alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
Canabis

Mae'r erthygl yma am y planhigyn Cannabis, am y defnydd seicowethredol gweler Cannabis (cyffur), am y defnydd meddygol gweler Cannabis (meddygol) ac am y defnydd ddi-gyffuriau gweler Cywarch.

Mae Cannabis (Lladin fotanegol: Cán-na-bis) yn genws o blanhigyn blodeuol sy'n cynnwys tri rhywogaeth: Cannabis sativa, Cannabis indica a Cannabis ruderalis Janisch. Mae'r dair rywogaeth yn frodorol o ganolbarth Asia a'r ardaloedd o'i hamgylch.

Cynhyrchwyd cywarch ac olew cywarch ers canrifoedd gan ddefnyddio plangigion Cannabis wedi'u dewis er mwyn cynhyrch cyn gymaint o ffibr a phosib gyda chyn lleied o lefelau o THC (Δ9- tetrahydrocannabinol), un o'r molecylau seicoweithredol sy'n cynhyrchu'r high sy'n gysylltiedig â marijuana. Caiff y cyffur cannabis ei gynhyrchud o'r planhigyn yn ogystal a'r fersiwn meddygol a ddefnyddir i atal poen. Mae'r cyffur yn cynnwys blodau a dail wedi'u sychu, o blanhigion wedi eu dewis i gynhyrchu lefelau uchel o TCH. Cynhyrchir hefyd nifer o echdynion yn cynnwys hashish ac olew hash. Mae tyfu a meddiannau Cannabis ar gyfer defnydd hamddenol yn anghyfreithlon yn rhanfwyaf o wledydd y byd.

Yn fyd-eang yn 2013, cynhyrchwyd 60,400 cilogram o gannabis cyfreithiol. Yn 2013 credir fod rhwng 128 a 232 miliwn o bobl wedi defnyddio cannabis er mwyn difyrru eu hunain (2.7% - 4.9% o boblogaeth y byd rhwng 15 a 65 oed.

Disgrifiad
Planhigyn blynyddol deuoecaidd yw cannabis, sydd hefyd yn berlysieuyn blodeuol. Mae'r dail yn sgleiniog ac ar ffurf dail palmwydd, danheddog. Ceir 7 - 13 isddeilen ar bob gwir ddeilen.

Gweler hefyd
Cannabis indica
Cannabis sativa
Cywarch
Hashish

Cyfeiriadau 

 
Perlysiau

fr:Chènevis
Scooby-Doo (ffilm)

Ffilm gomedi gan Raja Gosnell ac sy'n serennu Sarah Michelle Gellar, Freddie Prinze, Jr. a Linda Cardellini  yw Scooby-Doo (2002).

Gweler hefyd
Scooby-Doo
Scooby-Doo (cymeriad)
Scooby-Doo 2: Monsters Unleashed

Ffilmiau 2002
Ffilmiau Saesneg
Ffilmiau Warner Bros.
Tetrahydrocannabinol

Tetrahydrocannabinol, a gelwir hefyd yn THC, Δ9-THC, Δ9-tetrahydrocannabinol
(delta-9-tetrahydrocannabinol), Δ1-tetrahydrocannabinol (yn defnyddio system rhifo hyn), neu dronabinol, yw'r prif sylwedd seicoweithredol a ganfyddir yn y planhigyn canabis. Arinugwyd ef gan Raphael Mechoulam, Yechiel Gaoni, a Habib Edery o'r Weizmann Institute yn Rehovot, Israel ym 1964. Yn ei ffurf pur, mae'n solid gwydrog pan yn oer a daw'n ludiog pan gynhesir. Mae'n derpenoid aromatig, mae gan THC hydoddedd isel iawn mewn dŵr ond hydoddedd da mewn hydoddyddion organig megis bwtan neu hecsan. Fel gyda nicotin a chaffein, y swyddogaeth mwyaf tebygol THC mewn planhigion canabis yw i amddiffyn y planhigyn rhag llysysyddion neu pathogenau.

Mae THC hefyd yn meddu priodweddau amsugniad UV-B (280-315 nm), sy'n amddiffyn y planhigyn rhag pelydriad.

Cyfeiriadau 

Cannabinoidau
Cannabis
Terpenoid

Teulu mawr ac eang o gemegion organig sy'n bodoli'n naturiol ydy terpenoid neu isoprenoid, sy'n debyg i terpene, sy'n deillio o unedau isoprene pum-carbon sydd wedi eu cysodi a'u addasu mewn miloedd o wahanol ffyrdd.

Mae'r rhan fwyaf yn strwythrau aml-gylchol sy'n wahanol iw gilydd nid yn unig o fewn grwpiau swyddogaeth, ond hefyd yn ôl eu amlinelliad carbon sylfaenol. Gellir canfod y lipidau rhain ym mhob dosbarth o bethau byw, a'r rhain yw'r grŵp mwyaf o gynnyrch naturiol.

Cemeg
Pathogen

Mae pathogen yn asiant heintus, sydd fel arfer yn un o'r germau, ac yn asiant biolegol sy'n achosi clefyd neu afiechyd i'w organeb letyol. Defnyddir y term gan amlaf i gyfeirio at germau sy'n aflonyddu ar anifail neu blanhigyn sy'n organeb amlgellog (er y gall pathogenau heintio organeb ungellog hefyd).

Mae'r term pathogen yn deillio o ddau air croes eu hystyr, bron: y gair Groeg παθογένεια "sy'n achosi dioddefaint" a'r gair γἰγνομαι (γεν-) gignomai (gen-) "geni"), h.y. 'rhoi geni i ddioddefaint'.

Mae gan y corff dynol system imiwnedd sy'n cynnwys bacteria "da" sy'n ddigon cryf i drechu ambell bathogen. ysywaeth, os yw'r system imiwnedd neu'r bacteria da yma'n cael eu niweidio mewn unrhyw fodd (e.e. gan gemotherapi neu HIV neu gwrthfiotigau gall y pathogenau lewyrchu ac amlhau gan niweidio'r organeb letyol neu'r cynhaliwr (h.y. yr anifail neu'r person).

Un pathogen bach (bacteria) o'r enw Yersinia pestis, fwy neu thebyg, a oedd wrth wraidd y Pla Du; a'r firws Variola a'r protosoa Malaria sydd wrth wraidd y rhan fwyaf o farwolaethau y dyddiau hyn. Mae'r HIV wedi effeithio ar filiynau.

Cyfeiriadau 

System imiwnedd
Patholeg
Gwersyll Bae Guantánamo

Mae Gwersyll Bae Guantánamo yn garchar milwrol dadleuol, ac yn wersyll carchar o dan arweiniaeth Cyd-Dasglu Guantánamo ers 2002. Sefydlwyd y carchar yng Nghanolfan Llyngesol Bae Guantánamo, ar arfordir Ciwba.

Mae tri gwersyll yma: Gwersyll Delta (sy'n cynnwys Gwersyll Echo), Gwersyll Iguana, a Gwersyll X-Ray (sydd bellach wedi'i gau).

Mae'n dal pobl (a elwir yn swyddogol yn "enemy combatants") sydd wedi eu cyhuddo gan lywodraeth yr Unol Daleithiau o weithio fel terfysgwyr, yn ogystal â rhai sydd ddim bellach yn cael eu cyhuddo ond yn cael eu dal yno hyd nes iddynt gael eu hadleoli.

Ers 2001 mae 775 o garcharorion wedi ei caethiwo yno gydag oddeutu 420 ohonynt wedi eu rhyddhau heb eu cyhuddo ac un yn unig wedi'i gyhuddo (David Hicks). Mae pedwar wedi cyflawni hunan-laddiad a channoedd wedi ceisio gwneud hynny, ond ni wyddus y ffigwr cywir.

Gweler hefyd
 Bae Guantánamo

Cyfeiriadau

Carcharau
CIA
Ciwba
Hawliau dynol
Sefydliadau 2002
Terfysgaeth
Rhyddhad Hoyw

Term sy'n disgrifio'r mudiad LHDT radicalaidd o hwyr y 1960au i ganol y 1970au yng Ngogledd America, Gorllewin Ewrop, ac Awstralia a Seland Newydd yw Rhyddhad Hoyw neu Gay Lib (talfyriad o'r Saesneg Gay Liberation). Mae'r term rhywfaint yn gyfystyr â'r mudiad hawliau LHDT cyfoes a mudiadau cymdeithasol LHDT eangach, ond mae ei ddefnydd academaidd yn cyfeirio'n uniongyrchol at gyfnod hanesyddol penodol o nodau a strategaethau tebyg.

Yn benodol, defnyddiwyd y gair "hoyw" yn lle "cyfunrywiol". Anogwyd lesbiaid a hoywon i "ddod allan", i gyhoeddi eu rhywioldeb i deulu, cyfeillion a chydweithwyr fel ffurf o ryddhad, ac i ddefnyddio balchder hoyw yn groes i gywilydd. Mae dod allan a gorymdeithiau balchder wedi parháu i fod yn rhan bwysig o fudiadau LHDT modern, ac mae presenoldeb gweledol cymunedau lesbiaidd a hoyw wedi parháu i dyfu.

Adnabyddir Rhyddhad Hoyw am ei gysylltiadau â gwrthddiwylliant y cyfnod, ac am fwriad y rhyddhawyr i drawsffurfio sefydliadau a chysyniadau sylfaenol cymdeithas megis rhywedd a'r teulu. Er mwyn ennill y fath ryddhad, defnyddiwyd dulliau o godi ymwybyddiaeth a gweithrediad uniongyrchol. Erbyn diwedd y 1970au, eclipsiwyd Rhyddhad Hoyw gan ddychweliad i fudiad mwy ffurfiol sydd o blaid hawliau sifil LHDT.

Hanes LHDT
Hawliau LHDT

ca:Moviment social LGBT
de:Lesben- und Schwulenbewegung
et:Geiliikumine
fr:Militantisme homosexuel
he:הקהילה הגאה
hr:LGBTIQ
lt:LGBT judėjimai
no:Homobevegelsen
sh:LGBT zajednica
57 CC

2g CC - 1g CC - 1g
100au CC 90au CC 80au CC 70au CC 60au CC - 50au CC - 40au CC 30au CC 20au CC 10au CC 00au CC
62 CC 61 CC 60 CC 59 CC 58 CC - 57 CC - 56 CC 55 CC 54 CC 53 CC 52 CC

Digwyddiadau
Mai — Brwydr Axona: Iŵl Cesar yn gorchfygu'r Belgae dan Galba, brenin y Suessiones.
Gorffennaf — Cesar yn gorchfygu'r Nervii.
Medi — Cesar yn cipio Aduatuca (Tongeren).
Mithridates III yn dod yn frenin Parthia.

Genedigaethau

Marwolaethau
Phraates III, brenin Parthia
Cleopatra VI, brenhines yr Aifft

57 CC
Mladen Petrić

Pêl-droediwr yw Mladen Petrić (ganwyd 1 Ionawr 1981), sy'n chwarae i Hamburger SV yn y Bundesliga yn Yr Almaen ac i dîm pêl-droed cenedlaethol Croatia.

Yn ogystal â dinasyddiaeth Croatia, mae ganddo ddinasyddiaeth Swistir.

Sgoriodd Petrić y gôl sicrhaodd fod Croatia yn cyrraedd Ewro 2008, gan rwystro Lloegr rhag cyrraedd y gystadleuaeth ar 21 Tachwedd, 2007.

Genedigaethau 1981
Pêl-droedwyr Croataidd
Balchder hoyw

Mudiad ac athroniaeth fyd-eang sy'n haeru dylai unigolion lesbiaidd, hoyw, deurywiol a thrawsryweddol bod yn falch o'u cyfeiriadedd rhywiol ac hunaniaeth ryweddol yw balchder hoyw neu falchder LHDT. Gweithir eiriolwyr balchder hoyw dros "hawliau a buddion" cyfartal ar gyfer pobl LHDT.
Mae tri phrif rhagosodiad gan y mudiad: dylai pobl fod yn falch o'u cyfeiriadedd rhywiol a'u hunaniaeth ryweddol, taw anrheg yw amrywiaeth rhywiol, a bod cyfeiriadedd rhywiol a hunaniaeth ryweddol yn reddfol ac ni allent gael eu newid yn fwriadol. Yn aml, defnyddir y talfyriadau "balchder hoyw" a "balchder" fel ymadroddion sy'n cynnwys holl unigolion yn y cymunedau LHDT.

Defnyddir y gair "balchder" fel gair sy'n golygu'r gwrthwyneb i gywilydd, sydd wedi cael ei ddefnyddio er mwyn gorthrymu a rheoli pobl LHDT ar hyd yr oesau. Yn y cyd-destun hwn, mae balchder yn dynodi hapusrwydd a boddhad yr unigolyn o ran pwy ydynt ac ar ran y gymuned yn ei chyfanrwydd. Dechreuodd yr holl fudiad "balchder" modern ar ôl Terfysgoedd Stonewall ym 1969. Yn hytrach nag ildio i gyrchoedd anghyfansoddiadol Heddlu Efrog Newydd, dechreuodd y bobl hoyw mewn bariau lleol ymladd yn ôl. Er ei fod yn sefyllfa treisgar, creodd deimlad o falchder ymysg y gymuned cudd hwn a chafodd y digwyddiad lawer o gyhoeddusrwydd. O'r orymdaith flynyddol a ddathlodd dyddiad terfysgoedd Stonewall, dechreuodd fudiad cenedlaethol newydd. Erbyn heddiw, mae nifer o wledydd ledled y byd yn dathlu balchder LHDT. Mae'r mudiad balchder wedi hybu materion LHDT drwy lobïo gwleidyddion, cofrestru etholwyr a chynyddu ymwybyddiaeth pobl o faterion sy'n bwysig i'r gymuned LHDT. Mqe ymgyrchwyr LHDT yn brwydro am "hawliau a budd-daliadau" cyfartal ar gyfer pobl LHDT.

Cynhelir gorymdeithiau i ddathlu balchder hoyw ar draws y byd. Mae symbolau balchder LHDT yn cynnwys y faner enfys, y symbol Groeg lambda, a'r trionglau pinc a du a adferwyd o'u cyn-ddefnydd fel bathodynnau mewn gwersylloedd crynhoi Natsïaidd.

Gweler hefyd
 Balchder Abertawe

Cyfeiriadau

Diwylliant LHDT
Hawliau LHDT
Hunaniaeth
58 CC

2g CC - 1g CC - 1g
100au CC 90au CC 80au CC 70au CC 60au CC - 50au CC - 40au CC 30au CC 20au CC 10au CC 00au CC
63 CC 62 CC 61 CC 60 CC 59 CC - 58 CC - 57 CC 56 CC 55 CC 54 CC 53 CC

Digwyddiadau
Publius Clodius Pulcher, tribwn Rhufeinig, yn dechrau dosbarthiad misol o ŷd i dlodion Rhufain ac yn alltudio Cicero o'r ddinas
Cyprus yn dod yn dalaith Rufeinig
 Mehefin — Iŵl Cesar yn gorchfygu'r Helvetii ym Mrwydr Arar
 July — Cesar yn gorchfygu'r Helvetii ym Mrwydr Bibracte
 Medi — Cesar yn gorchfygu'r Suebi dan Ariovistus ym Mrwydr Vosges
Berenice IV yn dod yn frenhines yr Aifft wedi diorseddu ei thad, Ptolemi XII Auletes

Genedigaethau 
Livia, ail wraig yr ymerawdwr Augustus

Marwolaethau

58 CC
59 CC

2g CC - 1g CC - 1g
100au CC 90au CC 80au CC 70au CC 60au CC - 50au CC - 40au CC 30au CC 20au CC 10au CC 00au CC
64 CC 63 CC 62 CC 61 CC 60 CC - 59 CC - 58 CC 57 CC 56 CC 55 CC 54 CC

Digwyddiadau
Cytundeb rhwng Iŵl Cesar, Gnaeus Pompeius Magnus a Crassus i rannu grym yn Rhufain (neu 60 CC)
Cesar yn priodi Calpurnia
Sefydlir y colonia Rhufeinig Florentia, Fflorens heddiw.

Genedigaethau 
Livius, hanesydd Rhufeinig
Ptolemi XIV, brenin yr Aifft (neu 60 CC)

Marwolaethau
Gaius Octavius, tad yr ymerawdwr Augustus

59 CC
60 CC

2g CC - 1g CC - 1g
110au CC 100au CC 90au CC 80au CC 70au CC - 60au CC - 50au CC 40au CC 30au CC 20au CC 10au CC
65 CC 64 CC 63 CC 62 CC 61 CC - 60 CC - 59 CC 58 CC 57 CC 56 CC 55 CC

Digwyddiadau
 Cytundeb rhwng Iŵl Cesar, Gnaeus Pompeius Magnus a Crassus i rannu grym yn Rhufain (neu 59 CC)
 Cesar yn gorchfygu gwrthryfel ac yn cwblhau concwest Lusitania
 Diwedd Teyrnas y Seleucid pan lofruddir y ddau ymerawdwr diwethaf ar orchymyn Rhufain

Genedigaethau 
Ptolemi XIV, brenin yr Aifft (neu 59 CC)

Marwolaethau

60 CC
61 CC

2g CC - 1g CC - 1g
110au CC 100au CC 90au CC 80au CC 70au CC - 60au CC - 50au CC 40au CC 30au CC 20au CC 10au CC
66 CC 65 CC 64 CC 63 CC 62 CC - 61 CC - 60 CC 59 CC 58 CC 57 CC 56 CC

Digwyddiadau
29 Medi — Gnaeus Pompeius Magnus yn dathlu ei fuddugoliaethau yn erbyn y môrladron ac yn erbyn Mithridates.
Iŵl Cesar yn dod yn gadfridog byddin Rhufain yn Sbaen

Genedigaethau 
Ptolemi XIII, brenin yr Aifft (neu 62 CC)

Marwolaethau
 Quintus Lutatius Catulus

61 CC
Heuldro

Mae heuldro (hefyd heulsaf neu heulsafiad yn digwydd dwy waith y flwyddyn, pan mae echelin y Ddaear yn gogwyddo bellaf tuag at, neu oddi wrth yr haul, gan achosi i'r haul fod yn bellach i'r gogledd neu i'r de ganol-dydd.

Ceir heuldro'r haf (hefyd "heulsafiad yr haf" neu "hirddydd yr haf") pan fo'r dydd hiraf (tua Mehefin 21ain) a "heuldro'r gaeaf" (hefyd "heulsafiad y gaeaf" neu "byrddydd y gaeaf") pan fo'r dydd ar ei fyraf (Rhagfyr 21ain, fel arfer).

Mae'r term hefyd yn cael ei ddenyddio yn fwy cyffredinol i gyfeirio at y dyddiad neu'r diwrnod mae hyn yn digwydd. Mae'r heuldroadau ynghyd â chyhydnosau yn gysylltiedig â'r tymhorau. Mewn rhai diwylliannau mae'r heuldroadau yn nodi dechrau, canol neu ddiwedd tymor.

Gweler hefyd 
 Alban Arthan
 Alban Hefin

Calendr
Seryddiaeth
Marcus Licinius Crassus

Gwleidydd a chadfridog Rhufeinig oedd Marcus Licinius Crassus  (tua. 115 CC - 53 CC).

Ymddengys fod Crassus yn drydydd mab I’r conswl Publius Licinius Crassus Dives. Lladdwyd ei dad ac un o’I frodyr yn Rhagfyr 87 CC wedi i Gaius Marius gipio grym yn Rhufain. Ffodd Crassus I Hispania ac yna i Ogledd Affrica., cyn ymuno â Sulla pan ddychwelodd ef i’r Eidal. Roedd yn gadfridog ar ran o fyddin Sulla pan orchfygwyd gweddillion cefnogwyr Marius a'r Samnitiaid tu allan i Rufain

Roedd teulu Crassus eisoes yn gyfoethog, a daeth ef yn gyfoethocach fyth. Dywedir iddo ffurfio math ar frigad dân yn Rhufain. Pan fyddai tŷ ar dân, byddai Crassus yn dod yno ac yn cynnig ei brynu am bris isel; yna byddai ei wŷr yn diffodd y tân.  Trwy ei gyfoeth enillodd rym yn Rhufain, a pan wrthryfelodd y caethweision dan Spartacus yn 73 CC, rhoddwyd y gwaith o ddelio a’r gwrthryfel i Crassus. Bu’n ymgyrch hir, ond yn 71 CC gorchfygodd Crassus fyddin Spartacus. croeshoeliodd Crassus chwe mil o garcharorion ar hyd y Via Appia.

Yn 60 CC daeth Crassus i gytundeb i rannu grym gyda Iŵl Cesar a Gnaeus Pompeius Magnus.  Yn 55 CC roedd yn gonswl am yr ail dro, a rhoddwyd Syria iddo fel talaith. Roedd Crassus yn awyddus am lwyddianau milwrol, i gystadlu a Cesar a Pompeius, a chroesodd Afon Euphrates mewn ymgais i goncro Parthia. Gorchfygwyd ei fyddin gan y Parthiaid ym Mrwydr Carrhae (Harran yn Nhwrci heddiw) yn 53 CC, pan laddwyd mab Crassus. Yn fuan wedi’r frwydr aeth Crassus at y Parthiaid i drafod telerau, ond cipiwyd ef a’i ladd. Mae chwedl i’r Parthiaid ei ladd trwy dywallt aur tawdd i lawr ei wddf, i geisio diwallu ei wanc am aur.

Crassus
Crassus
Crassus
Cyhydnos

Mewn seryddiaeth, gall cyhydnos olygu un o ddau beth:

 Yr ennyd pan mae'r haul wedi ei leoli un union dros gyhydedd y ddaear sef yr adeg pan nad yw echel y Ddaear ddim yn gogwyddo i ffwrdd o'r haul na thuag at yr haul.
 Ennyd mewn amser, pan mae'r pwynt gwanwynol, y cyhydedd wybrennol, ac elfennau eraill tebyg yn cael eu defnyddio i ddiffinio system cydfesur wybrennol.

Daw'r gair o'r Saesneg Equinox a ddaw o'r Lladin aequus cydradd a nox (nos) - oherwydd fod nos a dydd yn gydradd ar y diwrnod hwn: 12 awr.

Mewn seryddiaeth, mae cyhydnos yn ennyd mewn amser yn hytrach nag yn  ddiwrnod, pan gellir gweld canol yr haul yn syth uwchben y cyhydedd, mae hyn yn digwydd o gwmpas 20 Mawrth (Alban Eilir) a 23 Medi (Alban Elfed) bob blwyddyn. Dyma ddau o'r gwyliau pwysicaf yng nghalendr y Celtiaid a sawl diwylliant arall o gwmpas y byd.

Gweler hefyd 
 Rhod y Flwyddyn

Amser
Seryddiaeth
Shane Sutton

Hyfforddwr British Cycling ydy Shane Sutton (ganwyd 13 Mehefin 1957, De Cymru Newydd, Awstralia), a chyn Hyfforddwr Cenedlaethol Seiclo Cymru a chyn seiclwr rasio proffesiynol. Roedd Sutton yn un o'r pewdwar a enillodd fedal aur dros Awstralia yng Ngemau'r Gymanwlad yn 1978 ynghyd â'i frawd, Gary Sutton. Mae ei frawd hefyd yn ymwneud gyda hyfforddi, ef yw prif hyfforddwr seiclo NSW Institute of Sport ar hyn o bryd. Gwobrwywyd Shane gyda anrhyded 'Hyfforddwyr y Flwyddyn' Cyngor Chwaraeon Cymru yn 1998.

Canlyniadau
1978
 Pursuit Tîm Gemau'r Gymanwlad (gyda Colin Fitzgerald, Kevin Nichols a Gary Sutton)

1981
5ed Herald Sun Tour

1982
55ed Pencampwriaethau Ras Ffordd y Byd, UCI
1af Bendigo International Madison gyda Danny Clarke

1983
3ydd Pencampwriaethau Cenedlaethol Ras Ffordd Awstralia
1af Herald Sun Tour
1af Cymal 2, Herald Sun Tour
1af Cymal 6, Herald Sun Tour
1af Cymal 11, Herald Sun Tour
1af Cymal 16, Herald Sun Tour
1af Bendigo International Madison gyda Gary Sutton

1984
3ydd Pencampwriaethau Cenedlaethol Ras Ffordd Awstralia
5ed Beeston
1af Casnewydd
1af Cymal 10, Griffin 1000
8th Herald Sun Tour
1af Cymal 2, Herald Sun Tour

1985
3ydd Sealink International
1af Cymal 8, Sealink International

1986
3ydd  Milk Race

1987
9th Norwich Spring Classic
15ed Tour of Ireland
1af Cymal 18, Herald Sun Tour

1988
10th  Milk Race
5ed Herald Sun Tour
1af Cymal 8, Herald Sun Tour

1989
9th Herald Sun Tour
1af Cymal 5, Herald Sun Tour
2il Cymal 10, Herald Sun Tour

1990
1af Milk Race
1af Cymal 3, Milk Race

1991
4ydd Mazda Alpine Tour

1993
3ydd Pencampwriaethau Cenedlaethol Ras Ffordd Prydain

Cyfeiriadau
Palmarés ar cyclebase.nl 

Genedigaethau 1957
Seiclwyr Awstralaidd
Hyfforddwyr seiclo
Gary Sutton

Prif hyfforddwr seiclo NSW Institute of Sport ydy Gary Sutton (ganwyd 27 Mawrth 1955, De Cymru Newydd, Awstralia), a chyn seiclwr rasio proffesiynol. Roedd Sutton yn un o'r pedwar a enillodd fedal aur dros Awstralia yng Ngemau'r Gymanwlad yn 1978 ynghyd â'i frawd, Shane Sutton. Mae hefyd yn dad i'r seiclwr proffesiynol, Christopher Sutton.

Canlyniadau
1978
 Pursuit Tîm Gemau'r Gymanwlad (gyda Colin Fitzgerald, Kevin Nichols a Shane Sutton)

1980
1af Prologue, GP Wilhelm Tell

1982
8fed Ronde van Midden-Zeeland

1983
1af Bendigo International Madison gyda Shane Sutton

1984
4ydd Casnewydd
5ed Yorkshire Classic (Harrogate)
1af Cymal 3, Yorkshire Classic (Harrogate)
1af Whitby
1af Herald Sun Tour
1af Cymal 3, Herald Sun Tour
1af Cymal 6, Herald Sun Tour
1af Cymal 9, Herald Sun Tour
1af Cymal 18, Herald Sun Tour

1990
9fed Herald Sun Tour
1af Cymal 14, Herald Sun Tour

Cyfeiriadau
Palmarés ar cyclebase.nl 

Genedigaethau 1955
Seiclwyr Awstralaidd
Hyfforddwyr seiclo
Christopher Sutton

Seiclwr proffesiynol o Awstralia ydy Christopher Sutton (ganwyd 10 Medi 1984, Sydney, De Cymru Newydd, Awstralia). Yn 2005, bu'n cystadlu yn yr UCI ProTour dros dîm Cofidis. Arwyddodd gytundeb i reidio dros dîm Slipstream p/b Chipotle Jonathan Vaughters ar gyfer tymor 2008 ac yn 2010 ymunodd â thim oedd newydd ei ffurfio ar y pryd sef Team Sky.

Mae'n fab i brif hyfforddwr seiclo NSW Institute of Sport, Gary Sutton, a nai i'r hyfforddwr trac British Cycling, Shane Sutton; y ddau yn gyn-seiclwyr proffesiynol eu hunain.

Canlyniadau 
2004
  Pencampwr Cenedlaethol Ras Bwyntiau
2005
  Pencampwr Cenedlaethol Ras Ffordd Odan 23
  Pencampwr Cenedlaethol Madison (gyda Chris Pascoe)
2006
1af Cholet-Pays de Loire
2007
1af Cymal 4, Circuit Cycliste Sarthe
1af Châteauroux Classic de l'Indre Trophée Fenioux
1af Cymal 1, Tour du Poitou Charentes

Cyfeiriadau
Palmarés ar trap-friis.dk

Genedigaethau 1984
Seiclwyr Awstralaidd
62 CC

2g CC - 1g CC - 1g
110au CC 100au CC 90au CC 80au CC 70au CC - 60au CC - 50au CC 40au CC 30au CC 20au CC 10au CC
67 CC 66 CC 65 CC 64 CC 63 CC - 62 CC - 61 CC 60 CC 59 CC 58 CC 57 CC

Digwyddiadau
Ionawr — Byddin Gweriniaeth Rhufain dan Gaius Antonius yn gorchfygu cefnogwyr Lucius Sergius Catilina ym Mrwydr Pistoria.
Iŵl Cesar yn ysgaru ei wraig Pompeia,
Cicero yn traddodi ei araith Pro Archia Poeta i amddiffyn hawl Aulus Licinius Archias i ddinasyddiaeth Rufeinig.

Genedigaethau 
Ptolemi XIII Theos Philopator, brenin yr Aifft (neu 61 CC)

Marwolaethau
 Lucius Sergius Catilina, gwleidydd Rhufeinig

62 CC
Louis XVI, brenin Ffrainc

Brenin Ffrainc rhwng 1774 a 1791 oedd Louis XVI (Louis Auguste de France) (23 Awst 1754 – 21 Ionawr 1793).

Teulu

Gwraig 
 Marie Antoinette

Plant 
 Marie Thérèse Charlotte o Ffrainc, "Madame Royale" (1778–1851)
 Louis Joseph Xavier François o Ffrainc (1781–89)
 Louis XVII, brenin Ffrainc (1785–95)
 Sophie Hélène Béatrix o Ffrainc (1786–87)

Brenhinoedd Ffrainc
Ffrancod y 18fed ganrif
Genedigaethau 1754
Marwolaethau 1793
Pobl o Yvelines
Y Chwyldro Ffrengig
63 CC

2g CC - 1g CC - 1g
110au CC 100au CC 90au CC 80au CC 70au CC - 60au CC - 50au CC 40au CC 30au CC 20au CC 10au CC
68 CC 67 CC 66 CC 65 CC 64 CC - 63 CC - 62 CC 61 CC 60 CC 59 CC 58 CC

Digwyddiadau
 Gweriniaeth Rhufain yn cymryd meddiant ar Judea. Diorseddir y brenin Judah Aristobulus II, a gwneir ei frawd Ioan Hyrcanus II yn frenin dan awdurdod Rhufain.
Iŵl Cesar yn cael ei ethol i swydd Pontifex Maximus.
Marcus Tullius Cicero yn cael ei ethol yn gonswl.
Cynllwyn Lucius Sergius Catilina yn erbyn y Weriniaeth Rufeinig.

Genedigaethau 
23 Medi — Augustus, ymerawdr cyntaf Rhufain
Strabo — hanesydd, daearyddwr ac athronydd Groegaidd
Didymus Chalcenterus — ysgolhaig Groegaidd (tua'r dyddiad yma)
Marcus Vipsanius Agrippa — gwleidydd a chadfridog Rhufeinig
Pharnaces II, brenin Pontus

Marwolaethau
Publius Cornelius Lentulus Sura
Mithridates VI, brenin Pontus
Quintus Caecilius Metellus Pius, pontifex maximus a chadfridog

63 CC
Seimon Glyn

Gwleidydd o Ben Llŷn sy'n adnabyddus am amddiffyn cymunedau Cymraeg yw Seimon Glyn (ganed 1959). Mae'n frodor o Nefyn yn Llŷn.

Cafodd ei eni a'i fagu yn Nefyn mewn cyfnod pan fu'r dref honno a'r rhan helaeth o fro Llŷn bron â bod yn gymdeithas uniaith Gymraeg. Ymunodd â Phlaid Cymru yn 1973, yn 13 oed. Daeth yn gynghorydd Plaid Cymru ar gynghor Gwynedd, yn cynrychioli ward Tudweiliog.

Daeth Seimon Glyn i amlygrwydd cenedlaethol yn 2001 gyda'r helynt a gododd ar ôl iddo ddatgan ei farn mewn cyfweliad ar Radio Cymru am effaith y mewnlifiaid ar gymunedau Cymraeg Pen Llŷn a rhannau eraill yn y Fro Gymraeg. Dywedodd fod diwylliant cynhenid Cymru o dan fygythiad oherwydd nad oedd mewnfudwyr o Saeson yn barod i ddysgu Cymraeg, a honnodd fod y Saesneg yn iaith estron ym Mhen Llŷn, a mynodd y dylai pobl ifanc leol gael blaenoriaeth yn y maes tai dros bensiynwyr o Loegr. Ymhlith y bobl a'i alwodd yn hiliaethwr bu Glenys Kinnock, gwraig Neil Kinnock, a Janet Street-Porter, colofnydd The Independent on Sunday. Ond cafodd gefnogaeth frwd gan sawl person yng Nghymru gan gynnwys llythrau a gasglwyd a chyhoeddwyd yn Awst 2001 yn y llyfr Llythyrau at Seimon Glyn gan Y Lolfa.

Ar 20 Hydref 2007, ymddeolodd y Cynghorydd Seimon Glyn o grŵp rheolaethol y Blaid ar Gynghor Sir Gwynedd mewn protest yn erbyn polisi arfaethedig y cyngor o gau 29 o ysgolion lleol bychain yng Ngwynedd. Mae Cymuned hefyd wedi beirniadu'r cynllun yn hallt fel bygythiad difrifol i ddyfodol yr ychydig gymunedau cynhenid Gymraeg sy'n weddill.

Llyfryddiaeth 
Simon Brooks (gol.), Llythyrau Seimon Glyn (Y Lolfa, 2001). Gyda rhagymadrodd gan y golygydd a hanes helynt 2001 gan Seimon Glyn, ynghyd â cherddi a detholiad o lythyrau o gefnogaeth. ISBN 0-86243-596-X

Cenedlaetholdeb Cymreig
Genedigaethau 1959
Gwleidyddion Cymreig yr 20fed ganrif
Gwleidyddion Cymreig yr 21ain ganrif
Pobl o Nefyn
64 CC

2g CC - 1g CC - 1g
110au CC 100au CC 90au CC 80au CC 70au CC - 60au CC - 50au CC 40au CC 30au CC 20au CC 10au CC  
69 CC 68 CC 67 CC 66 CC 65 CC - 64 CC - 63 CC 62 CC 61 CC 60 CC 59 CC

Digwyddiadau
 Gnaeus Pompeius Magnus yn dinistrio teyrnas Pontus; Mithridates VI yn dianc i'r Crimea.
 Pompeius yn meddiannu Syria ac yn cipio Jeriwsalem.
 Antiochus XIII Asiaticus yn cael ei ddiorseddu.

Genedigaethau

Marwolaethau

64 CC
Pontus

Ardal ar ochr ddeheuol y Môr Du yw Pontus (Groeg: ), yn awr yn Nhwrci.

Sefydlwyd Teyrnas Pontus gan Mithradates Ktistes tua 302 CC, yn y cyfnod yn dilyn marwolaeth Alecsander Fawr. Sefydlodd frenhinllin a barhaodd hyd 64 CC. Y mwyaf adnabyddus o'i brenhinoedd oedd Mithridates VI neu Mithradates Eupator, a elwir yn "Mithridates Fawr". Gorchfygwyd ef yn y diwedd gan y Rhufeiniaid dan Gnaeus Pompeius Magnus yn 64 CC. Unwyd rhan o'r deyrnas a Bithynia i greu talaith Pontus a Bithynia.

Yn 62 OC, gwnaed Pontus yn dalaith gan yr ymerawdwr Nero. Fe'i rhennnid yn dair rhan:  Pontus Galatĭcus yn y gorllewin, P. Polemoniācus yn y canolbarth a P. Cappadocius yn y dwyrain, yn ffinio ar Cappadocia (Armenia Minor).

Pontus
Asia Leiaf
Yr Henfyd
Patrick Jonker

Seiclwr proffesiynol Awstralaidd ydy Patrick Jonker (ganwyd 25 Mai 1969, Amsterdam, yr Iseldiroedd), mae eisoes wedi ymddeol.

Ganed Jonker yn yr Iseldiroedd, o dras Iseldiraidd ac Almaenaidd a magwyd yn Awstralia. Bu'n reidiwr proffesiynol rhwng 1993 a 2004. Cynrychiolodd Jonker Awstralia ddwywaith yn y Gemau Olympaidd, yn 1992 a 1996.

Yn dilyn ei ymddeoliad, apwyntiwyd ef yn llysgennad twristiaeth Awstralia.

Canlyniadau 
1991
1af Cymal 7, Milk Race
3ydd GP Wilhelm Tell

1993
1af Cymal 8, Milk Race
2il Omloop van de Bommelerwaard
3ydd Teleflex Tour
3ydd Drielanden Omloop

1994
4ydd Route du Sud
5ed Pencampwriaethau Cenedlaethol Ras Ffordd yr Iseldiroedd

1995
2il Circuit de la Sarthe
2il Tasmania Summer Tour
1af Cymal 4, Tasmania Summer Tour
3ydd Veenendaal - Veenendaal

1996
1af Cymal 6, Geelong Bay Classic Series
2il Volta a Catalunya
2il Prologue, Volta a Catalunya
2il Cymal 3, Volta a Catalunya
2il Cymal 4, Volta a Catalunya
2il Cymal 6, Volta a Catalunya

1997
1af Route du Sud
2il Regio Tour
4ydd Tour du Haut Var

1998
1af  Pencampwriaethau Cenedlaethol Treial Amser yr Iseldiroedd
2il Omloop Mandel-Leie-Schelde
4ydd Tour Mediterraneen
8fed Pencampwriaethau Cenedlaethol Ras Ffordd yr Iseldiroedd

1999
1af GP Wallonie
2il Route du Sud
4ydd Pencampwriaethau Cenedlaethol Treial Amser yr Iseldiroedd
10fed Pencampwriaethau Cenedlaethol Ras Ffordd yr Iseldiroedd

2000
8fed Pencampwriaethau Cenedlaethol Treial Amser yr Iseldiroedd

2001
2il Ronde van de Limousin
2il Cymal 1
3ydd GP Plouay
4ydd GP Isbergues
5ed Tour Mediterraneen
7fed Tour Down Under

2002
3ydd  Tour Down Under
4ydd Pencampwriaethau Cenedlaethol Ras Ffordd yr Iseldiroedd

2003
2il  Tour Down Under

2004
1af  Tour Down Under

Tour de France
1994 – Tynnu allan o'r ras ar y 17eg cymal
1996 – 12fed
1997 – 62ain
1998 – 34ain
1999 – 97ain

Cyfeiriadau

Dolenni allanol
  Proffil ar Wielersite
  Proffil ar cyclebase.nl 

Genedigaethau 1969
Seiclwyr Awstralaidd
Seiclwyr Iseldiraidd
Pobl o Amsterdam
Mathau Goch

Un o filwyr enwocaf Cymru yn y 15g oedd Mathau Goch neu Mathew Gough (1386 - 6 Gorffennaf, 1450). Chwaraeodd ran flaenllaw yn rhan olaf y Rhyfel Can Mlynedd yn Ffrainc. Dathlwyd ei wrhydri gan feirdd Cymru, yn cynnwys Lewys Glyn Cothi, Guto'r Glyn ac Ieuan Deulwyn.

Bywgraffiad
Ganed Mathau yn 1386 yn fab i Owain Goch (neu Gough), beili Hanmer yng nghantref Maelor, Dyffryn Dyfrdwy (Sir y Fflint ar y pryd, Wrecsam heddiw). Roedd ei fam yn ferch i David Hanmer. Ychydig a wyddys am ei hanes cynnar. Rywbryd tua 1420, efallai, aeth drosodd i Ffrainc fel milwr yng ngwasanaeth John Talbot (Iarll Amwythig yn nes ymlaen). Dyma gyfnod y Deddfau Penyd ar y Cymry, a basiwyd yn ystod gwrthryfel Owain Glyndŵr, a'r unig ffordd i ddianc rhag eu cyfyngiadau i nifer o Gymry ifainc oedd trwy fynd yn filwr hur yn rhyfeloedd Ffrainc.

Daeth Mathau i amlygrwydd ym mrwydrau Cravant (1423) a Verneuil (1424) a chafodd ei hun yn gapten ar nifer sylweddol o farchogion a milwyr traed. Bu'n gapten ar dref gaerog Laval yn 1428. Ildiodd Beaugency i luoedd Jeanne d'Arc yn 1429, ar ôl gwarchae gan lu sylweddol mwy. Bu'n gapten ar ôl hynny ar sawl garsiwn arall, yn cynnwys Le Mans a Bayeux yn Normandi. Cafodd Mathau ei ddal gan y Ffrancod yn 1432 a cheir cywyddau gan y beirdd, yn galw am godi'r arian i dalu ei bridwerth (ransom), yr hyn a godwyd yn fuan. Dyma ran agoriadol cywydd i Fathau gan Guto'r Glyn:

Pan sonier i'n amser ni
Am undyn yn Normandi,
Mathau Goch, fab maeth y gwin,
Biau'r gair yn bwrw gwerin [h.y. milwyr].

Fel milwyr proffesiynol eraill yn ei gyfnod, roedd yn barod i newid ochr. Ar ôl Cytundeb Tours (1445) cafwyd cadoediad rhwng Coron Lloegr a Ffrainc, a threuliodd Mathau gyfnod yn gwasanaethu brenin Ffrainc gan arwain catrawd i ymladd yn Alsace a Lorraine yn erbyn y Swisiaid. Daeth y Ffrancod i'w alw yn Mattagau ac i edmygu ei ddewrder.

Yn 1450 bu'n bresennol ym mrwydr trychinebus Formigny. Roedd dyddiau grym Lloegr yn Ffrainc bron ar ben. Syrthiodd nifer o filwyr y Saeson, o sawl gwlad, yn y frwydr. Llwyddodd Mathau a 1500 o farchogion i dorri trwy rengoedd y Ffrancod a dianc, ond daliwyd ei gyfaill William Herbert ac eraill. Ar 16 Mai, 1450, bu rhaid i Mathau ildio Bayeux. Cafodd ef a'i wŷr, ynghyd â channoedd o ferched a phlant, ganiatâd gan y Ffrancod i ymadael, ond heb eu harfau.

Daeth i Lundain ar awr argyfyngus yn hanes Lloegr. Gyda'r wlad honno a Chymru yn cael ei rhwygo gan Rhyfeloedd y Rhosynnau, cododd Jack Cade i arwain gwŷr Caint mewn gwrthryfel poblogaidd yn erbyn y Goron. Ymsododd 20,000 o wŷr Caint ar Lundain. Lladdwyd Mathau ar noson y 5/6ed o Orffennaf yn amddiffyn Pont Llundain. Mawr fu'r galar ar ei ôl yng Nghymru. Yn ôl William o Gaerwrangon, mewn cerdd yn yr iaith Ladin:

Morte Matthei Goghe
Cambria clamitavit, Oghe!
('Ar farwolaeth Mathew Goch, / Yn ei galar, criai Cymru "Och!"')

Llyfryddiaeth
H. T. Evans, 'Wales and the French Wars - Mathew Gough', Wales and the Wars of the Roses (Llundain, 1915; arg. newydd 1998).

Cyfeiriadau

Cymry'r 14eg ganrif
Cymry'r 15fed ganrif
Genedigaethau 1386
Marwolaethau 1450
Milwyr Cymreig
Pobl o Wrecsam
Rhyfeloedd y Rhosynnau
Max Ernst

Arlunydd Dada a Swrealwr o Almaenwr oedd Max Ernst (2 Ebrill 1891  – 1 Ebrill 1976). Ganwyd yn Brühl, Yr Almaen.

Gweithiau (detholiad) 
 Trophy, Hypertrophied (1919)
 Farewell My Beautiful Land of Marie Laurencin. Help! Help! (1919)
 Aquis Submersus (1919)
 Fruit of a Long Experience (1919)
 Two Ambiguous Figures (1919)
 Little Machine Constructed by Minimax Dadamax in Person (1919-1920)
 Ambiguous Figures (1 Plat Copr, 1 PLat Zinc, 1 Lliain Rwber...) (1919/1920),
 The Hat Makes the Man (1920)
 Murdering Airplane (1920)
 Here Everything is Still Floating (1920)
 Dada Gauguin (1920)
 The Small Fistule that Says Tic Tac (1920)
 The Gramineous Bicycle Garnished with Bells the Dappled Fire Damps and the Echinoderms Bending the Spine to Look for Caresses (1920-1921)
 The Elephant Celebes (1921) 
 Birds, Fish-Snake and Scarecrow (1921)
 Seascape (1921)
 Approaching Puberty or the Pleiads (1921)
 Young Chimera (1921)
 A Friends Reunion (1922)
 Oedipus Rex (1922)
 Castor and Pollution (1923)
 Holy Caecilie - The Invisible Piano (1923)
 Men Shall Know Nothing of This (1923)
 Histoire Naturelle (1923)
 The Equivocal Woman (1923)
 Pietà or Revolution by Night (1923)
 Ubu Imperator (1923)
 Woman, Old Man and Flower (1923-1924)
 Two Children are Threatened by a Nightingale (1924)
 Dadaville (1924)
 Mer et Soleil - Lignes de Navigation (1925)
 Paris Dream (1925)
 The Couple in Lace (1925)
 Eve, the Only One Left to Us (1925)
 The Numerous Family (1926)
 The Kiss (1927)
 Der grosse Wald (1927)
 Gulf Stream (1927)
 Forêt (1927)
 Forest and Dove (1927)
 The Wood (1927)
 Fishbone Forest (1927)
 Tree of Life (1928)
 The Sea (1928)
 Die Erwählte des Bösen (1928)
 Et les Papillions se Mettent a Chanter (1929)
 La femme 100 têtes (1929)
 Snow Flowers (1929)
 Loplop Introduces Loplop (1930)
 Rêve d'une Petite Fille Qui Voulut Entrer au Carmel (1930)
 Human Form (1931)
 Zoomorphic Couple (1933)
 The Entire City (1934)
 Une Semaine de Bonté (1934)
 The Whole City (1935)
 Landscape with Wheatgerm (1936)
 The Nymph Echo (1936)
 L’Ange du Foyer ou Le Triomphe du Surréalime (1937)
 The Angel of Hearth and Home (1937)
 Attirement of the Bride (1940)
 Spanish Physician (1940)
 Europe After the Rain (1940-1942)
 Day and Night (1941-1942)
 Surrealism and Painting (1942)
 Window (1943)
 Painting for Young People (1943)
 The Eye of Silence (1943-1944)
 The King Playing with the Queen (1944)
 Moonmad (1944)
 The Table is Set (1944)
 Napoleon in the Wilderness (1944)
 Vox Angelica (1945)
 The Temptation of St. Anthony (1945)
 Phases of the Night (1946)
 Dangerous Correspondence (1947)
 Design in Nature (1947)
 Capricorn (1948)
 Parisian Woman (1950)
 The Weatherman (1951)
 L’oiseau Rose/Der Rosa Vogel (1956)
 Petite Feerie Nocturne (1958)
 Apres Moi le Sommeil (1958)
 Paysage Arizona (1960)
 Ursachen der Sonne (1960)
 The Garden of France (1962)
 Grand Ignorant (1965)
 Immortel (1966)
 Corps Enseignant Pour une École de Tueurs (1967)
 Nordlicht am Nordrhein (1968)
 Ein Mond ist guter Dinge (1970)

Arlunwyr Almaenig
Swrealaeth
Genedigaethau 1891
Marwolaethau 1976
Pobl fu farw ym Mharis
Hanmer

Pentref bychan a chymuned ym mwrdeistref sirol Wrecsam yw Hanmer. Gorwedd yn ardal Wrecsam Maelor, tua phum milltir i'r gorllewin o dref Whitchurch, dros y ffin yn Lloegr, a 10 milltir i'r de-ddwyrain o dref Wrecsam. Mae'n enwog am ei eglwys hynafol a gysegrir i Sant Chad.

Tua dwy cilometr i'r gogledd-ddwyrain saif hen domen mwnt a beili Castell Cop.

Hanes
Gorwedd Hanmer yn hen gwmwd Maelor Saesneg. Bu'n rhan o deyrnas Powys Fadog yn yr Oesoedd Canol.

Ganed y rhyfelwr enwog Mathau Goch (1386 - 1450) yn Hanmer yn 1386, yn fab i Owain Goch (neu Gough), beili Hanmer yng nghantref Maelor. Roedd mam Mathau yn ferch i David Hanmer, yntau'n frodor o'r pentref. Roedd rhai o'r teulu yn gefnogol iawn i Owain Glyndŵr. Priododd y tywysog hwnnw ei wraig Margaret Hanmer yn 1383, yn Hanmer.

Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

Cyfeiriadau

Gweler hefyd
Yr Owredd, plasdy yn perthyn i'r Hanmeriaid.
Croes Eglwys Hanmer

Cymunedau Wrecsam
 
Pentrefi Wrecsam
65 CC

2g CC - 1g CC - 1g
110au CC 100au CC 90au CC 80au CC 70au CC - 60au CC - 50au CC 40au CC 30au CC 20au CC 10au CC
70 CC 69 CC 68 CC 67 CC 66 CC - 65 CC - 64 CC 63 CC 62 CC 61 CC 60 CC

Digwyddiadau 
 Gnaeus Pompeius Magnus yn cymryd Tigranes brenin Armenia yn garcharor.
 Senedd Rhufain yn pasio'r Lex Papia, sy'n alltudio pob tramorwr o Rufain.

Genedigaethau 
 8 Rhagfyr — Horace, bardd Rhufeinig (bu farw 8 CC).
 Gaius Asinius Pollio, areithydd, bardd a hanesydd Rhufeinig

Marwolaethau 

65 CC
Llai

Pentref a chymuned ym mwrdeistref sirol Wrecsam, Cymru, yw Llai (Saesneg: Llay). Mae'r pentrefi cyfagos yn cynnwys Gwersyllt a Gresffordd. Hyd y 1960au, roedd Llai yn bentref glofaol gyda'r mwyafrif o'r pentrefwyr yn gweithio yn y lofa leol.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  a'r Aelod Seneddol yw .

Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

Cyfeiriadau

Cymunedau Wrecsam
 
Pentrefi Wrecsam
Anna Karenina

Nofel gan Lev Tolstoy yw Anna Karenina (Rwseg: Анна Каренина) (1878).

Nofelau Rwseg
Nofelau 1878
Y Mwynglawdd

Pentref a chymuned ym mwrdeistref sirol Wrecsam, Cymru, yw Y Mwynglawdd (Saesneg: Minera). Y pentrefi cyfagos yw Coedpoeth i'r dwyrain a Bwlchgwyn i'r gogledd-orllewin. Y Mw'nglodd yw'r enw ar lafar yn lleol.

Ar un adeg bu Mwynglawdd yn gymuned amaethyddol gyda nifer o ffermydd yn y cylch, ond serch hynny cloddid plwm yn yr ardal ers yr Oesoedd Canol. Yn ystod y Chwyldro Diwydiannol, tyfodd Mwynglawdd yn bentref sylweddol gyda mwyngloddiau newydd yn cael eu hagor o'i gwmpas.

Codwyd capel cyntaf y pentref ym 1804, ar safle'r capel presennol. Cafodd ei ailenwi yn Gapel Mwynglawdd ac yna, yn 1859, yn Gapel Pen y Bryn. Er gwaethaf y ffaith ei fod mor agos i'r ffin â Lloegr, bu'r pentref, fel nifer o'r rhai eraill yn y cylch, yn gartref i gymuned Gymraeg.

Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

Gweler hefyd 
 Carnedd gron Mynydd Esclus

Cyfeiriadau

Cymunedau Wrecsam
 
Pentrefi Wrecsam
Hafaliad cwadratig

Mewn algebra, hafaliad cwadratig yw unrhyw hafaliad polynomaidd yn y ffurf

ble mae  yn cynrychioli anhysbysyn ac , , ac  yn cynrychioli rhifau hysbys, gyda . Os yw , yna mae'n hafaliad llinol, nid cwadratig. Y newidynnau a, b, ac c yw cyfernodau'r hafaliad.

Yn syml, diffinnir hafaliad cwadratig os taw x2 yw'r indecs mwyaf. Daw'r gair "cwadratig" o'r gair Lladin "quadrum" sy'n golygu "sgwâr".

Dull gwaredu
Gan taw x2 yw'r indecs mwyaf yn yr hafaliad mae yna ddau ddatrysiad bob  tro. O ganlyniad i hyn ni ellir ddefnyddio'r dull gwaredu ar ei ben ei hun er mwyn eu datrys heblaw bod x2 yn yr unig term x yn yr hafaliad.

Er enghraifft, gellir datrys yr hafaliad cwadratig canlynol trwy waredu'n unig.

x2 = 16

x = ±4

Hynny yw gall x fod naill ai -4 neu 4 oherwydd mae 42 = 16, ac mae (-4)2 = 16.

Dull ffactorio

Nid yw'n bosib gwaredu gyda hafaliadau mwy cymhleth. Gyda hafaliad tebyg i x2 = x + 2, mae angen defnyddio'r dull ffactorio.

Mae angen ail-drefnu'r hafaliad i gael popeth yn hafal i 0.

x2 - x - 2 = 0

Nawr mae angen trin yr hafaliad i gael 2 beth yn lluosi â'i gilydd i hafal 0 oherwydd yn yr hafaliad ab = 0, naill ai mae a = 0, neu mae b = 0.

Er mwyn cael dau beth yn lluosi â'i gilydd yn hafal i 0, mae'n rhaid ffactorio.

x2 - x - 2 = 0

(x - 2) (x + 1) = 0

Nawr, mae (x - 2) yn lluosi gyda (x + 1) i greu 0, felly mae naill ai x - 2 = 0, neu mae x + 1 = 0. Felly rydym yn diddymu i gael y ddau ddatrysiad posib am x.

(x - 2) (x + 1) = 0

x - 2 = 0, x + 1 = 0

Felly x = {-1, 2}.

Enghraifft bellach

8 - 3y2 = 10y

3y2 + 10y - 8 = 0

(3y - 2) (y + 4) = 0

3y - 2 = 0, y + 4 = 0

3y = 2, y = -4

y = ⅔, y = -4.

y = {⅔, -4}.

Y fformiwla gwadratig

Gellir hefyd ddefnyddio'r fformiwla gwadratig i'w datrys:

pan mae

Gweler hefyd 
 Hafaliad llinol

Algebra
66 CC

2g CC - 1g CC - 1g
110au CC 100au CC 90au CC 80au CC 70au CC - 60au CC - 50au CC 40au CC 30au CC 20au CC 10au CC
71 CC 70 CC 69 CC 68 CC 67 CC - 66 CC - 65 CC 64 CC 63 CC 62 CC 61 CC

Digwyddiadau
Catilina yn cael ei gyhuddo o gynllwynio yn erbyn Gweriniaeth Rhufain gyda Autronius a Publius Cornelius Sulla.
Y cynghrair rhwng Mithridates VI, brenin Pontus a Tigranes II, brenin Armenia yn dod i ben.
Brwydr Lycus — Gnaeus Pompeius Magnus yn gorchfygu Mithridates VI.
Cicero yn cael ei rhol fel praetor yn Sicilia.

Genedigaethau

Marwolaethau
Licinius Macer, hanesydd Rhufeinig

66 CC
67 CC

2g CC - 1g CC - 1g
110au CC 100au CC 90au CC 80au CC 70au CC - 60au CC - 50au CC 40au CC 30au CC 20au CC 10au CC
72 CC 71 CC 70 CC 69 CC 68 CC - 67 CC - 66 CC 65 CC 64 CC 63 CC 62 CC

Digwyddiadau
Môrladron yn anrheithio Ostia.
Y ddeddf lex Gabinia yn rhoi Môr y Canoldir a 50 milltir o'r tir o'i amgylch dan reolaeth Gnaeus Pompeius Magnus am dair blynedd. Mae Pompeius yn gorchfygu'r môrladron mewn llai na blwyddyn.
Pompeius yn dod yn gadfridog ar fyddin Rhufain yn y dwyrain, gan gymeryd lle Lucius Lucullus.
Aristobulus II yn dod yn frenin Judea

Genedigaethau 
 Arsinoe IV, brenhines yr Aifft, merch Ptolemi XII Auletes, brenin yr Aifft (neu 68 CC)

Marwolaethau
Salome Alexandra, brenhines of Judea
Lucius Cornelius Sisenna, milwr a hanesydd

67 CC
68 CC

2g CC - 1g CC - 1g
110au CC 100au CC 90au CC 80au CC 70au CC - 60au CC - 50au CC 40au CC 30au CC 20au CC 10au CC
73 CC 72 CC 71 CC 70 CC 69 CC - 68 CC - 67 CC 66 CC 65 CC 64 CC 63 CC

Digwyddiadau
6 Hydref — Brwydr Artaxata: Y cadfridog Rhufeinig Lucius Lucullus yn gorchfygu Tigranes II, brenin Armenia.
Abgar II yn dod yn frenin Osroene.

Genedigaethau 
 Arsinoe IV, brenhines yr Aifft, merch Ptolemi XII Auletes, brenin yr Aifft (neu 67 CC)

Marwolaethau
 Antiochus o Ascalon, athronydd Groegaidd
 Cornelia, gwraig Iŵl Cesar

68 CC
Rod Ellingworth

Hyfforddwr tîm '100% ME' Academi Odan 23 British Cycling yn Tuscany, Yr Eidal ydy Rod Ellingworth (ganwyd 11 Awst 1972, Grantham, Swydd Lincoln). Cystadlofdd Ellingworth competed fel reidiwr proffesiynal rhwng 1995 a 1997 a cynyrchiolodd ei wlad sawl gwaith mewn rasus rhyngwladol.

Mark Cavendish yw un o'r reidwyr sydd wedi cael ei ddylanwadu gan Ellingworth, dywedodd Cavendish mewn sawl cyfweliad ei fod wedi dysgu llawer gan Ellingworth, ac nid yn unig am seiclo. Mae Ellingworth hefyd wedi arwain y tîm i nifer o fuddugoliaethau yng nghymalau'r Tour of Britain yn 2007.

Canlyniadau
1995
2il Ras goffa Tom Simpson
9fed Ras Premier Calendar 3 diwrnod Girvan
1af Cymal 2, Ras Premier Calendar 3 diwrnod Girvan

1996
1af Cystadleuaeth Bwytiau, Ras Premier Calendar 3 diwrnod Girvan
3ydd Cymal 2, Ras Premier Calendar 3 diwrnod Girvan

2000
1af Tour of the Kingdom, Dunfermline
1af Cymal 1, Tour of the Kingdom, Dunfermline
2il Ras Premier Calendar East Riding of Yorkshire Classic (2 diwrnod)
3ydd Cymal 1, Ras Premier Calendar East Riding of Yorkshire Classic (2 diwrnod)
2il Cymal 2, Ras Premier Calendar East Riding of Yorkshire Classic (2 diwrnod)
3ydd Ras Premier Calendar 3 diwrnod Girvan
2il Cymal 1, Ras Premier Calendar 3 diwrnod Girvan
3ydd Cymal 3, Ras Premier Calendar 3 diwrnod Girvan

Dolenni Allanol
Cyfweliad gyda Ellingworth ar wefan British Cycling

Cyfeiriadau
Proffil ar cyclingwebsite.net
Canlyniadau ar ukcycling.rivals.net 

Genedigaethau 1972
Hyfforddwyr seiclo
Seiclwyr Seisnig
Pobl o Swydd Lincoln
Mithridates VI, brenin Pontus

Brenin Pontus yn Asia Leiaf rhwng 120 a 63 CC oedd Mithridates VI (Groeg: Μιθριδάτης), a elwir hefyd yn Mithridates Eupator  neu Mithridates Fawr, (132 - 63 CC). Roedd yn un o elynion mwyaf ystyfnig a llwyddiannus Gweriniaeth Rhufain yn y cyfnod yma.

Roedd Mithridates VI yn fab i Mithridates V (150 CC - 120 CC). Bu ei dad farw pan oedd Mithridates yn ieuanc, ac am gyfnod ei fam Gespaepyris fu’n rheoli’r deyrnas. Tua. 115 CC diorseddodd Mithridates ei fam a’i charcharu. I sicrhau ei safle, lladdodd nifer o’i frodyr a priododd ei chwaer, Laodice.

Uchelgais Mithridates oedd cael rheolaeth dros y cyfan o ardal y Môr Du ac Anatolia. Concrodd Colchis, a gorchfygodd y Scythiaid a’u gorfodi i’w gydnabod fel arglwydd. Cytunodd i rannu Paphlagonia a Galatia gyda Nicomedes III, brenin Bithynia. Yn ddiweddarach aeth yn rhyfel rhwng Mithridates a Nicomedes ynghylch Cappadocia, ac wedi i Mithridates ei orchfygu mewn nifer o frwydrau, gofynnodd Nicomedes am gymorth Rhufain.

Parhaodd yr ymladd dan frenin nesaf Bithynia, Nicomedes IV, a choncrodd Mithridates Bithynia ac ymestyn ei awdurdod hyd y Propontis. Cafodd gefnogaeth y dinasoedd Groegaidd, yn cynnwys Athen, yn erbyn Rhufain. Gwnaeth gynghrair a Tigranes Fawr, brenin Armenia, a briododd Cleopatra, merch Mithridates.

Yn 88 CC, gorchymynodd Mithridates ladd pob Rhufeiniwr yng ngorllewin Anatolia; dywedir i 80,000 o wyr, gwragedd a phlant gael eu lladd. Ymladdwyd rhyfel rhwng Mithridates a Rhufain rhwng 88 CC and 84 CC, a gorfododd y cadfridog Rhufeinig Lucius Cornelius Sulla Mithridates i encilio o Wlad Groeg. Fodd bynnag, roedd Gaius Marius wedi cipio grym yn Rhufain, a gwnaeth Sulla heddwch a Mithridates er mwyn medru dychwelyd i Rhufain.

Pan geisiodd Rhufain feddiannu Bithynia,ymosododd Mithridates, a bu rhyfel arall rhwng 83 CC a 82 CC, gyda’r cadfridogion Lucullus ac yna Gnaeus Pompeius Magnus yn ymladd yn erbyn Mithridates. Ni orchfygwyd Mithridates yn derfynol hyd y trydydd rhyfel, rhwng 75 CC a 65 CC, pan orchfygwyd ef gan Pompeius a’i orfodi i ffoi i’r Crimea. Ceisiodd godi byddin arall i ymladd yn erbyn Rhufain, ond bradychwyd ef gan ei fab, a lladdodd ei hun yn Panticapaeum. Enwyd dinas Eupatoria yn y Crimea ar ei ôl.

Ceir nifer o hanesion am Mithridates. Dywed Plinius yr Hynaf ei fod yn medru siarad iaith bob un o’r ddwy genedl ar hugain oedd dan ei awdurdod. I osgoi’r perygl o gael ei wenwyno, dywedir iddo ddechrau cymryd ychydig o wenwyn a chynyddu’r dôs yn raddol, nes nad oedd unrhyw wenwyn yn cael effaith arno.

Genedigaethau 132 CC
Marwolaethau 63 CC
Asia Leiaf
Brenhinoedd
Yr Henfyd
Airtricity

Cwmni rhyngwladol ydy Airtricity, sy'n datblygu a rhedeg ffermydd gwynt, mae'nt hefyd yn cyflenwi trydan ar gyfer cwsmeriad masnachol yng Nghweriniaeth a Gogledd Iwerddon.

Daw enw'r cwmni o'r Saesneg am awyr a thrydan. Yn wreiddiol, Eirtricity oedd yr enw, a ddaeth o'r gair Éire, sy'n Wyddeleg am Iwerddon. Newidwyr yr enw yn 2002 i adlewyrchu diddordebau rhyngwladol y cwmni.

Sefydlwyd y cwmni yn 1997, mae ei chynhyrchiad o drydan yn Iwerddon yn cynyddu, mae eu ffermydd gwynt yno wedi eu lleoli yn Cavan, Donegal, Sligo a Wexford. Mae hefyd yn gweithredu Arklow Bank Wind Park, y fferm wynt fwyaf yn Iweddon pan adeiladwyd hi. Mae hefyd yn rhedeg ffermydd gwynt yn Yr Alban, Lloegr, Cymru ac ardaloed o'r Unol Daleithiau. Yn presennol mae gan y cwmni ddyluniau a fuasai'n creu miloedd o fega-watiau yn y broses cynllunio, gan gynnwys 'Moel Fferm' ar y bryniau uwchben Tal-y-bont a Phenrhyn-coch yng Ngheredigion.

Mae'nt hefyd wedi datguddio cynlluniau i adeiladu grid anferth, cebl drydan HVDC yn rhedeg o Sbaen i'r Môr Baltig yn cysylltu nifer o ffermydd gwnt alltraeth.

Yn 2007, enwebwyd Airtricity yn y cwmni gorau i weithio iddi yn Iwerddon gan y Great Place To Work Institute.

Trydan
Cwmnïau Iwerddon
Cwmnïau a sefydlwyd ym 1997
69 CC

2g CC - 1g CC - 1g
110au CC 100au CC 90au CC 80au CC 70au CC – 60au CC - 50au CC 40au CC 30au CC 20au CC 10au CC 
74 CC 73 CC 72 CC 71 CC 70 CC - 69 CC - 68 CC 67 CC 66 CC 65 CC 64 CC

Digwyddiadau 
 Gnaeus Pompeius Magnus yn gorseddu Antiochus XIII Asiaticus fel brenin Syria.
 Brwydr Tigranocerta: byddin Gweriniaeth Rhufain dan Lucius Lucullus yn gorchfygu Tigranes II, brenin Armenia ac yn cipio prifddinas Armenia, Tigranocerta.
 Sefydlir Afon Euphrates fel y ffin rhwng Rhufain a Parthia.
 Iŵl Cesar yn quaestor yn Sbaen.
 Ptolemi XII Auletes yn diorseddu Cleopatra V, a dod yn unig deyrn.

Genedigaethau 
 Ionawr — Cleopatra, brenhines yr Aifft (neu Rhagfyr 70 CC)
 Octavia Minor, gor-nith Iŵl Cesar

Marwolaethau 
 Julia, gwraig Gaius Marius a modryb Iŵl Cesar

69 CC
Tigranocerta

Prifddinas Armenia yn y cyfnod cynnar oedd Tigranocerta (Armeneg: Տիգրանակերտ, Tigranakert). Saif yn Nhwrci heddiw, gerllaw Silvan, i'r dwyrain o Diyarbakır.

Sefydlwyd y ddinas gan Tigranes II, brenin Armenia (Tigranes Fawr) yn 1 CC, er mwyn cael prifddinas newydd oedd yn fwy canolog yn ei deyrnas. Gorfododd Tigranes nifer fawr o bobl i adael eu cartrefi i boblogi ei ddinas newydd.

Bu llawer o ymladd o amgylch Tigranocerta, er enghraifft Brwydr Tigranocerta yn 69 CC pan orchfygodd byddin Rufeinig dan Lucius Lucullus fyddin Tigranes ac yna anrheithio'r ddinas. Yn 59 OC cipiwyd y ddinas gan y cadfridog Rhufeinig Gnaeus Domitius Corbulo.

Hanes Armenia
Yr Henfyd
Ysgol Gymraeg Coed-Y-Gof

Ysgol gynradd gymunedol cyfrwng Cymraeg yn ardal y Tyllgoed, Caerdydd yw Ysgol Gymraeg Coed-Y-Gof. Y prifathro presennol yw Mr Michael Hayes.

Roedd 350 o ddisgyblion yn yr ysgol yn 2003, ond lleihaodd y nifer i 303 erbyn 2006. Yn 2012 roedd y nifer wedi codi eto i 370. Dim ond 1% o'r disgyblion a ddaw o gartrefi sydd â'r Gymraeg yn brif iaith yr aelwyd.

Er i'r ysgol gael adroddiad ardderchog gan Estyn a'i disgrifiodd hi fel ysgol dda iawn yn 2004, yr un flwyddyn, daeth yr ysgol i lygaid y cyhoedd oherwydd cyflwr gwael ei hadeiladau. Roedd dŵr yn gollwng o'r tô ac yn peryglu bywydau wrth ddodd i gyswllt â thrydan yn yr hen portacabin a godwyd tua 1994 fel mesur dros dro.

Cyfeiriadau

Dolenni allanol 
 Gwefan Ysgol Coed-y-Gof 

Ysgolion cynradd Caerdydd
Ysgolion cynradd Cymraeg
70 CC

2g CC - 1g CC - 1g
120au CC 110au CC 100au CC 90au CC 80au CC - 70au CC - 60au CC 50au CC 40au CC 30au CC 20au CC
75 CC 74 CC 73 CC 72 CC 71 CC - 70 CC - 69 CC 68 CC 67 CC 66 CC 65 CC

Digwyddiadau
  Awst — Cicero yn erlyn ym mhrawf Verres, cyn-lywodraethwr Sicilia. Cyn diwedd y prawf, mae Verres yn ei alltudio ei hun i Massilia (Marseille).
 Gweriniaeth Rhufain yn ail-greu swydd censor.
 Y cadfridog Rhufeinig Lucullus yn cipio Sinop, yna'n ymosod ar  Armenia.
 Phraates III yn dod yn frenin Parthia

Genedigaethau 
 15 Hydref — Fyrsil, bardd Rhufeinig (bu farw 19 CC)
  Rhagfyr — Cleopatra. brenhines yr Aifft (neu Ionawr, 69 CC)
 Publius Cornelius Dolabella, cadfridog Rhufeinig
 Maecenas, gwleidydd Rhufeinig a noddwr y celfyddydau

Marwolaethau

70 CC
71 CC

2g CC - 1g CC - 1g
120au CC 110au CC 100au CC 90au CC 80au CC - 70au CC - 60au CC 50au CC 40au CC 30au CC 20au CC
76 CC 75 CC 74 CC 73 CC 72 CC - 71 CC - 70 CC 69 CC 68 CC 67 CC 66 CC

Digwyddiadau 
 Diwedd gwrthryfel y caethweisio; gorchfygir byddin Spartacus gan fyddin Rufeinig dan Marcus Licinius Crassus. Lleddir Spartacus yn y frwydr, a chroeshoelir 6,000 o garcharorion ar hyd y Via Appia.

Genedigaethau

Marwolaethau 
 Spartacus (lladdwyd mewn brwydr)

71 CC