alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
Mochdre, Conwy

Am y pentref o'r un enw ym Mhowys, gweler Mochdre, Powys.

Pentref a chymuned ym mwrdeistref sirol Conwy, Cymru, yw Mochdre. Mae'n gorwedd i'r gorllewin o Fae Colwyn ac i'r dwyrain o Gyffordd Llandudno. Hyd Ebrill 1974 bu'r pentref yn rhan o Fwrdeistref Ddinesig Bae Colwyn; heddiw mae'n gymuned ar wahân gyda phoblogaeth o 1,862 (Cyfrifiad 2001). Rhed yr A55 a Rheilffordd Arfordir Gogledd Cymru heibio i Fochdre ar ei ymyl ogleddol.

Mabinogi
Ceir chwedl onomatig sy'n esbonio tarddiad enw'r pentref yn chwedl Math fab Mathonwy, yn y Mabinogi. Mae Gwydion a chwmni o ryfelwyr Gwynedd yn cyrchu llys Pryderi yn Nyfed ac yn dwyn moch lledrithiol Pryderi. Ar eu taith yn ôl i'r gogledd, a rhyfelwyr Dyfed yn dynn ar eu sodlau, arosant mewn sawl llecyn a enwir yn "Fochdref" neu "Fochnant" byth ar ôl hynny. Yr olaf o'r rhain, cyn croesi afon Conwy i Wynedd, yw safle pentref Mochdre:
Ac oddi yna [Mochnant ym Mhowys] y cerddasant hyd yng nghantref Rhos, ac yno y buant y nos honno i mewn y dref a elwir etwa ["o hyd"] Mochdref.

Hanes
Mae pentref Mochdre yn rhan o blwyf Llangystennin, ac mae eglwys y plwyf yn adnabyddus fel enghraifft dda o eglwysi Cymreig yr Oesoedd Canol; yn ôl traddodiad mae'n sefyll ar safle'r eglwys gyntaf i gael ei chodi yng Nghymru.

Erbyn heddiw mae Mochdre yn bentref mawr gyda sawl stad o dai diweddar, ystâd ddiwydiannol sylweddol (Parc Busnes Mochdre), tafarn adnabyddus a siopau lleol. Ers peth amser mae'r pentref yn dioddef problemau cymdeithasol o achos yfed ar y stryd gan bobl ifanc a fandaliaeth.

Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

Cyfeiriadau

Cymunedau Conwy
 
Pedair Cainc y Mabinogi
Pentrefi Conwy
Pab Sergiws I

Pab yn Rhufain, a sant, oedd  Sergius I neu Sergiws (m. 701).

Marwolaethau 701
Pabau
Seintiau Cristnogol
95

1g CC - 1g - 2g 
40au 50au 60au 70au 80au - 90au - 100au 110au 120au 130au 140au 
90 91 92 93 94 - 95 - 96 97 98 99 100

Digwyddiadau 
 Frontinus yn cael ei apwyntio yn curator aquarum, yn gyfrifol am gyflenwad dŵr Rhufain.
 Dyddiad posibl ysgrifennu Datguddiad Ioan

Genedigaethau 
 Appian, hanesydd Groegaidd (tua'r dyddiad yma)

Marwolaethau 
 Quintilian, rhethregydd Rhufeinig

95

als:90er#Johr 95
Plinius yr Ieuengaf

Awdur, cyfreithiwr ac athronydd Rhufeinig oedd Gaius neu Caius Plinius Caecilius Secundus, ganwyd fel Gaius neu Caius Plinius Caecilius (61/63 - tua 113), mwy adnabyddus fel Plinius yr Ieuengaf.

Ganed ef yn Como yng ngogledd yr Eidal. Roedd yn nai ar ochr ei fam i Plinius yr Hynaf. Bu farw ei dad pan oedd yn ieuanc, a rhoddwyd ef dan ofal Lucius Verginius Rufus. Teithiodd i Rufain, lle bu'n dysgu rhethreg oddi wrth Quintilian a Nicetes Sacerdos o Smyrna. Pan fu farw ei ewythr, Plinius yr Hynaf, yn ystod ffrwydrad Vesuvius yn 79, gadawodd ei stad i Plinius yr Ieuengaf yn ei ewyllys.

Daliodd Plinius nifer o swyddi pwysig; daeth yn gyfaill i'r hanesydd Tacitus a bu Suetonius yn gweithio iddo. Priododd dair gwaith. Credir iddo farw'n sydyn yn Bithynia-Pontus, tua 112 neu 113, pan oedd yn legatus Augusti yno.

Gweithiau 
Dywedir i Plinius ddechrau ysgrifennu yn bedair ar ddeg oed, pan ysgrifennodd drasiedi mewn Groeg. Y corff mwyaf o'i waith i oroesi yw'r "Llythyrau" (Epistulae), wedi ei cyfeirio at ffrindiau. Mewn dau lythyr enwog mae'n disgrifio ffrwydrad Feswfiws a marwolaeth ei ewythr, Plinius yr Hynaf. Mewn llythyr arall mae'n gofyn i'r ymerawdwr Trajan am gyngor sut i ddelio a'r Cristionogion.

Cyfeiriadau

Athronwyr
Cyfreithwyr
Genedigaethau 63
Llenorion Rhufeinig
Marwolaethau 113
Ysgol Dyffryn Ogwen

Ysgol uwchradd cyfrwng Cymraeg ym Methesda, Gwynedd, ydy Ysgol Dyffryn Ogwen.

Hanes
Sefydlwyd yr ysgol ar ei ffurf presennol ym 1951, ond roedd Ysgol Sir ar y safle ers 1895. Agorwyd estyniad i'r ysgol gan yr Athro Idris Foster. "Bydded goleuni" yw arwyddair yr ysgol.

Roedd 437 o ddisgyblion yn yr ysgol yn 2006, 58 o'r rheiny yn y chweched dosbarth. Daw 78% o'r disgyblion o gartefi lle bod Cymraeg yn brif iaith, gall 99% o'r disgyblion siarad Cymraeg i lefel iaith cyntaf.

Roedd sôn cyn belled yn ôl a 2003 am gyfuno'r ysgol gyda Ysgol Tryfan gerllaw i greu ysgol ffederal.

Cyn-ddisgyblion o nôd
 John Hardy - cyflwynydd radio
 Aled Hughes - dyn tywydd S4C
 Gareth William Jones - awdur
 John Ogwen - actor
 Gruff Rhys - cerddor, aelod o'r Super Furry Animals
 Owain Arthur - actor
 Ieuan Wyn - Prifardd

Ysgolion cynradd yn nhalgylch yr ysgol 
Ysgol Bodfeurig
Ysgol Penybryn
Ysgol Llanllechid
Ysgol Rhiwlas
Ysgol Abercaseg (Babanod)
Ysgol Llandygai
Ysgol Tregarth

Cyfeiriadau

Dolenni allanol
Gwefan Ysgol Dyffryn Ogwen

Dyffryn Ogwen
Dyffryn Ogwen
Sefydliadau 1895
Bethesda
Ysgol y Berwyn

Ysgol uwchradd gymunedol ddwy-ieithog Cymraeg a Saesneg yn Y Bala yw Ysgol y Berwyn.

Roedd 445 o ddisgyblion yn yr ysgol yn  1999, 435 yn 2002, a 452 yn 2006. Daw 60% o'r disgyblion o gartefi gyda Cymraeg yn brif iaith, gall 80% o'r disgyblion siarad Cymraeg i lefel iaith gyntaf.

Ymysg ei chyn ddisgyblion mae Ieuan Wyn Jones, Dirprwy Brif Weinidog Cymru a’r Gweinidog dros yr Economi a Thrafnidiaeth.

Ym mis Medi 2019, fe agorwyd ysgol gydol oes 3-19 oed ar y safle o dan yr enw 'Ysgol Godre'r Berwyn'.

Ysgolion Cynradd yn Nhalgylch yr Ysgol 
Ysgol Bro Tegid
Ysgol O M Edwards
Ysgol y Parc
Ysgol Bro Tryweryn
Ysgol Ffridd y Llyn
Ysgol Beuno Sant
Ysgol Llangwm

Ffynonellau

Berwyn
Berwyn
Y Bala
Ysgol O. M. Edwards

Ysgol gynradd Gymraeg yn Llanuwchllyn ger Y Bala ydy Ysgol O. M. Edwards. Sefydlwyd yr ysgol bresennol yn 1954, ac roedd 42 o ddisgyblion yn yr ysgol yn 2006. Fe aiff disgyblion yr ysgol ymlaen i Ysgol y Berwyn pan yn 11 oed. Daw 80% o'r disgyblion o gartefi lle mae'r Cymraeg yn brif iaith.

Enwyd yr ysgol ar ôl Owen Morgan Edwards, dyn a anwyd yn Llanuwchlyn ac a aeth ymlaen i fod yn Aelod Seneddol ac yn Arolygwr Ysgolion cyntaf Cymru. Ei fab ef a sefydlodd Urdd Gobaith Cymru.

Prifathro cyntaf yr ysgol oedd Ifor Owen, a oedd hefyd yn sylfaenydd ac yn arlunydd y comic Cymraeg cyntaf, sef Hwyl!.

Ffynonellau

Dolenni allanol
Gwefan swyddogol
Ysgol OM yn 50 BBC Hydref 2004

O.M. Edwards
O.M. Edwards
Sefydliadau 1954
Llanuwchllyn
Ysgol Ieuan Gwynedd

Ysgol gynradd Cymraeg ger Rhydymain ydy Ysgol Ieuan Gwynedd. Enwyd yr ysgol ar ôl enw barddol y parchedig Evan Jones. Sefydlwyd hi'n 1966, cyn hynny mynychodd y disgyblion ysgol Bryncoedifor gerllaw.

Roedd 25 o ddisgyblion yn yr ysgol ym mlwyddyn addysgol 2006 - 2007. Daw 80% o'r disgyblion o gartefi lle bod Cymraeg yn brif iaith.

Dolenni Allanol
Gwefan swyddogol

Ffynonellau

Ieuan Gwynedd
Ieuan Gwynedd
Sefydliadau 1966
Ysgol Botwnnog

Ysgol uwchradd ddwyieithog (Cymraeg a Saesneg) ym Motwnnog, Gwynedd, ydy Ysgol Botwnnog.

Roedd 516 o ddisgyblion yn yr ysgol yn 2006 o'i gymharu â 480 yn 2001 a 405 yn 1998. Daw 70% o'r disgyblion o gartrefi lle'r Cymraeg yw'r brif iaith. Gall 95% o'r disgyblion siarad Cymraeg i lefel iaith cyntaf.

Bu Robert Alun Roberts yn athro gwyddoniaeth yn yr ysgol rhwng 1915 ac 1917. Derbyniodd CBE am ei gyfraniad i amaethyddiaeth yn 1962.

Disgyblion nodedig
William Morgan Williams (Fferyllfardd, 1832–1877), meddyg a bardd a gyhuddwyd o dwyllo i enill cadair eisteddfod

Ysgolion cynradd yn nalgylch yr ysgol 
Ysgol Gynradd Nefyn
Ysgol Abersoch
Ysgol Crud y Werin
Ysgol Edern
Ysgol Llanbedrog
Ysgol Llidiardau
Ysgol Babanod Morfa Nefyn
Ysgol Sarn Bach
Ysgol Tudweiliog
Ysgol Pont y Gôf
Ysgol Foelgron

Cyfeiriadau

Dolenni allanol
Lluniau o Ysgolheigion hynaf Ysgol Botwnnog yn 1913 

Adeiladau rhestredig Gradd II Gwynedd
Botwnnog
Botwnnog
Ysgol Brynrefail

Ysgol uwchradd ddwyieithog (Cymraeg a Saesneg) yn Llanrug, Arfon, Gwynedd, ydy Ysgol Brynrefail.

Arwyddair yr ysgol ydy Gyda'n Gilydd am y Copa. Mae'r ysgol yn enwog am yr eisteddfod. Roedd 750 o ddisgyblion yn yr ysgol yn 2006, 107 ohonynt yn y chweched dosbarth (blynyddoedd 12 ac 13). Daw 65% o'r disgyblion o gartefi lle mai'r Gymraeg yw prif iaith y cartref. Mae 99% o'r disgyblion yn medru siarad Cymraeg i lefel iaith gyntaf.

Ysgolion cynradd yn nhalgylch yr ysgol 
Ysgol Gwaun Gynfi
Ysgol Llanrug
Ysgol Bethel
Ysgol Cwm y Glo
Ysgol Dolbadarn
Ysgol Gymuned Penisarwaen

Cyn-ddisgyblion o nôd
 Dafydd John Pritchard - prifardd, enillydd y y Goron yn Eisteddfod Bro Dinefwr 1996
 Dave Brailsford, rheolwr beicio enwog i dîm llwyddiannus Ineos Grenadiers

Cyfeiriadau

Dolenni allanol
Gwefan swyddogol 

Llanrug
Brynrefail
Brynrefail
94

1g CC - 1g - 2g 
40au 50au 60au 70au 80au - 90au - 100au 110au 120au 130au 140au 
89 90 91 92 93 - 94 - 95 96 97 98 99

Digwyddiadau 
 Yr ymerawdwr Domitian yn ail-adeiladu ac ail-gysegru'r Curia Julia (man cyfarfod Senedd Rhufain), oedd wedi ei llosgi yn 64.
 Domitian yn alltudio athronwyr o Rufain.

Genedigaethau 
An, Ymerawdwr Tsieina (m. 125)

Marwolaethau 

94

als:90er#Johr 94
Castell Caeriw

Castell yng Nghaeriw, Sir Benfro ydy Castell Caeriw. Cymerodd teulu enwog Carew eu henw o'r lle ac maent yn dal yn berchen ar y castell, er eu bod yn ei brydlesi i Barc Cenedlaethol Arfordir Penfro sy'n gweinyddu'r safle.

Bu ar y safle hon gaerau milwrol am o leiaf y 2000 blywddyn diwethaf, a chredir i'r castell presennol gael ei adeiladu'n wreiddiol gan Gerald de Windsor.

Dolenni allanol
  Gwefan swyddogol Castell Caeriw
  MyPembrokeshire.com - Castell Caeriw

Adeiladau rhestredig Gradd I Sir Benfro
Caeriw
Caeriw
Y Normaniaid yng Nghymru
Parc Cenedlaethol Arfordir Penfro
Anwen Francis

Awdures plant Cymraeg ydy Anwen Francis (ganwyd 16 Ionawr 1979, Aberteifi, Ceredigion). Mae hefyd yn ysgrifennu colofnau'n rheolaidd ar gyfer cylchgronau marchogaeth a phapurau wythnosol. Mynychodd Ysgol Plant Bach Aberteifi, Ysgol Gynradd Aberteifi, Ysgol Uwchradd Aberteifi a Choleg y Drindod, Caerfyrddin. Gweithiodd i'r BBC fel gohebydd am chwe mlynedd cyn symyd i weithio i Gyngor Sir Ceredigion fel Swyddog Cyfathrebu Corfforaethol. Bellach mae'n gweithio fel Cyfieithydd i Adran y Gwyddorau Dynol ac Iechyd ym Mhrifysgol Abertawe. Me'n feirniad ceffylau ac yn cystadlu ar draws Cymru a Lloegr.

Llyfryddiaeth
 Siani'r Shetland (Gwasg Gomer, 2005)
 Campau Siani'r Shetland (Gwasg Gomer, 2007)
 Nadolig Llawen Siani (Gwasg Gomer, 2007)
 Siani'r Shetland: Siani ar Garlam (Gwasg Gomer, 2007)
 Siani'r Shetland: Siani'n Achub y Dydd (Gwasg Gomer, 2007)
 Siani'r Shetland: Siani am Byth! (Gwasg Gomer, 2009)
 Y Rali Fawr (Gwasg Gomer, 2012)

Cyfeiriadau

 Coladwyd y llyfryddiaeth o wefan gwales.com

Genedigaethau 1979
Llenorion Cymreig yr 21ain ganrif
Llenorion plant Cymraeg
Merched yr 20fed ganrif
Merched yr 21ain ganrif
Nofelwyr Cymraeg
Nofelwyr plant
Pobl addysgwyd yn Ysgol Uwchradd Aberteifi
Pobl o Geredigion
Gareth William Jones

Awdur plant Cymraeg ydy Gareth William Jones (ganwyd 25 Gorffennaf 1947, Tregarth). Fe'i magwyd ym Methesda a mynychodd Ysgol Penybryn ac Ysgol Dyffryn Ogwen.

Llyfryddiaeth
Pobl y Llyfrau (Llyfr Mawr) Rhagfyr 2003  (Uned Iaith / CBAC)
Mewnwr a Maswr: 1. Brwydr y Brodyr! (Gwasg Carreg Gwalch)
Mewnwr a Maswr: 2. Dau Ddewis Tachwedd 2004 (Gwasg Carreg Gwalch)
Mewnwr a Maswr: 3. Siom, Syndod a Sws Mai 2005 (Gwasg Carreg Gwalch)
Mewnwr a Maswr: 4. Triciau, Taclau a Thaith Tachwedd 2005 (Gwasg Carreg Gwalch)
Mewnwr a Maswr: 5. Tân ar Groen Mai 2006 (Gwasg Carreg Gwalch)
Mewnwr a Maswr: 6. Ffrainc Amdani! Awst 2007 (Gwasg Carreg Gwalch)
 Caru Nodyn Tachwedd 2008 (Gwasg Carreg Gwalch)
 Breuddwyd Monti 2011(Gwasg Carreg Gwalch)

Ffynonellau

Coladwyd y llyfryddiaeth oddi ar gwales.com

Llenorion Cymreig yr 21ain ganrif
Llenorion plant Cymraeg
Nofelwyr Cymraeg
Nofelwyr plant
Pobl o Fethesda
Pobl addysgwyd yn Ysgol Dyffryn Ogwen
Gwion Hallam

Awdur llyfrau Cymraeg i blant ydy Gwion Hallam (ganwyd 9 Awst 1973). Fe'i ganwyd yn Abertawe a magwyd yn Rhydaman. Mynychodd Ysgol Gynradd Gymraeg Rhydaman, Ysgol Gyfun Maes-yr-Yrfa a Choleg Prifysgol Aberystwyth. Mae'n byw yn y Felinheli erbyn heddiw.

Enillodd Goron yr Eisteddfod Genedlaethol yn 2017.

Llyfryddiaeth

Cyfres Dwy-Es - Sgets a Sgwrs: Pecyn 2 - Penderfyniadau - Breuddwyd Roc a Rôl Chwefror 2002 (CAA)
Cyfres Dwy-Es - Sgets a Sgwrs: Pecyn 3 - Amgylchiadau - Hunllef Rhodri Ap Rhydderch Mehefin 2003 (CAA)
Cyfres Pen Dafad: Noson Boring i Mewn Hydref 2003 (Y Lolfa)
 Cyfres Whap!: Creadyn Mai 2005 (Gwasg Gomer)
 Caneuon y Coridorau (Tudur Dylan, Gwion Hallam, Mererid Hopwood, Caryl Parry Jones, Mei Mac,Ceri Wyn), Mehefin 2005, (Gwasg Carreg Gwalch)
Cyfres Dwy-Es - Sgets a Sgwrs: Pecyn 6 - Egwyddorion Hydref 2005 (CAA)
Cyfres Dwy-Es - Sgets a Sgwrs: Pecyn 6 - Egwyddorion: Disgwyl a Disgwyl Rhagfyr 2005 (CAA)
Odl-Dodl Pobl Mai 2007 (Gwasg Carreg Gwalch)

Coladwyd y llyfryddiaeth oddi ar gwales.com

Gwobrau ac Anrhydeddau
Gwobr Tir na n-Og 2006 - Cyfres Whap!: Creadyn (Gwasg Gomer)

Cyfeiriadau

Genedigaethau 1973
Llenorion Cymreig yr 21ain ganrif
Llenorion plant Cymraeg
Nofelwyr Cymraeg
Nofelwyr plant
Pobl addysgwyd yn Ysgol Gyfun Maes-yr-Yrfa
Nicholas Daniels

Awdur plant Cymreig ydy Nicholas Daniels (18 Rhagfyr 1974). Ganed yn Llanelli a magwyd yn Llangennech. Mynychodd Ysgol Gynradd Llangennech ac Ysgol Gyfun y Strade. Mae'n byw yn Llanelli ac yn hunan gyflogedig.

Gwobrau
Yn  2008 enillodd ei lyfr Y Llyfr Ryseitiau: Gwaed y Tylwyth Wobr Tir na n-Og yn y categori cynradd. Dywedwyd gan y beirniaid: "Roedd y panel o'r farn fod y gyfrol hon yn torri tir newydd yn ysgrifennu Cymraeg gan gynnig cyfuniad difyr o'r hen chwedlau Cymreig a byd hudolus, tebyg i fyd Harry Potter".

Llyfryddiaeth
Gornest Reslo'r Menywod Cinio (Cyfres Fflach Doniol) (Dref Wen, 2002)
Melltith y Fenyw Ginio (Cyfres Fflach Doniol) (Dref Wen, Medi 2004)
Ysgol Lol (Cyfres Fflach Doniol) (Dref Wen, Chwefror 2005)
Sialens Siôn Corn (Dref Wen, Medi 2005)
Y Llyfr Ryseitiau: Gwaed y Tylwyth (Dref Wen, Gorffennaf 2007)
Y Brodyr Bendigedig a'r Hwdwch Hyll (Dref Wen, Ebrill 2009)
Y Llyfr Ryseitiau: Dinas y Dreigiau (Dref Wen, Mai 2011)
Hunangofiant Bachgen Drwg (Diwrnod Y Llyfr, 2011)
Neifion Jones a’r Drws Cwantwm (Cyfres y Fflam, CAA, 2012)
Y Farwolaeth Driphlyg (Cyfres y Fflam, CAA, 2012)

Dolenni Allanol
Taflen Adnabod Awdur: Nicholas Daniels, Cyngor Llyfrau Cymru, 2006

Cyfeiriadau

Coladwyd y llyfryddiaeth oddi ar gwales.com

Genedigaethau 1974
Llenorion Cymreig yr 21ain ganrif
Llenorion plant Cymraeg
Llenorion plant Cymreig
Nofelwyr Cymraeg
Nofelwyr plant
Addysgwyr Cymreig
Pobl o Sir Gaerfyrddin
Pobl addysgwyd yn Ysgol y Strade
Meleri Wyn James

Awdur Cymraeg ydy Meleri Wyn James (ganwyd 20 Mehefin 1970). Cafodd ei geni yn Llandeilo. Magwyd yn Beulah ger Castell Newydd Emlyn a mynychodd Ysgol Beulah, Ysgol Aberporth ac Ysgol Uwchradd Aberteifi cyn mynd i Brifysgol Aberystwyth.

Enillodd y Fedal Lenyddiaeth yn Eisteddfod Genedlaethol Urdd Gobaith Cymru, Taf-Elái yn 1991, cyhoeddwyd y gyfrol hon pan oedd ond yn 20 oed. Enillodd hi'r Fedal Ryddiaeth yn yr Eisteddfod Genedlaethol 2023.

Llyfryddiaeth
Mwydyn yn yr Afal (Urdd Gobaith Cymru, 1991) – cyfrol enillydd y Fedal Lenyddiaeth yn Eisteddfod Genedlaethol Urdd Gobaith Cymru, Taf-Elái 1991
Stripio (Y Lolfa, 1994)
Diwrnod Da o Waith (Y Lolfa, 1999)
Gwendolin Pari P.I., Nofelau Nawr (Gwasg Gomer, 2001)
Catrin Jones yn Unig (Gwasg Gomer, 2001)
Catrin Jones a'i Chwmni (Gwasg Gomer, 2001)
Tipyn o Gamp 1, Cyfres Hoff Straeon (Gwasg Gomer, 2003)
Stori a Mwy (Gwasg Gomer, 2003)
Gwenynen Bigog (Gwasg Gomer, 2003)
Tipyn o Gamp 2 (Gwasg Gomer, 2003)
Mrch Dd@, Cyfres Whap! (Gwasg Gomer, 2005)
Y We, Cyfres i'r Byw (Gwasg Gomer, 2005)
Wyneb Rwber, Cyfres i'r Byw (Gwasg Gomer, 2005)
St@fell, Cyfres Whap (Gwasg Gomer, 2005)
Parti Ann Haf, Stori Sydyn (Gwasg Gomer, 2006)
Rhyfel Cartre, Cyfres Lleisiau (Canolfan Astudiaethau Addysg, 2006)
Hlo Bri@n! :), Cyfres Whap! (Gwasg Gomer, 2006)
Fyny Lawr (Gwasg Gomer, 2006)
Dw i Eisiau Bod yn Enwog (Atebol, 2010)
Na, Nel! (Y Lolfa, 2014)
Na, Nel!: Ha, ha! (Y Lolfa, 2015)
Na, Nel!: Ho, ho! (Y Lolfa, 2015)
Na, Nel!: Aaaa! (Y Lolfa, 2016)
Na, Nel!: Shhh! (Y Lolfa, 2016)
Dyddiadur Nel (Y Lolfa, 2017)
Na, Nel!: Wps! (Y Lolfa, 2017)
Na, Nel!: Ha, Ha! (Y Lolfa, 2017)
Na, Nel!: Un Tro (Y Lolfa, 2018)

Ffynonellau

Coladwyd y llyfryddiaeth oddi ar gwales.com

Genedigaethau 1970
Llenorion Cymreig yr 20fed ganrif
Llenorion Cymreig yr 21ain ganrif
Llenorion plant Cymraeg
Nofelwyr Cymraeg
Nofelwyr plant
Pobl o Landeilo
Merched yr 20fed ganrif
Merched yr 21ain ganrif
Pobl addysgwyd yn Ysgol Uwchradd Aberteifi
RISC OS

RISC OS yw enw system weithredu ar gyfer cyfrifiaduron a grewyd yn wreiddiol gan gwmni Prydeinig, Acorn Computers. Daeth Acorn Computers i ben yn 1998, ond ers hynny mae'r system a'r caledwedd wedi cael ei gynhyrchu gan sawl grŵp o gwmnïau:

Castle Technology (RiscPC (1999 - 2003), A7000+ (1999 - 2006), Iyonix (2002 - Presennol), RISC OS 5 (2002 - Presennol)).
RISCOS Ltd. (RISC OS 4 (1999 - 2005), RISC OS Select (2001 - Presennol), RISC OS Adjust (2004 - Presennol), RISC OS 6 (2006 - Presennol)).
Advantage Six (A6 (2003 - Presennol), A75 (2003 - Presennol), A5 (2004 - Presennol), A9Home (2005 - Presennol), A9WAI (2007 - Presennol).
RISC OS Open (RISC OS 5 (2006 - Presennol))

Ers 2018 mae RISC OS 5 yn "open source software". Mae hi'n gallu defnyddio cyfrifiaduron bach Raspberry Pi.

Systemau gweithredu
93

1g CC - 1g - 2g 
40au 50au 60au 70au 80au - 90au - 100au 110au 120au 130au 140au 
88 89 90 91 92 - 93 - 94 95 96 97 98

Digwyddiadau 
 Yr ymerawdwr Domitian yn erlid y Cristionogion
 Plinius yr Ieuengaf yn cael ei benodi i swydd Praetor.
 Josephus yn gorffen ei lyfr Hynafiaethau yr Iddewon (neu yn 94).

Genedigaethau

Marwolaethau 
 23 Awst — Gnaeus Julius Agricola, cadfridog a chyn-lywodraethwr Prydain, 53

93
92

1g CC - 1g - 2g 
40au 50au 60au 70au 80au - 90au - 100au 110au 120au 130au 140au 
87 88 89 90 91 - 92 - 93 94 95 96 97

Digwyddiadau 
 Y Sarmatiaid yn dinistrio Legio XXI Rapax yn Pannonia
 Y Rhufeiniaid yn gorchfygu'r Marcomanni ger Afon Donaw
 Byddinoedd Rhufeinig yn symud i mewn i Mesopotamia

Genedigaethau

Marwolaethau 
yn ystod y flwyddyn
Dou Xian, gwleidydd o Tsieina
Ban Gu, hanesydd o Tsieina, 61
Yuan An, ysgolhaig a gwladweinydd o Tsieina

Cyfeiriadau

92

als:90er#Johr 92
Rhidian

Roedd Rhidian (5g - 6g) yn sant cynnar o Gymro.

Hanes a thraddodiad
Yn ôl Bucheddau'r Saint, cafodd ei addysg yng nghlas Sant Cenydd (amrywiad: Cynydd) yn Llangynydd, penrhyn Gŵyr. Sefydlodd eglwys yn Llanrhidian, tua 6 milltir i'r dwyrain o Langynydd, yng nghanol Gŵyr. Cysegrir eglwys Llanrhidian i sant Illtud, sy'n awgrymu cysylltiad posibl rhwng y Rhidian a choleg enwog Llanilltud Fawr.

Dywedir ymhellach fod Rhidian yn gyfoeswr â Macsen Wledig (sy'n annhebygol) a'i fod wedi troi Brynach Wyddel, brenin Brycheiniog, yn Gristion.

Cyfeiriadau

Cymry'r 5ed ganrif
Seintiau Cymru
Teyrnas Morgannwg
Llanddewi, Gŵyr

Mae Llanddewi () yn bentref bychan ar benrhyn Gŵyr, de Cymru. Saif ym mhen gorllewinol Gŵyr tua hanner ffordd rhwng Rhosili i'r gorllewin ac Oxwich i'r dwyrain. Y pentref agosaf yw Llan-y-tair-mair.

Penrhyn Gŵyr
Pentrefi Abertawe

en:Llanddewi
Oes Agored Tenis

Dechreuodd Oes Agored Tenis yn 1968 pan ddaeth twrnameintiau yn agored i chwaraewyr proffesiynol yn ogystal ag amaturiaid. Rhoddodd twrnameintiau'r Gamp Lawn y gorau i amaturiaeth y flwyddyn hon ac roedd chwaraewyr gorau tenis nawr yn gallu ennill bywoliaeth trwy chwarae'r gêm.

Tenis
Gronant

Pentref bychan yng nghymuned Llanasa, Sir y Fflint, Cymru, yw Gronant (). Saif tua milltir o arfordir gogledd Cymru yng nghornel gogledd-orllewinol eithaf y sir, bron ar y ffin â Sir Ddinbych. Mae'n gorwedd rhwng Prestatyn i'r gorllewin a Gwesbyr a Talacre i'r dwyrain.

Tu ôl i'r pentref mae nant yn codi i'r Graig Fawr, y cyntaf o Fryniau Clwyd. Mae lôn dan bont ar Reilffordd Arfordir Gogledd Cymru yn arwain o'r pentref i'r traeth a'r tywynnau sy'n ymestyn o Brestatyn i'r Parlwr Du.

Ar y traeth gerllaw Gronant, ceir yr unig fan lle mae'r Fôr-wennol fechan yn nythu yng Nghymru. Mae'r nythod yn cael eu gwarchod gan wirfoddolwyr.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Cyfeiriadau

Llanasa
Pentrefi Sir y Fflint
Trelogan

Pentref yng nghymuned Llanasa, Sir y Fflint, Cymru, yw Trelogan (). Saif yn y bryniau isel tua hanner ffordd rhwng Trelawnyd i'r gorllewin a Mostyn i'r dwyrain. I'r gogledd ceir pentref Llanasa.

Mae gan y pentref boblogaeth o tua 200. Lleolir Ysgol Gynradd Trelogan yno. Hyd 2005 roedd gan y pentref ei swyddfa bost, ond mae wedi cau rwan. Ceir tafarn yn y pentref. Tuag 1 filltir i'r de-ddwyrain o'r pentref ceir carreg hynafol Maen Achwyfan a'i groes Geltaidd gynnar.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Cyfeiriadau

Llanasa
Pentrefi Sir y Fflint
Trelawnyd

Pentref bychan yng nghymuned Trelawnyd a Gwaenysgor, Sir y Fflint, Cymru, yw Trelawnyd (). Newmarket oedd enw'r pentref rhwng 1710 ac 1954. Mae'n gorwedd yn y bryniau isel tua hanner ffordd rhwng Diserth i'r gorllewin a Trelogan i'r dwyrain. I'r gogledd ceir pentref Gwaenysgor. Rhed yr A5151 trwy'r pentref.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  a'r Aelod Seneddol yw .

Hanes 
Ar bwys y pentref i'r gogledd, ceir Y Gop, bryn 250m sydd â lle arbennig yn hanes archaeoleg a chynhanes Cymru. Coronir ei gopa â charnedd anferth, un o'r rhai mwyaf yng Nghymru. Uchder y garnedd yw tua 12 medr ac mae tua 100 medr o led. Credir ei bod yn dyddio o Oes yr Efydd. Ceir yn ogystal ogofâu ar lethrau'r Gop lle darganfuwyd olion cynhanesyddol.

Mae Trelawnyd yn un o blwyfi hynafol Sir y Fflint. Bu'n wreiddiol yn rhan o blwyf Diserth, ond daeth yn blwyf arwahan rhywbryd rhwng 1254 ac 1291, gan gynnwys trefgorddau Gop, Graig, Pentreffyddion a Rhydlyfnwyd.

Newidiwyd enw'r pentref i Newmarket (Cymraeg: "Marchnad Newydd") gan John Wynne o Gopa'rleni ym 1710, drwy ennill cynneddf gan Gofrestra'r Esgob i'w newid. Roedd Wynne eisoes wedi ail-adeiladu rhan helaeth o'r pentref, a sefydlodd nifer o ddiwydiannau, marchnad wythnosol a ffair flynyddol. Bwriad newid yr enw oedd i droi'r pentref yn dref farchnad ar gyfer yr ardal, ond methodd yr ymgyrch gan i'r Rhyl ddod yn brif dref marchnad yr ardal yn hytrach na Newmarket. Parhaodd yr enw Newmarket hyd 1954, pan ail-enwyd y pentref yn swyddogol yn Drelawnyd.

Côr Meibion Trelawnyd

Ffurfiwyd Côr Meibion Trelawnyd ym 1933, er mwyn cystadlu yn Eisteddfod y pentref. Tyfodd aelodaeth y côr a daeth William Humphreys, tad y llenor Emyr Humphreys yn gôr-feistr. Dros y blynyddoedd bu'n canu llai a llai, ond yn 1946 ailsefydlwyd y côr gan fynd o nerth i nerth. Enillodd y côr gystadleuaethau yn yr Eisteddfod Genedlaethol sawl gwaith: yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru Y Bala 1967 ac Eisteddfod Genedlaethol Cymru Rhuthun 1973. Mae'r côr yn dal i fynd hyd heddiw.

Cyfleusterau 
Yn y pentref lleolir Ysgol Gynradd Trelawnyd, sef ysgol noddedig wirfoddol yr Eglwys yng Nghymru, a tafarn y "Crown Inn" sy'n dyddio o'r 17g.

Enwogion 
Emyr Humphreys (ganwyd 1919) - llenor, bardd a nofelydd Cymreig o fri a anwyd yn Nhrelawnyd

Gweler hefyd
Croes Eglwys Trelawnyd

Cyfeiriadau

Dolenni allanol 
Côr Meibion Trelawnyd
Ysgol Gynradd Trelawnyd 
Trelawnyd.com 
Lluniau panoramig o Drelawnyd, BBC

Pentrefi Sir y Fflint
Trelawnyd a Gwaenysgor
91

1g CC - 1g - 2g 
40au 50au 60au 70au 80au - 90au - 100au 110au 120au 130au 140au 
86 87 88 89 90 - 91 - 92 93 94 95 96

Digwyddiadau 
 Plinius yr Ieuengaf yn cael ei benodi i swydd tribunus plebis.

Genedigaethau

Marwolaethau 
 Julia Flavia, merch yr ymerawdwr Rhufeinig Titus a chariad ei frawd Domitian, ar ôl ei gorfodi i gael erthyliad.

91

als:90er#Johr 91
Ring of Honor

Mae Ring of Honor neu ROH yn gwmni ymgodymu (restlo) annibynnol Americanaidd sy'n adnabyddus am ei ymgodymu craidd caled neu eithafol. Sefydlwyd y cwmni yn 2002 gan Rob Feinstein, y perchennog presennol ydy Cary Silkin.

Mae ROH yn cynnal amryw o sioeau pob mis, weithiau hyd yn oed tua ag at chwech. Mae Ring of Honor yn cynnal rhai sioeau blynyddol gan gynnwys Anniversary Show, Death Before Dishonor, Survival of the Fittest, Glory by Honor a Final Battle (sioe olaf y flwyddyn).

Hanes
Yn Ebrill 2001, roedd y cwmni dosbarthu fideoau ymgodymu RF Video angen gwmni/ffederasiwn ymgodymu i arwain eu gwerthiant ar ôl i Extreme Championship Wrestling fynd allan o fusnes, felly crewyd cwmni ROH.

Mae ROH yn recordio eu sioeau a'u gwerthu ar DVD, trwy archebion post ac o'u siop ar y wê, sydd wedi datblygu bas ffan i'r cwmni yn yr Unol Daleithiau ac ar draws y byd. Er nad oes gan ROH raglen deledu swyddogol mae uchafbwyntiau eu sioeau yn cael eu darlledu i gwledydd tramor ar sianel The Fight Network yng Nghanada ac ar sianel TWC Fight! ym Mhrydain.

Dolenni allanol
 Gwefan Swyddogol
 Gwefan fideoau 

Cwmnïau chwaraeon
Ymgodymu
Cwmnïau a sefydlwyd yn 2002
Diwedd y Gwt

Label recordio a sefydlwyd ym 1992 gan Geraint Griffiths yng Nghaerfyrddin yw Diwedd Y Gwt.

Recordiau Diwedd Y Gwt

Donegal (1992) - Geraint Griffiths
Hewl (1999) - Geraint Griffiths
Glastir (2001) - Geraint Griffiths
Miya-Jima (2005) - Geraint Griffiths
Clwb Dydd Sadwrn (2007) - Geraint Griffiths a'r Gwehyddion
Havana (2007) - Geraint Griffiths
Geraint Davies (2007) - Geraint Davies
Brooklyn (2017) - Geraint Griffiths

Labeli recordio Cymreig
Sefydliadau 1992
Caerfyrddin
Ffleminiaid

Ffleminiaid (Fflemeg/Iseldireg: de Vlamingen neu het Vlaamse volk "gwerin Fflandrys"; hefyd yn yr Oesoedd Canol: Fflemisiaid, Fflemiswyr, Fflandryswyr a Fflandrysiaid) yw'r bobl sy'n ffurfio'r mwyafrif o'r Belgiaid, gyda chymuned o tua 6 miliwn yn Fflandrys, rhan ogleddol Gwlad Belg.

Fodd bynnag, nid yw tiriogaeth y Fflandrys bresennol yn cyfateb i'r hen Swydd Flandrys, a gynhwysai rannu o ogledd Ffrainc a'r Iseldiroedd ond heb gynnwys canolbarth a dwyrain y Fflandrys bresennol, a oedd yn rhan o arglwyddiaethau eraill yn yr Ymerodraeth Lân Rufeinig, yn bennaf Dugiaeth Brabant a Swydd Loon.

Mae statws y Ffleminiaid a Fflandrys o fewn gwladwriaeth Gwlad Belg yn gwestiwn gwleidyddol dadleuol, gyda nifer o Ffleminiaid yn pwyso am ffurf o hunanlywodraeth.

Dros y canrifoedd mae'r Ffleminiaid wedi ymfudo i sawl gwlad ac ardal yn Ewrop a'r Byd Newydd. Daethant i Loegr yn y 12g a chawsant eu defnyddio gan frenhinoedd Lloegr fel arf yn erbyn Cymry'r de trwy sefydlu trefedigaeth yn ne Penfro a drawsnewidiodd iaith a diwylliant y rhan honno o Gymru (gweler Ffleminiaid de Penfro).

Gweler hefyd
Fflandrys
Fflemeg
Ffleminiaid de Penfro

 
Fflandrys
Grwpiau ethnig yng Ngwlad Belg
Pobloedd Germanaidd
90

1g CC - 1g - 2g 
40au 50au 60au 70au 80au - 90au - 100au 110au 120au 130au 140au 
85 86 87 88 89 - 90 - 91 92 93 94 95

Digwyddiadau 
 Tymor Plinius yr Ieuengaf fel quaestor dinesig yn dod i ben.
 Yr ymerawdwr Domitian yn gorfod prynu heddwch oddi wrth Decebalus, brenin Dacia.
 Cwlen yn dod yn brifddinas taliath Rufeinig Germania Inferior.
 Ysgrifennu Efengyl Ioan ac Actau'r Apostolion (tua'r dyddiad yma).

Genedigaethau 
Ptolemi, mathemategydd a seryddwr Groegaidd

Marwolaethau 
Pedanius Dioscorides, meddyg Groegaidd (tua'r dyddiad yma)
Gaius Valerius Flaccus, bardd Rhufeinig (tua'r dyddiad yma)

90
Pab Luciws I

Pab yn Rhufain bu Luciws I neu Lucius I (m. 254).

Marwolaethau 254
Pabau
Lleyton Hewitt

Chwaraewr tenis Awstralaidd yw Lleyton Glynn Hewitt (ganwyd 24 Chwefror 1981).

Hewitt, Lleyton
Hewitt, Lleyton
Hewitt, Lleyton
Hewitt, Lleyton
Hewitt, Lleyton
Hewitt, Lleyton
Ffleminiaid de Penfro

Fflandrysiaid neu Ffleminiaid de Penfro yw'r enw a ddefnyddir i gyfeirio at y Ffleminiaid a ymsefydlodd yn ne Penfro yn y 12g gan drawsnewid iaith a diwylliant yr ardal am byth.

Ceir y cyfeiriad cyntaf atynt ym Mrut y Tywysogion am y flwyddyn 1108. Mae'r brut yn cofnodi fel y daeth y Ffleminiaid (pobl "o darddiad ac arferion rhyfeddol") i Ddyfed ar orchymyn y brenin Eingl-Normanaidd Harri I o Loegr. Â'r croniclydd yn ei flaen i ddweud eu bod wedi cipio'r cyfan o gantref Rhos ac wedi gyrru allan y trigolion gwreiddiol i gyd.

Daeth y Ffleminiaid hyn o Loegr, lle ceir cofnodion iddynt ymsefydlu yn rhannau dwyreiniol y wlad yn y ganrif flaenorol. Bwriad Harri I oedd disodli'r Cymry Dyfed o'u tiroedd a chreu "ardal glustog" rhwng Normaniaid y de, bychan mewn nifer, a'r Cymry. Ymddengys fod grwpiau eraill wedi dod drosodd ar ôl hynny yn uniongyrchol o Fflandrys fel y bobl a ddilynai Wizo, a fyddai'n arglwydd cantref Daugleddau yn nes ymlaen.

Roedd ymsefydliad y Ffleminiaid yn ne Penfro yn rhan o bolisi a fyddai'n cael ei disgrifio fel glanhau ethnig neu hil-laddiad heddiw. Mae'r hanesydd Normanaidd Ordericus yn cofnodi fod y Ffleminaid yn "lladd y Cymry (Guali Britones) fel cŵn." Nid oedd y Cymry lleol yn barod i ildio heb ymladd a nodweddwyd gweddill y 12g gan ryfel herwfilwrol ar raddfa eang rhang y Ffleminiad a'r Cymry. Ar ddiwedd y ganrif mae Gerallt Gymro yn nodi'r elyniaeth agored rhwng y Cymry a'r Ffleminaid.

Cymuned ar wahân oedd y Ffleminiaid. Ni fu cymathu o gwbl (gwahanol oedd hanes y Normaniaid; roedd Gerallt Gymro yn fab i Gymraes a Normaniad, er enghraifft). Roeddent yn arfer eu hiaith eu hunain (Fflemeg), ac yn cael eu dynodi ar wahân yn y gyfraith. Ymledasant o gantref Rhos i ardal Daugleddau, Talacharn a rhannau eraill o dde Penfro.

Parhaodd y Ffleminiaid yn gymuned ar wahân am rai canrifoedd. Yn ddiweddarach caent eu cofnodi fel unedau arbennig ym myddinoedd y Saeson yn ystod gwrthryfel Owain Glyndŵr, e.e. ym mrwydr Hyddgen yn 1401.

Cyfeiriadau

Llyfryddiaeth
John Davies, Hanes Cymru (Llundain, 1992)
Michael Richter, Giraldus Cambrensis (Aberystwyth, 1976)

12fed ganrif yng Nghymru
Grwpiau ethnig yng Nghymru
Hanes Sir Benfro
De Penfro
Esgobaeth Llanelwy

Esgobaeth Llanelwy yw un o chwech esgobaeth yr Eglwys yng Nghymru ac un o bedair esgobaeth hanesyddol Cymru. Mae'r esgobaeth bresennol yn cynnwys Sir Ddinbych a Sir y Fflint, rhai rhannau o sir Conwy a Powys, ac ychydig o sir Gwynedd. Mae'r gadeirlan a'r eglwys gadeiriol yn Llanelwy, sedd Esgob Llanelwy.

Ychydig iawn a wyddys am hanes cynnar yr esgobaeth. Yn ôl y traddodiad, sefydlwyd yr esgobaeth gan Sant Cyndeyrn, a elwir hefyd yn Kentigern a Mungo, tua chanol y 6g. Yr unig berson arall a enwir fel esgob Llanelwy cyn cyfnod y Normaniaid yw Sant Asaph. Fel yn achos gweddill esgobaethau cynnar Cymru, roedd esgobaeth Llanelwy yn yr Oesoedd Canol Cynnar yn uned lai diffiniedig o ran ei thiriogaeth a'i threfn eglwysig nag yn ddiweddarach. Pennaeth ysbrydol ar nifer o glasau ac eglwysi lled-annibynnol oedd yr esgob.

Daeth newid gyda dyfodiad y Normaniaid i Gaer a gogledd Cymru. Ceir y cyfeiriad hanesyddol cyntaf at Esgobaeth Llanelwy, ond heb ei henwi'n uniongyrchol, mewn dogfen eglwysig sy'n dyddio i 1125. Penodwyd y Normaniad Gilbert yn esgob Llanelwy tua'r flwyddyn 1141 (neu 1143). Cafodd ei olynu gan Sieffre o Fynwy yn 1152.

O ddiwedd y 12g ymlaen, sefydlwyd sawl tŷ crefydd yn yr esgobaeth, yn cynnwys abatai Dinas Basing, Glyn Egwestl, ac Ystrad Marchell, ynghyd â lleiandy Llanllugan.

Pan ddiffinwyd tiriogaeth yr esgobaeth yn y 12g, roedd cantref Dyffryn Clwyd yn perthyn i Esgobaeth Bangor, fel ynys yng nghanol Esgobaeth Llanelwy. Erbyn hyn mae'r "ynys" honno wedi diflannu ac mae'r esgobaeth yn ymestyn o lan afon Conwy yn y gorllewin i afon Dyfrdwy yn y dwyrain.

Ffynonellau
John Davies, Hanes Cymru (Llundain, 1992)
Michael Richter, Giraldus Cambrensis (Aberystwyth, 1976)

Dolenni allanol
 (Saesneg) Gwefan yr esgobaeth

Gweler hefyd
 Eglwys Gadeiriol Llanelwy
 Esgob Llanelwy
 Llyfr Coch Asaph

 
Llanelwy
89

1g CC - 1g - 2g 
30au 40au 50au 60au 70au - 80au - 90au 100au 110au 120au 130au 
84 85 86 87 88 - 89 - 90 91 92 93 94

Digwyddiadau 
Legio XIII Gemina yn cael ei throsglwyddo i Dacia i gynorthwyo yn y rhyfel yn erbyn Decebalus
Sefydlu Aquincum (Budapest heddiw)
Mehefin — Brwydr Ikh Bayan yn Tsieina; byddin Brenhinllin Han dan Dou Xian (bu farw 92), mewn cynghrair a'r Xiongnu deheuol, yn gorchfygu y Xiongnu gogleddol
Ysgrifennu Efengyl Mathew (tua'r dyddiad yma)

Genedigaethau

Marwolaethau 

89
Decebalus

Roedd Decebalus, enw gwreiddiol Diurpaneus (bu farw 106), yn frenin Dacia o 87 hyd ei farwolaeth.

Wedi marwolaeth y brenin Burebista, ymrannodd Dacia yn nifer o wladwriaethau bychain. Llwyddodd Diurpaneus i'w hail-uno ac ail-drefnu'r fyddin, ac yn 85 ymosododd y Daciaid ar dalaith Rufeinig Moesia, i'r de o Afon Donaw. Yn 87, gyrrodd yr ymerawdwr Domitian fyddin dan Cornelius Fuscus, pennaeth Gard y Praetoriwm, i gosbi'r Daciaid. Gorchfygodd Diurpaneus hwy mewn brwydr ger Tapae (Bucova heddiw), a lladdwyd Fuscus. Newidiodd Diurpaneus ei enw i Decebalus, sy'n golygu "cryfder deg".

Yn ôl yr hanesydd Dio Cassius, roedd Decebalus yn gadfridog galluog. Yn 88, gyrrwyd byddin arall dan Tettius Iulianus yn ei erbyn, ond gorchfygwyd yntau, a bu raid i'r Rhufeiniaid brynu heddwch trwy roi swm mawr o arian i'r Daciaid.

Pan ddaeth Trajan yn ymerawdwr yn 98, dechreuodd ymgyrch yn erbyn Decebalus. Gorchfygwyd y Daciaid yn 101, ond cadwyd Decebalus yn frenin dan awdurdod Rhufain. Dair blynedd yn ddiweddarach, gwrthryfelodd, a dinistriodd y milwyr Rhufeinig yn Dacia. Gyrrwyd byddin arall, ac wedi gwarchae hir ar Sarmizegetusa a brwydr, gorchfygwyd Decebalus. Lladdodd ef ei hun yn hytrach na chael ei gymeryd yn garcharor.

Dacia
Marwolaethau 106
Yr Ymerodraeth Rufeinig
Eglwys Gadeiriol Llanelwy

Eglwys gadeiriol Anglicanaidd yn nhref Llanelwy, Sir Ddinbych, Cymru, yw Eglwys Gadeiriol Llanelwy. Mae'n gadeirlan Esgobaeth Llanelwy a sedd Esgobion Llanelwy.

Hanes
Mae ei hanes cyn cyfnod y Normaniaid yng Nghymru yn dywyll. Codwyd yr eglwys gadeiriol ar ei safle bresennol tua'r flwyddyn 1100. Yn 1282 cafodd ei llosgi i lawr gan filwyr Edward I o Loegr yn ystod ei gyrch olaf ar Wynedd. Dechreuwyd ar y gwaith o godi adeilad newydd yn fuan wedyn ond ni chwbleuwyd y gwaith tan 1381. Dioddefodd yr adeilad newydd yn ystod rhyfel annibyniaeth Owain Glyn Dŵr pan losgwyd y cangelldy yn 1402; arosodd y rhan honno o'r adeilad heb do hyd tua 1480. Cafodd ei difrodi gan dân unwaith eto gan wŷr Oliver Cromwell pan gafodd y cangelldy ei losgi'n ulw. Yn 1869 adferwyd yr eglwys gadeiriol gan y pensaer George Gilbert Scott, ond effeithiwyd ar yr adeilad gwreiddiol yn sylweddol.

Heddiw mae muriau mewnol yr adeilad yn ddigon plaen a diaddurn, diolch yn bennaf i waith Scott. Yn yr eil ddeheuol ceir delw cerfiedig yr esgob Anian, a fu'n esgob Llanelwy yn 1282 pan losgwyd y gadeirlan gan y Saeson. Yn ei ymyl ceir maen cerfiedig hynafol arall, a adnabyddir fel "Maen y Milgi" am ei fod yn dangos milgi yn hela sgawrnog; dywedir ei fod yn dod o feddrod tywysoges o'r enw Efa (aelod o deulu brenhinol Powys efallai).

Cofeb y Cyfieithwyr ac amgueddfa

O flaen y gadeirlan ceir cofeb i gyfieithwyr y Beibl i'r Gymraeg, gan gynnwys William Salesbury, cyfieithydd cyntaf y Testament Newydd cyfan i'r Gymraeg, a'r Esgob William Morgan, a benodwyd yn esgob Llanelwy yn 1601.

Ceir amgueddfa yn y gadeirlan gyda hen Feiblau a darnau o gerflunwaith.

Cyfeiriadau

Adeiladau rhestredig Gradd I Sir Ddinbych
 Llanelwy
Llanelwy
Cadeiriol Llanelwy
Esgobaeth Llanelwy
Llanelwy
88

1g CC - 1g - 2g 
30au 40au 50au 60au 70au - 80au - 90au 100au 110au 120au 130au 
83 84 85 86 87 - 88 - 89 90 91 92 93

Digwyddiadau 
 Diwedd y rhyfel cyntaf rhwng y Rhufeiniaid a Decebalus, brenin Dacia
 Quintilian yn ymddeol o ddysgu i ysgrifennu ei lyfr Institutio Oratoria (tua'r dyddiad yma)
 Pab Clement I yn olynu Pab Anacletus I fel y pedwerydd pab

Genedigaethau

Marwolaethau 
 Valerius Flaccus, bardd epig
 Zhangdi, Ymerawdwr Tsieina

88
Gilbert, Esgob Llanelwy

Gilbert, Esgob Llanelwy (fl. 1140 - 1152) yw'r cyntaf o esgobion Llanelwy i gael ei gofnodi mewn dogfennau cyfoes. Yr unig esgobion a wyddys cyn amser Gilbert yw'r seintiau Cyndeyrn ac Asaph, yn Oes y Seintiau.

Ychydig iawn a wyddys amdano. Fel mae ei enw'n awgrymu, Normaniad oedd Gilbert. Cafodd ei benodi'n esgob Llanelwy tua'r flwyddyn 1141 (y dyddiad mwyaf tebygol) neu 1143.

Dim ond tri chyfeiriad ato sydd wedi goroesi. Daw'r cyfeiriad cyntaf mewn llythyraeth rhwng Bernard, Esgob Tyddewi a'r Pab Ewgeniws III (1145-53) ynglŷn â hawl Esgob Tyddewi i fod yn archesgob Cymru (swydd nad oedd yn bodoli ar y pryd). Dywed y llythyr i Gilbert gael ei urddo'n esgob yn ystod carchariad y brenin Steffan o Loegr (1141). Daw'r ail gyfeiriad mewn cofnod yn archifau Eglwys Gadeiriol Caergaint sy'n honni iddo gael ei benodi yn 1143.

Ni cheir cofnod fod Gilbert wedi tyngu llw o ffydlondeb personol i Archesgob Caergaint, a oedd yn ceisio gosod ei awdurdod ar eglwysi Cymru, ond mae'n bur debygol iddo wneud hynny.

Cafodd Gilbert ei olynu gan Sieffre o Fynwy fel esgob Llanelwy yn 1152, ond nid oes sicrwydd ei fod wedi marw y flwyddyn honno.

Ffynhonnell
Michael Richter, Giraldus Cambrensis[:] The growth of the Welsh Nation (Aberystwyth, 1976), tt. 36-7.

Esgobion Llanelwy
Y Normaniaid yng Nghymru
Marwolaethau'r 12fed ganrif
Uwch Gynrychiolydd dros y Polisi Tramor a Diogelwch Cyffredin

Prif gydlynydd Polisi Tramor a Diogelwch Cyffredin yr Undeb Ewropeaidd yw'r Uwch Gynrychiolydd dros y Polisi Tramor a Diogelwch Cyffredin.

Cyflwynwyd y swydd gan Gytundeb Amsterdam. Ynghyd â Gweinidog Tramor cenedlaethol y wlad sy'n dal Llywyddiaeth yr Undeb Ewropeaidd, mae'r Uwch Gynrychiolydd yn cynrychioli cyngor gweinidogion tramor yr Undeb. O dan Gytundeb Lisbon, cyfunir y swydd â swydd y Comisiynydd Ewropeaidd dros Faterion Tramor dan deitl newydd, sef Uwch Gynrychiolydd yr Undeb dros Faterion Tramor a Pholisi Diogelwch.

Yr Undeb Ewropeaidd
Angharad ferch Nest

Angharad ferch Nest (fl. 12g) oedd gwraig William de Barri a mam Gerallt Gymro.

Roedd Angharad yn ferch i'r Dywysoges Nest (fl.1100-1120), ferch Rhys ap Tewdwr, tywysog Deheubarth, gwraig Gerallt o Windsor, arglwydd Normanaidd Ynys y Barri a cheidwad Castell Penfro. Mae'n debygol i Angharad gael ei geni ym Mhenfro.

Ar ôl priodi, William de Barri, fab Odo de Barri, bu Angharad yn byw gyda'i gŵr yng nghastell Maenorbŷr, Sir Benfro.

Cafodd pedwar mab gan William, sef Robert, Phylip, Gwallter a Gerallt (a aned yn 1146). Ymddengys fod Gerallt yn hoff iawn o'i fam gan ei fod yn cyfeirio ati yn aml, gyda balchder, yn ei weithiau llenyddol.

Ffynonellau
Thomas Jones (gol.), Gerallt Gymro (Caerdydd, 1938)
Michael Richter, Giraldus Cambrensis (Aberystwyth, 1976)

Cymry'r 12fed ganrif
Genedigaethau'r 12fed ganrif
Marwolaethau'r 12fed ganrif
Pobl o Sir Benfro
Tywysogesau Deheubarth
Y Normaniaid yng Nghymru
Merched y 12fed ganrif
Preity Zinta

Mae Preity Zinta (Hindi प्रीति ज़िंटा) (ganed 31 Ionawr 1975), yn actores a chantores Indiaidd a aned yn Shimla, India. Preity ydy un o actoresau enwocaf Bollywood heddiw.

Ffilmiau 

Bollywood
Actorion Indiaidd
Cantorion Indiaidd
Genedigaethau 1975
Merched yr 20fed ganrif
Merched yr 21ain ganrif
87

1g CC - 1g - 2g 
30au 40au 50au 60au 70au - 80au - 90au 100au 110au 120au 130au 
82 83 84 85 86 - 87 - 88 89 90 91 92

Digwyddiadau 
 Decebalus yn dod yn frenin Dacia
 Y Rhufeiniwr Maternus ym ymweld ag Ethiopia

Genedigaethau

Marwolaethau 

87
86

1g CC - 1g - 2g 
30au 40au 50au 60au 70au - 80au - 90au 100au 110au 120au 130au 
81 82 83 84 85 - 86 - 87 88 89 90 91

Digwyddiadau 
 Byddin Rufeinig dan Cornelius Fuscus yn cael ei gorchfygu gan y Daciaid dan Decebalus ym Mrwydr Gyntaf Tapae. Lleddir Fuscus a'r rhan fwyaf o'i fyddin.
 Y cadfridog Rhufeinig Trajan, yn ddiweddarach yn ymerawdwr, yn dechrau ymgyrch yn erbyn gwrthryfel yn yr Almaen.
 Rhennir yr Almaen yn ddwy dalaith, Germania Superior a Germania Inferior.

Genedigaethau 
 19 Medi — Antoninus Pius, ymerawdwr Rhufain (138–161).

Marwolaethau 

86
85

1g CC - 1g - 2g 
30au 40au 50au 60au 70au - 80au - 90au 100au 110au 120au 130au 
80 81 82 83 84 - 85 - 86 87 88 89 90

Digwyddiadau 
 Daciaid dan Decebalus yn dechrau rhyfeloedd yn erbyn yr Ymerodraeth Rufeinig sy'n parhau hyd 88 neu 89.
 Domitian yn gorchfygu ymosodiad Daciaidd ar dalaith Moesia.
 Llywodraethwr Prydain, Gnaeus Julius Agricola, yn cael ei alw'n ôl i Rufain gan Domitian.

Genedigaethau

Marwolaethau 

85
84

1g CC - 1g - 2g 
30au 40au 50au 60au 70au - 80au - 90au 100au 110au 120au 130au 
79 80 81 82 83 - 84 - 85 86 87 88 89

Digwyddiadau 
 Dyddiad posibl Brwydr Mons Graupius (neu 83); Llywodraethwr Prydain, Gnaeus Julius Agricola, yn ennill buddugliaeth dros y Caledoniaid.
 Plinius yr Ieuengaf yn dal swydd sevir equitum Romanorum (pennaeth uned o farchogion).
 Dechrau adeiladu'r Limes, llinell amddiffynnol Rufeinig rhwng Afon Rhein ac Afon Donaw.

Genedigaethau

Marwolaethau 

84

als:80er#Johr 84
83

1g CC - 1g - 2g 
30au 40au 50au 60au 70au - 80au - 90au 100au 110au 120au 130au 
78 79 80 81 82 - 83 - 84 85 86 87 88

Digwyddiadau 
 Yr ymerawdwr Rhufeinig Domitian yn ennill buddugoliaeth dros lwyth Almaenaidd y Chatti.
Dyddiad posibl Brwydr Mons Graupius - gweler 84.

Genedigaethau

Marwolaethau 

83

als:80er#Johr 83
82

1g CC - 1g - 2g 
30au 40au 50au 60au 70au - 80au - 90au 100au 110au 120au 130au 
77 78 79 80 81 - 82 - 83 84 85 86 87

Digwyddiadau 
 Yr ymerawdwr Rhufeinig Domitian yn ffurfio lleng newydd, Legio I Minervia.
 Dio Chrysostom yn cael ei alltudio o Rufain, yr Eidal a Bithynia.

Genedigaethau

Marwolaethau 
 Anianus, Patriarch Alexandria

82
80

1g CC - 1g - 2g 
30au 40au 50au 60au 70au - 80au - 90au 100au 110au 120au 130au 
75 76 77 78 79 - 80 - 81 82 83 84 85

Digwyddiadau 
 Yr ymerawdwr Titus yn agor y Colossewm yn Rhufain gyda 100 diwrnod o gemau.
 Y Pantheon gwreiddiol yn Rhufain yn cael ei ddinistrio mewn tan.
 Yr Affricanwr cyntaf yn dod yn aelod o Senedd Rhufain.
 Hero o Alexandria yn dyfeisio'r aeolipile, y peiriant ager cyntaf.

Genedigaethau 
 Carpocrates, athronydd crefyddol

Marwolaethau 
 Vologases II, brenin Parthia
 Sant Timotheus, esgob Ephesus (dyddiad traddodiadol)

80
Mynydd Feswfiws

Llosgfynydd yn yr Eidal yw Mynydd Feswfiws (Eidaleg: Monte Vesuvio, Lladin: Mons Vesuvius) neu Feswfiws. Saif rhyw 9 km i'r dwyrain o ddinas Napoli. Ef yw'r unig losgfynydd ar dir mawr Ewrop i echdori yn ystod y can mlynedd diwethaf; mae'r ddau losgfynydd arall yn yr Eidal, Etna a Stromboli, ar ynysoedd.

Mae Feswfiws yn fwyaf adnabyddus am y ffrwydrad yn 79 OC, a ddinistriodd drefi Pompeii a Herculaneum. Ffrwydrodd lawer tro ers hynny; bu ffrwydrad yn fawr yn 1944.

Cyhoeddwyd yr ardal o amgylch y mynydd yn barc cenedlaethol ar 5 Mehefin 1995. Mae ffordd sy'n arwain o fewn 200 medr i'r copa, ond wedi hynny rhaid cerdded.

Gweler hefyd
Etna
Stromboli
Pompeii
Herculaneum

Cyfeiriadau

Vesuvius
Vesuvius
Dinas Fetropolitan Napoli
William Goscombe John

Cerflunydd oedd Syr William Goscombe John (21 Chwefror 1860 – 15 Rhagfyr 1952). Cafodd ei eni yng Nghaerdydd.

Cerfluniau

Cyfeiriadau

Genedigaethau 1860
Marwolaethau 1952
Cerflunwyr Cymreig
Pobl o Gaerdydd
78

1g CC - 1g - 2g 
20au 30au 40au 50au 60au - 70au - 80au 90au 100au 110au 120au 
73 74 75 76 77 - 78 - 79 80 81 82 83

Digwyddiadau 
 Y Rhufeiniaid yn concro llwythau Cymreig yr Ordoficiaid a'r Silwriaid
 Gnaeus Julius Agricola yn olynu Sextus Julius Frontinus fel llywodraethwr Prydain

Genedigaethau 
 Zhang Heng, mathemategydd, seryddwr, dyfeisiwr, bardd ac ysgolhaig o Tsieina

Marwolaethau 

78

als:70er#Johr 78
77

1g CC - 1g - 2g 
20au 30au 40au 50au 60au - 70au - 80au 90au 100au 110au 120au 
72 73 74 75 76 - 77 - 78 79 80 81 82

Digwyddiadau 
 Agricola yn cael ei benodi yn llywodraethwr Prydain.
 Plinius yr Hynaf yn cyhoeddi'r deg llyfr cyntaf o'i Naturalis Historia.

Genedigaethau

Marwolaethau 
 Daru, brenin Baekje

77

als:70er#Johr 77
Pompeii

Dinas Rufeinig a gladdwyd gan ffrwydrad Mynydd Feswfiws yn 79 OC yw Pompeii. Saif gerllaw dinas Napoli yn rhanbarth Campania.

Pan ffrwydrodd Feswfiws ar 24 Awst 79, dinistriwyd Pompeii a thref gyfagos Herculaneum. Claddwyd y dref gan lwch a lludw o'r ffrwydrad, a bu ar goll hyd iddi gael ei hail-ddarganfod yn 1748. Oherwydd hyn, mae'r adeiladau wedi eu cadw mewn cyflwr rhyfeddol o dda, ac mae'r gweddillion wedi dod yn Safle Treftadaeth y Byd ac yn un o atyniadau mwyaf yr Eidal i dwristiaid, gydag oddeutu 2.5 miliwn o ymwelwyr bob blwyddyn.

Credir i Pompeii gael ei sefydlu yn y 7fed neu'r 6eg ganrif CC, gan yr Osci, un o bobloedd canolbarth yr Eidal. Daeth dan ddylanwad Rhufain o'r 4 CC ymlaen. Cymerodd ran yng ngwrthryfel dinasoedd Campania yn erbyn Rhufain tua 90 CC, ond yn 89 CC gosodwyd y ddinas dan warchae gan Sulla. Yn 80 CC, wedi i ddinas Nola syrthio, gorfodwyd Pompeii i ildio i Rufain. Sefydlwyd llawer o gyn-filwyr o'r llengoedd yno, a chafodd yr enw  Colonia Cornelia Veneria Pompeianorum. Datblygodd y ddinas yn ganolfan fasnach bwysig a llewyrchus.

Cedwir llawer o'r gwaith celf a ddarganfuwyd yn Pompeii yn Amgueddfa Archaeolegol Genedlaethol Napoli.

Gweler hefyd
Cabinet Cudd

Cyfeiriadau

Campania
Dinasoedd Rhufeinig
Napoli
Safleoedd archaeolegol yr Eidal
Safleoedd Treftadaeth y Byd yn yr Eidal
Yr Ymerodraeth Rufeinig
75

1g CC - 1g - 2g 
20au 30au 40au 50au 60au - 70au - 80au 90au 100au 110au 120au 
70 71 72 73 74 - 75 - 76 77 78 79 80

Digwyddiadau 
 Y Rhufeiniaid yn sefydlu tref Venta Silurum (Caerwent)
 Han Zhangdi yn dod yn ymerawdwr yn Tsieina

Genedigaethau 
Suetonius, hanesydd Rhufeinig

Marwolaethau 
Han Mingdi, ymerawdwr Brenhinllin Han yn Tsieina

75

als:70er#Johr 75
Dau-Enaid

Term ar gyfer person o drydedd rywedd sydd yn aelod o un o bobloedd brodorol America neu'r Cenhedloedd Cyntaf yw Dau-Enaid. Gan amlaf mae'n golygu enaid gwrywol ac enaid benywol yn byw yn yr un corff. Mae'r term hefyd yn cael ei ddefnyddio gan rai Americanwyr Brodorol cyfoes sy'n hoyw, lesbiaidd, deurywiol, trawsryweddol, queer a rhyngrywiol i ddisgrifio eu hunain.

Cyfeiriadedd rhywiol a hunaniaeth
Diwylliant pobloedd brodorol Gogledd America
Geirfa LHDT
Trawsrywedd
Trydydd rhywedd

Cysyniad cymdeithasol a diwylliannol yw trydydd rhywedd neu drydedd ryw sy'n disgrifio unigolion nad yw'n cydymffurfio â hunaniaeth y gwryw nac ychwaith y fenyw, boed yn ôl eu safbwynt eu hunanin neu yn ôl safonau'r ddeuoliaeth rhywedd yn eu cymuned. Gall hefyd gyfeirio at gategori cymdeithasol arbennig mewn cymdeithasau sy'n cydnabod tri rhywedd neu ragor. Ystyr y gair "trydydd" yma yw "arall"; disgrifir gan anthropolegwyr a chymdeithasegwyr gymdeithasau sy'n cydnabod pedwar rhywedd, pum rhywedd, a "rhai rhyweddau".

Pennir rhyw'r unigolyn, un ai'n wryw, benyw, neu ryngrywiol, gan fioleg y cromosomau a'r anatomeg. Diffinnir rhywedd yr unigolyn gan ei hunaniaeth rhywedd bersonol a swyddogaethau rhywedd y gymdeithas. Nid oes swyddogaethau rhywedd caeth a phendant gan bob diwylliant a chymuned.

Nid yw ystyr rhyweddau ychwanegol yn unfath o gwbl mewn gwahanol ddiwylliannau. Yng nghymdeithas y Māhū yn Hawaii, rhyng-gyflwr yw'r "berson o rywedd amhendant" a leolir ar fath o sbectrwm rhwng y gwryw a'r fenyw. Cydnabyddir pedwar rhywedd gan y Diné neu'r Nafacho: menyw fenywaidd, menyw wrywaidd, dyn benywaidd, a dyn gwrywaidd. Defnyddia'r term "trydydd rhywedd" hefyd i ddisgrifio'r hijra yn Ne Asia, y fa'afafine yn Ynysoedd Samoa, a'r virgjnesha (gwyryfod dan lw) yn Albania.

Nid yw'r cysyniad o ryweddau ychwanegol i'r ddeuoliaeth rhywedd yn gyffredin i'r mwyafrif o wledydd Ewrop, ac felly mae'r syniad yn anghyfarwydd o hyd i ddiwylliant ac efrydiaeth y Gorllewin. Cofleidia'r cysyniad yn fwy gan y gymuned LHDT, a diwylliannau lleiafrifol megis pobloedd brodorol Gogledd America a chanddynt draddodiad y Dau-Enaid. Ceisia nifer o academyddion y Gorllewin i ddeall rhyweddau ychwanegol yn nhermau cyfeiriadedd rhywiol, ond ystyrir hyn yn gamgynrychioliad yn ôl ysgolheigion ac awduron brodorol.

Cyfeiriadau 

Trawsrywedd
74

1g CC - 1g - 2g 
20au 30au 40au 50au 60au - 70au - 80au 90au 100au 110au 120au 
69 70 71 72 73 - 74 - 75 76 77 78 79

Digwyddiadau 
 Y testun cuneiform olaf y gwyddir amdano yn cael ei ysgrifennu ym Mesopotamia.
 Ardal Y Fforest Ddu yn yr Almaen yn dychwelyd dan reolaeth yr Ymerodraeth Rufeinig.

Genedigaethau

Marwolaethau 

74

als:70er#Johr 74
Eddie Thomas

Paffiwr Cymreig oedd Eddie Thomas, MBE (27 Gorffennaf 1926 – 2 Mehefin 1997).  Wedi iddo ymddeol yn 1954, daeth yn rheolwr Howard Winstone a Ken Buchanan, y ddau yn bencampwyr y byd.

Cafodd ei eni ym Merthyr Tudful.

Genedigaethau 1926
Marwolaethau 1997
Paffwyr Cymreig
Pobl o Ferthyr Tudful
Meiri lleoedd yng Nghymru
Aelodau Urdd yr Ymerodraeth Brydeinig
73

1g CC - 1g - 2g 
20au 30au 40au 50au 60au - 70au - 80au 90au 100au 110au 120au 
68 69 70 71 72 - 73 - 74 75 76 77 78

Digwyddiadau 
 Y Rhufeiniaid yn cipio Masada, yn un o frwydrau olaf gwrthryfel cyntaf yr Iddewon yn erbyn Rhufain. Mae'r amddiffynwyr yn eu lladd eu hunain yn hytrach nag ildio.
 Plinius yr Hynaf yn dal swydd procurator yn Hispania Tarraconensis.
 Yr ymerawdwr Vespasian yn dechrau concwest y diriogaeth i'r dwyrain o Afon Rhein ac i'r de o Afon Main.

Genedigaethau

Marwolaethau 

73