alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
Siân James (cantores)

Cantores a cherddor o Gymru ydy Siân James (ganwyd 24 Rhagfyr 1961) yn Llanerfyl, Sir Drefaldwyn).

Gyrfa
Cymerodd ran mewn Eisteddfodau o oedran cynnar, gan chwarae'r piano, y ffidil ac yn ddiweddarach, y telyn.

Fe'i haddysgwyd yn Ysgol Gynradd Llanerfyl ac Ysgol Uwchradd Llanfair Caereinion lle dechreuodd gyfansoddi ei chaneuon ei hun, cyn mynd ymlaen i astudio cerdd ym Mhrifysgol Cymru, Bangor. Enillodd hefyd gymhwyster dysgu.

Bu'n aelod o'r grŵp Bwchadanas cyn dechrau creu cerddoriaeth yn unigol. Rhyddhaodd bedwar albym ar label Sain cyn cael ei chomisiynu gan BBC 2 i gyfansoddi cerddoriaeth i gyd-fynd gyda cyfres Birdman a oedd yn dilyn gwaith swyddog RSPB, Iolo Williams. Roedd y BBC mor hoff o'r caneuon, penderfynwyd eu rhyddhau fel crynoddisg. Erbyn hyn mae James yn rhyddhau recordiau ar ei label ei hun, Recordiau Bos, ac yn recordio o'i stiwdio bach yn ei chartref yn Llanerfyl.

Bu James hefyd yn actio yn ffilm S4C, Tylluan Wen, ac mewn chyfresi megis Iechyd Da. Bu ganddi gyfres ei hun am gyfnod, sef Siân, darlledwyd pump rhaglen. Ar y rhaglenni bu'n gwahodd artistiad gwerin rhyngwladol i gymryd rhan, megis The Saw Doctors a Capercaillie.

Mae hefyd yn arweinydd côr 'Parti Cut Lloi' yn Sir Drefaldwyn.

Enillodd James fynediad i'r Orsedd am ei chyfryniad i'r Celfyddydau yn Eisteddfod Meifod 2015, yn agos i'w chartref.

Hunangofiant
Cyhoeddwyd hunangofiant Siân yn 2011 yn y gyfres Cyfres y Cewri, gan Wasg Gwynedd.

Disgograffi

Cysgodion Karma 1990 (Sain)
Distaw 1993 (Sain)
Gweini Tymor 1996 (Sain)
Di-Gwsg 1997 (Sain)
Birdman 1999 (BBC Worldwide)
Pur 2001 (Recordiau Bos)
Y Ferch o Bedlam 2005 (Recordiau Bos)
Adar ac Anifeiliaid 2005 (Recordiau Bos)
Cymun 2012 (Recordiau Bos)

Lluniau

Cyfeiriadau

 
Actorion Cymreig
Cantorion Cymraeg
Cantorion Cymreig
Cerddorion Cymreig
Cerddoriaeth Geltaidd
Genedigaethau 1962
Pobl o Faldwyn
Telynorion Cymreig
Merched yr 20fed ganrif
Merched yr 21ain ganrif
Arwr

Ceir sawl ystyr i'r gair arwr (benywaidd: arwres). Daw'r gair Cymraeg o'r rhagddodiad ar-, sy'n cryfhau'r ystyr, a'r enw gŵr 'rhyfelwr'; 'gwron' neu 'rhyfelwr dewr' yw prif ystyr y gair mewn Cymraeg Canol. Yn nhermau mytholeg, gan darddu o'r defnydd o'r gair hero ym mytholeg y Groegiaid a'r Rhufeiniaid, mae arwr yn gymeriad dwyfol neu led-ddwyfol wedi ei ddonio â nerth neu ddawn anghyffredin; Heracles (Ercwlff) oedd un o'r enwocaf o arwyr y byd Clasurol. Yn fwy cyffredinol, datblygodd y gair i olygu unrhyw un sy'n ddewr neu sy'n barod i aberthu ei hun er mwyn eraill. Gall olygu prif gymeriad cerdd neu nofel yn ogystal. Erbyn heddiw mae'r defnydd o'r gair wedi dirywio cymaint fel bod pobl fel pêl-droedwyr sy'n achub gêm yn cael eu disgrifio fel "arwyr".

Gweler hefyd
Arwrgerdd, cerdd arwrol neu epig
Arwriaeth
Canu arwrol, ffurf arbennig o lenyddiaeth gynnar
Sifalri

Mytholeg
Llenyddiaeth
Hanes
Llanerfyl

Pentref  a chymuned ym Mhowys, Cymru,  yw Llanerfyl. Saif ar ffordd yr A458 tua hanner ffordd rhwng Y Trallwng i'r dwyrain a Dolgellau i'r gorllewin. Tua milltir i'r gorllewin ceir pentref Llangadfan.

Rhed afon Banwy heibio i'r pentref ar ei ffordd i lawr Dyffryn Banwy i'r Trallwng.

Enwir yr eglwys a'r plwyf ar ôl y Santes Erfyl/Eurfyl. Ni wyddys ddim amdani, ond yn ôl traddodiad roedd hi'n ferch i Sant Padarn. Ceir maen Cristnogol cynnar (5ed neu 6g) yn eglwys Llanerfyl sy'n cofnodi man claddu merch ifanc 13 oed:

HIC [IN] / TUM(V)LO IAC/IT R[O]STE/ECE FILIA PA/TERNINI / AN(N)IS XIII IN / PA(CE)
('Yma yn y beddrod gorwedd *Rhostege ferch Padarn, 13 (oed). Heddwch iddi.').

Ganwyd y gantores enwog Siân James yn y pentref yn 1962.

Plu'r Gweunydd yw papur bro Llanerfyl a'r cylch.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

Cyfeiriadau

Cymunedau Powys
 
Pentrefi Powys
20

1g CC - 1g - 2g 
20au CC 10au CC 0au CC 0au 10au - 20au - 30au 40au 50au 60au 70au 
15 16 17 18 19 - 20 - 21 22 23 24 25

Digwyddiadau 
 Galba yn dal swydd praetor Rhufeinig.
 Marcus Valerius Messalla Barbatus yn Gonswl.

Genedigaethau

Marwolaethau 
 Hillel yr Hynaf, ysgolhaig Iddewig ac arbeniger ar y Talmud.
 Vipsania Agrippina, gwraig Gaius Asinius Gallus a cyn-wraig Tiberius. (ganed 36 CC)

20

als:20er#20
19

1g CC - 1g - 2g 
30au CC 20au CC 10au CC 0au CC 0au - 10au - 20au 30au 40au 50au 60au 
14 15 16 17 18 - 19 - 20 21 22 23 24

Digwyddiadau 
 Maroboduus, brenin y Marcomanni, yn cael ei ddorseddu gan Catualda.
 Julius Caesar Germanicus, cadfridog Rhufeinig a phennaeth y llengoedd ar ffin Afon Rhein yn marw wedi ei wenwyno. Ar ei wely marw, mae'n cyhuddo Gnaeus Calpurnius Piso, llywodraethwr Syria, o'i wenwyno.
 Gweddw Germanicus, Agrippina yr Hynaf yn dwyn cyhuddiad yn erbyn Piso. Mae Piso yn ei ladd ei hyn yn Rhufain.
 Yr ymerawdwr Tiberius yn alltudio'r Eifftwyr o Rufain, ac yn gyrru 4,000 o Iddewon o ynys Sicilia.

Genedigaethau 
 10 Hydref — Tiberius Gemellus, ŵyr Tiberius.

Marwolaethau 
 10 Hydref — Julius Caesar Germanicus, cadfridog Rhufeinig (ganed 15 CC).
 Vonones I, brenin Parthia.

19

als:10er#19
Kastellin

Cymuned a thref yn département Penn-ar-Bed, Llydaw, yw Kastellin (Ffrangeg: Châteaulin). Lleolir ar lan y Stêr Aon, yn Bro-Gerne, hanner ffordd rhwng trefi Brest yn Bro-Leon, a Kemper yn Bro-Gerne. Poblogaeth y gymuned yn 2012 oedd 5,181.

Mae ysgol Diwan yn y dref ers 2007.

Gweler hefyd 
 Cymdeithas Cymru-Llydaw
 Rhestr trefi a phentrefi Llydaw
 Trefi o Gymru wedi eu gefeillio a threfi o Lydaw

Cymunedau Penn-ar-Bed
Llangadfan

Pentref bychan yng nghymuned Banw, Powys, Cymru, yw Llangadfan. Saif yn ardal Maldwyn yng ngogledd y sir, yn rhan uchaf Dyffryn Banwy ar yr A458 tua hanner ffordd rhwng Y Trallwng i'r dwyrain a Dolgellau i'r gorllewin. Tua milltir i'r dwyrain ceir pentref Llanerfyl.

Llifa afon Banwy heibio i'r pentref ar ei ffordd i lawr Dyffryn Banwy i'r Trallwng. Mae Afon Gam yn llifo i lawr o Nant yr Eira i ymuno ym Manwy ger y pentref.

Enwir y pentref a'r plwyf ar ôl Cadfan, sant a gysylltir yn bennaf ag ardal Tywyn ym Meirionnydd.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Enwogion 
 John Cadvan Davies (Cadvan; 1846-1923), bardd, emynydd a beirniad eisteddfodol

Cyfeiriadau

Banw
Pentrefi Powys
Départements Ffrainc

Mae départements Ffrainc (, , ) yn ardaloedd gweinyddol yn Ffrainc a grëwyd yn 1790 ar ôl y Chwyldro Ffrengig. Defnyddir y term i gyfeirio at israniadau nifer o gyn-wladfeydd Ffrainc yn ogystal. Mae'r ardaloedd yn wleidyddol yn cyfateb yn fras i'r siroedd ym Mhrydain. Mae'r 101 département Ffrengig wedi eu grwpio yn 22 région (ardal) y Ffrainc Fetropolitan a 5 rhanbarth tramor. Mae gan bob rhanbarth statws cyfreithiol fel rhannau annatod o Ffrainc. Is-rennir y rhanbarthau yn ogystal yn 342 arrondissement (bwrdeistref).

Rhestr départements Ffrainc 

Nodiadau:
 Neilltuwyd rhif 75 ar gyfer Seine gynt.
 Neilltuwyd rhif 78 ar gyfer Seine-et-Oise gynt.
 Neilltuwyd rhif 91 ar gyfer Alger, yn yr Algeria Ffrengig gynt.
 Neilltuwyd rhif 92 ar gyfer Oran, yn yr Algeria Ffrengig gynt.
 Neilltuwyd rhif 93 ar gyfer Constantine, yn yr Algeria Ffrengig gynt
 Sefydlwyd prefecture Val-d'Oise yn Pontoise pan grëwyd y département, ond fe'i symudwyd de facto i gomiwn cyfagos Cergy; gyda'i gilydd maent yn creu ville nouvelle Cergy-Pontoise.
 Mae'r départements tramor yn gyn-wladfeydd tu allan i Ffrainc, sydd erbyn hyn yn mwynhau statws yn un fath a Ffrainc fetropolitan. Maent yn rhan o Ffrainc a'r Undeb Ewropeaidd, er bod rheolau arbennig yr UE yn gymwys. Mae pob un ohonynt yn ardal o Ffrainc ar yr un pryd.

Hen Départements

Yn nhiriogaeth bresennol Ffrainc

Ail-enwadau 
Ail-enwyd rhai o départements Ffrainc, y rhan fwyaf er mwyn cael gwared a'r termau Inférieure ('is') a Basses ('isel'):

Algeria Ffrengig

Cyn 1957

1957–1962

Départements yng nghyn-wladfeydd Ffrainc 

 
Daearyddiaeth Ffrainc
18

1g CC - 1g - 2g 
30au CC 20au CC 10au CC 0au CC 0au - 10au - 20au 30au 40au 50au 60au 
13 14 15 16 17 - 18 - 19 20 21 22 23

Digwyddiadau 
 Vexillatio (uned) o Legio III Augusta yn cael ei dinistrio yn Affrica.
 Y pennaeth Almaenig Arminius yn dinistrio teyrnas y Marcomanni.

Genedigaethau

Marwolaethau 
 Ofydd, bardd Rhufeinig (neu 17)

18

als:10er#18
17

1g CC - 1g - 2g 
30au CC 20au CC 10au CC 0au CC 0au - 10au - 20au 30au 40au 50au 60au 
12 13 14 15 16 - 17 - 18 19 20 21 22

Digwyddiadau 
 Y cadfridog Rhufeinig Germanicus yn arwain ymgyrch yn y dwyrain.
 Cappadocia (yn Asia Leiaf) yn dod yn dalaith Rufeinig.
 Sejanus yn dod yn bennaeth Gard y Praetoriwm.
 Daeargryn yn Anatolia yn dinistrio dinas Sardis.
 Yr hanesydd Rhufeinig Livius yn cyhoeddi Ab Urbe condita ("Hanes Rhufain ers ei sedydlu").

Genedigaethau

Marwolaethau 
 Ofydd, bardd Rhufeinig (neu 18)
 Livius, hanesydd Rhufeinig
 Gaius Julius Hyginus, awdur Rhufeinig

17

als:10er#17
Iolo Williams

Naturiaethwr a chyflwynydd teledu ydy Iolo Tudur Williams (ganwyd 22 Awst 1962, Llanfair ym Muallt). Mae'n adnabyddus am gyflwyno rhaglenni natur ar sianeli BBC ac S4C.
Dechreuodd gyflwyno rhaglenni ar BBC Cymru yn 1997. Roedd cyfres Birdman 2001 ar BBC Two yn dilyn ei waith fel swyddog RSPB

Treuliodd dri mis cyntaf ei fywyd ym mhentref Beulah cyn i'w dad gael swydd fel prifathro yn Ysgol Gynradd Eglwys Wen Sir Benfro. Dychwelodd y teulu i Bowys pan oedd Iolo'n bump oed a magwyd ef yn Llanwddyn. Mynychodd Ysgol Gynradd Efyrnwy Llanwddyn cyn mynd i Ysgol Uwchradd Llanfyllin. Yno astudiodd Ffrangeg a Bioleg ar gyfer lefel A cyn astudio Ecoleg yn Llundain. Wedyn bu'n gweithio ar fferm am wyth mis ac yn y diwydiant coed am gyfnod. Cafodd swydd fel swyddog RSPB yn 1985 a treuliodd yr 14 mlynedd ganlynol yn gweithio dros yr elusen.

Yng Ngorffennaf 2003, cerddodd 270 milltir o ogledd Cymru i'r de mewn 11 diwrnod er mwyd codi arian i'r elusennau plant, Tŷ Hafan a Tŷ Gobaith.

Roedd Iolo Williams yn wyneb ar gyfer ymgyrch hybu darllen, Diwrnod y Llyfr yn 2004.

Erbyn hyn mae Iolo Williams yn byw ym mhentref Llandysul, ger y Drenewydd.

Teledu
Springwatch, Autumnwatch a Winterwatch (BBC)
Nature’s Top 40 (BBC)
Britain’s Big Wildlife Revival (BBC)
Countryfile (BBC)
Iolo’s Great Welsh Parks (BBC)
Rugged Wales (BBC)
Canals of Wales (BBC)
Secret Life of Birds (BBC)
Wild Wales (BBC)
Wild Winter (BBC)
Iolo's Special Reserves (BBC)
Iolo's Natural History of Wales (BBC)
Iolo's Welsh Safari, 2005 (BBC)
Natur Gudd Cymru (S4C)
Cwm Sal, Cwm Iach, 2009 (S4C)
Cwm Glo, Cwm Gwyrdd (S4C)
Bro, 2009–12 (S4C)
Iolo yn Rwsia (S4C)
Gwyllt (S4C)
Natur Anghyfreithlon (S4C)
Crwydro (S4C)
Iolo ac Indiaid America (S4C)
Hydref Gwyllt Iolo, 2020 (S4C)

Llyfryddiaeth

Llyfrau Iolo Williams
Blwyddyn Iolo (Gwasg Gwynedd, 2003)
Crwydro (Hughes a'i Fab, 2004)
Wild about the Wild (Gwasg Gomer, 2005)
Blwyddyn Fan Hyn a Fan Draw (Gwasg Gomer, 2011)
Cynefin yr Ardd, gyda Bethan Wyn Jones (Gwasg Carreg Gwalch, 2012)
Wild Places: Wales' Top 40 Nature Sites (Seren, 2017)

Awduron Eraill
 Paul Sterry, Llyfr Natur Iolo, cyfieithwyd o'r Saesneg gan Iolo Williams a Bethan Wyn Jones (Gwasg Carreg Gwalch, 2007)
 Peter Hayman a Rob Hume, Llyfr Adar Iolo Williams, cyfieithwyd gan Iolo Williams (Gwasg Carreg Gwalch, 2008)

Cyfeiriadau

Dolenni Allanol
  Proffil ar wefan BBC 
 Proffil ar wefan "BBC Wales Nature" 
 Proffil ar wefan Gwasg Gomer 

Amgylcheddwyr Cymreig
Cyflwynwyr radio Cymreig
Cyflwynwyr teledu Cymreig
Genedigaethau 1962
Naturiaethwyr Cymreig
Pobl addysgwyd yn Ysgol Uwchradd Llanfyllin
Pobl o Lanfair-ym-Muallt
Ysgol Efyrnwy Llanwddyn

Ysgol gynradd dwy-ieithog ym mhentref Llanwddyn, Powys ydy Ysgol Efyrnwy Llanwddyn. Roedd 16 o ddisgyblion ar gofrestr yr ysgol ym mis Medi 2006. Er mai ond 40% oedd yn dod o gartrefi Cymraeg, roedd 90% yn medru'r iaith.

Mae gan yr ysgol foiler sy'n llosgi coed ac yn gwresogi ac yn cyflenwi dŵr poeth, nid yn unig ar gyfer yr ysgol, ond ar gyfer cartrefi cyfagos hefyd.

Mae'r cyngor yn argymell cau'r ysgol ym mis Awst 2008.

Mae Iolo Williams yn gyn-ddisgybl yr ysgol.

Dolenni Allanol
Gwefan yr Ysgol

Cyfeiriadau

Efyrnwy Llanwddyn
Titus Livius

Hanesydd Rhufeinig oedd Titus Livius neu yn Gymraeg Lifi (tua 59 CC - 17 OC). Mae'n enwog am ei waith ar hanes Rhufain, Ab Urbe Condita, sy'n trafod hanes y ddinas o'i dechreuad, yn 753 CC yn ôl traddodiad, hyd at gyfnod Livius ei hun yn ystod teyrnasiad yr ymerawdwr Augustus.

Ganed Livius yn Patavium yn nhalaith Gallia Cisalpina (Padova yn yr Eidal heddiw). Gwyddir iddo briodi a bod ganddo o leiaf ddau blentyn. Enillodd ffafr Augustus a bu'n diwtor i Claudius, a ddaeth yn ymerawdwr yn ddiweddarach. Bu farw yn Patavium.

Roedd Ab Urbe Condita yn cynnwys 142 llyfr, ond dim ond 35 o'r rhain sydd wedi goroesi, sef 1-10 a 21-45 (gyda rhannau ar goll o 40-45). Cafwyd hyd i rannau o rai o'r llyfrau eraill neu grynodebau ohonynt. Roedd y gwaith yn boblogaidd iawn o'r cychwyn, ac mae'r rhannau sydd wedi goroesi yn parhau'n boblogaidd, yn enwedig 1-10, sy'n trafod dyddiau cynnar Rhufain, a 21-30, sy'n rhoi hanes y rhyfel yn erbyn Hannibal.

Cyfeiriadau 

Genedigaethau 59 CC
Hanesyddion Rhufeinig
Llenorion Lladin
Marwolaethau 17
Chad Varah

Offeiriad a sylfaenydd y Samariaid oedd Edward Chad Varah (12 Tachwedd 1911 – 8 Tachwedd 2007).

Genedigaethau 1911
Marwolaethau 2007
Offeiriaid Anglicanaidd Seisnig
16

1g CC - 1g - 2g 
30au CC 20au CC 10au CC 0au CC 0au - 10au - 20au 30au 40au 50au 60au 
11 12 13 14 15 - 16 - 17 18 19 20 21

Digwyddiadau 
Y cadfridog Rhufeinig Germanicus yn gorchfygu byddin Almaenig dan Arminius, ac yn cymryd ei wraig Thusnelda yn garcharor.
 Ofydd yn cyhoeddi Epistulae ex Ponto

Genedigaethau 
16 Medi — Drusilla, merch Germanicus ac Agrippina yr Hynaf (bu farw 38).
Agrippina yr Ieuengaf, ymerodres Rufeinig.

Marwolaethau 
Scribonia, ail wraig Augustus a mam Julia yr Hynaf (tua'r flwyddyn yma)

16

als:10er#16
Mor-Bihan

Département yn ne Llydaw yw Mor-Bihan (Cymraeg: Môr Bychan): yr unig département Llydaw y mae ei enw Ffrangeg yr un fath ag yn Llydaweg. (Morbihan yw'r sillafu yn Ffrangeg.) Mae llawer o diriogaeth Département Mor Bihan wedi ei gynnwys yn hen fro hanesyddol, Bro Sant-Brieg oedd yn un o naw fro draddodiadol Llydaw.

Lleolir ar hyd yr arfordir, rhwng aberoedd Gwilen yn y dwyrain ac Ele yn y gorllewin. Gwened (Vannes) yw prifdref y département. Daw'r enw Mor-Bihan o'r môr bach sydd o flaen tref Gwened.

Trefi mwyaf
(Poblogaeth > 10,000)
An Alre
Gwened (prifdref)
Gwidel
Henbont
Lannarstêr
An Oriant
Plañvour
Pondi
Sant-Teve

Daearyddiaeth Llydaw
Départements Ffrainc
Bretagne
Mor-Bihan
An Oriant

Porthlladd ydy An Oriant (Llydaweg; Ffrangeg: Lorient), yn ne Llydaw, yn gynt yn yr hen Bro-Wened, ond yn département Mor-Bihan heddiw, lle mae'r Afon Blavezh a'r Afon Skorf yn aberu. Mae An Oriant yn un o drefi Bro-Wened, un o naw fro hanesyddol Llydaw.

Poblogaeth

Iaith Lydaweg
Mae ysgol Diwan y dref, Ysgol Loeiz Herrieu, yn cael ei enw ar ôl awdur llydaweg a sgrifennodd yn nhafodiaith Bro-Wened.

Gŵyl Geltaidd
Pob haf ers 1971, ym mis Awst, mae miloedd o bobl yn dod i'r ŵyl adnabyddus, Gŵyl Ryng-Geltaidd An Oriant, sy'n un o brif wyliau cerddoriaeth Celtaidd  y byd.

Cysylltiadau rhyngwladol
Mae An Oriant wedi'i gefeillio â:

 Galway, Iwerddon, ers 1978
 Vigo, Galisia
 Penbedw, Lloegr
 Ventspils, Latfia
 Toluca, Mecsico
 Ludwigshafen, Yr Almaen
 České Budějovice, Y Weriniaeth Tsiec
 Denizli, Twrci

Pêl droed

Mae Klub Football an Oriant-Kreisteiz Breizh (Ffrangeg: Football Club Lorient-Bretagne), yn glwb pêl-droed o An Oriant, sy'n chwarae yng Nghyngrair Ligue 1 Ffrainc. Cartref y clwb yw Stade du Moustoir .

Gweler hefyd 
 Rhestr trefi a phentrefi Llydaw
 Trefi o Gymru wedi eu gefeillio a threfi o Lydaw
 Cymdeithas Cymru-Llydaw
 Cymunedau Mor-Bihan
 Bro-Wened

Oriel

Cyfeiriadau

Dolenni allanol
INSEE

Bretagne
Cymunedau Mor-Bihan
Daearyddiaeth Llydaw
Germanicus

Cadfridog Rhufeinig oedd Germanicus Julius Caesar Claudianus (24 Mai 15 CC – 10 Hydref 19 OC). Ei enw gwreiddiol oedd  Nero Claudius Drusus neu Tiberius Claudius Nero; cymerodd yr enw "Germanicus" yn 9 CC, pan gafodd ei dad yr enw i gydnabod ei fuddugoliaethau yn Germania.

Tad Germanicus oedd y cadfridog Nero Claudius Drusus, mab yr ymerodres Livia Drusilla, trydydd gwraig yr ymerawdwr Augustus. Ei fam oedd Antonia Minor, merch Marcus Antonius ac Octavia Minor, chwaer Augustus. Roedd ganddo un chwaer, Livilla, ac un brawd, Claudius, a ddaeth yn ymerawdwr yn ddiweddarach.

Priododd Germanicus ag Agrippina yr Hynaf, a chawsant naw o blant. Bu farw tri yn ieuanc; y chwech arall oedd: 
 Nero Caesar (nid yr un person a'r ymerawdwr Nero).
 Drusus Caesar
 Gaius Caesar, mwy adnabyddus fel yr ymerawdwr Caligula.
 Agrippina yr Ieuengaf, mam yr ymerawdwr Nero
 Julia Drusilla
 Julia Livilla

Roedd Germanicus yn ffefryn gan yr ymerawdwr Augustus, a phan enwodd Tiberius fel ei etifedd, mynnodd ei fod yn mabwysiadu Germanicus fel mab ac etifedd iddo ef. Bu'n ymladd yn 
Pannonia a Dalmatia, a daeth i gael ei gydnabod fel cadfridog galluog. Wedi marwolaeth 
Augustus yn 14, enwodd Senedd Rhufain ef yn bennaeth y milwyr yn Germania. Arweiniodd nifer o ymgyrchoedd yn erbyn y cynghrair o lwythau Almaenig dan arweiniad Arminius, oedd wedi dinistrio tair lleng Rufeinig ym Mrwydr Fforest Teutoburg yn 9 OC. Enillodd Germanicus nifer o fuddugoliaethau dros Arminius, yn enwedig ger Idistoviso ar Afon Weser yn 16. Gallodd adennill eryr pob un o'r tair lleng a gollwyd ym Mrwydr Fforest Teutobug.

Galwyd Germanicus yn ôl i Rufain gan Tiberius, ac yna gyrrwyd ef i Asia, lle gorchgyfodd deyrnasoedd Cappadocia a Commagene yn 18, a'i troi yn daleithiau Rhufeinig. Bu cweryl rhyngddo ef a llywodraethwr Syria, Gnaeus Calpurnius Piso, a phan fu farw Germanicus yn sydyn yn Antioch, cyhuddwyd Piso o'i wenwyno. Lladdodd Piso ei hun tra'n disgwyl ei brawf yn Rhufain. Awgrymodd Suetonius fod Tiberius yn eiddigeddus o boblogrwydd Germanicus, a'i fod a rhan yn y llofruddiaeth. Taflwyd amheuaeth ar brif gynghorydd Tiberius, Sejanus, hefyd.

Genedigaethau 15 CC
Marwolaethau 19
Milwyr Ymerodraeth Rhufain
Henry Rees

Arweinydd crefyddol ymneilltuol ac awdur ar bynciau diwinyddol oedd Henry Rees (15 Chwefror 1798 - 18 Chwefror 1869). Fe ganed ym mhlwyf Llansannan, Sir Ddinbych, mewn ffermdy wrth droed Mynydd Hiraethog. Roedd yn frawd i'r llenor William Rees (Gwilym Hiraethog). Daeth yn un o bregethwyr mwyaf adnabyddus y 19g.

Bywgraffiad
Daeth yn weinidog gyda'r Methodistiaid Calfinaidd a dechrau pregethu yn 1818. Un o'r bobl a'i edmygai'n fawr fel pregethwr oedd John Jones, Talysarn, a ysbrydolwyd ganddo i fynd i'r weinidogaeth. Mae ei bregethau a'i ddiwinyddiaeth yn dangos dylanwad diwinyddion Piwritaniaid yr 17g, yn enwedig John Owen.

Cafodd yrfa hir a llwyddiannus. Roedd yn barod i fynegi ei farn hyd yn oed pe bai hynny'n tynnu'n groes i bobl yn ei enwad ei hun. Teimlai erbyn 1842 fod y Methodistiaid yng Nghymru ar gyfeiliorn: "aneswyth wyf, a methu gwybod beth a ddaw o'r Methodistiaid hefo'u tlodi [h.y. ysbrydol], eu hanghydfod, a'u hanturiaethau". Serch hynny, arosodd gyda'r enwad er bod ei frawd Gwilym Hiraethog eisoes wedi gadael i ymuno a'r Annibynwyr. Daeth yn llywydd cyntaf Cymanfa Gyffredinol y Methodistiaid Calfinaidd yn 1864. Cyfrannai'n rheolaidd i gylchgronau ymneilltuol y dydd. Cyhoeddwyd cyfrol o'i bregethau yn ystod ei oes.

Llyfryddiaeth
Annie Mary Davies (gol.), Life and letters of Henry Rees (Bangor, 1914)
Owen Thomas, Cofiant y Parchedig Henry Rees, 2 gyfrol (Wrecsam, 1890)

Cyfeiriadau

Cymry'r 19eg ganrif
Diwinyddion Cymreig
Genedigaethau 1798
Llenorion Cymreig y 19eg ganrif
Llenorion Cymraeg
Marwolaethau 1869
Pobl o Lansannan
Heart Wales

Gorsaf radio ar gyfer De a Gorllewin Cymru yw Heart Wales.

Dolenni allanol 
  Gwefan Heart Wales

Gorsafoedd radio yng Nghymru
Xfm South Wales

Gorsaf radio ar gyfer de Cymru oedd Xfm South Wales. Sefydlwyd yr orsaf yn 2007, ond gwerthywd y drwydded i Nation Radio yn 2008.

Gorsafoedd radio yng Nghymru

en:Xfm South Wales
Moel Unben

Bryn yn ardal Bro Gernyw, ym mwrdeistref sirol Conwy, yw Moel Unben (358m). Fe'i lleolir yng nghanol y bryniau a amgëir mewn triongl o dir sy'n gorwedd rhwng Llanfair Talhaiarn i'r gogledd, Llansannan i'r dwyrain a Llangernyw i'r gorllewin.

Saif Moel Unben rhwng bryniau Tre-pys-llygod i'r gorllewin a Pen y Mwdwl i'r dwyrain. Mae'n foel ynysig a wahanir oddi wrth ei chymdogion gan gymoedd Nant Melai, i'r gorllewin, a Nant Barrog i'r dwyrain, dwy ffrwd fechan sy'n ymarllwys i afon Elwy ger Llanfair Talhaearn. Ceir coedwigoedd ar lethrau Moel Unben ond mae ei gopa estynedig yn foel.

Ystyr y gair Cymraeg Canol unben yw "pennaeth" neu "arglwydd". Anodd gwybod erbyn heddiw iddo gael ei enwi felly am ei bod yn perthyn i ryw arglwydd lleol neu ynteu am ei bod yn sefyll allan yn drawiadol, fel pennaeth, rhwng y ddau fryn arall.

Mynyddoedd a bryniau Conwy
Llanfair Talhaearn
Llangernyw
Llansannan
Kiss 101

Gorsaf radio ar gyfer Bryste a de Cymru yw Kiss 101.

Dolenni allanol 
 Gwefan swyddogol

Gorsafoedd radio yng Nghymru
Radio Maldwyn

Gorsaf radio yn gwasanaethu ardal Canolbarth Cymru a'r Gororau oedd Radio Maldwyn. Roedd yn darlledu ar 756AM a 102.1FM a chychwynodd am 07:56 yb ar ddydd iau, 1 Gorffennaf 1993. Penderfynwyd cau yr orsaf yn Nhachwedd 2010.

Ar 15 Rhagfyr 2010, derbyniwyd cais gan Radio Hafren i gymryd trwydded darlledu Radio Maldwyn a chychwynodd ddarlledu yn swyddogol ar ddiwrnod Nadolig 2010 ar 756 AM yn unig.

Ar 11 Awst 2014, am 10.21am cychwynnodd Radio Hafren ddarlledu ar 102.1 FM i'r ddau ganolfan boblogaeth mwyaf (Y Drenewydd a Y Trallwng) yn yr ardal ddarlledu, yn defnyddio amledd a ddyrannwyd yn 2011. Ar ddydd Mercher, 11 Chwefror 2015, caeodd Radio Hafren lawr am nad oedd yn gynaladwy yn ariannol.

Cyfeiriadau

Y cyfryngau ym Mhowys
Maldwyn
XS (radio)

Gweler hefyd Afan (gwahaniaethu).

Gorsaf radio yn ne Cymru sy'n gwasanaethu ardal Castell-nedd Port Talbot oedd XS.

Gorsafoedd radio yng Nghymru
Castell-nedd Port Talbot
GTFM

Gorsaf radio cymunedol ym Mhontypridd, Rhondda Cynon Taf yw GTFM.

Dolen allanol 
 Gwefan GTFM

Gorsafoedd radio yng Nghymru
Pontypridd
Rhondda Cynon Taf
Gwened

Prifddinas yr hen Bro-Ereg a Bro-Wened yn Llydaw ydy Gwened (Ffrangeg: Vannes), a nawr prifddinas a chymuned yn département Mor-Bihan ers 1790. Porthladd ydyw hefyd, ar arfordir y Mor Bihan (Cymraeg: Môr Bach). Gwened yw hen briddinas, Bro-Wened, un o naw fro hanesyddol Llydaw.

Mae'n un o'r drefi ar lwybr pererindod y Tro Breizh.

Poblogaeth

Adeiladau a chofadeiladau 
 Amgueddfa Cohu
 Amgueddfa Château Gaillard
 Eglwys Sant Padarn
 Eglwys gadeiriol Sant Pedr
 Hôtel de Ville
 Tour du Connétable

Llydaweg 
Ceir ysgol gynradd ac ysgol eilradd Diwan yn y dre.

Enwogion 
 Ffransis I, Dug Llydaw (1414-1450)
 Paul César Helleu (1859-1927), arlunydd
 Yves Rocard (1903-1992), ffisegydd
 Alain Resnais (ganwyd 1922), cyfarwyddwr ffilm
 Yves Coppens (ganwyd 1934), anthropolegydd
 Bernard Poignant (ganwyd 1945), gwleidydd
 Mathieu Berson (ganwyd 1980), chwaraewr pêl-droed

Gweler hefyd 
 Veneti, y llwyth Celtaidd y cedwir eu henw yn enw Gwened.
 Rhestr trefi a phentrefi Llydaw
 Trefi o Gymru wedi eu gefeillio a threfi o Lydaw
 Cymdeithas Cymru-Llydaw
 Cymunedau Mor-Bihan

Cyfeiriadau

Dolenni allanol
INSEE

Bretagne
Cymunedau Mor-Bihan
Daearyddiaeth Llydaw
15

1g CC - 1g - 2g 
30au CC 20au CC 10au CC 0au CC 0au - 10au - 20au 30au 40au 50au 60au 
10 11 12 13 14 - 15 - 16 17 18 19 20

Digwyddiadau 
Y cadfridog Rhufeinig Germanicus yn ymladd brwydr gyfartal a'r arweinydd Almaenig Arminius yn Fforest Teutoburg.
Valerius Gratus yn cael ei benodi'n llywodraethwr Iudaea.
Emona (Ljubljana yn awr) yn cael ei sefydlu gan Legio XV Apollinaris.
 Nicolas o Ddamascus yn cyhoeddi bywgraffiad o'r ymerawdwr Augustus.

Genedigaethau 
 24 Medi — Vitellius, ymerawdwr Rhufeinig.
 6 Tachwedd - Agrippina yr Ieuengaf, ymerodres Rufeinig (neu 16).

Marwolaethau 
Sejus Strabo, pennaeth Gard y Praetoriwm. Olynir ef gan ei fab, Sejanus.

15

als:10er#15
14

1g CC - 1g - 2g 
30au CC 20au CC 10au CC 0au CC 0au - 10au - 20au 30au 40au 50au 60au 
9 10 11 12 13 - 14 - 15 16 17 18 19

Digwyddiadau 
Tiberius yn dod yn ymerawdwr Rhufeinig ar farwolaeth Augustus.
Y llengoedd ar ffin Afon Rhein yn gwrthryfela. Mae Germanicus and Drusus yn gallu ei perswadio i ddychwelydd at eu dyletswyddau.
Germanicus yn cael ei apwyntio'n bennaeth y fyddin Rufeinig yn Germania, ac yn dechrau ymgyrch sy'n parhau hyd 16.
 Cyfrifiad yn dangos fod 4,973,000 o ddinasyddion Rhufeinig.

Genedigaethau

Marwolaethau 
19 Awst — Augustus, ymerawdwr Rhufeinig.
Julia yr Hynaf, merch Augustus.
Postumus Agrippa, ŵyr Augustus.

14

als:10er#14
13

1g CC - 1g - 2g 
30au CC 20au CC 10au CC 0au CC 0au - 10au - 20au 30au 40au 50au 60au 
8 9 10 11 12 - 13 - 14 15 16 17 18

Digwyddiadau 
 Tiberius yn dychwelyd i Rufain i ddathlu ei fuddugoliaethau yn Germania.
 Abgarus o Edessa yn cael ei ail-orseddu fel brenin Osroene.

Genedigaethau

Marwolaethau 

13

als:10er#13
Arminius

Am y diwinydd Protestannaidd, gweler Jacobus Arminius.

Arweinydd Almaenig oedd Arminius, hefyd Armin, Almaeneg modern: Hermann (18 CC/17 CC - 21 OC). Mae'n fwyaf enwog am ei orchest yn dinistrio tair lleng Rufeinig ym Mrwydr Fforest Teutoburg yn 9 OC.

Roedd Arminius yn aelod o lwyth y Cherusci ac yn fab i'w pennaeth Segimerus. Bu'n ymladd dros Rufain, a rhoddwyd dinasyddiaeth Rufeinig iddo. Dychwelodd i'r Almaen a daeth yn arweinydd cynghrair o lwythau Almaenig i wrthwynebu Rhufain.

Yn 9 OC, enillodd ei fuddugoliaeth fwyaf yn Fforest Teutoburg. Ymladdwyd y frwydr dros nifer o ddiwrnodau, yn ôl pob tebyg rhwng 9 Medi ac 11 Medi, a'r canlyniad oedd i dair lleng Rufeinig dan Publius Quinctilius Varus, (Legio XVII, Legio XVIII a Legio XIX), gael eu dinistrio'n llwyr gan yr Almaenwyr dan Arminius.

Roedd colledion y Rhufeiniaid yn fwy nag yn unrhyw frwydr yn erbyn gelyn allanol ers Brwydr Cannae yn erbyn Hannibal. Ni chafodd y tair lleng a ddinistriwyd eu hail-ffurfio. Yn ôl yr hanesydd Rhufeinig Suetonius, gyrrwyd yr ymerawdwr Augustus bron yn wallgof gan y newyddion am y digwyddiad, gan daro ei ben yn erbyn muriau y palas a gweiddi Quintili Vare, legiones redde! ("Quintilius Varus, rho fy llengoedd yn ôl imi!")

Dilynwyd y frwydr gan saith mlynedd o ymladd, cyn i'r ffin gael ei sefydlogi ar hyd Afon Rhein. Ymladdodd Arminius yn erbyn Tiberius, yna o 14 OC, wedi i Tiberius olynu Augustus fel ymerawdwr, yn erbyn nai Tiberius, Germanicus. Bu brwydro caled, ond enillodd Germanicus nifer o fuddugoliaethau dros Arminius, yn enwedig ger Idistoviso ar Afon Weser yn 16. Gallodd adennill eryr pob un o'r tair lleng a gollwyd ym Mrwydr Fforest Teutobug. Dymunai Germanicus barhau ei ymgyrchoedd yn Germania, ond galwodd Tiberius ef yn ôl i Rufain a'i anfon ar ymgyrch yn y dwyrain.

Yn ddiweddarach, dechreuodd rhyfel rhwng Arminius a Marbod, brenin y Marcomanni. Gorfodd Arminius ei elyn i encilio, ond ni allai ei yrru allan o'i gadarnleoedd yn yr ardal a eleir yn Bohemia heddiw. Yn 21 llofruddiwyd ef gan aelodau o'i lwyth ei hun a'r Chatti, oedd yn teimlo ei fod yn mynd yn rhy bwerus.

Yn y 19g, yn enwedig yn ystod y brwydro yn erbyn Napoleon ar ddechrau'r ganrif, daeth Arminius yn symbol o genedlaetholdeb Almaenig. Yn 1839, dechreuwyd adeiladu cerflun enfawr ohono, yr Hermannsdenkmal, ar fryn gerllaw Detmold yn Fforest Teutoburg.

Marwolaethau 21
Yr Ymerodraeth Rufeinig
Hanes yr Almaen
Pen-y-waun

Pentref a chymuned yn Rhondda Cynon Taf ydy Pen-y-waun (neu: Penywaun). Saif rhwng Aberdâr a Hirwaun, ar Afon Cynon.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  a'r Aelod Seneddol yw .

Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

Cyfeiriadau

Cymunedau Rhondda Cynon Taf
Pentrefi Rhondda Cynon Taf
Tŷ Gobaith

Mae Tŷ Gobaith yn elusen sy'n cynnig seibiant, gofal lliniarol a gofal nyrsio terfynol i blant na fydd yn fyw’n hir. Mae ganndynt ddau hosbis, un yng Nghonwy a'r llall yng Nghroesoswallt. Mae hefyd siopau'r elusen yn Llandudno, Bangor, Y Drenewydd, Amwythig, Wrecsam a Chroesoswallt

Mae Aled Jones, Bryn Terfel, Iolo Williams, Lembit Opik a Beth Tweddle yn rai o noddwyr yr elusen.

Dolenni Allanol
Gwefan yr elusen 

Elusennau
Ffenestr ddalennog

Mae ffenestr ddalennog wedi ei gyfansoddi o un, neu fwy, o baneli symudol, neu "ddalenni" sy'n ffurfio ffram i ddal cwarelau o wydr, sydd yn aml wedi eu gwahanu oddi wrth gwarelau eraill (neu "oleuadau") gan fariau cul mwntin. Er fod unrhyw ffenestr o'r steil hyn o wydro yn dechnegol yn ffenestr ddalennog, defnyddir yn term yn anghynhwysol bron, i gyfeirio at ffenestri lle mae'r ddalen yn cael ei agor drwy lithro'r panel yn fertigol, neu yn llorweddol mewn steil a'i adnabyddir fel Yorkshire light neu dalen llithro. Mae ffenestri ddalenog yn gyffredin yn Ewrop ac yng nghyn-drefdigaethiau megis yr Unol Daleithiau a nifer o wledydd sy'n datblygu. Dywedir mai'r dyfeisiwr a'r gwyddonwr Seisnig, Robert Hooke, a gynlluniodd y ffenestr ddalenog.

Mae ffenestri ddalenog yn gyffredin mewn tai Sioraidd a Fictoraidd, mae gan y cynllun traddodiadol dri cwarel ar draws a dau ar i lawr ar y ddwy dalen, gan roi ffenestr chwech dros chwech. Adeiladwyd nifer fawr o dai Fictoraidd hwyr ac Edwardaidd maestrefol ym Mhrydain gan ddefnyddio ffenestri ddalenog maint safonol, tua 4 troedfedd mewn lled (1.2 medr) ond roedd maint y ffenestri cynnar yn amrywio yn eang.

Ffynonellau

Dolenni Allanol
Sash Windows: A Guide to Repair of Sash Windows 

Ffenestri
Pensaernïaeth
Leon Trotsky

Chwyldroadwr Rwsiaidd dylanwadol o dras Iddewig oedd Leon Trotsky neu Trotsci (enw bedydd: Lev Davidovich Bronstein, ) (26 Hydref 1879 - 21 Awst 1940), a aned yn Yanovka yn Iwcrain.

Cyfeiriadau

Chwyldroadwyr
Genedigaethau 1879
Gwleidyddion Rwsiaidd
Gwleidyddion o'r Undeb Sofietaidd
Marwolaethau 1940
Pobl o Ymerodraeth Rwsia
Rwsiaid Iddewig
Norman Mailer

Nofelydd Americanaidd oedd Norman Mailer (31 Ionawr 1923 – 10 Tachwedd 2007).

Llyfryddiaeth

Nofelau 
 The Naked and the Dead (1948)
 Barbary Shore (1951)
 The Deer Park (1955)
 An American Dream (1965)
 The Short Fiction of Norman Mailer (1967)
 Why are we in Vietnam? (1967)
 Of Women and Their Elegance (1980)
 Ancient Evenings (1983)
 Tough Guys Don't Dance (1984)
 Harlot's Ghost (1991)
 The Gospel According To The Son (1997)
 The Castle in the Forest (2007)

Arall 
 The White Negro (1957)
 Advertisements for Myself (1959)
 The Presidential Papers(1963)
 Cannibals and Christians (1966)
 Miami and the Siege of Chicago: An Informal History of the Republican and Democratic Conventions of 1968 (1968)
 Of a Fire on the Moon (1969).
 The Prisoner of Sex (1971)
 St. George and The Godfather (1972)
 Marilyn (1973)
 The Faith of Grafitti,(1974)
 The Fight (1975)
 The Executioner's Song (1979)
 Pieces and Pontifications (1982)
 Portrait of Picasso as a Young Man: An Interpretative Biography (1995)
 Oswald's Tale: An American Mystery (1996)
 Why Are We At War? (2003)
 The Spooky Art: Some Thoughts on Writing (2003)

Genedigaethau 1923
Marwolaethau 2007
Nofelwyr Americanaidd yr 20fed ganrif
Nofelwyr Americanaidd yr 21ain ganrif
Nofelwyr Americanaidd yn yr iaith Saesneg
Pobl o New Jersey
Pobl fu farw yn Ninas Efrog Newydd
Pobl fu farw o fethiant yr aren
Ysgrifwyr a thraethodwyr Americanaidd yr 20fed ganrif
Ysgrifwyr a thraethodwyr Americanaidd yr 21ain ganrif
Ysgrifwyr a thraethodwyr Americanaidd yn yr iaith Saesneg
Louis Pasteur

Cemegydd Ffrengig sy'n fwyaf enwog am ei waith ym maes oedd meicrobioleg oedd Louis Pasteur (27 Rhagfyr 1822 – 28 Medi 1895).

Ganed ef yn Dole yn département Jura yn Ffrainc. Sylweddoddol ei brifathro yn yr ysgol fod ganddo allu anarferol, ac awgrymodd ei fod yn ceisio am le yn yr École Normale Supérieure. Bu'n dysgu ffiseg yn Lycée Dijon am gyfnod byr, cyn cael cadair cemeg ym Mhrifysgol Strasbourg. Yno priododd Marie Laurent yn 1849. Cawsant bump o blant, ond bu tri ohonynt farw yn ieuanc. Yn 1854, daeth yn Ddeon y Coleg Gwyddoniaeth newydd yn Lille, ac yn 1856 yn gyfarwyddwr astudiaethau gwyddonol yn yr École Normale Supérieure.

Profodd arbrofion Pasteur mai meicroorganau oedd yn achosi afiechydon. Ystyrir ef, gyda Ferdinand Cohn a Robert Koch, yn dad meicrobioleg. Enwyd y broses o basteureiddio, i ladd meicroorganau mewn llaeth a hylifau eraill. Tra'n astudio eplesiad siwgr i alcohol gan furum, daeth Pasteur i'r casgliad fod eplesiad yn cael ei gataleiddio gan rym bywiol o fewn y celloedd burum a elwir yn esplesiaid, ac yn wreiddiol credwyd fod yr rhain yn gweithio o fewn organebau byw yn unig. Ysgrifennodd Pasteur fod "eplesiad alcoholig yn weithred sy'n gydberthnasol â bywyd ac trefniant celloedd burum, nid marwolaeth neu bydredd y celloedd."

Genedigaethau 1822
Marwolaethau 1895
Cemegwyr Ffrengig
Gwyddonwyr Ffrengig
Pobl fu farw o strôc
Pobl o Jura
Cefnfor

Corff mawr o ddŵr hallt a phrif ran o'r hydrosffer yw cefnfor. Gorchuddir tua 71% o wyneb y Ddaear (tua 361 miliwn km2) gan gefnfor, corff di-dor o ddŵr sydd yn aml yn cael ei rannu'n nifer o brif gefnforoedd a moroedd llai. Mae dros hanner o'r arwynebedd hwn yn fwy na 3000 m o ddyfnder. Halwynedd cefnforol cyfartalog yw tua 35 rhan y fil, ac mae gan bron i holl ddŵr môr y byd halwynedd o fewn yr amrediad o 31 i 38 rhan y fil.

Cytunodd y Sefydliad Hydrograffig Rhyngwladol yn 2000 i gydnabod pum cefnfor: Cefnfor yr Arctig, Cefnfor y De, Cefnfor yr Iwerydd, Cefnfor India, a'r Cefnfor Tawel. Mae nifer o sefydliadau ac unigolion yn defnyddio modelau amrywiol.

 
Cyrff dŵr
Eigioneg
Tirffurfiau arfordirol a chefnforol
Capel Gwynfe

Pentref bychan yng nghymuned Llangadog, Sir Gaerfyrddin, Cymru, yw Capel Gwynfe neu Gwynfe. Saif mewn dyffryn yn ne-ddwyrain y sir, rhwng Trichrug a llethrau gorllewinol y Mynydd Du, i'r gorllewin o lôn yr A4069, tua hanner ffordd rhwng Brynaman i'r de a Llangadog i'r gogledd. Mae'r ardal yn rhan o Barc Cenedlaethol Bannau Brycheiniog.

Enwogion
 Beriah Gwynfe Evans (1848–1927). Treuliodd y llenor ac ymgyrchydd gwleidyddol hwn ran helaeth o'i oes yng Ngwynfe, a mabwysiadodd enw'r pentref yn enw canol iddo'i hun. Cafodd swydd fel ysgolfeistr yn ysgol y pentref o 1867 hyd 1882, a'i ddilyn gan John Williams o 1882 hyd 1909.
 Syr John Williams. Ganed y casglwr llawysgrifau Cymreig, cymwynaswr mawr Llyfrgell Genedlaethol Cymru ar ei sefydliad, yn ffermdy'r Beili, yng Ngwynfe yn 1840, a'i fagu ym Mlaenllynant. Roedd yn feddyg geni i'r teulu brenhinol, gan gynnwys genedigaethau dau o frenhinoedd y dyfodol, sef E. F. Edward VIII ac E. F. George VI.  Bu'n Llywydd Llyfrgell Genedlaethol Cymru o'i sefydlu yn 1907, a hefyd Coleg Prifysgol Cymru Aberystwyth o 1913 tan ei farwolaeth yn 1926.
 Cafodd tri o genhadwyr mwyaf adnabyddus Cymru'r 19g eu geni yn y pentref, sef William Griffith, David Williams a David Griffiths (Madagasgar; 1792-1863). Cyfieithodd David Griffiths a David Jones y Beibl yn iaith y Malagas, a sefydlwyd yr iaith ysgrifenedig Falagaseg gan David Griffiths, mab Glanmeilwch, Gwynfe; mae ei fedd yng Nghapel y Graig, Machynlleth.

Ffynhonnell
Aneirin Talfan Davies, Crwydro Sir Gâr (Llyfrau'r Dryw, 1955; arg. newydd, 1970)

Cyfeiriadau

Llangadog
Parc Cenedlaethol Bannau Brycheiniog
Pentrefi Sir Gaerfyrddin
12

1g CC - 1g - 2g 
30au CC 20au CC 10au CC 0au CC 0au - 10au - 20au 30au 40au 50au 60au 
7 8 9 10 11 - 12 - 13 14 15 16 17

Digwyddiadau 
Annius Rufus yn cael ei benodi'n llywodraethwr Iudea.
Quirinius yn dychwelyd i Iudea i fod yn gynghorydd i Tiberius.
Germanicus a Gaius Fonteius Capito yw'r ddau Gonswl am y flwyddyn.
Augustus yn gorchymyn ymosodiad ar yr Almaen i'r dwyrain o Afon Rhein.

Genedigaethau 
31 Awst — Caligula, ymerawdwr Rhufeinig

Marwolaethau 

12

als:10er#12
11

1g CC - 1g - 2g 
30au CC 20au CC 10au CC 0au CC 0au - 10au - 20au 30au 40au 50au 60au 
6 7 8 9 10 - 11 - 12 13 14 15 16

Digwyddiadau 
 Yr ymerawdwr Augustus yn rhoi'r gorau i'w fwriad o osod ffin yr ymerodraeth Rufeinig ar Afon Elbe. * Mae Germanicus yn diogelu'r ffin ar Afon Rhein.
 Artabanus II yn dod yn frenin Parthia

Genedigaethau

Marwolaethau 
 Marcus Antistius Labeo cyfreithiwr Rhufeinig

11

als:10er#11
Y Sefydliad Hydrograffig Rhyngwladol

Sefydliad rhyngwladol a sefydlwyd yn 1921 i gydgysylltu gweithgareddau hydrograffig ei aelod-wladwriaethau yw'r Sefydliad Hydrograffig Rhyngwladol.

Cyfeiriadau 

Sefydliad Hydrograffig Rhyngwladol, Y
Hydrograffig Rhyngwladol, Y Sefydliad
Hydrograffig Rhyngwladol, Y Sefydliad
10

1g CC - 1g - 2g 
30au CC 20au CC 10au CC 0au CC 0au - 10au - 20au 30au 40au 50au 60au 
5 6 7 8 9 - 10 - 11 12 13 14 15

Digwyddiadau 
 Brenhinllin Roegaidd Bactria yn dod i ben.
 Illyria yn cael ei rhannu i Pannonia a Dalmatia.
 Ofydd yn gorffen y Tristia ("Pethau Trist") a'r Epistulae ex Ponto (Llythyrau o'r Môr Du) yn disgrifio tristwch alltudiaeth.

Genedigaethau 
 Hero o Alexandria, peiriannydd Groegaidd

Marwolaethau 
Didymus Chalcenterus, ysgolhaig a gramadegydd Groegaidd

10

als:10er#10
Sosbanelli

Papur Bro ardal Llanelli ydy Sosbanelli. Cyhoeddwyd y rhifyn cyntaf yn Ionawr 2002, gan Fenter Iaith Llanelli ar y cyd gyda bapur newydd y Star. Cyhoedir fel atodiad 8 tudalen ym mhapur y Star ar ddydd Iau cyntaf bob yn ail mis. Ers Tachwedd 2007 fodd bynnag fe'i cynhwysir o fewn y papur lleol yn wythnosol gydag un tudalen yn unig.

Cyfeiriadau

Llanelli
Papurau bro Sir Gaerfyrddin
Sefydliadau 2002
Rhisiart Hincks

Bu Rhisiart Hincks yn athro Llydaweg ym Mhrifysgol Aberystwyth. Brodor o Gaerlŷr, Lloegr, yw Hincks. Dysgodd Gymraeg drwy ddilyn y llyfr Teach Yourself Welsh gan J. T. Bowen a T. J. Rhys Jones, a thrwy wrando ar gyrsiau radio’r BBC (Welsh for Beginners a Cam Ymlaen).

Bywyd
Rhoddodd ei gyfnod fel myfyriwr yn neuaddau Cymraeg Prifysgol Cymru, Aberystwyth gyfle iddo ymdrochi yn yr iaith. Y pryd hynny, arferid aros mewn neuadd Gymraeg am gyfnod o dair blynedd. Graddiodd yn Aberystwyth gyda B.A. mewn llenyddiaeth Gymraeg ac yna cwblhaodd M.A. ar fywyd a gwaith E. Prosser Rhys, a Doethuriaeth mewn Hanes Ysgolheictod Llydaweg.

Fe'i penodwyd yn diwtor yn Adran y Gymraeg, Prifysgol Cymru, Aberystwyth, lle y bu'n darlithio ar hanes y Gymraeg ac yn dysgu Llydaweg Modern drwy gyfrwng y Gymraeg, hyd nes iddo ymddeol yn 2014. Yn 2007 fe’i hanrhydeddwyd ag Urzh an Ermin (Urdd y Carlwm) gan Skol-Uhel ar Vro / Institut Culturel de Bretagne. Bu'n cyfrannu i’r cylchgrawn Llydaweg Al Lanv (Kemper)'am nifer o flynyddoedd. Deil yn weithgar gyda Chymdeithas Cymru-Llydaw. Wedi ymddeol, mae wedi ymroi i ddysgu Gwyddeleg.

Bu bob amser yn cefnogi annibyniaeth i bob un o'r gwledydd Celtaidd ac yn llwyr wrthwynebu grymoedd yr asgell dde mewn gwleidyddiaeth. Teimla hefyd yn gryf yn erbyn y diwydiant niwclear, gan gynnwys ynni niwclear.

Gwaith

 E.Prosser Rhys 1901-45, Llandysul, 1980
 Geriadur kembraeg-brezhoneg/Geiriadur Cymraeg-Llydaweg, Mouladurioù Hor Yezh, Lesneven, 1991; eil emb. 1997
 Alc'hwez d'ar c'hembraeg/Allwedd i'r Gymraeg, Plufur, 1992
 Geiriau Llydaweg a Fabwysiadwyd gan y Geiriadurwyr Thomas Jones, Iolo Morganwg, William Owen Pughe ac eraill, Aberystwyth, 1993
 I Gadw Mamiaith mor Hen, Llandysul, 1995
 Per Denez, I arall Fyd, troet gant Rhisiart Hinks diwar En tu all d'an douar hag an neñv, Llanrwst, 1997
 Yr Iaith Lenyddol fel Bwch Dihangol yng Nghymru ac yn Llydaw/The Literary Language as a Scapegoat in Wales and in Brittany, Aberystwyth, 2000
 Kentelioù Brezhoneg Diazez/Cwrs Llydaweg Sylfaenol, Aberystwyth, 2001
 Geriadurig Brezhoneg-Kembraeg, Yoran Embanner
 Bezañ beleg a zo kargus / Koulz ’vel bezañ relijiuz (Roazhon, 2007)
 Pawb yn ei Baradwys ei hun / Y Dref a’r Ddinas mewn Barddoniaeth Lydaweg (Roazhon, 2007)
 'Heb Fenthyca Cymaint a sill ar Neb o Ieithoedd y Byd' Cymysgiaith a Phuryddiaeth... (Aberystwyth, 2007).
 Erthyglau a chyfieithiadau niferus yn  Al Lanv ac yn Breizh-Llydaw, a chyfieithiadau o'r Llydaweg ac o'r Fasgeg yn Taliesin                            * Ar Gelaouennerez cyfieithiad o nofel Wyddeleg, An tIriseoir, gan Michelle Nic Pháidin (An Alarc'h Embannadurioù, 2020)                    * Cyfres o wersi i ddysgu Llydaweg, drwy gyfrwng y Gymraeg: https://youtube.com/playlist?list=PLWqSyLwXlxuwwAkdqKy2kN6GBofMSEM-o                                     * Cyfres o wersi i ddysgu Cymraeg, drwy gyfrwng yr Wyddeleg: https://youtube.com/playlist?list=PLWqSyLwXlxuyllYkpMWBrx8f9nLe9b9e1

Lluniau
  Mae ganddo gasgliad o luniau ar Flickr 

Hincks, Rhisiart
8

1g CC - 1g - 2g 
40au CC 30au CC 20au CC 10au CC 0au CC - 0au - 10au 20au 30au 40au 50au 
3 4 5 6 7 - 8 - 9 10 11 12 13

Digwyddiadau 
 3 Awst — Y cadfridog Rhufeinig Tiberius yn gorchfygu'r Dalmatiaid ar Afon Bathinus.
 Ym Mhrydain, Tincomarus, brenin yr Atrebates, yn cael ei ddiorseddu ac yn ffoi at y Rhufeiniaid. Daw Eppillus yn frenin yn ei le.
 Vonones I yn dod yn frenin Parthia
 Ofydd yn dechrau ysgrifennu'r Fasti (Gwyliau)

Genedigaethau

Marwolaethau 
 Marcus Valerius Messalla Corvinus, cadfridog Rhufeinig

8

als:0er#Johr 8
To gwellt

Toi â gwellt yw'r grefft o orchuddio to gyda llystyfiant megis gwellt, corsennau, hesg, brwyn neu grug. Mae'n debyg mai hon yw'r dull hynaf o doi, a defnyddir mewn ardaloedd â hinsawdd tymherol a trofannol. Defnyddir to gwellt gan adeiladwyr mewn gwledydd sy'n datblygu, fel arfer gan ddefnyddio llystyfiant lleol a rhad. I'r gwrthwyneb, ym Mhrydain ceir to gwellt ar nifer o hen dai, ac mae'n ffurf drud iawn o doi.

Pensaernïaeth
Fferylliaeth

Efallai eich bod yn chwilio am alcemeg.

Yr alwedigaeth iechyd sy'n cysylltu'r gwyddorau iechyd â chemeg yw fferylliaeth er mwyn cadarnhau'r defnydd diogel o feddyginiaeth. Mae hefyd yn cynnwys y rôl traddodiadol o gyfansoddi a dosbarthu moddion yn ôl cyfarwyddiadau meddyg. Gelwir person proffesiynol ym maes fferylliaeth yn fferyllydd, ac mae'n gweithio mewn fferyllfa, sef canolfan neu labordy i baratoi a dosbarthu meddyginaeth. Gall fferyllfa fod yn adran mewn ysbyty neu'n siop ar y Stryd Fawr. Daw'r gair "fferyllfa" ei hun o'r ffurf Gymraeg Canol ar enw'r bardd Lladin Virgil (Fferyll).

Gweler hefyd 

 Ffarmacoleg
 Gwyddorau fferyllol

 
Gwyddorau fferyllol
Meddygaeth
Penrhyn-coch

Pentref bach ydy Penrhyn-coch yng nghymuned Trefeurig, Ceredigion. Lleolir rhwng  Afon Stewi a Nant Seilo, yn agos i le maent yn ymuno ag Afon Clarach. Mae'r pentref tua 4½ milltir i'r gogledd ddwyrain o Aberystwyth.

Mae'r boblogaeth wedi tyfu'n sylweddol ers yr 1970au, gan i sawl ystad o dai gael eu hadeiladu. Erbyn 2005, roedd 480 o dai a thua 1,037 o drigolion. Cyflogir rhan helaeth o'r boblogaeth yn Aberystwyth, neu yn Sefydliad y Gwyddorau Biolegol, Amgylcheddol a Gwledig, Prifysgol Aberystwyth a leolir ar gyrion y pentref. (a adwaenir wrth yr acronym Seisnig, IBERS).

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Cyfleusterau
Saif Eglwys Sant Ioan (yr Eglwys yng Nghymru) yng nghanol y pentref a Horeb, Eglwys y Bedyddwyr ar gyrion y pentref. Mae'r pentref yn cynnwys Neuadd, Ysgol Gynradd Gymunedol Penrhyn-coch, clwb Pêl-droed sy'n chwarae ar Gae Baker, maes chwarae i blant, a maes chwarae. Mae hefyd gorsaf betrol a swyddfa bost, ill dau a siop fechan ynghlwm wrthynt. Mae gan asiantaeth Cyfoeth Naturiol Cymru (Comisiwn Coedwigaeth Cymru gynt), safle Gogerddan ar gyrion y pentref, gyda chyfleusterau picnic a llwybrau troed.

Hanes
Mae pentref Penrhyn-coch yn ddatblygiad gymharol ddiweddar. Nid oedd pentref yno yn ystod yr 18g, a roedd y tir lle saif y pentref heddiw yn rhan o Ystad Gogerddan a oedd yn eiddo i'r teulu Pryse. Dechreuodd y pentref ddatblygu tuag at ddiwedd yr 18g, ond ni dyfodd yn sylweddol hyd i'r ystad ddechrau gael ei rannu yn ystod yr 1940au.

Lleolir cofeb yng nghanol y pentref i'r rhai a fu farw yn y Rhyfel Byd Cyntaf a'r Ail Ryfel Byd. Yn ôl thesis a gyhoeddwyd ym 1939, mae'r garreg cwarts mawr a ddefnyddwyd ar gyfer y gofeb yn faen hir hynafol.

Trigolion nodedig
Saif man geni bardd yr 14g, Dafydd ap Gwilym (Brogynin) gerllaw. Bu'n gartref am gyfnod yn yr 1750au i'r hydrograffwr a'r ysgolhaig Lewis Morris. Mae'r pentref hefyd wedi bod yn gartref i lyfrgellydd Llyfrgell Genedlaethol Cymru, David Jenkins, ers ei blentyndod. Yma y ganed Stephen Jones, chwaraewr rygbi. Mae'r pentref yn gartref i nifer o awduron gan gynnwys Niall Griffiths.

Dolenni allanol 
Gwefan plwyf Trefeurig 
Ysgol Penrhyn-coch
Clwb Pêl-droed Penrhyncoch
Neuadd Bentref Penrhyncoch ar wefan y BBC

Cyfeiriadau

Pentrefi Ceredigion
Trefeurig
Llandre (Llanfihangel Genau'r Glyn)

Pentref yng nghymuned Geneu'r Glyn, Ceredigion, Cymru, ydy Llandre neu Llanfihangel Genau'r Glyn. Mae'n gorwedd tua 5 milltir i'r gogledd o Aberystwyth, yng ngogledd-orllewin y sir, ar y lôn i'r Borth. Mae'r pentref ar Rheilffordd Arfordir Cymru, ond does dim gorsaf yno. I'r gogledd ceir pentref Dôl-y-bont.

Yr enw traddodiadol ar y pentref a'r gymuned yw Llanfihangel Genau'r Glyn, sy'n tarddu o'i leoliad yn hen gwmwd Genau'r Glyn, a fu'n rhan o gantref Penweddig. Cyn hynny Llanfihangel Castell Gwallter oedd yr enw. Newidiwyd yr enw i Lanfihangel Genau'r Glyn ddiwedd yr 16g. Yna, yn y 19g, rhoddwyd yr enw cwbwl ddiystyr Llandre ar y pentre; ond parhaodd yr hen enw mewn bri a 'Llanfihangel Genau'r Glyn' a geir gan amlaf mewn llyfrau ar hanes Cymru.

Ymhlith hynafiaethau'r ardal ceir Castell Gwallter, castell mwnt a beili a godwyd gan y Normaniaid tua'r flwyddyn 1110. Saif hanner milltir i'r gorllewin o'r pentref. Ceir yn ogystal fryngaer o Oes yr Haearn ar y bryn i'r dwyrain o'r pentref.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Enwogion
Tom Macdonald, (1900-1980) newyddiadurwr a nofelydd.

Cyfeiriadau

Dolenni allanol
llandre.org.uk

Pentrefi Ceredigion
Geneu'r Glyn
7

1g CC - 1g - 2g 
40au CC
30au CC
20au CC
10au CC
0au CC - 0au - 10au
20au
30au
40au
50au 
2
3
4
5
6 - 7 - 8
9
10
11
12

Digwyddiadau 
 Gwrthryfel yn erbyn Rhufain yn Illyrium a Dalmatia.

 Publius Quinctilius Varus yn cael ei benodi'n llywodraethwr Germania.

Genedigaethau 
Drusus Caesar, mab Germanicus ac Agrippina yr Hynaf (bu farw 33)
Gnaeus Domitius Corbulo, cadfridog Rhufeinig (bu farw 67)

Marwolaethau 
Athenodoros Cananites, athronydd Stoicaidd (g. 74 CC)
7
als:0er#Johr 7
6

1g CC - 1g - 2g 
40au CC 30au CC 20au CC 10au CC 0au CC - 0au - 10au 20au 30au 40au 50au 
1 2 3 4 5 - 6 - 7 8 9 10 11

Digwyddiadau 
 Yr ymerawdwr Augustus yn diswyddo ethnarch Iudaea, Herod Archelaus.
 Iudaea a Moesia yn dod yn daleithiau Rhufeinig.
 Yr ymerawdwr Augustus yn sefydlu trysorfa'r aerarium militare, i dalu bonws i lengfilwyr sy'n ymddeol.
 Tiberius a'r lleng XX Valeria Victrix yn ymladd yn erbyn y Marcomanni dan Maroboduus.
 Publius Sulpicius Quirinius yn dod yn llywodraethwr Syria, gydag awdurdod dros Iudaea, ac yn ôl yr hanesydd Josephus yn cynnal cyfrifiad yn Iudaea.
 Mae hyn yn arwain at wrthryfel yn Iudaea gan arweiniad Judas y Galilead. Gorchfygir y gwrthryfel, ond mae'n arwain at ddechreuad mudiad y Selotiaid.
 Augustus yn alltudio ei fab mabwysiedig, Agrippa Postumus, i ynys Planasia.

Genedigaethau 
Nero Caesar, mab Germanicus ac Agrippina yr Hynaf (bu farw 30)
Milonia Caesonia, ymerodres Rufeinig (g. 41)

Marwolaethau 
Cleopatra Selene (II), rheolwr Eifftaidd Cyrenaica a Libya (ganed 40 CC)
Orodes III, cyn-frenin Parthia

6

als:0er#Johr 6
Paddington Bear

Cymeriad o lenyddiaeth plant ydy Paddington Bear. Ymddangosodd gyntaf yn 1958 ac yn dilyn hyn, ymddangosodd mewn sawl llyfr gan Michael Bond, darlunwyd yn gyntaf gan Peggy Fortnum. 
Daeth yr arth parchus yn fewnfudwr i Lundain o Periw, gyda'r hen het, ei gês a'i frechdannau marmalêd yn eicon clasurol yn llenyddiaeth plant Saesneg. Mae llyfrau Paddington wedi eu cyfieithu i dros 30 iaith; mae 70 teitl ac mae 30 miliwn copi wedi eu gwerthu ar draws y byd. Mae 265 o drwyddedwyr, gyda miloedd o wahanol gynnyrch ar draws Prydain, Ewrop, Yr Unol Daleithiau, De-ddwyrain Asia, Siapan, Awstralia a De Affrica.

Mae Paddington yn arth sydd wedi ei  anthropomorffeiddio. Mae wastad yn barchus, yn cyfeirio at bobl fel "Mr.", "Mrs." a "Miss" ac yn anaml wrth eu enw cyntaf. Mae'n llawn bwriad da, ond yn syllu'n galed ar y rhai sy'n  ennill ei anghymeradwyaeth, mae'n hoffi brechdannau marmaled a coco, ac mae mewn trafferth yn ddi-ddiwedd er iddo drio mor galed i wneud pethau'n iawn.

Dolenni Allanol
 Gwefan swyddogol Paddington Bear
 Bywgraffiad  Michael Bond
 wiseGEEK Who Is Paddington Bear?

Ffynonellau

Llenyddiaeth plant Saesneg
Cymeriadau cartŵn