alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
Daearyddiaeth Albania

Mae Albania yn un o wledydd y Balcanau. Gorwedd y wlad ar Môr Adria yn y gorllewin, gydag arfordir hir. I'r de mae Albania'n ffinio â Gwlad Groeg (rhanbarth Epiros), i'r dwyrain â Gweriniaeth Macedonia ac i'r gogledd â thalaith Kosovo yn Serbia a gweriniaeth Montenegro.

Mae hi'n wlad fynyddig iawn a elwir weithiau yn "Wlad yr Eryr". Cyfyd y mynyddoedd i uchder o hyd at 2700m (9000 troedfedd) yn nwyrain y wlad. Ceir coedwigoedd sylweddol.

Mae'r tir arfordirol yn ffrwythlon iawn. Rhed gwastadedd sylweddol i lawr ochr orllewinol y wlad ar lan Môr Adria, ac yma y ceir y tir amaeth gorau a'r prif ganolfannau poblogaeth, fel y brifddinas Tirana. Yr unig eithriad yw talaith Vlora yn y de lle ceir bryniau canolig eu maint cyferbyn ag ynys Corfu, Groeg.

Ceir tri llyn mawr sy'n gorwedd yn rhannol yn Albania. Yn y gogledd-orllewin ceir llyn Skadarsko Jezero, ar y ffin â Montenegro. Yn y dwyrain, yn agos iawn i'w gilydd, ceir llynnoedd uchel Llyn Ohrid (sy'n Safle Treftadaeth y Byd) a Llyn Prepansko, a rennir rhwng Albania a Macedonia.

Mae'r prif ddinasoedd a threfi yn cynnwys Tirana, Durrës (y prif borthladd), Shkodër, Shëngjin, Elbasan, Vlorë a Sarandë.

Albania
 

bn:আলবেনিয়া#ভূগোল
Hanes Albania

Mae hanes Albania yn hir a diddorol. Mae'r wlad ei hun yn perthyn i ddiwylliant y Balcanau ond mae Groeg a'r Eidal, ynghyd â Thwrci, wedi dylanwadu'n fawr arni hefyd a chwarae rhan bwysig yn ei hanes.

Un o'r digwyddiadau hanesyddol cyntaf yn y wlad yw sefydlu Durrës gan y Groegiaid mor bell yn ôl â'r 7fed ganrif CC.

Daeth y Rhufeiniaid i Albania a chodi dinasoedd yno. Rhedai un o'r ffyrdd Rhufeinig bwysicaf, y Via Egnatia, rhwng Durrës a Bysantiwm (Istanbul heddiw). Roedd de Albania yn rhan o dalaith Rufeinig Macedonia a'r gogledd yn rhan o dalaith Illyricum.

Rhwng diwedd y 15fed a dechrau'r 20g bu Albania'n rhan o'r Ymerodraeth Ottoman. Yn y cyfnod hwn y troes y mwyafrif o'r Albaniaid yn Fwslemiaid a chwaraeoedd Islam ran bwysig yn hanes a bywyd diwylliannol y wlad ar ôl hynn. Cafodd y Tyrciaid ddylanwad mawr ar bensaernïaeth draddodiadol y wlad yn ogystal.

Yn 1912 enillodd Albania ei hannibyniaeth ar yr Ottomoniaid. Yn 1925, yn sgîl rhyfel cartref y cymerodd yr Eidal ran ynddo, aeth y wlad yn weriniaeth. Fodd bynnag troes yn fonarchiaeth unwaith yn rhagor yn 1928 pan gafodd ei harlywydd Ahmed Beg Zogu ei wneud yn frenin ar y wlad dan yr enw cofiadwy Brenin Zog. Cafodd y wlad ei meddiannu gan luoedd arfog yr Eidal a'r Almaen yn ystod yr Ail Ryfel Byd.

Ar ôl yr Ail Ryfel Byd troes Albania'n wlad gomiwnyddol yn 1946 dan arweinyddiaeth yr unben Enver Hoxha. Ar ôl cyfnod o fod yn gynghrair triw i Stalin, troes Albania i'r Tsieina Faoaidd o 1961 ymlaen. Erbyn heddiw mae hi'n wlad ddemocrataidd sy'n ceisio agoshau at weddill Ewrop gyda golwg tymor hir o ymuno yn yr Undeb Ewropeaidd.

Gweler hefyd
 Balcanau

 
Albania
Andorra la Vella

Andorra la Vella (Catalaneg; Ffrangeg: Andorre-la-Vieille) yw prifddinas Andorra a dinas fwyaf y wlad fechan honno. Mae'n gorwedd yn ne-orllewin y wlad mewn dyffryn uchel.

Andorra
Prifddinasoedd Ewrop
Noël Coward

Actor, dramodydd a chyfansoddwr Seisnig oedd Noel Coward (16 Rhagfyr 1899 - 26 Mawrth 1973).

Fe'i ganwyd yn Teddington, Llundain, yn fab Arthur Sabin Coward (1856–1937) a Violet Agnes Coward (1863–1954).

Ffilmiau 
 Hearts of the World (1918)
 The Scoundrel (1935)
 In Which We Serve (1942)
 Blithe Spirit (1945)
 The Astonished Heart (1949)
 Around the World in Eighty Days (1956)
 Our Man in Havana (1959)
 Surprise Package (1960)
 Paris, When It Sizzles (1964)
 Present Laughter (1964, TV)
 The Vortex (1964)
 Bunny Lake Is Missing (1965)
 Androcles and the Lion (1967)
 Boom! (1968)
 The Italian Job (1969)

Llyfryddiaeth

Dramau 
 The Last Chapter (Ida Collaborates) (1917), gyda Esmé Wynne
 Woman and Whisky (1918), gyda Esmé Wynne
 The Rat Trap (1918)
 I'll Leave It To You (1919)
 The Young Idea (1921)
 The Sirocco (1921)
 The Better Half (1921)
 The Queen Was in the Parlour (1922)
 Mild Oats (1922)
 Weatherwise (1923)
 Fallen Angels (1923)
 The Vortex (1923)
 Hay Fever (1924)
 Easy Virtue (1924)
 Semi-Monde (1926)
 This Was a Man (1926)
 The Marquise (1926)
 Home Chat (1927)
 Private Lives (1929)
 Post-Mortem (1932)
 Cavalcade (1931)
 Design for Living (1932)
 Point Valaine (1934)
 Tonight at 8.30 (1935, 1936):
 We Were Dancing, The Astonished Heart, Red Peppers;
 Hands Across the Sea, Fumed Oak, Shadow Play;
 Ways and Means, Still Life, Family Album;
 Star Chamber (1936)
 Present Laughter (1939)
 This Happy Breed (1939)
 Blithe Spirit (1941)
 Peace In Our Time (1946)
 Long Island Sound (1947)
 South Sea Bubble
 Relative Values (1951)
 Quadrille (1952)
 Nude With Violin (1954)
 Look After Lulu! (1959)
 Volcano (1957)
 Waiting in the Wings (1960)
 Suite in Three Keys: A Song at Twilight; Shadows of the Evening; Come into the Garden, Maud (1965)
 Star Quality (1967)

Hunangofiant
Present Indicative (1937)

Actorion Seisnig
Actorion LHDT
Cyfansoddwyr Seisnig
Dramodwyr Saesneg
Dramodwyr Seisnig
Llenorion LHDT
Cerddorion LHDT
Cantorion LHDT
Genedigaethau 1899
Llenorion Seisnig yr 20fed ganrif
Marwolaethau 1973
Pobl fu farw o fethiant y galon
Sierra Nevada (Sbaen)

Mynyddoedd yn Andalucía, Sbaen, yw'r Sierra Nevada (Sbaeneg:"Mynyddoedd Eiraog"). Y copa uchaf yw Mulhacén, 3,479 medr, y copa uchaf yn Sbaen gyfandirol.

Er eu bod mor bell tua'r de, mae uchder y mynyddoedd yn golygu fod canolfannau sgïo poblogaidd yma. Dywed yr awdurdod twristiaeth lleol fod modd sgïo yn y mynyddoedd yn y bore ac ymdrochi ym Môr y Canoldir yn y prynhawn. Y ddinas agosaf yw Granada, gyda Málaga ac Almería ychydig pellach. Mae rhan o'r tiriogaeth yma wedi ei ddynodi fel Parc Cenedlaethol y Sierra Nevada.

Mynyddoedd Sbaen
Andalucía
Hanes Andorra

Mae hanes Andorra yn cychwyn gyda'r traddodiad fod Charlemagne (Siarlymaen), brenin Ffrainc, wedi cyflwyno siartr i bobl Andorra yn gyfnewid am eu cymorth yn ei ryfeloedd yn erbyn y Mwslemiaid yn Sbaen. Yn nes ymlaen pasiodd arglwyddiaeth y wlad i Gownt Urgell ac yna i esgob esgobaeth Urgell.

Yn yr 11g cododd ymrafael am arglwyddiaeth Andorra a gafodd ei datrys yn 1278 trwy arwyddo paréage, a olygai fod sofraniaeth Andorra yn cael ei rhannu rhwng cownt Foix (yn ddiweddarach, gan frenin Ffrainc ac wedyn pennaeth Gweriniaeth Ffrainc) ac esgob La Seu d'Urgell, yng Nghatalonia. Roedd hyn yn fodd i ddiffinio tiriogaeth a statws Andorra.

Cafodd Andorra ei chymryd drosodd ddwywaith gan Aragon, yn 1396 a 1512. Gyda'r blynyddoedd, pasiodd arglwyddiaeth Andorra i frenhinoedd Navarre, Sbaen. Pan ddaeth Harri o Navarre yn frenin Ffrainc fel Harri IV o Ffrainc, cyhoeddodd edict yn 1607 yn cadarnhau Esgob Urgell a phennaeth Ffrainc yn gyd-dywysogion Andorra.

Yn y cyfnod 1812–13, cymerodd Ymerodraeth Gyntaf Ffrainc drosodd Catalonia a'i rhannu yn bedair département. Cipiwyd Andorra hefyd a'i gwneud yn rhan o Puigcerdà (département Sègre).

Er i Andorra ddatgan rhyfel ar yr Almaen yn y Rhyfel Byd Cyntaf, ddaru hi ddim cymryd rhan yn yr ymladd. Yn 1933 meddiannodd Ffrainc Andorra oherwydd ansefydlogrwydd y wlad. O 1936 hyd 1940, bu corfflu o filwyr Ffrengig yn y wlad oherwydd ofnau am Rhyfel Cartref Sbaen a dylanwad Franco.

Yn yr Ail Ryfel Byd, arosodd Andorra yn niwtral a daeth yn llwybr smyglo pwysig rhwng y Ffrainc Vichy a Sbaen.

Moderneiddwyd cyfansoddiad Andorra yn llwyr yn 1993, pan ddaeth yn aelod o'r Cenhedloedd Unedig.

 
Andorra
Oes Newydd y Cerrig yng Nghymru

Nodweddir Oes Newydd y Cerrig, neu'r cyfnod Neolithig yng Nghymru gan ddechrau ffermio. Credir fod hyn yn dyddio o tua 4000 CC., pan mae canlyniadau dadansoddiad paill yn awgrymu fod rhywfaint o glirio'r fforestydd wedi dechrau, proses a gyflymodd yn ystod y cyfnod.

Un o brif nodweddion y cyfnod yma yng Nghymru oedd adeiladu siamberi claddu. Mae'r domen o gerrig neu bridd oedd yn gorchuddio'r rhan fwyaf ohonynt bellach wedi diflannu, gan adael y meini mawr oedd yn ffurfio'r siambr ei hun, y cromlechi. Y domen fwyaf yng Nghymru yw'r Gop yn Sir y Fflint, a hi yw'r ail fwyaf yng ngwledydd Prydain. Ceir sawl ogof gerllaw, lle canfuwyd dros 30 o ysgerbydau o'r cyfnod hwn. Ceir tri prif fath o siamberi claddu yng Nghymru, y Beddrodau Hafren-Cotswold , yn bennaf yn y de-ddwyrain, y Beddau Porth, yn bennaf o gwmpas yr arfordir gorllewinol, a'r Beddau Cyntedd, sy'n arbennig o nodweddiadol o Ynys Môn ac sy'n debyg iawn i rai o siamberi claddu Neolithig enwog Iwerddon. Mae yna lawer o dystiolaeth o gysylltiad diwylliannol clos rhwng Cymru ac Iwerddon, yn enwedig yn y cyfnod Neolithig cynnar.

Mae olion aneddiadau yn brinnach, ond mae nifer gynyddol wedi eu darganfod yn y cyfnod diweddar. Yr enwocaf yw tai Clegyr Boia ger Tyddewi a'r tŷ yn Llandygai ger Bangor. Roedd nifer o "ffatrioedd" yng Nghymru yn cynhyrchu bwyeill cerrig. Y mwyaf o'r rhain oedd Graig Lwyd ger Penmaenmawr; mae cynnyrch Graig Lwyd wedi ei ddarganfod cyn belled a Swydd Efrog a chanolbarth Lloegr. 

Yn 2012 cafwyd hyd i grannog yn Crofft-y-Bwla, Trefynwy ar dir fferm 'Crofft-y-Bwla'. Yn 2015 datgelwyd fod yr olion mor hen â'r Oes Efydd ac y bu yno waith adeiladu cychod mewn llyn enfawr, sydd wedi diflannu ers canrifoedd. Darganfuwyd ffosydd twfn, metr o led, yn sianeli hirion dros bridd a losgwyd ac a ddyddiwyd i Oes Newydd y Cerrig gan system dyddio radiocarbon: 5,000 o flynyddoedd yn ôl (2,917 CC). Mae hyn yn golygu fod y crannog hwn yn Nhrefynwy yn 2,000 o flynyddoedd yn hŷn nag unrhyw anhediad-llyn drwy Lloegr a Chymru ac yn 300 mlynedd cyn adeiladu pyramidiau'r Aifft.

Safleoedd Neolithig yng Nghymru
Barclodiad y Gawres  Ynys Môn
Bryn Celli Ddu, Ynys Môn
Capel Garmon, Sir Conwy
Dyffryn Ardudwy, Gwynedd
Gwernvale, Powys
Pentre Ifan, Sir Benfro
Tinkinswood, Bro Morgannwg
Trefignath, Ynys Môn

Llyfryddiaeth 
Steve Burrow (2006) Cromlechi Cymru: marwolaeth yng Nghymru 4000 - 3000 CC (Amgueddfa Cymru) ISBN 0 7200 05671
George Children a George Nash (1997) The anthropology of landscape: a guide to Neolithic sites in Cardiganshire, Carmarthenshire & Pembrokeshire (Logaston Press) ISBN 1-873827-99-7
I.Ll. Foster & Glyn Daniel (gol.) (1965) Prehistoric and early Wales (Routledge and Kegan Paul)
 Frances Lynch (1970) Prehistoric Anglesey: the archaeology of the island to the Roman conquest (Cymdeithas Hynafiaethwtr Môn)
 Frances Lynch, Stephen Aldhouse-Green a Jeffrey L. Davies (2000) Prehistoric Wales (Sutton Publishing) ISBN 0-7509-2165-X

Archaeoleg Cymru
Cynhanes Cymru
Zabrinski

Band cerddoriaeth trydanol Gymreig o Gaerfyrddin oedd Zabrinski. Roedd y band, a ymddangosodd yn gyntaf yn 2000, yn cyfuno seicadelia a cherddoriaeth electronig. Enillodd Executive Decision y wobr am sengl y flwyddyn yng nghylchgrawn enwog Record Collector yn 2003.

Cafodd y band ei enwi oherwydd camsillafiad ffilm o 1970, sef Zabriskie Point.

Eu halbwm cyntaf oedd Screen Memories, a hawliodd sylw'r beirniaid yn syth. Mae'r record yn gyfuniad o bop seicadelig law yn llaw ag elfennau o'r llawr ddawns a'r byd electro-arbrofol.

Roedd Zabrinksi yn rhan o genhedlaeth newydd a ysbrydolwyd gan grwpiau fel Super Furry Animals, Gorky's Zygotic Mynci a Topper. Ymhlith eu halbyms mwya poblogaidd y mae: Yeti (2001), Koala Ko-ordination (2002) a Ill Gotten Game (2005) ac fe'u disgrifiwyd gan y BBC fel albymau 'llawn dyfeisgarwch, melodi a chynhyrchu beiddgar'. Dros y blynyddoedd, cymharwyd y grŵp i grwpiau ac unigolion fel Flaming Lips, Aphex Twin, Primal Scream a'r Beach Boys.

Er iddynt deithio drwy wledydd Prydain gyda'r Super Furry Animals a recordio sesiynau ar gyfer Huw Stephens a John Peel ar Radio 1, daeth y grŵp i ben yn 2007.

Aelodaeth
Yr aelodau a sefydlodd y grwp yn wreiddiol oedd Mathew Durbridge, llais a guitar; Gareth Burger Richardson, gitar ac Iwan Morgan: samplyrs byw, recordio a chynhyrchu. Cychwynwyd y grwp tra roeddent yn yr ysgol. Gadawodd Iwan yn ddiweddarach ac ymunodd Kris Jenkins ar yr allweddelau ac offerynnau taro. Cyn hir ymunodd Rhun Lenny, Gitar Fâs; Owain Jones, drymiau a Pwyll ap Stifyn, recordio a chynhyrchu.

Disgograffi

Albymau 
 Screen Memories, Rhagfyr 2000, (Microgram - label eu hunain)
 Yeti, Tachwedd 2001, (Ankstmusik)
 Koala Ko-ordination, 25 Medi 2002
 Ill Gotten Game, 16 Mehefin 2005

Senglau/EP 
 Freedom Of The Hiway/Rattlesnake On Ice, Mawrth 2001, (Boobytrap)
 Executive Decision, 16 Mehefin 2003

Cyfeiriadau

Dolenni allanol 
  Zabrinski ar wefan y BBC
   Cyfweliad 'Drowned in Sound'

Bandiau Cymreig
Bandiau Cymraeg
Sefydliadau 2000
Dadsefydliadau 2007
Ichiro Mizuki

Cerddor a chanwr, cyfansoddwr ac actor yw Toshio Hayakawa (Japaneg: 早川 俊夫 Hayakawa Toshio) neu Ichiro Mizuki (Japaneg: 水木一郎 Mizuki Ichirou) (7 Ionawr 1948 – 6 Rhagfyr 2022).

Cafodd ei eni yn Tokyo. Dechreuodd ei yrfa trwy ganu gyda'r grŵp JAM Project, ar gyfer cwmni recordiau Anison, yn ystod y 1960au.

Disgograffi

Unigol
OTAKEBI Sanjou! Hoeru Otoko Ichiro Mizuki Best (OTAKEBI参上!吠える男 水木一郎ベスト) (21 Mehefin 1989)
Ichiro Mizuki OTAKEBI 2 (水木一郎 OTAKEBI2) (1 Mai 1990)
Ichiro Mizuki All Hits Vol.1 (水木一郎 大全集Vol.1) (1 Medi 1990)
Ichiro Mizuki All Hits Vol.2 (水木一郎 大全集Vol.2) (21 Chwefror 1991)
Ichiro Mizuki Ballade Collection ~SASAYAKI~ Vol.1 (水木一郎バラード・コレクション～SASAYAKI～Vol.1) (21 Ebrill 1991)
Ichiro Mizuki All Hits Vol.3 (水木一郎 大全集Vol.3) (21 Awst 1991)
Ichiro Mizuki All Hits Vol.4 (水木一郎 大全集Vol.4) (21 Chwefror 1992)
Ichiro Mizuki All Hits Vol.5 (水木一郎 大全集Vol.5) (21 Awst 1992)
Ichiro Mizuki no Tanoshii Asobi Uta (水木一郎のたのしいあそびうた) (21 Ionawr 1994)
Ichiro Mizuki Best & Best (水木一郎 ベスト&ベスト) (19 Awst 1995)
ROBONATION Ichiro Mizuki Super Robot Complete (ROBONATION 水木一郎スーパーロボットコンプリート) (19 Gorffennaf 1997)
Neppuu Densetsu (熱風伝説) (21 Mawrth 1998)
Neppuu Gaiden -Romantic Master Pieces (熱風外伝-Romantic Master Pieces) (30 Ionawr 1999)
Aniki Jishin ~30th Anniversary BEST (アニキ自身~30th Anniversary BEST) (21 Tachwedd 2001)
Ichiro Mizuki Best of Aniking -Red Spirits- (水木一郎 ベスト・オブ・アニキング -赤の魂-) (4 Awst 2004)
Ichiro Mizuki Best of Aniking -Blue Spirits- (水木一郎 ベスト・オブ・アニキング -青の魂-) (6 Hydref 2004)

Teledu
Koraru no Tanken (1979) (llais)
Uchū Kūbo Burū Noa (1979) (llais)
Jikū Senshi Supiruban (1986)
Haja Taisei Dangaiō (1987) (llais)
Voicelugger (1999)
Happy Lucky Bikkuriman (2007) (llais)
Chou Ninja Tai Inazuma!! Supāku (2007)

Bywgraffiad
Hitoshi Hasebe, Anison - Kashu Ichiro Mizuki Sanjuu Shuunen Kinen Nekketsu Shashinshuu (兄尊(アニソン)―歌手水木一郎三十周年記念熱血写真集) (1999)
Ichiro Mizuki & Project Ichiro, Aniki Damashii ~Anime Song no Teiou / Mizuki Ichirou no Sho~ (アニキ魂~アニメソングの帝王・水木一郎の書~) (2000)

Dolen allanol

 Gwefan swyddogol

Genedigaethau 1948
Marwolaethau 2022
Cantorion Japaneaidd
Cerddorion Japaneaidd
Pobl o Tokyo
David Lewis Prosser

David Lewis Prosser (10 Mehefin 1868 - 28 Chwefror 1950) oedd trydydd Archesgob Cymru.
Ganed ef yn Llangynnor, Sir Gaerfyrddin, yn fab i David ac Elizabeth Prosser. Addysgwyd ef yng Ngholeg Llanymddyfri a Coleg Keble, Rhydychen.  Ordeiniwyd ef yn 1892, a daeth yn gurad yn Aberystwyth. Yn 1896, daeth yn gurad yn Abertawe, yna yn 1909 yn ficer Doc Penfro. Apwyntiwyd ef yn Archddiacon Tyddewi yn 1920, yna yn 1927 cysegrwyd ef yn Esgob Tyddewi.

Yn 1944, etholwyd ef fel trydydd Archesgob Cymru. Ymddeolodd yn 1949.

Archesgobion Cymru
Cymry'r 19eg ganrif
Cymry'r 20fed ganrif
Esgobion Tyddewi
Genedigaethau 1868
Marwolaethau 1950
Pobl o Sir Gaerfyrddin
Pobl addysgwyd yng Ngholeg Llanymddyfri
Daearyddiaeth Affganistan

Gwlad fynyddig yng Nghanolbarth Asia yw Affganistan. Yn nhermau daearyddiaeth wleidyddol, mae'n gorwedd rhwng Iran i'r gorllewin, Pacistan i'r de a'r dwyrain a gwledydd cyn-Sofietaidd Canolbarth Asia i'r gogledd (Tyrcmenistan, Wsbecistan a Tadzhikistan). Yn y gornel ogledd-ddwyrain eithaf mae Coridor Wakhan yn ymestyn i ffin Gweriniaeth Pobl Tsieina.

Mae Affganistan yn wlad o wastadeddau uchel a mynyddoedd. Mae cadwyn fawr yr Hindu Kush yn cyrraedd dros 7,000 m o uchder yn Tirich Mir, ar y ffin â Phacistan yn y gogledd-ddwyrain. Ceir amrywiadau mawr mewn hinsawdd mewn lle cymharol gyfyngedig, yn amrywio o hinsoddau sych ac isdrofannol i hinsawdd alpaidd eithafol yn y mynyddoedd.

Mae'r dinasoedd a threfi pwysig yn cynnwys y brifddinas Kabul a thref hanesyddol Ghazni yn y canolbarth, Herat a Kandahar yn y gorllewin, Faizabad, Konduz, Mazar-i-Sharif a Maimana yn y gogledd, a Jalalabad yn y dwyrain.

Mae dŵr yn gymharol brin yn y wlad, yn arbennig yn y de. Yr unig afonydd o bwys yw Afon Oxus, sy'n rhedeg ar hyd y ffin ogleddol; afon Hari Rud yn y canolbarth a'r gorllewin, Afon Helmand (Rud-e Helmand) yn y de-orllewin, sy'n rhedeg dros y ffin i Iran i gael ei llyncu yng nghorstir hallt Daryacheh-ye Sistan; ac Afon Kabul (Darya-ye Kabul) sy'n rhedeg o ardal Bwlch Khyber i gyfeiriad Kabul. Ond ym mynyddoedd y canolbarth a'r gogledd ceir nifer o ffrydiau ac afonydd llai.

Gweler hefyd 
 Hanes Affganistan
 Hindu Kush
 Taleithiau Affganistan
Esgob Tyddewi

Llywodraethwr eglwysig Esgobaeth Tyddewi yng ngorllewin Cymru yw Esgob Tyddewi. Yn draddodiadol ystyrir Dewi Sant fel Esgob cyntaf Tyddewi. Mae cofnodion am y cyfnod cynnar yn gyfyngedig i ambell gofnod yn yr Annales Cambriae a Brut y Tywysogion. Er enghraifft, cofnodir i'r Daniaid anrheithio Tyddewi yn 999, a lladd yr esgob Morgeneu; y cyntaf o Esgobion Tyddewi, meddir, i dorri ar draddodiad Dewi o ymwrthod a bwyta cig.

Yn yr 11g roedd yr esgobion Sulien a'i fab Rhygyfarch ap Sulien yn ysgolheigion nodedig. I Rhygyfarch y priodolir y Vita Davidiis ("Buchedd Dewi"), a gyfansoddwyd i amddiffyn annibyniaeth yr esgobaeth oddi wrth Archesgob Caergaint. Yn 1176, enwebwyd Gerallt Gymro yn esgob, ond gwrthododd y brenin Harri II o Loegr ei dderbyn, yn ôl pob tebyg oherwydd ei ymgyrch dros annibyniaeth yr esgobaeth, ymgyrch a gafodd gefnogaeth Llywelyn Fawr.

Yn ystod ymrysonau crefyddol yr 16g, carcharwyd yr esgob Robert Ferrar am heresi gan Mari Tudur, ac, ar ôl gwrthod datgyffesu, fe'i llosgwyd wrth y stanc ar sgwâr y farchnad yng Nghaerfyrddin ar 30 Mawrth 1555.

Yr esgob presennol yw'r Gwir Barchedig John Wyn Evans a benodwyd ar brynhawn Llun, 1 Medi 2008.

Rhestr o Esgobion Tyddewi

 
Yr Eglwys yng Nghymru
Esgobaeth Tyddewi
Morgeneu

Roedd Morgeneu (bu farw 999) yn Esgob Tyddewi. Dywedir mai ef oedd y cyntaf i dorri ar y traddodiad nad oedd Esgobion Tyddewi yn bwyta cig. Lladdwyd ef mewn ymosodiad gan y Llychlynwyr.

Cymry'r 10fed ganrif
Esgobion Tyddewi
Marwolaethau 999
Teyrnas Dyfed
Am Cyfan Dy Pethau Prydferth

Albym gan Jakokoyak ydy Am Cyfan Dy Pethau Prydferth, cafodd ei rhyddhau yn Awst 2003. Cymerwyd y teitl oddi ar boster a gyfieithwyd yn wael ar furiau Undeb Prifysgol Caerdydd yn 2003 ac fe gafodd ei ail-ryddhau yn Siapan yn 2004.

Traciau 
 Eiddil - 4:26
 Dim Syniad - 1:31
 Sach Cysgu - 4:49
 Paid A Gadael Nhw Dynnu Fi Lawr - 3:16
 Caramella - 1:03
 Lovella - 5:43
 Murmur - 3:56
 Ar Dy Gefn Bounce - 4:09
 Shipwreck - 3:39
 Home - 4:44
 Egres - 3:02

Albymau 2003
El Goodo

Band o Resolfen, ger Castell-nedd, ydy El Goodo.

Ei aelodau yw Pixy Jones, llais a gitar; Jason, llais a gitar; Elliot, drymiau; Lewie, gitar fâs a Matty, llais ac allweddellau.

Disgograffi 
 El Goodo, 3 Hydref 2005, (Placid Casual)
 El Goodo, Rhyddhau yn yr Unol Daleithiau 10 Hydref 2006, (Empyrean)

Cyfeiriadau

Dolenni Allanol 
 Safle MySpace El Goodo

Bandiau Cymreig
Daearyddiaeth Asia

Cyfandir mwyaf hemissfer y gogledd yw Asia. Mae hi'n cynnwys tua thraean o dir y byd (44.4 miliwn km²). Mae ei hyd eithaf o'r gorllewin i'r dwyrain yn 11,000 km, ac yn 8,500 km o'r gogledd i'r de. Mae'r rhan fwyaf o Asia, o bell ffordd, yn gorwedd yn uwch na'r Cyhydedd yn hemisffer y gogledd. Dim ond rhai rhannau o Dde-ddwyrain Asia ac isgyfandir India sydd i'r de o'r Cyhydedd. Gellid dadlau fod Ewrop yn estyniad o gyfandir Asia i gyfeiriad y gorllewin. Gelwir Asia ac Ewrop gyda'i gilydd yn Ewrasia.

Mae'r cyfandir yn cyffwrdd â'r Môr Arctig yn y gogledd, y Cefnfor Tawel yn y dwyrain a Chefnfor India yn y de. Yn y gorllewin mae Asia yn ffinio ag Ewrop, y Môr Canoldir, rhan ddwyreiniol Gogledd Affrica a'r Môr Coch. Mae Môr Bering, sy'n rhan o'r Cefnfor Tawel, yn gwahanu Siberia yng ngogledd-ddwyrain Asia a Gogledd America. Gorynys Arabia, India, Gorynys Malaya, Corea a Kamchatka yw'r mwyaf a'r pwysicaf o'r gorynysoedd niferus ar y cyfandir. Oddi ar arfordir y gogledd-ddwyrain ceir ynys Sakhalin, ynysoedd Japan a Taiwan.

Yn is i lawr mae De-ddwyrain Asia yn cynnwys nifer fawr iawn o ynysoedd; y pwysicaf ohonynt yw ynysoedd Luzon a Mindanao yn y Y Philipinau, Borneo, yr ynysoedd Indonesaidd Sumatra, Java a Sulawesi, Timor a Gini Newydd. Yr ynysoedd pwysicaf oddi ar arfordir de Asia yw Ceylon (Sri Lanca), y Maldives ac Ynysoedd Andaman.

Mae'r moroedd llai sy'n perthyn i Asia yn cynnwys y Môr Coch rhwng Arabia a gogledd-ddwyrain Affrica, Môr Arabia rhwng dwyrain Arabia a gorllewin India, Bae Bengal rhwng dwyrain India a Myanmar, Môr De Tsieina, Môr Dwyrain Tsieina rhwng Taiwan a Japan, y Môr Melyn rhwng gogledd-ddwyrain Tsieina a Corea, Môr Japan rhwng Japan a Manchuria, a Môr Okhotsk rhwng Siberia a Kamchatka.

Mae cadwyni mynydd pwysicaf Asia yn cynnwys Mynyddoedd y Cawcasws, yr Ural, yr Hindu Kush, y Karakoram, Mynyddoedd Pamir, y Tien Shan, y Kunlun Shan a'r Himalaya mawr ei hun sy'n cynnwys Mynydd Everest, mynydd uchaf y byd.
Isgyfandir India

Mae Isgyfandir India yn rhan sylweddol o gyfandir Asia sy'n cynnwys y gwledydd sy'n gorwedd, fwy neu lai, ar blât tectonig India i'r de o gadwyn yr Himalaya. Mae'r gwledydd hyn yn cynnwys Bangladesh, Pacistan, Bhwtan, India, Nepal a rhannau o ddwyrain Affganistan ar y tir mawr ac ynysoedd Sri Lanca a'r Maldives (yn achos yr olaf am eu bod yn gorwedd ar yr un haen o gromen y ddaear dan y môr). Yn ogystal â bod yn rhanbarth ddaearyddol, mae'r isgyfandir yn rhanbarth ddiwyllianol sy'n rhannu elfennau pwysig o hanes a diwylliant mewn cyffredin.

Cyfeirir at yr isgyfandir fel De Asia hefyd, ond mae hyn yn derm diweddar a llai ddiffiniedig sy'n gallu cyfeirio at wledydd eraill yn ne Asia yn ogystal â gwledydd yr isgyfandir ei hun ac felly'n cael ei ystyried yn derm daearwleidyddol.

Cyfandiroedd
De Asia
Rhanbarthau Asia
Rhygyfarch ap Sulien

Roedd Rhygyfarch ap Sulien (1056? - 1099) (weithiau Ricemarchus neu Ricemarch; weithiau Rhigyfarch mewn ffynonellau Saesneg) yn ysgolhaig ac yn Esgob Tyddewi.

Bywgraffiad
Roedd yn fab i Sulien, a oedd hefyd yn ysgolhaig nodedig, yn Esgob Tyddewi ac yn gysylltiedig â chlas Llanbadarn Fawr. Roedd yn frawd i Ieuan ap Sulien.

Ysgrifennodd Rhygyfarch y llawysgrif Ladin "Sallwyr Rhygyfarch", sy'n cynnwys cyfieithiad o'r Sallwyr Hebraeg a deunydd arall, yn cynnwys penillion gan Rhygyfarch ei hun. Lluniwyd y llawysgrif yn Llanbadarn Fawr tua'r flwyddyn 1079; gwnaethpwyd y llythrennau lliw gan ei frawd Ieuan. Cedwir y llawysgrif yn llyfrgell Coleg y Drindod, Dulyn.

Cyfansoddodd gerdd arall yn galaru oherwydd anrheithiau'r Normaniaid yng Ngheredigion. I Rhygyfarch y priodolir y Vita Davidis (Buchedd Dewi), a gyfansoddwyd tua'r flwyddyn 1094 i amddiffyn annibyniaeth yr esgobaeth oddi wrth Archesgob Caergaint. Dilynodd ei dad fel Esgob Tyddewi yn 1088.

Llyfryddiaeth
D. Simon Evans, Buched Dewi (Caerdydd, 1959). Rhagymadrodd.

Cyfeiriadau

Beirdd Cymreig yn yr iaith Ladin
Cymry'r 11eg ganrif
Esgobion Tyddewi
Genedigaethau'r 1050au
Llenorion Cymraeg
Llenorion Cymreig yn yr iaith Ladin
Llenorion Cymreig yr 11eg ganrif
Marwolaethau 1099
Pobl o Geredigion
Teyrnas Ceredigion
Ysgolheigion Cymreig
Sulien

Gweler hefyd Sulien (sant) (a adnabyddir hefyd fel Silian).

Roedd Sulien (c. 1010 - 1091) yn ysgolhaig Cymreig ac yn Esgob Tyddewi.

Bywgraffiad
Roedd Sulien, sy'n gysylltiedig yn bennaf a chlas Llanbadarn Fawr, yn enwog am ei ysgolheictod. Bu ganddo bedwar mab, sef Rhygyfarch, Daniel, Ieuan ac Arthan, a pharhawyd traddodiad Llanbadarn o ysgolheictod ganddynt hwy a chan ei meibion hwythau.

Mae'r wybodaeth am Sulien yn dod o gerdd Ladin a ysgrifennodd ei fab Ieuan iddo. Dywed fod Sulien o dras bonheddig, a'i fod wedi treulio tair blynedd ar ddeg yn astudio yn Iwerddon. Bu'n Esgob Tyddewi ddwywaith, o 1073 hyd 1078 ac yna o 1080 hyd 1085. Mae'n ymddangos fod y pentref Tresillian yng Nghernyw wedi'i enwi ar ei ôl, neu ar ôl y sant o'r un enw.

Cyfeiriadau

Cymry'r 11eg ganrif
Genedigaethau'r 1010au
Esgobion Tyddewi
Marwolaethau'r 1090au
Pobl o Geredigion
Teyrnas Ceredigion
Ysgolheigion Cymreig
Bernard, Esgob Tyddewi

Bernard (bu farw 1148) oedd y Norman cyntaf i fod yn Esgob Tyddewi.

Dechreuodd ei yrfa fel caplan i'r frenhines Matilda, yna daeth yn ganghellor iddi. Apwyntiwyd ef i'r swydd gan Harri I, brenin Lloegr, yn 1115. Dywedir ei fod yn ysgolhaig da, ond fel Norman nid oedd yn dderbyniol gan y Cymry ar y cychwyn, ac ymddengys iddo dreulio llawer o amser ymhell o esgobaeth Tyddewi. Ef a sefydlodd bedair archddiaconiaeth yr esgobaeth. Ar farwolaeth Harri, fodd bynnag, achubodd Bernard y cyfle i hawlio fod gan Dyddewi awdurdod dros esgobaethau eraill Cymru, ac y dylai fod yn Archesgobaeth arnyn hwy. Cyflwynodd ei achos i chwech pab yn olynol, ond heb lwyddiant. Yn ddiweddarach, adfywiwyd yr hawl yma gan Gerallt Gymro.

Esgobion Tyddewi
Y Normaniaid yng Nghymru
Marwolaethau 1148
Blithe Spirit

Drama gomedi 1941 gan Noël Coward yw Blithe Spirit, mae'n cymryd ei deitl o gerdd Percy Bysshe Shelley To a Skylark. Mae'r ddrama'r canoli ar gyniweirfa Charles Condomine gan ysbryd ei wraig cyntaf Elvira, yn dilyn séance, ac ymdrechion Elvira i aflonyddu priodas presennol Charles. Mae'r ddrama'n nodweddiadol am y cymeriad digri, Madame Arcati, y canolwr ecsentrig.

Cynhyrchiadau Llundain
Cyfarwyddwyd y cynhyrchiad cyntaf Coward ei hun yn 1941 yn Theatr Savoy, Llundain, y prif aelodau cast oedd:

Elvira: Kay Hammond
Madame Arcati: Margaret Rutherford
Charles: Cecil Parker
Ruth: Fay Compton

Adfywyd y ddrama sawl gwaith gan gwmniau amatur, ond mae llai o gynhyrchiadau yn y West End na'r disgwyl ers rhediad cyntaf record dorrol. Mae adfywiadau cyfoes y West End yn cynnwys:

Theatr Globe (Theatr Gielgud erbyn hyn) (1970)
Elvira: Amanda Reiss
Madame Arcati: Beryl Reid
Charles: Patrick Cargill
Ruth: Phyllis Calvert

National Theatre (1976)
Cyfarwyddwr: Harold Pinter
Elvira: Maria Aitken
Madame Arcati: Elizabeth Spriggs
Charles: Richard Johnson
Ruth: Rowena Cooper

Vaudeville Theatre (1986)
Cyfarwyddwr: Peter Farago
Elvira: Joanna Lumley
Madame Arcati: Marcia Warren
Charles: Simon Cadell
Ruth: Jane Asher

Savoy Theatre (2004)
Cyfarwyddwr: Thea Sharrock
Elvira: Amanda Drew
Madame Arcati: Penelope Keith (Stephanie Cole yn ddiweddarach)
Charles: Aden Gillett
Ruth: Joanna Riding

Dramâu Saesneg
Dramâu 1941
Jean Drapeau

Cyfreithiwr a gwleidydd Canadaidd oedd Jean Drapeau (18 Chwefror 1916 – 12 Awst 1999). Maer Montréal oedd ef am ddwy ysbaid, o 1954 hyd 1957 ac o 1960 hyd 1986.

Gwelwyd adfywio'r ddinas o dan ei weinyddiaeth, gan gynnwys prosiectau mawr megis y metro, neuadd gyngerdd y Place des Arts, ac arddangosfa'r Expo (1967). Cyflwynodd loteri gyhoeddus gyntaf Canada ym 1968 fel ffordd i gylludo'r ddinas, syniad a ddilynwyd yn ddiweddarach ar lefel daleithiol. Cynhaliwyd y Gemau Olympaidd ym Montréal dan ei arweinyddiaeth ym 1976. Er gwaethaf llwyddiant y gemau, parhaodd baich y dyledion a achosasant am blynyddoedd maith. Ar ôl iddo ymddeol o fywyd gwleidyddol ym 1986, fe'i penodwyd fel cenhadwr Canada i UNESCO ym Mharis, swydd a gyflawnodd am bedair blynedd o 1987 hyd 1991. Bu farw ym 1999.

Cyfreithwyr Canadaidd
Genedigaethau 1916
Gwleidyddion Canadaidd
Marwolaethau 1999
Pobl o Montréal
Makran

Ardal anial yn ne-orllewin Pacistan a de-ddwyrain Iran yw Makran (Urdu/Perseg: مکران). Er nad yn anialwch go iawn, mae'n un o'r lleoedd poethaf a sychaf ar gyfandir Asia. Mae'n gorwedd yn bennaf yng ngwaelod nhalaith Balochistan ym Mhacistan, gyda'r rhan arall dros y ffin yn Iran, ar lan Môr Arabia a Gwlff Oman. 

Mae'r arfordir yn cynnwys nifer o faeau ond mae'n dywodlyd a chreigiog ac ychydig iawn o afonydd sydd yno. Mae bryniau Makran yn cael eu cyfrif fel estyniad olaf cadwyn hir yr Hindu Kush.

Mae'r gwastadedd arfordirol cyfyng yn codi'n gyflym i'r bryniau. O'r 1,000 km o arfordir, mae tua 750 km yn gorwedd ym Mhacistan. Ychydig iawn o bobl sy'n byw ym Makran, gyda'r mwyafrif yn byw mewn cyfres o borthladdoedd bychain fel Chah Bahar, Gwatar, Jiwani, a Gwadar, Pasni a Ormara.

Yr ymadrodd Perseg Mahi khoran, "bwytawyr pysgod" (Mahi = pysgod + khor = bwyta) yw tarddiad yr enw Makran, yn ôl pob tebyg. Wrth adrodd hanes Alecsander Fawr (gweler isod), cyfeiria haneswyr Groeg at y ffaith fod pobol y Makran yn byw ar bysgod ac yn eu bwyta'n amrwd.

Mae Makran yn adnabyddus yn bennaf i haneswyr am fod Alecsander Fawr, brenin Macedon a goregynwyr Ymerodraeth Persia, wedi ei groesi ar ddiwedd ei daith trwy Iran ac Affganistan a ddaeth ag ef i ogledd-orllewin isgyfandir India. Ar ôl anfon rhan o'r fyddin yn ôl trwy Affganistan i warchod y taleithiau a goncweriwyd ganddo yno, dychwelodd Alecsander a rhan arall ei fyddin i'r Dwyrain Canol trwy ddilyn arfordir de Pacistan ac Iran. Ar y daith beryglus ac anodd collwyd nifer o filwyr, yn arbennig wrth groesi anialdiroedd Makran. Ceisiodd y llynges dan arweiniad Perdiccas, a adeiladwyd gan filwyr Alecsander ar Afon Indus, gysgodi'r fyddin, ond yn aflwyddiannus. Pan gyrhaeddodd y fyddin Susa, dim ond rhai miloedd o'r milwyr oedd ar ôl.

Balochistan
Daearyddiaeth Iran
Daearyddiaeth Pacistan
Perseg

Iaith Indo-Ewropeaidd sy'n cael ei siarad yn bennaf yn Iran heddiw yw Perseg (hefyd Persieg a Ffarseg). Mae'r iaith Dari, sy'n iaith swyddogol yn Afghanistan, a Tajiceg sy'n iaith bwysig yn Afghanistan ac iaith swyddogol Tajicistan, yn rhan o deulu ieithydol Perseg ac yn ddealladwy i siaradwyr Perseg.

Gweler hefyd 
 Rhestr llenorion Perseg hyd 1900

Cyfeiriadau

 
Ieithoedd Indo-Iranaidd
Ieithoedd Iran
George Noakes

Roedd George Noakes (13 Medi 1924 – 14 Gorffennaf 2008) yn Esgob Tyddewi rhwng 1982 a 1991 ac yn Archesgob Cymru o 1987 hyd 1991.

Ganed ef ym Mwlchllan, Ceredigion. Graddiodd o Goleg Prifysgol Cymru, Aberystwyth cyn mynd i Neuadd Wycliffe, Rhydychen. Daeth yn giwrad cynorthwyol yn Llanbedr Pont Steffan, yna'n ficer yn Eglwyswrw a Meline ac wedyn yn Nhregaron cyn dod yn ficer Eglwys Dewi Sant yng Nghaerdydd.

Apwyntiwyd ef yn Archddiacon Aberteifi, yna daeth yn Esgob Tyddewi yn 1982. Ymddeolodd yn  1991.

Archesgobion Cymru
Cymry'r 20fed ganrif
Cymry'r 21ain ganrif
Esgobion Tyddewi
Genedigaethau 1924
Marwolaethau 2008
Pobl o Geredigion
Abraham, Esgob Tyddewi

Roedd Abraham (bu farw 1080) yn Esgob Tyddewi.

Olynodd Sulien fel esgob pan ymddiswyddodd ef yn 1078. Ddwy flynedd yn ddiweddarch mae cofnod yn yr Annales Cambriae iddo gael ei lofruddio gan y "cenedl-ddynion" (Llychlynwyr) a anrheithiodd Tyddewi. Dychwelodd Sulien fel esgob ar ei ôl.

Roedd ganddo o leiaf ddau fab, Hedd ac Isaac; darganfuwyd croes goffa iddynt yn Eglwys Gadeiriol Tyddewi yn 1891.

Gweler hefyd
Abraham, Esgob Tyddewi, yng Ngeiriadur Bywgraffyddol o Enwogion Cymru, Josiah Thomas Jones, ar Wicidestun

Cymry'r 11eg ganrif
Esgobion Tyddewi
Marwolaethau 1080
Meicrolith

Offeryn bychan o garreg, callestr fel rheol, yw meicrolith (neu microlith: "carreg fechan"). Cysylltir meicrolithau â chyfnod Oes Ganol y Cerrig (y Mesolithig) yn Ewrop, tua 9000-4000 CC.

Yn y cyfnod hwnnw oedd pobl yn dal i fyw mewn grwpiau bychain, yn hela anifeiliaid gwyllt a hel bwydydd y môr, cnau a llysiau er mwyn cynnal eu hunain. Nodweddir eu diwylliant gan yr arfer o wneud meicrolithiau, a fyddai fel rheol yn cael eu gosod mewn handlau pren neu asgwrn neu ym mhennau gwaywffyn.

Er eu bod yn offer bychain ymddangosiadol syml, roedd meicrolithiau yn gam pwysig ymlaen yn natblygiad technoleg. Roedd eu cynhyrchu yn gofyn am waith gofalus a llygad manwl ac maent yn wrthrychau syml ond cain sy'n dangos amgyffred o batrymau geometrig.

Roedd pobl yn dal i ddefnyddio meicrolithiau yng nghyfnod y Neolithig, yn arbennig yng ngogledd Ewrop, ond yn raddol cawsant eu disodli gan offer newydd mewn ymateb i newidiadau amgylcheddol a chymdeithasol.

Gweler hefyd
 Oes Ganol y Cerrig
 Megalith

Cerrig
Offer
Technoleg
Oes y Cerrig
Oes Ganol y Cerrig
John Morgan (esgob)

Am bobl eraill o'r un enw, gweler John Morgan.

Roedd John Morgan (bu farw 1504) yn Esgob Tyddewi. Weithiau gelwir ef yn John  Yong neu Young, i'w wahaniaethu oddi wrth ei frawd, oedd hefyd yn dwyn yr enw 'John Morgan'.

Mae ansicrwydd ynghylch ei dras; efallai ei fod yn fab i Morgan ap Siencyn ac yn frawd i'r cyfreithiwr Trahaearn Morgan, ac yn un deulu dylanwadol Morganiaid Machen a Thredegar, Sir Fynwy.

Bu ym Mhrifysgol Rhydychen, lle graddiodd fel doethur yn y gyfraith. Roedd yn gefnogwr i Harri Tudur, ac efallai iddo fod mewn alltudiaeth gydag ef cyn 1485. Roedd yn sicr yn un o gynhorwyr Syr Rhys ap Thomas ac awgrymir ym mywgraffiad Syr Rhys mai John Morgan a'i frawd Trahaiarn Morgan o Gydweli, twrnai cyffredinol Rhisiart III oedd yn gyfrifol am berswadio Syr Rhys i gefnogi cais Harri Tudur am yr orsedd.

Wedi i Harri ddod yn frenin ar ôl Brwydr Bosworth, dyrchafwyd John Morgan i swyddi eglwysig. Derbyniodd nifer o fywiolaethau yn Lloegr, a gwnaed ef yn feistr yn y Siawnsri; cafodd ddeoniaethau Windsor a Leicester. Yn 1499 daeth yn Archddiacon Caerfyrddin, ac yn 1496 yn Esgob Tyddewi. Rhoddodd y gorau i'w swyddi eraill i gyd pan benodwyd ef yn esgob. Bu farw ddiwedd Ebrill neu Fai 1504, a chladdwyd ef yn Eglwys Gadeiriol Tyddewi.

Cyfeiriadau

Cymry'r 15fed ganrif
Cymry'r 16eg ganrif
Esgobion Tyddewi
Marwolaethau 1504
Chalcolithig

Mae cyfnod y Chalcolithig (Groeg: khalkos + lithos 'carreg gopr') neu Oes y Copr (a elwir hefyd yn Eneolithig (Aeneolithig)), yn gam yn natblygiad diwylliant y ddynolryw a welodd ymddangosiad graddol yr offer metel cyntaf a ddefnyddid ochr yn ochr ag offer carreg. Mae'r term(au) a'i ddefnydd gan archaeolegwyr yn amrywio'n fawr.

Yn draddodiadol mae llenyddiaeth archaeoleg Ewropeaidd yn osgoi defnyddio'r term 'chalcolithig' (gan ddefnyddio'r term 'Oes y Copr' yn ei le), tra bod archaeolegwyr yn y Dwyrain Canol ar y llaw arall yn ei ddefnyddio'n rheolaidd. Y rheswm am hynny yw bod y chalcolithig wedi dechrau'n gynharach o lawer yn yr ardal honno, tra bod y newid o'r cyfnod chalcolithig byr a gafwyd yn Ewrop i Oes yr Efydd yn llawer mwy sydyn (am fod y dechnoleg newydd wedi dod i Ewrop o'r Dwyrain Canol).

Mae'r cyfnod yn un o drawsnewid rhwng y Neolithig (Oes y Cerrig) ac Oes yr Efydd, sy'n gorwedd y tu allan i'r hen system tair oes ar gyfer Cynhanes. Ymddengys fod pobl yn araf i ddefnyddio copr, efallai'n bennaf am ei bod yn fetel gymharol brin a meddal, a'i bod wedi cael ei chymysgu gyda thun a metelau eraill yn gynnar iawn; ffaith sy'n ei gwneud hi'n anodd i wahaniaethu rhwng y gwahanol diwylliannau Chalcolithig a'u dosbarthu'n drefnus.

Y canlyniad yw bod y term yn tueddu i gael ei ddefnyddio mewn rhai lleoedd yn unig, yn bennaf yn ne-ddwyrain Ewrop a gorllewin a chanolbarth Asia (o tua'r 4ydd milenniwm CC ymlaen). Fe'i defnyddir weithiau i ddisgrifio rhai o wareiddiaid yr Amerig yn y cyfnod yn union cyn dyfodiad yr Ewropeiaid yn ogystal.

O 4300 i 3200 CC yn y cyfnod Chalcolithig, mae Gwareiddiad Dyffryn Indus yn dangos cyfatebiaethau ceramig gyda diwylliannau cynnar de Tyrcmenistan a gogledd Iran, sy'n awgrymu teithio a masnachu ar raddfa sylweddol.

Cyfeiriadau

Cynhanes
Derrick Greenslade Childs

Roedd Derrick Greenslade Childs (1918 – 1987) yn Esgob Mynwy o 1972 hyd 1986 ac yn Archesgob Cymru o 1983 hyd 1986.

Bu Derrick Childs yn Brifathro Coleg y Drindod, Caerfyrddin cyn dod yn Esgob Mynwy. Dyfarnodd Prifysgol Cymru radd D.D. er anrhydedd iddo yn 1986. Ymddeolodd yn haf 1986, a bu farw o ganlyniad i ddamwain fodur yn 1987.

Cyfeiriadau

Genedigaethau 1918
Marwolaethau 1987
Archesgobion Cymru
Esgobion Mynwy
Roland Mathias

Bardd ac awdur oedd Roland Glyn Mathias (4 Medi 1915 - 16 Awst 2007).

Cafodd ei eni yn Nhalybont-ar-Wysg, ger Aberhonddu

Llyfryddiaeth

Barddoniaeth
Days Enduring (1942)
Break in Harvest (1946)
The Roses of Tretower (1952)
The Flooded Valley (1960)
Absalom in the Tree (1971)
Snipe's Castle (1979)

Arall
The Eleven Men of Eppynt (1956)
The Hollowed-out Elder talk: John Cowper Powys as Poet (1979)
Anglo-Welsh Literature: An Illustrated History (1995)

Dolennau allanol
The Independent: Roland Mathias Obituary 

Beirdd Cymreig yn yr iaith Saesneg
Genedigaethau 1915
Llenorion Cymreig yn yr iaith Saesneg
Llenorion Cymreig yr 20fed ganrif
Marwolaethau 2007
Pobl o Frycheiniog
John Morgan (archesgob)

Roedd John Morgan (6 Mehefin 1886 – 26 Mehefin 1957) yn Esgob Llandaf o 1939 hyd 1957 ac yn Archesgob Cymru o 1949 hyd 1957.

Ganed ef yn Llandudno, yn fab i John Morgan, yn ddiweddarach yn Archddiacon Bangor. Addysgwyd ef yn ysgol y gadeirlan, Llandaf, yng Ngholeg Llanymddyfri, Coleg Hertford, Rhydychen a Choleg Cuddesdon. Bu'n gurad Llanaber ac Abermaw o 1910 hyd 1912, yna'n gaplan i Esgob Truro. Rhwng 1916-19 roedd yn gaplan i'r lluoedd arfog. Daeth yn ficer Llanelwy yn 1917, yna'n offeiriad yn gyfrifol am blwyf Llanbeblig a Chaernarfon, ac yn 1920 yn ficer y plwyf. Tra'r oedd yno bu'n Ddeon Gwledig Arfon o 1928 hyd 1931. Yn 1931 daeth yn Ganon Eglwys Gadeiriol Bangor, ac yn 1933 yn rheithor Llandudno. Y flwyddyn wedyn etholwyd ef yn Esgob Abertawe ac Aberhonddu, cyn symud i fod yn Esgob Llandaf yn 1939.  Etholwyd ef yn Archesgob Cymru yn  1949. Bu farw yn Llundain, a chladdwyd ef yn Llanelwy.

Genedigaethau 1886
Marwolaethau 1957
Archesgobion Cymru
Esgobion Llandaf
Pobl addysgwyd yn Ysgol y Gadeirlan, Llandaf
Teri Hatcher

Actores Americanaidd sy'n adnabyddus am ei rhan yn y gyfres deledu Desperate Housewives yw Teri Lynn Hatcher (ganwyd 8 Rhagfyr 1964).

Teledu
Desperate Housewives  (2004 - )
Lois & Clark: The New Adventures of Superman (1993 - 1997)

Actorion Americanaidd
Genedigaethau 1964
Merched yr 20fed ganrif
Merched yr 21ain ganrif
City Lights

Ffilm gomedi gan Charlie Chaplin ac sy'n serennu Chaplin, Virginia Cherrill a Harry Myers  ydy City Lights ("Goleuadau y Ddinas").

Prif Actorion 
Virginia Cherrill - Merch ddall
Florence Lee - Nain y ferch ddall
Harry Myers - Miliwnydd Ecsentrig
Al Ernest Garcia - Bwtler y miliwnydd Ecsentrig
Hank Mann - Paffiwr
Charles Chaplin - Trempyn

Ffilmiau 1931
Ffilmiau mud
Ffilmiau Charlie Chaplin
Edwin Morris

Roedd Alfred Edwin Morris (8 Mai 1894 – 19 Hydref 1971) yn Archesgob Cymru o 1957 hyd 1967.

Ganed ef yn Lye yng nghanolbarth Lloegr yn fab i Alfred Morris a Maria Lickert. Gadawodd yr ysgol yn ddeuddeg oed i fynd i weithio yng musnes genwaith ei dad. Pan benderfynodd yn ddiweddarach fod arno eisiau bod yn offeiriad, awgrymodd y ficer lleol, oedd yn Gymro, ei fod yn astudio yng Ngholeg Dewi Sant, Llanbedr.

Wedi graddio o Lanbedr bu'n astudio ymhellach yng Ngholeg Sant Ioan, Rhydychen. Dychwelodd i Lanbedr fel Athro Hebraeg a Diwinyddiaeth, ac yn 1942 bu'n faer y dref.

Yn 1945 etholwyd ef yn Esgob Mynwy, yna yn 1957 yn Archesgob Cymru. Yn ystod ei gyfnod fel Archesgob bu rhywfaint o ddadlau ynglŷn â'r iaith Gymraeg; ni ddysgodd Gymraeg ac roedd teimlad nad oedd ganddo lawer o gydymdeimlad a'r iaith. Ymddeolodd yn 1967, a bu farw yn Llanbedr yn 1971.

Llyfrau 
 The Church in Wales and Nonconformity (1949)
 The Problem of Life and Death (1950)
 The Catholicity of the Book of Common Prayer (1952)
 The Christian Use of Alcoholic Beverages (1961)

Archesgobion Cymru
Genedigaethau 1894
Marwolaethau 1971
Barry Morgan

Archesgob Cymru rhwng 2002 a 2017 yw'r Gwir Barchedig Athro Barry Cennydd Morgan MA, DPhil, DCL, DD, FBA (ganed 31 Ionawr 1947). Cyn hynny bu'n Esgob Llandaf.

Yn enedigol o Waun-Cae-Gurwen, Castell-nedd, de Cymru fe ddarllenodd hanes yn Llundain a diwinyddiaeth yng Ngholeg Selwyn, Caergrawnt; fe'i hyfforddodd ar gyfer y weinidogaeth yn Westcott House, Caergrawnt ac astudiodd am ddoethuriaeth pan oedd yn ddarlithydd prifysgol. Mae'n awdur toreithiog ac mae wedi lleisio'i farn yn gryf dros fwy o rym i'r Cynulliad yn ogystal ag yn erbyn datblygu arfau niwclear.

Bu’n gweithio mewn ystod o gyd-destunau gweinidogaethol - mewn gweinidogaeth plwyf, fel darlithydd prifysgol a choleg diwinyddol a chaplan prifysgol, ac fel archddiacon, cyfarwyddwr ordinandiaid a swyddog addysg weinidogaethol barhaus. Mae wedi gwasanaethu ar Bwyllgor Canolog Cyngor Eglwysi’r Byd, ac yn gwasanaethu ar Bwyllgor Sefydlog Archesgobion y Cymundeb Anglicanaidd. Roedd yn aelod o Gomisiwn Lambeth a gynhyrchodd Adroddiad Windsor 2004.

Mae wedi cyhoeddi nifer o erthyglau a llyfrau; y diweddaraf o’r rheini oedd astudiaeth o waith y bardd R. S. Thomas, Strangely Orthodox.  Mae hefyd ar hyn o bryd yn Ddirprwy-Ganghellor Prifysgol Cymru, cymrawd  Prifysgolion Caerdydd, UWIC, Bangor a Llanbedr Pont Steffan a Llywydd y Ganolfan Gymreig Materion Rhyngwladol, ac mae newydd gadeirio ymchwiliad ar ran Shelter Cymru ar ddigartrefedd yng Nghymru. Mae’n mwynhau chwarae golff a darllen nofelau yn ei oriau hamdden.

Cafodd ei ordeinio yn 1973 a phenodwyd ef yn rheithor Cricieth ac Archddiacon Meirionnydd yn 1986, yna etholwyd ef yn Esgob Bangor yn 1993, cyn symud i fod yn Esgob Llandaf yn 1999. Etholwyd ef yn Archesgob Cymru fel olynydd i Rowan Williams yn 2003.

Ers 2004 mae'n aelod o Weithgor y grŵp dylanwadu traws-bleidiol Cymru Yfory, sy'n gweithio i ennill cefnogaeth i argymhellion Comisiwn Richard ar ddataganoli a chael grym deddfwriaethol i Gynulliad Cenedlaethol Cymru.

Bu'n gyson o blaid ordeinio merched i'r eglwys, a phenododd ferch yn archddeacon yn Llandaf yn y 2010au.

Yn Ebrill 2013 cafodd ei wneud yn un o ddau Noddwr y Wicipedia Cymraeg.

Cyhoeddwyd yn Awst 2016 y byddai'n ymddeol fel Archesgob Cymru ar 31 Ionawr 2017 wedi 14 mlynedd o wasanaeth.

Cyfeiriadau

Archesgobion Cymru
Cymry'r 20fed ganrif
Cymry'r 21ain ganrif
Esgobion Bangor
Esgobion Llandaf
Genedigaethau 1947
Pobl o Gastell-nedd Port Talbot
Pobl addysgwyd yn Ysgol Gyfun Ystalyfera
Esgob Llandaf

Mae Esgob Llandaf yn gyfrifol am Esgobaeth Llandaf, un o esgobaethau Yr Eglwys yng Nghymru. Mae'r esgobaeth yn cyfateb yn fras i ardal Morgannwg, ac mae'r Eglwys Gadeiriol yn Llandaf.

Dim ond o ddechrau'r 11g y ceir sôn am "Esgob Llandaf" fel y cyfryw; cyn hynny 'Esgob Teilo a ddefnyddid, ac mae'n debyg mai mynachdy Llandeilo oedd eu canolfan.

Rhestr o Esgobion Llandaf

Llyfryddiaeth
 Joseph Haydn, Haydn's Book of Dignities (1894)
 Whitaker's Almanack 1883–2004 (A&C Black)

 
Esgobaeth Llandaf
Rhestr baneri Gogledd America

Dyma oriel o faneri cenedlaethol a rhyngwladol a ddefnyddir yng Ngogledd America.

Rhyngwladol

Gogledd America

Y Caribî

Canolbarth America

Polynesia 

Gogledd America
Gogledd America
Ymgarthion

Y gwastraff o system dreulio anifail yw ymgarthion, ysgarthion neu gachu (Saesneg: faeces). Defnyddir y gair "carthu" a "charthion" ar lafar gwlad gan amaethwyr wrth sôn am lanhau'r beudy, a tharddiad y gair hwn yw cartharsis. Defnyddir y gair "dom" yn y Beibl yn ei le. Gelwir y weithred o gael gwared â'r gwastraff hwn o'r corff yn ysgarthu.

Wedi i anifail fwyta a thrulio bwyd, mae'r hyn sydd'n weddill ohono'n cael ei yrru allan o'r corff drwy'r anws. Mae'r ymgarthion yma'n cynnwys hyd at 50% o'r maeth oedd ynddo cyn ei dreulio. Mae llawer o organebau fel bacteria, ffwng neu'r chwilen dom, felly'n bwyta'r ymgarthion hyn a gallent ganfod y bwyd drwy ei ogla o hirbell. Mae rhai'n arbenigo ar ei fwyta tra bod eraill hefyd yn bwyta bwydydd eraill. Mae rhai rhywogaethau'n ei fwyta fel atodiad i'w prif ddeiet ee llo eliffant yn bwyta ymgarthion ei fam a gelwir hyn yn "coproffagia". Drwy hyn, mae'r llo'n derbyn bacteria da sydd yn eu tro'n helpu i dreulio bwyd. Anifeiliaid eraill sy'n gwneud hyn yw cŵn, cwningod a mwnciod.

Gall adar ysglyfaethus weld rhai ymgarthion neu biso anifail o bell, yn enwedig y rheiny sy'n adlewyrchu golau uwchfioled, ac mae hyn yn eu harwain at eu hysglyfaeth.

Cyfeiriadau

Bioleg

mg:Poopy
Yr Amserau

Papur newydd Cymraeg a gyhoeddwyd rhwng 1843 a 1859 oedd Yr Amserau. Fe'i sylfaenwyd gan John Jones (1790-1855) a William Rees (Gwilym Hiraethog). Roedd Jones yn ariannu'r prosiect, tra bod Rees yn gweithredu fel golygydd di-dâl. Cyhoeddwyd y papur yn Ninbych.

Ymddangosodd y rhifyn cyntaf ar 23 Awst 1843, a bob yn ail wythnos wedyn. Ei bris oedd tair ceiniog a dimai. Roedd y papur newydd yn brwydro am gefnogaeth o'r dechrau, ond roedd yn ennill mwy o ddarllenwyr ar ôl 1846, pryd y dechreuodd gyflwyno Llythyrau 'Rhen Ffarmwr, cyfres o lythyrau 'synnwyr cyffredin' ar bynciau gwleidyddol. Yn olygyddol, cefnogai'r papur hawliau Anghydffurfiaeth a Radicaliaeth yng Nghymru. Gwilym Hiraethog oedd y golygydd ar y dechrau, a phenodwyd John Roberts (Ieuan Gwyllt) i'w olynu yn 1852. Unwyd Yr Amserau â Baner Cymru ym 1859, ar ôl iddo gael ei brynu gan y cyhoeddwr Thomas Gee ar ddechrau Hydref yn y flwyddyn honno, i greu Baner ac Amserau Cymru, hefyd dan olygiaeth Rees.

Llyfryddiaeth
T. M. Jones, Llenyddiaeth fy Nghwlad (Treffynnon, 1893)
Meic Stephens (gol.), Cydymaith i Lenyddiaeth Cymru (Caerdydd, 1986)

Cyfeiriadau 

Papurau newydd Cymraeg Cymru
Sefydliadau 1843
Dadsefydliadau 1859
Llythyrau 'Rhen Ffarmwr

Casgliad o lythyrau gan William Rees (Gwilym Hiraethog) yw Llythyrau 'Rhen Ffarmwr. Cyhoeddwyd y llythyrau ym mhapur newydd Yr Amserau o 1846 ymlaen, ac mewn papurau newydd eraill ar ôl diwedd y papur newydd hwnnw ym 1859. Ysgrifennir y llythyrau yn nhafodiaith Sir Ddinbych mewn arddull blaen dan enw 'Yr Hen Ffarmwr'. Maen nhw'n mynegi barn synnwyr cyffredin am nifer o bynciau llosg y dydd. Yn wleidyddol mae'r llythrau yn cefnogi achos y Rhyddfrydwyr ac achos y tenantiaid yn erbyn y meistri tir. Maen nhw'n beirniadu ceisiadau i ailgyflwyno Treth yr Ŷd yn llym, ac yn mynegi anfodlonrwydd Anghydffurfwyr â'r degymau a dalwyd i Eglwys Loegr.

Casglwyd detholiad o'r llythyrau a ymddangosodd yn Yr Amserau at ei gilydd mewn un gyfrol wedi'i golygu gan Isaac Foulkes ym 1878. Cyhoeddwyd detholiad arall gan E. Morgan Humphreys ym 1939.

Llyfryddiaeth
Llythyrau 'Rhen Ffarmwr, gol. E. Morgan Humphreys (Caerdydd: Gwasg Prifysgol Cymru, 1939).

Llyfrau Cymraeg
Llyfrau Cymreig y 19eg ganrif
Llyfrau 1878
Rhyddfrydiaeth
William Henry Edwards (Aelod Seneddol)

Gwleidydd a chyfreithiwr oedd William Henry Edwards, neu Wil Edwards (6 Ionawr 1938 – 17 Awst 2007).

Gyrfa
Cafodd ei eni yn Amlwch, Ynys Môn, ac aeth i Ysgol Syr Thomas Jones yn y dref honno ac wedyn fel myfyriwr i Brifysgol Lerpwl. Bu'n gyfreithiwr yn Y Bala, Corwen a Wrecsam.

Safodd yn aflwyddiannus yn etholiad cyffredinol 1964 yng Ngorllewin Fflint dros y Blaid Lafur.

Safodd yn etholaeth Meirion ym 1966 ar ymddeoliad T.W. Jones gan gadw'r sedd yn weddol gyffyrddus. Cafodd ei ystyried yn aelod ifanc talentog  yn ei ddyddiau cynnar yn San Steffan gan gael ei godi yn Ysgrifennydd Seneddol Preifat i Cledwyn Hughes, Ysgrifennydd Gwladol Cymru yn y llywodraeth Llafur newydd.

Cafodd Edwards ei ail-ethol ym 1970, gan guro Dafydd Wigley i'r ail safle. Deth y Blaid Lafur yn wrthblaid ar ôl etholiad 1970 a bu Edwards yn un o lefarwyr yr wrthblaid ar Gymru o dan yr Ysgrifennydd Gwladol Cysgodol George Thomas

Roedd Edwards yn gefnogwr brwd o'r Farchnad Gyffredin (yr Undeb Ewropeaidd bellach) - ar adeg pan oedd yn achos rhwyg yn y Blaid Lafur. Ym 1972 roedd yn un o 69 gwrthryfelwyr Llafur a bleidleisiodd o blaid ymuno â'r Farchnad Gyffredin yn groes i chwip ei blaid, gan hynny cafodd ei ddiswyddo gan Arweinydd yr Wrthblaid Harold Wilson fel llefarydd ar faterion Cymreig.

Collodd ei sedd yn Etholiad Cyffredinol mis Chwefror 1974 i Dafydd Elis Thomas ymgeisydd Plaid Cymru. Safodd eto ym Meirion yn etholiad mis Hydref yr un flwyddyn gan fethu cipio'r sedd yn ôl.

Ar ôl i Lafur golli'r etholaeth i’r Torïaid ym 1979, cafodd Wil Edwards ei enwebu yn ymgeisydd seneddol Llafur ar gyfer Ynys Môn, ond oherwydd ei anniddigrwydd gyda gogwydd ei blaid i'r chwith o dan arweinyddiaeth Michael Foot tynnodd ei enw yn ôl. Dyna oedd diwedd ei yrfa fel gwleidydd.

Cyfeiriadau

Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig
Gwleidyddion y Blaid Lafur (DU)
Gwleidyddion Cymreig yr 20fed ganrif
Genedigaethau 1938
Marwolaethau 2007
Pobl o Amlwch
Pobl addysgwyd yn Ysgol Syr Thomas Jones
William Morgan

Gall William Morgan gyfeirio at nifer o wahanol bobl:
William Morgan (bu farw 1584), milwr
William Morgan (1545-1604), esgob a chyfieithydd y Beibl i'r Gymraeg
William Morgan,  Jeswit
William Morgan (1750-1833), ystadegydd
William Morgan (1801-1872), gweinidog gyda'r Bedyddwyr