alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
QI

Rhaglen deledu cwis ar ffurf gêm banel comig yw QI, sy'n sefyll am Quite Interesting. Cafodd ei chreu a'i chynhyrchu gan John Lloyd a'i cyflwynir gan Sandi Toksvig (wedi iddi gymryd lle'r cyflwynydd gwreiddiol, Stephen Fry, ar ôl cyfres 13). Mae Alan Davies wedi ymddangos ymhob pennod fel panelydd rheolaidd.

Darlledwyd ar BBC Two a BBC Four, a dangosir hen benodau ar UKTV G2/Dave. Nodir QI am gael ffigurau gwylio uchaf unrhyw raglen ar BBC Four. O gyfres F yn 2008 ymlaen, symudodd y rhaglen i BBC One, gydag ail-ddarllediadau estynedig yn cael eu darlledu ar BBC Two (o'r enw QI XL). Gan ddechrau gyda'r nawfed gyfres, symudodd y brif raglen i BBC Two hefyd. Ym mis Hydref 2015, cyhoeddwyd mai cyfres M fyddai'r gyfres olaf i gael ei chyflwyno gan Stephen Fry a daeth y gomediwraig Sandi Toksvig yn ei le.

Ymddangosiadau gwadd
Mae pob un o'r canlynol wedi ymddangos nifer o weithiau fel panelwyr gwadd ar y rhaglen, gan gynnwys penodau Cyfres N. Mae'r rhestr hon yn cynnwys penodau 'canonaidd' yn unig. Nid yw yn cynnwys y peilot sydd heb gael ei ddarlledu, na phenodau arbennig Comic Relief a Sport Relief, nag unrhyw sioeau llwyfan byw.

38 o ymddangosiadau
 Bill Bailey 

37 o ymddangosiadau
 Jo Brand 
 Phill Jupitus

33 o ymddangosiadau
 Jimmy Carr

27 o ymddangosiadau
 Sean Lock

26 o ymddangosiadau
 David Mitchell

24 o ymddangosiadau
 Rich Hall

17 o ymddangosiadau
 Ross Noble

16 o ymddangosiadau
 Clive Anderson
 Sandi Toksvig 

15 o ymddangosiadau
 Rob Brydon
 Sue Perkins 

14 o ymddangosiadau
 Jeremy Clarkson
 Dara Ó Briain

10 ymddangosiad
 John Sessions
 Johnny Vegas

9 ymddangosiad
 Jason Manford

8 ymddangosiad
 Danny Baker
 Sarah Millican

7 ymddangosiad
 Ronni Ancona
 Andy Hamilton
 Josh Widdicombe

6 ymddangosiad
 Jack Dee

5 ymddangosiad
 Aisling Bea
 Noel Fielding
 Lee Mack
 Sara Pascoe

4 ymddangosiad
 Susan Calman
 Victoria Coren Mitchell
 Jeremy Hardy
 Colin Lane
 Cariad Lloyd
 Vic Reeves
 Liza Tarbuck
 Jack Whitehall

3 ymddangosiad
 Chris Addison
 Gyles Brandreth
 Richard Coles
 Reginald D. Hunter
 Matt Lucas
 Richard Osman
 Lucy Porter
 Arthur Smith
 Linda Smith
 Mark Steel
 Julia Zemiro

Jo Brand, Jimmy Carr a Phill Jupitus yw'r unig westeion sydd wedi ymddangos ym mhob cyfres hyd yn hyn. Mae gan Rich Hall y nifer uchaf o ymddangosiadau gwadd mewn un gyfres—6 gwaith yng nghyfres B (hanner y penodau yn y flwyddyn honno).

a. Hefyd wedi ymddangos yn y peilot sydd heb gael ei ddarlledu.
b.  Hefyd wedi ymddangos ym mhennod fyw Comic Relief.
c.  Fel panelydd yn unig, bydd Toksvig yn cymryd lle Fry fel y cyflwynwydd o gyfres N (2016) ymlaen.

Cyfeiriadau

Dolenni allanol
 Quite Interesting Ltd.
 BBC - Comedy - QI

Comedi teledu'r BBC
Cyflwyniadau rhaglenni teledu 2003
Gemau panel
Hathor

Un o dduwiesau mwyaf yr Hen Aifft oedd Hathor (neu Athyr), a gysylltid â'r Llwybr Llaethog. Roedd y Groegiaid yn ei huniaethu ag Aphrodite, duwies serch ym mytholeg Roeg. Yn wreiddiol, ystyrid Hathor yn ferch i Ra, brenin y duwiau, ac yn wraig i Horus, duw'r haul a brawd y dduwies Isis; mae modd dehongli ei henw fel "trigfa Horus" am ei bod, fel duwies yr Awyr, yn amgau Horus yn ei mynwes bob nos ac yn rhoi genedigaeth iddo eto yn y bore.

Cyfeirir ati hefyd fel y Fuwch fawr yn y nefoedd a greodd y byd, gan gynnwys Horus, ac a'i gynhaliai. Mewn canlyniad fe'i portreadir yn aml fel duwies gyda phen buwch neu gyda phen dynol corniog neu glustiau buwch. Roedd hi'n nerthu bodau dynol fel petasent ei phlant, gan roi iddyn nhw o'i llefrith i'w yfed; ceir lluniau ohoni yn bwydo brenhinoedd yr Aifft o'i bronnau. Roedd ei haddolwyr yn credu mai llaeth yn llifio o'i bronnau oedd y Llwybr Llaethog.

Cysylltir Hathor â ffetis neilltuol yn ogystal, sef y sistrum. Roedd ei cherddoriaeth yn fod i yrru ysbrydion drwg i ffwrdd. Yn ei theml fawr yn Dendera mae'r colofnau i gyd ar ffurf sistrums.

Hathor oedd prif amddiffynes a noddwr merched yn yr Hen Aifft. Fel duwies serch a hyfrydwch roedd hi'n boblogaidd iawn. Roedd hi'n feistres cerddoriaeth ac adloniant.

Ond yn ogystal â gofalu am y Byw gofalai am y Meirw fel "Brenhines y Gorllewin" sy'n croesawu eneidiau. Yn yr agwedd hon roedd hi'n gysylltiedig yn arbennig â necropolis Thebes.

Prif gysegrfan Hathor oedd eu theml yn Dendera, yn yr Aifft Uchaf rhwng Abydos a Luxor. Yno fe'i haddolid gyda'i fab Ihy "Canwr y Sistrum." Dethlid gwyliau crefyddol mawr yn Dendera. Y pwysicaf oedd i groesawu'r Flwyddyn Newydd, penblwydd Hathor.

Y tu hwnt i'r Aifft ei hun roedd Hathor yn cael ei haddoli yng Ngwlad Pwnt (Punt: Ethiopia efallai) ac felly fe'i gelwid yn "Feistres gwlad Pwnt"; mae'n bosibl mai o'r rhanbarth hono y daeth i'r Aifft. Yn y Sinai roedd hi'n cael ei haddoli dan yr enw "Meistres gwlad Mefket" ac yn Ffenicia fel "Arglwyddes Byblos".

Cyfeiriadau a darllen pellach 
Margaret A. Murray, The Splendour that was Egypt (Llundain, 1963; sawl argraffiad ers hynny)
Sawl awdur, Egyptian Mythology (Paul Hamlyn, Llundain, 1966; sawl argraffiad ers hynny)

Duwiesau
Mytholeg Eifftaidd
Dendera

Mae Dendera (Arabeg: دندرة) (hefyd Denderah/Dandarah), yn dref fechan yn Yr Aifft ar lan orllewinol Afon Nîl, tua 5 km i'r de o Qina, ar y lan gyferbyn, a thua 50 milltir i'r gogledd-orllewin o Thebes a Luxor.

Hanes

Ar ymyl yr anialwch, tua 2.5 km i'r de-orllewin o'r dref, ceir adfeilion y Dendera hynafol (Iunet neu Tentyra yn yr Hen Eiffteg), lleoliad teml Groeg-Rufeinig a oedd yn ewnog iawn yn yr Henfyd ac sy'n atyniad twristaidd heddiw. Iunet or Tantere. Roedd yn brifddinas chweched Nome (talaith) yr Aifft Uchaf. Roedd Dendera yn gysegredig i'r dduwies Eifftaidd Hathor, a uniaethid ag Aphrodite'r Groegiaid.

Roedd y ddinas yn ganolfan eglwysig yn yr Eglwys Goptaidd, gan wasanaethu fel sedd esgobaeth i suffragan Ptolemais. Dim ond dau enw a gysylltir â'r cyfnod Cristnogol, sef Pachymius, cyfaill y sant Melece (dechrau'r 4g) a Serapion neu Aprion, cyfoeswr a chyfaill y sant Pachomius, a gysylltir â mynachlog  Tabennisi. Dan yr Arabiaid daeth yn dref Denderah; erbyn cyfnod yr Otomaniaid roedd tua 6000 o bobl yn byw yno.

Gweler hefyd
 Teml Dendera
 Hathor
 Eglwys Goptaidd

Cyfeiriadau
 Tentyris ar Catholic Encyclopedia

Dinasoedd yr Aifft
Yr Hen Aifft
Esgobaethau Affrica
Esgobaethau Coptig
Safleoedd archaeolegol yr Aifft
Teml Dendera

Teml Dendera (Hen Eiffteg: Iunet neu Tantere; Groeg Dendera), a leolir tua 2.5 km i'r de o dref Dendera, yng nghanolbarth Yr Aifft, yw un o'r enghreifftiau gorau o deml Eifftaidd a'i hadeiladau atodol yn yr Aifft. Fe'i lleolir yn yr Aifft Uchaf, i'r de o Abydos ac i'r gogledd o Thebes a Luxor, ar lan orllewinol Afon Nîl. Roedd yn ganolfan fawr i gwlt y dduwies Hathor.

Mae'r safle yn cynnwys 40,000 medr sgwar o dir a amgylchynnir gan fur o friciau mwd sych. Ymddengys mai'r brenin Pepi I (c. 2250 CC) a gododd un o'r temlau cyntaf ar y safel a cheir tystiolaeth hefyd am adeiladu arno yn ystod Deunawfed Frenhinllin yr Aifft (c. 1500 CC). Ond yr adeilad hynaf sy'n dal i sefyll yno heddiw yw'r Mammisi a godwyd gan y brenin Nectanebo II – yr olaf o'r pharaohs brodorol (360 CC-343 CC). Mae'r safle yn cynnwys,
 Teml Hathor (y prif deml),
 Teml Genedigaeth Isis,
 Y Llyn Sanctaidd,
 Sanatoriwm,
 Mammisi Nectanebo II,
 Basilica Goptaidd,
 Mammisi Rhufeinig
 Pyrth Domitian & Trajan

Dendera
Yr Hen Aifft
Safleoedd archaeolegol yr Aifft
Osroene

Gweler hefyd Edessa (gwahaniaethu).

Roedd Osroene (a sillafir hefyd yn Osrohene neu Osrhoene) (Syrieg: ܡܠܟܘܬܐ ܕܒܝܬ ܥܣܪܐ ܥܝܢܐ), a adnabyddir yn ogystal dan enw ei phrifddinas, Edessa (Şanlıurfa, Twrci, heddiw), yn deyrnas Assyriaidd a fwynhaodd raddfa sylweddol o ymreolaeth a orffennodd mewn annibyniaeth yn y cyfnod 132 CC i OC 244. Cyn hynny roedd yn dalaith yn yr Ymerodraeth Rufeinig.

Roedd tiriogaeth y deyrnas a'r dalaith ar ran uchaf dyffryn Afon Ewffrates, a daeth yn faes ymgiprys i bwerau mawr Asia Leiaf, Persia, Syria, a'r Armenia hynafol oherwydd ei lleoliad strategol rhwng Asia Leiaf, y Lefant a Mesopotamia.

Daeth yn rhan o ymerodraeth Alecsander Fawr. Ar ôl cwymp Ymerodraeth y Seleuciaid, cafodd ei rhannu rhwng Rhufain a Parthia.

Yn y flwyddyn 201, mabwysiadodd Osroene y Gristnogaeth fel crefydd swyddogol, y wladwriaeth gyntaf yn y byd i wneud hynny.

Taleithiau Rhufeinig
Hanes y Dwyrain Canol
Yr Henfyd
Hanes Syria
Rhosili

Pentref bychan a chymuned yn sir Abertawe, Cymru, yw Rhosili ()(hefyd Rhossili). Mae'n gorwedd ar ben gorllewinol Penrhyn Gŵyr, tua 14 milltir i'r gorllewin o ddinas Abertawe. Mae traeth Bae Rhosili yn enwog am ei dywod braf.

Ger y pentref mae Ogof Paviland. Yn yr ogof honno darganfuwyd sgerbwd corff dynol o Hen Oes y Cerrig a adnabyddir dan yr enw "Arglwyddes Goch Pafiland".

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  a'r Aelod Seneddol yw .

Cyfrifiad 2011
Yn y Cyfrifiad diwethaf roedd poblogaeth y gymuned yn

Cyfeiriadau

Cymunedau Abertawe
Penrhyn Gŵyr
Pentrefi Abertawe
Traethau Cymru
Varanasi

Dinas yn nhalaith Uttar Pradesh yn India yw Vārānasī, gynt Benares, Banaras neu Benaras. Ystyrir y ddinas yn ddinas sanctaidd gan ddilynwyr crefydd Hindŵaeth.

Saif Varanasi rhwng Afon Ganga ac Afon Varuna, ac ystyrir ei bod yn un o ddinasoedd hynaf y byd. Roedd y boblogaeth yn 2001 yn 1,371,749. Mae'n un o'r cyrchfannau pwysicaf i bererinion Hindŵaidd, ac mae mwy na 1,000,000 ohonynt yn ymweld â Varanasi bob blwyddyn. Dywedir i'r duw Shiva fyw yno unwaith. Cred dilynwyr Hindŵaeth fod ymdrochi yn Afon Ganga yn golchi ymaith bechodau, a bod marw yn Varanasi yn osgoi cylch dadeni. Canolbwynt y ddinas yw'r gatiau, grisiau sy'n arwain i lawr at yr afon.

Ceir nifer fawr o demlau yma; yr enwocaf yw Teml Kashi Vishwanath, wedi ei chysegru i Shiva. Mae Varanasi hefyd yn ddinas sanctaidd i ddilynwyr Jainiaeth. Ar gyrion y ddinas mae Sarnath, lle traddododd y Bwda ei bregeth gyntaf, yn fan sanctaidd i ddilynwyr Bwdhaeth.

Pobl enwog o Varanasi 
 Kabir
 Munshi Premchand
 Jaishankar Prasad
 Ravi Shankar

Dinasoedd India
Dinasoedd sanctaidd
Uttar Pradesh
Hindŵaeth
Desperate Housewives

Cyfres deledu comedi a drama yn yr Unol Daleithiau yw Desperate Housewives. Y prif actorion yw Teri Hatcher, Felicity Huffman, Marcia Cross a Eva Longoria.

Y Cymeriadau 
 Susan Mayer (Teri Hatcher)
 Lynette Scavo (Felicity Huffman)
 Bree Van De Kamp (Marcia Cross)
 Gabrielle Solis (Eva Longoria)
 Edie Britt (Nicollette Sheridan)
 Katherine Mayfair (Dana Delany)
 Renee Perry (Vanessa Williams)
 Mary Alice Young (Brenda Strong)

Rhestr episodau 
 Rhestr Penodau Desperate Housewives

Dolenni allanol 
  Gwefan swyddogol 

Rhaglenni teledu Americanaidd
Cyflwyniadau rhaglenni teledu 2004
Rhaglenni teledu'r 2000au
Tudur Dylan Jones

Prifardd ac enillydd y Goron yn Eisteddfod Sir y Fflint 2007 yw Tudur Dylan Jones a adnabyddir fel arfer fel Tudur Dylan (ganed 30 Mehefin 1965). Enillodd y Gadair yn Eisteddfod Bro Colwyn yn 1995, pan oedd ei dad, y Prifardd John Gwilym, yn archdderwydd, ac yn Eisteddfod Eryri a'r Cyffiniau yn 2005. Ef yw meuryn Ymryson y Beirdd a gynhelir yn y Babell Lên yn ystod wythnos yr Eisteddfod.

Fe'i ganed yng Nghaerfyrddin, ond fe'i maged ym Mangor, lle mynychodd Ysgol Tryfan. Ym Mangor yr aeth i'r Brifysgol hefyd. Athro ysgol yn Ysgol Gyfun y Strade, Llanelli yw Tudur Dylan wrth ei alwedigaeth. Bellach mae'n byw yng Nghaerfyrddin gyda'i wraig. Mae'n dad i ddwy ferch.

Ef oedd Bardd Plant Cymru 2004–2005.

Llyfryddiaeth
 Adenydd, cyfrol o gerddi, 2001
 Byd Llawn Hud (Ceri Wyn Jones, Tudur Dylan, Mererid Hopwood, Sonia Edwards, Elinor Wyn Reynolds), Gorffennaf 2004, (Gwasg Gomer)
 Caneuon y Coridorau, Mehefin 2005, (Gwasg Carreg Gwalch)
 Rhywun yn Rhywle: Cerddi Cyntaf i Blant, Tachwedd 2005, (Gwasg Gomer)
 Y Bancsi Bach (cyfrol o gerddi, 2013)
 Am yn Ail, 2021, cyfrol o gerddi ar y cyd gyda'i dad John Gwilym Jones

Fel cyfieithydd 

 Bws y Nos
 Crafangau'r Macra
 Idris, Cawr y Mynydd
 Llosgi
 Sepron, Y Neidr Fôr
 Tagus y Ceffyl-Ddyn
 Tania'r Ddraig Dân

Dolenni allanol 
 Proffil ar wefan 'Plant ar-lein'

Cyfeiriadau 

Genedigaethau 1965
Beirdd Cymraeg
Beirdd plant
Addysgwyr Cymreig
Llenorion Cymreig yr 21ain ganrif
Pobl o Gaerfyrddin
Pobl o Fangor
Prifeirdd
Pobl addysgwyd yn Ysgol Tryfan
Stephen Fry

Digrifwr, ysgrifennwr, actor, nofelydd, gwneuthurwr ffilm, a phersonoliaeth deledu Seisnig yw Stephen John Fry (ganwyd 24 Awst 1957). Ef yw cyn-bartner comedi Hugh Laurie, a chyflwynydd cyfredol y gêm banel QI.

Dolenni allanol 

  Gwefan swyddogol

Actorion llais Seisnig yr 20fed ganrif
Actorion llais Seisnig yr 21ain ganrif
Actorion llais Seisnig yn yr iaith Saesneg
Actorion ffilm Seisnig yr 20fed ganrif
Actorion ffilm Seisnig yr 21ain ganrif
Actorion ffilm Seisnig yn yr iaith Saesneg
Actorion LHDT
Actorion radio Seisnig yr 20fed ganrif
Actorion radio Seisnig yr 21ain ganrif
Actorion radio Seisnig yn yr iaith Saesneg
Actorion teledu Seisnig yr 20fed ganrif
Actorion teledu Seisnig yr 21ain ganrif
Actorion teledu Seisnig yn yr iaith Saesneg
Actorion theatr Seisnig yr 20fed ganrif
Actorion theatr Seisnig yr 21ain ganrif
Actorion theatr Seisnig yn yr iaith Saesneg
Cyfarwyddwyr ffilm Seisnig yr 21ain ganrif
Cyflwynwyr radio Seisnig yr 20fed ganrif
Cyflwynwyr radio Seisnig yr 21ain ganrif
Cyflwynwyr radio Seisnig yn yr iaith Saesneg
Cyflwynwyr teledu Seisnig yr 21ain ganrif
Cyflwynwyr teledu Seisnig yn yr iaith Saesneg
Digrifwyr Seisnig yr 20fed ganrif
Digrifwyr Seisnig yr 21ain ganrif
Digrifwyr Seisnig yn yr iaith Saesneg
Dramodwyr Seisnig yr 20fed ganrif
Dramodwyr Seisnig yn yr iaith Saesneg
Genedigaethau 1957
Gwneuthurwyr ffilmiau dogfen
Hunangofianwyr Seisnig yr 20fed ganrif
Hunangofianwyr Seisnig yr 21ain ganrif
Hunangofianwyr Seisnig yn yr iaith Saesneg
Llenorion ffuglen wyddonol Seisnig
Llenorion Iddewig Seisnig
Nofelwyr Seisnig yr 20fed ganrif
Nofelwyr Seisnig yn yr iaith Saesneg
Pobl o Norfolk
Pobl addysgwyd yn Ysgol Gresham
Pobl gydag anhwylder deubegwn
Sgriptwyr ffilm Seisnig
Sgriptwyr radio Seisnig
Sgriptwyr teledu Seisnig
Ysgrifwyr a thraethodwyr Seisnig yr 20fed ganrif
Ysgrifwyr a thraethodwyr Seisnig yr 21ain ganrif
Ysgrifwyr a thraethodwyr Seisnig yn yr iaith Saesneg
Abu Ghraib

Mae Abu Ghraib (hefyd Abu Ghuraib; Arabeg: أبو غريب) yn ddinas yng nghanolbarth Irac, yn nhalaith Al Anbar. Mae'n gorwedd tua 32 km i'r gorllewin o'r brifddinas, Baghdad, yn agos i lan ogleddol Afon Ewffrates. Rhed yr hen ffordd o Fagdad i Wlad Iorddonen trwy'r ddinas. Mae ganddi boblogaeth o tua 750,000 - 1.5 miliwn o bobl.

Daeth Abu Ghraib yn ddrwgenwog ledled y byd pan ddatguddiwyd yn 2004 fod milwyr Americanaidd yn camdrin carcharorion Iracaidd yn ngharchar Abu Ghraib, a fu cyn hynny yn garchar dan lywodraeth Saddam Hussein.

Cyfeiriadau

Dinasoedd Irac
Sgandalau milwrol yr Unol Daleithiau
Chhachh

Mae Chhachh yn rhanbarth ddaearyddol yng ngogledd Ardal Attock, yn y Punjab Pacistanaidd, a de-orllewin Hazara, yng ngogledd Pacistan. Gwastadedd yw Chhachh, sy'n ymestyn o fryniau Hazara-Gandhara i gyfeiriad y de i Kamra, ac o lannau dwyreiniol Afon Indus i'r tir torredig o gwmpas Lawrencepur. Chhachh yw'r tir mwyaf ffrwythlon yn ardal Rawalpindi. Lleolir pentref Hindko Nartopa yno.

Mae tua 80% o boblogaeth y rhanbarth yn bobl o dras Pashtun, ond erbyn heddiw prin y siaradant Pushto. Eu prif iaith yw Hindko, sy'n dafodiaith o'r iaith Punjabi Orllewinol. Mae gweddill y boblogaeth yn cynnwys pobl Jat, Rajput, Gujjar, Syed, Awan, a sawl llwyth brodorol arall.

Mae Chhachh yn adnabyddus ym Mhacistan am brydferthwch ei thirwedd ffrwythlon a'i diwylliant arbennig. Mae'n ddyfryn eang i'r fe o fynyddoedd y Karakoram a amgylchynir gan fryniau ar dair ochr ac afon Indus ar y lall.

Pacistan
Alwyn Rice Jones

Roedd Alwyn Rice Jones (25 Mawrth 1934 - 12 Awst 2007) yn Esgob Llanelwy o 1982 hyd 1999 ac yn Archesgob Cymru o 1991 hyd 1999.

Ganed ef yng Nghapel Curig ac ordeiniwyd ef yn offeiriad ym Mangor yn 1958.  Bu'n ficer ym Mhorthmadog ac yn Ddeon Aberhonddu, yna yn 1982 yn Esgob Llanelwy ac yn 1991 yn Archesgob Cymru. Roedd yn gryf o blaid ordeinio merched, a thra yr oedd yn archesgob, er yn ddadleuol, newidiwyd y rheolau i ganiatáu ordeinio merched. Yn ystod ei gyfnod ef hefyd y rhoddwyd caniatad swyddogol i bobl oedd wedi ysgaru ail-briodi yn yr eglwys. Roedd yn gefnogwr brwd i ddatganoli.

Archesgobion Cymru
Cymry'r 20fed ganrif
Cymry'r 21ain ganrif
Esgobion Llanelwy
Genedigaethau 1934
Marwolaethau 2007
Pobl o Gonwy
Pobl addysgwyd yng Ngholeg Mihangel Sant, Llandaf
Punjab (rhanbarth)

Gweler hefyd Punjab (gwahaniaethu).

Mae Punjab yn rhanbarth ddaearyddol a hanesyddol yn ne Asia sy'n cynnwys rhan o ogledd-ddwyrain Pacistan a gogledd-orllewin India. Rhennir y rhanbarth yn ddwy dalaith o'r un enw:
Punjab (India), yn India
Punjab (Pacistan), ym Mhacistan

Punjabi yw iaith y rhanbarth.

 
Daearyddiaeth India
Daearyddiaeth Pacistan
Punjabi

Iaith Indo-Ewropeaidd a siaradir yn rhanbarth ddaearyddol Punjab ar isgyfandir India yw Punjabi (neu Panjabi). Mae'n perthyn i is-deulu'r ieithoedd Indo-Iraneg ac yn agos iawn i Wrdw.

Cadarnle'r Punjabi yw talaith y Punjab yn India a thalaith y Punjab ym Mhacistan. Ceir yn ogystal nifer o siaradwyr Punjabi yn nhaleithiau Rajasthan ac Uttar Pradesh. Mae'n iaith swyddogol talaith Punjab India.

Yn nhermau daearyddiaeth ieithyddol, mae'r iaith yn ffinio â'r ieithoedd Lahnda i'r gogledd (Jammu a Kashmir), Rajastani i'r de, Hindi i'r dwyrain a Pahari Orllewinol a Dardeg i'r gogledd-ddwyrain.

Yn niwylliannol mae gan yr iaith Punjabi gysylltiad cryf â chrefydd Siciaeth, a sefydlwyd ar ddiwedd y 15g. Dyfeisiwyd yr wyddor Gurmukhi, seiliedig ar Nagari (gwyddor Hindi ac ieithoedd eraill). Cyn y 19g, Perseg ac Wrdw oedd ieithoedd llenyddol y Punjab, ond gyda thyfiant ymwybyddiaeth gymunedol y Siciaid daethpwyd i ddefnyddio'r iaith lafar fwyfwy fel cyfrwng llenyddol ac erbyn heddiw mae llenyddiaeth Punjabi wedi hen ennill ei phlwyf.

Geiriaduron ar-lein 
 Punjabi Dictionary Geiriadur Punjabi - Saesneg
 ijunoon Geiriadur Punjabi - Saesneg
 Punjabdictionary Geiriadur Punjabi - Saesneg

Ieithoedd Indo-Ariaidd
Ieithoedd India
Ieithoedd Pacistan
Punjab
Gwlad drawsgyfandirol

Mae gwlad drawsgyfandirol yn wlad sydd â'i thiriogaeth yn gorwedd ar ddau gyfandir. Yr enghraifft amlycaf yw Twrci, sydd yn wlad Asiaidd yn bennaf ond gyda thir yn Ewrop dros y Bosphorus. Enghraifft arall yw'r Aifft, sy'n gorwedd yn Affrica ond yn cynnwys y Sinai, sy'n rhan o Orllewin Asia.

Daearyddiaeth
Daearyddiaeth wleidyddol
Gwledydd
Tywysogaeth

Bro neu wlad y teyrnasir arni, yn uniongyrchol neu fel pennaeth cyfansoddiadol, gan tywysog neu dywysoges yw Tywysogaeth.

Tywysogaethau
Tywysogaeth Andorra
Tywysogaeth Cymru - y rhan o Gymru a reolwyd gan dywysogion Gwynedd yn y 13g ac y trosglwyddwyd ei breiniau i fab hynaf brenin Lloegr ar ôl goresgyniad 1283.
Tywysogaeth Monaco

Gweler hefyd
Ffiwdaliaeth
Tywysog

 
Ffurfiau llywodraeth
John Gwilym Jones (dramodydd)

Am y bardd, gweler John Gwilym Jones (bardd)
Dramodydd a darlithydd Cymraeg oedd y Dr. John Gwilym Jones (27 Medi 1904 – 16 Hydref 1988). Fe'i ganwyd yn y Groeslon, Dyffryn Nantlle.

Bu'n athro yn Llundain cyn cael ei benodi yn gynhyrchydd drama gyda'r BBC, ac yna bu'n ddarlithydd yn Adran y Gymraeg, Bangor. Fe ysbrydolodd genedlaethau o fyfyrwyr, a daeth nifer ohonyn nhw'n nofelwyr Cymraeg enwog, rhai fel John Rowlands, Jane Edwards ac Eigra Lewis Roberts. Ysbrydolodd hefyd lu o actorion, megis Maureen Rhys.

Cafodd ei daro'n wael wrth ail-agor festri Capel Brynrhos, Groeslon a bu'n farw fuan wedyn. Cafodd ei ymlosgi ym Mangor ar 21 Hydref, a fe gladdwyd ei lwch ym medd ei rieni yn Llandwrog.

Sefydlwyd Cymdeithas John Gwilym Jones, cymdeithas lên Gymraeg Prifysgol Bangor, ar yr 2il o Hydref 2018 er cof amdano. Penderfynwyd enwi'r Gymdeithas ar ôl y dramodydd enwog am y cred nifer o bobl na wnaed digon i goffau'r llenor o'r Groeslon wedi ei farwolaeth.

Gweithiau

Dramâu
 Y Brodyr 1934
 Diofal yw Dim 1942
 Hanes Rhyw Gymro 1954 - am Morgan Llwyd
 Lle Mynno'r Gwynt 1958
 Gŵr Llonydd 1958
 Y Tad a'r Mab 1963
 Pedair Drama 1971
 Rhyfedd y'n Gwnaed (1976)
 Ac Eto Nid Myfi 1976
 Yr Adduned 1979

Nofelau
 Y Dewis 1942
 Tri Diwrnod ac Angladd 1979

Storïau
 Y Goeden Eirin 1946

Ysgolheictod 
 William Williams Pantycelyn (1969)
 Daniel Owen (1970)
 Dau Lenor o Ochr Moeltryfan (Darlith Flynyddol Llyfrgell Penygroes 1970)
 Crefft y Llenor (1977)
 Swyddogaeth Beirniadaeth (1977)

Llyfryddiaeth
 Elan Closs Stephens, Cyfres Astudiaethau Theatr Cymru:5. Y Canol Llonydd (Cymdeithas Theatr Cymru, 1988) - darlith ar ddramâu John Gwilym Jones
 Gwyn Thomas (gol.), John Gwilym Jones - Cyfrol Deyrnged (Gwasg Dinefwr, 1974)
  Manon Wyn Siôn (gol.), Bro a Bywyd: John Gwilym Jones 1904-1988 (Cyhoeddiadau Barddas, 1993)
William R. Lewis, John Gwilym Jones, Cyfres Writers of Wales (Gwasg Prifysgol Cymru, 1994)

Cyfeiriadau

Dolen allanol
John Gwilym Jones, gwefan BBC Cymru

Dramodwyr Cymraeg
Enillwyr y Fedal Ryddiaith
Genedigaethau 1904
Llenorion Cymraeg
Llenorion Cymreig yr 20fed ganrif
Marwolaethau 1988
Nofelwyr Cymraeg
Pobl o Arfon
Ysgolheigion Cymraeg
Cerddoriaeth Cymru

Mae gan gerddoriaeth Cymru hanes hir, ond ychydig iawn o wybodaeth fanwl sydd gennym cyn y 18g pan ddechreuodd hynafiaethwyr ymddiddori yn y pwnc. Cyfeirir at Gymru'n aml fel "Gwlad y Gân", yn ystrydebol braidd. Erbyn heddiw mae Cymru'n enwog am eu cerddorion cyfoes fel Bryn Terfel ym myd opera a grwpiau fel Manic Street Preachers a Catatonia ym myd roc.

Hanes
Yn yr Oesoedd Canol Diweddar ceir nifer o gyfeiriadau yng ngwaith Beirdd yr Uchelwyr at gerddororion crwydrol yn canu ar y delyn neu'r crwth. Roedd pibau'n offerynnau cyffredin hefyd. Roedd y datgeiniaid a rhai o'r beirdd yn arfer datgan eu cerddi i gyfeiliant y delyn. Etifedd y traddodiad hwnnw yw Cerdd Dant heddiw. Yr Antiffonal Penpont, o'r 14g, yw'r llawysgrif gynharaf o gerddoriaeth o Gymru.

Am ganrifoedd bu canu gwerin yn rhan annatod o fywyd y werin bobl. Erys nifer o geinciau ac alawon a gasglwyd yn y 18g a'r 19eg ar glawr, e.e. 'Dafydd y Garreg Wen'. Ond disodlwyd llawer o'r canu hyn mewn canlyniad i effaith y Diwygiad Methodistaidd. Yn eu lle ceid nifer o emynau gan bobl fel William Williams Pantycelyn a osodwyd ar emyn-donau poblogaidd fel 'Cwm Rhondda'. Dan ddylanwad Ieuan Gwyllt daeth cynnal Cymanfaoedd Canu yn boblogaidd iawn.

Yn ail hanner y 19g daeth corau meibion yn boblogaidd ac roedd y Gymanfa Ganu yn denu miloedd.

Cerddoriaeth glasurol
Ym myd cerddoriaeth glasurol mae traddodiad Cymru yn dechrau gyda'r offerenau crefyddol Lladin a genid yn yr Oesoedd Canol. Mae'r wlad wedi cynhyrchu sawl cyfansoddwr adnabyddus fel Alun Hoddinott, a chantorion byd-enwog fel Bryn Terfel a Katherine Jenkins. Yn ogystal mae gan Gymru ei cherddorfa genedlaethol, Cerddorfa Genedlaethol Cymreig y BBC, a chwmni opera o fri rhyngwladol, sef Cwmni Opera Cenedlaethol Cymru.

Cerddoriaeth boblogaidd

Ceir cerddoriaeth boblogaidd o bob math yn y Gymraeg, a ddechreuodd gyda canu gwlad yn y 1960au ond a ymledodd i gynnwys canu roc a phop o ddiwedd y ddegawd honno ymlaen. Mae enwau mawr o'r Oes Aur yn cynnwys Meic Stevens, Geraint Jarman (a'r Cynganeddwyr), Bryn Fôn, Edward H. Dafis, Geraint Lovegreen, Y Tebot Piws a Bob Delyn a'r Ebillion.

Yn Saesneg cafwyd grwpiau fel Amen Corner ac yn fwy diweddar y Manic Street Preachers a'r Super Furry Animals (band sy'n canu yn y Gymraeg yn ogystal).

Mae bodolaeth Radio Cymru wedi bod yn bwysig iawn i alluogi cerddorion Cymraeg i gyrraedd eu cynulleidfa. Yn Saesneg mae Radio Wales wedi bod yn llwyfan bwysig hefyd. Yn ogystal mae S4C yn cynnig lle i gerddoriaeth Gymraeg, er iddo gael ei feirniadu gan rai bobl am fod yn geidwadol a "chanol y ffordd."

Cyfryngau a stiwdios
Erbyn heddiw mae sawl cwmni recordio yng Nghymru. Y pwysicaf yw Cwmni Sain, a sefydlwyd gan Dafydd Iwan, un o gantorion mwyaf poblogaidd y wlad o hyd. Mae cwmnïau eraill yn cynnwys Fflach ac Ankst.

Mae gwyliau cerddorol wedi tyfu yn ddiweddar ac yn rhan annatod o'r diwylliant Cymreig. Maent yn cynnwys Gŵyl y Faenol, a drefnir gan Bryn Terfel ar Stad y Faenol ger Bangor, a Sesiwn Fawr Dolgellau.

Gweler hefyd
 Cerdd Dant
 Cerddoriaeth Gymraeg
 Eisteddfod Ryngwladol Llangollen
 Hen Wlad fy Nhadau
 Pop Cymraeg

 
Y celfyddydau perfformio yng Nghymru
Cymru
Cymru
Cymru
KT Tunstall

Cantores o'r Alban yw Kate Victoria "KT" Tunstall (ganwyd 23 Mehefin 1975).

Albymau 

 Eye to the Telescope (2004)
 Drastic Fantastic (2007)

Cantorion Albanaidd
Cantorion Saesneg
Genedigaethau 1975
Merched yr 20fed ganrif
Merched yr 21ain ganrif
John Toshack

Rheolwr pêl-droed a chyn-chwaraewr Cymreig ydy John Benjamin Toshack (ganed 22 Mawrth 1949 yng Nghaerdydd).

Gyrfa fel chwaraewr
Ymunodd â Dinas Caerdydd yn 16 oed, a treuliodd 4 mlynedd gyda'r clwb. Ar 11 Tachwedd 1970 fe dalodd Bill Shankly £110,000 amdano wrth iddo symud i Lerpwl. Tra gyda Lerpwl fe sgoriodd 96 o goliau ac ennill hen Bencampwriaeth Cynghrair Lloegr yn 1973, 1976 a 1977, Cwpan FA a Chwpan UEFA yn 1973 ac 1976.  Fe chwaraeodd dros Gymru 40 o weithiau a sgoriodd 12 gôl. Cafodd broblemau gydag anafiadau ac fe ymunodd â Dinas Abertawe yn 1978 fel chwaraewr-reolwr.

Gyrfa fel rheolwr
Cafodd ddechrau llwyddiannus iawn i'w yrfa fel reolwr drwy arwain Abertawe o'r hen bedwerydd adran i'r adran cyntaf o fewn pedwar tymor.  Yn 1984 fe'i benodwyd yn rheolwr ar Sporting Lisbon ym Mhortiwgal, ond treuliodd dim ond un tymor yno cyn gadael am Sbaen. Profodd cryn lwyddiant yno tra'n rheoli Real Madrid ddwy waith, Real Sociedad dair gwaith, Deportivo La Coruna a Real Murcia. Treuliodd gyfnod yn Nhwrci'n rheoli Beşiktaş J.K., AS Saint-Étienne yn Ffrainc a Catania yn yr Eidal. Fe'i benodwyd yn rheolwr ar dîm cenedlaethol Cymru am y tro cyntaf yn 1994 ond bu ond yn y swydd am 41 diwrnod, cyn ymddiswyddo yn dilyn colled o 3-1 yn erbyn Norwy. Er hyn cafodd ei benodi i'r swydd eto yn Nhachwedd 2004 wrth olynu Mark Hughes.

Genedigaethau 1949
Pêl-droedwyr Cymreig
Rheolwyr pêl-droed
C.P.D. Dinas Caerdydd
Pobl o Gaerdydd
Chwaraewyr C.P.D. Dinas Caerdydd
Chwaraewyr C.P.D. Dinas Abertawe
Chwaraewyr C.P.D. Lerpwl
Pobl addysgwyd yn Ysgol Uwchradd Cantonian
Rhys Hartley

Mae Rhys Hartley yn actor o Gaerdydd, sy'n cael ei adnabod yn bennaf am ei ran fel Huw White yn y rhaglen boblogaidd Pobol y Cwm ar S4C.

Mae hefyd yn gefnogwr Pêl-droed brwd, ac yr unig blentyn i weld holl gemau Cymru yn rowndiau cymhwysol Euro 2004.

Hartley, Rhys
Glyn Simon

Roedd William Glyn Hughes Simon, DD (14 Ebrill 1903 – 14 Gorffennaf 1972) yn Archesgob Cymru o 1968 hyd 1971.

Addysgwyd ef yng Ngholeg Crist, Aberhonddu o 1913 ymlaen, ac aeth i Goleg Iesu, Rhydychen  yn 1922. Daeth yn Warden  Coleg Sant Mihangel, Llandaf; roedd y bardd R. S. Thomas yn fyfyriwr yno yr un adeg. Fel Deon Llandaf, ef oedd yn bennaf gyfrifol am atgyweirio'r Eglwys Gadeiriol wedi iddi gael ei difrodi yn ystod yr Ail Ryfel Byd, yn cynnwys comisynu cerflun enwog Epstein, Majestas. Daeth yn Esgob Abertawe ac Aberhonddu, gan ddod yn gefnogwr i'r iaith Gymraeg yn y cyfnod yma, yna'n Esgob Llandaf, lle cefnogodd ordeinio merched yn ddiaconiaid.

Fel Archesgob Cymru daeth i sylw trwy ymweld a Dafydd Iwan yn y carchar yn ystod ymgyrchoedd Cymdeithas yr Iaith Gymraeg yn 1970. Bu ganddo bedwar plentyn, ond bu farw un yn ieuanc; un arall yw'r beirniad celf Robin Simon.

Llyfryddiaeth

 Owain W.Jones, Glyn Simon, His Life and Opinions (1981).

Llyfrau gan Glyn Simon

 The Origins of the Church in Wales, and her History up to the Reformation (Cyngres yr Eglwys yng Nghymru,1953).
Torch Commentary I Corinthians (1959).
Then and Now (primary visitation) (1961).
The Landmark (1962).
Feeding the Flock (1964).
A Time of Change (second visitation) (1966).

Genedigaethau 1903
Marwolaethau 1972
Archesgobion Cymru
Esgobion Llandaf
Pobl addysgwyd yng Ngholeg Crist, Aberhonddu
Joshua Hughes

Roedd Joshua Hughes (7 Hydref 1807 – 21 Ionawr 1889) yn Esgob Llanelwy o 1870 hyd ei farwolaeth.

Ganed Hughes yn Nanhyfer, Sir Benfro ac addysgwyd ef yn ysgolion gramadeg Aberteifi ac Ystradmeurig, yna aeth i Goleg Dewi Sant, Llanbedr. Wedi iddo gael ei ordeinio, bu'n offeiriad yn  Aberystwyth ac Abergwili.

Yn 1870, roedd W. E. Gladstone yn chwilio am Esgob newydd i Lanelwy, ac yn awyddus i sicrhau fod yr esgob newydd ym medru siarad Cymraeg. Ar gyngor Connop Thirlwall, dewiswyd Hughes. Ef oedd y Cymro cyntaf i fod yn Esgob Llanelwy ers 1727. Gwnaeth lawer i hybu'r iaith Gymraeg yn yr eglwys, gan sicrhau fod offeiriaid oedd yn medru Cymraeg yn cael eui hapwyntio i blwyfi Cymraeg eu hiaith. Roedd yn gefnogwr brwd i'r symudiad i sefydlu Prifysgol Cymru.

Yn Awst 1888 tarawyd ef gan barlys tra ar ei wyliau yn Crieff yn yr Alban. Bu farw ar 21 Ionawr y flwyddyn ddilynol, a chladdwyd ef yn Eglwys Gadeiriol Llanelwy. Yn ddiweddarach daeth un o'i feibion, Joshua Pritchard Hughes, yn Esgob Llandaf.

Genedigaethau 1807
Marwolaethau 1889
Esgobion Llanelwy
Gwasg y Dref Wen

Sefydlwyd Gwasg y Dref Wen gan Roger Boore yn 1969, erbyn hyn mae'n un o brif weisg Cymru ym myd llyfrau plant.  Lleolir ym mhentref yr Eglwys Newydd yng Nghaerdydd.  Meibion Roger, sef Alun a Gwilym Boore sy'n rhedeg y wasg erbyn hyn.  Enwir y wasg ar ôl 'Y Dref Wen' y cyfeirir ati yng Nghanu Heledd'.

Mae gan y wasg 500 o lyfrau mewn print ar y funud. Maent yn cyhoeddi llyfrau Cymraeg a Saesneg,  deunydd wedi ei addasu a gwreiddiol, i blant yn bennaf ond hefyd llyfrau i ddysgwyr o bob oedran.

Y Dref Wen a gyfieithodd rhai o gyfres Asterix i'r Gymraeg yn yr 1970au a'r 1980au, ond mae'r llyfrau eisoes allan o brint.

Mae llyfrau sydd wedi eu cyhoeddi gan y wasg wedi ennill nifer o wobrau, y diweddaraf yw Y Llyfr Rysetiau: Gwaed y Tylwyth gan Nicholas Daniels a enillodd wobr Saesneg Tir na n-Og 2008.

Cyfeiriadau 

Cwmnïau a sefydlwyd ym 1969
Cwmnïau cyhoeddi Cymru
Economi Caerdydd
Roger Boore

Cyhoeddwr llyfrau ac awdur oedd Roger Pryse Boore (28 Medi 1938 – 30 Gorffennaf 2021). Mae'n fwyaf adnabyddus am sefydlu Gwasg y Dref Wen gyda'i wraig Anne yn 1969, gyda'r nod yn bennaf o gyhoeddi llyfrau Cymraeg o safon uchel i blant. Roedd hefyd yn awdur llyfrau teithio Cymraeg.

Bywyd cynnar
Ganed yng Nghaerdydd yn 1938, ond magwyd yn Leamington Spa, Warwickshire, Lloegr. Addysgwyd yn Ysgol Warwick a Choleg Iesu, Rhydychen. Enillodd radd yn y Clasuron ("Literae Humaniores") yn Rhydychen yn 1961 a PhD mewn Hanes ym Mhrifysgol Cymru Abertawe yn 2005. Aeth ymlaen i fod yn gyfrifydd siartredig. Dysgodd Gymraeg ar ôl i’w deulu golli’r iaith.

Gyrfa
Ef a’i wraig Anne a sefydlodd Wasg y Dref Wen, Caerdydd, yn 1969-70, gyda phwyslais ar lyfrau Cymraeg i blant, gan ddechrau â rhai lliwgar storïol ac ehangu i lyfrau addysgol, llyfrau dwyieithog ac eraill. Ymhlith y llaweroedd o gyhoeddiadau’r wasg dan ei reolaeth roedd Llyfr Hwiangerddi y Dref Wen, Y Geiriadur Lliwgar, a'r cyfresi "Storïau Hanes Cymru" ac "O’r Dechrau i’r Diwedd" (am grefyddau). Trosodd Roger Boore nifer o lyfrau plant i’r Gymraeg o amryw ieithoedd, yn cynnwys cyfrolau gwreiddiol Asterix a Tintin a'r clasur Y Teigr a Ddaeth i De.

Yn 1997 dyfarnwyd iddo Dlws Mary Vaughan Jones am ei “gyfraniad nodedig i faes llyfrau plant yng Nghymru dros gyfnod o flynyddoedd” ac yn 2016 derbyniwyd yn aelod o Orsedd y Beirdd, Wisg Las, am ei “wasanaeth i’r genedl”.

Enillodd Roger Boore gystadleuaeth y stori fer yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru Bangor a'r cylch 1971 a’r Fedal Ryddiaith yn Eisteddfod Pantyfedwen 1972. Yn ogystal â’i drosiadau, cyhoeddodd un casgliad o straeon byrion, un nofel i blant a chyfres arloesol o bum llyfr taith.

Bywyd personol
Roedd yn briod ag Anne a cawsant tri mab, Gwilym, Rhys ag Alun. Yn dilyn ei ymddeoliad yn 1999, ei blant oedd yn rhedeg y wasg.

Llyfryddiaeth i blant
Hoff Hwiangerddi (2001)
Y Bachgen Gwyllt (nofel, 1995). Caerdydd, Dref Wen. ISBN 1-85596-186-5

Llyfryddiaeth i oedolion
Taith i Rufain (2018). Caerdydd,  Dref Wen. ISBN 978-1-78423-079-1
Taith trwy Dde Sbaen (2012). Caerdydd,  Dref Wen. ISBN 978-1-85596-952-0
Glas y Sierra: Taith trwy ddwyrain Sbaen (2010). Caerdydd,  Dref Wen. ISBN 978-1-85596-895-0
Marchogion Crwydrol: Taith trwy berfeddwlad Sbaen (2010).Caerdydd,  Dref Wen. ISBN 978-1-85596-857-8
Taith i Awstralia (2008). Caerdydd, Dref Wen. ISBN 978-1-85596-816-5
Llyfrau Plant mewn Ieithoedd Lleiafrifol (1978). Caerdydd, Dref Wen
Ymerodraeth y Cymry (straeon byrion, 1973). Caerdydd, Dref Wen

Gwobrau ac Anrhydeddau  
 Cystadleuaeth stori fer Eisteddfod Genedlaethol Cymru Bangor, 1971
 Y Fedal Ryddiaith, Eisteddfod Pantyfedwen 1972
 Tlws Mary Vaughan Jones 1997

Cyfeiriadau

Dolen allanol 
 Teithlyfrau Cymraeg arloesol / Pioneering Welsh travel books

Genedigaethau 1938
Marwolaethau 2021
Llenorion Cymreig yr 20fed ganrif
Llenorion Cymreig yr 21ain ganrif
Llenorion plant Cymraeg
Pobl o Gaerdydd
Lewys Morgannwg

Lewys Morgannwg oedd enw barddol y bardd Cymraeg proffesiynol Llywelyn ap Rhisiart, (fl. 1520-1565). Roedd yn ‘Bencerdd y Tair Talaith,’ ac yn un o feirdd mwyaf y 16g. Canai Lewys yn nhai Syr William Griffith o Benrhyn a noddwyr eraill. Roedd hefyd yn athro barddol; un o'i ddisgyblion mwyaf blaengar oedd Gruffudd Hiraethog.

Bywgraffiad
Roedd Lewys Morgannwg yn frodor o Dir Iarll ym Morgannwg. Mae'n bosibl fod ganddo dŷ yn Llanilltud Fawr. Roedd ei dad Rhisiart ap Rhys yn fardd proffesiynol hefyd, ac mae'n debyg iddo gael ei addysg barddol gynnar ganddo. Yn ddiweddarach cafodd ei hyfforddi gan Tudur Aled, bardd mwyaf yr oes. Cafodd nawdd gan Syr Edward Stradling.

Treuliodd Lewys ran helaeth ei oes yn clera ledled Cymru. Cafodd ei wneud yn 'Bencerdd y Tair Talaith', pennaeth Cyfundrefn y Beirdd (1530-1560). Mae dros 100 o'i gerddi yn y llawysgrifau.

Llyfryddiaeth 
 Cynfael Lake ac Ann Parry Owen (gol.) Gwaith Lewys Morgannwg, dwy gyfrol (Aberystwyth, 2005)

Cyfeiriadau

Dolen allanol 
  Bywgraffiad ar wefan Llyfrgell Genedlaethol Cymru

Beirdd Cymraeg
Beirdd yr Uchelwyr
Llenorion Cymreig yr 16eg ganrif
Marwolaethau'r 1560au
Pobl o Forgannwg
Gŵyl y Faenol

Mae Gŵyl y Faenol yn ŵyl gerddorol flynyddol a drefnir gan Bryn Terfel ac a gynhelir fel rheol ar Ŵyl Banc Awst ar Stad y Faenol ger Bangor, Gwynedd. Dechreuodd yr ŵyl yn 2000.

Fel rheol, mae'r ŵyl yn para dros y penwythnos, o ddydd Gwener i ddydd Llun. Yr uchafbwyntiau yw'r noson o gerddoriaeth opera ar y Sadwrn, sy'n llwyfan i gantorion o bob rhan o'r byd, y gyngerdd "pops" clasurol ar y Sul, a'r noson roc Cymraeg "Tân y Ddraig" ar nos Lun.

Yn 2006 daeth dros 35,000 o bobl i'r digwyddiad pedwar diwrnod, sy'n record.

Dolen allanol
 Gwefan swyddogol 

Faenol
Gwynedd
Eisteddfod Genedlaethol Cymru yr Wyddgrug 1873

Cynhaliwyd Eisteddfod Genedlaethol Cymru 1873 yn yr Wyddgrug, Sir y Fflint. Roedd yn Eisteddfod answyddogol gyda'r rhan fwyaf o gystadleuwyr o'r Gogledd.

Ymwelodd y Prif Weinidog ar y pryd, Gladstone, a dywedodd ei fod yn credu fod diwylliant Cymraeg yn rhywbeth gwerth chweil. Yn yr Eisteddfod hon sefydlwyd pwyllgor i sefydlu llyfrgell genedlaethol yng Nghymru.

Enillodd Rowland Williams Y Gadair. Enillodd Peter Maelor Evans wobr am y llyfr Cymraeg gorau ei ddiwyg, ar gyfer cyfrol o bregethau Henry Rees.

Gweler hefyd
 Eisteddfod Genedlaethol Cymru – hanes yr Eisteddfod Genedlaethol
 Eisteddfod Genedlaethol Cymru yr Wyddgrug – achlysuron eraill pan gynhaliwyd yr Eisteddfod yn yr Wyddgrug

Dolenni allanol 
   Llun y Bardd yn ei gadair gyda dynion eraill ar wefan Archifau Sir Fflint.
   Llun Côr yr Eisteddfod

Wyddgrug 1873
1873, Wyddgrug
Wyddgrug
Hanes Sir y Fflint
Yr Wyddgrug
1873
Huw Ceiriog

Bardd o'r hen Sir Ddinbych oedd Huw Ceiriog, sef Hywel Ceiriog (bl. tua 1560 - 1600).

Bywyd a cherddi
Ychydig a wyddys amdano. Ymddengys ei fod yn frodor o Lyn Ceiriog yn yr hen Sir Ddinbych (ond rhan o sir Wrecsam heddiw). Graddiodd yn Eisteddfod Caerwys 1567, yr ail o Eisteddfodau Caerwys. Roedd y beirdd Edward Maelor a Wiliam Llŷn yn ei adnabod.

Mae 15 o gerddi Huw Ceiriog ar glawr, yn gywyddau ac englynion i bobl leol a gwrthrychau fel merched, yr haf ac Eisteddfod Caerwys.

Llyfryddiaeth
Huw Ceiriog Jones (gol.), Gwaith Huw Ceiriog ac Edward Maelor (Caerdydd, 1990).

Cyfeiriadau

Dolenni allanol 
 Bywgraffiadur Arlein, Llyfrgell Genedlaethol Cymru

Beirdd Cymraeg
Beirdd yr Uchelwyr
Genedigaethau'r 1540au
Llenorion Cymreig yr 16eg ganrif
Llenorion Cymreig yr 17eg ganrif
Marwolaethau'r 1600au
Pobl o Wrecsam
Cymanfa ganu

Gwasanaeth canu emynau Cymraeg yw Cymanfa Ganu. Dechreuodd fel gwasanaethau canu emynau gan eglwysi anghydffurfiol Cymru yn y bedwaredd ganrif ar bymtheg, o tua 1830 ymlaen. Canu cynulleidfaol ydyw gyda nifer o leisiau.

Ar y cychwyn, roedd y Gymanfa Ganu yn achlysur pur ffurfiol gyda chanu disgybliedig, ond gyda dyfodiad y nodiant cerddorol sol-ffa a'i gwnaeth hi'n haws i bobl gyffredin ddarllen cerddoriaeth, daeth elfen o rwyddindeb i mewn a dechreuodd pobl fynd i'r Gymanfa Ganu fel achlysur cymdeithasol er mwyn cael cydganu'n hwyliog. Yn anterth y gymanfa, byddai miloedd o leisiau'n ymuno mewn cyngerddau, fel y gyfres a gynhaliwyd yn Neuadd Albert gan Gymry Llundain yn yr ugeinfed ganrif. Ymledodd y Gymanfa Ganu hefyd i gymunedau Cymraeg tramor, gan gynnwys yn yr Unol Daleithiau.

Cerddoriaeth Gymraeg
Cerddoriaeth Cymru
Ymneilltuaeth yng Nghymru
Nanhyfer

Pentref bychan a chymuned yn Sir Benfro, Cymru, yw Nanhyfer neu Nyfer (Saesneg: Nevern). Saif yng ngogledd-ddwyrain y sir gerllaw Afon Nyfer a bryniau Preseli.

Mae'r eglwys wedi ei chysegru i Sant Brynach; a chredir bod yr eglwys bresennol, sy'n dyddio o'r cyfnod Normanaidd ond wedi ei hail-adeiladu'n helaeth, ar safle clas Brynach yn y 6g. Yn y fynwent mae Croes Geltaidd yn dyddio o'r 10g neu ddechrau'r 11g. Gerllaw mae carreg gyda'r arysgrif Ladin  "VITALIANI EMERTO" ac mewn Ogam "vitaliani".  Yn yr eglwys mae maen arall gyda'r arysgrif "MAGLOCUNI FILI CLUTORI" mewn Lladin a "maglicunas maqi clutar.." mewn Ogam. Credir bod y garreg yma yn dyddio o'r 5ed neu'r 6g. Roedd yr hynafiaethydd George Owen yn frodor o Nanhyfer, ac mae wedi ei gladdu yma.

Rhyw 150 medr i'r gogledd-orllewin o'r eglwys mae gweddillion Castell Nanhyfer, a adeiladwyd gan Robert fitz Martin tua 1108.  Dinistriwyd y castell gan y Cymry yn 1136. Yn ddiweddarach cafodd ei fab, William fitz Martin, y castell yn ôl pan briododd ferch Rhys ap Gruffydd, ond tua 1189 gyrrodd Rhys ef ohono.

Mae cromlech Pentre Ifan rhyw ddwy filltir o'r pentref.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

Cyfeiriadau

Archaeoleg Cymru
Cristnogaeth yng Nghymru
Croesau Celtaidd
Cymunedau Sir Benfro
 
Pentrefi Sir Benfro
Croes Geltaidd

Gweler hefyd: croesau eglwysig.

Croes wedi ei chyfuno â chylch yw Croes Geltaidd. Mae'n symbol o Gristionogaeth Geltaidd, a cheir nifer ohonynt yn y gwledydd Celtaidd, rhai yn dyddio'n ôl i'r 7g. Oherwydd ei siap pendrwm, mae llawer ohonynt wedi colli'r rhan uchaf dros y blynyddoedd e.e. Croes Eliseg.

Ymhlith y croesau enwocaf mae:
 Iwerddon - Kells, Ardboe, Monasterboice, Droim Chliabh a Clonmacnoise.
 Yr Alban - Iona
 Cymru - Penalun, Penmon, Nanhyfer, Croes Cynfelin, Carreg Dogfan a Chaeriw
 Cernyw - Croes Sant Piran, Porthpyran

 
Celtaidd
Yr Eglwys Geltaidd
Pensaernïaeth
Parc cenedlaethol

Darn o dir sy'n cael ei gadw ar gyfer y genedl a'r dyfodol yw parc cenedlaethol.

Parciau cenedlaethol Cymru

Mae ardaloedd gwledig gorau Cymru wedi’u neilltuo’n Barciau Cenedlaethol neu’n Ardaloedd o Harddwch Naturiol Eithriadol. Mae’r gyfraith wedi diogelu’r ardaloedd yma er mwyn gwarchod ac ehangu eu prydferthwch naturiol. Ceir tri Pharc Cenedlaethol yng Nghymru sy’n cynnwys 20% o arwynebedd y wlad: Bannau Brycheiniog, Arfordir Sir Benfro ac Eryri. Mae 2.9% o boblogaeth Cymru yn byw yma, ond maen nhw’n denu 22 miliwn o ymwelwyr bob blwyddyn.

Parciau Cenedlaethol Cymru:
Parc Cenedlaethol Arfordir Penfro
Parc Cenedlaethol Bannau Brycheiniog
Parc Cenedlaethol Eryri

Gweler hefyd
Parciau Cenedlaethol yr Eidal
Parciau Cenedlaethol Ffrainc
Parciau Cenedlaethol Sweden
Parciau Cenedlaethol y Deyrnas Unedig
Parciau Cenedlaethol yr Unol Daleithiau

 
Cadwraeth
Daearyddiaeth
Hamdden
Twristiaeth
Kells

Tref yn Swydd Meath, Iwerddon, yw Kells neu Celys (Gwyddeleg: Ceanannas). Saif gerllaw'r briffordd N3, 10 milltir o Navan a 40 milltir o Ddulyn. Roedd y boblogaeth yn 2002 yn 4,421.

Mae'n fwyaf adnabyddus fel safle Abaty Kells, a sefydlyd tua 804 gan fynachod yn ffoi o abaty Iona oherwydd ymosodiadau'r Llychlynwyr. Yma y cynhaliwyd Synod Kells yn 1152, a orffenodd y broses o droi eglwys Iwerddon o un oedd yn seiliedig ar abatai i eglwys yn seiliedig ar esgobaethau. Cysylltir Llyfr Kells a'r abaty yma, a gellir gweld pump croes Geltaidd fawr yma. Mae gan Kells gysylltiad a'r sant Colum Cille hefyd.

Enwogion
Damien McGrane (g. 1971), chwaraewr golff

Cyfeiriadau

Hanes Iwerddon
Trefi Swydd Meath
Donald Peers

Canwr poblogaidd oedd Donald Peers (10 Gorffennaf 1908 - 9 Awst 1973).

Cafodd ei eni ym Metws, ger Rhydaman.

Cantorion Cymreig
Genedigaethau 1908
Marwolaethau 1973
Pobl o Rydaman
Rheilffordd Gorllewin Cymru

Rheilffordd Gorllewin Cymru yw'r rheilffordd sy'n cysylltu Abertawe a Gorllewin Cymru. Yn ogystal, mae'n cysylltu siroedd Caerfyrddin a Phenfro i Dde Cymru. Mae ganddi dair cangen, sef i Abergwaun, Aberdaugleddau, a Doc Penfro.

Cyn toriadau y 1960au, bu cysylltiadau â threfi Aberteifi, Castell Newydd Emlyn, Llanbedr Pont Steffan ac Aberystwyth yn ogystal.

Y llwybr

|}

Dyma'r dinasoedd, trefi a phentrefi sydd yn cael eu gwasanaethu gan y rheilffordd. Mae'r trefi mewn print bras yn elwa o wasanaethau Rhyngddinas (InterCity).

Abertawe i Hendy-gwyn
Abertawe
Tregŵyr
Llanelli
Penbre a Phorth Tywyn
Cydweli
Glan y Fferi
Caerfyrddin
Hendy-gwyn

Cangen Doc Penfro
Arberth
Cilgeti
Saundersfoot
Dinbych-y-pysgod
Penalun
Maenorbŷr
Llandyfai
Penfro
Doc Penfro

Cangen Aberdaugleddau
Clunderwen
Clarbeston Road
Hwlffordd
Johnston
Aberdaugleddau

Cangen Abergwaun
Porthladd Abergwaun

Cludiant yn Sir Benfro
Cludiant yn Sir Gaerfyrddin
Gorllewin Cymru
Gorllewin Cymru
Bwrdeistref sirol

Enw ar ffurf o ardal awdurdod lleol ym Mhrydain yw bwrdeistref sirol. Erbyn heddiw, dim ond yng Nghymru maent yn bodoli.

Hanes
Wrth greu cynghorau sir ym 1889, dan Ddeddf Llywodraeth Leol 1888, crëwyd hefyd y fwrdeistrefi sirol ar gyfer y dinasoedd mawr oedd eisoes gyda chorfforaeth i redeg prif swyddogaethau awdurdod lleol.

Effaith statws bwrdeistref sirol oedd bod yr awdurdod hwnnw â'r swyddogaeth o redeg rhai o brif wasanaethau llywodraeth leol, megis addysg, a fuasai fel arall yn gyfrifoldeb i'r cyngor sir. Roedd bwrdeistrefi a dosbarthau eraill o fewn y sir yn bod, ond heb gynnal yr un swyddogaethau.

Dros gyfnodau o ad-drefnu llywodraeth leol ym Mhrydain, daeth ffurfiau eraill o awdurdod aml-bwrpas i fod, a gyda Deddf Llywodraeth Leol 1972 diddymwyd y ffurf 'bwrdeistref sirol' yn gyfangwbl ym Mhrydain.

Adferiad yng Nghymru
Ym 1996, dan Ddeddf Llywodraeth Leol (Cymru) 1994, fe ail-drefnwyd awdurdodau lleol Cymru ar ffurf awdurdodau unedol, gan adfer y fwrdeistref sirol. Dan y ddeddf, roedd pob ardal llywodraeth leol un ai yn sir neu yn fwrdeistref sirol, gyda'r Cyngor felly yn Gyngor Sir neu yn Gyngor Bwrdeistref Sirol. Nid oes gwahaniaeth o gwbl yn swyddogaethau'r cynghorau hyn. Yr unig wahaniaeth ymarferol yw bod cadeirydd bwrdeistref sirol yn defnyddio'r teitl 'Maer'.

I bob pwrpas mae'r teitl 'bwrdeistref sirol' yn cael ei anwybyddu ar lafar ac yn wir yn y cyfryngau yn gyffredinol, yn cynnwys BBC Cymru, ac mae'n arferol cyfeirio atynt fel 'siroedd' yn unig, e.e. 'Sir Conwy' yn lle Bwrdeistref Sirol Conwy ac 'yn y sir' yn lle 'yn y fwrdeistref sirol'.

Rhestr Bwrdeistrefi Sirol Cymru

 Abertawe
 Blaenau Gwent
 Bro Morgannwg
 Caerffili
 Casnewydd
 Castell-nedd Port Talbot
 Conwy
 Merthyr Tudful
 Pen-y-bont ar Ogwr
 Rhondda Cynon Taf
 Torfaen
 Wrecsam

Mae gweddill prif gynghorau lleol Cymru yn gynghorau sir heblaw Gwynedd - a fodolodd am rai munudau yn unig fel 'Sir Gaernarfon a Meirionnydd', yn unol â geiriad Deddf 1994, cyn i gyfarfod cyntaf y cyngor newydd newid yr enw i 'Gwynedd' - nad yw yn sir nag yn fwrdeistref sirol yn ôl y cyngor ei hun ond sy'n cyfrif fel un o siroedd Cymru er hynny.

Gweler hefyd 
 Bwrdeistref
 Sir
 Siroedd a Dinasoedd Cymru

Sirol
Bwrdeistrefi Cymru
Llywodraeth leol yng Nghymru
Amser Haf Prydain

Amser Haf Prydain (a adnabyddir gan amlaf fel BST, o'r term Saesneg British Summer Time) yw'r gyfundrefn amser sy'n ychwanegu 1 awr at UTC/GMT yn y Deyrnas Unedig. Bwriad y drefn yw ymestyn oriau golau dydd i bobl sy'n gweithio oriau arferol. Cafodd y system ei chyflwyno gan Lloyd George yn ystod y Rhyfel Byd Cyntaf i'w gwneud hi'n haws i weithwyr yn y ffatrïoedd arfau.

Gweler hefyd
 UTC

Amser
Y Deyrnas Unedig
Pentre Ifan

Pentre Ifan yw cromlech fwyaf Cymru. Saif yng ngogledd Sir Benfro, rhyw 2 km o bentref Nanhyfer a 17 km o Aberteifi.

Mae'r gromlech, sydd yng ngofal Cadw, yn dyddio o tua 3500 CC., ac yn wreiddiol roedd wedi ei gorchuddio gan domen o gerrig tua 36 m o hyd i ffurfio siambr gladdu. Mae'r maen capan yn 5.1 m o hyd, ac yn pwyso tua in 16 tunnell.

Mae amlinelliad yr henebyn, sydd wedi'i gloddio gan archaeolegwyr, yn dangos fod ei ben blaen ar ffurf cilgant gyda phorth uchel a bod y domen o gerrig yn culhau yn y cefn. Mae hyn yn siap anghyffredin yng Nghymru, ond ceir siambrau claddu cyffelyb yn ne-orllewin yr Alban. Mae'r cyfan yn gorwedd ar echel ogledd - de.

Darganfuwyd olion tyllau rheolaidd ar ei ymyl a rhesi o gerrig bychain a oedd efallai o arwyddocâd defodol fel rhan o gwlt y meirw.

Cyfeiriadau 
 Christopher Houlder, Wales: An Archaeological Guide (Llundain, 1978)

Cadw
Cromlechi Cymru
Oes Newydd y Cerrig yng Nghymru
Parc Cenedlaethol Arfordir Penfro
Safleoedd archaeolegol Sir Benfro
Caeriw

Pentref a chymuned yn ne Sir Benfro, Cymru, yw Caeriw (Saesneg: Carew). Saif rhyw 7 km i'r dwyrain o dref Penfro. Gerllaw, saif Melin Lanw Caeriw, yr olaf o'i math yng Nghymru.

Tyfodd y pentref o amgylch y castell Normanaidd gerllaw. Mae Croes Caeriw, croes Geltaidd 4 medr o uchder yn dyddio o'r 11g, yn coffáu Maredudd ab Edwin, aelod o deulu brenhinol Deheubarth (bu farw 1035. Mae'r groes yng ngofal Cadw, ac mae logo Cadw wedi ei seilio arni.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

Cyfeiriadau

Cadw
 
Croesau Celtaidd
Cymunedau Sir Benfro
Pentrefi Sir Benfro
Mike Peters

Cerddor yw Mike Peters (ganed 25 Chwefror 1959 ym Mhrestatyn), adnabyddir ef orau fel blaenwr y grŵp roc, The Alarm. Erbyn heddiw mae'n byw tair milltir i ffwrdd o'i gartref enedigol yn Nyserth. Ym Mhrestatyn chwaraeodd yr Alarm eu gig cyntaf yn 1981. Dechreuodd ei yrfa yn y byd cerddoriaeth yng nghanol yr 1970au gyda sawl grẅp amatur. Mae wedi ei ddylanwadu gan gerddoriaeth pync a cherddoriaeth y don newydd a oedd yn boblogaidd yr oes honno.

Bu hefyd yn Gyfarwyddwr Llenyddiaeth Cyngor Celfyddydau Cymru, a sefydlodd adran newydd llenyddiaeth Saesneg ar gyfer yr Academi Gymreig yn 1978.

Yn 1991, gwahanodd yr Alarm ar ôl sawl sengl lwyddiannus, y mwyaf adnabyddus oedd 68 Guns.  Yn 1996, gwellhaodd wedi iddo ddioddef o gancr lymff, a dechreuodd recordio sain a theithio unwaith eto, weithiau gyda'r grŵp wedi ail-ymuno.  Cyflwynodd raglen boblogaidd Bedrock ar BBC Radio Cymru.  Ers 1993, mae wedi dal "ymgasgliad" blynyddol yn Llandudno. Yn 2004, daeth Peters yn unfed ar ddeg o 100 o Arwyr Cymru.  Yn 2005, darganfu ei fod yn dioddef o liwcemia cronig lymffotig. Mae wedi datgan ei fod erbyn hyn, mewn rhyddhad o'r clefyd, ac wedi ymddangos mewn rhaglen ddogfen ar gyfer BBC Cymru yn adrodd hanes ei frwydr yn erbyn cancr, sydd ar hyn o bryd yn llwyddiannus.
 
Yn ddiweddar cymerodd 10 diwrnod i ddringo i wersyll Everest lle mae'n bwriadu chwarae gig. Mae ef eisoes wedi chwarae ar gopa'r Eryri er mwyn codi arian gyfer canolfan cancr yn Nepal. Cyd-sefydlodd y Love, Hope, Strength Foundation sydd wedi helpu trefnu'r daith ar gyfer dioddefwyr cancr a cherddorion.

Dyfarnwyd MBE iddo am ei waith yn codi arian i wella gofal a chefnogi cleifion â chanser yn rhestr anrhydeddau'r flwyddyn newydd 2019.

Dolenni Allanol 
Gwefan Swyddogol The Alarm
Hanes Mike ar wefan newyddion icWales
Bywgraffiad Mike ar wefan y BBC
Bywgraffiad Mike ar wefan BBC Cymru
Archif 'The Gathering'

Cyfeiriadau

Cerddorion Cymreig
Genedigaethau 1959
Gitaryddion Cymreig
Pobl o Brestatyn