alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
Fan Brycheiniog

Mynydd uchaf cadwyn y Mynydd Du yn ne-orllewin Powys, bron ar y ffin â Sir Gaerfyrddin, yw Fan Brycheiniog.

Lleoliad 
I'r gogledd-orllewin o'r prif gopa mae copa is Fan Foel (781 m.), y copa uchaf yn Sir Gaerfyrddin.

Uchder 
Uchder cymharol, neu ”amlygrwydd” y copa, ydy 379 metr: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf. 

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Marilyn (mynydd), Hewitt a Nuttall. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan “Database of British and Irish hills”. Uchder y copa o lefel y môr ydy 802 metr (2631 tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 28 Hydref 2001.

Llwybrau 
Mae llwybr i'r copa sy'n cychwyn o bentref Llanddeusant.

Gweler hefyd
Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
Rhestr mynyddoedd Cymru
Rhestr o Gopaon Cymru
Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

Dolennau allanol
Clwb Mynydda Cymru
Lleoliad ar wefan Streetmap 
Lleoliad ar wefan Get-a-map

Cyfeiriadau

Copaon Marilyn
Copaon Hewitt
Copaon Nuttall
Mynyddoedd a bryniau Powys
Marchnata

Proses gymdeithasol o fewn busnes sydd yn bodloni anghenion defnyddwyr yw marchnata. Mae'r term yn amgylchynu'r cymysgedd marchnata (cynnyrch, pris, arddangos ac hyrwyddo) a'r cymysgedd hyrwyddo (hysbysebu, gwerthiant, hyrwyddo gwerthiant a chysylltiadau cyhoeddus), yn ogystal â thechnegau o ragweld angheion dyfodol y defnyddwyr, megis ymchwil marchnata.

 
Busnes
Diwydiant
Economeg
Twyn Llech

Gweler hefyd Mynydd Du (Sir Gaerfyrddin) a Mynydd Du (Mynwy).

Mynydd yng nghadwyn y Mynydd Du, Powys, de-ddwyrain Cymru, yw Twyn Llech (Saesneg: Black Mountain). Dyma'r unig fryn sydd â'i gopa'n gorwedd yn union ar y ffin rhwng Cymru a Lloegr, gyda'r mynydd yn cael ei rannu rhwng Powys a Swydd Henffordd. Ei uchder yw 703 m (2,306 tr).

Rhed Clawdd Offa a'r llwybr pellter hir sy'n ei ddilyn ar hyd crib Twyn Llech, o'r de i'r gogledd, tra bo llwybr arall, mwy syrth, yn dringo o'r hostel ieuenctid yn Nyffryn Ewyas i'r gorllewin. Ni nodir y copa gan bwynt trigonometrig. Waun Fach yw'r bryn agosaf.

Er bod copaon uwch yn agos i'r mynydd yng Nghymru, Twyn Llech yw'r pwynt uchaf yn Lloegr i'r de o'r Yorkshire Dales.

Cyfeiriadau

Mynyddoedd a bryniau Powys
Mynyddoedd a bryniau Swydd Henffordd
Triliwn

Rhifolyn yw triliwn. Mae'n gywerth â 1,000,000,000,000 (miliwn miliwn, 1012) yn y mwyafrif o wledydd lle siaredir Saesneg. Mae'n gywerth â 1,000,000,000,000,000,000 (miliwn miliwn miliwn, 1018) mewn llawer o wledydd eraill.

Rhifau
Coco y Clown

Coco y Clown yw'r enw traddodiadol sydd wedi cael ei roi i amryfal o glowniau syrcas sydd yn gwisgo gwisg a cholur traddodiadol y math yma o glown, ond nid "clown" cyffredin yw Coco, ond Auguste, gyda safle arbennig ym myd y Syrcas.

Actorion
Clowniau
42

1g CC - 1g - 2g
0au CC 0au 10au 20au 30au - 40au - 50au 60au 70au 80au 90au
37 38 39 40 41 - 42 - 43 44 45 46 47

Digwyddiadau 

 Y Rhufeiniaid yn cipio Ceuta ac yn troi'r tiriogaethau sy'n awr yn wledydd Algeria a Moroco yn dalaith Rufeinig.
 Llywodraethwr Dalmatia, Furius Camillus Scribonianus, yn gwrthryfela, ond mae ei filwyr yn gwrthod ei ddilyn.
 Yr Apostol Paul yn cael gweledigaeth a throi'n Gristion (tua'r dyddiad yma).

Genedigaethau

Marwolaethau 

42

als:40er#42
41

1g CC - 1g - 2g
0au CC 0au 10au 20au 30au - 40au - 50au 60au 70au 80au 90au
36 37 38 39 40 - 41 - 42 43 44 45 46

Digwyddiadau
24 Ionawr — Yr ymerawdwr Rhufeinig Caligula yn cael ei lofruddio gan aelodau o Gard y Praetoriwm. Mae'r milwyr yn darganfod ei ewythr Claudius yn ymguddio yn y palas, ac yn ei gyhoeddi yn ymerawdwr.
25 Ionawr — Senedd Rhufain yn derbyn Claudius fel ymerawdwr.
 Messalina, gwraig Claudius, yn ei berswadio i alltudio Seneca yr Ieuengaf ar gyhuddiad o odineb gyda Julia Livilla.

Genedigaethau 
12 Chwefror — Tiberius Claudius Caesar Britannicus, mab Claudius a Messalina

Marwolaethau
24 Ionawr
Caligula, ymerawdwr Rhufeinig, 28 (llofruddiwyd)
Caesonia, gwraig Caligula,
Julia Drusilla, merch Caligula, 2 (llofruddiwyd)
 Diwedd y flwyddyn — Julia Livilla, merch Germanicus, nith Claudius.

41

als:40er#41
Batafiaid

Llwyth Almaenaidd yn byw ger aber Afon Rhein yn yr hyn sydd nawr yn wlad yr Iseldiroedd oedd y Batafiaid (Lladin Batavi).

Ceir cyfeiriad atynt gan Iŵl Cesar yn ei lyfr Commentarii de Bello Gallico, lle dywed eu bod yn byw ar ynys a ffurfiwyd lle mae Afon Rhein yn ymrannu yn nifer o afonydd, yn cynnwys y Waal a'r Nederrijn (Rhein Isaf). Ceir cyfeiriadau pellach atynt gan yr haneswyr Rhufeinig Tacitus a Suetonius.

Roeddynt mewn cynghrair a'r Rhufeiniad yng nghanol y ganrif gyntaf, ac yn darparu milwyr cynorthwyol a gymerodd ran mewn llawer o ymgyrchoedd y Rhufeiniaid, yn cynnwys concwest Prydain o 43 OC ymlaen. Yn ystod Blwyddyn y Pedwar Ymerawdwr (69 OC), gwrthryfelodd y Batafiaid yn erbyn Rhufain dan Gaius Julius Civilis. Gallasant ddinistrio rhai llengoedd Rhufeinig a pherswadio llengoedd eraill i ochri gyda hwy yn erbyn Rhufain. Wedi i Vespasian ddod yn ymerawdwr, gyrrwyd byddin dan Quintus Petillius Cerialis i roi terfyn ar y gwrthryfel.

Yn ystod cyfnod Ymerodraeth yr Iseldiroedd, "Batavia" oedd enw'r ddinas sy'n awr yn Jakarta, prifddinas Indonesia. Efallai fod Betuwe, ardal yn nhalaith Gelderland yn yr Iseldiroedd, wedi ei enwi ar ôl y Batafiaid.

Yr Ymerodraeth Rufeinig
40

1g CC - 1g - 2g
0au CC 0au 10au 20au 30au - 40au - 50au 60au 70au 80au 90au
35 36 37 38 39 - 40 - 41 42 43 44 45

Digwyddiadau 
 Yr ymerawdwr Caligula yn cynllunio ymgyrch i goncro Prydain.
 Noricum a Mauretania yn dod yn daleithiau Rhufeinig.
 Cristionogaeth yn cyrraedd yr Aifft; sefydlir eglwys yn Alexandria.

Genedigaethau 
 13 Gorffennaf — Gnaeus Julius Agricola, cadfridog Rhufeinig a llywodraethwr Prydain.
 Frontinus, cadfridog ac awdur Rhufeinig.
 Claudia Octavia, merch Claudius a Messalina.
 Pedanius Dioscorides, meddyg Groegaidd
 Dio Chrysostom, athronydd a hanesydd Groegaidd

Marwolaethau 
 Ionawr — Gnaeus Domitius Ahenobarbus, gŵr Agrippina yr Ieuengaf a thad Nero.

41

als:40er#40
38

1g CC - 1g - 2g 
10au CC 0au CC 0au 10au 20au - 30au - 40au 50au 60au 70au 80au 
33 34 35 36 37 - 38 - 39 40 41 42 43

Digwyddiadau 
 Priodas yr ymerawdwr Claudius a Messalina (tua'r dyddiad yma)
 Apion yn arwain llysgenhadaeth at Caligula i gwyno am Iddewon Alexandria
 Terfysg gwrth-Iddewig yn Alexandria yn ystod ymweliad Agrippa I

Genedigaethau

Marwolaethau 
 10 Mehefin — Drusilla, chwaer Caligula
 Andreas, un o'r Deuddeg Apostol, brawd Sant Pedr (tua'r dyddiad yma).
 Naevius Sutorius Macro, pennaeth Gard y Praetoriwm

38

als:30er#38
37

1g CC - 1g - 2g 
10au CC 0au CC 0au 10au 20au - 30au - 40au 50au 60au 70au 80au 
32 33 34 35 36 - 37 - 38 39 40 41 42

Digwyddiadau 
 18 Mawrth — Yn dilyn marwolaeth yr ymerawdwr Tiberius, mae Senedd Rhufain yn cyhoeddi ei ewyllys yn ddi-rym ac yn cydnabod Caligula fel ei olynydd.
 Daeargryn yn dinistrio Antioch.

Genedigaethau 
 15 Rhagfyr — Nero, ymerawdwr Rhufeinig
 Josephus, hanesydd Iddewig

Marwolaethau 
 16 Mawrth — Tiberius, ymerawdwr Rhufeinig.
 1 Mai — Antonia Minor, merch Marcus Antonius ac Octavia Minor; nain Caligula
 Marbod, brenin y Marcomanni

37

als:30er#37
Llanwrin

Pentref bychan a phlwyf  yng nghymuned Glantwymyn, Powys, Cymru, yw Llanwrin (), sy'n gorwedd yn nyffryn Afon Dyfi, dwy filltir ir gogledd ddwyrain o Fachynlleth; yn hanesyddol bu'r pentref yn Sir Drefaldwyn. Caiff y pentref ei henw o'r eglwys a oedd ar un cyfnod wedi ei chysegru i Sant Gwrin. yr hen enw oedd 'Llanwrin yng Nghyfeiliog'.

Roedd y gymuned yn ffynu ar un tro, gyda'i gofaint, tafarndy a siop. Mae'r rhain eisoes wedi cau; tan yn ddiweddar, casgliad o dai yn ymestyn ar hyd y B4404 oedd Llanwrin. Ond yn 2007, dechreuwyd gwaith adeiladu ar dai newydd ger canol y pentref, gyda'r gobaith o adfywio'r ardal leol.

Mae Llanwrin yn enwog  yn lleol am ei "Ddyn Gwellt" sy'n ymddangos yn eistedd ar y fainc yng nghanol y pentref rwan ac yn y man. Does neb yn gwybod o ble ddaw na i ble diflanai, ond maent yn ei golli pan nad yw o gwmpas.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Eglwys Sant Ust a Sant Dyfrig
Eglwys Sant Ust a Sant Dyfrig yw enw'r eglwys, a saif i'r gogledd-orllewin i'r pentref, ac a adeiladwyd ar ddiwedd y 15g. Cysegrwyd yr eglwys yn wreiddiol i Sant Gwrin. Fe'i cofrestrwyd gan Cadw yn 2004 (rhif: 83006). Mae'n nodedig oherwydd ei hoed a chynifer o rannau gwreiddiol ee y to bwaog o dderw, sgrîn y gangell a'i ffenestri lliw hynod.  Fe'i hadnewyddwyd yn 1864 gan Benjamin Ferrey.

Enwogion
Ym mhlwyf Llanwrin ceir hen blasdy Mathrafal, cartref y brudiwr enwog Dafydd Llwyd o Fathafarn (c.1395-1386). Galwodd Harri Tudur yno ar ei ffordd i ymladd Brwydr Bosworth yn 1485.

Bu'r geiriadurwr Daniel Silvan Evans yn offeiriad yma o 1876 hyd 1903.

Dolenni allanol
  Eco Dyfi Valley Partnership
  Gwybodaeth hel achau Llanwrin
 Map o Lanwrin yn 1837

Cyfeiriadau

Glantwymyn
Pentrefi Powys
Glantwymyn

Pentref a chymuned ym Mhowys, Cymru, yw Glantwymyn () (Saesneg: Cemmaes Road). Saif yn ardal Maldwyn. Lleolir y pentref, fel cynnigir yr enw Saesneg, ar y ffordd i Gemais, tua chwe milltir o Fachynlleth ar lan Afon Twymyn ac Afon Dyfi a ger cyffordd y priffyrdd A470 ac A489.

Yno mae Ysgol Glantwymyn.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

Cyfeiriadau

Cymunedau Powys
 
Pentrefi Powys
For the Boys

Ffilm gomedi / drama / gerddorol gan Mark Rydell sy'n serennu Bette Midler a James Caan ydy For the Boys ("Am y Bachgen [Milwyr]") (1991). Ceir ynddi hanes Dixie Leonard, actores a chantores o'r 1940au sy'n partneru gyda Eddie Sparks, perfformiwr enwog, i ddiddori'r milwyr. Yn dilyn rhyddhau'r ffilm, enwebwyd Bette Midler am Wobr yr Academi am yr Actores Gorau. Ymhlith y caneuon y mae: "Come Rain or Come Shine", "Baby, It's Cold Outside" gan Frank Loesser, "P.S. I Love You", "I Remember You", "Every Road Leads Back To You" ac "In My Life". Sgwennwyd nifer o'r geiriau gan Johnny Mercer.

Y prif actorion yn y ffilm hon yw James Caan, Bette Midler, Billy Bob Thornton, Bud Yorkin, Xander Berkeley, George Segal, Patrick O'Neal, Norman Fell, Arye Gross, Robert Clotworthy, Brandon Call, Jack Sheldon, Rosemary Murphy, Maggie Wagner, Richard Portnow, Tony Pierce a Walter C. Miller. Mae'r ffilm For The Boys yn 138 munud o hyd a chafodd ei ffilmio mewn lliw. 

Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 1991. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd The Silence of the Lambs sef Jonathan Demme ffilm Americanaidd gan a oedd yn serennu’r Cymro Anthony Hopkins a’r actores Jodie Foster. Hyd at 2022 roedd o leiaf 66,300 o ffilmiau Saesneg wedi gweld golau dydd. 
Stephen Goldblatt oedd sinematograffydd ('cyfarwyddwr ffotograffi') y ffilm hon a chafodd ei golygu gan Gerald B. Greenberg sydd ymhlith y golygyddion mwyaf toreithiog.

Cyfarwyddwr

Ganwyd y cyfarwyddwr ffilm Mark Rydell ar 23 Mawrth 1929 yn Ninas Efrog Newydd. Roedd yn fwyaf cynhyrchiol yn 1953 ond ni ellir dweud fod y gwaith wedi cyrraedd enwogrwydd byd-eang. Derbyniodd ei addysg yn Neighborhood Playhouse School of the Theatre.

Derbyniad

Caneuon 
 "Billy-A-Dick"
 "Stuff Like That There"
 "P.S. I Love You"
 "The Girlfriend Of The Whirling Dervish"
 "I Remember You/Dixie's Dream"
 "Baby It's Cold Outside"
 "Dreamland"
 "Vickie And Mr. Valves"
 "For All We Know"
 "Come Rain Or Come Shine"
 "In My Life"
 "I Remember You"
 "Every Road Leads Back To You"

Gweler hefyd
Cyhoeddodd Mark Rydell nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:

Cyfeiriadau

Ffilmiau o Unol Daleithiau America
Ffilmiau 1991
Ffilmiau 20th Century Fox
Ffilmiau gan gyfarwyddwyr ffilm gwrywaidd Saesneg
Ffilmiau lliw
Dramâu-comedi o Unol Daleithiau America
Ffilmiau Saesneg
Ffilmiau dirgelwch o Unol Daleithiau America
Ffilmiau gyda dros 10 o actorion lleisiol
Ffilmiau a olygwyd gan Gerald B. Greenberg
Ffilmiau a ddosbarthwyd drwy fideo ar alwad
Ysgol Glantwymyn

Ysgol gynradd ydy Ysgol Glantwymyn, sydd wedi ei leoli ym mhentref Glantwymyn, Powys. Sefydlwyd yr ysgol yn 1971. Roedd 82 o ddisgyblion rhwng 4 ac 11 oed yn ei fynychu yn 2002.

Dim ond 40% o'r disgyblion sy'n dod o gartrefi lle siaredir Cymraeg fel y prif iaith i gymharu a 60% yn 1996. Er hynny, daw 95% o'r plant i siarad yr iaith yn rhugl erbyn iddynt symud ymlaen i'r ysgol uwchradd.

Dolenni Allanol
 Gwefan yr ysgol

Ffynonellau

Glantwymyn
Glantwymyn
Sefydliadau 1971
Ulbha

Ynys fechan yn yr Alban yw Ulbha (Saesneg: Ulva). Mae'n gorwedd oddi ar arfordir gorllewinol ynys Mull yn Ynysoedd Mewnol Heledd.

Ynysoedd Mewnol Heledd
36

1g CC - 1g - 2g 
10au CC 0au CC 0au 10au 20au - 30au - 40au 50au 60au 70au 80au 
31 32 33 34 35 - 36 - 37 38 39 40 41

Digwyddiadau 
 Pontius Peilat yn cael ei alw'n ôl i Rufain wedi iddo orchfygu gwrthryfel y Samariaid. Mae Marcellus yn dod yn llywodraethwr Judaea a Samaria yn ei le.
 Milwyr Rhufeinig dan L. Vitellius yn gorchfygu Artabanus brenin Parthia, mewn ymgais i roi'r orsedd i Tiridates III.
 Herod Antipas yn cael ei orchfygu mewn rhyfel yn erbyn Aretas IV, brenin Nabatea. Yn ôl yr hanesydd Josephus, y gred gyffredinol oedd fod hyn yn gosb ddwyfol ar Herod am ddienyddio Ioan Fedyddiwr.

Genedigaethau

Marwolaethau 
 Thrasyllus o Mendes, seryddwr a mathemategydd Eifftaidd

36

als:30er#36
Iudaea

Talaith Rufeinig yn ardal Judea, Palesteina o'r wlad sy' nawr yn Israel oedd Iudaea (Hebraeg: יהודה, Groeg: Ιουδαία; Lladin: Iudaea). Enwyd y dalaith ar ôl Teyrnas Judah.

Cyrhaeddodd y Rhufeiniaid i'r ardal yn 63 CC, pan fu'r cadfridog Pompeius Magnus yn ymgyrchu yno. Diorseddwyd y brenin Judah Aristobulus II, a gwnaed ei frawd Ioan Hyrcanus II yn frenin dan awdurdod Rhufain.

Am gyfnod bu Judea yn deyrnas dan benarglwyddiaeth Rhufain; o 40 CC hyd 4 CC roedd yn rhan o deyrnas Herod Fawr. Yn dilyn ei farwolaeth ef, rhannwyd ei deyrnas, gyda rheolwr pob rhan yn dwyn y teitl tertrarch ("rheolwr dros bedwaredd ran"). Tetrach Judea oedd mab Herod Fawr, Herod Archelaus, ond yn 6 OC diorseddwyd ef gan yr ymerawdwr Augustus yn dilyn apêl iddo gan ddeiliaid Herod.

Cyfunwyd Judea gyda Samaria ac Idumea i greu talaith Rufeinig Iudaea. Bu nifer o wrthryfeloedd yn erbyn y Rhufeiniaid, yn cynnwys y Gwrthryfel Iddewig Mawr (66-70), Rhyfel Kitos (115-117) a gwrthryfel Simon bar Kochba  (132-135). Wedi gwrthryfel Bar Kochba, newidiodd yr ymerawdwr Hadrian enw'r dalaith i Syria Palaestina ac enw Jeriwsalem i Aelia Capitolina.

Roedd y dalaith yn un o'r ychydig daleithiau Rhufeinig oedd yn cael ei llywodraethu gan Rufeiniwr o radd ecwestraidd, un radd gymdeithasol yn is na'r llywodraethwyr o radd seneddol yn y taleithiau eraill. Un o'r llywodraethwyr oedd Pontius Pilat, o 26 hyd 36.

Rhwng 41 a 44, roedd Iudaea yn deyrnas dan Herod Agrippa. Wedi ei farwolaeth ef, bu dan reolaeth uniongyrchol Rhufain am gyfnod, cyn ei rhoi i fab Herod Agrippa, Marcus Julius Agrippa, yn 48. Pan fu ef farw tua 100, daeth yn dalaith unwaith eto.

Taleithiau Rhufeinig
Hanes Palesteina
Cyfnewidfa Stoc Efrog Newydd

Prif gyfnewidfa stoc yr Unol Daleithiau ac un o'r pwysicaf o gyfnewidfeydd stoc y byd yw Cyfnewidfa Stoc Efrog Newydd (). Fe'i lleolir ar Wall Street yn Ninas Efrog Newydd ac felly cyfeirir ati yn aml fel "Wall Street."

Yn Hydref 1929 cafwyd Cwymp Wall Street pan gwympodd gwerth y farchnad stoc yn gyflym iawn. Daeth hyn ag ymchwydd economaidd yr Unol Daleithiau yn y 1920au i ben, ac arweiniodd at y Dirwasgiad Mawr.

Cwmnïau a leolir yn Ninas Efrog Newydd
 
Efrog Newydd (NYSE)
Sefydliadau 1792
.com

Yr ôl-ddodiad rhyngrwyd sy'n dynodi gwefannau masnachol ar y We Fyd-eang yw .com.

Parthau lefel uchaf
Masnach
Gwe

Rhywbeth wedi ei blethu neu ei wau yw gwe. Gall gyfeirio at un o sawl peth:

Gwe'r pryf copyn, rhwydwaith a wëir gan bryf copyn i ddal ei brau
Gwe Fyd-eang, y rhwydwaith o wefannau ar y rhyngrwyd

Gweler hefyd:
Gwefan
Porwr gwe
35

1g CC - 1g - 2g 
10au CC 0au CC 0au 10au 20au - 30au - 40au 50au 60au 70au 80au 
30 31 32 33 34 - 35 - 36 37 38 39 40

Digwyddiadau 
 Tiridates III yn dod yn frenin Parthia

Genedigaethau 
 Quintilian, rhethregydd Rhufeinig
 8 Tachwedd — Nerva, ymerawdwr Rhufeinig

Marwolaethau 
 Epaticcus, tywysog y Catuvellauni
 Artaxias III, brenin Armenia

35

als:30er#35
34

1g CC - 1g - 2g 
10au CC 0au CC 0au 10au 20au - 30au - 40au 50au 60au 70au 80au 
29 30 31 32 33 - 34 - 35 36 37 38 39

Digwyddiadau 
 Yr Apostol Paul a Barnabas yn dechrau pregethu'r efengyl i'r cenhedloedd
 Y Rhufeiniaid yn gyrru byddin i Armenia (34–37)
 Brodorion Dacia yn gwrthryfela yn erbyn yr Iazyges, llwyth Sarmataidd

Genedigaethau 
Aulus Persius Flaccus, bardd Rhufeinig

Marwolaethau 
 Steffan, merthyr cyntaf Cristionogaeth

34
Ysgol Maenofferen

Ysgol gynradd Gymraeg ym Blaenau Ffestiniog, Gwynedd, yw Ysgol Maenofferen. Sefydlwyd yr ysgol yn ei safle presennol yn 1977 pan unwyd tair o ysgolion cynradd y cylch, sef Ysgol Bechgyn Maenofferen, Ysgol Genethod Maenofferen, ac Ysgol Babanod Maenofferen.

Mae 192 o ddisgyblion yn yr ysgol yn ôl ffigyrau diweddaraf Cyngor Gwynedd (Medi 2008). Dyma'r fwyaf o'r 6 ysgol gynradd yn nalgylch Ysgol y Moelwyn, Blaenau Ffestiniog.

Cynddisgyblion
 Glyn Wise

Cyfeiriadau

Dolen allanol
Gwefan yr ysgol 

Ffestiniog
Ysgolion Gwynedd
Alun Wyn Jones

Chwaraewr Rygbi'r Undeb o Gymro yw Alun Wyn Jones, OBE (ganed 19 Medi 1985). Mae'n chwarae i'r Gweilch ac yn gapten ar dîm Cymru ers 2017.

Gyrfa
Ar ôl chwarae dros Gymru ar lefel dan-21, enillodd ei gap gyntaf dros Gymru yn erbyn yr Ariannin.

Mae wedi chwarae dros Gymru fel blaenwr mewn nifer o safleoedd; yn ystod gemau'r Chwe Gwlad yn 2007 roedd yn safle clo.

Ef oedd capten tîm Cymru a enillodd  y Gamp Lawn 2019 ac fe'i enwyd yn 'Chwaraewr Pencampwriaeth y Chwe Gwlad 2019'.

Ar 29 Medi 2019, mewn gêm yn erbyn Awstralia yng Nghwpan Rygbi'r Byd 2019, enillodd ei 130eg cap dros Gymru gan ddod y chwaraewr gyda'r mwyaf o gapiau, yn curo record Gethin Jenkins.

Ar 24 Hydref 2020, daeth Jones yn gyfartal gyda record Richie McCaw am y nifer mwyaf o ymddangosiadau yn rygbi rhyngwladol, sef 148 cap, yng ngêm Cymru yn erbyn Ffrainc, a gollwyd 38-21. Curodd y record yr wythnos ganlynol gyda 149 cap, wrth i Gymru chwarae yng ngêm olaf pencampwriaeth y Chwe Gwlad ym Mharc y Scarlets. Collodd Cymru y gêm 10–14 wrth i'r Albanwyr sicrhau eu buddugoliaeth gyntaf oddi cartref yn erbyn Cymru ers 2002.

Bywyd personol
Mae'n briod a Dr Anwen Jones ac mae ganddynt ddwy ferch.

Astudiodd yn rhan amser ar gyfer gradd yn y gyfraith ym Mhrifysgol Abertawe, gan raddio yng Ngorffennaf 2010. Derbyniodd radd er anrhydedd gan y Brifysgol yng Ngorffennaf 2014

Derbyniodd OBE yn Anrhydeddau Pen-blwydd y Frenhines 2020, am ei wasanaeth i Rygbi'r Undeb yng Nghymru.

Cyfeiriadau

Genedigaethau 1985
Chwaraewyr rygbi'r undeb Cymreig
Chwaraewyr undeb rygbi rhyngwladol Cymru
Pobl addysgwyd yn Ysgol yr Esgob Gore
Pobl addysgwyd yng Ngholeg Llanymddyfri
Prion, Sir Ddinbych

Pentref yn Nyffryn Clwyd yw Prion (), wedi ei leoli yng nghymuned Llanrhaeadr-yng-Nghinmeirch yn Sir Ddinbych, tua dwy filltir i'r de o dref Dinbych ac ar ffîn ogleddol Mynydd Hiraethog.  Nid oes canolbwynt i'r pentref, dim ond casgliad o dai a ffermydd ar wasgar.  Mae ysgol gynradd Ysgol Pantpastynog, Capel Prion (Methodistaidd Calfanaidd) ac Eglwys Sant Iago (wedi cau yn 2008) yn y pentref.

Tarddiad yr enw 
Yn ôl y Dictionary of the Place-Names of Wales, ysytyr yr enw yw 'tir Pereu'.

Enwogion
Edward Jones, emynydd
Leah Owen, cantores

Cyfeiriadau

Llanrhaeadr-yng-Nghinmeirch
Pentrefi Sir Ddinbych
Maenan

Pentref ar wasgar a phlwyf eglwysig yng nghymuned Llanddoged a Maenan, Cymru, yw Maenan. Saif tua 4 milltir i'r gogledd o Lanrwst ac i'r de o blwyf Eglwysbach. Mae'n rhan o gymuned Llanddoged a Maenan. Poblogaeth: tua 300 gyda chanran sylweddol yn siaradwyr Cymraeg.

Mae'r rhan fwyaf o'r boblogaeth yn dod o gefndir amaethyddol. Ceir cymysgedd o ffermio defaid, godro ac iseldir.

Mae ail-safle Abaty Aberconwy, a fu'n abaty Sistersiaidd, yno; mae gwesty erbyn hyn ar safle'r abaty, fymryn i'r gorllewin o'r A470.

Caeodd Ysgol Maenan yn y 1990au cynnar. Mae plant o Faenan yn awr yn teithio i Landdoged neu Eglwysbach am addysg gynradd, ac i Ysgol Dyffryn Conwy yn Llanrwst ar gyfer addysg uwchradd. Mae'r rhan fwyaf yn gymwys i gael cludiant am ddim i'r ysgol.

Ym Maenan, mae Cader Ifan Goch. Dywed y chwedl, yn y man hwn oedd cadair y cawr Ifan Goch. Ceir golygfeydd godidog o Ddyffryn Conwy o'r safle. Yma hefyd gallwch weld fynyddoedd y Carneddau a mynyddoedd Arenig. Yr Ymddiriedolaeth Genedlaethol sy'n berchen ar y safle ar hyn o bryd. Mae'r llwybr i fyny at y safle yn croesi drwy goetir sy'n perthyn i eiddo preifat.

Yn Yr Wigfa, ganwyd a magwyd yr awdures Mary Vaughan Jones. Mae hi'n cael ei hadnabod fwyaf fel awdures llyfrau Sali Mali. Mae llechen er côf amdani ym maes parcio Cadair Ifan Goch.

Ceir dau gapel ym Maenan: Capel Tan Soar a Chapel Salem, gyda gwasanaethau Cymraeg ar y Sul.

Ym Maenan, lleolir fragdy lleol Bragdy'r Nant yn Penrhwylfa. Dechreuodd y bragdy yn 2007 gan ŵyr yr ardal, ac mae bellach yn cyflenwi i nifer o dafarndai ar draws y rhanbarth.

Cyfeiriadau

Dyffryn Conwy
Llanddoged a Maenan
Pentrefi Conwy
Plwyfi Cymru
Caerwynt

Dinas yn Hampshire, De-ddwyrain Lloegr, yw Caerwynt neu Caer-wynt (Saesneg: Winchester). Fe'i lleolir mewn ardal ddi-blwyf yn ardal an-fetropolitan
Dinas Caerwynt. Mae'n ganolfan weinyddol yr ardal an-fetropolitan honno, yn ogystal â sir seremonïol
Hampshire a sir an-fetropolitan Hampshire. Saif ar lan Afon Itchen.
Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan ardal adeiledig Caerwynt boblogaeth o 45,184.
Mae'n ddinas hanesyddol sy'n gartref i Eglwys Gadeiriol Caerwynt, a godwyd yn yr 11g ar safle eglwys gynharach. Fel prifddinas teyrnas Sacsonaidd
Wessex a safle llys ei brenhinoedd, bu bron mor bwysig â Llundain yng nghyfnod yr Eingl-Sacsoniaid.
Mae'n gartref i Goleg Caerwynt, ysgol gyhoeddus hynaf Lloegr, a sefydlwyd gan William o Wykeham yn 1382.
Bu farw'r nofelydd Jane Austen yn y ddinas.

Adeiladau a chofadeiladau 
 Castell Caerwynt
 Castell Wolvesey
 Palas Wolvesey
 Ysbyty St Cross

Enwogion 
 Yr Ymerodres Matilda (1102-1167), ganed yn y ddinas yn Chwefror 1102 (yn ôl pob tebyg)
 John Lingard (1771-1851), hanesydd
 Colin Firth (g. 1960), actor

Gweler hefyd
Rhestr enwau Cymraeg ar drefi a llefydd eraill yn Lloegr

Cyfeiriadau

 
Dinasoedd Lloegr
Dinas Caerwynt
Prifddinasoedd cyn-wladwriaethau
Trefi Hampshire
Llanwnda, Sir Benfro

Am y pentref yn Arfon, gweler Llanwnda, Gwynedd.

Pentref bychan yng nghymuned Pen-caer, Sir Benfro, Cymru, yw Llanwnda. Saif yng ngogledd y sir, tua milltir i'r gogledd o bentref Wdig, ger tref borthladd Abergwaun. Mae'n gorwedd wrth droed penrhyn Pen Caer ac yn rhan o Barc Cenedlaethol Arfordir Penfro.

Sefydlwyd eglwys hynafol Llanwnda gan y sant Gwyndaf Hen (neu Gwnda), un o feibion Emyr Llydaw, yn y 6g. Ceir chwech o feini Cristnogol cynnar wedi eu hymgorffori ym muroedd yr eglwys bresennol, yn cynnwys pedwar gyda chroesau Celtaidd arnynt. Ceir cefluniau sy'n cynrychioli mynachod efallai ar y ddau arall. Cawsant eu darganfod wrth adnewyddu'r eglwys yn 1881. Dywedir fod Asser wedi derbyn ei addysg gynnar yn Llanwrda. Am gyfnod bu bywoliaeth yr eglwys yn nwylo Gerallt Gymro. O'r eglwys ceir golygfeydd braf dros Pen Strwmbl a Charregwastad.

Cysylltir Sant Gwnda â chwedl werin yn yr ardal. Syrthiodd a thorri ei goes wrth geisio croesi ffrwd. Meltithiodd y ffrwd fel na allai pysgod nofio ynddi, ond mae'n dal i lifo o'r ffynnon sanctaidd ger yr eglwys.

Pobl
John James, ffermwr o Bencaer a dyddiadurwr. Mae Dyddiadur John James, Trenewydd, Llanwnda, Sir Benfro yn ddogfen unigryw o’i ardal, ei gymdeithas, a’i gyfnod cynnar yn y genre hon. Mae detholiad o gofnodion yn ei ddyddiadur sy’n ymwneud â’r tywydd a ffermio i’w gweld yma . Fe’i ysgrifennwyd yn Saesneg.

Cyfeiriadau

Eglwysi Sir Benfro
Pen-caer
Pentrefi Sir Benfro
Parc Cenedlaethol Arfordir Penfro
Alun Jones

Mae'r erthygl yma yn trafod y nofelydd Alun Jones. Am bersonau eraill o'r un enw, gweler Alun Jones (gwahaniaethu).

Nofelydd Cymreig yw Alun Jones (ganed 1946). Ganed ef yn Sarn Mellteyrn yn Llŷn ac mae’n berchen siop lyfrau Llên Llŷn ym Mhwllheli. Mae’n briod ag Ann ac mae ganddynt bump o feibion.

Gweithiau
 Ac Yna Clywodd Sŵn y Môr (1979)
 Pan Ddaw’r Machlud (1981)
 Oed Rhyw Addewid (1983)
 Plentyn y Bwtias (1989)
 Draw Dros y Tonnau Bach (Hydref 2001)
 Y Llaw Wen (Medi 2004; Gwasg Gomer)
 TGAU Adolygu Bitesize: Cymraeg Iaith Gyntaf (gyda Nia Royles) (Ionawr 2005; Gwasg Gomer)
 Ac Yna Clywodd Sŵn y Môr (CD) (Mawrth 2005; Tympan)
 Fy Mrawd a Minnau (Ebrill 2007)
 Lliwiau'r Eira (Tachwedd 2013), Gwasg Gomer

Dolen allanol
Alun Jones ar wefan Gwasg Gomer

Enillwyr Gwobr Goffa Daniel Owen
Genedigaethau 1946
Llenorion Cymraeg
Llenorion Cymreig yr 20fed ganrif
Llenorion Cymreig yr 21ain ganrif
Nofelwyr Cymraeg
Pobl o Lŷn
Elfyn Pritchard

Awdur Cymreig ydy Elfyn Pritchard (ganwyd 28 Ebrill 1932), sy'n dod o Y Sarnau, ger Y Bala. Mae hefyd yn gyn-brifathro ysgol gynradd ac yn ddarlithydd ac yn adolygydd.

Bu'n Gadeirydd Panel Plant Cyngor y Celfyddydau ac yn Gadeirydd Panel llyfrau darllen CBAC. Roedd yn Gadeirydd Pwyllgor Gwaith Eisteddfod yr Urdd Meirionnydd 1994 ac yn Is-Gadeirydd Pwyllgor Gwaith Eisteddfod Genedlaethol Meirion a'r Cyffiniau yn Y Bala ym 1997. Mae wedi bod yn olygydd Allwedd y Tannau, Cylchgrawn Cymdeithas Cerdd Dant Cymru am 17 mlynedd. Mae'n aelod o Lys a Chyngor yr Eisteddfod ac yn aelod o'r Orsedd yn dilyn ei lwyddiant yn cipio'r Fedal Ryddiaith yn Ninbych.

Llyfryddiaeth
 Y Gath a Gollodd ei Grwndi (Gwasg Gomer, 1975)
 Cynllun y Porth: Dyddiau Pwysig ar y Fferm (Dref Wen, 1987)
 Yr Eira Mawr a'r Rhew, gyda Emily Huws (Gwasg Gomer, 1989)
 Y Gystadleuaeth, gyda Emily Huws (Gwasg Gomer, 1989)
 Marathon, gyda Emily Huws (Gwasg Gomer, 1989)
 Yr Octopws, gyda Emily Huws (Gwasg Gomer, 1989)
 Y Tân yn y Goedwig, gyda Emily Huws, Cyfres Stori a Chwedl (Gwasg Gomer, 1989)
 Mot (Gwasg Gomer, 1995)
 Fe Ddaeth yr Awr (Gwasg Gomer, 1996)
 Trwy'r Tywyllwch (Gwasg Gomer, 2001)
 Pan Ddaw'r Dydd...? (Gwasg Gomer, 2003)
 Fel Nerthol Wynt (Gwasg Gomer, 2005)
 Cynllun y Porth: Llyfr Athrawon (Gwasg Gomer, 2005)
 Ar Ddannedd y Plant (Gwasg Gomer, 2010)
 Moch Bach Mewn Basged Ddillad, gyda Aeryn Jones (Y Lolfa, 2013)

Gwobrau ac Anrhydeddau
Y Fedal Ryddiaith, Eisteddfod Genedlaethol Cymru Dinbych 2001 (Trwy'r Tywyllwch)
Gwobr Goffa Daniel Owen, Eisteddfod Genedlaethol Cymru Maldwyn a'r Gororau 2003 (Pan Ddaw'r Dydd'')
Gwobr Mary Vaughan Jones, 2003

Cyfeiriadau

Genedigaethau 1932
Enillwyr Gwobr Goffa Daniel Owen
Enillwyr y Fedal Ryddiaith
Llenorion Cymraeg
Llenorion Cymreig yr 20fed ganrif
Llenorion Cymreig yr 21ain ganrif
Nofelwyr Cymraeg
Pobl o Feirionnydd
Llanwnda, Gwynedd

Am y pentref yn Sir Benfro, gweler Llanwnda (Sir Benfro).

Pentref, cymuned, a phlwyf eglwysig yng Ngwynedd, Cymru, yw Llanwnda (). Saif yn ardal Arfon ar briffordd yr A499 tua 3 milltir i'r de o dref Caernarfon. Llifa Afon Carrog drwy'r gymuned.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Hanes a hynafiaethau
Mae'r eglwys, a gysegrir i Sant Gwyndaf (Gwnda), yn sefydliad hynafol, ond mae'r rhan fwyaf o'r adeilad presennol yn dyddio i 1847 pan gafodd yr eglwys ei hailadeiladu yn gyfangwbl. Yn ôl y disgrifiadau o'r hen eglwys, roedd hi'n dyddio i'r 13g ac ar ffurf croes. Dim ond darnau o waelod muriau'r hen eglwys sy'n aros.

Mae henebion y plwyf yn cynnwys caer hynafol Dinas y Pryf, bryngaer Hen Gastell a chaer dybiedig Dinas Dinoethwy.

Hefyd yn y plwyf ceir Rhedynog Felen, safle gwreiddiol Abaty Aberconwy. Daeth mynachod yno o Abaty Ystrad Fflur ar 24 Gorffennaf, 1186, ond symudasant i Aberconwy yn fuan wedyn. Arosodd y tir yn nwylo'r abaty Sistersiaidd hyd at gyfnod diddymu'r mynachlogydd.

Pobl o Lanwnda
Huw Lewys (1562 - 1634), awdur y gyfrol Perl mewn Adfyd.
Magwyd y llenor Angharad Tomos yn Llanwnda. 
Roedd y llenor Glasynys yn frodor o Rostryfan, sy'n rhan o blwyf Llanwnda.
W. Gilbert Williams, yr arloeswr ymysg haneswyr lleol y cyfnod modern, o Rostryfan, a bu'n ysgolfeistr yn Ysgol Gynradd Felinwnda a Rhostryfan.

Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

Canolfan Bro Llanwnda

Mae yma ganolfan fro a agorwyd ym Medi 2006 i wasanaethu nifer o gymunedau gwledig Cymreig fel Bethesda Bach, Chatham, Dinas, Llanfaglan, Llandwrog, Llanwnda, Rhos Isa, Tai Lon a Saron, ac eraill. Mae'r ganolfan y drws nesaf i Ysgol Gynradd Felinwnda.

Ers ei hagor, mae yma ddwy gymdeithas wedi eu ffurfio o'r newydd, sef Clwb Garddio Felinwdna a Chymdeithas Hanes Tair Llan. Mae Cylch Meithrin Llanwnda yn cyfarfod yma, a Merched y Wawr Dinas. Mae'r ysgol gynradd leol hefyd yn defnyddio'r ganolfan, a cheir nifer o weithgareddau eraill ynddi, na fuasent yn digwydd heb y Ganolfan.

Cyfeiriadau

Dolen allanol
Gwefan y Ganolfan

Cymunedau Gwynedd
 
Pentrefi Gwynedd
Plwyfi Cymru
Brodwaith Bayeux

Brodwaith enwog o'r 11g a luniwyd ar gyfer Eglwys gadeiriol Bayeux, yn Normandi, Ffrainc, i ddathlu buddugoliaeth Dug Gwilym ym Mrwydr Hastings a goresgyniad Lloegr gan y Normaniaid yw Brodwaith Bayeux.

Mae'r brodwaith, sy'n 69 m (231 troedfedd) o hyd, yn rhoi hanes darluniadol goresgyniad Lloegr gan y Normaniaid gan ddechrau gydag ymweliad Harold II, brenin Lloegr â Normandi a gorffen gyda Brwydr Hastings yn 1066. Mae o werth hanesyddol mawr. Cafodd ei gomisynu gan Odo, Esgob Bayeux, hanner-brawd Dug Gwilym (Gwilym Gwncwerwr). Yn ôl traddodiad, cafodd ei wneud gan Mathilda, gwraig Gwilym, ond credir erbyn hyn iddo gael ei lunio gan grefftwyr Normanaidd yn Lloegr ar ôl y Goresgyniad.

Gellir gweld Brodwaith Bayeux yn amgueddfa Bayeux.

Cyfeiriadau

Bayeux
Gweithiau'r 11eg ganrif
Y Normaniaid
Ffilm fud

Ffilm heb drac sain syncroneiddiedig (h.y. a recordiwyd ar y pryd), yn enwedig trac sain deialog, yw film fud. Roedd y ffilm gyntaf i gael ei saethu erioed, yn 1888, yn ffilm fud. Bu'r ffilm fud ar ei hanterth yn y cyfnod 1915-1927, ond ildiodd i'r "talkies" newydd yn gyflym ar ôl 1928.

Er bod y syniad o wneud ffilmiau gyda thraciau sain recordiedig hyned â'r diwydiant ffilm ei hun, oherwydd anawsterau technegol roedd y rhan fwyaf o ffilmiau yn fud hyd y 1920au diweddar.

Cyfeirir yn aml at gyfnod y ffilm fud fel "Oes y Sgrîn Arian," am fod gan y ffilm a ddefnyddid yn y 1910au a'r 1920au sglein arianaidd.

Roedd actio mewn ffilm mud yn gofyn technegau arbennig. Byddai'r actorion yn pwysleisio emosiynau a theimladau trwy ystumiau'r wyneb, ac mae golygfeydd sy'n canolbwyntio ar wyneb yr actor(es) yn nodweddiadol o ffilmiau mud. Mewn canlyniad mae'r actio a welir yn y ffilmiau yn gallu ymddangos fel "gor-actio" i wylwyr heddiw, ond rhaid cofio fod ymateb cynulleidfaoedd cyfoes yn wahanol.

Mae sêr mawr y ffilm fud yn cynnwys Charlie Chaplin, Edna Purviance, Lillian Gish, Mary Pickford, Theda Bara, Buster Keaton a Lon Chaney.

Ymhlith cyfarwyddwyr enwocaf byd y ffilm fud gellid crybwyll Abel Gance, D. W. Griffith, Mack Sennet, Charlie Chaplin a Cecil B. DeMille.

Ffilmiau mud a wnaeth yr elw mwyaf

Dyma'r ffilmiau mud mwyaf proffidiol yn ôl y cylchgrawn ffilm Variety yn 1932 (gwerth y doler yn 1932)  .
 The Birth of a Nation (1915) - $10,000,000
The Big Parade (1925) - $6,400,000
Ben-Hur  (1925) - $5,500,000
Way Down East (1920) - $5,000,000
The Gold Rush  (1925)  - $4,250,000
The Four Horsemen of the Apocalypse (1921)  - $4,000,000
The Circus  (1928)  - $3,800,000
The Covered Wagon (1923) - $3,800,000
The Hunchback of Notre Dame (1923) - $3,500,000
The Ten Commandments (1923) - $3,400,000
Orphans of the Storm  (1921)  - $3,000,000
For Heaven's Sake  (1926) - $2,600,000
Seventh Heaven  (1926) - $2,400,000
Abie's Irish Rose  (1928) - $1,500,000

Ffilmiau mud
fud
Alun Jones (gwahaniaethu)

Gall Alun Jones gyfeirio at un o nifer o bobl:

 Alun Jones, nofelydd Cymreig
 Alun Ffred Jones, Aelod Cynulliad Plaid Cymru dros etholaeth Caernarfon 
 Alun Jeremiah Jones, (Alun Cilie)
 Alun Wyn Jones, chwaraewr Rygbi
Modern Times

Ffilm gan Charles Chaplin gyda Chaplin, Paulette Goddard, Henry Bergman a Tiny Sandford yw Modern Times ("Amserau Modern") (1936).

Ffilmiau Charlie Chaplin
Ffilmiau Saesneg
Ffilmiau 1936
33

1g CC - 1g - 2g 
10au CC 0au CC 0au 10au 20au - 30au - 40au 50au 60au 70au 80au 
28 29 30 31 32 - 33 - 34 35 36 37 38

Digwyddiadau 
 Argyfwng economaidd yn Rhufain.
 Dyddiad traddodiadol croeshoelio Iesu. Awgrymwyd 30 neu 28 fel dyddiadau mwy tebygol.

Genedigaethau

Marwolaethau 
 Iesu (dyddiad traddodiadol)
 Judas Iscariot, hunanladdiad (dyddiad traddodiadol)
 Agrippina yr Hynaf, gwraig Germanicus (hunanladdiad trwy lwgu)
 Nero Caesar (nid yr un person a'r ymerawdwr Nero), mab Germanicus ac Agrippina yr Hynaf, trwy lwgu.
 Drusus Caesar, mab Germanicus ac Agrippina yr Hynaf, trwy lwgu.

33

als:30er#33
Tylwyth Od Timmy

Rhaglen deledu wedi ei animeiddio ar gyfer plant yw Tylwyth Od Timmy (Teitl gwreiddiol Saesneg: The Fairly OddParents). Caiff y fersiwn Cymraeg ei darlledu ar S4C. Mae Danny Phantom yn deillio o'r sioe hon, a wnaed gan yr un crëwr (Butch Hartman).

Rhaglenni teledu Americanaidd
Rhaglenni teledu Canadaidd
Rhaglenni teledu S4C
Rhaglenni teledu i blant
Cyflwyniadau rhaglenni teledu 2001
Thomas Williams (Brynfab)

Ffermwr, bardd a nofelydd Cymreig oedd Thomas Williams neu Brynfab (8 Medi 1848 – 18 Ionawr 1927). Cafodd ei eni a'i fagu yng Nghwmamam, Sir Gaerfyrddin.

Daeth yn aelod blaenllaw o gylch llenyddol a cherddorol 'Clic y Bont'. am flynyddoedd bu'n olygydd Tarian y Gweithiwr. Cyhoeddodd nifer o gerddi yng nghyfnodolion Cymraeg y cyfnod ond fe'i cofir yn bennaf heddiw am ei unig nofel, Pan oedd Rhondda'n bur sy'n rhoi darlun o fywyd Cymraeg Cwmamam cyn y chwyldro diwydiannol.

Llyfryddiaeth
Pan oedd Rhondda'n bur (1912)

Cyfeiriadau

Beirdd Cymraeg
Ffermwyr Cymreig
Genedigaethau 1848
Golygyddion Cymreig
Llenorion Cymreig y 19eg ganrif
Llenorion Cymreig yr 20fed ganrif
Marwolaethau 1927
Nofelwyr Cymraeg
Pobl o Sir Gaerfyrddin
Ioan Fedyddiwr

Proffwyd Iddewig sydd hefyd yn ffigwr pwysig mewn Cristionogaeth oedd Ioan Fedyddiwr (bu farw tua 30).

Ceir hanes ei eni yn Efengyl Luc yn y Testament Newydd. Roedd yn fab i offeiriad o'r enw Sechariah a'i wraig Elisabeth, oedd yn oedrannus ac wedi bod hyd hynny yn ddi-blant. Mae pob un o'r pedwar Efengyl yn sôn amdano yn pregethu ac yn bedyddio yn Afon Iorddonen. Mae'n fwyaf enwog oherwydd iddo fedyddio Iesu a'i gydnabod fel y Meseia.

Dywed yr Efengylau iddo gael ei garcharu gan Herod Antipas, tetrach Galilea, ychydig fisoedd wedi iddo fedyddio Iesu. Dywedir fod hyn oherwydd iddo gondemnio priodas Herod a 
Herodias, gwraig i frawd Herod, Philip.

Yn ôl yr hanesydd Josephus, dienyddiwyd Ioan gan Herod i osgoi gwrthryfel. Yn ôl Efengyl Mathew, dawnsiodd merch Herodias, Salome, i Herod, a'i blesio gymaint nes iddo addo iddi unrhyw beth a ddymunai. Ei dymuniad oedd cael pen Ioan.

Ioan Fedyddiwr yw nawddsant Puerto Rico, ac enwyd y brifddinas, San Juan ar ei ôl. Ef yw nawddsant Canada Ffrengig hefyd, a dethlir ei ddydd gŵyl, 24 Mehefin, yn Québec fel y Fête nationale du Québec. Ef hefyd yw nawddsant dinas Porto, ail ddinas Portiwgal.

Ystyrir ef yn broffwyd yn Islam hefyd, ac mae traddodiad ei fod wedi ei gladdu ym Mosg yr Ummaiaid, Damascus.

Cristnogaeth
Iddewiaeth
Proffwydi Islam
Proffwydi
Marwolaethau'r 30au
Seintiau Cristnogol
Mosg yr Ummaiaid

Mosg enwog yn Damascus, prifddinas Syria, yw Mosg yr Ummaiaid (Arabeg: جامع بني أمية الكبير, Ğām' Banī 'Umayyah al-Kabīr). Mae traddodiad fod Ioan Fedyddiwr wedi ei gladdu yno, ac mae beddrod Saladin mewn gardd fechan ger y mur gogleddol.

Ummaiaid
Damascus
Furry

Cymuned sy'n canolbwyntio ar anifeiliaid anthropomorffaidd yw furry fandom.

Maen nhw'n dathlu eu diwylliant trwy gelfyddyd, cerddoriaeth, gwisgoedd ("fursuit", ym mratiaith furry), ac yn y blaen. Yn arbennig, maen nhw'n dathlu'r diwylliant furry ar-lein ac yn eu confensiynau.

Sawl enghraifft o gonfensiynau yw: Anthrocon yn America, Eurofurence yn yr Almaen, Vancoufur yng Nghanada, Scotiacon yn yr Alban, ac yn y blaen. 

Fel arfer, "furry", neu "fur", yw'r term am gyfranogwr y fandom yn Saesneg ac yn ieithoedd arall hefyd, fel Ffrangeg, Rwsieg, ac yn y blaen.

Dechreuodd y gymuned yn ystod yr 1980/1990au, yng Ngogledd America, oherwydd cylchgronau yn arbennig. Hefyd, roedd cyfrifiaduron helpu poblogeiddio'r fandom hefyd trwy'r rhyngrwyd.

Heddiw, mae'r isddiwylliant yn cael perthynas drwg efo'r cyfryngau a'r cyhoedd. Oherwydd, mae un rhan y fandom yw rhywiol. Mae'r gair maen nhw'n defnyddio i siarad am y rhan rhywiol yw "yiff".

Yng Nghymru, peth pobl sy'n cynnig casgliadau

Dolen allanol

 WikiFur - wici am y fandom

Isddiwylliannau
The Fabulous Moolah

Ymgodymwr proffesiynol benywaidd oedd Mary Lillian Ellison neu The Fablous Moolah (22 Gorffennaf 1923 - 2 Tachwedd 2007).

Moolah oedd pencampwraig cyntaf World Wrestling Entertainment a'r National Wrestling Alliance.

Ymgodymwyr
Genedigaethau 1923
Marwolaethau 2007
Merched yr 20fed ganrif
Merched yr 21ain ganrif
Personoliaeth Chwaraeon Cymreig y Flwyddyn BBC Cymru

Gwobr Personoliaeth Chwaraeon Cymreig y Flwyddyn BBC Cymru yw'r wobr chwaraeon blynyddol uchaf ei bri yng Nghymru. Trefnir y wobr gan BBC Cymru, gan ddechrau yn 1954.

Ers 2002 mae'r enillydd yn cael ei ddewis drwy bleidlais gyhoeddus, gyda rhestr fer yn cael ei ddewis gan BBC Cymru.

Enillwyr

Cyfeiriadau

Dolenni Allanol
Rhestr yr enillwyr, 1954-2006

Chwaraeon yng Nghymru
Gwobrau Cymreig
Gwobrau chwaraeon
Sefydliadau 1954
Y Wig

Pentref a chymuned ym mwrdeistref sirol  Bro Morgannwg, Cymru, yw Y Wig (Saesneg: Wick). Mae tua dwy filltir o'r arfordir, y trefi agosaf yw Llanilltud Fawr, Y Bont-faen a Pen-y-bont ar Ogwr.

Mae gan y pentref dau dafarn, siop ac ysgol gynradd. Ceir hefyd nifer o lefydd i gerdded a seiclo yn y wlad o amgylch y pentref. Gall ymwelwyr i'r Wig gerdded i'r traethau lleol, Traeth Bach a Traeth Mawr, gan gerdded ar lwybr Cwm Nash ym Monknash neu o Fae Dwnrhefn yn Southerndown. Mae'r llwybrau ar draws y traethau a'r clogwynnau hyn yn ffurfio Llwybr Arfordir Treftadaeth Morgannwg.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

Cyfeiriadau

Arfordir Bro Morgannwg
Cymunedau Bro Morgannwg
Pentrefi Bro Morgannwg
Best in Show

Ffilm gan Christopher Guest gyda Christopher Guest, Parker Posey, Catherine O'Hara, Eugene Levy, Michael McKean ac Ed Begley Jr. ydy Best in Show ("Gorau yn Sioe") (2000).

Actorion 
Christopher Guest - Harlan Pepper
Parker Posey - Meg Swan
Michael Hitchcock - Hamilton Swan
Catherine O'Hara - Cookie Guggelman Fleck
Eugene Levy - Gerald 'Gerry' Fleck
Michael McKean - Stefan Vanderhoof
John Michael Higgins - Scott Donlan
Jennifer Coolidge - Sherri Ann Ward Cabot
Jane Lynch - Christy Cummings
Bob Balaban - Dr. Theodore W. Millbank III
Ed Begley Jr. - Mark Schaefer
Fred Willard - Buck Laughlin
Jim Piddock - Trevor Beckwith

Ffilmiau Saesneg
Ffilmiau 2000
Bette Midler

Actores, chantores a digrifwraig Americanaidd ydy Bette Davis Midler (ganwyd 1 Rhagfyr 1945). Caiff ei hadnabod weithiau gan ei henw llwyfan anffurfiol The Divine Miss M. Yn ystod ei gyrfa, mae hi wedi cael ei henwebu am ddau o Wobrau'r Academi ac wedi ennill pedair Grammy, pedair Golden Globes, tair Emmy a Gwobr Tony arbennig.

Actorion Americanaidd
Cantorion Americanaidd
Genedigaethau 1945
Merched yr 20fed ganrif
Merched yr 21ain ganrif
32

1g CC - 1g - 2g 
10au CC 0au CC 0au 10au 20au - 30au - 40au 50au 60au 70au 80au 
27 28 29 30 31 - 32 - 33 34 35 36 37

Digwyddiadau

Genedigaethau 
25 Ebrill — Otho, ymerawdwr Rhufeinig

Marwolaethau 
Lucius Calpurnius Piso, conswl dan yr ymerawdwr Augustus

32
31

1g CC - 1g - 2g 
10au CC 0au CC 0au 10au 20au - 30au - 40au 50au 60au 70au 80au 
26 27 28 29 30 - 31 - 32 33 34 35 36

Digwyddiadau 
 Pennaeth Gard y Praetoriwm, Lucius Aelius Sejanus, yn cael ei ddienyddio gan yr ymerawdwr Tiberius am gynllwynio.
 Naevius Sutorius Macro yn dod yn bennaeth Gard y Praetoriwm.
 Tiberius yn dychwelyd i Rufain o ynys Capri.

Genedigaethau 
 Musonius Rufus, athronydd Rhufeinig

Marwolaethau 
 18 Hydref  - Lucius Aelius Sejanus, pennaeth Gard y Praetoriwm, tua 50
 Marcus Velleius Paterculus, hanesydd Rhufeinig
 Livilla, nith a merch-yng-nghyfraith yr ymerawdwr Tiberius (llwgwyd i farwolaeth oherwydd ei rhan mewn cynllwyn gyda'i chariad Sejanus i ddiorseddu Tiberius).

31

als:30er#31
30

1g CC - 1g - 2g
10au CC 0au CC 0au 10au 20au - 30au - 40au 50au 60au 70au 80au 
25 26 27 28 29 - 30 - 31 32 33 34 35

Digwyddiadau 
 Y Rhufeiniaid yn sefydlu'r ddinas sy'n awr yn Tournai, Gwlad Belg.

Genedigaethau 
 Quintus Petillius Cerialis, brawd-yng-nghyfraith Vespasian

Marwolaethau 
 Ioan Fedyddiwr (dienyddiwyd ar orchymyn Herod Antipas, dyddiad traddodiadol)
 Shammai, pennaeth y Sanhedrin ac ysgolhaig.

30

als:30er#30
BAFTA Cymru

Mae BAFTA Cymru yn gorff sy'n ran o'r British Academy of Film and Television Arts. Ffurfwyd ef ym 1991, ac mae'n cynnal seremoni wobrwyo blynyddol i adnabod cyflawniadau perfformwyr a staff cynhyrchu yn ffilmiau a rhaglenni theledu Cymreig. Mae gwobrau'r corff yn annibynnol o'r British Academy Television Awards a'r British Academy Film Awards, ond gall ffilmiau a rhaglenni sy'n ymddangos yng ngwobrwyon ac enwebiadau BAFTA Cymru hefyd ymddangos yng ngwobrau'r BAFTA Prydeinig.

Dolenni allanol
Gwefan BAFTA Cymru 

Ffilm yng Nghymru
Gwobrau Cymreig
Teledu yng Nghymru
Sefydliadau 1991
Huw Evans

Cerddor a chyflwynydd teledu a radio Cymraeg ydy Huw Evans (ganwyd 15 Mawrth 1985) sy'n perfformio dan yr enw H. Hawkline. Mae'n fab i'r cyflwynydd teledu Hywel Gwynfryn.

Daeth i'r amlwg yn 2001 fel aelod o'r band Mwsog a ffurfwyd tra oedd yn mynychu Ysgol Glan Clwyd. Roedd yn cyflwyno rhaglenni gwestai C2 ar BBC Radio Cymru ac i dot dot. Roedd yn un o brif gyflwynwyr y gyfres gerddoriaeth Bandit ar S4C gyda Huw Stephens. Bu hefyd yn actio rhan Skid ar raglen Xtra ar S4C.

Cerddoriaeth

Mae wedi chwarae gyda cherddorion megis Cate Le Bon a Sweet Baboo. Yn 2010, dechreuodd chwarae ei gerddoriaeth ei hun dan yr enw H. Hawkline, gan chwarae mewn nifer o wyliau gan gynnwys Green Man a Sŵn. Mae hefyd wedi dylunio gwaith celf ei record ei hun yn ogystal â Me Oh My ar gyfer Cate Le Bon. Cymerodd yr enw H. Hawkline o'i hoff lyfr, The Hawkline Monster gan yr awdur Americanaidd Richard Brautigan.

Disgyddiaeth
A Cup of Salt, 6 Rhagfyr 2010 (Shape Records)
The Strange Uses Of Ox Gall, 5 Medi 2011 (Shape Records)
Black Domino Box EP, Awst 2012 (Shape Records)
Ghouls EP, 17 Mehefin 2013 (Turnstile)
In the Pink of Condition, 2 Chwefror 2015 (Heavenly)
I Romanticize, 2 Mehefin 2017 (Heavenly)

Cyfeiriadau

Dolenni allanol
Bandcamp H. Hawkline
Twitter H. Hawkline

Genedigaethau 1985
Cerddorion Cymreig
Cyflwynwyr radio Cymreig
Cyflwynwyr teledu Cymreig
Actorion Cymreig
Pobl o Gaerdydd
Pobl addysgwyd yn Ysgol Glan Clwyd
29

1g CC - 1g - 2g 
20au CC 10au CC 0au CC 0au 10au - 20au - 30au 40au 50au 60au 70au 
24 25 26 27 28 - 29 - 30 31 32 33 34

Digwyddiadau 
 Agrippina yr Hynaf yn cael ei alltudio i ynys Pandataria, a'i meibion (heblaw Caligula) yn cael eu carcharu gan Sejanus.
 Iesu yn cael ei fedyddio gan Ioan Fedyddiwr (dyddiad traddodiadol)

Genedigaethau

Marwolaethau 
Livia, gweddw yr ymerawdwr Augustus a mam yr ymerawdwr Tiberius

29

als:20er#29
28

1g CC - 1g - 2g 
20au CC 10au CC 0au CC 0au 10au - 20au - 30au 40au 50au 60au 70au 
23 24 25 26 27 - 28 - 29 30 31 32 33

Digwyddiadau 
 Y Frisiaid o gwmpas rhan isaf Afon Rhein yn dod i gytundeb a'r Rhufeiniaid, ac felly'n osgoi cael eu concro.
 Daru yn dod yn frenin Baekje (Corea heddiw).

Genedigaethau

Marwolaethau 

28

als:20er#28
Odo

Mae Odo yn enw a gysylltir yn bennaf â chymeriadau hanesyddol o'r Oesoedd Canol. Mae'r enw'n gytras â'r enwau Almaeneg Otho and Otto, yr enw Ffrangeg Odon, a'r enwau Eidaleg Ottone ac Udo; deilliant i gyd o enw Germanaidd sy'n golygu "meddianwr cyfoeth". Mae Odo yn enw ar sawl cymeriad ffyglen yn ogystal.

Hanesyddol

Brenhinoedd 
 Odo Fawr (hefyd Eudes, Eudo, neu Otto) (m. tua 735), Dug Aquitaine
 Odo I, Cownt Orléans (m. 834)
 Odo I, Cownt Troyes (m. 871)
 Odo II, Cownt Troyes (yn 876)
 Odo o Ffrainc, brenin y Ffranciaid (860 - 898)
 Odo o Toulouse, cownt Toulouse (m. 918 neu 919)
 Odo, Cownt Paris (c. 860 - 898), neu Eudes, brenin y Franciaid
 Odo, Dug Bwrgwyn (944 – 965)
 Odo o Fézensac, Cownt Fézensac o 960 ymlaen
 Odo I, Cownt Blois (950-996)
 Odo I, Margrave yr Ostmark Sacsonaidd (m. 993)
 Odo II, Cownt Blois (Eudes le Champenois) (983 - 1037)
 Odo II, Margrave yr Ostmark Sacsonaidd (m. 1046)
 Odo o Gascony (1010 - 1093)
 Odo IV, Cownt Troyes (m. 1115)

Gweler hefyd:
 Odo I
 Odo II

Clerigwyr 
 Odo o Glanfeuil, abad a hagiograffydd (9g)
 Sant Odo o Cluny (c. 878 - 942)
 Odo o Arezzo (fl. diwedd y 10g)
 Oda Galed, (Oda the Severe) Archesgob Caergaint, 942-959
 Odo o Bayeux (c. 1036 – 1097), esgob Bayeux
 Odo o Cambrai, esgob a mynach (1050 - 1113)
 Odo de St Amand, Prif Feistr yr Ysbytywyr, 12g
 Odo o Deuil, hanesydd a chroesgadwr, 12g
 Odo o Châteauroux, cardinal Frengig (m. 1273)
 Odo o Cheriton, offeiriad a fabulist, 13g, awdur Chwedlau Odo
 Odo Colonna (1368 – 1431), Pab Martin V
 Odo O'Driscoll, Esgob Ross, Iwerddon (o 1482- hyd c. 1492), a adnabyddir hefyd fel Hugh O'Driscoll

Diweddar 
 Odo Casel neu Johannes Casel (1886–1948), diwinydd Almaenig
 Odo Hirsch (g. 1962), awdur o Australia
 Odo Russell, Baron 1af Ampthill, (1829 – 1884), diplomydd o Sais

Arall
 Castell Odo, bryngaer yn Llŷn
 Odo, genios pryfed copyn (Zoridae)
 Odo Shakiso, ardal yn Ethiopia
Odo o Cheriton

Offeiriad a llenor yn yr iaith Ladin oedd Odo o Cheriton (m. 1247). Yn Sais o dras Normanaidd, mae Odo'n adnabyddus i edfrydwyr rhyddiaith Cymraeg Canol fel awdur Chwedlau Odo.

Ei fywyd
Bu cryn ansicrwydd ynglŷn ag Odo a'i fywyd. Ymwelodd â Paris, ac yno yn ôl pob tebyg yr enillodd ei radd fel Meistr y Celfyddydau. Ceir traddodiad ei fod yn fynach Sistersiaidd neu'n perthyn i'r Præmonstratensiaid. Cyfeirir at un "Meistr Odo o Cheriton" yng nghofnodion Caint a Llundain, rhwng 1211 a 1247, yn fab i William o Cheriton, arglwydd maenor Delce yn Rochester. Yn 1211-12 daeth Odo i feddiant eglwys Cheriton, ger Folkestone; ceir cofnod o'i dad yn talu hebog i'r brenin John o Loegr i brynu'r bywoliaeth. Yn 1233 etifedodd Odo ystadau ei dad yn Delce, Cheriton, a mannau eraill. Ar siarter o 1235-6 (British Museum, Harl. Ch. 49 B 45), ynglŷn â hawl ar siop yn Llundain, ceir ei sêl, sy'n dangos mynach yn eistedd wrth ei fwrdd, gyda seren uwch ei ben (Sant Odo o Cluny efallai). Bu farw yn 1247.

Gwaith llenyddol
Ysgrifennodd Odo sawl gwaith Lladin ar bynciau eglwysig a diwinyddol, yn cynnwys pregethau. Ond ei brif gyfraniad i lenyddiaeth yw ei Parabole Sancti, sy'n perthyn i draddodiad y fabliaux Ffrengig a gwaith Esop. Cyfieithwyd y gwaith i'r Gymraeg tua diwedd y 14g (neu gynt) dan y teitl Chwedlau Odo. Ceir cyfieithiadau o'r un cyfnod i'r Saesneg, Ffrangeg a Sbaeneg yn ogystal.

Ffynhonnell
Ifor Williams (gol.), Chwedlau Odo (Hughes a'i Fab, Wrecsam, 1926)

Genedigaethau'r 12fed ganrif
Llenorion Lladin yr Oesoedd Canol
Llenorion y 13eg ganrif
Llenorion Seisnig yr Oesoedd Canol
Marwolaethau 1247
Saeson y 13eg ganrif
Chwedlau Odo

Cyfieithiad Cymraeg Canol o gasgliad o bregethau Lladin sy'n cynnwys nifer o chwedlau enghreifftiol neu foeschwedlau am anifeiliaid yw Chwedlau Odo.

Ysgrifennwyd y testun Lladin gwreiddiol, a adnabyddir fel rheol dan yr enw Parabole Sancti, gan Odo o Cheriton (m. 1247), offeiriad a llenor o Sais, o dras Normanaidd, a aned yng Nghaint. Ymddengys y cafodd yr awdur llawer o'i ddeunydd o chwedlau tebyg yn Chwedlau Esop, y Roman de Renard a'r Bwystoriau. Cyfieithwyd y gwaith i'r Gymraeg gan Gymro anhysbys tua diwedd y 14g. Ceir y testun hynaf yn Llawysgrif Llanstephan 4, sydd i'w dyddio i ddegawd gyntaf y 15g, a cheir sawl testun diweddarach yn ogystal.

Anifeiliaid yw'r cymeriadau i gyd ac mae'r chwedlau ar ddull damhegion poblogaidd gyda moeswers ar y diwedd. Amrywia deunydd y chwedlau'n fawr. Storïau cryno am ddigwyddiadau ym myd yr anifeiliaid, sydd mewn gwirionedd yn fyd is-ddynol gyda gwahanol anifeiliaid yn cynrychioli mathau o bobl, yw'r chwedlau hyn. Mae ymddygiad yr anifeiliaid yn dysgu gwers i bobl yn y byd go iawn trwy amlygu rhagoriaethau a gwendidau dynion. Fel sy'n gyffredin yn llenyddiaeth boblogaidd yr Oesoedd Canol, ceir cymysgedd o'r glân a'r brwnt.

Llyfryddiaeth
Chwedlau Odo, gol. Ifor Williams (Hughes a'i Fab, Wrecsam, 1926)

Cyfieithiadau Cymraeg Canol
Llenyddiaeth Ladin yr Oesoedd Canol
Rhyddiaith Cymraeg Canol