alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
Hanes Ynys Manaw

Mae hanes Ynys Manaw yn hanes dylanwadau o'r gwledydd o'i chwmpas, yn enwedig yr Alban a Lloegr, a hefyd ddylanwadau Llychlynnaidd cryf. Daeth Ynys Manaw yn ynys tua 8500 o flynyddoedd yn ôl wrth i lefel y môr godi. Hyd hynny roedd cysyslltiad tir gydag ardal Cumbria. Ychydig o gofnodion hanesyddol sydd ar gael o'r cyfnodau cynnar pan ymddengys bod poblogaeth yn siarad iaith Frythonig yn byw yno. Cofnodir i Edwin, brenin Northumbria ymosod ar yr ynys yn 616. O gwmpas y 10g ymsefydlodd gwladychwyr o Iwerddon a datblygodd Manaweg, sy'n iaith Oidelig tebyg i Wyddeleg. Yn ôl traddodiad, daeth Sant Maughold (Maccul) o Iwerddon a Christionogaeth i'r ynys. Credir fod enw'r ynys yn dod o enw duw môr y Celtiaid, Manannán mac Lir.

Yn ôl y traddodiad barddol, daeth Merfyn Frych, a ddaeth yn frenin Gwynedd tua 825, o "Fanaw", ond mae'n ansicr a yw hyn yn cyfeirio at Ynys Manaw neu at hen deyrnas Manaw Gododdin (yn Yr Alban heddiw). Ar groes ar Ynys Manaw mae arysgrif Crux Guriat. Credir fod y groes yn dyddio o'r wythfed neu'r 9g, felly mae'n bosibl mai tad Merfyn oedd y "Guriat" yma.

Dechreuodd y Llychlynwyr ymosod ar yr ynys rhwng 800 ac 815, ac o tua 850 ymlaen daeth dan reolaeth brenhinoedd Danaidd Dulyn. O tua 990 daeth yn eiddo Ieirll Orkney. Cynhyrchwyd darnau arian ar yr yns rhwng tua 1025 a tua 1065. Yn 1079 goresgynnwyd yr ynys gan Godred Crovan oedd hefyd wedi goresgyn rhannau o Iwerddon, a sefydlodd linach o frenhinoedd gyda'r teitl Rex Manniae et Insularum. Roedd mab Godred, Olaf, yn frenin nerthol a llwyddodd i gadarnhau annibyniaeth yr ynys.

Yn ystod y cyfnod yma roedd Manaw, mewn theori o leiaf, yn rhan o deyrnas brenin Norwy. Gorfodwyd y brenin Ragnald i dalu gwrogaeth i John, brenin Lloegr yn nechrau'r 13g, ond dylanwad yr Alban oedd gryfaf yn y cyfnod yma. 
Yn 1261, gyrrodd Alexander III, brenin yr Alban lysgennad i Norwy i geisio perswadio brenin Norwy i ollwng ei hawl ar yr ynys, a phan wrthododd ymladdwyd Brwydr Largs heb ganlyniad pendant. Bu farw Haakon Haakonsson brenin Norwy y flwyddyn wedyn, a chipiodd Alexander yr ynys. Nid oedd gafael yr Alban ar yr ynys yn ddiogel hyd 1275 pan drechwyd y Manawiaid ym Mrwydr Ronaldsway, ger Castletown.

Meddiannodd Edward I, brenin Lloegr yr ynys yn 1290, yna cipiwyd hi yn ôl gan Robert Bruce yn 1313. Am gyfnod bu Lloegr a'r Alban yn ymgiprys am reolaeth ar yr ynys, nes i Loegr ennill Brwydr Neville's Cross yn 1346 a gwanychu'r Alban ormod iddi fedru parhau'r ymryson. O hynny ymlaen bu'r ynys dan reolaeth gwahanol dirfeddiannwyr mawr o Loegr, yn arbennig teulu Stanley.

O 1866 cafodd Ynys Manaw fesur o hunanlywodraeth, a llwyddwyd i ddefnyddio lefelau isel o drethi i hybu economi'r ynys. Bu farw siaradwr olaf yr iaith Fanaweg yn y 1970au. Sefydlwyd pleidiau cenedlaethol Mec Vannin a'r MNP, yn ogystal â Fo Halloo ("Tan y ddaear"), fu'n paentio arwyddion a llosgi tai haf ar raddfa fechan.

Gweler hefyd 
Teyrnas Manaw a'r Ynysoedd
Trên

Cerbyd neu res o gerbydau sy'n teithio ar reilffordd yw trên. Fe'i defnyddir i gludo teithwyr neu nwyddau o un man i fan arall. Yn dechnegol mae'r term yn cyfeirio at res o gerbydau, ond fe'i defnyddir yn anffurfiol i ddisgrifio cerbydau unigol, yn arbennig locomotifau. Hen derm hanesyddol am drên oedd cerbydres.

Mathau o drenau

Ceir mathau gwahanol o drên ar gyfer gwahanol reilffyrdd a phwrpasau. Gall trên gynnwys injan
locomotif yn tynnu cerbydau di-bŵer, neu nifer o gerbydau aml-uned yn symud o dan eu pŵer eu hunain. Defnyddir trenau aml-uned fel rheol ar gyfer cludo teithwyr, tra gall locomotif dynnu cerbydau nwyddau, cerbydau teithwyr, neu gymysgedd.
Mae sawl dull o symud trên. Ar y rheilffyrdd cynharaf gwthiwyd neu tynnwyd cerbydau gan ddynion neu dda byw (megis ceffylau), ond wedi dechrau'r Chwyldro Diwydiannol defnyddiwyd injans stêm yn gyffredin. Heddiw fe ddefnyddir injans disel neu drydan ran amlaf.

Effeithlonrwydd
Mae trenau yn defnyddio ynni yn llawer mwy effeithlon nag unrhyw fodd o gludiad peirianyddol arall - car, awyren neu long. Mae trên yn defnyddio rhyw 50 - 70% yn llai o ynni i gludo pwysau penodedig o gymharu â thrafnidiaeth ffordd. Y prif reswm dros hyn yw bod llai o ffrithiant rhwng olwynion a chledrau o gymharu â'r hyn a geir ar ffordd. Yn ogystal, mae arwynebedd blaen trên yn llai na'r hyn a geir ar gerbydau eraill, gan leihau'r gwrthiant aer. Mae'r effeithlonrwydd hwn yn golygu fod gan drafnidiaeth trên ôl troed ecolegol llai, ac yn cyfrannu llai at newid hinsawdd, o gymharu â thrafnidiaeth ffordd.

Delweddau

Gweler hefyd
 Sleifio ar drên

 
Cerbydau
Rheilffyrdd
Gorsaf reilffordd Caerdydd Canolog

Gorsaf reilffordd fwyaf Caerdydd a Chymru ydy Caerdydd Canolog. Mae'n un o brif orsafoedd y rhwydwaith reilffordd yng ngwledydd Prydain, a'r degfed gorsaf prysuraf y tu allan i Lundain.  Dyma prif gyrchfan rhwydwaith trenau lein y Cymoedd a'r Fro. Mae trenau'n dod tuag ati o'r gogledd (Merthyr Tudful), o'r de (Y Barri), ac o'r dwyrain (Casnewydd, Bryste, Birmingham, Llundain a Newcastle upon Tyne), ac o'r gorllewin (Pen-y-bont ar Ogwr, Abergwaun), a hyd yn oed o gyfeiriadau rhyngddynt hwy. Ceir trenau hefyd i Faes Awyr Caerdydd.

Gweithredir yr orsaf gan gwmni Trafnidiaeth Cymru. Adnabyddwyd yr orsaf fel Cardiff General hyd at 7 Mai 1973. Fe'i lleolir ger Stadiwm y Mileniwm yn Sgwâr Canolog yng nghanol y ddinas, ac mae'n un o ddwy brif orsaf y ddinas honno; y llall yw gorsaf Heol y Frenhines) sy'n gwasanaethu trenau lleol yn unig. Ceir hefyd 20 gorsaf maestrefol o fewn ardal y ddinas.

Mae'r holl orsaf, gan gynnwys y Tŵr Dŵr ger platfform 0, wedi ei restru fel adeilad Gradd II.

Hanes 
Agorwyd yr orsaf gan South Wales Railway yn 1850. Ail-adeiladwyd hi gan y cwmni a'i olynodd, y Great Western Railway, yn 1932 ac mae hyn wedi'i gerfio ar flaen yr adeilad. Cyfunwyd yr orsaf faestrefol 1893 Cardiff Riverside gyda'r brif orsaf yn 1940, ond ni ddefnyddwyd y platfform hwnnw ar gyfer teithwyr ers yr 1960au.

Lleoliad yr orsaf
Mae dwy fynedfa i'r orsaf, un ar Sgwâr Canolog, o Wood Street, gyferbyn a Gorsaf Bysiau Caerdydd Canolog lle ceir dwy reng o dacsis. Hon yw'r fynedfa i brif ran yr orsaf lle mae'r cyfleusterau'n cynnwys:
Peiriannau a desgiau tocynnau
Peiriannau arian
Desg gwybodaeth
Teleffonau
Toiledau
W. H. Smith
Siopau brechdanau a choffi
Siop Marks and Spencer Simply Food

Mae'r fynedfa arall yng nghefn yr adeilad, yn Heol Eglwys Fair (Tresillian Way), ble mae maes parcio'r orsaf hefyd i'w gael. Mae cledrau'r rheilfford uwchben y tanlwybr, sy'n rhedeg o un fynedfa i'r llall. Ceir grisiau a lifftiau ar y platfform. Mae angen tocyn dilys o bob pen y tanlwybr er mwyn cael mynd at y platfform.

Mae saith platfform ar dair ynys, 1/2, 3/4 a 6/7 (nid oes Platfform 5, roedd bae gynt yn y pen gorllewin rhwng platfform 3 a 4), gyda phlatfform ochr, mae grisiau ar wahân yn arwain at Blatfform 0, o ben gorllewinol neuadd y brif fynedfa.

Rhennir platforms 3 a 4 yn 'a' a 'b' er mwyn dal dau trenau lleol neu un tren pellter-hir. Yn wahanol i Birmingham, nid oes gan y rhain signalau ar wahân, ac nid yw'n anarferol i'r platfform eraill gael eu defnyddio ar gyfer mwy na un tren lleol ar yr un amser.

Cyhoeddiadau
Mae mwyafrif y cyhoeddiadau llafar yn yr orsaf yn cael eu gwneud yn Gymraeg ac yn Saesneg:

Cyfeiriadau

Oriel

Adeiladau ac adeiladwaith 1932
Adeiladau rhestredig Gradd II Caerdydd
Caerdydd Canolog
Vercingetorix

Roedd Vercingetorix (bu farw 46 CC) yn bennaeth Galaidd o lwyth yr Arverni a ddaeth yn arweinydd y Galiaid yn eu gwrthwynebiad i'r Ymerodraeth Rufeinig.

Dechreuodd Iŵl Cesar ar ei ymgyrchoedd i goncro Gâl pan benodwyd ef yn llywodraethwr talaith Gallia Narbonensis yn 58 CC. Erbyn dechrau 52 CC roedd wedi concro rhan helaeth o'r wlad, ond roedd nifer o lwythau yn cynllunio gwrthryfel. Llwyth y Carnutes dan Cotuatus a Conetodunus a ymosododd ar y Rhufeiniaid gyntaf.

Ni wyddir llawer am hanes cynnar Vercingetorix ei hun. Roedd o deulu uchelwrol yn Gergovia, ac roedd ei dad, Celtillus, wedi cael ei ddienyddio am geisio cipio grym iddo'i hun. Pan ddechreuodd y gwrthryfel, cododd Vercingetorix fyddin o'i ddilynwyr i ymuno yn yr ymladd, ond gwrthododd prif arweinwyr y ddinas, yn cynnwys ei ewythr Gobanitio, ymuno, ac alltudiwyd Vercingetorix o'r ddinas. Gyda chymorth y bobl gyffredin, llwyddodd Vercingetorix i gipio Gergovia a chyhoeddwyd ef yn frenin.

Apwyntiwyd Vercingetorix yn arweinydd y gwrthryfel Galaidd, a llwyddodd i orchfygu Cesar a Titus Labienus mewn nifer o frwydrau bach. Llwyddodd y Rhufeiniaid i gipio prifddinas y llwyth, Avaricum (Bourges heddiw). Enillodd Vercingetorix fuddugoliaeth ym mrwydr Gergovia, ond pan ymosododd ar y Rhufeiniaid dan gredu eu bod yn encilio, dioddefodd y Galiaid golledion sylweddol.

Enciliodd Vercingetorix i Alesia, a gosododd Cesar warchae arno. Adeiladodd y Rhufeiniaid fur o amgylch y ddinas, gyda mur allanol i atal unrhyw ymgais gan y Galiaid tu allan i Alesia i godi'r gwarchae. Ceisiodd byddin fawr o nifer o lwythau godi'r gwarchae, ond gorchfygwyd hwy gan Cesar, a bu raid i Vercingetorix ildio. Cadwyd ef yn garcharor yn Rhufain am bum mlynedd cyn ei ddienyddio.

Ystyrir ef yn un o arwyr cededlaethol Ffrainc, ac yn 1865 cododd yr ymerawdwr 
Napoleon III gofgolofn iddo ar safle Alesia.

Llyfryddiaeth 
Iŵl Cesar, Commentarii de Bello Gallico

Marwolaethau 46 CC
Y Celtiaid
Gâl
Hanes Ffrainc
Llanllieni

Tref hanesyddol a phlwyf sifil yn Swydd Henffordd, Gorllewin Canolbarth Lloegr, ydy Llanllieni (Saesneg: Leominster). Fe'i lleolir hanner ffordd rhwng Henffordd i'r de a Llwydlo i'r gogledd, ar groesffordd ffyrdd yr A49 a'r A44. Y dref fwyaf yn Swydd Henffordd ydy Llanllieni: yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan y plwyf sifil Llanllieni boblogaeth o 11,691.

Saif y dref mewn dyffryn ar lan Afon Llugwy. Am ganrifoedd bu'n ganolfan bwysig i'r diwydiant gwlân gyda llawer o gynnyrch gwlân canolbarth Cymru, o'r 13g ymlaen, yn mynd yno i gael ei brosesu. Mae'r wlad o gwmpas yn enwog am ei berllanau afalau seidr. Ceir nifer o dai hanesyddol yn y dref gan gynnwys Eglwys y Priordy, adeilad Normanaidd sy'n dyddio i ddechrau'r 12g.

Hanes 
Yn ôl cofnod yng Cronicl yr Eingl-Sacsoniaid, arweiniodd Gruffudd ap Llywelyn, brenin Gwynedd, gyrch ar Lanllieni yn haf 1052 a arweiniodd at Frwydr Llanllieni, rhwng y Cymry a byddin o Saeson a Normaniaid. Cafodd y Cymry fuddugoliaeth ysgubol.

Chwech milltir i'r gogledd-orllewin o'r dref ymladdwyd Brwydr Mortimer's Cross ar 2 Chwefror 1461, un o'r brwydrau pwysicaf yn Rhyfeloedd y Rhosynnau. Collodd y Lancastriaid y dydd a ffoes Siasbar Tudur a'i nai Harri Tudur yn ôl i Sir Benfro ac i alltudiaeth yn Llydaw.

Gefeilldrefi 
  Saverne, Ffrainc
  Tengeru, Tansanïa

Gweler hefyd
Gorsaf reilffordd Llanllieni
Rhestr enwau Cymraeg ar drefi a llefydd eraill yn Lloegr

Cyfeiriadau

Dolenni allanol 
  Gwefan y dref

Plwyfi sifil Swydd Henffordd
Trefi Swydd Henffordd
Ossian

Mae'r erthygl yna am y cerddi gan James Macpherson a'u prif gymeriad. Am y cymeriad ym mytholeg Iwerddon gweler Oisín. Gweler hefyd Osian

Ossian yw awdur honedig cylch o gerddi a gyhoeddwyd gan y bardd Albanaidd James Macpherson. Yn ôl Macpherson roedd wedi'u cyfieithu o'r Gaeleg ar ôl eu darganfod mewn hen ffynonellau. Mae Ossian yn seiliedig ar Oisín, mab Finn neu Fionn mac Cumhaill ym mytholeg Iwerddon.

Yn 1760 cyhoeddodd Macpherson Fragments of Ancient Poetry collected in the Highlands of Scotland, ac yn 1761 honnodd ei fod wedi darganfod barddoniaeth epig am yr arwr Fingal, wedi ei ysgrifennu gan Ossian. Cyhoeddodd "gyfieithiadau" o'r deunydd yma dros y blynyddoedd nesaf, gan orffen gyda chasgliad cyflawn The Works of Ossian, yn 1765. Y gerdd enwocaf yw Fingal (1762). Daeth y cerddi i enwogrwydd rhyngwladol, gan ddylanwadu ar awduron megis Walter Scott, J.W. von Goethe a Johann Gottfried Herder. Cyfansoddodd Franz Schubert nifer o Lieder ar eiriau o gerddi Ossian. Roedd y cerddi yma yn elfen bwysig yn y cynnydd mewn diddordeb yn y Celtiaid yn y cyfnod yma.

Cododd dadl ynghylch dilysrwydd y farddoniaeth yn syth, a pharhaodd hyd ddechrau'r 20g. Barn Thomson yn 1952 oedd bod Macpherson wedi casglu baledi Gaeleg am Ossian, ond ei fod wedi eu haddasu i apelio at ei oes ei hun ac wedi rhoi llawer o ddeunydd wedi ei gyfansoddi ganddo ef ei hun i mewn.

Barddoniaeth Aeleg yr Alban
Barddoniaeth Saesneg yr Alban
Y Celtiaid
Afon Llugwy (Powys)

Mae Afon Llugwy (Saesneg: Afon Lugg), yn afon sy'n tarddu ar lethrau Bryn y Pwll ym mryniau Powys, i'r gorllewin o bentref Llangynllo.

Mae hi'n llifo ar gwrs dwyreiniol heibio i Billeth lle ymladdwyd Brwydr Bryn Glas yn 1402, ac ymlaen trwy dref Llanandras lle mae'n croesi'r ffin i Swydd Henffordd yn Lloegr. Yn Swydd Henffordd mae hi'n llifo trwy Lanllieni. I'r de o'r dref honno mae Afon Arrow yn cydlifo ynddi, ac mae'n llifo i mewn i Afon Gwy, ym Mordiford, 9 milltir o Henffordd a 45 milltir o'i tharddle ym Mhowys.

Llygwy, Powys
Llygwy, Powys
Llygwy, Powys
Llanandras
Llangynllo, Powys

Am y pentref o'r un enw yng Ngheredigion, gweler Llangynllo, Ceredigion.

Pentref bychan a chymuned ym Mhowys, Cymru, yw Llangynllo (Saesneg: Llangunllo). Fe'i lleolir ar y B4356 10 milltir i'r gogledd o dref Llandrindod, 4 milltir i'r gorllewin o Dref-y-clawdd a'r ffin â Lloegr. Llifa Afon Llugwy drwy'r pentref.

Yn ôl traddodiad, sefydlwyd yr eglwys gan Sant Cynllo. Yn y plwyf ceir sawl ffynnon iachaol, yn cynnwys Ffynnon Lwli ar fferm Ffynnon Wen, Pistyll Cynwy a Ffynnon Haearn.

Ceir gorsaf reilffordd Llangynllo yno.  Mae Trafnidiaeth Cymru yn galw yn yr orsaf.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

Lluniau gan Percy Benzie Abery

Cyfeiriadau

Cymunedau Powys
 
Pentrefi Powys
Cynllo

Sant Cymreig oedd Cynllo (fl. 5fed ganrif?). Yn ôl un traddodiad roedd yn fab i Far (neu 'Mor') ap Ceneu ap Coel Godebog (Coel Hen) o'r Hen Ogledd ac felly'n un o'r "Coeling", disgynyddion Coel, fel Llywarch Hen. Ond mae ffynonellau eraill yn ei wneud yn frawd i sant Teilo.

Mae'r lleoedd a gysylltir â Chynllo yng Nghymru yn cynnwys dau bentref o'r enw Llangynllo (sef Llangynllo (Powys) a Llangynllo (Ceredigion)). Ym Mhowys ceir Pistyll Cynllo, ffynnon enwog ym mhlwyf Llanbister. Yn yr Oesoedd Canol, Cynllo oedd nawddsant cantref Maelienydd. Roedd yn nawddsant Rhaeadr Gwy (Cwmwd Deuddwr) yn ogystal, a Llangoedmor yng Ngheredigion hefyd.

Ni wyddys ddim am ei fywyd. Ceir cyfeiriad at 'Weddi Cynllo' mewn cerdd enwog a briodolir i'r bardd Taliesin, sef "Dyhuddiant Elffin".

Dethlir gwylmabsant Cynllo ar 8 Awst.

Ffynonellau
T. D. Breverton, The Book of Welsh Saints (Cyhoeddiadau Glyn Dŵr, 2000).
Patrick K. Ford (gol.), Ystoria Taliesin (Caerdydd, 1992)

Seintiau Cymru
Cymry'r 5ed ganrif
Llangynllo, Powys
Llangynllo, Ceredigion

Am y pentref o'r un enw ym Mhowys, gweler Llangynllo, Powys.

Pentref bychan a phlwyf yng Ngheredigion yw Llangynllo. Fe'i lleolir yn ne'r sir, 4 milltir i'r gogledd-ddwyrain o Gastell Newydd Emlyn. Mae mewn cwm i'r gogledd o Ddyffryn Teifi.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Hynafiaethau
Saif eglwys y plwyf ar fryn isel. Fe'i cysegrir i Sant Cynllo, un o ddisgynyddion Coel Hen o'r Hen Ogledd yn ôl traddodiad.

Mae Plas y Bronwydd yn y plwyf, cartref y Llwydiaid gynt, sy'n dyddio o'r 17g.

Pobl o Langynllo
Jonathan Ceredig Davies (1859-1932), llenor ac arbenigwr ar lên gwerin Cymru.

Cyfeiriadau

Pentrefi Ceredigion
Troedyraur
Coel Hen

Brenin neu bennaeth grymus yn yr Hen Ogledd oedd Coel Hen neu Coel (Hen) Godebog (fl. dechrau'r 5g efallai). Ei fab oedd Cenau fab Coel (neu Ceneu).

Mae ei enw yn ffurf Frythoneg ar yr enw personol Lladin Coelius (neu Coelestius) a thybir ar sail hynny ei fod yn dux (sef arweinydd milwrol brodorol) y fyddin Rufeinig yng ngogledd Prydain wrth i rym Rhufain ymddatod ac i'r ymerodraeth adael Prydain.

Llwyddodd Coel i warchod ac amddiffyn y Brythoniaid oedd yn byw yn yr ardaloedd o gwmpas Mur Hadrian rhag yr ymosodiadau newydd gan yr Eingl-Sacsoniaid. Cymaint oedd ei fri fel y daeth pob brenhinllin Frythonaidd yn yr Hen Ogledd i honni eu bod yn tarddu o linach Coel. Dyma'r "Coeling" neu "Coelwys" traddodiadol, disgynyddion Coel Hen. Roeddent yn cynnwys Urien Rheged, Peredur fab Efrog a Gwallog. Mae rhai achau yn gwneud Cunedda yn fab i Edern a Gwawl ferch Coel. Yng Nghymru roedd y Coeling yn cynnwys Llywarch Hen a saint fel Cynllo.

Mae Syr John Morris-Jones yn cynnig uniaethu teyrnas Coel ag ardaloedd Aeron a Kyle yn ne'r Alban.

Yn yr Oesoedd Canol daeth yn adnabyddus yn Lloegr fel Old King Cole, gwrthrych yr hwiangerdd Saesneg.

Cyfeiriadau
Meic Stephens (gol.), Cydymaith i Lenyddiaeth Cymru (Caerdydd, 1986)
Syr John Morris-Jones, 'Taliesin', Y Cymmrodor (cyf. XXVIII), 1918

Yr Hen Ogledd
Hanes Cymru
Hanes traddodiadol Cymru
Llangoedmor

Pentref bychan a phlwyf yn ne-ddwyrain Ceredigion yw Llangoedmor (). Saif y pentref 1 filltir i'r dwyrain o dref Aberteifi ar y lôn B4570 ar lan ffrwd fechan sy'n llifo i aber Afon Teifi gerllaw.

Sant Cynllo yw nawddsant yr eglwys. Atgyweirwyd yr hen eglwys yn sylweddol yn 1860. Er mai pentref bychan yw Llangoedmor heddiw, ar un adeg roedd gan ei chlas awdurdod dros ardal ehangach, yn cynnwys Aberteifi, Mwnt a Llechryd.

Ceir Ffynnon Cynllo yn y plwyf, enwog am iachau'r crudcymalau, yn ogystal â 'Cerwyni Cynllo' ar lan Afon Teifi; ogofâu â'r dŵr yn "berwi" ynddynt. Ceir gwaith amddiffyn o bridd a elwir Cynllo Faes.

Ceir llawer o straeon am fywyd mân-fonheddwyr Cymreig Plas Llangoedmor yn llyfr H. M. Vaughan The South Wales Squires (llyfr a gafodd ddylanwad mawr ar Saunders Lewis).

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

Cyfeiriadau

Ffynhonnell
T. D. Breverton, The Book of Welsh Saints (Cyhoeddiadau Glyn Dŵr, 2000)
T. I. Ellis, Crwydro Ceredigion (Llyfrau'r Dryw, 1953)

Cymunedau Ceredigion
 
Pentrefi Ceredigion
Plwyfi Cymru
Betws-y-crwyn

Am enghreifftiau eraill o enwau lleol sy'n cynnwys y gair Betws, gweler Betws (gwahaniaethu).

Pentref bychan a phlwyf sifil yn sir seremonïol Swydd Amwythig, Gorllewin Canolbarth Lloegr, yw Betws-y-crwyn neu Betwsycrowyn (Saesneg: Bettws-y-Crwyn). Fe'i lleolir yn awdurdod unedol Swydd Amwythig. Saif y pentref o fewn milltir a hanner i'r ffin â Chymru, ac mae'n un o nifer o bentrefi Seisnig sydd ag enw Cymraeg arnynt. Gorwedd 400m uwch lefel y môr, sy'n ei wneud yn un o'r pentrefi uchaf yn Swydd Amwythig, a Lloegr hefyd. Fe'i lleolir tua 16 milltir i'r gorllewin o dref Craven Arms, Swydd Amwythig, a 9 milltir i'r de-ddwyrain o'r Drenewydd, Powys.

Y pentref agosaf yw Quabbs. Mae amlwd Anchor yn gorwedd o fewn y plwyf yn ogystal.

Enw
Y gair betws, benthyciad o'r Hen Saesneg bed-hus ('tŷ gweddi, capel') yw elfen gyntaf yr enw. Ond ymddengys nad y gair cyfarwydd crwyn (ffurf lusog croen) sydd yn yr ail ran. Wrth drafod yr enw, awgrymodd Eilert Ekwall, '[it] may be Welsh crowyn 'pigsty'. Cytunodd Margaret Gelling â'r awgrym ac mae prosiect 'Key to English Place-names' project Prifysgol Nottingham o'r un farn. Mae gan y cair crowyn neu crewyn ystod o ystyron, gan gynnwys 'adeilad bychan y cedwir anifeiliaid ynddo, ffald, twlc, cut, cwb, cenel; cawell, basged'. 

Ysgrifennid yr enw gynt fel Bettus or Bettws. Nid yw'r ail elfen ('crewyn'/'crwyn') i'w gweld cyn y 19g.

Gweler hefyd
 Rhestr enwau Cymraeg ar drefi a llefydd eraill yn Lloegr

Cyfeiriadau

Awdurdod unedol Swydd Amwythig
Pentrefi Swydd Amwythig
Plwyfi sifil Swydd Amwythig
Baner yr Almaen

Baner drilliw lorweddol o stribedi du, coch ac aur yw baner yr Almaen. Yn 1848 ceisiwyd i uno taleithiau Conffederasiwn yr Almaen; ni sefydlwyd undeb, ond dyluniwyd baner o liwiau gwisg filwrol y fyddin Almaenig yn Rhyfeloedd Napoleon hwyr yn y y ddeunawfed ganrif. Unwyd y mwyafrif o'r taleithiau i'r Ymerodraeth Almaenig yn 1871, ond yn lle defnyddio'r faner hon mabwysiadwyd baner drilliw lorweddol o stribedi du, gwyn a choch o dan reolaeth Otto van Bismarck. Roedd hon yn gyfuniad o goch y Gynghrair Hanseatig a du a gwyn Prwsia, lle yr oedd Bismarck yn ganghellor.

Yn dilyn trechiad yr Almaen yn y Rhyfel Byd Cyntaf, sefydlwyd Gweriniaeth Weimar yn 1919 a mabwysiadwyd y faner ddu, coch ac aur yn swyddogol. Pan ddaeth y Natsïaid i rym yn 1933 mabwysiadwyd faner newydd, y Hakenkreuz, oedd yn adfer y lliwiau ymerodraethol: swastica du o fewn cylch gwyn ar faes coch.

Ar ôl cwymp y Drydedd Reich ar ddiwedd yr Ail Ryfel Byd, rhannwyd yr Almaen yn bedwar sector, ac unodd y tri sector gorllewinol i ffurfio Gorllewin yr Almaen ddemocrataidd, gyda Dwyrain yr Almaen yn wlad gomiwnyddol. Defnyddiodd y ddwy wlad y faner drilliw ddu, coch ac aur, ond gosodwyd arfbais Dwyrain yr Almaen yng nghanol ei baner hithau. Ers aduniad y wlad yn 1990, yn sgil cwymp Mur Berlin y flwyddyn gynt, mabwysiadwyd y faner drilliw blaen.

Ffynonellau
Complete Flags of the World, Dorling Kindersley (2002)

Yr Almaen
Almaen, Yr
Baner San Marino

Baner ddeuliw lorweddol, gyda'r hanner uchaf yn wyn a'r hanner isaf yn las, yw baner San Marino. Cymerwyd y lliwiau o'r arfbais genedlaethol, sydd yn cael ei gosod yng nghanol y faner am ddefnydd swyddogol. Mae gwyn yn cynrychioli'r eira ar Fynydd Titano (lleoliad y wlad) a'r cymylau uwchben fo, tra bo glas yn cynrychioli'r awyr. Mae'r faner yn dyddio yn ôl i 1797, a chafodd ei hadnabod gan Napoleon Bonaparte fel baner gwladwriaeth annibynnol yn 1799.

Ffynonellau
Complete Flags of the World, Dorling Kindersley (2002)

San Marino
San Marino
Ieithoedd Goedelaidd

Mae 'r ieithoedd Goedelaidd, a elwir weithiau yr ieithoedd Gaelaidd, yn grŵp o ieithoedd sy'n cynnwys Gwyddeleg (Gaeilge), Gaeleg yr Alban neu Gaeleg (Gàidhlig) a Manaweg (Gaelg). Rhennir yr ieithoedd Celtaidd sy'n cael eu siarad heddiw yn ieithoedd Goedelaidd ac ieithoedd Brythonaidd, sy'n cynnwys Cymraeg, Cernyweg a Llydaweg.

Cyfeirir at yr iaith gysefin y datblygodd yr ieithoedd Goedelaidd ohoni fel Celteg Q neu Goedeleg ac felly gelwir yr ieithoedd Goedelaidd yn 'ieithoedd Celteg Q' weithiau hefyd, tra gelwir yr iaith gysefin y tyfodd yr ieithoedd Brythonig ohoni yn Gelteg P (Brythoneg: iaith y Brydain Geltaidd ac eithrio gogledd yr Alban, tarddiad yr ieithoedd Brythonaidd). Cadwodd yr ieithoedd Q y sain Celteg *kʷ, a daeth yn [k]) yn ddiweddarach. Yn yr ieithoedd Brythonaidd trôdd y sain *kʷ yn [p]. Ymhlith hen ieithoedd Celtaidd y cyfandir, ceir y [p] mewn Galeg tra'r oedd Celtibereg yn cadw'r *kʷ.

Credir fod yr ieithoedd Goedelaidd wedi datblygu fel a ganlyn:

 Goedeleg
 Gwyddeleg Cynnar,
 Hen Wyddeleg, wedi datblygu yn:
 Gwyddeleg Canol, wedi datblygu yn:
 Gwyddeleg
 Gaeleg yr Alban
 Yr iaith Aeleg yng Nghanada
 Manaweg

Hyd y gwyddys, dim ond yn Iwerddon roedd Goedeleg, tardd-iaith yr ieithoedd Goedelaidd, yn cael ei siarad hyd nes i'r Scotti ymfudo o Iwerddon i orllewin yr Alban rywbryd rhwng y 3g a'r 6g OC.

Ieithoedd Celtaidd
Ieithoedd hynafol
Afon Po

Mae Afon Po (Lladin: Padus) yn afon sy'n tarddu ger Monviso yn yr Alpau Cottaidd ac yn llifo am 652 km (405 milltir) i'r dwyrain ar hyd gogledd yr Eidal. Mae'n cyrraedd y Môr Adriatig gerllaw Fenis. Afon Po yw'r afon hwyaf yn yr Eidal, ac mae ei dalgylch yn 71,000 km².

Mae'r afon yn llifo trwy nifer o ddinasoedd a threfi pwysig, yn cynnwys Torino, ac mae wedi ei chysylltu a Milan trwy rwydwaith o sianeli a elwir yn navigli. Bu gan Leonardo da Vinci ran yn y gwaith o gynllunio'r rhain. Cyn i'r afon gyrraedd y môr, mae'n ffurfio delta sylweddol, gyda llawr o sianeli bach a pump mawr: Po di Maestra, Po della Pila, Po delle Tolle, Po di Gnocca a Po di Goro.

Yn y cyfnod Rhufeinig gelwid dyffryn Afon Po yn Gallia Cisalpina, oedd yn cael ei rannu yn Gallia Cispadana i'r de o'r afon a Gallia Transpadana i'r gogledd. Heddiw gelwir dyffryn Afon Po yn Pianura Padana. Mae'r afon dan reolaeth awdurdod arbennig, y Magistrato delle Acque.

Cyfeiriadau

Po
Alpau Cottaidd

Mae'r Alpau Cottaidd (Ffrangeg: Alpes Cottiennes; Eidaleg: Alpi Cozie) yn fynyddoedd yn rhan dde-orllewinol yr Alpau, sydd yn ffurfio'r ffin rhwng Hautes-Alpes a Savoie yn Ffrainc a Piedmont yn yr Eidal.  Mae Bwlch Maddalena yn eu gwahanu oddi wrth yr Alpau Morol a'r Col du Mont Cenis yn eu gwahanu oddi wrth yr Alpau Graiaidd. Mae twneli ffordd a rheilffordd Fréjus yn gysylltiad pwysig rhwng Lyon a Grenoble yn Ffrainc a Torino yn yr Eidal.

Mae Afon Durance ac Afon Arc yn tarddu o ochr Ffrainc, a'r Dora Riparia ac afonydd eraill sy'n llifo i mewn i Afon Po yn tarddu ar yr ochr Eidalaidd. Roedd yr ardal yn dalaith Rufeinig gyda'r enw Alpes Cottiae. Daw'r enw o enw Cottius, brenin un o lwythau y Liguriaid, oedd yn frenin y diriogaeth dan nawdd Rhufain.

Copaon

Copaon uchaf yr Alpau Cottaidd yw:

Yr Alpau
Mynyddoedd Ffrainc
Mynyddoedd Piemonte
Hautes-Alpes
Savoie
Llanbadarn Odwyn

Plwyf gwledig o ffermydd ar wasgar ar y bryniau yng nghanolbarth Ceredigion yw Llanbadarn Odwyn. Fe'i lleolir ym mlaenau Dyffryn Aeron, rhwng Llangeitho i'r gorllewin a Thregaron i'r dwyrain.

Canolfan y plwyf yw eglwys hynafol Llanbadarn Odwyn, sy'n adfail bellach. Saif tua 550 troedfedd i fyny yn y bryniau ar ymyl Sarn Helen, y ffordd Rufeinig sy'n cysylltu caer Segontium yn y gogledd a Maridunum (Caerfyrddin) yn y de (mae lôn y B4578 yn dilyn cwrs Sarn Helen heddiw ac yn myn heibio i'r eglwys). Mae ar hen groesffordd ganoloesol. Tua dau ganllath i'r gorllewin ceir bryngaer Pen y Gaer.

Yn ôl traddodiad sefydlwyd yr eglwys gan Sant Padarn. Ceir Llech-badarn a Phentre-badarn gerllaw. Mae'n bosibl fod y bardd canolesol Phylip Brydydd (fl. 1222) yn frodor o'r ardal.

Mae hynafiaethau eraill yn y plwyf yn cynnwys capel Llwyn-piod, a godwyd yn 1735 gan Phylip Hugh, un o foneddigion yr ardal a fu mor gefnogol i Ddaniel Rowland.

Ffynhonnell
T. I. Ellis, Crwydro Ceredigion (Llyfrau'r Dryw, 1952)

Daearyddiaeth Ceredigion
Plwyfi Cymru
Llangeitho

Pentref a chymuned yng nghanolbarth Ceredigion yw Llangeitho (). Saif ym mhen uchaf Dyffryn Aeron ar lan ddwyreiniol Afon Aeron. Mae'r pentref ar groesfordd ar y B4342 7 milltir i'r gogledd o Lanbedr Pont Steffan.

Am ganrifoedd bu Llangeitho'n gadarnle i'r iaith Gymraeg, ond cafwyd mewnlifiad mawr yn y 1970au a arweiniodd at gwymp yn y canran o'r boblogaeth sy'n medru'r iaith o 83% yn 1971 i 55% yn 1981. Yn ôl cyfrifiad 2001 y ffigwr rwan yw 57%.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Hanes a hynafiaethau
Mae Llangeitho yn enwog yn hanes Cymru fel man geni y diwygiwr Methodistaidd Daniel Rowland, a aned yno yn 1713. Gwasanethodd fel curad yn Nantcwnlle a Llangeitho. Cododd gapel yn Llangeitho yn 1760 a ddaeth yn adnabyddus ledled Cymru fel canolfan Fethodistaidd. Tyrai bobl yn eu miloedd o bob rhan o'r wlad i wrando ar ei bregethau yn y capel hwnnw. Cafodd ei gladdu yn y pentref a cheir cofgolofn iddo yno. Cafwyd dau gapel arall i gymryd lle'r hen un, y cyntaf yn 1764 a'r ail yn 1814.

Mae eglwys Llangeitho, sy'n sefyll ar ochr ogleddol y pentref, yn hynafol ond cafodd ei hatgyweirio'n sylweddol ar ddiwedd y 19g a difethwyd yr ysgrîn ddwbl ganoloesol hardd a'r hen risiau pren yn arwain i'r groglofft. Enwir yr eglwys a'r plwyf ar ôl Sant Ceitho. Ceir Ffynnon Geitho gerllaw; dywedir fod ei dŵr yn oer yn yr haf ond yn gynnes yn y gaeaf.

Yng nghyffiniau'r pentref ceir plasdy'r Cwrt Mawr, lle casglodd yr hynafiaethydd J. H. Davies y casgliad gwerthfawr o lawysgrifau Cymraeg a adwaenir fel Llawysgrifau Cwrtmawr, sy'n rhan o gasgliad llawysgrifau Llyfrgell Genedlaethol Cymru fel rhodd gan J. H. Davies.

Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

Gweler hefyd 
 Sara Maria Saunders, awdures

Cyfeiriadau

Cymunedau Ceredigion
 
Pentrefi Ceredigion
Ceitho

Abad a sant oedd Ceitho (fl. 6g). Yn ôl traddodiad roedd yn un o bum mab Cynyr Farfdrwch o Gynwyl Gaio, un o ddisgynyddion Cunedda Wledig. Gyda'i frodyr Gwynno, Gwynoro, Celynin a Gwyn, daeth yn sant; mae enw tref Llanpumsaint yn coffau'r pum sant hyn. Dethlir ei ddydd gŵyl ar 5 Awst.

Mae Ceitho yn nawddsant plwyf Llangeitho, Ceredigion, ac mae'n debyg ei bod wedi sefydlu clas neu gell meudwy yno. Ceir Ffynnon Ceitho ger pentref Llangeitho, sydd i fod yn oer yn yr haf ond yn gynnes yn y gaeaf.

Cyfeiriadau

Seintiau Cymru
Cymry'r 6ed ganrif
Llangeitho
Pobl o Geredigion
Llanpumsaint

Gweler hefyd Pumsaint.

Pentref bychan, chymuned a phlwyf yn Sir Gaerfyrddin, Cymru, yw Llanpumsaint. Fe'i lleolir tua 6 milltir i'r gogledd o dref Caerfyrddin ar groesffordd wledig. Llifa Afon Gwili heibio i'r pentref ac mae Nant Cwm Cerwyn yn ymuno â hi yno. Yn ôl cyfrifiad 2001, mae ganddo boblogaeth o tua 595.

Enwir y pentref a'r plwyf ar ôl pum mab Cynyr Farfdrwch o Gynwyl Gaio, un o ddisgynyddion Cunedda Wledig, sef Ceitho, Gwynno, Gwynoro, Celynin a Gwyn.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Hanes
Yn ôl traddodiad bu safle’r eglwys newydd yn safle paganaidd cyn hynny. Ceir pum pwll ar Nant Cwm Cerwyn a enwir ar ôl y saint. Roeddent yn gyrchfa pererindod yn yr Oesoedd Canol, yn arbennig ar Ŵyl Dewi.

Cyfrifiad 2001
Yn ôl cyfrifiad 2001, mae 50% o'r rheini sy'n byw yng nghymuned Llanpumsaint yn medru siarad, darllen, ac ysgrifennu Cymraeg; mae hyn cryn dipyn yn uwch na'r cyfartaledd o 39% dros Sir Gaerfyrddin a gofnodwyd yn yr un cyfrifiad.

Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

Enwogion
 Martha Llwyd, (1766-1845) emynyddes a phrydyddes
 William Williams (gwleidydd) (1788-1865) Dyn busnes Cymraeg yn Llundain, Aelod Seneddol Radical 1835–1847 a 1850–1865
David Owen (Brutus) (1795-1866), llenor dychanol, golygydd a phregethwr.
 Timothy Davies (gwleidydd) (1857-1951) Dyn busnes Cymraeg yn Llundain, Maer Fulham, Aelod Seneddol, Ryddfrydol 1906-1920
 Jennie Eirian Davies (1925-1982), gwleidydd a golygydd Y Faner.

Cyfeiriadau

Dolenni allanol
 Gwefan y gymuned

Cymunedau Sir Gaerfyrddin
 
Pentrefi Sir Gaerfyrddin
Pererindodau
Plwyfi Cymru
Celteg Ynysig

Mae ieithoedd Celteg Ynysig yn un o ddwy ganeg yr ieithoedd Celtaidd yn ôl un theori. Y gangen arall yw Celteg y Cyfandir.

Rhennir yr ieithoedd Celteg Ynysig yn ddwy gangen: Goedeleg, a elwir weithiau'n Gelteg Q, sy'n cynnwys Gwyddeleg, Manaweg, Gaeleg yr Alban, a Brythoneg a elwir weithiau'n Gelteg P, sef Cymraeg, Cernyweg a Llydaweg.

Gelwir hwy yn ieithoedd "Ynysig" gan eu bod, yn ôl y theori yma, wedi datblygu ar ynysoedd Prydain ac Iwerddon, er mai ar y cyfandir y siaredir Llydaweg heddiw. Oherwydd hyn, mae gan yr ieithoedd yma berthynas agosach â'i gilydd na chydag ieithoedd cyfandirol, megis Celtibereg a Galeg.

Gellir crynhoi tarddiad yr ieithoedd hyn fel a ganlyn:

Celteg Ynysig
Goedeleg
Gwyddeleg Cynnar, a ddatblygodd yn:
Hen Wyddeleg, a ddatblygodd yn:
Gwyddeleg Canol, a ddatblygodd yn:
Gwyddeleg
Gaeleg yr Alban
Manaweg
Galwegeg (iaith farw)
Ieithoedd Brythoneg
Picteg (efallai)
Brythoneg
Cymbrieg (iaith farw)
Hen Gymraeg, a ddatblygodd yn
Cymraeg Canol, a ddatblygodd yn:
Cymraeg
Ieithoedd Brythoneg y De-orllewin, a ddatblygodd yn:
Llydaweg
Cernyweg

Dengys y tabl canlynol datblygiad y Proto-Gelteg * hyd at  yn y Galeg a'r Frythoneg ond i  yn yr ieithoedd Goedeleg (neu ieithoedd Gaeleg).

Ieithoedd Celtaidd
Ieithoedd hynafol
Abergorlech

Pentref bychan a phlwyf  yng nghymuned Llanfihangel Rhos-y-corn, Sir Gaerfyrddin, Cymru, yw Abergorlech. Saif yn rhannau uchaf Ystrad Tywi, ar aber Afon Gorlech yn Afon Cothi. Mae ar lôn y B4310 rhwng Llansawel i'r gogledd a Brechfa i'r de, tua 10 milltir i'r dwyrain o dref Llanymddyfri.

Roedd plwyf Abergorlech gynt yn gorwedd yng nghwmwd Caeo yn y Cantref Mawr.

Cysylltir y brudiwr Dafydd Gorlech (fl. tua 1410-1490), un o Feirdd yr Uchelwyr, ag Abergorlech, er nad oes sicrwydd iddo fyw yno.

Dwy filltir i'r gogledd ceir Rhydcymerau a Mynydd Llanybydder, bro'r llenor D. J. Williams.

Cynhelir yr eisteddfod gadeiriol flynyddol leol, Eisteddfod Abergorlech, yn Neuadd y Pentref.

Cyfeiriadau

Llanfihangel Rhos-y-corn
Pentrefi Sir Gaerfyrddin
Cantref Bychan

Roedd y Cantref Bychan yn gantref yn ne-orllewin Cymru yn yr Oesoedd Canol. Gyda'r Cantref Mawr ffurfiai'r Cantref Bychan arglwyddiaeth Ystrad Tywi.

Roedd y cantref yn gadarnle i dywysogion Deheubarth yn eu hymdrechion i wrthsefyll y Normaniaid yn ne Cymru. Ei brif gestyll oedd Llanymddyfri yn y gogledd a Chastell Carreg Cennen yn y de.

Collwyd meddiant ar y cantrefi gan dywysogion Deheubarth yn 1277 a daeth yn rhan o'r Sir Gaerfyrddin newydd.

Cymydau'r Cantref Bychan
Hirfryn
Cwmwd Perfedd
Is Cennen

Gweler hefyd
 Cantrefi a chymydau Cymru
 Ystrad Tywi

Cantrefi Cymru
Daearyddiaeth Sir Gaerfyrddin
Hanes Sir Gaerfyrddin
Teyrnas Deheubarth
Plinius yr Hynaf

Roedd Gaius Plinius Secundus (23 OC – 24 Awst 79 OC), mwy adnabyddus fel Pliniws yr Hynaf, yn awdur a milwr Rhufeinig. Mae'n fwyaf adnabydus am ei waith Naturalis historia.

Ganed Pliniws yn Como yng ngogledd yr Eidal. Aeth ei dad ag ef i Rufain, lle'r addysgwyd ef gan gyfaill ei dad, y bardd a milwr Publius Pomponius Secundus. Astudiodd fotaneg yn topiarius (gardd docweithiol) Antonius Castor. Ymhlith ei astudiaethau eraill roedd athroniaeth a rhethreg, a bu'n gyfreithiwr am gyfnod.

Ymunodd â'r fyddin a gwasanaethodd dan Corbulo yn nhalaith Germania Inferior yn 47, gan gymeryd rhan yn yr ymgyrch yn erbyn llwyth y Chauci. Bu yn Sbaen a Gâl, lle dysgodd ystyr nifer o eiriau yn yr ieithoedd Celtaidd. Dan yr ymerawdwr 
Nero roedd yn byw yn Rhufain, gan weithio ar ei lyfr Hanes y Rhyfeloedd Germanaidd. Defnyddiwyd hwn fel ffynhonnell gan Tegid yn ei Annales ac yn ôl pob tebyg roedd yn un o brif ffynonellau Germania Tegid. Ysgrifennodd hefyd ar ramadeg a rhethreg, gan gyhoeddi Studiosus ac yna Dubii sermonis yn 67.

Pan ddaeth ei gyfaill Vespasian yn ymeradwr, bu'n gwasanaethu fel procuradur yn nhalaith Gallia Narbonensis yn 70 ac yn Hispania Tarraconensis yn 73, Ymwelodd a thalaith Gallia Belgica yn 74. Ysgrifennodd hanes ei gyfnod ei hun mewn 31 llyfr, gyda'r bwriad y byddai'n cael ei gyhoeddi ar ôl ei farwolaeth. Cafodd hwn ei ddefnyddio gan Tegid, Suetonius a Plutarch. Ei waith mwyaf oedd y Naturalis historia, gwyddoniadur oedd yn crynhoi llawer o wybodaeth yr oes.

Apwyntiodd Vespasian ef yn praefectus classis y llynges Rufeinig yn Misenum. Ar 24 Awst. 79, roedd ym Misenum pan ffrwydrodd llosgfynydd Feswfiws; y ffwydrad enwog a ddinistriodd drefi Pompeii a Herculaneum. Croesodd Pliniws y bae i Stabiae (ger tref Castellammare di Stabia heddiw), i astudio'r ffrwydrad yn nes at y mynydd. Bu farw yno; yn ôl ei nai Pliniws yr Ieuengaf a ysgrifennodd hanes ei farwolaeth disgynnodd yn farw yn sydyn, efallai oherwydd nwyon gwnwynig o'r llosgfynydd. Er hynny, ni effeithiwyd ar y cyfeillion oedd gydag ef, ac efallai iddo farw o drawiad y galon neu achos naturiol arall.

O'i lyfrau, dim ond y Naturalis historia sydd wedi goroesi.

Genedigaethau 23
Gwyddoniadurwyr
Llenorion Rhufeinig
Marwolaethau 79
Kentchurch

Pentref a phlwyf sifil yn Swydd Henffordd, Gorllewin Canolbarth Lloegr, yw Kentchurch (Cymraeg: Llan-gain). Saif 10 milltir i'r de-orllewin o Henffordd, bron ar y ffin â Sir Fynwy, de-ddwyrain Cymru, gyferbyn â phentref Y Grysmwnt yn y sir honno.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan y plwyf sifil boblogaeth o 257.

Ceir traddodiadau sy'n cysylltu'r bardd Cymraeg canoloesol Siôn Cent â Kentchurch. Cyfeirir at "Ysgubor Siôn Cent" a "Derwen Siôn Cent" ym mharc plasdy y teulu Scudamore yn Kentchurch, er enghraifft. Mae cysylltiad rhwng y Scudamores ac Owain Glyn Dŵr yn ogystal; mae traddodiad fod Owain wedi cael lloches ym Monnington gyda'i ferch Alys, a oedd yn briod â John Scudamore, a'i fod wedi ei gladdu yn Kentchurch.

Gweler hefyd
Rhestr enwau Cymraeg ar drefi a llefydd eraill yn Lloegr

Cyfeiriadau

Owain Glyn Dŵr
Pentrefi Swydd Henffordd
Plwyfi sifil Swydd Henffordd
Ednyfed Hudson Davies

Roedd Gwilym Ednyfed Hudson Davies a adwaenid fel Ednyfed Hudson Davies (4 Rhagfyr 1929 – 11 Ionawr 2018) yn wleidydd Cymreig. Yn fab i'r Parch Curig Davies, defnyddiodd yr enw Ednyfed Curig Davies am gyfnod. Yn y 1960au roedd yn gyflwynydd teledu ar BBC Cymru a TWW.

Gyrfa
Addysgwyd Hudson Davies yn Ysgol Ramadeg Dinefwr, Abertawe, Prifysgol Cymru, Abertawe, a Choleg Balliol, Rhydychen. Daeth yn ddarlithydd ar lywodraeth ac yn ddarlledwr.

Ymunodd â'r Blaid Lafur a chafodd ei ethol yn Aelod Seneddol Conwy yn 1966, ond collodd y sedd i'r Ceidwadwr Wyn Roberts yn 1970. Cafodd ei ethol i gynrychioli Caerffili, yn 1979. Yn 1981 yr oedd ymhlith yr ASau Llafur a ymunodd â Phlaid y Democratiaid Cymdeithasol (SDP) newydd.

Yn 1983 safodd fel ymgeisydd yr SDP yn Basingstoke ond collodd. Ers hynny ymddeolodd o wleidyddiaeth plaid a cymerodd sawl swydd gyhoeddus. Daeth yn Gadeirydd ar Fwrdd Croeso Cymru yn 1975 a bu'n Gyfarwyddwyr Awdurdod Twristiaeth Prydain. Roedd yn gyfarwyddwyr cychwynnol ac yn cadeirydd i Ganolfan Fenter Fforest Newydd. Am sawl blwyddyn roedd yn Ymddiriedolwr i Ymddiriedolaeth Treftadaeth Wessex. Roedd hefyd yn Gadeirydd ar Grŵp radio masnachol Lincs FM a Llywydd Canolfan ac Amgueddfa Y Fforest Newydd yn Lyndhurst.

Bu farw'n 2018, yn 88 oed.

Cyfeiriadau

Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig
Gwleidyddion Cymreig yr 20fed ganrif
Genedigaethau 1929
Marwolaethau 2018
Pobl o Abertawe
Pobl addysgwyd yn Ysgol Dinefwr, Abertawe
Gwleidyddion y Blaid Lafur (DU)
Rhod Gilbert

Digrifwr Cymreig yw Rhod Gilbert (ganwyd 18 Hydref 1968) a gychwynodd fel digrifwr stand-yp cyn mynd ymlaen i ymddangos a chyflwyno nifer o raglenni teledu a radio.

Fe'i enwebwyd am Wobr Newydd-Ddyfodiad Gorau Perrier yn 2005 ac yn 2008, fe'i enwebwyd am y brif Wobr Comedi Caeredin.

Bywyd cynnar ac addysg
Ganwyd Rhodri Paul Gilbert yng Nghaerfyrddin yn un o dri o blant. Roedd ei fam a'i dad yn athrawon. Aeth i Ysgol Maridunum ac yna ymlaen i astudio ieithoedd ym Mhrifysgol Caerwysg. Am y tair wythnos gyntaf yn y coleg roedd ei swildod cymaint fel na allodd fwyta gyda gweddill y myfyrwr yn y cantîn, na gwneud ffrindiau gyda'r myfyriwr yn y stafell drws nesaf.

Gyrfa
Wedi iddo raddio teithiodd cryn dipyn, yn enwedig gwledydd  Awstralia ac Asia. Dychwelodd i Gaerfyrddin ar ôl blwyddyn a chafodd ei benodi i wneud gwaith gweinyddol yn y Y Swyddfa Gymreig.

Dechreuodd weithio fel digrifwr proffesiynol yn 2002.

Teledu
Rhod Gilbert's Teen Tribes
Rhod Gilbert's Work Experience (2010-)
Ask Rhod Gilbert (2010-2011)
Never Mind the Buzzcocks (2014-2015)
The Apprentice: You're Fired! (2016-2018)

Radio
The Rhod Gilbert Radio Show

Cyfeiriadau

Dolenni allanol
 Gwefan swyddogol 
 Sioe BBC Radio Wales

Cyflwynwyr radio Cymreig
Cyflwynwyr teledu Cymreig
Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Caerwysg
Digrifwyr Cymreig
Genedigaethau 1968
Pobl o Gaerfyrddin
Aelod Senedd Ewrop

Mae AS(E) yn cyfeirio yma. Am ystyron eraill, gweler AS (gwahaniaethu)
Cynrhychiolydd sydd wedi'i ethol i Senedd Ewrop yn Strasbourg, yw Aelod Senedd Ewrop neu ASE (weithiau: Aelod Seneddol Ewropeaidd. Roedd 736 o ASEau yn etholiadau Ewropeaidd 2009 a 375 miliwn o etholwyr.

Pan ffurfiwyd Senedd Ewrop ar 10 Medi 1952, roedd ei strwythur yn bur wahanol ac etholwyd ASEau'n uniongyrchol gan lywodraethau unigol y gwledydd (neu'r 'Aelod-Wladwriaethau'), o blith Aeldoau Seneddol a oedd eisoes wedi'u hethol yn lleol. Ers 1979, fodd bynnag, caed etholiadau yn yr Aelod-wladwriaethau'n un pwrpas i'w hethol i Senedd Ewrop. Mae'r dull yn amrywio o Aelod-wladwriaeth i Aelod-wladwriaeth, gan newid dros amser, er bod un rheol euraid: fod yn rhaid cynnwys elfen o gynrychiolaeth gyfrannol. Mewn rhai Aelod-wladwriaethau mae'r ASEau'n cael eu hethol i gynrychioli un etholaeth 'genedlaethol' (h.y. y genedl / Aelod-wladwriaeth) ond mewn Aelod-wladwriaeth eraill cynrychiolant ran (neu Ranbarth) o'r wlad honno.

Caiff etholiadau eu cynnal bob 5 mlynedd.

Clystyrir pob ASE (ar wahân i 27 ohonynt) mewn grwpiau, yn ôl eu daliadau gwleidyddol. Er enghraifft, daw Plaid Lafur Iwerddon a Phlaid Sosialaidd yr Eidal at ei gilydd fel aelodau o'r grŵp 'Clymblaid y Rhyddfrydwyr a'r Democratiaid dros Ewrop'.

Swyddogaeth
Ar wahân i Awst, mae Llywodraeth Ewrop yn cyfarfod yn fisol am bedwar diwrnod y tro yn Strasbourg a chwe gwaith y flwyddyn maent yn cyfarfod ym Mrwsel, ble mae'r pwyllgorau, is-bwyllgorau a grwpiau gwleidyddol hefyd yn cyfarfod. Yn Uwchgynhadledd Caeredin yn 1992 gwnaed hi'n hanfodol i'r ASEau i dreulio wythnos y mis yn Strasbourg.

Dolen allanol 
  Rhestr swyddogol o ASEau ar wefan Senedd Ewrop

Cyfeiriadau

 
Senedd Ewrop
Yr Undeb Ewropeaidd
Brennus (3edd ganrif CC)

Am y "Brennus" a gipiodd ddinas Rhufain ganrif ynghynt, gweler Brennus (4edd ganrif CC).

Roedd Brennus (or Brennos) (bu farw 279 CC) yn un o arweinwyr y fyddin o wahanol lwythi Galaidd a ymosododd ar Facedonia a gogledd Groeg ac a orchfygodd y Groegiaid mewn brwydr yn Thermopylae, cyn ceisio anrheithio Delphi. Ceir yr hanes gan yr haneswyr Pausanias a Junianus Justinus.

Dywed Strabo fod Brennus yn perthyn i lwyth y Prusi, nad oes cofnod amdanynt fel arall. Roedd Galiaid wedi ymsefydlu yn Pannonia oherwydd tŵf y boblogaeth yng Ngâl, a phan godasant fyddin i geisio concro tiroedd eraill daeth Brennus yn un o'r arweinwyr. Prif arweinydd y fyddin ar y cyntaf oedd Cambaules, a'u harweiniodd cyn belled a Thrace, lle arosasant am gyfnod. Yn 279 CC, ffurfiasant dair byddin i ymosod ar y gwledydd o'u cwmpas, un ohonynt dan arweiniad Brennus a Acichorius. Bu'r rhain yn llwyddiannus, ac ar argymhelliad Brennus ffurfiwyd un fyddin fawr dan ei arweiniad ef ac Acichorius i ymosod ar y Groegiaid.

Bu brwydr rhyngddynt hwy a byddin Roegaidd dan yr Atheniad Calippus yn Thermopylae, Bu'r Groegiaid yn llwyddiannus ar y cyntaf, ond fel y Persiaid ym Brwydr Thermopylae ddwy ganrif ynghynt, gyrroedd y Galiaid ran o'r fyddin trwy'r mynyddoedd i ymosod o'r tu cefn, a gorchfygwyd y Groegiaid.

Dywed Pausanias a Junianus Justinus fod y Galiaid yn awr wedi ymosod ar Delphi, gyda'r bwriad o anrheithio cysegr Apollo. Gorchfygwyd hwy gyda chymorth storm enbyd o fellt a tharanau, a bu raid iddynt encilio mewn anhrefn. Dywed Pausanias i Brennus ei ladd ei hun trwy yfed gwin heb ddŵr ynddo, tra dywed Justinus ei fod wedi ei drywanu ei hun.

Marwolaethau 279 CC
Y Celtiaid
Rhestr awduron Americanaidd

Dyma restr o awduron Americanaidd (awduron o'r Unol Daleithiau):

T. C. Boyle
Erskine Caldwell
Raymond Chandler
Philip K. Dick
William Faulkner
Dashiell Hammett
Nathaniel Hawthorn
Ernest Hemingway
Henry Wadsworth Longfellow
Horace Mc Coy
Edgar Allan Poe
Thomas Pynchon
Philip Roth
John Steinbeck
William Styron
Mark Twain
Gore Vidal
Kurt Vonnegut
Walt Whitman

Llên yr Unol Daleithiau
Americanaidd
Rhestr cymunedau Llydaw

Dyma restr o gymunedau Llydaw, gyda'r enwau yn Llydaweg a Ffrangeg.

Daearyddiaeth Llydaw
Llydaw
Brennus (4edd ganrif CC)

Roedd Brennus (neu Brennos) yn bennaeth o lwyth y Senones, llwyth Celtaidd oedd yn byw yng ngogledd yr Eidal yn y diriogaeth a elwid yn Gallia Cisalpina.

O gwmpas y flwyddyn 387 CC gorchfygodd byddin Geltaidd dan Brennus y Rhufeiniaid ym Mrwydr yr Allia, ac aethant ymlaen i gipio dinas Rhufain ei hun. Yr unig ran o'r ddinas nad oedd wedi ei meddiannu gan y Senones, yn ôl haneswyr Rhufeinig, oedd bryn y Capitol.

Bu raid i'r Rhufeiniaid dalu swm mawr o aur i achub y ddinas. Yn ôl y stori enwog, pan oeddynt yn talu'r aur i'r Senones, datblygodd ffrae ynghych y pwysau oedd yn cael eu defnyddio i fesur yr aur. Ymatebodd Brennus trwy daflu eu gleddyf ar ben y pwysau gyda'r geiriau "Vae victis" ("Gwae'r gorchfygedig").

Dywed y ffynonellau Rhufeinig fod y dadlau ynglŷn â'r pwysau wedi peri oedi a alluogodd Marcus Furius Camillus i gyrraedd gyda byddin a gorfodi'r Galiaid i adael y ddinas heb yr aur. Dywedir i Camillus orchfygu'r Galiaid mewn brwydr arall ac ennill y teitl Pater Patriae. Awgrymwyd gan rhai fod Brennus wedi gwneud cynghrair a Dionysius o Syracusa, oedd yn bwriadu ymosod ar gyngheiriaid Rhufain yn Sicilia. Awrymir ei fod ef wedi perswadio Brennus i ymosod ar Rufain o'r gogledd fel na allai'r Rhufeiniaid ymyrryd a'i gynlluniau.

Cred rhai mai teitl yn hytrach nag enw yw "Brennus"; mae cysylltiad â'r gair Cymraeg "brenin".

Llyfryddiaeth
Livy, Ab Urbe Condita 5.34-49
Diodorus Siculus, Library 14.113-117
Plutarch, Camillus 15-30
Polybius, Histories 2.18
Dionysius o Halicarnassus, Hynafiaethau'r Rhufeiniaid 13.6-12

Y Celtiaid
Llanefydd

Pentref, cymuned a phlwyf eglwysig ym mwrdeistref sirol Conwy, Cymru,  yw Llanefydd neu Llannefydd. Roedd yn rhan o Sir Ddinbych cynt. Mae'n bentref bychan a leolir tua 5 milltir i'r gogledd-orllewin o dref Dinbych a thua'r un pellter i'r de-orllewin o Lanelwy.

Ceir dau sant ac un santes o'r enw Nefydd, i gyd yn perthyn i linach Brychan Brycheiniog, ond nid oes sicrwydd pa un ohonynt yw nawddsant y plwyf. Ceir Ffynnon Nefydd 300m o'r eglwys.

Tua milltir i gyfeiriad y gogledd-orllewin ceir Mynydd y Gaer a goronir gan fryngaer.

Enwogion y fro
Ceir tystiolaeth ddibynadwy fod Ithel Goch, tad y bardd enwog Iolo Goch, wedi ymsefydlu ar dir yn Llechwedd a Berain, yn y plwyf, ar ôl gorfod symud o Lewenni, ger Dinbych, mewn canlyniad i bolisi'r awdurdodau Seisnig o orfodi'r Cymry i symud o gyffiniau'r dref honno er mwyn sefydlu Saeson yn eu lle. Mae'n eithaf tebyg y bu gan Iolo Goch ei hun dŷ yn Llechwedd.

Mae'r plwyf yn cynnwys Cefn Berain, lle ganed Catrin o Ferain, "Mam Cymru", chwedl ei chyfoeswyr, ac yma yn yr eglwys leol y claddwyd hi; mae'r bedd, bellach, ar goll.

Ganwyd yr anterliwtwr enwog  Twm o'r Nant ym Mhenparchell Uchaf yn y plwyf yn 1739.

Henebion
Mae Crug Moel Fodiar, fel mae'r enw'n ei awgrymu ar Foel Fodiar, rhwng Cefn Berain a Llansannan; dwy km i'r de o Lannefydd. Crug crwn ydy o wedi'i godi gan bobl Oes Newydd y Cerrig neu Oes yr Efydd fel rhan o'u seremonïau neu i gladdu'r meirw.

Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

Cyfeiriadau

Cymunedau Conwy
 
Pentrefi Conwy
Plwyfi Cymru
Thermopylae

Mae Thermopylae (Ynganiad ), Groeg:  ("Y Pyrth Poeth") yn fan ar arfordir dwyreiniol Groeg fu'n fangre nifer o frwydrau. Daw'r enw o ffynhonnau poeth sy'n dal i'w gweld yno.

Mae safle Thermopylae ar y brif ffordd sy'n arwain o'r gogledd i'r de rhwng Locris a Thessalia. Erbyn hyn mae gwastadedd rhwng llethrau'r mynyddoedd a'r môr, ond yn 480 CC pan ymladdwyd y frwydr enwocaf yma roedd y môr yn dod yn agos iawn at y mynyddoedd, gan adael dim ond bwlch cul, tua 14 medr o led yn ei fan gulaf. Oherwydd hyn roedd Thermopylae yn fan o bwysigrwydd strategol mawr wrth geisio amddiffyn yn erbyn ymosodiad o'r gogledd. Yr unig anfantais oedd fod llwybrau trwy'r mynyddoedd fyddai'n galluogi'r ymosodwr i ddod tu cefn i'r amddiffynwyr.

Y frwydr enwocaf oedd Brwydr Thermopylae yn 480 CC, pan lwyddodd nifer gymharol fychan o Roegiaid dan Leonidas, brenin Sparta, i wrthsefyll byddin Bersaidd enfawr dan Xerxes am rai dyddiau. Yn y diwedd bradychwyd cyfrinach y llwybr trwy'r mynyddoedd. Gwrthododd Leonidas a rhan o'i fyddin ffoi, gan ymladd hyd y diwedd.

Yn 279 CC ymosododd byddin o lwythau Galaidd dan Brennus ar Wlad Groeg. Llwyddodd byddin Roegaidd dan yr Atheniad Calippus i'w hatal yn Thermopylae am gyfnod, ond unwaith eto daeth yr ymosodwyr i wybod am y llwybrau trwy'r mynyddoedd a bu rhaid i'r Groegiaid encilio. Yn 191 CC ceisiodd Antiochus III Fawr amddiffyn y bwlch yn erbyn y Rhufeiniaid dan Manius Acilius Glabrio, ond gorchfygwyd ef gan y Rhufeiniaid.

Bu ymladd yma eto yn ystod Rhyfel Annibynniaeth Groeg. Yn 1821, ceisiodd y gwrthryfelwyr Groegaidd dan Athanasios Diakos wrthsefyll byddin Dwrcaidd o tua 8,000 oedd yn ceisio symud o Thessalia i ddelio a gwrthryfeloedd yn Roumeli a'r Peloponnese. Ceisiodd Diakos ddal gafael ar bont Alamana gyda dim ond 48 o wŷr, ond cymerwyd ef yn garcharor a'i ddienyddio.

Bu ymladd yn yr ardal eto yn ystod yr Ail Ryfel Byd, pan lwyddodd milwyr o Awstralia a Seland Newydd i ddal yr Almaenwyr yn ôl yn ddigon hir i'r fyddin Brydeinig encilio i Creta.

Daearyddiaeth Gwlad Groeg
Groeg yr Henfyd