alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
Masada

Caer a safle archaeolegol yn Israel yw Masada (Hebraeg: מצדה, Metzada, o מצודה, metzuda, "caer"). Saif yn Rhanbarth Deheuol Israel, ar graig ar ochr ddwyreinol Anialwch Judea. Mae'r clogwyni'n cyrraedd uchder o 1,300 troedfedd ar yr ochr ddwyreiniol, a thua 300 troedfedd ar yr ochr orllewinol.

Yn ôl yr hanesydd Josephus, adeiladodd Herod Fawr gaer yma rhwng 37 a 31 CC. fel man diogel iddo ef a'i deulu pe bai gwrthryfel yn ei erbyn. Yn 66 OC, pan ddechreuodd y gwrthryfel Iddewig yn erbyn yr Ymerodraeth Rufeinig, cipiodd grŵp o Iddewon a elwid y Sicarii y gaer oddi wrth ei garsiwn Rhufeinig. Roeddynt dan arweiniad Elazar ben Ya'ir (efallai yr un person a Eleazar ben Simon). Yn 72 rhoddodd llywodraethwr Rhufeinig Iudaea, Lucius Flavius Silva, a'r lleng X Fretensis y gaer dan warchae. Yn Ebrill 73 llwyddodd y Rhufeiniaid i dorri trwy fur y gaer. Lladdodd yr amddiffynwyr, 936 ohonynt i gyd, ei gilydd yn hytrach nag ildio.

Cloddiwyd y safle rhwng 1963 a 1965 gan yr archaeolegwr Israelaidd Yigael Yadin. Mae'n awr yn atyniad poblogaidd i dwristiaid, a daeth yn Safle Treftadaeth y Byd yn 2001.

Hanes Israel
Safleoedd Treftadaeth y Byd yn Israel
Asaph

Roedd Sant Asaph (neu Asa) (fl. ail hanner y 6g) yn sant a fu ail esgob Llanelwy, yn ôl traddodiad, gan ddilyn Sant Cyndeyrn (Mungo) fel pennaeth yr eglwys gynnar yn yr esgobaeth honno.

Traddodiadau
Nid oes buchedd Gymreig amdano wedi goroesi, ond mae traddodiadau lleol yn ardal Llanelwy yn cofnodi coeden gysegredig iddo (Onnen Asa), Ffynnon Asa, Llanasa, a Pantasaph. Lleolir y llefydd hyn yn hen dalaith Tegeingl (Sir y Fflint), sy'n awgrymu y bu gan y sant gell feudwy yn yr ardal. Yn ôl Bonedd y Saint roedd yn fab i Sawyl Penuchel o'r Hen Ogledd.

Buchedd
Ceir manylion pellach ym Muchedd Sant Cyndeyrn, a ysgrifennwyd ar gyfer Jocelin o Furness, esgob Glasgow, yn yr Oesoedd Canol. Pan alltudiwyd Cyndeyrn o ardal Ystrad Clud (tua 545) ffoes i ogledd-ddwyrain Cymru lle sefydlodd clas yn Llanelwy. Dywedir mai adeilad pren oedd y clas. Yno bu gan y sant 965 o ddisgyblion, ac yn eu plith Asaph. Fe'u rhanwyd yn dri grwp: 300 o fynachod heb fedru darllen i weithio ar y tir, 300 i weithio o gwmpas y clas, a 365 i ofalu am wasanaethau crefyddol (un am bob dydd o'r flwyddyn). Rhanwyd y grwp olaf yn dri chôr a ganai'r naill ar ôl y llall yn ddibaid.

Roedd Cyndeyrn yn arfer gwneud penyd trwy sefyll mewn afon rhewllyd. Ar un achlysur bu hynny'n ormod iddo, ac anfonodd ei was, yr Asaph ifanc, i nôl darn o bren i'w losgi er mwyn ei gynhesu. Daeth Asaph â llwyth o lo llosg yn ei ffedog, a datgelodd y wyrth hon sancteiddrwydd Asa i Cyndeyrn. Felly pan ddychwelodd yr hen sant i Ystrad Clud, ar ôl Brwydr Arfderydd, yn 573, cysegrwyd Asaph yn esgob i'w olynu. Dywedir iddo farw ar Galan Mai, 601.

1 Mai yw gwylmabsant Asaph, ar ôl dyddiad traddodiadol ei farwolaeth.

Gweler hefyd
Llyfr Coch Asaph

Cymry'r 6ed ganrif
Esgobion Llanelwy
Genedigaethau'r 6ed ganrif
Seintiau Cymru
Juande Ramos

Rheolwr a gyn beldroedwr Sbaenaidd yw Juan de la Cruz Ramos Cano neu Juande Ramos (ganwyd 25 Medi 1954).

Genedigaethau 1954
Rheolwyr pêl-droed
Pêl-droedwyr Sbaenaidd
David Grenfell

Gwleidydd oedd David Rhys Grenfell (16 Mehefin 1881 – 21 Tachwedd 1968).  Aelod Seneddol y Gŵyr rhwng 1922 a 1959 oedd ef.

Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig
Genedigaethau 1881
Gwleidyddion Cymreig yr 20fed ganrif
Marwolaethau 1968
72

1g CC - 1g - 2g 
20au 30au 40au 50au 60au - 70au - 80au 90au 100au 110au 120au 
67 68 69 70 71 - 72 - 73 74 75 76 77

Digwyddiadau 
 Antiochus IV, brenin Syria yn cael ei ddiorseddu gan yr ymerawdwr Vespasian.
 Y Rhufeiniaid yn gosod caer Masada dan warchae, yn un o frwydrau olaf gwrthryfel cyntaf yr Iddewon yn erbyn Rhufain
 Sefydlu dinas Flavia Neapolis (Nablus)

Genedigaethau

Marwolaethau 

72
71

1g CC - 1g - 2g 
20au 30au 40au 50au 60au - 70au - 80au 90au 100au 110au 120au 
66 67 68 69 70 - 71 - 72 73 74 75 76

Digwyddiadau 
 Y Rhufeiniaid yn sefydlu caer Eboracum (Efrog) ar gyfer y lleng IX Hispania
 Potillius Cerealis, llywodraethwr Prydain, yn gorchfygu gwrthryfel y Brigantes
 Rabbel II, brenin Nabataea, yn gwneud Bostra yn Syria yn ail brifddinas

Genedigaethau

Marwolaethau 

71

als:70er#Johr 71
70

1g CC - 1g - 2g 
20au 30au 40au 50au 60au - 70au - 80au 90au 100au 110au 120au 
65 66 67 68 69 - 70 - 71 72 73 74 75

Digwyddiadau 
 5 Mehefin — Titus a'i lengoedd Rhufeinig yn torri trwy fur canol Jerusalem
 4 Awst — Y Rhufeiniaid yn dinistrio Teml Jerusalem ac yn cipio'r ddinas.
 Gwaith adeiladu'r Colosseum yn Rhufain yn dechrau (tua'r dyddiad yma).
 Plinius yr Hynaf yn gwasanaethu fel procurator yn nhalaith Gallia Narbonensis.
 Gwrthryfel y Batafiaid yn erbyn Rhufain dan arweiniad Gaius Julius Civilis. Mae llengoedd V Alaudae a XV Primigenia yn cael eu dinistrio, ond yn ddiweddarach mae Quintus Petillius Cerialis yn gorchfygu'r gwrthryfel.
 Llengoedd I Germanica a IIII Macedonica yn cael eu dirwyn i ben, a lleng newydd II Audiutrix yn cael ei chreu.

Genedigaethau

Marwolaethau 
 Hero o Alexandria (tua'r dyddiad yma)

70

als:70er#Johr 70
Dafydd

Enw personol Cymraeg sy'n tarddu o'r iaith Hebraeg yw Dafydd (Hebraeg: דָּוִד Dávid neu Dāwi). Cyfieithir yr enw yma i'r Gymraeg fel Dewi hefyd.  Mae'r enw yn boblogaidd iawn fel enw cyntaf yng Nghymru, ac weithiau fel cyfenw. Fe'i ceir hefyd yn enw'r mynydd Carnedd Dafydd yn Eryri.

Gall Dafydd gyfeirio at:

Enw cyntaf

Beibl
 Y brenin Dafydd, y ceir ei hanes yn Ail Lyfr Samuel yn yr Hen Destament.
Un o sawl cerflun neu baentiad ohono, yn cynnwys y cerflun Dafydd gan Michelangelo.

Tywysogion
 Dafydd ap Llywelyn, tywysog Gwynedd, mab Llywelyn Fawr
 Dafydd ap Gruffudd, brawd Llywelyn ap Gruffudd
 Dafydd ab Owain Gwynedd, mab Owain Gwynedd

Beirdd
 Dafydd Alaw
 Dafydd ap Gwilym, bardd enwocaf Cymru'r Oesoedd Canol
 Dafydd ab Edmwnd
 Dafydd ap Siencyn
 Dafydd Bach ap Madog Wladaidd (Sypyn Cyfeiliog)
 Dafydd Benfras, un o'r pennaf o Feirdd y Tywysogion
 Dafydd Benwyn
 Dafydd Ddu Athro o Hiraddug
 Dafydd Ddu Eryri (David Thomas)
 Dafydd Gorlech
 Dafydd Ionawr (Richard Davies)
 Dafydd Llwyd ap Llywelyn ap Gruffudd
 Dafydd Llwyd Mathau
 Dafydd Morganwg (David Watkin Jones)
 Dafydd Nanconwy
 Dafydd Nanmor
 Dafydd y Coed

Eraill
 Dafydd Gam
 Dafydd y Garreg Wen
 Dafydd Iwan

Cyfenw
 Einir Dafydd, cantores a chyflwynydd teledu
 Fflur Dafydd (ganwyd 1978), nofelydd Cymraeg, cantores a cherddor
 Myrddin ap Dafydd (ganwyd 1956), Prifardd a golygydd

Gweler hefyd
Dewi (gwahaniaethu)

Enwau personol Cymraeg
Ceffyl Pren

Grŵp 'glam rock' Cymraeg o Gaerdydd oedd Ceffyl Pren.  Sefydlwyd y band yn 1982 a'r aelodau oedd Tim Lewis (drymiau), Gareth Morlais (llais), Pete Sawyer (bâs) a Tosh Stuart (gitar).

Dewiswyd eu cân 'Ennill dros Gymru' fel cân swyddogol tîm Cymru yn ystod cystadleuaeth Gemau'r Gymanwlad Auckland yn 1990.

Disgyddiaeth
Collasant Eu Gwaed - (7", Recordiau Anthem, 1984)
Roc Roc Nadolig - (7", Recordiau Graffeg, Graffeg 01, 1987)

Dolenni allanol
 Gwefan deyrnged (yn cynnwys MP3'au gan y band)
 Curiad.org

Bandiau Cymreig
Bandiau Cymraeg
Sefydliadau 1982
69

1g CC - 1g - 2g 
20au 30au 40au 50au 60au - 70au - 80au 90au 100au 110au 120au 
64 65 66 67 68 - 69 - 70 71 72 73 74

Digwyddiadau 
 Blwyddyn y Pedwar Ymerawdwr. Mae'n dechrau gyda Galba yn ymerawdwr Rhufeinig.
 15 Ionawr — Otho yn cael ei gyhoeddi'n ymerawdwr, wedi i filwyr yn ei gefnogi lofruddio Galba.
 14 Ebrill — Brwydr Gyntaf Bedriacum: byddin Vitellius yn gorchfygu byddin Otho; mae Otho yn ei ladd ei hun.
 17 Ebrill — Vitellius yn dod yn ymerawdwr.
 24 Hydref — Ail Frwydr Bedriacum: byddin pleidwyr Vespasian dan Antonius Primus yn gorchfygu byddin Vitellius.
 21 Rhagfyr — Vespasian yn dod yn ymerawdwr.
 Gwrthryfel y Batafiaid. Y Batafiaid, dan Gaius Julius Civilis, yn gwrthryfela yn erbyn Rhufain.
 Legio I Macriana liberatrix yn cael ei dirwyn i ben.
 Jeriwsalem dan warchae gan y Rhufeiniaid, dan Vespasian ar y cychwyn, wedyn dan ei fab Titus.
 Cartimandua, brenhines y Brigantes, yn cael ei diorseddu ac yn ffoi at y Rhufeiniaid.

Genedigaethau 
 Sant Polycarp o Smyrna

Marwolaethau 
 Ionawr — Locusta
 15 Ionawr — Galba, ymerawdwr Rhufeinig
 15 Ebrill — Otho, ymerawdwr Rhufeinig
 29 Mehefin — Sant Pedr, Apostol ac esgob cyntaf Rhufain (dyddiad traddodiadol)
 22 Rhagfyr — Vitellius - ymerawdwr Rhufeinig

69

als:60er#69
Sant Pedr

Un o'r deuddeg Apostol oedd Sant Pedr, hefyd Simon Pedr, Simon fab Jonah, Cephas a Keipha, enw gwreiddiol Shimon neu Simeon. Ceir ei hanes yn y Testament Newydd. Roedd yn frodor o Galilea ac yn bysgotwr ar Fôr Galilea pan alwyd ef a'i frawd Andreas gan Iesu fel un o'i ddeuddeg disgybl. Yn ôl nifer o awduron yr Eglwys Fore, er enghraifft Sant Irenaeus, ef oedd arweinydd y disgyblion. Yn ddiweddarach, dywedir iddo ddod yn Esgob Rhufain.

Ei ddydd gŵyl yw 29 Mehefin. Yn yr  Annuario Pontificio rhoir 64 neu 67 fel blwyddyn ei farwolaeth yn Rhufain. Yn ôl traddodiad, cafodd ei groeshoelio  a'i ben i lawr. Mae traddodiad iddo ffoi o Rufain i osgoi cael ei ddienyddio, ond iddo gael gweledigaeth o Iesu ar y ffordd. Gofynnodd Pedr iddo "Quo Vadis" ("I ble rwyt ti'n mynd?"), ac atebodd Iesu "I Rufain, i gael fy nghroeshoelio eto, yn dy le di". Trodd Pedr a dychwelyd i Rufain.

Ystyrir Pedr fel y Pab cyntaf gan yr Eglwys Gatholig, ac mae traddodiad ei fod wedi ei gladdu oddi tan Basilica Sant Pedr yn Rhufain. Yn ôl y traddodiad cafodd yr Eglwys ei sefydlu gan yr Iesu ei hun, pan newidiodd ef enw Simon i Pedr, a dywedodd mai ar y graig hon y byddai'n sefydlu ei Eglwys. Yn y Groeg, mae hyn yn chwarae ar eiriau: Πέτρος (Petros; "Pedr") a πέτρα (petra: "craig" neu "carreg"). Yn yr iaith Aramaeg, kepha fyddai'r gair am y ddau.

Mae pob pab yn gwisgo modrwy gyda delwedd o bysgotwr yn taflu ei rwyd, tra mae'r allwedd sy'n symbol o awdurdod y pab yn cyfeirio  at "allweddi Teyrnas Nefoedd" a addawyd i Pedr gan yr Iesu (Mathew 16:18–19).

Priodolir dau lyfr yn y Testament Newydd iddo, Llythyr Cyntaf Pedr ac Ail Lythyr Pedr, er bod amheuaeth wedi bod ynglŷn ag awduraeth Ail Lythyr Pedr o gyfnod cynnar. Awgrymwyd bod Groeg y ddau lyfr yn rhy dda i fod yn waith pysgotwr o Galilea oedd wedi dysgu Groeg fel ail neu drydedd iaith, ond dywed yr awdur ei hun ei fod yn defnyddio ysgrifennydd.

Apostolion
Cymeriadau'r Testament Newydd
Pabau
Seintiau Cristnogol
Y Testament Newydd
Gwasg Gee

Argraffdy a thŷ chyhoeddi Cymraeg yn Lôn Swan, Dinbych, oedd Gwasg Gee. Am ran haelaeth dwy ganrif bu'n un o brif weisg Cymru.

Yn 1808 roedd y Parch. Thomas Jones, a gofir fel awdur Hanes y Merthyron, wedi sefydlu gwasg yn 23 Stryd y Ffynnon, Rhuthun. Daeth Thomas Gee Hynaf i weithio iddo o Lundain. Yn Ebrill 1809, symudodd Thomas Jones a Gee Hynaf y wasg i dref Dinbych. Yn 1813, ar ôl iddo gyhoeddi ei Hanes y Merthyron, gwerthodd Thomas Jones y wasg i Thomas Gee Hynaf.

Cymerwyd y wasg drosodd gan ei fab, Thomas Gee yn ddiweddarach. Daethont yn adnabyddus am eu cyhoeddiadau Cymreig megis Y Faner a'r Gwyddoniadur Cymreig.

Ymunodd y bardd T. Gwynn Jones â'r wasg yn 1891, fel newyddiadurwr gyda'r Faner, cyn gadael i weithio ar Y Cymro - ond dychwelodd fel Is-olygydd Y Faner yn 1895.

Yn 1914 gadawodd y wasg ddwylo'r teulu. Roedd yr awdures Kate Roberts a'i gŵr, Morris Williams, yn berchen ar y wasg yn ystod yr 1930au. Caewyd y wasg yn 2001. Roedd bwriad troi'r adeilad yn Ninbych yn amgueddfa ond ni lwyddwyd i ddenu nawdd, ac felly mae cais wedi cael ei wneud i droi'r adeilad yn fflatiau.

Cyfeiriadau

Cwmnïau cyhoeddi Cymru
Dinbych
Hanes Sir Ddinbych
Sefydliadau'r 1830au
Dadsefydliadau 2001
68

1g CC - 1g - 2g 
10au 20au 30au 40au 50au - 60au - 70au 80au 90au 100au 110au 
63 64 65 66 67 - 68 - 69 70 71 72 73

Digwyddiadau 
 Lucius Clodius Macer yn gwrthryfela yn erbyn yr ymerawdwr Rhufeinig Nero
 8 Mehefin — Senedd Rhufain yn derbyn Galba fel ymerawdwr
 9 Mehefin — Nero yn ei ladd ei hun
 Creu llengoedd newydd Legio I Macriana liberatrix a Legio I Adiutrix
 Bwdhaeth yn cyrraedd Tsieina yn swyddogol, adeiladu Teml y Ceffyl Gwyn
 Ignatius o Antioch yn dod yn drydydd esgob Antioch

Genedigaethau

Marwolaethau 
 Vindex, llywodraethwr a wrthryfelodd yn erbyn Nero
 9 Mehefin — Nero, ymerawdwr Rhufeinig, hunanladdiad
 Onesimus, Esgob Caergystennin

68

als:60er#68
67

1g CC - 1g - 2g 
10au 20au 30au 40au 50au - 60au - 70au 80au 90au 100au 110au 
62 63 64 65 66 - 67 - 68 69 70 71 72

Digwyddiadau 
 Vindex yn gwrthryfela yn erbyn yr ymerawdwr Nero.
 Vespasian yn cyrraedd Judea i ddelio a gwrthryfel yr Iddewon.
 Nero yn dechrau gwaith ar Gamlas Corinth, gan ddefnyddio 6000 o garcharorion Iddewig a anfonwyd gan Vespasian o Judaea. Daw'r gwaith i ben pan ddaw'r newyddion am wrthryfel Vindex.
 Nero, yn genfigennus o lwyddiant y cadfridog Corbulo yn Armenia, yn gorchymyn iddo ei ladd ei hun.
 Yr hanesydd Iddewig Josephus, arweinydd y gwrthryfelwyr yng Ngalilea, yn ildio i'r Rhufeiniaid dan Vespasian.
 Pab Linus yn olynu Sant Pedr fel yr ail bab

Genedigaethau

Marwolaethau 
 29 Mehefin — Sant Pedr, (dyddiad traddodiadol)
 Yr Apostol Paul, (dyddiad traddodiadol)
 Cestius Gallus, cadfridog Rhufeinig, gorchfygwyd gan yr Iddewon
 Gnaeus Domitius Corbulo, cadfridog Rhufeinig, hunanladdiad ar orchymyn Nero

67

als:60er#67
66

1g CC - 1g - 2g
10au 20au 30au 40au 50au - 60au - 70au 80au 90au 100au 110au 
61 62 63 64 65 - 66 - 67 68 69 70 71

Digwyddiadau 
 22 Medi — Yr ymerawdwr Nero yn ffurfio lleng newydd, I Italica.
 Yr Iddewon yn gwrthryfela yn erbyn yr Ymerodraeth Rufeinig, gan ddechrau Rhyfel cyntaf yr Iddewon a Rhufain. Mae'r Selotiaid yn cipio Jeriwsalem a'r Sicarii yn cipio caer Masada.
 Cestius Gallus, llywodraethwr Syria, yn ceisio delio a'r gwrthryfel.
 Dioscorides yn ysgrifennu ei lyfr De Materia Medica ar feddygaeth.
 Comed Halley i'w gweld.

Genedigaethau

Marwolaethau 
Petronius, awdur Rhufeinig

66

als:60er#66
Ymgodymu proffesiynol

Mae Reslo neu Ymgodymu proffesiynol yn chwaraeon poblogaidd ar draws y byd. Yn y chwaraeon, mae dau neu fwy o bobl yn ceisio cymryd rheolaeth o'u gwrthwynebwr trwy symudiadau gyda'u corff yn debyg i Ymgodymu arferol 'amatur'. Y prif wahaniaeth rhwng y chwaraeon amatur a'r proffesiynol ydy hanes y chwaraeon proffesiynol o reslo theatrig wedi ei steileiddio; bu'n gyfrinach am flynyddoedd fod y chwaraeon wedi eu llwyfanu er mwyn adloniant yn hytrach na bod yn wir gystadleuaeth. Ceir ymgodymu ei reoli gan gwmniau, y cwmniau mwyaf ydy World Wrestling Entertainment (neu WWA, yn Yr Unol Daleithiau) a Pro Wrestling NOAH (neu PWN, yn Siapan).

Pencampwyr
Gweler Pencampwyr Ymgodymu.

Dolenni Allanol
WWE
TNA - "We are Wrestling" 
ROH - "We don't immitate, We innovate"
NWA - "Wrestling's largest Governing Body"

Ymgodymu
65

1g CC - 1g - 2g 
10au 20au 30au 40au 50au - 60au - 70au 80au 90au 100au 110au 
60 61 62 63 64 - 65 - 66 67 68 69 70

Digwyddiadau 
 Gaius Calpurnius Piso yn cynllwynio yn erbyn yr ymerawdwr Nero.
 Nero yn lladd ei wraig feichiog, Poppea Sabina, trwy ei chicio yn ei bol.
 Yr Apostol Paul yn ordeinio Timotheus fel esgob Ephesus (dyddiad traddodiadol).

Genedigaethau

Marwolaethau 
 30 Ebrill — Lucan, bardd ac athronydd Rhufeinig.
 Poppea Sabina, gwraig yr ymerawdwr Nero
 Gaius Calpurnius Piso
 Seneca yr Ieuengaf, gwleidydd ac athronydd Rhufeinig.

65

als:60er#65
Evils

Band electronica o Loegr ydy Evils, a ffurfwyd gan James Hale neu 'Michael Micron'. Mae wedi arwyddo i label Recordiau Peski.

Ymddangosodd trac gan Evils ar grynoddisg casgliad Boobytrap Records A Step In The Left Direction.

Chwaraeodd y grŵp yng ngŵyl Sŵn 2008.

Disgograffi
Give Me Evils EP, 30 Tachwedd 2006 (Recordiau Peski)

Cyfeiriadau

Dolen allanol
  

Bandiau Cymreig
Guto Ffowc

Roedd Guido "Guy" Fawkes, neu Guto Ffowc yn Gymraeg, (13 Ebrill
1570 – 31 Ionawr
1606), yn aelod o grŵp o Gatholigion Rhufeinig
Seisnig a geisiodd gyflawni Cynllwyn y Powdr Gwn (neu'r 'Cynllwyn Pabaidd'), ymgais i chwythu i fyny Senedd Lloegr a lladd y brenin Iago I o Loegr, a thrwy hynny ddinistrio'r llywodraeth Brotestannaidd trwy ladd y pendefigion Protestannaidd, ar 5 Tachwedd
1605, digwyddiad a goffeir ar Noson Guto Ffowc. Aflwyddiannus fu'r cynllwyn.

Bywgraffiad
Ganed Guto yn Efrog, a threuliodd flynyddoedd fel milwr ym myddin Sbaen. Cyflwynwyd ef i Robert Catesby, arweinydd Cynllwyn y Powdr Gwn, gan y Cymro Hugh Owen. Fel milwr profiadol, roedd ei brofiad o bwysigrwydd mawr i lwyddiant yr ymgais. Fodd bynnag, cafwyd hyd i'r powdwr gwn oedd wedi ei osod mewn seler dan y Senedd cyn i Guto gael y cyfle i'w ffrwydro. Daliwyd ef a'r cynllwynwyr eraill a chafodd ei arteithio, ei gael yn euog o deyrnfradwriaeth a'i ddienyddio tri mis yn ddiweddarach. Ysgrifennai Ffowc ei enw cyntaf yn ei ffurf Eidaleg Guido, sy'n rhoi Guto yn Gymraeg.

Noson Guto Ffowc

Tan yn ddiweddar iawn arferai plant a phobl ifanc yng ngwledydd Prydain fynd o dŷ i dŷ ddechrau fis Tachwedd gyda Guto - dymi o ddyn wedi'i wneud o hen ddillad a gwellt - i hel pres at Noson Guto Ffowc. Ar y noson honno rhoddid y "Guto" ar ben y goelcerth a'i losgi.

Cyfeiriadau

Catholigion Seisnig
Genedigaethau 1570
Marwolaethau 1606
Pobl o Swydd Efrog
Saeson yr 16eg ganrif
Saeson yr 17eg ganrif
Y Gwrth-Ddiwygiad
Protestaniaeth

Protestaniaeth yw'r system grefyddol Gristionogol seiliedig ar egwyddorion y Diwygiad Protestannaidd sy'n gwrthod awdurdod y Pab fel pennaeth yr eglwys Gristionogol. Gall Protestaniaeth olygu ymlyniad wrth yr egwyddorion hynny neu'r Eglwysi Protestannaidd fel cyfangorff yn ogystal. Gelwir rhywun sy'n derbyn egwyddorion Protestaniaeth neu sy'n aelod o eglwys Brotestannaidd yn Brotestant.

Gweler hefyd 
 Anghydffurfiaeth
 Anglicaniaeth
 Calfiniaeth
 Methodistiaeth
 Ymneilltuaeth

 
Cristnogaeth
Cyflwyniadau'r 16eg ganrif
Gair

Sain neu gyfuniad o seiniau llafar mewn iaith sy'n cyfleu ystyr yw gair. Mae'n un o seiliau hanfodol pob iaith. Ei swyddogaeth yw rhoi enw i wrthrych neu ddynodi ansawdd, syniad, meddwl, gweithred, ac ati. Mae dau neu ragor o eiriau gyda'i gilydd yn ffurfio cymal neu frawddeg. Geirdarddiad yw'r term am y gangen o ieithyddiaeth sy'n astudio tarddiad geiriau a'u hanes.

Yn drosiadol, defnyddir yr ymadrodd "Y Gair" i ddynodi'r Ysgruthyrau Cristionogol, ac yn arbennig y Testament Newydd. Gall gair golygu "annerchiad" neu "araith" yn ogystal.

Dosbarthau o eiriau yn ôl swyddogaeth gramadegol
Berfau
Enwau
Ansoddeiriau
Rhagenwau
Arddodiaid
Adferfau
Cysyllteiriau
Y fannod

Gweler hefyd
Gair du
Gair llanw
Gair mwys
Gair teg
Geirdarddiad

Cyfeiriadau
Geiriadur Prifysgol Cymru, d.g. gair.
Peter Wynn Thomas, Gramadeg y Gymraeg (Gwasg Prifysgol Cymru, 1996)

Termau iaith
Bedlinog

Pentref a chymuned ym mwrdeisdref sirol Merthyr Tudful, Cymru, yw Bedlinog (weithiau Beddllwynog). Saif yn rhan ddeheuol y sir, ar Afon Taf Bargoed yng Nghwm Taf Bargoed. Mae'r gymuned yn cynnwys pentref Trelewis.

Lleolir Canolfan Ddringo Rhyngwladol Cymru ym Medlinog.

Dywedir mai tarddiad y gair yw "Bod Llwynog" (sy'n cyfeirio at Afon Llwynog) ac yn ddiweddarach: "Bedd Llwynog" a ddefnyddir yn lleol.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

Cyfeiriadau

 
Cymunedau Merthyr Tudful
Pentrefi Merthyr Tudful
Golwg (cylchgrawn)

Cylchgrawn wythnosol Cymraeg ydy Golwg, a sefydlwyd yn 1988. Mae'n cynnwys newyddion cyfoes sy'n berthnasol i Gymru ac mae ganddo'r cylchrediad mwyaf o'r cylchgronau Cymraeg. Un o sylfaenwyr y cylchgrawn, a golygydd gyfarwyddwr y cwmni, yw Dylan Iorwerth. Y golygydd yw Siân Sutton, a'r dirprwy olygydd yw Barry Thomas.

Yn ôl Arolwg Tony Bianchi o'r wasg brintiedig cyfrwng Gymraeg (Ionawr, 2008) gwerthir c2,980 o gopïau bob wythnos. Tanysgrifiadau yw 46.3% o’r gwerthiannau gyda hysbysebion yn 52.9% o'r incwm blynyddol.

Mae Golwg yn derbyn grant blynyddol o £75,000 gan Gyngor Llyfrau Cymru tuag at ei dudalennau diwylliant a chelfyddydau. Daw gweddill ei incwm o werthiant, hysbysebu a gweithgareddau masnachol eraill gan Golwg Cyf.

Mae cwmni Golwg Cyf hefyd yn cyhoeddi cylchgronau eraill megis Lingo Newydd ar gyfer dysgwyr, ac WCW a'i ffrindiau ar gyfer plant.

Golwg360 yw gwasanaeth newyddion ar-lein Golwg.

Dolenni Allanol
Newyddion Golwg 360

Cylchgronau Cymraeg
Sefydliadau 1988
Lot (Beibl)

Cymeriad yn yr Hen Destament, mab Haran, brawd Abraham, oedd Lot. Ceir ei hanes yn Llyfr Genesis (Gen. 11-14, 19).

Dewisodd Lot ardal Bethel fel ei randir o etifeddiaeth ei dad Haran. Roedd hyn yn cynnwys tir helaeth ar lannau'r Iorddonen.

Aeth Lot a'i wraig i drigo yn ninas Sodom. Datguddiwyd cymeriad "anfoesol" y ddinas iddo pan letyodd angylion a chafodd ei rybuddio i ddianc ohoni cyn iddi gael ei dinistrio gan Duw.

Mewn un o'r hanesion enwocaf yn yr Hen Destament, dywedir fod gwraig Lot wedi ei throi'n biler halen am iddi anwybyddu rhybuddion yr angylion a throi'n ôl i weld dinistr Sodom a Gomorra.

Ffoes Lot i ddinas Soar ar ôl dinistr y ddwy ddinas.

Gorffenodd Lot ei ddyddiau mewn tlodi, yn byw efo'i ferched mewn ogof yn yr anialwch. Yn ôl yr hanes yn Llyfr Genesis, roedd merched Lot eisiau cael plant. Meddwasant Lot a chysgu gydag ef. Beichiogasant. Esgorodd yr hynaf ar fab, Moab, sylfaenydd dinas Nebo, un o ddinasoedd pwysicaf y Moabiaid. Esgorodd yr ieungaf ar Ben-Ammi, hynafiad yr Amonniaid.

Cyfeiriadau
Y Beibl Cymraeg Newydd
Thomas Rees et al., Y Geiriadur Beiblaidd (Wrecsam, 1926), d.g. Lot.

Cymeriadau Beiblaidd
Yr Hen Destament
64

1g CC - 1g - 2g
10au 20au 30au 40au 50au - 60au - 70au 80au 90au 100au 110au 
59 60 61 62 63 - 64 - 65 66 67 68 69

Digwyddiadau 
 18 Gorffennaf — Tân mawr Rhufain: Tân yn dechrau yn adran y marsiandïwyr o Rufain ac yn ymledu i ddinistrio rhan helaeth o'r ddinas.
 Y cofnod cyntaf am erlid Cristionogion yn Rhufain; hwy sy'n cael y bai am y tân gan yr ymerawdwr Nero.
 Seneca'r Ieuaf yn datgan fod pob dyn yn gyfartal, yn cynnwys caethweision.

Genedigaethau 
 17 Medi — Julia Flavia, merch yr ymerawdwr Titus.

Marwolaethau 

64

als:60er#64
63

1g CC - 1g - 2g
10au 20au 30au 40au 50au - 60au - 70au 80au 90au 100au 110au 
58 59 60 61 62 - 63 - 64 65 66 67 68

Digwyddiadau 
 Vespasian yn dod yn lywodraethwr talaith Affrica.
 Wedi i'r fyddin Rufeinig golli Brwydr Rhandeia, mae Gnaeus Domitius Corbulo yn dychwelyd fel pennaeth y fyddin yn y dwyrain. Mae'n ymosod ar Armenia a gorchfygu Tiridates II, sy'n derbyn uchafiaeth Rhufain. Mae Parthia yn rhoi'r gorau i'r rhyfel.

Genedigaethau 
 Plinius yr Ieuengaf, awdur Rhufeinig

Marwolaethau 
 Marc yr Efengylydd (dyddiad traddodiadol)
 Claudia Augusta, unig blentyn yr ymerawdwr Nero

63

als:60er#63
Gnaeus Domitius Corbulo

Cadfridog Rhufeinig oedd Gnaeus Domitius Corbulo (tua 7 - 67). Ganed ef yn yr Eidal; roedd ei dad yn aelod o Senedd Rhufain. Bu'n gonswl yn 40 dan yr ymerawdwr Caligula, oedd yn frawd-yng-nghyfraith iddo.

Yn 47, dan yr ymerawdwr Claudius, daeth yn bennaeth byddinoedd Germania Inferior, a bu'n ymladd yn erbyn y Cherusci a'r Chauci. Yn ystod y cyfnod yma, gorchymynodd adeiladu camlas i gysylltu Afon Rhein ac Afon Meuse.

Yn 52, gwnaed ef yn lywodraethwr talaith Asia. Wedi marwolaeth Claudius yn 54, gyrroedd yr ymerawdwr newydd, Nero, ef i'r dwyrain i ddelio a thrafferthion yn Armenia. Yn 58, ymosododd ar Tiridates I, brenin Armenia, oedd yn frawd i Vologases I, brenin Parthia. Cipiodd Corbulo ddinasoedd Artaxata a Tigranocerta, a gwnaeth Tigranes, oedd yn ufudd i Rufain, yn frenin Armenia.

Yn 61 ymosododd Tigranes ar Adiabene, rhan o Parthia, a dechreuodd rhyfel arall. Gyrrwyd Lucius Caesennius Paetus, llywodraethwr Cappadocia, i ddelio a'r mater, ond gorchfygwyd ef ym mrwydr Rhandeia yn 62. Dychwelodd Corbulo fel pennaeth y fyddin, ac yn 63 croesodd Afon Euphrates. Ildiodd Tiridates heb frwydr.

Erbyn hyn, roedd nifer o gynllwynion yn erbyn Nero yn Rhufain, ac roedd mab-yng-nghyfraith Corbulo, Lucius Annius Vinicianus, ynghlwm yn un o'r rhain. Daeth Nero i amau Corbulo ei hun, ac yn 67 galwodd Corbulo ato i Wlad Groeg. Pan gyrhaeddodd Cenchreae, porthladd Corinth, rhoddwyd gorchymyn iddo i'w ladd ei hun, a gwnaeth yntau hynny.

Roedd Corbulo yn briod a Cassia Longina, a chawsant ddwy ferch. Daeth yr ieuengaf o'r ddwy, Domitia Longina, yn wraig yr ymerawdwr Domitian.

Genedigaethau 7
Marwolaethau 67
Milwyr Ymerodraeth Rhufain
Pobl fu farw trwy hunanladdiad
Ewan McGregor

Actor Albanaidd ydy Ewan Gordon McGregor (ganwyd 31 Mawrth 1971) sydd wedi cael cryn dipyn o lwyddiant mewn ffilmiau annibynnol a tai celf yn ogystal â rhai masnachol.

Bywgraffiad

Dyddiau a gyrfa cynnar 
Ganwyd McGregor yng Nghlafdy Brenhinol Perth, a magwyd mewn tref gerllaw, Crieff ac aeth i'r 'Morrisons Academy'. Mae ei fam, Carol Diane (née Lawson), yn athrawes a gweinyddes ysgolion, ac mae ei dad, James Charles Stuart McGregor, yn athro ymarfer corff.

Ffilmograffi

Teledu 
The Scarlet and the Black (1993)
Lipstick On Your Collar (1993)
Tales from the Crypt - Cold War (1996)
ER (1997)
Long Way Round (2004)
Long Way Down (2007)

Disgograffi 
 "TV Eye" Sengl (Trac ar gyfer y ffilm Velvet Goldmine Clawr o gân gwreiddiol gan The Stooges - 1998)
 "Gimme Danger" Sengl (Trac ar gyfer y ffilm Velvet Goldmine Clawr o gân gwreiddiol gan The Stooges - 1998)
 "Come What May" Sengl (Deuawd gyda Nicole Kidman - Hydref 2001) UK #27
 "Your Song" Sengl
 "Elephant Love Medley" Sengl (Deuawd gyda Nicole Kidman - Hydref 2001)

Cyfeiriadau

Dolenni Allanol 
Ewan McGregor am fod yn seren yn "Othello" yn y Donmar Warehouse ar Theatre.com 

McGregor, Ewan
McGregor, Ewan
Robert Stephen Hawker

Roedd Robert Stephen Hawker (3 Rhagfyr 1803 – 15 Awst 1875), a elwir hefyd yn Stephen Hawker, yn fardd yn yr iaith Gernyweg, yn hynafiaethydd o Cernywiad, ac yn offeiriad Anglicanaidd. Mae Hawker yn adnabyddus yn bennaf fel awdur y gân Trelawny, anthem genedlaethol Cernyw, a gyhoeddwyd yn waith awdur dienw yn 1825. Daeth yn adnabyddus y tu allan i Gernyw ar ôl i'r awdur Charles Dickens ei gydnabod fel awdur Trelawny yn y cylchgrawn poblogaidd Household Words.

Llyfryddiaeth
Tendrils (1821),
Records of the Western Shore (1832)
Ecclesia: A Volume of Poems (1840)
Reeds Shaken with the Wind (1843)
Echoes from Old Cornwall (1846)
The Quest of the Sangraal: Chant the First Exeter (1864)
Footprints of Former Men in Cornwall (1870). Ysgrifau
Cornish Ballads & Other Poems, rhagymadrodd gan C.E. Byles (1908)
Selected Poems: Robert Stephen Hawker, gol. Cecil Woolf (1975)

Llenorion Cernywaidd
Cernywiaid
Hynafiaethwyr
Genedigaethau 1803
Marwolaethau 1875
62

1g CC - 1g - 2g 
10au 20au 30au 40au 50au - 60au - 70au 80au 90au 100au 110au 
57 58 59 60 61 - 62 - 63 64 65 66 67

Digwyddiadau 
 Wedi i Sextus Afranius Burrus farw ac i Seneca yr Ieuengaf golli ei ddylanwad, daw Tigellinus yn brif gynghorydd yr ymerawdwr Nero. O hyn ymlaen mae ei deyrnasiad yn dirywio.
 Daeargryn yn difrodi nifer o ddinasoedd yn Calabria, yn cynnwys Pompeii.
 Brwydr Rhandeia: y Rhufeiniaid dan Lucius Caesennius Paetus yn cael eu gorchfygu gan fyddin o Barthiaid ac Armeniais dan Tiridates.
 Yr Apostol Paul yn garcharor yn Rhufain (tua'r dyddiad yma).

Genedigaethau

Marwolaethau 
 Sextus Afranius Burrus, pennaeth Gard y Praetoriwm a chynghorydd Nero.
 Aulus Persius Flaccus, bardd Rhufeinig

62

als:60er#62
61

1g CC - 1g - 2g 
10au 20au 30au 40au 50au - 60au - 70au 80au 90au 100au 110au 
56 57 58 59 60 - 61 - 62 63 64 65 66

Digwyddiadau 
 Suetonius Paulinus, llywodraethwr Prydain, yn ymosod ar Ynys Môn (neu 60).
 Boudica (Buddug), brenhines yr Iceni, yn gwrthryfela yn erbyn yr Ymerodraeth Rufeinig ac yn dinistrio Llundain. Mae Suetonius Paulinus yn gorfod gadael Môn a dychwelyd i'r de ddwyrain, lle mae'n gorchfygu Boudica mewn brwydr. (neu 60)
 Galba yn dod yn llywodraethwr Hispania Tarraconensis.

Genedigaethau

Marwolaethau 
 Barnabas, sant ac apostol
 Boudica, brenhines yr Iceni

61

als:60er#61
60

1g CC - 1g - 2g 
10au 20au 30au 40au 50au - 60au - 70au 80au 90au 100au 110au 
55 56 57 58 59 - 60 - 61 62 63 64 65

Digwyddiadau 
 Y Rhufeiniaid yn adeiladu'r bont gyntaf dros Afon Tafwys yn Llundain.
 Y Rhufeiniaid yn gorchfygu'r Rhoxolani ar ffin Afon Donaw.
Hero o Alexandria yn ysgrifennu Metrica, Mechanica a Pneumatica.

Genedigaethau

Marwolaethau 
 Domitius Afer, areithydd Rhufeinig

60

als:60er#60
59

1g CC - 1g - 2g 
0au 10au 20au 30au 40au - 50au - 60au 70au 80au 90au 100au 
54 55 56 57 58 - 59 - 60 61 62 63 64

Digwyddiadau 
 Y Rhufeiniaid dan Gnaeus Domitius Corbulo yn cipio dinas Tigranocerta ym Mesopotamia ar ôl gorchfygu'r Parthiaid. Mae Corbulo'n gosod Tigranes ar yr orsedd yn Armenia.
 Publius Clodius Thrasea Paetus yn ymddeol o Senedd Rhufain
 Petronius yn ysgrifennu ei Satyricon

Genedigaethau

Marwolaethau 
 Mawrth — Agrippina yr Ieuengaf, mam yr ymerawdwr Nero (lladdwyd ar orchymyn Nero)

59
Mudiad Adfer

Roedd Mudiad Adfer yn grŵp protest a darddodd allan o Gymdeithas yr Iaith yn yr 1970au. Tynnodd y mudiad ei syniadau o amrywiol ffynonellau, yn eu plith erthyglau gan Owain Owain  ac Emyr Llewelyn. Roedd y syniadau a ddatblygwyd gan yr athronydd J. R. Jones yn y 1960au ynghylch "bychanfyd", "troedle" i'r iaith, a "cydymdreiddiad iaith a thir" yn ddylanwad amlwg hefyd, a dyfynnai'r athronydd yn aml o waith y bardd Waldo Williams.  Credai'r mudiad mewn gwarchod "Y Fro Gymraeg" – ardal gyda'r mwyafrif o'i thrigolion yn siarad Cymraeg. gyda'r Gymraeg yn ddelfrydol yn unig iaith bywyd cyhoeddus, e.e, ar arwyddion ffyrdd. Trwy greu peuoedd uniaith yn unig y gellid diogelu'r Gymraeg fel iaith cymuned. Cyhoeddai'r mudiad gylchgrawn, Yr Adferwr,  ac ymgyrchwyd dros symud cyrff cyhoeddus yn ymwneud â'r diwylliant Cymraeg o Gaerdydd i'r Fro Gymraeg.

Daeth Mudiad Adfer i ben yn ymarferol tua diwedd yr 1980au, ond mae ei syniadau gwaelodol wedi eu mabwysiadu gan gyrff megis Cymuned a Chylch yr Iaith. Gwerthai Cwmni Adfer fuddsoddiadau yn y cwmni a phrynwyd ychydig o dai, eu hadfer a'u rhentu i bobl leol,  ond cyfyngedig fu llwyddiant y mentrau hyn.

Ysgrifennodd Owain Owain mewn llythyr yn Y Faner ("Yr Iaith - Arf Gwleidyddol"):

Un o sloganau'r mudiad oedd "Tua'r Gorllewin" a cheisiwyd annog y Cymry Cymraeg i ddychwelyd i gefn gwlad Cymru. Gweler sylwadau Alan Llwyd ar awdl fuddugol T. Llew Jones yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru Glyn Ebwy 1958.

Canodd y grŵp gwerin Ac Eraill a Tecwyn Ifan yntau lawer o ganeuon a adleisiai syniadaeth y mudiad, e.e. "Y Dref Wen". Lluniodd Alan Llwyd awdl "Adfer" sy'n adlewyrchu syniadaeth y cyfnod, ac fe'i cyhoeddwyd yn ei gyfrol Gwyfyn y Gaeaf yn 1975. gyda'r llinell glo "Yfory iaith: Adfer yw".

Llyfryddiaeth
Emyr Llywelyn, Adfer a'r Fro Gymraeg (Cyhoeddiadau Modern Cymreig, 1976)

Cyfeiriadau

Dolenni allanol
Gwaith ymchwil PhD ar Adfer
'Awn i ail Adfer bro...' (BBC Cymru Fyw, 26 Tachwedd 2015)
Tarddiad y cysyniad o Fro Gymraeg
Papurau Mudiad Chwmni Adfer yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru

Cymdeithas yr Iaith Gymraeg
Gwleidyddiaeth Cymru
Adfer
Adfer
Mudiadau di-drais
Sefydliadau eiriolaeth iaith Geltaidd
Emyr Llywelyn

Ymgyrchwr gwleidyddol Cymreig yw Emyr Llywelyn (ganwyd 26 Chwefror 1941), a oedd yn weithgar yn ystod y 1960au a'r 1970au, sefydlwyd Mudiad Adfer ar sail ei athroniaeth ef, Owain Owain a'r Athro J. R. Jones. Mae'n cael ei adnabod hefyd gan ei lysenw Emyr Llew. Mae'n fab i'r nofelydd a'r bardd T. Llew Jones, ac yn frawd i'r chwaraewr gwyddbwyll rhyngwladol Iolo Ceredig Jones.

Fe'i ganed yn 1941 yn Sir Aberteifi. Cafodd ei addysg yn Ysgol Gynradd Coed-y-bryn, Ysgol Ramadeg Llandysul, a Phrifysgol Cymru, Aberystwyth.

Mae'n un o sefydlwyr a golygyddion y misolyn Cymraeg Y Faner Newydd.

Fe'i carcharwyd yn 1963 am wneud difrod i safle adeiladu argae Tryweryn; dedfryd o 12 mis o garchar. Cyhoeddodd ar unwaith na fyddai'n defnyddio trais eto. Tra'n Gadeirydd Cymdeithas yr Iaith sicrhaodd fod y Gymdeithas yn mabwysiadu polisi di-drais.

Bu'n gweithio fel athro Cymraeg am sawl degawd, ym Mhort Talbot ac Aberaeron, ac mae'n byw yn Ffostrasol, Ceredigion erbyn hyn.

Llyfryddiaeth
Adfer a'r Fro Gymraeg (Lerpwl a Phontypridd: Cyhoediadau Modern Cymreig, 1976)
Llwybrau Llên (Y Lolfa, 2005)
Cyfres Ti'n Jocan: Hiwmor y Cardi (Y Lolfa, 2006)
Themâu ein Llên: Blas ar Themâu ein Llenorion (Y Lolfa:2007)

Cyfeiriadau

Cenedlaetholdeb Cymreig
Gweriniaethwyr Cymreig
Genedigaethau 1941
Pobl addysgwyd yn Ysgol Dyffryn Teifi
Gwersyll yr Urdd Glan-llyn

Gweler hefyd: Glan-llyn (Ardal Gadwraeth Arbennig).

Canolfan breswyl aml-weithgaredd yw Gwersyll yr Urdd Glan-llyn. Lleolir ar lan Llyn Tegid, rhwng y Bala a Llanuwchllyn ym Mharc Cenedlaethol Eryri.

Sefydlwyd yn 1950 fel canolfan awyr agored gan Urdd Gobaith Cymru, erbyn hyn mae llety yn cysgu hyd at 230 o wersyllwyr ac mae gweithgareddau cyffrous, adnoddau a chyfleusterau da yno. Cyhelir nifer o gysiau yn y gwersyll ar gyfer oedolion yn ogystal â phlant.

Fe aiff tua 12,000 o wersyllwyr yno'n flynyddol ac mae 40 o staff llawn amser yn gweithio yno. Y pennaeth llawn amser cyntaf oedd Owain Owain a apwyntiwyd yno yn 1967.

Dolenni allanol
Manylion y gwersyll ar wefan yr Urdd

Adeiladau ac adeiladwaith yng Ngwynedd
Llanuwchllyn
Urdd Gobaith Cymru
Sefydliadau 1950
Gwersyll yr Urdd Llangrannog

Canolfan breswyl aml weithgaredd yw Gwersyll yr Urdd Llangrannog. Lleolir ym mhentref Llangrannog yng Ngheredigion.

Sefydlwyd yn 1932 gan Urdd Gobaith Cymru. Delir nifer o gysiau yn y gwersyll ar gyfer oedolion yn ogystal â phlant.

Fe aiff tua 20,000 o wersyllwyr yno yn flynyddol.

Dolenni allanol
Manylion y gwersyll ar wefan yr Urdd

Adeiladau ac adeiladwaith yng Ngheredigion
Sefydliadau 1932
Urdd Gobaith Cymru
Canolfan yr Urdd Pentre Ifan

Canolfan addysgol breswyl yw Canolfan yr Urdd Pentre Ifan. Lleolir ym Mhentre Ifan tua dwy filltir o Drefdraeth, rhwng Aberteifi ac Abergwaun ym Mharc Cenedlaethol Arfordir Penfro.

Sefydlwyd yn 1992 gan Urdd Gobaith Cymru gyda'r pwyslais ar addysg a'r amgylchedd. Mae'r adeilad yn hen borthdy Tuduraidd sy'n dyddio yn wreiddiol o 1485. Mae lle i 18 o bobl i gysgu mewn tair ystafell yno.

Dolenni allanol
Manylion y ganolfan ar wefan yr Urdd

Adeiladau ac adeiladwaith yn Sir Benfro
Adeiladau ac adeiladwaith 1485
Hanes Sir Benfro
Parc Cenedlaethol Arfordir Penfro
Sefydliadau 1992
Urdd Gobaith Cymru
Gwersyll yr Urdd Caerdydd

Canolfan breswyl ddinesig Gwersyll yr Urdd Caerdydd. Lleolir yn adeilad Canolfan Mileniwm Cymru yng Nghaerdydd. Agorwyd yn swyddogol gan Bryn Terfel ar 27 Tachwedd 2004.

Mae lle i 153 o bobl aros yno a neuadd/theatr aml bwrpas gyda’r cyfleusterau technolegol diweddaraf, lolfeydd, neuadd fwyta, ystafelloedd cyfarfod ac ystafelloedd dosbarth yno. Arhosodd dros 6,000 yn y gwersyll yn ystod ei blwyddyn gyntaf.

Cyn agor y Gwersyll yn y Bae, roedd canolfan gan yr Urdd yn Heol Conwy yn ardal Pontcanna o'r brifddinas. Lleolwyd swyddfeydd, siop a cynhaliwyd gwersi Cymraeg a gweithgareddau'r Urdd a grwpiau Cymraeg arall yn Hen Ganolfan yr Urdd Caerdydd o'r 1960au hyd nes ei chau yn 2003.

Cyfeiriadau

Dolenni allanol
 Manylion y gwersyll ar wefan yr Urdd

Adeiladau ac adeiladwaith yng Nghaerdydd
Urdd Gobaith Cymru
Sefydliadau 2004
58

1g CC - 1g - 2g 
0au 10au 20au 30au 40au - 50au - 60au 70au 80au 90au 100au 
53 54 55 56 57 - 58 - 59 60 61 62 63

Digwyddiadau 
 Mae'r cyfeillgarwch rhwng yr ymerawdwr Nero ac Otho yn dod i ben gan fod y ddau mewn cariad a Poppea Sabina. I'w gael o'r ffordd, gyrrir Otho i Lusitania fel llywodraethwr.
 Rhyfel rhwng yr Ymerodraeth Rufeinig a Parthia. Mae'r cadfridog Rhufeinig Gnaeus Domitius Corbulo yn cipio dinas Artaxata yn Armenia.
 Yr Apostol Paul yn cael ei gymeryd i'r ddalfa yn Jeriwsalem a'i garcharu yn ninas Cesarea. Wedi iddo hysbysu'r awdurdodau ei fod yn ddinesydd Rhufeinig, gyrrir ef i Rufain.
 Gaius Suetonius Paulinus yn cael ei benodi'n llywodraethwr Prydain.

Genedigaethau 
 Juvenal, bardd Rhufeinig

Marwolaethau 

58
Llys Archwilwyr Ewrop

Pumed sefydliad yr Undeb Ewropeaidd yw Llys Archwilwyr Ewrop. Er gwaethaf ei enw, nid oes ganddo rym barnwrol fel y Llys Cyfiawnder. Yn lle hynny, mae'n sicrhau bod arian cyhoeddus o gyllideb yr Undeb Ewropeaidd wedi cael ei wario yn gywir. Yn enwedig, mae'r llys yn darparu adroddiad archwilio ar gyfer pob blwyddyn ariannol i'r Cyngor a Senedd Ewrop. Mae'r Senedd yn defnyddio'r adroddiad hwn i benderfynu a ddylai gymeradwyo trin y gyllideb gan y Comisiwn. Mae'r llys hefyd yn rhoi barnau a chynigion ynghylch deddfwriaeth ariannol a gweithredoedd gwrth-dwyll.

Llys Archwilwyr Ewrop yw'r unig sefydliad na soniwyd amdano yn y cytundebau gwreiddiol, gan ei fod yn cael ei sefydlu ym 1975. Fe'i crëwyd fel sefydliad annibynnol oherwydd sensitifrwydd y mater o dwyll o fewn yr Undeb. Mae'n cynnwys un aelod o bob Gwladwriaeth, wedi'i benodi gan y Cyngor bob chwe blynedd. Bob tair blynedd, etholir un ohonynt yn llywydd y llys; Hubert Weber sy'n dal y swydd hon ar hyn o bryd.

Cyswllt allanol 

  Gwefan swyddogol Llys Archwilwyr Ewrop 

Yr Undeb Ewropeaidd
Lingo Newydd

Cylchgrawn Cymraeg ar gyfer dysgwyr ydy Lingo Newydd, cyhoeddir y cylchgrawn bob yn ail fis gan gwmni Golwg. Mae'n cynnwys erthyglau byr, cyfweliadau a straeon. Mae pob erthygl yn y cylchgrawn wedi ei chodio yn ôl lliw gan ddibynnu ar ba mor hawdd yw hi i'w darllen, ac mae rhestr geirfa ar gyfer pob un.

Cylchgronau Cymraeg
Pwyllgor y Rhanbarthau

Sefydliad yr Undeb Ewropeaidd (UE) yw Pwyllgor y Rhanbarthau. Fe'i crëwyd ym 1994 o dan Gytundeb Maastricht ac mae'n amcanu at gynyddu cyfranogiad rhanbarthau Ewrop ym mywyd yr UE. Mae Pwyllgor y Rhanbarthau, sydd wedi'i leoli ym Mrwsel, yn cynnwys 344 o gynrychiolwyr o lywodraethau rhanbarthol a lleol.

Sefydlwyd Pwyllgor y Rhanbarthau er mwyn rhoi llais i gynrychiolwyr rhanbarthol a lleol yn natblygiad deddfau newydd yr Undeb. Mae hyn yn synhwyrol gan fod tua thri chwarter o ddeddfwriaeth yr UE yn cael ei gweithredu ar lefel ranbarthol neu leol.

Mae'r Cytundebau yn rhwymo'r Comisiwn a'r Cyngor i ymgynghori â Phwyllgor y Rhanbarthau bryd bynnag y gwneir cynigion newydd mewn meysydd sydd ag effeithiau rhanbarthol neu leol. Nododd Cytundeb Maastricht bum maes o'r fath: cydlyniad economaidd a chymdeithasol, rhwydweithiau seilwaith traws-Ewropeaidd, iechyd, addysg, a diwylliant. Ychwanegodd Cytundeb Amsterdam bum maes arall at y rhestr: polisi cyflogaeth, polisi cymdeithasol, yr amgylchedd, hyfforddiant galwedigaethol, a thrafnidiaeth.

Y tu allan i'r meysydd hyn, mae gan y Comisiwn, y Cyngor a Senedd Ewrop y dewis i ymgynghori â'r pwyllgor os ydynt yn gweld goblygiadau rhanbarthol neu leol pwysig i gynnig. Gall Pwyllgor y Rhanbarthau lunio barn ar ei fenter ei hun, sy'n ei alluogi i roi materion ar agenda'r UE.

Mae gan Bwyllgor y Rhanbarthau 344 o aelodau, sy'n cael eu rhannu ymysg aelod-wladwriaethau'r UE fel a ganlyn:

Dolen allanol 
 Gwefan swyddogol Pwyllgor y Rhanbarthau

Sefydliadau'r Undeb Ewropeaidd
Sefydliadau 1994
Y Faner

Papur newydd wythnosol, rhyddfrydol Cymraeg a gyhoeddid yn Ninbych oedd Y Faner a sefydlwyd yn 1843 gan Thomas Gee. Cyfunwyd y papur gyda phapur arall, Amserau Cymru a gyhoeddwyd yn Lerpwl, yn 1859 gan y cyhoeddwyr Gwasg Gee i greu Baner ac Amserau Cymru. Roedd yn wythnosolyn anghydffurfiol a oedd yn ymwneud â materion cyfoes.

Daeth Baner ac Amserau Cymru yn ddylanwad grymus ym mywydau'r darllenwyr. Roedd yn Rhyddfrydol ei agwedd a bu'n gefn i'r werin mewn achosion Radicalaidd gan amddiffyn Ymneilltuaeth ar bob cyfle. Am rai blynyddoedd o 1861 ymlaen cyhoeddwyd y papur ddwywaith yr wythnos, a llwyddodd ei berchennog i ddenu nifer o newyddiadurwyr galluog i weithio i'r papur, pobl fel John Griffith ('Y Gohebydd'). Penodwyd ef yn ohebydd Llundain i'r 'Faner', a threuliai lawer o'i amser yn gwrando ar ddadleuon y Senedd a mynychu cyfarfodydd gwleidyddol ledled Cymru.

Y llenor T. Gwynn Jones oedd is-olygydd Baner ac Amserau Cymru yn 1890. Gweithiodd William Thomas (Islwyn) a Gwilym R. Jones ar y papur am gyfnod. Bu Hafina Clwyd hefyd yn is-olygydd a golygydd Y Faner.

Cyhoeddwyd Y Faner hyd 1 Ebrill 1992, cyn ei ail-fedyddio'n Y Faner Newydd tua 1997.

Llinell amser
Yr Amserau (1843-1859)
Baner Cymru (1857-1859)
Y Faner (1972-1992).

Papurau eraill a oedd yn perthyn i tua'r un cyfnod
Seren Cymru (1851)
Y Tyst Cymreig (1867)
Y Goleuad (1869)
Y Gwyliedydd (1877)
Llan a'r Dywysogaeth (1881)

Gweler hefyd
Y Faner Newydd - Cylchgrawn Cymraeg annibynnol a sefydlwyd yn 1997 gan Emyr Llywelyn ac Ieuan Wyn (a chydolygyddion). Mae'r enw yn deyrnged i'r Y Faner.

Cyfeiriadau

Papurau newydd Cymraeg Cymru
Sefydliadau 1843
Y Faner Newydd

Cylchgrawn Cymraeg annibynnol ydy  Y Faner Newydd. Sefydlwyd yn 1997 gan Emyr Llywelyn ac Ieuan Wyn sy'n olygyddion ers y cychwyn. Mae'r enw yn deyrnged i hen bapur Y Faner a ddaeth i ben yn 1992, argreffir y cylchgrawn gan wasg Y Lolfa. Mae'r cylchgrawn yn canolbwyntio ar bynciau megis darlledu, llenyddiaeth, hanes, celfyddyd, gwyddoniaeth a materion cyfoes.

Tydy'r cylchgrawn ddim wedi ceisio bod yn rhan o'r "sefydliad" ac yn wir mae wedi beirniadu'r sefydliad dro ar ôl tro e.e. ymgyrch i wella iaith cyflwynwyr Radio Cymru. Mae ef hefyd wedi rhoi sylw i bynciau sydd ar y ffin, ar yr ymylon.

Dolenni Allanol
Gwefan Swyddogol

Cylchgronau Cymraeg
Sefydliadau 1997
Robert Earnshaw

Chwaraewr pêl-droed rhyngwladol yw Robert Earnshaw (ganwyd 6 Ebrill 1981 ym Mufulira, Sambia).

Bywyd cynnar
Ym Medi 1990, yn dilyn marwolaeth ei gŵr, symudodd mam Earnshaw gyda'r teulu i Fedwas, yn ne ddwyrain Cymru, ble buon nhw'n byw gyda'i chwaer. Mae Earnshaw'n dal i fod yn berchen ar eiddo yno.

Gyrfa
Dechreuodd ei yrfa gyda Clwb pêl-droed Dinas Caerdydd ym 1998, ble bu hefyd ar fenthyg gyda Greenock Morton. Symudodd o Gaerdydd i West Bromwich Albion ac yna i Norwich City cyn ymuno â Nottingham Forest. Ailymunodd gyda Dinas Caerdydd yng Ngorffennaf 2011.

Dros ei yrfa, mae'r clybiau uchod wedi gwario £12,650,000 rhyngddynt wrth arwyddo Earnshaw.

Chwaraeodd ei gêm gyntaf dros Gymru yn 2002 yn erbyn Yr Almaen. Mae Earnshaw wedi chwarae 58 o weithiau dros ei wlad a sgorio 16 gôl.

Earnshaw yw'r unig chwaraewr i sgorio tair gôl yn yr un gêm ar bob lefel: yn Uwchgynghrair Lloegr, y Bencampwriaeth, Adran Un, Adran Dau, Cwpan y Gynghrair, Cwpan F.A. Lloegr a mewn gêm rhwngwladol.

Cyfeiriadau

Dolenni allanol 
Gwybodaeth yrfaol

Genedigaethau 1981
Pêl-droedwyr Cymreig
C.P.D. Dinas Caerdydd
Cymry Du
Treborth

Pentref ydy Treborth () , sydd wedi ei leoli ger Bangor yng Ngwynedd, yng nghysgod yr A5 ger Ysbyty Gwynedd. Yno mae Gerddi Botaneg Treborth sy'n perthyn i Brifysgol Cymru, cwrs gollf, trac athletau ac Ysgol Gynradd Treborth.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Cyfeiriadau

Pentrefi Gwynedd
Charli Britton

Cerddor a dylunydd o Gymro oedd Charli Britton (12 Rhagfyr 1952 – 14 Awst 2021). Roedd yn ddrymiwr ac un o aelodau gwreiddiol y band Edward H. Dafis.

Bywyd cynnar ac addysg
Fe'i ganwyd yn Nhreganna, Caerdydd. Aeth i Ysgol Gyfun Rhydfelen. Cychwynnodd ei yrfa yn yr ysgol mewn eisteddfodau. Bu'n chwarae i'r band Cyffro, y band merched gwreiddiol, gyda'i chwaer Eirlys un o'r cantorion.

Fe astudiodd cwrs graffeg sylfaen yng Ngholeg Celf Cymru ac yna aeth ymlaen i Goleg Ealing yn Llundain. Bu'n drymio i nifer o fandiau fel myfyriwr ac roedd ganddo fand Saesneg ei hun o'r enw 'Boots'. Yn y cyfnod yma cafodd ei ddylanwadu gan y Beatles a Ringo Starr.

Gyrfa
Daeth yn ôl i Gymru i ffurfio Edward H. Dafis gyda Cleif Harpwood, Hefin Elis, John Griffiths a Dewi Pws. Ef hefyd a ddyluniodd gloriau albym y band, fel yr Hen Ffordd Gymreig o Fyw, Yn Erbyn y Ffactore a 'Sneb yn Becso Dam.

Bu'n ddrymiwr i nifer o fandiau eraill gan gynnwys Injaroc, Dafydd Iwan a'r Band, John ac Alun a Hergest. Roedd hefyd wedi gweithio gydag artistiaid eraill megis Linda Griffiths a Geraint Griffiths. Drymiodd ar CD Aled Jones Hear My Prayer a ryddhawyd yn 2005.

Ers yr 1990au roedd yn gweithio fel dylunydd graffig yng Nghaernarfon. Bu'n darlunio a dylunio cloriau ar gyfer nifer o lyfrau Cymraeg, megis Dathlu Rygbi Cymru (Gorffennaf 2007, Gwasg Carreg Gwalch) a llyfrynnau crynoddisg, megis CD newydd Mojo, Ardal (2007) ac Eliffant gan Geraint Griffiths.

Charli oedd yn dylunio Papur Bro ardal Dyffryn Nantlle a Chaernarfon, sef Lleu.

Bywyd personol
Roedd yn byw yng Ngharmel ac yn dad i ddau o blant, Siôn a Rhys. Bu farw yn Ysbyty Gwynedd yn 68 mlwydd oed wedi salwch byr. Cynhaliwyd ei angladd ar brynhawn Mercher, 1 Medi 2021 gyda gwasanaeth cyhoeddus yn Amlosgfa Bangor am 1.30pm.

Cyfeiriadau 

Genedigaethau 1952
Marwolaethau 2021
Pobl o Gaerdydd
Drymwyr Cymreig
Dylunwyr graffig Cymreig
Cwm Penmachno

Hen bentref chwarel yng nghymuned Bro Machno, bwrdeistref sirol Conwy, Cymru, yw Cwm Penmachno. Fe'i gelwir ar ôl y cwm o'r un enw (). Mae'n gorwedd ym mhen uchaf y cwm, rhai milltiroedd i'r de-orllewin o bentref Penmachno.

Cyfeiriadau

Bro Machno
Pentrefi Conwy
57

1g CC - 1g - 2g 
00au 10au 20au 30au 40au - 50au - 60au 70au 80au 90au 100au 
52 53 54 55 56 - 57 - 58 59 60 61 62

Digwyddiadau 
 Llysgenhadaeth o Cilicia yn dod i Rufain i gyhuddo eu cyn-lywodraethwr, Cossutianus Captio, o ormes.
 Quintus Veranius Nepos yn olynu Aulus Didius Gallus fel llywodraethwr Prydain. Mae Veranius Nepos yn dechrau ymgyrch yn erbyn y Silwriaid yn ne-orllewin Cymru.

Genedigaethau

Marwolaethau 

57
Quintus Veranius Nepos

Cadfridog a llywodraethwr Rhufeinig oedd Quintus Veranius Nepos (bu farw 57).

Cofnodir iddo wasanaeth fel tribwn y lleng Legio IV Scythica ac fel quaestor dan yr ymerawdwr Tiberius. Yn 43, pan ffurfiodd yr ymerawdwr Claudius dalaith newydd Lycia-Pamphylia, penododd Veranius yn lywodraethwr. Bu yno hyd 48, gan orchfygu gwrthryfel Cylicia Tracheotide. Bu'n gonswl yn 49.

Yn 57 penodwyd ef yn llywodraethwr Prydain, yn olynydd i Aulus Didius Gallus. Dechreuodd ymgyrch yn erbyn y Silwriaid yn ne-ddwyrain Cymru, ond bu farw o fewn y flwyddyn. Olynwyd ef gan Gaius Suetonius Paulinus.

Cyflwynodd yr athronydd Groegaidd Onasander ei lyfr ar dactegau milwrol, Strategikos, i Veranius.

Llywodraethwyr Rhufeinig Prydain
Marwolaethau 57
Milwyr Ymerodraeth Rhufain
56

1g CC - 1g - 2g 
00au 10au 20au 30au 40au - 50au - 60au 70au 80au 90au 100au 
51 52 53 54 55 - 56 - 57 58 59 60 61

Digwyddiadau 
 Vologases, brenin Parthia yn rhoi ei frawd Tiridates ar orsedd Armenia, ar ôl diorseddu'r brenin blaenorol. Mae hyn yn arwain at ryfel rhwng Parthia a'r Ymerodraeth Rufeinig.

Genedigaethau 
Gaius Cornelius Tacitus, hanesydd Rhufeinig (tua'r dyddiad yma)

Marwolaethau 

56
Jacques Brel

Canwr ac actor o Wlad Belg oedd Jacques Romain Georges Brel (8 Ebrill 1929 – 9 Hydref 1978).

Cafodd ei eni yn Schaarbeek, Gwlad Belg.  Priododd Thérèse Michielsen yn 1950.

Caneuon 
"Quand on n'a que l'amour"
"Ne Me Quitte Pas"
"Le Plat Pays"
"Les Flamandes"
"Au Suivant"
"Le Moribond"
"Jef"
"La chanson de Jacky"
"Amsterdam"

Discograffi 
Grand Jacques (1954)
Quand On n'a Que l'Amour (1957)
Au Printemps (1958)
La Valse à Mille Temps (1959)
Marieke (1961)
Les Bourgeois (1962)
Les Bonbons (1966)
Ces Gens-Là (1966)
Jacques Brel '67 (1967)
J'arrive (1968)
L'Homme de la Mancha (1968)
Ne Me Quitte Pas (1972)
Les Marquises (1977)

Ffilmiau 
La Grande Peur de Monsieur Clément (1956)
Les Risques du Métier (1967)
Mon Oncle Benjamin (1969)
La Bande à Bonnot (1969)
Les Assassins de l'Ordre (1971)
Mont-Dragon (1971)
Franz (1971)
L'Aventure, c'est l'Aventure (1972)
Le Bar de la Fourche (1972)
Le Far West (1973)
L'Emmerdeur (1973)

Actorion Belgaidd
Cantorion Belgaidd yr 20fed ganrif
Cantorion Belgaidd yn yr iaith Ffrangeg
Cyfansoddwyr Belgaidd
Genedigaethau 1929
Marwolaethau 1978
Economi

System gwaith dynol sy'n ymwneud â chynhyrchiad, dosbarthiad, cyfnewid, a threuliant nwyddau a gwasanaethau mewn gwlad neu ryw fath o ardal neu ranbarth arall yw economi. Mae economi gwledydd y byd yn ddibynol ar ei gilydd, bellach. Mae economi Cymru, fel pob gwlad arall, wedi newid dros y blynyddoedd ac wedi ei effeithio gan ddylanwadau o'r tu allan e.e. Argyfwng economaidd 2008–presennol a Cronfa Ariannol Ryngwladol (yr IMF).

Mesur yr economi 
Gellir defnyddio'r canlynol i fesur cryfder neu wendid yr economi:
 Gwariant gan y defnyddiwr (Consumer spending)
 Cyfradd cyfnewid (Exchange Rate)
 Cynnyrch mewnwladol crynswth (GDP)
 CMC y pen (GDP per capita)
 Cynnyrch y pen cenedlaethol (GNP)
 y Farchnad Stoc
 Cyfradd Llogau (Interest Rate)
 y Ddyled Genedlaethol
 Graddfa chwydiant (Rate of Inflation)
 Diweithdra (Unemployment)
 Cydbwysedd masnach (Balance of Trade)

Gweler hefyd 
 Argyfwng economaidd 2008–presennol
 Banc y Byd
 Cronfa Ariannol Ryngwladol (yr IMF)
 Cwymp Wall Street
 Cynnyrch mewnwladol crynswth
 Diweithdra
 Economeg
 Economi Cymru
 Rhestr o ddirwasgiadau yng Ngwledydd Prydain

 
 
Systemau economaidd
Draig

Creadur mytholegol yw draig sy'n perthyn i sawl diwylliant o gwmpas y byd, o ogledd-orllewin Ewrop i Siapan.

Yr enghraifft enwocaf o ddraig yn niwylliant Cymru yw'r Ddraig Goch, symbol cenedlaethol amlycaf Cymru, a gysylltir â Dinas Emrys a'r brwydrau rhwng y Cymry a'r Eingl-Sacsoniaid am oruchafiaeth yn Ynys Brydain.

Gelwir rhai rhywogaethau o anifeiliaid yn ddreigiau hefyd, fel y Ddraig Komodo er enghraifft.

Gweler hefyd
Draig Goch
Draig Komodo
Draig Wen

 
Creaduriaid mytholegol
Creaduriaid herodrol