alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
Ofn

Emosiwn neu deimlad cryf ac annymunol a achosir gan berygl y credir ei fod ar ddigwydd yw ofn. Mae'n un o'r emosiynau mwyaf gwaelodol yn y meddwl dynol. Ar lefel seicosomatig gellid ei ystyried yn fecanwaith amddiffyn mewn dyn, ac mewn anifeiliaid hefyd.

Mae ofn wedi chwarae rhan ganolog mewn sawl damcaniaeth athronyddol, o ddyddiau Plato ymlaen. Yn ei Glaucon, mae Plato yn dadlau fod ofn canlyniadau ein gweithredoedd yn ein hatal rhag cyflawni drygioni ac felly yn beth da mewn cymdeithas. Ond mae Aristotlys yn dilyn trwydded arall gan ddadlau fod gormod o ofn mewn dyn a chymdeithas yn creu llyfndra a gwaseidd-dra, tra bod diffyg ofn yn arwain at weithredoedd gorffwyll; dylai dewrder gael ei fesuro yn ôl y ffordd mae rhywun yn ymdopi ag ofn oherwydd nid yw osgoi ofn yn bosibl mewn bod rhesymol.

Dadleuodd yr athronydd gwleidyddol Thomas Hobbes fod ofn ein gilydd ac, yn nes ymlaen, ofn pennaeth neu frenin, yn creu cymdeithas. Dadleuir hefyd fod ofn yn deimlad sydd wedi esblygu dros miloedd o flynyddoedd er mwyn cadw pobl mewn trefn ac i fihafio.

Mewn crefydd, yn arbennig yn y crefyddau mawr undduwiaethol, mae "parchedig ofn" at Dduw yn elfen sylfaenol. Yn Llyfr Job a rhai llyfrau eraill yn y Beibl, sonnir am Lefiathan, yr anifail anhygoel o fawr a grëwyd gan Dduw i greu ofn ar bobl, yn enwedig y balch; cyfeirir at Lefiathan fel duw meidrol.

Gweler hefyd
Ffobia, ofn afresymol rhywbeth
Ffilm arswyd

Cyfeiriadau
Ted Honderich (gol.), The Oxford Companion to Philosophy (Rhydychen, 1995), d.g. Fear.

 
Emosiwn
Franz Lehár

Cyfansoddwr operetas oedd Franz Lehár (30 Ebrill 1870 - 24 Hydref 1948).

Cafodd ei eni yn Komárno, Slofacia, yn fab i'r cerddor Franz Lehár.  Bu farw yn Bad Ischl, ger Salzburg, Awstria.

Operetau
Wiener Frauen, 21 Tachwedd 1902, Theater an der Wien, Wien
Der Rastelbinder, 20 Rhagfyr 1902, Theatr Carl, Wien
Der Göttergatte, 20 Ionawr 1904, Theatr Carl, Wien
Die Juxheirat, 21 Rhagfyr 1904, Theater an der Wien
Die lustige Witwe (Saesneg: The Merry Widow), 30 Rhagfyr 1905, Theater an der Wien
Das Fürstenkind, 7 Hydref 1909, Theatr Johann Strauss, Wien
Der Graf von Luxemburg, 12 Tachwedd 1909, Theater an der Wien
Zigeunerliebe, 8 Ionawr 1910, Theatr Carl, Wien
Eva, 24 Tachwedd 1911, Theater an der Wien
Endlich allein, 30 Ionawr 1914, Theater an der Wien
Wo die Lerche singt, 1 Chwefror 1918, Opera Brenhinol, Budapest
Die blaue Mazur, 28 Mai 1920, Theater an der Wien
Paganini, 30 Hydref 1925, Theatr Johann Strauss, Wien
Der Zarewitsch, 26 Chwefror 1926, Theatr Metropol,Berlin
Friederike, 4 Hydref 1928, Theatr Metropol, Berlin
Das Land des Lächelns (Saesneg: The Land of Smiles), 10 Hydref 1929, Theatr Metropol, Berlin
Schön ist die Welt, 3 Rhagfyr 1930, Theatr Metropol, Berlin
Giuditta, 20 Ionawr 1934, Vienna State Opera

Lehár, Franz
Lehár, Franz
Lehár, Franz
Green Gartside

Mae Green Gartside neu Paul Julian Strohmeyer (ganwyd 22 Mehefin 1955) yn brif leisydd gyda'r grwp pop Scritti Politti. Mae'n enedigol o Gaerdydd ac fe'i fagwyd yng Nghwmbrân, lle y mynychodd Ysgol Gyfun Croesyceiliog.

Daeth i amlygrwydd yn ystod y 1980au gyda chaneuon yn y siartiau megis Would Beez (Pray Like Aretha Franklin), Absolute, a Word Girl.

Genedigaethau 1955
Cantorion Cymreig
Cerddorion o Gaerdydd
Tre Taliesin

Pentref yn ardal Geneu'r Glyn, gogledd Ceredigion, yw Tre Taliesin. Lleolir y pentref ar y briffordd A487, tua hanner ffordd rhwng Machynlleth i'r gogledd-ddwyrain ac Aberystwyth i'r de. Y pentrefi agosaf yw Tal-y-bont i'r de a phentref bychan Llangynfelyn, hanner milltir i'r gorllewin. Mae Tre Taliesin ei hun yn rhan o blwyf a chymuned Llangynfelyn.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Tarddiad yr enw
Yr hen enw ar y lle oedd "Commins y Dafarn Fach". Oherwydd dylanwad piwritanaidd, parchuswyd yr enw i'r enw presennol, yn y 1820au. Yn y bryniau tua tri chwarter milltir i'r de-ddwyrain ceir cromlech gynhanesyddol o'r Oes Efydd a adnabyddir fel Bedd Taliesin neu Gwely Taliesin (1815).

Traddodiadau
Mae gan yr ardal gysylltiadau cryf â'r Taliesin chwedlonol; yn Hanes Taliesin mae Elffin ap Gwyddno yn ei ddarganfod yn hongian mewn basged yng nghored Gwyddno, i'r gogledd-orllewin o Dre Taliesin rhywle rhwng Y Borth ac Aberdyfi.

I'r gorllewin o Dre Taliesin, ar ôl Llangynfelyn, ceir corsdir eang Cors Fochno, sydd â lle amlwg yn y canu darogan Cymraeg ac sy'n gysylltiedig â chwedlau llên gwerin.

Pobl o Dre Taliesin
 Evan Isaac, llenor ac arbenigwr llên gwerin. Mae ei gyfrol Yr Hen Gyrnol a brasluniau eraill (1934) yn cynnwys ysgrifau am rai o hen gymeriadau'r ardal ar ddiwedd y 19.

Cyfeiriadau

Pentrefi Ceredigion
Llangynfelyn
The Shipping News

Nofel gan E. Annie Proulx yw The Shipping News (1993).

Mae'r ffilm o'r un enw (2001) yn seiliedig ar y nofel ac yn serennu Kevin Spacey, Judi Dench a Rhys Ifans.

Nofelau 1993
Nofelau Saesneg
Tatareg y Crimea

Iaith Dyrcig a siaredir gan Datariaid Crimea yw Tatareg Crimea (Tatareg Crimea Qırımtatar tili neu Qırımtatarca). Fe'i siaredir yn y Crimea, yng Nghanolbarth Asia (gan fwyaf yn Wsbecistan), a gan Tatariaid Crimea ar wasgar yn Nhwrci, Rwmania a Bwlgaria. Mae ganddi 228,000 o siaradwyr yn y Crimea (92% o'r Tatariaid yno) (Cyfrifiad 2001), gyda chymunedau eraill yn Wsbecistan (efallai 200,000), Bwlgaria (6,000) a Rwmania (21,000, Cyfrifiad 2002).

Crimea
Ieithoedd Rwsia
Ieithoedd Tyrcaidd
Ieithoedd Wcráin
Ieithoedd Wsbecistan
Bedd Taliesin

Carnedd gron o Oes yr Efydd yw Bedd Taliesin. Fe'i lleolir ym mryniau gogledd Ceredigion tua milltir i'r dwyrain o bentref bychan Tre Taliesin . Yr olion a welir heddiw yw'r cwbl sy'n weddill o'r garnedd a godwyd yno yn Oes yr Efydd. Mae'r maen clo wedi syrthio ond erys y meini eraill yn eu safle gwreiddiol. Y tu mewn ceir cist 2m o hyd a gloddiwyd rhywbryd yn y gorffennol (efallai gan rywrai ar ôl trysor). Gellir cyrraedd Bedd Taliesin o'r A487 trwy ddilyn lôn o Dal-y-bont.

Cofrestrwyd yr heneb hon gan Cadw a chaiff ei hadnabod gyda'r rhif SAM unigryw: CD067.

Mae'r brodorion a'u cododd hefyd yn gyfrifol am godi carneddau, beddrodau siambr, twmpathau, cylchoedd cerrig, bryngaerau, cytiau Gwyddelod a meini hirion.

Chwedl leol
Yn ôl traddodiad lleol, Bedd Taliesin yw gorffwysfa'r bardd Taliesin, a ganai ym Mhowys a'r Hen Ogledd yn y 6g. Tyfodd yn ffigwr chwedlonol gyda threigliad amser (Taliesin Ben Beirdd yn y chwedl Hanes Taliesin a ffynonellau eraill) ond nid oes unrhyw beth i gysylltu'r garnedd gynhanesyddol â'r bardd canoloesol mewn gwirionedd, er bod gan yr ardal gysylltiadau eraill â'r Taliesin chwedlonol. Mae tradoddiad yn y cylch y byddai rhwyun a dreuliai'r nos ar y garnedd yn deffro yn y bore yn fardd neu'n wallgofddyn (ceir traddodiad cyffelyb am Cadair Idris).

Cyfeiriadau

Gweler hefyd
 carnedd
 siambr gladdu
 crug crwn
 cylch cerrig
 maen hir.

Ffynonellau
Christopher Houlder, Wales: an archaeological guide (Llundain, 1978)

Oes yr Efydd yng Nghymru
Safleoedd archaeolegol Ceredigion
Llên gwerin Cymru
Taliesin
Ceulan-a-Maesmor
Carnedd Ugain

Un o'r copaon ar yr Wyddfa yn Eryri yw Carnedd Ugain, Garnedd Ugain neu Crib y Ddysgl.

Enw
Adnabyddir y mynydd yn gyffredinol fel Crib y Ddysgl ond a bod yn hollol gywir, mae Crib y Ddysgl yn cyfeirio'n unig at barhad Y Grib Goch.

Lleoliad ac uchder 
Saif copa Carnedd Ugain copa tua cilometr i'r gogledd o gopa'r Wyddfa ei hun ac fe'i ystyrir yn gopa ar wahân i'r Wyddfa gan Alan Dawson, sy'n ei alw'n Hewitt; dyma'r ail gopa uchaf yng Nghymru.

Llwybrau
Mae llwybr Pedol yr Wyddfa yn cynnwys copa Garnedd Ugain, ac mae'r llwybr o Lanberis i gopa'r Wyddfa yn mynd heibio iddo, ond heb fynd tros y copa. I'r de o'r copa mae clogwyni serth gyda Llyn Glaslyn islaw, tra i'r gogledd mae Cwm Glas.

Mynyddoedd a bryniau Eryri
Mynyddoedd a bryniau Gwynedd
Betws Garmon
Tenis

Gêm a chwaraeir rhwng dau chwaraewr (senglau) neu rhwng dau dîm o ddau chwaraewr (parau) yw tenis. Mae chwaraewyr yn defnyddio raced dant i daro pêl rwber wag wedi'i gorchuddio â ffelt dros rwyd i mewn i gwrt y gwrthwynebwr. 

Datblygodd y gêm yn Ewrop yn hwyr y 19g a lledodd yn gyntaf ar draws y byd Saesneg, yn enwedig rhwng y dosbarthau uwch. Mae tenis nawr yn fabolgamp Olympaidd ac yn cael ei chwarae ar bob lefel o gymdeithas, gan bobl o bob oedran, mewn nifer o wledydd y byd. Ac eithrio mabwysiad torri'r ddadl yn y 1970au, mae'r rheolau heb newid ers y 1890au. Yn ogystal â'i filiynau o chwaraewyr, mae miliynau o bobl yn dilyn tenis fel mabolgamp gyfundrefnol, yn enwedig pedwar twrnamaint y Gamp Lawn: Pencampwriaeth Agored Awstralia, Pencampwriaeth Agored Ffrainc, Wimbledon, a Phencampwriaeth Agored yr Unol Daleithiau.

Cyn 1986 doedd peli tenis yn Wimbledon ddim yn felyn.

Chwaraeon Gemau Olympaidd yr Haf
Chwaraeon peli
Chwaraeon raced
Transvaal

Rhanbarth yn Ne Affrica yw'r Transvaal.

Y Transvaal (yn llythrennol, Gerllaw’r vaal [afon] yn Afrikaans) oedd un o'r colonïau Prydeinig a gyfunwyd i ffurfio Undeb De Affrica yn 1910. Ar ôl y rhyfel Eingl-Boer 1899-1902 daeth y rhan fwyaf o weriniaeth De Affrica yn rhan goloni'r Transvaal ac ymunodd y gweddill â Natal. Roedd yn un o rhanbarthau gweinyddol De Affrica o 1910 hyd 1994 ond dydy’r rhanbarth bellach ddim yn bodoli. Mae'r diriogaeth nawr yn rhan o ranbarthau eraill fel Gauteng, Limpopo a Mpumalanga a rhan o Dalaith y Gogledd-orllewin. Ond mae'r Transvaal yn dal i fodoli fel uned ddaearyddol a hanesyddol.

Daearyddiaeth De Affrica
Hanes De Affrica
Glyder Fach

Mynydd yn Eryri yw'r Glyder Fach; yr ail uchaf yn y Glyderau.

Enw 
Yn ôl Syr Ifor Williams, "Gludair" oedd y ffurf gywir ar yr enw. Aeth yn "Glydar" yn nhafodiaith Arfon, yna'n "Glyder". Yr ystyr yw "cruglwyth o gerrig".

Daearyddiaeth 
Saif y copa rhyw 5m yn is na'r Glyder Fawr. Saif i'r dwyrain o'r Glyder Fawr ac i'r de o gopa Tryfan. Islaw'r copa tua'r gogledd mae Llyn Bochlwyd. Mae'n gorwedd yn Sir Conwy er 1996.

Mae'r copa ei hun, a'r holl ardal o'i gwmpas, yn greigiog dros ben, â ffurfiadau nodedig y creigiau gan gynnwys Castell y Gwynt a Charreg y Gwyliwr.

Llwybrau 
Gellir ei ddringo o Gwm Idwal, un ai trwy ddilyn y llwybr heibio'r Twll Du i gopa'r Glyder Fawr ac yna ymlaen i gopa'r Glyder Fach dros Fwlch y Ddwy Glyder, neu anelu am Fwlch Tryfan a throi i'r de am y Glyder Fach. Mae'r llwybr syth o Fwlch Tryfan i'r copa yn dilyn crib a enwyd yn y Grib Bigog neu Bristly Ridge, ac yn llwybr llawer anoddach, ond ceir ymuno â'r llwybr haws sy'n arwain at y copa o'r dwyrain oddi ar y Foel Goch. Gellir hefyd ei ddringo o'r de, o Pen-y-Pass. Mae rhai o glogwyni'r Glyder Fach yn gyrchfan boblogaidd iawn i ddringwyr.

Oriel luniau

Ffilm
Ymddangosodd "Castell y Gwynt" a "Charreg y Gwyliwr" mewn ffilm gan Walt Disney ym 1981: Dragonslayer.

Cyfeiriadau

Capel Curig
Mynyddoedd a bryniau Conwy
Mynyddoedd a bryniau Eryri
Tyno Helig

Mewn chwedloniaeth Gymreig, teyrnas o foddwyd gan y môr oedd Tyno Helig neu Tyno Helyg.  Mae'r thema yn debyg i thema chwedl Cantre'r Gwaelod.

Dywedir fod Tyno Helig (Pant neu Ddyffryn Helig) yn deyrnas oedd yn ymestyn tua'r dwyrain o Ben y Gogarth gerllaw Llandudno. Arglwydd y deyrnas oedd Helig ap Glannawg, a'i lys oedd Llys Helig. Mae nifer o fersiynau o'r chwedl, ond yn ôl un, syrthiodd merch Helig mewn cariad a gŵr ifanc tlawd. Dywedodd Helig y byddai'n caniatau iddynt briodi pe dychwelai'r gŵr ifanc gyda thorch aur. Llofruddiodd y gŵr ifanc uchelwr cyfoethog i gael y dorch, a phriodwyd hwy. Yn y wledd briodas clywyd llais yn galw "Dial a ddaw, dial a ddaw". Pan ofynnwyd pryd y deuai'r dial, dywedwyd mai yn amser eu gor-wyrion y deuai.

Bu'r ferch a'i gŵr fyw yn hen, a ganed gor-ŵyr iddynt. Tra cynhelid gwledd i ddathlu ei enedigaeth, boddwyd Tyno Helig gan y môr. Dywedir fod modd gweld gweddillion Llys Helig i'r gorllewin o Ben y Gogarth gyferbyn Penmaenmawr ar lanw isel iawn, ac enwyd stad o dai moethus yn yr ardal yn "Llys Helig".

Yn ei lyfr Sunken Cities (Caerdydd, 1957), dadleuodd F. J. North fod chwedl Tyno Helig wedi ei "drawsblannu" o Fae Ceredigion (lleoliad Cantre'r Gwaelod) yn amser Syr John Wynn o Wydir (16g), ond ceir cyfeiriad mewn cerdd gan y bardd canoloesol Mab Clochyddyn (hanner cyntaf y 14g) at Dyno Helig mewn cysylltiad â Llan-faes, ar lan Afon Menai gyferbyn i Abergwyngregyn. Yn ogystal mae un o gyfoeswyr Mab Clochyddyn, Gronw Gyriog, yn cyfeirio at Dyno Helig mewn cerdd i Matthew de Englefield, esgob Bangor. Ymddengys felly fod y chwedl yn adnabyddus ar lafar ar lannau Menai yn y 14g ac felly'n ymestyn yn ôl ymhellach na hynny hefyd.

Gweler hefyd
Dilyw (mytholeg)
Cantre'r Gwaelod
Kêr-Ys
Llên gwerin Cymru

Hanes Conwy
Llên gwerin Cymru
Penmaenmawr
Mytholeg Gymreig
Bedwen

Bedwen yw'r enw a ddefnyddir ar gyfer unrhyw goeden o'r genws Betula, sy'n aelod o'r teulu Betulaceae, ac yn perthyn yn agos i deulu'r derw, Fagaceae. Maent yn goed gweddol fychan fel rheol, ac yn tyfu mewn rhannau gogleddol o Ogledd America, Ewrop ac Asia. Y fedwen yw coeden genedlaethol Rwsia.

Y rhywogaeth fwyaf adnabyddus yw'r Fedwen Arian (Betula pendula), sy'n tynnu sylw oherwydd lliw y rhisgl.

Ar Galan Mai arferid dawnsio o gwmpas y fedwen.

Coed
Betulaceae
Garnant

Pentref yng nghymuned Cwmaman, Sir Gaerfyrddin, Cymru, yw Garnant. Saif tua 5 milltir i'r dwyrain o Rydaman ar yr A474. Yn ystod blynyddoedd cynnar yr 20g roedd Garnant yn lle diwydiannol gyda gwaith tun a nifer o byllau glo. Mae'n gorffwys ar ochr y Mynydd Du, ac yn y rhan fwyaf gorllewinol o Barc Cenedlaethol Bannau Brycheiniog. Mae ganddo gwrs golff cyhoeddus ac ysgol gymunedol newydd.

Enwogion 
 Jack "Tex" Evans (1928–1996), chwaraewr hoci iâ a hyfforddwr
 John Cale (g. 1942), cerddor, bardd
 Hywel Bennett (1944–2017), actor

Cwmaman, Sir Gaerfyrddin
Pentrefi Sir Gaerfyrddin
Afon Llwchwr

Mae afon Llwchwr (Saesneg: River Loughor) yn Sir Gaerfyrddin yn dechrau o lyn dan ddaear yn y Mynydd Du. Mae'n llifo heibio trefi megis Rhydaman a'r Hendy yn Sir Gaerfyrddin a Pontarddulais yn sir a dinas bwys dref Abertawe. Mae'r afon yn gwahanu Sir Gaerfyrddin oddi ar Abertawe am y rhan fwyaf o'i chwrs ac mae'n gwahanu Hendy a Pontarddulais cyn gynted ag y mae'n troi'n forol. Mae'r Llwchwr yn cwrdd â'r môr ar ei haber ar bwys tref Casllwchwr, lle y mae'n gwahanu arfordir deheuol Sir Gaerfyrddin o arfordir gogleddol y Gŵyr.

Un o'r afonydd sy'n ymuno ym Mhantffynnon yw afon Aman.

Yn Abertawe yn y 18g, roedd gan yr afon enw da am sewin ac eogiaid. Roedd y pysgod a dalwyd yn yr afon yn cael ei hel lawr at farchnad Abertawe ar gefn merlod. Lleihaodd pysgota yn y 19g oherwydd llygredd o'r diwydiannau ffyniannus yn yr ardal yn y cyfnod hwnnw.

Llwchwr
Llwchwr
Foel-fras

Mynydd yn y Carneddau yn Eryri yw Foel-fras neu Foel Fras.

Daearyddiaeth ac uchder 
Saif ar brif grib y Carneddau rhwng Foel Grach a Drum, uwchben pentref Abergwyngregyn, ar y ffin sirol rhwng Sir Conwy a Gwynedd; . Uchder cymharol, neu ”amlygrwydd” y copa, ydy 883 metr: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf.

Foel-fras yw'r pellaf i'r gogledd o'r 14 copa yn Eryri sydd dros 3,000 o droedfeddi o uchder (mae Drum ychydig oddi tan yr uchder yma). I'r de iddo mae'r llechweddau yn arwain i lawr at Lyn Dulyn, tra mae Llyn Anafon i'r gogledd o'r copa.

Llwybrau 
Gellir dringo'r mynydd trwy ddilyn y ffordd fychan o Abergwyngregyn sy'n arwain heibio'r maes parcio ar gyfer Rhaeadr Fawr ac yn diweddu mewn maes parcio bychan. Oddi yma gellir cymryd y llwybr i'r chewith o'r maes parcio a dilyn trac amlwg, gan droi i'r dde lle mae arwyddbost yn cyfeirio at Drum. Wedi cyrraedd copa Drum gellir dilyn y grib i gopa Foel-fras. Dewis arall yw ymuno a'r ffordd drol i Lyn Anafon, ac yna dringo i fyny i'r grib rhwng Drum a Foel-fras.

Bywyd gwyllt 
Mae'r ardal o gwmpas y copa yn un o'r lleoedd gorau yng Nghymru i weld Hutan y Mynydd pan mae'n symud tua'r gogledd tua diwedd Ebrill a dechrau Mai.

Gweler hefyd
Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
Rhestr mynyddoedd Cymru
Rhestr o gopaon Cymru
Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

Cyfeiriadau

Dolenni allanol
Clwb Mynydda Cymru
Lleoliad ar wefan Streetmap 
Lleoliad ar wefan Get-a-map

Abergwyngregyn
Caerhun
Mynyddoedd a bryniau Conwy
Mynyddoedd a bryniau Eryri
Mynyddoedd a bryniau Gwynedd
Copaon Hewitt
Copaon Nuttall
Mynyddoedd a bryniau y Moelwynion
Llaw anweledig

Llaw anweledig (neu llaw gudd) yw'r term mewn economeg ac athroniaeth wleidyddol am y mecanwaith anweledig sy'n gyrru system marchnad rydd. Cafodd y term ei fachu a'r mecanwaith ei astudio yn wyddonol am y tro cyntaf gan yr economegydd Adam Smith (1723-1790). Byth ers hynny mae'n gysyniad canolog i economegwyr a gwleidyddion ceidwadol yn eu dadleuon o blaid marchnad rydd bur, heb ymyrraeth ynddi gan y wladwriaeth, sef polisi laissez-faire.

Cnewyllyn y ddamcaniaeth yw hyn: er bod cigydd yn gwerthu cig imi, fel cyfnewidiad rhydd, er mwyn gwneud elw i'w hun, a minnau'n prynu'r cig hwnnw cyn rhated â phosibl, y mae'r ddau ohonom ni'n cael lles o'r cyfnewidiad. Yn ei ddadansoddiad, arweiniodd hyn i Adam Smith ddadlau fod y farchnad rydd ei hun yn drefn sydd o les i bawb yn ddi-wahân ac sy'n digwydd ohono'i hun, yn ddigymell, fel petai fod rhyw law anweledig yn gweithredu, trwy gadwyn o filoedd o gyfnewidiadau heb i'r rhai sy'n cymryd rhan ynddynt feddwl dim am y canlyniadau.

Mewn athroniaeth gellid ystyried unrhyw drefn sy'n dod i fodoli yn ddigymell yn enghraifft o'r llaw anweledig, ac felly mae'r term yn cael ei gymhwyso gan rai athronwyr am ystod ehangach na materion economaidd yn unig.

Cyfeiriadau
Ted Honderich (gol.), The Oxford Companion to Philosophy (Rhydychen, 1995), d.g. Invisible hand.

Gweler hefyd
Laissez-faire

Economeg glasurol
Y farchnad rydd
Trosiadau economaidd
Dringo

Y grefft neu sbort o esgyn i fyny rhywbeth - fel rheol carreg, craig neu glogwyn - er mwyn difyrrwch neu'r sialens ynddo ei hun yw dringo. Mae'n cynnwys y grefft o ddringo mynyddoedd (mynydda), ond nid yw mynydda yn golygu dringo o reidrwydd (gellir cyrraedd copa gan gerdded yn unig) a gellir dringo pethau eraill heblaw mynyddoedd, e.e. clogwynni arfordirol neu garreg fawr. Hyd yn oed pan ddringir clogwyn ar fynydd does dim rhaid i'r dringwr fynd yn ei flaen i'r copa: nid yw pob mynyddwr yn ddringwr ac nid yw pob dringwr yn fynyddwr.

Mae dringo fel sbort yn hytrach na difyrwaith yn ddatblygiad cymharol ddiweddar. Un o'r bobl cyntaf i gymryd y grefft o ddifri oedd y Cymro Syr William Lloyd (29 Rhagfyr 1782 - 16 Mai 1857).

Eryri yw un o'r lleoedd sy'n medru hawlio fod yn fan geni dringo. Bu gan yr ardal ei ran yn natblygiad mynydda hefyd, ond mae'n enwog ymhlith dringwyr yng ngwledydd Prydain fel magwrfa dringwyr fel Joe Brown - a gysylltir â chlogwynni Nant Peris a'r Wyddfa, e.e. Dinas Cromlech a Chlogwyn Du'r Arddu - a'r Cymro Ron James.

Gweler hefyd
Mynydda
Robin Williams (actor)

Am bobl eraill o'r un enw gweler Robin Williams.

Actor a digrifwr o'r Unol Daleithiau oedd Robin McLaurin Williams (21 Gorffennaf 1951 – 11 Awst 2014), sy'n adnabyddus am ei ran mewn ffilmiau comedi poblogaidd fel Good Morning Vietnam.

Fe'i ganwyd yn Chicago, Illinois, yn fab is Laurie McLaurin (1922–2001) a Robert Fitzgerald Williams.

Ffilmyddiaeth

Teledu
 Mork & Mindy (1978-1982)
 Great Minds Think for Themselves (1997)
 One Saturday Morning (1998)
 L.A. Doctors (1999)

Cyfeiriadau

Dolenni allanol
 
 
  (archive)

Genedigaethau 1951
Marwolaethau 2014
Actorion Americanaidd
Actorion ffilm Americanaidd
Actorion teledu Americanaidd
Digrifwyr Americanaidd
Pobl fu farw trwy hunanladdiad
Pobl o Chicago
Moel Eilio

Mae Moel Eilio yn fynydd sy'n rhan o fynyddoedd Yr Wyddfa yn Eryri. Saif i'r de-orllewin o bentref Llanberis ac i'r gogledd-ddwyrain o Fetws Garmon. Ef yw'r mwyaf gogleddol o gadwyn o fryniau i'r gogledd-orllewin o gopa'r Wyddfa ei hun; y lleill yw Foel Gron, Foel Goch a Moel y Cynghorion. Saif Llyn Dwythwch i'r dwyrain o'i gopa. Gellir ei ddringo o Lanberis, a gellir un ai cerdded ar hyd y grib cyn belled a Moel y Cynghorion cyn cymryd llwybr arall yn ôl i Lanberis, neu ddisgyn i Fwlch Cwm Brwynog a mynd ymlaen i gopa'r Wyddfa.

Betws Garmon
Llanberis
Mynyddoedd a bryniau Eryri
Mynyddoedd a bryniau Gwynedd
Waunfawr
Pencerdd

Pencerdd oedd gradd arbennig yng Nghyfundrefn y Beirdd yng Nghymru'r Oesoedd Canol. Sylwer fod y gair Cymraeg Canol cerdd yn gallu golygu crefft yn gyffredinol, ond ystyr 'pencerdd' yw 'prif fardd,' sef bardd sy'n cael ei adnabod fel meistr ar ei grefft (ceir prifardd fel enw i ddisgrifio bardd yn ogystal, ond nid yw'n golygu'r un peth yn union).

Saif y pencerdd gyda'r bardd teulu ar binacl cyfundrefn y beirdd. Yn y Cyfreithiau Cymreig mae'r bardd teulu ynghlwm wrth osgordd llys y brenin ac yn un o swyddogion llys y brenin. Ond er fod y pencerdd yn swyddog yn y llys, roedd yn fath o swyddog gwladol. Roedd yn byw yn ei gartref ei hun ac yn mwynhau graddfa eang o ryddid. Byddai'n canu i un llys a brenin os dymunai ond roedd yn rhydd i ganu i frenhinoedd a thywysogion eraill yn ogystal.

Yn wahanol i'r bardd teulu hefyd, roedd y pencerdd yn athro barddol gyda'r hawl i gael disgyblion barddol.

Roedd bod yn bencerdd yn fraint arbennig. I'w hennill bu rhaid i'r ymgeisydd ennill cadair farddol mewn ymryson barddol gyda beirdd eraill.

Yr enghraifft gynharaf o bencerdd a wyddys yw Meilyr Brydydd, a ganai i Gruffudd ap Cynan, brenin Gwynedd. Roedd rhai o'i ddisgynyddion yn feirdd yn ogystal, ac mae'n ymddangos fod y grefft farddol yn un a etifeddwyd yn y teulu.

Llyfryddiaeth
Morfydd E. Owen a Brynley F. Roberts (gol.), Beirdd a Thywysogion (Gwasg Prifysgol Cymru/Llyfrgell Genedlaethol Cymru, 1996)

Swyddogion llys
Termau llenyddol

Llenyddiaeth Gymraeg yr Oesoedd Canol
Trefeilir

Llecyn yw Trefeilir (amrywiad, Trefeilyr) ym mhlwyf Trefdraeth ym Môn, yn ne-orllewin yr ynys. Mae'n gorwedd ychydig o filltiroedd i'r gogledd-ddwyrain o Aberffraw a Llangadwaladr ar y ffordd i Gerrigceinwen. Yn yr Oesoedd Canol yng Nghymru, roedd Trefeilyr yn "dref" (cymuned o gwmpas llys lleol). Roedd yn gorwedd yng nghwmwd Malltraeth, cantref Aberffraw. Heddiw mae ffermdy yn yr ardal yn dwyn yr enw ac efallai'n dynodi safle'r hen faenordy.

Cysylltir Trefeilir â'r bardd Meilyr Brydydd (fl. 1081-1137), pencerdd a ganai i'r brenin Gruffudd ap Cynan. Er na fedrwn fod yn gwbl sicr mai Meilyr Brydydd oedd deiliad tir Trefeilir, mae'r ffaith fod yna hefyd Drewalchmai (pentref Gwalchmai heddiw) a bod cofnodion o'r 14g yn nodi daliadau tir eraill yn enwau meibion ei fab Gwalchmai ap Meilyr yn awgrymu'n gryf fod Meilyr yn berchen arno ac efallai wedi ei eni yno.

Yn 1368 roedd Trefeilir yn perthyn i Ddafydd Fychan ap Dafydd Llwyd, un o noddwyr y bardd Sefnyn.

Llyfryddiaeth
A. D. Carr, Medieval Anglesey (Llangefni, 1982)
J.E. Caerwyn Williams a Peredur I. Lynch (gol.), Gwaith Meilyr Brydydd a'i Ddisgynyddion, Cyfres Beirdd y Tywysogion I (Caerdydd, 1994). ISBN 0708311873
Bedwyr Lewis Jones (gol.), Gwŷr Môn (Caernarfon, 1979). Pennod gan Tomos Roberts ar deulu Meilyr Brydydd.

Daearyddiaeth Ynys Môn
Hanes Ynys Môn
Teyrnas Gwynedd
Criafolen

Coed a llwyni sy'n perthyn i'r genws Sorbus o'r teulu Rosaceae yw'r criafolennau. Ceir nifer o rywogaethau yng Ngogledd America, Ewrop a gogledd Asia, gyda'r nifer fwyaf o rywogaethau ym mynyddoedd gorllewin Tsieina a'r Himalaya.

Maent yn goed cymharol fychan fel rheol, gydag ambell rywogaeth yn llwyn. Mae'r aeron yn nodweddiadol, yn goch neu'n oren yn y rhan fwyaf o rywogaethau. Maent yn fwyd gwerthfawr iawn i adar, sydd a rhan bwysig yng ngwasgaru'r hadau.

Y rhywogaeth fwyaf adnabyddus yw'r Griafolen Ewropeaidd, Sorbus aucuparia, sy'n nodweddiadol o ogledd Ewrop a mynyddoedd de Ewrop; mae'n goeden gyffredin iawn ar ucheldiroedd Cymru. Ceir llawer o gredoau gwerin yn gysyllteidig a'r goeden hon; ystyrid ei bod yn amddiffyniad rhag ysbrydion drwg, a byddai'n aml yn cael ei phlannu gerllaw tai.

Rhywogaethau 
 Sorbus aucuparia - Criafolen Ewropeaidd
 Sorbus americana - Criafolen America
 Sorbus cashmiriana - Criafolen Kashmir
 Sorbus commixta - Criafolen Japan
 Sorbus decora
 Sorbus devoniensis – Cerddinen Dyfnaint
 Sorbus domestica – Cerddinen Morgannwg
 Sorbus eminens – Cerddinen Mynwy
 Sorbus glabrescens
 Sorbus hupehensis - Criafolen Hubei
 Sorbus hybrida – Cerddinen groesryw
 Sorbus intermedia – Cerddinen Sweden
 Sorbus matsumurana
 Sorbus sargentiana - Criafolen Sargent
 Sorbus scalaris
 Sorbus sitchensis - Criafolen Sitka
 Sorbus vilmoriniana - Criafolen Vilmorin

Cyfeiriadau

Coed
Rosaceae
Trewalchmai

Cymuned yng nghanol Ynys Môn yw Trewalchmai. Mae'n cynnwys pentref Gwalchmai.

Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

Cyfeiriadau

Cymunedau Ynys Môn
Antonio Puerta

Pêl-droediwr canol cae Sbaenaidd oedd Antonio Jose Puerta Perez (26 Tachwedd 1984 – 28 Awst 2007). Roedd Puerta yn chwarae i Sevilla yn La Liga.

Bu farw Puerta ar 28 Awst 2007 wedi yn cwympo ar y maes yn ystod gem Sevilla yn erbyn Getafe tri dydd cyn pryd.

Genedigaethau 1984
Marwolaethau 2007
Pêl-droedwyr Sbaenaidd
Gruffudd ab Ednyfed

Roedd Gruffudd ab Ednyfed (fl. 1240-1256) yn un o feibion Ednyfed Fychan, distain teyrnas Gwynedd ac yn swyddog uchel yn llys tywysogion Gwynedd. Roedd yn frawd i'r disteiniaid Goronwy ab Ednyfed a Tudur ab Ednyfed.

Yn ôl traddodiad, gorfodwyd Gruffudd i ffoi i Iwerddon yn ystod teyrnasiad Llywelyn Fawr am iddo wneud honiad enllibus yn erbyn y dywysoges Siwan, gwraig Llywelyn, ond mae'm amhosibl cadarnhau hynny.

Ceir awgrym mewn un ffynhonnell, sef Cronica de Wallia, fod Gruffudd wedi gwasanaethu fel distain Gwynedd ar ôl marwolaeth ei dad yn 1246, ond nid oes tystiolaeth arall i gadarnhau hynny. Gwyddom fod Gruffudd yn swyddog uchel iawn yn y llys, serch hynny. Yn y flwyddyn 1247, blwyddyn ar ôl marwolaeth ei dad, ceir ei enw fel tyst pennaf i siarter gan Lywelyn ap Gruffudd yn cadarnhau breintiau a daliadau tir Abaty Dinas Basing. Yn nechrau 1256 Gruffudd oedd arweinydd y llysgenhadaeth a anfonwyd gan Lywelyn ap Gruffudd i Loegr i drafod amodau gyda'r brenin Harri III o Loegr. Ymddengys iddo farw yn fuan ar ôl dychwelyd i Wynedd.

Canodd y bardd Dafydd Benfras, pencerdd yn llys Gwynedd, farwnad nodedig i Ruffudd. Yn y gerdd honno disgrifir Gruffudd fel haelfab Ednyfed a dywedir iddo gael ei gladdu ym mynwent Eglwys Gadeiriol Bangor ar Galan Mai. Mae'n amlwg o'r gerdd fod Gruffudd yn noddwr i Ddafydd Benfras.

Cyfeiriadau
N. G. Costigan (gol.), 'Gwaith Dafydd Benfras', yn Gwaith Dafydd Benfras ac eraill o feirdd hanner cyntaf y 13g (Gwasg Prifysgol Cymru, Caerdydd, 1995). 'Cyfres Beirdd y Tywysogion', cyfrol VI.
David Stephenson, The Governance of Gwynedd (Caerdydd, 1984). Atodiad II.

Cymry'r 13eg ganrif
Marwolaethau 1256
Swyddogion llys Gwynedd
Daniel ap Llosgwrn Mew

Roedd Daniel ap Llosgwrn Mew (fl. 1170 - 1200) yn fardd llys yng Ngwynedd yn chwarter olaf y 12g. Dim ond un o'i gerddi sydd wedi goroesi, ond roedd yn un o gerddi mwyaf poblogaidd o waith Beirdd y Tywysogion yn yr oesoedd canlynol, a barnu wrth nifer y copïau a geir yn y llawysgrifau.

Bywgraffiad
Ni wyddys odid dim am fywyd y bardd ar wahân i'r ychydig y gellir casglu o dystiolaeth yr unig gerdd o'i waith sydd ar glawr. Mae enw ei dad, Llosgwrn Mew, ymhlith y rhyfeddaf o'r llysenwau Cymraeg sy'n britho hanes Cymru'r Oesoedd Canol (ystyr arferol y gair Cymraeg Canol llosgwrn yw "cynffon"; mae ystyr mew yn ansicr). Bron y cwbl y gellir dweud am y bardd â sicrwydd yw ei fod yn fardd mewn un o lysoedd Gwynedd a bod y brenin Owain Gwynedd ymhlith ei noddwyr.

Cerddi
Ceir y testun cynharaf o farnwad Daniel ap Llosgwrn Mew i Owain Gwynedd yn Llawysgrif Hendregadredd yn llaw gŵr o Abaty Ystrad Fflur (tua 1300). Mae'n un o dair marwnad i Owain sydd ar glawr (Cynddelw Brydydd Mawr a Seisyll Bryffwrch piau'r ddwy arall). Mae'n bosibl fod y bardd wedi canu'r farwnad yn angladd Owain Gwynedd yn Eglwys Gadeiriol Bangor ar ddiwedd Tachwedd, 1170. Ynddi mynega'r bardd ei ofid am golli'r brenin dawnus a nerthol hwnnw a'i bryder am y dyfodol ar ei ôl. Ceir nodyn personol iawn yn y mynegiant sy'n gosod y farwnad hon ochr yn ochr â marwnad enwog Gruffudd ab yr Ynad Coch i Lywelyn yn 1282/83. Mae'r gerdd yn cloi ar nodyn beiddgar iawn gyda'r bardd yn datgan y byddai'n barod i geryddu Duw ei hun am ddwyn Owain, pe bai'n bosibl:

A nu bei gallwn ymgerydd—â Duw
Ydd oedd imi ddefnydd.

Llyfryddiaeth
Morfydd E. Owen (gol.), 'Gwaith Daniel ap Llosgwrn Mew', yn Kathleen A. Bramley et al. (gol.), Gwaith Llywelyn Fardd I ac eraill o feirdd y ddeuddegfed ganrif (Gwasg Prifysgol Cymru, Caerdydd, 1994). 'Cyfres Beirdd y Tywysogion.'

Cyfeiriadau

Beirdd y Tywysogion
Beirdd Cymraeg
Genedigaethau'r 12fed ganrif
Llenorion Cymreig y 12fed ganrif
Marwolaethau'r 1200au
Teyrnas Gwynedd
Llanbedr-y-cennin

Am leoedd eraill o'r enw "Llanbedr", gweler Llanbedr (gwahaniaethu).

Pentref bychan yng nghymuned Caerhun, bwrdeistref sirol Conwy, Cymru, yw Llanbedr-y-cennin neu Llanbedrycennin. Saif ar ochr orllewinol Dyffryn Conwy, ychydig i'r gogledd-orllewin o bentref Tal-y-Bont ar y ffordd B5106. Mae'n agos at ffin ddwyreiniol Parc Cenedlaethol Eryri.

Mae yno eglwys, capel Annibynwyr, siop a thafarn, Ye Olde Bull Inn. Gerllaw'r pentref mae bryngaer nodedig Pen-y-gaer o Oes yr Haearn.

Cyfeiriadau

Caerhun
Pentrefi Conwy
Pentrefi Eryri
Pen-y-gaer, Caerhun

Bryngaer o Oes yr Haearn gerllaw pentref Llanbedr-y-Cennin yng nghymuned Caerhun, Sir Conwy yw Pen-y-gaer neu Pen y Gaer. Cyfeirnod OS: SH750693.

Disgrifiad
Saif y fryngaer ar fryn ar lechweddau isaf y Carneddau, uwchben ac i'r gorllewin o'r pentref. Mae ganddi amddiffynfeydd cryfion, yn arbennig ar yr ochrau gorllewinol a deheuol, lle maent yn drifflyg. Nodwedd arbennig y fryngaer hon yw presenoldeb chevaux de frise, meini wedi ei gosod o flaen yr amddiffynfeydd yn y fath fodd ag i faglu ymosodwyr sy'n rhedeg tuag atynt.

Cofrestrwyd y fryngaer hon gan Cadw a chaiff ei hadnabod gyda'r rhif SAM unigryw: CN023. Ceir tua 300 o fryngaerau ar restr CADW o henebion, er bod archaeolegwyr yn nodi bod oddeutu 570 ohonyn nhw i gyd yng Nghymru.

Fel arfer, fel mae'r gair yn ei awgrymu, ar fryn y codwyd y caerau hyn, er mwyn i'r amddiffynwyr gael mantais milwrol. Lloches i gartrefi a gwersyllfeydd milwrol oedd eu pwrpas felly, cyn y goresgyniad Rhufeinig; a chafodd cryn lawer ohonynh nhw eu hatgyfnerthu a'u defnyddio, yng nghyfnod  y Rhufeiniaid; er enghraifft Dinorben yng ngogledd Cymru. Oes aur bryngaerau gwledydd Prydain oedd rhwng 200 CC ac OC 43.

Enwau a thraddodiad
Yr hynafiaethydd Thomas Pennant, yn ei Tour of North Wales (1773), oedd un o'r cyntaf i dynnu sylw at y fryngaer. Mae'n cofnodi mai 'Pen Caer Helen' oedd enw'r bryn yn ôl pobl lleol ac felly mai 'Caer Helen' oedd yr enw ar y gaer ei hun (cyfeiriad at Elen Luyddog, gwraig Macsen Wledig). Ond mewn llyfr diweddarach cyfeirir ati fel 'Pen Caer Llîn'. 'Pen-y-gaer' yw'r enw gan bawb bron erbyn heddiw, er y gellid dadlau mai enw'r bryn ydyw yn hytrach na'r gaer ei hun. Yn y nodiadau i gyfieithiad yr Arglwyddes Charlotte Guest o'r Mabinogion, cynigir uniaethu Pen-y-gaer â Caer Dathyl y Pedair Cainc, ond nid yw hynny'n cael ei dderbyn bellach.

Llyfryddiaeth
 Frances Lynch, Gwynedd, A Guide to Ancient and Historic Wales (Llundain: HMSO, 1995)
H. Harold Hughes, The exploration of Pen-y-gaer above Llanbedr-y-Cenin (allbrint o Archaeologia Cambrensis, 1906). Adroddiad ar y gwaith cloddio yn y fryngaer yn 1905.

Gweler hefyd 
 Rhestr o fryngaerau Cymru
 Cylchoedd cerrig
 Rhestr copaon Cymru
 Llwythau Celtaidd Cymru

Cyfeiriadau

Bryngaerau Conwy
Caerhun
Mynyddoedd a bryniau Conwy
Saith Rhyfeddod Cymru

Rhigwm Saesneg gan awdur anhysbys yw Saith Rhyfeddod Cymru (Saesneg: The Seven Wonders of Wales). Credir i'r pennill gael ei llunio ddiwedd y 18g neu'n gynnar yn y ganrif ganlynol. Mae'r awdur yn anhysbys, ond mae'n debyg iddo gael ei lunio naill ai gan ymwelydd ar adeg pan oedd teithio yng Nghymru - yn arbennig yn y gogledd - yn dechrau dod yn boblogaidd neu gan rywun lleol fel ymateb i hynny. Gan fod y "rhyfeddodau" i gyd yn gorwedd yn y gogledd-ddwyrain, ac eithrio'r Wyddfa, gellid tybio mai brodor o'r ardal honno oedd yr awdur. Pwy bynnag ydoedd, ymddengys nad oedd yn hoff o bobl ar yr Wyddfa: cyfeirir at "Snowdon's mountain without its people" yn yr ail linell.

Dyma'r rhyfeddodau:
Pistyll Rhaeadr
Clochdy Wrecsam
Yr Wyddfa
Coed ywen Owrtyn
Ffynhonnau Treffynnon
Pont Llangollen
Clychau Gresffordd

Ffynhonnell
Meic Stephens (gol.), Cydymaith i Lenyddiaeth Cymru (Caerdydd, 1986)

Gweler hefyd
Saith Rhyfeddod yr Henfyd

Llên Cymru
Diwylliant Cymru
Rhestrau Cymru
Gogledd Cymru
Llywarch Llaety

Un o Feirdd y Tywysogion oedd Llywarch Llaety (fl. 1160). Fe'i cysylltir â Powys.

Bywgraffiad
Ni wyddys dim am y bardd ond yr hyn y gellir ei gaslgu o'r unig gerdd ganddo sydd wedi goroesi. Mawl i Lywelyn ap Madog, mab hynaf ac etifedd Madog ap Maredudd o Bowys, yw'r gerdd honno. Gan fod Llywelyn wedi cael ei ladd mewn brwydr yn fuan ar ôl marwolaeth ei dad yn 1160, gellir dweud fod y bardd wedi canu iddo rywbryd cyn hynny. Mae ei gyfenw llaety yn ffurf ar y gair llaethdy; awgrym efallai nad oedd o dras uchel.

Ceir ansicrwydd pellach yn y ffaith fod y testun o gerdd Llywarch Llaety yn Llawysgrif Hendregadredd (y testun cynharaf) yn digwydd yng nghanol adran o gerddi Llywarch ap Llywelyn (fl. 1173-1220). Arweiniodd hyn i'r ysgolhaig Joseph Loth awgrymu mai ffugenw'r Llywarch ap Llywelyn ifanc ydoedd, ond mae dyddiad gwrthrych y gerdd yn llawer rhy gynnar i hynny. Llawer mwy tebygol yw'r awgrym mai'r un yw Llywarch Llaety â Llywarch y Nam, ond nid oes modd profi hynny.

Mawl Llywelyn ap Madog
Dyma'r unig gerdd gan Lywarch sydd wedi goroesi. Cyfres o 17 o Englynion Unodl Union a dechrau deunawfed yw'r gerdd, sy'n anghyflawn. Ymddengys fod march yn cael ei anfon fel negesydd. Holi ac ateb, fesul dau englyn, am filwriaeth Llywelyn ap Madog a geir yn rhan gyntaf y gerdd, sy'n dwyn adlais o ffurfiau tebyg yn Englynion y Beddau. Dyma enghraifft o un o'r englynion holi sy'n cyfleu naws y canu:

Piau y cadfarch cadflaen a'i gorfaidd,
A'r gorfod dihafarch,
A'r gŵr a'r gwŷr am ei barch,
A'r gwayw a'r gwân anghyfarch?

Llyfryddiaeth
Nerys Ann Jones (gol.), 'Gwaith Llywarch Llaety', yn Kathleen A. Bramley et al. (gol.), Gwaith Llywelyn Fardd I ac eraill o feirdd y ddeuddegfed ganrif (Gwasg Prifysgol Cymru, Caerdydd, 1994). 'Cyfres Beirdd y Tywysogion.'

Cyfeiriadau

Beirdd y Tywysogion
Beirdd Cymraeg
Genedigaethau'r 12fed ganrif
Llenorion Cymreig y 12fed ganrif
Marwolaethau'r 12fed ganrif
Pobl o Bowys
Teyrnas Powys
Llywarch y Nam

Roedd Llywarch y Nam (fl. 1150 - 1160) yn fardd llys a gysylltir â theyrnas Powys. Dim ond un o'i gerddi sydd wedi goroesi.

Cefndir
Ceir peth dryswch ynglŷn â unoliaeth y bardd. Fel yn achos Llywarch Llaety, mae'r unig gerdd o'i waith sydd gennym heddiw yn fawl i Lywelyn ap Madog, mab hynaf ac etifedd Madog ap Maredudd o Bowys, a laddwyd yn fuan ar ôl marwolaeth ei dad yn 1160. Mae'r cyd-ddigwyddiad hyn, a'r ffaith fod ei henwau mor tebyg i'w gilydd, yn codi'r bosiblrwydd fod Llywarch y Nam a Llywarch Llaety yn llysenwau ar yr un bardd, ond does dim modd profi hynny.

Cerdd
Cerdd i ddiolch i Lywelyn ap Madog am rodd o gŵn hela mewn cyfres o englynion yw'r unig destun a briodolir i Lywarch y Nam yn y llawysgrifau. Ceir y testun cynharaf yn Llawysgrif NLW 4973B. Mae'r gerdd yn anghyflawn gyda dim ond tri englyn.

Llyfryddiaeth 
Nerys Ann Jones (gol.), 'Gwaith Llywarch y Nam', yn Kathleen A. Bramley et al. (gol.), Gwaith Llywelyn Fardd I ac eraill o feirdd y ddeuddegfed ganrif (Gwasg Prifysgol Cymru, Caerdydd, 1994). 'Cyfres Beirdd y Tywysogion.'

Cyfeiriadau

Beirdd y Tywysogion
Beirdd Cymraeg
Genedigaethau'r 12fed ganrif
Llenorion Cymreig y 12fed ganrif
Marwolaethau'r 12fed ganrif
Pobl o Bowys
Teyrnas Powys
Llywelyn ap Madog

Gweler hefyd Llywelyn ap Madog, Esgob Llanelwy.

Llywelyn ap Madog (m. 1160) oedd mab hynaf ac etifedd y tywysog Madog ap Maredudd o Bowys.

Bywgraffiad
Ychydig iawn a wyddys amadano. Bu farw mewn brwydr yn fuan ar ôl marwolaeth ei dad yn 1160.

Ceir dwy gerdd o foliant i Lywelyn ap Madog a briodolir i Llywarch y Nam a Llywarch Llaety (fl. 1160 ill dau). Cerdd i ddiolch i Lywelyn ap Madog am rodd o gŵn hela mewn cyfres o englynion yw'r testun a briodolir i Lywarch y Nam. Mae cerdd Llywarch Llaety yn anfon march i ofyn cyfres o gwestiynau rhethregol am filwriaeth Llywelyn. Yn anffodus nid yw'r cerddi yn ychwanegu llawer at ein gwybodaeth am Lywelyn.

Llyfryddiaeth
Nerys Ann Jones (gol.), 'Gwaith Llywarch y Nam' a 'Gwaith Llywarch Llaety', yn Kathleen A. Bramley et al. (gol.), Gwaith Llywelyn Fardd I ac eraill o feirdd y ddeuddegfed ganrif (Gwasg Prifysgol Cymru, Caerdydd, 1994). 'Cyfres Beirdd y Tywysogion.'

Cymry'r 12fed ganrif
Genedigaethau'r 12fed ganrif
Llinach Mathrafal
Marwolaethau 1160
Teyrnoedd Powys
Gruffudd ap Gwrgenau

Roedd Gruffudd ap Gwrgenau (fl. tua 1175 - 1210) yn un o Feirdd y Tywysogion, a gysylltir â Gwynedd.

Cefndir
Ni wyddys llawer o gwbl am fywyd y bardd. Ceir yr unig gyfeiriad cyfoes at ŵr o'r cyfnod yn ach teulu o Frycheiniog, lle nodir fod un o'i hynafiaid, Gruffudd ap Gwrgenau, wedi ei eni tua 1170, ond gan fod y bardd yn cael ei gysylltu â Gwynedd mae'n annhebygol mai'r un un ydoedd, er bod yr enw yn un pur anghyffredin.

Cerddi
Dim ond dwy gerdd gan Gruffudd ap Gwrgenau sydd wedi goroesi. Mae un ohonynt yn awdl farwnad i Gruffudd ap Cynan ab Owain, arglwydd cantrefi Meirionnydd, Ardudwy a Llŷn (gyda'i frawd Maredudd). Bu farw Gruffudd ap Cynan yn Abaty Aberconwy yn y flwyddyn 1200, yn ôl cofnod ym Mrut y Tywysogion. Mae'n wahanol i farwnadau arferol beirdd y cyfnod am ei fod yn pwysleisio breuder oes dyn ac yn erfyn i Dduw am faddeuant cyn symud i glodfori ei wrhydri a'i haelioni ar nodyn mwy confensiynol.

Mae'r ail gerdd yn gyfres fer o englynion yn cofnodi marwolaeth pedwar neu bump o gyfeillion y bardd - yn eu plith y bardd-ryfelwr Gwilym Rhyfel - sydd ar gywair lleddf a dwys. Mae'r gerdd yn perthyn i genre o gerddi i aelodau gosgordd a gyslltir a chanu'r bardd teulu. Unwaith eto ceir pwyslais ar freuder bywyd. Mae oes dyn fel oes drych (yr un mor fregus a diflanedig):

Marw Merwydd hirlwydd, a'm hirwlych—dagrau,
Digrawn ynt a mynych;
Nid henaint gŵr a'i gwrthrych,
Nid hŷn oes dyn nog oes drych.

Llyfryddiaeth
Morfudd E. Owen (gol.), "Gwaith Gruffudd ap Gwrgenau", yn Gwaith Llywelyn Fardd I ac eraill o feirdd y ddeuddegfed ganrif, gol. Kathleen A. Bramley et al., Cyfres Beirdd y Tywysogion (Caerdydd: Gwasg Prifysgol Cymru, 1994)

Cyfeiriadau

Beirdd Cymraeg
Beirdd y Tywysogion
Genedigaethau'r 12fed ganrif
Llenorion Cymreig y 12fed ganrif
Llenorion Cymreig y 13eg ganrif
Marwolaethau'r 1220au
Pobl o Wynedd
Teyrnas Gwynedd
Gruffudd ap Cynan ab Owain

Gruffudd ap Cynan ab Owain neu Gruffudd ap Cynan ab Owain Gwynedd (m. 1200), oedd arglwydd cantrefi Meirionnydd, Ardudwy a Llŷn (gyda'i frawd Maredudd ap Cynan ab Owain). Roedd yn fab i'r tywysog Cynan ab Owain Gwynedd.

Yn 1175 llwyddodd y ddau frawd i adennill eu tiriogaeth deuluol, sef cyfran eu tad, Cynan, ar ôl gorchfygu eu hewythr Dafydd ab Owain Gwynedd wedi marwolaeth eu tad yn 1174.

Yn y 1170au gwrthsafasant ymosodiadau ar eu tir gan yr Arglwydd Rhys, tywysog Deheubarth. Ymladdodd y ddau yn erbyn Rhodri ab Owain Gwynedd yn y 1190au cynnar ac erbyn 1194 roeddent yn gynghreiriaid i Lywelyn ab Iorwerth pan drechodd Dafydd ab Owain Gwynedd ym Mrwydr Aberconwy.

Bu farw Gruffudd ap Cynan yn Abaty Aberconwy yn y flwyddyn 1200, yn ôl cofnod ym Mrut y Tywysogion, efallai ar ôl cymryd abid mynach (awgrym arall yw iddo gael ei orfodi i ymddeol yno oherwydd ei gweryla â Llywelyn Fawr). Canodd y bardd Gruffudd ap Gwrgenau ei farwnad.

Cymry'r 12fed ganrif
Marwolaethau 1200
Teyrnas Gwynedd
Maredudd ap Cynan ab Owain

Maredudd ap Cynan ab Owain neu Maredudd ap Cynan ab Owain Gwynedd (m. 1212), oedd arglwydd cantrefi Meirionnydd, Ardudwy a Llŷn (gyda'i frawd Gruffudd ap Cynan ab Owain). Roedd yn fab i'r tywysog Cynan ab Owain Gwynedd.

Yn 1175 llwyddodd y ddau frawd i adennill eu tiriogaeth deuluol, sef cyfran eu tad, Cynan, ar ôl gorchfygu eu hewythr Dafydd ab Owain Gwynedd wedi marwolaeth eu tad yn 1174.

Yn y 1170au gwrthsafasant ymosodiadau ar eu tir gan yr Arglwydd Rhys, tywysog Deheubarth. Ymladdodd y ddau yn erbyn Rhodri ab Owain Gwynedd yn y 1190au cynnar ac erbyn 1194 roeddent yn gynghreiriaid i Lywelyn ab Iorwerth pan drechodd Dafydd ab Owain Gwynedd ym Mrwydr Aberconwy.

Bu farw Maredudd ap Cynan yn y flwyddyn 1212. Gadawodd ddau fab, Llywelyn Fawr (nid i'w gymysgu â'r tywysog o'r un enw) a Llywelyn Fychan.

Cymry'r 12fed ganrif
Cymry'r 13eg ganrif
Marwolaethau 1212
Teyrnas Gwynedd
Tinwen y garn

Aderyn bychan o deulu'r Muscicapidae yw Tinwen y garn (ll. tinwennod; enw Lladin:Oenanthe oenanthe); yn flaenorol ystyrid ei fod yn aelod o deulu'r bronfreithod, y Turdidae. Mae'n rywogaeth cyffredin iawn yn Ewrop a rhannau o Asia. Mae'n 14½–16 cm o hyd, fymryn yn fwy na Robin Goch. Daw'r enw o'r darn gwyn uwchben y gynffon, rhywbeth sy'n amlwg iawn wrth i'r aderyn hedfan i ffwrdd.

Mae Tinwen y garn yn aderyn mudol, yn symud tua'r de i Affrica yn y gaeaf. Ar dir agored y mae'n nythu, yn enwedig lle mae cerrig neu greigiau. Yng Nghymru, mae'n aderyn nodweddiadol o'r ucheldiroedd; er enghraifft mae'n nythu bron hyd at gopaon mynyddoedd uchaf Eryri.

Digwyddiadau

 Un peth a fu’n nodwedd o wanwyn 2013 oedd y fflyd o dinwennod y garn a gyrhaeddodd gogledd Cymru ddiwedd Mawrth ac a arhosodd yn y caeau gydol Ebrill a hyd yn oed hanner cyntaf Mai (cyn un ai ymsefydlu yma a pharu neu symud yn eu blaenau.)

Aelodau eraill o'r un teulu

Cyfeiriadau

Muscicapidae
Gwartheg Duon Cymreig

Brîd o wartheg Cymreig yw Gwartheg Duon Cymreig a gedwir ar gyfer cynhyrchu llaeth a chig yn bennaf. Fel yr awgryma'r enw, datblygwyd hwy yng Nghymru ac maent bron bob amser yn ddu, er bod ychydig o rai cochion ar gael hefyd. Fel rheol mae ganddynt gyrn, ond mae rhai sy'n naturiol heb gyrn yn ogystal.

Un o nodweddion Gwartheg Duon Cymreig yw eu bod yn medru byw ar yr ucheldiroedd ac ar borfa gymharol wael, lle na all y mwyafrif o fridiau o wartheg fyw. Cyfeirid atynt ar un adeg fel "Yr Aur Du".

Hwsmoniaeth

Rhwymo
Bodorgan 27 Hydref 1959: Gale. Glaw mawr. Cawodydd trymion o'r gogledd Rhwymo'r buchod
 
Mae’r ‘rhwymo’r buchod’ yn ddifyr. Cyfeirio y mae Ellen Jones at roi’r gwartheg i mewn yn y beudy (wedi eu rhwymo â chadwyn) dros y gaeaf. Byddai hyn yn digwydd o gwmpas Glangaea (ddechrau mis Tachwedd). Tybed a oedd y storm wedi dylanwadu arni i ddod â’r rhwymo ymlaen rhyw chydig, i arbed yr anifeiliaid rhag rhyferthwy’r ddrycin? E’lla byddai edrych ar ddyddiad y rhwymo mewn blynyddoedd eraill yn rhoi’r ateb...?
A dyma wneud:
Rhiw 17 Tachwedd 1931: Diwrnod eto [efo?] rhwymo'r dynewaid [gwartheg deunaw mis oed].

Bodorgan 27 Hydref 1959: Gale. Glaw mawr Cawodydd trymion o'r gogledd Rhwymo'r buchod
Bodorgan 30 Medi 1960: Oer. Llo bach Meg (3pm). Llo bach Peggy (11.30pm). Rhwymo 4 o fuchod

Difyr bod tywydd yn cael ei grybwyll yn y ddau achos ym Modorgan o fewn diwrnod o'i gilydd mewn gwahanol flynyddoedd, a dim son am y tywydd yn y cofnod o Rhiw sy'n dyddio o hwyrach yn y flwyddyn. Mae hyn yn awgrymu mai Glangaea yw'r dyddiad rhwymo gwartheg onibai bod tywydd drwg yn dod â'r dyddiad ymlaen.

Dolenni allanol

Gwefan Cymdeithas y Gwartheg Duon Cymreig

Cyfeiriadau 
Amaeth yng Nghymru
Bridiau o anifeiliaid sy'n tarddu o Gymru
Duon Cymreig
Planhigyn Arctig-Alpaidd

Planhigyn Arctig-Alpaidd yw'r term a ddefnyddir am rywogaethau sy'n perthyn i grŵp sydd a lledaeniad nodweddiadol, sef yr Arctig a mynyddoedd mewn ardaloedd mwy deheuol, er enghraifft yr Alpau.

Ceir y math yma o ledaeniad oherwydd bod yr amgylchedd ar y mynyddoedd uchaf yn debyg i'r amgylchedd yn yr Arctig. Y farn gyffredinol yw fod y planhigion yma ar un adeg wedi byw dros ardaloedd ehangach ar adegau pan oedd yr hinsawdd yn oerach, er enghraifft yn ystod Oes yr Iâ.

Yng Nghymru, ceir nifer o blanhigion Arctig-Alpaidd, yn arbennig yn Eryri. Yr enwocaf ohonynt yw Lili'r Wyddfa (Lloydia serotina).

Enghreifftiau o blanhigion Arctig-Alpaidd yw:
Dryas octopetala
Linnaea borealis
Lloydia serotina
Loiseleuria procumbens
Saxifraga oppositifolia
Saxifraga stellaris

Gweler hefyd
Naturiaethwr Mawr Môr a Mynydd, 2003 gan Dewi Jones

Planhigion
Pen-y-pass

Pen-y-pass neu Pen-y-pas yw'r man uchaf (360 m) ar y bwlch rhwng yr Wyddfa a'r Glyder Fawr yn Eryri. Mae'r briffordd A4086 yn croesi'r bwlch, ac yn dirwyn i lawr tua'r gogledd-orllewin trwy Fwlch Llanberis ac i'r de-ddwyrain i lawr i Ben-y-Gwryd.

Adeiladwyd ffordd yma gyntaf yn y 1830au i gario'r mwyn copr o'r cloddfeydd ar lethrau'r Wyddfa. Adeiladwyd Gwesty Gorffwysfa yma, sydd yn awr yn hostel ieuenctid. Ceir canolfan wybodaeth Parc Cenedlaethol Eryri yma, a maes parcio sylweddol o faint, ac mae'n le poblogaidd iawn i ddechrau'r daith i gopa'r Wyddfa, gan mai'r dyma'r man cychwyn uchaf ar gyfer yr Wyddfa. Gellir dewis Llwybr y Mwynwyr, Llwybr Pen-y-Gwryd neu'r llwybr anoddach dros gopa Crib Goch. Gellir hefyd ddringo'r Glyder Fawr oddi yma, ond y llwybrau o ochr arall y mynydd, yn enwedig o Gwm Idwal, yw dewis y rhan fwyaf i gyrraedd copa'r mynydd yma.

Bylchau Gwynedd
Llanberis
Eryri
Gwynfardd Brycheiniog

Gwynfardd Brycheiniog (fl. 1170au) yw'r cynharaf o Feirdd y Tywysogion o ddeheubarth Cymru y gwyddys ei enw a'r unig un ohonynt a hanfyddai o'r de-ddwyrain. Canodd i'r Arglwydd Rhys o Ddeheubarth ac mae'n debygol ei fod wedi cymryd rhan yn Eisteddfod Aberteifi, 1176.

Bywgraffiad
Ychydig a wyddys amdano ac eithrio ei enw a'r hyn y gellir casglu o dystiolaeth y ddwy gerdd ganddo sydd wedi goroesi. Ymddengys fod ei enw yn efelychiad o enw bardd cynharach o'r De, sef Gwynfardd Dyfed. Roedd y Gwynfardd hwnnw yn dad i Guhelyn Fardd, un o gyndeidiau Dafydd ap Gwilym. Awgrym arall ynglŷn â'r enw yw ei fod yn cyfeirio at degwch (un ystyr gwyn) awen y bardd neu at y ffaith ei fod yn perthyn i urdd eglwysig (ystyr arall gwyn/gwen fel ansoddair Cymraeg Canol yw 'bendigaid'). Mae'r epithet Brycheiniog yn dangos ei fod yn hannu o'r ardal honno; ategir hyn gan y wybodaeth fanwl am eglwysi Brycheiniog a welir yn ei awdl i Ddewi Sant. Mae cyfeiriadau eraill yn yr awdl honno yn dangos ei fod wedi ymweld â Tyddewi a hefyd â Gwynedd, efallai.

Cerddi
Dwy gerdd yn unig o waith Gwynfardd Brycheiniog sydd wedi goroesi (cyfanswm o 346 o linellau), sef 'Mawl yr Arglwydd Rhys' a 'Canu i Ddewi'. Mae'r awdl i'r Arglwydd Rhys yn gân seciwlar ddigon confensiynol sy'n moli dewrder y noddwr. Mae'r awdl i Ddewi Sant yn fwy diddorol. Mae'n un o dair cerdd i saint o gyfnod y Gogynfeirdd a'r unig un i Ddewi. Lledaenu bri y sant yw bwriad y gerdd a cheir nifer o gyfeiriadau at ddigwyddiadau o fuchedd y sant, fel Senedd Llanddewibrefi, a gwyrthiau. Cyfeirir at nifer o eglwysi gysegredig i Ddewi, ym Mrycheiniog a'r de-orllewin, a'r un sy'n cael y sylw mwyaf yw eglwys Llanddewibrefi. Mae'r gerdd hir 296 llinell yn ffynhonnell hanesyddol bwysig ar gyfer ein gwybodaeth o natur y clasau a'r drefn eglwysig gynnar yng Nghymru.

Ceir testunau'r cerddi hyn yn Llawysgrif Hendregadredd mewn llaw a briodolir i gopïydd o Abaty Ystrad Fflur (tua 1300). Digwydd yr awdl i Ddewi yn Llyfr Coch Hergest yn ogystal.

Llyfryddiaeth
'Gwaith Gwynfardd Brycheiniog', yn K.A. Bramley, et al. (gol.), Gwaith Llywelyn Fardd I ac Eraill o Feirdd y Ddeuddegfed Ganrif (Gwasg Prifysgol Cymru, Caerdydd, 1994). 'Cyfres Beirdd y Tywysogion', cyfrol II.

Cyfeiriadau

Beirdd y Tywysogion
Beirdd Cymraeg
Genedigaethau'r 12fed ganrif
Llenorion Cymreig y 12fed ganrif
Marwolaethau'r 12fed ganrif
Pobl o Frycheiniog
Teyrnas Brycheiniog