alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
Peter Kennaugh

Seiclwr rasio Manawaidd ydy Peter Kennaugh (ganwyd 15 Mehefin 1989, Douglas, Ynys Manaw). Cynyrchiolodd Brydain yn Ngŵyl Olympaidd Iau y Gaeaf yn Ligano, Yr Eidal yn 2005. Cafodd ei enwebu yng nghategori Odan 21 ar gyfer Chwaraewr y flwyddyn Ynys Manaw yn 2007.

Canlyniadau
2005
2il Pencampwriaethau Cenedlaethol Trac Prydain, Pursuit Odan 16 (gosod record cenedlaethol newydd 2.21.757 yn y rownd gymhwyso)
3ydd Pencampwriaethau Cenedlaethol Trac Prydain, Ras Bwyntiau Odan 16
5ed Pencampwriaethau Cenedlaethol Trac Prydain, Ras Scratch Odan 16

2006
1af  Pencampwriaethau Trac Ewropeaidd, Pursuit Tîm (Iau)
1af  Pencampwriaethau Cenedlaethol Trac Prydain, Pursuit (Iau)
1af  Pencampwriaethau Cenedlaethol Trac Prydain, Kilo (Iau)
1af  Pencampwriaethau Cenedlaethol Trac Prydain, Keirin (Iau)
1af  Pencampwriaethau Cenedlaethol Trac Prydain, Ras Bwyntiau (Iau)
3ydd Pencampwriaethau Cenedlaethol Ras Ffordd Prydain (Iau)
3ydd Pencampwriaethau Cenedlaethol Trac Prydain, Madison (gyda Jonathan Bellis)
6ed Pencampwriaethau Trac Ewropeaidd, Ras Scratch (Iau)

2007
1af  Pencampwriaethau Trac Ewropeaidd, Pursuit Tîm (Iau)
1af  Pencampwriaethau Trac Ewropeaidd, Pursuit Tîm (Odan 23)
1af  Pencampwriaethau Cenedlaethol Trac Prydain, Ras Bwyntiau (Iau)
2il Pencampwriaethau Trac Ewropeaidd, Ras Scratch (Iau)
3ydd Pencampwriaethau Cenedlaethol Trac Prydain, Pursuit (Iau)
3ydd Pencampwriaethau Cenedlaethol Trac Prydain, Ras Scratch(Iau)

Ffynonellau

Kennaugh, Peter
Kennaugh, Peter
Frank Keeping

Seiclwr Prydeinig oedd Frank Keeping, a gystadlodd yng Ngemau Olympaidd 1896 yn Athens.

Cystadlodd Battell yn y rausus 333 medr a ras 12 awr. Yn yr ail ras roedd Keeping yn un o'r unig ddau seiclwr i orffen y ras, gan reidio pellter o 314.664 kilomedr yn yr amser a roddwyd. Roedd dim ond un cylchdaith o'r trac tu ôl i'r enillydd, Adolf Schmal, a reidiodd 314.997 kilomedr. Gorffennodd Keeping yn gyfartal gyda dau seiclwr arall yn y bumed safle yn y ras 333 medr, gan orffen mewn amser o 27.0 eiliad.

Gweithiodd Keeping yn yr Llysgenhadaeth Prydeinig yn Ngwlad Groeg.

Cyfeiriadau

Keeping, Frank
Leonard Meredith

Seiclwr rasio Seisnig oedd Leonard Leon Lewis Meredith (ganwyd 2 Chwefror 1882, Pancras, Llundain – bu farw 27 Ionawr 1930, Llundain). Cystadlodd yng Ngemau Olympaidd 1908, 1912 ac 1920.

Yn 1908, cystadlodd ar y trac. Roedd yn rhan o dîm buddugol Prydain yn y Pursuit Tîm, yn y ras tandem aeth allan o'r gystadleuaeth yn y rownd gyn-derfynol. Yn rasus 20 kilomedr a 100 kilomedr, cymerodd Meredith ran yn y rownd derfynol ond ni oreffennodd y ras.

Cystadlodd yn y ras ffordd yn 1912 ac 1920. Bu'n ras o dîm a enillodd fedal arian yn y Treial Amser Tîm yn 1912. Gorffennodd yn y bedwerydd safle yn y Treial Amser unigol yn 1920 ac 18fed yn y ras ffordd, ni orffenodd ei dîm y ras ffordd tîm yn 1920.

Dolenni Allanol
Llun o Meredith gyda aelodau eraill o dîm buddugol y Pursuit Tîm yng Ngemau Olympaidd 1908

Cyfeiriadau

Meredith, Leonard
Meredith, Leonard
Meredith, Leonard
Antony Carr

Hanesydd yn arbenigo ar hanes Cymru yn yr Oesoedd Canol oedd Antony D. Carr (6 Chwefror 1938 – 30 Ebrill 2019).

Treuliodd ei flynyddoedd cynnar yn Ynysoedd y Falklands ac ar ôl hynny ym Mauritius. Cafodd ei fagu ym Mhorthaethwy a mynychodd Ysgol Ramadeg Biwmares a Choleg Prifysgol Gogledd Cymru, Bangor.  Graddiodd gyda gradd BA Hanes ym 1959. Ym 1963 cafodd ei radd MA am astudiaeth o uchelwyr Edeirnion rhwng 1282 a 1485. Enillodd PhD ym 1976 am ei draethawd ar deulu'r Mostyn a'u hystadau yng Ngogledd Cymru rhwng 1200 a 1642.

Pan oedd yn 18, enillodd Carr y rhaglen gwis radio'r BBC 'Brain of Britain' ym 1956, ac ef oedd enillydd ieuengaf erioed y gystadleuaeth hon. Yn 24 oed, aeth ymlaen i ennill teitl 'Top Brain of Britain',  cystadleuaeth rhwng enillwyr yr ornest dros y blynyddoedd. Roedd yn gweithio mewn archifdy yn Essex ar y pryd.

Ym 1964 ymunodd â staff Adran Hanes a Hanes Cymru CPGC Bangor lle daeth yn uwch ddarlithydd Hanes Cymru yn nes ymlaen ac yna yn Athro Hanes Cymru'r Oesoedd Canol. Ymddeolodd yn 2002 a daeth yn Athro Emeritws yn Ysgol Hanes ac Archaeoleg, Prifysgol Bangor.

Bywyd personol
Roedd yn briod â'r hanesydd llên Glenda Carr ac roedd ganddynt ddau o blant, Richard a Gwenllïan. Yn dilyn ei angladd roedd gwasanaeth cyhoeddus iddo yn Eglwys Gadeiriol Bangor ar ddydd Sadwrn 11 Mai am 2 o'r gloch y prynhawn.

Llyfryddiaeth
Yn ogystal â nifer o erthyglau ar hanes Cymru yn yr Oesoedd Canol mewn cylchgronau hanes, mae'n awdur :
Llywelyn ap Gruffudd (Cyfres ddwyieithog Gŵyl Dewi, Gwasg Prifysgol Cymru, 1982)
Medieval Anglesey (Cymdeithas Hynafiaethwyr Môn, Llangefni, 1982). Hanes safonol Ynys Môn yn yr Oesoedd Canol.
Owen of Wales: The End of the House of Gwynedd (Gwasg Prifysgol Cymru, 1991). Y llyfr safonol ar hanes bywyd Owain Lawgoch.
 Medieval Wales, Macmillan (1995)
 Gwilym ap Gruffydd and the rise of the Penrhyn estate, Cylchgrawn Hanes Cymru xv (1990), 1–27
 'Wales' yn C.T. Allmand, gol., The New Cambridge Medieval History VII, c 1415-c. 1500, Gwasg Prifysgol Caergrawnt, 532–46 (1998)
 'This my act and deed: the writing of private acts in late medieval north Wales' yn Huw Pryce, gol., Literacy in Medieval Celtic Societies, Gwasg Prifysgol Caergrawnt (1998)
 Medieval Anglesey (ail argraffiad), Cymdeithas Hynafiaethwyr Môn (2011)
 The Gentry of North Wales in the Later Middle Ages, Gwasg Prifysgol Cymru (2017)

Cyfeiriadau

Genedigaethau 1938
Marwolaethau 2019
Hanesyddion Cymreig
Llenorion Cymreig yn yr iaith Saesneg
Llenorion Cymreig yr 20fed ganrif
George Newberry

Seiclwr rasio Seisnig oedd George Albert Newberry (6 Mawrth 1917 – 29 Rhagfyr 1978). Ganwyd yn ardal Burton upon Trent, Swydd Stafford). Cynrychiolodd Brydain yng Ngemau Olympaidd 1952 yn Helsinki, Ffindir. Yno, enillodd fedal efydd yn y Pursuit Tîm ynghyd â Donald Burgess, Alan Newton, a Ronald Stretton.

Cyfeiriadau

Cystadleuwyr yng Ngemau Olympaidd yr Haf 1952
Genedigaethau 1917
Marwolaethau 1978
Seiclwyr Seisnig
Alan Newton

Seiclwr Prydeinig oedd Alan Newton (ganwyd 19 Mawrth 1931), a gystadlodd yng Ngemau Olympaidd 1952 yn Helsinki, Ffindir. Yno, eniillod fedal efydd yn y Pursuit Tîm ynghyd â Donald Burgess, George Newberry, a Ronald Stretton.

Cyfeiriadau
 Proffil ar wefan swyddogol y Gemau Olympaidd 

Genedigaethau 1931
Seiclwyr Seisnig
Donald Burgess

Seiclwr Seisnig oedd Donald Christopher Burgess (ganwyd 8 Chwefror 1933, ardal Edmonton, Llundain), a gystadlodd yng Ngemau Olympaidd 1952 yn Helsinki, Ffindir. Yno, eniillod fedal efydd yn y Pursuit Tîm ynghyd â Donald Burgess, George Newberry, a Ronald Stretton. Enillodd y fedal efydd yn yr un gystadleuaeth unwaith eto yn 1956 yn Melbourne, Awstralia.

Cyfeiriadau
 Proffil ar wefan swyddogol y Gemau Olympaidd 

Cystadleuwyr yng Ngemau Olympaidd yr Haf 1956
Genedigaethau 1933
Seiclwyr Seisnig
Metz

Mae Metz yn ddinas yng ngogledd-ddwyrain Ffrainc, ar lan afon Moselle, 312 km i'r dwyrain o Baris. Mae'n brifddinas département Moselle, rhan o ranbarth Lorraine. Cynhelir Ffair Nadolig arbennig ym Metz sy'n enwog ar draws Ffrainc.

Ceir olion o gyfnod yr Âl Rufeinig yno ac eglwys gadeiriol arddull Gothig.

Ganed y bardd Paul Verlaine ym Metz yn 1844.

Gefeilldrefi
Gefeillir Metz â:

Dolenni allanol
Gwefan swyddogol Cyngor Metz

gh:Metz

Dinasoedd Ffrainc
Moselle
Monopoly

Mae hon yn erthygl am y gêm fwrdd ; am y term economaidd gweler monopoli.

Gêm fwrdd yw Monopoly a gafodd ei dyfeisio gan y brodyr Parker yn 1935 a'i chyhoeddi'n fasnachol ar 8 Chwefror 1935 yn yr Unol Daleithiau. Bwriad y gêm yw casglu tai a chodi gwestai wrth symud o gwmpas y bwrdd, trwy fwrw disiau, er mwyn cael mwy ohonynt na'r chwareuwyr eraill neu gael pob dim a chreu monopoli.

Mae Monopoly yn dibynnu llai ar rol dis nag y mae gemau bwrdd eraill fel Snakes and Ladders, ond mi all rol gwael cael effaith sylweddol ar eich gêm.

Bellach mae fersiwn Cymraeg o Fonopoly ar gael.

Hanes
Sefydlwyd y gêm ar The Landlord's Game, a ddyfeisiwyd gan Elizabeth "Lizzie" J. Phillips née Magie (1866–1948) a grewyd er mwyn hyrwyddo ei syniadau gwrth-fonopoli a thros wlad tecach a oedd yn trethu eiddo'n unig, ac nid enillion. Daeth y gêm yn boblogaidd gan ei ffrindiau yn Brentwood, Maryland, ac ar 23 Mawrth 1903, gwnaeth gais i gael patent ar The Landlord's Game yn yr US Patent Office; ac ar 5 Ionawr 1904 fe'i cafwyd (U.S. Patent 748,626).

Bwrdd

Fersiwn Llundain

Cymru (fersiwn Saesneg)

Cymru (fersiwn Cymraeg)

Cafwyd fersiynau lleol hefyd
Ynys Môn (2011)
Caerdydd (2009)
Cas-Gwent (2014) 
Abertawe (2005)

Cyfeiriadau

Gemau bwrdd
Alexander Borodin

Roedd Alexander Porfiryevich Borodin (Rwsieg: Александр Порфирьевич Бородин, Aleksandr Porfir'evič Borodin) (31 Hydref/12 Tachwedd 1833 – 15 Chwefror/27 Chwefror 1887) yn gyfansoddwr clasurol Rwsiaidd o dras Georgiaidd a aned yn St. Petersburg. Roedd yn athro cemeg a ddaliodd sawl swydd academaidd a swyddogol. Sefydlodd Ysgol Meddygon i ferched.

Datglygasai diddordeb Borodin mewn cerddoriaeth glasurol yn ystod ei lencyndod. Yn hwyr yn ei ddauddegau cyfarfu â Balakiref, un o gyfansoddwyr Rhamantaidd mawr y cyfnod, a daeth yn aelod o grŵp 'Y Pump'. Bu farw'n sydyn mewn parti yn ei ddinas enedigol, yn 53 oed.

Ei waith 
Nid yw Borodin yn gyfansoddwr cynhyrchfawr, gyda dim ond 21 o weithiau i'w enw, ond mae ei waith yn cynnwys y "braslun symffonig" Ar wastadeddau Canolbarth Asia a'r opera Y Tywysog Igor a adaelwyd heb ei gorffen ond a gwblheuwyd gan ei gyfeillion Rimsky-Korsakof a Glazunof. Un o'i edmygwyr mawr oedd Liszt.

Cyfeiriadau 
 Percy A. Scholes, The Oxford Companion to Music (Gwasg Prifysgol Rhydychen, 10fed argraffiad, 1995)

Cyfansoddwyr Rwsiaidd
Genedigaethau 1833
Georgiaid
Marwolaethau 1887
Pobl o St Petersburg
John Field

Cyfansoddwr o Wyddel oedd John Field (26 Gorffennaf 1782 - 23 Ionawr 1837), a aned yn Nulyn. Daeth yn enwog fel un o'r prif gyfansoddwyr i'r piano yn ei ddydd a edmygid gan Haydn a Schumann.

Gyrfa
Roedd ei daid yn organydd a phianydd yn Nulyn a'i dad yn fiolinydd mewn cerddorfa yn yr un ddinas. Rhoddodd ei berfformiad cyntaf yn wyth oed, wedi ei hyfforddi gan Giordani. Yn llanc 11 oed, aeth gyda'i dad i fyw yn Llundain. Cafodd ei hyfforddi ymhellach yno gan Clementi. Perfformiodd o flaen cynulleidfa a oedd yn cynnwys Haydn, a ganmolodd ei berfformiad a darogan dyfodol llewyrchus iddo.

Aeth i St Petersburg, Rwsia, gyda Clementi. Arhosodd yno a daeth yn ffefryn yng nghylchoedd aristocrataidd y ddinas. Ymhlith ei ddisgyblion achlysurol roedd y Glinka ifanc. Teithiodd Ewrop wedyn fel pianydd virtuoso. Bu farw yn St Petersburg.

Ei waith
Fel cyfansoddwr cerddoriaeth i'r piano, daeth yn adnabyddus ledled y cyfandir. Dyfeisiodd ac enwodd y Nocturne i'r piano; mae Chopin yn ddyledus iddo am y rhain. Cyhoeddodd Liszt argraffiad o nocturnes Field gyda rhagair canmoliaethus.

Cyfeiriadau
Percy A. Scholes, The Oxford Companion to Music (Rhydychen, 10fed argraffiad, 1995)

Field, John
Field, John
Field, John
Field, John
Hwyrgan

Mae hwyrgan neu Nocturne (Ffrangeg, hefyd Eidaleg Notturno) yn gyfansoddiad cerddorol, clasurol, yn aml ar gyfer y piano. Fe'i nodweddir gan ei arafwch gosgeiddig ac sy'n awgrymu ceinder y nos. Mae'n ffurf gerddorol sy'n nodweddiadol o Ramantiaeth y 19g.

Er bod y nocturne yn dyddio i ddiwedd y 18g fel ffurf ar gyfer sawl offeryn cerddorol, fe'i cysylltir yn neilltuol â'r ffurf ar gyfer y piano a ddyfeisiwyd gan y cyfansoddwr o Wyddel John Field ac a gafodd ei pherffeithio gan Chopin.

Cerddoriaeth
Lladrad banc

Y trosedd o ysbeilio banc yw lladrad banc neu yn gywirach ysbeiliad banc.

 
Banciau
Banciau
Diwrnod Rhyngwladol Siarad fel Môr-leidr

Gŵyl barodi a ddyfeisiwyd yn 1995 gan yr Americanwyr John Baur ("Ol' Chumbucket") a Mark Summers ("Cap'n Slappy"), a ddatganodd 19 Medi pob blwyddyn fel y diwrnod i bawb ar draws y byd siarad fel môr-leidr, yw Diwrnod Rhyngwladol Siarad fel Môr-leidr (Saesneg: International Talk Like a Pirate Day neu ITLAPD).

Cyswllt allanol
 ITLAPD – y gwefan swyddogol gwreiddiol

Digrifwch
Gwyliau
Môr-ladrad yn ffuglen a diwylliant poblogaidd
Gwlff y Ffindir

Gwlff yn nwyrain y Môr Baltig yw Gwlff y Ffindir. Mae'n fraich hir o'r môr hwnnw sy'n gorwedd rhwng arfordir de'r Ffindir i'r gogledd ac Estonia a rhan o Rwsia i'r de.

Rhed Afon Neva i mewn i'r gwlff.

Mae'r dinasoedd ar lan Gwlff y Ffindir yn cynnwys :
 Helsinki, prifddinas y Ffindir,
 St Petersburg yn ei ben dwyreiniol,
 Tallinn, prifddinas Estonia.

Daearyddiaeth Estonia
Daearyddiaeth y Ffindir
Arfordiroedd Rwsia
Ffindir, Y
Y Môr Baltig
Skaftárhreppur

Mae'r Skaftárhreppur yn gymuned a hreppur yng Ngwlad yr Iâ. Gorwedd y gymuned yn etholaeth Suðurkjördæmi.

Cymunedau Gwlad yr Iâ
Reg Harris

Seiclwr proffesiynol Seisnig oedd Reginald Hargreaves Harris (1 Mawrth 1920 – 22 Mehefin 1992). Bu'n flaengar ym myd rasio trac yn yr 1940au a'r 1950au. Enillodd Bencampwriaeth Sbrint Amatur y Byd yn 1947 a dau medal arian yng Ngemau Olympaidd 1948 cyn mynd ymlaen i ennill y Bencampwriaeth broffesiynol yn 1949, 1950, 1951 ac 1954. Trodd ei ewysyll ffyrnig i ennill ef yn adnabyddys ym mhob aelwyd yn yr 1950au. Syfrdanodd nifer gan ddychwelyd i rasio ugain mlynedd yn ddiweddarach gan ennill Bencampwriaeth Prydeinig yn 1974 ac  54.

Anrhydeddau
OBE (1958)
Enillodd Harris wobr Bidlake Memorial Prize ddwywaith, yn 1947 ac yn 1949.
Enwyd Reg Harris Stadium yn Fallowfield, Manceinion ar ei ôl.

Llyfryddiaeth
Harris, R. (1976) Two Wheels to the Top: An Autobiography ISBN 0-491-01957-2
Bowden, G. H. (1975) The Story of the Raleigh Cycle ISBN 0-491-01675-1

Dolenni Allanol
Gwefan clwb Manchester Wheelers

Harris, Reg
Harris, Reg
Harris, Reg
Cyfeiriadedd rhywiol a gwasanaeth milwrol

Mae gan luoedd milwrol y byd amrywiaeth o agweddau tuag at hoywon, lesbiaid a deurywiolion. Mae rhai lluoedd milwrol Gorllewinol wedi diddymu polisïau sy'n gwahardd aelodau o leiafrifoedd rhywiol; o'r 25 gwlad sy'n cyfrannu'n filwrol yn NATO, caniateir mwy nag 20 i hoywon, lesbiaid a deurywiolion gwasanaethu; o aelodau arhosol Cyngor Diogelwch y Cenhedloedd Unedig, mae dau (y Deyrnas Unedig a Ffrainc) yn gwneud hynny. Nid yw'r tri arall yn gyffredinol yn dilyn yr agwedd hon: mae Tsieina yn gwahardd hoywon a lesbiaid yn llwyr, mae Rwsia yn gwahardd hoywon a lesbiaid yn ystod heddwch ond yn caniatáu rhai dynion hoyw i wasanaethu yn ystod amser rhyfel (gweler isod), ac mae'r Unol Daleithiau yn caniatáu i hoywon a lesbiaid wasanaethu, ond dim ond os ydynt yn cadw eu cyfeiriadedd rhywiol yn gyfrinachol.

Mae polisïau ac agweddau tuag at hoywon a lesbiaid yn y lluoedd milwrol yn amrywio'n eang yn rhyngwladol. Caniateir nifer o wledydd i bobl hoyw-agored gwasanaethu ac wedi rhoi iddynt yr un hawliau a breintiau sydd gan eu cymheiriaid heterorywiol. Nid yw nifer o wledydd yn gwahardd neu gefnogi aelodau hoyw a lesbiaidd i wasanaethu, a pharheir grŵp bach i wahardd personél cyfunrywiol yn llwyr.

Tra bo cyfunrywioldeb yn y lluoedd milwrol wedi bod yn bwnc gwleidyddol yn yr Unol Daleithiau, nid yw hyn yn y mater mewn nifer o wledydd. Yn gyffredinol, mae rhywioldeb yn y diwylliannau yma yn cael ei ystyried yn agwedd fwy bersonol o hunaniaeth unigolyn nag y ystyrir hi yn yr Unol Daleithiau.

Gwledydd sy'n gwahardd cyfunrywiolion agored o wasanaethu yn y lluoedd milwrol
 Yr Aifft
 Gogledd Corea
 Ciwba
 Iran
 Sawdi Arabia
 Syria
 Tsieina
 Iemen

Gwledydd gyda pholisïau eraill
 Yn Rwsia, caniateir rhai a honnir i gael "problemau hunaniaeth rywiol" yn ystod amser rhyfel yn unig. Caniateir "cyfunrywiolion sydd wedi ymaddasu'n dda" i wasanaethu mewn amser heddwch.
 Yn Nhwrci, mae'n rhaid i bob dinesydd gwrywol heterorywiol iach gwasanaethu yn y lluoedd milwrol am gyfnodau sy'n amrywio o dair wythnos i bymtheg mis, sy'n dibynnu ar ei addysg a lleoliad ei waith (mae gan gyfunrywiolion yr hawl i gael eu hesgusodi, os dymunant).

Cyfeiriadau

Cysylltiadau allanol
  gbltq.com – Military Culture: European 
  Canolfan dros Astudiaeth Lleiafrifoedd Rhywiol yn y Lluoedd Milwrol (Prifysgol Califfornia, Santa Barbara) 
  Proud2Serve.net: gwybodaeth ac adnoddau ar agweddau Lluoedd Arfog y Deyrnas Unedig tuag at wrywgydiaeth 
  Adroddiad Human Rights Watch: Uniform Discrimination The Don't Ask, Don't Tell Policy of the U.S. Military 
  Survivor bashing - bias motivated hate crimes
  Blue Alliance - Alumni LHDT Academi Awyrlu yr Unol Daleithiau
  Hanes gwahaniaethu yn erbyn hoywon a lesbiaid yn Lluoedd Milwrol Canada

Gwasanaeth milwrol
Lluoedd milwrol
Wild Wales

Llyfr taith am Gymru gan y bonheddwr Fictorianadd George Borrow yw Wild Wales (Cymraeg: Gwyllt Walia), a gyhoedwyd yn 1862. Teitl llawn y llyfr yw Wild Wales : Its people, language and scenery. Mae wedi cael ei ddisgrifio fel llyfr cadarn, dramatig a siriol, a'r awdur yn ddymunol ecsentrig, yn fwy na bywyd, yn ddyn llawen sydd a'i chwerthin yn canu o gwmpas y llyfr.

Mae'r llyfr yn adrodd hanes profiadau personol a mewnwelediadau Borrow wrth deithio Cymru ar droed ar ôl gwyliau teulu yn Llangollen yn 1854, mae'r llyfr wedi'w dod i'w hadnabod fell ffynhonnell o wybodaeth defnyddiol am hanes cymdeithasol a daearyddol y wlad ar y pryd.

Mae'r awdur yn gwneud llawer o'r ffaith y dysgodd ei hun sut i siarad y Gymraeg a faint o syndod oedd ar y brodorion Cymreig am ei ddoniau ieithyddol, ei deithiau ei addysg a'i bersonoliaeth pan y trafodai gyda hwy.

Daw'r teitl o bennill adnabyddus yn gân darogan ganoesol a adweinir fel 'Yr Awdl Fraith'. Roedd y gerdd honno, a dadogir ar y bardd Taliesin, ymhlith y mwyaf poblogaidd o'r brudiau yn yr Oesoedd Canol Diweddar. Cyfeirir at y Brythoniaid yn colli tiroedd ond yn cadw gwyllt Walia.Eu Ner a folant,Eu Hiaith a gadwantEu Tir a gollant ond Gwyllt Walia.Dolenni allanol
George Borrow, Wild Wales: Its People, Language and Scenery ar wefan A Vision of Britain through Time'' gan Brifysgol Portsmouth 

George Borrow
Llyfrau am y 19eg ganrif yng Nghymru
Llyfrau am Gymru
Llyfrau Saesneg
Llyfrau 1862
Teithlyfrau Saesneg
Hastings

Tref ar arfordir  yn Nwyrain Sussex, De-ddwyrain Lloegr, ydy Hastings. Fe'i lleolir yn ardal an-fetropolitan Bwrdeistref Hastings, ac i bob pwrpas mae gan y dref yr un ffiniau â'r ardal. 

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan ardal adeiledig Hastings boblogaeth o 91,053.

Yn y gorffennol bu'n borthladd pwysig, yn un o'r Pum Porthladd (Cinque Ports). Heddiw mae'n dref breswyl yn bennaf.

Ymladdwyd Brwydr Hastings ar 14 Hydref 1066 tua 11 km (7 mi) i'r gogledd-orllewin o'r dref, ger tref Battle. Lladdwyd Harold II o Loegr a daeth arweinydd y Normaniaid, Gwilym, Dug Normandi, yn frenin Lloegr yn ei le. Yn ddiweddarach cododd Gwilym gastell yn Hastings, sydd bellach yn adfail.

Mae Caerdydd 271.1 km i ffwrdd o Hastings ac mae Llundain yn 86.8 km. Y ddinas agosaf ydy Brighton sy'n 50.1 km i ffwrdd.

Gefeilldrefi 
 Dordrecht, Yr Iseldiroedd 
 Schwerte, Yr Almaen 
 Oudenaarde, Gwlad Belg 
 Béthune, Ffrainc

Cyfeiriadau

Bwrdeistref Hastings
 
Trefi Dwyrain Sussex
Y Pum Porthladd
Nation Broadcasting

Cwmni sy'n berchen ar rwydwaith o orsafoedd radio lleol yw Nation Broadcasting (Town and Country Broadcasting Limited a UK Sports Radio Limited gynt)

Gorsafoedd radio yng Nghymru
106.8 & 107.3 Nation Radio - de Cymru
106.3 Bridge FM - Pen-y-Bont ar Ogwr a Bro Morgannwg
102.5 Radio Sir Benfro - Sir Benfro
97.1 Radio Sir Gâr - Sir Gâr
97.5 Scarlet FM - Llanelli
102.1 Swansea Bay Radio - Abertawe a De-orllewin Cymru

Gorsafoedd radio y tu allan i Gymru
107.8 Radio Hampshire - Southampton

Dolenni cyswllt
 Gwefan swyddogol

Radio yng Nghymru
Cwmnïau cyfryngau
Scarlet FM

Gorsaf radio ar gyfer tref Llanelli oedd 97.5 Scarlet FM.

Dechreuodd yr orsaf ddarlledu ar 13 Mehefin 2004. Yn wreiddiol roedd yn orsaf ar wahan ond erbyn hyn mae'r donfedd yn cario holl raglenni a brand Radio Sir Gâr.

Roedd yn rhan o gwmni Town & Country Broadcasting.

Dolenni allanol 
  Scarlet FM 

Gorsafoedd radio yng Nghymru
Llanelli
GCap Media

Cwmni sy'n berchen ar rwydwaith o orsafoedd radio lleol, rhanbarthol a chenedlaethol yw GCap Media.

Gorsafoedd radio lleol yng Nghymru
Champion 103 ar gyfer Ynys Môn a Gwynedd
Coast 96.3 ar gyfer arfordir gogledd Cymru
Gold De Cymru ar gyfer Caerdydd, Casnewydd a de-ddwyrain Cymru
Gold Wrecsam ar gyfer Wrecsam a Chaer
Sain y Gororau ar gyfer Wrecsam a Chaer
Red Dragon ar gyfer Caerdydd, Casnewydd a de-ddwyrain Cymru

Gorsafoedd radio rhanbarthol yng Nghymru
Xfm De Cymru

Dolenni cyswllt
 Gwefan swyddogol  

Cwmnïau cyfryngau'r Deyrnas Unedig
Radio yn y Deyrnas Unedig
Rheilffordd Traws-Siberia

Rheilffordd Traws-Siberia yw'r rheilffordd sy'n cysylltu Moscow yn y gorllewin a Vladivostok yn y dwyrain, gan groesi rhan helaeth o Rwsia ac yn enwedig rhanbarth Siberia. Fe'i adeiladwyd rhwng 1891 a 1905.

Rheilffyrdd Rwsia
Siberia
Gorsafoedd radio yng Nghymru

Dyna rhestr gorsafoedd radio yng Nghymru

Gorsafoedd Radio Cenedlaethol

Gorsafoedd Radio Rhanbarthol

Gorsafoedd Radio Lleol

Gorsafoedd Radio Cymunedol

Gorsafoedd Radio Myfyrwyr

Gorsafoedd Radio Ysbytai

Gorsafoedd Radio Difaith

Dolenni Cyswllt 
 Media UK 

 
Radio yng Nghymru
Barry Hoban

Seiclwr ffordd Seisnig oedd Barry Hoban (ganwyd 5 Chwefror 1940, Wakefield, Gorllewin Swydd Efrog). Bu'n rasio yn yr 1960au a'r 1970au, ac mae'n dal recordiau am y nifer fwyaf o fuddugoliaethau mewn cymalau o'r Tour de France gan seiclwr Prydeinig, gan ennill wyth rhwng 1967 a 1975, ac am y nifer fwyaf o'r Tour a gyflawnwyd gan seiclwr Prydeinig, gan orffen 11 o'r 12 a ddechreuodd rhwng 1965 ac 1978. Ef hefyd, yw'r unig Brydeinwr i ennill dau gymal canlynol o'r Tour.

Gyrfa Cynnar
Dechreuodd Hoban rasio yn 1955, ac erbyn diwedd y flwyddyn roedd yn cystadlu yn erbyn Tom Simpson mewn Treialon Amser. Dwy flynedd yn ddiweddarach, daeth yn bedwerydd ym mhencampwriaeth dringo allt y British League of Racing Cyclists. Er i'w ddringo fod yn gryfder iddo yn gynnar yn ei yrfa, ei sbrintio oedd iw sefydlu fel un o sbrintwyr gorau Ewrop.

Cafodd Hoban ei ysbrydoli gan lwyddiant Ewropeaidd ei gyd-Efrogwyr, Brian Robinson a Tom Simpson, aeth i Ffrainc yn 1962, trodd yn broffesiynol dyflwydd yn ddiweddarach ac arhosodd dramor am 16 mlynedd arall.

Buddugoliaethau mewn Cymalau'r Tour de France
1967 - Carpentras–Sète (cymal 14) – gadawyd iddo ennill ar ôl marwolaeth Tom Simpson ar y cymal cynt
1968 - Grenoble–Sallanches – buddugoliaeth anarferol gan enillodd Hoban gymal y mynyddoedd nid sbrint
1969 - Mourenx–Bordeaux
1969 - Bordeaux-Brive-la-Gaillarde – gan ddod y cyntaf a'r unig Brydeinwr i ennill dau gymal canlynol o'r Tour
1973 – Montpellier-Argelès-sur-Mer
1973 - Bourges–Versaille
1974 - Avignon–Montpellier
1975 - Angoulême-Bordeaux

Buddugoiaethau Eraill Nodweddiadol
Enillodd Hoban bedwar cymal o'r Vuelta a España yn 1964 a enillodd y Gent-Wevelgem yn 1974. Yng nghlasuron y ffordd, ei ganlyniad orau oedd trydydd yn y Liège-Bastogne-Liège 1969 a Paris-Roubaix 1972. Gwariodd y rhanfwyaf o'i amser tuag at ddiwedd ei yrfa yn nhir mawr Ewrop, dychwelodd i Brydain i gystadlu ar adegau gan ennill ras Llundain-Bradford a dod yn ail ym Mhencampwriaethau Cenedlaethol Ras Ffordd Proffesiynol Prydain yn 1979, enillodd hefyd Grand Prix Manceinion yn 1980.

Gwneuthurwyd o leiaf un beic gyda enw Hoban arni.

Hoban, Brian
Hoban, Brian
Charlie Wegelius

Seiclwr proffesiynol ffordd Seisnig ydy Charles Wegelius (ganwyd 26 Ebrill 1978, Espoo, Ffindir), sy'n reidio i dîm Eidaleg Liquigas.

Magwyd Wegelius yn Swydd Efrog, cafodd ei gyfle cyntaf i reidio fel seiclwr proffesiynol fel stagiaire ar gyfer dîm Linda McCartney Racing Team. Cynyrchiolodd Loegr yng Ngemau'r Gymanwlad yn 2002.

Yn ystod 2005 Pencampwriaethau Ras Ffordd y Byd, UCI yn Madrid, dewisodd Wegelius i reidio i helpu'r tîm Eidaleg yn hytrach na helpu arweinwr ei dîm Prydeinig Roger Hammond. Gorfodwyd i Wegelius ail-dalu unrhyw gostau yn ymwneud â'r ras, datganodd British Cycling y byddain anodd rhagweld Wegelius yn reidio dros dîm cenedlaethol Lloegr na Phrydain eto.

Reidiodd Wegelius ei Tour de France cyntaf yn 2007, bu wedi reidio'r Giro d'Italia a'r Vuelta yn barod. Gorffennodd Charly Wegelius yn y 45ed safle, ef oedd y Prydeinwr i orffen yn y safle uchaf, 1 awr 46 munud a 26 eiliad tu ôl i'r enillydd Alberto Contador.

Canlyniadau
2002
1af Settimana Ciclista Bergamasca
2007
1af Cymal Treial Amser Tîm, Giro d'Italia

Cyfeiriadau

Wegelius, Charles
Wegelius, Charles
Greatest Hits Radio South Wales

Gorsaf radio ar gyfer Abertawe a de-orllewin Cymru yw Greatest Hits Radio South Wales (gynt Swansea Sound neu Sain Abertawe).

Gorsaf radio masnachol hynaf Cymru ydyw a dechreuodd ddarlledu ar 95.1 FM ac ar 257 metr ym 1974 o'i stiwdio yn nhref Tre-gŵyr, Abertawe.

Bellach y mae'n bosib ei chlywed ar 1170 y donfedd ganol (257 metr gynt), ar radio digidol DAB Abertawe ac arlein. Peidiodd a ddarlledu ar FM ym 1995 wrth i'r orsaf ddilyn tuedd y cyfnod i rannu'r donfedd ganol ac FM yn ddwy orsaf, a sefydlu 96.4FM The Wave o ganlyniad sy'n darlledu o'r un adeilad yn Nhre-gŵyr.

Pwyslais yr orsaf yw ei bod yn 'Galon De-orllewin Cymru', statws a fagwyd yn ystod ei chyfnod hir o wasanaethu'r ardal, sy'n cynnwys de Sir Gaerfyrddin, Dinas a Sir Abertawe, Bwrdeistref Sirol Castell-nedd Port Talbot a rhannau o Bwrdeistref Sirol Pen-y-bont Ar Ogwr.

Mae'r cwmni bellach yn rhan o gwmni Bauer. Newidiodd ei enw ym mis Medi 2020 i ddod yn rhan o rwydwaith "Greatest Hits Radio".

Mae ganddi amryw o raglenni Cymraeg rhwng 10 a hanner nos yn ystod yr wythnos sy'n cynnwys newyddion, cerddoriaeth a sgwrs i gyd trwy gyfrwng y Gymraeg ac yn y Saesneg.

Cyflwynwyr
Kevin Johns
Leighton Jones
Steve Dewitt
Steve Shaw
JJ
Lloyd Coles
Alun Jones
Gareth Wyn Jones
Tom Cadwalladr
Wyn Evans
Chris 'Smithy' Smith
Wyn Evans
Phil Hoyles
Plastic Sam
Marc Tierney
Phillip Stephens
Alun Rhyddid

Staff Newyddion
Caroline Allen
Lexy Blackwell
Emma Thomas (Golygydd)

Cyfeiriadau

Dolenni allanol 
  Greatest Hits Radio South Wales

Gorsafoedd radio yng Nghymru
Abertawe
Jason McRoy

Beiciwr mynydd proffesiynol Seisnig oedd Jason McRoy (26 Tachwedd 1971 – 24 Awst 1995). Ganwyd yn Ysbyty Luton, Swydd Bedford. McRoy oedd y beiciwr mynydd Prydeinig cyntaf erioed i ymuno â dîm proffesiynol Americanaidd, bu hefyd yn Bencampwr Cenedlaethol Beicio Mynydd Lawr Allt Prydain.

Ganwyd Jason McRoy â twll yn ei galon, roedd ei blentyndod yn llawn damweiniau ac iechyd gwael ond llwyddodd mewn chwaraeon yn bennaf oherwydd ei benderfynoldeb. Cystadlodd mewn rasus BMX yn ei arddegau. Cystadlodd yn ei ras beicio mynydd cyntaf yn 17 oed, yn 1988, gan ddarfod yn y drydedd safle wrth gystadlu yn erbyn dynion hyn, er ei fod yn swyddogol dal yn y categori Iau. Dewiswyd Jason i gynyrchioli ei wlad ym Mhencampwriaethau'r byd yn 1991. Yn 1992, cafodd ei noddi fel aelod o dîm MBUK.

Trodd yn broffesiynol yn 1994, gan reidio dros dîm Specialized USA, roedd ei lwyddianau'n gyfyngedig y flwyddyn honno oherwydd amryw o anafiadau a lwc ddrwg gyda'i feic yn torri sawl gwaith. Er hyn, llwyddodd i ennill Bencampwr Cenedlaethol Beicio Mynydd Lawr Allt Prydain am yr ail flwyddyn yn ganlynol.

Yn 1995 trodd ei law at rasio ar y trac, roedd ei berfformiadau'n syfrdanol a dechreuodd hyfforddwr Prydain, Doug Daley, gymryd diddordeb ynddo, roedd yn debygol iawn y buasai'n cystadlu ar y trac yng Ngemau Olympaidd Atlanta 1996.

Bu farw Jason mewn damwain gyda lori tra'n reidio ei feic Harley Davison ar yr A628 (Woodhead Pass) rhwng Manceinion a Sheffield, Lloegr, ar 24 Awst 1995.

Dolenni Allanol
Gwefan Swyddogol er cofiant Jason McRoy

McRoy, Jason
McRoy, Jason
McRoy, Jason
George Pilkington Mills

Seiclwr rasio Seisnig oedd George Pilkington Mills (8 Ionawr 1867 – 8 Tachwedd 1945). Ganwyd yn ardal Kensington, Llundain a fu'n domineiddio seiclo yn ei oes. Enillodd ras enwog cyntaf Bordeaux-Paris yn 1891 a reidiodd yn aml o Land's End i John o' Groats, gan ddal recordd y byd chwe gwaith rhwng 1886 ac 1895. Cyflawnodd y reid a dorodd y record yn 1988 ar dreic. Bu'n aelod o glwb seiclo Anfield a North Road.

Roedd Mills yn  gweithio fel Rheolwr Gwaith i gwmni beics Humber & Co. ond pan symudodd Raleigh eu ffectri yn 1896, aeth Mills i weithio yno, gan sefydlu arferion cynnyrchu awtomatiaeth a nifer eraill o ffyrdd o weithio Americanaidd.

Dolenni Allanol
Gwefan swyddogol Anfield BC

Cyfeiriadau
 Along the Great North and Other Roads A.B. Smith. ISBN 0-904387-73-9

Mills, George Pilkington
Mills, George Pilkington
Mills, George Pilkington
George Herbert Stancer

Seiclwr rasio Seisnig oedd George Herbert Stancer OBE (17 Ebrill 1878 – Hydref 1962), roedd yn un o seiclwyr rasio mwyaf nodweddiadol yn ystod diwedd yr 19g ym Mhrydain, a daeth yn weinydd y Cyclists' Touring Club (CTC) o nôd yn ddiweddarach ar ôl y Rhyfel Byd Cyntaf. Mae'n cael ei goffa'n flynyddol gan dreial amser ar gyfer ieuenctid (odan 16), sef pencampwriaeth y GHS.

Dyddiau cynnar
Ganwyd Stancer ym mhentref Pocklington, 14 milltir i'r dwyrain o Efrog yn Swydd Efrog. Daeth yn aelod o glwb Yorkshire Road Club yn 1898 ac arhosodd gyda'r clwb hyd ei farwolaeth.

Fel ei gyfoeswr a'i ffrind, Frederick Thomas Bidlake, roedd Stancer yn ffafrio treic yn ystod dyddiau cynnar seiclo fel chwaraeon. Curodd Stancer a L.S. Leake record y Road Records Association, Llundain-Brighton ac yn ôl ar dreic tandem yn 1910, gan gyflawn'r daith mewn 5 awr 59 munud a 51 eiliad.

Y gweinyddwr a'r newyddiadurwr
Roedd yn lywydd y Tricycle Association o 1944-1950.

Gweithiodd fel newyddiadurwr, yn golygu cyclchgrawn Cycling Weekly am naw mlynedd.

Yn 1920, cymerodd drosodd lywyddiaeth y CTC, ar adeg pan oedd yr aelodaeth wedi i disgyn i tua 8,500. Erbyn iddo ymddeol yn 1945, roedd yr aelodaeth wedi tyfu i tua 50,000.

Gwobrwywyd ef â Gwobr Goffa Bidlake, un o anrhydaddau uchaf seiclo, yn 1943.

Cofeb
Wedi ei farwolaeth, sefydlwyd cronfa ymddiriedolaeth yn ei enw, gyda'r bwriad o hybu seiclo ymysg pobl ifanc. Dechreuwyd redeg Bencampwriaeth Treial Amser Ysgolion 10 milltir - ymdopwyd y time trial championship was instituted - mabwyswyd y gystadleuaeth hon yn 1970 gan yr Road Time Trials Council (Cycling Time Trials erbyn heddiw).

Mae reidiau GHS, sef cyfres o reisiau hamdden, yn cael eu hyrwyddo yn flynyddol gan yr 'Yorkshire Cycling Federation' ar ddydd Sul yn agos i'w benblwydd.

Mae sedd goffa ar gyfer Stancer yng ngardd goffa F.T. Bidlake yn Girtford Bridge ar Great North Road ger Sandy, Swydd Bedford. Ar un adeg, Bidlake oedd partner Stancer ar y tandem.

Cyfeiriadau

Seiclwyr Seisnig
Swyddogion Urdd yr Ymerodraeth Brydeinig
Genedigaethau 1878
Marwolaethau 1962
Beicio Cymru

Corff llywodraethu chwaraeon seiclo ydy Beicio Cymru neu Welsh Cycling yn Saesneg (enwyd gynt yn Undeb Beicio Cymru neu Welsh Cycling Union, WCU yn fyr), mae'n ran o gorff llywodraethu seiclo Prydain, British Cycling.

Dolenni Allanol
  Tudalen wê Beicio Cymru 

Seiclo yng Nghymru
Sefydliadau Cymru
Idris Davies

Bardd o dde Cymru oedd Idris Davies (6 Ionawr 1905 – 6 Ebrill 1953).
Fe'i ganwyd yn Rhymni, Sir Fynwy (bwrdeistref sirol Caerffili bellach), ac yno y bu farw. Er ei fod yn Gymro Gymraeg, ysgrifenai yn bennaf yn Saesneg.

Bywgraffiad
Aeth i weithio yn y pwll glo lleol yn syth ar ôl gadael ysgol, ond wedi i'r pwll gau yn dilyn Streic Cyffredinol 1926, fe hyfforddodd i fod yn athro.  Ysgrifennodd ei gerddi yn y Gymraeg ar y dechrau ond newidiodd ac ysgrifennu yn Saesneg yn unig.  Ef oedd yr unig fardd i adrodd digwyddiadau pwysicaf yr 20g yng nghymoedd de Cymru o safbwynt y cymunedau glofaol.

Ei gerdd mwyaf adnabyddus yw "The Bells of Rhymney", sy'n adrodd hanes methiant Streic Gyffredinol 1926.

Dolenni allanol
 Y gerdd "Rhymney Hill" gan Idris Davies, yn ei law ei hun ar tlysau.org.uk

Llenyddiaeth

Gweithiau
 Gwalia Deserta (1938)
 The Angry Summer: A Poem of 1926 (1943)
 Tonypandy, and Other Poems (1945)
 Selected Poems (1953)
 The Collected Poems of Idris Davies (1972)
 Fe'm Ganed i yn Rhymni/ I Was Born in Rhymney: Cyfrol Deyrnged (Gwasg Gomer, 1990)

Astudiaethau
 Islwyn Jenkins, Idris Davies (Caerdydd, 1972)
 Islwyn Jenkins, Idris Davies of Rhymney: A Personal Memoir (Llandysul, 1986)

Beirdd Cymreig yn yr iaith Saesneg
Genedigaethau 1905
Llenorion Cymreig yr 20fed ganrif
Marwolaethau 1953
Pobl o Gaerffili
Haile Gebrselassie

Athletwr o Ethiopia yw Haile Gebrselassie (Ge'ez: ኃይሌ ገብረ ሥላሴ, haylē gebre silassē; ganwyd 18 Ebrill, 1973).

Cafodd ei eni yn Asella, Ethiopia.

Dolenni allanol 
 Cynllun Mawr Gebrselassie 

Athletwyr Ethiopiaidd
Genedigaethau 1973
Argyll a Bute

Mae Argyll a Bute (Saesneg : Argyll and Bute ; Gaeleg yr Alban: Earra-Ghaidheal agus Bòd) yn un o 32 awdurdod unedol yr Alban, a leolir yng ngorllewin canolbarth y wlad. Lleolir canolfan weinyddol y cyngor yn Lochgilphead.

Argyll a Bute yw'r ardal weinyddol ail fwyaf yn yr Alban. Os cynhwysir yr ynysoedd niferus, ceir dros 3,000 milltir o arfordir, sy'n fwy nag arfordir cyfan Ffrainc.

Mae'r cyngor yn ffinio ag Ucheldir, Perth a Kinross, Stirling a Gorllewin Swydd Dunbarton. Mae ei ffin yn rhedeg trwy Loch Lomond. Ffurfiwyd yr ardal cyngor bresennol yn 1996.

Trefi a phentrefi 
 Achahoish Airdeny Appin Ardbeg, Ardbeg Arden Ardfern Aldochlay Ardlui Ardmay Ardpeaton Ardrishaig Arduaine Arrochar
 Barcaldine Bellochantuy Benderloch Blairglas Bonawe Bowmore
 Cairndow Cardross Carradale Clachan Cairnbaan Campbeltown Clachan of Glendaruel Cladich Clynder Colgrain Colintraive Connel Coulport Cove Craigendoran Craighouse Craignure Craobh Haven Crarae Crinan
 Dalavich Dalmally Druimdrishaig Drumlemble Duchlage Dunbeg Dunoon
 Edentaggart
 Faslane Port Ford Furnace
 Garelochhead Geilston Glenbarr Glenmallan Grogport
 Helensburgh
 Innellan Inveraray Inverbeg Inveruglas
 Kames Keillmore Kilberry Kilchenzie Kilcreggan Kilmadan Kilmartin Kilmore Kilmun Kilninver Kilmelford
 Lagavulin Lochawe Lochgair Lochgilphead Lochgoilhead Luss
 Machrihanish Millhouse Minard Muasdale
 Oban Ormsary Otter Ferry
 Peninver Portavadie Port Askaig Port Bannatyne Port Charlotte Port Ellen Portincaple Portnahaven Portkil
 Rahane Rhu Rosneath Rothesay
 Saddell Salen Sandbank Shandon Skipness Southend Stewarton Strachur Succoth
 Tarbert Tarbet Tayinloan Taynuilt Tayvallich Tighnabruaich Tobar Mhoire (Tobermory) Torinturk Toward
 Whistlefield Whitehouse.

Ynysoedd 
 Bute
 Cara
 Coll
 Colonsay
 Ynys Davaar
 Fladda
 Gigha
 Ynys Glunimore
 Gometra
 Gunna
 Inchmarnock
 Iona
 Islay
 Jura
 Kerrera
 Lismore
 Luing
 Lunga, Ynysoedd Treshnish
 Lunga, Firth o Lorn
 Mull
 Sanda
 Scarba
 Seil (nad ystyrir yn ynys gan bawb)
 Ynys Sheep
 Shuna (2 ynys)
 Soa
 Staffa
 Texa
 Tiree
 Ulva

Cyfeiriadau

Gweler hefyd
Argyll a Bute (etholaeth seneddol y DU)

Dolenni allanol 
 Gwefan y cyngor

 
Awdurdodau unedol yr Alban
Ymddiriedolaeth Genedlaethol yr Alban

Ymddiriedolaeth Genedlaethol yr Alban (Saesneg : National Trust for Scotland) yw'r corff cadwraethol ar gyfer yr Alban sy'n cyfateb i'r Ymddiriedolaeth Genedlaethol yng Nghymru, Gogledd Iwerddon a Lloegr. Cafodd ei sefydlu yn 1931 i warchod a chadw adeiladau hanesyddol a thirweddau arbennig yn yr Alban.

Gweler hefyd
 Rhestr o eiddo Ymddiriedolaeth Genedlaethol yr Alban
 Ymddiriedolaeth Genedlaethol

Sefydliadau'r Alban
Cadwraeth yn yr Alban
Diwylliant yr Alban
Llwy garu

Cychwynnodd y traddodiad o gerfio a rhoi Llwy Garu yng Nghymru gannoedd o flynyddoedd yn ôl. Gwyddom fod dynion ifanc yn ystod yr ail ganrif ar bymtheg wedi dechrau rhoi gwrthrychau iwtilitaraidd gyda cherfiadau cywrain i ferched dibriod fel arwydd o anwyldeb. Roedd anrhegion o'r fath yn cynnwys offer gwau ac ystlumod golchi ac fe'u cyflwynwyd ledled Ewrop. Mabwysiadwyd llwyau hefyd a daethant yn arbennig o boblogaidd yng Nghymru a Sweden fel y gwrthrych o ddewis. Dywedir hefyd fod rhoi a derbyn Llwy Serch, mewn rhai ardaloedd o Gymru, yn fath o ddyweddïad fel y rhoddir a derbyn modrwy heddiw.

Arddangosir rhai o'r Llwyau Caru cynnar yn yr Amgueddfa Werin yng Nghaerdydd. Mae yno un, yn wir, a wnaed ym 1667. Dros y blynyddoedd, wrth i'r Llwyau Caru ddod yn fwy cain ac addurnol, daethant yn bethau i'w casglu. Mae gwraig ym Merthyr Tudful sydd yn berchen ar gasgliad o dros bedwar cant o lwyau.

Wrth i'r llwyau dyfu'n fwy cain byddai'r cerfwyr yn dangos eu medrusrwydd trwy gerfio gwahanol symbolau yn y pren. Roedd gan bob un o'r symbolau hyn ei ystyr ei hun, er enghraifft, roedd cadwyn yn golygu awydd cwpl i fod gyda'i gilydd am byth, roedd diemwnt yn golygu cyfoeth, roedd croes yn golygu ffydd, a blodyn yn dangos cariad. Dywedir bod llwyau sydd â dwy bowlen yn dod allan o'r handlen yn cynrychioli dwy yn un. Mae gwinwydd yn cynrychioli cariad cynyddol. Esboniwyd bod peli wedi'u crefftio'n goeth mewn cynhwysydd yn cynrychioli nifer yr epil y mae rhywun yn ei ddymuno. Os dim arall, maent yn sicr yn arddangos rhinwedd y cerfiwr.

Heddiw, yn ogystal â bod yn rhodd i berson annwyl neu'n gofrodd o ymweliad â Chymru, rhoddir llwyau serch ar achlysuron arbennig fel priodas, pen-blwydd priodas, pen-blwydd, dyweddïad, genedigaeth, bedydd, dathlu cartref newydd, anrheg ffolant ac ar Ŵyl Santes Dwynwen ac yn y blaen.

Cyfeiriadau

Dolenni allanol
 Hanes y Llwy Garu
 Y Symbolau

Diwylliant gwerin Cymru
Caru
Théodore Hersart de la Villemarqué

Roedd Théodore Hersart de la Villemarqué (7 Gorffennaf 1815 – 8 Rhagfyr 1895), y cyfeirir ato yn aml fel Villemarqué neu, yn Llydaweg, Kervarker, yn uchelwr ac awdur o Lydaw sy'n adnabyddus fel sylfaenydd y mudiad Rhamantaidd yno yn y 19g. Cyhoeddodd weithiau llenyddol Llydaweg a chyfieithodd ac addasodd nifer o ganeuon Llydaweg i'r iaith Ffrangeg. Ei gyfrol fywaf adnabyddus yw'r Barzaz Breiz.
 Cyfarfu hefyd ag Augusta Hall, Arglwyddes Llanofer a threuliodd y Nadolig ym mhlasty Charlotte Guest a oedd yn berchen nifer o weithfeydd haearn ym Merthyr ac yn Nowlais.

Roedd Villemarqué yn gyfaill i Gymru a'r Gymraeg. Cydweithiodd â'r Arglwyddes Charlotte Guest ar ei chyfieithiad o'r Mabinogion (a gyhoeddwyd yn 1838). Yn ddau-ddeg-tri oed, yn hydref a gaeaf 1838 a 1839, daeth i Ferthyr ac Abertawe er mwyn deall mwy am Gymru. Y prif bwrpas dros ei ymweliad oedd canfod llawysgifau am y Llydaweg er mwyn rhoi hygrededd i'r iaith Lydaweg. Ymwelodd â'r awdur Carnhuanawc a rhoddodd araith gofiadwy yn Eisteddfod y Fenni yn pwysleisio'r cysylltiadau hanesyddol, ieithyddol a llenyddol rhwng Cymru a Llydaw ac yn galw am undod a brawdgarwch rhwng y ddwy wlad Geltaidd. Ysgrifennodd gyfres o lythyron dadlennol yn ystod ei ymweliadau sydd wedi eu golygu a'u cyhoeddi ar wefan Prifysgol Brest.

Pan ddychwelodd i Lydaw chwaraeodd ran bwysig yn y mudiad diwylliannol a arweiniodd at sefydlu Goursez Vreizh (Gorsedd Llydaw) ond roedd o'r farn fod y Gymraeg wedi'i llygru gan effaith Protestaniaeth. Ond hyd yn oed ar ddiwedd ei oes, daliai i sôn fod ei ymweliad â Chymru wedi bod yn un ffrwythlon a melys.

Cyfieithodd Peredur, un o'r Tair Rhamant Cymraeg Canol, i'r Ffrangeg.

Eisteddfod y Fenni, 1838
Gwahoddwyd Théodore Hersart de la Villemarqué a'r Llydawyr eraill a oedd yn teithio gydag ef i Eisteddfod y Fenni yn 1838, eisteddfod oedd a'i bryd ar fod yn rhyngwladol ei natur. Ar y pryd nid oedd ymwybyddiaeth o'r teulu 'Celtaidd' yn llawn ac yng Nghymru, i ryw raddau, dyma gychwyn hynny.

Cyfeiriadu

Llyfryddiaeth 
 Barzaz Breiz : Chants Populaires de la Bretagne (1839)
 Contes Populaires des Anciens Bretons (1842)

Villemarqué
Villemarqué
Pobl o Finistère
Villemarqué
Villemarqué
Villemarqué
Matt Illingworth

Seiclwr trac a ffordd ydy Matt Illingworth (ganwyd 25 Gorffennaf 1968 Westcliff, Essex). Mae'n reidiwr cryf iawn ym maes Pursuit a Threial Amser unigol a thîm ar y trac a'r ffordd, ac wedi ennill medal arian drost Brydain yn Nhreial Amser Tîm Gemau'r Gymanwlad yn 1994, medal arian yn Pursuit Tîm ac efydd yn y Pursuit unigol yng Ngemau'r Gymanwlad 1998.

Torodd record cystadleuaeth ar gyfer y pellter o 10 milltir yn 1992 a record 30 milltir yn 1998.

Erbyn hyn mae'n byw yn Wellington, Seland Newydd ac yn cymryd rhan mewn triathlonau 'Ironman'.

Canlyniadau

Trac
1996
3ydd Cymal Yr Almaen, Cwpan y Byd Trac UCI, Pursuit Tîm, (gyda Rob Hayles, Chris Newton, Bryan Steel)
3ydd Cymal Yr Eidal, Cwpan y Byd Trac UCI, Pursuit Tîm, (gyda Shaun Wallace, Chris Newton, Bryan Steel)

1997
1af Cymal Gwlad Groeg, Cwpan y Byd Trac UCI, Pursuit Tîm

1998
2il  Pursuit Tîm, Gemau'r Gymanwlad (gyda Jon Clay, Rob Hayles & Colin Sturgess)
3ydd  Pursuit, Gemau'r Gymanwlad

1999
1af  Pursuit Tîm, Pencampwriaethau Cenedlaethol Trac Prydain (gyda Russell Downing, Chris Newton & Julian Winn)
2il Pursuit, Pencampwriaethau Cenedlaethol Trac Prydain

Ffordd 
1992
1af Cymal 2, Ras Premier Calendar, 3 ddiwrnod Girvan

1994
2il  Treial Amser Tîm, Gemau'r Gymanwlad

1998
3ydd Cyfres Premier Calendar
1af Ras Premier Calendar, 2 ddiwrnod Silver Spoon
1af Cymal 1, Silver Spoon
2il Cymal 2, Silver Spoon
1af Cymal 3, Ras Premier Calendar, 3 ddiwrnod Girvan
1af Cymal 4, Ras Premier Calendar, 3 ddiwrnod Girvan

1999
1af Pencampwriaethau Cenedlaethol Treial Amser, CTT 10 milltir
2il Ras Premier Calendar, 2 ddiwrnod Silver Spoon
2il Cymal 1, Silver Spoon
3ydd Cymal 3, Silver Spoon

2000
2il Pencampwriaethau Cenedlaethol Treial Amser, CTT 50 milltir
3ydd Pencampwriaethau Cenedlaethol Treial Amser, CTT 10 milltir

Cyfeiriadau

Genedigaethau 1968
Seiclwyr Seisnig
Pobl o Essex
Rob Warner

Beiciwr mynydd lawr allt proffesiynol Seisnig ydy Rob Warner (ganwyd 20 Ebrill 1970, Reading, Berkshire). 
Cyn troi'n reidiwr proffesiynol yn 1993, bu Warner yn gwithio yn ffatri Rover Rhydychen am chwe mis ar y linell gynhyrchu yn adeiladu car y Rover 800. Ar ôl reidio dros  Saracen gyda Steve Peat ac yna MBUK, arwyddodd gytundeb gyda Giant Bicycles.

Yn 1996, daeth Rob yn y Prydeiniwr cyntaf erioed i ennill cymal o Gwpan y Byd Beicio Mynydd, UCI, cyflawnodd hyn yng nghymal Kaprun, Awstria. Ef hefyd oedd Pencampwr Beicio Mynydd Lawr Allt Prydain yn 1997, 1998 a 2001.

Y tu allan i gystadlu mae Warner wedi troi ei law at gyflwyno ar y teledu, bu'n cyflwyno'r Red Bull 2007 X Fighters Freestyle Motocross events gyda'r cyn rwyfwr Olympaidd, James Cracknell.

Cyfeiriadau

Genedigaethau 1970
Seiclwyr Seisnig
Cyflwynwyr teledu Seisnig
Steve Peat

Beiciwr mynydd lawr allt proffesiynol Seisnig ydy Steve Peat (ganwyd 17 Mehefin 1974, Chapeltown, De Swydd Efrog). Cyn dechrau ei yrfa fel beiciwr proffesiynol, roedd Peat yn blymiwr llawn amser. Mae'n briod i Adele Croxon ac mae ganddynt fab, Jake Peat.

Dechreuodd Peat ei yrfa heb fawr o lwyddiant yn nhîm Saracen ynghyd â Rob Warner, cyn symyd i dîm MBUK yng nghanol yr 1990au. Reidiodd dros GT Bicycles tuag at ddiwedd yr 1990au cyn ymuno â thîm Orange rhwng 2002 a 2005. Mae eisoes wedi ymuno â thîm Santa Cruz Syndicate ar gyfer tymor 2006, arhosodd yn y tîm ar gyfer tymor 2007 hefyd.

Mae ei lwyddianau diweddar yn cynnwys dod yn ail ym Mhencampwriaethau Beicio Mynydd Lawr Allt y Byd yn 2000, 2001 a 2002, ac ennill y Pencampwriaethau yn 2002, 2004 a 2006.

Mae Peat hefyd yn ymwneud â dylunio a cynhyrchu dillad arbennig ar gyfer reidio i gwmni Royal Racing, mae Peat yn ranol berchen ar y cwmni. Mae Peat hefyd yn ymwneud â academiau ieuenctid yn y chwaraeon ac yn cefnogwr mawr o gael plant i ymwneud â'r chwaraeon.

Cyfeiriadau
Gwefan swyddogol Steve Peat 
Proffil ar dewielersite.net

Peat, Steve
Peat, Steve
Christophe Agnolutto

Seiclwr proffesiynol Ffrengig oedd Christophe Agnolutto (ganwyd 6 Rhagfyr 1969, Soisy-Sur-Montmorency, Paris).

Ei gampweithiau pennaf yw ennill cymal 7 yn Tour de France 2000 ar ôl reidio ar ei ben ei hun am 80 o'r 127 kilomedr o Tours i Limoges. Mewn steil tebyg, enillodd Tour de Suisse 1997 yn annisgwyl, pan na aeth yr enwogion yn y ras ar ei ôl pan dorrodd i ffwrdd o flaen y ras ar yr ail gymal, nid oedd unrhyw un yn gallu adennill yr amser a gollasont iddo yn y cymal hon a daliodd ymlaen i grys yr arweinydd hyd ddiwedd y ras.

Ymddeolodd Agnolutto ar ddiwedd tymor rasio 2006.

Canlyniadau
1997
1af Tour de Suisse (2.1)
1af Cymal 2, Tour de Suisse (2.1)
1af A Travers le Morbihan (1.2)
97fed Tour de France

1998
1af Cymal 6, Tour de Romandie (2.HC)
31af Tour de France

1999
1af Brenin y Mynyddoedd Tour de Luxembourg (2.2)

2000
66ed Tour de France (2.HC)
1af Cymal 7, Tour de France

2001
120fed Tour de France

2002
144ydd Tour de France

2004
3ydd Tour de la Region Wallonne (2.3)

2005
1af Cymal1, Tour du Poitou Charentes de la Vienne (2.1)

Cyfeiriadau

Ffrancod yr 20fed ganrif
Ffrancod yr 21ain ganrif
Genedigaethau 1969
Pobl o Baris
Seiclwyr Ffrengig
Lucien Aimar

Seiclwr proffesiynol Ffrengig oedd Lucien Aimar (ganwyd 28 Ebrill 1941, Hyères, Ffrainc), a oedd yn nodweddiadol ym myd seiclo yn yr 1960au a'r 1970au, enillodd y Tour de France yn 1966.

Canlyniadau
1962
1af Paris-Briare

1963
1af   Pencampwriaethau Cenedlaethol Ras Ffordd Ffrainc

1966
1af    Tour de France

1967
1af Pedwar diwrnod Dunkirk
 6ed Tour de France
1af Cymal 8,  Tour de France
7fed Giro d'Italia
1af Treial Amser Dringo Allt Faron Mount
1af Commentary
1af Quillan

1968
1af   Pencampwriaethau Cenedlaethol Ras Ffordd Ffrainc
1af Poiré-on-Life
1af Creusot
1af Field-on-Tarentaise
1af Pernod Prestige
7fed Tour de France

1969
 30fed Tour de France

1970
1af Cymal 5, GP Midi Libre
17fed Tour de France

1971
1af Oradour-on-Glane
1af Villefranche
1af Biot
9fed overall – Tour de France

1972
1af Excideuil
17th overall – Tour de France

1973
1af Garancières in Beauce
1af Plessala
17fed Tour de France

Cyfeiriadau

Dolenni allanol
  Canlyniadau ar memoire-du-cyclisme.net 

Ffrancod yr 20fed ganrif
Genedigaethau 1941
Enillwyr y Tour de France
Pobl o Var
Seiclwyr Ffrengig
Techniquest

Canolfan wyddoniaeth ym Mae Caerdydd yw Techniquest. Fe'i agorwyd ym 1986, ac ers hynny mae canolfannau Techniquest eraill wedi agor yn Llanberis, Prifysgol Glyndŵr a Pharc Thema Oakwood. Mae Techniquest yn elusen addysgiadol sy'n delio gyda'r gwyddoniaethau, yn enwedig Ffiseg, Mathemateg a Seryddiaeth.

Dolenni allanol 
  Gwefan swyddogol

Adeiladau ac adeiladwaith yng Nghaerdydd
Amgueddfeydd Cymru
Sefydliadau 1986
Dave Lloyd

Seiclwr trac a ffordd proffesiynol oedd Dave Lloyd (ganwyd 12 Hydref 1949).

Dechreuodd rasio 1969 gan fwynhau gyrfa amatur llwyddiannus am sawl blwyddyn, gan ddod yn seithfed yn y Milk Race a chystadlu yng Ngemau Olympaidd 1972 ym München. Trodd yn broffesiynol yn 1973 gan arwyddo cytundeb gyda Raleigh, a thros y tri blynedd canlynol enillodd Bencampwriaeth pursuit 5 kilomedr ddwywaith a gosododd record newydd cenedlaethol dros 50 milltir ar y ffordd. Yn 1976, gorfodwyd ef i gymryd ysbaid o dair mlynedd o rasio oherwydd cyflwr ei galon. Wedi ei wellhad, dychwelodd i rasio amatur. Am y chwe mlynedd canlynol roedd yn domineiddio rasio amatur ym Mhrydain, gan ennill 125 o'r 133 a gymerodd rhan ynddynt. Dychwelodd at rasio proffesiynol yn 1984 gan ymddeol o'r chwaraeon dwy flynedd yn ddiweddarach. Erbyn heddiw mae'n hyfforddwr seiclo.

Bu hefyd yn adeiladu fframiau beic am 13 mlynedd. Ynghyd a'i wraig Chris, dyfeisiodd y Skinsuit. Mae Dave lloyd yn byw yn ne'r Wirral, Swydd Gaer.

Dolenni Allanol
Gwefan swyddogol Dave Lloyd

Cyfeiriadau

Lloyd, Dave
Lloyd, Dave
Lloyd, Dave