alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
Maria Lawrence

Seiclwraig rasio Seisnig oedd Maria Lawrence (ganwyd 20 Medi 1970). Cynyrchiolodd Loegr yn Ras Bwyntiau, Treial Amser a Ras Ffordd Ngemau'r Gymanwlad yn 1994 ac yn Ras Ffordd Gemau'r Gymanwlad yn 1998. Cynyrchiolodd Brydain yn Ras Bwyntiau'r Gemau Olympaidd yn Atlanta, Georgia  yn 1996.

Mae'n briod i'r seiclwr Olympaidd arall, Dominic Sweeney.

Canlyniadau
1994
3ydd Treial Amser, Gemau'r Gymanwlad
1996
1af  Pencampwriaethau Cenedlaethol Ras Ffordd Prydain
1997
1af  Pencampwriaethau Cenedlaethol Ras Ffordd Prydain

Cyfeiriadau

Genedigaethau 1970
Seiclwyr Seisnig
Merched yr 20fed ganrif
Merched yr 21ain ganrif
Marie Purvis

Seiclwraig rasio o Ynys Manaw oedd Marie Purvis (ganwyd 24 Medi 1961). Cynrychiolodd Ynys Manaw yn Ras Ffordd Ngemau'r Gymanwlad yn 1990 ac yn 1994. Cynyrchiolodd Brydain yn Ras Ffordd y Gemau Olympaidd yn Barcelona, Sbaen yn 1992 ac eto yn Atlanta, Georgia yn 1996.

Canlyniadau
1990
1af  Pencampwriaethau Cenedlaethol Ras Ffordd Merched, Prydain
1991
1af  Pencampwriaethau Cenedlaethol Ras Ffordd Merched, Prydain
2il Pencampwriaethau Cenedlaethol Treial Amser, CTT 50 milltir Merched, Prydain
1992
1af  Pencampwriaethau Cenedlaethol Ras Ffordd Merched, Prydain
1993
1af  Pencampwriaethau Cenedlaethol Ras Ffordd Merched, Prydain
2il Pencampwriaethau Cenedlaethol Treial Amser, CTT 25 milltir Merched, Prydain
1994
1af Ras 2 ddiwrnod TQ, Gogledd Iwerddon
4ydd Ras Ffordd, Gemau'r Gymanwlad
1995
1af  Pencampwriaethau Cenedlaethol Ras Ffordd Merched, Prydain

Cyfeiriadau

Genedigaethau 1961
Seiclwyr Manawaidd
Merched yr 20fed ganrif
Merched yr 21ain ganrif
Afon Cuch

Mae Afon Cuch (llurguniad Saesneg: Cych) yn afon yn ne-orllewin Cymru sy'n ymuno ag afon Teifi tua 4 milltir i'r gorllewin o Gastell Newydd Emlyn. Mae hi'n dynodi'r ffin rhwng gogledd Sir Benfro a Sir Gaerfyrddin. Ei hyd yw tua 8 milltir.

Cwrs
Tardda afon Cuch yn y bryniau tua hanner ffordd rhwng Crymych (Sir Benfro) a Chynwyl Elfed (Sir Gâr). Mae dwy ffrwd, afon Sylgen ac afon Barddu, yn cyfuno yng Nghwmorgan i ffurfio afon Cuch. Rhed yr afon ar gwrs gogledd-orllewinol yn bennaf. Ar ôl hanner milltir daw ffrwd fechan afon Mamog i mewn o'r dwyrain, ger Capel Iwan. Mae'r afon yn llifo trwy gwm cul coediog rhwng y bryniau gan ffurfio Glyn Cuch (neu Cwm Cuch). Yn ystod ei chwrs trwy'r glyn mae sawl ffrwd arall megis afon Pedran ac afon Dulas, o'r gorllewin, yn ymuno ag afon Cuch. Daw allan o Lyn Cuch i Ddyffryn Teifi ger pentref bychan Abercych, lle ceir rhyd hynafol, ac ar ôl tua hanner milltir mae'n ymuno ag afon Teifi sy'n llifo i Fae Ceredigion ar ôl 6 milltir, ger Aberteifi.

Traddodiad a hanes

Mae gan Lyn Cuch le arbennig ym mytholeg Cymru fel lleoliad hela Pwyll Pendefig Dyfed yn y gyntaf o Bedair Cainc y Mabinogi:

Pwyll, Pendefig Dyfed, a oedd yn arglwydd ar saith cantref Dyfed. A threiglwaith ydd oedd yn Arberth, prif lys iddo, a dyfod yn ei fryd ac yn ei feddwl fyned i hela. Sef cyfair o'i gyfoeth (gwlad) a fynnai i hela, Glyn Cuch.
(Pedair Cainc y Mabinogi, llinellau agoriadol 'Pwyll Pendefig Dyfed', mewn orgraff ddiweddar)

Yna, wrth hela a'i gŵn yng Nglyn Cuch, mae Pwyll yn cyfarfod ag Arawn, brenin Annwn, ac mae cylch chwedlau'r Pedair Cainc yn dechrau.

Yn yr Oesoedd Canol, dynodai afon Cuch y ffin rhwng dau gwmwd cantref Emlyn, sef Emlyn Uwch Cuch ac Emlyn Is Cuch.

Cyfeiriadau

Cuch
Cuch
Cuch
Pedair Cainc y Mabinogi
Llyn Conglog Mawr

Llyn  yng Ngwynedd yw Llyn Conglog Mawr. Saif i'r dwyrain o bentref Trawsfynydd a chaer Rufeinig Tomen y Mur ac i'r gogledd o'r briffordd A4212, 1,400 troedfedd uwch lefel y môr. Mae Afon Prysor yn tarddu o'r llyn. Gerllaw Llyn Conglog Mawr, sydd ag arwynebedd o 8 acer, mae llyn llai Llyn Conglog Bach.

Ceir pysgota am frithyll yn y llyn. Rhyw filltir i lawr yr afon mae hen gloddfa aur Arenig.

Llyfryddiaeth
Geraint Roberts, The Lakes of Eryri (Llanrwst: Gwasg Carreg Gwalch, 1995)

Conglog Mawr
Trawsfynydd
Abercuch

Pentref bychan  yng nghymuned Maenordeifi, Sir Benfro, Cymru, yw Aber-cuch (hefyd Abercuch neu Abercych). Saif yng ngogledd-ddwyrain y sir, ar lannau gorllewinol Afon Cuch ar ymyl ddeheuol Dyffryn Teifi, tua hanner ffordd rhwng Castell Newydd Emlyn i'r dwyrain ac Aberteifi i'r gorllewin.

Daw Afon Cuch allan o Lyn Cuch i Ddyffryn Teifi ger y pentref, lle ceir rhyd hynafol, ac ar ôl tua hanner milltir mae'n ymuno ag afon Teifi sy'n llifo i Fae Ceredigion ar ôl chwe milltir, ger Aberteifi.

Mae'r pentref yn gorwedd ar hyd lôn sy'n rhedeg rhwng amlwd cyfagos Penrhiw i bentref Llechryd ar lan afon Teifi.

Cyfeiriadau

Maenordeifi
Pentrefi Sir Benfro
Llyn y Garn

Llyn  yng Ngwynedd yw Llyn y Garn. Saif i'r dwyrain o bentref Trawsfynydd a chaer Rufeinig Tomen y Mur ac i'r gogledd o'r briffordd A4212, 1,448 troedfedd uwch lefel y môr a chydag arwynebedd o 22 acer.

Mae copa Y Garn (474 m) fymryn i'r gorllewin o'r llyn, ac Afon Prysor ychydig i'r de, i lawr llethr serth. Gerllaw mae castell mwnt a beili Castell Prysor, ac ychydig i'r gogledd mae Llyn Conglog Mawr.

Ceir pysgota am ddraenogiaid a phenhwyad yn y llyn. Gerllaw'r llyn mae hen gloddfa aur Moel y Croesau.

Llyfryddiaeth
Geraint Roberts, The Lakes of Eryri (Llanrwst: Gwasg Carreg Gwalch, 1995)

Garn
Trawsfynydd
Llechryd

Pentref yn Nyffryn Teifi, Ceredigion yw Llechryd, a leolir tua 3 milltir a hanner i'r de-ddwyrain o Aberteifi.

Saif y pentref ar lan ogleddol afon Teifi ar lôn yr A484 rhwng Castell Newydd Emlyn ac Aberteifi. Ceir pont ar afon Teifi yn y pentref sy'n dwyn y ffordd i Gilgerran ac Abercuch ar y lan ddeheuol.

Llai na milltir i'r dwyrain o Lechryd ceir safle hen blas Maenordeifi (Manordeifi). Glanarberth yw'r enw ar ran o'r pentref, sy'n dwyn cysylltiad ag Arberth (safle llys Pwyll yng nghainc gyntaf y Mabinogi).

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Pobl o Lechryd 
 John Jenkin (Ioan Siengcin) (1716-1793), bardd

Gweler hefyd
Brwydr Pont Llechryd

Cyfeiriadau

Pentrefi Ceredigion
Llangoedmor
Don Skene

Seiclwr rasio Cymreig oedd Donald "Don" J. C. Skene (ganwyd 5 Chwefror 1936, Caerdydd). Cynyrchiolodd Gymru yng Ngemau'r Gymanwlad sawl gwaith, y tro cyntaf ym 1954 yn y Ras Scratch 10milltir, y Kilo a'r Ras Ffordd (100 km); eto ym 1958 yn y Ras Scratch 10 km, y Kilo a'r Sbrint; ac y tro olaf ym 1962 gan gystadlu unwith eto yn y Ras Scratch 10 km, y Kilo a'u Sbrint. Reidiodd mewn rasus rhyngwladol dros Dîm Cenedlaethol yr R.A.F. a Phrydain Fawr yn Ne Affrica, Guiana yn Ne America ac ar y cyfandir.

Dechreuodd rasio yn 15 oed gan ymuno â'r Tigers Cycling Club, ac yn 16 oed yn 1952, agorodd siop feics fechan ar Allt Rhymni, Ffordd Casnewydd, Caerdydd. Rhedodd y busnes am 53 mlynedd cyn pasio'r rheolaeth ymlaen i'w ferch Liane a'i fab, Jon, yn 2005. Mae'r siop yn cefnogi tîm seiclo Team Skene. Mae Don wedi ymddeol i fyw yn Florida yn yr Unol Daleithiau.

Canlyniadau
1954
3ydd Ras Scratch 10 milltir, Gemau'r Gymanwlad
1958
3ydd Ras Scratch 10 milltir, Gemau'r Gymanwlad

Dolenni Allanol
 Don Skene Cycles

Cyfeiriadau

Seiclwyr Cymreig
Genedigaethau 1936
Steve Cummings

Seiclwr proffesiynol Seisnig ydy Steve Cummings (ganwyd 19 Mawrth 1981, Cilgwri, Glannau Merswy).

Canlyniadau
1996/1997
1af  Pencampwriaethau Cenedlaethol Treial Amser 10 milltir Odan 16 Prydain

1998/1999
1af  Pencampwriaethau Cenedlaethol Treial Amser 10 milltir Iau Prydain

1999
1af Ras Goffa Eddie Soens
1af Tour of the Peaks (Ras Iau)
1af Pencampwriaethau Cenedlaethol Ras Ffordd Iau Prydain

2001
2il Pencampwriaethau Trac y Byd, Pursuit Tîm

2002
2il Pursuit Tîm, Gemau'r Gymanwlad
3ydd Pencampwriaethau Trac y Byd, Pursuit Tîm

2003:
1af Grand Prix Saint Jean de Monts, Ffrainc
1af Hennyeres, Gwlad Belg
2il Cymal Cwpan y Byd Mecsico, Pursuit Tîm

2004
1af Grand Prix Otley
1af Ras 2 ddiwrnod Merswy
2il Pursuit Tîm, Gemau Olympaidd

2005
1af  Pencampwriaethau Trac y Byd, Pursuit Tîm

2006
1af Pursuit Tîm, Gemau'r Gymanwlad

Dolenni Allanol 
Proffil ar British Cycling  3 Mawrth 2005

Cyfeiriadau

Cummings, Steve
Cummings, Steve
Lisa Brambani

Cyn-seiclwraig rasio Seisnig o Hartshead, Swydd Efrog ydy Lisa Brambani (ganwyd 18 Awst 1967). Cynrychiolodd Loegr yn Ras Ffordd Ngemau'r Gymanwlad yn Auckland, Seland Newydd yn1990 gan ennill y fedal arian. Cynyrchiolodd Brydain yn Ras Scratch Gemau Olympaidd yn Seoul, Korea  yn 1988.

Canlyniadau
1985
2il Pencapwriaeth Cenedlaethol Ras Ffordd Merched, Prydain
1986
1af  Pencapwriaeth Cenedlaethol Ras Ffordd Merched, Prydain
1987
1af  Pencapwriaeth Cenedlaethol Ras Ffordd Merched, Prydain
1988
1af  Pencapwriaeth Cenedlaethol Ras Ffordd Merched, Prydain
3ydd Tour de l'Aude Cycliste Feminin, Ffrainc
1989
1af  Pencapwriaeth Cenedlaethol Ras Ffordd Merched, Prydain
1af International HP Women's Challenge, Idaho
1990
2il Ras Ffordd, Gemau'r Gymanwlad
3ydd International HP Women's Challenge, Idaho

Cyfeiriadau

Genedigaethau 1970
Pobl o Swydd Efrog
Seiclwyr Seisnig
Merched yr 20fed ganrif
Merched yr 21ain ganrif
Cath Swinnerton

Seiclwraig rasio Seisnig oedd Cath Swinnerton (ganwyd 18 Awst 1967). Cynrychiolodd Brydain yn Ras Scratch Gemau Olympaidd yn Los Angeles yn 1984.

Canlyniadau
1975
3ydd Pencapwriaeth Cenedlaethol Ras Ffordd Merched, Prydain
1977
1af  Pencapwriaeth Cenedlaethol Ras Ffordd Merched, Prydain
1979
2il Pencapwriaeth Cenedlaethol Ras Ffordd Merched, Prydain
1981
3ydd Pencapwriaeth Cenedlaethol Ras Ffordd Merched, Prydain
1982
2il Pencapwriaeth Cenedlaethol Ras Ffordd Merched, Prydain
1984
1af  Pencapwriaeth Cenedlaethol Ras Ffordd Merched, Prydain

Cyfeiriadau

Seiclwyr Seisnig
Genedigaethau 1967
Merched yr 20fed ganrif
Merched yr 21ain ganrif
Mandy Jones

Seiclwraig rasio Seisnig oedd Mandy Jones (ganwyd 1962, Rochdale, Swydd Gaerhirfryn). Hi oedd Pencampwr y Byd, Ras Ffordd Merched yn 1982. Enillodd y Bidlake Memorial Prize a daeth yn ail i Wendy Norman yng Ngwobrau Chwaraeon Scottish Journalists' Association yr un flwyddyn.

Canlyniadau
1979
1af  Pencapwriaeth Cenedlaethol Treial Amser 10 milltir Merched, Prydain
1980
3ydd Pencampwriaethau'r Byd, Ras Ffordd Merched
1981
1af  Pencapwriaeth Cenedlaethol Ras Ffordd Merched, Prydain
1982
1af  Pencampwriaethau'r Byd, Ras Ffordd Merched
1983
1af  Pencapwriaeth Cenedlaethol Ras Ffordd Merched, Prydain

Cyfeiriadau

Seiclwyr Seisnig
Genedigaethau 1962
Merched yr 20fed ganrif
Merched yr 21ain ganrif
Maelienydd

Roedd Maelienydd (sillafiad amgen: Maeliennydd) yn gantref ac arglwyddiaeth yn nwyrain canolbarth Cymru, a oedd yn cynnwys yr ardal sy'n gorwedd rhwng afon Ieithon yn y gorllewin a Fforest Faesyfed ar y ffin â Lloegr yn y dwyrain. Mae'r ardal, sy'n fryniog yn bennaf, yn rhan o Bowys heddiw.

Daearyddiaeth
I'r dwyrain ffiniai Maelienydd â Swydd Henffordd yn Lloegr, i'r de â chantref Elfael, i'r gorllewin â chwmwd Gwerthrynion, ac i'r gogledd â chantref Arwystli ym Mhowys a chwmwd Ceri. Roedd yn cael ei gyfrif yn rhan o'r rhanbarth ganoloesol Rhwng Gwy a Hafren, sy'n gorwedd rhwng teyrnas Powys i'r gogledd a Brycheiniog i'r de.

Rhywbryd yn ystod yr Oesoedd Canol, cafodd Maelienydd ei rannu yn dri chwmwd, sef :
Buddugre
Dinieithon
Rhiwlallt

Cynllo oedd nawddsant Maelienydd, gydag eglwys gysegredig iddo yn Llanbister. Cefnllys oedd prif ganolfan y cantref. Yn ddiweddarach codwyd Abaty Cwm Hir gan y Sistersiaid yn nwyrain y cantref.

Hanes
Mae'n bosibl fod Maelienydd yn fân deyrnas neu arglwyddiaeth annibynnol yn y Gymru gynnar a ymestynnai'n bellach i'r de na'r cantref canoloesol, gan gynnwys felly yr ardal ger Llanfair-ym-Muallt heddiw yn ei thiriogaeth. Ychydig iawn a wyddys am ei hanes cynnar.

Daeth Maelienydd yn ardal o bwys strategol mawr ar ôl dyfodiad y Normaniaid, oherwydd ei lleoliad. Mae'n ymddangos ei bod dan reolaeth Normanaidd erbyn 1093, pan godwyd Castell Cymaron ond yn y 12g daeth yn ardal yr ymladdwyd drosti gan arglwyddi Cymreig lleol, yn enwedig Cadwallon ap Madog, a'r Mortimeriaid grymus. Yn 1179 lladdwyd Cadwallon gan rhai o ddeiliaid Roger Mortimer wrth iddo ddychwelyd i Bowys ar ôl ymweld â llys Harri II o Loegr. Gan fod Cadwallon yn ddeiliad i'r brenin mewn enw, carcharwyd Roger Mortimer gan y brenin, a geisiai danseilio grym arglwyddi Normanaidd annibynnol y Mers, ac etifeddwyd Maelienydd gan fab Cadwallon, Maelgwn ap Cadwallon. Pan ryddhawyd Roger Mortimer o'r carchar cipiodd ran helaeth yr arglwyddiaeth, ond yn ddiweddarach llwyddodd Maelgwn i adfer ei feddiant gyda chymorth Rhys ap Gruffudd o Ddeheubarth. Ar ôl marwolaeth Rhys cipiwyd y diriogaeth gan y Mortimeriaid eto.

Parhaodd yr ymgiprys am reolaeth ar Faelienydd yn y 13g, pan ddaeth yn llwyfan i frwydro rhwng lluoedd brenin Lloegr a Llywelyn Fawr a Llywelyn ap Gruffudd o Wynedd. Yn y cyfnod hwnnw bu cryn ymladd am sawl castell ym Maelienydd, yn cynnwys Castell Cefnllys a Chymaron.

Credir fod un o'r prif fersiynau o'r Cyfreithiau Cymreig, fersiwn Cyfnerth, gael ei llunio ym Maelienydd pan fu dan ddylanwad Rhys ap Gruffudd o Ddeheubarth yn ail hanner y 12g.

Ar ôl cwymp Cymru annibynnol yn 1283, Maelienydd oedd un o ddau gantref a unwyd i ffurfio Sir Faesyfed. Hyd heddiw mae Maelienydd yn enw ar yr ardal.

Gweler hefyd
Cantrefi a chymydau Cymru

Cyfeiriadau 
R.R. Davies, Conquest, coexistence and change: Wales 1063 - 1415 (Gwasg Prifysgol Rhydychen, 1987)
W. H. Howse, Radnorshire (E. J. Thurston, 1949)
J. Beverley Smith, Llywelyn ap Gruffudd, Tywysog Cymru (Gwasg Prifysgol Cymru, 1986)

Cantrefi Cymru
Daearyddiaeth Powys
Hanes Powys
Sion Jones

Seiclwr rasio Cymreig ydy Sion Jones (ganed 1979, Llanelwy, Sir Ddinbych). Cynrychiolodd Gymru yng Ngemau'r Gymanwlad 1998  Mae hefyd wedi cynyrchioli Prydain mewn rasys rhyngwladol megis 'Tour of Tasmania', Awstralia.

Canlyniadau
1998
4ydd Pursuit Tîm, 4m28.664, Gemau'r Gymanwlad (gyda Paul Sheppard, Alun Owen & Huw Pritchard)

2000
1af  Pencapwriaeth Cenedlaethol Dringo Allt Prydain
2006
1af  Pencapwriaeth Cenedlaethol Trac Prydain, Ras Scratch 20km

Cyfeiriadau

Jones, Sion
Jones, Sion
Reg Braddick

Seiclwr rasio Cymreig o Gaerdydd oedd Reg Braddick, (ganwyd Reginald Kenneth Braddick) (4 Awst 1913 – Rhagfyr 1999). Cynrychiolodd Gymru yng Ngemau'r Gymanwlad 1938 yn Sydney, Awstralia.

Dechreuodd ei ddiddordeb mewn seiclo tra'n gweithio fel bachgen dosbarthu cig yng Nghaerdydd. Agorodd siop 'Reg Braddick Cycles' ar stryd Broadway, y Rhath, Caerdydd yn 1945, ac yn y fflat uwchben y siop hwnnw cafodd y syniad o ddechrau clwb 'Cardiff Ajax CC'. Mae nifer o seiclwyr llwyddiannus wedi dechrau'r daith yng nghlwb Cardiff Ajax megis Sally Hodge a Nicole Cooke.

Canlyniadau
1944
1af  Pencampwriaethau Cenedlaethol Ras Ffordd yr NCU

Cyfeiriadau

Seiclwyr Cymreig
Pobl o Gaerdydd
Genedigaethau 1913
Marwolaethau 1999
Keith Jones

Seiclwr rasio Cymreig ydy Keith Jones (ganwyd Ian Keith Jones 1959). Cynyrchiolodd Gymru yng Ngemau'r Gymanwlad 1982 ac 1986. Mae wedi ennill y llysenw The Viking oherwydd ei wallt hir anarferol a wisgai mewn cynffon.

Canlyniadau
2000
2il Pecampwriaethau Trac Meistr y Byd, ? (Categori Dynion 40-44 oed)
2002
5ed Pecampwriaethau Trac Meistr y Byd, Ras Bwyntiau (Categori Dynion 40-44 oed)
2005
5ed Pecampwriaethau Trac Meistr y Byd, Ras Bwyntiau (Categori Dynion 45-49 oed)
2006
3ydd Pecampwriaethau Trac Meistr y Byd, Ras Bwyntiau (Categori Dynion 45-49 oed)

Cyfeiriadau

Jones, Keith
Jones, Keith
Fwlcan

Fwlcan (Lladin: Volcanus neu Vulcanus) yw duw Eidalaidd tân a chrefft y gof ym mytholeg Rhufain. Fe'i uniaethir â'r duw Hephaestus ym mytholeg Roeg.

Duwiau
Mytholeg Rufeinig
Ben Swift

Seiclwr proffesiynol trac a ffordd Seisnig o Rotherham ydy Ben Swift (ganwyd 5 Tachwedd 1987, Swydd Northampton). Trodd yn broffesiynol ym mis Awst 2007 gan ymuno â Barloworld fel hyfforddedig. Ef yw llywydd clwb seiclo 'Mossley CRT'.

Canlyniadau
2004
1af  Pencampwriaethau Cenedlaethol Trac Prydain, Ras Bwyntiau (Categori Iau)
3ydd Ras Bwyntiau, Gemau'r Gymanwlad Iau
4ydd Ras Ffordd, Gemau'r Gymanwlad Iau
2005
1af  Pencampwriaethau Cenedlaethol Trac Prydain, Ras Scratch (Categori Iau)
1af Madison Iau, 2 ddiwrnod, Rotterdam
1af Madison Odan 23, 3 diwrnod, Dortmund
2il Pencampwriaethau Cenedlaethol Trac Prydain, Madison (gyda Matthew Rowe)
3ydd Pencampwriaethau Cenedlaethol Trac Prydain, Pursuit (Categori Iau)
3ydd Pencampwriaethau Cenedlaethol Trac Prydain, Ras Scratch (Hyn)
2006
2il Pencampwriaethau Cenedlaethol Trac Prydain, Pursuit Tîm
2007
1af  Pencampwriaethau Trac Ewropeaidd (Track Cottbus), Pursuit Tîm (Odan 23)
1af Cam olaf, Giro delle Regioni
1af Brenin y Mynyddoedd, Tour of Britain
1af Milan-Busseto
3ydd Cymal 4 Cwpan y Byd, Manceinion, Pursuit Tîm (gyda Andy Tennant, Jonathan Bellis a Steven Burke)
4ydd Cymal 4 Cwpan y Byd, Manceinion, Madison (gyda Jonathan Bellis)
4ydd GP della Liberazione
5ed Pencampwriaeth Ras Ffordd Ewropeaidd

Cyfeiriadau

Swift, Ben
Swift, Ben
Colera

Haint a achosir gan y bacteriwm Vibrio cholerae yw Colera neu Y geri marwol. Fel arfer, trosglwyddir yr haint trwy yfed dŵr amhur, er y gall gael ei drosglwyddo gan fwyd hefyd.

Mae'r bacteriwm Vibrio cholerae yn cynhyrchu tocsin sy'n effeithio ar yr epitheliwm ar wyneb mewnol y coluddion. Mae hyn yn arwain at ddeiaria difrifol, sy'n arwain at farwolaeth trwy golli dŵr o'r corff. Gellir atal yr afiechyd i raddau helaeth trwy sicrhau cyflenwad o ddŵr glan.

Roedd yr haint yn wreiddiol yn India, a lledodd ar hyd llwybrau masnach i Rwsia ac yna i orllewin Ewrop. Cafwyd nifer o ymosodiadau o'r haint yn Ewrop yn ynstod y 19g, gyda miloedd yn marw. Er enghraifft yn haint 1832, by farw 20,000 ym Mharis a 6,536 yn Llundain. Effeithiwyd ar y ddwy ddinas yma eto yn 1849, gyda 14,137 yn marw yn Llundain; bu farw 5,308 yn Lerpwl yr un flwyddyn. Lledodd i'r Unol Daleithiau yr un flwyddyn, ac ymhlith y rhai a fu farw roedd yr Arlywydd, James K. Polk. Bu farw 10,738 yn Llundain yn 1853-4 a 3,500 (5.5% o'r boblogaeth) yn Chicago yn 1854. Y tro diwethaf i nifer fawr o bobl farw o'r haint yn Ewrop oedd 1892, pan fu farw 8,600 yn Hamburg. Mae'r haint yn parhau i fod broblem ddifrifol mewn rhannau o'r trydydd byd.

Pobl enwog fu farw o'r colera 
 Pyotr Ilyich Tchaikovsky, cyfansoddwr
 James K. Polk, arlywydd yr Unol Daleithiau
 Georg Wilhelm Friedrich Hegel, athronydd
 Carl von Clausewitz
 August von Gneisenau
 Ando Hiroshige, arlunydd
 Alexandre Dumas
 Siarl X, brenin Ffrainc
 Muhammad Ahmad al-Mahdi

Afiechyd
Clefydau heintus
Jonathan Bellis

Seiclwr rasio Manawaidd ydy Jonathan Bellis (ganwyd 16 Awst 1988, Ynys Manaw). Cynyrchiolodd Ynys Manaw yng Ngemau'r Gymanwlad yn 2006.

Canlyniadau
2005
2il Pencampwriaethau Cenedlaethol Trac Prydain, Pursuit Tîm (Categori Hyn)
4ydd 'Junior Tour of Wales'
1af Cam 4, 'Junior Tour of Wales'

2006
1af  Pencampwriaethau Trac Ewropeaidd, Pursuit Tîm (Categori Iau)
1af  Pencampwriaethau Cenedlaethol Trac Prydain, Pursuit (yn gyfartal gyda Steven Burke) (Categori Iau)
2il Pencampwriaethau Trac y Byd, Ras Bwyntiau (Categori Iau)
3ydd Pencampwriaethau Trac y Byd, Pursuit Tîm (Categori Iau)
3ydd Pencampwriaethau Cenedlaethol Trac Prydain, Pursuit Tîm (Categori Hyn)
3ydd Pencampwriaethau Cenedlaethol Trac Prydain, Ras Scratch (Categori Iau)
8fed 'Junior Tour of Wales'
1af Cam 4, 'Junior Tour of Wales'
2il Cam 3, 'Junior Tour of Wales'
4ydd Cam 1, 'Junior Tour of Wales'

2007
1af  Pencampwriaethau Trac Ewropeaidd, Ras Bwyntiau (Odan 23)
1af  Pencampwriaethau Trac Ewropeaidd, Ras Scratch (Odan 23)
1af Cymal Cwpan UIV (Union Internationale des Vélodromes) Amsterdam (Madison gyda Ross Sander)
3ydd Pencampwriaethau Ras Ffordd y Byd, UCI (Odan 23)
3ydd Pencampwriaethau Trac y Byd, Pursuit (3km)
3ydd Cymal 4 Cwpan y Byd, Manceinion, Pursuit Tîm (gyda Andy Tennant, Ben Swift a Steven Burke)
4ydd Cymal 4 Cwpan y Byd, Manceinion, Madison (gyda Ben Swift)
35ed Tour of Britain
7fed Cam 4, Rotherham - Bradford, Tour of Britain

Dolenni allanol 
Cyfweliad ar British Cycling 14 Tachwedd 2006

Cyfeiriadau

Seiclwyr Manawaidd
Genedigaethau 1988
147

1g - 2g - 3g 
90au 100au 110au 120au 130au - 140au - 150au 160au 170au 180au 190au 
142 143 144 145 146 - 147 - 148 149 150 151 152

Digwyddiadau 
Yr ymerawdwr Antoninus Pius yn rhoi pwerau ymerodrol i Marcus Aurelius
Gŵyl i ddathlu 900 mlwyddiant sefydlu dinas Rhufain

Genedigaethau

Marwolaethau 
Vologases III, brenin Parthia
Xu Shen, awdur y geiriadur Shuowen Jiezi

147
British League of Racing Cyclists

Cymdeithas a ffurfiwyd i hybu rasio ffordd ym Mhrydain oedd y British League of Racing Cyclists (Byrenw: BLRC).

Sefydlwyd yn 1942 mewn cystadleuaeth uniongyrchol gyda'r National Cyclists' Union (a oedd wedi gwahardd rasio oddiar ffyrdd cyhoeddus yn 1890).

Daeth yr ysgogiad i sefydlu'r BLRC pan drefnodd y seiclwr o Orllewin y Canolbarth, Percy Stallard, ras 59 milltir yn cychwyn mewn tyrfa o Llangollen i Wolverhampton ar ddydd Sul 2 Mehefin 1942. Cafodd Stallard a phawb a gymerodd ran eu gwahardd o'r NCU; eu hymateb oedd i seflydlu'r BLRC. Ffurfiwyd mewn cyfarfod o 24 o bobl yng Ngwesty Sherebrook Lodge, Buxton, Swydd Derby ar ddydd Sul 14 Tachwedd 1942). Yn 1943, hyrwyddodd y BLRC Bencampwriaeth Cenedlaethol Rasio Ffordd cyntaf Prydain, yn Harrogate ac yn ddiweddarach y ras sawl cam Brighton-Glasgow, rhagflaenydd i'r Daily Express Tour of Britain, a redwyd am y tro cyntaf yn 1951.

Trefnodd y BLRC dimau i'w cynrychioli ar y cyfandir; er enghraifft, o 1948 ymlaen anfonasant dîm i'r Peace Race (enillodd aelod o'u tîm, Ian Steel y ras ac enillasant gystadleuaeth y timau yn 1952). Cefnogodd y BLRC y tîm cenedlaethol cyntaf, gan gynnwys Brian Robinson ac fe'u hanfonwyd i gystadlu yn y Tour de France yn 1955; gan nad oedd y BLRC yn cael ei adnabod fel corff llywodraethu cenedlaethol gan yr UCI, nid oedd yr NCU yn dewis aelodau BLRC fel rhan o'r tîm cenedlaethol swyddogol. Dewiswyd aelodau tîm y BLRC gan newyddiadurwyr seiclo o'r papurau Prydeinig.

Mae'r testun a oedd yn nhu mewn trwyddedau rasio'r BLRC yn arwyddocad o'u safbwynt ar y pryd (Saesneg):
POLICE INTERFERENCE
 Make no statement to the Police about anything happening during a Race.
 If questioned, say 'I do not wish to make a Statement.'
 Any rider accused of any offence which he does not consider he has committed should add 'I deny that I ......... (whatever he is accused of).'
 DO NOT SAY ANYTHING ELSE
 GIve full details to the Organiser.

Ymunodd nifer fawr o seiclwyr gyda'r BLRC. Polareiddwyd rasio Prydeinig; nid oedd clybiau seiclo ymaelodi gyda'r NCU a'r BLRC, gwaharddwyd unrhyw seiclwyr a gystadlodd yn rasys y BLRC rhag gystadlu yn rasus yr NCU ac o rasys treial amser a redwyd gan y Road Time Trials Council. Ni chydnabyddwyd campau'r BLRC gan y rheiny a oedd yn gyfrifol am wobrwyo Gwobr Goffa Bidlake.

Gorffennodd y gystadleuaeth gyda'r NCU yn 1959, pan gyfunwyd y ddau gorff i greu'r British Cycling Federation, a gafodd ei adnabod yn swyddogol gan yr UCI.

Seiclo yn y Deyrnas Unedig
Sefydliadau 1942
Rhyd

Mae hon yn erthygl ar y nodwedd ddaearyddol. Am ddefnydd arall o'r gair, gweler Rhyd (gwahaniaethu).

Lle bas mewn afon, ffrwd, neu gorff arall o ddŵr, y gellir ei groesi ar droed neu ar geffyl ac ati yw rhyd.
Yn yr amser cyn i bontydd ddod yn gyffredin y rhyd oedd y man croesi arferol ar afonydd, yn arbennig yn achos afonydd llai a ffrydiau (defnyddio cwch i'w croesi oedd y dewis arall). Mewn mannau lle oedd y dŵr yn fwy dyfn ceir cerrig llam weithiau. Mae lleoliad rhydau yn gymorth mawr wrth geisio olrhain hen ffyrdd a llwybrau cynhanesyddol.

Oherwydd eu bod yn fannau strategol pwysig, mae rhydau yn cael eu cysylltu â brywdrau mewn hanes sawl gwlad. Yn llenyddiaeth y gwledydd Celtaidd mae cael arwyr yn ymladd mewn rhyd neu'n agos iddi yn olygfa gyffredin, yn enwedig yn achos llenyddiaeth Wyddeleg. Mae gan rai o rydau Cymru arwyddocád arbennig yn nhraddodiad y canu darogan a'r brudiau fel lleoedd a gysylltir â brwydrau tyngedfennol.

Mae rhyd yn elfen gyffredin mewn enwau lleoedd yng Nghymru, sy'n adlewyrchu ei bwysigrwydd ym mywyd y wlad. Fel enghreifftiau gellid enwi Rhydaman a Rhydcymerau yn y de, Rhyd Ddu yn Eryri, ac ati. Yn aml roedd llwybrau o bentref i bentref yn defnyddio rhydau. Gellir gweld rhai o'r rhydau llai hyn wrth gerdded yn y bryniau.

Gorweddai rhai rhydau ar ffyrdd y porthmyn ac fe'i defnyddid i gael gyrroedd o wartheg dros afon. Ceir enghreifftiau o bentrefi a dyfodd yn ymyl rhydau gyda thafarnau a chyfleusterau eraill ar gyfer y porthmyn.

Gweler hefyd
Cerrig llam
Sarn

Tramwyfeydd, llwybrau, a ffyrdd
Ross Reid

Seiclwr rasio Cymreig o Llanhari, Bro Morgannwg ydy Ross Reid (Ross Sander gynt) (ganwyd 21 Awst 1987). Cynrychiolodd Gymru yng Ngemau'r Gymanwlad Iau yn 2004. Torodd ei arddwn tra'n cystadlu yn rownd derfynol y Pursuit Tîm drost Brydain ym Mhencampwriathau Trac Iau y Byd yn 2005, enillodd y tîm fedal arian gan golli allan ar yr aur i Seland Newydd oherwydd y ddamwain. Cynrychiolodd Gymru unwaith eto yng Ngemau'r Gymanwlad yn 2006 gan gystadlu yn Ras Scratch 20 km a 40 km. Mae Ross eisoes yn byw ac yn ddinesydd o'r Unol Daleithiau. Bydd yn aelod o dîm Rapha-Condor-Recycling.co.uk ar gyfer tymor rasio 2008.

Canlyniadau
2003
1af Ras Ffordd Clwb Beicio Ystwyth

2004
1af  Pencampwriaethau Trac Cymru, Kilo (Categori Iau)
1af  Pencampwriaethau Trac Cymru, Pursuit (3km) (Categori Iau)
2il Pencampwriaethau Trac Prydeinig, Pursuit Tîm, (gyda Geraint Thomas, Ian Stennard a Ben Swift)
2il Pencampwriaethau Trac Cymru, Ras Bwyntiau 25km
5ed Kilo, Gemau'r Gymanwlad Iau

2005
3ydd Ras Ffordd Clwb Beicio Ystwyth

2007
1af Cymal Cwpan UIV (Union Internationale des Vélodromes) Amsterdam (Madison gyda Jonathan Bellis)

Cyfeiriadau
  Canlyniadau ar britishcycling.org.uk

Reid, Ross
Reid, Ross
Baner Ewrop

Mae Baner Ewrop yn cynnwys cylch o ddeuddeg seren aur ar gefndir glas. Mae'n fwyaf cysylltiedig â'r Undeb Ewropeaidd (UE), gynt y Cymunedau Ewropeaidd, a fabwysiadodd y faner yn y 1980au. Er hynny, fe'i mabwysiadwyd yn gyntaf gan Gyngor Ewrop, a grëodd hi ym 1955.

Sefydliadau ar wahân ydy'r UE a Chyngor Ewrop; mae gan yr UE 27 o aelodau, tra bod gan Gyngor Ewrop 47 o aelodau a 5 sylwedydd, sy'n cynnwys nid yn unig y 27 o aelodau o'r UE, ond bron holl wledydd Ewrop ac eithrio Belarws, Casachstan a Dinas y Fatican. Pan fabwysiadwyd y faner gan Gyngor Ewrop, roedd i fod i gynrychioli nid yn unig y Cyngor ei hun, ond Ewrop gyfan.

Cysylltiadau allanol 
 Gwybodaeth o wefan Cyngor Ewrop ynglŷn â Baner Ewrop

Ewrop
Yr Undeb Ewropeaidd
Emlyn (cantref)

Roedd Emlyn yn gantref yng ngogledd teyrnas Dyfed. Heddiw mae ei diriogaeth yn cael ei rhannu rhwng Sir Benfro a Sir Gaerfyrddin. Mae ei statws cynnar yn ansicr ac mae'n bosibl ei bod yn enghraifft o gwmwd annibynnol a ddaeth yn gantref yn ddiweddarach.

Lleolir Emlyn i'r de o afon Teifi yn ne-orllewin Cymru. I'r gogledd, dros afon Teifi, mae'r cantref yn ffinio â chantref Is Aeron, i'r dwyrain mae'n ffinio â'r Cantref Mawr, i'r de â chwmwd Elfed, ac i'r gorllewin â chantref Cemais.

Rhywbryd yn yr Oesoedd Canol, rhanwyd y cantref yn ddau gwmwd gydag afon Cuch yn eu gwahanu:
Emlyn Is Cuch
Emlyn Uwch Cuch

Eglwys Llawddog, Cenarth, oedd canolfan eglwysig bwysicaf y cantref. Mae ei ganolfan wleidyddol cynnar yn anhysbys. Yn ddiweddarach tyfodd Castellnewydd Emlyn yn ganolfan bwysig yng nghyfnod y Normaniaid.

Cysylltir y cantref â'r Mabinogi : mae Glyn Cuch, lle mae Pwyll yn cwrdd ag Arawn brenin Annwn, yn gorwedd yng nghwmwd Emlyn Is Cuch.

Gweler hefyd
Cantrefi a chymydau Cymru
Teyrnas Dyfed

Cantrefi Cymru
Daearyddiaeth Sir Benfro
Hanes Sir Benfro
Daearyddiaeth Sir Gaerfyrddin
Hanes Sir Gaerfyrddin
Teyrnas Dyfed
Cyngor Ewropeaidd

Corff gwleidyddol uchaf yr Undeb Ewropeaidd yw'r Cyngor Ewropeaidd (y cyfeirir ato hefyd fel Uwch-gynhadledd Ewropeaidd), sy'n cyfarfod tua phedair gwaith y flwyddyn. Mae'n cynnwys penaethiaid y gwladwriaethau neu'r llywodraethau o aelod-wladwriaethau'r Undeb, ynghyd â Llywydd y Comisiwn Ewropeaidd. Yn y gorffennol, cadeirwyd y cyfarfod gan yr aelod o'r aelod-wladwriaeth sy'n dal Llywyddiaeth yr Undeb Ewropeaidd. Yn 2009, creodd Cytundeb Lisbon llywydd parhaol. Herman Van Rompuy o Wlad Belg yw'r llywydd presennol.

Tra bod y Cyngor heb rymoedd gweithredol neu ddeddfwriaethol ffurfiol (corff yr Undeb yw ef, nid sefydliad), mae'n ymdrin â materion pwysig ac mae ei benderfyniadau yn cynrychioli'r prif ddylanwad mewn diffinio canllawiau gwleidyddol cyffredinol yr Undeb Ewropeaidd. Mae'r Cyngor yn cyfarfod ddwywaith y flwyddyn o leiaf, yn yr adeilad Justus Lipsius ym Mrwsel fel arfer. Dylid gwahaniaethu rhwng y Cyngor hwn, Cyngor yr Undeb Ewropeaidd a Chyngor Ewrop.

Dolenni allanol 
  Gwefan y Cyngor Ewropeaidd
  Canllaw y Llywodraeth Brydeinig i'r UE

Ewrop
Yr Undeb Ewropeaidd
Pencampwriaethau Cenedlaethol Cyclo-cross Cymru

Rhestir isod enillwyr Pencampwriaethau Cenedlaethol Seiclo Cymru mewn amryw o ddosbarthiadau. Delir y pencampwriaethau hyn yn bob blwyddyn oni bai iddynt gael eu gohirio am ryw reswm neu'i gilydd.

Pencampwriaethau Treial Amser 25 milltir Cymru

Dynion

Iau (dan 18)

Pencampwriaethau Cyclo-cross Cymru

Dynion

Dan 23

Veteran (Dros 40)

Veteran (Dros 60)

Iau (Dan 18)

Dan 16

Dan 14

Dan 12

Merched

Dan 16

Dan 14

Dan 12

Pencampwriaethau seiclo
Pencampwriaethau Cymru
Seiclo yng Nghymru
Emlyn Is Cuch

Roedd cwmwd Emlyn Is Cuch yn un o ddau gwmwd yng nghantref Emlyn, yn ne-orllewin Cymru. Heddiw mae ei diriogaeth yn gorwedd yn Sir Benfro. Roedd yn gwmwd o fryniau isel, coedwigoedd a chymoedd.

Roedd afon Cuch yn dynodi'r ffin rhwng Emlyn Is Cuch a'r ail gwmwd, Emlyn Uwch Cuch. I'r gogledd ffiniai Emlyn Is Cuch â chwmwd Is Coed, cantref Is Aeron, gydag afon Teifi yn ffin naturiol rhyngddynt. I'r de ffiniai â chwmwd Elfed, cantref Gwarthaf, ac i'r gorllewin â chantref Cemais.

Ni wyddys nemor ddim am hanes cynnar y cwmwd. Ar y dechrau bu'n rhan o deyrnas Dyfed ac wedyn Deheubarth. Fe'i meddianwyd gan y Normaniaid yn y 12g a daeth yn rhan o diriogaeth Normanaidd y De, a oedd yn estyniad o'r Mers. Codwyd Castell Cilgerran gan y Normaniaid yng ngogledd y cwmwd i warchod afon Teifi. Roedd y cwmwd yn cynnwys y plwyfi Bridell, Cilgerran, Clydau, Capel Colman, Llanfihangel Penbedw, Manordeifi a Penrydd, a rhan orllewinol Cilrhedyn

Yn ddiweddarach creuwyd "cantref" (hundred) Cilgerran dan y Deddfau Uno yn 1536, seiliedig ar diriogaeth yr hen gantref. Fe'i rheolwyd o fwrdeistref ganoloesol Cilgerran.

Lleolir golygfa agoriadol Pedair Cainc y Mabinogi yn y cwmwd. Roedd llys Pwyll Pendefig Dyfed yn Arberth, cantref Penfro. Un diwrnod aeth allan i hela yng Nglyn Cuch lle cyfarfu Arawn brenin Annwn a chychwyn cylch chwedlau'r Pedair Cainc.

Mae'n debygol fod y bardd canoloesol Prydydd Breuan (fl. ganol y 14g) yn frodor o'r cwmwd hwn.

Gweler hefyd
Cantrefi a chymydau Cymru
Teyrnas Dyfed

Cyfeiriadau

J. E. Lloyd, A history of Wales from the earliest times to the Edwardian conquest (Longmans, 1937)

Arglwyddiaethau'r Mers
Cymydau Cymru
Daearyddiaeth Sir Benfro
Hanes Sir Benfro
Teyrnas Dyfed
Daugleddau (cantref)

Mae hon yn erthygl ar gantref Daugleddau. Gweler hefyd Afon Daugleddau a Daugleddau.

Roedd cantref Daugleddau (amrywiadau : Deugleddau, Deugleddyf) yn un o saith gantref teyrnas Dyfed yn ne-orllewin Cymru. Mae ei diriogaeth yn rhan o Sir Benfro heddiw.

Enwir cantref Daugleddau ar ôl afon Daugleddau, am ei fod yn gorwedd rhwng y ddwy afon - Cleddy Ddu a Chleddu Wen - sy'n cyfuno i ffurfio'r afon honno. I'r de ffiniai'r cantref â chantref Penfro, i'r gorllewin â chantref Rhos a rhan fechan o gantref Pebidiog, ac i'r gogledd â chwmwd Uwch Nyfer, yng nghantref Cemais. Mae'r rhan fwyaf o'r cantref yn dir isel, amaethyddol, a groesir gan nifer o afonydd a ffrydiau.

Rhywbryd yn yr Oesoedd Canol rhanwyd y cantref yn ddau gwmwd, sef
Cwmwd Llanhuadain
Cwmwd Castell Hu

Llanhuadain oedd canolfan eglwysig Daugleddau, a lleoliad llys cwmwd Llanhuadain a'i gastell.

Dechreuodd y cantref fel rhan o deyrnas Dyfed ac ar ôl hynny daeth yn rhan o Ddeheubarth. Syrthiodd Daugleddau i ddwylo'r Normaniaid yn gynnar. Meddianwyd rhan sylweddol o'r tir gan drefedigaeth o Ffleminiaid fel rhan o bolisi coloneiddio Cymru y brenin Harri I o Loegr. Ar adegau llwyddodd tywysogion Deheubarth i adennill rheolaeth ar rannau ohoni, e.e. rhwng 1190 ac 1193 pan gipiodd yr Arglwydd Rhys a'i feibion gastell Llanhuadain.

Gweler hefyd
Cantrefi a chymydau Cymru

Cyfeiriadau
J. E. Lloyd, A history of Wales from the earliest times to the Edwardian conquest (Longmans, 1937)

Cantrefi Cymru
Daearyddiaeth Sir Benfro
Hanes Sir Benfro
Teyrnas Dyfed
Teyrnas Deheubarth
Pencampwriaethau Cenedlaethol Ras Ffordd Prydain

Rhestrir isod enillwyr Pencampwriaethau Cenedlaethol Ras Ffordd Prydain mewn amryw o ddosbarthiadau. Delir y pencampwriaethau rhain yn flynyddol fel rheol.

Rhwng 1943 a 1958, roedd dau gorff yn rhedeg y Bencampwriaeth mewn cystadleuaeth â'i gilydd. Roedd y British League of Racing Cyclists yn rhedeg eu rasys ar y ffordd agored, tra roedd yr National Cyclists' Union yn dal eu rasys ar gylchffyrdd caeedig ac wedi gwahardd rasio ar y ffordd agored.

Rhwng 1946 ac 1958 roedd y pencampwriaethau'r BLRC wedi eu rhannu yn ras amatur a ras seiclwyr annibynnol (Independent) a oedd yn hanner-proffesiynol.

Cyflwynwyd Pencampwriaethau Merched gyntaf yn gan y BLRC yn 1947, ac yn ddiweddarach, mew'n ymateb i'r cystadleuaeth hyd, rhedodd yr NCU bencampwriaeth Merched yn 1956 hyd iddynt gael eu uno â'r BLRC i greu'r British Cycling Federation yn 1959.

Rhannwyd pencampwriaethau'r dynion yn rhai Proffesiynol ac Amatur rhwng 1995 a 1959.

Dynion

1996-2007

Proffesiynol (1959-1995)

Amatur (1959-1995)

BLRC

'BLRC Independent Road Race' (1946-1958)

BLRC (1943-1958)

NCU (1938-1958)

Odan 23

Iau (Odan 18)

Merched

Hyn (1959–)

NCU (1956–1958)

BLRC (1947–1958)

Odan 23

Iau (Odan 18)

Ffynonellau
Canlyniadau Odan 23

Ras Ffordd Prydain
Ras Ffordd
Cantref Gwarthaf

Roedd cantref Gwarthaf yn un o saith gantref teyrnas Dyfed yn yr Oesoedd Canol. Mae ei diriogaeth yn gorwedd yn rhan o dde-ddwyrain Sir Benfro a gorllewin Sir Gaerfyrddin heddiw.

Roedd Gwarthaf yn ardal ffrwythlon ar lan Bae Caerfyrddin. I'r gorllewin ffiniai â chantrefi Penfro a Daugleddau, i'r gogledd ag Uwch Nyfer yng nghantref Cemais a chantref Emlyn, ac i'r dwyrain â chwmwd Gwidigada yn y Cantref Mawr a chwmwd Cydweli yng nghantref Eginog.

Rhywbryd yn ystod yr Oesoedd Canol, rhanwyd cantref Gwarthaf yn wyth cwmwd, sef :
Efelffre
Peuliniog
Talacharn
Amgoed (Henllan Amgoed)
Ystlwyf
Penrhyn
Derllys
Elfed

Roedd canolfannau pwysicaf Gwarthaf yn cynnwys Arberth, safle un o lysoedd pwysicaf Dyfed y cyfeirir ato yn y Pedair Cainc, a Chaerfyrddin, fu'n ganolfan bwysig ers dyddiau'r Rhufeiniaid. Yno hefyd ceir llys brenhinol hynafol yr Hendy-gwyn ar Daf, a oedd yn ogystal yn lleoliad clas cynnar ac yn ddiweddarach yn ganolfan i'r Sistersiaid yng Nghymru.

Ymhlith ei ganolfannau eglwysig ceir Llan Deulyddog yn nhref Caerfyrddin, un o saith esgobdai Cymru'r Oesoedd Canol : ysgrifennwyd Llyfr Du Caerfyrddin yno yn ôl pob tebyg. Canolfan arall oedd Meidrym, eglwys gysylltiedig â chwlt Dewi Sant.

Gweler hefyd
Cantrefi a chymydau Cymru

Cyfeiriadau
J. E. Lloyd, A history of Wales from the earliest times to the Edwardian conquest (Longmans, 1937)

Cantrefi Cymru
Teyrnas Dyfed
Teyrnas Deheubarth
Pebidiog

Roedd cantref Pebidiog yn un o saith gantref teyrnas Dyfed, yn ne-orllewin Cymru. Roedd yn cynnwys safle Tyddewi, canolfan eglwysig bwysicaf y wlad. Heddiw mae tiriogaeth Pebidiog yn gorwedd yng ngogledd-orllewin Sir Benfro; dyma'r darn o dir mwyaf gorllewinol yng Nghymru.

Mae gan gantref Pebidiog arfordir hir ar Fae Ceredigion a Bae Sain Ffraid a nodweddir gan glogwynni a baeau bychain niferus. I'r dwyrain roedd afon Gwaun yn ffurfio ffin naturiol. Ffiniai Pebidiog â thri chantref arall yn Nyfed, sef Cemais i'r dwyrain a Daugleddau a Rhos i'r de. Cantref a nodweddir gan dir creigiog a rhosdiroedd ydyw, gyda lleiniau bychain o dir amaethyddol.

Rhywbryd yn ystod yr Oesoedd Canol, rhanwyd y cantref yn ddau gwmwd, sef :
Cwmwd Pen Caer
Cwmwd Mynyw

Canolfan bwysicaf y cantref oedd Tyddewi (Mynyw neu Menevia), safle Eglwys Gadeiriol Tyddewi a chanolfan cwlt Dewi Sant. Tyrrai pererinion o bob cwrdd o'r wlad a'r tu hwnt i Dyddewi ar hyd llwybrau pererin. Roedd dylanwad gwleidyddol Tyddewi yn fawr yn ogystal, ac ymddengys mai esgobion Tyddewi oedd arglwyddi'r cantref yn y cyfnod cynnar ; enwir un o'r ddau gwmwd ar ôl Tyddewi (Cwmwd Mynyw).

Cyfeiriadau
J. E. Lloyd, A history of Wales from the earliest times to the Edwardian conquest (Longmans, 1937)

Gweler hefyd
Cantrefi a chymydau Cymru

Cantrefi Cymru
Daearyddiaeth Sir Benfro
Hanes Sir Benfro
Teyrnas Dyfed
Rhestr pobl hoyw, lesbiaidd neu ddeurywiol

Dyma restr rannol o bobl enwog sydd wedi'u cadarnháu i fod yn hoyw, lesbiaidd neu ddeurywiol. Ni rhestrir pobl enwog sydd yn hoyw, lesbiaidd neu ddeurywiol yn ôl achlust yn unig.

Mae cysyniad hanesyddol a diffiniad cyfeiriadedd rhywiol yn amrywio ac wedi newid yn sylweddol dros amser; er enghraifft ni ddefnyddiwyd y gair "hoyw" i ddisgrifio cyfeiriadedd rhywiol nes canol yr 20g. Mae nifer o wahanol gynlluniau o ddosbarthu wedi'u defnyddio i ddisgrifio cyfeiriadedd rhywiol ers canol y 19g, ac yn aml mae ysgolheigion wedi disgrifio'r term "cyfeiriadedd rhywiol" mewn ffyrdd dargyfeiriol. Yn wir, mae nifer o astudiaethau wedi darganfod bod llawer o'r ymchwil ynghylch cyfeiriadedd rhywiol wedi methu diffinio'r term o gwbl, ac felly wedi ei gwneud hi'n anodd i gysoni canlyniadau astudiaethau gwahanol. Ond mae'r mwyafrif o ddiffiniadau yn cynnwys cydran seicolegol (megis cyfeiriad awydd erotig unigolyn) a/neu gydran ymddygiadol (sy'n canolbwyntio ar ryw partner(iaid) rhywiol yr unigolyn). Mae rhai yn ffafrio yn syml i ddilyn hunan-ddiffiniad neu hunaniaeth unigolyn. Gweler cyfunrywioldeb a deurywioldeb am feini prawf sydd yn draddodiadol wedi dynodi pobl lesbiaidd, hoyw a deurywiol (LHD).

Gall y cyffredinrwydd uchel o bobl o'r Gorllewin ar y rhestr hon fod oherwydd agweddau cymdeithasol tuag at gyfunrywioldeb. Darganfuodd Arolwg Agweddau Byd-eang 2003 Canolfan Ymchwil Pew bod "pobl yn Affrica a'r Dwyrain Canol yn gwrthwynebu derbyniad cymdeithasol cyfunrywioldeb yn gryf. Ond mae yna llawer mwy o oddefgarwch ym mhrif wledydd American Ladin megis Mesciso, yr Ariannin, Bolifia a Brasil. Rhannir farn yn Ewrop rhwng y Gorllewin a'r Dwyrain. Dywed mwyafrifoedd ymhob gwlad yng Ngorllewin Ewrop dylai cyfunrywioldeb gael ei dderbyn gan gymdeithas, tra bo'r mwyafrif o Rwsiaid, Pwyliaid ac Wcreiniaid yn anghytuno. Mae Americanwyr yn rhanedig – mae mwyafrif cul (51 %) yn credu dylai cyfunrywioldeb gael ei dderbyn, tra bo 42 % yn anghytuno."

Rhestr yn nhrefn yr wyddor

Gweler hefyd 
 Rhestr pobl drawsryweddol

Cyfeiriadau

Cysylltiadau allanol 
  Y gwyddoniadur hoyw, lesbiaidd, deurywiol, trawsryweddol a queer  – yn cynnwys cofnodion ar filoedd o bobl LHDTQ

Cyfunrywioldeb
Deurywioldeb
 Rhestr pobl hoyw, lesbiaidd neu ddeurywiol
Hoyw, lesbiaidd neu ddeurywiol
Hoyw, lesbiaidd neu ddeurywiol
Sibrydion

Band o Gaerdydd yw Sibrydion, yn wreiddiol o'r Waunfawr, a ffurfiwyd gan y brodyr Osian a Meilir Gwynedd, gynt o'r band Big Leaves. Perfformiodd y grwp yn gyhoeddus am y tro cyntaf yn Eisteddfod Genedlaethol Casnewydd yn 2004.  Rhyddhawyd eu halbwm cyntaf, JigCal (2005), gan y ddau frawd, a Dan "Fflos" Lawrence ar label Rasal, a recordwyd yn Stiwdio Nen, Caerdydd.

Fe fu'r band yn llwyddiannus iawn ers rhyddhau JigCal, gan ennill albwm gorau 2006 yng Ngwobrau Roc a Phop BBC Radio Cymru, a dewiswyd y gân 'Dafad Ddu' fel cerddoriaeth deitlau rhaglen Bandit ar S4C.

Erbyn 2007, ehangodd y band ymhellach, ac erbyn hyn mae pum aelod yn y band: Meilir Gwynedd (Llais, Gitâr Flaen), Osian Gwynedd (allweddellau), Dan Lawrence (Gitâr), Rhys Roberts (Bas) sydd hefyd yn aelod o Anweledig, a Dafydd Nant (drymiau) sydd hefyd yn aelod o Bob. Rhyddhawyd eu hail albwm, Simsalabim yng Ngorffennaf 2007, ar label Copa.

Daeth eu trydydd halbwm, Campfire Classics allan yn ystod Gwanwyn 2009. Dyma'u cynnyrch cyntaf yn Saesneg. Cafodd adolygiadau ffafriol yn y wasg Brydeinig, gan gael ei henwi'n Albwm yr Wythnos yn The Times.

Disgyddiaeth 
JigCal, 3 Awst 2005, Rasal
Simsalabim, 30 Gorffennaf 2007, Copa
Campfire Classics, 2009, Dell’Orso
Uwchben Y Drefn, 15 Gorffennaf 2011

Dolenni allanol 
MySpace y band
Proffil y band  ar Bandit
Proffil y band ar BBC Cerddoriaeth

Cyfeiriadau

Bandiau Cymreig
Bandiau Cymraeg
Rhos (Dyfed)

Gweler hefyd Rhos.
Roedd cantref Rhos yn un o saith gantref teyrnas Dyfed. Gorwedd ei diriogaeth yng ngorllewin Sir Benfro heddiw.

Roedd Rhos yn gantref amaethyddol a oedd yn gorwedd ar Fae Sain Ffraid rhwng afon Cleddau Wen a Hafan Milffwrdd. Felly mae'n benrhyn gyda dŵr ar ddwy ochr (yn o ystyron rhos yn nhafodiaith Dyfed yw 'pentir' neu 'penrhyn'). Ffiniai i'r gogledd â chantref Pebidiog ac i'r dwyrain â chantref Daugleddau.

Rhywbryd yn yr Oesoedd Canol, rhanwyd y cantref yn ddau gwmwd, sef :
Cwmwd Hwlffordd
Cwmwd Castell Gwalchmai

Ei ganolfan eglwysig bwysicaf oedd eglwys Ismel Sant yn Llanisan-yn-Rhos, ar lan Milffwrdd, un o saith esgobdai Dyfed. Ymhlith ei ganolfannau lleyg pwysicaf yr oedd Castell Gwalchmai a Hwlffordd. Ychydig iawn a wyddys am ei hanes cynnar. Fel y rhan fwyaf o'r rhan hon o Sir Benfro, gwelodd y cantref newid mawr gyda dyfodiad y Normaniaid ar ddiwedd yr 11g. Yn ogystal â'r ffaith fod yr arglwyddi estron newydd yn rheoli'r wlad, cafwyd mewnlifiad sylweddol o Ffleminiaid ar ddechrau'r 12g, fel rhan o bolisi Harri I o Loegr o goloneiddio Cymru. Mewn canlyniad bu trai mawr ar yr iaith Gymraeg a daeth Rhos, dan y llurguniad Saesneg o'i enw, Roose, yn galon yr hyn a elwir weithiau yn "Lloegr Fach yng Nghymru." Er bod tystiolaeth fod llawer mwy o Fflemeg na Saesneg yn cael ei siarad yno ar un adeg, daeth y Saesneg yn brif, os nad unig iaith yr ardal gyda threiglad amser.

Gyda Deddfau Uno 1536, creuwyd cantref newydd (hundred), seiliedig ar yr un Cymreig cynharaf. Hwlffordd oedd canolfan weinyddol yr uned newydd.

Gweler hefyd
Cantrefi a chymydau Cymru

Cyfeiriadau
J. E. Lloyd, A history of Wales from the earliest times to the English conquest (Longmans, 1937)

Cantrefi Cymru
Daearyddiaeth Sir Benfro
Hanes Sir Benfro
Teyrnas Dyfed
Penfro (cantref)

Gweler hefyd Penfro (gwahaniaethu).
Roedd cantref Penfro yn un o saith gantref teyrnas Dyfed, yn ne-orllewin Cymru. Mae ei diriogaeth yn gorwedd yn ne-orllewin Sir Benfro heddiw.

Penfro oedd y mwyaf deheuol o saith gantref Dyfed. Mae'n uned naturiol o dir ar ffurf penrhyn isel sy'n ymestyn i'r môr rhwng Hafan Milffwrdd i'r gogledd a Bae Caerfyrddin i'r de. Ffiniai'r cantref â chantref Daugleddau i'r gogledd-orllewin a chantref Gwarthaf i'r gogledd-ddwyrain. Mae'n cynnwys tir amaethyddol da yn y gogledd ac roedd yn o'r rhannau mwyaf ffynianus yn y de-orllewin yn yr Oesoedd Canol Diweddar.

Rhywbryd yn yr Oesoedd Canol, rhanwyd cantref Penfro yn dri chwmwd, sef :
Cwmwd Coed Raff
Cwmwd Maenorbŷr
Cwmwd Penfro

Ymhlith canolfannau crefyddol y cantref, y pwysicaf oedd Rhoscrowdder ar lan Hafan Milffwrdd, Penalun ac Ynys Bŷr gyda'i chlas hynafol.

Y canolfannau gweinyddol oedd Llonion (rhan o dref Penfro heddiw) yng nghwmwd Penfro, Arberth yn y gogledd (safle prif lys teyrnas Dyfed), a Dinbych-y-pysgod yn y dwyrain. Heb fod ymhell o'r dref olaf ceir Maenorbŷr, man geni Gerallt Gymro.

Daeth y cantref, fel gweddill y rhan hon o Benfro, dan reolaeth y Normaniaid yn gynnar. Ychydig iawn a wyddys am ei hanes cyn-Normanaidd.

Gweler hefyd
Cantrefi a chymydau Cymru

Cyfeiriadau
J. E. Lloyd, A history of Wales from the earliest times to the Edwardian conquest (Longmans, 1937)

Cantrefi Cymru
Daearyddiaeth Sir Benfro
Hanes Sir Benfro
Teyrnas Dyfed
Daniel Lloyd

Seiclwr proffesiynol Seisnig ydy Daniel Lloyd (ganwyd 11 Awst 1980 Christchurch, Dorset). Erbyn hyn mae'n byw yn Sunbury-on-Thames, Surrey. Bu'n rasio yn Asia yn 2006 ond bydd yn dychwelyd i rasio yn Ewrop ar gyfer tîm DFL-Cyclingnews-Litespeed yn 2007

Canlyniadau 
2002
1af Glenn Longland 2 ddiwrnod
1af Cam 1, Glenn Longland
2il Cam 2, Glenn Longland
2il Cam 3, Glenn Longland
2il Grand Prix d'Auvergne
3ydd Cam 1, Tour de Haute Combraille
2003
2il Cam 2, Vuelta a Ciclista Leon (Sbaen, 2.6)
2005
3ydd Pencampwriaethau Cenedlaethol Treial Amser Prydain
2006
4ydd Tour of Qinghai Lake (2.HC)
1af Cam 4, Tour of Qinghai Lake
1af Cam mynyddoedd, Tour of Siam
2il Prologue, Tour of Thailand (UCI 2.2, 7 diwrnod)
2007
2il Pencampwriaethau Cenedlaethol Ras Ffordd Prydain

Cyfeiriadau
  Canlyniadau ar britishcycling.org.uk

Lloyd, Daniel
Lloyd, Daniel
Ernie Clements

Seiclwr rasio, adeiladwr fframiau a pherchennog siop Seisnig oedd Ernie Clements (ganwyd Ernest J Clements 28 Chwefror 1922 Hadley, Swydd Amwythig, bu farw 3 Chwefror 2006, Malvern, Swydd Gaerwrangon).

Roedd Ernie'n un o'r arweinwyr yng nghyflwyniad rasus beics sy'n cychwyn mewn tyrfa i Brydain, fel reidiwr i ddechrau ac yn ddiweddarach fel noddwr..

Enillodd Bencampwriaeth Cenedlaethol Ras Ffordd y BLRC yn 1943 ac 1945, gan ddod yn ail yn 1944. Gwaharddwyd unrhyw seiclwyr a gystadlodd yn rasus y BLRC rhag gystadlu yn rasus yr NCU; ond rhywsut llwyddodd Ernie i osgoi hyn ac enillodd Bencampwriaeth Cenedlaethol yr National Cyclists' Union yn ogystal yn 1946 a daeth yn ail yn 1948. Yn sicr, pe na byddai Ernie wedi dod yn aelod o'r NCU ni fyddai wedi cael ei ystyried i gynyrchioli Prydain ym Mhencampwriaeth y Byd (amatur) yn 1946, ac ni fuasai wedi ennill y fedal arian yn Ras Ffordd Tîm Gemau Olympaidd 1948 yn Llundain, a wnaeth ar y cyd gyda Bob Maitland, Gordon Thomas ac Ian Scott. Enillodd gam cyntaf o ras Brighton-Glasgow yn 1951.

Cafodd y gynnig i droi'n broffesiynol gan drefnwyr y Tour de France yn 1947 er mwyn iddo gallu cystadlu yn y ras, ond gwrthododd Ernie'r cynnig gan nad oedd eisiau colli ei statws fel reidiwr amatur ym Mhrydain. Ar y pryd, nid oedd modd i reidiwr proffesiynol ym Mhrydain droi'n ôl yn amatur. Profodd hyn yn rwystredig ar gyfer seiclwyr proffesiynol a oedd yn cyrraedd diwedd eu gyrfa gan na allent gystadlu ar lefel is er mwyn mwynhad; eithrwyd hwy o'r chwaraeon yr oeddent wedi ymdrolli ynddi drwy eu bywyd.

Ganwyd Ernie yn Hadley, Swydd Amwythig ond treuliodd y rhan fwyaf o'i ddyddiau cynnar yn byw yn Old Park lle agorodd ei siop feics yn ddiweddarach. Bu'n adeiladu fframiau beics ac yn reolwr ar gwmni Falcon Cycles yn yr 1950au hyd yr 1970au. Cyn ei farwolaeth, bu'n byw yn Ledbury, Swydd Henffordd, yn 1990 tra'n 67 oed agorodd siop 'Clements Cycles' yno er mwyn cadw mew'n cysylltiad gyda'r byd seiclo. Bu farw yn Ysbyty Cymuned Malvern yn 83 oed ar 5 Chwefror 2006, wedi dioddef o glefyd Parkinsons am flynyddoedd.

Cynhelir Ras Gymalau Goffa Ernie Clements dros dau ddiwrnod, yn flynyddol gan y League of Veteran Racing Cyclists; gyda dwy ras arwahan ar gyfer reidwyr 40-54 oed, a 55 oed a hŷn. Mae dau gymal yn y diwrnod cyntaf, sef Prologue byr (1.36 mmilltir yn 2007) a Criterium (27 milltir yn 2007), Ras ffordd yw'r trydydd cymal a gynhelir ar yr ail ddiwrnod (64/48 milltir yn 2007).

Canlyniadau 
1943
1af  Pencampwriaeth Cenedlaethol Ras Ffordd Prydain, BLRC
1af Tour of the Peak, y rhifyn 1af
1944
1af 2il Tour of the Peak
2il Pencampwriaeth Cenedlaethol Ras Ffordd Prydain, BLRC
1945
1af  Pencampwriaeth Cenedlaethol Ras Ffordd Prydain, BLRC
1946
1af  Pencampwriaeth Cenedlaethol Ras Ffordd Prydain, NCU
1948
2il  Ras Ffordd Tîm, Gemau Olympaidd
2il Pencampwriaeth Cenedlaethol Ras Ffordd Prydain, NCU
1951
1af Cymal 1, o Brighton i Lundain, ras Brighton-Glasgow

Cyfeiriadau

Seiclwyr Seisnig
Genedigaethau 1922
Marwolaethau 2006
146

1g - 2g - 3g 
90au 100au 110au 120au 130au - 140au - 150au 160au 170au 180au 190au 
141 142 143 144 145 - 146 - 147 148 149 150 151

Digwyddiadau 
 Han Huandi yn olynu Han Zhidi fel ymerawdwr Brenhinllin Han yn Tsieina

Genedigaethau 
 11 Ebrill — Septimius Severus, ymerawdwr Rhufain
 Guo Si

Marwolaethau 
 Han Zhidi, ymerawdwr Brenhinllin Han yn China (gwenwynwyd)

146
145

1g - 2g - 3g 
90au 100au 110au 120au 130au - 140au - 150au 160au 170au 180au 190au 
140 141 142 143 144 - 145 - 146 147 148 149 150

Digwyddiadau 
 Han Zhidi yn olynu Han Chongdi fel ymerawdwr Brenhinllin Han yn Tsieina
 Arrian yn dod yn archon yn Athen

Genedigaethau

Marwolaethau 
 Han Chongdi, ymerawdwr Brenhinllin Han yn Tsieina (gwenwynwyd)

145