alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
Safle du

Term milwrol am leoliad, lle cynhalir prosiect du yw safle du (Saesneg: black site). Yn ddiweddar, defnyddir y term i ddisgrifio carchardai cudd, fel arfer tu allan i dir mawr ac awdurdod cyfreithiol Unol Daleithiau America, ac sydd ag ond ychydig neu ddim cydnabyddiaeth nac arolygiaeth wleidyddol neu gyhoeddus. Gall gyfeirio at gyfundrefnau a reolir gan y Gwasanaeth Cyfrin Canolog (CIA) a ddefnyddir gan yr Unol Daleithiau yn y Rhyfel yn erbyn Terfysgaeth i gaethiwo rhai a ddrwgdybir o fod yn frwydrwyr gelyniaethus. Un o'r amcanion honedig yw i gaethiwo rhai a ddrwgdybir o fod yn derfysgwyr tua allan i Ddeddf Arolygiaeth Cudd-wybodaeth, sy'n awdurdodi goruchwyliaeth Gyngresol. Mae pwrpasau eraill, yn ôl adroddiad Chwefror 2007 Senedd Ewrop, yn cynnwys caethiwo carcharorion wrth i awyrennau'r CIA a ddefnyddir yn y rhaglen alltudiaeth hynod hedfan trwy diriogaeth Ewropeaidd.

Cydnabuwyd bod y CIA yn cynnal carchardai cudd gan Arlywydd yr Unol Daleithiau George W. Bush mewn araith ar 6 Medi, 2006. Dywedodd The Washington Post yn Nhachwedd 2005 bod safleoedd duon yn bodoli, a dywedodd rhai NGOau hawliau dynol eu bod yn bodoli cyn hynny. Mae nifer o wledydd Ewrop wedi gwadu'n swyddogol eu bod yn cynnal safleoedd duon i garcharu terfysgwyr neu'n cydweithredu yn rhaglen alltudiaeth hynod yr Unol Daleithiau. Nid oes unrhyw wlad wedi cadarnháu ei bod yn cynnal safleoedd duon. Ond, yn ôl adroddiad yr Undeb Ewropeaidd, a fabwysiadwyd ar 14 Chwefror, 2007 gan fwyafrif o Senedd Ewrop (382 o ASEau yn pleidleisio o blaid, 256 yn erbyn a 74 yn ymwrthod), gweithredodd y CIA 1245 o deithiau awyr, a dywedodd nid oedd yn amhosib i wrth-ddweud tystiolaeth neu awgrymiadau bod canolfannau carcharu cyfrinachol yn cael eu gweithredu yng Ngwlad Pwyl a Rwmania. Mae'r adroddiad hwn yn "difaru bod gwledydd Ewropeaidd wedi bod yn gollwng rheolaeth dros eu gofod awyr a meysydd awyr trwy droi llygad ddall neu dderbyn teithiau awyr a weithredwyd gan y CIA sydd, mewn rhai achosion, yn cael eu defnyddio ar gyfer cludiant anghyfreithlon carcharorion".

Cyfeiriadau 

Camdriniaethau hawliau dynol
Carcharau
Diogelwch cenedlaethol
Rhyfel yn erbyn Terfysgaeth
Cynghreiriaid yn y Rhyfel yn erbyn Terfysgaeth

Dyma restr o gynghreiriaid yn y Rhyfel yn erbyn Terfysgaeth yn ôl ymgyrch neu wrthdaro.

Affganistan

Aelodau NATO sy'n cyfrannu lluoedd

Gwladwriaethau ac endidau eraill sy'n cyfrannu lluoedd

 Cynghrair y Gogledd

Irac

Aelodau lluoedd y glymblaid yn Irac

Gwladwriaethau ac endidau eraill sy'n cyfrannu lluoedd
 Peshmerga Cyrdistan

 Nagorno-Karabakh (Armenia)

Libanus

Y Philipinau

Sawdi Arabia

Somalia

Wasiristan

Rhyfel yn erbyn Terfysgaeth
Thrace

Mae Thrace (Groeg: Θράκη, Thráki; Groeg Attig:  Thrāíkē neu  Thrēíkē; Lladin: Thracia) yn ardal yn ne-ddwyrain Ewrop. Heddiw defnyddir Thrace am diriogaeth sy'n ymestyn dros dde-ddwyrain Bwlgaria (Gogledd Thrace), gogledd-ddwyrain Gwlad Groeg (Gorllewin Thrace), a rhan Ewropeaidd Twrci (Dwyrain Thrace). Gelwir y rhan yn Nhwrci hefyd yn "Rumeli". Roedd yr hen Thrace (y tiriogaethau lle roedd y Thraciaid yn byw) hefyd yn cynnwys rhan o ddwyrain Serbia a dwyrain Gweriniaeth Macedonia.

Roedd y Thraciaid wedi ei rhannu yn nifer o lwythau, heb fod wedi uno yn un wladwriaeth. Ymsefydlodd rhai Groegiaid yno o'r 6g CC. ymlaen, a chafodd diwylliant Groeg gryn ddylanwad yn yr ardal. Ymddangosodd rhai Thraciaid, megis Orpheus, ym mytholeg Roeg. Daeth yr ardal yn rhan o Ymerodraeth Persia wedi iddi gael ei choncro gan Darius Fawr yn 513 cC - 512 CC. Wedi i'r Persiaid encilio, rhannwyd Thrace yn dair rhan. Yn y 4g CC. concrwyd Thrace gan Philip II, brenin Macedon a bu dan reolaeth y Macedoniaid hyd nes i'r Rhufeiniaid eu gorchfygu ym Mrwydr Pydna yn 168 CC. a chymeryd meddiant o Thrace. Yn 279 CC, symudodd Celtiaid o Gâl i Thrace ac ymsefydlu yno hyd ddiwedd y ganrif.

Am gyfnod, roedd Thrace yn nifer o deyrnasoedd hanner-annibynnol dan reolaeth Rhufain, ond wedi cyfnod o derfysg daeth yn dalaith Rufeinig Thracia yn 46. Roedd y llengoedd yn Moesia yn gyfrifol am ddiogelwch y dalaith. Yn ddiweddarach bu ymladd am Thrace rhwng yr Ymerodraeth Fysantaidd a Bwlgaria, nes i'r Ymerodraeth Otomanaidd gymeryd meddiant o'r ardal yn y 14g a dal gafael arni am bum canrif.

Thraciaid enwog
Orpheus mewn mytholeg.
Democritus athronydd a mathemategydd Groegaidd o Abdera, Thrace
Protagoras athronydd Groegaidd o Abdera.
Spartacus arweinydd gwrthryfel y caethweision yn erbyn Rhufain.
Maximinus Thrax, Ymerawdwr Rhufeinig.

Llyfryddiaeth
Hoddinott, R.F., The Thracians, 1981.
Ilieva, Sonya,  Thracology, 2001

Balcanau
Daearyddiaeth Bwlgaria
Daearyddiaeth Gwlad Groeg
Daearyddiaeth Twrci
Hanes Ewrop
Hanes Bwlgaria
Hanes Gwlad Groeg
Hanes Twrci
Yr Henfyd
Gerwyn Williams

Mae Gerwyn Wiliams (ganed 1963) yn fardd Cymraeg a enillodd y Goron yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru Nedd a'r cyffiniau 1994.

Magwyd ef yn Llangefni ac yn y Trallwng. Astudiodd yng Ngholeg Prifysgol Cymru, Aberystwyth lle graddiodd yn y Gymraeg. Cafodd swydd fel darlithydd yn y Gymraeg yng Mhrifysgol Bangor lle mae bellach yn Athro. Bu'n un o olygyddion Taliesin rhwng 1993 a 1998.  Ers 2009, ef yw golygydd Cyfres y Meddwl a'r Dychymyg Cymreig a gyhoeddir gan Wasg Prifysgol Cymru.

Gweithiau
 Colli Cyswllt (1984)
 Rhwng y Cwn a'r Brain (1988)
 Cydio'n dynn (1997)
 Y rhwyg: arolwg o farddoniaeth Gymraeg ynghylch y Rhyfel Byd Cyntaf (1993)
 Rhyddid y nofel (golygydd) (1999)
 Gorau Cyfarwydd: Detholiad o Ddarlithoedd ac Ysgrifau Beirniadol Bedwyr Lewis Jones (2002)
 Tafarn Tawelwch (2003)
 Tir neb: rhyddiaith Gymraeg a'r Rhyfel Byd Cyntaf (1996)
 Rhyddid y Nofel (gol.) (1999)
 Tynnu Gwaed (1983)
 Tir Newydd: Agweddau ar Lenyddiaeth Gymraeg a'r Ail Ryfel Byd (2005)

Academyddion Cymreig
Beirdd Cymraeg
Genedigaethau 1963
Llenorion Cymraeg
Llenorion Cymreig yr 20fed ganrif
Llenorion Cymreig yr 21ain ganrif
Ysgolheigion Cymraeg
Alwyn D. Rees

Ysgolhaig a golygydd Cymreig oedd Alwyn David Rees (27 Mawrth 1911 – Rhagfyr 1974), a ysgrifennodd fel Alwyn D. Rees. Roedd yn ddarlithydd prifysgol a ddaeth yn adnabyddus fel awdur nifer o lyfrau ac fel golygydd y cylchgrawn Barn.

Ganed Alwyn D. Rees yn Llanarel, Coalbrook, Gorseinon; roedd ei dad yn weindiwr mewn pwll glo. Daeth ei frawd Brinley Rees hefyd yn adnabyddus, ac yn ddiweddarach ysgrifennodd y ddau lyfr, Celtic Heritage, sy'n ceisio gosod yr etifeddiaeth Geltaidd mewn fframwaith ehangach Indo-Ewropeaidd, ar y cyd. Astudiodd yng Ngholeg Prifysgol Cymru, Aberystwyth gan raddio mewn Daearyddiaeth ac Anthropoleg yn 1933. Bu'n diwtor yn Adran Allanol y coleg o 1936 hyd 1946, yna'n ddarlithydd yn yr Adran Daearyddiaeth ac Anthropoleg hyd 1949 pan apwyntiwyd ef yn Gyfarwyddwr yr Adran Efrydiau Allanol. Ystyrir ei lyfr Life in a Welsh countryside, astudiaeth gymdeithasegol o bentref Llanfihangel yng Ngwynfa, yn glasur.

Daeth yn olygydd y cylchgrawn Barn yn Chwefror 1966, a daeth i amlygrwydd cenedlaethol trwy ei ysgrifau ynddo. Roedd yn gefnogwr brŵd i ymgyrchoedd Cymdeithas yr Iaith Gymraeg. Bu hefyd yn olygydd Yr Einion/The Welsh Anvil o 1949 hyd 1958.

Gweithiau
 Adfeilion : sylwadau ar argyfwng ein dyddiau ni (1943)
 Celtic Heritage: ancient tradition in Ireland and Wales (gyda Brinley Rees) (1961)
 Life in a Welsh countryside : a social study of Llanfihangel yng Ngwynfa (1996)
 Sylfeini gweriniaeth
 Welsh rural communities (golygydd gyda Elwyn Davies) (1960)
 Ym marn Alwyn D. Rees, casgliad o'i erthyglau yn Barn, wedi'u golygu gan Bobi Jones (1976)

Genedigaethau 1911
Marwolaethau 1974
Ysgolheigion Cymraeg
Golygyddion Cymreig
Sarah Teather

Aelod Seneddol Dwyrain Brent yw Sarah Louise Teather (ganwyd 1 Mehefin 1974). Mae hi'n aelod o blaid y Democratiaid Rhyddfrydol.

Dolen allanol
 Gwefan swyddogol 

Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig
Gwleidyddion Seisnig yr 21ain ganrif
Gwleidyddion y Democratiaid Rhyddfrydol
Genedigaethau 1974
Merched yr 20fed ganrif
Merched yr 21ain ganrif
Gwilym Tilsley

Bardd oedd Gwilym Richard Tilsley (enw barddol: Tilsli; 26 Mai 1911 – 30 Awst 1997). Fe'i ganed yn Nhŷ-llwyd, ger Llanidloes, Powys. Roedd yn archdderwydd yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru o 1969 i 1972.

Bywgraffiad
Bu'n ddisgybl yn ysgol gynradd Manledd ac ysgol uwchradd sir Llanidloes. Yna ymunodd â Phrifysgol  Aberystwyth a Wesley House, Caergrawnt.

Priododd ag Anne Eluned Jones (1908–2003) ym 1945. Ganwyd mab iddynt, Gareth Maldwyn Tilsley, ym 1946.

Gweinidog
Fel gweinidog Methodist, gwasanaethodd yng Nghomins Coch ger Machynlleth (1939 i 1942), Pontrhydygroes yng Ngheredigion (1942 i 1945), Aberdâr (1945 i 1950), Bae Colwyn (1950 i 1955), Llanrwst (1955 i 1960), Caernarfon (1960 i 1965), y Rhyl (1965 i 1970) a Wrecsam (1970 i 1975) cyn ymddeol i Brestatyn.

Bardd
Nodweddir gwaith barddonol Tilsli gan serch a chydymdeimlad diffuant â gweithwyr diwydiannol Cymru, ffrwyth ei gyfnodau fel gweinidog ym maes glo De Cymru ac ardaloedd llechi'r gogledd. Enillodd y Gadair yn Eisteddfod Genedlaethol Caerffili, 1950 gyda'r awdl rymus 'Moliant i'r Glöwr'. Enillodd y Gadair am yr ail waith yn 1957 gyda'r awdl 'Cwm Carnedd', seiliedig ar fywyd chwarelwyr Gogledd Cymru.

Ysgrifennodd nifer o eiriau emynau Cymraeg, yn cynnwys "Am ffydd, nefol dad, y deisyfwn".

Cyhoeddwyd ei gerddi yn y gyfrol Y Glöwr a cherddi eraill (1958).

Cyfeiriadau

Archdderwyddon
Beirdd Cymraeg
Gweinidogion Methodist Cymreig
Genedigaethau 1911
Llenorion Cymreig yr 20fed ganrif
Marwolaethau 1997
Pobl o Bowys
George Buchanan

Roedd George Buchanan, (Gaeleg yr Alban: Seoras Bochanan, Chwefror 1506 - 28 Medi, 1582) yn hanesydd a dyneiddiwr Albanaidd a rhan o'r mudiad Monarchomach.

Ganed ef yn Killearn, ger Stirling, a bu farw ei dad yn ieuanc gan adael y teulu yn dlawd. Yn 1520 gyrrodd ei ewythr, James Heriot, ef i astudio i Brifysgol Paris, ond pan fu farw ei ewythr yn 1522 ni allodd barhau yno. Dychwelodd i'r Alban, lle cymerodd ran mewn ymgyrch filwrol aflwyddiannus i Loegr. Aeth i Brifysgol St Andrews, lle graddiodd yn B.A. yn 1525, yna dychwelodd i Brifysgol Paris lle graddiodd yn M.A. yn 1528.

Roedd gan Buchanan ddiddordeb yn y syniadau Protestannaidd newydd, ond parhaodd yn aelod o'r Eglwys Gatholig yr adeg yma. Pan fu erlid ar y Lutheriaid yn yr Alban yn 1539 ffôdd i Baris, ond pan ddarganfu fod ei elyn, y cardinal David Beaton, yno, aeth ymlaen i Bordeaux, lle daeth yn athro Lladin yng Ngholeg Guienne. Ysgrifennodd nifer o'i weithiau gorau yma, ac roedd Michel de Montaigne yn un o'i fyfyrwyr. Yn 1542 neu 1543 dychwelodd i Baris, yna yn 1547 aeth i Brifysgol Coimbra, Portiwgal. Yma cyhuddwyd ef o fod yn ddilynydd Luther, a charcharwyd ef am saith mis. Dychwelodd i Baris, yna yn 1560 neu 1561 i'r Alban, lle daeth yn diwtor i'r frenhines ieuanc, Mari I. Erbyn hyn roedd yn Brotestant agored. Yn ddiweddarach daeth yn diwtor i'w mab, Iago VI. Bu farw yng Nghaeredin yn 1582, gan gael ei gladdu ym mynwent Greyfriars.

Ysgrifennodd nifer fawr o weithiau, ac ystyrir ef yn un o awduron Lladin gorau y cyfnod modern. Ymhlith ei weithiau pwysicaf mae De Jure Regni, lle awgryma fod grym yn dod o'r bobl, yn hytrach nag o'r brenin, a Rerum Scoticarum Historia, a orffennodd ychydig cyn ei farwolaeth, sy'n adrodd hanes yr Alban. Yn y llyfr hwn, ef oedd y cyntaf i nodi fod grŵp o ieithoedd ym Mhrydain ac Iwerddon a hen iaith Gâl oedd ar wahan i'r ieithoedd Lladin a'r ieithoedd Germanaidd, a galwodd hwy yr ieithoedd Galaidd. Ef oedd y cyntaf i ddefnyddio'r gair Celt am rai o drigolion Prydain ac Iwerddon, gan awgrymu fod Gwyddeleg a Gaeleg yr Alban wedi cyrraedd yno gydag ymfudwyr o dde Gâl. Nid oedd ef yn cynnwys y Brythoniaid yn ei ddefnydd o'r term "Celt".

Genedigaethau 1506
Hanesyddion Albanaidd
Llenorion Albanaidd yn yr iaith Ladin
Marwolaethau 1582
Cartimandua

Roedd Cartimandua neu Cartismandua (a deyrnasodd o tua 43 - 69) yn frenhines y Brigantes, sef llwyth Celtaidd yng ngogledd Lloegr.

Daw'r wybodaeth am Cartimandua o weithiau'r hanesydd Rhufeinig Tacitus. Mae Tacitus yn sôn amdani gyntaf yn y flwyddyn 51, ond roedd eisoes wedi bod mewn grym am rai blynyddoedd cyn hynny. Gwnaeth hi a'i gŵr, Venutius, gynghrair â'r Rhufeiniaid a pan ffôdd Caradog at y Brigantes wedi iddo gael ei orchfygu gan Publius Ostorius Scapula tua'r flwyddyn 51, cymerodd ef yn garcharor a'i drosglwyddo i'r Rhufeiniaid.

Rywbryd wedyn, ysgarodd Cartimandua ei gŵr Venutius, a chymerodd ei gludydd arfau, 
Vellocatus, yn ei le. Datblygodd rhyfel rhyngddi hi a Venutius. Pan ymosododd Venutius ar ei theyrnas yn y flwyddyn 57, cafodd Cartimandua gefnogaeth y Rhufeiniad, a yrrodd filwyr i'w hamddiffyn.

Ym Mlwyddyn y Pedwar Ymerawdwr. 69 OC., manteisiodd Venutius ar yr anghydfod ymhlith y Rhufeiniaid i ymosod eto. Y tro hwn cipiodd y deyrnas. Gyrrodd y llywodraethwr Rhufeinig, Marcus Vettius Bolanus, filwyr i achub Cartimandua o afael Venutius, ond ni allasant adfer y deyrnas iddi. Nid oes cofnod pellach amdani.

Y Celtiaid
Rondo

Am y mydr telynegol, gweler rondeau.

Ffurf gerddorol sy'n cynnwys thema ailadroddol gyda symudiadau cyferbynnol wedi'u plethu ynddi yw rondo. Ei ffurf symlach yw ABACADA, lle mae "A" yn cynrhycioli thema'r rondo a "B/C/D" yn cynrychioli'r penodau neu symudiadau cyferbynnol. Mae sawl thema yn cael ei ddatblygu felly. Roedd yn ffurf boblogaidd iawn gan gyfansoddwyr mawr y 18g, e.e. Mozart, ac fe'i datblygwyd gan Beethoven, Schubert ac eraill trwy ei chyfuno a'r ffurf sonata.

Cerddoriaeth
Ffurfiau cerddorol
Termau Cerddoriaeth
George Vancouver

Fforiwr a llywiwr llongau o Sais oedd George Vancouver (22 Mehefin 1757 - 10 Mai 1798).

Hwyliodd gyda James Cook ar ail a thrydedd fordaith y morwr hwnnw a chafodd ei ddyrchafu'n gapten yn 1794. Gwnaeth waith syrfeio ar arfordiroedd Awstralia a Seland Newydd ond fe'i cofir yn bennaf am ei waith siartio arloesol ar hyd arfordiroedd gorllewinol Gogledd America yn y 1790au. Hwyliodd o gwmpas Ynys Vancouver yn 1795 ac enwir yr ynys honno a dinas Vancouver ar ei ôl.

Cyfeiriadau

Cartograffwyr
Fforwyr y 18fed ganrif
Fforwyr Seisnig
Genedigaethau 1757
Hanes Canada
Marwolaethau 1798
Morwyr Seisnig
Saeson y 18fed ganrif
Vancouver
Mynydd-y-garreg

Pentref yng nghymuned Cydweli, Sir Gaerfyrddin, Cymru, yw Mynydd-y-garreg (hefyd Mynydd-y-Garreg; weithiau Mynyddygarreg). Fe'i lleolir 2 filltir i'r gogledd-ddwyrain o dref Cydweli ger bryn isel Mynydd-y-Garreg, yn rhan isaf Cwm Gwendraeth. Rhed Afon Gwendraeth Fach heibio i'r pentref.

Ganwyd y cyn-chwaraewr rygbi enwog a sylwebydd chwaraeon Ray Gravell yn y pentref ar 3 Medi, 1951.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Cyfeiriadau

Pentrefi Sir Gaerfyrddin
Cydweli
God Defend New Zealand

Un o ddwy anthem genedlaethol Seland Newydd yw God Defend New Zealand ("Amddiffyned Duw Seland Newydd"). God Save the Queen yw'r llall.

Ysgrifennwyd y geiriau Saesneg yn yr 1870au gan Thomas Bracken (1843–1898), bardd a gwleidydd o Dunedin. Trefnwyd cystadleuaeth i ddarparu alaw iddo ym 1876. Enillwyd honno gan y cerddor John Joseph Woods (1849–1934). Ysgrifennwyd fersiwn â geiriau o iaith Maori gan Thomas Henry Smith (1824–1907) ym 1878. Yn y blynyddoedd i ddod daeth y gân yn fwyfwy poblogaidd. Erbyn y 1970au roedd mudiad i wneud God Defend New Zealand yn anthem genedlaethol y wlad yn lle God Save the Queen. Yn y diwedd, ym 1977, rhoddwyd staws anthem genedlaethol i'r ddau ohonyn nhw ar y cyd. Ers diwedd y 1990au, yr arfer arferol wrth berfformio God Defend New Zealand yn gyhoeddus yw perfformio pennill cyntaf ddwywaith, yn gyntaf ym Maori ac wedi hynny yn Saesneg.

Geiriau

Cyfeiriadau

Seland Newydd
Caneuon Seland Newydd
Anthemau Oceania
La Marseillaise

La Marseillaise ("Cân Marseille") yw anthem genedlaethol Ffrainc. Cyfansoddwyd hi gan Rouget de Lisle yn Strasbourg fin nos y 25ain o Ebrill, wedi i Ffrainc gyhoeddi rhyfel yn erbyn Ymerawdwr Awstria. Y teitl gwreiddiol oedd Chant de guerre pour l'armée du Rhin ("Rhyfelgan i Fyddin Afon Rhein").

Cafodd y gân ei chanu am y tro cyntaf gan filwyr Marseille oedd wedi dod i Baris i gefnogi'r Chwyldro Ffrengig, a rhoddwyd yr enw La Marseillaise arni. Cyhoeddwyd La Marseillaise yn anthem genedlaethol ar 14 Gorffennaf, 1795. Dan ymerodraeth Napoleon ac ar ôl adfer y teulu brenhinol, gwaharddwyd y gân, ond wedi'r chwyldro yn 1830 fe'i gwnaed yn anthem genedlaethol eto dan y Drydedd Weriniaeth.

Defnyddiwyd y dôn ar gyfer Yr Internationale pan gyfansoddwyd geiriau y gân honno gyntaf, ond yn ddiweddarch cafodd dôn arall.

Er bod gan y gân wreiddiol nifer o benillion, dim ond y pennill cyntaf a genir yn Ffrainc fel rheol:

<div style="float:left;margin:0 0 .5em 1em;" class="toccolours">

Marseillaise, La
Ffrainc
Marwysgafn

Math arbennig o gerdd a geir yng nghanu Beirdd y Tywysogion yw'r farwysgafn. Ystyr y gair marwysgafn yw 'cân ar wely angau' (marw + ysgafn o'r gair Lladin scamnum sef 'mainc'). Roedd yn gerdd o gyffes gan y bardd cyn iddo farw. Ceir cerddi tebyg yn Iwerddon hefyd.

Ceir yr enghraifft gynharaf sydd ar glawr gan Meilyr Brydydd, a gyfansoddwyd rywbryd ar ôl 1137, ond mae'n amlwg fod y genre yn hŷn na hynny. Ceir enghreifftiau diweddarach gan Cynddelw Brydydd Mawr a Bleddyn Fardd yn ogystal.

Cyffesu pechodau a gofyn maddeuant yw hanfod y cerddi hyn. Mae'r beirdd yn cyfarch Duw yn yr un termau a gyda'r un ymadroddion ag y byddent yn cyfarch arglwyddi a thywysogion. Ym marwysgafn Meilyr Brydydd mae'r bardd yn cloi trwy ofyn am orffwysfa ymhlith y saint ar Ynys Enlli.

Ffynhonnell
J. E. Caerwyn Williams (gol.), Gwaith Meilyr Brydydd a'i ddisgynyddion (Caerdydd, 1994).

Barddoniaeth Gymraeg
Beirdd y Tywysogion
Marwolaeth
Termau llenyddol
Rhigwm

Cerdd neu bennill ffwrdd-â-hi, ddiymdrech neu ddiawen yw rhigwm (lluosog: rhigymau; gair benthyg o'r Saesneg rigmarole). Tueddir i ddefnyddio'r gair i ddisgrifio cynnyrch barddonol beirdd gwael neu gyffredin, heb fawr o gamp lenyddol iddo, tebyg i doggerel yn Saesneg. Yn aml ceir digrifwch yn elfen amlwg yn y rhigwm. Mae'n gallu golygu chwedl neu res hir o bethau yn ogystal, ond nid dyna'r ystyr arferol yn y Gymraeg.

Fodd bynnag, dewisodd y bardd T. H. Parry-Williams ddefnyddio'r gair i ddisgrifio rhai o'i gerddi rhydd ei hun, e.e. yn y gyfrol Cerddi (1931), a rennir yn sonedau a rhigymau, a Synfyfyrion (1937) hefyd.

Cyfeiriadau

Termau llenyddol
Barddoniaeth Gymraeg
Gwasg Gomer

Mae Gwasg Gomer yn gwmni argraffu Cymreig. Ar un adeg roedd yn un o'r cyhoeddwyr llyfrau Cymraeg mwyaf yng Nghymru. Fe'i sefydlwyd ym 1908 gan yr argraffydd a chyhoeddwr John David Lewis (1859 - 1914), ar sail busnes argraffu a ddechreuwyd ganddo ym 1892 yn Llandysul, Ceredigion; mae'r wasg yn dal i gael ei rhedeg yn y pentref heddiw. Fe'i henwir ar ôl yr awdur Joseph Harris (Gomer) (1773-1825).

Ehangodd y wasg trwy brynu Gwasg Aberystwyth ym 1945. Dros y blynyddoedd mae enw Gwasg Gomer wedi bod yn gysylltiedig â rhai o awduron mwyaf llenyddiaeth Gymraeg yr ugeinfed ganrif, yn cynnwys D. J. Williams, T. Llew Jones, T. H. Parry-Williams, Islwyn Ffowc Elis, T. Rowland Hughes, Siân Lewis a Waldo Williams. Un o gymeriadau mwyaf poblogaidd y wasg yw Sali Mali.

Yn Medi 2019 cyhoeddwyd y byddai cwmni Gomer yn cau eu adran gyhoeddi ond yn parhau gyda'r gwaith argraffu. Roedd hyn yn nodi diwedd 127 mlynedd o gyhoeddi. Dywedodd rheolwr y cwmni, Jonathan Lewis, y byddai'r newid strategol hwn yn sicrhau dyfodol y staff o 55. Yn 2021 cyhoeddwyd bod yr adran gyhoeddi wedi ei werthu i gwmniau Y Lolfa ac Atebol gan gynnwys catalog o dros 2,500 o lyfrau. Prynodd Y Lolfa y catalog o lyfrau i oedolion a rhan fwyaf o'r ffuglen gwreiddiol i blant. Prynodd Atebol yr holl lyfrau plant a chynnwys addysgiadol.

Cyfeiriadau

Dolenni allanol 
 Gwefan Gwasg Gomer

Cwmnïau a sefydlwyd ym 1908
Cwmnïau cyhoeddi Cymru
Llandysul
Llên Cymru yn yr 20fed ganrif
Llên Cymru yn yr 21ain ganrif
Y Lolfa

Gwasg argraffu a chyhoeddi a leolir ym mhentref Tal-y-bont, Ceredigion, yw Y Lolfa. Cyhoeddwyd y llyfr cyntaf yn enw'r Lolfa yn 1966 — Hyfryd Iawn gan Eirwyn Pontshân — cyn sefydlu'r cwmni fel gwasg fasnachol gan Robat Gruffudd yn 1967.

Tyfodd y wasg allan o'r deffroad ieithyddol a gwleidyddol yng Nghymru yn chwedegau'r ganrif ddiwethaf. Gellir dweud mai ei "marchnad" cynharaf oedd y to newydd o bobl ifanc a gododd yn y cyfnod ac atyn nhw yr anelwyd llawer o ddeunydd cynnar y wasg, yn llyfrau canu poblogaidd, cardiau doniol, posteri seicedelaidd a barddoniaeth "answyddogol".

Roedd gan y cwmni gysylltiad agos ond anffurfiol â Cymdeithas yr Iaith Gymraeg. Bu'n argraffu ei chylchgrawn misol, Tafod y Ddraig am gyfnod hir a'r Lolfa, yn 1969, a greodd logo presennol y Gymdeithas.

Y Lolfa oedd y wasg gyhoeddi Gymraeg gyntaf i ddefnyddio'r dechnoleg offset litho. Manteisiodd ar y rhyddid a gynigiai'r dull newydd hwn o argraffu i gynhyrchu deunydd mentrus a fyddai'n llanw bylchau pwysig yn y farchnad lyfrau Cymraeg. Ar yr un pryd roedd yn cynhyrchu deunydd argraffu lliwgar megis ar gyfer y grwp trydanol Y Blew, cyngherddau "Pinaclau Pop", yn ogystal â nifer fawr o bosteri gwleidyddol ar gyfer Cymdeithas yr Iaith Gymraeg.

Datblygodd y cwmni'n raddol gan fentro i feysydd newydd fel cyfresi poblogaidd i blant ('Y Llewod' a chyfres 'Rwdlan'), llyfrau dysgu Cymraeg yn llawn hiwmor gwleidyddol anghywir, nofelau cyfoes, a llyfrau ar gyfer ymwelwyr i Gymru. Er mwyn cefnogi arlunwyr a dylunwyr Cymreig, penderfynodd Y Lolfa ddilyn polisi o beidio cyhoeddi addasiadau.

Bu'r cwmni yn gysylltiedig ag argraffu a chyhoeddi'r papur bro cyntaf yn Gymraeg, Papur Pawb yn Nhal-y-bont, Ceredigion (1974). Y Lolfa hefyd oedd y wasg gyntaf Gymraeg i gael ei gwefan ei hun.

Un o'r uchafbwyntiau yn hanes y cwmni oedd cyhoeddi Llyfr y Ganrif ar y cyd â Llyfrgell Genedlaethol Cymru yn 1999. Yn 2007, enillodd wobr 'Llyfr y Flwyddyn' am y trydydd tro o'r bron. Yn 2012 prynodd Y Lolfa stoc lyfrau oedolion Gwasg Gomer yn y ddwy iaith gan droi'r cwmni yn un o brif gyhoeddwyr Cymru. Erbyn hyn mae'n cyhoeddi tua 80 o deitlau'r flwyddyn.

Mae'r Lolfa yn gwmni cyfyngedig yn cyflogi dau ar hugain o staff amser llawn, gan gynnwys chwech o olgyddion. Yn ogystal â chyhoeddi llyfrau, mae'n cynnig gwasanaeth argraffu cyffredinol ar beiriannau 5-lliw a pherffeithio yn y maint B2.

Cyfarwyddwyr Y Lolfa yw Garmon Gruffudd (Rheolwr Gyfarwyddwr) a Lefi Gruffudd (Pennaeth Cyhoeddi), gyda Paul Williams yn Reolwr Cynhyrchu.

Gweler hefyd 
 Lol

Cyfeiriadau

Dolenni allanol 
 Gwefan Y Lolfa 

Cwmnïau a sefydlwyd ym 1966
Cwmnïau cyhoeddi Cymru
Llenyddiaeth Gymraeg
Pol Pot

Pol Pot (talfyriad o Politique Potentielle; Ffrangeg am "potensial gwleidyddol") (wedi ei eni fel Saloth Sar ar 19 Mai 1928-15 Ebrill 1998), oedd arweinydd y Khmer Rouge a phrif weinidog Cambodia o 1976 tan 1979. Enw swyddogol y wlad dan ei arweinyddiaeth ef oedd Kampuchea Ddemocrataidd. Am y bu farw tua thraean o boblogaeth Cambodia yn ystod ei arweinyddiaeth, mae e'n cael ei ystyried fel un o'r llofruddwyr torfol gwaethaf mewn hanes diweddar, gyda Leopold II, Adolf Hitler, Josef Stalin a Mao Zedong.

Pan oedd mewn grym, fe weithredodd bolisi gormesol o symud pobl i'r wlad yn lle'r trefi i geisio 'puro' pobl Cambodia er mwyn troi'r wlad yn un oedd yn fwy cyntefig ac amaethyddol. Roedd hwn yn cynnwys lladd rhwng un a dwy filiwn o bobl a ystyriodd ef yn 'gelynion bourgeoise'. Fe ffodd ef i goedwigoedd Cambodia ar ôl i Fietnam ymosod ar y wlad ym 1979 a chwymp y llywodraeth Khmer Rouge. Ni alwyd ef i gyfrif byth am ei droseddau, a bu farw o achosion naturiol wrth guddio.

Genedigaethau 1928
Marwolaethau 1998
Hanes Cambodia
Chwyldroadwyr
Unbeniaid
Thracia

Mae'r erthygl yma am dalaith Rufeinig Thracia. Am hanes yr ardal gweler Thrace.

Roedd Thracia yn dalaith o'r Ymerodraeth Rufeinig oedd yn ffurfio rhan o'r ardal a elwid, ac a elwir heddiw, yn Thrace.

Yn y 4g CC concrwyd Thrace gan Philip II, brenin Macedon a bu dan reolaeth y Macedoniaid hyd nes i'r Rhufeiniaid eu gorchfygu ym Mrwydr Pydna yn 168 CC. a chymeryd meddiant o Thrace. Am gyfnod, roedd Thrace yn nifer o deyrnasoedd hanner-annibynnol dan reolaeth Rhufain, ond wedi cyfnod o derfysg ffurfiwyd talaith Rufeinig Thracia yn 46. Roedd y llengoedd yn Moesia yn gyfrifol am ddiogelwch y dalaith. Yn ddiweddarach bu ymladd am Thracia rhwng yr Ymerodraeth Fysantaidd a Bwlgaria, hyd nes iddi ddod yn rhan o'r Ymerodraeth Otomanaidd.

Thracia
Hanes Gwlad Groeg
Hanes Bwlgaria
Hanes Twrci
Matthew Arnold

Roedd Matthew Arnold (24 Rhagfyr 1822 – 15 Ebrill 1888) yn fardd a llenor Saesneg.

Ganed Arnold yn Laleham, Middlesex, yn fab hynaf Dr. Thomas Arnold, prifathro Ysgol Rugby. Aeth i Brifysgol Rhydychen ac yn ddiweddarach daeth yn ysgrifennydd preifat yr Arglwydd Lansdowne. Trwy ddylanwad Lansdowne daeth yn Arolygydd Ysgolion yn 1851, a phriododd Lucy Wightman yr un flwyddyn.

Cyhoeddodd Arnold ei gyfrol gyntaf o gerddi yn 1849, ac yn fuan daeth yn adnabyddus fel bardd. Yn 1857 daeth yn Athro Barddoniaeth yn Rhydychen. Cyhoeddodd nifer o lyfrau ar lenyddiaeth: On Translating Homer" (1861, 1862) a On the Study of Celtic Literature (1867). Ei gerdd fwyaf adnabyddus bellach yw ei gerdd ddiweddar Dover Beach.

Gweithiau (anghyflawn)

Barddoniaeth 

 Alaric at Rome. A Prize Poem (1840)
 Cromwell. A Prize Poem (1843)
 The Strayed Reveller and Other Poems (1849)
 Empedocles on Etna and Other Poems (1852, 1900)
 Poems. A New Edition (1853)
 Poems. Second Series (1855)
 Merope. A Tragedy (1858)
 New Poems (1867)
 A Matthew Arnold Birthday Book (1883)
 The Works of Matthew Arnold (hrsg. v. G. W. E. Russell, 15 Bde.,1903)
 The Poetical Works of Matthew Arnold (hrsg. v. Tinker u. H. F. Lowry,1950)
 The Poems of Matthew Arnold (hrsg. v. Kenneth Allott, 1965)

Traethodau, Beirniadaeth Lenyddol a rhyddiaith arall 

 England and the Italian Question (hrsg. v. Merle M. Bevington, 1859)
 The Popular Education of France, with Notices of That of Holland and Switzerland (1861)
 On Translating Homer. Three Lectures Given at Oxford (1861)
 On Translating Homer. Last Words. A Lecture Given at Oxford (1862)
 Heinrich Heine (1863)
 A French Eton; or, Middle Class Education and the State (1864)
 Essays in Criticism (1865)
 Schools and Universities on the Continent (1867)
 On the Modern Element in Literature (1869)
 Culture and Anarchy. An Essay in Political and Social Criticism (1869)
 Literature and Dogma. An Essay towards a Better Apprehension of the Bible (1873)
 Higher Schools and Universities in Germany (1874)
 God and the Bible. A Review of Objections to "Literature and Dogma" (1875)
 Last Essays on Church and Religion (1877)
 Mixed Essays (1879)
 The Study of Poetry (1880)
 Irish Essays, and Others (1882)
 Friendship's Garland Being the Conversations, Letters and Opinions of the Late Arminius, Baron von Thunder-ten-Tronckh (1883)
 On the Study of Celtic Literature (1883)
 St. Paul and Protestantism; with an Introduction on Puritanism and the Church of England (1883)
 Culture and Anarchy (1883)
 Discourses in America (1885)
 Charles Augustin Sainte-Beuve. In: Encyclopedia Britannica, neunte Auflage, IX: S. 162-165 (1886)
 Education Department (1886) Special Report on Certain Points Connected with Elementary Education in Germany, Switzerland, and France
 General Grant: An Estimate (1887)
 Schools: In The Reign of Queen Victoria (hrsg. v. T. H. Ward, II: S. 238-279, 1887)
 Essays in Criticism. Second Series (1888)
 Civilization in the United States. First and Last Impressions of America (1888)
 Reports on Elementary Schools 1852-1882 (hrsg. v. Sir Francis Sandford,1889)

Beirdd Saesneg
Llenorion Saesneg
Genedigaethau 1822
Marwolaethau 1888
Macbeth (drama)

Un o ddramau mwyaf adnabyddus y dramodydd William Shakespeare yw Macbeth. Sylfaenodd Shakespeare cynllun y ddrama ar hanes Macbeth, brenin yr Alban gan Raphael Holinshed a'r athronydd Albanaidd Hector Boece, er nad yw'r digwyddiadau yn y ddrama yn cyfateb i'r hyn a wyddir am y Macbeth hanesyddol.

Ar ddechrau'r ddrama mae Macbeth yn uchel yn ffafr Duncan, Brenin yr Alban, wedi iddo orchfygu gwrthryfel yn ei erbyn.  Wedi i Macbeth gyfarfod tair gwrach sy'n proffwydo y daw yn frenin, mae'n cael ei berswadio i lofruddio Duncan tra mae'r brenin yn aros gydag ef ac i gipio'r orsedd.

Ym myd actorion mae cyfeirio yn uniongyrchol at y ddrama wrth ei henw yn rhywbeth i'w osgoi am ei bod yn gysylltiedig ag ofergoel am aflwc: "y ddrama honno" yw'r term arferol.

Cyfieithiad i'r Gymraeg
Cyhoeddwyd y cyfieithiad Cymraeg cyntaf, cyfieithiad mydryddol gan Thomas Gwynn Jones, yn 1942. Ymddangosodd addasiad Cymraeg Gwyn Thomas ar fideo yn 1992.

Dramâu 1606
Dramâu Saesneg
William Shakespeare
Match of the Day

Prif raglen teledu pêl-droed y BBC yw Match of the Day ("Gêm y Dydd"). Maent yn dangos uchafbwyntiau gemau Dydd Sadwrn o Uwch Gynghrair Lloegr ac hefyd Cwpan Lloegr a chystadleuthau rhyngwladol.

Mae'n darlledu ar BBC One yn ystod tymor pêl-droed Lloegr pob nos Sadwrn, fel arfer am tua 22:30. Y cyn pêl droedwr rhyngwladol Saesnig Gary Lineker yw prif cyflwynydd y raglen.

Cyflynwyr

Presennol 
Gary Lineker
Gabby Logan (Diprwy)
Dan Walker (Diprwy)
Mark Chapman (Diprwy)
Manish Bhasin (Cwpan Lloegr)

Cyn Cyflwynwyr 
Kenneth Wolstenholme (1964–1967)
David Coleman (1967–1973)
Jimmy Hill (1973–1988)
Des Lynam (1988–1999)
Ray Stubbs (Diprwy)
Adrian Chiles (Diprwy)
Celina Hinchliffe (Diprwy, Y Fenyw Cyntaf i Gyflwyno'r Rhaglen)

Arbenigwyr
Alan Shearer
Ian Wright
Micah Richards
Danny Murphy

Sylwebwyr
Guy Mowbray
Steve Wilson
Jonathan Pearce
Steve Bower
Simon Brotherton
Robyn Cowen
Vicki Sparks
Mark Scott
Martin Fisher
Seb Hutchinson
John Roder

Rhaglenni teledu chwaraeon
Pêl-droed yn y Deyrnas Unedig
Pêl-droed yng Nghymru
Pêl-droed yn Lloegr
Cyflwyniadau rhaglenni teledu 1964
Rhaglenni teledu'r 1960au
Rhaglenni teledu'r 1970au
Rhaglenni teledu'r 1980au
Rhaglenni teledu'r 1990au
Rhaglenni teledu'r 2000au
Boots Randolph

Cerddor Americanaidd sy'n enwocaf am ei dôn sacsoffon Yakety Sax oedd Homer Louis "Boots" Randolph III (3 Mehefin 1927 – 3 Gorffennaf 2007).

Cyfeiriadau

Dolenni allanol 
  

Genedigaethau 1927
Marwolaethau 2007
Sacsoffonyddion Americanaidd
Cerrigceinwen

Plwyf eglwysig a phentref bychan ar wasgar yng nghymuned Llangristiolus, Ynys Môn, yw Cerrigceinwen () (neu Cerrig Ceinwen). Fe'i lleolir yn ne-orllewin yr ynys tua 2 filltir a hanner i'r de-orllewin o Langefni.

Enwir Cerrigceinwen ar ôl Ceinwen, santes leol a gysylltir â Llangeinwen ar yr ynys yn ogystal. Mae'n bosibl bod cerrig neu feini goffa yma ar un adeg, ond does dim byd i'w weld erbyn heddiw. Cofnodir ffynnon sanctaidd o'r enw "Ffynnon Cerrig Ceinwen" yn y plwyf yn 1893.

Rhed Afon Ffraw trwy'r plwyf.

Yn yr Oesoedd Canol roedd Cerrigceinwen yn rhan o gwmwd Malltraeth, cantref Aberffraw, gyda'i llys yn Bodhenlli.

Cyfeiriadau

Llangristiolus
Pentrefi Ynys Môn
Plwyfi Cymru
Santes Ceinwen

Santes oedd Ceinwen ac  un o 24 o ferched Brychan Brycheiniog  a ganwyd yn y 5g. Pan benderfynodd ei chwaer  Dwynwen symud i Ynys Môn, aeth Ceinwen gyda hi. Sefydlodd Llangeinwen, yn ne-orllewin Ynys Môn, tua phedair milltir oddi wrth ei chwaer a drigai yn Llanddwyn. Sefydlodd 'Gerrig Ceinwen' ble roedd  ganddi ffynnon sanctaidd. Ni wyddom rhagor amdani, mae'n debyg oherwydd y sylw a roddwyd i'w chwaer enwocach.

Gwylmabsant Ceinwen yw 8 Hydref.

Ni ddylid cymysgu hi gyda'i chwiorydd Cein(drych) a Cynheiddon neu gyda Canna (santes o'r 6g).

Gweler hefyd
Dylid darllen yr erthygl hon ynghyd-destun "Santesau Celtaidd 388-680"
Cynheiddon
Santes Dwynwen
Santes Cain

Cyfeiriadau

Seintiau Cymru
Cymry'r 5ed ganrif
Cymry'r 6ed ganrif
Merched y 6ed ganrif
Pobl o Ynys Môn
Oes y Seintiau
William Rowlands

Am yr addysgwr William Rowland(s) (1887–1979), gweler William Rowland.

Llyfryddwr a gweinidog oedd William Rowlands (1802–1865), sy'n fwy adnabyddus dan ei lysenw Gwilym Lleyn. Fe'i cofir yn bennaf fel awdur y gyfrol Llyfryddiaeth y Cymry (1869).

Bywgraffiad
Ganed William Rowlands ym Mryncroes yn yr hen Sir Gaernarfon (Gwynedd). Aeth yn weinidog gyda'r Wesleiaid a bu'n gwasanethu mewn amryw lefydd o 1831 hyd 1864 pan ymddeolodd.

Treuliodd ddau gyfnod fel golygydd Yr Eurgrawn Wesleaidd (1842-45, 1852-56).

Roedd Rowlands yn gasglwr llyfrau brwd a threuliodd flynyddoedd yn catalogio hen lyfrau Cymraeg (a rhai Saesneg hynafiaethol yn ymwneud â Chymru). Ffrwyth ei lafur oedd y gyfrol swmpus Llyfryddiaeth y Cymry, a gyhoeddwyd ar ôl ei farwolaeth, wedi'i golygu gan D. Silvan Evans, yn 1869. Er ei fod yn frith â chamgymeriadau a bylchau mae'n aros yn ffynhonnell werthfawr ar hanes cyhoeddi llyfrau Cymraeg rhwng 1546 a 1800.

Cyfeiriadau

Genedigaethau 1802
Golygyddion Cymreig
Llenorion Cymraeg
Llenorion Cymreig y 19eg ganrif
Marwolaethau 1865
Methodistiaid Cymreig
Pobl o Wynedd
Ysgolheigion Cymreig
Thomas Jones (Glan Alun)

Bardd a llenor oedd Thomas Jones (11 Mawrth 1811 – 29 Mawrth 1866), a ysgrifennai dan yr enw barddol Glan Alun.

Gyrfa
Ganed Glan Alun yn yr Wyddgrug, Sir y Fflint. Cafodd ei ddwyn i fyny yn fferyllydd ac sefydlodd busnes yn Wrecsam. Aeth yn bregethwr cynorthwyol gyda'r Methodistiaid. Cychwynodd fisolyn o'r enw Y Wenynen ond nid oedd yn llwyddiannus iawn. Aeth ei fusnes i'r wal a dechreuodd gwneud a gwerthu canhwyllau dros gwmni masnachol o Fanceinion. Goleddai syniadau Radicalaidd yr oes.

Cerddi
Ei unig waith cyhoeddedig yw'r gyfrol Ehediadau Byrion, a gyhoeddwyd yn 1862. Er nad oes lawer o werth llenyddol i'w cerddi maent yn enghraifft dda o'r farddoniaeth boblogaidd ar ganol y 19g. Mwy diddorol heddiw efallai yw'r llyfr taith byr ar ddiwedd y gyfrol, sy'n disgrifio ei daith o gwmpas canolbarth a gogledd Cymru yn y 1840au. Mae rhai o'r darluniau a geir ynddo, fel ei ddisgrifiad o dafarn yn Llandrindod ar ddiwrnod o law, yn dangos gwreiddioldeb a ffresni nas ceir fel rheol yn y rhan fwyaf o ryddiaith y ganrif.

Gwyddoniaeth 
Dadlennol darllen y fferyllydd, Thomas Jones, yn disgrifio natur yr elfennau cemegol yn Y Wenynen (1836). Disgrifiadau clir (ond ddim yn hollol gywir) o Ocsigen, Hydrogen a Nitrogen ynghyd â braslun o weddill yr "oddeutu wyth a deugain o elfenau (sic)" (gan gynnwys "brwmstan", y mettelau (sic) a'r naw o "briddau"). Mae R. Elwyn Hughes yn cyfeirio ato fel enghraifft dda o awdur poblogaidd ar gemeg y cyfnod.

Llyfryddiaeth
Glan Alun, Ehediadau Byrion (Hugh Jones, Yr Wyddgrug, 1862)

Cyfeiriadau

Beirdd Cymraeg
Genedigaethau 1811
Llenorion Cymraeg
Llenorion Cymreig y 19eg ganrif
Marwolaethau 1866
Pobl o'r Wyddgrug
Annibynnwr (gwleidydd)

Gwleidydd sydd ddim yn perthyn i unrhyw blaid wleidyddol yw annibynnwr neu wleidydd annibynnol. Gan nad yw fo/hi yn rhwym wrth bolisi plaid mae gwleidydd annibynnol yn rhydd i bleidleisio fel y mynno mewn dadlau seneddol.

Yng ngwledydd Prydain mae Annibynwyr yn brin ar lefelau cenedlaethol, sef etholiadau i Senedd yr Alban, Cynulliad Cenedlaethol Cymru a Senedd y Deyrnas Unedig, ond maent yn bur niferus ar y cynghorau sir ac weithiau yn rheoli cynghorau, yn enwedig yn achos cynghorau sir gwledig. Ar lefel leol mae cynghorwyr Annibynnol yn gyffredin.

Enghraifft adnabydus o wleidydd annibynnol yw'r cyn ohebydd newyddion Martin Bell, a etholwyd yn AS Annibynnol Tatton yn Lloegr o 1997 hy 2001 ar ôl sefyll ar blatfform wrth-lygred.

Mae gwleiddydion annibynnol Cymru yn cynnwys Dai Davies, AS Annibynnol Blaenau Gwent ers 2006. Olynodd y diweddar Peter Law, a dorrodd i ffwrdd o'r Blaid Lafur mewn protest i fod yn AS Annibynnol.

Gweler hefyd 
 Annibyniaeth

 
Geirfa wleidyddol
Gwleidyddion
Solomon a Gaenor

Ffilm a ryddhawyd yn 1999 yw Solomon a Gaenor.  Ffilmiwyd ddwywaith, unwaith yn Saesneg a'r tro arall yn Gymraeg. Hefyd mae Ioan Gruffudd yn dweud tipyn o'i sgript ef yn Iddew-Almaeneg.

Plot
Yng Nghymru yn 1911 mae Iddew ifanc (Gruffudd) yn ceisio ennill ei fywoliaeth trwy werthu brethynau o ddrws i ddrws, ond i wneud hynny mae angen iddo guddio ei ethnigrwydd. Ar un o'i rowndiau gwerthu mae e'n cwrdd ac yn cwympo mewn cariad â merch wylaidd (Nia Roberts) sydd â thad mynyddig-nerthol (William Thomas) a brawd gwrth-Semitig (Mark Lewis Jones). Mae'r ddeuddyn ifanc yn cwympo mewn cariad ac mae hi'n beichiogi, ond wedyn mae hi'n dod i adnabod ei ethnigrwydd fe. Pan mae terfysgoedd gwrth-Semitig yn digwydd, rhaid i'r ddau ffoi ac yna gwahanu.

Cast a chriw

Prif gast
Ioan Gruffudd (Solomon)
Nia Roberts (Gaenor)
Sue Jones-Davies (Gwen)
William Thomas (Idris)

Cast cefnogol
Crad – Mark Lewis Jones
Rezl – Maureen Lipman
Isaac – David Horovitch
Bronwen – Bethan Ellis Owen
Thomas – Adam Jenkins
Ephraim – Cybil Shaps
Philip – Daniel Kaye
Benjamin – Elliot Cantor

Castio 
Joan McCann

Effeithiau arbennig 
Richard Reeve

Cydnabyddiaethau eraill
Cynllunydd Gwisgoedd – Maxine Brown
Cynhyrchwyr Gweithredol – David Green ac Andy Porter

Manylion technegol
Tystysgrif ffilm: Untitled Certificate

Fformat saethu: 35mm

Lliw: Lliw

Cymhareb agwedd: 1.66:1

Lleoliadau saethu: Caerdydd, Cymru Arian 'Box Office' $301,754.00 (UDA)

Gwobrau:

Gweler hefyd 

Iddewiaeth yng Nghymru

Llyfryddiaeth

Llyfrau
 ap Dyfrig, R., Jones, E H G, Jones, G. The Welsh Language in the Media  (Aberystwyth: Mercator Media, Mercator Media Monographs, 2006)

Adolygiadau
 Adolygiad gan Time Out
 Adolygiad gan Derek Elley yn Variety
 Adolygiad Metacritic
 Adolygiad y Guardian
 Adolygiad ar wefan Cylchgrawn Empire
 Adolygiad yn Sight and Sound 
 Adolygiad gan y New York Times
 Adolygiad Dale Leech ar PopMatters (trwy'r Internet Archive)
 Adolygiad Flickfilosopher

Erthyglau
 Blandford, Steve 'Wales at the Oscars'. Cyfrwng: Media Wales Journal = Cyfnodolyn Cyfryngau Cymru, 2 (Gwasg Prifysgol Cymru, 2005), 101–113.
 ‘Yr Iddew a’r Gymraes’. Golwg. Cyf. 11, rhif 12 (26 Tachwedd 1998), 13–15.

Marchnata

 Gwefan Farchnata Solomon a Gaenor gan Sony Classics (trwy’r Internet Archive)
 Gwefan Farchnata Solomon a Gaenor gan S4C (trwy'r Internet Archive). Gweler fan hyn am gyfweliad â Ioan Gruffudd.
 Gwylio 'trailer' y ffilm ar wefan NY Times

Dolenni allanol
 
 

Ffilmiau 1999
Ffilmiau Cymraeg
Ffilmiau Saesneg
Ffilmiau a leolir yng Nghymru
Stephanus o Fysantiwm

Ysgolhaig Groeg a daearyddwr Bysantaidd cynnar oedd Stephanus o Fysantiwm (fl. 500).

Roedd yn enwog fel awdur math o wyddoniadur daearyddiaeth mewn mwy na 50 o lyfrau. Roedd yn fath o gydymaith i ddaearyddiaeth y cyfnod a hanes a thraddodiadau'r Henfyd wedi'i lunio o waith dros gant o awduron clasurol, a oedd yn cynnwys yn ogystal nifer o nodiadau am fytholeg, traddodiadau a hanes dinasoedd ac ardaloedd. Gwnaeth hyn yn fanwl iawn gan ofalu cynnwys ei ffynonellau yn ddiffael.

Dim ond drylliau o'r gwaith gwreiddiol anferth sydd wedi goroesi, ynghyd â chrynodeb annigonol gan gramadegydd diweddarach o'r enw Hermolaus, ond mae'r hyn sydd wedi goroesi o werth mawr i haneswyr, er enghraifft am ei ddisgrifiad o Pharos Alecsandria yn Yr Aifft.

Ffynhonnell
Oskar Seyffert, A Dictionary of Classical Antiquities (Llundain, 1902)

Ysgolheigion
Daearyddwyr
Groegiaid
Llenyddiaeth Roeg glasurol
Yr Ymerodraeth Fysantaidd
Virginia Woolf

Nofelydd o Saesnes oedd Virginia Woolf (ganed Adeline Virginia Stephen, 25 Ionawr 1882 - 28 Mawrth 1941). Roedd hi'n aelod o Grŵp Bloomsbury.

Bywgraffiad
Cafodd ei geni yn Llundain, yn ferch Syr Leslie Stephen a'i wraig Julia Prinsep Jackson. Yn flaenorol, roedd Julia wedi bod yn briod â'r cyhoeddwr Herbert Duckworth. Roedd ganddyn nhw blant eraill.

Roedd hi'n chwaer i'r arlunydd Vanessa Bell, Thoby Stephen ac Adrian Stephen. Roedd hi'n hanner chwaer i George Duckworth, Stella Duckworth a Gerald Duckworth.

Priododd Leonard Woolf yn 1912. Doedd ganddyn nhw ddim plant. Sefydlodd Wasg Hogarth gyda Leonard ym 1917.

Llyfryddiaeth

Nofelau 
 The Voyage Out (1915)
 Night and Day (1919)
 Jacob's Room (1922)
 Mrs. Dalloway (1925)
 To the Lighthouse (1927)
 Orlando: A Biography (1928)
 A Room of One's Own (1929)
 The Waves (1931)
 The Years (1937)
 Between the Acts (1941)

 Arall 
 Modern Fiction (1919)
 The Common Reader (1925)
 A Room of One's Own (1929)
 On Being Ill (1930)
 The London Scene (1931)
 The Common Reader: Second Series (1932)
 The Moment and Other Essays (1947)
 The Captain's Death Bed And Other Essays'' (1950)

Cyfeiriadau

Genedigaethau 1882
Grŵp Bloomsbury
Llenorion Seisnig yr 20fed ganrif
Llenorion Saesneg
Marwolaethau 1941
Merched y 19eg ganrif
Merched yr 20fed ganrif
Nofelwyr Saesneg
Nofelwyr Seisnig
Pobl fu farw trwy foddi
Pobl fu farw trwy hunanladdiad
Pobl o Lundain
Trelawny

Cân a ysgrifennwyd gan Robert Stephen Hawker yn 1824 yw Trelawny. Yn aml mae'n cael ei hystyried yn anthem genedlaethol answyddogol Cernyw, ond hefyd ystyrir Hail to the Homeland a Bro Goth Agan Tasow yn anthemau gwladgarol y genedl.

Geiriau

Gweler hefyd
 Trelawny, Jamaica

Caneuon 1824
Caneuon Cernywaidd
Cenedlaetholdeb Cernywaidd
Bryncroes

Pentref bychan ym Mhen Llŷn, Gwynedd, yw Bryncroes (). Cyfeirnod OS: SH 22698 31465. Fe'i lleolir tua 5 milltir i'r gogledd-ddwyrain o Aberdaron.

I'r de cyfyd Mynydd Rhiw (305m). Y pentrefi agosaf yw Sarn Mellteyrn, filltir i'r gogledd, a Botwnnog, 2 filltir a hanner i'r dwyrain.

Ceir ffynnon sanctaidd hynafol o'r enw Ffynnon Fair ger yr eglwys. Ceir llecyn o'r enw Mynachdy gerllaw, sy'n awgrymu ei fod yn perthyn i'r clas enwog ar Ynys Enlli ar un adeg. Ar lethrau Mynydd Rhiw ceir caer gynhanesyddol Castell Caeron.

Bu gan y pentref ysgol ond fe'i caewyd er gwaethaf protestiadau yn erbyn y penderfyniad ac mae'r adeilad yn cael ei ddefnyddio fel canolfan gymuned y pentref erbyn hyn.

Enwogion
 William Rowlands (Gwilym Lleyn). Ganwyd y golygydd a llyfrbryf yno yn 1802.

Cyfeiriadau

Pentrefi Gwynedd
Llŷn
Caledoniaid

Y Caledoniaid (Lladin: Caledonii), neu Gynghrair y Caledoniaid, yw'r enw a roddir gan haneswyr i grŵp o drigolion brodorol yr Alban yn ystod y cyfnod Rhufeinig. Mae Peter Salway yn ystyried eu bod yn gymysgedd o'r Pictiaid lleol a  Brythoniaid oedd wedi ffoi o'r ardaloedd i'r de oedd wedi eu goresgyn gan y Rhufeiniaid.

Daeth enw'r cynghrair o enw un o'r llwythau, y Caledonii. Roeddynt yn elyniaethus i'r Rhufeiniaid. ac ymladdasant yn eu herbyn lawer gwaith. Yn 83 neu 84 ymladdwyd Brwydr Mons Graupius rhwng y Caledoniaid dan Calgacus a'r Rhufeiniaid dan Gnaeus Julius Agricola. Canlyniad y frwydr yma oedd buddugoliaeth ysgubol i'r Rhufeiniaid.

Yn 180 cymerasant ran mewn ymosodiad ar dalaith Rufeinig Britannia, gan dorri trwy Mur Hadrian, a chymerodd rai blynyddoedd i'w gyrru allan. Yn 197 mae Dio Cassius yn cofnodi iddynt ymosod eto, gyda chymorth llwyth y Maeatae a'r Brigantes. Yn 209, dywedir iddynt ildio i'r ymerawdwr Septimius Severus wedi iddo ef arwain ymgyrch i'r gogledd o Fur Hadran. Ymosodasant eto yn 210, a gyrrwyd mab Severus,  Caracalla, ar ymgyrch i'w cosbi.

Yn 305, arweiniodd Constantius Chlorus ymgyrch yn y gogledd, a chofnodir iddo ennill buddugoliaeth fawr dros y Caledoniaid ac araill.

Cyfeiriadau

Llwythau Celtaidd yr Alban
Hanes yr Alban
Llanfair Talhaearn

Pentref a chymuned ym mwrdeistref sirol Conwy, Cymru, yw Llanfair Talhaearn (hefyd Llanfair Talhaiarn). Roedd yn Sir Ddinbych cynt. Mae'n sefyll ar groesffordd y briffyrdd A548 a'r A544, tua 5 milltir i'r de o Abergele.

Llifa Afon Elwy drwy'r pentref sy'n gorwedd rhwng bryniau coediog gyda Moel Unben (358 m) yn sefyll allan i'r de.

Hanes
Enwir y pentref ar ôl Sant Talhaearn (c. 6g). Yn Eglwys Fair ceir cist fedyddio dan-ddaear.

Priododd Twm o'r Nant ei gariad Elizabeth Hughes yn Eglwys Fair ar 19 Chwefror 1763, mewn gwasanaeth a arweinwyd gan y bardd Ieuan Brydydd Hir, cyfaill Twm, oedd yn gurad y plwyf ar y pryd.

I'r gogledd-orllewin ceir plasdy Garthewin, cartref hynafol y Wynniaid a lleoliad theatr Gymraeg arloesol a fu'n llwyfan i berfformiadau cyntaf o rai o ddramâu Saunders Lewis.

Pobl o Lanfair Talhaearn
 John Jones (Talhaiarn). Ganed y bardd 'Talhaiarn' yn Nhafarn yr Harp yn y pentref yn 1810. Ar ôl cyfnod hir oddi cartref dychwelodd i'w bentref genedigol a bu farw yn Nhafarn yr Harp yn 1869.

Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

Cyfeiriadau

Cymunedau Conwy
 
Pentrefi Conwy
ITV

Rhwydwaith deledu masnachol yn y Deyrnas Unedig yw ITV. Fe'i lansiwyd fel Independent Television yn 1955 i gystadlu gyda'r BBC, hwn yw'r rhwydwaith masnachol hynaf yn y DU. Ers Deddf Darlledu 1990, ei enw cyfreithiol yw Channel 3, i'w wahaniaethu o'r sianeli analog arall oedd yn bodoli ar y pryd, sef BBC 1, BBC 2 a Channel 4.

Mae ITV yn rwydwaith o sianeli teledu sy'n cynhyrchu rhaglenni teledu rhanbarthol a rhaglenni sy'n cael eu dangos ar draws y rhwydwaith. Ers rhai blynyddoedd mae'r cwmniau oedd yn berchen ar y masnachfreintiau rhanbarthol wedi cyfuno gan adael dau brif gwmni, ITV plc a STV Group (yn yr Alban).

Manylion Masnachfreintiau Sianel 3 

Mae'r tabl isod yn rhestru masnachfreintiau cyfoes.

Masnachfreintiau Gwreiddiol

ITV2 

Sianel deledu digidol sydd at ddant gynulleidfa ifanc.

ITV3 

Sianel deledu digidol sydd at ddant gynulleidfa sy'n hoffi drama a hen gomedi.

ITV4 

Sianel deledu digidol sydd at ddant dynion.

Cyfeiriadau 

 
Cwmnïau cyfryngau'r Deyrnas Unedig
Sefydliadau 1955
Sianeli teledu
Teledu yn y Deyrnas Unedig
Arverni

Roedd yr Arverni yn llwyth Celtaidd yng Ngâl, yn byw yn yr ardal sy'n awr o amgylch Lyon yn Ffrainc.  Rhoesant eu henw i région Auvergne.

Roedd yr Arveni yn o lwythau cryfaf Gâl. Eu prif gaer oedd Gergovia, rywle ger   Clermont-Ferrand heddiw. Yn y drydedd a'r 2g CC. hwy oedd llwyth cryfaf Gâl, yn enwedig yn ystod teyrnasiad eu brenin, Luernius, ond pan orchfygwyd ei fab Bituitus gan y Rhufeiniaid yn 123CC cymerwyd eu lle gan yr Aedui a'r Sequani.

Pan wrthryfelodd nifer o lwythau Gâl yn erbyn y Rhufeiniaid yn ystod ymgyrchoedd Iŵl Cesar, un o uchelwyr llwyth yr Arverni, Vercingetorix, a ddewiswyd yn arweinydd. Cafodd beth llwyddiant, yn enwedig pan rwystrwyd ymgais y Rhufeiniaid i gipio Gergovia, ond gorchfygwyd ef ym Mrwydr Alesia a'i ddienyddio bum mlynedd yn ddiweddarach.

Llwythau Celtaidd Gâl
Rhyfel Somalia (2006–09)

Gwrthdaro arfog cyfredol sy'n amgylchynu'r brwydro dros reolaeth Somalia rhwng lluoedd y Llywodraeth Ffederal Drawsnewidol (TFG), sydd yn bennaf o Ethiopia a Somalia, ac Undeb y Llysoedd Islamaidd (ICU), grŵp fantell sy'n adlynu wrth ideoleg Islamiaeth, a milisiâu cysylltiedig oedd Rhyfel Somalia (2006–2009). Dechreuodd y rhyfel yn swyddogol rhywbryd cyn 20 Gorffennaf, 2006 pan oresgynnodd lluoedd Ethiopia Somalia er mwyn cynnal y TFG yn Baydhabo (Baidoa). Ar ôl hynny datganodd arweinydd yr ICU, Sheik Hassan Dahir Aweys, "mae Somalia mewn sefyllfa rhyfel, a dylai pob Somaliad gymryd rhan yn y frwydr hon yn erbyn Ethiopia". Ar 24 Rhagfyr, datganodd Ethiopia y bydd yn brwydro'n weithredol yn erbyn yr ICU.

Amddiffyniad Ethiopia

Dywedodd Prif Weinidog Ethiopia, Meles Zenawi, taw bygythiad uniongyrchol i'w ffiniau oedd y rheswm dros ran ei wlad yn y rhyfel. "Cafodd lluoedd amddiffyn Ethiopia eu gorfodi i ymuno â'r rhyfel er mwyn amddiffyn sofraniaeth y genedl", dywedodd. "Nid ydym yn ceisio sefydlu llywodraeth yn Somalia, ac nid ydym  ychwaith yn bwriadu ymyrryd ym materion mewnol Somalia. Yr amodau sydd wedi ein gorfodi [i gymryd rhan yn y rhyfel]."

Cymryd ochrau

Bu'r ICU, oedd â rheolaeth dros ardaloedd arfordirol De Somalia, yn ymladd yn erbyn lluoedd TFG Somalia, a llywodraethau ymreolaethol rhanbarthol Puntland a Galmudug, oedd â chefnogaeth lluoedd Ethiopia. Dechreuodd ymladd dwys ar 20 Rhagfyr gyda Brwydr Baydhabo, pan fu ddarfod y terfyn amser un wythnos cafodd ei osod ar Ethiopia gan yr ICU ar 12 Rhagfyr i dynnu holl luoedd Ethiopia allan o'r wlad. Ond gwrthododd Ethiopia i adael ei safleoedd o amgylch prifddinas dros dro y TFG, Baydhabo. Ar 29 Rhagfyr, yn dilyn nifer o frwydrau llwyddiannus, fe aeth lluoedd y TFG ac Ethiopia i fewn i Mogadishu heb fawr o wrthsafiad. Dywedodd y CU bod nifer o wledydd Arabaidd yn cynnwys Libya a'r Aifft yn cefnogi'r ICU trwy Eritrea. Ychydig wedyn, datganwyd fod nifer fach o luoedd arbennig Americanaidd wedi cynorthwyo lluoedd Ethiopia a'r TFG yn dilyn cwymp ac enciliad yr ICU trwy ddarparu cyngor milwrol a dilyn unigolion a ddrwgdybir o fod yn filwyr al-Qaeda. Roedd cefnogaeth yr UD at y TFG a chefnogaeth Arabaidd at yr ICU yn agweddau o'r gwrthdaro sy'n gwyro o gymhelliad canolog y rhyfel rhwng lluoedd cynghreiriol Ethiopia a'r TFG a lluoedd cynghreiriol yr ICU ac Eritrea.

2007 ymlaen

Yn Ionawr 2007, dywedodd Ethiopia y bydd yn encilio'i lluoedd "o fewn ychydig o wythnosau" ond mae'r TFG, yr UD, a swyddogion y CU yn gwrthwynebu hyn gan y bydd yn creu "gwactod diogelwch", tra bo'r ICU yn mynnu enciliad di-oed gan Ethiopia.

Fe drosgwlyddwyd datganiadau rhyfel a saethwyd bwledi o'r ddwy ochr ar nifer o achosion. Mae gwledydd Dwyrain Affrica a sylwedyddion rhyngwladol yn ofni y bydd gweithredoedd ymosodol Ethiopia yn arwain at ryfel rhanbarthol a fydd yn cynnwys Eritrea, gelyn hirdymor Ethiopia, a honnir gan Ethiopia o fod yn gefnogol i'r ICU.

Daeth y rhyfel i ben erbyn Ionawr 2009, ar ôl i holl filwyr Ethiopia gadael Somalia.

Cyfeiriadau

2006
2007
2008
2009
Somalia 2006–2009
Rhyfel yn erbyn Terfysgaeth
Somalia (2006-2009)
2006-2009
Somalia (2006-2009)