alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
Crach Ffinnant

Brudiwr a bardd a gysylltir ag Owain Glyn Dŵr oedd Crach Ffinnant (fl. 1380au - 1400au).

Bywgraffiad
Enw barddol yw Crach Ffinnant ; ni wyddys ei enw personol. Mae'n enghraifft dda o'r llysenwau difrïol a arferid gan nifer o Gymry'r Oesoedd Canol. Ceir cyfeiriad at 'Y Crach' fel enw bardd anhysbys ac mae'n bosibl mai Crach Ffinnant a olygir. Ceir mwy nag un lle o'r enw Ffinnant, e.e. Pont Ffinnant ger Dinas Mawddwy, ond does dim modd dweud fod Crach Ffinnant yn frodor o'r ardal honno, er ei bod yn bosiblrwydd.

Ychydig o ffeithiau cadarn sydd ar gael amdano. Cofnodir iddo fynd i'r Alban gyda Owain Glyn Dŵr yn 1384 pan gafodd Glyn Dŵr a'i frawd Tudur eu gwysio gan Rhisiart II o Loegr i wasanaethu gyda chatrawd o Gymry eraill dan Syr Gregory Sais yng ngarsiwn Berwick. Mae'r ail gofnod amdano yn dweud ei fod wrth ochr Glyn Dŵr pan lawnsiwyd y gwrthryfel ar 16 Medi 1400, yng Nglyndyfrdwy, Meirionnydd, trwy gyhoeddi Glyn Dŵr yn Dywysog Cymru.

Mae'n amlwg fod Crach Ffinnant wedi gwasanaethu fel bardd teulu i Glyn Dŵr ar fwy nag un achlysur, er na cheir testunau ganddo yn y llawysgrifau sydd wedi goroesi. Ymddiddorai Glyn Dŵr, fel pob Cymro bron, yn y brudiau, sef y daroganau ar gân a thestunau rhyddiaith sy'n ymwneud â daroganu dyfodiad y Mab Darogan i arwain y Cymry i fuddugoliaeth yn erbyn y Saeson. Mae'n rhesymol tybio, felly, fod Crach Ffinnant yn cynghori Glyn Dŵr ar faterion gwleidyddol a strategol yng nghyd-destun y brudiau (gwyddys fod Glyn Dŵr wedi ymgynghori â'r brudiwr ac ysgolhaig Hopcyn ap Tomas yn 1404, er enghraifft).

Cof amdano
Pan ddathlwyd ymosodiadau Glyn Dŵr ar Gaernarfon (ar bedwar achlysur, 1401-1404) yn 2004, cymerodd y bardd a cherddor Twm Morys ran Crach Ffinnant mewn pasiant i nodi'r achlysur.

Cyfeiriadau

Brudwyr
Beirdd yr Uchelwyr
Beirdd Cymraeg
Genedigaethau'r 14eg ganrif
Gwrthryfelwyr Cymreig
Llenorion Cymreig y 14eg ganrif
Llenorion Cymreig y 15fed ganrif
Marwolaethau'r 15fed ganrif
Owain Glyn Dŵr
Pobl o Wynedd
Tudur ap Gruffudd

Tudur ap Gruffudd neu Tudur ap Gruffudd Fychan (c.1357 - 1405) oedd un o ddau frawd Owain Glyn Dŵr ac un o gapteiniaid blaenaf y tywysog hwnnw.

Bywgraffiad
Prin yw'r cofnodion penodol amdano. Cafodd ei eni tua'r flwyddyn 1357, dwy neu dair mlynedd ar ôl geni Glyn Dŵr ei hun, yn fab i Gruffudd Fychan (m. cyn 1370) a'i wraig Elen ferch Tomas ap Llywelyn. Diau iddo gael ei fagu ar aelwyd Sycharth, maenordy y teulu.

Bu Tudur yn gydymaith agos i Glyn Dŵr o'r cychwyn cyntaf. Cofnodir iddo fynd i'r Alban gyda'i frawd a'r brudiwr Crach Ffinnant yn 1384 pan gawsant eu gwysio gan y brenin Rhisiart II o Loegr i wasanaethu gyda chatrawd o Gymry eraill yng ngarsiwn Berwick. Ymddengys ei fod yno tan 1385. Ymhlith y milwyr yno oedd Henry Percy, Iarll 1af Northumberland, a'i fab Hotspur; dau ŵr a fyddai'n chwarae rhan bwysig yn nes ymlaen yng ngwrthryfel Owain Glyn Dŵr. Roedd y brodyr gyda'i gilydd yng ngosgordd Iarll Arundel yn 1387 yn ogystal.

Mae'r ail gofnod amdano yn dweud ei fod wrth ochr Glyn Dŵr pan lawnsiwyd y gwrthryfel ar 16 Medi 1400, yng Nglyndyfrdwy, Meirionnydd, trwy gyhoeddi Glyn Dŵr yn Dywysog Cymru. Cyfeirir ato fel arglwydd Gwyddelwern.

Er na cheir cyfeiriadau ato yn bersonol, gellir derbyn fod Tudur wedi cymryd rhan mewn llawer o'r brwydro dros y blynyddoedd nesaf a welodd Glyn Dŵr yn ymestyn ei awdurdod dros rhan helaeth o'r wlad.

Lladdwyd Tudur ym Mrwydr Pwll Melyn, ym mis Mai 1405.

Cyfeiriadau

Cymry'r 14eg ganrif
Cymry'r 15fed ganrif
Genedigaethau'r 1350au
Gwrthryfelwyr Cymreig
Llinach Mathrafal
Owain Glyn Dŵr
Marwolaethau 1405
Pobl o Bowys
Cefn-llys

Roedd Cefn-llys (hefyd Llanfihangel Cefn-llys) yn dref ganoloesol yng nghwmwd Dinieithon, yng nghantref Maelienydd, de Powys, yng nghanolbarth Cymru.

Hanes a hynafiaethau
Erbyn heddiw dim ond Eglwys Sant Fihangel sy'n dal i sefyll yno, gyda thwmpathau gerllaw yn dynodi safleoedd adeiladau eraill yn y dref fechan, a barhaodd yn breswylfa hyd y 1800au. Gerllaw ar ben y graig a adwaenir fel Craig y Castell ceir adfeilion Castell Cefn-llys. Mae'r castell a'i graig, a'r dref wrth ei gwaelod, yn cael eu amgylchunu bron yn llwyr gan ddolen ar afon Ieithon, sy'n llifo heibio ar ei ffordd i Landrindod, tua milltir i lawr yr afon.

Er mai Castell Cefn-llys yw'r enw, mewn gwirionedd ceir adfeilion dau gastell ar ddau ben y graig. Cawsant eu codi y naill ar ôl y llall gan yr arglwydd Eingl-Normanaidd lleol Roger Mortimer o Wigmore yn ystod ei frwydro â Llywelyn ap Gruffudd, Tywysog Cymru, am reolaeth ar gantref Maelienydd. Codwyd y castell cyntaf, ar ben gogleddol y graig, yn 1242 a chafodd ei ddifetha yn 1262 gan Gymry Maelienydd yn enw Llywelyn ap Gruffudd ac er mwyn tanseilio awdurdod Mortimer yn yr ardal. Codwyd yr ail gastell, ar ben deheuol y graig, yn 1268 ; goroesodd helbulion y cyfnod ond roedd yn adfail erbyn 1588.

Chwedl Draig Fforest Clud
Yn ôl traddodiad llên gwerin lleol, bu draig yn byw yn Fforest Clud ers talwm. Am ei bod yn aflonyddu cymaint ar y trogolion, codasant cylch o bedair eglwys i'w hamgylchynnu. Cysegrwyd y pedair eglwys hynny, sef eglwysi Llanfihangel Cefn-llys, Llanfihangel Rhydieithon, Llanfihangel Nant Melan a Llanfihangel Cascob, i'r archangel Sant Mihangel, sy'n gorchfygu'r ddraig yn y Beibl. Credid y byddai'r ddraig yn deffro eto pe dinistrid unrhyw un o'r pedair eglwys

Llyfryddiaeth
R. R. Davies, The Age of Conquest : Wales 1063-1415 (Rhydychen, 1987)
J. Beverley Smith, Llywelyn ap Gruffudd, Tywysog Cymru (Caerdydd, 1986)

Cyfeiriadau

Dolenni allanol
Cefn-llys a'i gastell
Castell Cefn-llys
Llun o'r awyr o safle tref a chastell Cefn-llys 
Eglwys Cefn-llys ar wefan Deoniaeth Abertawe ac Aberhonddu 

Adeiladau ac adeiladwaith y 13eg ganrif
Cestyll Normanaidd
Cestyll Powys
Teyrnas Powys
Castell Cefnllys

Castell canoloesol yn Sir Faesyfed (sydd bellach yn rhan o Bowys, Cymru) yw Castell Cefnllys. Adeiladwyd dau gastell gwaith maen ar grib uwchben Afon Ieithon o'r enw Craig y Castell yn y drydedd ganrif ar ddeg, gan ddisodli castell mwnt a beili pren a adeiladwyd yn gyfagos gan y Normaniaid. Roedd Cefnllys hefyd yn safle a thref ganoloesol. 

Gan reoli sawl llwybr cyfathrebu i ucheldiroedd Canolbarth Cymru, roedd y cestyll yn strategol bwysig o fewn Gororau Cymru yn ystod yr Oesoedd Canol Uchel. Fel sedd arglwyddiaeth a chantref Maelienydd, achosodd Cefnllys anghydfod rhwng Llywelyn ap Gruffudd a Roger Mortimer ar ddechrau concwest Edward I o Gymru.

Mae Craig y Castell yn cael ei ystyried yn aml fel safle o Oes yr Haearn Bryngaer, ond nid oes tystiolaeth dibynadwy i ategu hyn. Honnir bod y llys rheolwr sy'n frodorol o Gymru wedi'i leoli gerllaw. Y castell cyntaf yng Nghefnllys, 1 milltir i'r gogledd o'r grib, oedd mwnt a beili a adeiladwyd ar frys yn ystod cyfnod cynnar goresgyniad y Normaniaid yng Nghymru gan y barwn Eingl-Normanaidd Ralph Mortimer, gan ddechrau perthynas hir rhwng y teulu pwerus Mortimer a Chefnllys. Tua 1242, ar ôl canrif o wrthdaro hirfaith yn y rhanbarth, adeiladodd Ralph Mortimer II gastell gwaith maen ar ochr ogledd-ddwyreiniol Craig y Castell, a ddaeth yn brif symbol hegemoni Mortimer yng Nghymru.  Cafodd y castell ei gipio a'i ddifrodi ym 1262 gan Llywelyn ap Gruffudd, Tywysog Cymru a Gwynedd, yn ystod rhyfel â Harri III o Loegr, a bu Cefnllys yn amlwg yng Nghytundeb Trefaldwyn . Roedd adeiladu castell newydd ar ochr dde-ddwyreiniol y bryn gan Roger Mortimer yn ffactor a gyfrannodd at wrthodiad Llywelyn i dyngu llw i Edward I ym 1275, ac arweiniodd at ryfel ym 1277.

Efallai bod y castell wedi cael ei ysbeilio yn ystod gwrthryfeloedd Madog ap Llywelyn (1294–1295) ac Owain Glyndŵr (1400–1415), ond arhosodd wedi ei feddiannu tan ganol y 15fed ganrif, pan gyfeiriwyd ato mewn cyfres o gerddi gan y bardd Lewys Glyn Cothi . Mae'r ddau gastell ar Graig y Castell bellach yn hollol adfail a dim ond olion ohono sy'n weddill; yr unig strwythur canoloesol sydd wedi goroesi yn Nghefnllys yw Eglwys Sant Mihangel. Roedd y dref yn aflwyddiannus a diflannodd yn gyfan gwbl o ganlyniad i'r Pla Du, Pla biwbonig, anghysbell economaidd a newid amodau milwrol ardaloedd ffiniol, er i Gefnllys gadw ei statws bwrdeistref tan y 19eg ganrif.

Hanes 
Ni wnaed unrhyw gloddio archeolegol yng Nghefnllys. Mae dealltwriaeth ddiweddaraf o hanes y safle yn dibynnu ar destunau cyfoes.  Mae ffynonellau cyn y 14eg ganrif wedi'u cyfyngu i adroddiadau am ymgyrchoedd milwrol a chyfeirir at y cestyll yn y croniclau Cymreig Brut y Tywysogion ac Annales Cambriae . Arweiniodd mwy o sefydlogrwydd yn dilyn concwest Edward I yng Nghymru at dwf o dystiolaeth ddogfennol yn y Gororau Cymreig, ond yng Nghefnllys mae hyn wedi'i gyfyngu i gofnodion cyhoeddus sylfaenol gan fod mwyafrif o archifau ystâd Mortimer wedi'u colli.  Cynhaliwyd arolwg topograffig helaeth ynghyd â ffotogrametreg yng Nghraig y Castell ym 1985 gan y Comisiwn Brenhinol ar Henebion Cymru (CBHC), gydag arfarniad dilynol yn 2006.

Cyfeiriadau 

Cefnllys
Anws

Un o organau'r system dreulio mewn pobl ac anifeiliaid yw'r anws (o'r Lladin anus ("cylch"), drwy'r Saesneg). Agorfa ar ben ôl y llwybr ymborth ydyw, a'i bwrpas yw ysgarthu, sef allwthio o'r corff y gwastraff lled-solet a gynhyrchir wrth dreulio bwyd. Gall ysgarthion, yn dibynnu ar yr anifail, gynnwys mater anhreuliadwy megis esgyrn, olion bwyd megis seliwlos neu lignin wedi i'r corff dynnu'r holl faetholion ohono, tocsinau, ac endosymbiontiaid meirw neu ormodol megis bacteria'r stumog a'r coluddyn.

Un agen yn unig, a elwir cloaca, sydd gan amffibiaid, ymlusgiaid, ac adar ar gyfer troethi ac ysgarthu, cyfathrach rywiol, a dodwy. Cloaca sydd hefyd gan famaliaid yr urdd Monotremata (yr hwyatbig a theulu'r ecidna), nodwedd o bosib a etifeddir gan yr amniotau cynharaf drwy linach y therapsidau. Medda'r bolgodogion ar un twll ar gyfer ysgarthu baw a throeth, a gwain ar wahân gan y fenyw ar gyfer atgenhedlu (cyplu â'r gwryw ac esgor ar epil). Yn achos y mamaliaid hynny sy'n cario'r ffetws yn y groth ac yn ei fwydo drwy'r brych, mae'r fenyw yn meddu ar dair agen wahanol ar gyfer ysgarthu (anws), troethi (wrethra), ac atgenhedlu (gwain), a'r gwryw yn meddu ar anws i ysgarthu ac wrethra a chanddi dwy biben ar wahân i droethi ac alldaflu.

Cam pwysig yn esblygiad anifeiliaid amlgellog oedd datblygiad yr anws. Ymddengys iddo ddigwydd dwywaith, yn esblygiad y Protostomia a'r Deuterostomia fel ei gilydd.

Cyfeiriadau 

System dreulio
Ffonoleg

Ffonoleg yw'r gangen o ieithyddiaeth sy'n astudio systemau seiniau mewn iaith a sut mae iaith yn defnyddio seiniau i gyfleu gwahaniaethau mewn ystyr. Mae ffonoleg yn ymwneud â seiniau fel unedau y tu fewn i system ieithyddol, tra bod seineg yn ymwneud â disgrifiad a dadansoddiad manwl o'r seiniau ei hunain heb ystyried eu lle o fewn system ieithyddol.

Uned sylfaenol ffonoleg yw'r ffonem, yr uned leiaf i gyfleu gwahaniaethau ystyr mewn iaith benodol. Un gorchwyl pwysig i ffonolegwyr sy'n astudio iaith benodol yw pennu beth yw ffonemau'r iaith honno, disgrifio eu dosbarthiad a sut maen nhw'n effeithio ar ei gilydd.

Ffonoleg
Bălţi

Bălţi (Romaneg: Bălţi, Rwseg: Бельцы / Beltsy) yw'r drydedd ddinas o ran maint poblogaeth ym Moldofa. Fe'i lleolir yng ngogledd y wlad, 135 km i'r gogledd o'r brifddinas Chişinău, ar Afon Răut.

Dinasoedd Moldofa
Llyn y Parc

Llyn yng Nghoedwig Gwydyr yn sir Conwy yw Llyn y Parc neu Llyn Parc. Saif i'r gogledd o Fetws y Coed ac ychydig i'r gorllewin o'r ffordd B5106, 664 troedfedd uwch lefel y môr, ac mae ganddo arwynebedd o 22 acer.

Nid oes pysgod yn y llyn oherwydd y lefel uchel o blwm yn ei ddyfroedd, o ganlyniad i fwyngloddio plwm yn yr ardal yn y gorffennol.

Llyfryddiaeth
Geraint Roberts, The Lakes of Eryri (Gwasg Carreg Gwalch, 1985)

Betws-y-Coed
Parc
Phil Edwards

Cyn seiclwr proffesiynol Seisnig ydy Philip Edwards (ganwyd 3 Medi 1949, Bryste) a oedd yn cystadlu'n broffesiynol rhwng 1976 a 1980. Cynyrchiolodd Brydain yn ras ffordd Gemau Olympaidd 1972 ym München, a gorffennodd yn y 6ed safle, un safle tu ôl i'w gyd-aelod tîm, Phil Bayton. Ef oedd Pencampwr Proffesiynol Ras Ffordd Prydain yn 1977.

Canlyniadau
1972
6ed Ras Ffordd, Gemau Olympaidd

1977
1af  Pencampwriaethau Cenedlaethol Ras Ffordd Prydain

Cyfeiriadau
 Proffil ar dewielersite.net

Edwards, Phil
Edwards, Phil
Tom Southam

Seiclwr proffesiynol Seisnig ydy Tom Southam (ganwyd 28 Mai 1981, Penzance, Cernyw). Mae wedi cynyrchioli Prydain mewn pump Pencampwriaeth y Byd ac wedi rasio mewn sawl UCI ProTour.

Canlyniadau
2002
2il Pencampwriaethau Cenedlaethol Ras Ffordd Prydain

2004
2il Pencampwriaethau Cenedlaethol Ras Ffordd Prydain
2il Haut Anjou
2il Trophy Trios Provinces
1af Cymal o'r Trophy Trios Provinces
2il Tour de Gironde
20fed Tour of Britain
7fed Brenin y Mynyddoedd. Tour of Britain

Cyfeiriadau

Southam, Tom
Southam, Tom
Pencampwriaethau Cenedlaethol Trac Cymru

Rhestrir isod enillwyr cystadleuaeth seiclo Pencampwriaethau Cenedlaethol Trac Cymru, delir y pencampwriaethau yn flynyddol fel rheol, ar draws sawl disgyblaeth a sawl categori oedran. (Ni ddelir pob disgyblaeth na chategori pob blwyddyn, yn dibynnu ar y galw.)

Categori Hŷn (dros 18 oed)

Dynion

Merched

Categori Iau (odan 18 oed)

Dynion

Merched

Categori Ieuenctid (odan 16 oed)

Dynion

Merched

Sbrint Tîm
(agored i bawb)

Pursuit Tîm

Madison

Cyfeiriadau
Canyniadau Hŷn 1998, British Cycling
Canyniadau Ieuenctid 1998, British Cycling
Canyniadau Hŷn a Iau 1999, British Cycling
Canyniadau Ieuenctid 1999, British Cycling
Canyniadau Hŷn a Iau 2000, British Cycling
Canyniadau Ieuenctid 2000, British Cycling
Canyniadau 2001, British Cycling
Canyniadau 2002, British Cycling
Pencampwriaethau 2003 wedi eu canslo, British Cycling
Canyniadau 2004, British Cycling
Canyniadau 2005, British Cycling
Canyniadau Pencampwriaethau Gaeaf 2006, Chwefror 2006, British Cycling
Canyniadau 2006, British Cycling
Canyniadau Meistri a Madison 2006, British Cycling
Canyniadau 2007, British Cycling
Canyniadau Madison & Derny 2007, British Cycling
Canyniadau 2008, British Cycling
Canyniadau 2009, British Cycling
Canyniadau Madison 2009, British Cycling
Canyniadau Pusuit Tîm a Sbrint Tîm 2009, British Cycling

Trac Cymru
Trac
Seiclo yng Nghymru
Pencampwriaethau Cenedlaethol Ras Ffordd Cymru

Pencampwriawth seiclo yw Pencampwriaethau Cenedlaethol Ras Ffordd Cymru.

Rhestrir isod yr enillwyr mewn amryw o gategorïau (ni chynhelir pob categori oedran na ras ferched pob blwyddyn; cynhelir hwy yn ôl y galw). Cynhelir y pencampwriaethau hyn bob blwyddyn oni bai iddynt gael eu gohirio am ryw reswm neu'i gilydd.

Dynion

Profiedig (dros 40 oed)

Iau (dan 18 oed)

Merched

Ffynonellau
Canlyniadau 2008 

Ras Ffordd Cymru
Ras Ffordd
Seiclo yng Nghymru
Digwyddiadau blynyddol yng Nghymru
Pencampwriaethau Cenedlaethol Beicio Mynydd Cymru

Isod rhestrir enillwyr Pencampwriaethau Cenedlaethol Beicio Mynydd Cymru. Cynhelir y pencampwriaethau hyn yn flynyddol.

Gweler gwybodaeth pellach am gategorïau mewn rasus Beicio Mynydd ar wefan  British Cycling  (Saesneg).

Traws Gwlad

Dynion

'Elite'

Dan 23 oed

Iau (Dan 18 oed)

'Youth' (15-16 oed)

'Juvenille' (12-14 oed)

Dan 12 oed

Meistri (30-39 oed)

'Veteran' (40-49 oed)

'Grand Veteran' (50 a hŷn)

Merched

'Elite'

Ieuenctid (15-16 oed)

Dan 12 oed

Meistri (30-39 oed)

'Veteran' (40-49 oed)

Lawr Allt

Ffynonellau
Canlyniadau Traws Gwlad 2007
Canlyniadau Traws Gwlad 2006
Canlyniadau Traws Gwlad 2005
Canlyniadau Traws Gwlad 2003
Canlyniadau Traws Gwlad 2002

Beicio Mynydd
Beicio Mynydd Cymru
Seiclo yng Nghymru
Ifor Bach

Gweler hefyd Ifor Bach (gwahaniaethu).
Roedd Ifor ap Cadifor, a elwid yn Ifor Bach (fl. c. 1158) —a elwir yn Ifor Meurig yn y Brutiau, Ifor ap Cadifor yn achau'r 16eg a'r 17g — yn arglwydd Senghennydd, 'arglwyddiaeth ddibynnol' ar arglwyddiaeth Morgannwg ac yn cynnwys yr ardal fynyddig yn ymestyn o Aberhonddu yn y gogledd, crib Cefn Onn yn y de, afon Taf yn y gorllewin, ac afon Rhymni yn y dwyrain.

Hanes
Yn 1158 ymosododd ar Morgan ab Owain o Wynllŵg a Chaerllion ar Wysg a'i ladd ef a'r 'bardd gorau,' Gwrgant ap Rhys. Cofir amdano yn arbennig oblegid ei ymosodiad sydyn ym mherfeddion nos ar gastell Caerdydd yn yr un flwyddyn, a mynd â William, Iarll Caerloyw, Hawys ei wraig, a'u mab Robert i'w amddiffynfeydd coediog ef ei hun, a gwrthod eu rhyddhau nes i William ddychwelyd y tiroedd a ladratasai oddi arno a rhoi iddo diroedd ychwanegol yn iawndal. Dyma ddisgrifiad Gerallt Gymro o Ifor Bach a'r digwyddiad honno :
Yn awr yr oedd William, Iarll Caerloyw, fab yr iarll Rhobert, a ddaliai, yn ôl deddf etifeddiaeth, yn ogystal â'r castell a enwyd [sef Caerdydd], holl dalaith Gwlad Forgan, wedi digwydd bod yn rhyfela yn erbyn un o'i wŷr a elwid Ifor Bach. Canys gŵr o gorffolaeth fach ydoedd, ond o ddewrder difesur : a chanddo yn ei feddiant, yn ôl arfer y Cymry, rai tiroedd mynyddig a choediog, yr oedd yr iarll... yn ymdrechu naill ai i'w dwyn oddi arno yn llwyr, neu ynteu i'w rhannu. Un noswaith, ynteu, er bod Castell Caerdydd yn ymddangos wedi ei amddiffyn yn gadarnaf posibl gan ei gylch muriau, a'i lu o wylwyr, er bod y ddinas yn orlawn o filwyr, chwe ugain ohonynt, a heblaw hynny lu o saethyddion, a hefyd warchodlu niferus iawn o amddiffynwyr... gan ddwyn ysgolion a dringo'r muriau yn ddirgel, dug yr Ifor uchod yr Iarll a'r Iarlles allan, ynghyda'u mab bychan, eu hunig blentyn, a'u harwain gydag ef i'r coedydd. Ac ni ryddhaodd hwynt nes iddo ennill yn ôl bopeth a ddygesid yn anghyflawn oddi arno, a pheth dros ben.
Hanes y Daith Trwy Gymru

Priododd Ifor Bach Nest, chwaer yr Arglwydd Rhys yn ôl Brut y Saeson. Credir fod Ifor Bach yn gyfrifol am godi castell ar safle Castell Coch heddiw, ger Caerdydd. Dilynwyd ef cyn 1170 gan ei fab Gruffudd. Parhaodd disgynyddion Ifor Bach mewn grym yn Senghennydd yn wyneb y Normaniaid a'r Saeson am ganrif neu ragor. Roedd y disgynyddion hynny yn cynnwys Morgan Gam, ŵyr Ifor, a'i or-ŵyr Llywelyn Bren.

Etifeddiaeth
Daeth Ifor Bach yn anwyl yng nghof gwerin Morgannwg, a bu ei ymosodiad ar gastell Caerdydd yn destun hynod boblogaidd yn eisteddfodau'r 19g. Sefydlwyd cymdeithas lenyddol wlatgar yr "Iforiaid" yn ogystal.

Enwir un o glybiau nos mwyaf adnabyddus Caerdydd yn Glwb Ifor Bach.

Cyfeiriadau

Cymry'r 12fed ganrif
Genedigaethau'r 12fed ganrif
Marwolaethau'r 1160au
Teyrnas Morgannwg
Pencampwriaethau Cenedlaethol Ras Cylchffordd Cymru

Cynhelir Pencampwriaethau Ras Cylchffordd Cymru yn flynyddol ers 1998. Rhestir yr enillwyr isod. Mewn rhai achosion, mae'r pencampwriaethau bechgyn a merched yn y categorïau dan 16 oed yn cael eu cyfuno (fel arfer yn dibynnu ar y nifer o gystadleuwyr). Nodir hyn isod gan y symbol benywaidd lle'n briodol.

Ni chynhaliwyd y pencampwriaethau yn 2002.

Dynion

Iau (Odan 18)

Odan 16

Odan 14

Odan 12

Odan 10

Odan 8

Merched

Odan 16

Odan 14

Odan 12

Ffynonellau

Canlyniadau 2007
Canlyniadau 2006
Canlyniadau 2005 (iau)
Canlyniadau 2004
Canlyniadau 2001 (hyn)
Canlyniadau 2001 (iau)
Canlyniadau 1999

Cylchffordd Cymru
Cymru
Seiclo yng Nghymru
Pencampwriaethau Cenedlaethol Ras Cylchffordd Prydain

Rhestrir isod enillwyr Pencampwriaethau Cenedlaethol Ras Cylchffordd Prydain. Cynhaliwyd y pencampwriaethau cyntaf yn 1979 ar gyfer seiclwyr proffesiynol yn unig. Cyflwynwyd pencampwriaeth amatur yn 1993 ond dim ond tair o'r rhain a ynhalwyd gan y cyfunwyd y pencampwriaethau yn 1996. Ni chynhaliwyd pencampwriaethau merched tan 1998.

Dynion

Hyn (1996-2007)

Amatur (1993-1995)

Proffesiynol (1979-1995)

Iau

Odan 16

Odan 14

Merched

Hyn

Odan 16

Odan 14

Ffynonellau
Rhestr cyn-enillwyr hyn 
Cyn-enillwyr merched 
Canlyniadau 2007 (merched) 
Canlyniadau 2007 (hyn)
Canlyniadau 2007 (iau)
Canlyniadau 2006 (iau)
Canlyniadau 2004 (hyn)
Canlyniadau 2004 (iau)
Canlyniadau 2003 (iau)
Canlyniadau 2002 (merched)
Canlyniadau 2002 (hyn)
Canlyniadau 2002 (iau)
Canlyniadau 2001 (merched)
Canlyniadau 2001 (hyn)
Canlyniadau 2001 (iau)
Canlyniadau 2000 (merched)
Canlyniadau 2000 (hyn)
Canlyniadau 2000 (iau)
Canlyniadau 1999 (merched)
Canlyniadau 1999 (hyn)
Canlyniadau 1999 (iau)
Canlyniadau 1998 (merched a chategori Iau 16-18)
Canlyniadau 1998 (odan 16)

Cylchffordd Prydain
Cylchfordd
Llynnau Cregennen

Dau lyn yng Ngwynedd yw Llynnau Cregennen. Safant fymryn i'r dwyrain o bentref Arthog ac i'r gorllewin o lethrau Cadair Idris, 800 troedfedd uwch lefel y môr. Mae gan y llyn mwyaf arwynebedd o 27 acer, a'r llall 13 acer.

Mae'r nant o'r llyn yn llifo i mewn i afon Gwynant, sydd yn ei thro yn llifo i Afon Mawddach. Ceir pysgota am frithyll yn y ddau lyn.

Cadwraeth
Mae'r llynnoedd hyn ynghyd â'r tir o'u cwmpas hyd at graig Pared y Cefn Hir wedi'u dynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig oherywdd ei daeareg.

Cyfeiriadau

Gweler hefyd
Cregennen a Pared y Cefn Hir
Llyn Cyri

Arthog
Cregennen
Yvonne McGregor

Seiclwriag rasio Seisnig ydy Yvonne McGregor MBE (ganwyd 9 Ebrill 1961, Wibley, Bradford). Er iddi fod yn llwyddiannus ym myd seiclo, dechreuodd seiclo yn gymharol hwyr yn ei gyrfa yn 29 oed yn 1990, bu'n rhedwraig ffriddoedd metrus am gynt.

Cynyrchiolodd Loegr yng Ngemau'r Gymanwlad yn Kuala Lumpur, Maleisia, yn 1994; yno enillodd y fedal aur yn y Ras Bwyntiau, medal efydd yn y Pursuit a'r Treial Amser, cystadlodd hefyn yn y ras ffordd.

Cynyrchiolodd Brydain yn Pursuit a Treial Amser y Gemau Olympaidd 1996 yn Atlanta ac unwaith eto yn Sydney yn 2000, yn y ras ffordd a'r Pursuit, enillodd fedal efydd yn y Pursuit.

Cafodd ei hanrhydeddu gyda MBE yn Rhestr Anrhydeddau Blwyddyn Newydd y Franhines yn 2002.

Cyn ymddeol o seiclo cystadleuol, roedd Yvonne yn benderfynnol o gyflawni un campwaith olaf, gwnaeth hyn ar ffurf gosod Record Ewropeidd yr Awr merched newydd, gan reidio 43.689 km mewn awr ar y trac ym Manceinion. Curodd y record gynt, a osodwyd yn 1978 gan Cornelia Van Oosten-Hage, 43.083 km, o 503 metr yn ychwanegol. Curodd hefyd y record answyddogol, 43.475 km, a osodwyd gan Leontien Van Moorsel y mis medi cynt.

Canlyniadau
1994
1af  Ras Bwyntiau (25km), Gemau'r Gymanwlad
3ydd  Pursuit, Gemau'r Gymanwlad
3ydd  Treial Amser, Gemau'r Gymanwlad

1999
2il Pencampwriaethau Cenedlaethol Ras Ffordd Prydain
4ydd Pursuit, Gemau Olympaidd

2000
3ydd  Pursuit, Gemau Olympaidd
3ydd Pencampwriaethau Cenedlaethol Ras Ffordd Prydain

Cyfeiriadau

Genedigaethau 1961
Seiclwyr Seisnig
Aelodau Urdd yr Ymerodraeth Brydeinig
Merched yr 20fed ganrif
Merched yr 21ain ganrif
144

1g - 2g - 3g 
90au 100au 110au 120au 130au - 140au - 150au 160au 170au 180au 190au 
139 140 141 142 143 - 144 - 145 146 147 148 149

Digwyddiadau 
 Han Chongdi yn olynu Han Shundi fel ymerawdwr Brenhinllin Han yn Tsieina
 Gorffen adeiladu Mur Antoniuns yn yr Alban
 Ymgyrch Rufeinig ym Mauretania
 Marcion o Sinope yn cael ei esgymuno; mae sect, Marcionaeth, yn tyfu.

Genedigaethau

Marwolaethau 
 Han Shundi, ymerawdwr Brenhinllin Han yn Tsieina

144
143

1g - 2g - 3g 
90au 100au 110au 120au 130au - 140au - 150au 160au 170au 180au 190au 
138 139 140 141 142 - 143 - 144 145 146 147 148

Digwyddiadau 
 Gwrthryfel gan lwyth y Brigantes yn nhalaith Britannia yn cael ei orchfygu gan Quintus Lollius Urbicus

Genedigaethau 
 Chong, ymerawdwr Han (Tsieina)

Marwolaethau 

143
James McCallum

Seiclwr rasio Albanaidd ydy James McCallum (ganwyd 27 Ebrill 1979, Uddingston/Bellshill, Glasgow). Cynyrchiolodd yr Alban yn Ras Scratch, Ras Bwyntiau a Pursuit Tîm Gemau'r Gymanwlad , 2002 ym Manceinion ac unwaith eto yn 2006 yn Sydney yn y Ras Bwyntiau a'r Ras Ffordd ac enillodd fedal efydd yn y Ras Scratch.

Hyd 2007, rhwng ei ymarfer a'i rasio, bu McCallum yn gweithio fel nyrs gyda'r nos. Erbyn hyn mae'n Gydgysylltwr Scottish Cycling gyda'r dydd, mae'n cyfuno hyn gyda'i rasio a'i ymarfer, yn gweithio i hybu seiclo yn yr Alban. Roedd ei daid yn seiclwr felly roedd seiclo yn y gwaed, ond cyn dechrau seiclo, bu'n ymwneud â sawl chwaraeon ac ar un adeg bu'n gymnastwr.

Canlyniadau 
2001
1af  Pencampwriaethau Cenedlaethol Trac yr Alban, Kilo
3ydd Pencampwriaethau Cenedlaethol Trac Prydain, Pursuit Tîm (gyda Richard Chapman, David Lowe & Ross Muir)
2006
3ydd  Ras scratch (20km), Gemau'r Gymanwlad

2007
1af  Pencampwriaethau Cenedlaethol Ras Cylchffordd Prydain
2il Pencampwriaethau Cenedlaethol Derny Paced Prydain
3ydd Pencampwriaethau Cenedlaethol Ras Cylchffordd yr Alban

Dolenni Allanol
Cyfweliad gyda James McCallum (Ffilm)
Canlyniadau ar wefan British Cycling

Cyfeiriadau

Seiclwyr Albanaidd
Genedigaethau 1979
Pencampwriaethau Cenedlaethol Trac Prydain

Rhestrir isod enillwyr Pencampwriaethau Cenedlaethol Trac Prydain. Cynhalir y pencampwriaethau yn flynyddol.

Dynion

Hyn

Amatur (1959-1995)

Iau (Odan 18)

Ieuenctid (Odan 16)

Odan 14 ('Omnium')

Odan 12 ('Omnium')

Merched

Hyn

Iau (Odan 18)

Ieuenctid (Odan 16)

Odan 14 ('Omnium')

Odan 12 ('Omnium')

Madison

Pursuit Tîm

Sbrint Tîm

Ffynonellau
Canlyniadau 1999 
Canlyniadau 2000 
Canlyniadau 2001 
Canlyniadau Derny 2002 
Canlyniadau Meistri 2002 
Canlyniadau Iau (Odan 18) 2002 
Canlyniadau Merched Iau (Odan 18) 2002 
Canlyniadau Hyn, Odan 14 & Odan 12
Canlyniadau Meistri 2004
Canlyniadau Tandem 2002 
 Canlyniadau Hyn 2005
Canlyniadau Meistri 2005
Canlyniadau Categori Ieuenctid a Iau 2005
Canlyniadau Hyn ac Anabl 2006
Canlyniadau Categori Ieuenctid a Iau 2006
Canlyniadau Meistri 2006
Madison 2006
Canlyniadau Categori Ieuenctid a Iau 2007
Canlyniadau Meistri 2007 
Canlyniadau merched a dynion 2008

Trac Prydain
Trac
Bleddri

Esgob yn ne-ddwyrain Cymru oedd Bleddri (bu farw 1022). Cyfeirir ato yn Llyfr Llandaf yn unig. Mae Llyfr Llandaf yn ei gysylltu ag esgobaeth Llandaf, gan awgrymu iddo gael ei gysegru yn 983. Mae'r llyfr yn ddyddio tair siarter dir i'w amser.

Esgobion
Marwolaethau 1022
Hywel ap Mathew

Croniclydd, bardd, milwr ac achydd oedd Hywel ap Mathew neu Hywel ap Syr Mathew (bu farw 1581).

Bywgraffiad
Roedd Hywel yn enedigol o Lanfair Waterdine (yn Sir Faesyfed ar y pryd, heddiw yn Swydd Amwythig), lle roedd ei deulu yn perchen tir. Yn ôl yr achyddwr Lewys Dwnn, roedd yn athro barddol. Bu'n un o'r beirdd a raddiodd yn Eisteddfod Caerwys (1523).

Mae ei gronigl (Cronicl Hywel ap Syr Mathew) yn darlunio ymateb Pabydd brwd i ddigwyddiadau terfysglyd y Diwygiad a'r Gwrthddiwygiad yng Nghymru a Lloegr. Fel rhan o osgordd Harri VIII, brenin Lloegr, bu'n bresennol yng ngwarchae Boulogne ym 1544, ac mae'n rhoi disgrifiad ohono yn ei gronicl.

Dolenni allanol
 Cronicl Hywel ap Syr Mathew

Beirdd Cymraeg
Beirdd yr Uchelwyr
Hanesyddion Cymreig
Llenorion Cymraeg
Llenorion Cymreig yr 16eg ganrif
Marwolaethau 1581
Milwyr Cymreig
Pobl o Faesyfed
Armeneg

Iaith Indo-Ewropeaidd a siaredir gan Armeniaid yn bennaf yw'r Armeneg. Fel arfer, fe'i hystyrir yn gangen annibynnol o deulu'r Indo-Ewropeg.

Ffonoleg

Llafariaid 
Mae wyth lafariad gan Armeneg Gyfoes:

Cytseiniaid

Gwyddor 
Mae gan yr Armeneg ei gwyddor ei hun:

|ա ||բ ||գ ||դ ||ե ||զ ||է ||ը ||թ ||ժ ||ի ||լ ||խ ||ծ ||կ ||հ ||ձ ||ղ ||ճ ||մ ||յ ||ն ||շ ||ո ||չ ||պ ||ջ ||ռ ||ս ||վ ||տ ||ր ||ց ||ւ ||փ ||ք ||օ ||ֆ

Cyfeiriadau

Ieithoedd Armenia
Ieithoedd Aserbaijan
Ieithoedd Indo-Ewropeaidd
Y Tywysog Wiliam

Mab cyntafanedig y Tywysog Siarl a Thywysoges Diana yw William Arthur Philip Louis Mountbatten-Windsor neu'r Tywysog William, Tywysog Cymru (ganwyd 21 Mehefin 1982). Mae'n frawd i'r Tywysog Harri.

Cafodd ei eni yn Ysbyty Sant Mair, Llundain.  Ei famaeth oedd Tiggy Legge-Bourke o Grughywel.  Tom Pettifer, mab Tiggy, oedd macwy ym mhriodas William.

Priododd William ei gariad Kate Middleton yn Abaty San Steffan ar 29 Ebrill 2011 ac mae'r ddau, bellach, yn byw ar Ynys Môn. Ganwyd iddynt fab, Tywysog Siôr o Gaergrawnt, ar 22 Gorffennaf 2013.

Chwaraeon
Mae'r tywysog yn chwarae polo'n rheolaidd, ers ei ddyddiau ysgol e.e. yn Sandringham. Mae'n Arlywydd Cymdeithas Pêl-droed Lloegr ers Mai 2006. Cyn hynny roedd yn adnabyddus am ei gefnogaeth gyhoeddus a brwd i dîm pêl-droed cenedlaethol Lloegr a thîm rygbi cenedlaethol Lloegr. Yn Awst 2006 cyhoeddwyd y byddai'n Is-noddwr Brenhinol Undeb Rygbi Cymru o Chwefror 2007 a chyhoeddodd yr URC eu bod am weld cwpan i enillwyr y gemau prawf rhwng timau rygbi Cymru a De Affrica yn cael ei alw'n "Cwpan y Tywysog William". Mae hyn wedi ennyn ymateb beirniadol iawn yng Nghymru gan fod nifer o bobl yn gweld William fel cefnogwr Lloegr.

Rhoddodd gefnogaeth frwd ac amlwg i dîm rygbi Lloegr yng Nghwpan Rygbi'r Undeb y Byd 2007. Eisoes mae nifer o Gymry'n galw ar swyddogion Undeb Rygbi Cymru i ailystyried eu penderfyniad dadleuol ac i ailenwi'r tlws yn "Gwpan Ray Gravell" er coffadwriaeth i'r diweddar Ray Gravell. Dadleuant fod enwi'r cwpan ar ôl y Tywysog William, Sais sy'n adnabyddus am ei gefnogaeth bersonol i dimau pêl-droed a rygbi Lloegr, yn gwbl anaddas ac mai rheitiach fyddai ei enwi ar ôl Cymro. Lansiwyd deiseb ar-lein yn galw am newid yr enw i "Gwpan Ray Gravell" ar 6 Hydref 2007; deuddydd yn ddiweddarach roedd dros 2,000 o bobl wedi ei harwyddo.

Fel Tywysog Cymru
Wedi i'w dad ddod yn frenin, cadarnhawyd y byddai William yn cael ei wneud yn Dywysog Cymru. Yn fuan ar ôl y cyhoeddiad dywedodd Mark Drakeford ei fod eisoes wedi trafod rôl newydd y tywysog gydag ef.

Cyfeiriadau

Arlywyddion Cymdeithas Pêl-droed Lloegr
Chwaraewyr polo Seisnig
Genedigaethau 1982
Hen Etoniaid
Pobl o Lundain
Teulu Mountbatten-Windsor
Tywysogion Cymru
Tywysogion Seisnig
Jason Queally

Seiclwr rasio Seisnig o Chorley, Swydd Gaerhirfryn ydy Jason Queally (ganwyd 11 Mai 1970).

Tra'n fyfyriwr ym Mhrifysgol Caerhirfryn, cynyrchiolodd brifysgolion Prydain a Chaerhirfryn ym mholo dŵr. Dechreuodd seiclo'n gystadleuol tra'n 25 oed. Yn 1996, bu bron iddo gael ei ladd yn trac seiclo Meadowbank yng Nghaeredin, pan aeth sblint pren o'r trac i mewn i'w frest ac i'w ysgyfaint trwy ei gesail.

Yn Hydref 2001 cystadlodd Queally yn y World Human Powered Speed Challenge  yn Battle Mountain, Nevada ar Blueyonder beic recumbent , a adeiladwyn yn bennaf o ffibr carbon gan Reynard Motorsport i ddyluniad Chris Field. Cymerodd y cerbyd ei enw o'r noddwyr, Blueyonder (rhan o Virgin Media erbyn hyn). Yn y gystadleuaeth hon, mae'r holl gerbydau yn teithio heb gael eu cynorthwyo, gan allt, gwynt na theithio tu ôl i gerbyd arall. Deliodd Queally gyflymder o 64.34 mph am 200 metr, dros y rhan o'r cwrs a gafodd ei amseru, gan osod record newydd Ewropeaidd. Deliodd yr enillydd, Sam Whittingham, gyflymder o  80.55 mph.

Canlyniadau 
1998
2il  Kilo, Gemau'r Gymanwlad

1999
2il Sbrint Tîm, Pencampwriaethau Trac Y Byd, UCI

2000
1af  Kilo, Pencampwriaethau Cenedlaethol Trac Prydain‎
1af  Kilo, Gemau Olympaidd
2il  Sbrint Tîm, Gemau Olympaidd
2il Sbrint Tîm, Pencampwriaethau Trac Y Byd, UCI
3ydd Kilo,Pencampwriaethau Trac Y Byd, UCI

2001
3ydd Sbrint Tîm, Pencampwriaethau Trac Y Byd, UCI

2002
2il  Kilo, Gemau'r Gymanwlad
2il  Sbrint Tîm, Gemau'r Gymanwlad

2003
3ydd Sbrint Tîm, Pencampwriaethau Trac Y Byd, UCI

2004
3ydd Sbrint Tîm, Pencampwriaethau Trac Y Byd, UCI

2005
1af  Sbrint Tîm, Pencampwriaethau Trac Y Byd, UCI
2il Kilo,Pencampwriaethau Trac Y Byd, UCI

2006
2il  Kilo, Gemau'r Gymanwlad
2il  Sbrint Tîm, Gemau'r Gymanwlad

Dolenni Allanol
Queally wins gold for Britain BBC 16 Medi 2000

Cyfeiriadau

Queally, Jason
Queally, Jason
Angela Lambert

Nofelydd a newyddiadurwr oedd Angela Lambert (14 Ebrill 1940 – 26 Medi 2007).

Llyfryddiaeth

Nofelau
No Talking After Lights (1990)
Love Among the Single Classes (1990)
A Rather English Marriage (1992)
The Constant Mistress (1998)
The Property of Rain (2001)

Arall
Unquiet Souls: A Social History of the Illustrious, Irreverent, Intimate Group of British Aristocrats Known As "the Souls" (1987)
1939: The Last Season of Peace (1989)
The Lost Life of Eva Braun (2006)

Genedigaethau 1940
Marwolaethau 2007
Nofelwyr Saesneg
Merched yr 20fed ganrif
Merched yr 21ain ganrif
Gwynllŵg (cantref)

Mae hon yn erthygl am y cantref canoloesol: gweler hefyd Gwynllŵg, Casnewydd, sy'n gymuned heddiw.

Roedd cantref Gwynllŵg (Saesneg: Wentloog) yn un o saith cantref Morgannwg yn ne-ddwyrain Cymru. Roedd yn gorwedd rhwng afonydd Rhymni a Wysg.

Yn wreiddiol bu Gwynllŵg yn rhan o deyrnas Glywysing. Fe'i enwir ar ôl Gwynllyw, sant o'r 5g. Dyma gantref mwyaf dwyreiniol Morgannwg, ar ffurf llain gul o dir rhwng cantref Senghennydd i'r gorllewin a Gwent i'r dwyrain, yn ymestyn o lan Môr Hafren i fyny i droedfryniau Brycheiniog.

Yn ôl y rhestr o gantrefi a chymydau yn Llyfr Coch Hergest, rhennid Gwynllŵg yn bump cwmwd :
Cwmwd yr Haidd
Cwmwd y Dref Berfedd
Cwmwd Edelygion(?)
Cwmwd Eithaf
Cwmwd y Mynydd

Fodd bynnag mae rhaid trin tystiolaeth rhestr y Llyfr Coch yn ofalus. Cafodd ei lunio ar ddiwedd y 14g ac mae'n adlewyrchu y newidiadau yn nhrefn weinyddol yr ardal a wnaed gan Normaniaid de Cymru.

Canolfannau eglwysig pwysicaf Gwynllŵg yn yr Oesoedd Canol oedd eglwys Gwynllyw a Basaleg, mam-eglwys yr ardal a pherchennog rhan helaeth o'r tir rhwng afon Rhymni ac afon Ebwy.

Mae hanes cynnar Gwynllŵg yn dywyll ond ceir sawl chwedl a thraddodiad amdani. O'r gair Gwynllyw y daw enw'r cantref hwn; roedd ganddi ferch o'r enw Maches a cheir pentref wedi'i enwi ar ei hôl hithau sef Llanfaches. Gweler hefyd Llanfachraeth ym Môn.

Arglwyddiaeth Normanaidd
Yn fuan ar ôl y flwyddyn 1090, daeth yn rhan o dir y Normaniad Robert fitz Hamo, fel Arglwydd Morgannwg. Daethpwyd i'w galw yn Strigoil neu "Arglwyddiaeth Cas-gwent". Daeth iseldir y cantref yn ardal drwm dan ddylanwad Normanaidd, ond arosodd yr ucheldir, yn arbennig arglwyddiaeth Machen, yn Gymreig iawn dan arglwyddi Cymreig lleol. O 1347 ymlaen bu'n un o diroedd y teulu Stafford. Pan ddienyddwyd Edward Stafford, Dug Buckingham, yn 1521 meddianwyd Gwynllŵg gan Goron Loegr ac yn 1542 daeth yn rhan o'r Sir Fynwy newydd.

Gweler hefyd
Cantrefi a chymydau Cymru

Llyfryddiaeth
R. R. Davies, Conquest, Coexistence and Change: Wales 1063-1415 (Rhydychen, 1987)
J. E. Lloyd, A History of Wales from the Earliest Times to the Edwardian Conquest (Longmans, 3ydd arg., 1937)

Cyfeiriadau

Arglwyddiaethau'r Mers
Cantrefi Cymru
Daearyddiaeth Sir Fynwy
Hanes Sir Fynwy
Teyrnas Morgannwg
Llyn Cwm-mynach

Llyn yn y Rhinogydd yng Ngwynedd yw Llyn Cwm-mynach neu Llyn Cwm y Mynach. Saif i'r dwyrain o gopa Diffwys, ac i'r gorllewin o Y Garn. Mae ganddo arwynebedd o 14 acer ac mae 918 troedfedd uwch lefel y môr.

Mae Afon Cwm-mynach yn llifo  nifer o nentydd yn llifo tua'r de o'r llyn, ac yn llifo trwy warchodfa RSPB Coed Garth Gell cyn ymuno ag Afon Mawddach. Ceir brithyll yn y llyn, ond mae glaw asid wedi effeithio arno.

Llyfryddiaeth
Geraint Roberts, The Lakes of Eryri (Llanrwst: Gwasg Carreg Gwalch, 1995)

Cwm-mynach
Llyn Tecwyn Isaf

Llyn ar lethrau'r Rhinogydd yng Ngwynedd yw Llyn Tecwyn Isaf. Saif i'r de-ddwyrain o dref Penrhyndeudraeth ac i'r de-orllewin o Landecwyn, 260 troedfedd uwch lefel y môr. Mae llyn mwy, Llyn Tecwyn Uchaf, ychydig i'r gogledd-ddwyrain.

Ceir pysgota da yma am nifer o rywogaethau o bysgod, yn cynnwys brithyll a draenogiaid.

Llyfryddiaeth
Geraint Roberts, The Lakes of Eryri (Llanrwst: Gwasg Carreg Gwalch, 1995)

Tecwyn Isaf
Talsarnau
Eginog

Roedd cantref Eginog yn un o dri chantref Ystrad Tywi yn nheyrnas Deheubarth. Ar wahanol adegau yn ei hanes cyn dyfodiad y Normaniaid bu dan reolaeth arglwyddi Ystrad Tywi, Seisyllwg a Deheubarth.

Gorweddai rhwng afon Tywi a phenrhyn Gŵyr yn ne-orllewin Cymru, ar lan Bae Caerfyrddin. I'r gorllewin ffiniai â Chantref Gwarthaf, i'r gogledd â'r Cantref Mawr a'r Cantref Bychan, ac i'r dwyrain â Nedd. Ymestynnai felly o Benfro hyd y Mynydd Du, gan gynnwys llawer o diroedd brasaf y rhan honno o Gymru.

Ymddengys i Eginog ymrannu'n fuan yn dri chwmwd a ddaeth i gymryd lle'r hen gantref fel uned weinyddol, i bob pwrpas, sef:

 Cwmwd Cydweli
 Carnwyllion
 Gŵyr

Yn wreiddiol nid oedd ond dau gwmwd yn Eginog, sef Cydweli a Gŵyr, ond rhannwyd Cydweli yn ddwy ran a rhoddwyd yr enw Carnwyllion ar hanner ddwyreiniol yr hen gantref tra chadwyd yr enw Cydweli ar y cwmwd newydd i'r gorllewin.

Roedd canolfannau pwysicaf y cantref yn cynnwys Llangyfelach a'i eglwys gysegredig i Ddewi Sant, Ystum Llwynarth (cartref Sant Illtud) a chlas Llandeilo Ferwallt. Mae lleoliad canolfan wleidyddol y cantref yn ansicr: Casllwchwr efallai.

Gweler hefyd
Cantrefi a chymydau Cymru

Cyfeiriadau
 John Edward Lloyd, A history of Wales: from the earliest times to the Edwardian conquest (Longmans, Green & Co, 1911; 3ydd arg. 1937)

Cantrefi Cymru
Teyrnas Deheubarth
Shanaze Reade

Seiclwraig rasio BMX a trac Seisnig ydy Shanaze Reade (ganwyd 23 Medi 1988). Mae eu champau ar lefel Iau (odan 18) yn cynnwys tri teitl pencampwr y byd, wyth teitl ewropeaidd a pump Pencampwriaeth BMX Prydain. Yn mis Gorffennaf 2007, daeth Reade yn Bencampwr BMX y Byd, merched hyn. Mae'n debygol y bydd hi'n cystadlu yng Ngemau Olympaidd 2008.

Cystadleuodd ym Mhencampwriaeth y Byd am y tro cyntaf ar y trac yn 2007, ac enillodd y Sbrint Tîm ar y cyd gyda Victoria Pendleton. Ail-adroddodd y gamp yn 2008.

Canlyniadau
2007
1af  Sbrint Tîm, Pencampwriaethau Trac Y Byd, UCI (gyda Victoria Pendleton
1af  Pencampwriaethau BMX y Byd, UCI

2008
1af  Sbrint Tîm, Pencampwriaethau Trac Y Byd, UCI (gyda Victoria Pendleton

Cyfeiriadau

Dolenni Allanol
Gwefan swyddogol 

Seiclwyr Seisnig
Genedigaethau 1988
Merched yr 20fed ganrif
Merched yr 21ain ganrif
Menai

Mae hon yn erthygl am gwmwd Menai. Gweler hefyd Afon Menai.
Cwmwd Menai oedd un o ddau gwmwd cantref Rhosyr, Môn, yn yr Oesoedd Canol. Fel gweddill yr ynys, roedd yn rhan o deyrnas Gwynedd.

Gorweddai cwmwd Menai yng nghongl dde-orllewinol Ynys Môn gydag arfordir ar Afon Menai i'r de-ddwyrain a Bae Caernarfon i'r gorllewin. Ffiniai â chymydau Malltraeth a Llifon yng nghantref Aberffraw i'r gogledd-orllewin, Twrcelyn i'r gogledd, a Dindaethwy, ail gwmwd cantref Rhosyr, i'r dwyrain.  Roedd o siâp anwastad gyda llain o dir yn ymestyn i'r gogledd-orllewin rhwng cantref Aberffraw a chwmwd Dindaethwy.

Canolfan gweinyddol y cwmwd, a chantref Rhosyr ei hun, oedd tref Rhosyr (Rhosfair : Niwbwrch heddiw), safle Llys Rhosyr. Sefydlwyd bwrdeistref newydd yno ar ddechrau'r 14g pan orfodwyd trigolion Llan-faes i symud yno gan y Saeson.

Rhoddwyd llawer o dir a threfi yn y cwmwd i Abaty Aberconwy ac eglwys Clynnog Fawr gan dywysogion Gwynedd, er enghraifft gan Llywelyn Fawr yn ei siartr i Abaty Aberconwy ar ddiwedd y 12g. Roedd eglwys Llangeinwen, ger Rhosyr, yn perthyn i Glynnog ac yn cael ei galw'n Glynnog Fechan.

Yn yr Oesoedd Canol roedd nifer o bererinion o bob cwr o Gymru yn tyrru i gwmwd Menai i ymweld ag eglwys Dwynwen ar Ynys Llanddwyn.

Mae geirdarddiad yr enw Menai yn deillio o'r un gair a Mynwy ac yn golygu darn o ddŵr cyflym.

Plwyfi
Roedd y cwmwd yn cynnwys sawl plwyf eglwysig:

Llanddaniel Fab (Llanddaniel)
Llanedwen
Llanfihangel Ysgeifiog
Llanffinan
Llangaffo (Merthyr Caffo)
Llangefni
Llangwyllog
Llanidan
Rhosyr (Llanddwyn)

Gweler hefyd
Cantrefi a chymydau Cymru

Ffynonellau
A. D. Carr, Medieval Anglesey (Llangefni, 1982)
Melville Richards, 'Rhaniadau'r Canol Oesoedd', yn Atlas Môn (Llangefni, 1972)

Cymydau Cymru
Afon Menai
Daearyddiaeth Ynys Môn
Hanes Ynys Môn
Teyrnas Gwynedd
Evan Oliphant

Seiclwr rasio Albanaidd ydy Evan Oliphant (ganwyd 8 Ionawr 1982, Wick, Caithness). Reidiodd dros dîm DFL-Cyclingnews-Litespeed yn 2007, ar ôl gwario dwy flynedd yn rasio dros Recycling.co.uk. Cynyrchiolodd yr Alban ar y trac a'r ffordd yng Ngemau'r Gymanwlad yn Melbourne yn 2006.

Canlyniadau
2005
1af  Pencampwriaethau Cenedlaethol Ras Ffordd yr Alban
1af Warnambool Criterium
1af East Yorkshire Classic
2il Cystadleuaeth Sbrint Tour of Britain
3ydd '5 Valleys Road Race'
5ed Ras Goffa Shay Elliott

2006
1af Bay Crit, Elite Criterium Series
1af Kym Smoker Memorial Track Race
1af Stage 4 Tour Wellington
3ydd Overall Tour Wellington
3ydd Scottish National Road Race Championships
4ydd 40km Points Race, Commonwealth Games

Seiclwyr Albanaidd
Genedigaethau 1982
Mike Zagorski

Seiclwr rasio lefel elet Albanaidd ydy Mike Zagorski (ganwyd 15 Mehefin, 1979 yn Inverness, Yr Alban). Cynyrchiolodd Zagorski yr Alban yng nghyfres pwyntiau Cenedlaethol Prydain (Beicio Mynydd) yn 1996-1998. Mae Zagorski yn byw yn Honolulu, Hawaii gyda'i wraig Emily.

Canlyniadau 
2005
1af Pencampwriaeth Criterium Hawaii
1af Pencampwriaeth Ras Ffordd Hawaii
1af Pencampwriaeth Treial Amser Hawaii
1af Cycle to the Sun (ras dringo allt) 10,000ft / 36 miles

2006
1af Pencampwriaeth Criterium Hawaii
1af Pencampwriaeth Treial Amser Hawaii
1af Cycle to the Sun (hillclimb) 10,000ft / 36 miles
1af Sea to Stars (hill climb) 9130ft / 36 miles
1af Hawaii Cycling Cup Overall General Classification
1af Treial Amser Tantalus (ras dringo allt)
1af Brenin y Mynyddoedd, Ras Goffa Dick Evans
7fed Cymal 2, Mt Hood Cycling Classic

2007
1af Pencampwriaeth Criterium Hawaii
1af Pencampwriaeth Treial Amser Hawaii
1af 'Aloha State Games Road Race'
1af Treial Amser Tantalus (ras dringo allt)
1af Brenin y Mynyddoedd, Ras Goffa Dick Evans

Recordiau 
 2005 Hawaii State TT (Malaekahana) 54min 9sec
 2006 Tantalus TT (hill climb, Honolulu, HI, USA) 18min 29sec
 2006 Sea to Stars (hill climb, Hilo to Mauna Kea, Big Island, HI, USA) 2hrs 26min 43sec

Dolenni Allanol 
mikezagorski.com
Cyfweliad gyda'r Honolulu Advertiser
Cyfweliad ar Pez Cycling News 
Cyfweliad ar Pez Cycling News 
Adroddiad ar Cyclingnews.com

Seiclwyr Albanaidd
Genedigaethau 1979
Pobl o Inverness
Oliver Twist

Am ystyron eraill, gweler Oliver Twist (gwahaniaethu).

Nofel gan Charles Dickens yw Oliver Twist. Cyhoeddwyd y nofel am y tro cyntaf yn Bentley's Miscellany rhwng Chwefror 1837 ac Ebrill 1839.

Cyhoeddiadau
Yn wreiddiol, cyhoeddwyd y llyfr yn fisol gan ddechrau ym mnis Chwefror 1837 gan barhau tan Ebrill 1839. Y bwriad gwreiddiol oedd ei fod yn rhan o gyfres Dickens The Mudfog Papers. Ni ymddangosodd fel ei gyfres unigol ei hun tan 1847. Darparodd George Cruikshank un ddarlun dur bob mis i ddarlunio'r rhifyn.

Enwyd yr argraffiad cyntaf: Oliver Twist; or, The Parish Boy's Progress.

Dyddiadau cyhoeddi'r gyfres.:
 I - Chwefror 1837 (penodau 1–2)
 II – Mawrth 1837 (penodau 3-4);
 III – Ebrill 1837 (penodau 5-6);
 IV – Mai 1837 (penodau 7-8);
 V – Gorffennad 1837 (penodau 9-11);
 VI – Awst 1837 (penodau 12-13);
 VII – Medi 1837 (penodau 14-15);
 VIII – Tachwedd 1837 (penodau 16-17);
 IX – Rhagfyr 1837 (penodau 18-19);
 X – Ionawr 1838 (penodau 20-22);
 XI – Chwefror 1838 (penodau 23-25);
 XII – Mawrth 1838 (penodau 26-27);
 XIII – Ebrill 1838 (penodau 28-30);
 XIV – Mai 1838 (penodau 31-32);
 XV – Mehefin 1838 (penodau 33-34);
 XVI – Gorffennaf 1838 (penodau 35-37);
 XVII – Awst 1838 (penodau 38-rhan o 39);
 XVIII – Hydref 1838 (diweddglo penodau 39-41);
 XIX – Tachwedd 1838 (penodau 42-43);
 XX – Rhagfyr 1838 (penodau 44-46);
 XXI – Ionawr 1839 (penodau 47-49);
 XXII – Chwefror 1839 (pennod 50);
 XXIII – Mawrth 1839 (pennod 51);
 XXIV – Ebrill 1839 (penodau 52-53);

Cyfeiriadau

Nofelau 1838
Nofelau gan Charles Dickens
Ed Clancy

Seiclwr proffesiynol trac a ffordd Seisnig ydy Ed Clancy (ganwyd 12 Mawrth 1985, Huddersfield, Swydd Efrog). Mae'n reidio dros dîm Landbouwkrediet-Tönissteiner. Mae'n arbenigo yn y ras Pursuit ar y trac. Enillodd cymal cyntaf Tour of Berlin 2005. Cynyrchiolodd Lloegr yng Ngemau'r Gymanwlad yn 2006.

Canlyniadau
2003
1af  Pursuit, Pencampwriaethau Cenedlaethol Trac Prydain‎ Iau (odan 18)
1af  Ras Bwyntiau, Pencampwriaethau Cenedlaethol Trac Prydain‎ Iau (odan 18)

2004
2il Pencampwriaethau Cenedlaethol Trac Prydain‎ (gyda Mark Cavendish)
2il Pursuit Tîm, Pencampwriaethau Cenedlaethol Trac Prydain‎

2005
1af Cymal 1, Tour of Berlin
1af  Pursuit Tîm, Pencampwriaethau Trac Ewrop
2il Pursuit Tîm, Cymal Manceinion, Cwpan y Byd 2006/2007 (gyda Matt Bremmeier, White & Mark Cavendish)
2il Pursuit, Cymal Manceinion, Cwpan y Byd 2006/2007

2006
3ydd Pursuit Tîm, Cymal Sydney, Cwpan y Byd 2005/2006 (gyda Ian Stannard, Geraint Thomas & Andrew Tennant)

2007
1af  Pursuit Tîm, Pencampwriaethau Trac y Byd, UCI (gyda Bradley Wiggins, Geraint Thomas & Paul Manning)
1af Pursuit Tîm, Cymal Manceinion, Cwpan y Byd 2006/2007 (gyda Rob Hayles, Bradley Wiggins & Paul Manning)
1af Pursuit Tîm, Cymal Moscow, Cwpan y Byd 2006/2007 (gyda Chris Newton, Geraint Thomas & Paul Manning)
2il Pencampwriaethau Cenedlaethol Ras Cylchffordd Prydain‎

2012
1af Pursuit Tîm, Gemau Olympaidd yr Haf 2012, Llundain (gyda Geraint Thomas, Steven Burke & Peter Kennaugh)

2016
1af Pursuit Tîm, Gemau Olympaidd yr Haf 2016, Rio (gyda Bradley Wiggins, Steven Burke & Owain Doull)

Cyfeiriadau
Proffil ar British Cycling 

Cystadleuwyr yng Ngemau Olympaidd yr Haf 2012
Cystadleuwyr yng Ngemau Olympaidd yr Haf 2016
Genedigaethau 1985
Seiclwyr Seisnig
Dindaethwy

Dindaethwy oedd un o ddau gwmwd cantref Rhosyr, yn nwyrain Môn.

Gorweddai cwmwd Dindaethwy rhwng Afon Menai a Thraeth Lafan i'r de a'r Traeth Coch ar Fôr Iwerddon i'r gogledd. Roedd yn cynnwys pwynt dwyreiniol yr ynys, Trwyn Du ym Mhenmon, gyferbyn ag Ynys Seiriol. Ffiniai â chwmwd Menai, ail gwmwd Rhosyr, i'r gorllewin a chwmwd Twrcelyn, cantref Cemais, i'r gogledd.

Roedd gan Dindaethwy lys cymydol yn Llan-faes, canolfan bwysicaf y cwmwd. Yn ddiweddarach yn yr Oesoedd Canol, sefydlodd Llywelyn Fawr fynachlog yn Llan-faes a chladdwyd ei wraig Siwan yno. Cyn hynny roedd gan y cwmwd un o ddau glas pwysicaf yr ynys ym Mhenmon, a drowyd yn briordy yn y 12g, sef Priordy Penmon.

Ymhlith canolfannau grym diweddarach y cwmwd oedd Penmynydd, plas teuluol Tuduriaid Môn.

Yr enw
Ystyr yr enw Dindaethwy yw 'Caer y Daethwy' (din 'caer neu amddiffynfa' + Daethwy). Ceir yr amrywiadau Tindaethwy a Tyndaethwy hefyd. Llwyth Celtaidd lleol oedd y Daethwy. Cedwir eu henw yn yr enw lle Porthaethwy yn ogystal. Mae'n bosibl mai amddiffynfa Dinas, plwyf Llandysilio, fu canolfan y llwyth.

Ymddengys fod y gair Dindaethwy yn enw Cynan Dindaethwy, brenin Gwynedd ar ddechrau'r 9g, yn deillio o'r ffaith ei fod yn frodor o'r rhan yma o Ynys Môn.

Plwyfi
Roedd Dindaethwy yn cynnwys y plwyfi eglwysig canlynol:

Llanbedr Mathafarn Wion
Llandegfan
Llandysilio
Llanddona
Llanddyfnan
Llan-faes (creuwyd plwyf Biwmares yn ddiweddarach allan o ran o'r plwyf)
Llanfair Mathafarn Eithaf
Llanfair Betws Geraint
Llanfair Pwllgwyngyll
Llanfihangel Dinsilwy (aeth yn rhan o blwyf Llaniestyn)
Llangoed
Llaniestyn
Llanredifel
Llansadwrn
Penmon

Cyfeiriadau
A. D. Carr, Medieval Anglesey (Llangefni, 1982)
Melville Richards, 'Rhaniadau'r Canol Oesoedd', yn Atlas Môn (Llangefni, 1972)

Cymydau Cymru
Daearyddiaeth Ynys Môn
Hanes Ynys Môn
Teyrnas Gwynedd
Cynghreiriad (LHDT)

Rhywun heterorywiol a chydryweddol sydd yn cefnogi'r gymuned LHDT (lesbiaidd, hoyw, deurywiol, trawsryweddol) ac sydd o blaid hawliau a mudiadau cymdeithasol LHDT yw cynghreiriad.

Cyfeiriadau 

Geirfa LHDT
Brodyr Marx

Tîm poblogaidd o ddigrifwyr a ymddangosodd mewn theatr vaudeville, dramâu a ffilmiau ac ar deledu oedd y Brodyr Marx.

Y Brodyr 
 Chico Marx
 Harpo Marx
 Groucho Marx
 Gummo Marx
 Zeppo Marx

Sioeau cerdd Broadway 
 I'll Say She Is (1924)
 The Cocoanuts (1925)
 Animal Crackers (1928)

Ffilmiau 
 Humor Risk (1926)
 The Cocoanuts (1929)
 Animal Crackers (1930)
 Monkey Business (1931)
 Horse Feathers (1932)
 Duck Soup (1933)
 A Night at the Opera (1935)
 A Day at the Races (1937)
 Room Service (1938)
 At the Circus (1939)
 Go West (1940)
 The Big Store (1941)
 A Night in Casablanca (1946)
 Love Happy (1949)
 The Story of Mankind (1957)
 

Actorion Americanaidd
Digrifwyr Iddewig-Americanaidd
Perfformwyr vaudeville
Pobl o Ddinas Efrog Newydd
Teuluoedd Americanaidd
Traeth Coch

Mae Traeth Coch () yn draeth tywodlyd, llydan ar ochr ddwyreiniol Ynys Môn. Mae'n gorwedd rhwng Trwyn Dwlban ger pentref Benllech i'r gorllewin a Llaniestyn i'r dwyrain. Caiff ei adnabod fel Red Wharf Bay yn Saesneg. Enwir Traeth Coch ar ôl brwydr yn 1170 rhwng y Cymru a'r Llychlynwyr a adawodd y traeth yn orlawn mewn gwaed.

Llifa afon Nodwydd i'r traeth, sy'n ffurfio bae agored tua dwy filltir a hanner o led, ger pentref Pentraeth; mae enw'r pentref hwnnw yn awgrymu fod y traeth yn ymestyn ymhellach i'r tir yn yr oesoedd a fu. 

Mae pentref Traeth Coch ar lan orllewinol y bae. Cysylltir y pentref â Benllech a Phentraeth trwy Lwybr Arfordirol Ynys Môn. Mae gan Draeth Coch dri bwyty - The Tavern on the Bay, The Ship Inn, a The Boathouse - i gyd â golygfeydd o'r bae.

Bu Traeth Coch yn ddrwg-enwog am ei smyglwyr yn y gorffennol. Fe'i cysylltir hefyd â Gwrachod Llanddona; dywedir yr ymsefydlodd y gwrachod a'u gwŷr yn yr ardal ar ôl i'w llong gael ei dryllio ar y Traeth Coch.

Mae'r môr yn Nhraeth coch yn addas i nofio ynddo gan fod y dŵr digon bas.

Ar un adeg roedd rheilffordd ar hyd ymyl orllewinol y traeth yn cysylltu Benllech a Pentre Berw, a phrif linell rheilffordd y Gogledd.

Cyfeiriadau

Arfordir Ynys Môn
Baeau Cymru
Llanfair Mathafarn Eithaf
Pentraeth
Coch