alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
Francisco Franco

Roedd Francisco Franco Bahamonde (4 Rhagfyr 1892 - 20 Tachwedd 1975), yn gadfridog a ddaeth yn unben Sbaen o ganlyniad i Ryfel Cartref Sbaen rhwng 1936 a 1939 ac a gadwodd ei afael ar y wlad hyd ei farwolaeth.

Ganed ef yn Ferrol, Sbaen. Roedd ei dad yn y llynges, ond gan fod prinder swyddi yn y llynges, penderfynodd Franco ymuno â'r fyddin. Aeth i academi filwrol Toledo, lle graddiodd yn safle 251 allan o 312. Cafodd yrfa fwy llwyddiannus wedyn, gan ddod yn gadfridog ieuengaf y fyddin.

Pan ddechreuodd y fyddin baratoi gwrthryfel yn erbyn llywodraeth adain-chwith Sbaen yn 1936, roedd Franco'n amlwg yn y paratoadau. Y prif arweinwyr eraill ymhlith y swyddogion a geisiodd gipio grym oedd José Sanjurjo ac Emilio Mola. José Sanjurjo oedd wedi ei fwriadu fel yr arweinydd, ond fe'i lladdwyd mewn damwain awyren wrth hedfan o Bortiwgal i Sbaen, a daeth Franco yn arweinydd. Daeth yn arweinydd y lluoedd Cenedlaethol, ac ar ddiwedd y rhyfel cartref ar 1 Ebrill 1939, yn unben Sbaen. Roedd ganddo berthynas weddol agos ag Adolf Hitler a Benito Mussolini, oedd wedi ei gynorthwyo yn y rhyfel cartref, ond gwrthododd ymuno â hwy yn yr Ail Ryfel Byd.

Nodweddid ei gyfnod mewn grym gan bwyslais trwm ar draddodiad Sbaen a Chatholigiaeth, a gwrthwynebiad cryf i unrhyw fygythiad i awdurdod canolog.

Genedigaethau 1892
Marwolaethau 1975
Gwleidyddion Sbaenaidd
Hanes Sbaen
Unbeniaid
Tarragona

Mae Tarragona yn ddinas yn ne Catalwnia, a phrifddinas Talaith Tarragona. Credir i'r ddinas gael ei sefydlu gan y Ffeniciaid dan yr enw Tarcon. Yn y cyfnod Rhufeinig roedd yn brifddinas talaith Hispania Tarraconensis. Mae'r amffitheatr o'r cyfnod yma yn enwog ac yn atyniad i dwristiaid.

Roedd poblogaeth y ddinas yn 2006 yn 131,158. Mae gweddillion yr hen ddinas Rufeinig yn Safle Treftadaeth y Byd.

Symbolau 
Nid oes gan Tarragona faner a phais arfau swyddogol yn yr ystyr eu bod wedi eu cydnabod gan lywodraeth Catalwnia, ond mae nifer yn cael eu defnyddio:

Talaith Tarragona
Safleoedd Treftadaeth y Byd yn Sbaen
79

1g CC - 1g - 2g 
20au 30au 40au 50au 60au - 70au - 80au 90au 100au 110au 120au 
74 75 76 77 78 - 79 - 80 81 82 83 84

Digwyddiadau 
 23 Mehefin - Titus yn olynu ei dad Vespasian fel ymerawdwr Rhufeinig.
 24 Awst - Mynydd Vesuvius yn ffrwydro, gan ddinistrio trefi Pompeii a Herculaneum.
 Ar gais y Senedd, mae Titus yn alltudio ei gariad Iddewig, Berenice o Cilicia.

Genedigaethau

Marwolaethau 
 23 Mehefin — Vespasian, ymerawdwr Rhufeinig
 24 Awst - Plinius yr Hynaf, yn ffrwydrad Vesuvius
 Caesius Bassus, bardd Rhufeinig, yn ffrwydrad Vesuvius
 23 Medi — Pab Linus

79

als:70er#Johr 79
9

1g CC - 1g - 2g 
40au CC
30au CC
20au CC
10au CC
0au CC - 0au - 10au
20au
30au
40au
50au 
4
5
6
7
8 - 9 - 10
11
12
13
14

Digwyddiadau 
 Illyria yn cael ei throi yn dalaith Rufeinig wedi i wrthryfel fethu.
 Cynghrair o lwythau Almaenig dan Arminius yn gorchfygu byddin Rufeinig dan Publius Quinctilius Varus ym Mrwydr Fforest Teutoburg, gan ddinistrio tair lleng Rufeinig.
 Legio II Augusta, XX Valeria Victrix a XIII Gemina yn cael eu symud i'r Almaen i gymeryd lle'r llengoedd a ddinistriwyd.
 Ym Mhrydain, y Catuvellauni yn ymosod ar y Trinovantes ac yn cipio Camulodunum.
 Ofydd yn cael ei alltudio i Tomis.
 Pannonia yn dod dan reolaeth Rhufain.

Genedigaethau 
18 Tachwedd — Vespasian, ymerawdwr Rhufeinig

Marwolaethau 
Publius Quinctilius Varus, cadfridog Rhufeinig (hunanladdiad wedi iddo gael ei orchfygu ym Mrwydr Fforest Teutoburg)
9
als:0er#Johr 9
81

1g CC - 1g - 2g 
30au 40au 50au 60au 70au - 80au - 90au 100au 110au 120au 130au 
76 77 78 79 80 - 81 - 82 83 84 85 86

Digwyddiadau 
 Domitian yn olynu ei frawd Titus fel Ymerawdwr Rhufeinig.
 Adeiladu Bwa Titus yn Rhufain.
 Plinius yr Ieuengaf yn dal swydd flamen Divi Augusti (offeiriad yng nghwlt yr Ymerawdwr).

Genedigaethau 
 Archigene, meddyf Rhufeinig (yn Syria)

Marwolaethau 
 13 Medi — yr ymerawdwr Rhufeinig Titus

81

als:80er#Johr 81
39

1g CC - 1g - 2g 
10au CC 0au CC 0au 10au 20au - 30au - 40au 50au 60au 70au 80au 
34 35 36 37 38 - 39 - 40 41 42 43 44

Digwyddiadau 
 Tigellinus, yn ddiweddarach yn brif gynghorydd Nero, yn cael ei alltudio am odineb gyda chwiorydd yr ymerawdwr Caligula.
 Agrippa I, brenin Judaea, yn cyhuddo Herod Antipas, tetrarch Galilea a Perea, o gynllwyn yn erbyn Caligula. Alltudir Antipas, ac mae Agrippa yn cael ei diriogaethau.
 Caligula yn ffurfio llengoedd newydd Legio XV Primigenia a XXII Primigenia.

Genedigaethau 
 3 Tachwedd — Lucan, bardd Rhufeinig
 30 Rhagfyr — Titus Flavius, ymerawdwr Rhufeinig 79-81.
 Julia Drusilla, merch yr ymerawdwr Caligula

Marwolaethau 
 Seneca yr Hynaf, rhethregydd Rhufeinig

39

als:30er#39
51

1g CC - 1g - 2g 
00au 10au 20au 30au 40au - 50au - 60au 70au 80au 90au 100au 
46 47 48 49 50 - 51 - 52 53 54 55 56

Digwyddiadau 

Seneca yn penodi Burrus, pennaeth Gard y Praetoriwm, i fod yn gyfrifol am addysg Nero
Publius Ostorius Scapula yn gorchfygu Caradog mewn brwydr yn nhiriogaeth yr Ordoficiaid yng nghanolbarth Cymru. Mae Caradog yn ffoi at Cartimandua, brenhines y Brigantes yng ngogledd Lloegr, ond mae hi'n ei drosgwyddo'n garcharor i'r Rhufeiniaid.

Genedigaethau 

24 Hydref — Domitian, ymerawdwr Rhufain (bu farw 96)

Marwolaethau 

51

als:50er#51
96

1g CC - 1g - 2g 
40au 50au 60au 70au 80au - 90au - 100au 110au 120au 130au 140au 
91 92 93 94 95 - 96 - 97 98 99 100 101

Digwyddiadau 
 18 Medi — Nerva yn olynu Domitian fel ymerawdwr Rhufeinig. Diwedd llinach y Flaviaid a dechrau llinach yr Antoniniaid.
 Trajan yn dod yn lywodraethwt Germania Superior.
 Gorffen adeiladu Bwa Titus yn Rhufain.
 Hollt yng nghrefydd Bwdhaeth yn arwain at ddatblygiad ffurf mahâyâna yn India.

Genedigaethau

Marwolaethau 
 18 Medi — Domitian, ymerawdwr Rhufain (llofruddiwyd)
 Statius, bardd Lladin

96

als:90er#Johr 96
Talaith Girona

Talaith Girona yw'r pellaf i'r gogledd-ddwyrain o bedair talaith Catalwnia. Prifddinas y dalaith yw Girona.

Y dinasoedd a threfi mwyaf poblog yw: 
 Girona (89,890) 
 Figueres (39,641) 
 Blanes (37,819) 
 Lloret de Mar (32,728) 
 Olot (31,932) 
 Salt (28,017) 
 Palafrugell (21,307) 
 Sant Feliu de Guíxols (20,867) 
 Banyoles (17,309) 
 Palamós (17,197) 
 Roses (17,173) 
 Ripoll (10,832)

 
Girona
76

1g CC - 1g - 2g 
20au 30au 40au 50au 60au - 70au - 80au 90au 100au 110au 120au 
71 72 73 74 75 - 76 - 77 78 79 80 81

Digwyddiadau 
Pab Anacletus I yn olynu Pab Linus fel y trydydd pab

Genedigaethau 
 24 Ionawr - Hadrian, ymerawdwr Rhufeinig

Marwolaethau 

76
23

1g CC - 1g - 2g 
20au CC 10au CC 0au CC 0au 10au - 20au - 30au 40au 50au 60au 70au 
18 19 20 21 22 - 23 - 24 25 26 27 28

Digwyddiadau 
 Yn dilyn marwolaeth ei fab, Julius Caesar Drusus, mae'r ymerawdwr Tiberius yn dechrau colli diddordeb yn yr ymerodraeth, a throsglwyddir llawer o'r grym gwirioneddol i bennaeth Gard y Praetoriwm, Lucius Aelius Sejanus.

Genedigaethau 
 Plinius yr Hynaf

Marwolaethau 
 14 Medi — Drusus Julius Caesar, mab yr ymerawdwr Tiberius (gwenwynwyd)

23

als:20er#23
Talaith Lleida

Talaith Lleida yw'r mwyaf gorllewinol a bedair talaith Catalwnia. Roedd poblogaeth y dalaith yn 407,496 yn 2006. Prifddinas y dalaith yw Lleida.

Prif ddinasoedd a threfi 
 Lleida (125,677)
 Balaguer (15,769)
 Tàrrega (15,155)
 Mollerussa (12,569)
 La Seu d'Urgell (12,533)
 Cervera (9,305)
 Solsona (8,823)
 Almacelles (6,088)
 Alcarràs (5,970)
 Les Borges Blanques (5,606)
 Agramunt (5,459)
 Tremp (5,401)
 Alpicat (5,362)
 Vielha (5,239)
 Guissona (5,139)

 
Lleida
Talaith Barcelona

Talaith Barcelona yw'r fwyaf o ran poblogaeth o bedair talaith Catalwnia; gyda phoblogaeth o 5,309,404 yn 2006. Prifddinas y dalaith yw Barcelona.

Dinasoedd a threfi Talaith Barcelona 
 Barcelona (1,582,738), 
 l'Hospitalet de Llobregat (246,415)
 Badalona (214,440)
 Sabadell (191,057) 
 Terrassa (184,829)
 Santa Coloma de Gramenet (116,012) 
 Mataró (111,879)
 Cornellà de Llobregat (82,817) 
 Sant Boi de Llobregat (80,738) 
 Manresa (67,269), 
 Rubí (64,848) 
 El Prat de Llobregat (63,312), 
 Sant Cugat del Vallès (63,132)
 Viladecans (59,343)
 Vilanova i la Geltrú (57,300) 
 Granollers (55,913)
 Cerdanyola del Vallès (55,731), 
 Castelldefels (52,405), 
 Mollet del Vallès (50,001)
 Vic (38,321)

 
Barcelona
Talaith Tarragona

Talaith Tarragona yw'r mwyaf deheuol o bedair talaith Catalwnia. Tarragona yw prifddinas y dalaith.

Prif ddinasoedd a threfi Talaith Tarragona 
 Tarragona (121,076) 
 Reus (94,407)
 Tortosa (34,266)
 El Vendrell (31,953)
 Valls (23,315)
 Cambrils (27,848)
 Salou (22,162)
 Calafell (20,521)
 Amposta (20,159)

Mae olion archaeolegol Rhufeinig Tarraco yn Tarragona a Mynachlog Poblet wedi eu henwi yn Safleoedd Treftadaeth y Byd gan UNESCO.

 
Tarragona
Tristfardd

Bardd o'r Hen Ogledd a gysylltir ag Urien Rheged oedd Tristfardd (fl. ail hanner y 6g efallai). Buasai'n gyfoeswr i'r bardd Taliesin. Does dim o'i waith wedi goroesi.

Traddodiadau
Mewn triawd yn y casgliad Trioedd Ynys Prydain, mae'n cael ei alw'n un o "Dri bardd coch eu gwaywffyn Ynys Prydain", gyda Dygynnelw ac Afan Ferddig (orgraff ddiweddar):

Tri Gwaywrudd Beirdd Ynys Prydain:
Tristfardd bardd Urien,
A Dygynnelw bardd Owain ab Urien,
Ac Afan Ferddig bardd Cadwallon mab Cadfan.

Mae chwedl (ddiweddar yn ei ffurf bresennol) yn ei wneud yn garwr i wraig Urien. Ceir tri englyn anghyflawn yng nghorff testun y chwedl sydd i'w cael mewn llawysgirfau o ddiwedd yr 16g. Mae'r englynion yn cofnodi ymddiddan rhwng Tristfardd ac Urien ac efallai'n deillio o destun coll cynharach. Yn un o lawysgrifau Gwallter Mechain, sy'n dyddio o ddiwedd y 18g, ceir fersiwn o'r chwedl hon dan y teitl 'Chwedl Tristfardd bardd Urien Rheged'. Ynddi portreadir Tristfardd fel carwr dirgel gwraig Urien. Ymddengys nad yw'n sylweddoli pwy ydyw hi, oherwydd mae'n anfon Urien gyda neges iddi. Mae'r englynion yn rhan o gyfres (goll) sy'n ymddiddan rhwng y bardd ac Urien a'i wraig. Ar ddiwedd y chwedl mae Urien yn lladd Tristfardd ar ryd a elwir yn 'Rhyd Tristfardd' ac a leolir ger castell Urien (wedi ei gamleoli ym Maesyfed, Powys).

Mae'r bardd canoloesol Cynddelw Brydydd Mawr yn cyfeirio sawl gwaith at Dristfardd ond heb ychwanegu ddim at ein gwybodaeth amdano. Gan fod Cynddelw yn hanu o Bowys mae'n bosibl ei fod yn gyfarwydd â thraddodiadau amdano sydd wedi diflannu.

Cyfeiriadau

Beirdd Cymraeg
Yr Hengerdd
Y Cynfeirdd
Hanes traddodiadol Cymru
Llenorion Cymreig y 6ed ganrif
Marwolaethau'r 6ed ganrif
Danny Bergara

Pêl-droedwr a rheolwr o Wrwgwái oedd Daniel Alberto "Danny" Bergara de Medina (24 Gorffennaf 1942 - 25 Gorffennaf 2007).

Chwaraeoedd Bergara i Real Mallorca a Sevilla cyn iddo arallgyfeirio i fyd rheoli timau fel Rotherham United, Doncaster Rovers, Rochdale a Stockport County. Bu farw'n 65 oed. MErs iddo farw, mae Stockport County wedi ailenwi un o'u stands (Hardcastle Road Stand, sef y brif fan) yn "Danny Bergara Stand".

Cyfeiriadau 

Genedigaethau 1942
Marwolaethau 2007
Pêl-droedwyr Wrwgwaiaidd
Rheolwyr pêl-droed
Pyramid

Defnyddir y term pyramid am unrhyw adeilad lle mae'r ochrau yn ffurfio triongl ac yn cyfarfod mewn un pwynt. Fel rheol mae gan byramid dair neu bedair ochr, ond gall fod a mwy.

Gan fod y rhan fwyaf o bwysau pyramid yn y rhan isaf, mae pyramidau yn adeiladau hirhoedlog fel rheol. Pyramid Mawr Giza, a deiladwyd gan Khufu, yw'r unig un o Saith Rhyfeddod yr Hen Fyd sy'n dal mewn bodolaeth. Adeiladwyd pyramidau mewn nifer o wledydd.

Yr Aifft
Pyramidau'r Aifft yw'r mwyaf enwog o byramidau'r byd. Defnyddid y pyramidau fel claddfeydd ar gyfer brenhinoedd yr Hen Aifft yng nghyfnod Yr Hen Deyrnas. Roedd y pyramid cyntaf a adeiladwyd yn gyfres o risiau, ond yn fuan dechreuwyd gwneud yr ochrau'n wastad a'u gorchuddio a slabiau o garreg galch. Gan fod llawer o bethau gwerthfawr wedi eu claddu gyda'r brenin, a bod y pyramidau yn bethau mor amlwg, roedd lladrad o'r beddau yn broblem fawr er gwaethaf pob ymdrech i'w diogelu.

Nubia
Adeiladwyd Pyramidau Nubia fel cofebau (yn hytrach na beddrodau) i frenhinoedd a breninesau Napata a Meroë. Mae tua 220 ohonynt, ond maent yn llawer llai na phyramidiau'r Aifft. Dylanwad diwylliannol yr Aifft sy'n gyfrifol am y tebygrwydd. Mae pyramidau Nubia yn ddiweddarach na rhai'r Aifft, ac roeddynt yn parhau i gael eu hadeiladu tan tua 300 OC..

Mesopotamia
Gelwid pyrmaidau Mesopotamia yn ziggurat. Gan eu bod wedi eu hadeiladu o friciau mwd, nid oes llawer ar ôl ohonynt. Credir mai ziggurat o'r math yma oedd Tŵr Babel yn y Beibl.

Canolbarth America

Adeiladwyd Pyramidau Canolbarth America gan nifer o wareiddiadau megis y Maya. Roedd y rhain fel rheol ar ffurf cyfres o risiau., gyda theml ar y man uchaf. Efallai mai Pyramid Mawr Cholula, ym Mecsico, oedd yr adeilad mwyaf yn y byd; mae'n dal i gael ei gloddio gan archaeolegwyr ar hyn o bryd.

Pyramidau modern
Yr enwocaf o'r pyramidau modern yw'r un a adeiladwyd uwch mynedfa newydd i Amgueddfa'r Louvre, Paris. Fe'i cynlluniwyd gan y pensaer Americanaidd I. M. Pei, a chafodd ei agor ar 15 Hydref 1988.

Bibliography 
Wolfgang Kosack: Die altägyptischen Pyramidentexte. In neuer deutscher Uebersetzung; vollständig bearbeitet und herausgegeben von Wolfgang Kosack. Christoph Brunner, Berlin 2012, ISBN 978-3-9524018-1-1.

 

sn:Dumba
Llanfrynach

Pentref a chymuned ym Mhowys, Cymru, yw Llanfrynach. Saif yn ardal Brycheiniog ar ochr ogleddol Bannau Brycheiniog tua 2 filltir i'r de-ddwyrain o Aberhonddu.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Brynach
Yn ôl traddodiad mae Llanfrynach yn un o sawl lle yng Nghymru a sefydlwyd gan y sant Brynach Wyddel, oedd yn gaplan i Frychan, brenin Brycheiniog.

Pobl o Lanfrynach
'Brynach' (J. Brynach Davies: 1873 - 1923), llenor.

Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

Gweler hefyd
Croes Eglwys Llanfrynach

Cyfeiriadau

Cymunedau Powys
 
Pentrefi Powys
Kuno Meyer

Ysgolhaig Celtaidd ac ieithydd o Almaenwr oedd Kuno Meyer (20 Rhagfyr 1858 - 11 Hydref 1919). Fe'i ganwyd yn Hamburg, yn frawd i'r hanesydd Clasurol Eduard Meyer (1855-1930).

Cafodd yrfa hir a disglair fel ysgolhaig. Ar ôl astudio ieithyddiaeth dan Ernst Windisch ac eraill, aeth i Loegr i fod yn athro llenyddiaeth Almaeneg a'r iaith Almaeneg ym Mhrifysgol Lerpwl (1884-1911). Yn 1911 olynodd yr enwog Heinrich Zimmer fel Athro Ieithyddiaeth Geltaidd ym Mhrifysgol Berlin, a bu'n dysgu yno hyd ei farwolaeth yn 1919, yn Leipzig.

Meyer oedd y prif symbylydd tu ôl i sefydlu yr Ysgol Dysg Wyddeleg yn Nulyn yn 1903. Sefydlodd ddau o'r prif gylchgronau academaidd sy'n ymwneud ag astudiaethau Celtaidd. Un o'r rhain oedd y Zeitschrift für celtische Philologie yn yr Almaen, gyda Ludwig Christian Stern. Yr ail oedd Ériu, a sefydlodd ar y cyd â'r athro John Strachan.

Golygodd a chyfieithodd sawl testun Gwyddeleg, gan gynnwys Immram Brain. Rhoddwyd ddinasyddiaeth er anrhydedd i Kuno Meyer am ei wasanaeth i lenyddiaeth Wyddeleg a diwylliant Iwerddon gan ddinasoedd Dulyn a Cork yn 1912.

Llyfryddiaeth
S. Ó Lúing, Kuno Meyer 1858-1919 (Dulyn, 1991). Cofiant.

Genedigaethau 1858
Marwolaethau 1919
Ieithyddion Almaenig
Pobl o Hamburg
Ysgolheigion Celtaidd
Ysgolheigion Almaenig
Clo mortis

Clo sy'n cael ei osod i mewn i dwll neu "mortis" yn y drws yw clo mortis.

Mae cloeon mortis traddodiadol yn gweithio ar system liferau sydd yn rhaid eu codi i'r uchder cywir er mwyn tynnu'r bollt yn ei ôl. Ym Mhrydain mae cloeon lifer traddodiadol wedi eu datblygu i fod yn gloeon o safon uchel iawn.

Yng ngweddill y byd mae cloeon mortis lifer yn hen ffasiwn iawn, ac yn cynnig dim ond lefel isel o ddiogelwch. Yn y gwledydd yma, a fwyfwy ym Mhrydain oherwydd rheolau diogelwch tân, mae cloeon mortis efo silindr yn llawer mwy cyfarwydd.

Mortis

en:Dead bolt
Pyramidau'r Aifft

Pyramidau'r Aifft yw'r enwocaf o byramidau'r byd, ac maent yn un o brif symbolau gwareiddiad yr Hen Aifft. Cawsant ei hadeiladu fel beddrodau i'r brenhinoedd o'r Hen Deyrnas yn bennaf, er y gall bod rhai yn dyddio o'r Deyrnas Ganol.

Mae rhwng 80 a 111 o byramidau yn yr Aifft heddiw. Y prif safleoedd yw:

Giza 
 Prif erthygl: Pyramidau Giza

Ceir y pyramidau enwocaf yn Giza, lle mae Pyramid Mawr Khufu, un o Saith Rhyfeddod yr Hen Fyd oherwydd ei faint, Pyramid Khafre sydd bron cymaint â Phyramid Menkaure sydd dipyn yn llai, a hefyd y Sffincs Mawr.

Abu Sir 
Mae cyfanswm o 57 pyramid yma, gan mai'r safle yma oedd prif gladdfa'r Bedwaredd Frenhinllin. Mae'r rhain yn llai na phyramidau Giza. Y prif rai yw pyramidau Niuserre, Neferirkare Kakai a Sahure. .

Saqqara 
Ymhlith y pyramidau yma mae Pyramid Djoser, yr hynaf o byramidau'r Aifft. Mae'r pyramid yma wedi ei adeiladu ar ffurf grisdiau, yn wahanol i'r rhai diweddarach. Mae Pyramid Unas yma hefyd.

Dahshur 
Yma mae pyramid deheuol Sneferu, a elwir y pyramid crwca am fod yr ongl yn newid ran o'r ffordd i fyny'r pyramid. Yn ddiweddarach adeiladodd Sneferu y Pyramid Coch, y trydydd fwyaf yn yr Aifft ar ôl pyramidau Khufu a Khafre yn Giza. Yma hefyd mae'r Pyramid Du. a adeiladwyd gan Amenemhet III.

Meidum 
Adeiladodd Sneferu byramid yn Meidum hefyd, ond mae wedi ei ddifrodi'n ddifrifol. Cred rhai archaeolegwyr mai dyma'r ymgais gyntaf i adeiladu pyramid gydag ochrau syth yn hytrach na grisiau; a'i fod wedi ei ddilyn gan byramidau mwy llwyddiannus o'r math yma yn Dahshur.

Yr Hen Aifft
Aifft
Safleoedd archaeolegol yr Aifft
James Oyebola

Paffiwr pwysau trwm Seisnig oedd James Oyebola (10 Gorffennaf, 1961 - 27 Gorffennaf, 2007).

Enillodd Oyebola medal efydd am y Gemau Gymanwlad yn 1986.

Cyfeiriadau 

Genedigaethau 1961
Marwolaethau 2007
Paffwyr Seisnig
Khufu

Khufu (, yn wreiddiol: Khnum-Khufu (), ydy enw genedigol un o frenhinoedd yr Aifft ym Mhedwaredd Teyrnasiad Yr Hen Deyrnas: tua 2580 CC. Caiff hefyd ei adnabod gan enw arall sef Khêops  neu Cheops (sillafiad Cymraeg: "Tsieops") (; , gan Diodor a Herodotus) a chydag enw Helenaidd llai amlwg: Súphis (; , gan Manetho).

Khufu oedd yn gyfrifol am adeiladu Pyramid Mawr Giza, y mwyaf o byramidau'r Aifft a'r unig un o Saith Rhyfeddod yr Hen Fyd sy'n dal mewn bodolaeth.

Roedd Khufu yn fab i'r brenin Sneferu a'i frenhines Hetepheres. Yn wahanol i'w dad, dywedir ei fod yn deyrn creulon. Bu ganddo naw mab, a dilynwyd ef ar yr orsedd gan un ohonynt, Djedefre.

Cyfeiriadau

Brenhinoedd a breninesau'r Hen Aifft
Dandin

Llenor a gramadegydd barddoniaeth yn yr iaith Sansgrit o India oedd Dandin (fl. tua 600). Credir ei fod yn frodor o Dde India ond ar wahân i hynny ni wyddys dim amdano.

Mae'n awdur dau waith pwysig yn hanes llenyddiaeth Sansgrit. Un o'r rhain yw'r Kavyadarsha ('Y Drych Barddonol', cyfansoddair o'r geiriau Sansgrit kavya 'barddoniaeth' ac adarsha 'drych'), sy'n gyfraniad pwysig i ddamcaniaethau barddol Sansgrit, tebyg i ramadegau'r beirdd yng Nghymru'r Oesoedd Canol.

Mae ei ail lyfr yn gadya (rhamant) dan y teitl Dasa-kumara-charita ('Anturiaethau'r Deg Tywysog'). Ystyrir hyn yn gampwaith am ei ddefnydd o'r iaith Sansgrit i greu rhyddiaith goeth, osgeiddig. Ond bernir y llyfr gan rai am ei gynnwys. Mae'n fath o nofel hir estynedig gyda nifer o is-benodau sy'n cynnwys nifer o chwedlau llên gwerin a straeon am hud a lledrith ac anturiaethau rhyfeddol. Mae'n dilyn anturiaethau deg tywysog Indiaidd ac mae'n ddrych i gymdeithas y llys yn yr hen India. Ceir nifer o ddarluniau o anturiaethau carwriaethol sy'n gadael dim byd i'r dychymyg gyda disgrifiadau manwl o garu yn ei holl amrywiaeth. I gyfleu hyn mae'r awdur yn defnyddio llu o fwyseiriau rhywiol ac iaith liwgar ac awgrymiadol. Nid yw hynny'n beth mor anghyffredin â hynny yn llenyddiaeth India, ond yr hyn sydd wedi ennyn beirniadaeth yw'r diffyg llwyr o unrhyw synnwyr moesol yn y gwaith.

Cyfieithiadau
M.R. Kale (gol.), Daśakumāracarita of Dandin (New Delhi, 2003). Y testun Sansgrit a chyfieithiad Saesneg, gyda nodiadau. ISBN 8120801717
Isabelle Onians (cyf.), What Ten Young Men Did (Gwasg Prifysgol Efrog Newydd/JJC Foundation, 2005. Y testun Sansgrit gyda chyfieithiad Saesneg. ISBN 0-8147-6206-9
A. I. Ryder (cyf.), The Ten Princes (Dandin's Dasakumaracharita) (Chicago, 1927)

Cyfeiriadau
Benjamin Walker, Hindu World: an encyclopedic survey of Hinduism, 2 gyfrol (Llundain, 1968; arg. newydd Delhi Newydd, 1995). Cyfrol I d.g. Dandin.

Llenorion Sansgrit
Gramadegwyr Sansgrit
Llên India
Llenyddiaeth erotig
Brihaspati

Athronydd a llenor yn yr iaith Sansgrit o India oedd Brihaspati (fl. rhywbryd rhwng 500 CC a'r canrifoedd cyntaf OC). Mae'n cael ei uniaethu weithiau â'r duw o'r un enw, athro i'r duwiau, a enwir yn y Rig Veda (gweler Brihaspati (duw)).

Mae gwaith Brihaspati wedi diflannu ond mae athronwyr diweddarach fel Shankara (Sankara) a Madhva yn dyfynnu llinellau o'i sutras coll.

Roedd Brihaspati yn casáu'r offeiriadau a chrefydd yn gyffredinol a defodau'r Veda yn neilltuol. Dywedai mai twyllwyr allan i ennill eu bywoliaeth oedd yr offeiriaid ac mai cneifion oedd awduron y Vedau. Gwrthododd fodolaeth nef ac uffern a'r enaid ei hun fel offerynnau yn nwylo'r offeiriaid i ddychryn a thwyllo pobl ddiniwed a'u cadw yn eu grym tra'n byw ar ffrwyth eu llafur.

Ond yn ddiweddarach cafodd dysgeidiaeth Brihaspati ei hesbonio gan panditau Hindŵaidd uniongred fel arf yn nwylo'r duwiau i danseilio'r asurau (gelynion anfarwol y duwiau) trwy eu harwain ar gyfeiliorn ac felly ei gwneud hi'n haws i Indra ennill y dydd yn eu herbyn.

Ffynhonnell
Benjamin Walker, Hindu World: an encyclopedic survey of Hinduism, 2 gyfrol (Llundain, 1968; arg. newydd Delhi Newydd, 1995)

Athronwyr
Llenorion Sansgrit
Sutra

Sutra (ynganiad: 'sŵtra') yw'r term Sansgrit am wireb neu ddywediad athronyddol sydd wedi cael ei drosglwyddo ar lafar neu mewn llyfr. Ystyr y gair sutra yw 'llinyn' ac mae'n dal perthynas ieithyddol a'r gair Lladin suere ('gwnïo').

Yn Hindŵaeth mae sutrau yn cael eu priodoli i athrawon mawr y gorffennol fel Shankara neu rai o ddoethion traddodiad y Veda. Mae'r gair yn medru golygu casgliad o ddywediadau athronyddol yn ogystal.

Ym Mwdhaeth mae sutra yn enw ar sawl cyfres o ddywediadau gan y Bwdha neu ei ddisgyblion.

Llenyddiaeth Sansgrit
Hindŵaeth
Bwdhaeth
Offeiriad

Un ag awdurdod i gyflawni defodau cysegredig yw offeiriad. Gelwir merch sy'n cyflawni swydd offeiriad yn offeiriades.

Hanes 
Mae'n debyg fod offeiriaid o ryw fath wedi bod ers dyddiau cynharaf crefydd, ond nid ydynt i'w cael ymhob crefydd heddiw. Ni cheir offeiriaid mewn Islam er enghraifft.

Ceir nifer o gyfeiriadau at offeiriaid ac offeiriadesau yng nghrefyddau amldduwiaeth yr Henfyd, yng ngwaith awduron clasurol ac yn y Beibl a ffynonellau eraill. Roedd gan y Celtiaid eu hoffeiriaid, er enghraifft, a oedd efallai'n gysylltiedig â swydd y bardd i ryw raddau.

Mewn Cristnogaeth mae offeiriad yn un a ordeiniwyd yn yr eglwysi esgobol (e.e. yr Eglwys Gatholig a'r Eglwys yng Nghymru) i weinyddu mewn addoliad cyhoeddus ac i bregethu. Mae'n is na'r esgobion ond yn uwch na'r diaconiaid. Credir na fu offeiriaid fel y cyfryw yn yr Eglwys Fore. Mae rhai enwadau Cristnogol yn gwrthod swydd yr offeiriad; gweinidog sy'n arwain gwasanaethau'r rhan fwyaf o'r eglwysi Anghydffurfiol neu Ymneilltuol, er enghraifft. Tan yn ddiweddar iawn ni chafwyd offeiriadesau yn yr eglwysi Gristnogol.

Ceir offeiriaid mewn Hindŵaeth, Siciaeth, Bwdhaeth, Taoaeth a Shinto yn ogystal, er nad ydynt yn cyflawni'r un swyddogaeth yn union ag offeiriaid Cristnogol.

 
Clerigwyr
Bryn Cader Faner

Carnedd gron sy'n dyddio'n ôl i ddiwedd Oes y Cerrig a chychwyn Oes yr Efydd ydy Bryn Cader-Faner, i'r dwyrain o gymuned Talsarnau, Gwynedd; , ac i'r gogledd o Lyn Eiddew Bach a Llyn Eiddew Mawr yn y Rhinogau. Mae'n un o'r hynafiaethau mwyaf adnabyddus o'r cyfnod hwn yng Nghymru. Saif ar fryn isel o'r un enw.

Disgrifiad

Ei phwrpas, mae'n debyg, oedd bod yn rhan o seremoniau neu ddefodau crefyddol a oedd yn ymwneud â chladdu'r meirw. Ni ddylid cymysgu'r garnedd gron gyda'r garnedd gylchog sy'n fath cwbwl wahanol i garnedd, ac nid yw chwaith yn gylch cerrig. Mae'n mesur tua 8m ar draws, gyda meini mwy wedi eu gosod ar ongl ar hyd yr ochrau. Difrodwyd rhan o'r heneb hon gan y fyddin pan oeddent yn ymarfer cyn yr Ail Ryfel Byd.

Saif ar hen lwybr o Oes yr Efydd, ac mae nifer o hynafiaethau eraill gerllaw, gan gynnwys olion cytiau, cylchoedd cerrig a meini hirion. Gellir cyrraedd yma trwy ddilyn y briffordd A496 tua'r de heibio Talsarnau, troi i'r chwith lle mae arwydd Gwesty Maes y Neuadd, cadw i'r chwith pan mae'r ffordd yma'n fforchio ac yna cymryd y tröad nesaf i'r dde a pharcio ym mhen draw'r ffordd. Gellir wedyn dilyn y trac tua Llyn Eiddew Bach, ond cadw'n syth ymlaen pan mae'r trac yma'n troi i'r dde wedi mynd trwy'r trydydd giât. Mae'r llwybr yma yn awr yn dilyn llinell yr hen drac o Oes yr Efydd, ac yn mynd heibio Bryn Cader Faner a welir ar y dde ymhen tipyn.

Cofrestrwyd yr heneb hon gan Cadw a chaiff ei hadnabod gyda'r rhif SAM unigryw: ME061.

Gweler hefyd
Carneddau 
Beddrodau siambr 
Twmpathau 
Cylchoedd cerrig 
Bryngaerau
Cytiau Gwyddelod 
Meini hirion

Cyfeiriadau

Llyfryddiaeth
 Frances Lynch, Gwynedd, A Guide to Ancient and Historic Wales (Llundain: HMSO, 1995)

Carneddau crynion Gwynedd
Cylchoedd cerrig Gwynedd
Safleoedd archaeolegol Gwynedd
Talsarnau
James Dean Bradfield

Canwr, cerddor, cyfansoddwr caneuon a chynhyrchydd recordiau, Cymreig yw James Dean Bradfield (ganwyd 21 Chwefror 1969). Ef yw prif ganwr a gitârydd y Manic Street Preachers. Mae'n debyg y cafodd ei enwi ar ôl yr actor James Dean. Mae ganddo ddawn gerddorol a lleisiol ac nid yw'n cael digon o ganmoliaeth yn y byd cerddorol, yn ôl rhai. 
Pleidleiswyd James Dean Bradfield yn rhif 17 ar restr arolwg barn ar-lein 100 o Arwyr Cymru, i ddod o hyd i'r Cymry gorau erioed.

Albymau solo 
The Great Western (2006) - #22

Dolenni allanol 
 Gwefan swyddogol James Dean Bradfield

Cyfeiriadau

Genedigaethau 1969
Cerddorion Cymreig
Manic Street Preachers
Pobl addysgwyd yn Ysgol Gyfun Oakdale
Richey Edwards

Gitarydd band roc Cymreig y Manic Street Preachers oedd Richey James Edwards (ganwyd 22 Rhagfyr 1967). Diflannodd ym 1995 a chafodd ei farwolaeth ei ddatgan yn gyfreithiol yn 2008. Cafodd ei fagu yn y Coed Duon, gan fynychu Ysgol Gyfun Oakdale a Phrifysgol Cymru Abertawe rhwng 1986 ac 1989.

Genedigaethau 1967
Cerddorion Cymreig
Manic Street Preachers
Pobl addysgwyd yn Ysgol Gyfun Oakdale
Sean Moore

Drymiwr ac ysgrifennwr caneuon y band roc Cymreig Manic Street Preachers yw Sean Anthony Moore (ganwyd 30 Gorffennaf, 1968).

Drymwyr Cymreig
Genedigaethau 1968
Manic Street Preachers
Pobl addysgwyd yn Ysgol Gyfun Oakdale
Nicky Wire

Chwaraewr bas band roc Cymreig Manic Street Preachers yw Nicholas Allen Jones neu Nicky Wire (ganwyd 20 Ionawr 1969). Ar adegau mae'n sgwennu geiriau'r caneuon ac yn canu. Mae Nicky yn frawd ieuenga'r bardd Patrick Jones.

Cafodd dreialon i glybiau pêl-droed gyda Tottenham Hotspur ac Arsenal, ond rhwystrwyd ef gan broblemau gyda'i ben-glin. Safodd arholiadau Lefel A mewn gwleidyddiaeth a chyfraith. Astudiodd ym Mhrifysgol Abertawe lle graddiodd mewn gwleidyddiaeth a chafodd waith yn y Swyddfa Dramor.

Albymau solo
I Killed The Zeitgeist (2006) - #130

Cyfeiriadau

Cerddorion Cymreig
Manic Street Preachers
Genedigaethau 1969
Pobl addysgwyd yn Ysgol Gyfun Oakdale
The Best Damn Thing

Trydedd albwm Avril Lavigne yw The Best Damn Thing, a ryddhawyd ar y 13eg o Ebrill 2007.

Traciau 

 "Girlfriend" (Avril Lavigne, Lukasz Gottwald) – 3:37
 "I Can Do Better" (Lavigne, Gottwald) – 3:17
 "Runaway" (Lavigne, Gottwald, Kara DioGuardi) – 3:48
 "The Best Damn Thing" (Lavigne, Butch Walker) – 3:10
 "When You're Gone" (Lavigne, Walker) – 4:00
 "Everything Back But You" (Lavigne, Walker) – 3:03
 "Hot" (Lavigne, Evan Taubenfeld) – 3:23
 "Innocence" (Lavigne, Taubenfeld) – 3:53
 "I Don't Have to Try" (Lavigne, Gottwald) – 3:17
 "One of Those Girls" (Lavigne, Taubenfeld) – 2:56
 "Contagious" (Lavigne, Evan Taubenfeld) – 2:10
 "Keep Holding On" (Lavigne, Gottwald) – 3:59

Best Damn Thing, The
Best Damn Thing, The
Llyn Eiddew-mawr

Mae Llyn Eiddew-mawr neu Llyn Eiddew Mawr yn llyn yng Ngwynedd.

Saif y llyn, sydd ag arwynebedd o 22 acer, i'r dwyrain o bentref Talsarnau a fymryn i'r gorllewin o gopaon Moel Ysgyfarnogod a Craig Ddrwg yn y Rhinogau. Caiff ei ddefnyddio ar gyfer cyflenwi dŵr ac ar gyfer pysgota. Mae llyn arall, llawer llai, Llyn Eiddew-bach gerllaw. Mae'r nant sy'n llifo o'r llyn yn ymuno ag Afon Artro gerllaw Cwm Bychan.

I'r dwyrain o Lyn Eiddew Mawr ceir Llyn Du, llyn bychan dan glogwynni Craig Ddrwg.

Eiddew-mawr
Talsarnau
Generation Terrorists

Albwm cyntaf y band Cymreig, Manic Street Preachers yw Generation Terrorists. Rhyddhawyd ef ar 10 Chwefror 1992.

Traciau
"Slash 'N' Burn"  – 3:59
"Nat West – Barclays – Midlands – Lloyds" – 4:32
"Born To End" – 3:55
"Motorcycle Emptiness" – 6:08
"You Love Us" – 4:18
"Love's Sweet Exile" – 3:29
"Little Baby Nothing" – 4:59
"Repeat (Stars And Stripes)" – 4:09
"Tennessee" – 3:06
"Another Invented Disease" – 3:24
"Stay Beautiful" – 3:10
"So Dead" – 4:28
"Repeat (UK)" – 3:09
"Spectators Of Suicide" – 4:40
"Damn Dog" (cerddoriaeth gan Jacob Brackman/Billy Mernit) – 1:52
"Crucifix Kiss" – 3:39
"Methadone Pretty" – 3:57
"Condemned To Rock 'N' Roll" – 6:06

Albymau 1992
Albymau'r 20fed ganrif gan artistiaid o Gymru
Albymau roc gan artistiaid o Gymru
Albymau Saesneg gan artistiaid o Gymru
Manic Street Preachers
Llanrhychwyn

Pentref bach a phlwyf eglwysig yng nghymuned Trefriw, bwrdeistref sirol Conwy, Cymru,  yw Llanrhychwyn. Mae hen eglwys yno, sef Eglwys Sant Rhychwyn. Mae'r plwyf yn eang ac yn cynnwys Betws-y-Coed. Yn ymyl y pentref ceir Coedwig Gwydyr. I'r de-orllewin gorwedd Llyn Geirionnydd.

Eglwys Llanrhychwyn

Yn ôl traddodiad roedd y Dywysoges Siwan, gwraig Llywelyn Fawr, yn blino ar deithio yr holl ffordd o'r llys yn Nhrefriw i eglwys Llanrhychwyn ac felly cododd Llywelyn eglwys newydd iddi yn Nhrefriw yn y flwyddyn 1220.

Mae'r eglwys yn hen. Dywedir iddi gael ei sefydlu gan Sant Rhychwyn. Roedd y sant yn un o feibion Helig ap Glannog yn ôl traddodiad, ond ni wyddys dim arall amdano. Ceir llun dychmygol o Rychwyn gyda Dewi Sant yn eglwys Llanrwst. Ei wylmabsant yw 12 Gorffennaf.

Pobl o Lanrychwyn
 Robert Williams (Trebor Mai) (1830–77). Ganed y bardd mewn bwthyn ger eglwys y plwyf a threuliodd ei blentyndod yn y pentref. Yn ddyn ifanc, symudodd i fyw a gweithio yn Llanrwst a daeth yn un o feirdd mwyaf adnabyddus ei ddydd, yn arbennig oherwydd ei ddawn i gyfansoddi englynion.

Cyfeiriadau

Dyffryn Conwy
Pentrefi Conwy
Plwyfi Cymru
Trefriw
Send Away the Tigers

Wythfed albym y band Manic Street Preachers yw Send Away the Tigers. Rhyddhawyd ar 7 Mai 2007, a chyrhaeddodd rhif 2 yn y siartiau prydeinig – dim ond 690 o gopiau yn fyr o'r safle gyntaf.

Traciau
 Send Away the Tigers – 3:36
 Underdogs – 2:49
 Your Love Alone Is Not Enough – 3:55
 Indian Summer – 3:54
 The Second Great Depression – 4:09
 Rendition – 2:59
 Autumnsong – 3:40
 I'm Just a Patsy – 3:11
 Imperial Bodybags – 3:30
 Winterlovers – 3:03
 Working Class Hero gan John Lennon fel trac cudd ar diwedd Winterlovers, hyd cyflawn – 6:40

Manic Street Preachers
Albymau 2007
Gold Against the Soul

Ail albwm y band Cymreig Manic Street Preachers a ryddhawyd 20 Mehefin 1993 oedd Gold Against the Soul.

Traciau 
"Sleepflower" – 4:51
"From Despair To Where" – 3:34
"La Tristesse Durera (Scream to a Sigh)" – 4:13
"Yourself" – 4:11
"Life Becoming A Landslide" – 4:14
"Drug Drug Druggy" – 3:26
"Roses in the Hospital" – 5:02
"Nostalgic Pushead" – 4:14
"Symphony Of Tourette" – 3:31
"Gold Against The Soul" – 5:34

Manic Street Preachers
Albymau 1993
Albymau Saesneg
The Holy Bible

Rhyddhawyd trydydd albwm y band Cymreig Manic Street Preachers,The Holy Bible, yn 1994. Cafodd ei ail-gyhoeddi yn 2004, gyda DVD newydd a fersiwn americanaidd o'r albwm, er mwyn dathlu 10 mlynedd ers y rhyddhad gwreiddiol.

Traciau
"Yes" – 4:59
"IfWhiteAmericaToldTheTruthForOneDayIt'sWorldWouldFallApart" – 3:39
"Of Walking Abortion" – 4:01
"She Is Suffering" – 4:43
"Archives Of Pain" – 5:29
"Revol" – 3:04
"4st 7lb" – 5:05
"Mausoleum" – 4:12
"Faster" – 3:55
"This Is Yesterday" – 3:58
"Die In The Summertime" – 3:05
"The Intense Humming Of Evil" – 6:12
"P.C.P." – 3:55

Albymau 1994
Albymau Saesneg
Everything Must Go

Pedwerydd albwm y band Cymreig Manic Street Preachers yw Everything Must Go, a ryddhawyd yn 1996.

Dyma eu albwm cyntaf wedi i Richey Edwards adael y band.

Traciau
"Elvis Impersonator: Blackpool Pier" – 3:28
"A Design for Life" – 4:16
"Kevin Carter" – 3:24
"Enola/Alone" – 4:07
"Everything Must Go" – 3:41
"Small Black Flowers That Grow in the Sky" – 3:02
"The Girl Who Wanted to Be God" – 3:35
"Removables" – 3:31
"Australia" – 4:04
"Interiors (Song for Willem de Kooning)" – 4:17
"Further Away" – 3:38
"No Surface All Feeling" – 4:13

Manic Street Preachers
Albymau 1996
Albymau Saesneg
Prosiect Wicipop
This Is My Truth Tell Me Yours

Pumed albwm y band Cymreig Manic Street Preachers a'r unig un i gyraedd rhif 1 yn y siartiau Prydeinig yw This Is My Truth Tell Me Yours. Mae hefyd yn cynnwys y sengl If You Tolerate This Your Children Will Be Next a oedd yn #1 yn Awst 1998.

Traciau
"The Everlasting" – 6:09
"If You Tolerate This Your Children Will Be Next" – 4:50
"You Stole the Sun from My Heart" – 4:20
"Ready for Drowning" – 4:31
"Tsunami" – 3:50
"My Little Empire" – 4:09
"I'm Not Working" – 5:51
"You're Tender and You're Tired" – 4:37
"Born a Girl" – 4:12
"Be Natural" – 5:12
"Black Dog on My Shoulder" – 4:48
"Nobody Loved You" – 4:44
"S.Y.M.M." – 5:57

Albymau 1998
Albymau Saesneg
Know Your Enemy

Chweched albwm y band Manic Street Preachers yw Know Your Enemy.

Traciau 
Found That Soul - 3:05
Ocean Spray - 4:11
Intravenous Agnostic - 4:02
So Why So Sad - 4:02
Let Robeson Sing - 3:46
The Year of Purification - 3:39
Wattsville Blues - 4:29
Miss Europa Disco Dancer - 3:52
Dead Martyrs - 3:23
His Last Painting - 3:16
My Guernica - 4:56
The Convalescent - 5:54
Royal Correspondent - 3:31
Epicentre - 6:26

Manic Street Preachers
Albymau 2001
Albymau Saesneg
Lifeblood

Seithfed albwm y band Cymreig Manic Street Preachers a ryddhawyd 1 Tachwedd 2004 ydy Lifeblood. Cyrhaeddodd rif 13 yn y siartiau Prydeinig, ond dim ond pythefnos dreuliodd yr album yn siart y 75 uchaf.

Traciau
 1985 – 4:08
 The Love of Richard Nixon – 3:38
 Empty Souls – 4:05
 A Song for Departure – 4:20
 I Live to Fall Asleep – 3:57
 To Repel Ghosts – 3:58
 Emily – 3:34
 Glasnost – 3:14
 Always/Never – 3:42
 Solitude Sometimes Is – 3:21
 Fragments – 4:02
 Cardiff Afterlife – 3:27

Manic Street Preachers
Albymau 2004
Angylion Stanli

Band roc Cymraeg  o Fangor oedd Angylion Stanli.

Roedd y gyfres ddrama 'Emyn Roc a Rol' (a ysgrifennwyd gan Tony Llewellyn a Huw Roberts) wedi'i seilio ar brofiadau'r band yn yr 80au cynnar.

Aelodau
Tony "Bach" Roberts - Llais,
Trefor Roberts - Gitâr,
Gwyn Howells - Drymiau,
John Carrington - Bâs,
Huw "Wirion" Roberts - Gitâr,
Glyn "Goll" Roberts - Allweddellau,

Caneuon
Mari Fach (SAIN 87S)
Nos Sadwrn (SAIN 87S)
Carol (SAIN 1269H-A)
Emyn Roc a Rol (Fflach 005)
Galw, Galw
Heddlu Cudd
Mr. Plisman

Bandiau Cymreig
Lolita

Gweler hefyd Lolita (gwahaniaethu).

Nofel gan Vladimir Nabokov yw Lolita (1955). Ysgrifennwyd y nofel yn Saesneg a'i chyhoeddi yn 1955 ym Mharis; yn ddiweddarach cyfieithodd Nabokov y gwaith i'w Rwseg frodorol a'i chyhoeddi yn 1967 yn Efrog Newydd. Mae'r nofel yn enwog ledled y byd am ei harddull arloesol a'i thestun tra dadleuol, sef obsesiwn rhywiol arwr ac adroddwr y stori Humbert Humbert am ferch ddeuddeg oed o'r enw Dolores Haze ('Lolita' y teitl).

Ar ôl ei chyhoeddi, daeth y nofel yn glasur modern yn yr iaith Saesneg, gan ddod yn un o lyfrau mwyaf adnabyddus a dadleuol llenyddiaeth yr 20g. Daeth yr enw "Lolita" yn rhan o ddiwylliant poblogaidd cyfoes i ddisgrifio merch ifanc ymwybodol o'i rhywioldeb.

Mae'r nofel wedi cael ei haddasu ar gyfer y sgrin fawr ddwywaith; yn gyntaf yn 1962 yn y ffilm gan Stanley Kubrick gyda James Mason fel Humbert Humbert, ac eto yn 1997 gan Adrian Lyne, yn serennu Jeremy Irons.

Gweler hefyd 
 Lolita (ffilm 1962)
 Lolita (ffilm 1997)

Llenyddiaeth erotig
Nofelau Saesneg
Nofelau 1955
Bardd gwlad

Yn llenyddiaeth Gymraeg, bardd a gafodd ychydig neu ddim addysg ffurfiol ac sy'n canmol ei fro a'i gymdeithas ei hun yn ei waith, fel rheol, a olygir wrth y term bardd gwlad. Fel rheol mae'n feistr ar y gynghanedd a'r mesurau caeth traddodiadol.

Hanes
Daeth y bardd gwlad i'r amlwg gyda thwf y wasg ar ddechrau'r 18g. Mae enghreifftiau o feirdd gwlad y ganrif honno yn cynnwys Jonathan Huws o Langollen, Elis y Cowper, Dafydd Jones o Drefriw, Huw Jones o Langwm a Siôn Cadwaladr o'r Bala. Ceir nifer o gerddi gan feirdd gwlad yn yr almanacau Cymraeg a chyfrolau poblogaidd eraill y cyfnod a pharhaodd y traddodiad felly i'r 19g. Gellid ystyried nifer o feirdd y ganrif honno yn feirdd gwlad, e.e. Trebor Mai o Lanrwst, un o englynwyr gorau'r 19eg ganrif. Gwelir eu gwaith yn aml ar gerrig beddau yn ogystal.

Cyfoes
Heddiw mae traddodiad y bardd gwlad yn parhau yng ngwaith y beirdd lleol sy'n cyfrannu penillion i'r papurau bro neu'n cystadlu â'i gilydd mewn eisteddfodau a thalwrnau lleol.

Roedd y bardd adnabyddus Dic Jones yn dal i ystyried ei hun yn fardd gwlad er gwaethaf ei amlygrwydd cenedlaethol ac mae nifer fawr o'i gerddi yn adlewyrchu rôl cymdeithasol y bardd gwlad yn ei gymdeithas. Enghraifft arall diweddar oedd "Bois y Cilie".

Llyfryddiaeth
Ceir gwaith nifer o feirdd gwlad ail hanner yr 20g yn y gyfres o flodeugerddi Beirdd Bro.

W. Rhys Nicholas, The Folk Poets (Cyfres Writers of Wales, Caerdydd, 1978)

Gweler hefyd
Eisteddfod Hyd y Gannwyll

 *
Diwylliant gwerin Cymru
Llenyddiaeth Gymraeg
Termau llenyddol
Afon Artro

Afon yng Ngwynedd, Cymru, yw Afon Artro. Mae ganddi hyd o 4.5 milltir (7 km). Mae'n llifo i mewn i Fae Ceredigion

Mae'r afon yn tarddu yn y Rhinogau, gyda nifer o nentydd yn llifo i Lyn Cwm Bychan. Wedi gadael y llyn, mae'r afon yn llifo tua'r de-orllewin i lawr Dyffryn Artro. Yn fuan ar ôl gadael y llyn, mae'r afon fechan o Lyn Eiddew-mawr yn ymuno â hi, yna, wedi mynd heibio gwarchodfa natur Coed Crafnant mae Afon Cwmnantcol yn ymuno â hi. Llifa tua'r gorllewin, drwy bentref Llanbedr cyn troi tua'r gogledd-orllewin i gyrraedd y môr ger Llandanwg.

Pan gafodd cwmwd Ardudwy ei rannu'n ddau, Afon Artro oedd y ffin rhwng Ardudwy Uwch Artro ac Ardudwy Is Artro.

Cyfeiriadau

Artro
Artro
Llanbedr
Llanfair, Gwynedd
Meirionnydd
Bachwen (siambr gladdu)

Mae cromlech Bachwen yn garnedd gellog, sef math arbennig o siambr gladdu o'r cyfnod Neolithig gerllaw Clynnog Fawr yng Ngwynedd.

Nid oes sicrwydd ynglŷn â sut i ddosbarthu'r siambr gladdu yma, ond credir ei bod yn siambr porth. Bu cloddio yma yn 1876 ond nid oes cofnod i lawer gael ei ddarganfod. Nodwedd fwyaf diddorol Bachwen yw y marciau sydd wedi eu cerfio ar ran uchaf y maen capan, er bod y cen ar y maen yn eu gwneud yn anodd i'w gweld.

Gellir cyrraedd at y siambr gladdu trwy gymeryd y llwybr sy'n arwain hebio ochr ddeheuol eglwys Clynnog, troi i'r dde wedi cyrraedd y ffordd, ac yna dilyn llwybr ar y chwith gyferbyn a fferm Bach-wen ei hun.

Llyfryddiaeth
 Frances Lynch, Gwynedd, A Guide to Ancient and Historic Wales (Llundain: HMSO, 1995)

Clynnog
Cromlechi Cymru
Oes Newydd y Cerrig yng Nghymru
Safleoedd archaeolegol Gwynedd
Talsarnau

Pentref a chymuned yng Ngwynedd, Cymru, yw Talsarnau (). Saif ar y briffordd A496 rhwng Penrhyndeudraeth a Harlech.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Mae gan y pentref orsaf ar Reilffordd y Cambrian. Ychydig i'r gorllewin mae Traeth Bach, aber Afon Dwyryd, ac Ynys Gifftan. I'r de o'r pentref, i gyfeiriad Harlech, mae ffermdy Y Lasynys Fawr, lle ganed Ellis Wynne (1671-1734), awdur Gweledigaethau y Bardd Cwsc.

Un arall o Dalsarnau oedd y nofelydd Annie Harriet Hughes (Gwyneth Vaughan), awdures Plant y Gorthrwm, a aned yno yn 1852 yn ferch i felinydd.

Olion hynafol
Ceir Clwstwr cytiau caeedig Nurse Cae Du gerllaw, sy'n dyddio yn ôl i Oes yr Efydd a'r cytiau canlynol: yr Onnen, Cam Moch, Moel y Glo a Choety Bach.

Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

Cyfeiriadau

Cymunedau Gwynedd
Pentrefi Gwynedd
Nia Ben Aur

Sioe gerdd yn seiliedig ar yr hen chwedl Wyddelig am y tywysog Osian a Nia Ben Aur, y ferch o Dir na n-Og, yw Nia Ben Aur.

Fe'i cynhyrchwyd i'w pherfformio yn Eisteddfod Genedlaethol Caerfyrddin ym 1974. Cyfansoddwyd y caneuon gan lawer o sêr y Sîn Roc Gymraeg ar y pryd a pherfformiwyd y sioe ar lwyfan gan aelodau rhai o grwpiau mwya'r cyfnod gan gynnwys Edward H. Dafis, Hergest, Ac Eraill a Sidan.

Yn 2003, fe gynhyrchodd Theatr na n'Óg fersiwn newydd o'r sioe gerdd, yn defnyddio caneuon o'r sioe wreiddiol ond gyda sgript newydd gan Siôn Eirian.

Dolenni allanol
Gwefan fersiwn Theatr na n'Óg 
Llun o glawr albwm o ganeuon y sioe gan Sain ar wefan y cwmni
Llun o glawr sengl gan Sain ar wefan Flickr

Sioeau cerdd 1974
Cerddoriaeth Gymraeg
Rheilffordd y Cambrian

Rheilffordd sy'n rhedeg o Amwythig yn Lloegr i Aberystwyth a Pwllheli yng Nghymru yw Rheilffordd y Cambrian.

Gorsafoedd

Rheilffordd y Cambrian
Amwythig
Cysylltiadau â Wolverhampton a Chaer.
Y Trallwng
Cysylltiad â Rheilffordd y Trallwng a Llanfair Caereinion
Y Drenewydd
Caersŵs
Machynlleth
Cyffordd Dyfi
Mae'r rheilffordd yn ymwahanu yma, gyda Rheilffordd Arfordir y Cambrian yn arwain tua Pwllheli.
Borth
Aberystwyth
Cysylltiad â Rheilffordd Dyffryn Rheidol

Rheilffordd Arfordir y Cambrian
Machynlleth
Cyffordd Dyfi
Penhelyg
Aberdyfi
Tywyn
Cysylltiad â Rheilffordd Talyllyn
Tonfanau
Llwyngwril
Fairbourne
Cysylltiad â Rheilffordd y Friog
Morfa Mawddach
Abermaw
Llanaber
Talybont
Dyffryn Ardudwy (Morfa Dyffryn)
Llanbedr
Pen-sarn
Llandanwg
Harlech
Tygwyn
Talsarnau
Llandecwyn
Penrhyndeudraeth
Minffordd
Cysylltiad â Rheilffordd Ffestiniog
Porthmadog
Cysylltiad â Rheilffordd Ffestiniog a Rheilffordd Eryri
Cricieth
Penychain
Abererch
Pwllheli

Dolenni allanol
  Canllaw Ymwelwyr i Rheilffordd y Cambrian 

Cambrian
Cambrian
Cambrian
Padglo

Mae padglo yn glo bach y gellir ei gludo'n hawdd ac felly mae'n hawdd i'w ddefnyddio mewn llawer o wahanol sefyllfaoedd.

Cloeon
Goldsithney

Pentref yng Nghernyw, De-orllewin Lloegr, yw Goldsithney (Cernyweg: Golsydhni).
Fe'i leolir ym mhlwyf sifil Perranuthnoe, tua phum milltir i'r dwyrain o Bennsans. Yng nghanol y pentref mae  ardal gadwraeth, dwy dafarn, siop, oriel a Swyddfa'r Post.

Cyfeiriadau

Pentrefi Cernyw
Syndrom Stockholm

Ymateb seicolegol a welir weithiau mewn pobl sy’n cael eu herwgipio yw Syndrom Stockholm. Bydd gwystl sy’n profi Syndrom Stockholm yn magu teyrngarwch i’r herwgipiwr, er gwaethaf unrhyw berygl neu risg a ddaw i’w ran o’i herwydd. Defnyddir yr enw i ddisgrifio sefyllfaoedd eraill lle bydd tensiynau tebyg, megis achosion o drais yn y cartref, cam-drin, a thrais rhywiol. Enwyd y syndrom ar ôl lladrad banc yn Stockholm yn Sweden ym 1973, lle daliwyd gweithwyr y banc yn wystlon am chwe diwrnod gan y lladron. Magodd y gwystlon ymlyniad emosiynol wrth y rhai a’u daliodd yn gaeth, a hyd yn oed ar ôl cael eu rhyddhau roeddent yn barod i amddiffyn eu dalwyr.

Effaith
Bydd rhywun sy’n dioddef o’r syndrom yn creu sefyllfa yn ei ben fel ffordd o dwyllo a chysuro’i hun y bydd y daliwr yn ei ddiogelu neu’n gofalu amdano. Drwy greu ymlyniad emosiynol ffug wrth ei ddaliwr ac ymdrechu i ennyn ei ganmoliaeth a’i gymeradwyaeth, bydd yn creu realiti ffug iddo’i hun, lle na ddaw dim niwed i’w ran. Drwy amddiffyn a/neu ddiogelu’r daliwr rhag yr heddlu neu bobl a allai ddod i’w achub, bydd yn caniatáu iddo’i hun ymddangos fel pe bai rheolaeth ganddo dros y berthynas sydd rhyngddynt, er nad oes unrhyw rym ganddo mewn gwirionedd. Yn llygad y dioddefwr, mae’r ffaith bod y daliwr wedi caniatáu ei fywyd iddo yn arwydd o gariad, ac mae’r carcharor am ad-dalu’r gymwynas honno er mwyn diogelu ei safle. Drwy dderbyn ei swyddogaeth fel gwrthrych y daliwr, caiff gallu gwystl i reoli ei emosiynau ei hun ei wanhau. Bydd hyn yn ei wneud yn fwy agored i fympwyon y daliwr, sy’n atgyfnerthu'r berthynas anghytbwys hon o ymlyniad rhwng y gwystl a’r daliwr.

Achosion enwog
Herwgipiwyd yr etifeddes Americanaidd Patty Hearst gan y Symbionese Liberation Army yn 1974, ac ar ôl ei dal am ddau fis cymerodd ran mewn lladrad banc gyda'i dalwyr. Ei hamddiffyniad cyfreithiol aflwyddiannus oedd ei bod yn dioddef o Syndrom Stockholm. Carcharwyd Hearst am ei rhan yn y lladrad, ond lleihawyd ei dedfryd gan yr Arlywydd Jimmy Carter yn 1979, a derbyniodd bardwn arlywyddol gan Bill Clinton yn 2001.

Seicoleg
Brogyntyn

Plasdy ac ystad o darddiad Cymreig ym mhlwyf Selatyn ger Croesoswallt, Swydd Amwythig, Gorllewin Canolbarth Lloegr, yw Brogyntyn. Er iddo ddechrau fel ystad fechan ar ddiwedd yr Oesoedd Canol, tyfodd i fod yn un o ystadau mwyaf gogledd Cymru (er ei fod yn Lloegr roedd yr ardal o gwmpas Brogyntyn yn Gymreig iawn am ganrifoedd).

Hanes
Sefydlwyd castell Cymreig ar dir Brogyntyn yn y 12g, efallai gan Owain Brogyntyn, un o dywysogion Teyrnas Powys.  Castell mwnt a beili ydyw: dim ond ei olion sy'n goroesi heddiw, ym Mharc Brogyntyn.

Trwy gyd-briodas ymledodd cysylltiadau'r teulu ac ychwanegwyd i gyfoeth yr ystad. Tro mawr yn hanes yr ystad oedd y briodas rhwng Syr William Maurice, aer Clenennau, gydag aeres Brogyntyn yn yr 16g. Roedd teulu'r llenor Ellis Wynne yn perthyn iddi yn y 17g. Ar ddechrau'r 19g, trwy briodas eto, sefydlwyd llinach Arglwydd Harlech.

Dros y canrifoedd, casglwyd llyfrgell ym Mrogyntyn a oedd yn cynnwys nifer o lyfrau prin a chasgliad pwysig o lawysgrifau Cymreig. Daeth yr rhain, ynghyd â nifer fawr o bapurau a chofnodion yn ymwneud â Chymru, i feddiant Llyfrgell Genedlaethol Cymru yn yr 20g lle y'u cedwir heddiw fel 'Llawysgrifau Brogyntyn'.

Gweler hefyd
Fanny Mary Katherine Bulkeley-Owen, awdures
Rhestr enwau Cymraeg ar drefi a llefydd eraill yn Lloegr

Darllen pellach
Ceir cyfres o erthyglau gan E. D. Jones ar Lawysgrifau Brogyntyn a'u cefndir yng Nghylchgrawn Llyfrgell Genedlaethol Cymru (cyfrolau v-viii, 1948-53).

Dolenni allanol
 Castell Brogyntyn , yn cynnwys llun o'r safle.

Cestyll mwnt a beili Lloegr
Cestyll Swydd Amwythig
Cestyll Tywysogion Powys
Llawysgrifau Cymreig
Plasdai Powys
Plasdai Lloegr
Teyrnas Powys
Adeiladau rhestredig Gradd II* yn Lloegr
Edward Jones

Gallai Edward Jones gyfeirio at un o sawl person:

Edward Jones (Bardd y Brenin), (1752-1824) hynafiaethydd a thelynor
Edward Jones, Maes y Plwm, (1761-1836), bardd ac emynydd
Edward Jones (Bathafarn), (1778-1837), sylfaenydd Wesleaeth Gymraeg
Edward Jones (merthyr), (m. 6 Mai 1590), Pabydd; ganwyd yn Llanelwy

Gweler hefyd:
Edward Burne-Jones, arlunydd
Llanfair, Gwynedd

Am bentrefi eraill sydd a "Llanfair" yn rhan o'r enw, gweler Llanfair (gwahaniaethu).

Pentref, cymuned a phlwyf eglwysig yn Ngwynedd, Cymru, yw Llanfair (). Saif ger y briffordd A496 tua milltir a hanner i'r de o Harlech, hanner ffordd rhwng y dref honno a phentref Llanbedr. Ar un adeg bu gwaith llechi yn bwysig i'r economi lleol.

Mae'r pentref dafliad carreg o lan y môr gyda golygfa dros Fae Ceredigion i benrhyn Llŷn a bryniau Eryri. I'r gogledd mae Morfa Harlech yn dechrau ac yn ymestyn i'r Traeth Bach. Y tu ôl i'r pentref, i'r dwyrain, mae rhes o fryniau'n codi; ceir nifer o hynafiaethau arnynt, yn cynnwys siambrau claddu a meini hirion. I'r de-orllewin, hanner milltir i ffwrdd, ceir pentref bychan Llandanwg a'i eglwys hynafol. Mae nifer o dai ac adeiladau eraill y pentref yn enghreifftiau da o adeiladwaith lleol â cherrig mawr.

Eglwys Fair yw eglwys y plwyf. Ceir ysgrîn o'r 17g ynddi. Yno hefyd gellir gweld beddfaen y llenor Ellis Wynne, awdur Gweledigaethau y Bardd Cwsc, a gladdwyd yno yng Ngorffennaf 1734.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Pobl Llanfair
Ellis Wynne, awdur Gweledigaethau y Bardd Cwsc
John Evans, Archddiacon Meirionnydd offeiriad a hynafiaethydd

Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

Cyfeiriadau

Cymunedau Gwynedd
 
Meirionnydd
Pentrefi Gwynedd
Selattyn

Pentref yn sir seremonïol  Swydd Amwythig, Gorllewin Canolbarth Lloegr, yw Selattyn (neu Sylatyn).  Fe'i lleolir ym mhlwyf sifil Selattyn and Gobowen yn awdurdod unedol Swydd Amwythig.

Saif ger tref Croesoswallt. Mae'n gorwedd ar y ffin â Chymru ac mae ganddo gysylltiadau cryf â hanes a diwylliant Cymru. Hyd gyfnod y Deddfau Uno roedd Selattyn a'r ardal o'i gwmpas yn rhan o Gymru.

Yn Selattyn ceir plasdy hynafol Brogyntyn, canolfan ystad fawr a chwaraeodd ran bwysig yn hanes gogledd Cymru yn y cyfnod modern a chartref i gasgliad pwysig o lawysgrifau Cymreig a ddiogelir heddiw yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru.

Gweler hefyd
Fanny Mary Katherine Bulkeley-Owen, awdures
Rhestr enwau Cymraeg ar drefi a llefydd eraill yn Lloegr

Cyfeiriadau

Awdurdod unedol Swydd Amwythig
Hanes Powys
Pentrefi Swydd Amwythig