alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
Franklin D. Roosevelt

32ain Arlywydd yr Unol Daleithiau oedd Franklin Delano Roosevelt neu FDR (30 Ionawr 1882 – 12 Ebrill 1945). Etholwyd i bedair tymor yn y swydd, rhwng 1933 a 1945: ef yw'r unig arlywydd i weinyddu mwy na dau dymor. Roedd yn berson canolog yn yr 20g yn ystod adeg o argyfwng economaidd byd-eang a Rhyfel Byd. Er iddo fod yn gyfrifol am arwain yr Undol Daleithiau yn ystod y Rhyfel, bu farw cyn i'r Rhyfel orffen a methodd a weld gwaddol ei fuddugoliaeth yng Nghynhadledd Potsdam a ddechreuodd ym mis Gorffennaf 1945, na chwaith buddugoliaeth terfynol y Cynghreiriaid dros luoedd Siapan.

Salwch Parlys 

Yn mis Awst 1921, tra roedd y teulu Roosevelt ar wyliau yn Campobello Island, New Brunswick, cafodd Roosevelt salwch. Credwyd ar y pryd mai polio oedd hi, ac arweiniodd at barlysu Roosevelt yn barhaol o'r wast i lawr. Am weddill ei fywyd, gwrthododd Roosevelt gredu fod yn barlys yn barhaol ac arbrofodd gyda amrywiaeth eang o therapïau gan gynnwys therapi dŵr, ac, ym 1926, prynodd gyrchfan yn Warm Springs, Georgia, lle sefydlodd ganolfan therapi dŵr ar gyfer cleifion polio, ac mae'n gweithredu dan yr enw Roosevelt Warm Springs Institute for Rehabilitation hyd heddiw. Ar ôl dod yn arlywydd, helpodd i sefydlu'r National Foundation for Infantile Paralysis (adnabyddir dan yr enw March of Dimes erbyn hyn). Ei arweiniad wrth sefydlu'r gymdeithas hon yw'r rheswm y ceir ei lun ar y darn pres, y dime.

Ar y pryd, roedd llai o archwilio ar fywydau preifat unigolion cyhoeddus nag y sydd heddiw, ac roedd Roosevelt yn gallu argyhoeddi i'r cyhoedd ei fod yn gwella. Credodd Roosevelt fod hyn yn angenrheidiol os oedd am sefyll mewn etholiad. Gan ffitio bresys haearn i'w goesau a'i gluniau, dysgodd ei hun sut i gerdded pellter byr, gan droi ei dorso tra'n cynnal ei hun gyda ffon. Defnyddiodd gadair olwyn yn breifat, ond roedd yn ofalus i beidio byth a gael ei weld ynddi yn gyhoeddus, ymddangosodd yn sefyll gan amlaf, ond wedi ei gynnal ar un ochr gan gynorthwywr neu un o'i feibion.

Yn 2003, canfu astudiaeth adolygiad-cyfoedion ei fod yn fwy tebygol mai Syndrom Guillain-Barré oedd salwch parlys Roosevelt ac nid poliomyelitis.

Oriel

Cyfeiriadau 

 
Arlywyddion yr Unol Daleithiau
Genedigaethau 1882
Gwleidyddion Americanaidd yr 20fed ganrif
Marwolaethau 1945
Pobl o Dalaith Efrog Newydd
Harry S. Truman

33ain Arlywydd yr Unol Daleithiau oedd Harry S. Truman (8 Mai 1884 – 26 Rhagfyr 1972). Ef oedd Arlywydd yr UD yn ystod Yr Ail Ryfel Byd.

 
Genedigaethau 1884
Marwolaethau 1972
Gwleidyddion Americanaidd
Arlywyddion yr Unol Daleithiau
Is-Arlywyddion yr Unol Daleithiau
Pobl busnes Americanaidd
Ffermwyr Americanaidd
Pobl fu farw o niwmonia
Pobl o Missouri
Talaith

Mae talaith yn gymdeithas gwleidyddol gyda sofraniaeth dros ardal ddaearyddol. Mae fel arfer yn cynnwys set o sefydliadau sy'n hawlio'r awdurdod i greu'r rheolau sy'n llywodraethu pobl y gymdeithas yn yr ardal, er mae ei statws fel talaith yn aml yn dibynnu yn rhannol ar gael ei adnabod gan nifer o dalethau eraill o gael sofraniaeth allanol a mewnol drosti. Yng nghymdeithaseg, adnabyddir fel talaith yn gyffredinol gan y sefydliadau: yn ôl diffiniad dylanwadol Max Weber, mae'n sefydliad sydd gyda "monopoli ar y defnydd cyfreithlon o rym corfforol o fewn y tiriogaeth penodol," a gall gynnwyd byddin arfog, gwasanaeth sifil neu fiwrocratiaeth talaith, llysoedd, a heddlu.

 
Llywodraeth
Gwleidyddiaeth
Llywodraeth leol
Rhaniadau gweinyddol yn ôl math
Cimbri

Llwyth Almaenig yn wreiddiol o ogledd Jutland (Himmerland, Denmarc heddiw) oedd y Cimbri. Tua diwedd yr ail ganrif CC ymfudodd nifer fawr o’r Cimbri gyda llwythau y Teutones a’r Ambrones tua’r de i chwilo am diriogaethau newydd i’w sefydlu. Efallai fod hyn oherwydd effeithiau llifogydd yn ei tiriogaethau eu hunain. Yn ôl yr hanesydd Plutarch  roedd gan y Cimbri fyddin o 300,000 o ryfelwyr, ond mae haneswyr diweddar yn credu fod eu nifer yn llai.

Yn 113 CC daethant i gysylltiad a’r Rhufeiniaid am y tro cyntaf, ac enillasant fuddugoliaeth dros fyddin Rufeinig dan y conswl Papirius Carbo. Yn  109 CC gorchfygasant  fyddin Rufeinig arall dan Marcus Junius Silanus yn ne-ddwyrain Gâl, ac yn 107 CC gorchfygodd eu cyngheiriad, y Tigurines (o’r Swistir heddiw) fyddin dan Lucius Cassius Longinus. Yn 105 CC  ym Mrwydr Arausio gorchfygasant y conswl Quintus Servilius Caepio gyda lladdfa fawr. Roedd colledion y Rhufeiniaid yn fwy nag mewn unrhyw frwydr ers Brwydr Cannae.

Yn y blynyddoedd nesaf bu’r llwythau Almaenig yn crwydro o gwmpas Sbaen, cyn symud yn ôl tua’r Eidal. Yma, ymwahanodd y Teutones a’r Ambrones oddi wrth y Cimbri. Yn 102 CC gorchfygwyd y Teutones a’r Ambrones gan fyddin Rufeinig dan Gaius Marius ym Mrwydr Aquae Sextiae  gyda lladdfa enfawr.

Y flwyddyn ganlynol, ymunodd Marius a’r conswl arall, Quintus Lutatius Catulus i orchfygu’r Cimbri ym Mrwydr Vercellae . Rhoddodd hyn ddiwedd ar y bygythiad i’r Eidal. Cofnodir y Cimbri yn byw yn Jutland gan nifer o haneswyr diweddarach.

Nid ymddengys fod cysylltiad rhwng "Cimbri" a "Cymry", er gwaethaf y tebygrwydd, ond mae rhai ysgolheigion wedi awgrymu y gallai’r Cimbri fod yn siarad iaith Geltaidd yn hytrach nag Almaenig. Er enghraifft, enw eu brenin yn y frwydr yn erbyn Marius oedd Boiorix, sy’n enw Celtaidd.

Hanes Denmarc
Gweriniaeth Rhufain
Teutones

Llwyth Almaenig yn wreiddiol o Jutland (Denmarc heddiw) oedd y Teutones. Credir eu bod wedi rhoi eu henw i ardal Thy yng ngogledd Denmarc. Tua diwedd yr ail ganrif CC ymfudodd nifer fawr o’r Teutones gyda llwythau y Cimbri a’r Ambrones tua’r de i chwilo am diriogaethau newydd i’w sefydlu. Efallai fod hyn oherwydd effeithiau llifogydd yn ei tiriogaethau eu hunain.

Yn 113 CC daethant i gysylltiad a’r Rhufeiniaid am y tro cyntaf, ac enillasant fuddugoliaeth dros fyddin Rufeinig dan y conswl Papirius Carbo. Enillasant hwy a'r Cimbri nifer o fuddugoliaethau eraill dros y Rhufeiniaid; yn 105 CC ym Mrwydr Arausio roedd colledion y Rhufeiniaid yn fwy nag mewn unrhyw frwydr ers Brwydr Cannae.

Yn y blynyddoedd nesaf bu’r llwythau Almaenig yn crwydro o gwmpas Sbaen, cyn symud yn ôl tua’r Eidal. Yma, ymwahanodd y Teutones a’r Ambrones oddi wrth y Cimbri. Yn 102 CC gorchfygwyd y Teutones a’r Ambrones gan fyddin Rufeinig dan Gaius Marius ym Mrwydr Aquae Sextiae gyda lladdfa enfawr. Cymerwyd eu brenin, Teutobod, yn garcharor.

Hanes Denmarc
Gweriniaeth Rhufain
Nirvana

Erthygl am y band roc yw hon. Am y term Bwdhaidd gweler Nirfana.

Band roc grunge oedd Nirvana. Ffurfiwyd y band yn Aberdeen, Washington ger Seattle, UDA, yn 1987, a daeth gyrfa'r band i ben pan ddarganfuwyd y prif leisydd a gitarydd, Kurt Cobain, wedi ei saethu ar 6 Ebrill 1994 a bu cryn holi ynghylch hyn. Adnabyddir y band fel un o'r grwpiau grunge mwyaf dylanwadol.

Enw'r tri phrif aelod oedd Kurt Cobain, Dave Grohl, a Krist Novoselic.

Albymau 
 Bleach (1989)
 Nevermind (1991)
 In Utero (1993)

Bandiau roc Americanaidd
Bandiau o dalaith Washington
Cyfrifiad y Deyrnas Unedig 2001

Cynhaliwyd cyfrifiad o bob rhan o'r Deyrnas Unedig, a adnabyddir yn gyffredinol fel Cyfrifiad 2001, ar ddydd Sul 29 Ebrill 2001. Hwn oedd y 19fed gyfrifiad yn y Deyrnas Unedig. Trefnwyd Cyfrifiad 2001 gan y Swyddfa Ystadegau Cenedlaethol yng Nghymru a Lloegr, a gan Swyddfa Gofrestru Gyffredinol yr Alban yn yr Alban a gan Asiantaeth Ystadegau ac Ymchwil Gogledd Iwerddon yng Ngogledd Iwerddon. Mae canlyniadau manwl yn ôl ardal, ardal cyngor, ward ac ardal allbwn ar gael ar eu gwefannau.

Y Gymraeg
Roedd nifer o bobl yn anniddig efo penderfyniad llywodraeth y Deyrnas Unedig i beidio cynnwys cwestiwn am y gallu i siarad neu ddeall yr iaith Gymraeg ar y ffuflenni yn rhannau eraill o'r DU. Roedd academyddion a haneswyr yn awyddus i gael gwybod nifer y siaradwyr Cymraeg yn Lloegr a mannau eraill, ond gwrthodwyd eu cais fel un "anymarferol".

Dyma rai o’r casgliadau pwysicaf.

Cynyddodd y ganran oedd yn gallu siarad Cymraeg rhwng 1991 a 2001 yn bennaf oherwydd twf mewn dysgu Cymraeg fel ail iaith yn yr ysgolion dros y cyfnod hwnnw. 
Mae nifer a chanran y siaradwyr iaith gyntaf yn dal i gynyddu ymhlith yr ifainc o ganlyniad i dwf addysg cyfrwng Cymraeg. 
Mae allfudo yn effeithio’n sylweddol ar y nifer sy’n gallu siarad Cymraeg yng Nghymru. 
Mae mewnfudo’n effeithio’n sylweddol ar y ganran sy’n gallu siarad Cymraeg yng Nghymru. Adeg Cyfrifiad 2001, roedd 20% o’r boblogaeth wedi eu geni yn Lloegr. Gellir disgwyl bod y ganran yn uwch erbyn hyn ac yn parhau i gynyddu.
O ran siaradwyr Cymraeg rhugl ymddengys fod allfudiad net o Gymru. 
Awgryma’r ffigurau bod nifer y siaradwyr rhugl yng Nghymru yn gostwng yn flynyddol.
Newidiodd dosbarthiad daearyddol y siaradwyr Cymraeg rhwng 1991 a 2001. Golygai hynny fod y tebygolrwydd y byddai siaradwr Cymraeg yn cwrdd ag un arall ar hap wedi lleihau dros y cyfnod hwnnw. Mae goblygiadau o ran defnydd yr iaith a ffurfiant cartrefi lle defnyddir y Gymraeg yn deillio o’r fath newid.
Nid yw canlyniadau arolygon diweddar na’r amcanestyniadau a gyfrifwyd yn awgrymu y gwelir cynnydd sylweddol yn y ganran sy’n gallu siarad Cymraeg yn y dyfodol agos.

Y blwch cenedligrwydd
Yng Nghymru cafwyd ymgyrch amlwg a nifer o brotestiadau gan grwpiau ac unigolion am nad oedd y Cyfrifiad yn cynnwys blwch i nodi cenedligrwydd Cymreig. Gwrthodai sawl person lenwi'r ffurfleni am nad oeddent yn barod i ddisgrifio eu hunain fel "Prydeinwyr", er i'r awdurdodau fygwth dwyn y gyfraith ar unrhyw un a wnâi hynny.  Gan fod rhai miloedd, o leiaf, wedi gwrthod, ni chafwyd achosion llys yn erbyn y rhai a oedd yn gwrthod. Yn ogystal â'r rhai a wrthododd yn llwyr, penderfynodd nifer [15.7%] o'r boblogaeth ysgrifennu "Cymro" yn lle ticio'r blwch yn nodi "Prydeinwr(aig) gwyn" neu anwybyddu'r cwestiwn. Roedd 3,700 wedi glynu sticer dros y cwestiwn.

Lleihad yn y niferoedd

Cyfeiriadau

Dolenni Allanol
Gwefan Cyfrifiad 2001 (Lloegr a Chymru)
Canlyniadau Cyfrifiad yr Alban 2001 
Cyfrifiad poblogaeth Gogledd Iwerddon 
The Census Order 2000 (Lloegr a Chymru)

2001
2001
Gwleidyddiaeth Cymru
106 CC

3g CC - 2g CC - 1g CC
150au CC 140au CC 130au CC 120au CC 110au CC - 100au CC - 90au CC 80au CC 70au CC 60au CC 50au CC
111 CC 110 CC 109 CC 108 CC 107 CC - 106 CC - 105 CC 104 CC 103 CC 102 CC 101 CC

Digwyddiadau
 Sulla yn cymryd Jugurtha, brenin Numidia yn garcharor, ac felly'n rhoi diwedd ar y rhyfel yn Numidia

Genedigaethau
3 Ionawr — Cicero, gwleidydd, cyfreithiwr ac awdur Rhufeinig (bu farw 43 BC)
29 Medi — Gnaeus Pompeius Magnus, cadfridog a gwleidydd Rhufeinig
Servius Sulpicius Rufus, gwleidydd Rhufeinig

Marwolaethau
Wei Qing, cadfridog Brenhinllin Han yn Tsieina

106 CC
107 CC

3g CC - 2g CC - 1g CC
150au CC 140au CC 130au CC 120au CC 110au CC - 100au CC - 90au CC 80au CC 70au CC 60au CC 50au CC
112 CC 111 CC 110 CC 109 CC 108 CC - 107 CC - 106 CC 105 CC 104 CC 103 CC 102 CC

Digwyddiadau
 Saumachus yn gwrthryfela yn erbyn Mithridates VI, brenin Pontus.
 Gaius Marius, wedi iddo ail-drefnu byddin Gweriniaeth Rhufain, yn cyrraedd Gogledd Affrica i arwain y rhyfel yn erbyn Jugurtha, brenin Numidia. Gydag ef fel quaestormae Lucius Cornelius Sulla.

Genedigaethau

Marwolaethau

107 CC
108 CC

3g CC - 2g CC - 1g CC
150au CC 140au CC 130au CC 120au CC 110au CC - 100au CC - 90au CC 80au CC 70au CC 60au CC 50au CC
113 CC 112 CC 111 CC 110 CC 109 CC - 108 CC - 107 CC 106 CC 105 CC 104 CC 103 CC

Digwyddiadau
 Brwydr Muthul: byddin Gweriniaeth Rhufain dan Caecilius Metellus, gyda Gaius Marius fel dirprwy, yn gorchfygu byddin  Jugurtha, brenin Numidia
 Diwedd Teyrnas Gojoseon yn Corea; Tsieina yn rheoli gogledd Corea
 Rhagfyr — Brwydr Loulan: byddin Brenhinllin Han (Tsieina) dan Zhao Ponu yn fuddugol dros y Dayuan a'r Wusun yng nghanolbarth Asia

Genedigaethau
 L. Sergius Catilina, gwleidydd Rhufeinig

Marwolaethau
 Marcus Livius Drusus yr hynaf, gwleidydd Rhufeinig

108 CC
109 CC

3g CC - 2g CC - 1g CC
150au CC 140au CC 130au CC 120au CC 110au CC - 100au CC - 90au CC 80au CC 70au CC 60au CC 50au CC
114 CC 113 CC 112 CC 111 CC 110 CC - 109 CC - 108 CC 107 CC 106 CC 105 CC 104 CC

Digwyddiadau
 Byddin Rufeinig dan Marcus Junius Silanus yn cael ei gorchfygu gan lwythau Almaenig y Cimbri a'r Teutones ger Afon Rhone.

Genedigaethau
 Spartacus, arweinydd gwrthryfel y caethweision yn erbyn Rhufain (tua'r dyddiad yma)

Marwolaethau

109 CC
110 CC

3g CC - 2g CC - 1g CC
160au CC 150au CC 140au CC 130au CC 120au CC - 110au CC - 100au CC90au CC 80au CC 70au CC 60au CC
115 CC 114 CC 113 CC 112 CC 111 CC - 110 CC - 109 CC 108 CC 107 CC 106 CC 105 CC

Digwyddiadau
 Jugurtha, brenin Numidia yn gorchfygu byddin Rufeinig dan   Aulus Postumius Albinus.

Genedigaethau
 Gaius Marius yr Ieuengaf, mab Gaius Marius
 Cleopatra o Pontus, merch Mithridates VI, brenin Pontus a gwraig Tigranes Fawr, brenin Armenia

Marwolaethau

110 CC
Rhywoleg

Astudiaeth systematig o rywioldeb dynol yw rhywoleg.

Rhestr o arbenigwyr yn y maes

 Carl Friedrich Otto Westphal (1833–1890)
 Richard Freiherr von Krafft-Ebing  (1840–1902)
 Albert Eulenburg (1840–1917)
 Auguste Henri Forel  (1848–1931)
 Sigmund Freud  (1856–1939)
 Wilhelm Fliess  (1858–1928)
 Havelock Ellis  (1858–1939)
 Eugen Steinach (1861–1944)
 Robert Latou Dickinson (1861–1950)
 Albert Moll  (1862–1939)
 Edvard Westermarck  (1862–1939)
 Magnus Hirschfeld  (1868–1935)
 Iwan Bloch  (1872–1922)
 Theodor Hendrik van de Velde  (1873–1937)
 Max Marcuse (1877–1963)
 Otto Gross  (1877–1920)
 Ernst Gräfenberg  (1881–1957)
 Bronisław Malinowski (1884–1942)
 Harry Benjamin  (1885–1986)
 Theodor Reik  (1888–1969)
 Alfred Kinsey  (1894–1956)
 Wilhelm Reich  (1897–1957)
 Mary Calderone (1904–1998)
 Wardell Pomeroy (1913–2001)
 Albert Ellis  (1913–2007)

 Kurt Freund  (1914–1996)
 Ernest Borneman  (1915–1995)
 William Masters  (1915–2001)
 Gershon Legman (1917–1999)
 Harold I. Lief (1917–2007)
 Paul H. Gebhard  (1917– )
 John Money  (1921–2006)
 Ira Reiss (1925-)
 Virginia Johnson (1925– )
 Preben Hertoft  (1928– )
 Oswalt Kolle  (1928– )
 Vern Bullough  (1928–2006)
 William Simon  (1930–2000)
 John Gagnon  (1931– )
 Edward Eichel (1932– )
 Fritz Klein  (1932–2006)
 Milton Diamond  (1934– )
 Erwin J. Haeberle  (1936– )
 Gunter Schmidt (1938– )
 Rolf Gindorf  (1939– )
 Volkmar Sigusch (1940– )
 Dorree Lynn (1941– )
 Martin Dannecker (1942– )
 Shere Hite  (1943– )
 Ray Blanchard  (1945– )
 Gilbert Herdt  (1949– )
 Kenneth Zucker  (1950– )
 Carol Queen (1957 - )
 Beverly Whipple~
 James Cantor  (1966– )

Cyfeiriadau 

 
Rhywioldeb dynol
Seicoleg gymdeithasol
Ynys Norfolk

Ynys gyfannedd fechan yn y Cefnfor Tawel ydy Ynys Norfolk (Norfuk: Norfuk Ailen). Fe'i lleolir rhwng Awstralia, Seland Newydd a Caledonia Newydd. Mae'r ynys a dwy ynys cyfagos yn diriogaeth allanol i Awstralia.

Mae coeden pin Ynys Norfolk yn symbol o'r ynys, ac mae'n ymddangos ar y faner; mae'n goeden drawiadol fytholwyrdd sy'n frodorol i'r ynys ac yn boblogaidd yn Awstralia, lle mae dwy rywogaeth sy'n perthyn yn tyfu.

Taleithiau a thiriogaethau Awstralia
 
Norfolk
Norfolk
Augur

Roedd augur (gair Lladin: 'daroganwr') yn offeiriad a swyddog yn y byd clasurol, yn arbennig yn y Rhufain hynafol. Ei brif rôl oedd i ddehongli ewyllys y duwiau gan astudio hediad yr adar; adnabyddwyd hyn fel "cymryd y nawdd."  Roedd seremoni a swyddogaeth yr augur yn ganolog i unrhyw ymgymeriad pwysig yn y gymdeithas Rufeinig, yn gyhoeddus neu'n breifat, gan gynnwys materion rhyfel, masnach a chrefydd.

Gweler hefyd
Darogan
Canu Darogan, cerddi darogan Cymraeg yr Oesoedd Canol

Darogan
Rhufain hynafol
Offeiriaid
Castell Cynfael

Castell mwnt a beili yn ne-orllewin teyrnas Gwynedd oedd Castell Cynfael. Gorweddai yng nghwmwd Ystumanner yng nghantref Meirionnydd (de Gwynedd heddiw), tua milltir a hanner i'r gogledd-ddwyrain o Dywyn. Safodd am lai na blwyddyn.

Codwyd y castell gan Cadwaladr ap Gruffudd ap Cynan, brawd Owain Gwynedd, yn 1147. Safai mewn sefyllfa cryf ar gribyn yn edrych dros Ddyffryn Dysynni. Rhoddodd Cadwaladr ei gastell yng ngofal Morfran, abad clas Tywyn, yn yr un flwyddyn.

Roedd y berthynas rhwng Cadwaladr a'i frawd Owain, brenin Gwynedd, wedi gwaethygu ers 1143 pan ddechreuodd y brenin ddrwgdybio ei frawd o fod â llaw yn llofruddiaeth Anarawd, brawd ei gynghreiriad Rhys ap Gruffudd (Yr Arglwydd Rhys), yn 1143. Yn 1147, penderfynnodd Hywel ab Owain Gwynedd a'i frawd Cynan, meibion y brenin Owain, wneud cyrch ar Feirionnydd i ddysgu gwers i Gadwaladr. Ymosodasant ar y castell a chafwyd brwydr ffyrnig, gyda Hywel yn ymosod arno o'r gogledd a Chynan o'r de. Gwrthododd Morfran ildio ac yn y diwedd llosgwyd y castell yn ulw.

Roedd Hywel ab Owain Gwynedd yn fardd mawr yn ogystal â bod yn dywysog, ond ni cheir cerdd ganddo am ei fuddugoliaeth ymhlith y rhai sydd ar glawr heddiw. Ond cyfansoddodd ei gyd-fardd Cynddelw Brydydd Mawr awdl i Owain sy'n disgrifio'r ymosodiad a'r gorthwr yn disgyn i'r fflamiau.

Mae'r mwnt sy'n nodi safle'r castell bellach ar dir preifat sy'n perthyn i fferm Bryn y Castell, ger Tywyn.

Llyfryddiaeth
Paul R. Davis, Castles of the Welsh Princes (Abertawe, 1988)

Dolen allanol
 Arlowg Ordnans: Map sy'n dangos safle Bryn y Castell a'r mwnt gerllaw

Cynfael
Cynfael
Cynfael
Meirionnydd
Sefydliadau 1147
Darogan

Dull cyfrin i ragweld y dyfodol yw darogan. Gelwir un sy'n medru darogan yn ddaroganwr neu broffwyd (ond mae proffwyd yn derm sy'n tueddu i gael ei gyfyngu i draddodiadau crefyddol un duw e.e. proffwydi'r Hen Destament.

Y Celtiaid a'r Cymry
Roedd y Celtiaid ymhlith y pobloedd hynafol a ymddiddorai'n fawr mewn darogan. Yng Nghymru'r Oesoedd Canol, roedd bri mawr ar ganu darogan a thestunau rhyddiaith proffwydoliaethol a brutiau. Ceir nifer o gerddi darogan a briodolir gan amlaf i feirdd o'r gorffennol, yn enwedig Taliesin, neu ffigurau chwedlonol fel Myrddin, ond roedd rhai o'r beirdd proffesiynol yn cyfansoddi cywyddau darogan hefyd.

Yn yr Oesoedd Canol, a hyd at y 19eg ganrif, credai rhai fod y Dynion Hysbys yn medru rhagweld y dyfodol.

Rhai dulliau cyffredin 

 Sêr-ddewiniaeth: trwy astudio'r wybren.
 Argoel: trwy astudio hedfan adar.
 Llyfr-ddewiniaeth: gyda llyfrau (testunau crefyddol yn aml).
 Cerdyn-ddewiniaeth: gyda chardiau.
 Llaw-ddewiniaeth: trwy "ddarllen" cledrau'r dwylo.
 Adeg-ddewiniaeth: ynglŷn ag adegau, diwnodau lwcus/anlwcus.
 Cyfrifiadur-ddewiniaeth: gyda chyfrifiaduron.
 Pêl-ddewiniaeth: gyda phêl grisial.
 Daear-ddewiniaeth: trwy astudio marciau ar y ddaear, ayyb.
 Dŵr-ddewiniaeth: trwy astudio dŵr.
 I Ching; ffurf o Lyfr-Ddewiniaeth.
 Rhif-ddewiniaeth: trwy astudio rhifau.
 Breuddwyd-ddewiniaeth: trwy freuddwydion.
 Rwnig-ddewiniaeth: gyda llythrennau rwnig.
 Tân-ddewiniaeth: trwy astudio tân.

Gweler hefyd
Augur, daroganwr o offeiriad yng nghrefydd Rhufain
Canu Darogan
Dyn Hysbys
Mab Darogan, gwaredwr disgwyliedig y Cymry
Rhagfynegiad

 
Anthropoleg grefyddol
Yr ocwlt
Rhagfynegiad
111 CC

3g CC - 2g CC - 1g CC
160au CC 150au CC 140au CC 130au CC 120au CC - 110au CC - 100au CC90au CC 80au CC 70au CC 60au CC   
116 CC 115 CC 114 CC 113 CC 112 CC - 111 CC - 110 CC 109 CC 108 CC 107 CC 106 CC

Digwyddiadau
 Dinistrir rhan helaeth o ddinas Rhufain gan dân.
Sefydlu Jiuquan yn Tsieina fel caer filwrol ar y Ffordd Sidan i ganolbarth Asia

Genedigaethau

Marwolaethau

111 CC
112 CC

3g CC - 2g CC - 1g CC
160au CC 150au CC 140au CC 130au CC 120au CC - 110au CC - 100au CC90au CC 80au CC 70au CC 60au CC
117 CC 116 CC 115 CC 114 CC 113 CC 112 CC 111 CC 110 CC 109 CC 108 CC 107 CC

Digwyddiadau
 Farnadjom yn dod yn frenin Iberia.
 Jugurtha, brenin Numidia, yn cyhoeddi rhyfel yn erbyn Gweriniaeth Rhufain.
 Ffordd y Sidan ar agor trwy ganolbarth Asia.

Genedigaethau

Marwolaethau

112 CC
113 CC

3g CC - 2g CC - 1g CC
160au CC 150au CC 140au CC 130au CC 120au CC - 110au CC - 100au CC90au CC 80au CC 70au CC 60au CC
118 CC 117 CC 116 CC 115 CC 114 CC - 113 CC - 112 CC 111 CC 110 CC 109 CC 108 CC

Digwyddiadau
 Llwythau Almaenig yn ymosod ar Gâl a gogledd Sbaen. Mae'r Cimbri yn gorchfygu byddin Rufeinig dan G. Papirius Carbo yn nyffryn Drava
 Rhyfel rhwng Gweriniaeth Rhufain a'r Celtiberiaid
 Antiochus IX Cyzicenus yn dod yn frenin Persia Seleucaidd Persia

Genedigaethau

Marwolaethau
 Zhang Qian, fforiwr o Tsieina

113 CC
Jugurtha

Brenin Numidia oedd Jugurtha, (tua 160 CC -  104 CC). Ein prif ffynhonnell amdano yw gwaith yr awdur Rhufeinig Sallust.

Ganed ef yn Cirta, dinas hynafol a safai ar safle dinas Constantine yn Algeria heddiw. Roedd yn ŵyr i Masinissa, oedd wedi creu teyrnas Numidia, ac wedi gwneud cynghrair a Gweriniaeth Rhufain. Yn 148 CC dilynwyd ef gan ei fab Micipsa.  Roedd Jugurtha, oedd yn nai i’r brenin, mor boblogaidd ymysg y bobl nes i Micipsa ei yrru i Sbaen i’w gael o’r ffordd. Yno, ymladdodd gyda’r Rhufeiniaid dan  Gaius Marius  yn y gwarchae ar Numantia.

Pan fu farw Micipsa yn 118 CC, dilynwyd ef gan ei ddau fab, Hiempsal ac Adherbal. Bu cweryl rhwng Hiempsal a Jugurtha, a lladdwyd  Hiempsal ar orchymyn Jugurtha. Canlyniad hyn oedd rhyfel rhyngddo ef ac Adherbal. Wedi i  Jugurtha  ei orchfygu mewn brwydr, ffodd Adherbal i Rufain i ofyn cymorth. Penderfynodd Rhufain rannu’r deyrnas yn ddwy, gyda Jugurtha yn frenin y rhan orllewinol.

Erbyn 112 CC roedd Jugurtha ac Adherbal yn ymladd eto. Lladdodd Jugurtha nifer o wyr busnes o’r Eidal oedd wedi helpu Adherbal, a bu rhyfel yn erbyn Rhufain. Ildiodd  Jugurtha heb fawr o ymladd, a gwnaed cytundeb heddwch ffafriol iawn, gan godi amheuon ei fod wedi llwgrwobrwyo y cadfridog Rhufeinig.

Yn fuan, bu rhyfel arall rhwng Numidia a Rhufain, a gyrrwyd nifer o lengoedd i Ogledd Affrica dan  y conswl Quintus Caecilius Metellus, gyda  Gaius Marius fel un o’i brif swyddogion. Wrth i’r rhyfel lusgo ymlaen heb fuddugoliaeth derfynol, dychwelodd Marius i Rufain, lle’r etholwyd ef yn gonswl. Dychwelodd i Numidia i gymeryd lle Metellus fel cadfridog. Y flwyddyn ddilynodd, teithiodd ei swyddog Lucius Cornelius Sulla i Mauretania, lle gallodd berswadio’r brenin Bocchus I i drosglwyddo Jugurtha iddo fel carcharor.

Aed a Jugurtha yn garcharor i Rufain, ac wedi i Marius ddathlu ei fuddugoliaeth dros Numidia yn 104 CC, dienyddiwyd ef.

Ymestynnai teyrnas Jugurtha i gynnwys rhai ardaloedd sydd yng ngogledd-orllewin Tiwnisia heddiw, gan gynnwys Sicca Veneria (El Kef). I'r de-orllewin o'r ddinas honno ceir mynydd uchel trawiadol gyda chopa gwastad eang a elwir hyd heddiw yn Fwrdd Jugurtha (Table de Jugurtha, 1271 m).

Genedigaethau 160 CC
Hanes Algeria
Hanes Tiwnisia
Marwolaethau 104 CC
114 CC

3g CC - 2g CC - 1g CC
160au CC 150au CC 140au CC 130au CC 120au CC - 110au CC - 100au CC90au CC 80au CC 70au CC 60au CC
119 CC 118 CC 117 CC 116 CC 115 CC - 114 CC - 113 CC 112 CC 111 CC 110 CC 109 CC

Digwyddiadau
 Adeiladu'r deml gyntaf i'r dduwies Gwener yn Rhufain.
 Mithridates VI, brenin Pontus yn ymestyn ei awdurdod dros y Bosporus.

Genedigaethau

Marwolaethau

114 CC
115 CC

3g CC - 2g CC - 1g CC
160au CC 150au CC 140au CC 130au CC 120au CC - 110au CC = 100au CC90au CC 80au CC 70au CC 60au CC   
120 CC 119 CC 118 CC 117 CC 116 CC - 115 CC - 114 CC 113 CC 112 CC 111 CC 110 CC

Digwyddiadau
 Parthia yn dod i gytundeb masnachol a Tsieina
 Teyrnas Sheba yn dod i ben
 Gaius Marius yn cael ei ethol i swydd praetor yn Rhufain, ac yn ennill buddugoliaeth yn Sbaen

Genedigaethau
 Marcus Licinius Crassus, gwleidydd Rhufeinig

Marwolaethau
 Publius Mucius Scaevola
 Quintus Caecilius Metellus Macedonicus

115 CC
Massospondylus

Genws o ddeinosor o'r cyfnod Jwrasig oedd Massospondylus.

Deinosoriaid
William Pitt

Gwleidydd o Sais oedd William Pitt (weithiau William Pitt yr Ieuengaf; 28 Mai 1759 – 23 Ionawr 1806). Bu'n Brif Weinidog Teyrnas Prydain Fawr (1782 – Mawrth 1783, Rhagfyr 1783 – 1801), a'r Deyrnas Unedig ar ôl hynny (1804 – 1806).

Cafodd ei eni yn Hayes Place, Caint, yn fab i'r gwleidydd William Pitt, Iarll 1af Chatham; gelwir y mab yn 'Pitt yr Ieuengaf' i wahaniaethu rhyngddo a'i dad, 'Pitt yr Hynaf'. Roedd ei fam, Hester Grenville, yn chwaer i'r prif weinidog George Grenville. Cafodd ei addysg yng Ngholeg Penfro, Caergrawnt.

Cyfeiriadau

Aelodau Seneddol Prydain Fawr
Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig
Genedigaethau 1759
Gwleidyddion Seisnig y 18fed ganrif
Gwleidyddion Seisnig y 19eg ganrif
Marwolaethau 1806
Prif Weinidogion y Deyrnas Unedig
116 CC

3g CC - 2g CC - 1g CC
160au CC 150au CC 140au CC 130au CC 120au CC 110au CC 100au CC90au CC 80au CC 70au CC 60au CC
121 CC 120 CC 119 CC 118 CC 117 CC - 116 CC - 115 CC 114 CC 113 CC 112 CC 111 CC

Digwyddiadau

Genedigaethau
 Marcus Terentius Varro, ysgolhaig Rhufeinig

Marwolaethau
 26 Mehefin — Ptolemi VIII, brenin yr Aifft

116 CC
117 CC

3g CC - 2g CC - 1g CC
160au CC 150au CC 140au CC 130au CC 120au CC 110au CC 100au CC90au CC 80au CC 70au CC 60au CC
122 CC 121 CC 120 CC 119 CC 118 CC - 117 CC - 116 CC 115 CC 114 CC 113 CC 112 CC

Digwyddiadau

Genedigaethau
 Ptolemi XII Auletes

Marwolaethau
Huo Qubing, cadfridog Brenhinllin Han, Tsieina (g. 140 CC)
Sima Xiangru, gwleidydd, bardd a cherddir o Tsieina

117 CC
118 CC

3g CC - 2g CC - 1g CC
160au CC 150au CC 140au CC 130au CC 120au CC - 110au CC - 100au CC90au CC 80au CC 70au CC 60au CC
123 CC 122 CC 121 CC 120 CC 119 CC - 118 CC - 117 CC 116 CC 115 CC 114 CC 113 CC

Digwyddiadau
Sefydlu trefedigaeth Rufeinig Narbo Martius (Narbonne heddiw) yn Gallia Transalpina

Genedigaethau
Lucullus, Conswl Rhufeinig

Marwolaethau
 Micipsa, brenin Numidia

118 CC
Narbonne

Dinas yn ne-orllewin Ffrainc yw Narbonne (Catalaneg ac Occitaneg: Narbona). Saif yn département Aude yn région Languedoc-Roussillon. Ar un adeg roedd yn bothladd prysur, ond erbyn hyn mae tua 15 km o'r môr.

Sefydlwyd y ddinas fel trefedigaeth Rufeinig Colonia Narbo Martius yn 118 CC, ar y Via Domitia, y ffordd Rufeinig gyntaf yng Ngâl. Yn ddiweddarach, sefydlodd Iŵl Cesar gyn-filwyr o'i leng Legio X Gemina yno. Rhoddodd y ddinas ei henw i dalaith Rufeinig Gallia Narbonensis.

Dan y Fisigothiaid bu'n brifddinas talaith Septimania, yna am gyfnod yn rhan o Emirat Cordoba nes iddi gael ei chipio gan y Ffranciaid dan Pepin Fychan yn 759. Yn ddiweddarach daeth y ddinas yn llai pwysig, yn rhannol oherydd i Afon Aude newid ei chwrs. Roedd y boblogaeth yn 1999 yn 46,510.

Adeiladau 
 Eglwys gadeiriol St-Just
 Halles de Narbonne 
 Horreum
 Palais des Archevêques (Palas Archesgob)
 Via Domitia

Pobl enwog o Narbonne 
 Charles Trenet
 Léon Blum
 Sant Sébastien
 Dimitri Szarzewski

Dinasoedd Ffrainc
Cymunedau Aude
Bwrdd Jugurtha

Mynydd trawiadol 1271 m o uchder gyda chopa gwastad eang sy'n codi'n syrth o'r gwastadeddau amgylchynnol yng ngogledd-orllewin Tiwnisia yw Bwrdd Jugurtha (Arabeg: Jebel Jugurtha; Ffrangeg: Table de Jugurtha). Saif i'r de-orllewin o ddinas hynafol El Kef (Sicca Veneria yng nghyfnod y Rhufeiniaid) yn agos i'r ffin ag Algeria. Fe'i enwir ar ôl Jugurtha, brenin Numidia yn yr 2g CC.

Ymestynnai teyrnas Jugurtha i gynnwys rhai ardaloedd sydd yng ngogledd-orllewin Tiwnisia heddiw, gan gynnwys Sicca Veneria (El Kef) a rhannau uchaf yr Oued Medjerda. Dywedir bod Jugurtha wedi defnyddio'r mynydd fel caer a noddfa yn ei ryfel saith mlynedd yn erbyn y Rhufeinaid (112-105 CC). Mae ei muriau syrth yn amddiffynwaith naturiol. Yr unig ffordd i gyrraedd y copa heb ddringo yw ar hyd llwybr troellog sy'n gorffen mewn cyfres o risiau wedi'u torri yn y graig.

Gellir cyrraedd y mynydd o bentref bychan Kalaat Khasba, ond mae'n llwybr garw ac mae'r pentref ei hun yn ddigon diarffordd. Man cychwyn arall yw tref Tajerouine.

Mynyddoedd a bryniau Tiwnisia
Berber
Hanes Tiwnisia
Safleoedd archaeolegol Tiwnisia
Talaith El Kef
119 CC

3g CC - 2g CC - 1g CC
160au CC 150au CC 140au CC 130au CC 120au CC - 110au CC - 100au CC90au CC 80au CC 70au CC 60au CC
124 CC 123 CC 122 CC 121 CC 120 CC - 119 CC - 118 CC 117 CC 116 CC 115 CC 114 CC

Digwyddiadau
Hipparchus yn olynu Eumachus fel Archon Athen
 Brwydr Mobei: byddin Brenhinllin Han (Tsieina), dan y caffridogion  Wei Qing a Huo Qubing, yn gorchfygu'r Xiongnu yn nyffryn Orkhon, Anialwch Gobi (Mongolia heddiw)
Llywodraeth Tsieina yn sefydlu monopoli ar haearn, halen a diodydd alcoholig

Genedigaethau

Marwolaethau
Li Guang, cadfridog Brenhinllin Han

119 CC
Ymerodraeth Seleucaidd

Yr Ymerodraeth Seleucaidd oedd y deyrnas Helenistaidd a sefydlwyd yn y Dwyrain Canol yn dilyn marwolaeth Alecsander Fawr, ac a barhaodd o 311 hyd 63 CC.

Sefydlwyd y deyrnas gan un o gadfridogion Alecsander, Seleucus I Nicator, Groeg: Σέλευκος Νικάτωρ (Nicator, "y Buddugol"). Wedi marwolaeth Alecsander daeth i reoli ardal eang oedd yn ymestyn hyd at Afon Indus. Tua 305 CC sefydlodd Seleucia ar y Tigris fel prifddinas newydd. Yn ddiweddarach, symudwyd y brifddinas i Antiochia.

Tyfodd y deyrnas yn ysfod teyrnasiad Antiochus Fawr, ond erbyn yr ail ganrif CC roedd yn dechrau dadfeilio. Cipiwyd llawer o'i thiriogaethau dwyreiniol gan y Parthia, ac yn 64 CC gorchfygodd byddin Gweriniaeth Rhufain dan Gnaeus Pompeius Magnus y gweddill.

Teyrnoedd Seleucaidd 

Seleucus I Nicator (Satrap 311 - 305 CC , Brenin 305 CC - 280 CC)
Antiochus I Soter (cyd-frenin ers 291, brenin 280 - 261 CC)
Antiochus II Theos (261 - 246 CC)
Seleucus II Callinicus ( 246 - 225 CC)
Seleucus III Ceraunus (neu Soter) ( 225 - 223 CC)
Antiochus III Mawr (223 - 187 CC)
Seleucus IV Philopator (187 - 175 CC)
Antiochus IV Epiphanes (175 - 164 CC)
Antiochus V Eupator (164 - 162 CC)
Demetrius I Soter (162 - 150 CC)
Alexander I Balas (154 - 145 CC)
Demetrius II Nicator (145 - 138 CC)
Antiochus VI Dionysus (neu Epiphanes) (145 - 140 CC?)
Diodotus Tryphon (140? - 138 CC)
Antiochus VII Euergetes Sidetes ( 138 - 129 CC)
Demetrius II Nicator (eto 129 - 126 CC)
Alexander II Zabinas (129 - 123 CC)
Cleopatra Thea (126 - 123 CC)
Seleucus V Philometor(126/125 CC)
Antiochus VIII Grypus (125 - 96 CC)
Antiochus IX Cyzicenus (114 - 96 CC)
Seleucus VI Epiphanes Nicator (96 - 95 CC)
Antiochus X Eusebes Philopator (95 - 92 CC neu 83 CC)
Demetrius III Eucaerus (neu Philopator) (95-87 CC)
Antiochus XI Ephiphanes Philadelphus (95 - 92 CC)
Philippus I Philadelphus (95 - 84/83 CC) 
Antiochus XII Dionysus (87 - 84 CC)
(Tigranes Fawr, brenin Armenia) (83 - 69 CC)
Seleucus VII Kybiosaktes neu Philometor (70au CC - 60au CC?)
Antiochus XIII Asiaticus (69 - 64 CC)
Philippus II Philoromaeus (65 - 63 CC)
Castell Ewlo

Castell canoloesol a godwyd gan frenhinoedd Gwynedd yn Sir y Fflint, gogledd-ddwyrain Cymru, yw Castell Ewlo. Saif ar fryncyn isel mewn coedwig ger pentref presennol Ewlo. Dyma safle mwyaf beiddgar unrhyw un o gestyll tywysogion Gwynedd, bron ar y ffin â Lloegr a dan drwyn garsiwn Caer.

Mae hanes cynnar y castell yn ansicr. Ymddengys fod Owain Gwynedd wedi codi castell mwnt a beili ar y safle tua'r flwyddyn 1146, er mwyn amddiffyn y mynediad ar hyd yr arfordir o Gaer i'r Berfeddwlad ac afon Conwy; llwybr arferol pawb a geisiai oresgyn Gwynedd o'r cyfeiriad yma.

Yn 1157 ymladdwyd brwydr yma rhwng y Saeson a meibion Owain Gwynedd. Y Cymry a orfu.

Mae'n bosibl fod Llywelyn ab Iorwerth wedi codi castell newydd yno i gymryd lle'r hen gastell pren tua 1220, ond does dim sicrwydd am hynny. Mae'r gorthwr o siâp apsidaidd yn debyg iawn i'r un a godwyd tua'r un amser yng Nghastell y Bere ym Meirionnydd.

Codwyd castell o gerrig yn 1257 gan Llywelyn ap Gruffudd, gyda llenfur i amgau ward o flaen y gorthwr gyda thŵr crwn yn y gornel orllewinol. Roedd y llenfur yn amgae ffynnon hefyd. Roedd dau borth i'r castell ar ei newydd wedd, un i'r ward trwy'r llenfur a'r llall dros bont ar y ffos i ward mewnol y gorthwr.

Ar ôl Rhyfel 1af Annibyniaeth Cymru 1276-77 cododd y Saeson gastell newydd yn y Fflint a chollodd Castell Ewlo ei werth milwrol fel amddiffynfa mwyaf allanol Gwynedd, bron ar y ffin â Lloegr. Ymddengys fod rhan o'r castell wedi cael ei ddifetha'n fwriadol gan y Cymry cyn ei adael. Ni chafodd ei adfer ar ôl hynny ond erys adfeilion sylweddol ar y safle heddiw.

Mae'r castell yng ngofal Cadw. Gellir ei gyrraedd o lwybr o'r B5125, ger Ewlo.

Llyfryddiaeth
Richard Avent, Cestyll Tywysogion Cymru (Caerdydd, 1983)
Paul R. Davies, Castles of the Welsh Princes (Abertawe, 1988)

Cyfeiriadau

Adeiladau ac adeiladwaith y 12fed ganrif
Adeiladau ac adeiladwaith y 13eg ganrif
Adeiladau rhestredig Gradd I Sir y Fflint
Cadw
Ewlo
Ewlo
120 CC

3g CC - 2g CC - 1g CC
170au CC 160au CC 150au CC 140au CC 130au CC - 120au CC - 110au CC 100au CC90au CC 80au CC 70au CC   
125 CC 124 CC 123 CC 122 CC 121 CC - 120 CC - 119 CC 118 CC 117 CC 116 CC 115 CC

Digwyddiadau

Genedigaethau
Berenice III, brenhines yr Aifft
Lucius Cornelius Sisenna, awdur a gwleidydd
Verres, praetor llwgr a erlynwyd gan Cicero (tua'r dyddiad yma)

Marwolaethau
 Hipparchus, seryddwr a mathemategydd Groegaidd (tua'r dyddiad yma)
 Polybius, hanesydd Groegaidd

120 CC
Plant Duw

Band Cymraeg o Fangor ydy Plant Duw sy'n chwarae cerddoriaeth steil pop grunge.

Aelodau
Elidir Jones, Gîtar Fâs, Llais
Conor Martin, Gîtar, Llais
Rhys Martin, Gîtar, Llais
Myfyr Prys, Drymiau
Sean Martin, Cornet

Dolenni Allanol
Safle MySpace Plant Duw
Tudalen Facebook Plant Duw
  Proffil ar wefan y BBC

Bandiau Cymraeg
Tomen y Rhodwydd

Castell mwnt a beili a godwyd gan Owain Gwynedd i amddiffyn gororau Gwynedd Is Conwy yw Tomen y Rhodwydd. Saif mewn ardal o gaeau a bryniau isel i'r de o Landegla yn Iâl (de-ddwyrain Sir Ddinbych heddiw).

Hwn, mae'n ymddangos, oedd y 'Castell yn Iâl' a godwyd gan Owain Gwynedd yn 1149, yn ôl Brut y Tywysogion, pan gipiodd gantref Iâl oddi ar frenhinoedd Powys. Safodd y castell cyntaf hwnnw hyd 1157 pan gafodd ei losgi'n ulw gan Iorwerth Goch ap Maredudd (Iorwerth Goch) o Bowys yn sgîl cyrch gan Harri II o Loegr ar Wynedd. Ceir cofnod arall mewn dogfen Seisnig o 1212 sy'n cyfeirio at drwsio 'castell Iâl', ond mae'n debyg mai castell arall yn yr un ardal a olygir, sef Tomen y Faerdre, 3 milltir i lawr y dyffryn ger Llanarmon-yn-Iâl.

Mae'r castell yn sefyll ar dir preifat ond gellir ei weld o'r ffordd A525 rhwng Wrecsam a Rhiwabon, tua milltir a hanner i'r de-orllewin o Landegla.

Llyfryddiaeth
Richard Avent, Cestyll Tywysogion Cymru (Caerdydd, 1983)
Paul R. Davies, Castles of the Welsh Princes (Abertawe, 1988)

Rhodwydd
Rhodwydd
Rhodwydd
Y Lembo

Band Cymreig ydy Lembo sy'n sy'n ailgymysgu traciau bandiau eraill megis Plant Duw. Mae eu trac Nerth dy Baile Draed wedi cael ei chwarae cryn dipyn ar yr awyr ar raglen C2.

Dolenni Allanol
Safle MySpace Y Lembo

Bandiau Cymraeg
Bandiau Cymreig
121 CC

3g CC - 2g CC - 1g CC
170au CC 160au CC 150au CC 140au CC 130au CC - 120au CC - 110au CC 100au CC90au CC 80au CC 70au CC
126 CC 125 CC 124 CC 123 CC 122 CC - 121 CC - 120 CC 119 CC 118 CC 117 CC 116 CC

Digwyddiadau
 Senedd Rhufain yn pasio mesur senatus consultum ultimum, sy'n rhoi hawl i gonswl gymeryd unrhyw fesurau angenrheidiol i ddiogelu Gweriniaeth Rhufain. Mae'r conswl Lucius Opimius yn arfogi'r blaid seneddol i wrthwynebu cefnogwyr Gaius Gracchus. Wedi brwydr yn nonas Rhufain, lleddir Gracchus a llawer o'i genogwyr.
 Yn dilyn y frwydr, dienyddir 3,000 o gefnogwyr Gracchus
 Y conswl Q. Fabius Maximus, mewn cynghrair a'r Aedui, yn gorchfygu llwythau yr  Arverni a'r Allobroges yn Gallia Transalpina, gan sefydlu'r dalaith Rufeinig
 Byddin Tsieina dan y cadfridog Ho Chu-ping yn gorchfygu'r Hsiung-nu

Genedigaethau
Publius Sulpicius Rufus, tribwn y bobl
Quintus Sertorius, cadfridog Rhufeinig

Marwolaethau
 Gaius Gracchus
 M. Fulvius Flaccus
 Cleopatra Thea, brenhines yr Ymerodraeth Seleucaidd

121 CC
Ewlo

Pentref yng nghymuned Penarlâg, Sir y Fflint, Cymru, yw Ewloe neu Ewlo () (hefyd Eulo yn ôl Pennant). Saif rhwng Bwcle, Penarlâg a Queensferry tua hanner ffordd rhwng yr Wyddgrug a Chaer.

Prif atyniad y pentref yw Castell Ewlo, un o gestyll tywysogion Gwynedd, sy'n sefyll mewn coedwig tua milltir a hanner i'r gorllewin.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Cyfeiriadau

Penarlâg
Pentrefi Sir y Fflint
Oes y Seintiau

Oes y Seintiau yw'r enw traddodiadol am y cyfnod ar ôl ymadawiad y Rhufeiniaid o Ynys Brydain pan ymledwyd Cristnogaeth gan genhadon brodorol ymhlith pobloedd Celtaidd Prydain ac Iwerddon. Gellir dweud ei bod yn parhau o tua dechrau'r 5g hyd ddiwedd y 7g. Mae hyn yn gyfnod a elwir yn ogystal y 'Cyfnod Ôl-Rufeinig' neu'r Oesoedd Tywyll. Ond gyda'r term 'Oes y Seintiau' mae haneswyr yn canolbwyntio fel rheol ar hanes crefydd y cyfnod. Mae'n ffurfio pennod bwysig ac unigryw yn hanes yr Eglwys Celtaidd yn Ewrop.

Bu'r seintiau cynnar hyn, y gellir eu cyfrif yn eu cannoedd, weithiau'n teithio'n eang trwy'r gwledydd Celtaidd. Sefydlwyd clasau, eglwysi a cholegau ganddynt.

Rydym yn dibynnu yn bennaf am sawl cyfrol o fucheddau'r saint am ein gwybodaeth am y seintiau eu hun, e.e. ceir hanes Dewi Sant yn y testun Buchedd Dewi. Yn ogystal mae cofnodion seciwlar prin, diweddarach gan amlaf, traddodiadau lleol a llên gwerin, a thystiolaeth archaeoleg yn ychwanegu at y darlun o waith y seintiau, a orliwir fel rheol yn y bucheddau canoloesol gyda llawer o fotifau chwedlonol. Mae'n debyg yn ogystal fod nifer o'r seintiau lleol a gofnodir yn cynrychioli duwiau a duwiesau brodorol wedi eu Cristioneiddio, neu o leiaf fod y traddodiadau am lawer o'r seintiau hyn yn perthyn i fyd mytholeg Geltaidd yn hytrach na hanes go iawn.

Gweler hefyd
Oes y Seintiau yng Nghymru

 
Cristnogaeth
Cyfnodau hanes
Gwely

Darn o ddodrefn a ddefnyddir yn bennaf fel lle i gysgu yw gwely.
Gall hefyd ei ddefnyddio fel lleoliad ar gyfer cael rhyw neu ymlacio.

Cwsg
Dodrefn

te:పరుపు
Anghydfod diplomyddol

Gweithred neu wrthdaro sy'n arwain at anghydfod eangach rhwng ddwy genedl-wladwriaeth neu fwy yw anghydfod diplomyddol neu anghydfod rhyngwladol.

 
Diplomyddol
Diplomyddiaeth
122 CC

3g CC - 2g CC - 1g CC
170au CC 160au CC 150au CC 140au CC 130au CC - 120au CC - 110au CC 100au CC90au CC 80au CC 70au CC
127 CC 126 CC 125 CC 124 CC 123 CC - 122 CC - 121 CC 120 CC 119 CC 118 CC 117 CC

Digwyddiadau
 Gaius Gracchus a Marcus Fulvius Flaccus yn cael eu hethol i swydd tribwn yn Rhufain ac yn cynnig nifer o fesural radicalaidd

Genedigaethau

Marwolaethau
Liu An, tywysog a daearyddwr o Tsieina (g. 179 CC)

122 CC
123 CC

3g CC - 2g CC - 1g CC
170au CC 160au CC 150au CC 140au CC 130au CC - 120au CC - 110au CC 100au CC90au CC 80au CC 70au CC
128 CC 127 CC 126 CC 125 CC 124 CC - 123 CC - 122 CC 121 CC 120 CC 119 CC 118 CC

Digwyddiadau
 Gaius Gracchus yn cael ei ethol i swydd tribwn yn Rhufain am y tro cyntaf. Mae'n aros nes cael ei ail-ethol y flwyddyn ganlynol cyn cynnig mesurau radicalaidd tebyg i'r rhai a gynigiwyd gan ei frawd hynaf, Tiberius Gracchus yn 133 CC.
 Sefydlir dinas Aquae Sextiae (Aix-en-Provence heddiw) dan enw'r Conswl Rhufeinig  Sextius Calvinus.

Genedigaethau

Marwolaethau

123 CC
124 CC

3g CC - 2g CC - 1g CC
170au CC 160au CC 150au CC 140au CC 130au CC - 120au CC - 110au CC 100au CC90au CC 80au CC 70au CC
129 CC  128 CC 127 CC 126 CC 125 CC - 124 CC - 123 CC 122 CC 121 CC 120 CC 119 CC

Digwyddiadau
 Gwrthryfel Fregellae yn Latium yn erbyn Gweriniaeth Rhufain. Dinistrir y ddinas gan y Rhufeiniaid.
 Mithridates II yn olynu Artabanus II fel brenin  Parthia
 Cleopatra II, brenhines yr Aifft a'i brawd Ptolemi VIII Physcon, brenin yr Aifft, yn dod i gytundeb

Genedigaethau

Marwolaethau
 Artabanus I, brenin Parthia

124 CC
125 CC

3g CC - 2g CC - 1g CC
170au CC 160au CC 150au CC 140au CC 130au CC - 120au CC - 110au CC 100au CC90au CC 80au CC 70au CC
130 CC  129 CC  128 CC 127 CC 126 CC - 125 CC - 124 CC 123 CC 122 CC 121 CC 120 CC

Digwyddiadau
 Cleopatra Thea yn dod yn frenhines yr Ymerodraeth Seleucaidd ar farwolaeth Seleucus V. Mae hi'n penodi Antiochus VIII Grypus fel cyd-frenin.
 Yn Rhufain, mae Marcus Fulvius Flaccus yn cynnig rhou dinasyddiaeth Rufeinig i drigolion gogledd yr Eidal. Ymateb Senedd Rhufain yw ei yrru i ddelio a therfysg o amgylch Massilia; mae hyn yn arwain at goncwest Gallia Transalpina.

Genedigaethau

Marwolaethau
 Seleucus V Philometor (llofruddiwyd gan Cleopatra Thea)
 Demetrius II, brenin yr Ymerodraeth Seleucaidd

125 CC
Cleopatra Thea

Am frenhines yr Aifft, cariad Iŵl Cesar a Marcus Antonius, gweler Cleopatra. Am eraill o'r un enw, gweler Cleopatra (gwahaniaethu).

Brenhines yr Ymerodraeth Seleucaidd rhwng 125 CC a 121 CC oedd Cleopatra Thea (tua 164 - 121 CC), cyfenw Euergetis.

Roedd Clepatra'n ferch i Ptolemi VI Philometor, brenin yr Aifft a'i wraig Cleopatra II. Priododd Alexander Balas tua 150 CC, a chawsant fab, Antiochus VI Dionysus.

Tua 148 CC, ail-briododd a Demetrius II Nicator. Bu iddynt ddau fab, Seleucus V Philometor ac Antiochus VIII Grypus, ac efallai ferch (Laodice?). Pan gymerwyd Demetrius yn garcharor wrth ymladd yn erbyn Parthia, priododd Cleopatra ei frawd, Antiochus VII Sidetes. Cawsant o leiaf un mab, Antiochus IX Cyzicenus. Tua 129 CC, lladdwyd Antiochus yn ymladd yn erbyn y Parthiaid. Erbyn hyn roedd Demetrius wedi cael ei ryddhau, a dychwelodd i hawlio ei orsedd a'i wraig.

Yn ddiweddarach, ceisiodd Demetrius ymosod ar yr Aifft. Ymatebodd brenin yr Aifft trwy gefnogi Alexander Zabinas, a hawliai fod yn fab i Alexander Balas, fel brenin yr Ymerodraeth Seleucaidd. Gorchfygodd ef Demetrius ger Damascus. Enciliodd Demetrius i  Ptolemais Hermiou, ond roedd pyrth y ddinas wedi eu cau yn ei erbyn ar orchymyn Cleopatra. Aeth ar fwrdd llong i ffoi, ond llofruddiwyd ef ar orchymyn Cleopatra.

O 125 CC hyd 121 CC, Cleopatra oedd yn rheoli'r ymerodraeth. Lladdodd fab hynaf Demetrius, Seleucus, pan geisiodd ef hawlio'r orsedd. Gwnaeth ei mab Antiochus VIII Grypus yn gyd-frenin, ond pan ddangosodd ef arwyddion o annibyniaeth, penderfynodd Cleopatra ei lofruddio. Wedi iddo ddychwelyd o hela yn 121 CC cynigiodd ei fam gwpanaid o win iddo. Roedd Antiochus yn amheus, a gorfododd ei fam i yfed y gwin ei hun. Roedd wedi ei wenwyno, a bu Cleopatra farw.

Genedigaethau 164 CC
Marwolaethau 121 CC
Merched yr Ail ganrif CC
Yr Ymerodraeth Seleucaidd
126 CC

3g CC - 2g CC - 1g CC
170au CC 160au CC 150au CC 140au CC 130au CC - 120au CC - 110au CC 100au CC90au CC 80au CC 70au CC
131 CC 130 CC 129 CC 128 CC 127 CC - 126 CC - 125 CC 124 CC 123 CC 122 CC 121 CC

Digwyddiadau
 Tyrus yn gwrthryfela'n llwyddiannus yn erbyn yr Ymerodraeth Seleucaidd.
 Seleucus V Philometor yn olynu ei dad Demetrius II fel brenin yr Ymerodraeth Seleucaidd. Oherwydd ei fod yn dal yn ieuanc, ei lysfam, Cleopatra Thea, sy'n rheoli ar ei ran.

Genedigaethau

Marwolaethau

126 CC
660au

6g - 7g - 8g
610au 620au 630au 640au 650au - 660au - 670au 680au 690au 700au 710au
660 661 662 663 664 665 666 667 668 669

Digwyddiadau a gogwyddion
Caliph Ali ibn Abi Talib yn cael ei lofruddio a'i olynu i'r orsedd gan Hasan ibn Ali fel Shia Imam, a Muawiyah I fel y Caliph Sunni. Hwn oedd sail y caliphate Umayyad.
 Synod Whitby

Pobl nodweddiadol

Ffynonellau
650au

6g - 7g - 8g
600au 610au 620au 630au 640au - 650au - 660au 670au 680au 690au 700au
650 651 652 653 654 655 656 657 658 659

Digwyddiadau a Gogwyddion
 650, Cyhoeddwyd arian papur cyntaf Tsieina
 651, Ymerawdwr Yazdgerd III yn cael ei lofruddio yn Merv, gan ddod a llywodraeth llinach Sassanid i ben yn Persia (Iran)
 Bwdhaeth yn cael ei gyflwyno i Tibet
 Caliph Othman yn rhoi dysgiadau Muhammad i mewn i 114 pennod yn y Qur'an

Pobl Nodweddiadol
Pab Martin I, Pab Eugene I a Pab Vitalian
 Ymerawdwr Bysantaidd Constans II

Ffynonellau
127 CC

3g CC - 2g CC - 1g CC
170au CC 160au CC 150au CC 140au CC 130au CC - 120au CC - 110au CC 100au CC90au CC 80au CC 70au CC
132 CC 131 CC 130 CC 129 CC 128 CC - 127 CC - 126 CC 125 CC 124 CC 123 CC 122 CC

Digwyddiadau

Genedigaethau
Quintus Caecilius Metellus Pius

Marwolaethau

127 CC
128 CC

3g CC - 2g CC - 1g CC
170au CC 160au CC 150au CC 140au CC 130au CC - 120au CC - 110au CC 100au CC90au CC 80au CC 70au CC  
133 CC 132 CC 131 CC 130 CC 129 CC - 128 CC - 127 CC 126 CC 125 CC 124 CC 123 CC

Digwyddiadau
 Teyrnas Helenistaidd Bactria yn cael ei gorchfygu gan y Tochariaid a'i hail-enwi yn  Tocharistan.
Artabanus I yn dod yn frenin Parthia (tua'r dyddiad yma)
Limenius yn cyfansoddi Ail Emyn Delphi.

Genedigaethau

Marwolaethau
 Phraates II brenin Parthia (tua'r dyddiad yma)

128 CC
129 CC

3g CC - 2g CC - 1g CC
170au CC 160au CC 150au CC 140au CC 130au CC - 120au CC - 110au CC 100au CC90au CC 80au CC 70au CC  
134 CC 133 CC 132 CC 131 CC 130 CC - 129 CC - 128 CC 127 CC 126 CC 125 CC 124 CC

Digwyddiadau
 Teyrnas Pergamon, yn cynnwys Hierapolis, yn dod yn dalaith Rufeinig Asia ar farwolaeth y brenin Attalos III. Gorchfygir Aristonicus, oedd yn hawlio'r orsedd, gan M. Perperna gyda chymorth y Cappadociaid.
 Scipio Aemilianus, y cadfridog Rhufeinig a ddinistriodd ddinas Carthago, yn cael ei lofruddio gan ei elynion yn Rhufain.
 Brwydr Ecbatana: Byddin yr Ymerodraeth Seleucaidd dan Antiochus VII Sidetes yn cael ei gorchfygu gan y Parthiaid dan Phraates II. Lleddir Antiochus yn y frwydr, sy'n roi diwedd ar reolaeth y Seleuciaid dros Media neu Mesopotamia.
 Demetrius II o Syria yn cael ei ryddhau o gaethiwed ac yn dod yn frenin yr Ymerodraeth Seleucaidd.
 Y seryddwr Groegaidd Hipparchus yn cyhoeddi ei gatalog o sêr.
 Hipparchus yn defnyddio diffyg ar yr haul i amcangyfrif pellter y lleuad o'r ddaear.

Genedigaethau

Marwolaethau
 Antiochus VII Sidetes (lladdwyd mewn brwydr)
 Carneades, athronydd a sefydlydd Y Drydedd Academi
 P. Cornelius Scipio Aemilianus Africanus Numantinus (Africanus yr Ieuengaf)

129 CC
130 CC

3g CC - 2g CC - 1g CC
180au CC 170au CC 160au CC 150au CC 140au CC - 130au CC - 120au CC 110au CC 100au CC90au CC 80au CC  
135 CC 134 CC 133 CC 132 CC 131 CC - 130 CC - 129 CC 128 CC 127 CC 126 CC 125 CC

Digwyddiadau

Genedigaethau

Marwolaethau
 Pacuvius, bardd, bu farw yn Tarentum

130 CC
131 CC

3g CC - 2g CC - 1g CC
180au CC 170au CC 160au CC 150au CC 140au CC - 130au CC - 120au CC 110au CC 100au CC90au CC 80au CC
136 CC 135 CC 134 CC 133 CC 132 CC - 131 CC - 130 CC 129 CC 128 CC 127 CC 126 CC

Digwyddiadau
 Aristonicus o Pergamon yn arwain gwrthryfel yn erbyn Gweriniaeth Rhufain; lleddir y Conswl Rhufeinig Publius Licinius Crassus Mucianius yn yr ymladd.
 Y Censor Quintus Caecilius Metellus Macedonicus yn ceisio atal y tribwn Gaius Atinius Labeo Macerio o Senedd Rhufain. Mae Atinius yn ei lusgo i ffwrdd i'w daflu o'r Graig Darpeiaidd, ond caiff ei atal gan seneddwyr eraill.
 Am y tro cyntaf yn hanes Rhufain, plebiaid yw'r ddau gonswl (Metellus a Quintus Pompeius).

Genedigaethau

Marwolaethau

131 CC
132 CC

3g CC - 2g CC - 1g CC
180au CC 170au CC 160au CC 150au CC 140au CC - 130au CC - 120au CC 110au CC 100au CC90au CC 80au CC
137 CC 136 CC 135 CC 134 CC 133 CC - 132 CC - 131 CC 130 CC 129 CC 128 CC 127 CC

Digwyddiadau 
 Publius Rupilius yn gorchfygu gwrthryfel y caethion.
 Llofruddiaeth Tiberius Gracchus, oedd wedi cynnig mesurau radicalaidd i ail-ddosbarthu tir.

Genedigaethau 
 Mithridates VI, brenin Pontus

Marwolaethau 
 Tiberius Gracchus, tribwn Rhufeinig (llofruddiwyd gan seneddwyr)
 Eunus, arweinydd gwrthryfel y caethion (136–132 CC) yn Sicilia

132 CC