Cicero

Gwleidydd, cyfreithiwr, athronydd ac awdur Rhufeinig oedd Marcus Tullius Cicero (3 Ionawr 106 CC – 7 Rhagfyr 43 CC).

Ganed Cicero yn Arpinum (Arpino heddiw), tua 100 km i'r de o Rufain. Roedd yn deulu yn uchelwyr lleol, gyda chysylltiad pell ag un arall o enwogion Arpinum, Gaius Marius,ond heb gysylltiad a'r teuluoedd seneddol. Bu'n astudio'r gyfraith dan Quintus Mucius Scaevola, a dywed Plutarch ei fod yn fyfyriwr eithriadol o alluog. Dechreuodd ei yrfa fel cyfreithiwr tua 83-81 CC; ei achos llys pwysig cyntaf oedd amddiffyn Sextus Roscius ar gyhuddiad o lofruddio ei dad. Ymhlith y bobl a gyhuddwyd gan Cicero fel y gwir lofruddion roedd Chrysogonus, ffefryn Lucius Cornelius Sulla oedd yn feistr Rhufain ar y pryd.

Yn 79 CC, aeth Cicero i Wlad Groeg, Asia Leiaf a Rhodos, a threuliodd amser yn astudio rhethreg dan Molon o Rhodos. Wedi dychwelyd i Rufain, fe'i hetholwyd yn quaestor yn 75 CC, gan wasanaethu yn Sicilia. Gofynnodd y Siciliaid iddo eu cynrychioli i erlyn Gaius Verres, llywodraethwr Sicilia oedd wedi ymgyfoethogi ar draul y wlad. Bu'r achos yn erbyn Verres yn 70 CC yn llwyddiant mawr i Cicero, a daeth yn enwog yn Rhufain.

Etholwyd ef yn gonswl yn 63 CC. Yn ystod ei gyfnod fel conswl, llwyddodd i ddatgelu cynllwyn gan gefnogwyr Lucius Sergius Catilina yn erbyn y wladwriaeth. Ffôdd Catilina pan draddododd Cicero araith yn ei erbyn yn y Senedd, a dienyddiwyd nifer o'i ganlynwyr.

Yn 61 CC gwahoddodd Iŵl Cesar ef i fod yn bedwerydd yn ei bartneriaeth gyda Gnaeus Pompeius Magnus a Marcus Licinius Crassus, ond gwrthododd Cicero. Yn 58 CC cyhoeddodd Publius Clodius Pulcher, tribwn y bobl, ddeddf yn alltudio unrhyw un oedd wedi dienyddio dinasyddion Rhufeinig heb eu rhoi ar brawf. Roedd Cicero wedi gwneud hyn adeg cynllwyn Catilina, a bu raid iddo adael am Wlad Groeg. Dychwelodd i Rufain yn 57 CC.

Amddiffynnodd Cicero Milo ar gyhuddiad o lofruddio, ac ystyrir ei araith Pro Milone yn un o'i gampweithiau. Er hynny, alltudiwyd Milo. Erbyn 50 CC roedd y berthynas rhwng Cesar a Pompeius wedi dirywio, a rhoddodd Cicero ei gefnogaeth i Pompeius. Yn y cyfnod wedi llofruddiaeth Cesar yn 44 CC, cyhoeddodd gyfres o ymosodiadau ar Marcus Antonius, y Philippicau.

Pan ddaeth Antonius ac Octavianus i gytundeb i rannu grym, cyhoddwyd enw Cicero ar restr o elynion. Daliwyd ef wrth iddo adael ei fila yn Formiae ar ei ffordd tua'r porthladd i geisio dianc, a lladdwyd ef.

Gwaith llenyddol 

Areithiau:
 Pro Quinctio
 Pro Roscio Amerino
 Pro Roscio Comodeo
 De lege agraria contra Rullum
 In Verrem
 De Imperio Cn. Pompei
 Pro Caecina
 Pro Cluentio
 Pro Rabirio perduellionis reo
 In Catilinam I-IV
 Pro Murena
 Pro Sulla
 Pro Flacco
 Pro Archia poeta
 Post reditum in senatu
 Post reditum in Quirites
 De domo sua
 De haruspicum responsis
 Pro Cn. Plancio
 Pro Sestio
 In Vatinium
 Pro Caelio
 De provinciis consularibus
 Pro Balbo
 Pro Milone
 In Pisonem
 Pro Scauro
 Pro Fonteio
 Pro Rabirio Postumo
 Pro Marcello
 Pro Ligario
 Pro rege Deiótaro
 Philippicae quae dicuntur in M. Antonium orationes I–XIV

Rhethreg:
 De inventione
 De partitione oratoria
 De optimo genere oratorum
 Topica
 Brutus
 De oratore
 Orator

Gweithiau athronyddol a gwleidyddol:
 De re publica
 Somnium Scipionis ('Breuddwyd Scipio')
 De legibus
 Hortensius
 Academici libri
 De officiis
 De fato
 De finibus bonorum et malorum
 Tusculanae disputationes
 De natura deorum
 Paradoxa Stoicorum
 Lucullus
 Laelius de amicitia
 Cato maior de senectute

Epistolau:
 ad Atticum
 ad Brutum
 ad Quintum fratrem
 ad familiares

Cerddi:
 Arati Phaenomena (cerddi ar seryddiaeth)
 Marius
 De consulatu suo

Cyfeiriadau

 
Athronwyr y ganrif 1af CC
Athronwyr Rhufeinig
Beirdd Rhufeinig yn yr iaith Ladin
Cyfreithegwyr Rhufeinig
Cyfreithwyr Rhufeinig
Llenorion y ganrif 1af CC
Genedigaethau 106 CC
Gwleidyddion Rhufeinig
Marwolaethau 43 CC
Pobl o Weriniaeth Rhufain
Rhethregwyr Rhufeinig