alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
Cadell ab Einion

Aelod o deulu brenhinol Deheubarth oedd Cadell ab Einion neu Cadell ab Einon (bu farw c. 1018); efallai iddo fod yn gyd-frenin Deheubarth rhwng 1005 a 1018.

Bywgraffiad
Roedd Cadell yn fab i Einion ab Owain, oedd yn rheolwr de facto teyrnas Deheubarth yn henaint ei dad, Owain ap Hywel. Fodd bynnag, lladdwyd Einion ar gyrch yng Ngwent yn 984, a phan fu farw Owain, dilynwyd ef ar yr orsedd gan fab arall iddo, Maredudd ab Owain.

Mae'r cyfnod yn dilyn marwolaeth Maredudd yn 999 yn un tywyll yn hanes Deheubarth, oherwydd ychydig iawn o wybodaeth a gofnodir yn y brutiau am y blynyddoedd nesaf. Credir fod Cadell wedi dod yn frenin Deheubarth ar y cyd a'i frawd Edwin ab Einion yn 1005. Nid ymddengys i'w fab, Tewdwr ap Cadell, ddod yn frenin Deheubarth, ond llwyddodd ei ŵyr, Rhys ap Tewdwr, i ennill yr orsedd ym Mrwydr Mynydd Carn yn 1081.

Llinach

Llyfryddiaeth

Cymry'r 10fed ganrif
Cymry'r 11eg ganrif
Genedigaethau'r 10fed ganrif
Marwolaethau 1018
Teyrnoedd Deheubarth
Maredudd ab Owain ab Edwin

Brenin Deheubarth o 1063 hyd 1072 oedd Maredudd ab Owain ab Edwin (bu farw 1072).

Roedd Maredudd yn fab i Owain ab Edwin o linach Hywel Dda. Am gyfnod meddiannwyd y deyrnas gan frenin Gwynedd, Gruffydd ap Llywelyn, ond pan laddwyd ef yn 1063 llwyddodd Maredudd i adennill y deyrnas i linach Hywel.

Yn ystod teyrnasiad Maredydd y dechreuodd ymosodiadau'r Normaniaid ar dde-ddwyrain Cymru. Wedi rhywfaint o ymdrech i'w gwrthwynebu, penderfynodd Maredudd adael Gwent iddynt, a gwobrwywyd ef a thiroedd yn Lloegr yn 1070. Yn 1072 lladdwyd ef mewn brwydr ger Afon Rhymni, a dilynwyd ef gan ei frawd, Rhys ab Owain.

Roedd ganddo un mab, Gruffydd ap Maredudd, a fu'n byw ar diroedd ei dad yn Lloger am rai blynyddoedd cyn cael ei ladd wrth geisio adennill teyrnas ei dad o ddwylo Rhys ap Tewdwr.

Llyfryddiaeth 
John Edward Lloyd (1911) A history of Wales from the earliest times to the Edwardian conquest (Longmans, Green & Co.)

Teyrnoedd Deheubarth
Cymry'r 11eg ganrif
Marwolaethau 1078
Pâl gwladychiad

Ardal yng ngorllewin Ymerodraeth Rwsia lle goddefid i Iddewon fyw yn barhaol oedd y Pâl gwladychiad (Rwsieg Черта оседлости / cherta osedlosti). Ystyr y gair pâl yw polyn, ac, oddiyno, llinell neu ffin. Y Pâl oedd y llinell oedd yn llunio ffin yr ardal honno.

Crewyd y Pâl gyntaf gan Catrin Fawr ym 1791 (mewn gweithrediad o 28 Rhagfyr 1791). Roedd yn cwmpasu tiriogaeth heddiw Gwlad Pwyl, Lithwania, de Latfia, Belarws, rhan fwyaf Wcrain, Moldofa, ynghyd â rhai ardaloedd sydd heddiw yng ngorllewin Rwsia. Roedd y Pâl gwreiddiol yn cynnwys y Caucasus a thalaith Astrakhan yn ne Rwsia, ond neilltuwyd y taleithiau hyn ohono ym 1825. Goddefwyd i Iddewon fyw yn Kurland (de Latfia, gan gynnwys Riga), ond gwaharddwyd Iddewon newydd rhag gwladychu yno. Er i Kiev orwedd y tu fewn i'r Pâl, gorfodwyd i Iddewon fyw mewn ardaloedd penodol yn y ddinas. Roedd yna dair dinas arall yn y Pâl (Nikolaev, Yalta a Sevastopol) lle nad oedd Iddewon i fyw o gwbl. Caniatawyd i Iddewon mewn rhai galwedigaethau (marsiandwyr, pobl â graddau uwch, meddygon, swyddogion llywodraethol, rhai crefftwyr) fyw y tu allan i'r Pâl. Bu'r cyfyngiadau a roddwyd ar Iddewon yn y Pâl yn y 19g yn sbarduno llawer ohonynt i allfudo i'r Unol Daleithiau neu i ymuno â mudiadau chwyldroadol.

Diddymwyd y Pâl gan y Llywodraeth Dros Dro ym 1917 ar ôl Chwyldro Chwefror.

Hanes Belarws
Hanes Gwlad Pwyl
Hanes Iddewig
Hanes Latfia
Hanes Lithwania
Hanes Moldofa
Hanes Rwsia
Hanes Wcráin
Hen Wyddeleg

Hen Wyddeleg yw'r term a ddefnyddir i ddisgrifio'r Wyddeleg yn ei ffurf gynharaf. Datblygodd Hen Wyddeleg fel cangheniaith o'r Oedeleg (Goidelg), yn yr un modd ag y datblygodd y Gymraeg (a'r Gernyweg) allan o'r Frythoneg (chwaer gangen Gelteg yr Oedeleg). Mae'n anodd pennu dyddiad pendant i'w dechreuad, ond erbyn y 5ed a'r 6g gwelwn y Wyddeleg yn cael ei hysgrifennu yn yr arysgrifau ogam sydd ar gael ar feini yn Iwerddon a Chymru. Gelwir yr enghraifftiau cynnar prin yn Wyddeleg Cynnar. Troes Gwyddeleg Cynnar yn Hen Wyddeleg gydag amser. Parhaodd fel Hen Wyddeleg tan ddiwedd y 9g pan droes yn raddol yn Wyddeleg Canol.

Yn ogystal â'r meini ogam, ein prif ffynonellau am yr Hen Wyddeleg yw glosau cynnar (geiriau neu frawddegau yn y Wyddeleg ar ymyl llawysgrifau yn esbonio, cyfieithu neu egluro testun Lladin). Fel mae'n digwydd, mae'r mwyafrif o'r glosau hyn i'w cael mewn llawysgrifau cyfandirol a ysgrifennwyd yng nghanolfannau dysg gorllewin Ewrop yn yr Oesoedd Canol Cynnar; mae'r llawysgrifau pwysicaf yn gysylltiedig â mynachlogydd Würzburg, Milan, Torino a St. Gall ac yn brawf o bresenoldeb mynachod ac ysgolheigion o Iwerddon yn y sefydliadau hynny.

Rhai enghreifftiau o Hen Wyddeleg 
Daw'r enghreifftiau isod o lawysgrifau Lladin gan fynachod Gwyddelig ar y cyfandir. Agorent ffenestr ar ei fywyd yn yr ysgrifenfa, wedi blino ar y gwaith copïo:
Uch mo chliab, a nóib-ingen - ‘Och! fy mrest, O Forwyn Santaidd’ (byddai'r copïydd ar ei sefyll yn pwyso ar y ddesg uchel)
Már úar dam - ‘Dwi'n oer iawn’
Memmbrun naue, droch dub. O ní epur na haill - ‘Memrwn newydd, inc gwael. O! ni ddywedaf ragor!’

Llyfryddiaeth 
 G. Melville Richards, Llawlyfr Hen Wyddeleg (Gwasg Prifysgol Cymru, 1935)

Gwyddeleg
Llenyddiaeth Wyddeleg
Sgriptoriwm

Ysgrifendy mewn mynachlog lle copiwyd llawysgrifau â llaw yn yr Oesoedd Canol yw sgriptoriwm (benthyciad o'r gair Saesneg scriptorium (lluosog: scriptoria) sydd yn ei dro yn fenthyciad o'r Lladin canoloesol script-, scribere (ysgrifennu), gyda -orium yn ansoddair sy'n dynodi 'lle': felly "lle ar gyfer ysgrifennu"). Fel rheol, lle ceid sgriptoriwm ceid llyfrgell yn ogystal.

O gyfnod eu tarddiad yn y 6g ar gyfandir Ewrop ymlaen, chwareodd sgriptoriau ran bwysig fel cyfryngau i drosglwyddo etifeddiaeth lenyddol yr Henfyd i'r dyfodol, ac wrth wneud hynny, yn ddethol, daethant i ddiffinio diwylliant cyffredin Ewrop, sef diwylliant Lladin yr Oesoedd Canol. Copïai mynachod lyfrau pwysig fel Beibl Lladin Fwlgat Sant Jerome a gweithiau Tadau'r Eglwys fel Sant Awstin o Hippo. Roedd y llawysgrifau hyn yn fodd i ledaenu dysg ledled Ewrop. Yn ddiweddarach, cafodd llawysgrifau yn yr ieithoedd brodorol eu cynhyrchu yn y sgriptorau hefyd, e.e. Llyfr Du Caerfyrddin yng Nghymru, y credir iddo gael ei ysgrifennu yn sgriptoriwm Priordy Ieuan Efengylwr a Theulyddog yng Nghaerfyrddin.

Rhennid y gwaith yn y sgriptoriwm fel rheol. Gwaith rhai mynachod oedd paratoi'r memrwn trwy ei smwddio a'i galchu, tra bod eraill yn tynnu llinellau ar y tudalennau ac yn ysgrifennu'r testun. Ar gyfer gwaith arbennig roedd gan y mynachlogydd mawr arlunwyr i ddarlunio a lliwio'r testun. Mewn mynachlogydd llai efallai mai gwaith un mynach fyddai'r cyfan.

O ddechrau'r 13g wynebai'r sgriptorau gystadleuaeth gan weithdai copïo seciwlar ar gyfer pobl llëyg. Ar gyfandir Ewrop, yn arbennig yn yr Eidal, cafwyd siopau llyfrau yn y dinasoedd, fel Fflorens, o tua 1250 ymlaen. Byddent yn gweithio gyda'r gweithdai copïo ac erbyn diwedd y 15g roeddent wedi disodli'r mynachlogydd.

Am fod sgriptoriwm unigol yn tueddu i fod yn ynysig ac i ddatblygu ffurfiau sgript neilltuol, mae paleograffwyr heddiw yn medru dyddio llawysgrifau'n fanwl trwy gymharu arddull.

Ysgrifennu
Yr Oesoedd Canol
Llyfrau
Llawysgrifau
Llyn Mair

Llyn yng Ngwynedd yw Llyn Mair. Saif fymryn uwchben Plas Tan y Bwlch, ac wrth ochr y ffordd B4410 sy'n arwain trwy Rhyd i Lanfrothen. Mae ganddo arwynebedd o 14 acer, ac mae'r afon fechan sy'n gadael y llyn y llifo i mewn i Afon Dwyryd.

Nid yw'r llyn yn un naturiol; fe'i crewyd gan W.E. Oakeley o Blas Tanybwlch ar gyfer cyflenwad dŵr ac fel anrheg i'w ferch, Mair, ar ei phen blwydd yn 21 oed. O'i gwmpas ceir coedwigoedd derw naturiol, ac mae nifer o lwybrau yn arwain oddi wrth y llyn trwy'r coedydd hyn. Mae un yn arwain at orsaf Tan-y-Bwlch ar Reilffordd Ffestiniog.

Daw ffrwd i mewn i'r llyn o'r gogledd, sy'n tarddu yn Llyn y Garnedd Uchaf ac yn llifo trwy Llyn y Garnedd ac wedyn i Lyn Mair.

Llyfryddiaeth
Geraint Roberts, The Lakes of Eryri (Llanrwst: Gwasg Carreg Gwalch, 1995)

Mair
Maentwrog
William Moreton Condry

Naturiaethwr oedd William Moreton Condry M.A., M.Sc. (1 Mawrth 1918 – 31 Awst 1998), neu Bill Condry fel adnabyddwyd yn aml, a aned ar gyrion Birmingham. Roedd yn warden yn RSPB Ynys-hir ers y cychwyn yn 1969, wedi cael ei wahodd i fyw yno gan berchennog y stâd, Hugh Mappin, bu Condry a'i wraig Penny yn byw ym mwthyn Ynys Edwin ym mhentref Eglwys Fach ar y stâd ers 1959. Roedd Condry yn un o'r prif weithredwyr yn ymgyrch gadwriaeth y Barcud coch. Derbynodd MSc. anrhydedd gan Prifysgol Cymru yn 1980. Ysgrifennodd sawl llawlyfr a llyfrau natur. Hwyrach mai ei lyfr mwyaf adnabyddus oedd The Snowdonia National Park ( 1966),  un o lyfrau'r gyfres naturiaethol y New Naturalist.

Cyfeiriadau

Dolenni allanol
 Erthygl am Bill Condry ac Edward Llwyd â llun o Condry PDF
 Bywgraffiad ar wefan Sefydliad-y-Merched Eglwys Fach

Adaregwyr Seisnig
Genedigaethau 1918
Llenorion Seisnig yr 20fed ganrif
Marwolaethau 1998
Naturiaethwyr Seisnig
Pobl o Birmingham
RSPB Ynys-hir

Ar gyfer y dref yn Rhondda Cynon Taf, gweler Ynyshir.

Gwarchodfa natur ydy RSPB Ynys-hir, sydd wedi ei leoli ar lan yr Afon Dyfi yng Ngheredigion, rhwng Aberystwyth a Machynlleth. Mae'n 550 o hectarau o faint ac yn cynnwys amrywiaeth o gynefinnau sy'n ymestyn yn mewndirol ac yn cynnwys gwastatir mwd (Saesneg: mudflat) a chorsydd halen (Saesneg: saltmarsh), tir fferm a phylliau, coedwig dderw a phrysgwydd ar ochr bryniau. Mae'r cyfleusterau yn cynnwys canolfan ymwelwyr bach a saith cuddfan ar gyfer gwylio adar.

Mae'r enw, Ynys-hir, yn cyfeirio tuag at grib coediog a oedd yn cylchu'r corsdir erstalwm. Roedd yr ystâd yn un breifat cyn iddi gael ei phrynnu an yr RSPB yn 1970.

Mae adar sy'n atgenhedlu yno yn cynnwys nifer o adar rhyddio megis y Cornchwiglen a'r Pibydd coesgoch. Yn fwy diweddar mae Crëyr bach a Chrëyr glas wedi ymuno â'r niferoedd. Mae'r coedwig yn gartref i'r Llostruddyn, Telor y Coed a'r Gwybedwr Brith ac mae'r Barcud coch i'w weld yn hedfan uwchben yn aml.

Mae'r adar sy'n gwario'r gaeaf yno yn gynnwys hwyaid megis Hwyaid yr eithin, Chwiwiaid a Corhwyaid ac adar rhyddio megis Pioden y Môr a Phibydd y dorlan. Mae nifer bychain o'r Ŵydd dalcenwen ac yn fwy diweddar, Gŵydd wyran i'w gweld hefyd.

Mae anifeiliaid gwyllt eraill yr ardal yn cynnwys ystlumod, Dyfrgi, Ffwlbart a'r Pathew. Ymysg y pryfaid mae gweision y neidr, mursennod a glöynnod byw ac eraill prin megis y gwiddonyn Procas granulicollis. Ymysg y blodau gwyllt mae Clychau'r Gog, Chwys yr Haul a Llafn y Bladur. Defnyddir ceffylau i gadw'r glaswellt yn fyr.

Sefydlwyd RSPB Ynys-hir ar ystâd Hugh Maplin, a wahodd Bill Condry i fyw ar y stâd, Condry oedd warden gyntaf y warchodfa.

Rhai o'r cuddfeydd

Y bywyd gwyllt a thirwedd

Gweler hefyd
Gwarchodfa Natur Conwy

Llenyddiaeth
 David Saunders, Where to watch birds in Wales, 3ydd arg. (Llundain: Christopher Helm, 2000)
 David Tipling, Top Birding Spots in Britain and Ireland'' (Llundain: HarperCollins, 1996)

Dolenni allanol
 RSPB reserve guide
 BBC page 
 Ynys Hir 
    inst_id=1&coll_id=20410&expand= 

Ynys-hir
Ynys-hir
Ynys-hir
William Hubert Mappin

Perchennog stâd Ynys-hir oedd William Hubert Mappin (neu Hugh Mappin; m. 1966) o gwmni gemwaith Mappin and Webb o 1928 hyd ei farwolaeth pan werthwyd 1000 acer o'r stâd i'r RSPB. Gwnaeth Mappin cryn dipyn o waith ar fyd natur yr ardal yn ogystal â cherddi Ynyshir Hall.

Marwolaethau 1966
Eglwys Fach

Lleolir pentref bychan Eglwys Fach () ar hen ystâd Ynys-hir yng Ngheredigion.

Treuliodd y bardd R. S. Thomas gyfnod o dair mlynedd ar ddeg fel ficer Eglwys Fach (1954-1967).

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Cyfeiriadau

Pentrefi Ceredigion
Ysgubor-y-coed
Ynyshir Hall

Mae hen blasdy Ynyshir Hall wedi ei leoli oddi ar y ffordd rhwng Machynlleth ac Aberystwyth yn Eglwys Fach, Ceredigion. Mae rhannau o'r tŷ yn dyddio o'r 15g, ond ei berchennog cyntaf y gwyddom amdano oedd David Lloyd, a fu'n byw yno yn ystod y 17g. Adeiladodd ei fab, John Lloyd, yr eglwys yn y pentref a elwir heddiw yn Eglwys Fach, ac mae arfbais y teulu i'w weld yno. Daeth y tŷ i berchnogaeth y teulu Knowles, a daeth Thomas Knowles yn Faer Ceredigion yn 1693 ac yn Uchel Siryf Ceredigion yn 1698. Etifeddodd ei ferch Ynyshir, a gwerthodd hi'r tŷ i'w thenant John Hughes. Gwethodd ef y tŷ yn y 1700au i Matthew Davies o ystâd Cwm Cynfelyn, a daeth Matthew yn Uchel Siryf Ceredigion yn 1790.

Arhosodd y tŷ yn y teulu am gryn amser cyn i'r Frenhines Victoria gael gafael arno. Adnewyddodd y tŷ a rhoddodd llawer o ymdrech i sefydlu'r gerddi yno; mae nifer o'r coed a blannwyd ganddi yn dal iw gweld hyd heddiw. Yn ddiweddarach bu A. G. W. Cosins yn byw yno hyd 1874, ac mae'n debyg y bu George Paddock, JP, DI, farw yno yn 1895. Tuag at ddiwedd y 19g, prynodd Uwchgapten Taunton y tŷ, a daeth yn Uchel Siryf Ceredigion yn 1903. Gwerthwyd ef yn 1921 i Oliver Cross, mab teulu a oedd yn berchen ar felinoedd yn Swydd Gaerhirfryn, ac yn 1928 gwerthwyd y tŷ i William Hubert Mappin a weithiodd ar y gerddi; gwerthwyd 1000 acer o'r stâd i'r RSPB ar ei farwolaeth yn 1966, ac a drowyd yn warchodle natur RSPB Ynys-hir. Yn fuan wedi hyn, prynnwyd y tŷ ynghyd â'r 14 acer o dir a oedd yn weddill i Sam Roberts, pencampwr golff amatur Cymru, a throwyd y tŷ'n westy. Wedi newid dwylo nifer o weithiau, mae'r gwesty heddiw yn eiddo i Rob a Joan Reen, a drodd e'n Westy Gwledig o safon uchel yn 1989.

Dolenni allanol
  Hanes hen dai'r ardal gan gynnwys Ynyshir Hall
  Gwefan Gwesty Ynyshir Hall

Ysgubor-y-coed
Hanes Ceredigion
Plasdai Ceredigion
Pêl-fasged

Yn y gêm pêl-fasged, mae dau dîm, gyda phump o chwaraewyr ar bob ochr. Maent yn ceisio ennill pwytiau drwy daflu pêl trwy'r fasged, sydd deg troedfedd o'r llawr yn ôl y rheolau. Hwn yw un o'r chwaraeon mwyaf poblogaidd yn y byd.

Enillir pwyntiau drwy basio'r bêl drwy'r fasged ar ei lawr; y tîm a'r nifer mwyaf o bwyntiau ar ddiwedd y gêm yw'r tîm buddugol. Gall y bêl deithio ymlaen ar y cẅrt drwy ei fownsio, driblo, neu ei basio nôl ag ymlaen rhwng aelodau o'r tîm. Ni chaniateir dod mewn cyswllt ag eraill (Saesneg: foul) ac mae rheolau llym ynglŷn â sut ddylir ymdrin â'r bêl.

Mae Pêl fasged wedi datblygu i gynnwys nifer o dechnegau cyffredin megis saethu, pasio a driblo, yn ogystal â safleoedd y chwaraewyr a strwythrau chwarae ymosodol ac amddiffynnol. Tra bod Pêl fasged cystadleuol wedi ei reoli yn ofalus, mae nifer fawr a amrywiaethau ar y gêm iw gael ar gyfer chwarae hamdden. Mewn rhai gwledydd mae Pêl fasged hefyd yn êm wylwyr boblogaidd.

Tra bod Pêl fasged cystadleuol yn êm mewnol yn bennaf, gan gael ei chwarae ar gwrt, mae nifer o amrywiaethau ar y gêm yn cael eu chwarae tu allan mewn dinasoedd mawr ac mewn cymunedau gwledig.

 
Chwaraeon Gemau Olympaidd yr Haf
Chwaraeon peli
Chwaraeon tîm
Y Gymdeithas Frenhinol er Gwarchod Adar

Cymdeithas er gwarchod adar a'u cynefinoedd yw Y Gymdeithas Frenhinol er Gwarchod Adar. Cyfeirir ati fel rheol fel yr RSPB, o'i henw Saesneg The Royal Society for the Protection of Birds.

Ffurfiwyd y Gymdeithas yn 1889 yn Didsbury, Lloegr. Y symbyliad oedd fod niferoedd yr Wyach fawr gopog wedi disgyn i lefel beryglus o isel oherwydd hela, gan fod plu'r rhywogaeth yma yn boblogaidd iawn fel addurn i hetiau merched.

Ffurfiwyd y gwarchodfeydd cyntaf yn 1932 yn Dungeness ac East Wood, yna crewyd yr enwocaf o'u gwarchodfeydd, Minsmere ym 1947. Ym 1948 daeth Ynys Gwales yn warchodfa, y gyntaf yng Nghymru. Yn 1967 dechreuwyd apêl am £100,000 i brynu tir ar gyfer tair gwarchodfa newydd, gan gynnwys RSPB Ynys-hir a Gwenffrwd. Symudasant i'w swyddfeydd presennol yn The Lodge, Sandy yn 1961, ac agorwyd y swyddfa Gymreig gyntaf yn 1971. Prynwyd Ynys Dewi ym 1992, a chyrhaeddwyd miliwn o aelodau yn 1997.

Dolenni allanol
 RSPB Cymru

 
Mudiadau gwirfoddol
Mudiadau cadwraethol
Sefydliadau 1889
Sefydliadau'r Deyrnas Unedig
Froncysyllte

Pentref bach yng nghymuned Llangollen Wledig, bwrdeistref sirol Wrecsam, Cymru, yw Froncysyllte. Saif yn nyffryn Llangollen. Roedd gynt yn sir Clwyd a chyn hynny yn Sir Ddinbych.

Mae'n enwog oherwydd Côr Meibion Froncysyllte a Thraphont Pontcysyllte gerllaw.

Cyfeiriadau

Llangollen Wledig
Pentrefi Wrecsam
Carmel

Gallai Carmel gyfeirio at un o sawl peth:

Daearyddiaeth

Catalwnia
Barri del Carmel, rhanbarth ym Marcelona

Cymru
Carmel, Ynys Môn
Carmel, Sir Gaerfyrddin
Carmel, Sir y Fflint
Carmel, Gwynedd
Carmel, Powys

Israel
Mynydd Carmel, cadwyn mynydd, safle Beiblaidd
Carmel (Beibl), tref yn y Beibl a safle archaeolegol

Unol Daleithiau
Carmel, Indiana, dinas yn Indiana
Carmel, Maine, tref ym Maine
Carmel, Efrog Newydd, tref
Carmel Highlands, Califfornia, tref
Dyffryn Carmel, Califfornia
Carmel-by-the-Sea, tref yng Nghaliffornia

Pobl
Roger C. Carmel (1932-1986), actor
Carmel, cantores
Carmel Myers (1899-1980), actores Americanaidd

Arall
 Mae Carmel a Carmeleno yn enw amgen am y bobl Rumsen a'u hiaith, California.
Carmel (modur), modur o Israel
Carmel (blodeuyn), blodeuyn o'r teulu Dipsacales
Caramel
Elystan Morgan

Gwleidydd Cymreig oedd Dafydd Elystan Morgan, Barwn Elystan-Morgan (7 Rhagfyr 1932 – 7 Gorffennaf 2021). Roedd yn fab i'r prifardd Dewi Morgan prifardd y gadair yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru Pwllheli 1925.

Gyrfa
Dechreuodd ei yrfa wleidyddol fel aelod o Blaid Cymru. Safodd dros y blaid yn is-etholiad seneddol Mawrth 1955 yn etholaeth Wrecsam, ac wedyn yn Etholiad Cyffredinol 1955, ac yna yn 1959 gan gael 6,579 pleidlais. Roedd Gwynfor Evans wedi penderfynu sefyll yn Etholaeth Caerfyrddin yn hytrach na Meirionnydd ac fe safodd Elystan yn ei le ym Meirionnydd. Siomedig oedd etholiad cyffredinol 1964 i Blaid Cymru ac fe ymunodd Elystan â'r Blaid Lafur yn Awst 1965. Yn Etholiad Cyffredinol 1966 safodd yn Etholaeth Ceredigion ac ennill y sedd i Lafur oddi ar Roderic Bowen, Rhyddfrydwr, gyda 523 o fwyafrif. Collodd y sedd yn 1974 i Geraint Howells, Rhyddfrydwr ac amaethwr lleol. Roedd Elystan wedi digio nifer o gefnogwyr y blaid wrth ochri gyda charfan Seisnig yng nghangen Plaid Lafur yr etholaeth a oedd yn uchel eu cloch yn erbyn sefydlu ysgol gyfun ddwyieithog yn Aberystwyth. Methiant fu ei ymdrech am y tro olaf i fynd i'r Tŷ'r Cyffredin drwy sefyll ym Môn yn etholiad cyffredinol 1979.

Cafodd ei wneud yn farwn gan arddel y teitl Barwn Elystan-Morgan. Bu'n aelod gweithgar o Dŷ'r Arglwyddi cyn ymddeol ar 12 Chwefror 2020.

Bywyd personol
Yn 1959, priododd Alwen Roberts. Cawsant dau o blant - ganwyd ei merch Eleri yn 1960 a'i mab Owain yn 1962. Bu farw ei wraig yn 2006.

Bu farw yn ei gwsg gyda'i deulu wrth ei ochr ar fore Mercher, 7 Gorffennaf 2021.

Llyfryddiaeth
Elystan: Atgofion Oes (2012)

Cyfeiriadau

Genedigaethau 1932
Marwolaethau 2021
Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig
Gwleidyddion Cymreig yr 20fed ganrif
Gwleidyddion y Blaid Lafur (DU)
Gwleidyddion Plaid Cymru
Pobl addysgwyd yn Ysgol Ardwyn, Aberystwyth
Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Aberystwyth
George Cornewall Lewis

Gwladweinydd ac awdur oedd Syr George Cornewall Lewis, Barwnig (21 Ebrill 1806 - 13 Ebrill 1863).

Cafodd ei eni yn Llundain yn fab i Syr Thomas Frankland Lewis o Harpton Court, Sir Faesyfed.  Roedd yn aelod seneddol Swydd Henffordd (1847-1852) a Bwrdeistref Maesyfed (1855-1863).

Llyfryddiaeth
Remarks on the Use and Abuse of some Political Terms (1832)
Essay on the Origin and Formation of the Romance Languages (1835)
Treatise on the Methods of Observation and Reasoning in Politics
Enquiry into the Credibility of the Early Roman History
Essay on Foreign Jurisdiction and the Extradition of Criminals (1859)
Survey of the Astronomy of the Ancients
Dialogue on the Best Form of Government

Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig
Genedigaethau 1806
Gwleidyddion Seisnig y 19eg ganrif
Llenorion Saesneg
Llenorion Seisnig y 19eg ganrif
Marwolaethau 1863
Pobl o Lundain
Ysgolheigion Seisnig
Llew Smith

Gwleidydd Cymreig  Llafur oedd Llewellyn Thomas Smith (16 Ebrill 1944 – 26 Mai 2021), oedd yn fwy adnabyddus fel Llew Smith. Roedd yn aelod seneddol Blaenau Gwent yn ne-ddwyrain Cymru. Roedd yn aelod o'r Grŵp Ymgyrchu Sosialaidd (Socialist Campaign Group).

Bu farw o ganser yn Mai 2021 yn 77 mlwydd oed.

Safbwynt am Gymru a'r Gymraeg
Daeth yn AS Blaenau Gwent yn 1992, a bu'n ASE yn Senedd Ewrop cyn hynny. Roedd yn un o'r ASau Llafur Cymreig, fel Neil Kinnock, a wrthwynebodd sefydlu Cynulliad Cenedlaethol Cymru ac a ymgyrchodd yn ei erbyn adeg y Refferendwm, er nad oedd yn un o'r "Gang o Chwech" ei hun. Yn ogystal roedd  yn feirniadol o bolisïau i hybu'r iaith Gymraeg. Sefodd i lawr fel AS yn etholiad cyffredinol 2005.

Mewn ymateb i sylwadau gan Gwilym ab Owain yng Ngheredigion a Seimon Glyn yng Ngwynedd ynglŷn â phroblem y mewnlifiad i'r bröydd Cymraeg a'r angen am gael tai i bobl leol, honodd Llew Smith fod Plaid Cymru "yn fudiad hiliol".

Ym Mehefin 2003, wrth roi dystiolaeth i'r Comisiwn Richard, a sefydlwyd i ystyried rhoi pwerau ychwanegol i'r Cynulliad Cenedlaethol, dywedodd mai "rheitiach fyddai ystyried rhoi rhai o bwerau'r cynulliad yn ôl i gynghorau lleol neu senedd San Steffan yn hytrach na sôn am eu ehangu."

Cyfeiriadau

Aelodau Senedd Ewrop
Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig
Genedigaethau 1944
Marwolaethau 2021
Gwleidyddion Cymreig yr 20fed ganrif
Gwleidyddion Cymreig yr 21ain ganrif
Gwleidyddion y Blaid Lafur (DU)
Pobl o Flaenau Gwent
Comisiwn Richard

Comisiwn Richard (enw llawn: Y Comisiwn ar Bwerau a Threfniadau Cynulliad Cenedlaethol Cymru) yw'r comisiwn annibynnol a benodiwyd yng Ngorffennaf 2002 "i ymchwilio, ymysg pethau eraill, i ehangu cyfranoldeb yng nghyfansoddiad y Cynulliad a'r grymoedd perthnasol a ddatganolwyd."

Cyhoeddwyd adroddiad Comisiwn Richard ar y 31 Mawrth, 2004. O fewn dyddiau, sefydlwyd y grŵp pwyso Cymru Yfory i hyrwyddo argymhellion Comisiwn Richard ac agweddau eraill ar gynyddu'r broses datganoli yng Nghymru.

Gweler hefyd
Comisiwn ar Ddatganoli yng Nghymru

Dolenni allanol
Gwefan Comisiwn Richard 
Testun llawn Adroddiad Comisiwn Richard 

Cynulliad Cenedlaethol Cymru
Gwleidyddiaeth Cymru
Llyn Cwmffynnon

Llyn yng Ngwynedd yw Llyn Cwmffynnon (weithiau Llyn Cwm-y-ffynnon). Saif ar lethrau'r Glyder Fawr a'r Glyder Fach, uwchben Pen y Pass ar y briffordd A4086 a Phen y Gwryd. Mae'r llyn, sydd ag arwynebedd o 20 acer, yn agos iawn ar y ffin a sir Conwy, ac mae rhan o Nant y Gwryd neu Nantygwryd, sy'n llifo o'r llyn yn ffurfio'r ffin rhwng y ddwy sir. Wedi llifo ar hyd Dyffryn Mymbyr a thrwy Llynnau Mymbyr, mae Nant Gwryd yn ymuno ag Afon Llugwy.

Cwmffynnon
Marchlyn Mawr

Cronfa ddŵr yng Ngwynedd yw Marchlyn Mawr neu Llyn Marchlyn Mawr. Saif ar lethrau Elidir Fawr, ac mae'n cael ei ddefnyddio fel rhan o'r system gynhyrchu trydan yng Ngorsaf Bŵer Dinorwig. Mae'r orsaf bwer yma yn defnyddio trydan ar adegau pan nad oes cymaint o alw amdano i bwmpio dŵr o Llyn Peris islaw i fyny i'r Marchlyn Mawr. Pan fo mwy o alw am drydan, mae'r dwr yn cael ei ollwng yn ôl i lawr i gynhyrchu trydan. Oherwydd hyn mae lefel y llyn yn amrywio yn fawr. Mae Afon Marchlyn Mawr, sy'n llifo o'r llyn, yn ymuno ag Afon Ogwen ger Bethesda.

Cronfeydd dŵr Cymru
Llynnoedd Gwynedd
Brad Pitt

Actor a chynhyrchydd ffilmiau Americanaidd yw William Bradley "Brad" Pitt (ganwyd 18 Rhagfyr 1963). Daeth yn enwog yn sgîl nifer o ffilmiau llwyddiannus yn ystod canol y 1990au. Caiff ei ystyried fel un o ddynion mwyaf golygus y byd a thelir sylw mawr gan y cyfryngau i'w fywyd personol. Mae Pitt wedi cael ei enwebu am un o Wobrau Golden Globe ac un o Wobrau'r Academi.

Dechreuodd Pitt ei yrfa ar raglenni teledu gan gynnwys rôl rheolaidd ar yr opera sebon CBS Dallas ym 1987. Cafodd rannau cefnogol hefyd mewn ffilmiau ar gyfer arddegwyr, comedïau a dramâu chwaraeon teuluol. Daeth yn adnabyddus fel y cowboi sy'n cael cyfathrach rhywiol gyda chymeriad Geena Davis yn y ffilm Thelma & Louise (1991). Cafodd Pitt chwarae'r brif ran am y tro cyntaf yn y ffilm Interview with the Vampire (1994). Derbyniodd ganmoliaeth clodwiw am ei ran yn y ffilm droseddol Se7en a'r ffilm wyddonias Twelve Monkeys. Derbyniodd ganmoliaeth a beirniadaethau cadarnhaol hefyd am ei rôl yn y ffilm Fight Club (1999), lle chwaraeodd ran Tyler Durden. Ers hynny, mae ef wedi sefydlu ei hun ferl actor o'r radd flaenaf. Ei lwyddiannau mwyaf o safbwynt masnachol oedd Ocean's Eleven (2001), Spy Game (2001), Troy (2004), y comedi antur Mr. & Mrs. Smith (2005), a Burn After Reading (2008).

Bywyd personol
Wedi iddo gael perthynas enwog gyda'r actores Gwyneth Paltrow, a phriodas â Jennifer Aniston, cychwynodd berthynas gyda'r actores Angelina Jolie a priododd y ddau yn Awst 2014. Mae eu perthynas wedi denu sylw'r cyfryngau ledled y byd a bathwyd y cyfansoddair "Brangelina". Maent wedi mabwysiadu tri o blant, Maddox, Pax a Zahara, a mae ganddynt tri o blant biolegol, Shiloh, Knox a Vivienne. Ers ei berthynas gyda Jolie, mae Pitt wedi ymroi'n fwyfwy i faterion cymdeithasol, yn ei wlad ei hun yn ogystal â thramor. Yn Medi 2016 cyhoeddwyd fod Jolie wedi gwneud cais am ysgariad.

Gwragedd 
Jennifer Aniston (2000-2005)
Angelina Jolie (2014–2019)

Plant 
Shiloh Nouvel Jolie-Pitt (ganwyd 27 Mai 2006)

Ffilmiau 
 Dark Side of the Sun (1988)
 Across the Tracks (1991)
 Thelma & Louise (1991)
 A River Runs Through It (1992)
 Interview with the Vampire (1994)
 Legends of the Fall (1994)
 Se7en (1995)
 12 Monkeys (1997)
 Seven Years in Tibet (1997)
 Meet Joe Black (1998)
 Fight Club (1999)
 Snatch (2000)
 Ocean's Eleven (2001)
 Troy (2004)
 Ocean's Twelve (2004)
Mr. & Mrs. Smith (2005)
 The Curious Case of Benjamin Button (2008)
 Inglourious Basterds (2009)
 Babael (2006)
 Ocean's Thirteen (2007)
 The Assassination of Jesse James by the Coward Robert Ford (2007)
 Burn After Reading (2008)
 The Tree of Life (2011)
 Moneyball (2011)
 12 Years a Slave (2013)
 World War Z (2013)
 Killing Them Softly (2013)
 Fury (2014)
 The Big Short (2015)
 By the Sea (2015)
 Ad Astra (2019)
 Once Upon a Time in Hollywood (2019)
 Bullet Train (2022)

Cyfeiriadau 

Actorion Americanaidd
Genedigaethau 1963
Pobl o Oklahoma
Daearyddiaeth Tiwnisia

Lleolir Tiwnisia ar bwynt mwyaf gogleddol cyfandir Affrica, ar ganol arfordir y gogledd. Ynys Sisili yw'r tir Ewropeaidd agosaf, 80 km i'r gogledd-ddwyrain dros Gulfor Sisili. Ar y tir Algeria a Libia yw ei chymdogion. Mae ganddi arfordir 1400 km hir ac amrywiol ar y Môr Canoldir.

Gydag arwynebedd tir o ddim ond 164,000 km², Tiwnisia yw'r wlad leiaf yng Ngogledd Affrica. Mae'n mesur 750 km o'r de i'r Cap Blanc, pwynt mwyaf gogleddol cyfandir Affrica, yn y gogledd, ond dim ond 150 km ar ei lletaf o'r dwyrain i'r gorllewin. Yn dopograffyddol mae'r wlad yn ymrannu'n ddwy ardal; y gogledd mynyddig a'r de lled-wastad.

Y prif gadwyn mynydd yw'r Dorsal, sy'n estyniad dwyreiniol i gadwyn hir mynyddoedd yr Atlas, sy'n cychwyn ym Moroco yn yr Atlas Uchel. Mae'n rhedeg ar gwrs gogledd-ddwyreiniol o Tébessa ar y ffin ag Algeria hyd Zaghouan i'r de o Diwnis. Mae'n cynnwys y pwynt uchaf yn y wlad, Jebel Chambi (1544m), i'r gorllewin o Kasserine. Mae'r Dorsal yn gorffen mewn cyfres o fryniau isel yng ngorynys Cap Bon.

Gorwedd y rhan fwyaf o dir amaethyddol da y wlad i'r gogledd o'r llinell hon. Yn hanesyddol hon oedd grawnfa y Rhufain hynafol. Mae'n cynnwys gwastadeddau uchel y Dorsal ei hun, sef y Tell, a dyffryn ffwrythlon afon Medjerda. Afon Medjerda yw'r unig afon fawr barhaol yn y wlad. I'r gogledd o ddyfryn Medjerda ceir mynyddoedd coediog y Kroumirie, sy'n ymestyn ar hyd arfordir y gogledd o'r ffin ag Algeria, ger Tabarka, i gyfeiriad Bizerte, ger Tiwnis, lle mae'n rhedeg allan mewn gwastadedd arfordirol isel.

I'r de o'r Dorsal ceir ardal eang o wastadedd di-goed, rhwng 200m-400m uwch lefel y môr. Dyma'r Sahel, sy'n enwog am ei holewydd.

Ymhellach i'r de mae'r tir yn troi'n fwyfwy sych a cheir sawl chott (llyn halen) yma ac acw, er enghraifft Chott el-Jerid. Serch hynny mae'r tir ar hyd yr arfordir yn ffrwythlon lle ceir dŵr ac yn cynnal rhai trefi mawr megis Sousse a Sfax. Mae'r ardal yma yn enwog am ei dêts, yn arbennig y rhai a dyfir yn ardal gwerddon Tozeur.

I lawr yn y de ei hun mae'r rhan fwyaf o'r wlad yn orchuddiedig gan y rhan ddwyreiniol yr Erg Mawr Dwyreiniol, sy'n llenwi rhan fawr o dde-ddwyrain Algeria yn ogystal ac yn rhan o aniladiroedd y Sahara. Yr unig dir ffrwythlon yw'r gwerddonau a'r stribed o dir ar yr arfordir. Gyferbyn i'r arfordir hwnnw ceir ynys Djerba, a fu'n adnabyddus yn yr Henfyd fel "Gwlad y Bwytawyr Lotws," am fod bywyd mor hamddenol yno a'r tywydd mor gynnes trwy'r flwyddyn.

Gweler hefyd
Rhestr dinasoedd a threfi yn Nhiwnisia
Taleithiau Tiwnisia
Gweriniaeth Islamaidd

Mae gweriniaeth Islamaidd, yn ei chyd-destun cyfoes, wedi dod i olygu sawl peth, weithiau'n wrthgyferbyniol i'w gilydd.

Mewn damcaniaeth, ym marn rhai arweinwyr crefyddol ym myd Islam, mae'n wladwriaeth dan reolaeth ffurf llywodraeth neilltuol a gefnogir fan rhai arweinwyr Muslim yn y Dwyrain Canol ac Affrica. Mae nifer o'r arweinwyr hyn yn ei gweld fel cyfaddawd rhwng y cysyniad o galiffiaeth Islamaidd bur ar y naill law, a chenedlaetholdeb fodern seciwlar a gweriniaetholdeb ar y llaw arall. Yn ôl y cysyniad hwn, mae'r weriniaeth Islamaidd yn seiledig ar reolau cyfraith a threfn traddodiadol a gynrychiolir gan y deddfau Sharia, yn hytrach nag ar awdurdod brenhiniaeth Islamaidd fel ag a geir mewn rhai gwledydd fel Sawdi Arabia ar hyn o bryd; Iran yw'r model i nifer o bobl sy'n credu mewn hynny. Ond ceir enghreifftiau eraill lle defnyddir yr enw 'gweriniaeth Islamaidd' fel symbol o hunaniaeth diwylliannol, heb fod yn wnelo â syniadau theocrataidd, fel yn achos Pacistan, a fabywsiadodd y teitl dan ei chyfansoddiad newydd yn 1956.

Gweler hefyd 
Chwyldro Islamaidd Iran

 
Islamaidd
Gwladwriaethau Islamaidd
Cian Ciarán

Cerddor Cymreig ydy Cian Ciarán (ganed 16 Mehefin 1976). Mae'n aelod o'r band Super Furry Animals (ynghyd a'i frawd Dafydd Ieuan) a Acid Casuals. Cyn hynny roedd yn aelod o'r grwpiau electronig Wwzz a Aros Mae. Cian sy'n gyfrifol am chwarae'r allweddellau a rhaglennu seiniau arbennig ar y samplyr. Mae hefyd yn canu a chanodd yng nghytgan Motherfokker, wrth gydweithio gyda Goldie Lookin' Chain.

Mae e wedi rhyddhau dau albwm fel artist solo ac un fel aelod o'r band Zefur Wolves. Yn ogystal â'r albymau hyn mae e'n rhyddhau cerddoriaeth gan amrywiaeth o artistiaid ar ei label recordiau Strangetown Records.

Ei dad yw'r meddyg Carl Iwan Clowes.

Yn 2018 etholwyd ef yn Is-gadeirydd mudiad dros annibyniaeth, Yes Cymru.

Cyfeiriadau

Dolenni Allanol 
 Proffil Cian ar wefan y BBC

Genedigaethau 1976
Cyfansoddwyr Cymreig
Cerddorion Cymreig
Pobl addysgwyd yn Ysgol David Hughes
Llyn yr Oerfel

Llyn yng Ngwynedd yw Llyn yr Oerfel neu Llyn yr Oerfa. Saif y llyn, sydd ag arwynebedd o 9 acer, fymryn i'r dwyrain o gaer Rufeinig Tomen y Mur, 1,009 troedfedd uwch lefel y môr. Mae Nant Tyddyn-yr-ynn yn llifo o'r llyn i mewn i Lyn Trawsfynydd.

Defnyddid dŵr o Lyn yr Oerfel ar gyfer y gaer Rufeinig, a gellir gweld olion dwy sianel oedd yn arwain y dŵr i'r gaer ei hun ac i'r baddondy gerllaw. Gellir gweld olion y bont lle roedd ffordd Rufeinig Sarn Helen yn croesi Nant Tyddyn-yr-ynn ychydig islaw'r llyn.

Llyfryddiaeth
Geraint Roberts, The Lakes of Eryri (Llanrwst: Gwasg Carreg Gwalch, 1995)

Oerfel
Trawsfynydd
Dyfrbont Pontcysyllte

Mae Pontcysyllte yn draphont i gychod, sy'n dwyn Camlas Llangollen dros ddyffryn Afon Dyfrdwy rhwng pentrefi Trefor a Froncysyllte, i'r dwyrain o Langollen. Cwblhawyd adeiladu'r bont yn 1805, ond hyd heddiw, hon yw'r draphont ddwr hiraf ac uchaf yng ngwledydd Prydain, ac mae'n adeiladwaith sydd wedi ei restru ar Raddfa I Adeiladau Rhestredig. Yn ogystal mae'n un o Safleoedd Treftadaeth y Byd Cymru.

Hanes 
Adeiladwyd y ddyfrbont gan Thomas Telford a William Jessop, mae'n 1,007 troedfedd o hyd, 11 troedfedd o led a 5 troedfedd 3 modfedd o ddyfnder. Mae wedi ei wneud o gafn haearn bwrw wedi ei ddal 126 troedfedd uwchben yr afon gan 19 colofn o waith maen gwag. Mae gan bob bwa rychwant o 53 troedfedd. Roedd llawer yn amheus o'r adeiladwaith, ond roedd Telford yn hyderus: roedd wedi adeiladu o leiaf un draphont i'r cynllun hwn ynghynt (sef Traphont Longdon-on-Tern) ar Gamlas Amwythig, sydd yn dal i'w gweld yno heddiw yng nghanol cae, er y gadawyd y gamlas flynyddoedd yn ôl.

Mae'r cymrwd a ddefnyddwyd i'w hadeiladu yn cynnwys calch, dŵr a gwaed ych. Cynhyrchwyd y taflau haearn yn Ffowndri Plas Kynaston, a thaflwyd pob uniad cynffonnog i mewn i'r nesaf. I galchu'r cymalau, defnyddiwyd gwlân Cymreig wedi ei drochi mewn siwgr berwedig, ac wedyn eu selio â phlwm. Gadawyd ef am chwe mis i gadarnhau ei fod yn dal dŵr cyn cael ei ddefnyddio.

Yn rhan o gamlas a elwid yn wreiddiol yn Camlas Ellesmere, roedd yn un o'r campweithiau peirianneg sifil cyntaf a gyflawnwyd gan y peiriannwr sifil enwog Thomas Telford (dan oruchwyliaeth y peiriannwr camlesi mwy profiadol, William Jessop). Cyflenwyd yr haearn gan William Hazeldine o'i ffowndri yn Amwythig a gerllaw yng Nghefn Mawr. Agorwyd y ddyfrbont ar 26 Tachwedd 1805, ar ôl cymryd tua deng mlynedd a £47,000 i'w dylunio a'i hadeiladu.

Mae'r llwybr halio wedi ei gydbwyso dros y cafn, sydd yr un lled â'r draphont i alluogi i gychod cul symud yn fwy rhydd dros y dŵr. Mae rheiliau i warchod cerddwyr ar ochr allanol y llwybr, ond ni ddefnyddiwyd y tyllau ar gyfer rheiliau ar ochr arall y llwybr. Gan mai dim ond chwe modfedd uwchben y dŵr y mae ymyl y cafn, a'i fod felly o dan fwrdd y cychod, does dim byd rhwng gyrrwr y cwch a chwymp anferthol i waelod y dyffryn.

Roedd handlen hygyrch yn arfer bod mewn cwt ar y llwybr troed yng nghanol y bwa canolog; wrth dynnu'r handlen hon achosid i ddŵr dasgu i lawr i'r afon islaw. Gwelir y tasgiad o hyd bob cwpl o flynyddoedd pan wagir y draphont er mwynt ei chynnal.

Statws 
Cynigiwyd y draphont fel cystadleuydd ar gyfer statws Safle Treftadaeth y Byd yn 2005, ar ei dau ganmlwyddiant, ac fe'i henwebwyd yn swyddogol yn 2006. Ar 28 Mehefin 2009 rhoddwyd statws Safle Treftadaeth y Byd i'r bont, ynghyd â 11 milltir (18 km) o'r gamlas, gan bwyllgor UNESCO ym Madrid.

Oriel

Dolenni allanol 
 BBC Shropshire: golygfa banoramig 360 gradd
  BBC: "There really is a plug in the bottom!"
  Taith Wrecsam arlein: Pontcysyllte Aqueduct

Cyfeiriadau 

Pontcysyllte
Adeiladau ac adeiladwaith 1805
Adeiladau rhestredig Gradd I Wrecsam
Camlesi Cymru
Cludiant yn Wrecsam
Safleoedd Treftadaeth y Byd yng Nghymru
Ruth Jên

Mae Ruth Jên (ganed Ruth Jên Evans yn Cefn Llwyd 7 Hydref 1964) yn arlunydd sy'n byw a gweithio yn yr hen siop sgidie ym mhentref Tal-y-bont yng Ngheredigion.

Astudiodd radd sylfaen yng Nghaerfyrddin cyn gwneud gradd celfyddyd gain yng Nghaerdydd (1983-1987), yn arbenigo maen argraffu. Wedi gorffen ei hastudiaethau, dychwelodd i Aberystwyth a gweithiodd am gyfnod gyda'r Academi Gymreig a gwneud gwaith llawrydd ar gyfer cloriau llyfrau'r Lolfa. Paentiodd Ruth y murlun cyntaf yn Nhal-y-bont yn 1991, ar ochr hen adeilad y Lolfa.

Gwobrau ac anrhydeddau 
 Gwobrau Dylunio Dwyieithog Bwrdd Yr Iaith Gymraeg 2002

Dolenni Allanol 
 Gwefan swyddogol Ruth Jên
 Proffil Ruth Jên ar wefan y BBC

Genedigaethau 1964
Arlunwyr Cymreig
Pobl o Geredigion
Merched yr 20fed ganrif
Merched yr 21ain ganrif
Eisteddfod Genedlaethol Cymru Dyffryn Conwy 1989

Cynhaliwyd Eisteddfod Genedlaethol Cymru Dyffryn Conwy 1989 yn Llanrwst, Aberconwy (Conwy bellach).

Gweler hefyd
 Eisteddfod Genedlaethol Cymru – hanes yr Eisteddfod Genedlaethol
 Eisteddfod Genedlaethol Cymru Llanrwst – achlysuron eraill pan gynhaliwyd yr Eisteddfod yn Llanrwst

1989
Dyffryn Conwy 1989
1989
Dyffryn Conwy
Hanes Conwy
Llanrwst
Eisteddfod Genedlaethol Cymru Bro Madog 1987

Cynhaliwyd Eisteddfod Genedlaethol Cymru Bro Madog 1987 ym Mhorthmadog, Gwynedd.

Darlithoedd
Darlith Lenyddol Flynyddol
Dafydd Glyn Jones, Yn Nrych yr Amseroedd. Astudiaeth o waith Robert Jones, Rhoslan ac eraill. Mae'r teitl yn adlais o lyfr enwocaf Robert Jones, sef Drych yr Amseroedd.

Gweler hefyd
 Eisteddfod Genedlaethol Cymru – hanes yr Eisteddfod Genedlaethol

Bro Madog 1987
1987, Bro Madog
Bro Madog
Hanes Gwynedd
Porthmadog
1987
Eisteddfod Genedlaethol Cymru Ceredigion 1992

Cynhaliwyd Eisteddfod Genedlaethol Cymru Ceredigion 1992 yn Aberystwyth, Ceredigion.

Gweler hefyd
 Eisteddfod Genedlaethol Cymru – hanes yr Eisteddfod Genedlaethol
 Eisteddfod Genedlaethol Cymru Aberystwyth – achlysuron eraill pan gynhaliwyd yr Eisteddfod yn Aberystwyth

Cyfeiriadau

Ceredigion 1992
Ceredigion 1992
1992
Aberystwyth
Hanes Ceredigion
1992
Eisteddfod Genedlaethol Cymru Dinbych 2001

Cynhaliwyd Eisteddfod Genedlaethol Cymru Sir Ddinbych 2001 yn Ninbych, Dyffryn Clwyd rhwng 4 a 11 Awst 2001

Gweler hefyd
 Eisteddfod Genedlaethol Cymru – hanes yr Eisteddfod Genedlaethol
 Eisteddfod Genedlaethol Cymru Dinbych – achlysuron eraill pan gynhaliwyd yr Eisteddfod yn Ninbych

Dinbych
Dinbych 2001
Dinbych 2001
2001
Hanes Sir Ddinbych
2001 yng Nghymru
Eisteddfod Genedlaethol Cymru Casnewydd 1988

Cynhaliwyd Eisteddfod Genedlaethol Cymru 1988 yng Nghasnewydd, Gwent.

Gweler hefyd
 Eisteddfod Genedlaethol Cymru – hanes yr Eisteddfod Genedlaethol
 Eisteddfod Genedlaethol Cymru Casnewydd – achlysuron eraill pan gynhaliwyd yr Eisteddfod yng Nghasnewydd

Casnewydd 1988
Casnewydd 1988
1988
Hanes Casnewydd
1988
Eisteddfod Genedlaethol Cymru Aberystwyth 1952

Cynhaliwyd Eisteddfod Genedlaethol Cymru 1952 yn Aberystwyth, Sir Ceredigion.

Richard Henry Rees oedd y cyntaf erioed i ennill y Rhuban Glas ddwywaith: yma pan ganodd "Y Dymestl" ac ym Mhwllheli, dair blynedd yn ddiweddarach.

Gweler hefyd
 Eisteddfod Genedlaethol Cymru – hanes yr Eisteddfod Genedlaethol
 Eisteddfod Genedlaethol Cymru Aberystwyth – achlysuron eraill pan gynhaliwyd yr Eisteddfod yn Aberystwyth

Aberystwyth
Aberystwyth 1952
Aberystwyth 1952
1952
Hanes Ceredigion
1952
John Leland

Hynafiaethydd o Sais oedd John Leland (13 Medi c. 1503 – 18 Ebrill 1552).

Ganed ef yn Llundain rywbryd tua 1502 neu 1506, ac astudiodd yng Ngholeg Crist, Caergrawnt lle graddiodd yn 1521.  Bu'n astudio yng Ngholeg yr Holl Eneidiau, Rhydychen, gan ganolbwyntio ar Roeg, yna bu'n astudio ym Mharis.

Yn ddiweddarach bu'n diwtor i'r Aglwydd Thomas Howard, mab Dug Norfolk. Ordeiniwyd ef, a daeth yn gaplan i Harri VIII, brenin Lloegr, a roddodd y teilt o Hynafiaethydd Brenhinol iddo. Yn 1533 comisiynodd y brenin ef i deithio o gwmpas llyfrgelloedd eglwysi cadeiriol a mynachlogydd i gofnodi hynafiaethau, a threuliodd y cyfnod 1540 hyd 1546 yn teithio trwy Loegr a Chymru yn cofnodi popeth o ddiddordeb hynafiaethol. Cyflwynodd y canlyniadau i'r brenin dan y teitl New Year's Gift, a gyhoeddwyd gan John Bale yn 1549.

Dywedir iddo ddioddef afiechyd meddyliol o 1547, a chyhoeddwyd ef yn wallgof yn 1550. Roedd yn parhau yn wallgof pan fu farw yn 1552.

Cedwir ei nodiadau yn Llyfrgell y Bodleian, ac maent yn ffynhonnell werthfawr ar gyfer hanes lleol, gan gynnwys agweddau ar hanes lleol Cymru; noda Leland fod glo yn cael ei losgi ar aelwydydd Caerfyrddin yn 1537, er enghraifft. Cyhoeddwyd The Itinerary of John Leland, Antiquary, gan Thomas Hearne mewn naw cyfrol yn 1710, ac ail argaffiad wedi ei ehangu a'i gywiro yn 1745.

Cyfeiriadau

Genedigaethau 1503
Marwolaethau 1552
Hynafiaethwyr Seisnig
Pobl o Lundain
Cartŵn

Gall cartŵn fod yn un o sawl dull o ddarlunio. Mae sawl dehongliad o'i ystyr wedi tarddu o'r ystyr gwreiddiol. Mae cartŵn (o'r Eidaleg cartone a'r gair Iseldireg/Flandrys "karton", sy'n golygu papur neu gerdyn trwm, cryf) yn ddarlun maint llawn a wneir ar bapur fel sail astudiaethau pellach megis paentio neu bwythwaith. Defnyddir cartwnau'n aml yn y broses o greu ffresgo, i gysylltu'n fanwl gywir, pob rhan o'r cyfansoddiad pan baentir ar blastr dros gyfnod o ddyddiau. Mae gan y cartwnau'n aml, nifer o dyllau pin ynddynt ble defnyddiwyd hi i amlinellu'r darlun ar y plastr. Mae cartwnau arlunwyr megis Raffael a Leonardo da Vinci yn werthfawr iawn.

Argraffu

Ym myd argraffu modern, ystyr cartŵn ydy delwedd ddigri. Defnyddir y gair yn y cyd-destun yma ers 1843 pan ddefnyddiodd y Cylchgrawn Punch y gair i ddisgrifio darluniau gwatwarus, yn arbennig darluniau gan John Leech.

Animeiddio
Oherwydd steil tebyg stribedi comig a ffilmiau cynnar wedi eu hanimeiddio, defnyddiwyd y gair "cartŵn" am "animeiddio", dyma'r ffurf o'r gair cartŵn a ddefnyddir gan amlaf heddiw.  Gellir gweld cartwnau gan amlaf ar y  teledu neu yn y sinema. Crëir y rhain drwy ddangos cyfres o ddarluniau yn sydyn iawn i roi'r argraff o symudiad neu drwy gynhyrchiad cyfrifiadurol.

Gwyddoniaeth
Defnyddir y term cartŵn weithiau ym myd gwyddoniaeth i olygu diagram, yn arbenig un sy'n cyfleu digwyddiadau cyffredinol yn hytrach nag esiampl arbennig.

Dolenni Allanol
Archif o gartwnau o papur newydd The New Yorker
Cartwnau Chwaraeon 
BrazilCartoon.com 
Toonopedia Don Markenstein
Bâs ddata Cartwnau Mawr
Llyfrgell Archwilio Cartwnau 
Oes Aur Cartwnau
The Cartoon Spot
Pro Toonerz
London Cartoon Gallery - Editorial Cartoons 
Kiotron 
Galeri gartwnau am ddim am faterion cyfoes 
Rhai cartwnau 
Cymuned cartwnio ar y wê

Cartwnio
Arlunio
Marchnad ffermwyr

Marchnad yw marchnad ffermwyr, a gynhelir mewn llefydd cyhoeddus, lle all ffermwyr werthu eu cynnyrch yn uniongyrchol i'w cwsmeriaid.

Marchnadoedd ffermwyr yng Nghymru

Gweler hefyd
Ffair
Ffair Fêl Conwy
Ffair Llannerch-y-medd

Dolenni allanol
  http://www.bigbarn.co.uk

Ffermwyr
Amaeth
Sustrans

Elusen ar gyfer trafnidiaeth gynaliadwy ym Mhrydain ydy Sustrans. Daw'r enw o'r Saesneg am drafnidiaeth gynaliadwy sef sustainable transport. Caiff ei hariannu mewn nifer o ffyrdd, gan gynnwys rhoddion gan gefnogwyr, y Loteri Genedlaethol ac amryw o lywodraethau.

Sustrans sy'n gyfrifol am greu'r Rhwydwaith Seiclo Cenedlaethol.

Elusennau
Sefydliadau 1977
Seiclo yn y Deyrnas Unedig
Gofal Cancr y Fron

Elusen yw Gofal Cancr y Fron (neu Gofal Canser y Fron). Mae ei chefnogwyr yn gwisgo rhuban pinc i ddangos eu cefnogaeth. Mae Eisteddfod Genedlaethol Cymru wedi defnyddio pabell binc ers 2006, dyluniwyd hi'n wreiddiol ar gyfer un o ymgyrchoedd yr elusen hon.

Dolenni Allanol 
 Gwefan Swyddogol

Canser
Elusennau
Jura (ynys)

Mae Diùra (Saesneg: Jura) yn ynys sy'n un o Ynysoedd Mewnol Heledd oddi ar arfordir gorllewinol yr Alban.

Mae hen gartref i George Orwell yno, sef Barnhill, lle gorffennodd ysgrifennu un o'i lyfrau enwocaf, Nineteen Eighty-Four.

Efallai adnabyddir yr ynys yn well am leoliad campau Bill Drummond a Jimmy Cauty, dau aelod o'r band KLF, ar 23 Awst 1994, pan y gwnaethant losgi miliwn o bunoedd (£1,000,000).

Ynysoedd Mewnol Heledd
Dorry Spikes

Darlunydd o Aberystwyth ydy Dorothy Emma "Dorry" Spikes (ganed 1981).

Astudiodd yng Ngholeg Kingston, Llundain. Mae hi rwan yn darlunio yn broffesiynol ar gyfer cwmniau megis Random House, Gwasg Gomer a Chyngor Llyfrau Cymru.

Cyfeiriadau

Dolenni Allanol 
Gwefan swyddogol 

Genedigaethau 1981
Darlunwyr Cymreig
Merched yr 20fed ganrif
Merched yr 21ain ganrif
The Simpsons Movie

Ffilm gomedi animeiddiedig Saesneg a ryddhawyd yn 2007 sy'n seiliedig ar y gyfres deledu animeiddiedig The Simpsons yw The Simpsons Movie. Cafodd ei chyfarwyddo gan David Silverman, ei chynhyrchu gan James L. Brooks, Matt Groening, Al Jean, Mike Scully, a Richard Sakai a'i hysgrifennu gan un ar ddeg o ysgrifenwyr mwyaf torieithog y gyfres deledu: Scully, Jean, Brooks, Groening, George Meyer, David Mirkin, Mike Reiss, John Swartzwelder, Jon Vitti, Ian Maxtone-Graham, a Matt Selman. Mae'n serennu'r cast teledu Dan Castellaneta, Julie Kavner, Nancy Cartwright, Yeardley Smith, Hank Azaria, Harry Shearer, Pamela Hayden, a Tress MacNeille gyda Albert Brooks mewn rhan wadd flaenllaw, yn ogystal â Tom Hanks a Green Day mewn rhannau llai.

Cyfeiriadau

Cysylltiadau allanol 
  The Simpsons Movie  – gwefan swyddogol
  The Simpsons Movie – IMDb
  The Simpsons Movie – Rotten Tomatoes
   The Simpsons Movie – Metacritic
  The Simpsons Movie – Box Office Mojo
  The Simpsons Movie  – Open Directory Project

Ffilmiau 2007
Ffilmiau 20th Century Fox
Ffilmiau comedi animeiddiedig
Ffilmiau Saesneg
Ffilmiau sy'n seiliedig ar raglenni teledu
Movie
Creirwy

Yn y traddodiad chwedlonol Cymreig, Creirwy oedd merch y dduwies natur Ceridwen. Roedd hi'n ferch o harddwch diarhebol.

Yn ôl y chwedl ganoloesol Hanes Taliesin, sy'n adrodd hanes cynnar y Taliesin chwedlonol, roedd Ceridwen yn wraig i Degid Foel o Benllyn. Yn ogystal â Creirwy, roedd ganddi fab o'r enw Morfran a oedd mor hyll fel y cafodd y llysenw 'Afagddu'. Roedd Creirwy y gwrthwyneb i'w frawd ac yn yr Oesoedd Canol roedd hi'n cael ei hystyried yn batrwm o brydferthwch mewn merch. Gyda Arianrhod ferch Dôn a Gwen ferch Cywryd roedd hi'n un o 'Dair Gwenriain Ynys Prydain':
'Teir Gwenriein Ynys Prydain:
Creirwy merch Ceridwen,
Ac Arianrod ferch Dôn,
A Gwen ferch [C]ywryd mab Cryddon.'
(Trioedd Ynys Prydain 78, mewn orgraff ddiweddar)

Mae Ifor Williams yn dadlau fod yr enw Creirwy yn air cyfansawdd o crair "trysor, peth annwyl" a byw "bywiog." Yn fersiwn Elis Gruffydd o chwedl Taliesin, disgrifir Creirwy fel "tecaf forwyn o'r byd." Ceir ambell gyfeiriad ati yn yr un cywair yng ngwaith Beirdd yr Uchelwyr fel Madog Benfras a Tudur Aled.

Tyfodd chwedl amdani fel cariad yr arwr Garwy Hir, mewn awdl gan Hywel ab Einion i'w gariad Myfanwy o gastell Dinas Brân.

Yn ogystal ceir merch hardd o'r enw Chreirbia ym muchedd Ladin Sant Gwenole, o Gernyw gan Wrdisten. Ymddengys fod Chreirbia yn llygriad o'r enw Cymraeg Creirwy. Fe'i disgrifir fel puella pulcherrima ("morwyn ifanc deg iawn").

Y tu ôl i'r traddodiadau hyn mae'n bosibl fod Creirwy, fel ei mam, yn dduwies Gymreig/Geltaidd.

Cyfeiradau
Rachel Bromwich (gol.), Trioedd Ynys Prydein (Caerdydd, arg. newydd, 1991)
Ifor Williams, Chwedl Taliesin (Caerdydd, 1957)

Mytholeg Gymreig
Llên gwerin Cymru
Llenyddiaeth Gymraeg yr Oesoedd Canol
Pierre Messmer

Prif Weinidog Ffrainc rhwng 1972 a 1974 oedd Pierre Messmer (20 Mawrth 1916 – 29 Awst 2007). Cafodd ei eni yn Vincennes, ger Paris.  Roedd yn gyn-filwr ac yn un o ddilynwyr Charles de Gaulle.

Genedigaethau 1916
Marwolaethau 2007
Gwleidyddion Ffrengig yr 20fed ganrif
Milwyr Ffrengig
Prif Weinidogion Ffrainc
Pobl o Baris
Llyn Anafon

Llyn yng Ngwynedd yw Llyn Anafon. Saif y llyn, sydd ag arwynebedd o 13 acer a dyfnder o tua 10 troedfedd yn y man dyfnaf, yn y Carneddau, i'r de-ddwyrain o Abergwyngregyn a 1,630 troedfedd uwch lefel y môr. O'i gwmpas mae copaon Drum, Foel Fras a Llwytmor.

Defnyddir y llyn fel cronfa i gyflenwi dŵr i bentrefi Penmaenmawr a Llanfairfechan. Mae Afon Anafon yn llifo o'r llyn i ymuno ag Afon Aber. Gellir pysgota brithyll yma.

Llyfryddiaeth
Geraint Roberts, The Lakes of Eryri (Llanrwst: Gwasg Carreg Gwalch, 1995)

Abergwyngregyn
Anafon
Pete Fowler

Darlunydd Cymreig yn enedigol o Gaerdydd yw Pete Fowler (Ganed 1969). Mae'n fwyaf adnabyddus am ei waith dylunio ar gyfer y Super Furry Animals. Mae'n ddarlunydd llawrydd sy'n creu bwystfiloedd, wedi ei ysbrydoli gan Arlunio Siapaneaidd. Mae wedi gweithio ar sawl cywaith yn y DU ac yn Siapan, megis hysbysebion teledu (Kia Picanto), ac arddangosfeydd arlunio dros y byd. Mae'n gweithio drwy amryw o gyfryngau, gan gynnwys darlunio, paentio, animeiddio a cherfluniaeth.

Mae arlunwaith Pete Fowler mewn arddull cartŵn ôl-fodern (tebyg i arlunwyr megis Takashi Murakami a David Lebatard ). Canolir ei arlunwaith o gwmpas adroddiant sy'n cynnwys set o gymeriadau sy'n ail-ymddangos drwy'r gwaith. Mae'r bwystfiloedd a greir i gyd yn byw ar Monsterism Island (Cymraeg: Ynys Bwystfilaidd). Mae Fowler yn dychmygu storïau cefndirol eang ar gyfer ei gymeriadau, mae gan pob un ei nodweddion unigryw a lefelau o "monsterism". Mae Fowler yn enwog am ei degannau dylunwyr o'i gymeriadau, mae'n creu rhain gyda'i gwmni ei hun. 
 
Rhyddhawyd CD, The Sounds of Monsterism Island yn 2005 gan Heavenly Records. Yn ôl datganiad i'r wasg:
(Saesneg) "The record is a compilation album that works as a soundtrack to the world of Monsterism...The album features psychedelic music from the '60s through to today, much of it unearthed and put on CD for the first time."
Yn 2006, creodd Pete Fowler gyfres o gomigs am yr Monsterism Island sydd wedi cael eu cyhoeddi yng nghylchrawn Vice. Mae gwefan Fowler  yn cynnwys cyfresi o animeiddio Flash byr o'i gymeriadau, ac mae Fowler wedi datgan ei fod yn gweithio ar gyfres o ffilmiau byrion.

Bydd ail crynoddisg Monsterism Island yn cael ei ryddhau ar label recordiau Poptones yn 2007.

Dolenni Allanol
[Gwefan Swyddogol]
Safle Myspace

Arlunwyr Cymreig
Genedigaethau 1969