alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
Kristian House

Seiclwr trac a ffordd o Loegr ydy Kristian House (6 Hydref 1979, Caergaint, Caint, Lloegr). Mae wedi cynyrchioli Prydain sawl gwaith ar y ffordd ac yn rasus Cwpan y Byd ar y trac. Er iddo gael ei eni yng Nghaint, yn Texas, Unol Daleithiau gafodd Kristian House ei fagu. Bu'n byw yng ngwlad Belg yn 2005 on erbyn hyn mae'n byw ac ymarfer yn Awstralia.

Canlyniadau
2000
1af Stars of Tomorrow Road Race
1af Esen-Diskmundie
1af Tielt
1af Wervik
1af Hollian
2il Geleveld
2il Westkerke
3ydd Poperinge
3ydd Leke-Diskmundie
2001
1af Niewkerkan
1af Rumbeke
1af GP Harelbeke
1af Bozinge
2il Chase Classic
2002
1af Raf 5 diwrnod Surrey
1af Cam 2, Raf 5 diwrnod Surrey
2il Pursuit Unigol, Pencampwriaethau Cenedlaethol Trac Prydain
3ydd Castletown Criterium
2003
1af Cam 7, Sun Tour, Awstralia
1af Pencampwriaethau Criterium Gorllewin Awstralia
1af Eemegem
2il Castle Criterium
2il Dougland Criterium
2il Botanic Gardens Criterium, Geelong, Awstralia
3ydd Armadale Criterium
3ydd Niewkerkan
3ydd National Madison Championships
2004
2il ECCA Festival Senior Road Race
3ydd Port Arlington Bay Criteriums, Awstralia
2005
1af Bendigo Criterium, Awstralia
1af Koritijk Grand Prix, Gwlad Belg
1af Overall Tour of the South
1af KOM Cranbourne Chase Stage Race
2il Omloop Van Der Greenstrek, Gwlad Belg
2il Grand Prix Dadizale, Gwlad Belg
2il Inglemunster, Gwlad Belg
3ydd Guildford Criterium
2006
1af Ras Premier Calendar, 3 diwrnod Girvan
1af Cam 2, Ras Premier Calendar, 3 diwrnod Girvan
1af Ras Premier Calendar, Lincoln Grand Prix
1af Ras Premier Calendar, Tour of Pendle
1af FBD Insurance (was Milk) Ras
1af Treial Amser Tîm, FBD Insurance (was Milk) Ras
2007
2il Warwick City Centre Circuits

Cyfeiriadau

Dolenni allanol
  Gwefan swyddogol  (ar y gweill 21 Medi 2007)]
  Proffil ar wefan ei hen dîm recyclingteam.com

Genedigaethau 1979
Pobl o Gaint
Seiclwyr Seisnig
Cytundeb Belffast

Datblygiad gwleidyddol pwysig ym mhroses heddwch Gogledd Iwerddon oedd Cytundeb Belffast (a adwaenir yn fwy cyffredin fel Cytundeb Dydd Gwener y Groglith ac, yn llai aml, fel Cytundeb Stormont). Fe'i llofnodwyd ym Melffast ar 10 Ebrill 1998 (Dydd Gwener y Groglith) gan lywodraethau y Deyrnas Unedig a Gweriniaeth Iwerddon, a chymeradwywyd ef gan y rhan fwyaf o bleidiau gwleidyddol Gogledd Iwerddon. Fe'i cymeradwywyd gan bleidleiswyr Gogledd Iwerddon a Gweriniaeth Iwerddon mewn refferenda ar wahân ar 23 Mai 1998. Plaid yr Unoliaethwyr Democrataidd oedd yr unig blaid fawr a oedd yn gwrthwynebu'r Cytundeb.

Gweler hefyd
Hanes Iwerddon

Dolenni allanol
North-South Ministerial Council/An Chomhairle Aireachta Thuaidh/Theas
 Cytundeb Belffast (testun llawn)
 Comhaontú Bhéal Feirste (testun llawn)
British-Irish Council 

1998
Belffast
Belffast
Belffast
Gwleidyddiaeth Iwerddon
Gwleidyddiaeth Gogledd Iwerddon
Yr Helyntion
Llywodraeth Gogledd Iwerddon
Llywodraeth Gweriniaeth Iwerddon
Llywodraeth y Deyrnas Unedig
Talybolion

Cwmwd yng ngogledd-orllewin Môn oedd cwmwd Talybolion (amrywiad : Talebolion). Roedd yn un o ddau gwmwd cantref Cemais, yn gorwedd i'r gorllewin i'r cwmwd arall, Twrcelyn.

Roedd y cwmwd yn cynnwys rhan ogleddol Ynys Gybi (gyda Chaergybi yn ganolfan). Ar dir mawr Môn ffiniai â chwmwd Llifon yng nghantref Aberffraw, i'r de, ac â chwmwd Twrcelyn i'r dwyrain. Maenor Cemais (Porth Wygyr ger Cemaes heddiw, efallai) oedd safle llys y cwmwd, a oedd yn ogystal yn brif lys i'r cantref.

Hanes
Cysylltir Talybolion â Pabo Post Prydain, sant o'r 5fed ganrif ac aelod o deulu brenhinol teyrnas Gwynedd. Codwyd eglwys iddo yn Llanbabo yn y 12g, yn ystod teyrnasiad Owain Gwynedd.

Plwyfi

Llanbadrig - lleoliad Cemais, maenor y cwmwd
Llanfechell
Llanrhwydrys
Llanfair
Llanrhuddlad
Llanbabo
Llanddeusant
Llanfaethlu
Llanfwrog
Llanfachraeth

Gweler hefyd
Cantrefi a chymydau Cymru

Darllen pellach
A. D. Carr, Medieval Anglesey (Llangefni, 1982). Cefndir.

Cymydau Cymru
Daearyddiaeth Ynys Môn
Hanes Ynys Môn
Teyrnas Gwynedd
Twrcelyn

Cwmwd yng ngogledd-dwyrain Môn oedd cwmwd Twrcelyn. Roedd yn un o ddau gwmwd cantref Cemais, yn gorwedd i'r dwyrain i'r cwmwd arall, Talybolion.

Gorweddai'r cwmwd ar arfordir gogledd-ddwyrain yr ynys, gan ffinio â chwmwd Talybolion i'r gorllewin, cwmwd Llifon (cantref Aberffraw) i'r de-orllewin a chantref Rhosyr i'r de. Penrhosllugwy oedd canolfan y cwmwd a lleoliad ei faenor.

Plwyfi
Amlwch
Llaneilian
Rhosmynach
Llanwenllwyfo
Llandyfrydog
Penrhosllugwy
Llanallgo
Llaneugrad
Llanfihangel Tre'r Beirdd
Betws Coedana
Llannerch-y-medd

Gweler hefyd
Cantrefi a chymydau Cymru

Cymydau Cymru
Daearyddiaeth Ynys Môn
Hanes Ynys Môn
Teyrnas Gwynedd
Michael Hutchinson

Seiclwr cystadleuol a newyddiadurwr yw Michael Hutchinson (ganwyd 20 Tachwedd 1973), sydd wedi cynyrchioli Prydain a Gogledd Iwerddon mewn amryw o gystadlaethau rhyngwladol,gan gynnwys Gemau'r Gymanwlad. Mae'n arbenigo yn y Treial Amser ond mae hefyd wedi ennill rasus ar y trac.

Ar ôl cais anlwyddianus ar Record yr awr, ysgrifennodd lyfr wedi selio ar y cais yn 2006, The Hour. Yn hwyr yn 2006, dechreuodd ysgrifennu colofn rheolaidd ar gyfer y cylchgrawn Prydeinig, Cycling Weekly.

Canlyniadau
Pencampwr Cenedlaethol Cycling Time Trials (CTT)
Mae 55 o deitlau Cycling Time Trials Hutchinson yn record ar gyfer y dynion, o flaen 23 Ian Cammish. Yr unig reidiwr i ennill mwy yw Beryl Burton gyda 97. Mae ei 13 teitl canlynol (dros 50 milltir) yn record ar gyfer y dynion dros unrhyw bellter (enillodd Beryl Burton 25 teitl BBAR yn ganlynol).

Pencampwr Cenedlaethol 2000
10 milltir - 20m 22
50 milltir - 1h 40m 41
100 milltir - 3h 41m 16
12 awr - 293.23 milltir
Pencampwr Cenedlaethol 2001
50 milltir - 1h 41m 38
Pencampwr Cenedlaethol 2002
10 milltir - 19m 19
50 milltir - 1h 44m 10
Cylchffordd
Pencampwr Cenedlaethol 200
50 milltir - 1h 44m 31
Pencampwr Cenedlaethol 2004
50 milltir - 1h 46m 09
100 milltir - 3h 28m 59
Cylchffordd
Pencampwr Cenedlaethol 2005
10 milltir - 19m 34
25 milltir - 47m 15
50 milltir - 1h 39m 40
100 milltir - 3h 36m 38
12 awr - 285.74 milltir
Pencampwr Cenedlaethol 2006
10 milltir - 20m 09
50 milltir - 1h 44m 34
Pencampwr Cenedlaethol 2007
10 milltir - 19m 43
50 milltir - 1h 42m 22
Pencampwr Cenedlaethol 2008
10 milltir – 18m 07
25 milltir – 50m 49
50 milltir – 1h 40m 37
Pencampwriaethau Cenedlaethol Treial Amser Prydain
Pencampwr Cenedlaethol 2009
10 milltir – 19m 34
25 milltir – 48m 23
50 milltir – 1h 43m 18
100 milltir – 3h 27m 26
Pencampwr Cenedlaethol 2010
10 milltir – 18m 37
25 milltir – 49m 34
50 milltir – 1h 38m 55
100 milltir – 3h 23m 04
Pencampwr Cenedlaethol 2011
25 milltir - 53m 36
50 milltir - 1h 41m 28
100 milltir - 3h 24m 45
Pencampwr Cenedlaethol 2012
10 milltir - 19m 40
25 milltir - 47m 01
50 milltir - 1h 40m 35

Cyfres Treialon Amser Cenedlaethol
Enillydd 1999, 2001, 2002, 2004 and 2005

Cystadlaethau Treialon Amser British Best All-Rounder
BBAR Enillydd 2000 a 2005
Ron Kitching Trophy ("Champion of Champions")
Enillydd 2004, 2005, 2006, 2007, 2008, 2009, 2010, 2011, 2012

Pencampwriaethau Cenedlaethol Treial Amser Iwerddon 2012

Teitlau eraill
Gemau'r Gymanwlad (yn cynyrchioli Gogledd Iwerddon)
4ydd Treial amser 2006 Melbourne
4ydd Treial amser 2010 Delhi

Pencampwr Brompton y Byd 2011

Record gystadleuaeth ar gyfer Treial Amser
100 milltir - 2003 - 3h 23m 33

Llyfryddiaeth
Hutchinson, M. (2006), The Hour, Yellow Jersey Press, ISBN 0224075195

Dolenni allanol
Cycling Time Trials

Cyfeiriadau

Genedigaethau 1973
Newyddiadurwyr Prydeinig
Seiclwyr o Ogledd Iwerddon
Elfael

Roedd Elfael yn gantref yn hen ranbarth Rhwng Gwy a Hafren yn ne-ddwyrain canolbarth Cymru, ar y ffin â Lloegr. Roedd yn gorwedd mewn ardal ar y ffin rhwng teyrnas Powys i'r gogledd a theyrnas Brycheiniog i'r de. Rhed Afon Gwy hyd ymyl ogleddol y cantref.

Roedd y cantref yn ffinio â Swydd Henffordd yn Lloegr i'r dwyrain, Brycheiniog i'r de, cantref Buellt i'r gorllewin, a Maelienydd a chwmwd bychan Llwythyfnwg i'r gogledd. Ardal o fryniau niferus a fuasai'n goediog ac anghysbell yn yr Oesoedd Canol oedd Elfael. Ar ryw bwynt yn yr Oesoedd Canol cafodd ei rhannu yn ddau gwmwd, sef
Elfael Uwch Mynydd, ac
Elfael Is Mynydd.

Canolfan grefyddol ac eglwysig Elfael oedd Glascwm, lle sefydlwyd clas gan Dewi Sant neu un o'i ddisgyblion.

Hanes
Mae canolfannau gwleidyddol Elfael yn anhysbys, ond roedd Elfael ym meddiant disgynyddion Elystan Glodrydd, hendaid i'r pumed o Lwythau Brenhinol Cymru. Mae'n bosibl felly fod Elfael yn fân deyrnas neu is-deyrnas yn yr Oesoedd Canol Cynnar. Ymddengys fod Elfael wedi mwynhau cryn elfen o annibyniaeth fel arglwyddiaeth leol hyd cyfnod y Normaniaid.

Yn y 1070au a'r 1080au dioddefodd ymosodiadau gan yr arglwyddi Normanaidd. Erbyn chwarter olaf y 12g roedd Elfael wedi dod dan ddylanwad yr Arglwydd Rhys trwy briodasau brenhinol. Erbyn 1248 daethai Elfael Uwch Mynydd i feddiant yr arglwydd Owain ap Maredudd. Yn 1260 daeth Owain i deyrngarwch Llywelyn ap Gruffudd, a oedd yn ymestyn ei awdurdod yn y rhan honno o'r wlad, ond arosodd cwmwd Elfael Is Mynydd ym meddiant y teulu Normanaidd de Toni. Ond erbyn 1263 roedd deiliad Cymreig de Toni wedi troi at Lywelyn hefyd. Llwyddodd Llywelyn, fel Tywysog Cymru, i ddal ei awdurdod yn yr ardal tan 1276.

Yn 1276, fel rhan o Gytundeb Trefaldwyn, daeth i feddiant y Normaniad Ralph de Toni ac yna trwy ddisgynyddion yr arglwydd hwnnw i feddiant Ieirll Warwick. Codwyd castell Normanaidd yn Llanfair Castell Paun a fu un o gaerau pwysicaf y Mers.

Gweler hefyd
Cantrefi a chymydau Cymru

Ffynonellau
John Davies, Hanes Cymru (Llundain, 1990). D.g. Elfael.
J. E. Lloyd, A History of Wales... (Longmans, 3ydd arg., 1939)
J. Beverley Smith, Llywelyn ap Gruffudd, Tywysog Cymru (Caerdydd, 1986). tud. 122 et passim.

Cantrefi Cymru
Daearyddiaeth Powys
Hanes Powys
Teyrnas Powys
Arglwyddiaethau'r Mers
Llyn Cwmystradllyn

Llyn yng Nghwm Ystradllyn yng Ngwynedd yw Llyn Cwmystradllyn. Saif i'r de o gopa Moel Hebog, i'r gogledd o dref Porthmadog ac i'r dwyrain o Gwm Pennant. Mae ganddo arwynebedd o 98 acer ac mae 642 troedfedd uwch lefel y môr.

Adeiladwyd argae yma yn 1959 i godi lefel y dŵr, ac mae'n cael ei ddefnyddio i gyflenwi dŵr i ran o Benrhyn Llŷn. Ceir pysgota am frithyll yma. Mae Afon Henwy yn llifo o'r llyn ac yn ymuno ag Afon Dwyfor.

Gellir gweld nifer o olion cytiau o Oes yr Haearn o gwmpas y llyn, ac mae fersiwn o'r chwedl am briodas a merch o'r Tylwyth Teg yn gysylltiedig a'r llyn, tebyg i'r un a gysylltir a Llyn y Fan Fach a Llyn y Dywarchen. Yn y fersiwm yma, mae bugail yn priodi'r ferch, ac maent yn byw yn hapus nes iddi gael ei tharo ar ei braich gan gryman haearn oedd wedi ei adael mewn ysgub wrth gasglu'r cynhaeaf. Pan ddigwyddodd hyn, diflannodd y ferch.

I'r gogledd-ddwyrain o'r llyn mae olion Chwarel Gorseddau.

Llyfryddiaeth
Geraint Roberts, The Lakes of Eryri (Llanrwst: Gwasg Carreg Gwalch, 1995)

Dolbenmaen
Cwmystradllyn
Maenor

Prif lys cantref neu gwmwd a'i ganolfan weinyddol yn Nghymru'r Oesoedd Canol oedd y maenor (amrywiad : maenol). Yn ddiweddarach cafwyd yr enw maen(or)dy am blas gwledig (Saesneg : manor-house), ond ystyr y gair maenor yn yr Oesoedd Canol oedd y llys lleol a'r adeiladau a'r tir o'i gwmpas.

Mae'r gair maenor yn elfen gyffredin mewn enwau lleoedd led-led Cymru, e.e. Maenorbŷr yn Sir Benfro, lle ganwyd Gerallt Gymro.

Adeiladau ac adeiladwaith yng Nghymru
Daearyddiaeth hanesyddol Cymru
Yr Oesoedd Canol yng Nghymru
Ally Dawson

Cyn-bêldroediwr Albanaidd ydy Alistair "Ally" Dawson (ganwyd 25 Chwefror 1958, Johnstone, Swydd Renfrew), a oedd yn chwarae yn y safle cefnwr.

Bu Dawson yn chwarae i dîm Rangers rhwng 1975 a 1987, chwaraeodd hefyd dros Blackburn Rovers, Airdrieonians a St Andrews. Enillodd bum cap dros yr Alban.

Pêl-droedwyr Albanaidd
Genedigaethau 1958
Marwolaethau 2021
Llanbadrig

Pentref, chymuned a phlwyf eglwysig ar arfordir gogledd Môn yw Llanbadrig. Yn yr Oesoedd Canol roedd yn rhan o gwmwd Talybolion, cantref Cemais.

Mae'r gymuned hon yn cynnwys treflan Clygyrog a phorthladd bychan Cemaes (Porth Wygyr), lleoliad tybiedig maenor cantref Cemais yn yr Oesoedd Canol. Ceir nifer o hen chwareli calchfaen yn yr ardal. Yn ôl Cyfrifiad 2011, roedd 1,316 o bobl yn byw yn y gymuned hon a 690 (sef 52.4%) o'r boblogaeth dros dair oed a hŷn Cymuned Llanbadrig yn gallu siarad Cymraeg. Roedd 302 yn ddi-waith, sef 46.7% o'r rhai o fewn yr oedran priodol.

Hanes
Enwir Llanbadrig ar ôl Sant Padrig, nawddsant Iwerddon, a cheir eglwys o'r enw, prif eglwys y plwyf, ar yr arfordir ger Cemaes. Yn ôl traddodiad cafodd ei sefydlu yn y flwyddyn 440 gan Sant Padrig ei hun. Yn ôl chwedl leol, cafodd Padrig ei hun mewn llongdrylliad ar Ynys Badrig, sy'n ynys fechan yn agos i arfordir y plwyf, bron gyferbyn â safle'r eglwys bresennol.

Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

Pobl o Lanbadrig
 Hugh Owen (Huwco Môn) (1835-1892), hanesydd a aned yng Nghemaes
 John James Hughes (Alfardd) (1842-875), llenor a golygydd Radicalaidd
 Syr Owen Thomas, cadfridog ac Aelod Seneddol

Ffilm
Cafodd rhan o'r ffilm Half Light (2006), yn serennu Demi Moore ei ffilmio yn Llanbadrig (ond lleolir y ffilm yn yr Alban).

Cyfeiriadau

Cymunedau Ynys Môn
 
Pentrefi Ynys Môn
Llyn Cwmorthin

Llyn yn y Moelwynion yng Ngwynedd yw Llyn Cwmorthin. Saif i'r gorllewin o dref Blaenau Ffestiniog, 1,070 troedfedd uwch lefel y môr. Amgylchynir y llyn, sydd ag arwynebedd o 22 acer, gan chwareli llechi, yn cynnwys Gloddfa Ganol, ac ar un adeg fe ddefnyddid ei ddŵr i gynhyrchu pwer i beiriannau'r chwareli. Mae'r afon sy'n llifo o'r llyn yn llifo i mewn i Lyn Tanygrisiau.

Ceir pysgota da am frithyll yn y llyn. Mae'r ffordd drol ar hyd ochr ddwyreiniol y llyn yn hen ffordd porthmyn, a ddefnyddid i yrru anifeiliaid o ardal Llanfrothen a Croesor.

Llyfryddiaeth
Geraint Roberts, The Lakes of Eryri (Llanrwst: Gwasg Carreg Gwalch, 1995)

Cwmorthin
Archwilio (rhywioldeb a rhywedd)

Y broses o rywun yn ystyried ei gyfeiriadedd rhywiol a/neu ei hunaniaeth rhywedd yw archwilio.

Cyfeiriadau

Dolenni allanol 
 Questioning Sexuality Through the Q's , Irene Monroe, A Globe of Witness
 The Monitor, cyhoeddiad gan yr Asiantaeth Seicoleg Americanaidd sy'n crybwyll y term

Cyfeiriadedd rhywiol
Geirfa LHDT
Trawsrywedd
Pab Clement XIII

Pab yr Eglwys Gatholig Rufeinig a rheolwr Taleithiau'r Babaeth o 16 Gorffennaf 1758 hyd ei farwolaeth oedd Clement XIII (ganwyd Carlo della Torre di Rezzonico) (7 Mawrth 1693 – 2 Chwefror 1769).

Esgobion Eidalaidd
Genedigaethau 1693
Marwolaethau 1769
Pabau
Pobl o Fenis
Will Wright

Seiclwr Cymreig ydy Will Wright (ganwyd 4 Gorffennaf 1973), sydd wedi cynrychioli Cymru yng Ngemau'r Gymanwlad ddwywaith, mae hefyd yn berchen ar siop feics yn Stockport.

Dechreuodd seiclo yn ei arddegau cynnar, gan ymuno â 'Manchester Velo' ar eu reidiau clwb wythnosol, pob dydd Sul, ond dim ond ar ôl iddo orffen dosbarthu papurau'r Sul ar ei rownd bapur. Cafodd y llysenw Willie Feet (Cymraeg: Willie Traed), oherwydd main anarferol o fawr, ei draed.

Ar ôl gorffen ei addysg uwchradd, aeth Will i weithio i siop 'Marple Cyclesport'. Cafodd dipyn o lwyddiant mewn rasus, ac felly dewiswyd ef i gynyrchioli Cymru yng Ngemau'r Gymanwlad yn Victoria, Canada yn 1994. Yno cystadleuodd yn ei ras trac cyntaf, er nad oedd erioed wedi reidio'r trac gynt. Cystadleuodd yn y Gemau unwaith eto, yn agosach at ei gartref y tro yma, ym Manceinion yn 2002, ond yn anffodus disgynodd yn ystod y ras bwyntiau; gellir wylio ffilm byr o'r damwain ar wefan y BBC Motion Gallery.

Cymerodd drosodd 'Bardsley Cycles' 482 Manchester Road, Stockport, Manceinion yn y 1990au, a gafodd ei ail-enwi'n ddiweddarach yn 'Will's Wheels', mae hefyd yn cefogi clwb seiclo o'r un enw, 'Will's Wheels Cycling Club'. Yn ogystal, mae 'Will's Wheels' yn cefogi rasus lleol gan roddi gwobrau, mae Will ei hun wedi gwobrwyo rhain i'r enillwyr ar adegau
Ymddeolodd Will o seiclo cystadleuol etr mwyn gwario mwy o amser gyda'i ferched, Emily a Megan, a'i wraig Sarah.

Canlyniadau
1996
3rd Cam 1, Thwaites Grand Prix/Tour of Lancashire
2005
2nd Pencampwriaethau Cenedlaethol Rasio Ffordd, Cymru

Cyfeiriadau

Wright, Will
Wright, Will
Gwleidyddiaeth y Deyrnas Unedig

Mae gwleidyddiaeth y Deyrnas Unedig yn digwydd yn y fframwaith o frenhiniaeth gyfansoddiadol lle mae'r Frenhines (neu'r Brenin) yn bennaeth y wladwriaeth, a'r Prif Weinidog yn bennaeth y llywodraeth. Mae gan y Deyrnas Unedig system amlbleidiol gyda datganoli rhannol y grym yng Nghymru, yr Alban a Gogledd Iwerddon. Ymarferwyd y grym gweithredol gan y llywodraeth. Mae grym deddfwriaethol yn gyfrifoldeb y llywodraeth ynghyd â dwy siambr y Senedd, sef Tŷ'r Cyffredin a Thŷ'r Arglwyddi. Mae'r farnwriaeth yn annibynnol o'r weithrediaeth a'r ddeddfwrfa.

Ers y 1920au, y Blaid Lafur a'r Blaid Geidwadol yw'r ddwy blaid wleidyddol fwyaf yng ngwleidyddiaeth y DU. Er bod clymbleidiau a llywodraethau lleiafrifol wedi bod yn nodwedd achlysurol o wleidyddiaeth seneddol, mae system etholiadol 'y cyntaf i'r felin' a ddefnyddir ar gyfer etholiadau cyffredinol yn tueddu i gynnal trechedd y ddwy blaid hon. Er hynny, yn ystod y ganrif ddiwethaf mae ill dwy wedi dibynnu ar drydedd blaid er mwyn sicrhau mwyafrif gweithredol yn y Senedd. Y Democratiaid Rhyddfrydol, sef plaid a ffurfiwyd wedi i'r Blaid Ryddfrydol ymuno â Phlaid y Democratiaid Cymdeithasol (SDP) ym 1988, yw'r blaid drydedd fwyaf yn Senedd y DU. Mae'r blaid am ddiwygio'r system etholiadol i fynd i'r afael â threchedd y system dwy blaid.

Er bod tueddiadau 'cenedlaetholgar' (yn hytrach nag 'unoliaethol') wedi newid dros amser yng Nghymru a'r Alban – a Phlaid Cymru yn cael ei sefydlu ym 1925, Plaid Genedlaethol yr Alban ym 1934, a Mebyon Kernow (Meibion Cernyw, plaid Cernyw) ym 1951 – ni fu argyfwng gwledyddiol difrifol i fygwth cyfanrwydd y Deyrnas Unedig fel gwladwriaeth ers y 1970au. Mae Cymru, yr Alban a Gogledd Iwerddon yn meddu ar eu deddfwrfeydd a llywodraethau eu hunain yn ychwanegol i rai'r Deyrnas Unedig. Serch hynny, mae'r ymreolaeth gynyddol a datganoli grymoedd gweithredol a deddfwriaethol hyn heb gyfrannu at leihad yn y gefnogaeth i annibyniaeth oddi wrth y Deyrnas Unedig, gydag ymddangosiad pleidiau newydd o blaid annibyniaeth. Er enghraifft, mae Plaid Werdd yr Alban a Phlaid Sosialaidd yr Alban wedi ennill poblogrwydd mewn blynyddoedd diweddar, ond maen nhw heb dolcio yn arwyddocaol trechedd seneddol y tair prif blaid.

Mae cyfansoddiad y DU heb ei godeiddio, gan ei fod yn cynnwys confensiynau cyfansoddiadol, statudau ac elfennau eraill.

Mabwysiadwyd y system lywodraethu hon, a adwaenir fel system San Steffan, gan wledydd eraill hefyd, megis Canada, India, Awstralia, Seland Newydd, Singapôr, Maleisia a Jamaica, sef gwledydd a oedd yn aelodau'r Ymerodraeth Brydeinig.

Ffynhonnell 
 Wikipedia Saesneg

 
Y Deyrnas Unedig
Deyrnas Unedig, Y
Deyrnas Unedig, Y

sv:Storbritannien#Statsskick och politik
Matt Beckett

Seiclwr proffesiynol o Gymru oedd Matt Beckett (ganwyd 13 Gorffennaf 1973 yn ardal Caerhirfryn). Cynyrchiolodd Gymru yn Ras Ffordd Gemau'r Gymanwlad yn Kuala Lumpur, Maleisia, ym 1998. Ymddeolodd o seiclo proffesiynol tua 2009 ond mae'n dal i gystadlu, gan  reidio dros glwb seiclo Abegavenny. Athro Technoleg Dylunio ydyw yn ôl ei alwedigaeth.

Bu'n un o Gyfarwyddwyr Seiclo Cymru ar y cyd gyda Jason Jones, Gareth Pugh a David England.

Priododd ei wraig, Rhiannon, yn 1997 ac mae ganddynt un plentyn.

Canlyniadau
1998
2il Ras 'Premier Calendar', International Archer Grand Prix
2il Ras 'Premier Calendar', Lincoln Grand Prix
2il Ras Goffa Cliff Smith
1999
1af 27fed 'Severn Bridge Road Race'
1af Ras 'Premier Calendar', 2 ddiwrnod Silver Spoon
1af Cam 1, Ras 'Premier Calendar', 2 ddiwrnod Silver Spoon
2005
1af Ras 2 ddiwrnod L'Étape de la Défonce
1af Cystadleuaeth Bwyntiau, L'Étape de la Défonce
1af Cam 1, L'Étape de la Défonce
2il Cam 1, L'Étape de la Défonce
2006
4ydd Pencampwriaeth Cenedlaethol Rasio Ffordd Cymru
2007
1af Ras Ffordd Handicap, 'Presidents Trophy'
1af Ras 1, Cyfres Criterium Pembrey
1af Ras 2, Cyfres Criterium Pembrey
1af Ras 1, Cyfres Criterium De Cymru
1af Ras 2, Cyfres Criterium De Cymru
2il Ras 3, Cyfres Criterium De Cymru
2il Ras 1, Cyfres Handicap CC Abergavenny
3ydd Ras Ffordd Goffa Noel Jones

Cyfeiriadau

Beckett, Matt
Beckett, Matt
Stuart Meek

Seiclwr Cymreig o Gaerdydd ydy Stuart John Meek (ganwyd 3/4 Mehefin 1974 Caerdydd) syn rhedeg siop feics 'Cyclopaedia' ers 1994. Mae'r siop hefyd yn cefnogi clwb seiclo 'Cardiff JIF' (Cardiff Just in Front) ers 1995, mae aelodau a chyn-aelodau'r clwb yn cynnwys nifer o bencampwyr a seiclwyr proffesiynol megis Geraint Thomas, Matt Beckett, Gareth Sheppard a cyd-berchenog y siop, Ian Jeremiah. Stuart oedd Pencampwr Cenedlaethol Criterium Cymru yn 1998.

Canlyniadau
1998
1af  Pencampwriathau Cenedlaethol Criterium Cymru
2002
1af Ras Circuit Castle Coombe
2007
3ydd Ras 2, Cyfres Criterium Pembrey
3ydd Ras 3, Cyfres Criterium Pembrey

Dolenni Allanol
 Cardiff JIF 
 Cyclopaedia

Meek, Stuart
Meek, Stuart
Queer

Yn draddodiadol mae'r gair Saesneg queer wedi golygu "rhyfedd" neu "anarferol", ond fe'i defnyddir yn aml erbyn heddiw mewn nifer o ieithoedd i gyfeirio at gymunedau hoyw, lesbiaidd, deurywiol, trawsryweddol, rhyngrywiol, ac anrhywiol.

Mae defnydd y gair yn ddadleuol ar ôl newidiadau sylweddol yn ystod y can mlynedd diwethaf. Tua diwedd y 19g datblygodd, o olygu "rhyfedd" yn ei ystyr ehangach, i olygu rhywun a oedd yn gwyro oddi ar dybiaethau'r cyfnod am "normalrwydd" rhywiol, ac fe'i cyfeiriwyd yn benodol at ddynion hoyw neu ferchetaidd. Mewn ymgais i ddinerthu grym negyddol y gair fel ymosodiad arnynt, aeth ymgyrchwyr hoyw yn chwarter olaf yr 20g ati i adfeddiannu'r gair a'i ddefnyddio mewn modd cadarnhaol, gan uniaethu â'r label queer, a'i ddefnyddio fel term mantell i ddisgrifio unrhyw gyfeiriadedd a hunaniaeth rywiol a/neu hunaniaeth ryweddol nad yw'n cydymffurfio â chymdeithas heteronormadol. Fodd bynnag, mae rhai yn credu ei fod yn parhau i fod yn derm rhy sarhaus i'w ddefnyddio mewn cyd-destun cadarnhaol.

Mewn ymgais i ganfod gair cyfatebol i'w ddefnyddio yn y Gymraeg, aeth rhai ymgyrchwyr hoyw yng Nghymru ati i ddefnyddio'r label hyfryd i uniaethu ag ef. Gan mai bathiad bwriadol ydyw yn yr ystyr honno, nid yw hyfryd yn Gymraeg yn cyfleu'r tyndra hanesyddol sydd ynghlwm â queer yn Saesneg; yn hytrach, ei ddiben yw cyfleu ochr gadarnhaol y gair Saesneg mewn cymunedau LHDT Cymraeg.

Geirfa LHDT
Isddiwylliannau
Louise Jones

Seiclwraig Gymreig ydy Louise Jones (ganwyd 8 Mehefin 1963, Port Talbot). Ymddeolodd o gystadlu yn 2000. Ers hynny mae'n gweithio fel Commissaire yr UCI. Cyn hynny roedd yn Commissaire Cenedlaethol (Prydain) ers 1994.

Enillodd y Fedal aur cyntaf erioed ar gyfer seiclo merched yng Ngemau'r Gymanwlad, pan gyflwynwyd seiclo merched i'r Gemau am y tro cyntaf yn Auckland, Awstralia yn 1990. Cynrychiolodd Prydain yng Ngemau Olympaidd 2002 yn Barcelona, Sbaen. Daeth yn bedwerydd yn Ras Ffordd Gemau'r Gymanwlad Kuala Lumpur, Maleisia, ym 1998. Reidiodd dros Brydain ym Mhencampwriaethau'r Byd Rasio Ffordd ym 1999.

Cymerodd Louise amser allan o gystadlu yn 1994 ac 1997 i gael plant â'i gŵr Phil, sy'n blymiwr ac yn seiclwr.

Canlyniadau
1990
1af Sbrint, Gemau'r Gymanwlad

1998
2il Pencampwriaeth Cenedlaethol Rasio Ffordd Merched, Pydain
4ydd Ras Ffordd, Gemau'r Gymanwlad

Cyfeiriadau

Seiclwyr Cymreig
Genedigaethau 1963
Merched yr 20fed ganrif
Merched yr 21ain ganrif
Cymry â medal aur yng Ngemau'r Gymanwlad
Buellt

Dyma erthygl am y deyrnas a chantref. Am y dref a elwir Builth yn Saesneg (weithiau Buallt yn Gymraeg), gweler Llanfair-ym-Muallt.

Roedd Buellt (weithiau Buallt) yn deyrnas gynnar a chantref yn ne canolbarth Cymru (deheubarth Powys heddiw), i'r gogledd o fryniau Eppynt. Ystyr yr enw Buellt yw 'porfa gwartheg'.

Gorweddai Buellt yng ngorllewin y rhanbarth canoloesol a elwir Rhwng Gwy a Hafren. Roedd y rhan fwyaf o'i thiriogaeth yn gorwedd ar lannau deheuol Afon Wysg.

Rhywbryd yn yr Oesoedd Canol rhannwyd cantref Buellt yn bedwar cwmwd, sef :
Dinan
Is Irfon
Penbuellt
Treflys

Enwir y cymydau hyn ar ôl eu canolfannau lleyg, a safai yn nyffryn Irfon neu'n agos iddo. Yn yr un ardal ceir canolfannau eglwysig y cantref, sef eglwysi Llanafan Fawr a Maesmynis, mam eglwys Buellt.

Hanes
Mae ei hanes cynnar yn dywyll. Ymddengys ei bod yn deyrnas annibynnol yn yr Oesoedd Canol Cynnar. Tua'r flwyddyn 800, cafodd ei chyplysu â Gwerthrynion gan y brenin Ffernfael. Roedd pendefigion Buellt yn credu eu bod yn ddisgynyddion i'r brenin Gwrtheyrn. Ceir cofnod am hyn yn yr Historia Brittonum gan Nennius. Dyna'r cwbl a wyddys am hanes Buellt cyn diwedd yr 11g.

Cipiwyd Buellt yn fuan ar ôl i'r Normaniaid gyrraedd Cymru, tua'r flwyddyn 1095, gan Phillip de Breos (neu Briouze/Brewys), arglwydd Maesyfed. Codwyd Castell Llanfair-ym-Muallt gan y teulu de Braose. Ond diolch i bolisi Llywelyn Fawr o ymgynghreirio a rhai o arglwyddi'r Mers er mwyn cael mur cyfeillgar rhwng ei deyrnas a theyrnas Lloegr, dychwelwyd Buellt i feddiant y Cymry yn 1229 trwy briodas y Dafydd ap Llywelyn ifanc ag Isabella de Breos. Cafodd ei chipio eto yn 1241 ac am gyfnod byr bu ym meddiant Coron Lloegr, ond wedyn daeth i feddiant teulu Mortimer, Ieirll y Mers.

Erys Buellt yn adnabyddus am bennod dywyll yn hanes Cymru pan laddwyd Llywelyn ap Gruffudd, Tywysog Cymru, ger Cilmeri (Pont Irfon) ym Muellt ar 11 Rhagfyr 1282. Enillodd y traddodiad am frad a chynllwyn yn erbyn y tywysog yr enw "bradwyr Buellt" ar drigolion yr ardal.

Gweler hefyd
Cantrefi a chymydau Cymru

Llyfryddiaeth
Wendy Davies, Wales in the Early Middle Ages (Leicester, 1982)
J. E. Lloyd, A history of Wales from the earliest times to the Edwardian conquest (Longmans, 3ydd arg., 1939)
J. Beverley Smith, Llywelyn ap Gruffudd, Tywysog Cymru (Caerdydd, 1986)

Arglwyddiaethau'r Mers
Cantrefi Cymru
Daearyddiaeth Powys
Hanes Powys
Teyrnasoedd Cymru
Llyn Tecwyn Uchaf

Llyn ar lethrau'r Rhinogydd yng Ngwynedd yw Llyn Tecwyn Uchaf. Saif i'r dwyrain o dref Penrhyndeudraeth ym mhlwyf Llandecwyn, 509 troedfedd uwch lefel y môr.

Adeiladwyd argae yma yn 1896 ac un arall yn 1920 i godi lefel y dŵr; mae'r llyn yn cyflenwi dŵr i ardal Penrhyndeudraeth, Porthmadog a Maentwrog. Mae'n lyn gweddol fawr, gydag arwynebedd o 31 acer. Mae'r nant sy'n llifo o'r llyn yn ymuno ag Afon Dwyryd. Ceir pysgota am frithyll yn y llyn.

Llyfryddiaeth
Geraint Roberts, The Lakes of Eryri (Llanrwst: Gwasg Carreg Gwalch, 1995)

Tecwyn Uchaf
Talsarnau
Steve Whitcombe

Seiclwr Cymreig ydy Steve Whitcombe (ganwyd 9 Ionawr 1972, Caerdydd). Mae wedi cystadlu yn ryngwladol drost glybiau 'CC Cardiff' a 'City of Edinburgh', gan gynnwys yn Moscow.

Canlyniadau
1998
1af  Pencampwriaethau Cenedlaethol Trac Prydain, Sbrint Tîm
2000
2il 'London Golden Wheel', Ras Scratch 20 Km
3ydd Pencampwriaethau Cenedlaethol Trac Prydain, Sbrint Tîm

1af  Pencampwriaethau Cenedlaethol Trac Prydain, Madison

Whitcombe, Steve
Whitcombe, Steve
Cantref Selyf

Cantref Selyf (weithiau Cantrefselyf) oedd un o dri chantref Brycheiniog yn yr Oesoedd Canol. Gorweddai i'r gogledd o afon Wysg gyda Mynydd Epynt yn gadarnle yn ei ganol.

Ffiniai Cantref Selyf, ym Mrycheiniog ei hun, â'r Cantref Mawr (cantref Tewdos) i'r de a'r trydydd gantref, a elwir weithiau'n Bencelli, i'r de-ddwyrain. I'r gorllewin ffiniai ag Ystrad Tywi ac i'r gogledd ag Elfael a Buellt.

Yn ddiweddarach yn yr Oesoedd Canol rhanwyd y cantref yn ddau gwmwd, yn ôl y rhestr o gantrefi a chymydau yn Llyfr Coch Hergest, sef : 
Cwmwd Brwynllys
Cwmwd Talgarth

Talgarth ac i raddau llai Brwynllys oedd prif ganolfannau'r cantref.

Gweler hefyd
Cantrefi a chymydau Cymru
Teyrnas Brycheiniog

Cantrefi Cymru
Hanes Powys
Teyrnas Brycheiniog
Darren Tudor

Seiclwr Cymreig o Goed Duon ydy Darren Tudor (ganwyd 1976), ef ydy hyfforddwr Cynllun Datblygu Olympaidd British Cycling ers 2005, cyn hynnu roedd yn hyfforddwr tîm iau Cymru. Ymysg eraill, mae Darren wedi helpu hyfforddi Katie Curtis a Geraint Thomas (cyn iddo droi'n broffesiynol).

Genedigaethau 1976
Seiclwyr Cymreig
Hyfforddwyr Cymreig
Hyfforddwyr seiclo
Tewdos

Mae hon yn erthygl am y cantref ym Mrycheiniog. Gweler hefyd Cantref Mawr.

Cantref Tewdos, a elwir hefyd Y Cantref Mawr, oedd un o dri chantref Brycheiniog yn yr Oesoedd Canol. Gorweddai i'r de o afon Wysg. Mae tiriogaeth y cantref yn uchel a mynyddig ac yn cynnwys rhan helaeth o Fannau Brycheiniog.

Ffiniai Cantref Tewdos, ym Mrycheiniog ei hun, â Chantref Selyf) i'r gogledd a'r trydydd gantref, a elwir weithiau'n Bencelli, i'r dwyrain. I'r gorllewin ffiniai ag Ystrad Tywi ac i'r de â chantrefi a chymydau ucheldir Morgannwg.

Yn ddiweddarach yn yr Oesoedd Canol rhanwyd y cantref yn dri chwmwd, yn ôl y rhestr o gantrefi a chymydau yn Llyfr Coch Hergest, sef :
Dyffryn Hoddni (camgymeriad gan llunwir y rhestr efallai; mae afon Hoddni yn ymuno ag afon Wysg ger Aberhonddu ond mae'r dyffryn ei hun yn gorwedd i'r gogledd o'r cantref)
Llys Hywel (gyda'i ganolfan yn Nghrughywel)
Tir Rawlff (enw diweddar ar ardal yn ne'r cantref)

Canolfannau pwysicaf y cantref yn yr Oesoedd Canol Diweddar oedd Aberhonddu a Chastell Camlais.

Gweler hefyd
Cantrefi a chymydau Cymru

Cantrefi Cymru
Teyrnas Brycheiniog
Ian Jeremiah

Seiclwr Cymreig o Gaerdydd ydy Ian Jeremiah (ganwyd tua 1970 Caerdydd) syn rhedeg siop feics 'Cyclopaedia' ers 1994. Mae'r siop hefyd yn cefnogi clwb seiclo 'Cardiff JIF' (Cardiff Just in Front) ers 1995, mae aelodau a chyn-aelodau'r clwb yn cynnwys nifer o bencampwyr a seiclwyr proffesiynol megis Geraint Thomas, Matt Beckett, Gareth Sheppard a cyd-berchenog y siop, Ian Jeremiah. Ian oedd Pencampwr Cenedlaethol Beicio Mynydd Traws Gwlad Cymru yn 1999 a 2001. Cynyrchiolodd Gymru yng Ngemau'r Gymanwlad ym Manceinion yn 2002. Mae hefyd wedi cynyrchioli Cymru yn rhyngwladol ar y ffordd hefyd gan gystadlu mewn rasus sawl diwrnod megis y 'Tour of Rhodes' yng Ngwlad Groeg a'r 'Tour de Serbie' yn Yugoslavia yn 2002.

Canlyniadau
1999
1af  Pencampwriathau Cenedlaethol Beicio Mynydd Traws Gwlad Cymru
2001
1af  Pencampwriathau Cenedlaethol Beicio Mynydd Traws Gwlad Cymru
2002
2il Pencampwriathau Cenedlaethol Beicio Mynydd Traws Gwlad Cymru

Dolenni Allanol
 Cardiff JIF 
 Cyclopaedia

Jeremiah, Ian
Jeremiah, Ian
Sylffwr deuocsid

Nwy di-liw yw sylffwr deuocsid (SO2) ag iddo arogl treiddgar, taglyd. Prif ffynhonnell sylffwr deuocsid yw llosgi tanwydd ffosil mewn gorsafoedd pwer, purfeydd olew a gweithfeydd diwydiannol mawrion eraill a reolir gan Asiantaeth yr Amgylchedd. Y sector tanwydd ag ynni yw’r ffynhonnell fwyaf o bell ffordd o sylffwr deuocsid o weithgareddau a reolir gan yr Asiantaeth a’r sector hwn hefyd yw’r ffynhonnell genedlaethol fwyaf, gan gyfrannu 73% o’r cyfanswm cenedlaethol. Mae cerbydau modur, bwyleri a thanau mewn cartrefi hefyd yn rhyddhau sylffwr deuocsid.

Gall sylffwr deuocsid arwain at problemau iechyd, ac yn cael effeithiau uniongyrchol ar lystyfiant acy n chyfrannu at law asid. Gellir cludo sylffwr deuocsid dros bellter maith a gall hyd at draean o’r sylffwr a waddodir mewn rhai mannau yn y DU ddeillio o ffynonellau Ewropeaidd.

Effaith ar eich iechyd 
Gall sylffwr deuocsid lidio’r llygaid a’r pibellau awyr ac yn lidio leinin eich trwyn, gwddf ac ysgyfaint. Gall achosi i chi dagu, i’ch brest dynhau, ac i’ch llwybr anadlu gulhau a fydd yn lleihau llif aer i’ch ysgyfaint. Mae’n llidio y llwybrau anadlu, gan achosi peswch a mwy o fwcws. Mae’n gwaethygu cyflyrau fel asthma a COPD. Mae’n gwneud pobl yn fwy tebygol o gael haint ar y frest. Mae pobl sydd ag asthma yn llawer mwy sensitif i sylffwr deuocsid na phobl heb asthma, felly efallai y bydd hi’n anoddach iddynt anadlu a byddant yn cael pyliau o’r cyflwr pan fydd crynodiad sylffwr deuocsid yn uchel.

Ocsidiau
Cyfansoddion sylffwr
Nwyon
Prosiect Wici-Iechyd
Erthyglau BLF
Sally Hodge

Seiclwr Cymreig o Gaerdydd oedd Sally Hodge (ganwyd 31 Mai 1966, Caerdydd), mae eisoes wedi ymddeol o seiclo. Hi oedd Pencampwr y Byd, Ras Bwyntiau yn 1988 yn Ghent, Gwlad Belg. Cystadlodd dros Brydain yng Ngemau Olympaidd 1988 yn Seoul, De Corea ac 1992 yn Barcelona, Sbaen. Enillodd fedal efydd yn  Ras Bwyntiau Gemau'r Gymanwlad 1994 yn Victoria, Canada.

Canlyniadau 
1987
2il  Pencampwriathau Cenedlaethol Rasio Ffordd,Prydain
1988
1af  Pencampwriaethau Trac y Byd, Ras Bwyntiau
2il  Pencampwriathau Cenedlaethol Rasio Ffordd,Prydain
6ed Ras Ffordd, Gemau Olympaidd
1994
3ydd Ras Bwyntiau, Gemau'r Gymanwlad

Cyfeiriadau 

Seiclwyr Cymreig
Genedigaethau 1966
Merched yr 20fed ganrif
Merched yr 21ain ganrif
Ross Edgar

Seiclwr trac Albanaidd ydy Ross Edgar (ganwyd 3 Ionawr 1983, Newmarket, Suffolk). Dechreuodd rasio yn 14 oed. Cynyrchiolodd yr Alban yng Ngemau'r Gymanwlad ym Manceinion yn 2002 ac yn Melbourne yn 2006, ble enillodd fedal aur yn y sbrint tîm gyda Chris Hoy a Craig MacLean. Cystadleuodd dros Brydain yng Ngemau Olympaidd 2004.

Enillodd fedal arian yn sbrint tîm Pencampwriaethau Trac y Byd, UCI ac efydd yn y Keirin yn 2007.

Canlyniadau
2002
 Gosod Record Prydeinig Newydd yng nghymal Cwpan y Byd, Sydney ar gyfer 200m - 10.202 eiliad
3ydd Sbrint Tîm, Gemau'r Gymanwlad

2003
1af  Pencampwriaethau Cenedlaethol Trac Prydain, Sbrint
2il Pencampwriaethau Cenedlaethol Trac Prydain, Sbrint Tîm
3ydd Cymal Cwpan y Byd, Sydney, Sbrint

2004
1af  Pencampwriaethau Cenedlaethol Trac Ewrop Odan 23, Sbrint
1af  Pencampwriaethau Cenedlaethol Trac Prydain, Sbrint Tîm

2006
1af Sbrint Tîm, Gemau'r Gymanwlad
2il Sbrint, Gemau'r Gymanwlad
3ydd Keirin, Gemau'r Gymanwlad

2007
1af  Pencampwriaethau Cenedlaethol Trac Prydain, Keirin
1af 'Dudley International Sprinters Grand Prix'
1af Cymal Cwpan y Byd, Sydney, Sbrint Tîm
1af Cymal Cwpan y Byd, Manceinion, Sbrint Tîm
2il Pencampwriaethau Trac y Byd, UCI, Sbrint Tîm
2il Cymal Cwpan y Byd, Los Angeles, Keirin
2il Pencampwriaethau Cenedlaethol Trac, Sbrint
2il Pencampwriaethau Cenedlaethol Trac, Sbrint Tîm
2il Cymal Cwpan y Byd, Sydney, Sbrint
3ydd Pencampwriaethau Trac y Byd, UCI, Keirin
3ydd Cymal Cwpan y Byd, Los Angeles, Sbrint
3ydd Cymal Cwpan y Byd, Los Angeles, Sbrint Tîm

Cyfeiriadau

Dolenni allanol 
 Gwefan swyddogol 

Genedigaethau 1983
Seiclwyr Albanaidd
Pobl o Suffolk
Grym electromagnetig

Yn ffiseg, grym mae'r maes electromagnetig yn ei roi ar ronynnau wedi'u gwefru yw grym electromagnetig. Y grym hwn sy'n dal electronau a phrotonau at ei gilydd yn yr atom. Hwn hefyd sy'n dal atomau at ei gilydd i ffurfio moleciwlau. Mae grym electromagnetig yn gweithredu drwy gyfnewid gronynnau neges a elwir yn ffotonau - maes a ddarganfuwyd gan Albert Einstein.

Cyfeiriadau

Ffiseg
George Borrow

Awdur Seisnig oedd George Henry Borrow (5 Gorffennaf 1803 – 26 Gorffennaf 1881). Ei waith mwyaf adnabyddus efallai yw ei lyfr am daith drwy Gymru, sef Wild Wales.

Bywgraffiad

Cafodd ei eni yn East Dereham yn Norfolk yn 1803, yn fab i'r milwr Thomas Borrow (1758–1824) a'i wraig Ann Perfrement (1772–1858). Cafodd ei addysg yn yr Ysgol Rhamadeg, Norwich.

Priododd y weddw Mary Clarke yn 1840.

Bu farw Borrow yn Lowestoft, Suffolk, ar 26 Gorffennaf 1881.

Llyfryddiaeth

Gweithiau Borrow
The Zincali (1841)
The Bible in Spain (1843)
Lavengro (1851)
Romany Rye (1857)
Wild Wales (1862)
Romano Lavo-lil (1874)

Astudiaethau
W.I. Knapp: Life, writings and correspondence of George Borrow (1899)
T.H. Darlow (gol.): Letters of George Borrow to the British and Foreign Bible Society (1911)
H. Jenkins: The Life of George Borrow (1924)
M.D. Armstrong: George Borrow (1950)
M. Collie: George Borrow, eccentric (1982)

Dolennau allanol

Project Gutenberg
 Cofiant George Borrow, gan Edward Thomas (1912)
 George Borrow and His Circle (1913) gan Clement King Shorter
Cymdeithas George Borrow 

 
Amlieithyddion
Cyfieithwyr y Beibl
Cyfieithwyr Seisnig
Genedigaethau 1803
Ieithyddion Seisnig
Llenorion teithio Seisnig y 19eg ganrif
Llenorion teithio Seisnig yn yr iaith Saesneg
Marwolaethau 1881
Nofelwyr Seisnig y 19eg ganrif
Nofelwyr Seisnig yn yr iaith Saesneg
Pobl a aned yn Norfolk
Pobl fu farw yn Suffolk
Ysgolheigion Seisnig y 19eg ganrif
Ysgolheigion Seisnig yn yr iaith Saesneg
Marcel Marceau

Meimiwr oedd Marcel Mangel (22 Mawrth 1923 – 22 Medi 2007), ffugenw Marcel Marceau. Cafodd ei eni yn Strasbourg, Ffrainc.

Roedd y canwr pop byd-enwog, Michael Jackson yn ffan fawr o Mareau a credir i'w Moon Walk enwog fod yn seiliedig ar berfformiad enwog 'cerdded yn erbyn y gwynt' Marceau.

Helpu Iddewon yn Ail Ryfel Byd
Yn ddiarwybod i'w gefnogwyr a'r cyhoedd, bu Marcel helpu dros 100 o blant Iddewig ffoi o Ffrainc i'r Swistir rhag y Natsïaid yn ystor yr Ail Ryfel Byd. Defnyddio ei allu meim i ddiddanu a chadw'r plant yn ddiddig a hefyd gan fod nifer o'r plant ddim yn siarad Ffrangeg gallai ddefnyddio'r cyfrwng di-eiriau i'w diddanu. Bu hefyd yn gyfrifol am greu dogfennaeth ffug i helpu'r plant i osgoi'r Natsiaid a ffoi. Bu i hanes Marceu yn ystod y Rhyfel fod yn destun ffilm, Resistance yn 2020 gyda'r actor Hollywood, Jesse Eisenberg, yn y brif ran fel Marceau.

Dolenni
 ffilm The Mask gan Marceau
 Silent Movie gyda'r berfformiad o 'gerdded yn erbyn y gwynt' a ddaeth yn lofnod artistig ganddo

Cyfeiriadau 

Genedigaethau 1923
Marwolaethau 2007
Difyrwyr Ffrengig
Pobl o Strasbwrg
Pepsi Tate

Cerddor roc oedd Pepsi Tate (ganwyd Huw Justin Smith) (10 Mawrth 1965 – 18 Medi 2007).

Priododd y gantores Shân Cothi yn Awst 2007.

Dolenni allanol
  IC Wales

Cerddorion Cymreig
Genedigaethau 1965
Marwolaethau 2007
Shân Cothi

Cantores, actores a chyflwynydd teledu a radio yw Shân Cothi (ganwyd 25 Hydref 1965).

Bywyd cynnar
Cafodd ei geni a'i magu yn Ffarmers, Sir Gaerfyrddin yn ferch i of. Ei henw bedydd yw Shân Margaretta Morgan ac roedd yn cael ei hadnabod fel "Shân y Gof" yn lleol. Mabwysiadodd ei henw llwyfan pan oedd yn un o ddwy Shân Morgan yn cystadlu yn Eisteddfod Aberteifi pan oedd yn blentyn.

Astudiodd gerddoriaeth a drama ym Mhrifysgol Aberystwyth. Ers hynny, cafodd ei anrhydeddu gan Gymrodoriaethau gan Brifysgol Aberystwyth a Phrifysgol Cymru, Llanbedr Pont Steffan.

Gyrfa
Dechreuodd ei gyrfa fel athrawes gerddoriaeth yn Ysgol Uwchradd Caereinion, Powys cyn symud i Ysgol Gyfun Ystalyfera yn Ne Cymru. Ym 1995, enillodd Wobr y Rhuban Glas yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru Abergele 1995 a sbardunodd hi i droi'n gantores broffesiynol.

Mae Cothi wedi perfformio ledled y byd mewn amryw o leoliadau, o Ganolfan Mileniwm Cymru i'r West End, o Neuadd Albert i Westy Kowloon Shanghai, Hong Kong. Dengys ei gyrfa ei hystod eang o arddulliau cerddorol: o opera i oratorio, o theatr gerdd i ganeuon traddodiadol Cymreig.

Ym 1998-1999, cafodd Cothi ei rhaglen deledu ei hun ar S4C a redodd am ddwy gyfres. Enillodd wobr BAFTA hefyd a chafodd ei henwebu am y rhaglen gerddoriaeth orau yng Ngŵyl Montreaux.

Daeth llwyddiant mawr Cothi ar ôl iddi gael clyweliad gyda Syr Cameron Mackintosh. Yn 2000, cynigiwyd rôl Carlotta tanllyd iddi yn sioe gerdd yr Arglwydd Andrew Lloyd Webber, Phantom of the Opera. Perfformiodd y rôl am 15 mis yn Theatr y Frenhines yn y West End.

Yn 2005, cafodd Cothi ran "Davina Roberts", arweinydd "Côr Meibion Gwili" yn y gyfres ddrama deledu Con Passionate ar S4C. Roedd y sioe yn llwyddiant ysgubol, gan ennill sawl BAFTA a'r wobr gyntaf yn seremoni gwobrwyo Rose d'Or. Yn 2008, ail-recordiodd Shân, ynghyd â Bryn Terfel a gweddill aelodau Tigertailz, y gân "I Believe" yn ogystal â fideo sy'n newid rhwng Terfel a Cothi'n canu eu rhannau hwy o'r gân.

Yn 2009, dechreuodd Shân gyd-gyflwyno'r gyfres Bro ar S4C gyda Iolo Williams - cyfres sy'n eu dilyn i bob cwr o Gymru i ddod i adnabod ardaloedd yn well, drwy'r tirlun, yr hanes a'r bobl sy'n byw yno.

Ers 2014 mae'n gyflwyno Bore Cothi, sioe foreol ddyddiol yn ystod yr wythnos ar BBC Radio Cymru.

Bywyd personol
Ar 30 Awst 2007 priododd ei phartner hir-dymor Huw Justin Smith, a adwaenir orau fel y cerddor Pepsi Tate. Ar y 18 Medi 2007, lai na mis wedi iddynt briodi bu farw Smith o gancr y pancreas ym Mhenarth, Caerdydd.

Teledu
Shân Cothi (1998)
Con Passionate (2005-2008)
Bro (2009-2012)
Y Porthmon (2010)
Y Goets Fawr (2011)

Cyfeiriadau

Dolenni allanol 
 Shân Cothi ar yr Internet Movie Database
 Cyfrif Twitter

Actorion Cymreig
Cantorion Cymreig
Cyflwynwyr radio Cymreig
Cyflwynwyr teledu Cymreig
Genedigaethau 1965
Merched yr 20fed ganrif
Merched yr 21ain ganrif
Pobl addysgwyd yn Ysgol Gyfun Llanbedr Pont Steffan
Pobl o Sir Gaerfyrddin
Clare Greenwood

Seiclwr proffesiynol Cymreig o Gaerdydd ydy Clare Greenwood (ganwyd 1958-1962). Mae wedi cynyrchioli  Cymru yng Ngemau'r Gymanwlad sawl gwaith: Pursuit a Ras Ffordd 1990, Ras Bwyntiau, Pursuit a Ras Ffordd 1994 a Ras Ffordd yn 1998. 
Mae Clare wedi cael un o'r gyrfaoedd rhyngwladol hiraf yn seiclo, bu'n cystadlu yn Tours yr Almaen, Eidal, Sbaen, Norwy, Siapan, Unol Daleithiau, Canada, dwyrain Ewrop a sawl Tour o Ffrainc gan gynnwys y Grande Boucle Féminine rhwng 1984 a 1989 (gan orffen yn 7fed safle unwaith), a Tour de EEC rhwng 1989 ac 1994. Dros y blynyddoedd mae wedi dal pob record Treial Amser Cymraeg ac (hyd 2002 oleiaf) mae'n dal i ddal record ar gyfer 10 a 100 milltir. Yn 2001, hi oedd Pencampwr Meistr y Byd, Treial Amser a Pencampwr Meistr y Byd, Rasio Ffordd yn 2002.

Canlyniadau
1996
1af BAR (Best All Rounder) Treialon Amser Merched, Cymru. Cyfartaledd o 24.538 milltir yr awr
1997
1af BAR (Best All Rounder) Treialon Amser Merched, Cymru. Cyfartaledd o 23.965 mya
1999
1af BAR (Best All Rounder) Treialon Amser Merched, Cymru. Cyfartaledd o 24.756 mya
2000
1af BAR (Best All Rounder) Treialon Amser Merched, Cymru. Cyfartaledd o 24.376 mya
2001
1af  Pencampwriaethau Meistr y Byd, Treial Amser
2002
1af  Pencampwriaethau Meistr y Byd, Ras Ffordd
2007
3ydd Pencampwriaethau Meistr y Byd, Treial Amser
4ydd Pencampwriaethau Meistr y Byd, Ras Ffordd

Cyfeiriadau

Genedigaethau'r 1950au
Seiclwyr Cymreig
Rws Kyiv

Gwladwriaeth a fodolai yn Nwyrain Ewrop yn ystod yr Oesoedd Canol Cynnar oedd Rws Kyiv (o'r enw Rwseg diweddar Ки́евская Русь; enwau gwreiddiol: Hen Slafoneg y Dwyrain:Роусь (Rusĭ) neu роусьскаѧ землѧ (rusĭskaę zemlę) sef "Gwlad y Rws", Hen Norseg: Garðaríki). Ffurfiodd y wladwriaeth tua diwedd y 9g, gan barhau tan iddi gael ei chwalu gan oresgyniadau'r Mongoliaid-Tatariaid yn ail chwarter y 13g. Dinas Kyiv oedd canol y wladwriaeth. Gwelodd cyfnod Rws Kyiv gyflwyniad Cristnogaeth i'r ardal gan Vladimir I yn 988.

Mae enw Rws yn tarddu o enw'r llwyth Llychlynnaidd a ddaeth i arglwyddiaethu ar y tiroedd Slafaidd dwyreiniol yn ail hanner y 9g.

Mae hanesyddion yn tueddu heddiw i gyfeirio at Rws yn hytrach na Rwsia yn y cyfnod cynnar er mwyn pwysleisio bod y wladwriaeth ganoloesol gynnar yn rhagflaenu tair cenedl fodern, Rwsia, Wcráin a Belarws, yn hytrach na Rwsia yn unig, ac hefyd am fod craidd y wladwriaeth wedi'i leoli mewn ardaloedd sydd heddiw yn rhan o Wcráin.

 
Cyn-wladwriaethau Ewrop
Gwladwriaethau a thiriogaethau a sefydlwyd yn 882
Gwladwriaethau a thiriogaethau a ddadsefydlwyd ym 1240
Hanes gwleidyddol Belarws
Hanes gwleidyddol Rwsia
Hanes gwleidyddol Wcráin
Yr Oesoedd Canol ym Melarws
Yr Oesoedd Canol yn Rwsia
Yr Oesoedd Canol yn Wcráin
Megan Hughes

Seiclwraig rasio oedd Megan Hughes (enw priod Megan Bäckstedt, ganwyd 5 Ionawr 1977). Cynyrchiolodd Gymru yng Ngemau'r Gymanwlad yn Kuala Lumpur, Maleisia, yn 1998 yn y Ras Ffordd a'r Ras Bwyntiau lle gorffennodd yn 5ed.

Erbyn hyn mae'n briod i'r seiclwr proffesiynol o Sweden, Magnus Bäckstedt ac yn byw yn Llanharan ger Llanilltud Fawr, Bro Morgannwg. Er iddi gael lle ar dîm WCPP (World Class Performance Plan) Prydain yn 2001 bu raid iddi ymddeol oherwydd anhawster byw ac ymarfer yn Ffrainc wedi iddi briodi.

Canlyniadau
1995
2il Pencapwriaeth Cenedlaethol Trac Merched, Treial Amser 500 metr
3ydd Pencampwriaethau Trac Iau y Byd, Sbrint
1996
1af Cam 6, Tour du Finistère, Ffrainc
2il Pencapwriaeth Cenedlaethol Trac Merched, Treial Amser 500 metr
1998
1af  Pencapwriaeth Cenedlaethol Ras Ffordd Merched, Prydain
5ed Ras Bwyntiau, Gemau'r Gymanwlad

Cyfeiriadau

Genedigaethau 1977
Seiclwyr Cymreig
Merched yr 20fed ganrif
Merched yr 21ain ganrif
Ceris Gilfillan

Seiclwraig rasio o Malvern yn Lloegr ydy Ceris Gilfillan (ganwyd 3 Ionawr 1980 Rugby, Lloegr). Roedd Ceris yn cystadlu mewn triathlon ar dîm Prydain cyn newid i arbenigo mewn seiclo.

Cystadlodd dros Loegr yng Ngemau'r Gymanwlad yn Kuala Lumpur, Maleisia, yn 1998. Cafodd le ar dîm WCPP (World Class Performance Plan) Prydain yn 2001 a bu'n byw ac ymarfer yn Ffrainc, a llwyddodd i gyrraedd safle 16 yn rheng merched seiclo'r byd. Cynrychiolodd Brydain yng Ngemau Olympaidd 2002 yn Sydney, Awstralia.

Ymddeolodd Ceris o rasio yn 2003, er iddi treulio'r ddwy flynedd cyn hynny yn ymarfer tuag at Emau Olympaidd yr Haf Athen 2004.

Canlyniadau
1997
2il Pencampwriaethau Iau Ewropeaidd, Duathlon
1998
1af  Pencampwriaeth Cenedlaethol Treial Amser Merched, Prydain
1999
3ydd Pencampwriaethau Cenedlaethol Ras Ffordd Merched, Prydain
3ydd Pencampwriaethau Ewropeaidd o dan 23, Treial Amser
2000
1af  Pencampwriaeth Cenedlaethol Ras Ffordd Merched, Prydain
1af Ras 5 diwrnod, Grand Prix Feminin International du Quebec
2il Cam 4, Grand Prix Feminin International du Quebec
3ydd Cam 3, Grand Prix Feminin International du Quebec
3ydd Ronde van Drenthe
2001
1af Cystadleuaeth Reidiwr Ifanc Gorau, Hewlett Packard Women's Challenge, Idaho
2il Pencampwriaeth Cenedlaethol Ras Ffordd Merched, Prydain
4ydd Tour of Majorca, Sbaen
5ed Ras Cwpan y Byd, Fleche Wallace, Gwlad Belg
5ed Ras Cwpan y Byd, Montreal, Canada

Cyfeiriadau

Genedigaethau 1980
Merched yr 20fed ganrif
Merched yr 21ain ganrif
Seiclwyr Seisnig
Rachel Heal

Seiclwraig broffesiynol Seisnig ydy Rachel Heal (ganwyd 1 Ebrill 1973 yn Bebington, Yr Wirral). Enillodd safle ar dîm WCPP (World Class Performance Plan) Prydain yn 2001 a rhoddodd y gorau i'w gwaith a daeth yn seiclwraig llawn-amser. Trodd yn broffesiynol gan reidio i dîm 'Farm Frites-Hartol' o Wlad Belg ar ôl ennill gradd mewn Peirianneg Cemegol o Brifysgol Birmingham. Mae wedi cymryd rhan ym Mhencampwriaethau'r Byd Gemau'r Gymanwlad a'r Gemau Olympaidd. Mae wedi ennill rasys ffordd rhyngwladol a medalau ym Mhencampwriaethau Prydain ar y Ffordd, Treial Amser, Trac a Cyclo-cross. Mae wedi cyflawni cymhwyster Hyfforddwr Seiclo Lefel 2 'British Cycling' ac mae hi'n astudio i ennill cymhwyster 'Hyfforddwr Personol' ar y funud.

Canlyniadau
2001
2il Cam 6, Quebec Stage Race, Canada
4ydd Pencampwriaethau Cenedlaethol Ras Ffordd Prydain

2002
2il Pencampwriaethau Cenedlaethol Ras Ffordd Prydain
2il Ras 2 ddiwrnod WCRA (Womens Cycle Racing Association), Swydd Gaerlŷr
3ydd Ras Ffordd, Gemau'r Gymanwlad
3ydd Pencampwriaethau Cenedlaethol Treial Amser Prydain
1af Cam 5, Gracia Orlova Stage Race, Gweriniaeth Tsiec

2003
2il Pencampwriaethau Cenedlaethol Ras Ffordd Prydain
1af Treial Amser Tîm, Holland ladies tour, Yr Iseldiroedd
2il Cam 3, Ronde van Drenthe Stage Race, Yr Iseldiroedd
2il Cam 4, Emakumeen Bira, Sbaen
2il Cam 3, Giro della Toscana, Yr Eidal
3ydd Ronde van Drenthe, Yr Iseldiroedd
4ydd Cam 2, Ras sawl cam Thuringen, Yr Almaen

2004
1af Cam 7, Tour de l'Aude Feminin, Ffrainc
2il Pencampwriaethau Cenedlaethol Ras Ffordd Prydain
3ydd Pencampwriaethau Cenedlaethol Cyclo-cross Prydain
6ed Cam 3, Giro della Toscana, Yr Eidal
7fed Cwpan y Byd Geelong, Awstralia

2005
1af Aztec Track meet, Womens Omnium
2il Pencampwriaethau Cenedlaethol Ras Ffordd Prydain
2il Pencampwriaethau Cenedlaethol Trac Prydain, Ras Scratch 15km
3ydd Pencampwriaethau Cenedlaethol Trac Prydain, Ras Bwyntiau
13ydd Tour de Toona, Yr Unol Daleithiau
5ed Cam 5, Tour de Toona
5ed  Cam 6, Tour de Toona

2006
1af Tri Peaks Stage race, Arkansas, Yr Unol Daleithiau
2il Cam 1, Tri Peaks
2il Cam 2, Tri Peaks
3ydd Cam 3, Tri Peaks
1af Tour of Elk Grove Crit, Yr Unol Daleithiau
2il Cystadleuaeth y Mynyddoedd, Tour de Toona, Yr Unol Daleithiau
4ydd Tour of the Gila, Mexico Newydd, Yr Unol Daleithiau
2il Cam 3, Tour of the Gila
2il Cam 5, Tour of the Gila
5ed Treial Amser, Gemau'r Gymanwlad
5ed Ras Ffordd, Gemau'r Gymanwlad

2007
2il Pencampwriaethau Cenedlaethol Ras Ffordd Prydain
2il Tour of The Gila, Yr Unol Daleithiau
1af Cam 1, Tyrone (ITT), Tour of The Gila
2il Cam 3, Inner Loop Road Race, Tour of The Gila
4ydd Cam 2, Silver City - Mogollon Road Race, Tour of The Gila
7fed Women's Cycling Criteriums, Ffrainc (Ras UCI 1.2)
4ydd Cam 2, Trophée des Cyclistines - Chateaudun, Women's Cycling Criteriums
35ed Tour de Toona, Yr Unol Daleithiau
1af Cam 1, Treial Amser Tîm, Tour de Toona
3ydd Cam 1, Galleria Mall - Logan Valley Mall, Tour de Toona

Cyfeiriadau

Gwefan swyddogol Rachel
Canlyniadau ar wefan British Cycling

Genedigaethau 1977
Seiclwyr Seisnig
Merched yr 20fed ganrif
Merched yr 21ain ganrif