alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
Hanes Armenia

Mae hanes Armenia, gwlad fynyddig yn y Caucasus, yn cychwyn yn nyddiau cynhanes ac yn pontio hanes Ewrop a hanes Asia.

Cyfnod cynnar 
Yn y cyfnod clasurol roedd Armenia yn deyrnas annibynnol, a than ei brenin Tigranes Fawr (teyrnasodd 95 CC - 55 CC) meddiannodd diroedd helaeth, cyn belled a Syria. Sefydlodd Tigranes brifddinas newydd, Tigranocerta. Yn 66 CC gorchfygwyd ef gan y Rhufeiniaid dan Gnaeus Pompeius Magnus, ac o hynny hyd ddiwedd ei oes roedd yn teyrnasu dan arolygaeth Rhufain. Rhennid tiriogaeth Armenia yn ddwy dalaith gan y Rhufeiniaid, sef Armenia Inferior (neu Armenia Minor) ar arfordir y Môr Du ac Armenia Superior (neu Armenia Major) yn y dwyrain. Bu ymgiprys sawl gwaith am reolaeth ar yr olaf rhwng Rhufain a phŵerau eraill yn y rhanbarth.

Cyfnod modern 
O'r 1550au ymlaen, roedd Armenia yn rhan o Ymerodraeth yr Otomaniaid a Phersia. Cymerodd Rwsia reolaeth dros Ddwyrain Armenia yn 1813 a 1828. Fel cenhedloedd Cristonogol eraill Ymerodraeth yr Otomaniaid, roedd yr Armeniaid yn ddinesyddion eilradd, gan ddioddef gwahaniaethu hiliol. Arweiniai galwadau am hawliau cydraddol o'r 1880au ymlaen at ymateb llym gan yr ymerodraeth a bu mwy nag un cyflafan yn erbyn y boblogaeth Armenaidd yn yr 1890au ac eto yn 1915. Mae Armeniaid a'r rhan fwyaf o haneswyr y tu allan i Dwrci yn tueddu i weld digwyddiadau 1915, pryd bu farw rhwng 650,000 a 1.5 miliwn o bobl, fel ymgais fwriadiol at hil-laddiad. Dehongliad swyddogol y digwyddiadau yn Nhwrci yw bod miloedd o bobl ar y ddwy ochr wedi marw mewn rhyfel cartref, o glefyd ac o newyn.

Gyda Chwyldro Rwsia yn 1917, daeth Dwyrain Armenia yn annibynnol o Rwsia fel rhan o wladwriaeth ynghyd â Georgia ac Aserbaijan. Ni pharodd y ffederasiwn ond am hanner flwyddyn, a daeth Dwyrain Armenia yn wladwriaeth annibynnol ar 28 Mai 1918. Pan chwalwyd Ymerodraeth yr Otomaniaid ar ddiwedd y Rhyfel Byd Cyntaf, ymunodd y tiriogaethau Armenaidd o fewn yr ymerodraeth â Gweriniaeth Ddemocrataidd Armenia dan un o delerau Cytundeb Sèvres a lofnodwyd ar 10 Awst 1920. Serch hynny, roedd Armenia yn gorfod wynebu rhagor o ryfeloedd. Collodd ryfel â Thwrci yn 1920 (y Rhyfel Dwrco-Armenaidd) ac o dan telerau Cytundeb Alexandropol gorfu iddi ildio'r rhan fwyaf o'i harfau a'i thir i Dwrci. Ar yr un pryd, ymosodwyd arni gan y Fyddin Goch, a arweiniodd at reolaeth Sofietaidd yn rhelyw'r wlad o fis Rhagfyr 1920 ymlaen. Yn 1922, ymgorfforwyd Armenia yn yr Undeb Sofietaidd fel rhan o Weriniaeth Sosialaidd Ffederal Sofietaidd Transcausasia (SFSR Transcaucasia), gweriniaeth a barodd tan 1936, pryd daeth Armenia yn weriniaeth ar wahân o fewn yr Undeb Sofietaidd.

Ailenillodd Armenia ei hannibyniaeth gyda chwymp yr Undeb Sofietaidd yn 1991.

 
Armenia
Armenia
Armenia

bn:আর্মেনিয়া#ইতিহাস
Wawffactor

Cyfres deledu Cymraeg ar ffurf sioe dalent oedd Wawffactor. Fe'i darlledwyd ar S4C rhwng 2003 a 2006 a fe'i cynhyrchwyd gan gwmni Al Fresco. Yn ail i Lisa Pedrig yn 2003 daeth Aimee Duffy a aeth ymlaen i enwogrwydd byd-eang ac roedd ei sengl 'Mercy' yn rhif un am wythnosau lawer. Wyneb enwog arall oedd ar Wawffactor yw Aimee-Ffion Edwards a ddaeth yn enwog yn 2008 am chwarae rhan Sketch yn y ddrama i bobl ifanc, Skins.

Fformat
Perfformiodd y cystadleuwyr yn gyntaf o flaen panel o bedwar beirniad mewn un o sawl clyweliad a gynhaliwyd o gwmpas y wlad. O'r rhain, dewiswyd deg unigolyn i fynd ymlaen i'r rhagbrofion lle ar ôl perfformio bob wythnos, dewisodd beirniaid i adael y gystadleuaeth nes bod tri ar ôl. Yn ystod y ffeinal byw, dewisodd y beirniaid un cystadleuydd i adael, a dewiswyd yr enillydd drwy bleidlais ffôn cyhoeddus. Y wobr oedd recordio albwm a fideo.

Beirniaid
Beirniad y gyfres gyntaf oedd y cyn gitarydd Catatonia Owen Powell, y canwr a chyflwynydd Emma Walford, y cerddor Peredur ap Gwynedd ac Aled Haydn Jones, ar y pryd yn gynhyrchydd rhaglen Radio 1 Chris Moyles. Yn yr ail gyfres disodlwyd Emma Walford gan y DJ BBC Radio 1 Bethan Elfyn, a disodlwyd Peredur ap Gwynedd gan y cerddor Huw Chiswell yn y drydedd gyfres. Cyflwynwyd y sioe gan Eleri Siôn ac roedd Caryl Parry Jones yn rhoi cyngor a hyfforddiant llais i'r cystadleuwyr ar gyfer y rhagbrofion stiwdio.

Enillwyr

Nodiadau
A ^ Byddai Lisa Haf Davies wedi bod yn drydydd, ond fe dynnodd allan wedi iddi gael clwy'r pennau.

Cyfeiriadau

Dolenni Allanol 
Safle Wawffactor ar wefan S4C

Rhaglenni teledu S4C
Rhaglenni teledu Cymraeg
Rhaglenni teledu cerddoriaeth
Cyflwyniadau rhaglenni teledu 2003
Diweddiadau rhaglenni teledu 2006
Sophene

Am y deyrnas o'r un enw, gweler Teyrnas Sophene.

Roedd Sophene (Hitteg: Ծոփք - Tsopk) yn dalaith o Deyrnas Armenia a'r Ymerodraeth Rufeinig, a leolwyd yn ne-orllewin yr Armenia hanesyddol. Mae ei thiriogaeth yn gorwedd yn ne-ddwyrain Twrci heddiw.

Yn ôl Anania Shirakatsi yn ei lyfr Ashkharatsuyts ("Atlas y Byd," 7g), Tsopk oedd yr ail o 15 talaith Armenia Fawr (Armenia Major neu Armenia Superior). Roedd yn cynnwys 8 canton (gavar): Khordzyan, Hashtyank, Paghnatun, Balahovit, Tsopk (Shahunyats), Andzit, Degiq, a Gavreq (Goreq).

Ar wahanol adegau yn ei hanes bu'n rhan o deyrnas Urartu (8-7fed canrifoedd CC) a Teyrnas Armenia dan yr Orontiaid, ac yn annibynnol fel Teyrnas Sophene, yn rhan o ymerodraeth y Seleuciaid (tua 200 CC dan Antiochus III a'i lywodraethwr Zariadres. Rhwng 190 CC a'r 80au CC bu'n annibynnol eto cyn dod yn rhan o Armenia Fawr yn nheyrnasiad Tigranes Fawr.

Rhoddodd Pompey Sophene i Tigranes ar ôl gorchfygu ei dad, Tigranes Fawr. Ar ôl hynny daeth yn dalaith o'r Ymerodraeth Rufeinig. Y brifddinas oedd Amida (Diyarbakir heddiw, Twrci). Tua 54 OC, rheolwyd y dalaith gan Gaius Julius Sohaemus. Yn 530, cynhwyswyd Sophene yn nhalaith Fysantaidd Armenia.

Gweler hefyd 
 Teyrnas Sophene

Taleithiau Rhufeinig
Asia Leiaf
Hanes Armenia
Galatia

Gweler hefyd Galatia (gwahaniaethu).

Roedd y Galatia hynafol yn ardal yng ngorllewin Phrygia yn ucheldiroedd canolbarth Anatolia (Asia Leiaf), sydd heddiw yn rhan o Dwrci. Ffiniai Galatia â Bithynia a Paphlagonia i'r gogledd, Pontus i'r dwyrain, Lycaonia a Cappadocia i'r de, ac i'r gorllewin gan weddill Phrygia. Cafodd ei henwi ar ôl y Galatiaid, y bobl Geltaidd a gipiasai'r rhan hon o Phrygia. Ankara (yr Ancyra hynafol), prifddinas Twrci heddiw, oedd prifddinas Galatia.

Taleithiau Rhufeinig
Asia Leiaf
Galatia (gwahaniaethu)

Gallai Galatia gyfeirio at un o sawl lle:

 Galatia, talaith yn Asia Leiaf
 Galatia, Illinois
 Galatia, Kansas

Gweler hefyd 
 Galatiaid
 Galatea
 Galicia
Huw Chiswell

Cerddor, actor, cynhyrchydd a cyfarwyddwr Cymreig ydy Huw Chiswell (ganwyd 11 Mai 1961).

Bywgraffiad 
Ganwyd yng Nghwm Tawe, a chafodd ei addysg yn Ysgol Gynradd Pant-teg, Ysgol Gyfun Ystalyfera a Phrifysgolion Aberystwyth ac Abertawe.

Gyrfa

Cerddoriaeth 
Roedd yn aelod o'r bandiau Y Crach a Y Trwynau Coch. Cyfansoddodd y gân elusen i Ethiopia "Dwylo dros y môr" yn 1985. Ym 1984 enillodd gystadleuaeth Cân i Gymru gyda'r gân "Y Cwm", a gyfansoddwyd gan Chiswell a'i chanu gan Geraint Griffiths. Ym mis Tachwedd 2005 cyhoeddwyd cryno-ddisg a llyfr caneuon Goreuon Huw Chiswell. Ar 26 Ionawr 2005 cymerodd ran yng nghyngerdd Tsunami Caerdydd. Yn 2006 bu'n feirniad ar raglen gerddoriaeth Wawffactor ar S4C .

Roc Ystwyth, Aberystwyth, 1987. Lluniau gan Medwyn Jones

Actio 
Ymddangosiad fel y cymeriad golygus Carlos yn y ffilm Ibiza Ibiza!.

Disgyddiaeth
Rhywbeth o'i le 1986
Rhywun yn gadael 1989
Cameo Man 1993, Sain
Dere Nawr 2003, Sain
Goreuon Huw Chiswell Tachwedd 2005, Sain

Clipiau cerddoriaeth

Dolenni Allanol
Gwefan Swyddogol 
Proffil ar wefan y BBC
Holiadur Wawffactor

Cyfeiriadau

Genedigaethau 1961
Cerddorion Cymreig
Cantorion Cymreig
Actorion Cymreig
Cynhyrchwyr teledu Cymreig
Pobl addysgwyd yn Ysgol Gyfun Ystalyfera
Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Abertawe
Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Aberystwyth
Lawrence, Massachusetts

Mae Lawrence yn ddinas yn Swydd Essex, Massachusetts, ar lan afon Merrimack. Yn ôl cyfrifiad 2000, mae gan y ddinas boblogaeth o 72,043. Mae cymunedau cyfagos yn cynnwys Methuen i'r gogledd, Andover i'r de-orllewin, a North Andover i'e de-ddwyrain. Lawrence a Salem yw seddi sirol gefaill Swydd Essex.

Bu'r bardd Robert Frost yn byw yno am gyfnod, a chyhoeddwyd ei gerdd gyntaf yno. Ganwyd y cyfansoddwr ac arweinydd cerddorfa enwog Leonard Bernstein yn Lawrence yn 1918.

Dinasoedd Essex County, Massachusetts
Wil Cwac Cwac

Cymeriad cartŵn yw Wil Cwac Cwac. Fe'i crëwyd mewn cyfres o lyfrau Cymraeg i blant yn y dauddegau a'r tridegau gan yr awduron Jennie Thomas a J. O. Williams (gan gynnwys y clasur Llyfr Mawr y Plant).

Crëwyd cyfres cartŵn ar gyfer y teledu, yn seiliedig ar y cymeriad, a ddarlledwyd o ganol yr wythdegau hyd ddechrau'r nawdegau. Lleolir anturiaethau Wil Cwac Cwac a'i ffrindiau yng nghefn gwlad Cymru. Cawsai'r naratif a lleisiau'r cymeriadau i gyd eu lleisio gan yr actores Myfanwy Talog.

Cynhyrchwyd fersiwn Saesneg o'r gyfres deledu o'r enw Will Quack Quack. Unwaith eto, Myfanwy Talog oedd yn lleisio'r holl gymeriadau, ac roedd acen Gymraeg y cymeriadau yn drwm. Cafodd y gyfres Saesneg ei darlledu ar The Disney Channel, ynghyd ag ar sianel The Playhouse Disney, ochr yn ochr â rhaglenni plant poblogaidd eraill fel Dumbo's Circus, Paddington Bear, Under The Umbrella Tree a Welcome to Pooh Corner.

Mae tair cyfres Wil Cwac Cwac ar fideo a dwy ohonynt ar gael ar DVD; mae hefyd CD-ROM o gemau addysgol.

Fideo
Anturiaethau Wil Cwac Cwac (1) (Fideo Sain)
Wil Cwac Cwac 2 (Fideo Sain)
Wil Cwac Cwac 3 (Fideo Sain)
DVD
Wil Cwac Cwac (1): Siop Bob Dim (Sain)
Wil Cwac Cwac (2): Bwystfil Llyn y Felin (Sain)
CD-ROM
Anturiaethau Wil Cwac Cwac (gemau addysgol) (Sain)

Cyfeiriadau 

Cymeriadau cartŵn
Llenyddiaeth plant Gymraeg
Rhaglenni teledu Cymraeg
Rhaglenni teledu i blant
Rhaglenni teledu animeiddiedig
106

1g - 2g - 3g
50au 60au 70au 80au 90au - 100au - 110au 120au 130au 140au 150au
101 102 103 104 105 - 106 - 107 108 109 110 111

Digwyddiadau 
 Yr ymerawdwr Trajan yn gorchfygu Decebalus brenin Dacia (Rwmania heddiw). Daw Dacia yn dalaith Rufeinig.
 Trajan yn cipio Arabia Nabataeaidd a'i phrifddinas Petra, ac yn ei throi yn dalaith Rufeinig Arabia Petraea.
Aelian yn ysgrifennu ei Taktike Theoria (tua'r dyddiad yma).

Genedigaethau

Marwolaethau 
 Decebalus, brenin Dacia
 Cai Lun — dyfeisydd papur

106
105

1g - 2g - 3g
50au 60au 70au 80au 90au - 100au - 110au 120au 130au 140au 150au
100 101 102 103 104 - 105 - 106 107 108 109 110

Digwyddiadau
 Yr ymerawdwr Trajan yn dechrau ymgyrch yn erbyn Decebalus brenin Dacia
 Trajan yn creu dwy leng newydd, Legio XXX Ulpia Victrix a II Traiana Fortis.
 Y Rhufeiniaid yn cipio Kerak oddi wrth y Nabateaid.
 Pab Alexander I yn olynu Pab Evaristus fel y chweched pab.
 Patriarch Sedecion yn olynu Patriarch Plutarch fel Patriarch Caergystennin

Genedigaethau

Marwolaethau

105
104

1g - 2g - 3g
50au 60au 70au 80au 90au - 100au - 110au 120au 130au 140au 150au
99 100 101 102 103 - 104 - 105 106 107 108 109

Digwyddiadau
 Pliny yr Ieuengaf yn aelod o goleg yr Awgwriaid (103–104).
 Nijmegen yn cael yr enw Ulpia Noviomagus Batavorum.
 Apollodorus o Ddamascus yn adeiladu pont dros Afon Donaw, dros 1,000 medr o hyd, bron 20 medr o uchder a 15 medr o led, yn cysylltu'r hyn sy'n awr yn Serbia a Dacia, yn awr Rwmania.

Genedigaethau

Marwolaethau
 Martial, bardd Rhufeinig

104
Yr Apostol Paul

Yr Apostol Paul (neu Paul o Tarsus neu Sant Paul), ynghyd â Sant Pedr, oedd y cenhadwr mwyaf nodweddiadol o'r Gristnogaeth gynnar. Does dim tystiolaeth i ddangos fod Paul wedi cyfarfod Iesu o Nasareth erioed. Yn wahanol i'r Deuddeg Apostol, daeth i'r grefydd drwy weledigaeth o'r Iesu a phwysleisiodd fod ei awdurdod apostolaidd wedi ei seilio ar ei weledigaeth. Roedd yn enedigol o ddinas Tarsus yn nhalaith Rufeinig Cilicia yn Asia Leiaf, ac felly fe'i gelwir yn aml yn "Paul o Tarsus". Dywedir i Paul dderbyn y Efengyl gan "y datguddiad o Iesu Grist"; yn ôl Actau'r Apostolion, cymerodd y tröedigaeth le tra'r roedd yn teithio ar y ffordd i Damascus.

Llythyrau Paul yn y Testament Newydd 
 Llythyr Paul at y Rhufeiniaid
 Llythyr Cyntaf Paul at y Corinthiaid
 Ail Lythyr Paul at y Corinthiaid
 Llythyr Paul at y Galatiaid
 Llythyr Paul at yr Effesiaid
 Llythyr Paul at y Philipiaid
 Llythyr Paul at y Colosiaid
 Llythyr Cyntaf Paul at y Thesaloniaid
 Ail Lythyr Paul at y Thesaloniaid
 Llythyr Cyntaf Paul at Timotheus
 Ail Lythyr Paul at Timotheus
 Llythyr Paul at Titus
 Llythyr Paul at Philemon

Cyfeiriadau 

Paul
Paul
Paul
Paul
Paul
Paul
Paul
Paul
Nant Gwernol

Gorsaf reilffordd yw Nant Gwernol, ger Abergynolwyn, sydd wedi bod yn ben taith Rheilffordd Talyllyn ers i'r linell gael ei ymestyn yn 1976. Does dim mynedfa yno heblaw am y rheilffordd gan lleolir hi mewn ceunant serth ond mae hefyd modd mynd am dro yng Nghoed Nant Gwernol, mae nifer o lwybrau pwrpasol wedi eu hadeiladu yno.

Mae Nant Gwernol yn gartref i un o chwareli mwyaf adnabyddus Dyffryn Dyfi, sef Chwarel Bryn Eglwys. Yn 1877, cynhyrchwyd tua 8000 tunnell o lechi yno a cludwyd y llechi o'r chwarel ar system o dramffyrdd i orsaf Abergynolwyn lle ymunodd y dramffordd â Rheilffordd Talyllyn.

Cyfeiriadau 

Gorsafoedd rheilffordd yng Ngwynedd
Meirionnydd
Chwarel Bryn Eglwys

Lleolir Chwarel Bryn Eglwys yn Nant Gwernol ger Abergynolwyn, de Gwynedd. Mae hon yn un o chwareli mwyaf adnabyddus Meirionnydd. Yn 1877, cynhyrchwyd tua 8000 tunnell o lechi yno a cludwyd y llechi o'r chwarel ar system o dramffyrdd i orsaf Abergynolwyn lle ymunodd y dramffordd â Rheilffordd Talyllyn.

Hanes 
Bu gweithio ar raddfa bychan yn y chwarel erbyn dechrau'r 1840au. Ceir cofnod am ddau ŵr o Flaenau Ffestiniog yn cloddio yng ngwaelod mynydd Bryneglwys tua 1834 ac erbyn 1844 roedd dau ddyn arall o'r dref honno, sef Wiliam Griffith "yr India Rock" a Hugh Roberts, "yr Hen Idris". Erbyn 1847 roedd peiriannau yn y chwarel a rhai adeiladau. Yn 1864 cymerodd William McConnell brydles ar y chwarel a ffurfio'r Aberdovey Slate Company Limited. Bwriadai gynyddu'r gwaith ym Mryn Eglwys. Ond llesteirywd y cynllun am fod rhaid cludo'r llechi ar gefn ceffylau pwn i ddociau Aberdyfi. I osgoi hynny, adeiladodd McConnell Reilffordd Talyllyn, sy'n rhedeg o'r chwarel i Dywyn, lle gellid trosglwyddo'r llechi wedyn i'r rheilffordd newydd (Rheilffordd Arfordir Cymru heddiw).

Rhedai'r rheilffordd i Nant Gwernol, tua 430 troedfedd islaw prif lefel y chwarel. Oddi yno defnyddid cyfres o incleins i ddod â'r llechi i lawr o'r graig.

Ni fu'r chwarel na'r rheilffordd yn fusnes llwyddiannus iawn. Erbyn 1879 roedd y cwmni wedi rhedeg allan o gyfalaf a chafodd y chwarel a'r rheilffordd ei ocisynu ar 9 Hydref y flwyddyn honno. Wedi darfod y cwmni, prynodd William McConnell y chwarel a'r rheilffordd yn eiddo iddo'i hun, a phan ddaeth gwelliant yn y farchnad llechi ehangwyd y gwaith. Erbyn 1901 roedd 174 o weithwyr yn y chwarel.

Bu farw McConnell yn 1902 a daeth y fenter yn eiddo i'w fab W. H. McConnell. Ond oherwydd anawsterau mawr bu cau'r chwarel yn 1909.

Yn 1911 prynodd yr Aelod Seneddol Rhyddfrydol Henry Haydn Jones y chwarel, ynghyd â Rheilffordd Talyllyn Railway a phentref Abergynolwyn ei hun, i ffurfio'r Abergynolwyn Slate & Slab Co. Ltd. Cafodd brydleisiau newydd gan y tirfeddianwyr ac ailgydiwyd yn y gwaith. Erbyn 1931 roedd yna 61 o weithwyr yn y chwarel..

Parhaodd y chwarel i gynhyrchu llechi hyd at 26 Rhagfyr 1946 pan gafwyd cwymp difrifol yn y graig a bu rhaid cau'r chwarel am resymau diogelwch.

Ffynonellau

Dolenni allanol

  Hanes y chwarel

Bryn Eglwys
Meirionnydd
Pant Glas

Am leoedd eraill o'r un enw, gweler Pantglas (gwahaniaethu).

Pentref yng nghymuned Clynnog, Gwynedd, Cymru, ydy Pant Glas () neu Pant-glas neu Pantglas. Saif ar yr hen A487 yn Nyffryn Nantlle. Llifa Afon Dwyfach heibio i'r pentref.

Trafnidiaeth
Ar un adeg roedd gorsaf reilffordd yma, ar y lein o Gaernarfon i Afon-wen; fe'i chaewyd ym mis Rhagfyr 1964.

Nes adeiladu ffordd osgoi Llanllyfni, roedd llawer iawn o draffic yn teithio tryw'r pentref ac roedd cyfymder ucha o 50 milltir yr awr. Gostyngwyd hyn i 40 milltir yr awr yn 2005 gan wneud y pentref yn lle llawer mwy pleserus i fyw.

Mae llwybr beic Lôn Eifion, rhan o Lôn Las Cymru, hefyd yn pasio drwy'r pentref, yn dilyn llwybr hen reilffordd Caernarfon i Afon Wen. Mae'r llwybr yn rhan o rwydwaith cenedlaethol Sustrans erbyn hyn.

Addysg
Arferai rhai o blant yr ardal pentref fynychu Ysgol Ynys-yr-arch ym Mwlch derwin nes i honno gau,; erbyn hyn, mynycha rhai o blant y pentref Ysgol Gynradd Garndolbenmaen gerllaw cyn symyd ymlaen i ysgolion uwchradd Eifionydd neu Ddyffryn Nantlle.

Pobl o Bantglas
Bryn Terfel. Ganwyd ef ym Mhant Glas a magwyd ef ar fferm Nant Cyll Uchaf. Cafodd ei addysg uwchradd yn Ysgol Dyffryn Nantlle.

Cyfeiriadau

Clynnog
Pentrefi Gwynedd
Dyffryn Nantlle
103

1g - 2g - 3g
50au 60au 70au 80au 90au - 100au - 110au 120au 130au 140au 150au
98 99 100 101 102 - 103 - 104 105 106 107 108

Digwyddiadau
 Pliny yr Ieuengaf yn aelod o goleg yr Awgwriaid (103–104).
 Legio X Gemina yn cael ei symud i Fienna, lle mae'n aros hyd y 5g.

Genedigaethau

Marwolaethau
 Frontinus, awdur Rhufeinig

103
Lôn Las Cymru

Mae Lôn Las Cymru yn llwybr beiciau sydd tua 250 milltir neu 400 cilometr o hyd, yn rhedeg ar draws Cymru. Mae llwybr rhif 42 yn rhan o Rwydwaith Seiclo Cenedlaethol Sustrans.

Mae gan y llwybr ddau bwynt cychwyn yn y de: Caerdydd a Chas-gwent. Mae'r ddau lwybr cychwynnol yn ymuno yn Llanfair-ym-Muallt ac yn teithio drwy Llanidloes, Machynlleth, Abermaw, Cricieth, Caernarfon, a Bangor gan orffen yng Nghaergybi, Ynys Môn.

Mae darnau o'r llwybr yn dilyn gwely hen draciau rheilffyrdd megis Lôn Las Menai, Lôn Eifion, Llwybr Mawddach a Llwybr Taf.

Llwybr Caerdydd
Mae hon yn cynnwys Llwybr Taf o Gaerdydd.
Caerdydd
Tongwynlais
Pontypridd
Abercynon
Aberfan
Merthyr Tudful
Aberhonddu

Llwybr Cas-gwent
Cas-gwent
Brynbuga

Llwybrau Cymru
Seiclo yng Nghymru
Tongwynlais

Mae Tongwynlais yn bentref mawr yn Ne Cymru. Mae'n gorwedd o fewn cyffiniau ward etholaeth  Eglwys Newydd & Tongwynlais yng Nghaerdydd.

Mae'n hawdd cyrraedd y pentref ar y ffyrdd gan ei fod ger Cyffordd 32 o draffordd yr M4 a'r A470. Mae'r draffordd yn gwahanu'r pentref o ddinas Caerdydd, mae'r pentref i bob pwrpas yn faesdref o'r brifddinas. Ei adeilad mwyaf nodweddiadol yw'r castell Fictorianaidd, Castell Coch.

Ysgrifennodd y band RocketGoldStar gân am y pentref ac fe'i recordwyd hi ar gyfer sesiwn BBC Radio 1 yn Maidavale. Gellir clywed y gân ar wefan Soundcloud.

Mae'n gartref i Ysgol Gynradd Tongwynlais.

Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

Cyfeiriadau

Dolen allanol 
  Tongwynlais ar wefan GENUKI

Ardaloedd Caerdydd
Cymunedau Caerdydd
Reverend and the Makers

Band roc o Sheffield a ffurfiwyd yn 2005 yw Reverend and the Makers.

Aelodau
Jon McClure
Ed Cosens
Tom Jarvis
Joe Moskow
Richy Westley
Laura Manuel
Stuart Doughty

Senglau
"Heavyweight Champion of the World" DU #8
"He Said He Loved Me" DU #16
"Open Your Window"

Albwm
The State of Things
The State of Things (2007)
A French Kiss in the Chaos (2009)
@Reverend_Makers (2012)
ThirtyTwo (2014)
Mirrors (2015)
The Death of a King (2017) 
Best Of (2019)

Sefydliadau 2005
Bandiau roc Seisnig
Lôn Eifion

Mae Lôn Eifion yn rhan o Lôn Las Cymru, llwybr cenedlaethol Seiclo Cymru.

Lôn Eifion yw'r enw am y rhan o'r llwybr sy'n rhedeg am 20 cilometr o Gaernarfon i Fryncir ar hyd hen wely traciau rheilffordd Caernarfon i Afon Wen. Roedd y linell yn perthyn i Rheilffordd Sir Gaernarfon (yn ddiweddarch LNWR a London, Midland and Scottish Railway), ac ymunodd â Rheilffordd y Cambrian yn Afon Wen. Yn rhedeg ar hyd ymyl y llwyr am bellter byr hefyd mae hen wely traciau tramffordd Nantlle, a oedd yn cael ei ddefnyddio gan geffylau'n tynnu tramiau llawn llechi o chwareli Dyffryn Nantlle i'r porth yng Nghaernarfon lle caent eu hallforio. Am y rhanfwyaf o 'r 5 cilometr cyntaf o Gaernarfon, mae'r llwybr hefyd yn rhedeg wrth ochr Rheilffordd Ucheldir Cymru.

Dolenni Allanol
Lôn Eifion

Cludiant yng Ngwynedd
Llwybrau Cymru
Seiclo yng Nghymru
Lôn Las Menai

Mae Lôn Las Menai yn rhan o Lôn Las Cymru, llwybr cenedlaethol Seiclo Cymru.

Lôn Las Menai yw'r enw am y rhan o'r llwybr sy'n rhedeg am 6.5 cilometr ar hyd hen wely traciau rheilffordd Caernarfon i Fangor i'r gogledd o Gaernarfon mae'n rhedeg hyd ochr draw i'r Felinheli.

Dolenni Allanol
Lôn Las Menai 

Afon Menai
Cludiant yng Ngwynedd
Llwybrau Cymru
Seiclo yng Nghymru
102

1g - 2g - 3g
50au 60au 70au 80au 90au - 100au - 110au 120au 130au 140au 150au
97 98 99 100 101 - 102 - 103 104 105 106 107

Digwyddiadau
Yr ymerawdwr Trajan yn dychwelyd i Rufain wedi ymgyrch lwyddiannus yn erbyn Dacia.
Trajan yn gwahanu Pannonia yn ddwy ran, rywbryd rhwng y flwyddyn yma a 107.

Genedigaethau

Marwolaethau
Pab Clement I (dyddiad traddodiadol)

102
101

1g - 2g - 3g 
50au 60au 70au 80au 90au - 100au - 110au 120au 130au 140au 150au 
96 97 98 99 100 - 101 - 102 103 104 105 106

Digwyddiadau 
Yr ymerawdwr Trajan yn dechrau ymgyrch yn erbyn Dacia.
Trajan yn gwahanu Pannonia yn ddwy ran, rywbryd rhwng y flwyddyn yma a 107.
Ymleddir Brwydr Tapae.
 Plutarch yn ysgrifennu eu lyfr Bywydau cyfochr dynion enwog (Groeg: Βίοι Παράλληλοι) yn cynnwys 50 cofiant, gyda 46 ohonynt yn barau, un Groegwt ac un Rhufeinwr.

Genedigaethau 
 Herodes Atticus, rhethregydd Groegaidd
 Ptolemi, mathemategwr, seryddwr a daearyddwr Groegaidd

Marwolaethau 
 Silius Italicus, awdur Punicus (brutiau Hannibal yn ystod yr Ail Ryfel Pwnig)
 Ioan yr Apostol yn Ephesus (tua'r flwyddyn yma)

101
Craig yr Aderyn

Bryn yn ne Gwynedd yw Craig yr Aderyn (neu Craig y Deryn ar lafar), sy'n codi o lefel y môr i uchder o dros 250 medr ar lethrau deheuol Dyffryn Dysynni, ger Llanfihangel-y-Pennant ym Meirionnydd. Caiff ei henw am ei bod yn fan nythu i nifer fawr o adar megis y Bilidowcar, er fod y graig, bellach, cryn dwy filltir o'r môr. Ceir nifer o dyllau ynddi sy'n cael eu defnyddio gan yr adar i ddodwy a magu cywion.

Amddiffynfa
Mae Craig yr Aderyn, hefyd, yn fryngaer Geltaidd sy'n perthyn i Oes yr Haearn; cyfeirnod OS: SH644068.

Cofrestrwyd y fryngaer hon gan Cadw a chaiff ei hadnabod gyda'r rhif SAM unigryw: ME075. Ceir tua 300 o fryngaerau ar restr CADW o henebion, er bod archaeolegwyr yn nodi bod oddeutu 570 ohonyn nhw i gyd yng Nghymru.

Ceir olion caer fach o Oes yr Haearn ar gopa'r graig. Doedd dim angen llawer o waith amddiffyn am fod y safle ei hun mor gryf, ond codwyd clawdd o ffurf L rhwng y clogwynni syrth i greu amddiffynfa. Yn ddiweddarach, ychwanegwyd mur pur sylweddol ar yr ochr ddwyreiniol a gellir gweld olion y fynedfa, sy'n troi i mewn ar ei hun.

Mae adfeilion Castell y Bere, a godwyd gan dywysogion Gwynedd yn y 13g, gerllaw. Yn ôl traddodiad lleol, roedd dau dŵr i wylwyr y castell ar ben y graig a byddai'r gwylwyr yn codi baner goch yn rhybudd i'r castellwyr pe bai perygl. Gelwir dau wyneb amlwg y graig yn 'Y Palis Mawr' ac 'Y Palis Bach' yn lleol.

Cân werin
Cyfeirir at y graig yn yr hen gân werin 'Wrth Fynd Efo Deio i Dywyn':

Dod drwy Abergynolwyn
Wedyn heibio Craig y Deryn:
Pan gyrhaedd'som Ynys Maengwyn.
Gwaeddai Deio, "Dacw Dywyn!"

Cyfeiriadau

Gweler hefyd
 Rhestr o fryngaerau Cymru
 Cylchoedd cerrig
 Rhestr copaon Cymru
 Llwythau Celtaidd Cymru

Dolenni allanol
  Craig yr Aderyn: Joint Nature Conservation Committee 

Bryngaerau Gwynedd
Llanfihangel-y-Pennant
Mynyddoedd a bryniau Gwynedd
Safleoedd archaeolegol Gwynedd
Teyrnas Gwynedd
Tir comin

Mae tir comin (comin), neu dir cyffredin, yng Nghymru a Lloegr, yn ddarn o dir lle caiff bobl—perchenogion tir cyfagos yn aml—weithredu amryw o hawliau traddodiadol, megis pori eu defaid arni. Mae testynau hyn yn defnyddio'r gair "comin" i ddynodi unrhyw hawl tebyg, ond mae'r defnydd cyfoes yn cyfeirio at hawliau tir comin yn benodol. Fel estyniad, gellir ddefyddio'r gair comin i gyfeirio at adnoddau eraill mae gan cymuned yr hawl iw defnyddio.  Yn arbennig, yn ôl y Ddeddf Cefn Gwlad a Hawliau Tramwy (2000), mae hawliau mynediad i gerddwyr ar draws tir cofrestredig.

Symudiadau Hanesyddol i amddiffyn Cominau
 Y Diggers
 Y Levellers

Cyfraith
Amaeth
Merlyn

Mae'r merlyn (hefyd merlen) yn fath o geffyl bychan nad ydyw'n cyrraedd mwy na tua 14 dyrnfed o uchder fel rheol.

Ni cheir un diffiniad awdurdodol o'r gwahaniaeth rhwng merlyn a cheffyl. Mae rhai ceffylau bychain yn cael eu cyfrif yn ferlod weithiau er eu bod yn geffylau, e.e. "merlod" Gwlad yr Iâ.

Datblygodd y merlod fel brid arbennig o geffyl oedd yn byw ar dir ymylol, e.e. bryniau, lle nad oedd y borfa yn addas ar gyfer ceffylau mawr. Yng Nghymru ceir y merlod mynydd Cymreig ar y bryniau o hyd, sy'n disgynyddion i'r merlod Celtaidd efallai.

Hyd yn gymharol ddiweddar roedd merlod yn bwysig ym myd amaeth a diwydiant yng Nghymru a gwledydd eraill. Byddai pobl cefn gwlad yn arfer teithio mewn certiau a dynnid gan ferlod. Gweithiai merlod dan ddaear yn y pyllau glo i dynnu glo a rwbel.

Gweler hefyd
Cymdeithas y Merlod a'r Cobiau Cymreig
Merlyn Conamara
Merlyn mynydd Cymreig
Merlyn pwll glo
Merlyn Shetland
Merlyn Ynys Wair

Ceffylau
Pensil

Pensil (neu pensel) yw offeryn pren hir a chul gyda'i ganol wedi'i wneud o graffit er mwyn ysgrifennu a thynnu lluniau. Caiff pensiliau eu defnyddio hyd heddiw gan artistiaid er mwyn tynnu braslun (neu sgets) neu lun dyfrlliw ar gynfas ac fe'u defnyddir hefyd er mwyn amlygu llun di-liw sy'n gallu cyfleu amryw o arlliwiau, cysgodion a phellter. Pwrpas cas allanol y pensil yw amddiffyn y graffit bregys y tu fewn iddo.

Wrth wneud ei waith, mae'r pensil yn gadael rhan ohono ar ôl, a'r gronynnau mân hyn ydy'r marc a welir ar y papur. Mae hyn yn hollow wahanol i beniau (e.e. pin ffelt) sy'n gadael llif o hylif neu jel yn hytrach na llwch mân ar y papur golau.

Math o garbon ydy graffit, a'r dyddiau hyn cymysgir clai gyda'r graffit, sy'n gadael olion llwyd neu ddu y gellir eu rhwbio o'r papur yn hawdd, pe bai angen. Gall wrthsefyll y rhan fwyaf o ffactorau eraill fel gwlybaniaeth, amser neu gemegolion. Mae pensiliau o siarcol tipyn yn brinach erbyn heddiw, ac fe'u defnyddir gan artistiaid yn bennaf. Mae'r defnydd o bensiliau graffit mewn ysgolion yn boblogaidd iawn oherwydd y ffactorau hyn, a chan nad ydynt yn difrodi dillad y plentyn. Mae pensiliau lliw hefyd yn boblogaidd mewn ysgolion ac ar gyfer artistiaid. O ychwanegu saim neu gwyr gyda'r graffit, ceir pensil meddalach, sy'n medru gadael ei ôl ar ddeunyddiau gloyw, llyfn fel gwydr neu blastig. Hoff fath Walt Disney oedd pensil saim. Cynlluniwyd a chynhyrchwyd y pensiliau mecanyddol cyntaf mor bell yn ôl a'r 18g a chychwynwyd cofrestru patentau arnynt yn y 19g.

Ceir dealltwriaeth ledled y byd ynghylch sut i raddio pensil yn ôl ei feddalwch.  Ystyr gwreiddiol "H" oedd Hardness, a "B" oedd blackness. Dewisiwyd hefyd y lythyren "F" - sydd yn y canol rhwng HB a H. Y meddalwch arferol, canolig ei liw a ddefnyddir yn aml yw HB.

Mathau

Cyfeiriadau

Deunydd ysgrifennu
Arian cyfred

Arian cyfred yw'r term am yr arian a ddefnyddir gan wlad neu wladwriaeth fel ei arian swyddogol. Fel rheol mae'n cael ei fathu gan lywodraeth y wlad ac mae ei ddefnydd fel cyfrwng cyfnewid (h.y. i brynu a gwerthu nwyddau a gwasanaethau) yn cael ei gyfyngu i'r wlad ei hun. Y Bunt Sterling yw arian cyfredol y Deyrnas Unedig tra bod yr Ewro yn cael ei ddefnyddio yn 13 o wledydd yr Undeb Ewropeaidd, gan gynnwys Gweriniaeth Iwerddon. Mewn achosion eraill gall wlad gael mwy nag un arian breiniol sy'n ddilys yn y wlad honno.

 
Cyfred
Arianneg ryngwladol
100

1g - 2g - 3g 
50au 60au 70au 80au 90au - 100au - 110au 120au 130au 140au 150au
95 96 97 98 99 - 100 - 101 102 103 104 105

Digwyddiadau
Yr ymerawdwr Trajan yn sefydlu Timgad (Thamugas).
 Pliny yr Ieuengaf yn dod yn gonswl.

Genedigaethau
 Marcus Cornelius Fronto, gramadegydd a rhethregydd Rhufeinig (tua'r dyddiad yma)

Marwolaethau
 Josephus, hanesydd Iddewig (tua'r dyddiad yma)
 Agrippa II, brenin Judea

100
Josephus

Hanesydd Iddewig yn ysgrifennu mewn Groeg oedd Josephus, Groeg: Ιώσηπος (Iosepos),  (37 – ar ôl 100 OC). Pan ddaeth yn ddinesydd Rhufeinig, cymerodd yr enw Titus Flavius Josephus.

Bywgraffiad
Roedd Josephus yn fab i offeiriad o'r enw Matthias. Ymladdodd yn erbyn y Rhufeiniaid yn Rhyfel cyntaf yr Iddewon a Rhufain rhwng 66 a 73, ac roedd yn arweinydd yn ardal Galilea. Pan roddwyd caer Yodfat dan warchae gan y Rhufeiniaid yn 67, penderfynodd y garsiwn Iddewig eu lladd eu hunain yn hytrach nag ildio. Fodd bynnag, ildiodd Josephus ac un o'i filwyr i'r Rhufeiniaid, er bod yr union amgylchiadau yn aneglur. Cymerwyd ef yn garcharor, ac ymddengys iddo ennill ffafr yr arweinwyr Rhufeinig, Flavius Vespasian a'i fab Titus. Rhyddhawyd ef yn 69.

Cyhaeddodd i Rufain yn 71 gyda Titus, a gwnaed ef yn ddinesydd Rhufeinig. Rhoddwyd pensiwn iddo hefyd, ac yn Rhufain dan nawdd Vespasian a Titus yr ysgrifennodd ei weithiau hanesyddol. Credir iddo briodi bedair gwaith i gyd; lladdwyd ei wraig gyntaf a'i rieni yn ystod y gwarchae ar Jerusalem. Cofnodir tri mab iddo, Flavius Hyrcanus, Flavius Justus a Simonides Agrippa.

Gweithiau
Llyfrau Josephus
 (c. 75) Rhyfeloedd yr Iddewon,
 (c. 94) Hynafiaethau yr Iddewon
 (c. 97) Yn erbyn Apion
 (c. 99) Hunangofiant Flavius JosephusCyfieithiad Cymraeg
 Gweithiau Flavius Josephus: cyfieithedig o'r Groeg a'r Hebraeg ... gan William Whiston; at yr hyn yr ychwanegwyd parhad o hanes yr Iuddewon hyd y dydd hwn gan Dr. Bradshaw a'r Parch J. Mills'' (Caernarfon : H. Humphreys, 1860).

Genedigaethau 37
Marwolaethau 100
Hanesyddion Iddewig
Hanesyddion Rhufeinig
Hanes Iddewig
Galilea

Rhan ogleddol Israel yw Galilea. Yn draddodadol, rhennir Galilea yn dri rhanbarth: 

 Galilea Uchaf
 Galilea Isaf
 Gorllewin Galilea

Mae Galilea yn ymestyn o Dan yn y gogledd, wrth droed Mynydd Hermon, i Carmel a Gilboa yn y de, ac o ddyffryn Afon Iorddonen hyd lannau Môr y Canoldir. Mae'r rhan fwyaf o'r ardal yn fynyddig, gydag uchder o tua 500-700 medr, gyda nifer o fynyddoedd uwch megis Mynydd Tabor a Mynydd Meron.

Yn y cyfnod Rhufeinig, rhennid y wlad i ranbarthau Judea, Samaria a Galilea, y mwyaf o'r rhaniadau. Daeth Galilea yn enwog yn y cyfnod yma fel y fan lle magwyd Iesu o Nasareth a lle bu'n byw am bron y cyfan o'i fywyd. Yr adeg yma, rheolwr Galilea oedd Herod Antipas, mab Herod Fawr.

Gweler hefyd
 Acre, Israel

Daearyddiaeth Israel
Hanes Israel
Ysgol Gymunedol Swyddffynnon

Ysgol gynradd yn Swyddffynnon oedd Ysgol Gymunedol Swyddffynnon, mae tua 5 milltir i'r gogledd o Dregaron a 2 filltir i'r de orllewin o Ystrad Meurig. Disgynodd y nifer o ddisgyblion yn yr ysgol o 29 i 9 rhwng 2002 a 2006. Daeth 1 allan o 3 o'r disgyblion o gartrefi lle roedd Saesneg yn brif iaith yr aelwyd. Er hyn nôd yr ysgol oedd i addysgu'r plant i fod yn gwbl ddwyieithog erbyn iddynt gyrraedd yr ysgol uwchradd. Aeth y plant ymlaen i fynychu Ysgol Uwchradd Tregaron.

Agorwyd yr ysgol yn 1896, yn ôl adroddiad o'r ysgol yn 1905 roedd lle i 124 o ddisgyblion yn yr ysgol, roedd 105 o ddisgyblion yno yn 1904 gyda cyfartaledd o 80 yn mynychu pob dydd.

Cyhoeddwyd lluniau o ddisgyblion yr Ysgol yn 1906, 1923, 1928 a 1952 ym mhapur bro Y Barcud.

Caewyd yr ysgol ym mis Gorffennaf 2006.

Ffynonellau

Dadsefydliadau 2006
Sefydliadau 1896
Swyddffynnon
Ysgol Gynradd Gymraeg Abercynon

Ysgol gynradd Gymraeg yn Abercynon, ger Pontypridd ydy Ysgol Gynradd Gymraeg Abercynon. Agorwyd yr ysgol yn 1989. Mae'n gwasanaethu ardal Abercynon ac ardaloedd cyfagos Cwm Cynon, sef Ynysboeth, Penrhiwceibr, Aberpennar a'r cyffiniau. Roedd 327 o ddisgyblion, gan gynnwys 59 o blant meithrin, yn yr ysgol yn 2006 i gymharu â 264 yn 2000. Ni ddaw unrhyw o'r plant o gartrefi lle mae Cymraeg yn brif iaith ond nôd yr ysgol yw cael y plant yn ddwyieithog erbyn iddynt fynd ymlaen i'r ysgol uwchradd.

Yn ogystal â chael ei beirniadu'n ysgol dda yn adroddiad Estyn, mae disgyblion yr ysgol hefyd wedi cael tipyn o lwyddiant yng nghystadleuaeth rygbi'r Urdd.

Cyfeiriadau

Sefydliadau 1989
Abercynon
Abercynon
Rhestr ysgolion cynradd Gwynedd

Trefnir Rhestr ysgolion cynradd Gwynedd yn ôl dalgylchoedd yr ysgolion uwchradd. Ysgolion Cymraeg yw'r rhain i gyd.

Ysgol Ardudwy 
Ysgol Traeth
Ysgol Dyffryn Ardudwy
Ysgol Llanbedr
Ysgol y Garreg
Ysgol Cefn Coch
Ysgol Talsarnau
Ysgol Tan y Castell

Ysgol y Berwyn 
Ysgol Bro Tegid
Ysgol O M Edwards
Ysgol Llawr y Betws
Ysgol y Parc
Ysgol Bro Tryweryn
Ysgol Ffridd y Llyn
Ysgol Beuno Sant

Ysgol Botwnnog 
Ysgol Gynradd Nefyn (Mae'r ysgol hon yn nhalgylch Ysgol Botwnnog ac Ysgol Glan y Môr)
Ysgol Abersoch
Ysgol Crud y Werin
Ysgol Edern
Ysgol Llanbedrog (Mae'r ysgol hon yn nhalgylch Ysgol Botwnnog ac Ysgol Glan y Môr)
Ysgol Llidiardau
Ysgol Babanod Morfa Nefyn
Ysgol Sarn Bach
Ysgol Tudweiliog
Ysgol Pont y Gôf
Ysgol Foelgron

Ysgol Brynrefail 
Ysgol Gwaun Gynfi
Ysgol Llanrug
Ysgol Bethel
Ysgol Cwm y Glo
Ysgol Dolbadarn
Ysgol Gymuned Penisarwaen

Ysgol Dyffryn Ogwen 
Ysgol Bodfeurig
Ysgol Penybryn
Ysgol Llanllechid
Ysgol Rhiwlas
Ysgol Abercaseg (Babanod)
Ysgol Llandygai (Mae'r ysgol hon yn nhalgylch Ysgol Dyffryn Ogwen, Ysgol Friars ac Ysgol Tryfan)
Ysgol Tregarth

Ysgol Dyffryn Nantlle 
Ysgol Bronyfoel
Ysgol Brynaerau
Ysgol Carmel
Ysgol Groeslon
Ysgol Llanllyfni
Ysgol Baladeulyn
Ysgol Nebo
Ysgol Bro Lleu
Ysgol Talysarn

Ysgol Eifionydd, Porthmadog 
Ysgol Beddgelert
Ysgol Borthygest
Ysgol Treferthyr
Ysgol Garndolbenmaen
Ysgol Eifion Wyn
Ysgol y Gorlan
Ysgol Llanystumdwy

Ysgol Friars, Bangor ac Ysgol Tryfan 
Ysgol Glanadda
Ysgol Glancegin
Ysgol Babanod Coedmawr
Ysgol y Garnedd
Ysgol y Felinheli (Mae'r ysgol hon yn nhalgylch Ysgol Friars, Ysgol Tryfan ac Ysgol Syr Hugh Owen)
Ysgol Hirael
Ysgol Y Faenol
Ysgol Llandygai
Ysgol Cae Top
Ysgol Ein Harglwyddes

Ysgol y Gader 
Ysgol y Clogau
Ysgol Brithdir
Ysgol Dinas Mawddwy
Ysgol Ganllwyd
Ysgol Llanelltyd
Ysgol Ieuan Gwynedd
Ysgol Friog
Ysgol Llanfachreth
Ysgol Gynradd Dolgellau

Ysgol Glan y Môr 
Ysgol Gynradd Nefyn
Ysgol Abererch
Ysgol Chwilog
Ysgol Bro Plenydd
Ysgol Llanaelhaearn
Ysgol Llanbedrog
Ysgol Llangybi
Ysgol Babanod Morfa Nefyn
Ysgol Pentreuchaf
Ysgol Rhydyclafdy
Ysgol yr Eifl
Ysgol Cymerau

Ysgol y Moelwyn 
Ysgol Bro Cynfal
Ysgol Edmwnd Prys
Ysgol Manod
Ysgol Tanygrisiau
Ysgol Bro Hedd Wyn
Ysgol Maenofferen

Ysgol Syr Hugh Owen 
Ysgol y Gelli
Ysgol Felinwnda
Ysgol Rhosgadfan
Ysgol Rhostryfan
Ysgol Waunfawr
Ysgol yr Hendre
Ysgol Bontnewydd
Ysgol y Felinheli
Ysgol Maesincla
Ysgol Llandwrog
Ysgol Santes Helen

Ysgol Uwchradd Tywyn 
Ysgol Craig y Deryn
Ysgol Dyffryn Dulas
Ysgol Pennal
Ysgol Penybryn, Tywyn

Hen ysgolion Gwynedd

Ffynonellau
Cyngor Gwynedd 

Gwynedd
Gwynedd
Ysgol Syr Hugh Owen

Mae Ysgol Syr Hugh Owen yn ysgol uwchradd Cymraeg yng Nghaernarfon, Gwynedd. Fe agorwyd yr ysgol yn 1894, y gyntaf i'w hadeiladu yn ôl Deddf Addysg Ganolraddol Cymru yr addysgwr enwog Syr Hugh Owen.

Fe leolir yr ysgol ger y Ganolfan Hamdden yng Nghaernarfon. Mae dros 800 o ddisgyblion yn yr ysgol; y pennaeth ar hyn o bryd yw Mr Clive Thomas. Cynhigir addysg i blant o flwyddyn saith i'r chweched dosbarth mewn amrywiaeth o bynciau gan gynnwys Cymraeg, Saesneg, Mathemateg, Gwyddoniaeth, Hanes, Daearyddiaeth, Celf, Graffeg, Cerddoriaeth, Busnes, Twristiaeth, Ffrangeg, Addysg Grefyddol, Addysg Gorfforol, Technoleg, Arlwyo.

Cyn ddisgyblion nodedig
Gweler y categori Pobl addysgwyd yn Ysgol Syr Hugh Owen

Ysgolion cynradd yn nalgylch yr ysgol
Ysgol y Gelli
Ysgol Felinwnda
Ysgol Rhosgadfan
Ysgol Rhostryfan
Ysgol yr Hendre
Ysgol Bontnewydd
Ysgol y Felinheli
Ysgol Maesincla
Ysgol Llandwrog
Ysgol Santes Helen

Cyfeiriadau

Dolenni allanol
Tudalen yr ysgol ar wefan Cyngor Gwynedd 

Syr Hugh Owen
Syr Hugh Owen
Caernarfon
Sefydliadau 1894
Hugh Owen (addysgwr)

Addysgwr o Gymru a gafodd ddylanwad mawr ar ddatblygiad y system addysg yng Nghymru oedd Syr Hugh Owen (14 Ionawr 1804 – 20 Tachwedd 1881).  Roedd yn frodor o Langeinwen, Ynys Môn.

Ei fywyd
Dyngarwr Methodistaidd oedd ef. Roedd yn un o hybwyr cyntaf Coleg y Normal, Bangor rhwng 1855 ac 1858 a llwyddodd gyda chriw bychan sefydlu Coleg Prifysgol Cymru yn Aberystwyth yn 1872.  Cymerodd ran amlwg yng ngwaith Eisteddfod Genedlaethol Cymru hefyd. Ond ei brif waith oedd sefydlu ysgolion canolraddol yng Nghymru. Claddwyd ef ym Mynwent Abney Park yn Stoke Newington, Llundain. Cafodd ei urddo'n farchog yn Awst 1881.

Beirniadaeth
Mae gwaith Hugh Owen fel addysgwr wedi ei feirniadu'n hallt gan rai haneswyr modern.  Ar sawl ystyr, roedd yn ŵr nodweddiadol o'r dosbarth canol Seisnig Fictoraidd yng Nghymru.  Fe'i beirniadir am ei fethiant i greu cyfundrefn addysg a fyddai'n fwy addas i Gymru fel gwlad ac am esgeuluso i raddau helaeth le'r iaith Gymraeg yn y gyfundrefn honno. Er ei fod yn Gymro Cymraeg, peth eilradd yn ei flaenoriaethau fu'r iaith yn ei gynlluniau addysg a bu rhaid aros am flynyddoedd i wneud yn iawn am hynny.  Erbyn i hynny ddigwydd ac i'r iaith ddechrau ennill ei lle yn ysgolion Cymru roedd nifer ei siaradwyr wedi gostwng yn sylweddol a beirniadir Owen am fod yn rhannol gyfrifol am hynny trwy greu system addysg a Seisnigeiddiodd genhedlaethau o Gymry ifainc.

Y cof amdano
Enwyd llyfrgell Prifysgol Aberystwyth ac Ysgol Syr Hugh Owen ar ei ôl.

Llyfryddiaeth
W. E. Davies, Cofiant Syr Hugh Owen (1885)
B. L. Davies, Syr Hugh Owen (Caerdydd, 1977)

Genedigaethau 1804
Marwolaethau 1881
Addysgwyr Cymreig
Methodistiaid Cymreig
Pobl o Ynys Môn
Dyngarwyr Cymreig
Ysgol Dyffryn Nantlle

Ysgol uwchradd Gymraeg ym Mhen-y-groes, Gwynedd, ydy Ysgol Dyffryn Nantlle. Sefydlwyd yr ysgol ym 1898 fel Ysgol Ramadeg Penygroes ar y safle lle saif ysgol gynradd y pentref, sef Ysgol Bro Lleu heddiw.

Arwyddair yr ysgol ydy Delfryd dysg, cymeriad.

Roedd 558 o ddisgyblion yn yr ysgol yn 2006. Gall 91% o'r disgyblion siarad Cymraeg i lefel iaith gyntaf, er mai 78% sy'n dod o gartrefi lle'r Cymraeg yw'r brif iaith.

Eisteddfod Gadeiriol Ysgol Dyffryn Nantlle ydy un o'r Eisteddfodau Ysgol hynaf yng Nghymru, a gynhelir ar ddiwedd mis Hydref.
Yn Rhagfyr 2008, fe wnaeth yr ysgol gymryd rhan mewn cyngerdd ynghyd â Bryn Terfel yn Galeri, Caernarfon; gan ganu chwe chân newydd â gomisiynwyd gan Robat Arwyn - yn dwyn y teitl: 'Yn d'Olau di'.

Cyn-ddisgyblion
Ymysg ei chyn-ddisgyblion o nod mae:
Robat Arwyn, cyfansoddwr
Mari Emlyn, digrifwraig
Bryn Fôn, diddanwr
Dafydd Glyn Jones, ysgolhaig
Wynfford Ellis Owen, awdur, actor
Gerallt Pennant, naturiaethwr, cyflwynydd
Cefin Roberts, awdur, yn y byd celfyddydol
Bryn Terfel, canwr opera byd enwog
Angharad Tomos, awdures
Aled Jones Williams, awdur
Rhiannon Wyn, awdures

Ysgolion cynradd yn nhalgylch yr ysgol
Ysgol Bro Llifon (Groeslon/Y Fron/Carmel)
Ysgol Brynaerau (Pontllyfni/Clynnog Fawr)
Ysgol Llanllyfni (Llanllyfni)
Ysgol Baladeulyn (Nantlle)
Ysgol Nebo (Nebo & Nasareth)
Ysgol Bro Lleu (Pen-y-groes)
Ysgol Talysarn (Talysarn)
Ysgol Rhosgadfan (Rhosgadfan)
Ysgol Felinwnda (Dinas/Llanwnda/Saron)

Dolenni allanol
Gwefan Swyddogol

Cyfeiriadau

Dyffryn Nantlle
Dyffryn Nantlle
Sefydliadau 1898
Dyffryn Nantlle
99

1g CC - 1g - 2g 
40au 50au 60au 70au 80au - 90au - 100au 110au 120au 130au 140au 
94 95 96 97 98 - 99 - 100 101 102 103 104

Digwyddiadau 
 Kanishka, brenin Kushan, yn gyrru llysgenhadaeth i Rufain i gynllunio ymosodiad ar Parthia.

Genedigaethau

Marwolaethau 
 Musonius Rufus, athronydd Rhufeinig

99

als:90er#Johr 99
Pen-clawdd

Am y pentref yn Sir Fynwy, gweler Pen-y-clawdd.

Pentref yng nghymuned Llanrhidian Uchaf, Sir Abertawe, Cymru, yw Pen-clawdd () (weithiau Penclawdd). Fe'i lleolir ar benrhyn Gŵyr ger yr arfordir gogleddol, rhwng Crofty i'r gorllewin a Tre-gŵyr i'r dwyrain, tua 3 milltir i'r de-orllewin o dref Gorseinon. Saif y pentref ar lan aber afon Llwchwr, yn wynebu ar Lanelli dros y bae. Mae'n enwog am y cocos a gesglir oddi ar y traeth yno.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Ganwyd y cyfansoddwr Karl Jenkins yn y pentref ar 17 Chwefror 1944.

Cyfeiriadau

Llanrhidian Uchaf
Penrhyn Gŵyr
Pentrefi Abertawe
Traethau Cymru
98

1g CC - 1g - 2g 
40au 50au 60au 70au 80au - 90au - 100au 110au 120au 130au 140au 
93 94 95 96 97 - 98 - 99 100 101 102 103

Digwyddiadau 
 27 Ionawr — Trajan yn olynu Nerva fel Ymerawdwr Rhufain. Trajan yw'r ymerawdwr cyntaf i'w eni tu allan i'r Eidal, yn Italica yn Sbaen.
 Trajan yn ail-agor y gamlas rhwng Afon Nîl a'r Môr Coch.
 Yr hanesydd Tacitus yn gorffen ei Germania (tua'r dyddiad yma).

Genedigaethau

Marwolaethau 
 27 Ionawr — Nerva, ymerawdwr Rhufain, 67
 Apollonius o Tyana, athronydd a mathemategydd (g. 2)

98

als:90er#Johr 98
Ysgol Ardudwy

Mae Ysgol Ardudwy yn ysgol uwchradd cyfrwng Cymraeg ar gyfer disgyblion 11-16 oed yn Harlech, Gwynedd. Sefydlwyd yr ysgol yn 1956.

Roedd 272 o ddisgyblion yn 2015. Yn ôl arolwg diweddaraf Estyn yn 2012, daw oddeutu 40% o'r disgyblion o gartrefi lle mae o leiaf un rhiant yn siarad Cymraeg ond mae 84% yn siarad Cymraeg i safon mamiaith drwy'r ysgol.

Ysgolion cynradd yn nhalgylch yr ysgol 
Ysgol y Traeth
Ysgol Dyffryn Ardudwy
Ysgol Llanbedr
Ysgol y Garreg
Ysgol Cefn Coch
Ysgol Talsarnau
Ysgol Tan y Castell

Cyfeiriadau

Dolenni allanol
Gwefan Swyddogol

Ardudwy
Ardudwy
Harlech
Sefydliadau 1956
John Ormond

Roedd John Ormond (1923 – 1990) yn fardd yn yr iaith Saesneg a chyfarwyddwr ffilm o dde Cymru.

Bywgraffiad
Ganwyd Ormond yn Nynfant, ger Abertawe, a chafodd ei addysg yng Ngholeg Prifysgol Abertawe. Ymunodd â staff y cylchgrawn newyddion poblogaidd Picture Post yn 1945. Dychwelodd i'w fro yn 1949 ac, yn 1957, dechreuodd ar yrfa ddisglair gyda BBC Cymru fel cyfarwyddwr a chynhyrchydd ffilmiau dogfen.

Dychwelodd Ormond i sgwennu barddoniaeth ganol y chwedegau, ar ôl dinistrio'r rhan fwyaf o'i gerddi cynnar. Cyhoeddwyd un o'i gyfrolau cyntaf Requiem and Celebration yn 1969, ac yn 1973 cyhoeddwyd Definition of a Waterfall gan Llyfrau Penguin yn ei gyfres Penguin Modern Poets. Cyhoeddwyd detholiad o'i gerddi yn 1987.

Roedd Ormond yn gyfaill i feirdd ac arlunwyr fel Dylan Thomas, y nofelydd Gwyn Thomas, yr arlunwyr Ceri Richards, Graham Sutherland, a Kyffin Williams, a'r cyfansoddwr Daniel Jones.

Cyfeiriadau

Beirdd Cymreig yn yr iaith Saesneg
Cyfarwyddwyr ffilm Cymreig
Genedigaethau 1923
Llenorion Cymreig yr 20fed ganrif
Marwolaethau 1990
Picture Post

Roedd Picture Post yn gylchgrawn lluniau newyddion blaenllaw a gyhoeddwyd yn Lloegr o 1938 hyd 1957. Cafodd lwyddiant eithriadol o'r cychwyn cyntaf, gyda chylchrediad o 1,600,000 yr wythnos ar ôl chwe mis. Gellid ei gymharu i'r cylchgrawn Life yn yr Unol Daleithiau o ran deunydd ac apêl.

Ymysg ffotograffwyr Picture Post roedd Stanley Long, a aeth ymlaen i gynhyrchu nifer o ffilmiau sexploitation. Roedd gogwydd y golygyddol yn rhyddfrydol, yn wrth-Ffasgaidd ac yn boblogaidd.

Cyfeiriadau

Cylchgronau Saesneg Lloegr
Sefydliadau 1938
Dadsefydliadau 1957
Glasfryn

Pentref gwledig bychan yng nghymuned Cerrigydrudion, bwrdeistref sirol Conwy, Cymru, yw Glasfryn. Saif yn y bryniau ar lôn yr A5 tua 4 milltir i'r gorllewin o bentref Cerrigydrudion a thua'r un pellter i'r dwyrain o Bentrefoelas, ar y ffordd rhwng Corwen a Betws-y-Coed. Roedd yn Sir Ddinbych gynt.

Mae'n gorwedd yn ardal Uwch Aled. Cyfyd Mynydd Hiraethog i'r gogledd o'r pentref.

Llifa Afon Merddwr i lawr o'r bryniau ger y pentref i lifo i lawr y dyffryn i ymuno ag Afon Conwy ger Pentrefoelas. Gerllaw ceir Llyn y Cwrt gyda ffrwd fechan yn llifo ohono i Afon Merddwr.

Cyfeiriadau

Cerrigydrudion
Pentrefi Conwy
97

1g CC - 1g - 2g 
40au 50au 60au 70au 80au - 90au - 100au 110au 120au 130au 140au 
92 93 94 95 96 - 97 - 98 99 100 101 102

Digwyddiadau 
 28 Hydref — Yr ymerawdwr Rhufeinig Nerva yn enwi Trajan fel ei fab mabwysiedig ac olynydd. Trwy wneud hyn, .ae'n oshoi gwrthryfel gan Gard y Praetoriwm
 Yr hanesydd Tacitus yn dod yn gonswl
 Pab Evaristus yn olynu Pab Clement I fel y pumed pab

Genedigaethau

Marwolaethau 
 Wang Chong, athronydd o Tsieina

97

als:90er#Johr 97
Cefn-brith

Pentref gwledig bychan yng nghymuned Cerrigydrudion, bwrdeistref sirol Conwy, Cymru, yw Cefn-brith (ffurf amgen: Cefn Brith). Saif yn ardal Uwch Aled yn y bryniau yn ne-ddwyrain y sir, hanner milltir i'r gogledd o lôn yr A5 tua 2.5 milltir i'r gogledd-orllewin o bentref Cerrigydrudion, rhwng Corwen a Betws-y-Coed. Cyfyd Mynydd Hiraethog i'r gogledd o'r pentref. Roedd yn Sir Ddinbych gynt.

Cyfeiriadau

Cerrigydrudion
Pentrefi Conwy
Y Ddwyryd

Pentref bychan yn Sir Ddinbych, Cymru, yw'r Ddwyryd (Saesneg: Druid). Saif y pentref gwledig yn ne-orllewin y sir ar groesffordd yr A5 a'r A494, tua 2 filltir i'r gorllewin o Gorwen. Ceir tafarn adnabyddus yno, sef 'Tafarn y Druid' (y Druid Inn).

Llurguniad o'r enw Cymraeg gwreiddiol yw'r ffurf Saesneg Druid; nid oes unrhyw gysylltiad hanesyddol rhwng y pentref â'r derwyddon. Daw enw'r pentref o'i sefyllfa ger dwy ryd gerllaw, un ar afon Ceirw, sy'n rhedeg i afon Dyfrdwy yn is i lawr y dyffryn, a'r llall ar ffrwd fechan sy'n llifo i'r afon honno.

Mae'r cymunedau bychain cyfagos yn cynnwys Four Crosses a Glan-yr-afon i'r de, Y Maerdy i'r gorllewin a Betws Gwerful Goch i'r gogledd.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  a'r Aelod Seneddol yw .

Cyfeiriadau

Pentrefi Sir Ddinbych
Afon Ceirw

Afon yng ngogledd Cymru yw Afon Ceirw. Ei hyd yw tua 14 milltir.

Llwybr yr afon
Mae'r afon yn tarddu yn y bryniau yn ardal Uwch Aled rhwng Carnedd y Filiast (2194') a Garn Prys (1747') yn ne sir Conwy, tua 4 milltir i'r gorllewin o Gerrigydrudion. Ar ôl llifo i gyfeiriad y dwyrain mae'n troi i'r de-ddwyrain ger Cerrigydrudion ac yn llifo'n gyfochrog â lôn yr A5 heibio i bentrefi bychain Llangwm a'r Maerdy ac ymlaen i'r Ddwyryd yn Sir Ddinbych. Rhai milltiroedd ar ôl hynny mae hi'n llifo i'r afon Alwen ger Corwen.

Mae enw'r afon yn atgof o'r amser pan geid nifer o geirw ac anifeiliad gwyllt eraill ar fryniau Cymru.

Cyfeiriadau

Ceirw
Ceirw
Ceirw
Cerrigydrudion
Corwen
Llangwm, Conwy
Y Maerdy, Conwy

Am leoedd eraill o'r un ewn, gweler Maerdy (gwahaniaethu).

Pentref bychan gwledig  yng nghymuned Llangwm, bwrdeistref sirol Conwy, Cymru, yw'r Maerdy. Saif yn ardal Uwch Aled yn ne-ddwyrain y sir ar groesffordd ar ffordd yr A5 tua milltir a hanner o bentref Y Ddwyryd i'r dwyrain, rhwng Cerrigydrudion a Corwen. Mae Afon Ceirw yn llifo trwyddo. Dwy filltir i'r gogledd, yn Sir Ddinbych, ceir pentref Betws Gwerful Goch.

Cyfeiriadau

Llangwm, Conwy
Pentrefi Conwy
Ysgol Uwchradd Tywyn

Ysgol uwchradd ddwyieithog Cymraeg a Saesneg yn Nhywyn, Gwynedd, yw Ysgol Uwchradd Tywyn.

Ysgolion Cynradd yn Nalgylch yr Ysgol 
 Ysgol Aberdyfi (caewyd yn 2013)
 Ysgol Abergynolwyn (caewyd yn 2010)
 Ysgol Gynradd Aberllefenni (caewyd yn 1967)
 Ysgol Bryncrug (caewyd yn 2013)
 Ysgol Craig y Deryn (o 2013)
 Ysgol Dyffryn Dulas, Corris
 Ysgol Llanegryn (caewyd yn 2013)
 Ysgol Llwyngwril (caewyd yn 2013)
 Ysgol Gynradd Pantperthog (caewyd yn y 1960au)
 Ysgol Pennal
 Ysgol Penybryn, Tywyn
 Ysgol Gynradd Tynyberth, Corris Uchaf (caewyd yn 1967)

Cyfeiriadau

Dolenni Allanol
Safle'r ysgol ar wefan BBC

Tywyn
Sefydliadau 1894
Tywyn
Tywyn
Gwynedd
Ysgol Glan y Môr

Ar gyfer yr ysgol ym Mhorth Tywyn, Swydd Gaerfyrddin, gweler Ysgol Glan-y-Môr.

Ysgol uwchradd Gymraeg ym Mhwllheli, Gwynedd, ydy Ysgol Glan y Môr.

Mae 480 o ddisgyblion yn yr ysgol yn 2018.

Mae ei chyn-ddisgyblion yn cynnwys y cantores a'r llenor Gwyneth Glyn a'r gwleidydd Hywel Williams. Melyn a gwyrdd yw lliwiau y wisg ysgol.

Yn y flwyddyn 2019 fydd yr ysgol yn dathlu yr bumpdeg flwyddyn. Mae hefyd yn ysgol iach. Mae yna clwb gwaith cartref ar ôl ysgol. Mae yna glwb Japeniaedd i flwyddyn 9 yn yr ysgol.

Ysgolion Cynradd yn Nhalgylch yr Ysgol 
Ysgol Gynradd Nefyn
Ysgol Abererch
Ysgol Chwilog
Ysgol Bro Plenydd
Ysgol Llanaelhaearn
Ysgol Llanbedrog
Ysgol Llangybi
Ysgol Babanod Morfa Nefyn
Ysgol Pentreuchaf
Ysgol Rhydyclafdy
Ysgol yr Eifl
Ysgol Cymerau

Cyfeiriadau

Dolenni allanol
Gwefan Swyddogol 

Glan y Môr
Glan y Môr
Pwllheli
Ysgol y Gader

Ysgol uwchradd gyfun dwy-ieithog yn Nolgellau, Gwynedd, ydy Ysgol y Gader, Cymraeg yw prif iaith yr ysgol. Sefydlwyd yr ysgol yn ei ffurf gyfun bresennol yn 1962. Bu'n ysgol ramadeg bechgyn ers 1665 gyda darpariaeth breswyl.

Roedd 317 o ddisgyblion yn yr ysgol yn 2006.

Ysgolion Cynradd yn Nhalgylch yr Ysgol 
Ysgol y Clogau
Ysgol Brithdir
Ysgol Dinas Mawddwy
Ysgol Ganllwyd
Ysgol Llanelltyd
Ysgol Ieuan Gwynedd
Ysgol Friog
Ysgol Llanfachreth
Ysgol Gynradd Dolgellau

Cyn-ddisgyblion o nod
Edward Jones - meddyg ac arweinydd llywodraeth leol  
Llewelyn Wyn Griffith Awdur, bardd a darlledwr
Alun Elidyr Actor a chyflwynydd
Elfyn Evans Gyrrwr rali
Gwyndaf Evans Gyrrwr rali
Bethan Gwanas Awdur
Arfon Gwilym Canwr Gwerin
Eilir Jones Digrifwr
Ywain Myfyr Cerddor a sylfaenydd Sesiwn Fawr Dolgellau
Robert Oliver Rees, fferyllydd, llyfrwerthwr, cyhoeddwr a llenor Cymreig.
Dyfan Roberts Actor
Martin Phillips Pencampwr dartiau
Judith Humphreys Actor

Dolenni Allanol
Gwefan Swyddogol

Ffynonellau

Gader
Gader
Dolgellau
Sefydliadau 1962