w gartref ym Mochres (ychydig dros filltir i'r de o Landanwg, ar lan y môr). Ceir englyn coffa iddo gan ei gyd-fardd Huw Llwyd, Cynfal, ar ei garreg fedd.

Bu Ellis Wynne, awdur Gweledigaethau y Bardd Cwsc yn rheithor Llandanwg o 1705 hyd 1710.

Oriel

Llyfryddiaeth
T. D. Breverton, The Book of Welsh Saints (Cyhoeddiadau Glyn Dŵr, 2000)
T. I. Ellis, Crwydro Meirionnydd (Llyfrau'r Dryw, 1954)

Cyfeiriadau

Llanfair, Gwynedd
Pentrefi Gwynedd
Plwyfi Cymru
Eglwysi Gwynedd
Clasau
Blwyddyn y Pedwar Ymerawdwr

Blwyddyn y Pedwar Ymerawdwr oedd y flwyddyn 69 OC, pan fu pedwar ymerawdwr yn teyrnasu yn Rhufain: Galba, Otho, Vitellius a Vespasian.

Dechreuodd y flwyddyn gyda Galba yn ymerawdwr. Roedd wedi ei enwi'n ymerawdwr gan Senedd Rhufain yn dilyn hunanladdiad Nero y flwyddyn flaenorol. Roedd Galba'n oedrannus a heb blant, felly roedd angen iddo enwi etifedd. Roedd Otho wedi disgwyl cael ei enwi'n etifedd, ond mabwysiadodd Galba Calpurnius Piso Licinianus fel mab a'i enwi'n etifedd. Ymatebodd Otho trwy gynllwynio gyda milwyr o Gard y Praetoriwm i wrthryfela yn erbyn Galba. Bu'r gwrthryfel yn llwyddiannus, a lladdwyd Galba a Piso. Cyhoeddwyd Otho yn ymerawdwr.

Yn y cyfamser roedd y llengoedd yn yr Almaen wedi cyhoeddi Vitellius yn ymerawdwr, a byddin gref wedi cychwyn tua Rhufain i ennill yr orsedd iddo. Cyfarfu'r ddwy fyddin yng ngogledd yr Eidal, a gorchfygwyd llengoedd Otho gan fyddin Vitellius ym Mrwydr Gyntaf Bedriacum. Lladdodd Otho ei hun, a daeth Vitellius yn ymerawdwr.

Nid oedd llengoedd Judea a Syria yn barod i dderbyn Vitellius fel ymerawdwr, a chyhoeddasant Vespasian, oedd yn ymladd y Gwrthryfel Iddewig yn Judea, yn ymerawdwr. Cychwynnodd byddin tua Rhufain, ond cyn iddynt gyrraedd gwelodd M. Antonius Primus ei gyfle, a pherswadiodd lengoedd Moesia i gefnogi Vespasian. Arweiniodd Primus ei fyddin tua'r Eidal, ac yn Ail Frwydr Bedriacum gorchfygodd fyddin Vitellius. Aeth ymlaen i gipio Rhufain, a lladdwyd Vitellius yn fuan wedyn.

Yn wahanol i'w ragflaenwyr, llwyddodd Vespasian i gadw yr orsedd hyd ei farwolaeth, a dilynwyd ef gan ei fab Titus.

Cymerodd llwyth y Batafiaid fantais ar ddigwyddiadau'r flwyddyn i wrthryfela yn erbyn Rhufain dan arweiniad Gaius Julius Civilis. Gallasant ddinistrio rhai llengoedd Rhufeinig a pherswadio llengoedd eraill i ochri gyda hwy yn erbyn Rhufain. Wedi i Vespasian ddod yn ymerawdwr, gyrrwyd byddin dan Quintus Petillius Cerialis i roi terfyn ar y gwrthryfel.

Llyfryddiaeth 
 Gwyn Morgan 69 AD: the Year of Four Emperors' (Gwasg Prifysgol Rhydychen, 2006)

Yr Ymerodraeth Rufeinig
69
Ingmar Bergman

Cyfarwyddwr ffilm a llwyfan oedd Ernst Ingmar Bergman (14 Gorffennaf 1918 – 30 Gorffennaf 2007).

Cafodd ei eni yn Uppsala, Sweden yn fab i Erik Bergman, gweinidog Lutheraidd a'i wraig, Karin (née Åkerblom).

Cynhyrchodd nifer o ffilmiau gan gynnwys y rhain: Summer with Monika, Sawdust and Tinsel, Smiles of a Summer Night, Through a Glass Darkly a Cries and Whispers.

Enillodd Wobr Erasmus ym 1965.

Gwragedd 
Else Fisher (1943–1945)  Ellen Lundström (1945-1950)  Gun Grut (1951–1959)  Käbi Laretei (1959–1969)  Ingrid von Rosen (1971–1995)

Plant 
 Lena Bergman (ganwyd 1943), actores
 Eva Bergman (ganwyd 1945), cyfarwyddwr ffilm
 Jan Bergman (ganwyd 1946), cyfarwyddwr ffilm
 Mats ac Anna Bergman (ganwyd 1948), actorion a chyfarwyddwyr ffilm
 Ingmar Bergman Jr (ganwyd 1951), peilot
 Daniel Bergman (ganwyd 1962), cyfarwyddwr ffilm
 Maria von Rosen (ganwyd 1959), awdur

Ffilmiau 
 Kris (1946)
 Det regnar på vår kärlek (1946)
 Skepp till India land (1947)
 Musik i mörker(1948)
 Hamnstad(1948)
 Fängelse (1949)
 Törst(1949)
 Sånt händer inte här (1950)
 Till glädje (1950)
 Sommarlek (1951)
 Kvinnors väntan (1952)
 Gycklarnas afton (1953)
 Sommaren med Monika (1953)
 En lektion i kärlek(1954)
 Kvinnodröm (1955)
 Sommarnattens leende (1955)
 Det sjunde inseglet (1957)
 Smultronstället (1957)
 Ansiktet (1958)
 Nära livet (1958)
 Djävulens öga (1960)
 Jungfrukällan(1960)
 Såsom i en spegel (1961)
 Nattvardsgästerna (1962)
 Tystnaden (1963)
 För att inte tala om alla dessa kvinnor (1964)
 Persona (1966)
 Vargtimmen (1967)
 Skammen (1968)
 Riten (1968)
 En passion (1969)
 Beröringen (1971)
 Viskningar och rop (1973)
 Scener ur ett äktenskap (1973)
 Trollflöjten (1975)
 Ansikte mot ansikte (1976)
 Das Schlangenei (1977)
 Höstsonaten (1978)
 Aus dem Leben der Marionetten (1980)
 Fanny och Alexander (1982)
 Karins ansikte (1984)
 Efter repetitionen (1984)
 Larmar och gör sig till (1997)
 Saraband (2003)

Ffilmiau dogfen 
 Fårö dokument (1969)
 Fårö-dokument 1979
 Dokument Fanny och Alexander (1985)

Llyfryddiaeth 
 Bergman on Bergman: Interviews with Ingmar Bergman (1970)
 The Magic Lantern (1988)
 Images: my life in film (1994)

Cyfeiriadau

Dolennau allanol 
 Gwefan

 
Cyfarwyddwyr ffilm Swedaidd yr 20fed ganrif
Cyfarwyddwyr ffilm Swedaidd yr 21ain ganrif
Enillwyr Gwobr Erasmus
Genedigaethau 1918
Marwolaethau 2007
Pobl o Uppsala
Tanwg

Sant Cymreig oedd Tanwg (fl. 6g), a oedd yn fab i Ithael Hael, a ffoes o Lydaw i Gymru gydag Emyr Llydaw yn ôl traddodiad. Dethlir ei Ŵyl Mabsant ar 10 Hydref.

Hanes a thraddodiad
Ychydig iawn a wyddys am y sant ei hun. Dywedir ei fod wedi astudio yng nghlas enwog Ynys Enlli. Roedd yn frawd i ddau sant arall, Gredifael (Penmynydd) a Fflewyn (a gysylltir â Llanrhuddlad ym Môn). Mae rhai achau yn ei wneud yn frawd i'r seintiau Tecwyn, Tegai, Trillo, Twrog, Baglan a Llechid yn ogystal. Dywedir fod Tanwg wedi dod i'r ardal yng nghwmni'r sant Cadfan, a sefydlodd clas Tywyn.

Sefydlodd Llandanwg yn Ardudwy, Gwynedd. Ar un adeg roedd eglwysi Harlech a Llanbedr yn gysegredig iddo hefyd.

Cyfeiriadau

Cymry'r 6ed ganrif
Llanfair, Gwynedd
Seintiau Cymru
Teyrnas Gwynedd
Wolverhampton

Dinas a bwrdeistref fetropolitan yn sir Gorllewin Canolbarth Lloegr, yn rhanbarth Gorllewin Canolbarth Lloegr, yw Wolverhampton. Saif i'r gorllewin o Birmingham.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan y fwrdeistref fetropolitan boblogaeth o 249,470.

Mae canol y ddinas wedi ei amgylchynnu gan Gylchffordd Dewi Sant, sef yr A4150.

Mae'n gartref i glwb pêl-droed Wolverhampton Wanderers.

Un o drigolion enwocaf y dref oedd Enoch Powell, Aelod Seneddol Wolverhamption o 1950 tan 1974.

Un o gwmni enwocaf y dref oedd Chubb (ers 1818).

Gweler hefyd
 Gorsaf reilffordd Wolverhampton

Cyfeiriadau

Dinas Wolverhampton
Dinasoedd Lloegr
Trefi Gorllewin Canolbarth Lloegr
Siôn Phylip

Bardd ac un o deulu Phylipiaid Ardudwy oedd Siôn Phylip (tua 1543 - 1620). Roedd ymhlith yr olaf o Feirdd yr Uchelwyr.

Bywgraffiad
Roedd Siôn yn frawd i Rhisiart Phylip (m. 1641), yntau'n fardd. Enillai ei fywoliaeth trwy fynd ar deithiau clera yng ngogledd Cymru a thrwy ffermio; roedd ganddo fferm ym Mochres, ar lan Bae Ceredigion ger Llandanwg, Ardudwy, yn yr hen Sir Feirionnydd (de Gwynedd heddiw).

William Llŷn oedd ei athro barddol. Roedd Siôn yn un o'r beirdd a raddiodd yn Eisteddfod Caerwys 1567. Cymerodd ran mewn ymryson barddol ag Edmwnd Prys, Tomos Prys a Siôn Tudur.

Ymhlith noddwyr pwysicaf y bardd oedd Wynniaid Gwydir, Dyffryn Conwy a theulu Nannau, ger Dolgellau. Cyfansoddodd farwnad i Wiliam Thomas, a fu farw ar ôl ymladd ym myddin Syr Philip Sidney yn yr Iseldiroedd.

Boddodd Siôn ar ei ffordd yn ôl i Fochres mewn cwch o Bwllheli, ar ôl bod ar daith clera yn Llŷn a Môn. Cafodd ei gladdu ym mynwent Llandanwg lle ceir yr englyn canlynol iddo ar ei garreg fedd, gan ei gyfaill Huw Llwyd o Gynfal:
'Dyma fedd gwrda oedd gu — Siôn Phylip
Sain a philer Cymru;
Cwynwn fynd athro canu
I garchar y ddaiar ddu.'

Roedd ei ddau fab Gruffudd (m. 1666) a Phylip Siôn yn feirdd yn eu tro.

Phylipiaid Ardudwy

Roedd cyfnod blodeuo'r teulu'n ymestyn o 1543, dyddiad geni Siôn Phylip, hyd at 1678, sef y flwyddyn y profwyd ewyllys Phylip Siôn Phylip ei fab.

Redd y brodyr Siôn a Rhisiart, a'r brodyr Gruffydd a Phylip Siôn, yn canu yn y mesurau caeth, gan mwyaf. Gwyddem hefyd drwy eu canu mai clerigwyr oedd Siôn, Rhisiart a Gruffydd. Yn y mesurau rhydd y canodd William Phylip gan mwyaf, ac nid oedd yn clera. Canodd Siôn, a'i fab Gruffydd ar ei ôl, lawer i Fychaniaid Corsygedol, ac yr oedd Rhisiart yn fardd teulu Fychaniaid Nannau. Ond nid i deuluoedd Sir Feirionnydd yn unig y canai'r tri bardd. Bu i bob un o'r tri athro barddol a ‘graddiodd’ Siôn yn ail eisteddfod Caerwys, 1568; yr oeddent hefyd yn achyddwyr da. Yr oeddynt ymhlith y clerwyr diwethaf yng Nghymru a phan fu Gruffydd farw yn 1666 fe'i galwyd ‘y diweddaf o'r hen feirdd.’

Cyfeiriadau

Phylipiaid Ardudwy: erthygl gan William Llewelyn Davies yn y Bywgraffiadur Cymreig arlein (LlGC).

Beirdd yr Uchelwyr
Beirdd Cymraeg
Genedigaethau'r 1540au
Llenorion Cymreig yr 16eg ganrif
Llenorion Cymreig yr 17eg ganrif
Marwolaethau 1620
Phylipiaid Ardudwy
Pobl o Feirionnydd
Llyfr Gweddi Gyffredin

Y Llyfr Gweddi Gyffredin yw'r fersiwn Cymraeg o'r llyfr o weddïau ac adnodau a ddefnyddir yn amrywiol wasanaethau'r Eglwys Anglicanaidd, yn cynnwys Yr Eglwys yng Nghymru. Ymddangosodd y cyfieithiad cyntaf yn 1567 gan William Salesbury.

Cyfieithodd Salesbury y darnau litwrgïaidd o'r fersiwn Saesneg a geir yn The Book of Common Prayer, ond cyfieithodd y darnau ysgrythurol yn uniongyrchol o'r testunau Beiblaidd gwreiddiol. Roedd eisoes wedi cyfieithu rhan o'r Book of Common Prayer a'i chyhoeddi yn 1551 - gyda rhannau o'r ysgrythurau hefyd - yn y gyfrol Kynniver Llith a Ban.

Yn 1599 cafwyd argraffiad newydd gan yr Esgob William Morgan mewn Cymraeg llawer mwy dealladwy (diolch yn rhannol i ddiwygio orgraff unigryw Salesbury).

Cafwyd argraffiad newydd arall yn 1620, yn ffrwyth gwaith gan y Dr John Davies (Mallwyd) yn bennaf, er iddo gael ei gyhoeddi dan enw'r Esgob Richard Parry. Yn 1710 cyhoeddodd Ellis Wynne argraffiad newydd yn ei dro.

Erbyn heddiw mae'r hen Lyfr Gweddi Gyffredin wedi cael ei ddisodli gan fersiynau newydd, ond mae'n dal i gael ei ddefnyddio'n achlysurol.

Llyfryddiaeth 
Melville Richards a Glanmor Williams, Llyfr Gweddi Gyffredin 1567 (Caerdydd, 1965)

Anglicaniaeth
Cristnogaeth yng Nghymru
Llyfrau Cymraeg
Llyfrau Cymreig yr 16eg ganrif
Llyfrau Cymreig yr 17eg ganrif
Llyfrau Cymreig y 18fed ganrif
Llyfrau 1567
Llyfrau 1599
Llyfrau 1620
Llyfrau 1710
William Salesbury
Stranraer

Tref a phorthladd yn awdurdod unedol Dumfries a Galloway, yr Alban, yw Stranraer (Gaeleg yr Alban: An t-Sròn Reamhar; Sgoteg: Stranrawer).

Y ddinas agosaf ydy Glasgow sy'n 118 km i ffwrdd.

Mae Stranraer yn gorwedd ar gilfach môr Loch Ryan. I'r gorllewin mae bryniau isel hir Rinnau Galloway (Rinns of Galloway) yn ei chysgodi. Mae priffyrdd yn cysylltu'r dref â Girvan ac Ayr i'r gogledd a Newton Stewart a Dumfries i'r dwyrain. O'r porthladd mae gwasanaethau llong fferi yn cysytllu'r dref a Belffast, Gogledd Iwerddon. O borthladd Cairnryan, ar lan Loch Ryan tua 5 milltir o'r dref, mae gwasanaeth fferi arall yn rhedeg i Larne, Gogledd Iwerddon. Dyma ganolfan weinyddol Gorllewin Galloway.

Tua 6 milltir i'r de-ddwyrain o Stranraer ceir pentref Dunragit a Rhos Dunragit. Credir fod yr enw Dunragit yn tarddu o'r enw Din Reged ("Caer Reged") a oedd yn ganolfan bwysig yn nheyrnas Rheged, un o deyrnasoedd Brythonaidd yr Hen Ogledd.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan ardal adeiledig Stranraer boblogaeth o 10,590.

Enwogion
 Jane Taylour (1827–1905), ffeminist a swffragét

Cyfeiriadau

 
Trefi Dumfries a Galloway
Dunragit

Mae Dunragit (Gaeleg: Dùn Reicheit)  yn bentref ar yr  A75, rhwng Stranraer a Glenluce yn Dumfries a Galloway (Swydd Wigtown cyn hynny) yn ne-orllewin yr Alban. Tyfodd y pentref presennol oddi amgylch porth gorllewinol Plas Dunragit, sy'n dyddio i'r 18g. Tyfodd yn sylweddol yn y 1950au.

Ceir safle tebygol mynwent Rufeinig ac olion dau castell mwnt a beili yn y pentref. yn ddiweddar cloddiwyd heneb cursus, sy'n dyddio i'r Neolithig ac Oes yr Efydd. Cafodd ei darganfod trwy luniau o'r awyr yn 1992.

Mae rhai ysgolheigion yn credu fod yr enw yn tarddu o'r enw Brythoneg/Cymraeg Cynnar 'Din Rheged' ("Caer Rheged"). Fe fyddai felly'n gysylltiedig â theyrnas Frythonaidd Rheged, gwlad Urien Rheged a'i fab Owain ab Urien yn yr Hen Ogledd. Mae'n bosibl fod Din Rheged yn un o safleoedd brenhinol Rheged. Mae rhai ysgolheigion eraill wedi mynd cam ymhellach a cheisio ei uniaethu â llys brenhinol Penrhyn Rhionydd (neu Benrhyn Rhionedd), y cyfeirir ati yn Trioedd Ynys Prydain a rhai testunau Cymraeg Canol eraill.

Dolenni allanol
Adroddad ar y cloddio ar safle'r cursus 

Pentrefi Dumfries a Galloway
Rheged
Yr Hen Ogledd
Mynydd Fuji

Mynydd Fuji neu Fujiyama yw mynydd uchaf Japan. Saif ar ynys Honshū, ar y ffin rhwng taleithiau Shizuoka a Yamanashi, ychydig i'r gorllewin o Tokyo. Gellir ei weld o Tokyo ar ddiwrnod clir. Y dinasoedd agosaf ato yw Gotemba yn y dwyrain, Fuji-Yoshida yn y gogledd a Fujinomiya yn y de-orllewin.

Ysytrir Mynydd Fuji yn fynydd sanctaidd, ac mae'n symbol o Japan trwy'r byd. Mae'n llosgfynydd, er nad yw wedi dangos unrhyw arwydd o fywyd ers ffrwydrad bach yn 1707.  Dywedir iddo gael ei ddringo am y tro cyntaf gan fynach dienw yn 663. Hyd ddiwedd y cyfnod Meiji yn y 19g, gwaharddwyd merched rhag ei ddringo. Erbyn hyn mae tua 200,000 yn ei ddringo bob blwyddyn. Mae wedi bod yn destun poblogaidd i arlunwyr Japan ers canrifoedd; y mwyaf enwog o'r gweithiau hyn yw 36 Golygfa ar Fynydd Fuji gan Hokusai.

Gweler hefyd 
 36 Golygfa ar Fynydd Fuji

Llosgfynyddoedd Japan
Mynyddoedd Japan
Mynyddoedd sanctaidd
Neuadd Pantycelyn

Neuadd a neilltuwyd i fyfyrwyr Cymraeg eu hiaith ym Mhrifysgol Aberystwyth yw Neuadd Pantycelyn.  Mae wedi ei leoli ar Ffordd Penglais yn nhref Aberystwyth. Yma mae cartref Côr Aelwyd Pantycelyn a hefyd swyddfa UMCA. Fe'i hagorwyd ar ddechrau'r 1950au ond fe'i newidiwyd i fod yn neuadd Gymraeg ym 1974. Dirprwy Warden presennol y Neuadd yw'r ysgolhaig ifanc Adrian Morgan.

Yn 2008 trafodwyd y posibilrwydd o gau'r neuadd fel rhan o ymgynghoriad ar ddyfodol llety myfyrwyr ym Mhrifysgol Aberystwyth.

Ar Ddydd Sul y 14eg o Fedi yn 2015, meddiannodd myfyrwyr y Neuadd o flaen cyfarfod cyngor y Brifysgol i wneud penderfyniad ar sicrhau ai peidio dyfodol y sefydliad ar 22ain o Fehefin.
 Cynhaliwyd deiseb i gadw'r neuaddau ar agor ac, erbyn yr 22ain o Fedi, bu dros 2,700 o enwau arni. O ganlyniad i hyn, pleidleisiodd cyngor y brifysgol i ailagor Pantycelyn fel neuadd breswyl o fewn pedair blynedd yn dilyn gwaith adnewyddu.

Penderfynodd Cyngor Prifysgol Aberystwyth ar y seithfed ar hugain o Dachwedd 2017 i fuddsoddi £12 miliwn i adnewyddu'r neuadd. Gwelwyd hwn fel cam mawr yn yr ymgyrch i sicrhau bod y Neuadd yn ail Agor erbyn Medi 2019 gyda Llywydd UMCA Gwion Llwyd yn  "falch iawn o’r penderfyniad" Mi fydd y gwaith o ddechrau adnewyddu'r adeilad yn dechrau ar ddechrau Chwefror 2018.

Cyhoeddodd y Brifysgol bod angen oedi ail agor y Neuadd i'r flwyddyn 2020 oherwydd nad oedd digon o waith wedi ei wneud o flaen llaw. Er hyn rydym yn nodi ei fod yn ymroddedig i'w ailagor blwyddyn yn hwyrach gyda chyllid yn ei le gyda chymorth £5 miliwn y Llywodraeth.

Traddodiad Pantycelyn 
Roedd y neuadd yn cael ei weld fel pwerdy o genedlaetholdeb gyda sawl gwleidydd ac ymgyrchwyr Iaith wedi galw'r neuadd yn gartref am gyfnod. Yn ddiwylliannol ceir brith o draddodiadau gyda sawl bardd yn dysgu ei grefft yno. Mae'r cysylltiad Pantycelyn gyda cherddoriaeth Cymraeg yn amlwg heddiw gyda sawl band nodedig yn dod i fodolaeth yn y Neuadd megis Yr Ods

Gweler hefyd
Rhestr o ganeuon a recordiwyd gan Gôr Pantycelyn

Dolenni allanol 
 Dathlu pen-blwydd neuadd breswyl Stori Neuadd Panycelyn yn 30 oed oddi ar wefan BBC

Cyfeiriadau

Adeiladau rhestredig Gradd II Ceredigion
Prifysgol Aberystwyth
Carbon deuocsid

Mae Carbon deuocsid (CO2) yn gyfansoddyn cemegol sydd wedi ei greu gan ddwy atom ocsigen ac un atom carbon wedi'u bondio'n gofalent. Mae'n nwy ar dymheredd a gwasgedd safonol ac mae'n bodoli yn atmosffêr y ddaear yn y cyflwr hwn. Ar hyn o bryd, yn fyd-eang, crynodiad y carbon deuocsid yn yr atmosffêr yw tua 383 rhan fesul miliwn ar gyfartaledd er bod hyn yn amrywio - yn dibynnu ar leoliad ac amser. Mae carbon deuocsid yn nwy tŷ gwydr pwysig ar y ddaear gan ei fod yn trawsyrru golau gweledol gan amsugno llawer o is-goch. Yn 2014 disgynodd y ganran o garbon deuocsid a oedd yn cael ei allyru i'r atmosffer 9% yng ngwledydd Prydain - gan y defnyddiwyd 20% yn llai o lo. Dyma'r defnydd lleiaf o lo ers y 1850au.

Cynhyrchir carbon deuocsid gan bob anifail, planhigyn, ffwng a micro-organeb yn ystod resbiradaeth a defnyddir gan blanhigion yn ystod ffotosynthesis. Mae planhigion yn defnyddio carbon deuocsid yn ogystal â chemegion eraill i greu siwgrau sydd yn cael eu defnyddio fel y deunyddiau crai am dyfiant neu ar gyfer resbiradaeth eto. Mae carbon deuocsid felly'n gydran sylweddol yn y gylchred garbon. Mae carbon deuocsid anorganig yn gynnyrch llosgfynyddoedd a phrosesau geothermal eraill fel ffynhonnau naturiol.

Nid oes cyflwr hylifol ganddo o dan wasgedd is na 5.1 atm, ond yn solid ar dymereddau'n is na -78 °C. Yn ei gyflwr solid, gelwir carbon deuocsid yn "iâ sych" yn gyffredinol.

Carbon deuocsid yn yr atmosffer

Mae Carbon deuocsid () yn nwy hynod bwysig yn atmosffer y Ddaear. Mae'n 0.04% (400 rhan allan o filiwn) o'r atmosffer. Er mai cymharol isel yw'r cryodiad ohono yn yr atmosffer, fe all  weithredu fel nwy tŷ gwydr ac mae iddo rôl bwysig iawn yn y broses o reoli tymheredd wyneb y Ddaear.

Mae  yn amsugno ac yn allyru ymbelydredd isgoch ar donfedd o 4.26 µm (modd dirgrynol) a 14.99 µm (modd dirgrynol a phlygiadol). Casglwyd gwybodaeth am grynodiadau a lefelau  ers blynyddoedd, a gwelir nad yw'n sefydlog. Mae'r data'n dangos ei fod wedi newid yn sylweddol gyda'r amrediad at ei uchaf tua 500 miliwn o flynyddoedd yn ôl (7,000 rha mewn miliwn) yn ystod y cyfnod Cambriaidd ac ar ei isaf (180 rhan mewn miliwn) yn ystod y Rhewlifiad cwaternaidd, sef o 2.58 miliwn o flynyddoedd cyn y presennol (CP) hyd at y presennol.

Gweler hefyd 
 Newid hinsawdd

Cyfeiriadau

Cyfansoddion carbon
Ocsidiau
Nwyon
Michelangelo Antonioni

Cyfarwyddwr ffilm oedd Michelangelo Antonioni (29 Medi 1912 - 30 Gorffennaf 2007).

Cafodd ei eni yn Ferrara, Emilia-Romagna, yr Eidal

Ffilmiau
 Gente del Po (1943)
 N. U. - Nettezza Urbana (1948)
 Oltre l'oblio (1948)
 Roma-Montevideo (1948)
 L'amorosa menzogna (1949)
 Sette canne, un vestito (1949)
 Bomarzo (1949)
 Ragazze in bianco (1949)
 Superstizione (1949)
 La villa dei mostri (1950)
 Cronaca di un amore (1950)
 La funivia del Faloria (1950)
 I vinti (1952)
 La signora senza camelie (1953)
 Le amiche (1955)
 Il grido (1957)
 Nel segno di Roma (1958, gydag eraill)
 L'avventura (1960)
 La notte (1961)
 L'eclisse (1962)
 Il deserto rosso (1964)
 I tre volti (1965)
 Blowup (1966)
 Zabriskie Point (1970)
 Chung Kuo (1972)
 Professione: reporter (1975)
 Il mistero di Oberwald (1980)
 Identificazione di una donna (1982)
 12 registi per 12 città (1989, gydag eraill)
 Volcanoes and Carnival (1992)
 Al di là delle nuvole (1995, gyda Wim Wenders)

Antonioni, Michelangelo
Antonioni, Michelangelo
Antonioni, Michelangelo
Castilla-La Mancha

Un o gymunedau ymreolaethol Sbaen yw Castilla-La Mancha.

Saif Castillia-La Mancha yng nghanol Sbaen, ac mae'n ffinio ar Castilla y León, Madrid, Aragon, Valencia, Murcia, Andalucía ac Extremadura. Y brifddinas yw Toledo. Roedd y boblogaeth yn 1,977,304 yn 2007.

Yn La Mancha y lleolir y digwyddiadau yn nofel enwocaf Sbaen, Don Quixote gan Cervantes. Mae gwastadedd uchel La Mancha wedi bod yn safle nifer fawr o frwydrau rhwng y Mwslimiaid a'r Cristionogion.

Rhennir Castillia-La Mancha yn bum talaith, sy'n cymeryd enwau eu prifddinasoedd:

Albacete
Ciudad Real
Cuenca
Guadalajara
Toledo

 
Cymunedau ymreolaethol Sbaen
Diplomyddiaeth y Ddoler

Term ar bolisi tramor yr Unol Daleithiau dan yr Arlywydd William Howard Taft (1909–13) yw Diplomyddiaeth y Ddoler. Cred Taft a'i Ysgrifennydd Gwladol, Philander C. Knox, oedd y dylai diplomyddiaeth Americanaidd anelu at greu trefn ryngwladol oedd yn fuddiol i ddiddordebau economaidd yr Unol Daleithiau. Canolbwyntiodd Diplomyddiaeth y Ddoler ar America Ladin a Dwyrain Asia.

Wrth graidd y polisi oedd y gred y byddai buddsoddiad Americanaidd mewn gwledydd eraill yn creu sefydlogrwydd economaidd a gwleidyddol. Ceisiodd Taft a Knox berswadio gwledydd eraill i adael busnesau Americanaidd masnachu ynddynt ac i fenthyg o fanciau Americanaidd. Er y pwyslais ar ddulliau economaidd ac ariannol, nid oedd Diplomyddiaeth y Ddoler yn diystyru ymyrraeth wleidyddol neu filwrol. Ym 1909 darparodd yr Unol Daleithiau gefnogaeth i Juan José Estrada yn ei wrthryfel yn erbyn José Santos Zelaya, Arlywydd Nicaragwa. Wedi i Zelaya gael ei ddymchwel, sicrhaodd Knox rheolaeth Americanaidd dan yr Arlywyddion Estrada ac Adolfo Díaz. Benthycodd Brown Brothers a J. and W. Seligman, dau fanc a leolir yn Efrog Newydd, $15 miliwn i Nicaragwa, ac fe gawsant reolaeth dros asiantaeth dollau'r wlad er mwyn sicrhau ad-daliad.

Er ambell lwyddiant, ni allai Diplomyddiaeth y Ddoler atal chwyldroadau ym Mecsico, Nicaragwa, a Tsieina.

Gweler hefyd 
 Atodiad Roosevelt
 Athrawiaeth Clinton
 Athrawiaeth Monroe
 Cynllun Marshall
 Diplomyddiaeth genhadol
 Diplomyddiaeth y Ffon Fawr
 Imperialaeth economaidd
 Memorandwm Clark
 Neo-wladychiaeth
 Polisi'r Cymydog Da
 Rhyfeloedd Banana

Cyfeiriadau 

Cysylltiadau tramor yr Unol Daleithiau
Doler
Hanes gwleidyddol yr Unol Daleithiau
Imperialaeth Newydd
La Mancha

Mae La Mancha yn wastadedd uchel (610m [2000 troedfedd]) yng nghanol Sbaen, ychydig i'r de o ddinas Madrid. Mae'n ffurfio rhan ddeheuol cymuned ymreolaethol Castilla-La Mancha, ac yn cynnwys rhannau o daleithiau Cuenca, Toledo ac Albacete, a'r rhan fwyaf o Ciudad Real.

Er bod yr hinsawdd yn sych, mae'r gwastadedd yn un ffrwythlon. Amaethyddiaeth yw'r prif ddiwydiant, gyda chnydau fel ŷd, haidd a gwinwydd. Mae cadw defaid yn bwysig hefyd, a chynhyrchir y Caws Manchego enwog o'u llaeth. Nodweddir yr ardal gan ei melinau gwynt.

Ymhlith pobl enwog o La Mancha mae'r cyfarwyddwr sinema Pedro Almodóvar, yr arlunwyr  Antonio López a'i ewythr Antonio López Torres, a'r actores Sara Montiel. Cymeriad dychmygol yw'r enwocaf o'r cwbl fodd bynnag, oherwydd yma y lleolodd Miguel de Cervantes ei nofel Don Quixote de La Mancha.

Castilla-La Mancha
Rhanbarthau hanesyddol Sbaen
Don Quixote

Don Quixote yw'r enw arferol ar nofel Miguel de Cervantes sydd a'r teitl llawn El ingenioso hidalgo don Quixote de la Mancha, neu yn orgraff Sbaeneg modern, Don Quijote. Y nofel yma, a gyhoeddwyd gyntaf yn 1605, yw nofel enwocaf Sbaen; mae hefyd yn un o nofelau enwocaf y byd. Cyhoeddwyd yr ail gyfrol ddeng mlynedd yn ddiweddarach. Mae'n nofel ddoniol ym yr arddull bicaresg, ond mae neges fwy difrifol iddi hefyd.

Prif amcan Cervantes wrth ysgrifennu Don Quixote oedd dinistrio'r llyfrau marchogwriaeth a rhamant a oedd mor boblogaidd yn Sbaen. Oherwydd y brwydro yn erbyn y Mwriaid bu'r llyfrau rhamant oroesi yn hwy nac unrhyw fan arall. Nid ef oedd yr unig un. Yn 1533  pasiodd Siarl V ddeddf yn gwahardd dwyn Rhamantau Marchogwriaeth i mewn i India'r Gorllewin. yn 1555 ceisiwyd deddfu yn ei herbyn a'u  llosgi, ond heb lwyddo.

Mae'r arwr, Alonso Quixano, yn foneddwr gwledig sy'n byw yn La Mancha. Trwy ddarllen gormod o lyfrau ar sifalri, mae'n dod i gredu ei fod yn byw mewn byd o farchogion crwydr o'r cyfnod yma, ac mae'n cychwyn allan gyda'i ysgweier Sancho Panza, yn marchogaeth ar ei hen geffyl "Rocinante". Mae'n rhaid i farchog gael cariad, a dewis Don Quixote yw Dulcinea del Toboso, mewn gwirionedd Aldonza Lorenzo, merch fferm gyfagos, sy'n gwybod dim am hyn.

Dilynir Don Quixote trwy gyfres o anturiaethau; un o'r enwocaf yw ei ymosodiad ar felinau gwynt gan dybio mai cewri ydynt. Ar ddiwedd y nofel, mae'n sylweddoli ei fod wedi bod yn ei dwyllo ei hun, ac yn marw.

Yn 2005, dathlwyd pedwar can mlwyddiant y llyfr mewn nifer o ffyrdd; er enghraifft yn Feneswela, rhannodd yr arlywydd Hugo Chávez filiwn o gopiai am ddim fel rhan o ymgyrch yn erbyn anllythrenedd.

Ffynonellau

Nofelau Sbaeneg
Llenyddiaeth Sbaeneg
Nofelau 1605
Llanarmon Dyffryn Ceiriog

Gweler hefyd Ceiriog (gwahaniaethu).

Pentref yng nghymuned Ceiriog Uchaf, Bwrdeistref Sirol Wrecsam, yw Llanarmon Dyffryn Ceiriog. Saif ar lan Afon Ceiriog, ar ddiwedd ffordd y B4500, 5 milltir (8 km) i'r de-orllewin o Lyn Ceiriog a 10 milltir (16 km) i'r gogledd-ddwyrain o Groesoswallt yn Etholaeth Cynulliad De Clwyd, ac yn Etholaeth Seneddol De Clwyd.

Saif dwy ywen nodedig ychydig fetrau o ddrws Eglwys Sant Garmon, sy'n enghreifftiau prin o bâr o yw; yn 1998 mesurwyd o gwmpas gwaelod y coed ac roedd yr ywen ar y chwith (wrth edrych ar yr eglwys) yn 25 troedfedd a'i phartner gwrywaidd ar y dde dros yn 25 troedfedd a hanner.

Daearyddiaeth a gweinyddiaeth

Hanes Dinesig
O ganol yr 16g tan 1974, llywodraethwyd Llanarmon Dyffryn Ceiriog gan sir weinyddol Dinbych.  O 1895 tan 1935, roedd Llanarmon Dyffryn Ceiriog yn rhan o ardal wledig  Llansilin, a gyfunwyd yn 1935 gydag ardal wledig Y Waun i greu ardal wledig Y Waun.  Arhosodd Llanarmon Dyffryn Ceiriog yn rhan o ardal gwledig Y Waun o 1935 tan 1974.

Yn 1974, cafwyd wared ar yr hen Sir Ddinbych fel sir weinyddol, a cafodd Llanarmon Dyffryn Ceiriog ei gynnwys o fewn ardal Glyndŵr yn sir newydd Clwyd. Newidiwyd y trefn eto yn 1996, pan gafwyd wared o Glwyd ac Ardal Glyn Dŵr, daeth Llanarmon Dyffryn Ceiriog yn rhan o fwrdeistref sirol Wrecsam, fel yma mae hi heddiw fyth.

Cynyrchiolaeth gwleidyddol 
Gweinyddir Llanarmon Dyffryn Ceiriog o fewn bwrdeistref sirol Wrecsam, awdurdod unedol a grewyd yn 1996.  Mae Llanarmon Dyffryn Ceiriog yn etholaeth Dyffryn Ceiriog, ac mae genddi Gynghorwr annibynnol.

Ers 1999, mae Llanarmon Dyffryn Ceiriog wedi cael ei chynrychioli yn Llywodraeth Cynulliad Cymru gan Ken Skates, Aelod Cynulliad De Clwyd y Blaid Lafur.

Ers 2015, cynrychiolwyd Llanarmon Dyffryn Ceiriog yn Senedd y Deyrnas Unedig gan Susan Elan Jones, Aelod Seneddol De Clwyd y Blaid Lafur.

Enwogion
Ganed y bardd nodweddiadol, John Ceiriog Hughes yn fferm Pen-y-Bryn, Llanarmon Dyffryn Ceiriog yn 1832, a treuliodd ei blentyndod yno.

Cyfeiriadau

Ceiriog Uchaf
Pentrefi Wrecsam
Euros Childs

Cerddorwr a chyfansoddwr Cymreig yw Euros Childs (ganwyd 16 Ebrill 1975), a adnabyddir orau fel prif lais y band Gorky's Zygotic Mynci. Megan Childs, ei chwaer, yw'r Feiolinydd yn y band.

Ganwyd Childs ym mhentref Freshwater East, Sir Benfro, a derbyniodd ei addysg uwchradd yn Ysgol Gyfun Bro Myrddin, Sir Gaerfyrddin.

Daeth ei gerddoriaeth solo i'r olwg gyntaf yn 2005, rhyddhawyd ei sengl gyntaf, Donkey Island, ar label Wichita Recordings 28 Tachwedd 2005. Aeth ar daith o'r Deyrnas Unedig gyda Alun Tan Lan.

Rhyddhawyd albym solo cyntaf Euros, Chops, ar label Wichita Recordings 13 Chwefror 2006, quickly followed by his second and last single from the album, Costa Rita. Erbyn canol 2006, datganodd Gorky's Zygotic Mynci au bod yn gwahanu, gan alluogi i Euros a Richard James ganolbwyntio ar eu prosiectau solo.

Rhyddhawyd ei ail albym solo, Bore Da, 5 Mawrth 2007. Mae'n cynnwys y caneuon Bore Da, Henry a Matilda Supermarketsuper, Blaidd Tifas y Drws, a Warrior ymysg eraill.

Taflodd ymgyrchwyr yr Iaith gawl dros Euros wedi perfformiad yn 2006, mewn protest at ei ganu drwy'r iaith Saesneg.

Disgograffi

Albymau
Chops (13 Chwefror 2006)
Bore Da (5 Mawrth 2007)
The Miracle Inn (27 Awst 2007)
Cheer Gone (27 Hydref 2008)
Son of Euro Child (7 Medi 2009)
Face Dripping (6 Rhagfyr 2010)
Ends (28 Tachwedd 2011)
Summer Special (20 Awst 2012)
Situation Comedy (2013)
Eilaaig (2014)
Sweetheart (2015)
Refresh! (2016)
House Arrest (2017)
Olion (2018)

Senglau
Donkey Island (28 Tachwedd 2005) UK #243
Costa Rita (24 Ebrill 2006)
Horse Riding (6 Awst 2007)
I Will Not Mind / "Pontiago" (2011)
Beef Bridge EP (Awst 2011)
Emyn O Wdig"(October 2011)
Spin That Girl Around / Just a Dream (28 Mai 2012)
That's Better (13 Awst 2012)
Be Be High / The Surgeon (12 Tachwedd 2012)
Tête à Tête (14 Hydref 2013)
Fruit And Veg (25 Medi 2015)

Cyfraniadau eraill
In Between by Pondman (2002)
Someday We Will Foresee Obstacles by Syd Matters (Ebrill 2005)
The Unfairground gan Kevin Ayers (10 Medi 2007)
We Went Riding by Richard James (21 Mehefin 2010)
Jonny gan Jonny (12 Ebrill 2011)
First Cousins gan Cousins (Childs a Meilyr Jones) (16 Mawrth 2012)
Pictures in the Morning gan Richard James (23 Ebrill 2012)
The single "Door to Tomorrow" gan Erol Alkan (2012)
At The Dance gan Short & Curlies (3 Mehefin 2013)

Cyfeiriadau

Dolenni Allanol
Gwefan Swyddogol
Tudalen MySpace
Lluniau Byw
Lluniau Byw 

Genedigaethau 1975
Cerddorion Cymreig
Cantorion Cymreig
Pobl addysgwyd yn Ysgol Gyfun Bro Myrddin
Pobl o Sir Benfro
Banc Canolog Ewrop

Banc Canolog Ewrop yw banc canolog yr Undeb Ewropeaidd (UE) ac un o'i phrif asiantaethau ariannol. Yn economi'r UE mae'n chwarae rôl tebyg i fanc canolog gwladwriaeth, e.e. Banc Lloegr yn y Deyrnas Unedig.

 
Banciau canolog
Economi'r Undeb Ewropeaidd
Sefydliadau'r Undeb Ewropeaidd
Cyfundrefn Banciau Canolog Ewrop

Mae Cyfundrefn Banciau Canolog Ewrop (CBCE) (Saesneg: European System of Central Banks) yn cynnwys Banc Canolog Ewrop (BCE) ynghyd â banciau canolog cenedlaethol pob un o'r 27 aelod-wladwriaeth sydd yn yr Undeb Ewropeaidd (UE).

Banciau
Economi'r Undeb Ewropeaidd
Sefydliadau'r Undeb Ewropeaidd
Banc canolog

Mae banc canolog yn fanc sy'n gweithredu polisïau ariannol llywodraeth gwlad neu wladwriaeth, gan weithredu fel bancwr i'r llywodraeth ei hun ac i'r banciau masnachol yn ogystal.

Mae banciau canolog yn gyfrifol am ddal cronfeydd aur llywodraeth, rheoli cysylltiadau ariannol gyda gwledydd eraill ac ariannu dyled y llywodraeth.

Ceir banciau canolog yn y mwyafrif o wledydd y byd. Yn y DU Banc Lloegr yw'r banc canolog (er gwaethaf yr enw).

Ar ôl sefydlu'r Undeb Ewropeaidd creuwyd Banc Canolog Ewrop i chwarae rhan gyffelyb i rôl y banciau canolog cenedlaethol yn economi'r UE.

 
Canolog
Geirfa economeg
Polisi ariannol
Sefydliadau llywodraethol
Banc Lloegr

Banc Lloegr yw banc canolog y Deyrnas Unedig. Cafodd ei wladoli yn 1946.

Sefydlwyd Banc Lloegr fel banc preifat yn 1694 gan grŵp o farsiandïwyr Seisnig yn Llundain i fenthyg arian i'r brenin Wiliam III. Gyda sefydlu'r Deyrnas Unedig yn 1801, fel Teyrnas Unedig Prydain Fawr ac Iwerddon, daeth y banc i chwarae rôl fwyfwy allweddol yn economi'r deyrnas ac fel arf ariannol y llywodraeth.

Mae'n cyhoeddi nodau banc y DU (er bod banciau yn yr Alban yn cyhoeddi eu nodau banc eu hunain). Mae'n gweithredu polisi ariannol llywodraeth y Deyrnas Unedig ar y farchnad agored ac yn gweithredu fel benthycydd pan fo rhaid i'r tai disgownt. Yn ogystal mae'n ceisio rheoli credyd trwy amrywio'r cyfradd llog y mae'n codi ar gyfrifau arbennig y banciau manachol. Yn ychwanegol, mae'n rheoli dyled genedlaethol y DU a'u cronfeydd aur.

Adeiladau ac adeiladwaith yn Ninas Llundain
Adeiladau rhestredig Gradd I Llundain
 
Banciau canolog
Banciau'r Deyrnas Unedig
Economi'r Deyrnas Unedig
Llywodraeth y Deyrnas Unedig
Sefydliadau 1694
Tŷ disgownt

Sefydliad ariannol yn y DU sy'n disgwontio biliau cyfnewid ac yn prynu a gwerthu biliau'r trysorlys yw tŷ disgownt (Saesneg: Discount house). Mae tai disgwont yn cael yr arian i wneud hynny trwy fenthyg ffyndiau tymor-byr gan y banciau masnachol a sefydliadau ariannol eraill.

Mae'r tai disgownt yn cymryd bil y trysorlys bob wythnos ac mewn cyfnewid mae Banc Lloegr yn gweithredu fel benthycydd wrth raid i'r tai disgownt.

Economi'r Deyrnas Unedig
Adwerthu
Awdurdodau unedol yr Alban

Dyma restr o awdurdodau unedol yr Alban a map sy'n dangos eu lleoliad yn y wlad.
La Rioja

Gall La Rioja gyfeirio at:

 Talaith La Rioja (Ariannin)
 La Rioja, Ariannin, prifddinas y dalaith 
 La Rioja cymuned ymreolaethol yn Sbaen

Gweler hefyd 
Rioja

de:Rioja
pt:Rioja
Dumfries a Galloway

Mae Dumfries a Galloway (Gaeleg yr Alban: Dùn Phris agus an Gall-Ghaidhealaibh) yn un o awdurdodau unedol yr Alban, a leolir yn ne-orllewin y wlad. Dumfries yw'r ganolfan sirol. Mae'r sir yn ffinio â Gororau'r Alban i'r dwyrain, De Swydd Ayr, Dwyrain Swydd Ayr a De Swydd Lanark i'r gogledd, a rhan o Cumbria yng ngogledd-orllewin Lloegr i'r de.

Mae'r sir yn cynnwys hen ranbarth Galloway. Yn yr Oesoedd Canol cynnar roedd yn gorwedd yn yr Hen Ogledd ac mae'n bosibl ei fod yn rhan o deyrnas Rheged.

Trefi a phentrefi 
Ae, Airieland, Airds of Kells, Annan, Anwoth, Ardwell
Beattock, Beeswing, Brydekirk
Caerlaverock, Cairngaan, Cairnryan, Cargenbridge, Carsphairn, Castle Douglas, Castle Kennedy, Clarencefield, Corsock, Creetown
Dalton, Dornock, Drumlanrig, Drummore, Dumfries, Dundrennan, Dunragit, Dunscore
Eastriggs, Ecclefechan, Eskdalemuir
Garlieston, Gatehouse of Fleet, Glenluce, Gretna Green, Gretna
Haugh of Urr, Hoddom
Johnstonebridge
Keir, Kippford, Kirkcolm, Kirkcudbright
Langholm, Lochmaben, Lockerbie
Millhousebridge, Moffat, Moniaive
New Abbey, New Galloway, New Luce, Newton Stewart, Newton Wamphray
Palnackie, Penpont, Portpatrick
Robgill Tower
Rigg, Ruthwell
Sandhead, Sanquhar, St. John's Town of Dalry, Stranraer
Terregles, Thornhill, Twynholm
Wanlockhead, Whithorn, Wigtown

Gweler hefyd
Dumfries a Galloway (etholaeth seneddol y DU)
Dwyrain Kilbride, Strathaven a Lesmahagow (etholaeth seneddol y DU)
Kirkcaldy a Cowdenbeath (etholaeth seneddol y DU)
Lanark a Dwyrain Hamilton (etholaeth seneddol y DU)
Rutherglen a Gorllewin Hamilton (etholaeth seneddol y DU)
Swydd Dumfries, Clydesdale a Tweeddale (etholaeth seneddol y DU)

Awdurdodau unedol yr Alban
Gororau'r Alban

Mae Gororau'r Alban yn un o awdurdodau unedol yr Alban, a leolir yn ne-ddwyrain y wlad ar y ffin â Lloegr. Newton St. Boswells yw'r ganolfan weinyddol.

I'r gogledd mae'n ffinio â Dwyrain Lothian, Midlothian a Gorllewin Lothian, ac i'r gorllewin â De Swydd Lanark a Dumfries a Galloway, tra bod sir Northumberland yng ngogledd Lloegr yn gorwedd i'r de.

Trefi a phentrefi
Ancrum, Ayton
Cardrona, Coldingham, Coldstream
Chirnside
Darnick, Denholm, Duns
Earlston, Eyemouth
Galashiels, Greenlaw
Hawick
Innerleithen
Jedburgh
Kelso
Lauder
Melrose
Newcastleton, Newtown St Boswells
Peebles
Selkirk, St Boswells, Stow
Tweedbank
Walkerburn, West Linton
Yetholm

Gweler hefyd
Dwyrain Kilbride, Strathaven a Lesmahagow (etholaeth seneddol y DU)
Kirkcaldy a Cowdenbeath (etholaeth seneddol y DU)
Lanark a Dwyrain Hamilton (etholaeth seneddol y DU)
Rutherglen a Gorllewin Hamilton (etholaeth seneddol y DU)
Swydd Berwick, Roxburgh a Selkirk (etholaeth seneddol y DU)
Swydd Dumfries, Clydesdale a Tweeddale (etholaeth seneddol y DU)

Awdurdodau unedol yr Alban
La Rioja (cymuned ymreolaethol)

Un o gymunedau ymreolaethol Sbaen yw La Rioja. Mae'n un o'r lleiaf o'r cymunedau ymreolaethol. Y brifddinas yw Logroño, ac mae dinasoedd a threfi pwysig eraill yn cynnwys Calahorra, Arnedo, Alfaro, Haro, Santo Domingo de la Calzada a Nájera.

O tua 970 hyd tua 1005 roedd La Rioja yn ffurfio Teyrnas Viguera, yna daeth yn rhan o Deyrnas Pamplona. Bu llawer o ymladd yn yr ardal yma cyn i La Rioja ddod yn rhan o deyrnas Castillia yn derfynol yn 1179. Crewyd y dalaith dan yr enw Logroño yn 1822, a newidiwyd ei henw i La Rioja yn 1980. Daeth yn gymuned ymreolaethol yn 1982.

Mae'n ffinio ar Euskadi, Navarra, Aragón and Castillia-Leon. Mae Afon Ebro yn llifo trwy'r dalaith. Amaethyddol yw'r dalaith yn bennaf, ac mae'n arbennig o enwog am ei gwin, Rioja.

Cymunedau ymreolaethol Sbaen
 
Taleithiau Sbaen
De Swydd Ayr

Mae De Swydd Ayr (Gaeleg yr Alban: Siorrachd Inbhir Àir a Deas; Saesneg: South Ayrshire) yn un awdurdodau unedol yr Alban, sy'n cynnwys rhan ddeheuol yr hen Swydd Ayr. Mae'n ffinio â Dwyrain Swydd Ayr, Gogledd Swydd Ayr a Dumfries a Galloway.

Creuwyd ffiniau'r sir newydd yn 1996, fel olynydd uniongyrchol i hen ranbarth Kyle a Carrick. Ayr yw'r ganolfan weinyddol.

Trefi a phentrefi
Alloway
Ayr
Ballantrae
Crosshill
Dailly
Dalrymple
Dunure
Girvan
Kirkmichael
Kirkoswald
Lendalfoot
Maybole
Monkton
Maidens
Prestwick
Straiton
Tarbolton
Troon
Turnberry

Gweler hefyd
Canol Swydd Ayr (etholaeth seneddol y DU)
Kilmarnock a Loudoun (etholaeth seneddol y DU)

Awdurdodau unedol yr Alban
 
Swydd Ayr
Phil Drabble

Cyflwynydd teledu ac awdur Seisng oedd Phil Drabble (13 Mai 1914 - 29 Gorffennaf 2007). Bu'n gyflwynydd y rhaglen deledu am dreialon cŵn defaid, One Man and His Dog.

Llyfryddiaeth
Staffordshire (1948)
The Black Country (1952)
A Weasel in My Meatsafe (1957)
The Penguin Book of Pets (1964)
Badgers at My Window (1969)
My Beloved Wilderness (1971)
Phil Drabble's Country Scene (1974)
Design for a Wilderness (1973)
Pleasing Pets (1975)
Book of Pets (1976)
Country Seasons (1976)
One Man and His Dog(1978)
Of Pedigree Unknown: Sporting & Working Dogs (1976)
No Badgers in My Wood (1979)
Country Wise (1980)
In the Country (1980)
Four Seasons: The Life of the English Countryside gyda Sheila Mannes-Abbott (1981)
It's a Dog's Life (1983)
Country Moods (1985)
What Price the Countryside? (1985)
My Wilderness in Bloom (1986)
A Voice in the Wilderness (1991)
One Man and His Dog (cyf.2, 1989)
Walking - Britain's Most Beautiful Nature Trails (1992)
My Wilderness Reprieved (1993)

Genedigaethau 1914
Marwolaethau 2007
Llenorion Seisnig yr 20fed ganrif
Cyflwynwyr teledu Seisnig
Swyddogion Urdd yr Ymerodraeth Brydeinig
Pobl o Swydd Gaerwrangon
Inverclyde

Mae Inverclyde (Gaeleg yr Alban: Inbhir Chluaidh) yn un o awdurdodau unedol yr Alban. Mae'n ffinio â Swydd Renfrew a Gogledd Swydd Ayr, ac fe'i amgylchynnir fel arall gan y Firth of Clyde. Greenock yw'r ganolfan weinyddol.

Roedd yn ardal ynddi ei hun, o fewn Rhanbarth Strathclyde, o 1975 hyd 1996. Cyn 1975 roedd yn rhan o'r hen Swydd Renfrew. Mae'n un o'r lleiaf o'r 32 awdurdod lleol yn yr Alban o ran maint (29fed) a phoblogaeth (27fed).

Trefi a phentrefi
Ardgowan House
Gourock
Greenock
Inverkip
Kilmacolm
Port Glasgow
Quarrier's Village
Wemyss Bay

Gweler hefyd
Inverclyde (etholaeth seneddol y DU)

Awdurdodau unedol yr Alban
Angus

Mae Angus (Gaeleg yr Alban: Aonghas) yn un o awdurdodau unedol yr Alban. Mae Angus yn ffinio â Swydd Aberdeen, Perth a Kinross a Dinas Dundee. Mae'r prif ddiwydiannau yn cynnwys pysgota ac amaethyddiaeth. Forfar yw'r ganolfan weinyddol. Gyda ffiniau gwahanol, roedd Angus (hefyd: Swydd Forfar) yn un o hen siroedd yr Alban hefyd.

Trefi a phentrefi 

Arbroath
Birkhill
Brechin
Carnoustie
Edzell
Ferryden
Forfar
Friockheim
Hillside
Kirriemuir
Letham
Liff
Monifieth
Montrose
Muirhead
Newtyle
Wellbank

Gweler hefyd
Angus (etholaeth seneddol y DU)

 
Angus
Moray

Mae Moray (ynganiad: Myri, Gaeleg yr Alban: Moireibh neu Moireabh) yn un o awdurdodau unedol yr Alban. Fe'i lleolir yng ngogledd-ddwyrain y wlad, gyda arfordir ar Foryd Moray, ac mae'n ffinio â Swydd Aberdeen a'r Ucheldir.

Trefi a phentrefi
 Aberlour, Alves, Archiestown, Arradoul, Auchenhalrig
 Bogmoor, Broadley, Buckie, Burghead
 Clochan, Craigellachie, Cullen, Cummingston
 Dallas, Deskford, Dipple, Drybridge, Dufftown, Duffus, Dyke
 Elgin
 Findhorn, Findochty, Fochabers, Forres, Fogwatt
 Garmouth
 Hopeman
 Ianstown, Inchberry
 Keith, Kingston, Kinloss
 Lhanbryde, Longmorn, Lossiemouth
 Mosstodloch
 Nether Dallachy, Newmill
 Ordiquish
 Portgordon, Portknockie
 Raffan, Rafford, Rothes, Rothiemay
 Spey Bay
 Tomintoul
 Upper Dallachy, Urquhart

Gweler hefyd
Moray (etholaeth seneddol y DU)

Awdurdodau unedol yr Alban
Swydd Renfrew

Mae Swydd Renfrew (Gaeleg: Siorrachd Rinn Friù, Saesneg: Renfrewshire) yn un o awdurdodau unedol yr Alban. Fe'i lleolir yng nghanolbarth y wlad.

Cyn ad-drefnu llywodraeth leol yn 1975 roedd Swydd Renfrew, gyda ffiniau gwahanol, yn un o siroedd yr Alban.

Trefi a phentrefi
Bishopton
Bridge of Weir
Brookfield
Craigends
Crosslee
Elderslie
Erskine
Houston
Howwood
Inchinnan
Johnstone
Kilbarchan
Langbank
Linwood
Lochwinnoch
Paisley
Ralston
Ranfurly
Renfrew

Gweler hefyd
Paisley a De Swydd Renfrew (etholaeth seneddol y DU)
Paisley a Gogledd Swydd Renfrew (etholaeth seneddol y DU)

Awdurdodau unedol yr Alban
Siroedd yr Alban
Swydd Aberdeen

Mae Swydd Aberdeen (Gaeleg yr Alban: Siorrachd Obar Dheathain, Saesneg: Aberdeenshire) yn un o awdurdodau unedol yr Alban, a leolir yng ngogledd-ddwyrain y wlad.

Nid yw'r Swydd Aberdeen bresennol yn cynnwys Dinas Aberdeen, sy'n awdurdod unedol ynddi ei hun. Fodd bynnag, mae pencadlys Swydd Aberdeen, Woodhill House, yn ninas Aberdeen. Mae Swydd Aberdeen yn ffinio ag Angus a Perth a Kinross i'r de, a'r Ucheldir a Moray i'r gorllewin.

Lleoedd o ddiddordeb
Badenyon
Balmoral
Castell Crathes
Causey Mounth, ffordd hynafol
Castell Drum
Castell Dunnottar
Castell Fetteresso
Fowlsheugh Gwarchodfa Natur
Castell Muchalls
Portlethen Moss
Afon Dee
Castell Slains
Aber Ythan (Gwarchodfa Natur)

Gweler hefyd
Banff a Buchan (etholaeth seneddol y DU)
Dwyrain Dundee (etholaeth seneddol y DU)
Gordon (etholaeth seneddol y DU)
Gorllewin Swydd Aberdeen a Kincardine (etholaeth seneddol y DU)

Awdurdodau unedol yr Alban
Siroedd yr Alban
Aberdeen

Gweler hefyd Swydd Aberdeen.

Dinas yng ngogledd-ddwyrain yr Alban yw Aberdeen (Gaeleg yr Alban: Obar Dheathain; Sgoteg: Aiberdeen).
Mae hefyd yn un o awdurdodau unedol yr Alban. Mae'n borthladd sy'n gorwedd ar lan Môr y Gogledd, rhwng aberoedd Afon Dee ac Afon Don, ac mae'n enwog am ei diwydiant pysgota ac fel un o brif ganolfannau diwydiant olew yr Alban. Mae ganddi boblogaeth o 202,370 (2001), sy'n ei gwneud y drydedd ddinas yn yr Alban o ran poblogaeth.

Mae'n ddinas hanesyddol gydag eglwys gadeiriol, nifer o hen dai a phrifysgol a sefydlwyd ym 1494. Roedd yn ganolfan i waith chwareli ithfaen yn y gorffennol a daeth yn enwog fel y 'Ddinas Ithfaen' am ei bod yn cyflenwi cerrig ar gyfer palmantu strydoedd Llundain yn y ddeunawfed ganrif.

Adeiladau a chofadeiladau 
 Coleg Marischal
 Eglwys Gadeiriol Sant Machar
 Mercat Cross
 Neuadd cerddoriaeth
 Tolbooth
 Tŷ'r Provost Ross

Pobl o Aberdeen 
 Henry Cecil (1943–2013), hyfforddwr ceffylau
 Mary Garden (1874-1967), cantores
 Graeme Garden (g. 1943), comediwr
 Evelyn Glennie (g. 1965), cerddor
 Denis Law (g. 1940), chwaraewr pêl-droed 
 Annie Lennox (g. 1954), cantores
 James Clerk Maxwell (1831–1879), gwyddonydd
 Caroline Phillips (1874 - 1956), Ffeminist a swffragét
 Ron Yeats g. 1937, chwaraewr pêl-droed

Cludiant
Mae gan Aberdeen maes awyr.

Mae trenau'n mynd o orsaf reilffordd Aberdeen i Inverness, Glasgow, Caeredin, Llundain a Penzance.

Mae gwasanaethau fferi Northlink yn mynd i Kirkwall a Lerwick.

Gweler hefyd
De Aberdeen (etholaeth seneddol y DU)
Dwyrain Dundee (etholaeth seneddol y DU)
Gorllewin Dundee (etholaeth seneddol y DU)

Cyfeiriadau

 
Awdurdodau unedol yr Alban
Dinasoedd yr Alban
Afon Dee (Swydd Aberdeen)

Am afonydd eraill o'r un enw, gweler Afon Dee.

Afon yn Swydd Aberdeen, gogledd-ddwyrain yr Alban, yw Afon Dee (Gaeleg  yr Alban: Uisge Dè). Mae'n tarddu yn y  Cairngorms ac yn llifo trwy Royal Deeside i gyrraedd Môr y Gogledd yn Aberdeen. Ei hyd yw 90 milltir.

Mae'r afon yn tarddu 4000 troedfedd i fyny ar lwyfandir Braeriach. Mae afonydd eraill yn llifo iddi yn Lairig Ghru ac mae'n rhedeg rhwng mynyddoedd uchel Ben Macdui a Cairn Toul. Yn y Linn of Dee mae'r llifo trwy geunant naturiol 300m. Yn ardal "Glannau Dee Brenhinol" rhed yr afon heibio i bentrefi a threfi Braemar, Ballater, Aboyne a Banchory.

Cyn cyrraedd Môr y Gogledd, mae Afon Dee yn llifo trwy harbwr Aberdeen. Cloddiwyd sianel artiffisial yno yn 1872, i wella'r harbwr.

Cyfeiriadau

Dee (Swydd Aberdeen)
Daearyddiaeth Aberdeen
Daearyddiaeth Swydd Aberdeen