alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
Llwybr Clawdd Offa

Llwybr pellter hir sy'n rhedeg ar hyd y ffin rhwng Cymru a Lloegr, neu'n agos iddi, yw Llwybr Clawdd Offa. Cafodd ei agor yn 1971, ac mae'n un o dri Llwybr Cenedlaethol yng Nghymru. Am lawer o'i hyd o 283 km (177 milltir) mae'n dilyn olion Clawdd Offa, y clawdd pridd a godwyd yn yr 8g gan y brenin Offa, neu'n rhedeg yn ei ymyl.

Mae'r mwyafrif o gerddwyr y llwybr yn cerdded o'r de i'r gogledd, gan gychwyn ger afon Hafren, yn Sedbury, ger Cas-gwent, a gorffen ym Mhrestatyn ar arfordir y gogledd. Ar gyfartaledd mae'n cymryd tua deuddeg diwrnod i gerdded y llwybr, ond gallai'r amser amrywio yn ôl ffitrwydd y cerddwr.

Gan ddilyn cwrs y clawdd hynafol, mae'r llwybr yn croesi sawl tirwedd amrywiol. Mae'n croesi'r Mynydd Du, bryniau'r Mers rhwng canolbarth Cymru a Swydd Amwythig, bryniau Eglwyseg ger Llangollen ac wedyn Bryniau Clwyd. Mae'n pasio heibio sawl safle archaeolegol gan gynnwys bryngaerau fel Moel Arthur.

Rhed y llwybr trwy drefi Cas-gwent, Trefynwy a'r Fenni yn y de-ddwyrain, Cusop a Y Gelli Gandryll, Tref-y-clawdd a Trefaldwyn ar y Gororau, ac wedyn trwy neu'n agos i drefi a phentrefi fel Llangollen, Llandegla, Bodfari a Diserth yn y gogledd-ddwyrain, i orffen ger Prestatyn.

Nodir pwynt hanner ffordd y llwybr gan Ganolfan Clawdd Offa yn Nhref-y-clawdd (ar y ffin rhwng Powys a Swydd Amwythig.

Dolenni allanol
 (Saesneg) Cymdeithas Clawdd Offa 
 (Saesneg) Clawdd Offa

Canolbarth Cymru
Cludiant ym Mhowys
Cludiant yn Sir Ddinbych
Cludiant yn Sir Fynwy
Clawdd Offa
Erthygl Pedia Trefynwy
Berkshire Hathaway

Cwmni daliannol gyda'i bencadlys yn Omaha, Nebraska, yr Unol Daleithiau (UDA), sydd gyda nifer o is-gwmnïau yw Berkshire Hathaway. Prif fusnes y cwmni yw yswiriant. Ei gadeirydd a phrif weithredwr yw Warren Buffett, un o unigolion cyfoethocaf y byd.

 
Cwmnïau a leolir yn Omaha, Nebraska
Cwmnïau a restrir ar Gyfnewidfa Stoc Efrog Newydd
Cwmnïau a sefydlwyd ym 1888
Llwybr Dyffryn Gwy

Llwybr pellter hir trwy Ganolbarth Cymru yw Llwybr Dyffryn Gwy. Ei hyd presennol yw 136 milltir. Am ran helaeth ei gwrs mae'n rhedeg ar hyd Dyffryn Gwy gan gadw'n agos i gwrs afon Gwy.

Mae'r llwybr yn rhedeg rhwng Cas-gwent yn Sir Fynwy a llethrau Pumlumon ym Mhowys. Ar y dechrau rhedai o Gas-gwent i Rhaeadr Gwy trwy'r Drenewydd a Llanfair-ym-Muallt, cyfanswm o 112 milltir (181 km). Erbyn heddiw mae'r llwybr wedi ei ymestyn i orffen/gychwyn ger tarddiad afon Gwy ar Bumlumon, i'r dwyrain o Aberystwyth, cyfanswm newydd o 136 milltir.

Dolenni allanol
Llwybr Dyffryn Gwy - gwefan swyddogol 

Cludiant ym Mhowys
Cludiant yn Sir Fynwy
Dyffryn Gwy
Anthropoleg ddiwylliannol

Y gangen o anthropoleg sy'n ymdrin â'r astudiaeth o ddiwylliant yw anthropoleg ddiwylliannol.

 
Diwylliannol
Astudiaethau diwylliannol
55

1g CC - 1g - 2g 
00au 10au 20au 30au 40au - 50au - 60au 70au 80au 90au 100au 
50 51 52 53 54 - 55 - 56 57 58 59 60

Digwyddiadau 
 Yr ymerawdwr Nero yn gyrru'r cadfridog Corbulo i Parthia.
 Y cyfreithiwr Rhufeinig Sabinus yn ysgrifennu tri llyfr ar hawliau dinasyddion.

Genedigaethau 
 Epictetus, athronydd Groegaidd

Marwolaethau 
 Britannicus, mab yr ymerawdwr Claudius (llofruddiwyd yn ôl pob tebyg)

55

als:50er#55
54

1g CC - 1g - 2g 
00au
10au
20au
30au
40au - 50au - 60au
70au
80au
90au
100au 
49
50
51
52
53 - 54 - 55
56
57
58
59

Digwyddiadau 
 13 Hydref — Yn dilyn marwolaeth yr ymerawdwr Rhufeinig Claudius, oedd yn ôl pob tebyg wedi ei wenwyno gan ei wraig Agrippina, daw mab Aggripina, Nero, yn ymerawdwr.
 Dau ganwriad Rhufeinig yn cael eu gyrru i ran ddeheuol yr Aifft i chwilio am darddle Afon Nîl ac i weld a yw'r tiroedd hyn yn werth eu hychwanegu ar yr ymerodraeth. Maent yn adrodd yn ôl fod yr ardal yn rhy dlawd i dfod yn werth y drafferth.
 Terfysg yn ninas Cesarea rhwng Iddewon a phaganiaid.

Genedigaethau

Marwolaethau 
 13 Hydref — Claudius, ymerawdwr Rhufeinig

54
als:50er#54
Lleu (papur bro)

Papur Bro ardal Dyffryn Nantlle a Chaernarfon ydy Lleu. Cyhoeddwyd y rhifyn cyntaf ym Mai 1975.

Dylunydd y papur ydy Charli Britton.

Cyfeiriadau

Dolen allanol
Safle'r papur ar wefan y BBC

Caernarfon
Dyffryn Nantlle
Papurau bro Gwynedd
Sefydliadau 1975
Papur y Cwm

Papur Bro ardal Cwm Gwendraeth a Llanelli yn Sir Gaerfyrddin ydy Papur y Cwm. Cyhoeddwyd y rhifyn cyntaf ym mis Mawrth 1981.

Cyfeiriadau

Papurau bro Sir Gaerfyrddin
Llanelli
Sefydliadau 1981
Pethe Penllyn

Papur Bro Pum Plwy Penllyn, Y Bala yng Ngwynedd ydy Pethe Penllyn. Cyhoeddwyd y rhifyn cyntaf ym mis Rhagfyr 1974. Cyhoeddwyd hyd Rhagfyr 1985/Ionawr 1986 ond dechreuodd cyfres newydd ym mis Rhagfyr 1986 hyd Gorffennaf/Awst 1990 a dechreuwyd y drydedd gyfres ym mis Hydref 1992, mae'r gyfres hon yn dal i gael ei chyhoeddi.

Cyfeiriadau

Papurau bro Gwynedd
Sefydliadau 1974
Y Bala
Plu'r Gweunydd (papur bro)

Papur Bro ardal pentrefi Y Foel, Llangadfan, Llanerfyl, Llanfair Caereinion, Adfa, Cefn Coch, Llwydiarth, Llangynyw, Dolanog, Rhiwhiraeth, Pontrobert, Meifod a'r Trallwng ym Mhowys ydy Plu'r Gweunydd. Cyhoeddwyd y rhifyn cyntaf ym mis Tachwedd 1978.

Cyfeiriadau

Papurau bro Powys
Sefydliadau 1978
Papur Fama

Papur Bro ardal Yr Wyddgrug a'r cylch yn Sir y Fflint ydy Papur Fama. Cyhoeddwyd y rhifyn cyntaf ym mis Ebrill 1979.

Cyfeiriadau

Dolen allanol
 Safle'r papur ar wefan BBC Cymru

Papurau bro Sir y Fflint
Sefydliadau 1979
Papur Menai

Papur Bro ardal Glan Menai o Benmon i Ddwyran, Ynys Môn ydy Papur Menai. Cyhoeddwyd y rhifyn cyntaf ym mis Hydref 1976.

Ffynonellau

Dolen allanol
 Tudalen y papur ar wefan BBC Cymru

Papurau bro Ynys Môn
Sefydliadau 1976
53

1g CC - 1g - 2g 
00au 10au 20au 30au 40au - 50au - 60au 70au 80au 90au 100au 
48 49 50 51 52 - 53 - 54 55 56 57 58

Digwyddiadau 
 Nero yn priodi Octavia.
 Dan berswad ei ail wraig, Agrippina, mae'r ymerawdwr Claudius yn penodi ei mab hi, Nero, fel ei olynydd, yn hytrach na Britannicus, ei fab ei hun o'i wraig gyntaf Messalina.
 Seneca'r Ieuaf yn ysgrifennu Agamemnon, trasiedi i gyd-fynd a dwy ddrama arall, Medea ac Œdipus.

Genedigaethau 
 18 Medi — Marcus Ulpius Traianus, ymerawdwr Rhufain (98-117)
 Domitia Longina, gwraig gyntaf yr ymerawdwr Domitian

Marwolaethau 

53

als:50er#53
Pumlumon

Pumlumon yw'r mynydd uchaf yng nghanolbarth Cymru, yn yr Elenydd. Ceir pum prif gopa ar y mynydd: yr uchaf yw Pen Pumlumon Fawr (752 m). Mae ochrau gogleddol y mynydd-dir yn greigiog a'r ochrau deheuol yn llwm a mawnog.

Ystyr llumon yw "simnai" neu "corn y mwg". Felly "Y Pum Simnai" yw ystyr lythrennol yr enw Pumlumon (llurguniad Seisnigaidd yw'r ffurf Plynlimon). Y pum llumon yw:
Pen Pumlumon Fawr (752 m)
Pen Pumlumon Arwystli (741 m)
Y Garn (Pumlumon) (684 m)
Pumlumon Fach (668 m)
Pumlumon Cwmbiga (620 m)

Mae'r mynydd yn gorwedd yng ngogledd-ddwyrain Ceredigion gan ffurfio pwynt(au) uchaf yr ucheldir mawnog agored sy'n gorwedd rhwng Aberystwyth i'r gorllewin, Machynlleth i'r gogledd, Llanidloes i'r dwyrain a Ponterwyd i'r de. Ar lethrau dwyreiniol Pumlumon, o fewn tair milltir i'w gilydd, ceir tarddleoedd afonydd Hafren (yr afon hwyaf ym Mhrydain) a Gwy. Yng nghesail y mynydd, islaw ymyl ysgathrog gogledd Pumlumon, mae Llyn Llygad Rheidol, tarddle afon Rheidol. I'r gorllewin o'r mynydd ceir cronfa ddŵr Nant-y-moch.

Ymladdwyd Brwydr Hyddgen ger Pumlumon yn haf 1401, pan drechodd lluoedd Owain Glyndŵr lu o Saeson a Ffleminiaid. Bu ardal Pumlumon yn gadarnle i wŷr Glyn Dŵr ar gyfer ymosodiadau ar ardaloedd yn y Gororau.

Cerdded
Y llwybr hawsaf i gopa Pen Pumlumon Fawr yw'r hwnnw sy'n cychwyn o Eisteddfa Gurig, tua 427 m (1,400 troedfedd) i fyny ger y bwlch a ddringir gan yr A44 rhwng Aberystwyth a Llangurig. Ceir llwybr arall sy'n cychwyn o Nant-y-moch. Mae ardal Pumlumon yn adnabyddus am ei thirwedd mawnog a nodweddir gan nifer o gorsydd, ffrydiau a llynnoedd bychain. Mewn niwl mae'n gallu bod yn dir twyllodrus i gerddwyr ac mae map a chwmpawd yn hanfodol.

Pumlumon mewn llenyddiaeth
Hedegodd y "celwyddfarwn" Münchhausen o Bumlumon i'r Unol Daleithiau yn y llyfr enwog, Anturiaethau Barwn Münchhausen gan Rudolph Erich Raspe, pennod 31.

Copaon

Gweler hefyd
Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
Rhestr mynyddoedd Cymru
Rhestr o gopaon Cymru
Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

Ffynonellau
Terry Marsh, The Mountains of Wales (Llundain, 1985)
Ioan Bowen Rees, Dringo Mynyddoedd Cymru (Dinbych, 1965)

Blaenrheidol
Mynyddoedd a bryniau Ceredigion
Mynyddoedd a bryniau Powys
Mynyddoedd a bryniau Pumlumon
Etholiadau yng Nghymru

Mae gan Gymru etholiadau i dair haen lywodraethol: 22 o awdurdodau unedol lleol, Senedd Cymru a Senedd y Deyrnas Unedig.

Llywodraeth leol
Cynhalir etholiadau i 22 awdurdod unedol lleol Cymru pob pedair mlynedd. Defnyddir y system etholiadol gyntaf i'r felin.

Senedd Cymru
Cynhelir etholiadau i'r Senedd Cymru pob pum mlynedd i ethol 60 o Aelodau o'r Senedd. Mae gan bledileiswyr ddwy bleidlais: un sy'n dewis 40 o ASau mewn etholaethau unigol trwy'r system gyntaf i'r felin, ac un sy'n dewis 20 o ASau ar gyfer y rhanbarthau (Dwyrain De Cymru, Canol De Cymru, Gorllewin De Cymru, Canolbarth a Gorllewin Cymru, Gogledd Cymru) – etholir pedwar AS, gan ddefnyddio dull D'Hondt, system ethol gynrychioladol.

Senedd y Deyrnas Unedig
Mae pleidleiswyr yng Nghymru yn ethol 40 o Aelodau Seneddol i Dŷ'r Cyffredin pob pedair mlynedd mewn etholiad cyffredinol Prydeinig. Am ASau Cymru, gweler Rhestr aelodau seneddol Cymru.

Senedd Ewrop
Roedd Cymru yn ethol cynrychiolwyr i Senedd Ewrop ond ers i'r Deyrnas Unedig gadael yr Undeb Ewropeaidd yn Ionawr 2020 nid yw ganddi aelodau pellach.  Roeddent arfer ethol 4 cynrychiolwyr gan ddefnyddio dull D'Hondt yn yr etholaeth Cymru.

Gweler hefyd
System etholiadol 'y cyntaf i'r felin'
Etholiadau yn y Deyrnas Unedig
Etholiadau yn yr Alban
Etholiadau yng Ngogledd Iwerddon
Etholiadau yn Lloegr

 
Cymru
 Cymru
Gwleidyddiaeth Cymru
Ysbyty Ystwyth

Pentref gwledig a chymuned yng Ngheredigion yw Ysbyty Ystwyth. Daw'r enw o'r gair Cymraeg Canol ysbyty "hosbis, llety i deithwyr" ac mae'n cyfeirio at un o 'ysbytai' Marchogion yr Ysbyty a sefydlwyd yno yn yr Oesoedd Canol.

Saif y pentref bychan ar y lôn B4343 tua 12 milltir i'r dwyrain o Aberystwyth rhwng Pontrhydygroes a Pontarfynach i'r gogledd a Pontrhydfendigaid i'r de. Rhed afon Ystwyth heibio i ogledd y pentref.

Mae Ysgol Gynradd Ysbyty Ystwyth oedd yn arfer gwasanaethu cymunedau Ysbyty Ystwyth a'r cylch wedi cau.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Eglwys Fach Sant Ioan Fedyddiwr

Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

Cyfeiriadau

Cymunedau Ceredigion
Pentrefi Ceredigion
Plwyfi Cymru
Marchogion yr Ysbyty
Amrywiadau ar enwau gwledydd yn Gymraeg

Rhestr o amrywiadau ar enwau gwledydd yn Gymraeg. Dangosir tiriogaethau dibynnol mewn italig. Defnyddiwyd fersiwn Yr Atlas Gymraeg Newydd ar Wicipedia hyd at Orffennaf 2013 pan gychwynwyd ar y gwaith o newid i fersiwn Geiriadur yr Academi, er ein bod hefyd yn nodi'r ffurfiau eraill yng nghorff yr erthygl (Cafwyd trafodaeth ar hyn yma).

Gweler hefyd
Gwledydd y byd

Ffynonellau

Rhestrau gwledydd
Geiriau ac ymadroddion Cymraeg
Geirfâu
Swltan

Brenin neu bennaeth gwladwriaeth Fwslimaidd yw swltan (amrywiad: syltan; o'r Saesneg sultan, seisnigiad o'r gair Arabeg سلطان). Yn wreiddiol roedd y gair swltan yn enw haniaethol yn golygu "nerth", "awdurdod", neu "rheolaeth", yn deillio o'r berfenw Arabeg سلطة sulṭah, sy'n golygu "awdurdod" neu "grym". Yn nes ymlaen cafodd ei ddefnyddio fel teitl rhai rheolwyr Mwslim a hawliai awdurdod sofranaidd ymarferol, h.y. heb fod yn ddibynnol ar awdurdod uwch, ond heb hawlio bod yn califfiaid; yn ogystal gallai fod yn deitl llywodraethwr talaith bwysig yn y califfiaeth dan galiff Baghdad.

Gelwir breninllin neu deyrnas a reolir gan swltan yn Swltanaeth (Arabeg: سلطنة).

Gweler hefyd 
 Califf

 
Y Byd Arabaidd
Islam
Pennau gwladwriaethau
52

1g CC - 1g - 2g 
00au 10au 20au 30au 40au - 50au - 60au 70au 80au 90au 100au 
47 48 49 50 51 - 52 - 53 54 55 56 57

Digwyddiadau 
 Ananias, yr Archoffeiriad yn Jeriwsalem, yn cael ei yrru i Rufain ar ôl cael ei gyhuddo o drais
 Plinius yr Hynaf yn ysgrifennu hanes y rhyfeloedd yn yr Almaen
 Tiridates I, brawd Vologaeses I, brenin Parthia yn cipio grym yn Armenia
 Llywodraethwr Prydain, Publius Ostorius Scapula, yn marw tra'n ymgyrchu yn erbyn y Silwriaid yn ne-ddwyrain Cymru. Olynir ef gan Aulus Didius Gallus.

Genedigaethau

Marwolaethau 
 Publius Ostorius Scapula, llywodraethwr Prydain.

52

als:50er#52
Berfenw

Cyfuniad o ferf ac enw yw berfenw. Gall gyflawni swyddogaeth ramadegol berf neu enw fel gweithred ferfol. Gwrywaidd yw bron pob berfenw.

Mae canu yn enghraifft o ferfenw. Er enghraifft: 'Hyfryd yw canu adar mân.'

Ieithyddiaeth
Termau iaith
Brigantes

Llwyth Celtaidd yng ngogledd Lloegr oedd y Brigantes. Roedd eu tiriogaeth yn ymestyn dros y rhan fwyaf o Ogledd Lloegr a rhan o Ganolbarth Lloegr. Ceir yr enw Brigantium mewn nifer o leoedd ar y cyfandir, er enghraifft y Brigantii yn ardal yr Alpau.

Ymddengys na fu gwrthdrawiad rhwng y Brigantes a'r Rhufeiniaid yng ngyfonod cynnar y goncwest Rufeinig, ond yn 47, bu raid i lywodraethwr Prydain, Publius Ostorius Scapula, roi'r gorau i'w ymgyrch yn erbyn y Deceangli yng ngogledd-ddwyrain Cymru oherwydd helynt ymysg y Brigantes. Pan orchfygwyd Caradog gan y Rhufeiniaid mewn brwydr yn nhiriogaeth yr Ordoficiaid yn 51, aeth at Cartimandua, brenhines y Brigantes, i geisio nodded. Trosglwyddodd Cartimandua ef yn garcharor i'r Rhufeiniaid.

Yn y cyfnod yma, roedd Cartimandua a'i gŵr Venutius yn ochri gyda'r Rhufeiniaid, ond wedi iddynt ysgaru, trodd Venutius yn erbyn ei wraig a Rhufain. Cafodd Cartimandua gefnogaeth y Rhufeiniaid, ond cymerodd Venutius fantais ar helyntion Blwyddyn y Pedwar Ymerawdwr yn 69 i yrru ei wraig o'r orsedd.

Wedi i Vespasian ddod yn ymerawdwr, daeth Quintus Petillius Cerialis yn llywodraethwr Prydain, a dechreuodd ef ymgyrch yn erbyn y Brigantes. Ymddengys i goncwest lwyr gymeryd blynyddoedd lawer, ond erbyn i Fur Antoninus gael ei godi tua'r flwyddyn 140 roedd tiriogaeth y Brigantiaid yn cael ei rheoli'n llwyr gan y Rhufeiniaid.

Prif dduwies y Brigantiaid oedd Brigantia. Ceir sawl arysgrif ddefodol ar diriogaeth y llwyth sy'n dwyn ei henw, e.e. ar gerflun o gaer Birrens.

Llwythau Celtaidd Lloegr
Hanes Lloegr
Califf

Teitl Mwslimaidd a roddir i brif lwyodraethwr gwladol a chrefyddol fel olynydd i'r Proffwyd Mohamed yw califf (benthyciad o'r gair Saesneg caliph, sy'n seisnigiad o'r gair Arabeg). Gelwir gwladwriaeth a reolir gan califf neu olyniaeth galiffaidd yn califfiaeth.

Mae'r ddadl am y gwir olyniaeth galiffaidd yn un o'r rhwygiadau sylfaenol rhwng Mwslimiaid Shia a Sunni.

Gweler hefyd
Swltan

 
Y Byd Arabaidd
Islam
Pennau gwladwriaethau
Brigantia

Brigantia oedd prif dduwies y Brigantes, llwyth Celtaidd a drigai yn y tir sy'n ogledd Lloegr erbyn heddiw. Er iddi gael ei haddoli mewn rhannau eraill o'r Brydain Rufeinig yn ogystal, roedd hi'n dduwies arbennig i'r Brigantiaid, a enwir ar ei hôl, yn ôl pob tebyg.

Cedwir enw'r dduwies mewn saith arysgrif o'r cyfnod Rhufeinig. Mae dwy o'r rhain yn ei huniaethu â'r dduwies Rufeinig Victoria. Mae un arall yn ei huniaethu â  Caelestis, un o dduwiesau'r Gogledd Affrica Rufeinig. Mae cerflun o gaer Rufeinig Birrens, de'r Alban, yn ei phortreadu fel Minerva gyda choron ac adenydd Victoria. Awgryma'r dystiolaeth fod y Rhufeiniaid yn ei gweld fel duwies Buddugoliaeth gyda chysylltiad â'r nefoedd.

Ffynonellau
Bernhard Maier, Dictionary of Celtic religion and culture (Boydell Press, 1998)

Duwiesau
Mytholeg Geltaidd

it:Brigid#Brigantia
Harry Hall

Seiclwr rasio, adeiladwr fframiau a perchennog siop Seisnig oedd Harry Hall (ganwyd  1929 Manceinion, bu farw 28 Hydref 2007, Swydd Derby).

Harry Hall oedd peiriannydd Tom Simpson, ar cyntaf iw gyrraedd pan fu farw yn ystod Tour de France 1967. Adeiladodd fframiau beic a noddodd nifer o reidwyr gan gynnwys Robert Millar.

Yn 1957, rhoddodd ei yrfa fel argraffwr i fyny, aprynodd siop feiciau ar Hyde Road, Gorton, Manceinion ac ailenwyd y siop yn 'Harry Hall Cycles'. Dinistrwyd y siop ar 15 Mehefin 1996 gan fom yr IRA. Ymddeolodd yn 1989 er mwyn dychwelyd at rasio, gan basio'r busnes ymlaen i'w fab, Graham Hall. Enillodd bencampwriaethau meistri'r byd yr un flwyddyn.

Cyfeiriadau

Dolenni allanol
 Gwefan siop 'Harry Hall Cycles' 

Genedigaethau 1929
Marwolaethau 2007
Seiclwyr Seisnig
50

1g CC - 1g - 2g 
00au 10au 20au 30au 40au - 50au - 60au 70au 80au 90au 100au 
45 46 47 48 49 - 50 - 51 52 53 54 55

Digwyddiadau 
 Yr ymerawdwr Rhufeinig Claudius yn mabwysiadu Nero fel mab.
 Llywodraethwr Prydain, Publius Ostorius Scapula, yn dechrau ymgyrch yn erbyn y Silwriaid yn ne-ddwyrain Cymru, sy'n cael eu harwain gan Caradog
 Yr Apostolion yn cynnal Cyngor Jeriwsalem (tua'r dyddiad yma)
 Hero o Alexandria yn dyfeisio peiriant ager (tua'r dyddiad yma)

Genedigaethau

Marwolaethau 
 Abgarus o Edessa, brenin Osroene
 Aulus Cornelius Celsus, awdur De Medicina
 Gamaliel yr Hynaf, arweinydd Iddewon Babylonia
 Philo o Alexandria, athronydd Iddewig (tua'r dyddiad yma)

50
49

1g CC - 1g - 2g 
0au CC 0au 10au 20au 30au - 40au - 50au 60au 70au 80au 90au 
44 45 46 47 48 - 49 - 50 51 52 53 54

Digwyddiadau 
 Yr ymerawdwr Rhufeinig Claudius yn priodi ei nith Agrippina yr Ieuengaf (tua'r dyddiad yma).
 Llywodraethwr Prydain, Publius Ostorius Scapula, yn sefydlu colonia i gyn-lengfilwyr yn Camulodunum (Colchester). Sefydlir Verulamium (St Albans) fel municipium. Mae Ostorius Scapula yn symud lleng i ororau tiriogaeth y Silwriaid yn ne-ddwyrain Cymru, i baratoi ar gyfer ymgyrch yn eu herbyn.

Genedigaethau

Marwolaethau 

49

als:40er#49
Marchnata gair da

Dull o farchnata a hyrwyddo trwy drosglwyddo ymwybyddiaeth o gynnyrch neu wasanaeth yn eiriol (ar lafar neu yn ysgrifenedig, e.e. e-bost) yw marchnata gair da.

Dolenni allanol
  Ysgol Reolaeth Yale – Ymchwil ar air da 
  Cymdeithas Marchnata Gair Da
  Indecs Amlieithog y Diwydiant Gair Da
 gallwch.com — Hysbysebu a Gwerthiant – Pwysigrwydd gair da 

Cyfathrebu hyrwyddo a marchnata
Gair da
Ymddygiad defnyddwyr
48

1g CC - 1g - 2g 
0au CC 0au 10au 20au 30au - 40au - 50au 60au 70au 80au 90au 
43 44 45 46 47 - 48 - 49 50 51 52 53

Digwyddiadau 
 Wedi dienyddiad ei wraig Messalina, mae'r ymerawdwr Rhufeinig Claudius yn cael cytundeb y Senedd iddo briodi ei nith Agrippina yr Ieuengaf.
 Llywodraethwr Prydain, Publius Ostorius Scapula, yn cyhoeddi ei fwriad o ddiarfogi holl drigolion Prydain i'r de o Afon Trent ac i'r dwyrain o Afon Hafren. Mae'r Iceni yn gwrthryfela, ond yn cael eu gorchfygu.
 Yr ymosodiad Rhufeinig cyntaf ar lwythau Cymru, pan mae Ostorius Scapula yn dechrau ymgyrch yn erbyn y Deceangli yn ne-ddwyrain Cymru. Mae'n gorfod rhoi'r gorau i'r ymgyrch pan ddaw newyddion fod y Brigantes wedi gwrthryfela.
 Uchelwyr Gâl yn cael dod yn aelodau o Senedd Rhufain. Mae Claudius yn rhoi dinasyddiaeth Rufeinig i'r Aedui.

Genedigaethau

Marwolaethau 
 Messalina, trydydd gwraig yr ymerawdwr Claudius

48

als:40er#48
47

1g CC - 1g - 2g 
0au CC 0au 10au 20au 30au - 40au - 50au 60au 70au 80au 90au 
42 43 44 45 46 - 47 - 48 49 50 51 52

Digwyddiadau 
 Publius Ostorius Scapula yn olynu Aulus Plautius fel Llywodraethwr Prydain
 Yn yr Almaen, y Rhufeiniaid yn gorchfygu'r Chauci ac yn ymladd yn erbyn y Frisiaid
 Ananias yn dod yn Archoffeiriad yn Judaea
 Yr Apostol Paul yn dechrau efengylu

Genedigaethau

Marwolaethau 
 Vardanes I, brenin Parthia

47

als:40er#47
Trawsosod

Math o gyfnewidiad seinegol hanesyddol sy'n newid lle dwy sain yw trawsosod. Er enghraifft, mewn Cymraeg Canol disgwyddodd trawsosod yn y gair gwarchadw, a'r ddwy sain olaf, /d/ a /w/ yn newid lle, i lunio ffurf newydd gwarchawd, sy'n rhoi Cymraeg Diweddar gwarchod. Fel arfer mae trawsosod yn broses achlysurol; hynny yw, nid yw'n digwydd ym mhob gair sy'n cynnwys y seiniau pethnasol fel sy'n digwydd gyda'r rhan fwyaf o gyfnewidiadau seinegol. Fodd bynnag, mewn rhai ieithoedd, ceir enghreifftiau o drawsosod yn digwydd yn rheolaidd.

Enghreifftiau cyffredin o drawsosod mewn Cymraeg llafar diweddar yw ewyrth am ewythr, a brillyth am brithyll.

Ffynonellau 
 Watkins, T. Arwyn. 1961. Ieithyddiaeth. Caerdydd: Gwasg Prifysgol Cymru.

Ieithyddiaeth hanesyddol

nn:Metatese#Metatese i språk
Dadfathiad

Math o gyfnewidiad seinegol hanesyddol lle mae seiniau â nodweddion tebyg yn datblygu i fod yn llai tebyg i'w gilydd yw dadfathiad. Mae'n cyferbynnu â chymathiad, lle mae seiniau yn newid i ddod yn fwy tebyg i'w gilydd.

Yn y Gymraeg mae dadfathiad yn arbennig o gyffredin yn y llythrennau l, ll ac r. Enghreifftiau o ddadfathiad ar lafar yn y Gymraeg yw Chwefrol (Chwefror), arfedd (arfer) a cylleth (cyllell).

Ieithyddiaeth hanesyddol
46

1g CC - 1g - 2g 
0au CC 0au 10au 20au 30au - 40au - 50au 60au 70au 80au 90au 
41 42 43 44 45 - 46 - 47 48 49 50 51

Digwyddiadau 
 Cyfrifiad yn dangos fod mwy na 6,000,000 o ddinasyddion Rhufeinig.
 Wedi marwolaeth ei brenin, daw Thracia yn dalaith Rufeinig.

Genedigaethau 
 Plutarch, hanesydd Groegaidd (tua'r dyddiad yma)

Marwolaethau 
 Roimitalkes III, brenin teyrnas Sapes yn Thracia (llofruddiwyd)

46

als:40er#46
Pokémon

Cyfres o gemau fideo a grëwyd gan Satoshi Tajiri tua 1995 ac sy'n eiddo i Nintendo yw Pokémon (Japaneg: ポケモン). Crëwyd y gemau ar gyfer y Nintendo Game Boy yn wreiddiol ym 1996 yn Japan, ym 1998 yn yr Unol Daleithiau, ac ym 1999 yn Ewrop ac Awstralia. Y gemau cyntaf oedd Pokémon Coch, Pokémon Glas (Pokémon Gwyrdd yn Japan) a Pokémon Melyn. Cawsant eu dilyn gan Pokémon Aur, Pokémon Arian a Pokémon Crisial (rhwng 1999 a 2001, y daeth y Game Boy Colour); Pokémon Rhuddem, Pokémon Saffir a Pokemon Emrallt (rhwng 2002 a 2005 am y Game Boy Advance); Pokémon Fflamgoch a Pokémon Deilenwerdd (lansiwyd yn 2004 ar gyfer y Game Boy Advance. Mae'r rhain yn ailwampiadau o'r gemau gwreiddiol); a Pokémon Diemwnt, Pokémon Perl a Pokémon Platinwm (rhwng 2006 2009 am y Nintendo DS). Mae Pokémon CalonAur a Pokémon EnaidArian (ailwampiadau o Pokémon Aur a Pokémon Arian) bellach (o 2009 ymlaen) ar gael yn Japan ac fe fyddent ar gael yn yr Unol Daleithiau ac Ewrop yng nghanol 2010.

Pwrpas y gemau yw naill ai casglu pob un o'r 901 o greaduriaid ffug sy'n bodoli o fewn y drwydded, neu (wrth ddefnyddio tîm o 6 Pokémon) i frwydro fel hyfforddwr Pokémon ac i guro pob hyfforddwr arall, yna ennill y teitl o Pencampwr Pokémon y Byd.

Mae'r fasnachfraint yn cynnwys anime, manga, cardiau gwr masnachu, teganau, llyfrau a chyfryngau eraill. Erbyn hyn mae'r gyfres wedi gwneud biliynau o ddoleri ac yn 2009 cafodd y gyfres gofnod yn y Guinness Book of World Records o dan y teitl "Best Selling RPG of all time".

Bydd gem newydd sef Pokemon Sword and Shield yn cael ei ryddhau Tachwedd 15fed  2019.

Mae cymeraid newydd sef Impedimp ac nid yw wedi cael ei gyhoeddi eto.

Gêmau

Cymeriadau 
 Pikachu
 Jigglypuff
 Psyduck
 Wobbuffet
 Porygon
 Jynx
 Snorlax
 Marowak
 Tauros

Dolenni allanol 
 
 
  (yn Japaneg)
  (yn Saesneg)
  (yn Saesneg)

 
Gemau fideo
Teganau
Mynydd Twr

Mynydd Twr, pwynt uchaf Ynys Gybi, yw'r bryn uchaf ym Môn. Mae'n gorwedd tua 3 km i'r gorllewin o dref Caergybi, gan godi'n syth o Fôr Iwerddon ar ddwy ochr. Ar ei ochr ddwyreiniol ceir tŵr gwylio, neu oleudy, sy'n perthyn i gyfnod y Rhufeiniaid. Yn ogystal ceir grŵp o gytiau, Cytiau Tŷ Mawr, wedi eu hamgylchynu gan fur sy'n dyddio i Oes yr Haearn. Chwarelwyd y cerrig ar gyfer morglawdd Caergybi o'r mynydd yn ogystal; . Uchder cymharol, neu ”amlygrwydd” y copa, ydy 0metr: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf.

Enw 
Mae'r gair twr yn yr enw yn golygu 'pentwr, crug'. Mae tuedd weithiau i dybio mai'r gair tŵr sydd yma, a gwelir y ffurfiau anghywir 'Mynydd Tŵr' a 'Mynydd y Tŵr' o bryd i'w gilydd.

Caer y Twr
Ar ben Mynydd Twr ceir bryngaer neu bentref caerog a elwir yn Gaer y Twr. Mae'n dyddio i tua'r 2g OC ac yn amgáu tua 17 acer o dir. Garw ac anwastad yw'r tir oddi mewn a does dim olion o'r cytiau heddiw. Ceir caeau bychain ar ffurf terasau i'r gogledd-orllewin, tu allan i'r gaer. Mae'r mur amddiffynnol i'w gweld ar ei orau ar yr ochr ogleddol, gyda thrwch o 13 troedfedd a mur allanol sy'n cyrraedd 19 troedfedd o uchder gyda cherddedfa i'r amddiffynwyr tua llathen yn uwch na'r llawr mewnol.

Hamdden
Mae Mynydd Twr yn denu nifer o ymwelwyr, yn arbennig yn yr haf. Tuag 1 filltir i'r gorllewin ceir goleudy Ynys Lawd a daw nifer o bobl i weld yr adar sy'n nythu ar hyd y clogwyni rhwng Ynys Lawd a Mynydd Tŵr.

Y copa
Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Marilyn. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan “Database of British and Irish hills”. Uchder y copa o lefel y môr ydy 220m (722tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ddiwethaf ar 28 Hydref 2001.

Oriel

Gweler hefyd
Llyn Twrglas
Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
Rhestr o Gopaon Cymru
Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

Cyfeiriadau

Dolennau allanol
Clwb Mynydda Cymru
Lleoliad ar wefan Streetmap 
Lleoliad ar wefan Get-a-map 

Cadw
Caergybi
Copaon Marilyn
Twr
Safleoedd archaeolegol Ynys Môn
Trearddur
Ynys Gybi

Ynys oddi ar pen gogledd-orllewinol Ynys Môn yw Ynys Gybi (Saesneg: Holy Island). Ei harwynebedd yw tua 464 hectar neu 15.22 milltir sgwâr. Fe'i henwir ar ôl Sant Cybi, nawddsant Caergybi. Ceir nifer sylweddol o safleoedd hynafol ar yr ynys, yn feini hirion, siambrau claddau a chytiau'r Gwyddelod a safleoedd cysylltiedig â Christnogaeth gynnar ac olion Celtaidd. Yn ôl Cyfrifiad 2011, mae gan Ynys Gybi boblogaeth o 13,659 ac roedd 11,431 (84%) o'r boblogaeth yn byw yng Nghaergybi ei hun.

Daearyddiaeth
Y dref fwyaf ar yr ynys yw Caergybi, sy'n borthladd pwysig ers canrifoedd a lleoliad yr harbwr ar gyfer y llongau fferi i Iwerddon. Mynydd Twr (722 troedfedd, 220 m) yw bryn uchaf Ynys Gybi a gweddill Môn.

Ceir nifer o glogwynni ar hyd yr arfordir gorllewinol gydag ynysoedd bychain fel Ynys Lawd, gyda'i goleudy enwog, ac Ynys Arw. Cafwyd nifer o londdrylliadau dros y blynyddoedd. Mae tua 30 milltir o Lwybr Arfordirol Ynys Môn (sy'n 125 milltir o hyd) i'w gael o amgylch Ynys Gybi.

Gelwir y llain o fôr sy'n gwahanu Ynys Gybi a gweddill Môn yn Fae Cymyran, sy'n cynnwys y Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru a elwir yn Feddmanarch-Cymyran, ac a gofrestrwyd yn 1 Ionawr 1961 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle.

Cludiant
Cysylltir Ynys Gybi â thir mawr Môn gan sarnau sy'n dwyn y briffordd A5/A55 a Rheilffordd Arfordir Gogledd Cymru sy'n cysylltu Caergybi â Chaer a Llundain, a phont wreiddiol yr hen ffordd doll (A5). Yn ogystal ceir Pontrhydybont, a groesir gan ffordd 'B' ac sy'n llawer llai.

O Gaergybi mae gwasanaethau fferi ar gael i Dún Laoghaire a Dulyn, yn Iwerddon.

Cyfeiriadau

Dolenni allanol 
Cadwraeth ar Ynys Gybi 

 
Gybi
Ynys Castell

Ynys fechan yn Afon Menai sy'n gorwedd rhwng Ynys Môn ac Arfon yw Ynys Castell (cyfeiriad OS: SH 564727). Saif yng nghymuned Cwm Cadnant.

Mae'r ynys yn graig ymwthiol o schist Cyn-Gambriaidd sy'n gorwedd ar ymyl aber Afon Cadnant, oddi ar arfordir deheuol Môn, rhwng Ynys y Bîg ac Ynys Gaint. Mae sarn a orchuddir pan fo'r llanw'n uchel yn cysylltu'r ynys â'r brif ynys. Ceir tŷ preifat arni.

Afon Menai
Cwm Cadnant
Castell
Ynys y Bîg

Ynys fechan sy'n gorwedd yn Afon Menai, yw Ynys y Bîg. Saif yng nghymuned Cwm Cadnant.

Fe'i cysylltir ag Ynys Môn gan sarn ac mae'n eiddo preifat. Rhed y sarn o dir tŷ preifat, a elwir yn Ynys y Bîg yn ogystal, ac felly ni cheir mynediad i'r cyhoedd.

Mae'r ynys yn gorwedd tuag 1 filltir i'r gogledd-ddwyrain o Bont Menai. Gorchuddir yr ynys gan goedwig. Mae'n nythfa i grehyrod glas.

Afon Menai
Cwm Cadnant
Big
45

1g CC - 1g - 2g 
0au CC 0au 10au 20au 30au - 40au - 50au 60au 70au 80au 90au 
40 41 42 43 44 - 45 - 46 47 48 49 50

Digwyddiadau 
 Galba yn dod yn bennaeth Legio III Augusta.
 Yr ymerawdwr Claudius yn alltudio'r Iddewon o Rufain.

Genedigaethau 
 Statius, bardd Lladin

Marwolaethau 
 Claudia Julia, nith yr ymerawdwr Claudius a Messalina (neu 43/44)

45

als:40er#45
Teyrnas Unedig Prydain Fawr ac Iwerddon

Ym 1801, gan weithredu Deddf Uno 1800, cyfunwyd Teyrnas Prydain Fawr â Theyrnas Iwerddon (a fu dan reolaeth Seisnig uniongyrchol o 1169 hyd 1603) i greu Teyrnas Unedig Prydain Fawr ac Iwerddon. Wedi cread y Dalaith Rydd Wyddelig ym 1922, allan o 26 o siroedd Iwerddon, parhaodd 6 sir yn y gogledd yn rhan o'r Deyrnas Unedig, a chafodd y wladwriaeth ei hail-enwi yn Deyrnas Unedig Prydain Fawr a Gogledd Iwerddon ym 1927.

Nodweddir hanes y deyrnas gan dwf yr Ymerodraeth Brydeinig, a gyrhaeddodd ei hanterth yn oes y frenhines Victoria. Y ffactor bwysicaf yn hanes mewnol y deyrnas efallai oedd y galwadau cynyddol am ymreolaeth neu hunanreolaeth i Iwerddon, Cymru a'r Alban. Arweiniodd hyn yn y pen draw at sefydlu Saorstat Eireann a rhwygo'r wladwriaeth a'i hailenwi. Prin y ceir blwyddyn yn hanes y deyrnas na welwyd ei lluoedd arfog yn ymladd rhywle yn y byd, e.e. y Rhyfeloedd Napoleonaidd, Rhyfel Crimea, Rhyfel y Boer a'r Rhyfel Byd Cyntaf.

Brenhinoedd a breninesau Teyrnas Unedig Prydain Fawr ac Iwerddon 
Dyma restr o frenhinoedd a breninesau'r deyrnas Unedig o 1801 hyd 1927.
Siôr III (1760-1820), ŵyr Siôr II, brenin Prydain Fawr
Siôr IV (1820-1830), mab Siôr III
William IV (1830-1837), brawd Siôr IV
Victoria (1837-1901), nith William IV
Edward VII (1901-1910), mab Victoria
Siôr V (1910-1936) mab Edward VII

Gweler hefyd 
John Bull
Unoliaethwr
Yr Ymerodraeth Brydeinig

 
Cyn-wladwriaethau
Hanes Iwerddon
Hanes y Deyrnas Unedig
Ysgol Gynradd Gymunedol Comins Coch

Ysgol gynradd Saesneg yng Comins Coch, Ceredigion ydy Ysgol Gynradd Gymunedol Comins Coch. Roedd 141 o ddisgyblion yn yr ysgol yn 2005, rhwng yr oedran 4 a 11. Mae 96% o'r disgyblion yn dod o gartrefi lle mae Saesneg yn brif iaith.

Agorwyd yr ysgol cyn 1908. Cyhoeddwyd lluniau o ddisgyblion yr ysgol o 1908, 1911 ac 1935 ym Mhapur Bro Yr Angor. Cyhoeddwyd hanes yr ysgol yn rhifyn 106, Ebrill 1988 ar dudalen 6.

Dolenni Allanol
Gwefan Ysgol Gymuned Comins Coch

Ffynonellau

Comins Coch
Comins Coch

Am y pentref ym Mhowys, gweler Comins-coch, Powys

Pentref yng Ngheredigion ydy Comins Coch.

Mae Cymdeithas Gymunedol Comins Coch'' yn elusen gofrestredig sy'n rhedeg gwefan Comins Coch. Mae Ysgol Gymuned Comins Coch yn y pentref.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Cyfeiriadau

Y Faenor
Pentrefi Ceredigion
Melin Tregwynt

Melin wlân ydy Melin Tregwynt oddiar yr A487 ger Casmorys yn Sir Benfro. Mae melin wedi bod ar y safle ers yr 17g. Mae'r felin yn dal i weithio ac yn ffynnu hyd heddiw, mae wedi bod yn yn yr un teulu ers 1912.

Dolenni allanol
Gwefan Melin Tregwynt

Adeiladau rhestredig Gradd II Sir Benfro
Economi Sir Benfro
Hanes economaidd Cymru
Hanes Sir Benfro
Casmorys

Pentref bychan yng nghymuned Mathri, Sir Benfro, Cymru, yw Casmorys (Saesneg: Castle Morris). Saif yng ngogledd-orllewin y sir, rhwng Abergwaun a Tyddewi, oddiar ffordd yr A487. 

Roedd maenor Cymreig Castell Morris yn gorwedd o fewn cantref hynafol Pebediog (yn ddiweddarach y "hundred of Dewisland". Rhoddwyd y maenor i Maurice FitzGerald, Arglwydd Lanstephan gan ei frawd David FitzGerald, yna yr ail esgob Normanaidd Tyddewi.

Efallai y bydd Castell Maurice wedi caffael ei enw yn y 12g ar ôl Maurice FitzGerald, ond fe all fod yn olion llawer mwy hynafol o'r enw cyn-Normanaidd Cymreig - Castell Marlais - Marlais ac yna'n enw cyrhaeddiad y Gorllewin Afon Cleddau sy'n llifo yn syth islaw'r pentref.

Yn 1302 sicrhaodd Syr John Wogan, canghellor Dewi Sant, grant maenor Castell Morris ar gyfer esgob Tyddewi.

I'r gogledd-ddwyrain o groesffordd y pentref mae ffermdy Rhestredig Gradd II Pencnwc, adeilad sylweddol cynnar a diwedd y 19eg ganrif a oedd gynt yn rhan o ystad Esgob Tyddewi, wedi'i brydlesu gan Abraham Leach yn 1843, ac a feddiannwyd gan William Evans. Mae'r fferm yn meddiannu safle hen gastell pren gyda sylfeini cerrig, ac nid oes unrhyw olion gweladwy mwyach.

Cyfeiriadau

Mathri
Pentrefi Sir Benfro
Sheer Heart Attack

Trydedd albwm gan Queen yw Sheer Heart Attack (1974).

Traciau

 "Brighton Rock" (May) – 5:08
 "Killer Queen" (Mercury) – 3:01
 "Tenement Funster" (Taylor) – 2:48
 "Flick of the Wrist" (Mercury) – 3:19
 "Lily of the Valley" (Mercury) – 1:43
 "Now I'm Here" (May) – 4:10
 "In the Lap of the Gods" (Mercury) – 3:20
 "Stone Cold Crazy" (Deacon/May/Mercury/Taylor) – 2:12
 "Dear Friends" (May) – 1:07
 "Misfire" (Deacon) – 1:50
 "Bring Back That Leroy Brown" (Mercury) – 2:13
 "She Makes Me (Stormtrooper in Stilettos)" (May) – 4:08
 "In the Lap of the Gods...Revisited" (Mercury) – 3:42

Albymau 1974
Albymau Saesneg
Llanychaer

Pentref bychan yng nghymuned Cwm Gwaun, Sir Benfro, Cymru, yw Llanychaer (Llannerch-aur yn wreiddiol); ceir y ffurf Llanychâr hefyd (Saesneg: Llanychaer Bridge). Saif yng ngogledd y sir, ar lan Afon Gwaun, i'r de-ddwyrain o Abergwaun. Mae'r enw Saesneg yn cyfeirio at yr hen bont ar Afon Gwaun.

Roedd 176 o drigolion yn byw yn y pentref yn 1833.

Cyfeiriadau

Cwm Gwaun
Pentrefi Sir Benfro
Melin

Gallai melin gyfeirio at un o sawl peth. Mae'r enghreifftiau amlycaf yn cynnwys:

melin afalau, i wneud diod seidr
melin ban
melin bapur
melin bupur
melin ddŵr
melin ddyrnu (amaeth)
melin eithin (amaeth)
melin flawd
melin frag, i wneud wisgi
melin gnau, i dorri cnau
melin goffi, i wneud coffi
melin gotwm
melin heli (gw. Y Felinheli)
melin law, i wneud blawd a.y.y.b.
melin lif, i dorri pren
melin weddi (Bwdiaeth)
melin wlân
melin wynt

Mae melindy yn hen ewn am garchar.
Teyrnas Prydain Fawr

Roedd Teyrnas Prydain Fawr (a elwir weithiau, ond yn anghywir, yn Deyrnas Unedig Prydain Fawr), yn wladwriaeth yng Ngorllewin Ewrop, a fodolai o 1707 hyd 1800. Cafodd ei chreu trwy uniad Teyrnas yr Alban a Theyrnas Lloegr, dan Ddeddfa Uno 1707, i greu teyrnas unigol yn cynnwys Prydain Fawr i gyd (Lloegr, Cymru a'r Alban heddiw). Addaswyd senedd Lloegr i greu senedd newydd, Senedd Prydain Fawr yn San Steffan, Llundain, gyda llywodraeth newydd seiliedig ar hen lywodraeth Lloegr, i'w rheoli. Paratowyd y tir ar gyfer yr uniad gan y ffaith fod teyrnasoedd yr Alban a Lloegr (a oedd yn cynnwys Cymru at bwrpasau deddfwriaethol) wedi rhannu'r un teyrn ers i Iago VI, Brenin yr Alban, ddod yn frenin Lloegr yn 1603.

Cymerodd Teyrnas Unedig Prydain Fawr ac Iwerddon le Teyrnas Prydain Fawr yn 1801 pan lyncwyd Teyrnas Iwerddon gan Ddeddf Uno 1800 ar ôl methiant y Gwrthryfel Gwyddelig yn 1798.

Llywodraeth

Brenhinoedd a breninesau 
 Anne, brenhines Prydain Fawr (1707–1714)
 Siôr I, brenin Prydain Fawr (1714–1727)
 Siôr II, brenin Prydain Fawr (1727–1760)
 Siôr III, brenin Prydain Fawr (1760–1801)

Am fod tri brenin o'r enw Siôr yn rheoli, cyfeirir at gyfnod eu teyrnasiad fel y "Cyfnod Sioraidd."

Prif Weinidogion 
 Robert Walpole (1721–1742)
 William Pitt yr Ieuengaf (1783-1810)

Gweler hefyd 
 Senedd Prydain Fawr

 
Prydain Fawr
Cyn-wladwriaethau Ewrop
Gwladwriaethau a thiriogaethau a sefydlwyd ym 1707
Gwladwriaethau a thiriogaethau a ddadsefydlwyd ym 1800
Hanes gwleidyddol y Deyrnas Unedig
Hanes Prydain Fawr
The Maltese Falcon (ffilm 1941)

Ffilm du am drosedd gan y cyfarwyddwr John Huston yw The Maltese Falcon a gyhoeddwyd yn 1941. Fe'i cynhyrchwyd gan Hal B. Wallis yn Unol Daleithiau America Lleolwyd y stori yn San Francisco ac yno hefyd y cafodd ei ffilmio. Sgwennwyd y sgript yn wreiddiol yn Saesneg a hynny gan Dashiell Hammett a chyfansoddwyd y gerddoriaeth gan Adolph Deutsch.

Y prif actorion yn y ffilm hon yw Humphrey Bogart, Peter Lorre, Walter Huston, Mary Astor, Gladys George, Lee Patrick, Barton MacLane, Sydney Greenstreet, Charles Drake, Ward Bond, Elisha Cook Jr., Creighton Hale, Emory Parnell, Hank Mann, Jack Mower, Jerome Cowan, James Burke a John Hamilton. Mae'r ffilm The Maltese Falcon yn 101 munud o hyd a chafodd ei ffilmio mewn du a gwyn. 

Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 1941. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd Ball of Fire sef ffilm gomedi Americanaidd sy’n parodio’r chwedl Eira Wen a’r Saith Corach, gan y cyfarwyddwr Howard Hawks. Hyd at 2022 roedd o leiaf 66,300 o ffilmiau Saesneg wedi gweld golau dydd. 
Arthur Edeson oedd sinematograffydd ('cyfarwyddwr ffotograffi') y ffilm hon a chafodd ei golygu gan Tom Richards sydd ymhlith y golygyddion mwyaf toreithiog. Mae'r ffilm hon wedi’i seilio ar waith cynharach, The Maltese Falcon, sef gwaith ysgrifenedig gan yr awdur Dashiell Hammett a gyhoeddwyd yn 1930.

Cyfarwyddwr

Ganwyd y cyfarwyddwr ffilm John Huston ar 5 Awst 1906 yn Nevada, Missouri a bu farw ym Middletown, Rhode Island ar 11 Ionawr 2002. Roedd yn fwyaf cynhyrchiol yn 1930 ond ni ellir dweud fod y gwaith wedi cyrraedd enwogrwydd byd-eang. Derbyniodd ei addysg yn Ysgol Uwchradd Abraham Lincoln.
Ymhlith y gwobrau mae wedi'u hennill y mae:

Derbyniad

Gweler hefyd
Cyhoeddodd John Huston nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:

Cyfeiriadau

Ffilmiau gan gyfarwyddwyr ffilm gwrywaidd Saesneg
Ffilmiau du a gwyn
Ffilmiau du a gwyn o Unol Daleithiau America
Dramâu o Unol Daleithiau America
Ffilmiau Saesneg
Ffilmiau o Unol Daleithiau America
Dramâu
Ffilmiau 1941
Ffilmiau a gynhyrchwyd gan Warner Bros.
Ffilmiau gyda dros 10 o actorion lleisiol
Ffilmiau a olygwyd gan Tom Richards
Ffilmiau a ddosbarthwyd drwy fideo ar alwad
Ffilmiau sydd a'u stori wedi'i lleoli yn San Francisco
Beetlejuice

Ffilm gomedi
ffantasi gan Tim Burton gyda Michael Keaton, Alec Baldwin, Geena Davis, Catherine O'Hara ac Winona Ryder yw Beetlejuice (1988).

Actorion 
Alec Baldwin - Adam Maitland
Geena Davis - Barbara Maitland
Winona Ryder - Lydia Deetz
Catherine O'Hara - Delia Deetz
Jeffrey Jones - Charles Deetz
Michael Keaton - Betelgeuse
Glenn Shadix - Otho
Sylvia Sidney - Juno

Ffilmiau 1988
Ffilmiau a gyfarwyddwyd gan Tim Burton
Ffilmiau comedi Saesneg o'r Unol Daleithiau
Ffilmiau ffantasi Saesneg o'r Unol Daleithiau
Ffilmiau Warner Bros.
Tim Burton

Cyfarwyddwr ac ysgrifennwr ffilm Americanaidd ydy Timothy "Tim" William Burton (ganed 25 Awst 1958).

Ffilmiau 
 Beetlejuice (1988)
 Batman (1989)
 Edward Scissorhands (1990)
 Batman Returns (1992)
 Ed Wood (1994)
 Mars Attacks! (1996)
 Sleepy Hollow (1999)
 Planet of the Apes (2001)
 Big Fish (2003)
 Charlie and the Chocolate Factory (2005)
 Corpse Bride (2005)
 Sweeney Todd: The Demon Barber of Fleet Street (2007)
 Alice in Wonderland (2010)
 Dark Shadows
 Gawyan
 Abraham Lincoln, Vampire Hunter
 Frankenweenie (2012)
 Monsterpocalypse (2012)

Genedigaethau 1958
Cyfarwyddwyr ffilm Americanaidd
44

1g CC - 1g - 2g 
0au CC 0au 10au 20au 30au - 40au - 50au 60au 70au 80au 90au 
39 40 41 42 43 - 44 - 45 46 47 48 49

Digwyddiadau 

 Yr ymerawdwr Claudius yn dychwelyd i Rufain wedi ei ymweliad a Phrydain. Mae de-ddwyrain yr ynys yn awr yn nwylo'r Rhufeiniaid.
 Mauretania yn dod yn dalaith Rufeinig.
 Ar farwolaeth Herod Agrippa, mae Judaea yn dod dan lywodraethwr Rhufeinig.
 Cuspius Fadus, llywodraethwr Judea (44–46), yn gorchfygu gwrthryfel Theudas.
 Pomponius Mela yn ysgrifennu De situ orbis, ar ddaearyddiaeth y byd.

Genedigaethau

Marwolaethau 
 Iago fab Sebedeus (merthyrwyd)
 Agrippa I, tetrarch Judea
 Theudas, gwrthryfelwr Iddewig (dienyddiwyd)

Cyfeiriadau

44

als:40er#44
Iago fab Sebedeus

Am bobl a chymeriadau eraill sy'n dwyn yr enw Iago, gweler Iago (gwahaniaethu)

Un o'r deuddeg Apostol oedd Iago fab Sebedeus neu Sant Iago (bu farw 44). Roedd yn fab i Sebedeus a Salome, ac yn frawd i Ioan. Dywedir ei fod ef a'r frawd yn bysgotwyr ar lan Môr Galilea pan alwyd hwy gan Iesu fel disgyblion.

Yn diweddarach, cofnodir yn Actau'r Apostolion i Herod Agrippa ddienyddio Iago a chleddyf. Yn ôl y traddodiad, aethpwyd a'i weddillion i'w claddu i Santiago de Compostela yn Galicia yng ngogledd-orllewin Sbaen. Daeth Iago yn nawdd-sant Sbaen, ac ystyrir Santiago de Compostela gan Gatholigion fel trydedd dinas sanctaidd, ar ôl Jeriwsalem a Rhufain. Mae'r ddinas wedi bod yn gyrchfan boblogaidd i bererinion o'r Canol Oesoedd ymlaen.

Apostolion
Cymeriadau'r Testament Newydd
Marwolaethau 44
Y Gymuned Ewropeaidd

Sefydlwyd y Gymuned Ewropeaidd (CE) yn wreiddiol ar 25 Mawrth 1957, pan lofnodwyd Cytundeb Rhufain, dan enw'r Gymuned Economaidd Ewropeaidd (CEE).

O'r tair cymuned wreiddiol (y Gymuned Economaidd Ewropeaidd, y Gymuned Ewropeaidd Glo a Dur a'r Gymuned Ewropeaidd Ynni Atomig), daeth y CEE yn fuan yn fwyaf pwysig, ac ychwanegodd y cytundebau dilynol feysydd pellach o gymhwysedd, yn ymestyn y tu hwnt i'r maes economaidd yn unig. Arhosodd y ddwy gymuned arall yn gyfyngedig dros ben. Ym 1967, cyfunwyd sefydliadau'r tair cymuned gan y Cytundeb Cyfuno. Peidiodd y CEGD â bodoli pan ddibennodd Cytundeb Paris, oedd wedi'i sefydlu, yn 2002. Ystyrid bod y cytundeb yn ddiangen, a daeth glo a dur yn ddarostyngedig i Gytundeb y CE.

Pan ddaeth Cytundeb Maastricht i rym yn Nhachwedd 1993, ailenwyd y Gymuned Economaidd Ewropeaidd yn Gymuned Ewropeaidd. Daeth y Gymuned Ewropeaidd, ynghyd â'r CEGD ac Euratom, yn biler cyntaf yr Undeb Ewropeaidd sy'n bodoli heddiw.

Gweler hefyd
 Hanes yr Undeb Ewropeaidd
 Refferendwm y Deyrnas Unedig ar aelodaeth o'r Undeb Ewropeaidd, 2016

Llinell amser

Hanes yr Undeb Ewropeaidd
Sefydliadau 1957
Christian Slater

Actor Americanaidd yw Christian Slater (ganwyd Christian Michael Leonard Hawkins 18 Awst, 1969).

Ffilmiau 
The Legend of Billie Jean (1985)
The Name of the Rose (1986)
Twisted (1986)
Tucker: The Man and His Dream (1988)
Heathers (1989)
Gleaming the Cube (1989)
The Wizard (1989)
Beyond the Stars (1989)
Tales from the Darkside: The Movie (1990)
Young Guns II (1990)
Pump Up the Volume (1990)
Star Trek VI: The Undiscovered Country (1991)
Robin Hood: Prince of Thieves (1991)
Mobsters (1991)
FernGully: The Last Rainforest (1992)
Kuffs (1992)
True Romance (1993)
Untamed Heart (1993)
Interview with the Vampire: The Vampire Chronicles (1994)
Jimmy Hollywood (1994)
Murder in the First (1995)
Bed of Roses (1996)
Broken Arrow (1996)
Austin Powers: International Man Of Mystery (1997)
Hard Rain (1998)
Very Bad Things (1998)
Home Team (1999)
The Contender (2000)
Cletis Tout (2001)
3000 Miles to Graceland (2001)
Windtalkers (2002)
The Confessor (2004)
Alone in the Dark (2005)
Mindhunters (2005)
Bobby  (2006)
Hollow Man 2 (2006)
He Was a Quiet Man (2007)
Slipstream (2007)

Actorion Americanaidd
Pobl o Ddinas Efrog Newydd
Genedigaethau 1969
Mynydd Du (Sir Gaerfyrddin)

Am y Mynydd Du yn Sir Fynwy, gweler Mynydd Du (Mynwy).

Cadwyn o fynyddoedd yn Sir Gaerfyrddin yw'r Mynydd Du, sy'n gorwedd ym mhen gorllewinol Parc Cenedlaethol Bannau Brycheiniog. Fan Brycheiniog (802 m) yw copa uchaf y Mynydd Du. Yr unig ffordd fawr i groesi'r ardal yw'r A4069, rhwng Brynaman a Llangadog; . Uchder cymharol, neu ”amlygrwydd” y copa, ydy 549 metr: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf.

Ymestyn y gadwyn o gyffiniau Rhydaman yn y de-orllewin hyd Pontsenni yn y gogledd-ddwyrain. Mynyddoedd Hen Dywodfaen Coch a chalchfaen ydynt yn bennaf. Mae'r Mynydd Du yn rhan o barc daearegol newydd Fforest Fawr.

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Marilyn (mynydd), Hewitt a Nuttall. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghyd ar wefan “Database of British and Irish hills”. Uchder y copa o lefel y môr ydy 703 metr (2306 tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 28 Hydref 2001.

Copaon cyfagos

Cefn Carn Fadog (505 m)
Fan Brycheiniog (802 m)
Foel Fraith (604 m)
Garreg Lwyd (616 m)
Mynydd Myddfai
Fan Hir (761 m)
Picws Du (749 m)
Trichrug (415 m)

Llên gwerin
Mae'r Mynydd Du a'r cylch yn ardal gyfoethog ei chwedlau gwerin. Yr enwocaf yw honno am Arglwyddes Llyn y Fan Fach. Yma hefyd y lleolir chwedl Llyn Llech Owain a chwedl Ogof Craig y Ddinas. Ar odre gogleddol y Mynydd Du ceir pentref Myddfai, cartref Meddygon Myddfai yn yr Oesoedd Canol.

Darllen pellach
Aneirin Talfan Davies, Crwydro Sir Gâr (Llyfrau'r Dryw, Llandybie, 1955; ail arg. 1970)
Gomer Morgan Roberts, Chwedlau Dau Fynydd (Llyfrau'r Dryw, Llandybie, 1948)

Gweler hefyd
Parc Cenedlaethol Bannau Brycheiniog
Rhestr mynyddoedd Cymru
Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
Rhestr mynyddoedd Cymru
Rhestr o Gopaon Cymru
Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

Dolennau allanol
Clwb Mynydda Cymru
Lleoliad ar wefan Streetmap 
Lleoliad ar wefan Get-a-map

Cyfeiriadau

Mynyddoedd a bryniau Powys
Mynyddoedd a bryniau Sir Gaerfyrddin
Copaon Marilyn
Copaon Hewitt
Copaon Nuttall
43

1g CC - 1g - 2g 
0au CC 0au 10au 20au 30au - 40au - 50au 60au 70au 80au 90au 
38 39 40 41 42 - 43 - 44 45 46 47 48

Digwyddiadau 

 Dechrau concwest Prydain gan y Rhufeiniaid. Mae Aulus Plautius yn glanio gyda pedair lleng a nifer tebyg o filwyr cynorthwyol, ac yn cael ei wrthwynebu gan Caradog a Togodumnus. Wedi i'r Rhufeiniaid ennill brwydrau ger Afon Medway ac Afon Tafwys, mae Aulus Plautius yn aros i ddisgwyl yr ymerawdwr Claudius cyn cipio dinas Camulodunum. Sefydlir dinas Londinium (Llundain). Yn ddiweddarach mae un lleng dan Vespasian yn dechrau ymgyrch yn ne-orllewin Lloegr.
 Y Rhufeiniaid yn cipio Lycia yn Asia Leiaf, ac yn ei chyfuno a Pamphylia i greu talaith.

Genedigaethau 
 Martial, bardd Rhufeinig

Marwolaethau 
 Togodumnus, brenin y Catuvellauni
 Julia, merch merch Drusus yr Ieuengaf, wyres yr ymerawdwr Tiberius a nith Claudius, dienyddiwyd (neu gorfodwyd i'w ladd ei hun) ar gais Messalina

43

als:40er#43
Aulus Plautius

Cadfrifog a gwleidydd Rhufeinig oedd Aulus Plautius (bu farw efallai tua 60). Mae'n fwyaf adnabyddus fel arweinydd yr ymosodiad Rhufeinig ar Brydain yn 43 OC.

Nid oes llawer o wybodaeth ar gael am yrfa gynnar Aulus Plautius, ond ymddengys iddo fod a rhan mewn gorchfygu gwrthryfel caethweision yn Apulia, efallai yn 24, gyda Marcus Aelius Celer. Bu'n gonswl yn ail hanner 29, ac yn llywodraethwt talaith, efallai Pannonia, yn gynnar yn nheyrnasiad yr ymerawdwr Claudius.

Dewisodd Claudius ef i arwain yr ymosodiad ar Brydain. Glaniodd yn 43, gyda'r esgus o roi cymorth i Verica, brenin yr Atrebates, oedd wedi ei ddiorseddu gan y Catuvellauni. Roedd ganddo bedair lleng, IX Hispana, II Augusta, XIV Gemina, a XX Valeria Victrix, a thua 20,000 o filwyr cynorthwyol.

Gorchfygodd Aulus Plautius arweinwyr y Catuvellauni, Caradog a Togodumnus, mewn dwy frwydr, un ar Afon Medway a'r llall ar Afon Tafwys, yna arhosodd i ddisgwyl yr ymerawdwr Claudius cyn cipio prifddinas y Catuvellauni, Camulodunum (Colchester heddiw). Lladdwyd Togodumnus yn y brwydro, ond dihangodd Caradog tua’r gorllewin. Daeth Plautius yn llywodraethwr cyntaf Prydain, swydd a ddaliodd hyd y flwyddyn 47 pan olynwyd ef gan Publius Ostorius Scapula.

Dywedir i wraig Plautius, Pomponia Graecina, wisgo dillad galar am 40 mlynedd wedi marwolaeth ei pherthynas Julia, merch Drusus yr Ieuengaf, trwy law Claudius a Messalina. Yn 57 cyhuddwyd hi o ddilyn "ofergoelion tramor", efallai Cristionogaeth. Yn ôl cyfraith Rhufain, rhoddwyd hi ar brawf gan ei gŵr ym mhresenoldeb ei thylwyth, ac fe'i cafwyd yn ddieuog.

Milwyr Ymerodraeth Rhufain
Llywodraethwyr Rhufeinig Prydain
Llyn y Fan Fawr

Llyn yng ngodre gogleddol ardal y Mynydd Du, de Powys, yw Llyn y Fan Fawr. Mae'n rhan o Barc Cenedlaethol Bannau Brycheiniog.

Gorwedd y llyn yng nghesail Fan Brycheiniog. Yma mae afon Tawe yn tarddu gan lifo i'r dwyrain ac yna i'r de-orllewin i lawr i Fae Abertawe. Rhai milltiroedd i'r dwyrain, yn Sir Gaerfyrddin, ceir ei chwaer-lyn, Llyn y Fan Fach, sydd â lle amlwg yn llên gwerin Cymru.

Fan Fawr
Y Gribyn

Y Gribyn (795 m / 2,608') (neu Bryn Teg) yw trydydd copa uchaf Bannau Brycheiniog, yn ne Powys. Mae'n rhan o Barc Cenedlaethol Bannau Brycheiniog ac yn gorwedd yn agos i Ben y Fan, mynydd uchaf y grŵp.

Uchder 
Uchder y copa o lefel y môr ydy 795 metr (2608 tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 28 Hydref 2001. Uchder cymharol, neu ”amlygrwydd” y copa, ydy 665metr: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf. 

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Hewitt, Nuttall a HuMP. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan “Database of British and Irish hills”.

Llwybrau 
Gellir dringo Cribyn o ddau gyfeiriad. Y llwybr hawsaf a mwyaf poblogaidd yw'r hwnnw sy'n cychwyn o fforest Taf Fechan ger cronfa ddŵr Pontsticill.

Cyfeiriadau

Ffynonellau
Ioan Bowen Rees, Dringo Mynyddoedd Cymru (Gwasg Gee, Dinbych, 1965)

Gweler hefyd
Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
Rhestr mynyddoedd Cymru
Rhestr o Gopaon Cymru
Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

Dolennau allanol
Clwb Mynydda Cymru
Lleoliad ar wefan Streetmap 
Lleoliad ar wefan Get-a-map

Mynyddoedd a bryniau Powys
Eiddo'r Ymddiriedolaeth Genedlaethol yng Nghymru
Copaon Hewitt
Copaon Nuttall
Copaon HuMP