alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
Charlotte Guest

Cyfieithydd a dyddiadur-wraig o dde Cymru oedd yr Arglwyddes Charlotte Guest (19 Mai, 1812 - 15 Ionawr, 1895). Mae hi'n enwog am ei chyfieithiad Saesneg o chwedlau'r Mabinogi a ystyrir yn glasur.

Bywgraffiad
Ganwyd Charlotte yn Uffington, de Lloegr, ym 1812 yn ferch i Albemarle Bertie, Nawfed Iarll Lindsey. Ym 1835, yn 23 oed, priododd Syr Josiah John Guest (1785 - 1852). Roedd John Guest yn un o feistri diwydiannol mwyaf de Cymru ac yn perchen ar weithfeydd haearn Dowlais; roedd y briodas yn achos o "hen arian" yn priodi "arian newydd" yn hytrach na chanlyniad carwriaeth ramantus, ond bwriodd ei hun i'r bywyd Cymraeg dros nos.

Swynwyd Charlotte gan olygfeydd Cymru a gan lenyddiaeth a thraddodiadau'r Cymry eu hunain. Dysgodd y Gymraeg yn ddigon da i'w darllen ac i'w thraddodi i'w deg plentyn (peth anghyffredin iawn i rywun o'i safle cymdeithasol yn yr amser hwnnw).

Gwaith llenyddol

The Mabinogion
Ym 1838, dechreuodd ar y gwaith o gyfieithu chwedlau'r Mabinogi i Saesneg. Cafodd gymorth gan John Jones (Tegid) a Thomas Price (Carnhuanawc) a defnyddiodd gopi llawysgrif o Lyfr Coch Hergest. Rhoddodd y teitl The Mabinogion i'r casgliad o un chwedl ar ddeg ac mae'r enw wedi aros ers hynny (dim ond Pedair Cainc y Mabinogi sy'n dwyn yr enw mewn gwirionedd). Yn ogystal â'r Pedair Cainc, Y Tair Rhamant a'r "chwedlau brodorol", ychwanegodd gyfieithiad o destun diweddar o Hanes Taliesin, sydd ddim yn y Llyfr Coch. Cyhoeddwyd y gwaith mewn tair cyfrol, a oedd yn cynnwys y testunau Cymraeg Canol hefyd, ym 1846 (cafwyd ail argraffiad poblogaidd â darluniau ym 1877, heb y testunau Cymraeg).

Er bod lle i gredu mai caboli cyfieithiadau llythrennol Tegid a Charnhuanawc a wnaeth yn hytrach na chyfieithu'r cyfan ei hun, ac er gwaethaf y ffaith fod gofynion parchusrwydd yn golygu fod ambell olygfa ddigon diniwed yn cael ei gadael allan (o'r Tair Rhamant yn bennaf), mae fersiwn Charlotte Guest o'r hen chwedlau Cymraeg yn cael eu hystyried yn glasur yn yr iaith Saesneg am ei arddull coeth a rhamantus.

Dyddiaduron
Ail-briododd ym 1855 gyda Charles Schreiber, tiwtor ei mab Ivor, gan ddod yn Arglwyddes Charlotte Schreiber. Cyhoeddwyd detholiadau o'i dyddiaduron ar ôl ei marwolaeth. Ynddynt gwelir ei chydymdeimlad diffuant tuag at y gweithwyr diwydiannol yn y de a'i syniadau rhamantus am orffennol Cymru (fel llawer un arall yn ei hoes).

Daeth ei mab Ivor yn Aelod Seneddol dros Poole a Cheltenham cyn priodi Cornelia Spencer Churchill, modryb i Winston.

Llyfryddiaeth

Gwaith Charlotte Guest
The Mabinogion (3 cyfrol, 1844; ailargraffiad mewn un gyfrol, 1877; sawl argraffiad ers hynny)
Fans and Leaves (1888-90)
Playing Cards of various Countries and Ages (1892-95)
Lady Charlotte Schreiber's Journal (2 gyfrol, 1911). Gol. gan ei mab.
Lady Charlotte Guest, Extracts from her Journal (2 gyfrol, 1950, 1952). Golygwyd gan Iarll Bessborough)

Darllen pellach
D. Rhys Phillips, Lady Charlotte Guest and the Mabinogion (1921)

Cyfeiriadau

Cyfieithwyr Cymreig
Genedigaethau 1812
Marwolaethau 1895
Llenorion Cymreig yn yr iaith Saesneg
Llenorion Cymreig y 19eg ganrif
Pobl o Ferthyr Tudful
Pobl o Swydd Lincoln
Merched y 19eg ganrif
Heart North Wales Coast

Gorsaf radio ar gyfer arfordir Gogledd Cymru oedd Heart North Wales Coast.

Dechreuodd yr orsaf ddarlledu ar 27 Awst 1993 fel Marcher Coast FM ac wedyn, Coast 96.3. Roedd yn rhan o gwmni Global Radio.

Y cyfryngau yng Nghonwy
Y cyfryngau yng Ngwynedd
Y cyfryngau yn Sir y Fflint
Y cyfryngau yn Ynys Môn
Gogledd Cymru
Gorsafoedd radio Cymraeg
Gorsafoedd radio Saesneg
Gorsafoedd radio yng Nghymru
Radio Ceredigion

Gorsaf radio ar gyfer glannau Bae Ceredigion yw Radio Ceredigion. Mae'n darlledu yn y Gymraeg a'r Saesneg ond bu newid yn y sefyllfa yn 2010 dan ei berchnogion newydd Town and Country Broadcasting (gweler isod).

Mae cyn-gyflwynwyr enwoca'r orsaf yn cynnwys Geraint Lloyd, Alun Thomas, Rhuannedd Richards, Bodyshaker, Oliver Hides, Aled Haydn Jones, Sian Evans, Marc Griffiths a Terwyn Davies.

Ffrae diffyg Cymraeg
Dan gytundeb ag Ofcom mae Radio Ceredigion yn fod i drin y Gymraeg a'r Saesneg yn gyfartal, ond ers iddo gael ei gymryd drosodd gan y cwmni darlledu Town and Country Broadcasting mae wedi cael ei feirniadu gan Gyfeillion Radio Ceredigion ac eraill am ddarlledu "bron yn gyfan gwbl yn Saesneg". Mae Ofcom yn arolygu'r sefyllfa.

Cyflwynwyr

Cyflwynwyr Saesneg
Mark Simon (hefyd Pennaeth Cerddoriaeth)
Mikey J
Sam tha Jazz Man
James Southon
Sarah Bowen
Craig Williams
Alan Jones
Colin the Chef
Amanda Painting
Lucio (Hit 40 UK)
Mike Davies

Cyflwynwyr Cymraeg
Eifion "Bodyshaker" Williams (Rheolwr yr Orsaf)
Meinir Ann
Dr Glyn Jones
Raymond Osbourne-Jones
Lyn Ebenezer
Robin Jones
Alun Jenkins
Alan Jones

Staff Newyddion
Ceryl Davies

Cyfeiriadau

Dolen allanol
Gwefan swyddogol  

Y cyfryngau yng Ngheredigion
Ceredigion
Ceredigion
Ceredigion
Radio Acen

Gorsaf radio ar gyfer dysgwyr roedd Radio Acen. Darparwyd y gwasanaeth gan S4C yn rhad ac am ddim. Roedd cylchgrawn ynghlwm a'r orsaf hefyd ar gael yn ogystal ac adnoddau dysgu drwy eu gwefan isod.

Gorsafoedd radio yng Nghymru
Llyn Penrhyn

Mae Llyn Penrhyn yn llyn 55 acer o faint yng ngogledd-orllewin Ynys Môn.

Saif y llyn gerllaw pentref Llanfihangel yn Nhowyn a Maes Awyr y Fali, sy'n eiddo i'r Llu Awyr Brenhinol. Mae adeiladau'r Llu Awyr o amgylch rhan o'r llyn. Ceir nifer o lynnoedd eraill gerllaw, megis Llyn Dinam, Llyn Treflesg, Llyn Cerrig Bach a Llyn Traffwll. Mae Llyn Penrhyn yn eiddo i'r RSPB, ac yn ffurfio rhan o warchodfa adar Gwlyptiroedd y Fali; mae amrywiaeth o adar dŵr yn magu yno.

Llanfair-yn-Neubwll
Penrhyn
Radio Pembrokeshire

Gorsaf radio lleol sy'n darlledu yn Saesneg ar gyfer Sir Benfro yw Radio Pembrokeshire.

Dechreuodd yr orsaf ddarlledu ar 14 Gorffennaf 2002.

Mae'n rhan o gwmni Nation Broadcasting.

Staff ar yr awyr

Cyflwynwyr
James Bruce
Toby Ellis
Ed Goddard (Rheolwr Rhaglenni)
Sarah Miller
Will Prichard
BB Skone
Ruth Davies
Gareth Morris
Rev Peter Lewis

Staff Newyddion
Sara Andrew
Gemma Ashcroft
Paul Brand
Sam Burson (Golygydd Rhanbarthol)
Natalie Donovan
Jim Hughes (Gohebydd Gorwellin Cymru)
Adam Wheeler

Dolen allanol
 Gwefan swyddogol

Y cyfryngau yn Sir Benfro
Pembrokeshire
Pembrokeshire
Bridge FM

Gorsaf radio ar gyfer Pen-y-bont ar Ogwr a Bro Morgannwg yw Bridge FM.

Mae'n rhan o gwmni Nation Broadcasting.

Cyflwynwyr
Lee Jukes
Ceri Langridge
Jay Curtis
Louise Apsee
Mike Doyle

Dolenni Cyswllt
 Gwefan swyddogol

Gorsafoedd radio yng Nghymru
Capital South Wales

Gorsaf radio ar gyfer Caerdydd, Casnewydd a de-ddwyrain Cymru yw Capital South Wales.

Dechreuodd yr orsaf ddarlledu ar 11 Ebrill 1980 fel 'CBC' (Cardiff Broadcasting Company). Rhan o gwmni Communicorp ydyw.

Cyflwynwyr lleol
Matt Lissack (Brecwast dydd Llun i dydd Gwener)
Polly James (Brecwast dydd Llun i dydd Gwener)
Kally Davies (Prynhawn dydd Sul i dydd Gwener)
Josh Andrews (Prynhawn dydd Llun i dydd Sadwrn)

Dolenni allanol
  [www.capitalfm.com/southwales Gwefan swyddogol]

Gorsafoedd radio yng Nghymru
Heart Wrexham

Gorsaf radio ar gyfer Wrecsam a Chaer oedd Heart Wrexham.

Dechreuodd yr orsaf ddarlledu ar 5 Medi 1983 fel Marcher Sound ("Sain y Gororau"). Roedd yn rhan o gwmni Global Radio.

Gorsafoedd radio yng Nghymru
Sefydliadau 1983
Wrecsam
Llyn Treflesg

Mae Llyn Treflesg yn llyn yng ngogledd-orllewin Ynys Môn.

Saif y llyn gerllaw pentref Llanfihangel yn Nhowyn a maes awyr RAF y Fali, sy'n eiddo i'r Llu Awyr Brenhinol. Ceir nifer o lynnoedd eraill gerllaw, megis Llyn Dinam, Llyn Penrhyn, Llyn Cerrig Bach a Llyn Traffwll. Mae Llyn Treflesg yn eiddo i'r RSPB, ac yn ffurfio rhan o warchodfa adar Gwlyptiroedd y Fali; mae amrywiaeth o adar dŵr yn magu yno.

Llanfair-yn-Neubwll
Treflesg
Swansea Bay Radio

Gorsaf radio ar gyfer de-orllewin Cymru yw Swansea Bay Radio (Radio Bae Abertawe).

Dechreuodd yr orsaf ddarlledu ar 5 Tachwedd 2006.

Mae'n rhan o gwmni Nation Broadcasting.

Cyflwynwyr 
Jay Curtis
Lee Jukes
Ceri Langridge
Louise Apsee
Mike Doyle
Tim Cooper
Helen Enser Morgan

Tîm Newyddion 
Sara Andrew
Sam Burson (Golygydd Rhanbarthol)
Miranda Devonish
Natalie Donovan
Jim Hughes (Gohebydd Gorwellin Cymru)
Adam Wheeler

Dolenni allanol 
  Swansea Bay Radio

Gorsafoedd radio yng Nghymru
Abertawe
Matholwch

Matholwch yw brenin Iwerddon yn yr ail o Bedair Cainc y Mabinogi, 'Branwen ferch Llŷr'.

Pedair Cainc y Mabinogi
Yn yr Ail Gainc, portreadir Matholwch fel brenin Iwerddon sy'n glanio yn Harlech gyda thair llong ar ddeg i geisio llaw Branwen, chwaer Bendigeidfran gyda'r bwriad o ffurfio cynghrair rhwng Iwerddon ac "Ynys y Cedyrn". Mae Bendigeidfran yn cydsynio ond mae gweithred ysgeler Efnysien yn difetha meirch Matholwch ac felly'n ei sarhau a dwyn gwarth ar Fendigeidfran yn ei ddigio ac mae'n hwylio yn ôl i Iwerddon. Er mwyn cymodi â Matholwch mae Bendigeidfran yn anfon dau anrheg arbennig iddo, sef y Pair Dadeni a meirch newydd.

Mae Matholwch yn priodi Branwen wedyn ac yn byw gyda hi yn ddedwydd yn ei lys yn Iwerddon. Genir mab iddo gan Branwen a enwir Gwern ond mae pobl Matholwch yn ddig wrtho am na ddialodd y sarhad a gafodd yn llys Bendigeidfran. Mae'n rhaid iddo ildio o'r diwedd ac yn wir mae'n digio ei hun ac yn taro Branwen (gweler isod) ac yn ei rhoi i weithio yn y gegin fel morwyn gyffredin, sy'n sarhad arni hi a Bendigeidfran. Mae Branwen yn dofi drudwy ac yn ei anfon i Gymru gyda neges i'w brawd am ei sefyllfa truenus.

Ai tair blynedd heibio. Yna daw Bendigeidfran, sy'n gawr, dros y môr o Gymru i Iwerddon gyda'i ryfelwyr i ddial sarhad Branwen. Mae Matholwch yn ceisio cymodi ac yn cynnig ymddeol a gosod Gwern, nai Bendigeidfran, yn ei le. Gwrthod mae Bendigeidfran ond mae Branwen yn ei berswadio er mwyn cael heddwch. Ond unwaith yn rhagor mai Efnisien yn difetha popeth trwy ladd Gwern a cheir ymladdfa mawr rhwng y Gwyddelod a'r Cymry. Dim ond saith o ryfelwyr sy'n dianc, gyda Branwen a phen Bendigeidfran, yn ôl i Gymru. Ni cheir sôn am dynged Matholwch.

Ffynonellau eraill
Mae un o Drioedd Ynys Prydain yn cyfeirio at Fatholwch fel 'Matholwch Wyddel' ac yn disgrifio y dyrnod (palfod) a roes i Franwen fel un o 'Dair Gwyth ("niweidiol") Balfod Ynys Prydain'.

Ym Muchedd Collen (hanes Collen Sant) cyfeirir at Fatholwch fel 'Arglwydd Iwerddon' ac 'Arglwydd Cŵl (neu 'Rhwngcwc') yn Iwerddon'; mae'n daid i Gollen trwy ei ferch gordderch (ond ceir fersiwn arall o fuchedd Collen sy'n rhoi traddodiad gwahanol). Mae testun o ddiwedd yr Oesoedd Canol yn dweud fod Matholwch Wyddel yn un o'r penceirdd a roes ei gyngor wrth lunio'r Pedwar Mesur ar Hugain. Ceir sawl cyfeiriad yng ngwaith Beirdd y Tywysogion a Beirdd yr Uchelwyr yn ogystal.

Yr enw
'Mallolwch' yw'r ffurf a geir yn y dryll cynnar o destun yr Ail Gainc sydd yn llawysgrif Peniarth 6. Ceir yr un ffurf mewn cerdd gan Cynddelw Brydydd Mawr yn ogystal. Ymddengys erbyn hyn mai Mallolwch oedd y ffurf gynharaf ar yr enw.

Mae rhai ysgolheigion, e.e. Proinsias Mac Cana, wedi ceisio uniaethu Matholwch â'r brenin Gwyddelig Milscothach a enwir yn y chwedl Togail Bruidne Da Derga, sy'n cynnwys pennod sy'n debyg iawn i ran o'r Ail Gainc.

Ffynonellau a darllen pellach
Rachel Bromwich (gol.), Trioedd Ynys Prydain (Caerdydd, 1961; argraffiad newydd 1991)
Proinsias Mac Cana, Branwen (Caerdydd, 1958)
Ifor Williams (gol.), Pedair Cainc y Mabinogi (Caerdydd, 1930; sawl argraffiad ers hynny)

Pedair Cainc y Mabinogi
Mytholeg Gymreig
Mytholeg Geltaidd
Gwyddelod
Collen (sant)

Sant Celtaidd cynnar oedd Collen (fl. diwedd y 6g). Mae'n bosibl fod rhai traddodiadau yn ei gymysgu â sant arall o'r enw Colan/Collen.

Hanes a thraddodiadau
Yn ôl y testun Cymraeg Canol Diweddar (neu Cymraeg Modern Cynnar) Buchedd Collen (copïwyd yn 1536), roedd Collen yn fab i Gwynog, un o ddisgynyddion Caradog Freichfras, ac Ethinen (neu Ethni) ferch Matholwch 'Arglwydd Iwerddon'. Ond yn ôl traddodiad arall roedd yn fab i Betrwn o linach Rhydderch Hael.

Cysylltir Collen â Llangollen yng ngogledd-ddwyrain Cymru. Dywedir iddo sefydlu eglwys yn Ninbych hefyd. Ceir Castell Collen yn enw ar gaer Rufeinig fechan ger Llandrindod; dywedir fod cerrig y capel wedi cael eu defnyddio yn ddiweddarach i godi Capel Maelog gerllaw. Bu eglwys Rhiwabon yn gysegredig i Gollen ar un adeg cyn cael ei hailgysegru i'r Forwyn Fair. Roedd 'Trallwng Gollen' yn hen enw ar Y Trallwng.

Ceir Sant Colan yng Nghernyw ac enwir cymuned Langolen yn ardal Penn-ar-Bed, Llydaw, ar ei ôl yn ogystal. Mae Buchedd Collen yn dweud y bu ganddo gell yn Glastonbury.

Ceir chwedl llên gwerin sy'n sôn am ei ymweliad â llys Gwyn ap Nudd (brenin y Tylwyth Teg). Anfonodd Gwyn negesydd i'r sant yn ei gorchymyn i ddod i'w lys yn Y Berwyn. Yno mae Collen yn gweld y castell tegach erioed ac yn cael ei wahodd i mewn gan y porthor. Ond mae'r sant yn chwistrellu dŵr sanctaidd ar y brenin a'i lys ac mae popeth yn diflannu.

Gwylmabsant: 21 Mai.

Llyfryddiaeth
Buchedd Collen yn, T. H. Parry-Williams (gol.), Rhyddiaith Gymraeg. Y gyfrol gyntaf: Detholiad o lawysgrifau 1488-1609 (Caerdydd, 1954)

Cyfeiriadau

Cymry'r 6ed ganrif
Llangollen
Seintiau Cymru
Seintiau Llydaw
Llên gwerin Cymru
Llyn Dinam

Mae Llyn Dinam yn llyn 24 acer o faint yng ngogledd-orllewin Ynys Môn.

Disgrifiad
Saif y llyn i'r de o bentref Caergeiliog ac i'r gorllewin o bentref Llanfihangel yn Nhowyn. Ceir nifer o lynnoedd eraill gerllaw, megis Llyn Penrhyn, Llyn Treflesg, Llyn Cerrig Bach a Llyn Traffwll.

Cadwraeth
Mae rhan o'r llyn yn eiddo i'r RSPB, ac yn ffurfio rhan o warchodfa adar Gwlyptiroedd y Fali; mae amrywiaeth o adar dŵr yn magu yno.

Yn ogystal, dynodwyd Llyn Dinam yn Ardal Gadwraeth Arbennig.

Cyfeiriadau

Amgylchedd Ynys Môn
Ardaloedd Cadwraeth Arbennig yng Nghymru
Llanfair-yn-Neubwll
Dinam
BBC Radio 1

Gorsaf radio sy'n darlledu ledled gwledydd Prydain a Gogledd Iwerddon yw BBC Radio 1.

Dechreuodd Radio 1 ar 30 Medi 1967.

Cyflwynwyr

Chris Moyles
Jo Whiley
Edith Bowman
Scott Mills
Zane Lowe
Colin Murray
Fearne Cotton
Reggie Yates
Sara Cox
Vernon Kay
Trevor Nelson
Tim Westwood
Huw Stephens
Bethan Elfyn
Vic Galloway
Pete Tong
Annie Mac
Nihal
Kelly Osbourne
Nick Grimshaw
Steve Lamaque
Aled Haydn Jones

Radio 1
Gorsafoedd radio yn y Deyrnas Unedig
Sefydliadau 1967
Langolen

Mae Langolen (Ffrangeg: Langolen) yn gymuned yn Departamant Penn-ar-bed (Ffrangeg Finistère), Llydaw. Mae'n ffinio gyda  ac mae ganddi boblogaeth o tua .

Yn yr erthygl hon, cyfieithir y termau brodorol kumunioù (Llydaweg) a communes (Ffrangeg) i "gymuned" yn Gymraeg. Enwir Langolen ar ôl Sant Collen (tua diwedd y 6g), a gysylltir a thref Llangollen yng Nghymru a mannau eraill yng ngogledd-ddwyrain a chanolbarth Cymru, a hefyd mae'n bosibl â Chernyw.

Poblogaeth

Gweler hefyd
 Cymunedau Penn-ar-Bed

Cyfeiriadau

Dolenni allanol
INSEE

Cymunedau Penn-ar-Bed
Bretagne
Daearyddiaeth Llydaw
James Macpherson

Roedd James Macpherson (27 Hydref 1736 – 17 Chwefror 1796; Gaeleg yr Alban: Seumas Mac a' Phearsain) yn fardd Albanaidd sy'n fwyaf adnabyddus fel "cyfieithydd" y farddoniaeth yr hawliai ei bod wedi ei chyfansoddi gan Ossian.

Bywgraffiad
Ganed ef yn Ruthven ym mhlwyf Kingussie, Badenoch, Swydd Inverness, yn Ucheldiroedd yr Alban. Yn 1753, gyrrwyd ef i astudio i Aberdeen. Aeth i Gaeredin am flwyddyn, ond nid oes sicrwydd a aeth i'r brifysgol yno. Ysgrifennodd lawer o farddoniaeth yn y cyfnod yma, a chyhoeddwyd peth yn ddiweddarach fel The Highlander (1758).

Wedi gorffen ei addysg dychwelodd i Ruthven a bu'n dysgu yn yr ysgol yno. Dechreuodd gasglu barddoniaeth Gaeleg ac yn 1760 cyhoeddodd Fragments of Ancient Poetry collected in the Highlands of Scotland.

Cododd Dr Hugh Blair dysteb i'w alluogi i barhau a'r gwaith o gasglu barddoniaeth, a bu'n teithio o gwmpad gorllewin Swydd Inverness a'r ynysoedd. Yn 1761 cyhoeddodd ei fod wedi darganfod barddoniaeth epig am Fingal (yn cyfateb i Fionn mac Cumhaill ym mytholeg Iwerddon) wedi ei ysgrifennu gan Ossian, Yn Rhagfyr y flwyddyn honno cyhoeddodd  Fingal, an Ancient Epic Poem in Six Books, together with Several Other Poems composed by Ossian, the Son of Fingal, translated from the Gaelic Language.

Yn 1764 aeth i Pensacola, Florida fel ysgrifennydd i'r Cadfridog Johnstone. Ffraeodd a'r cadfridog ddwy flynedd yn ddiweddarach ac ymddiswyddo, ond cafodd gadw ei gyflog fel pensiwn. Ysgrifennodd nifer o lyfrau, yn cynnwys Original Papers, containing the Secret History of Great Britain from the Restoration to the Accession of the House of Hanover. Aeth i'r Senedd fel Aelod tros Camelford ac yn ddiweddarach prynodd stad yn Swydd Inverness, lle bu farw.

Dylanwad "Ossian"
Daeth y farddoniaeth gan "Ossian" yn eithriadol o boblogaidd trwy ran helaeth o Ewrop, ac roedd yn un o'r elfennau pwysicaf yn y diddordeb cynyddiol yn y Celtiaid. Roedd rhai, yn enwedig yn Lloegr, yn haeru mai gwaith MacPherson ei hun ydoedd. Y farn gyffredinol yn awr yw fod MacPherson wedi darganfod rhywfaint o farddoniaeth draddodiadol ar y pwnc, ond mai ef oedd wedi eu gwneud yn un gerdd a'u haddasu'n sylweddol i apelio i'w oes ei hun; creadigaeth Macpherson yw'r gerdd Fingal felly, nid "Ossian".

Llyfryddiaeth
 Fingal, an Ancient Epic Poem in Six Books, together with Several Other Poems composed by Ossian, the Son of Fingal, translated from the Gaelic Language (1761).

Cyfeiriadau

Beirdd Albanaidd yn yr iaith Saesneg
Genedigaethau 1736
Llenorion Albanaidd y 18fed ganrif
Marwolaethau 1796
Ysgolheigion Gaeleg
Fionn mac Cumhaill

Roedd Fionn mac Cumhaill, hefyd Finn neu Find mac Cumail neu mac Umaill, yn heliwr a rhyfelwr ym mytholeg Iwerddon. Ceir hanesion amdano hefyd ym mytholeg yr Alban ac Ynys Manaw. Mae'r hanesion am was Fionn a'i ddilynwyr, y  Fianna, yn ffurfio'r Cylch Ffenaidd neu Fiannaidheacht, llawer ohono yn cael ei gyflwyno fel petai'r stori'n cael ei hadrodd gan fab Fionn, y bardd Oisín.

Mae Fionn neu Finn yn lysenw yn hytrach nag enw, yn cyfateb i'r enw Cymraeg "Gwyn". Ei enw pan yn blentyn oedd Deimne, ac mae nifer o hanesion yn adrodd sut y cafodd ei lysenw pan droes ei wallt yn wyn yn gynamserol. Credir fod Fionn yn cyfateb i'r cymeriad mytholegol Cymreig Gwyn ap Nudd, ac i'r duw Celtaidd cyfandirol Vindos.

Pan oedd yn ieuanc bu Fionn yn ddisgybl i'r bardd a derwydd Finn Eces neu Finnegas, ger Afon Boyne. Treuliodd Finneces saith mlynedd yn ceisio dal "eog doethineb", oedd yn byw mewn pwll yn yr afon. Byddai'r sawl a fwytai'r eog yma yn berchen ar yr holl wybodaeth yn y byd. Yn y diwedd, daliodd Finneces yr eog a gorchymynodd i Fionn ei goginio iddo. Wrth wneud, llosgodd Fionn ei fawd ar yr eog, a rhoddodd ei fawd yn ei geg, gan lyncu darn o groen yr eog, gan ddod yn berchen yr holl wybodaeth yn lle ei feistr. Mae'r hanes yma yn debyg iawn i'r stori am Ceridwen a Gwion Bach yn Hanes Taliesin.

Cymerodd y mudiad cenedlaethol chwylfroadol Y Frawdoliaeth Ffenaidd, neu'r "Ffeniaid", eu henw o'r chwedlau yma. Daw'r ffurf Albanaidd  Fingal o'r fersiwn o'r stori ar ffurf cerdd epig Ossian a gyhoeddwyd gan James Macpherson yn y 18g.

Arwyr
Mytholeg Wyddelig
Magdalensberg

Mae Magdalensberg (1,059 m) yn fynydd yn Kärnten yn Awstria, sydd hefyd yn safle archaeolegol pwysig. Ceir yma weddillion oppidum neu ddinas gaerog Geltaidd, ac mae cloddio archaeolegol wedi darganfod llawer o gelfi o'r cyfnod Celtaidd diweddar a'r cyfnod Rhufeinig cynnar. Darganfuwyd Forum, tai, baddondai ac amddiffynfeydd. Credir mai'r safle yma oedd Noreia, prifddinas teyrnas Noricum, a enwyd ar ôl y dduwies Noreia.

Ar ben y mynydd mae allor o'r cyfnod paganaidd ac eglwys Santes Helena a Magdalena. Ceir y cofnod cyntaf am yr eglwys yn 1262 a chafodd ei hail-adeiladu yn 1462. O'r fan yma ar yr ail ddydd Gwener wedi'r Pasg y mae'r  Vierbergelauf ("Taith y Pedwar Mynydd") yn cychwyn, taith o tua 50 km i Lorenziberg.

Llyfryddiaeth 
 Gernot Piccottini, Hermann Vetters: Führer durch die Ausgrabungen auf dem Magdalensberg. 5., erweiterte und veränderte Auflage. Verlag des Landesmuseums für Kärnten, Klagenfurt 1999, ISBN 3-900575-15-0.

Bryngaerau
Safleoedd archaeolegol Awstria
Y Celtiaid
Alesia

Roedd Alesia yn oppidum neu dref gaerog yn Ngâl ac yn brifddinas llwyth y Mandubii, llwyth oedd mewn cynghrair gyda'r Aedui. Yn ddiweddarach bu'n dref Rufeinig.

Ers dyddiau yr ymerawdwr Napoléon III mae cloddio archaeolegol wedi bod yn Alise-Sainte-Reine yn Côte-d'Or ger Dijon yn y gred mai yma yr oedd yr Alesia hanesyddol. Yn ddiweddar darganfuwyd arysgrif IN ALISIIA ar y safle, a brofodd fod y gred yn gywir.

Oddeutu 52 CC, yn Alesia yr ymladdwyd Brwydr Alesia, y frwydr dyngedfennol pan orchfygwyd Vercingetorix gan Iŵl Cesar. Gyda'r frwydr yma daeth Cesar i bob pwrpas yn feistr Gâl gyfan. Ceir manylion y frwydr yn llyfr Cesar De Bello Gallico (Llyfr 7, 68-69). Roedd Vercingetorix a'i lu wedi encilio i Alesia, gan gredu y byddent yn ddiogel yno, ond gosododd Cesar warchae ar y dref. Cododd y Galiaid eraill fyddin fawr i geisio codi'r gwarchae, ac ymatebodd Cesar trwy godi dau gylch o amddiffynfeydd, un i atal amddiffynwyr Alesia rhag dianc ac un arall allanol i amddiffyn yn erbyn y fyddin hon. Mae cloddio ac archwilio lluniau wedi eu tynnu o awyren o Alise-Sainte-Reine wedi cadarnhau hanes Cesar.

Bryngaerau Ffrainc
Côte-d'Or
Gâl
Belenus

Roedd Belenus (hefyd Belinus, Belenos, Belinos, Belinu, Belanu, Bellinus, Belus neu Bel) yn dduw Celtaidd oedd yn cael ei addoli ar draws rhan helaeth o orllewin Ewrop, gydag allorau iddo yn llefydd mor bell oddi wrth ei gilydd ag Aquileia yn yr Eidal ac Inveresk yn yr Alban. Cysylltid ef â gwres a iachau, ac fe allai fod yr un duw â Belatu-Cadros. Ei wraig oedd Belisama. Yn y cyfnod Rhufeinig, roedd yn cael ei uniaethu ag Apollo, er bod Apollo yn cael ei uniaethu â duwiau Celtaidd eraill hefyd.

Fe allai'r cymeriad Beli Mawr mewn mytholeg Gymreig fod yn cyfateb iddo, ac mae'r enw yn elfen mewn enwau megis Cunobelinus ("Cynfelyn"). Gall fod yr ŵyl Geltaidd a elwid yn Beltaine yn Iwerddon hefyd yn cynnwys yr elfen hon. Mae'n debyg bod y brenin Belinus yng ngwaith Sieffre o Fynwy hefyd yn dod o enw'r duw hwn.

Mytholeg Geltaidd
Beli Mawr

Am enghreifftiau eraill o'r enw, gweler Beli.

Roedd Beli Mawr neu Beli (Mawr) fab Manogan yn gymeriad mewn mytholeg Gymreig. Wrth yr enw Lladinaidd Belinus filius Minocanni, mae'n ymddangos fel brenin Brythoniaid yr Hen Ogledd yn yr Historia Brittonum a briodolir i Nennius. Roedd yn dad i Caswallon fab Beli.

Mae'n cael ei enwi ar ddechrau Cyfranc Lludd a Llefelys, mewn un o'r cerddi mytholegol a briodolir i'r bardd Taliesin yn Llyfr Taliesin, ac ym Mreuddwyd Macsen, lle y dywedir bod Macsen Wledig wedi cymryd meddiant ar Ynys Brydain oddi ar Beli fab Manogan. Yn yr Hen Ogledd, roedd arweinwyr ac arwyr fel Urien Rheged, Gwenddolau a Llywarch Hen yn olrhain eu tras i Feli trwy eu cyndaid Coel Hen. Roedd pob un o deuluoedd brenhinol Cymru, er enghraifft teulu Cunedda, sefydlydd teyrnas Gwynedd, yn hawlio eu bod yn ddisgynyddion i Beli Mawr. Fe all fod yn cyfateb i'r duw Celtaidd Belenus. Dichon hefyd bod enw'r dduwies Geltaidd Belisama yn tarddu o'r un gwreiddyn.

Mewn rhai ffynonellau mae'r dduwies Dôn yn ferch iddo. Cyfeirir ato fel tad Caswallon a Lludd a Llefelys.

Yn yr Historia Regum Britanniae, mae Sieffre o Fynwy yn troi Beli'n Heli, a dan yr enw hwnnw y mae cymeriad Beli yn adnabyddus fel ffigwr yn y rhamantau diweddarach am y brenin Arthur yn Ewrop.

Llyfryddiaeth
Rachel Bromwich (gol.), Trioedd Ynys Prydein (Gwasg Prifysgol Cymru, arg. newydd, 1991)
Meic Stephens (gol) Cydymaith i Lenyddiaeth Cymru (Gwasg Prifysgol Cymru, 1986) ISBN 0-7083-0915-1

Cylch Arthur
Mytholeg Gymreig
Hanes traddodiadol Cymru
Thomas Edwards (Yr Hwntw Mawr)

Roedd Thomas Edwards, sy'n fwy adnabyddus fel Yr Hwntw Mawr (bu farw 17 Ebrill 1813), yn llofrudd a'r llofrydd olaf i gael ei grogi'n gyhoeddus yn Sir Feirionnydd. (Y dyn olaf i'w grogi'n gyhoeddus ym Meirionnydd oedd John Greenwood a grogwyd am geisio prynu diod yng Ngwesty'r Llew Aur, Dolgellau, gyda papur £5 ffug 15 Mai 1813.)

Er gwaethaf ei enw, ymddengys mai gogleddwr oedd yr Hwntw, ac iddo gael y llysenw oherwydd iddo weithio yn y de am gyfnod. Bu hefyd yn gweithio yng ngwaith copr Mynydd Parys ar Ynys Môn. Dywedir ei fod o faint a chryfder anarferol.

Pan faluriwyd y Cob ym Mhorthmadog gan storm ym mis Chwefror 1812, lai na phedwar mis ar ôl ei hadeiladu, daethpwyd â nifer fawr o weithwyr i'w drwsio, gyda Thomas Edwards yn eu plith. Daeth i wybod fod swm sylweddol o arian yn cael ei gadw yn ffermdy Penrhyn Isaf, heb fod ymhell o Minffordd a gerllaw Portmeirion. Ar 7 Medi 1812, diwrnod pan oedd yn credu fod pawb yn brysur gyda'r cynhaeaf, aeth i'r ffermdy a cheisio agor drôr y seld lle cedwid yr arian. Roedd morwyn ddeunaw oed o'r enw Mary Jones gartref yn paratoi bwyd i'r cynaeafwyr, a daeth i mewn i'r ystafell a dal yr Hwntw. Llofruddiodd yntau hi â gwellaif gneifio.

Parodd y llofruddiaeth ddychryn mawr yn yr ardal, a syrthiodd amheuaeth ar yr Hwntw. Ceisiodd yntau ddianc gyda chriw o ddynion ar ei ôl, a bu ymladdfa wrth iddo geisio croesi Afon Dwyryd. Boddwyd un o'r ymlidwyr, Robert Williams, ewythr i Mary Jones, ond daliwyd yr Hwntw. Gyrrwyd ef i dref Dolgellau yng ngofal chwech cwnstabl, ac wedi ei rwymo ar gefn ceffyl. Er hynny, llwyddodd i ddianc ar y ffordd. Rai dyddiau'n ddiweddarach daliwyd ef gan ŵr o'r enw John Jones, Ynysfor. Aed ag ef i Ddolgellau i'r carchar. Cynhaliwyd yr achos yn ei erbyn yn Llys y Sesiwn Fawr yn y Bala, a chafwyd ef yn euog. Crogwyd ef yn gyhoeddus yn Nolgellau ar 17 Ebrill 1813. Gellir gweld bedd Mary Jones ym mynwent eglwys Llanfrothen.

Llyfryddiaeth
 T. Llew Jones, "Yr Hwntw Mawr", yn Gwaed ar eu Dwylo (Gwasg Gomer, 1966), tt.13–18

Hanes Gwynedd
Llofruddiaeth
Marwolaethau 1813
Troseddwyr Cymreig
Rhamant

Yn llenyddiaeth yr Oesoedd Canol, chwedl arwrol yw rhamant (o'r gair Hen Ffrangeg romanz sfallai.). Fel rheol mae rhamant yn chwedl hir (rhyddiaith yng Nghymru ond cerddi ar y cyfandir ac yn Lloegr) sy'n adrodd am hynt a helynt marchogion ym myd sifalri ac yn disgrifio eu campau a'u carwriaethau. Yr elfen serch sy'n rhoi i'r gair ei ystyr fwyaf cyffredin heddiw, sef 'stori serch'.

Yn llenyddiaeth Gymraeg yr Oesoedd Canol ceir Y Tair Rhamant sy'n rhan o gorff o ramantau am y brenin  Arthur.

Gweler hefyd 
 Marchog crwydr
Y Tair Rhamant
Chrétien de Troyes

 
Ffuglen yn ôl genre
Llenyddiaeth yr Oesoedd Canol
Termau llenyddol
Eglwys Llaneilian

Lleolir Eglwys Llaneilian ym mhentref Llaneilian yng ngogledd-ddwyrain Ynys Môn yn un o eglwysi hynaf yr ynys.

Ceir tair cloch yn nhŵr yr eglwys. Mae ynddi gist dderw gyda'r dyddiad 1667 arni. Yn yr hen amser byddai'r plwyfolion yn rhoi darnau grot trwy'r tyllau yn y gist. Ceir gefeiliau  hir  ac arnynt y dyddiad 1748. Mae'n debyg y defnyddid hwy i gadw'r cŵn draw. Mae darlun o sgerbwd ar y sgrin, ac yn ei ddwylo mae pladur ac arni'r geiriau Colyn angau yw pechod. Yn y nenfwd ceir cerfluniau pren lliwgar o ddynion yn chwarae offerynnau cerdd.

Oriel

Adeiladau rhestredig Gradd I Ynys Môn
Llaneilian
Llaneilian
Llaneilian
Plas Newydd

Erthygl am y plasdy ym Môn yw hon. Gweler hefyd Plas Newydd (Llangollen) a Plas Newydd (beddrod siambr).
Plasty Ardalydd Môn ar lan Afon Menai, Ynys Môn yw Plas Newydd sydd bellach yn eiddo i'r Ymddiriedolaeth Genedlaethol ond a fu am flynyddoedd yn gartref i Ardalydd Môn. Saif y plasty hwn ddwy filltir i'r de-orllewin o Lanfairpwll ar yr A55. Mae'r tŷ'n dyddio yn ôl i'r 14g ac ar agor i'r cyhoedd.

Ym mharc y plas ceir beddrod siambr Neolithig.

Codi'r tŷ cyntaf
Defnyddiwyd safle'r tŷ gyntaf yn y 13g, a gelwid ef yn "Llwyn-y-Moel". Erbyn 1470 roedd yn perthyn i deulu Griffith, a oedd hefyd yn berchen ar Gastell Penrhyn ger Bangor. Roedd Gwilym ap Griffith wedi etifeddu tiroedd drwy ei briodas â Morfydd, merch Goronwy ap Tudur o Benmynydd. Adeiladodd Robert Griffith y rhannau cynharaf o'r tŷ presennol yn gynnar yn yr 16g ar ffurf 'tŷ neuadd'.

Gweler hefyd 
 Henry William Paget, Ardalydd 1af Môn
 Henry Paget, 5ed Ardalydd Môn

Oriel

Adeiladau rhestredig Gradd I Ynys Môn
Eiddo'r Ymddiriedolaeth Genedlaethol yng Nghymru
Llanddaniel Fab
Newydd
Gwraig

Dynes briod (fel rheol), cymhares gŵr, ydy gwraig. Mwy ar lafar, gall olygu dynes mewn oed neu unrhyw oedolyn ifanc benywaidd sydd wedi colli ei gwyryfdod.

Merched
Merch

Benyw ifanc yw merch (plentyn neu rhywun yn eu harddegau'n bennaf), mewn cyferbyniad i fachgen, sef gwryw ifanc.

Defnyddir hefyd y gair hogan, a geneth (lluosog: genod), yn y gogledd i gyfeirio at benyw ifanc yn gyffredinol. Ond yn y cyd-destun hwn y defnyddir y gair yn unig, yn wahanol i'r gair 'merch' sydd â defnydd gwahanol mewn sawl cyd-destun fel y disgrifir isod.

Defnydd y term
Defnyddir y term merched hefyd i gyfeiro at fwy nag un ddynes, megis yn yr enw 'Merched y Wawr'. Fe'i defnyddir hefyd i gyfeirio at ddynes ifanc fel mater o barch, gan fod y gair dynes yn aml yn rhoi'r argraff o berson hŷn. Mae hyn i'r gwrthwyneb i'r term bachgen, na ddefnyddir i gyfeirio at ddyn ifanc fel rheol.

Ceir yn ogystal y term "hen ferch" i ddynodi dynes ddibriod mewn oed (cf. "hen lanc") a 'merch weddw' i ddynodi merch sydd wedi colli ei gŵr.

Perthynas
Merch yw'r enw am epil benywaidd rhywun, a mab yw'r gair am epil gwrywaidd. Yn draddodiadol, fe'i defnyddiwyd i ddangos perthynas y person i'w thad neu ei mam yn y ffurf enwi patronymig, fel a wneir hyd heddiw gydag 'ap' (e.e. Huw ap Dafydd), e.e. roedd cymeriad poblogaidd yn Arfon gynt o'r enw 'Marged ferch Ifan'. Un o'r enghreifftiau cynharaf y gwyddom amdani yw 'Elen Luyddog ferch Cystennin', mewn llawysgrif o'r 13g sy'n cofnodi chwedl Macsen Wledig. Fel arfer, 'f' fach a roddir yn hytrach na phriflythyren. Cofier hefyd am 'Franwen ferch Llŷr' yn y Mabinogi (Llyfr Gwyn Rhydderch, 14g). Weithiau, newidiai 'merch' yn 'uch'/'ych', megis yn yr enw 'Nest ych Hywel' (1759) neu yn 'ach' fel a geir yn 'Elen ach William' (16g). Ceir enghreifftiau hefyd o enwau matronymig ar ferched.

Mae enghreifftiau eraill yn cynnwys 'merch fedydd' (god-daughter), 'merch-yng-nghyfraith' (daughter-in-law); ceir 'merch wen' (stepdaughter) hefyd, ond 'llysferch' sy'n arferol heddiw. 'Merch fonheddig' ydy dynes o dras, sef boneddiges, a 'merch ordderch' ydy 'merch anghyfreithlon' (cf. hefyd 'merch/mab perth a llwyn').

Plentyndod
Henry William Paget

Ardalydd 1af Môn oedd Henry William Paget (17 Mai 1768 - 29 Ebrill 1854).  Codwyd cofgolofn iddo ger Llanfairpwllgwyngyll yn 1816.  Ef fu'n gyfrifol am y gwŷr meirch ym mrwydr Waterloo lle cafodd ei glwyfo gan golli un goes.  Yn ogystal â bod yn Ardalydd Môn, bu'n Arglwydd-Raglaw Iwerddon am gyfnod.

Canodd Y Bardd Cocos ambell bennill iddo:

Y Marcwis of Anglesey a gollodd ei glun,
Pe gollith o'r llall fydd gyno fo run!

neu, efallai'r pennill enwocaf:

Y Marcwis of Anglesey, a'i gleddyf yn ei law:
Pe bai'n bwrw glaw, fasa fo ddim yn medru newid llaw!

Dywedir iddo gael affêr gyda gwraig brawd Dug Wellington, sef yr Arglwyddes Charlotte Wellesley.

Cymry'r 18fed ganrif
Cymry'r 19eg ganrif
Genedigaethau 1768
Marwolaethau 1854
Milwyr Cymreig
Pobl o Ynys Môn
Minffordd (Penrhyndeudraeth)

Am y pentrefan ger Bangor, gweler Minffordd (Pentir).

Pentref yng nghymuned Penrhyndeudraeth, Gwynedd, Cymru, yw Minffordd ().
Saif ar briffordd yr A487 rhwng Porthmadog a Penrhyndeudraeth yng Ngwynedd. Saif ar ochr ddwyreiniol y Cob, sy'n ei gysylltu a Phorthmadog. Mae pentref Portmeirion ychydig i'r de-orllewin.

Datblygodd y pentref fel man i groesi'r Traeth Mawr cyn adeiladu'r cob; gellid croesi ar droed pan oedd y llanw i lawr. Mae Rheilffordd y Cambrian a Rheilffordd Ffestiniog yn rhedeg trwy'r pentref, ac yng ngorsaf Minffordd y gellir newid o un i'r llall. Yn 1812 daeth y pentref i sylw cenedlaethol pan lofruddiwyd Mary Jones, morwyn yn fferm Penrhyn Isaf, gan Thomas Edwards (Yr Hwntw Mawr).

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Cyfeiriadau

Dolen allanol
Hanes Minffordd ar wefan BBC Cymru

Pentrefi Gwynedd
Penrhyndeudraeth
Huw Pritchard

Seiclwr proffesiynol yw Huw Pritchard (ganed 7 Ionawr 1976 yng Nghaerdydd, Cymru). Rasiodd dros Gymru yng Ngemau'r Gymanwlad yn 1998 yn Kuala Lumpur ac eto ym Manceinion yn 2002. Enillodd y fedal arian yn y Ras Scratch 20 km, y Cymro cyntaf erioed i ennill medal ar y Trac yn y Gemau.

Canlyniadau

Trac
1999
1af Scratch 20km, Pencampwriaethau Cenedlaethol Trac Prydain
2il Ras Bwyntiau, Pencampwriaethau Cenedlaethol Trac Prydain
2002
2il Madison Pencampwriaethau Cenedlaethol Trac Prydain (gyda Kieran Page o dîm SP Systems)
2il Ras Scratch 20km, Gemau'r Gymanwlad ym Manceinion
4ydd Ras Bwyntiau, Gemau'r Gymanwlad ym Manceinion
4ydd Pursuit Tîm 4000m, mewn amser o 4m25.029 Gemau'r Gymanwlad ym Manceinion (gyda Paul Sheppard, Will Wright, Joby Ingram-Dodd)
2003
1af Madison Pencampwriaethau Cenedlaethol Trac Prydain (gyda James Taylor o glwb City of Edinburgh)

Ffordd
1997
1af Pencampwriaethau Cenedlaethol Ffordd Prydain Iau
1999
1af Pencampwriaethau Cenedlaethol Ras Ffordd Cymru
2000
1af Stage 7 Tour of Serbia
2il Lancaster Mercedes GP
3ydd Archer GP
2003
1af Pencampwriaethau Cenedlaethol Ras Ffordd Cymru

Dolenni allanol
  Proffil ar wefan Gemau'r Gymanwlad 2002

Genedigaethau 1976
Seiclwyr Cymreig
Katie Curtis

Seiclwr trac ydy Catherine Rachel "Katie" Curtis (ganwyd 1 Tachwedd 1988 yng Nghaerdydd). Dechreuodd rasio gyda chlwb plant y Maindy Flyers yng Nghaerdydd cyn ymuno â'r clwb Cardiff Ajax. Mae'n aelod o dîm gwledydd Prydain ar y Rhaglen Datblygu Olympaidd, bu'n rasio dros Team Halfords Bike Hut a bellach gyda'r Podium Ambition Pro Cycling pan nad yw'n rasio dros ei gwlad.

Mae'n dal Record Tandem 'Standing Start' 5 Km Merched ynghyd â Alex Greenfield, gydag amser o 7 munud 4.424 eiliad. Gosodwyd y record yn Velodrome Casnewydd ar 10 Mehefin 2004.

Cafodd ei deiagnosio o fod a'r Clefyd Crohn arni a dechreuodd hyfforddi seiclwyr eraill yn Velodrome Cenedlaethol Cymru, Llyswyry, Casnewydd.

Canlyniadau

Trac
2004
4ydd Treial Amser 500m Merched Gemau'r Gymanwlad Iau
7fed Ras Bwyntiau Merched Gemau'r Gymanwlad Iau

2005
1af Pencampwriaeth Cenedlaethol Scratch Merched Iau
2il Pencampwriaeth Cenedlaethol Ras Bwyntiau Merched Iau
3ydd Pencampwriaeth Cenedlaethol Sbrint Merched Iau

2006
1af Pencampwriaeth Cenedlaethol Ras Bwyntiau Merched Iau
2il Pencampwriaeth Cenedlaethol Ras Scratch Merched Iau
2il Pencampwriaeth Cenedlaethol Ras Bwyntiau Merched

2007
1af Pencampwriaeth W.C.R.A. 'Derny Paced' Merched
3ydd Pencampwriaeth Cenedlaethol 'Derny Paced' Merched
8fed Ras Scratch, Pencampwriaethau Trac y Byd, UCI

Ffordd
2007
1af Pencampwriaeth Cenedlaethol Ffordd (Cymru)
3ydd Pencampwriaeth Cenedlaethol Criterium

Dolenni allanol
  Proffil ar wefan Seiclo Prydain
Cyfweliad gyda Cycling Weekly

Seiclwyr Cymreig
Pobl o Gaerdydd
Genedigaethau 1988
Merched yr 20fed ganrif
Merched yr 21ain ganrif
Lligwy (siambr gladdu)

Mae Llugwy neu Lligwy yn siambr gladdu gerllaw Moelfre, Ynys Môn, sy'n dyddio o'r cyfnod Neolithig, tua 2500 CC. Mae'n siambr gladdu sylweddol o ran maint, gyda charreg uchaf anferth. Nid yw'n uchel iawn, gan bod y cerrig sy'n cynnal y garreg yma yn weddol isel, a'r siambr wedi ei chreu trwy gloddio'r graig oddi tanodd. Cyfeirnod OS: SH501860.

Bu cloddio archeolegol yma yn 1909, a darganfuwyd gweddillion rhwng 15 a 30 o unigolion ynghyd â chrochenwaith oedd yn awgrymu fod y siambr yn dyddio o ran olaf y cyfnod neolithig.

Mae gweddillion Din Lligwy o'r cyfnod Rhufeinig gerllaw.

Llyfryddiaeth
 Frances Lynch, Gwynedd, A Guide to Ancient and Historic Wales (Llundain: HMSO, 1995)

Cromlechi Cymru
Oes Newydd y Cerrig yng Nghymru
Safleoedd archaeolegol Ynys Môn
Siambrau claddu
Pant y Saer

Mae Pant y Saer yn siambr gladdu gerllaw Benllech ar Ynys Môn sy'n dyddio o'r cyfnod Neolithig, tua 3000 C.C. i 2500 C.C. (). Mae'n siambr gladdu fechan, ac mae'r garreg uchaf wedi llithro tua'r dwyrain ac yn gorwedd ar ongl. Mae'r cerrig neu garreg ar yr ochr orllewinol wedi diflannu. Gelwir y math yma o siambr yn feddrod siambr (lluosog: beddrodau siambr) ac fe gofrestrwyd  y feddrod hon fel heneb gan Cadw gyda'r rhif SAM: AN004.

Bu cloddio archaeolegol yma yn 1875 ac yn 1932. Cafwyd hyd i weddillion 54 o bobl, gwŷr, gwragedd a phlant, yn y siambr, sy'n awgrymu ei bod wedi ei defnyddio dros gyfnod hir. Roedd rhai darnau o grochenwaith hefyd.

Gellir cyrraedd y safle wrth droi i'r chwith yng nghanol Benllech ar y ffordd B5108 i gyfeiriad Brynteg. Hanner milltir ymlaen mae llwybr cyhoeddus yn arwain rhwng dau dŷ, ac mae'r llwybr yma yn arwain heibio'r siambr gladdu, er nad yw'r arwyddion yn cyfeirio at y siambr.

Cyfeiriadau

Llyfryddiaeth
 Frances Lynch, Gwynedd, A Guide to Ancient and Historic Wales (Llundain: HMSO, 1995)

Cromlechi Cymru
Oes Newydd y Cerrig yng Nghymru
Safleoedd archaeolegol Ynys Môn
Camera

Mae camera yn cael ei ddefnyddio i gofnodi lluniau neu ddelweddau ac yn ddibynnol, fel arfer, ar olau. Gall y lluniau hyn fod yn statig neu'n symudol, fel fideo, a chael eu cynhyrchu ar ffilm, ar negydd, ar bapur neu mewn fformat digidol. Gall hefyd gael ei drosglwyddo i gyfrwng arall. Daw'r gair o'r Lladin am "ystafell dywyll", sef dull cynnar o greu delwedd gyda golau'r haul, sef y camera obscura, un o gyndeidiau'r camera digidol modern.

Gall y camera weithio gyda golau o'r sbectrwm weladwy neu gyda rhannau eraill o'r sbectrwm electromagnetig. Gan amlaf, mae gan camerâu gafn caeëdig gydag agorfa (yr aperture, neu dwll bychan) er mwyn i olau fynd i mewn i'r camera ac yna arwyneb recordio er mwyn cipio'r olau. Mae ganddo hefyd lens o flaen yr agorfa i gasglu'r golau a'i ffocysu ar yr arwyneb recordio.

Cyfeiriadau

 
Ffotograffiaeth
Ardalydd Môn

Crëwyd y teitl Ardalydd Môn yn 1815, yn dilyn Brwydr Waterloo, ar gyfer Henry William Paget, gynt yn Iarll Uxbridge.

Y rhai sydd wedi dal y teitl hyd yn hyn yw:

Henry William Paget Ardalydd cyntaf Môn (1768–1854)
Henry Paget, 2il Ardalydd Môn (1797–1869)
Henry Paget, 3ydd Ardalydd Môn (1821–1880)
Henry Paget, 4ydd Ardalydd Môn (1835–1898)
Henry Paget, 5ed Ardalydd Môn (1875–1905)
Charles Paget, 6ed Ardalydd Môn (1885–1947)
George Paget, 7fed Ardalydd Môn ( g. 1922 )

Yr aer i'r teitl yw Charles Alexander Vaughan Paget, Iarll Uxbridge ( g. 13 Tachwedd 1950 )

Môn
Hanes Ynys Môn
Ynys Môn
Immram Brain

Mae Immram Brain (neu Imram Brain, "Mordaith Bran"; teitl llawn: Immram Brain maic Febail) yn chwedl Hen Wyddeleg am fordaith arallfydol gan yr arwr Bran maic Febail (Bran fab Febail). Mae'n gyfuniad o ryddiaith a barddoniaeth. Tybir ei bod yn dyddio o'r 8g ac felly'n un o'r testunau hynaf yn llenyddiaeth Wyddeleg. Mae'n cyfuno elfennau mytholegol cynnar gyda syniadau Cristnogol. Ceir y testun hynaf yn llawysgrif Druim Snechta.

Naratif sy'n adrodd hanes mordaith (immram: yn lythrennol "rhwyfo", sef 'mordaith') gan Bran a geir yn y chwedl. Mae'n dechrau gydag ymddangosiad merch ryfeddol yn llys yr arwr. Wedi'i chlymu o'i chwmpas mae ganddi ddarn o bren sy'n creu cerddoriaeth ber a swynol. Cangen o goeden afalau sy'n tyfu yng ngwlad hud a lledrith Emain Ablach ydyw.

Pan ddiflanna'r ferch a'r gangen penderfyna Bran fynd allan ar fordaith gan gymryd gyda fo gwmni o 27 o gydymdeithion i geisio darganfod yr ynys hud. Ar ôl deuddydd ar y môr maent yn cyfarfod Manannán mac Lir sy'n eu hebrwng i ynys lawn o bobl dedwydd. Dyma'r Tír na n-Óg enwog, 'Gwlad Ieuenctid'. Wedyn fe ânt yn eu blaenau i ynys arall lle ni cheir ond merched hardd. Yna y treuliant nifer o flynyddoedd mewn dedwyddwch pur ond nid yw'r amser yn ymddangos iddynt ond fel blwyddyn.

Ond mae Nechtan, un o gydymdeithion Bran, yn dechrau hiraethu i weld Iwerddon eto ac maent yn dechrau ar y fordaith adref. Mae brenhines yr ynys yn ymbil arnynt i beidio mynd ac yn eu rhybuddio i beidio gosod troed ar dir Iwerddon. Ond pan gyrhaeddant Iwerddon ni all Nechtan beidio â neidio i'r lan. Ar unwaith dyma fo'n troi'n llwch fel petasai'n farw ers blynyddoedd. Mae Bran a gweddill ei griw yn ffarwelio ac Iwerddon ac yn dychwelyd i'r ynys ddedwydd ar ôl adrodd ei hanes, o'r llong, i gwmni o Wyddelod ar y tir.

Llyfryddiaeth

Testun
T. Gwynn Jones (cyf.), Awen y Gwyddyl (Caerdydd, Cyfres y Werin, 1922). Cyfieithiad rhydd o un o'r cerddi.
S. MacMathúna (gol.), Bran's Journey to the Land of Women (Tübingen, 1985)
Kuno Meyer (gol.), The Voyage of Bran (Llundain, 1895; adargraffiad Gwasg Llanerch, 1994)

Darllen pellach
K. McCone, Pagan Past and Christian Present in Early Irish Literature (Maynooth, 1990)
J. E. Caerwyn-Williams, Traddodiad Llenyddol Iwerddon (Caerdydd, 1958)

Llenyddiaeth Wyddeleg
Mytholeg Wyddelig
Immram

Dosbarth o chwedlau arbennig yn llenyddiaeth Wyddeleg yw immram neu imram (yn llythrennol "rhwyfo", sef 'mordaith', 'mordaith a wneir o wirfodd'). Yn y dosbarth hwn ceir chwedlau sy'n adrodd hanes mordeithiau i ynysoedd rhyfeddol sy'n gorwedd y tu hwnt i'r byd cyffredin. Ceir dosbarth arall o chwedlau am fordeithiau, yr echtrae, sy'n perthyn yn agos i'r immramau.

Mae'r immramau mwyaf adnabyddus yn cynnwys,
Immram Brain (Mordaith Bran)
Immram Curaig Maíle Dúin (Mordaith Cwch Mael Duin)

Perthyn i'r dosbarth hwn hefyd, er ei bod yn destun Lladin, mae Navigatio Sancti Brendani (Mordaith Sant Brendan).

Ffynhonnell
Bernhard Maier, Dictionary of Celtic Religion and Culture (Gwasg Boydell, 1997)

Llenyddiaeth Wyddeleg
Llên Iwerddon
Mytholeg Wyddelig
Remscéla

Yn llenyddiaeth Wyddeleg gynnar, dosbarth traddodiadol o chwedlau rhagarweiniol i'r Táin Bó Cúailnge yw'r remscéla. Fel y Táin ei hun mae'r remscéla i gyd yn perthyn i Gylch Wlster ac yn cael eu gosod mewn amser (dychmygol) ychydig cyn y Tain, fel math o gyflwyniad neu ragarweiniad iddo.

Mae'r term remscéla i'w gael yn Lebor Laigneach (Llyfr Leinster) a Llyfr Melyn Lechan. Er nad ydyw pob un o'r remscéla yn "rhagarweiniol" maent i gyd yn ymwneud i ryw raddau neu'i gilydd â chynllun y Táin ac felly'n rhan o gylch o chwedlau arbennig sy'n perthyn i'r epig enwog.

Mae'r remscéla yn cynnwys:
Aislinge Oenguso (Breuddwyd Oengus)
Compert Chon Culáinn (Geni Cú Chulainn)
Compert Chonchobuir (Geni Conchobar)
De chophur in da muccida (Cophur y ddau feichiad)
Echtrae Nerai (Anturiaethau Nera)
Longas mac nUislenn (Alltudiaeth meibion Uisliu)
Táin Bó Froích (Cylch gwartheg Froech)
Tochmarc Emire (Canlyn Emer)

Ffynhonnell
Bernhard Maier, Dictionary of Celtic Religion and Culture (Gwasg Boydell, 1997)

Llenyddiaeth Wyddeleg
Mytholeg Geltaidd
Llyfr Leinster

Llawysgrif Wyddeleg ganoloesol yw Llyfr Leinster (Gwyddeleg: Lebor Laignech). Mae'n un o'r llawysgrifau Gwyddelig pwysicaf a mwyaf cynhwysfawr. Cafodd ei henwi'n Lebor Laigneach gan yr ysgolhaig Celtaidd Eugene O'Curry.

Mae haenau hynaf y llawysgrif i'w dyddio i tua'r flwyddyn 1160. Mae eu 187 tudalen memrwn yn cynnwys testunau cynnar o rai o drysorau pennaf llenyddiaeth Wyddeleg, yn cynnwys Lebor Gabála Érenn (Llyfr Cipio Iwerddon), sawl fersiwn o'r Dinnsenchas, y Táin Bó Cúailnge a detholiad o chwedlau o Gylch Wlster.

Cafodd yr ysgolhaig o Gymro Edward Lhuyd weld y llyfr yn 1700. Ers 1782 fe'i diogelir yn Ngholeg y Drindod, Dulyn.

Llyfryddiaeth

Testun
R. Atkinson (gol.), The Book of Leinster (Dulyn, 1880)
R. I. Best, O. Bergin et al. (gol.), The Book of Leinster, 6 cyfrol (Dulyn, 1954-83)

Cefndir
Bernhard Maier, Dictionary of Celtic Religion and Culture (Gwasg Boydell, 1997)

Llawysgrifau Gwyddelig
Llenyddiaeth Wyddeleg
Uwch Aeron

Gweler hefyd Aeron (gwahaniaethu).
Uwch Aeron oedd un o dri chantref Ceredigion yn yr Oesoedd Canol.

Roedd yn gorwedd yn y canol rhwng cantrefi Penweddig i'r gogledd ac Is Aeron i'r de (ystyrid Cantref Penweddig yn rhan o ardal Uwch Aeron yn aml). Gorweddai Uwch Aeron i'r gogledd i Afon Aeron tra gorweddai Is Aeron i'r de ohoni.

Rhennid y cantref yn dri chwmwd:
 Mefenydd
 Anhuniog
 Penardd

I'r dwyrain roedd Uwch Aeron yn ffinio â chantref Buallt (Buellt) a Chwmwd Deuddwr ym Mhowys ac yn cyffwrdd a rhan ogleddol y Cantref Mawr yn Ystrad Tywi i'r de-ddwyrain.

Roedd canolfannau pwysicaf y cantref yn cynnwys clas hynafol Llanddewi Brefi, a gysylltir ag un o wyrthiau Dewi Sant, a safle Abaty Ystrad Fflur.

Gweler hefyd
Cantrefi a chymydau Cymru

Cantrefi Cymru
Daearyddiaeth Ceredigion
Hanes Ceredigion
Teyrnas Ceredigion
Is Aeron

Gweler hefyd Aeron (gwahaniaethu).
Is Aeron oedd un o dri chantref Ceredigion yn yr Oesoedd Canol. Yn ddiweddarach daeth yn rhan o Deheubarth ac erbyn heddiw mae'n rhan o sir Ceredigion.

Roedd yn gorwedd yn ne teyrnas Ceredigion rhwng cantref Uwch Aeron i'r gogledd i afon Aeron ac Emlyn (Dyfed) a'r Cantref Mawr i'r de. Gorweddai Uwch Aeron i'r gogledd i Afon Aeron tra gorweddai Is Aeron i'r de ohoni. Yn y gorllewin roedd ganddo arfordir hir ar lan Bae Ceredigion (o safle Aberteifi heddiw i fyny i Aberaeron i'r gogledd).

Rhennid y cantref yn dri chwmwd:
 Mabwnion (neu 'Mebwynion')
 Caerwedros
 Gwynionydd (neu 'Gwinionydd')
 Is Coed (neu 'Iscoed')

Gwynionydd a'i dir ffrwythlon a'i coedydd oedd y cwmwd mwyaf dewisol nid yn unig yn Is Aeron ond yng Ngheredigion gyfan.

Roedd canolfannau pwysicaf y cantref yn cynnwys cestyll fel Crug Mawr (Is Coed) a'r hen ganolfan eglwysig ym Mangor Teifi. Ger Ystrad Aeron roedd lleiandy Llanllŷr, a sefydlwyd gan Yr Arglwydd Rhys tua'r flwyddyn 1180. Yn ddiweddarach yn yr Oesoedd Canol dominyddwyd yr ardal gan tref newydd Aberteifi, oedd yn ganolfan bwysig i'r Normaniaid.

Gweler hefyd
Cantrefi a chymydau Cymru

Cantrefi Cymru
Daearyddiaeth Ceredigion
Hanes Ceredigion
Teyrnas Ceredigion
Teyrnas Deheubarth
Gwynedd Uwch Conwy

Gwynedd Uwch Conwy oedd yr enw a arferid yn yr Oesoedd Canol i gyfeirio at y Gwynedd hanesyddol i'r gorllewin o afon Conwy i'w gwahaniaethu oddi wrth Gwynedd Is Conwy neu'r Berfeddwlad, i'r dwyrain o afon Conwy.

Gwynedd Uwch Conwy oedd tiriogaeth wreiddiol teyrnas Gwynedd. Roedd y Berfeddwlad ar y llaw arall yn rhanedig rhwng mân-deyrnasoedd ac arglwyddiaethau a ddaethant dan reolaeth Gwynedd neu Bowys gyda threigliad amser.

Roedd Gwynedd Uwch Conwy yn cynnwys: 
Ynys Môn a'i dri chantref, sef Cemais, Aberffraw a Rhosyr
Arllechwedd
Arfon
Llŷn
Dunoding

Ychwanegwyd Penllyn ar draul Teyrnas Powys ar ddechrau'r 13g a Meirionnydd yn 1256.  Yn ei ffurf derfynol felly, cyfatebai Gwynedd Uwch Conwy i'r hen sir Gwynedd (1974-1996).

Gweler hefyd
Gwynedd
Teyrnas Gwynedd
Y Berfeddwlad

Daearyddiaeth hanesyddol Cymru
Hanes Conwy
Hanes Ynys Môn
Teyrnas Gwynedd
Afon Aeron

Gweler hefyd Aeron (gwahaniaethu).

Afon sy'n llifo o'r dwyrain i'r gorllewin ar draws canol sir Ceredigion yw Afon Aeron. Yn yr Oesoedd Canol dynodai'r ffin rhwng cantrefi Uwch Aeron (i'r gogledd o'r afon) ac Is Aeron (i'r de).

Mae'r afon yn tarddu yn ardal y Mynydd Bach, plwyf Blaen Pennal ac yn llifo i'r de gan ddisgyn yn gyflym i ran uchaf Dyffryn Aeron ger Llangeitho. Yno mae'n llifo i'r gorllewin ar hyd y dyffryn heibio i gymunedau bychain fel Capel Betws Leucu, gan ffurfio llawr gweddol llydan i'r dyffryn.

Ger Trefilan mae'n troi ar gwrs i gyfeiriad y gogledd-orllewin, heibio i Giliau Aeron a Llanaeron, lle daw Afon Mydyr i mewn iddi o'r de, i gyrraedd y môr yn Aberaeron lle mae'n ymarllwys i Fae Ceredigion.

Aberaeron
Aeron
Aeron
Lugh

Roedd Lugh (yn gynharach Lug, Gwyddeleg modern: Lú) yn gymeriad ym mytholeg Iwerddon ac yn ffurf ar y duw Celtaidd a elwid yn Lugus yng Ngâl a Lleu yng Nghymru. Gelwir ef wrth nifer o enwau megis Lámhfhada ("law hir") oherwydd ei allu gydag arfau megis gwaywffon (cymharer "Llaw Gyffes" am Lleu) a Lug mac Ethnenn. Enw arall arno yw Samíldanach ("deheuig ymhob crefft"). Fe'i cysylltir â gŵyl Lugnasad (Calan Awst).

Ei dad oedd Cian ("Pellter") fab Dian Cécht o'r Tuatha Dé Danann a'i fam oedd Ethniu (Eithne/Enya), merch y cawr Balor, un o'r Fomoriaid; gelwir ef yn Lug(h) mac Ethnenn weithiau oherwydd hynny. Yn chwedlau Cylch Wlster mae'n dad i'r arwr Cú Chulainn.

Yn ôl un chwedl, roedd proffwydoliaeth y byddai Balor yn cael ei ladd gan ei ŵyr, felly cadwodd ei ferch, Ethniu, yn garcharor mewn tŵr crisial. Gallodd Cian fynd i mewn i'r tŵr gyda chymorth y dderwyddes Birog, a ganwyd tri phlentyn i Ethniu. Taflodd Balor y tri i'r môr, lle boddodd dau neu droi yn forloi, ond achubwyd Lugh gan Birog, a'i rhoes i Manannán mac Lir yn fab maeth. Mae tebygrwydd yma i'r hanes am eni Lleu Llaw Gyffes a'i efaill Dylan yn chwedl Math fab Mathonwy.

Mae gan Lugh ran bwysig yn hanes y Tuatha Dé Danann. Ym mrwydr Mag Tuired (Cath Maige Tuired) Lugh sy'n arwain y Tuatha i fuddugoliaeth dros y Fomoriaid.

Testunau Gwyddeleg sy'n cyfeirio at Lugh
Lebor Gabála Érenn - Llyfr y Goresgyniadau
Cath Maige Tuireadh - (Ail) Brwydr Magh Tuireadh
Oidheadh Chlainne Tuireann - Tranc Plant Tuireann
Compert Con Culainn - Cenhedlu Cúchulainn
Táin Bó Cuailnge - Cyrch Gwartheg Cŵli
Baile in Scáil - Llewyg yr Ysbryd
Dindshenchas Mydryddol

Gweler hefyd
Lugnasad

Y Celtiaid
Mytholeg Geltaidd
Mytholeg Wyddelig