alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
Ysgol Gyfun Rhydfelen

Ysgol Uwchradd Gymraeg oedd Ysgol Gyfun Rhydfelen, wedi ei lleoli yn Rhydyfelin, Rhondda Cynon Taf. Agorwyd yn 1962 a hi oedd ail yr ail ysgol uwchradd Gymraeg yng Nghymru.

Roedd adeiladau'r ysgol mewn cyflwr gwael gan i ran o'r ysgol gael ei adeiladu ar frys fel lleoliad dros-dro i hyfforddi cyn-filwyr y Rhyfel Byd Cyntaf yn 1917.

Symudwyd yr ysgol o Rydyfelin i adeilad newydd ym Mhentre'r Eglwys ym mis Medi 2006 ar safle Ysgol Gynradd Gymraeg Gartholwg. Bu dadl ynglŷn â'i hail-enwi i Ysgol Gyfun Gartholwg am fisoedd cyn penderfynu cadw'r enw newydd yn erbyn dymuniadau mwyafrif y disgyblion, athrawon a rhieni.

Cyn-ddisgyblion o nôd
 Jeremi Cockram - actor
 Daniel Evans - actor, cyfarwyddwr
 Magi Dodd - cyflwynydd
 Aneirin Karadog - bardd, ieithydd, darlledwr
 Dafydd Trystan Davies - academydd, gwleidydd
 Eirlys Britton - actores, athrawes
 Dudley Newbery - cogydd, darlledwr
 Jon Owen Jones - gwleidydd
 Maria Pride - actores, cantores
 Richard Lynch - actor
 Catrin Dafydd - bardd, awdur, ymgyrchydd.
 Emyr Lewis - bardd, cyfreithiwr
Ceri James - Cynllunydd Goleuo
 Dafydd Hunt - Golygydd Ffilm 
 Gwilym Harries - Cerddor, awdur ac athronydd

Dolenni Allanol
Gwefan Ysgol Gartholwg

Ffynonellau

Rhydfelen
Rhydfelen
Rhydfelen
Sefydliadau 1962

en:Ysgol Gyfun Rhydfelen
Pentre'r Eglwys

Pentref bychan ger Pontypridd yn Rhondda Cynon Taf ydy Pentre'r Eglwys (Saesneg: Church Village). Mae'n rhan o Gymuned Llanilltud Faerdre. Yn 2011, roedd  () o boblogaeth (3 oed a throsodd) y Gymuned yn gallu siarad Cymraeg.

Aiff hanes y gymuned yn ôl i ganol y 19g pan nad oedd ond cartref saer coed a dau adeilad neu dŷ gwag yno, yn ôl cyfrifiad 1841. Tyfodd y pentref yn ystod y deng mlynedd canlynol ond eto, gan mai bach iawn oedd, dan enw pentref cyfagos Cross Inn y'i cofnodwyd yng nghyfrifiad 1851, pan oedd 91 o bobl yn byw yno mewn 14 cartref.

Cynhaliwyd ysgol mewn stablau ger fferm Tir Bach cyn symyd i ystafell hir y tu ôl i Tafarn y Groes yng nghanol y pentref. Roedd yr ystafell hefyd yn gartref i'r Bedyddwyr Cymreig. Adeiladwyd Capel yn ddiweddarach ym 1854 tua milltir i ffwrdd yng Ngwaun y Celyn. Erbyn cyfrifiad 1861, roedd tuag 11 o bobl yn byw mewn 22 cartref. Erbyn heddiw mae Ysgol Gynradd Gymraeg Gartholwg yn y pentref. Agorwyd Llyfrgell yno ar 1 Ebrill 1965; symudwyd hi ynghyd ag Ysgol Gyfun Rhydfelen i adeilad newydd ar hen safle'r ysgol gynradd ym Mhentre'r Eglwys ac agorwyd hi ar 4 Medi 2006. Mae cynlluniau i adeiladu miloedd o dai newydd yn y pentref. Mae cynlluniau hefyd ar gyfer ffordd-osgoi Penter'r Eglwys, mae hyn wedi bod ar y gweill ers 2006 ond nid oes gwaith wedi dechrau esioes (2007).

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  a'r Aelod Seneddol yw .

Cyfeiriadau

Pentrefi Rhondda Cynon Taf
Eryr euraid

Mae'r Eryr Euraid ymhlith y mwyaf adnabyddus o'r adar rheibus. Fel yr eryrod i gyd, mae'n perthyn i'r teulu Accipitridae. Ar un adeg, roedd i'w gael; dros y cyfan o Ogledd America, Ewrop ac Asia, ond mae wedi diflannu o'r rhannau mwyaf poblog. Mae'n un o ddeuddeg rhywogaeth yn y genws Aquila.

Is-rywogaethau 
Ceir chwech is-rywogaeth: 
 A. c. chrysaetos: Ewrasia heblaw Penrhyn Iberia, tua'r dwyrain i orllewin Siberia
 A. c. canadensis: Gogledd America
 A. c. daphanea: O dde Casachstan hyd Manchuria a gogledd-orllewin Tsieina gan gynnwys gogledd India a Pacistan
 A. c. homeryi: Penrhyn Iberia a Gogledd Affrica, i'r dwyrain hyd at Twrci ac Iran.
 A. c. japonica: Japan a Corea
 A. c. kamtschatica: Dwyrain Siberia, o Fynyddoedd Altai hyd Benrhyn Kamchatka

Amrwyia'r maint mewn gwahanol rannau o'r byd, gyda hyd o 66 hys 100 cm (26-40 modfedd), a rhwng 150 a 240 cm (59-95 modfedd) ar draws yr adenydd, gyda'r pwysau'n amrywio o 2.5 hyd 7 kg (5.5-15.4 pwys).

Ym Mhrydain, mae tua 420 pâr yn Ucheldiroedd yr Alban, ac mae pâr wedi nythu yn Ardal y Llynnoedd yn Lloegr ambell flwyddyn yn ddiweddar. Credir iddynt nythu yn Eryri yn y gorffennol, ond nid oes sicrwydd hollol o hyn. Ar hyn o bryd mae ymgais i ddychwelyd y rhywogaeth i Iwerddon, lle nad oes rhai wedi bod ers 1912.

Eryrod
Ysgol Gyfun Gymraeg Plasmawr

Ysgol uwchradd gyfun Gymraeg yn ardal y Tyllgoed, Caerdydd yw Ysgol Gyfun Gymraeg Plasmawr.

Hanes
Sefydlwyd yr ysgol ym 1998. Mae wedi ei lleoli ar hen safle Ysgol Uwchradd Fodern Waterhall. Yn sgil y cynnydd yn y galw am addysg drwy gyfrwng y Gymraeg yng Nghaerdydd, o 1986 ymlaen defnyddiwyd y safle i ddysgu blynyddoedd 1 a 2 (yn ddiweddarach 7 ac 8) Ysgol Gyfun Gymraeg Glantaf. Parhaodd y drefn honno hyd nes yr agorwyd Ysgol Plasmawr ym 1998.

Demograffeg
Yn 2010 nodwyd bod 75% o'r disgyblion o gartrefi lle mae Saesneg oedd y brif iaith, a 25% o gartrefi lle mai'r Gymraeg prif iaith. Yn 2013 roedd 9% o'r disgyblion wedi eu cofnodi o ddod o gefndir gwahanol i 'Gwyn-Prydeinig'.

Dalgylch
Dyma rai o ysgolion cynradd dalgylch yr ysgol (heddiw ac yn y gorffennol):
Ysgol Gymraeg Coed-Y-Gof
Ysgol Gynradd Creigiau
Ysgol Gynradd Gwaelod Y Garth (gall disgyblion yr uned Gymraeg hefyd ddewis Ysgol Gyfun Garth Olwg)
Ysgol Iolo Morganwg (hyd at 1999-2000, wedyn Ysgol Gyfun Bro Morgannwg)
Ysgol Gymraeg Nant Caerau
Ysgol Pencae (y rhan o'r dalgylch i'r gorllewin o afon Taf)
Ysgol Pen-y-garth (hyd at 1999-2000, wedyn Ysgol Gyfun Bro Morgannwg)
Ysgol Gymraeg Pwll Coch (hyd at 2012-13, wedyn Ysgol Gyfun Gymraeg Glantaf)
Ysgol Gymraeg Treganna
Ysgol Sant Curig (hyd at 1999-2000, wedyn Ysgol Gyfun Bro Morgannwg])

Cyfeiriadau

Dolenni allanol
 Gwefan swyddogol Ysgol Gyfun Gymraeg Plasmawr 

Plasmawr
Plasmawr
Sefydliadau 1998
Gol Gumbaz

Beddrod y swltan Muhammad Adil Shah II (1627-1657), rheolwr Bijapur yn Karnataka, yw Gol Gumbaz. Cafodd ei adeiladu yn 1659 gan y pensaer o fri Yaqut o Dabul.

Adeiladau ac adeiladwaith yn India
Adeiladau ac adeiladwaith 1659
Karnataka
Beddrodau
Gilfach Goch

Pentref a chymuned yn Rhondda Cynon Taf, de Cymru, yw'r Gilfach Goch. Saif pum milltir i'r de o Donypandy a rhai milltiroedd i'r gorllewin o Donyrefail.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

Cyfeiriadau

Dolenni allanol 
 Clwb Rygbi'r Gilfach Goch 

Cymunedau Rhondda Cynon Taf
Pentrefi Rhondda Cynon Taf
Y Beddau

Pentref mawr ym mwrdeistref sirol Rhondda Cynon Taf, Cymru, yw Y Beddau. Mae'n gorwedd 1.5 milltir tu allan i Lantrisant, tua pedwar milltir i’r de-orllewin o Bontypridd a saith milltir i'r gogledd-orllewin o Gaerdydd, ar y briffordd A473.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  a'r Aelod Seneddol yw .

Addysg
Ysgol Gynradd Gymraeg Castellau ydy’r ysgol gynradd Gymraeg. Ysgol Gynradd Gwaunmeisgyn a Ysgol Gynradd Llwycrwn ydy’r ysgolion cyfrwng Saesneg y pentref. Mae’r ddau ohonynt yn porthi i mewn i’r Ysgol Gyfun y pentref, Ysgol Gyfun Bryn Celynnog.

Chwaraeon
Mae’r Beddau yn nodedig am ei thalent rygbi'r undeb, yn cynnwys Neil Jenkins, Michael Owen a Gethin Jenkins a fynychai Ysgol Gyfun Bryn Celynnog yn y pentref.
Mae gan y pentref dîm rygbi lleol, Beddau RFC, yn ogystal â thîm pêl-droed, Cwm Welfare AFC.

Cludiant
Mae’r pentref yn cael ei wasanaethu gan wasanaethau bws i Lantrisant, Caerdydd a Phontypridd.
Bodolai gorsaf, Gorsaf Rheilffyrdd Arhosfan Y Beddau ar y Gyffordd Rheilffordd Llantristant a Dyffryn Taf, tan 1964 i'r de o'r pentref. Ymestynodd cilffordd rheilffordd breifat o'r gangen Treferig y Cyffordd Rheilffordd Llantrisant a Dyffryn Taf i gweithfeydd glo i'r pentref yn bodoli ers amser. Cilffyrdd helaeth a thraffig rheilffyrdd a wasanaethir Glofa Cwm a gwaith golosg tan 1984 pan cafodd y llinell i Pontyclun ei chau. Mae ymdrechion yn cael eu gwneud i ailagor y llinell hon i draffig teithwyr.

Trigolion o Nodwedd
 Cafodd yr actor Adrian Lewis Morgan, sy’n fwyaf adnabyddus am ei rôl o Dr. Jimmi Clay yn y opera sebon y BBC, Doctors, ei eni yn y pentref.

Cyfeiriadau

Dolenni allanol
 www.geograph.co.uk : lluniau o'r Beddau a'r ardal gyfagos (Saesneg)
 Llwybr Treftadaeth: Y Beddau (Saesneg)

Pentrefi Rhondda Cynon Taf
Tonyrefail

Pentref a chymuned yn Rhondda Cynon Taf, yw Tonyrefail. Saif ar bwys y A4119 rhai milltiroedd i'r de o Ystrad Rhondda, rhwng Gilfach Goch i'r gorllewin a Pontypridd i'r dwyrain.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  a'r Aelod Seneddol yw .

Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

Cyfeiriadau

Cymunedau Rhondda Cynon Taf
Pentrefi Rhondda Cynon Taf
Alltwen

Am y bryn yn Sir Conwy o'r un enw, gweler Yr Alltwen.

Pentref bychan ym mwrdeistref sirol Castell-nedd Port Talbot, Cymru, yw'r Alltwen (hefyd: Allt-wen). Saif ger Pontardawe ar lethrau dwyreiniol Cwm Tawe.

Magwyd y bardd Gwenallt yn y pentref, a chymerodd ei enw barddol o enw'r pentref.  Roedd yr actores Rachel Thomas yn enedigol o Allt-wen.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Cyfeiriadau

Pentrefi Castell-nedd Port Talbot
Nicky Robinson

Chwaraewr Rygbi'r Undeb Cymreig ydy Nicholas John "Nicky" Robinson (ganwyd 3 Ionawr 1982, Caerdydd), sy'n chwarae yn safle maswr i glwb rygbi Bryste a Thîm Cenedlaethol Cymru.

Roedd llawer yn ei gysidro fel olynydd i Stephen Jones fel maswr Cymru ond fe ddaeth  cystadleuaeth gan chwaraewyr y Gweilch, James Hook a Gavin Henson

Mae'n frawd iau i Jamie Robinson, addysgwyd y ddau yn Ysgol Glantaf.

Dolenni allanol
 Ystadegau ar Scrum.com

Genedigaethau 1982
Chwaraewyr rygbi'r undeb Cymreig
Chwaraewyr undeb rygbi rhyngwladol Cymru
Rygbi Caerdydd
Pobl o Gaerdydd
Pobl addysgwyd yn Ysgol Gyfun Gymraeg Glantaf
Aberaman

Pentref ar bwys Aberdâr, yn Rhondda Cynon Taf, Morgannwg yw Aberaman. Fe'i lleolir tua milltir i'r de o Aberdâr, rhwng y dref honno ac Aberpennar. Sefydlwyd gweithdy haearn yno ym 1847.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  a'r Aelod Seneddol yw .

Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

Cyfeiriadau

Pentrefi Rhondda Cynon Taf
Jamie Robinson

Chwaraewr Rygbi'r undeb Cymreig ydy James Peter Robinson (ganwyd 7 Ebrill 1980, Penarth) sy'n chwarae yn safle canolwr i dîm Agen a Thîm Cenedlaethol Cymru. Mynychodd Ysgol Gyfun Gymraeg Glantaf ynghyd â'i frawd ifengaf Nicky Robinson. Mae'n adnabyddus am ei amddiffyn, ei gyflymder a'i allu i guro amddiffynwyr.  Mynychodd Jamie Wyke College ac enillodd y llysenw 'Mole' (Cymraeg: Twrch Ddaear).

Chwaraeodd dros dîm o dan 19, i dan 21 a Cymru "A" a chwaraeodd yng Nghwpan y Byd Ieuenctid yn 1999 ynghyd ag aelod arall o'r Gleision, Rhys Williams, cyrhaeddodd Cymru y rownd derfynol a cholli allan i Seland Newydd. Chwaraeodd ei gêm gyntaf dros Gymru yn erbyn Siapan yn 2001 gan sgorio cais. Cadwodd ei le yn y tîm cenedlaethol tan iddo gael ei anafu.

Bu i ffwrdd o'r gêm am gyfnod hir oherwydd anaf iw ben-glin yn nechrau tymor rygbi 2004-2005, dychwelodd i'r gêm yng nghanol tymor 2005-2006. Dychwelodd i'w gyflwr gorau gan ennill le ar y tîm cenedlaethol yn chwarae yn erbyn yr Ariannin gan sgorio cais. Hwn hefyd oedd y tro cyntaf iddo ef a'i frawd Nicky Robinson, chwarae ochr yn ochr dros Gymru. Mae Jamie hefyd yn dal record, ynghyd â Kevin Morgan, am y nifer mwyaf o geisiadau a sgorwyd mewn tymor Cynghrair Geltaidd, sgoriodd y ddau 12 cais mewn tymor. Mae Jamie yn nôl yn nhîm cymru ar gyfer tymor Pencampwriaeth y Chwe Gwlad 2007.

Chwaraewyr rygbi'r undeb Cymreig
Chwaraewyr undeb rygbi rhyngwladol Cymru
Rygbi Caerdydd
Genedigaethau 1980
Pobl addysgwyd yn Ysgol Gyfun Gymraeg Glantaf
Abercynon

Pentref a chymuned ym mwrdeistref sirol Rhondda Cynon Taf, Cymru, yw Abercynon. Fe'i lleolir yng Nghwm Cynon ar gymer afonydd Cynon a Thaf. Saif tua 13 milltir (21 km) i'r gogledd o Gaerdydd.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Ceir dwy orsaf drenau yno, un ar y rheilffordd o Gaerdydd i Aberdâr, a'r llall ar reilffordd Caerdydd-Merthyr Tudful. Abercynon oedd pen y daith reilffordd stêm gyntaf yn hanes y byd pan yrrodd Richard Trevithick injan stêm, ar 21 Chwefror 1804, a oedd yn tynnu haearn a theithwyr, o waith haearn Penydarren ym Merthyr Tudful i fasn Camlas Morgannwg yn Abercynon. Ceir cofebion i'r daith hanesyddol ym Mhenydarren ac yn Abercynon.

Mae Abercynon yn gartref i Westy'r Thorn, a ddefnyddiwyd gan Tom Jones i ymarfer ar gyfer ei berfformiadau.

Hanes
Datblygodd y pentref fel canolfan cludiant ar gyffordd ar Gamlas Morgannwg ac ar fan cyffwrdd dwy gangen rheilffordd Cwm Taf. "Navigation" oedd enw'r pentref am gyfnod. Suddwyd pwll glo yno ym 1889 a ymunwyd ag Ynysybwl ac a adnabuwyd hyd ei gau yn yr wythdegau fel Glofa Abercynon Lady Windsor.

Ganwyd y paffiwr Dai Dower yno. Mae Plasty Llancaiach Fawr heb fod ymhell o'r pentref.

Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

Cyfeiriadau

Dolenni allanol 
 Clwb Rygbi Abercynon 

 
Cymunedau Rhondda Cynon Taf
Pentrefi Rhondda Cynon Taf
Y Rhigos

Pentref a chymuned yng ngogledd Cwm Cynon, yn Rhondda Cynon Taf, de Cymru, yw Rhigos. Mae'n gorwedd tua 7 milltir o Aberdâr, yn ymyl yr hen ffordd a gysylltai Aberdâr a Glyn Nedd cyn ymestyn yr A465.

Mae Glyn Nedd ddwy filltir i ffwrdd. Gorwedd Rhigos ar echel Cwm Cynon a Dyffryn Nedd, ac i'r gorllewin o'r pentref saif pentrefi bychain Cefn Rhigos a Chwm-hwnt.

Mae gan y pentref glwb rygbi lleol sef CRU Rhigos, ysgol gynradd, siop fechan a dwy dafarn: "Yr Aradr" a'r "New Inn".

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  a'r Aelod Seneddol yw .

Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

Cyfeiriadau

Dolenni allanol 
  Rhigos RFC 
  Gwefan am hanes Rhigos 

Cymunedau Rhondda Cynon Taf
Pentrefi Rhondda Cynon Taf
Dinas Rhondda

Mae Dinas Rhondda (weithiau Dinas) yn bentref ger Tonypandy yn Rhondda Cynon Taf, de Cymru.

Dinas Rhondda yw safle pwll glo dwfn cyntaf Cwm Rhondda. Fe'i cloddwyd gan Walter Coffin yn 1811, ar lan afon Rhondda gyferbyn â gorsaf trenau Dinas heddiw.

Pentrefi Rhondda Cynon Taf
Penrhiw-ceibr

Pentref a chymuned yn Rhondda Cynon Taf yw Penrhiw-ceibr (hefyd Penrhywceiber neu Penrhiwceibwr ; Saesneg: Penrhiwceiber). Saif ger Aberpennargorwedd rhwng Aberpennar i'r gogledd ac Abercynon i'r de, yn rhan isaf Cwm Cynon.

Mae'r pentref yn gorwedd ger Rheilffordd Merthyr ac mae gorsaf ym Mhenrhiw-ceibr, a honno ar gangen neu linell i Aberdâr.

Gyda phentrefi eraill ardal Aberpennar, bu Penrhiw-ceibr yn ganolfan bwysig yn niwydiant glo'r De ar ddiwedd y 19eg a dechrau'r 20fef ganrif.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  a'r Aelod Seneddol yw .

Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

Cyfeiriadau

Cymunedau Rhondda Cynon Taf
Pentrefi Rhondda Cynon Taf
John Wynne

Esgob Llanelwy ac esgob Caerfaddon oedd John Wynne (1665/7 – 15 Gorffennaf 1743). Bu'n brifathro Coleg Yr Iesu, Rhydychen rhwng 1712 a 1720.

Cafodd ei eni ym Maes-y-coed, Caerwys, Sir y Fflint.

Genedigaethau'r 1660au
Marwolaethau 1743
Wynne, John
Esgobion Caerfaddon
Pobl o Sir y Fflint
Pobl addysgwyd yn Ysgol Rhuthun
Nantgarw

Pentref yng nghymuned Ffynnon Taf, Rhondda Cynon Taf, Cymru, yw Nantgarw. Saif ar lannau afon Taf ar ffordd yr A468. Ceir yma sinema a chanolfan bowlio 10 pin. Ceir campws Coleg Morgannwg yn y pentref. Gorwedd Castell Coch ger y pentref.

Mae'n adnabyddus am ei borslen, a gynhyrchwyd rhwng 1813–1814, ac yn nes ymlaen rhwng 1817–1820, yng Nghrochendy Nantgarw, a goffheir mewn amgueddfa leol. Yn ddiweddarach agorwyd pwll glo yn Nantgarw; fe'i caewyd yn 1982. Mae stad fasnachol Parc Nantgarw ar y safle rwan.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  a'r Aelod Seneddol yw .

Cyfeiriadau

Pentrefi Rhondda Cynon Taf
Seasick Steve

Cerddor blues Americanaidd ydy Steve Wold (g. 1941), neu Seasick Steve, sy'n canu a chwarae amryw o gitarau (y rhanfwyaf wedi eu personoleiddio). Pan ofynwyd iddo o ble daeth ei lysenw, dywedodd Steve: "because it's just true: I always get seasick."

Hanes
Pan oedd Steve yn bedwar oed, gwahanodd ei rieni. Dysgodd hen ddyn o Mississippi, a oedd yn arfer chwarae gyda Tommy Johnson, ef sut i chwarae gitâr pan oedd yn 8 oed. Gadawodd ei gartref yn 13 oed, a treuliodd nifer o flynyddoedd yn byw y stryd yn yr Unol Daleithiau. Roedd yn arfer teithio'n bell fel hobo gan neidio ar drenau cludo.

Cyn dod yn gerddor proffesiynol, yn beirianydd sain a chynhyrchydd, deliodd amryw o swyddi gan gynnwys bod yn carnie, cowboi a gweithiwr crwydrol.

Disgograffi
Seasick Steve and the Level Devils: Cheap (2004)
Seasick Steve: Dog House Music (2006)
Seasick Steve: It's All Good EP gyda'r caneuon "It's All Good", "Last Po' Man (Remix)", "Thunderbird" a "The Jungle". (2007)

Ffynonellau

Dolenni Allanol

 Gwefan swyddogol
Adolygiad y BBC o gig Seasick Steve 
 Seasick Steve yn chwarae Doghouse Boogie ar sioe Jools Holland
 Cyfweliad Pukkelpop 2007
 Cyfweliad 2006 

Cantorion Americanaidd
Cerddorion Americanaidd
Genedigaethau 1941
Ystrad Rhondda

Pentref a chymuned yng nghwm Rhondda Fawr, Rhondda Cynon Taf, Cymru, yw Ystrad Rhondda (hefyd Ystradneu Yr Ystrad).

Mae Ystrad yn bentref ar ffurf stribyn hir a chul, gyda'r rhan fwyaf o'r siopau ar hyd y Stryd Fawr, a chyfres o strydoedd llai o'i gwmpas a nodweddir gan dai teras; cynllun sy'n nodweddiadol o Gymoedd y De.

Rhed afon Rhondda Fawr trwy'r pentref, gan ei wahaniaethu oddi ar Y Gelli ar y lan ddeheuol. Nodweddir Ystrad Rhondda hyd heddiw gan ymdeimlad cryf o gymuned.

Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

Cyfeiriadau

Cymunedau Rhondda Cynon Taf
Pentrefi Rhondda Cynon Taf
Eglwys Sant Teilo

Eglwys ganoloesol wedi ei chysegru i Sant Teilo a adeiladwyd yn wreiddiol ar orlifdir Afon Llwchwr ger Pontarddulais yw Eglwys Sant Teilo. Ym 1985, penderfynodd yr Eglwys yng Nghymru ac Amgueddfa Werin Cymru weithio ar y cyd i'w symud a'i hail-adeiladu ar safle'r Amgueddfa. Yno mae'n sefyll heddiw, wedi'i haddurno fel yr edrychai ym 1520. Defnyddiwyd technegau, deunyddiau a chyfarpar traddodiadol i ail adeiladu'r eglwys e.e. mortar calch, paent naturiol o fineralau a phren derw wedi'i dorri a llaw.

Mae'r eglwys yn ymddangos gyntaf mewn cofnodion oddeutu dechrau'r 12ed ganrif - sy'n disgrifio eglwys o un siambr garreg ar lannau'r Llwchwr. Mae'n werth nodi bod olion dwy Domen a Beili o'r un cyfnod i'w cael naill ochr i'r afon, yn agos i safle gwreiddiol yr eglwys. Darganfyddwyd 'Carreg Gavin', yn dangos croes a tharian wedi'u cerfio, yng nghanol un o'r waliau. Fe'i henwyd ar ôl y saer maen ddaeth o hyd iddi, ac mae'r garreg yn dyddio o'r 7-9ed ganrif yn ôl arbenigwyr Amgueddfa Cymru. Golyga hyn ei bod yn debygol fod y safle wedi bod yn gyrchfan i addolwyr Cristnogol ymhell cyn adeiladu'r eglwys o garreg - efallai bod eglwys o bren wedi sefyll yno, er enghraifft.

Dros y canrifoedd, estynnwyd ar yr adeilad fesul dipyn. Gan amlaf, bydd corff, neu siap, eglwys yn ymestyn ac yn newid dros gyfnod o ganrifoedd. Adlewyrcha hyn y defnydd amrywiol wnaethpwyd o'r adeilad dros yr amser hwnnw, a maint ei chynulleidfa.

Erbyn 1520, roedd maint Eglwys Sant Teilo wedi dyblu. Roedd capel, neu allor, preifat yn ymestyn tua'r gogledd: credir ar hyn o bryd mai i'r teulu 'Goronow' yr adeiladwyd hwn, i weddïo'n arbennig dros aelodau pwysig o'r teulu. Tua'r amser yma, hefyd, yr ail-beintwyd y waliau. Roedd addurniadau wedi'u paentio ar y wal ymhell cyn y dyddiad hwn, ond wedi'u gorchuddio â phlastr calch. Goroesodd yr haen o blastr o 1520 yn arbennig o dda - roedd darnau ohoni yn ddigon cadarn i'w symud o'r eglwys a'u copïo. Wrth ymweld â'r adeilad heddiw, gallwch weld fersiynau llachar, ffres o'r darluniau a achubwyd.

Bu'r 'Hen Eglwys', fel y'i hadnabyddir yn lleol, yn adeilad pwysig i gymuned Bontarddulais am ganrifoedd. Er iddi stopio â bod yn eglwys y plwyf oddeutu 1810, roedd pobl leol yn dal i gynnal gwasanaethau yno, gyda llawer yn cofio'r 'Siwrne Haf' - sef taith o'r pentref at yr eglwys i'w gwyngalchu yn yr haf. Parhaodd y traddodiad hwn tan y 1970au, pan ddechreuodd yr adeilad adfeilio'n ddrwg.

Cynigwyd Eglwys Sant Teilo i Amgueddfa Werin Cymru am nad oedd modd trwsio'r adeilad ar ei safle gwreiddiol. Dechreuodd y gwaith o ddymchwel yr eglwys ym Mhontarddulais ym 1986 ac fe gwbwlhawyd y gwaith o'i hailgodi yn mis Hydref 2007.

Oriel luniau

Cyfeiradau

Dolenni allanol
Tudalen Eglwys Sant Teilo  ar wefan swyddogol yr amgueddfa
Map gwgl o ddau safle'r Eglwys
Dyddiadur Dehonglydd ar wefan y BBC De Ddwyrain
Lluniau o'r eglwys ar wefan Flickr
‘Dafydd William, Croes-y-parc, ac Eglwys Llandeilo Tal-y-bont’ (Colofn ‘Llys a Llan’), Y Dinesydd, 460 (Gorffennaf/Awst 2021), 12-13. ISSN 1362-7546.

Amgueddfa Werin Cymru
Sant Teilo
John Glyn Davies

Ysgolhaig yr ieithoedd Celtaidd, ysgrifennwr caneuon a bardd o Gymro oedd yr Athro John Glyn Davies (22 Hydref 1870 – 11 Tachwedd 1953).

Roedd yn gasglwr ar alawon a cherddi traddodiadol, gan eu haddasu neu eu trosi i'r Gymraeg. Mae sawl cân werin Gymraeg, fel Llongau Caernarfon neu Fflat Huw Puw, yn eiddo iddo.

Roedd ganddo ddiddordeb mewn modelau o longau, a dangoswyd arddangosfa o'i gasgliad yn Amgueddfa Lechi Cymru yng Ngorffennaf 2006.

Magwraeth a theulu
Ganwyd John Glyn Davies yn 55 Peel St, Sefton Park, Lerpwl i deulu Cymreig, ac yn fab i John (Masnachwr te) a Gwen Davies. Roedd yn wyr i John Jones, Talysarn (tad ei fam), tras y byddai'n ymfalchïo ynddo ar hyd ei oes. Roedd ganddo dri brawd: George M. Ll. Davies, Stanley Davies a'r Capten Frank Davies. Derbyniodd ei addysg yn y Liverpool Institute .

Ar 18 Gorffennaf 1908 priododd Hettie Williams o Geinewydd, Ceredigion a chawsant un mab a thair merch: Gwen, Mair ac Elin; sef y 'Gwen a Mair ac Elin' a 'fu'n bwyta lot o bwdin' yn y gân honno sy'n dal i fod yn boblogaidd heddiw.

Gwaith
Wedi gadael yr ysgol, gweithiodd i sawl cwmni gan gynnwys cwmniau llongau hwylio Rathbone Brothers (1887-92), y Cambrian (1892-95), Henry Tate & Sons (1895-96) ac yna gyda'r Mines Corporation of New Zealand (1896-98), cyn newid gyrfa'n llwyr, ac ennill gradd yn Aberystwyth. Daeth y tro hwn yn ei yrfa oherwydd dylanwad Thomas Edward Ellis ac eraill a'i ysgogodd i fynd i Goleg Prifysgol Cymru, Aberystwyth i gasglu llyfrgell Gymraeg a fyddai'n sylfaen i 'Lyfrgell Genedlaethol Cymru' yn ddiweddarach. Bu yn Aberystwyth o 1899 i 1907 a dywedir iddo wneud cyfraniad pwysig yno, ond roedd yn anfodlon ar amodau ei swydd. Bu'n llyfrgellydd yng Ngholeg Prifysgol Cymru, Aberystwyth, cyn ymuno ar staff Prifysgol Lerpwl, ei dref enedigol, yn 1907, a dod yn athro ar yr Adran Gelteg yn 1920 yn dilyn ymddeoliad yr Athro Kuno Meyer. Bu yno hyd at ei ymddeoliad yn 1936 gan deithio o'i gartef yn Mostyn ac yn Ninbych.

Wedi ymddeol bu'n byw yng Nghaergrawnt, Llandegfan, Llannarth (Ceredigion) a Llanfairfechan lle bu farw ar 11 Tachwedd 1953.

Llyfryddiaeth 
 Cledwyn Jones (2003) Mi Wisga'i Gap Pig Gloyw, John Davies 1870-1953, Shantis, Caneuon Plant a Cherddi Edern Gwasg Pantycelyn ISBN 1-903314-56-9

Cyfeiriadau 

Academyddion Cymreig
Beirdd Cymraeg
Cerddorion Cymreig
Genedigaethau 1870
Llenorion Cymreig y 19eg ganrif
Llenorion Cymreig yr 20fed ganrif
Marwolaethau 1953
Pobl o Lerpwl
Ysgolheigion Celtaidd
Ysgolheigion Cymraeg
114

1g - 2g - 3g 
60au 70au 80au 90au 100au  - 110au - 120au 130au 140au 150au 160au 
109 110 111 112 113 - 114 - 115 116 117 118 119

Digwyddiadau 
 Yr ymerawdwr Trajan yn gorchfygu'r Parthiaid a chipio Armenia a gogledd Mesopotamia.
 Teyrnas Osroene yn dod dan reolaeth Rhufain.
Patriarch Sedecion yn olynu Patriarch Diogenes fel Patriarch Caergystennin.

Genedigaethau

Marwolaethau 

114
Ron Kitching

Seiclwr rasio, perchennog siop a cyfanwerthwr darnau beic Seisnig oedd Ron Kitching (ganwyd 14 Ebrill 1916, Barrow-in-Furness, Cumbria - bu farw 17 Rhagfyr 2001, Gogledd Swydd Efrog). Roedd Kitching yn llwyddiannus yn y 1930au a bu'n bencampwr ar y ffordd yn y Treial Amser. Defnyddiod ei brofiad fel rasiwr i sefydlu siop feic yn Harrogate ac wedyn cwmni cyfanwerthu yn mewnforio ac allforio nwyddau beic. Roedd catalog Everything Cycling Ron Kitching yn boblgaidd iawn, bron fel breuddwyd ar gyfer seiclwyr. Noddodd Ron nifer o seiclwyr a rasus gyda'i enillion fel cyfanwerthwr llwyddiannus, gan gynnwys yr enwog Beryl Burton.

Ers canol y 1990au, Kitching oedd noddwr a chymwynaswr hael y British Schools Cycling Association.

Mae clwb feics Otley yn rhedeg amgueddfa 'Llyfrgell Ron Kitching'.

Ysgriffenwyd bywgraffiad Ron Kitching, A Wheel in Two Worlds: The Ron Kitching Story gan Michael Breckon yn 1993.

Canlyniadau
1944
3ydd Pencampwriaethau Cenedlaethol Ras Ffordd Prydain

Cyfeiriadau

Kitching, Ron
Kitching, Ron
Kitching, Ron
National Cyclists' Union

Sefydlwyd cymdeithas National Cyclists' Union yn 1878 odan yr enw Bicycle Union i drefnu a llywodraethu rasio beic ym Mhrydain, ail-enwyd i National Cyclists' Union yn 1883.

Gwaharddodd y gymdeithas rasio ar y ffyrdd agored yn 1890, a rhedont rasio ym Mhrydain (heblaw Treialon Amser a redwyd gan y Road Racing Council, a ffurfwyd yn 1922, a ceisiau record o le i le a redwyd gan y Road Records Association) hyd 1942 heb cael eu herio.

Er i sawl ras a pencampwriaeth megis y Gemau Olympaidd gael eu rhedeg ar ffurf Treial Amser, penderfynodd yr UCI yn 1933, y dylid pob pencampwriaeth cael eu decrau mewn tyrfa. Fel canlyniad, rhedodd yr NCU Bencampwriaeth y Byd yn 1933 fel ras gylchffordd yn Brooklands gar Weybridge, Surrey. Hon a Donington Park yn y canolbarth oedd yr unig leoliadau ar gyfer rasio ffordd yn dechrau mewn tyrfa ym Mhrydain, ac yno ac ar gwrs mynyddig Snaefell ar Ynys Manaw yn unig delwyd Pencampwriaethau Cenedlaethol Ras Ffordd Prydain hyd 1942.

Yn 1942, trefnodd y seiclwr Percy Stallard ras ffordd yn dechrau mewn tyrfa o Langollen i Wolverhampton a gwaharddwyd ef o'r NCU am gydol ei oes. Helpodd ef ffurfio'r British League of Racing Cyclists mewn cystadleuaeth uniongyrchol i'r NCU.

Daeth y gystadleuaeth i ben yn 1959 pan gyfunwyd y ddau gorff i greu corff a adnabyddwyd gan yr UCI, y British Cycling Federation.

Seiclo yn y Deyrnas Unedig
Sefydliadau 1878
Len Hook

Seiclwr proffesiynol Seignig oedd Leonard Hook (ganwyd 1921, Hendon, Llundain).
Erbyn hyn mae'n byw yn Dover, Caint gyda'i wraig, Betty a'i ferch Dinah.

Canlyniadau
1943
3ydd Pencampwriaethau Cenedlaethol Ras Ffordd Prydain y BLRC

Cyfeiriadau

Seiclwyr Seisnig
Genedigaethau 1921
Pencampwriaethau Cenedlaethol Dringo Allt Prydain

Rhestir isod enillwyr Pencampwriaethau Cenedlaethol Dringo Allt Prydain mewn amryw o ddosbarthiadau. Cynhelir y rhain yn flynyddol gan gorff Cycling Time Trials.

Dynion

1944-2007

Ffynonellau
Canlyniadau ar wefan swyddogol CTT (1999-2004) 
Canlyniadau 1944-2005

Dringo Allt Prydain
Dringo Allt
Ysgol Eifion Wyn

Ysgol gynradd gymunedol ym Mhorthmadog, Gwynedd ydy Ysgol Eifion Wyn. Enwyd yr ysgol ar ôl enw barddol Eliseus Williams. Yn adroddiad Estyn, disgrifir hi fel ysgol da hapus a gofalgar. Yno mae ymwybodaeth a balchrwydd o etifeddiaeth a treftadaeth Cymru yn cael eu hyrwyddo yn llwyddiannus.

Symudwyd yr ysgol i adeilad newydd ger Canolfan Hamdden Glaslyn, agorwyd hi'n swyddogol ar 6 Tachwedd 2003 gan Bryn Terfel. Erbyn hyn mae archfarchnad Tesco wedi ei hadeiladu ar hen safle'r ysgol.

Mae dwsin o athrawon ac 14 o staff ategol yn yr ysgol, y prifathro ers cryn amser, hyd Nadolig 2011, oedd Ken Hughes. Daw y rhanfwyaf o blant yr ysgol (72%) o gartrefi ble mae Cymraeg yn iaith gyntaf, a 97% o'r plant yn siarad cymraeg i safon mamiaith.

Enillodd disgyblion hyn yr ysgol Wobr Busnes Gwynedd yn 2007 wedi seflydu 'Cwmni Cŵl', y pwrpas oi sefydlu oedd i addysgu'r plant. Mae disgyblion yr ysgol yn mwynhau llwyddiant yn reolaidd mewn cystadleuthau megis Eisteddfod yr Urdd.

Ymysg cyn-ddisgyblion yr ysgol mae'r awdur Gareth F. Williams a'r cynhyrchwr a'r peirianwr cerddoriaeth Dyl Mei.

Cyfeiriadau

Dolenni allanol
Gwefan swyddogol yr ysgol 

Ysgolion cynradd Cymraeg
Ysgolion cynradd Gwynedd
Porthmadog
Ysgol Gynradd Garndolbenmaen

Ysgol gynradd Gymraeg ydy Ysgol Gynradd Garndolbenmaen. Lleolir yr ysgol ym mhentref Garndolbenmaen, tua saith milltir i'r gogledd o Borthmadog, Gwynedd. Wedi cwblhau blwyddyn 6 yn y system addysgol (tua 11 oed), bydd disgyblion yr ysgol fel arfer yn mynychu Ysgol Eifionydd, Porthmadog ond bydd rhai ohonynt (sy'n byw i'r gogledd o Bant Glas fel rheol) yn mynychu Ysgol Dyffryn Nantlle ym Mhen-y-groes.

Mae tua 50 o ddisgyblion yn yr ysgol, mae nifer yn teithio yno o bentrefi cyfagos megis Pant Glas, Bryncir, Cwm Pennant a Golan. Mae'r nifer yma wedi aros yn gyson am o leiaf ugain mlynedd.

Mae rhai o'i chyn-ddisgyblion yn cynnwys y cyflwynwr Gerallt Pennant a Pedr Fardd.
Pennaeth cyntaf yr ysgol oedd y cerddor a botanegydd John Lloyd Williams.

Cyfeiriadau

Dolenni allanol
Gwefan Ysgol Gynradd Garndolbenmaen 

Ysgolion cynradd Gwynedd
Ysgolion cynradd Cymraeg
Peter Jones (Pedr Fardd)

Bardd Cymraeg oedd Peter Jones (17 Medi 1775 – 26 Ionawr 1845), sy'n adnabyddus dan ei enw barddol Pedr Fardd.

Bywgraffiad
Ganwyd a magwyd Pedr Fardd yng Ngarndolbenmaen, Eifionydd (Gwynedd) yn 1775.  Symudodd i Lerpwl ac yno y bu'n cadw ysgol am y rhan fwyaf o'i oes.

Roedd yn adnabyddus yn ei ddydd am ei awdlau a chywyddau eisteddfodol, ond er ei fod yn gynganeddwr llithrig nid oes llawer o werth llenyddol i'r cerddi hyn.  Mae rhai o'i gerddi mwy personol yn well, e.e. pan mae'n sôn am ei hiraeth am Gymru.

Mater arall yw ei emynau, sy'n cynnwys 'Cyn llunio'r byd, cyn lledu'r nefoedd wen', 'Daeth ffrydiau melys iawn yn llawn fel lli', 'Mae'r iachawdwriaeth rad yn ddigon i bob rhai', 'Un a gefais imi'n gyfaill; pwy fel Efe?', 'Hyfryd lais efengyl hedd sydd yn galw pawb i'r wledd' a  'Yr holl frenhiniaethau a dreulir, a'r ddelw falurir i'r llawr'. Ystyrir ef yn un o brif emynwyr y Gymraeg.

Mae ei gartref yn dal i'w weld, yn adfail, yng Ngarndolbenmaen, i'r dwyrain o ganol y pentref ar ochr y mynydd.  Mae stryd o dai cyngor yn y pentref wedi ei henwi ar ei ôl, sef Bro Pedr Fardd.

Gweler hefyd 
 Llenyddiaeth Gymraeg y 19eg ganrif

Llyfryddiaeth
 E. Wyn James, ‘ “Llawn Llafur yw Llynlleifiad”: Cyfrolau Pedr Fardd a’u Hargraffwyr’, yn Dyddiau o Lawen Chwedl: Hanner Can Mlwyddiant Cyhoeddiadau Modern Cymreig 1963-2013 ynghyd ag Ysgrifau ar Gyhoeddi yn Lerpwl a Chymru, gol. John Gwynfor Jones (Lerpwl: Cyhoeddiadau Modern Cymreig, 2014), 142-85. ISBN 978-0-901332-93-6.

Cyfeiriadau

Dolenni allanol
‘Pedr Fardd a’i Weledigaeth Genhadol’ : https://www.youtube.com/watch?v=vjSuYKUtSWA Anerchiad gan yr Athro E. Wyn James i Sasiwn Genhadol Chwiorydd y De, Eglwys Bresbyteraidd Cymru, 20 Mai 2021.

Beirdd Cymraeg
Emynwyr Cymraeg
Genedigaethau 1775
Llenorion Cymreig y 19eg ganrif
Marwolaethau 1845
Pobl o Eifionydd
Coedwig Clocaenog

Saif Coedwig Clocaenog yng ngorllewin Sir Ddinbych.

Mae'n gorchuddio ardal 40 milltir sgwar (100 km²), yn bennaf wedi ei chyfansoddi o goed conwydd meddal. Mae'r goedwig dan reolaeth y Comisiwn Coedwigaeth, planwyd hi yn 1905 ar dir a oedd gynt yn dir gwaun a fferm. Mae'n ardal ucheldir, y rhan fwyaf uwchben 350 medr. Dioddefodd ei gaeaf caletaf yn 1946/1947 pan ddisgynodd eira trwm, mesurodd y gorchudd dros 150 cm o ddyfnder yng Nghlawddnewydd gerllaw, bu gaeaf arall caled yn 1962/1963. Hon hefyd yw cadarnle olaf y wiwer goch yng Nghymru..

Mae'r goedwig yn wych ar gyfer cerdded, mae ganddi nifer o lwybrau clir. Mae pwyntiau uchel sy'n codi uwchben lefel y coed yn cynnig golygfeydd o Eryri a'r Arenig Fawr i'r gorllewin a mynyddoedd Berwyn i'r de, Bryniau Clwyd i'r dwyrain a gweunydd Dinbych i'r gogledd. Mae'r bywyd gwyllt yn cynnwys adar megis y Gylfin Groes sydd wedi addasu'n dda i'r conwydd. Mae hefyd ardal caedig ar gyfer ceffylau gwyllt a sawl esiampl o weddillion hynafol, gan gynnwys o leiaf un cylch gerrig a safle addoli hynafol 'credstone'.

Mae nentydd yn rhedeg drwy'r goedwig a gorweddai Llyn Brenig i'r gorllewin, yno mae rhaeadr ysblennydd.

Datblygiad diweddar yn y goedwig oedd adeiladu fferm wynt yn 2005 gyda 25 tyrbin gwynt, mae cynlluniau ar gyfer adeiladu rhagor o dyrbinau.

Gellir dod o hyd i Croes Rhyd-y-beddau sydd yn adnabyddus am fod yn un o’r enghreifftiau prin o gerrig a chanddi ysgrifen Ladin ac Ogham arni sydd heb gael ei symud i amgueddfa.

Cyfeiriadau

Dolenni allanol 
  Comisiwn Coedwigaeth

Clocaenog
Clocaenog

Pentref a chymuned yn Sir Ddinbych, Cymru, ydy Clocaenog (). Saif 3.5 milltir i'r de o dref Rhuthun.

Ynddi mae ysgol gynradd ac Eglwys Sant Trillo. Gerllaw mae Coedwig Clocaenog.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  a'r Aelod Seneddol yw .

Yn agos iawn i’r pentref gellir dod o hyd i Garreg Clocaenog sydd yn adnabyddus am fod yn un o’r enghreifftiau prin o gerrig a chanddi ysgrifen Ladin ac Ogham arni sydd heb gael ei symud i amgueddfa.

Enwogion
 Edward Charles (Siamas Gwynedd) (1757-1828), llenor

Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

Cyfeiriadau

Dolen allanol
 Plwyf Clocaenog ar wefan Genuki

 
Cymunedau Sir Ddinbych
Pentrefi Sir Ddinbych
Chwarel yr Oakeley

Chwarel lechi ym Mlaenau Ffestiniog, Gwynedd, Cymru, yw Chwarel yr Oakeley.

Hanes 
Dechreuodd Chwarel yr Oakeley yn 1818 pan brydlesodd Samuel Holland chwarel fychan ar fferm Rhiwbryfdir. Roedd y fenter hon yn llwyddiannus a gwerthwyd hi yn 1825 i'r Welsh Slate Company. Agorodd Holland chwarel newydd yn Gesail, uwchben Rhiwbryfdir. Yn 1839 daeth y chwarel hon yn un o'r cyntaf i ddefnyddio Rheilffordd Ffestiniog i yrru llechi i'r cei ym Mhorthmadog. Erbyn 1840, roedd gweithio tan-ddaear wedi dechrau ac agorwyd melin dorri a bwerwyd gan stêm tua 1860. Erbyn canol yr 1870au roedd dros 14,000 tunnell o lechi gorffenedig yn cael eu cynhyrchu yn flynyddol.

Yn ystod yr un cyfnod, prydlesodd Nathaniel Mathew dir rhwng Gesail a Rhiwbryfdir ac agorodd Gloddfa Ganol, roedd y chwarel hon yn arloesol yn y defnydd o beiriannau wrth drin llechi ac yn ddefnyddiwr cynnar o felinau a bwerwyd gan stêm ac inclein. Erbyn canol yr 1870au, roedd Gloddfa Ganol yn cynhyrchu mwy na 10,000 tunell o lechi gorffenedig yn cael eu cynhyrchu'n flynyddol.

Roedd trydydd chwarel o bwys gerllaw, sef Chwarel yr Arglwydd Palmerston, a leolwyd i'r de o Gloddfa Ganol. Roedd ei weithiau tan-ddaearol ymestynedig yn cysylltu i Reilffordd Ffestiniog erbyn 1838 ac agorodd ei felin cyntaf a bwerwyd gan stêm tua 1840. Erbyn yr 1870au roedd y cynhyrchiad blynyddol dros 50,000 tunell o lechi gorffenedig.

Terfynodd y prydlesau ar gyfer Gesail a Gloddfa Ganol yn 1878 a cyfunodd y perchennog tir, W.E. Oakeley, y ddau chwarel yn un.

Parhaodd Chwarel yr Arglwydd Palmerston i fod yn annibynnol ond bu hi'n dilyn dulliau ymosodol a pheryg o chwarelu. Achosodd nifer o gwympiadau tan-ddaearol ddisgyniadau cerrig sylweddol yn 1882 a 1883 a fygythiodd i ddi-sefydlogi dwy chwarel Oakeley uwchben. Erlynodd Oakeley perchenogion Chwarel yr Arglwydd Palmerston a cymerodd drosodd y berchenogaeth, gan gyfuno'r tri chwarel yn un i greu beth adnabyddwyd fel Chwarel yr Oakeley.

Tuag at ddiwedd y 19g, cymerodd Oakeley drosodd chwareli cyfagos Nidd-y-Gigfran a Chwarel Cwm Orthin. Yn eu uchafbwynt, roedd y chwareli cyfunedig yn cynhyrchu 60,000 tunell o lechi yn flynyddol, y trydydd mwyaf ym Mhrydain.

Gwnaethpwyd defnydd estynedig o beiriannau stêm sefydlog i redeg y melinoedd torri, siediau trin ac incleiniau yn y chwarel, er cyflwynwyd pŵer trydan-hydro yn 1906.

Cariodd Oakeley ymlaen i gynhyrchu tunelli sylweddol o lechi drwy gydol yr Ail Ryfel Byd ond dioddefodd ddigyniad sylweddol yn yr 1960au ynghyd â gweddill diwydiant llechi Prydain. Caeodd y chwarel yn 1970.

Ail-agorodd y chwarel fel chwarel gweithio ac atyniad ymwelwyr yng nghanol yr 1970au dan yr enw Gloddfa Ganol. Gwerthwyd y menter yma ymlaen i McAlpines yn 1997 a caewyd ochr twristiaeth y busnes. Mae'r chwarel yn dal i weithio hyd heddiw (2007).

Cyfeiriadau

Oakeley
Ysgol Gynradd Alltwen

Ysgol gynradd ym Mhontardawe, Castell-nedd Port Talbot ydy Ysgol Gynradd Alltwen neu Alltwen Primary School, sy'n addysgu plant o oedran 3-11 drwy gyfrwng y Saesneg. Sefydlwyd yr ysgol yn 1904.

Staff

Penaethiaid yr Ysgol
Miss. A. E. Davies - Penaeth
Mr. S. Howells - Dirprwy-Benaeth

Athrawon
Miss. T. Bailey
Mrs. J. Michael
Mrs. S. Davies
Miss. R. Hughes
Miss. N. Fairburn
Mr. C. Gerrard
Miss. D. Braine
Miss. D. Cole
Miss. S. Harwood
Mr. L. Rees

Cynorthwywyr Dysgu
Mrs. P. Jones
Mrs. C. Jones
Mrs. R. Damjanovic
Miss. N. Bowen
Mrs. M. Llewellyn

Staff Arall
Mrs. S. Rees - Ysgrifenyddes
Mrs. L. Jones - Ysgrifenyddes

Dolenni Allanol
Gwefan yr ysgol 

Sefydliadau 1904
Alltwen
Llwyd Owen

Nofelydd arobryn a dadleuol Cymreig yw Llwyd Owen (ganwyd 4 Ionawr 1977).

Bywgraffiad
Cafodd ei eni yn Ysbyty'r Mynydd Bychan yng Nghaerdydd ar 4 Ionawr, 1977. Aeth i Ysgol y Wern ac yna Ysgol Gyfun Glantaf cyn mynychu Prifysgol Bangor. Mae'n parhau i fyw yng Nghaerdydd heddiw, gyda'i wraig a'i ferched. Pan nad yw'n ysgrifennu nofelau, mae'n gweithio fel cyfieithydd.

Gweithiau llenyddol

Cyhoeddwyd ei nofel gyntaf, Ffawd, Cywilydd a Chelwyddau gan Y Lolfa ym Mawrth 2006, a'i ail, Ffydd Gobaith Cariad yn Nhachwedd 2006. Enillodd Ffydd Gobaith Cariad wobr Llyfr y Flwyddyn 2007. 
Cyhoeddwyd ei drydedd nofel, Yr Ergyd Olaf, yn Nhachwedd 2007 a chafodd ei chynnwys ar  restr hir Llyfr y Flwyddyn 2009. Dywedodd Owen mewn erthygl ar gyfer Wales Online fod un o brif gymeriadau'r nofel hon wedi ei seilio ar ddyn o Ddinas Powys roedd wedi cyfarfod ag ef tra'n teithio o amgylch Awstralia

Cafodd ei bedwaredd nofel, Mr Blaidd, ei chyhoeddi yn Hydref 2009, a'i lansio fel rhan o Ŵyl Sŵn y DJ Huw Stephens yn y Toucan Club ar 24 Hydref. Cyhoeddodd ei nofel Saesneg gyntaf ym Mai 2010, sef "Faith Hope & Love" (addasiad o'i ail nofel, "Ffydd Gobaith Cariad"). Gwerthodd y nofel hon fwy o gopiau yn yr Unol Daleithiau nag a wnaeth yng Nghymru. Ei bumed nofel Gymraeg oedd "Un Ddinas Dau Fyd" a ryddhawyd ym Mawrth 2011; a'i nofel "Heulfan", yn Nhachwedd 2012. Yn Hydref 2014, cyhoeddwyd ei nofel Y Ddyled.

Yn ogystal â'i nofelau, mae Llwyd wedi cyhoeddi straeon byrion, barddoniaeth a ffotograffau ac wedi cyflwyno rhaglen ddogfen ynghylch artistiaid Caerdydd ar S4C yn 2008.

Llyfryddiaeth

Nofelau Cymraeg
Ffawd, Cywilydd a Chelwyddau, Mawrth 2006 (Y Lolfa)
Ffydd Gobaith Cariad, Tachwedd 2006 (Y Lolfa)
Yr Ergyd Olaf, Tachwedd 2007 (Y Lolfa)
Mr Blaidd, Hydref 2009 (Y Lolfa)
Un Ddinas Dau Fyd, Mawrth 2011 (Y Lolfa)
Heulfan, Tachwedd 2012 (Y Lolfa)
Y Ddyled, 1 Hydref 2014 (Y Lolfa)
Taffia, 2016 (Y Lolfa)
Pyrth Uffern, 2018 (Y Lolfa)
Iaith y Nefoedd, 2019 (Y Lolfa)

Nofelau Saesneg
Faith, Hope and Love, Mai 2010 (Alcemi)
The Last Hit, 2013 (Y Lolfa)

Cyfeiriadau

Dolenni allanol
Gwefan swyddogol 
Cyfweliad gyda Llwyd Owen ar wefan BBC Cymru
Adolygiad Ffawd, Cywilydd a Chelwyddau ar Llais Llên, BBC Cymru
Adolygiad Ffydd Gobaith Cariad ar Llais Llên, BBC Cymru

Genedigaethau 1977
Llenorion Cymraeg
Llenorion Cymreig yn yr iaith Saesneg
Llenorion Cymreig yr 21ain ganrif
Nofelwyr Cymraeg
Nofelwyr Saesneg
Pobl o Gaerdydd
Pobl addysgwyd yn Ysgol Gyfun Gymraeg Glantaf
Mauna Loa

Un o bump llosgfynydd ar ynys Hawaii yn nhalaith Hawaii yw Mauna Loa. Mae'r enw'n golygu "mynydd hir" yn Hawäieg. Fe'i hystyriwyd am flynyddoedd fel y llosgfynydd mwyaf ar y Ddaear. Mae'n fyw, ac o ran cyfaint mae'n 18,000 milltir ciwb. Mae ei gopa, fodd bynnag 120 tr (37 m) yn is na'i gymydogː Mauna Kea.

Cyfeiriadau

Daearyddiaeth Hawaii
Llosgfynyddoedd y Cefnfor Tawel
Llosgfynyddoedd yr Unol Daleithiau
John Bull

Gweler hefyd John Bull (gwahaniaethu).

Mae John Bull yn bersonoliad cenedlaethol o Deyrnas Prydain Fawr a greuwyd gan y Dr. John Arbuthnot yn 1712, ac a gafodd ei boblogeiddio gan gartwnwyr a gwneuthurwyr printiau Prydeinig; yn ddiweddarach cafodd ei ddefnyddio mewn gwledydd eraill gan arlunwyr a llenorion fel y cartwnydd gwleidyddol Americanaidd Thomas Nast a'r llenor Gwyddelig George Bernard Shaw, awdur John Bull's Other Island. Er byddai rhai pobl fel cenedlaetholwyr Prydeinig yn ei ystyried yn symbol o'r Deyrnas Unedig gyfan, dydi o ddim wedi cael ei dderbyn gan y mwyafrif yng Nghymru a'r Alban, lle mae'n cael ei ystyried yn symbol Seisnig. Mae cenedlaetholwyr yn yr Alban, Cymru a Gogledd Iwerddon yn ei wrthod fel symbol o Brydeindod ac imperialaeth. Ar y llaw arall mae nifer o Unoliaethwyr Gogledd Iwerddon yn ei dderbyn.

Ymgnawdoliad o werthoedd ceidwadol cefn gwlad Lloegr yw John Bull. Yn wreiddiol nid oedd yn ffigwr o awdurdod, fel Uncle Sam yn nes ymlaen, ond gwladwr traddodiadol. Mae'n cael ei borteadu fel dyn tew, byr, cydnerth mewn côt gynffon a britshys a wastcôt Jac yr Undeb (adlais o ddilad y cyfnod 1795-1820). Mae ganddo het uchel ac mae ci-teirw (symbol o ystyfnigrwydd Prydeinig) yn dynn wrth ei sodlau.

Cafodd y ddelwedd hon o John Bull fel math o ysgwier Seisnig ei wrthgyferbynu â'r sans-culottes Ffrengig blêr ac afreolus, a gynrycholiodd hefyd Jacobiniaeth boblogaidd y cyfnod, ei ymhelaethu o tua 1790 ymlaen, dan gysgod y Chwyldro Ffrengig, gan artistiad dychanol fel James Gillray, Thomas Rowlandson a George Cruikshank. Am gyfnod byr cafwyd "Peg", yn cynrychioli'r Alban, yn gydymaith i John Bull.

Mae tarddiad yr enw yn ansicr, ond ceir adlais ynddo, yn anfwriadol efallai, o'r enw Ffrangeg am y Saeson, les rosbifs (am eu bod yn hoff o gig eidion rhost).

Gweler hefyd 
Personoliad cenedlaethol
Britannia
Cenedlaetholdeb Prydeinig
Prydeindod
John Bull's Other Island
Sawney
Uncle Sam
Marianne

Dolen allanol 
Catalog papurau newydd y Llyfrgell Brydeinig 

Cenedlaetholdeb Prydeinig
Personoliadau cenedlaethol
Symbolau cenedlaethol y Deyrnas Unedig
Symbolau cenedlaethol Lloegr
Sioux

Defnyddir yr enw Sioux am nifer o grwpiau ethnig brodorol yn yr Unol Daleithiau. Rhennir hwy i dair prif adran:

Isanti ("Cyllell", yn wreiddiol o enw llyn yn Minnesota): yn byw yn nwyrain taleithiau Gogledd a De Dakota, yn Minnesota a gogledd Iowa. Gelwir hwy yn aml yn Santee neu'n Dakota.
Ihanktowan-Ihanktowana ("Pentref-yn-y-pen-draw" a "Pentref-bychan-yn-y-pen-draw", yn byw yn ardal Afon Minnesota. Ystyrir hwy fel y Sioux canol, ac yn aml gelwir hwy yn Yankton neu'n Dakota Gorllewinol.
Teton ("Preswylwyr y Paith"): y Sioux mwyaf gorllewinol, yn enwog fel helwyr a rhyfelwyr; gelwir hwy yn Lakota.

Heddiw mae tua 150,000 o Sioux, gyda gwarchodfeydd iddynt yng Ngogledd a De Dakota, Minnesota, Nebraska, a Manitoba a de Saskatchewan yng Nghanada.

Sioux enwog

Hanesyddol
 Taoyateduta (Little Crow) — Pennaeth yn ystod Rhyfel Dakota 1862
 Tatanka Lyotake (Sitting Bull) — Pennaeth yn ystod  Brwydr Little Bighorn
 Gall (Pizi) — Pennaeth yn ystod Brwydr Little Bighorn
 Thasuka Witco (Crazy Horse) — Enwog am ei ddewrder a'i arweiniad mewn rhyfel 
 Makhpiya-luta (Red Cloud) — Pennaeth yn ystod Rhyfel Red Cloud
 Tasunkakokipapi (Young Man Afraid Of His Horses) — Pennaeth Oglala yn ystod Rhyfel Red Cloud 
 Ishtakhaba (Sleepy Eye) — Pennaeth y Sisseton yng nghanol y 19g 
 Hehaka Sapa (Black Elk) — Dyn sanctaidd Lakota, ffynhonnell Black Elk Speaks a llyfrau eraill 
 Tahca Ushte (Lame Deer) — Dyn sanctaidd Lakota

Diweddar
Robert "Tree" Cody, Canwr ffliwt (Dakota)
Elizabeth Cook-Lynn, academig, awdur ac ymgyrchwr
Mary Crow Dog, awdur ac ymgyrchwr
Vine Deloria, Jr., awdur ac ymgyrchwr
Illinois Jacquet, sacsoffonydd jazz 
Russell Means, ymgyrchwr (Oglala)
Ed McGaa, awdur a pheilot US Marine Corp, (Oglala) 
Eddie Spears, actor (Lakota Sioux Lower Brule)
Michael Spears, actor (Lakota Sioux Lower Brule)
John Trudell, actor
Floyd Red Crow Westerman, canwr ac actor (Dakota)
Leonard Peltier, carcharwyd am ladd dau swyddog FBI yn 1975

Cyfeiriadau

 
Pobloedd frodorol Gogledd America
Llwythau brodorol Gogledd America
Phèdre

Drama yn yr iaith Ffrangeg gan y dramodydd Jean Racine yw Phèdre, sef Phèdre et Hippolyte (1677).

Dramâu 1677
Dramâu Ffrangeg gan ddramodwyr o Ffrainc
Llên Ffrainc yn yr 17eg ganrif
Jean Racine
A498

Ffordd 24 km (15 milltir) o hyd ydy'r A498, rhwng  Pen-y-Gwryd a Porthmadog.

Ym Mhen-y-Gwryd, mae'r A4086, lôn Bwlch Llanberis yn troi i ffwrdd i'r gogledd. Mae'r A498 yn disgyn o gopa 277m (909 tr.) Pen-y-Gwryd ac yn rhedeg i'r de orllewin trwy Nant Gwynant a thrwy bentref Beddgelert a Bwlch Aberglaslyn, lle mae'n gorgyffwrdd yr A4085. Mae'r A498 yn teithio trwy Tremadog, lle mae'n gorgyffwrdd yr A487 am bellter byr cyn pasio o dan bont sy'n dwyn Rheilffordd Arfordir Cambrian a gorffen ym Mhenamser ar yr A497, tua milltir i'r gorllewin o Borthmadog. Yn ei ben gogleddol, mae'r ffordd yn cysylltu trwy'r A4086 gyda'r A5 yng Nghapel Curig, gan ffurfio llwybr defnyddiol ar gyfer ymwelwyr i ardal Beddgelert a Porthmadog. Wrth y cyffyrdd, mae'r A4086 i Llanberis yn ffordd llai ym Mhen-y-Gwryd, tra mai'r A498 yw'r ffordd llai ym Meddgelert. Wrth Pont Aberglaslyn, mae'r A4085 yn ffordd llai sy'n dargyfeirio tuag at Penrhyndeudraeth ac yn Nhremadog, yr A498 yw'r briffordd. Mae'r cyffordd i'r gorllewin o Dremadog yn gylchfan ac ym Mhenamser, yr A498 yw'r ffordd llai unwaith eto.

Ceir allt serth yn Nant Gwynant, lle ceir tua 1¾ milltir yn ansawdd is-safonol, cul a throellog lle mae cerbydau mwy yn cael trafferth pasio. Mae adrannau eraill is-safonol rhwng Bwlch Aberglaslyn  a thuag at Tremadog, caiff fysiau drafferth pasio yn y darnau hyn o'r ffordd. Mae'r ffordd yn mynd trwy Feddgelert ar ongl lem dros hen bont; ni argymhellir hyn ar gyfer cerbydau cymalog. Ym Mwlch Aberglaslyn gellir gweld gwely trac Rheilffordd Ucheldir Cymru ar ochr arall Afon Glaslyn, sydd erbyn hyn yn cael ei ail-adeiladu. Yn ei phen gorllewinol mae'r llwybr yn croesi'r llinell a fwriadir ar gyfer ffordd osgoi A487 Porthmadog ar gylchfan Tremadog.

Hanes 
Ffurfiwyd y ffordd o ffyrdd tollau cynnar, roedd tipyn o welliant yn yr 1960au a'r 1970au yn Nant Gwynant i'r de o fwlch Aberglaslyn. I'r de o Westy'r Afr ym Meddgelert mae pont fwaog rheilffordd uwchben, gyda chyfyngiadau uchder a lled, a adeiladwyd gan gwmni Rheilffordd Portmadog, Beddgelert a De Eryri, ond ni ddefnyddiwyd hi fyth.

Dolenni allanol
  Ail-adeiladu Rheilffordd Ucheldir Cymru - Barrie Hughes

Ffyrdd Cymru
Cludiant yng Ngwynedd
Penamser

Fferm hynafol yn Eifionydd, Gwynedd, ydy Penamser sydd wedi rhoi ei henw i'r ffordd sydd yn arwain allan o Borthmadog am Gricieth, ac yn hwyrach, i'r ystad ddiwydiannol a'r Parc Busnes sydd wedi datblygu gerllaw.  Lleoli'r y fferm i'r gorllewin o dref Porthmadog ar gyffordd yr A498 a'r A497.

Lleolir Parc Busnes Penamser gerllaw ar y ffordd i Borthmadog, lleolir nifer o fusnesau yma gan gynnwys canolfan dosbarthu'r Post Brenhinol.

Adeiladau ac adeiladwaith yng Ngwynedd
Daearyddiaeth Gwynedd
Economi Gwynedd
Eifionydd
Hanes Gwynedd
Yr Wylan

Papur bro sy'n gweinyddu ardal Penrhyndeudraeth, Porthmadog, Beddgelert a'r cylch, Gwynedd, ydy Yr Wylan.

Dolen allanol
Tudalen Yr Wylan ar wefan y BBC

Beddgelert
Eryri
Papurau bro Gwynedd
Penrhyndeudraeth
Porthmadog
Clint Boon

Cerddor o Loegr ydy Clinton David Boon (ganwyd 28 Mehefin 1959, Oldham, Swydd Gaerhirfryn).

Gyrfa
Daeth yn enwog fel aelod o'r Inspiral Carpets, a ymunodd yn 1986 - daeth sain nodweddiadol ei organ Farfisa yn un nodweddion y band. Wedi i'r Inspiral Carpets wahanu yn 1995, aeth Boon ymlaen i ffurfio The Clint Boon Experience gan rhyddhau dau albwm o dan yr enw - The Compact Guide to Pop Music and Space Travel (1999), a Life in Transition (2000). Yn y flwyddyn honno rhyddhaodd y sengl "Do What You Do (Earworm Song)", canodd Fran Healey, prif ganwr Travis ar y sengl hwn hefyd.

Dolenni allanol
Gwefan swyddogol Clint Boon
Gwefan swyddogol Inspiral Carpets
Salfe MySpace Clint Boon

Cerddorion Seisnig
Genedigaethau 1959