alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
Tiberius Sempronius Gracchus

Gwleidydd Rhufeinig oedd Tiberius Sempronius Gracchus (163 CC-132 CC). Fel tribwn y bobl yn 133 CC. cyflwynodd fesurau radicalaidd i ail-ddosbarthu tir i dlodion Rhufain.

Ganed Tiberius yn 163 CC, yn fab i Tiberius Gracchus Major a Cornelia Africana. Roedd teulu'r Gracchi yn un cyfoethog a dylanwadol; ar ochr ei fam roedd yn ŵyr i Publius Cornelius Scipio Africanus, y cadfridog a orchfygodd Hannibal. Roedd ganddo frawd iau, Gaius Gracchus. Priododd Claudia Pulchra, ond ni fu iddynt blant.

Dechreuodd Tiberius ei yrfa filwrol yn y trydydd rhyfel yn erbyn Carthago, ar staff ei frawd-yng-nghyfraith Scipio Aemilianus. Yn 137 CC apwyntiwyd ef i swydd quaestor dan y conswl Gaius Hostilius Mancinus oedd yn ymgyrchu yn Sbaen. Gorchfygwyd byddin Mancinus, a bu raid i Tiberius wneud cytundeb heddwch a'r gelyn. Wedi iddo ddychwelyd i Rufain, perswadiodd Scipio Aemilianus y senedd i wrthod cadarnhau'r cytundeb. Dechreuodd hyn elyniaeth rhwng Tiberius a'r senedd.

Roedd pwnc y tir yn bwnc llosg yn Rhufain yn y cyfnod yma. Disgwylid i ddinasyddion oedd yn gwasanaethu yn y fyddin aros yn y fyddin nes gorffen ymgyrch arbennig, weithiau am flynyddoedd. Oherwydd hyn, ni allent weithio ar eu ffermydd, ac yn aml aent yn fethdalwyr. Prynwyd llawer o'r tir gan y cyfoethogion, i greu latifundia, ffernydd mawer a weithid gan gaethweision. Pan ddychwelai'r milwyr i Rufain, nid oedd ganddynt fywoliaeth.

Yn 133 CC etholwyd Tiberius yn dribwn y bobl. Cynigiodd fesurau dan yr enw Lex Sempronia agraria. Dan y rhain, byddai'r wladwriaeth yn cymryd meddiant o dir oedd wedi ei ennill yn flaenorol mewn rhyfel oddi wrth unrhyw un oedd yn dal mwy na 500 jugera (tua 310 acer, 1.3 km²). Gellid wedyn ei ddosbarthu i'r cyn-filwyr.

Golygai hyn y byddai llawer o bobl gyfoethocaf Rhufain yn colli tiroedd helaeth, a bu gwrthwynebiad ffyrnig ganddynt. Gan na chytunai'r senedd i'r mesur, aeth Tiberius at y bobl yn y Concilium Plebis, lle roedd cefnogaeth iddo. Perswadiodd y seneddwyr dribwn arall, Marcus Octavius, i geisio atal y mesur, ond taflodd Tiberius ef o'r cyfarfod, a bleidleisodd wedyn i'w ddiswyddo fel tribwn.

Pasiwyd y mesur, ond dim ond ychydig iawn o arian a roddodd y senedd i'w weithredu. Fodd bynnag, yn hwyr yn 133 CC bu farw Attalus III, brenin Pergamum, gan adael ei holl gyfoeth i Rufain. Defnyddiodd Tiberius ei swydd fel tribwn i glustnodi'r arian yma i roi ei fesur mewn gweithrediad. Cynyddodd gelyniaeth y senedd.

Yn 132 CC, cynigiodd Tiberius ei hun i'w ail-ethol fel tribwn. Ar ddiwrnod yr etholiad, ymosodwyd arno ef a'i ganlynwyr gan seneddwyr a'u cefnogwyr, a arweinid gan ei gefnder ei hun, 
Publius Cornelius Scipio Nasica. Lladdwyd Tiberius a rhai cannoedd o'i gefnogwyr yn yr ymladd.

Ceisiodd y senedd ymheddychu a'r bobl trwy gytuno i adael i fesurau Tiberius gael ei gweithredu. Ddeng mlynedd yn ddiweddarch, cynigiodd ei frawd, Gaius, fesurau mwy radicalaidd fyth.

Genedigaethau 163 CC
Marwolaethau 132 CC
Gracchus, Tiberius Sempronius
133 CC

3g CC - 2g CC - 1g CC
180au CC 170au CC 160au CC 150au CC 140au CC - 130au CC - 120au CC 110au CC 100au CC90au CC 80au CC
138 CC 137 CC 136 CC 135 CC 134 CC - 133 CC - 132 CC 131 CC 130 CC 129 CC 128 CC

Digwyddiadau
Scipio Aemilianus yn cipio dinas Numantia yn Sbaen.
Tiberius Sempronius Gracchus yn cael ei ethol yn dribwn y bobl, ac yn cynnig mesurau radicalaidd i ddosbarthu tir i'r tlodion.
Mehefin — Brwydr Mayi, rhwng byddin Brenhinllin Han a byddin y Xiongnu. Mae'n gorffen yn gyfartal.

Genedigaethau
Mithridates VI, brenin Pontus

Marwolaethau
 Attalus III, brenin Pergamon. Yn ei ewyllys, mae'n rhoi ei deyrnas a'i gyfoedd i bobl Rhufain.

133 CC
Bugs and Thugs

Ffilm fer gan Friz Freleng gyda Bugs Bunny a Rocky a Mugsy  ydy Bugs and Thugs ("Bugs a Llindagwyr") (1954).

Ffilmiau byr
Ffilmiau Saesneg
Ffilmiau Looney Tunes
Ffilmiau 1954
Numantia

Dinas yng ngogledd Sbaen oedd Numantia  (Sbaeneg:Numancia).

Mae ansicrwydd i ba lwyth yr oedd trigiolion y ddinas yn perthyn; dywed Plinius yr Hynaf ei bod yn perthyn i'r Pelendones, ond yn ôl Strabo a Ptolemi perthynai i'r Arevaci, llwyth Celtiberaidd. Bu pobl Numantia yn ymladd yn erbyn Gweriniaeth Rhufain am flynyddoedd, a chawsant nifer o fuddugoliaethau. Yn 137 CC, ildiodd byddin o 20,000 o Rufeiniaid iddynt.

Dechreuodd y gwarchae olaf yn 134 CC, dan y Conswl Rhufeinig Publius Cornelius Scipio Aemilianus, gyda byddin o  30,000 o filwyr. Ymhlith ei swyddogion roedd Gaius Marius. Wedi gwarchae o wyth mis, penderfynodd y rhan fwyaf o'r trigolion eu lladd eu hunain yn hytrach nad ildio i'r Rhufeiniaid, a dim ond ychydig gannoedd a ildiodd. Wedi cipio Numantia, roedd y rhan fwyaf o Sbaen dan awdurdod Rhufain, heblaw y rhan fwyaf gogleddol.

Am ganrifoedd roedd y lleoliad ar goll, ond yn 1860 cafodd Eduardo Saavedra hyd i'r safle, ger Garray yn nhalaith Soria. Dechreuodd cloddio archaeolegol yn 1906, ac mae'n parhau; gellir gweld llawer o'r darganfyddiadau yn Museo Numantino yn Soria.

Mae Numantia yn symbol yn Sbaen tebyg i Masada yn Israel, Ysgrifennodd Miguel de Cervantes (awdur Don Quixote) ddrama gyda'r teitl La Numancia am y frwydr olaf.

Y Celtiaid
Hanes Sbaen
Soria
Gwryw

Mae "gwrywol" yn ail-gyfeirio i'r dudalen hon. Efallai eich bod yn chwilio am gwrywaidd.

Rhyw organeb, neu ran o organeb, sy'n cynhyrchu gametau symudol bychain o'r enw sberm yw gwryw (♂). Gall bob sberm uno â gamet benywol mwy o'r enw ofwm ym mhroses ffrwythloniad. Ni all wryw atgynhyrchu'n rhywiol heb fynediad i o leaif un ofwm o fenyw, ond gall rai organebau atgynhyrchu yn rhywiol ac yn anrhywiol.

Gweler hefyd
 Benyw
 Bachgen
 Merch
 Dyn
 Dynes
 Rhywedd

Rhyw

ar:ذكر
pt:Masculino
280au

2g - 3g - 4g
230au 240au 250au 260au 270au - 280au - 290au 300au 310au 320au 330au
280 281 282 283 284 285 286 287 288 289

Digwyddiadau a Gogwyddion
 Ymneilltuodd Saint Antony tua 285 i fywyd meudwy yn anialwch yr Aifft.

Pobl Nodweddiadol
Diocletian, Ymerawdwr Rhufeinig
Maximian, Ymerawdwr Rhufeinig

Ffynonellau
290au

2g - 3g - 4g
240au 250au 260au 270au 280au - 290au - 300au 310au 320au 330au 340au
290 291 292 293 294 295 296 297 298 299

Digwyddiadau a Gogwyddion

Pobl Nodweddiadol
Diocletian, Ymerawdwr Rhyfeinig
Maximian, Ymerawdwr Rhyfeinig

Ffynonellau
300au

3g - 4g - 5g
250au 260au 270au 280au 290au - 300au - 310au 320au 330au 340au 360au
300 301 302 303 304 305 306 307 308 309

Digwyddiadau a Gogwyddion
301 — Y genedl cyntaf, Armenia, yn mabwysiadu Cristnogaeth fel crefydd y dalaith.

Pobl Nodweddiadol
Diocletian, Ymerawdwr Rhufeinig
Maximian, Ymerawdwr Rhufeinig

Ffynonellau
James Elroy Flecker

Bardd, dramodydd a nofelydd o Sais oedd James Elroy Flecker (ganwyd Herman Elroy Flecker) (5 Tachwedd 1884 – 3 Ionawr 1915).

Llyfryddiaeth

Barddoniaeth
The Bridge of Fire (1907)
Thirty-Six Poems (1910)
Forty-Two Poems (1911) (eBook )
The Golden Journey to Samarkand (1913)
The Old Ships (1915)
Collected Poems (1916)

Nofelau
The Last Generation: A Story of the Future (1908)
The King of Alsander (1914)

Drama
Hassan (1922)
Don Juan (1925)

Arall
The Grecians (1910)
The Scholars' Italian Book (1911)
Collected Prose (1920)
The Letters of J.E. Flecker to Frank Savery (1926)
Some Letters from Abroad of James Elroy Flecker (1930)

Beirdd Saesneg
Genedigaethau 1884
Marwolaethau 1915
Nofelwyr Saesneg
Pobl addysgwyd yn Ysgol Uppingham
Yr Ustus Llwyd

Un o Feirdd yr Uchelwyr oedd Yr Ustus Llwyd, a flodeuai yn y 14g. Roedd yn bengampwr ar y canu dychanol. Ni wyddys ddim amdano ar wahân i'r hyn y gellir ei gasglu oddi wrth dystiolaeth ei gerddi. Mae'n bosibl ei fod yn frodor o ardal Mawddwy.

Bywgraffiad
Nid oes modd inni wybod erbyn heddiw a oedd yr Ustus yn ustus (barnwr) go iawn. Mae'n ddigon posibl mai llysenw cellweirus neu enw barddol ydyw, am ei fod mor hoff o ddarlunio a dychanu beiau pobl. Mae un o'i gerddi yn dangos ei fod yn gyfarwydd iawn â daearyddiaeth cwmwd Mawddwy (de-ddwyrain Gwynedd heddiw) ac felly nid yw'n amhosibl ei fod yn frodor o'r ardal honno ac efallai'n ustus ar y cwmwd a ddaeth yn ddrwgenwog yn ddiweddarach fel cartref Gwylliaid Cochion Mawddwy. Ymddengys fod yr Ustus wedi derbyn ei addysg farddol ym Morgannwg, ond ceir enghreifftiau eraill o feirdd o'r Canolbarth yn cael eu hyfforddi yno a does dim arlliw o iaith y De ar ei waith. Brodor o Feirionnydd oedd y bardd felly, yn ôl pob tebyg.

Ceisiodd rhai hynafiaethwyr ddyddio'r bardd i gyfnod y Gogynfeirdd, ond medrwn dderbyn ei fod yn ei flodau yn y cyfnod tua 1345-1370, fwy neu lai.

Cerddi
Dim ond tair cerdd o'i waith sydd ar glawr heddiw. Ceir marwnad safonol i Roser ap Llywelyn, dychan i Ruffudd de la Pole, Iarll Mawddwy, a dychan arall, deifiol, digrif, anllad ac amharchus iawn, i un Madog Offeiriad.

Nid yw'n amhosibl mai mab Llywelyn Bren yw'r Roser ap Llywelyn y canodd yr Ustus farwnad iddo, ond dyfalu yw hynny. Roedd Gruffudd de la Pole yn un o ddisgynyddion Gwenwynwyn, tywysog Powys Wenwynwyn; gwyddom ei fod yn fyw yn 1343. Ni wyddys ddim o gwbl am Fadog Offeiriad.

Cedwir y testunau cynharaf yn Llawysgrif Hendregadredd.

Llyfryddiaeth
Golygir gwaith y bardd gan Twm Morys yn y gyfrol,
Barry J. Lewis (gol.), Gwaith Madog Benfras ac eraill o feirdd y bedwaredd ganrif ar ddeg (Aberystwyth, 2007). Cyfres Beirdd yr Uchelwyr.

Cyfeiriadau

Beirdd yr Uchelwyr
Beirdd Cymraeg
Dychanwyr Cymreig
Genedigaethau'r 14eg ganrif
Llenorion Cymreig y 14eg ganrif
Marwolaethau'r 14eg ganrif
Mawddwy
Pobl o Feirionnydd
Gwrywdod

Term sy'n disgrifio nodweddion a gysylltir â chymeriad dyn yw gwrywdod. Gall hefyd gael ei ddisgrifio fel swyddogaeth ryweddol draddodiadol, a rhan allweddol o hunaniaeth ryweddol dynion.

Gweler hefyd
 Benyweidd-dra
 Dyn
 Gwryw
 Llanc
 Mab

Rhywedd
Cenedl enwau

Priodoledd gramadegol yw cenedl enwau. Mae cenedl enwau yn amrywio yn ôl iaith. Yn yr ieithoedd Indo-Ewropeaidd, sy'n cynnwys y Gymraeg a'r rhan fwyaf o ieithoedd Ewrop, Iran ac is-gyfandir India, mae enwau'n gallu bod yn wrywaidd, benywaidd neu (weithiau) yn ddiryw (neu ddigenedl). Yn achos rhai ieithoedd eraill fel Siapaneg a Tsieineeg ni cheir cenedl enw o gwbl. Mater o gyfleustra gramadegol yn unig yw'r termau 'benywaidd' a 'gwrywaidd' yma.

Y Gymraeg 
Yn y Gymraeg mae enwau'n naill ai'n fenywaidd neu wrywaidd.

Mae rhai enwau'n amrywio o ran cenedl yn ôl bro neu dafodiaith. Yn ogystal, ceir rhai enghreifftiau o enwau'n newid cenedl gydag amser, e.e. mae dinas yn enw benywaidd heddiw ond bu'n wrywaidd cynt; gwelir yr hen genedl o hyd mewn enwau lleoedd, e.e. Braich-y-Dinas. Weithiau mae cenedl enw yn amrywio yn ôl ystyr y gair, e.e. golwg ("yn y golwg" ond "yr olwg arno!"). Yn achos rhai geiriau benthyg diweddar mae'r genedl yn fater o ddewis gan nad ydynt wedi cael yr amser i ymgartrefu yn yr iaith.

Cyfeiriadau 
Gramadeg
Termau iaith
134 CC

3g CC - 2g CC - 1g CC
180au CC 170au CC 160au CC 150au CC 140au CC - 130au CC - 120au CC 110au CC 100au CC90au CC 80au CC
139 CC 138 CC 137 CC 136 CC 135 CC - 134 CC - 133 CC 132 CC 131 CC 130 CC 129 CC

Digwyddiadau
 Scipio Aemilianus, wedi gorchfygu Carthago, yn dod yn gadfridog byddin Rufeinig yn ymgyrchu yn erbyn Numantia yn Sbaen.
 Ioan Hyrcanus yn dod yn Archoffeiriad a brenin Judea yn dilyn llofruddiaeth ei dad Simon Maccabaeus.

Genedigaethau
 Publius Servilius Vatia Isauricus, hanesydd Rhufeinig

Marwolaethau
 Simon Maccabaeus, brenin Judea (llofruddiwyd gan Ptolemi fab Abubus)

134 CC
Cymdeithas Bob Owen

Cymdeithas ar gyfer casglwyr a charwyr llyfrau Cymraeg a Chymreig yw Cymdeithas Bob Owen. Fe'i sefydlwyd yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru Aberteifi 1976. Cafodd y gymdeithas ei henwi ar ôl yr hynafiaethydd a llyfrbryf enwog Bob Owen, Croesor.

Mae'r gymdeithas yn trefnu darlith flynyddol yn yr Eisteddfod Genedlaethol, ynghyd ag ysgol undydd flynyddol yn y gwanwyn a ffeiriau llyfrau yn y gwanwyn a'r hydref.

Y Casglwr
Prif weithgaredd y gymdeithas fodd bynnag yw cyhoeddi'r cylchgrawn Y Casglwr sy'n llawn gwybodaeth am lyfrau prin a diddorol yn y Gymraeg neu'n ymwneud â Chymru yn ogystal ag erthyglau mwy cyffredinol am hanes a diwylliant Cymru. Sefydlwyd y cylchgrawn ym mis Mawrth 1977. Mae ar gael i aelodau o'r gymdeithas yn unig. Mae cyfranwyr diweddar yn cynnwys Bruce Griffiths a Dafydd Glyn Jones, golygyddion Geiriadur yr Academi.

Golygydd cyntaf y cylchgrawn oedd John Roberts Williams, a fu'n golygu hyd 1995.

Dolen allanol
 Gwefan Y Casglwr

Cylchgronau Cymraeg
Bob Owen
Diwylliant Cymru
Llên Cymru
Llenyddiaeth Gymraeg
Sefydliadau 1976
Brenda Song

Actores a chantores Americanaidd sydd wedi ymddangos yn The Suite Life (2004) a Wendy Wu (2006)  yw Brenda Song (ganwyd 27 Mawrth 1988).

Ffilmiau 
Wendy Wu: Homecoming Warrior (2006, yn datblygiad) (cynhyrchydd gweinyddiol hefyd)
Holidaze: The Christmas That Almost Didn't Happen (2006, cyn-gynhyrchiad)
Stuck in the Suburbs (2004, ôl-gynhyrchiad)
Like Mike (2002)
Get a Clue (2002)
The Ultimate Christmas Present (2000)
Leave It to Beaver (1997)
Santa with Muscles (1996)
Requiem (1995)

Gwaith Teledu 
The Suite Life of Zack & Cody (2005-2008)
Get a Clue (2002)
Phil of the Future (2004-20050)
100 Deeds for Eddie McDowd (1999)
Will and Grace (2004)

Caneuon 
Albwm

DisneyMania 4 (2006)

Sengl
A Dream is a wish

Genedigaethau 1988
Actorion Americanaidd
Cantorion Americanaidd
Merched yr 20fed ganrif
Merched yr 21ain ganrif
Alan I, brenin Llydaw

Brenin Llydaw oedd Alan I, neu Alan Veur (Alan Fawr) (m. 907).

Roedd Alan yn ail fab i Ridoredh, Cownt Gwened.
Iarll Gwened, Naoned, a Kernev oedd ef, cyn dod yn frenin Llydaw pan fu farw ei frawd Paskwethen yn 877. Rhyfelodd yn erbyn y Llychlynwyr ac enillodd frwydr Kistreberzh yn 888.

Ar ei ôl bu Gourmaelon, iarll Kernev, yn frenin ar Lydaw.

Gweler
 Dugaeth Llydaw

Llyfryddiaeth
Smith, Julia M. H. Province and Empire: Brittany and the Carolingians (Gwasg Prifysgol Caergrawnt, 1992)

Brenhinoedd a dugiaid Llydaw
Marwolaethau 907
135 CC

3g CC - 2g CC - 1g CC
180au CC 170au CC 160au CC 150au CC 140au CC - 130au CC - 120au CC 110au CC 100au CC90au CC 80au CC
140 CC 139 CC 138 CC 137 CC 136 CC - 135 CC - 134 CC 133 CC 132 CC 131 CC 130 CC

Digwyddiadau
 Gwrthryfel y caethweision yn Sicilia

Genedigaethau
 Sima Qian, hanesydd o Tsieina (neu 145 CC)
 Poseidonius o Apamea, athronydd Groegaidd

Marwolaethau
 Menander I, brenin Groegaidd gogledd-orllewin India

135 CC
136 CC

3g CC - 2g CC - 1g CC
180au CC 170au CC 160au CC 150au CC 140au CC - 130au CC - 120au CC 110au CC 100au CC90au CC 80au CC
141 CC 140 CC 139 CC 138 CC 137 CC - 136 CC - 135 CC 134 CC 133 CC 132 CC 131 CC

Digwyddiadau
 Yr ymerawdwr Wu Di yn gwneud Conffiwsiaeth yn grefydd y wladwriaeth yn Tsieina

Genedigaethau

Marwolaethau

136 CC
137 CC

3g CC - 2g CC - 1g CC
180au CC 170au CC 160au CC 150au CC 140au CC - 130au CC - 120au CC 110au CC 100au CC90au CC 80au CC
142 CC 141 CC 140 CC 139 CC 138 CC - 137 CC - 136 CC 135 CC 134 CC 133 CC 132 CC

Digwyddiadau
Tiberius Sempronius Gracchus, yn gwasanaethu fel quaestor yn Sbaen, yn sylweddoli fod ffermydd mawr yn defnyddio caethweision yn cymryd lle ffermydd bach teuluol.
Sefydlu dinas Valencia yn Sbaen.
Dechrau'r rhyfel rhwng Gweriniaeth Rhufain a Numantia.

Genedigaethau

Marwolaethau
Dutugemunu, brenin Sri Lanca

137 CC
138 CC

3g CC - 2g CC - 1g CC
180au CC 170au CC 160au CC 150au CC 140au CC - 130au CC - 120au CC 110au CC 100au CC90au CC 80au CC
143 CC 142 CC 141 CC 140 CC 139 CC - 138 CC - 137 CC 136 CC 135 CC 134 CC 133 CC

Digwyddiadau
 Phraates II yn dod yn frenin Parthia
 Zhang Qian yn fforio yng nghanolbarth Asia ar ran ymerawdwr Tsieina, Han Wu Di
 Cyfansoddi Emyn i Apollo a'i cherfio ar garreg yn Delphi; y darn sylweddol cyntaf o gerddoriaeth i'w gofnodi yn y gorllewin

Genedigaethau
 Sulla, cadfridog a gwleidydd Rhufeinig (tua'r dyddiad yma)

Marwolaethau
 Diodotus Tryphon (hunanladdiad)
 Mithridates I, brenin Parthia
 Attalus II Philadelphus, brenin Pergamon

138 CC
139 CC

3g CC - 2g CC - 1g CC
180au CC 170au CC 160au CC 150au CC 140au CC - 130au CC - 120au CC 110au CC 100au CC90au CC 80au CC
144 CC 143 CC 142 CC 141 CC 140 CC - 139 CC - 138 CC 137 CC 136 CC 135 CC 134 CC

Digwyddiadau
Han Wu Di, ymerawdwr Tsieina, yn gyrru llysgennad i Bactria, Parthia a Ferghana
Diwedd Rhyfel Lwsitania wedi i arweinydd y Lwsitaniaid, Viriathus, gael ei lofruddio gan asiant Rhufeinig
Y seryddwr Groegaidd Hipparchus yn amcangyfrif hyd y mis synodig

Genedigaethau

Marwolaethau
Viriathus, arwinydd y Lwsitaniaid (llofruddiwyd)

139 CC
140 CC

3g CC - 2g CC - 1g CC
190au CC 180au CC 170au CC 160au CC 150au CC - 140au CC - 130au CC 120au CC 110au CC 100au CC90au CC
145 CC 144 CC 143 CC 142 CC 141 CC - 140 CC - 139 CC 138 CC 137 CC 136 CC 135 CC

Digwyddiadau
Han Wu Di yn dod yn ymerawdwr Tsieina
Scipio Aemilianus yn arwain llysgenhadaeth Rufeinig i Alexandria, lle maent yn cyfarfod Ptolemi VIII
Simon Maccabaeus yn dod yn frenin Judea

Genedigaethau
 Lucius Licinius Crassus, gwleidydd Rhufeinig
 Huo Qubing, cadfridog o Tsieina

Marwolaethau

140 CC
141 CC

3g CC - 2g CC - 1g CC
190au CC 180au CC 170au CC 160au CC 150au CC - 140au CC - 130au CC 120au CC 110au CC 100au CC90au CC
146 CC 145 CC 144 CC 143 CC 142 CC - 141 CC - 140 CC 139 CC 138 CC 137 CC 136 CC

Digwyddiadau
 Simon Maccabaeus yn cipio Jeriwsalem oddi wrth yr Ymerodraeth Seleucaidd
 Y brenin Seleucaidd Demetrius II o Syria yn gael ei gymeryd yn garcharor gan Mithradates, brenin Parthia. Mae braed Demetrius, Antiochus VII Sidetes, yn cymryd ei orsedd a'i wraig, Cleopatra Thea, yn ei absenoldeb.

Genedigaethau

Marwolaethau

141 CC
142 CC

3g CC - 2g CC - 1g CC
190au CC 180au CC 170au CC 160au CC 150au CC - 140au CC - 130au CC 120au CC 110au CC 100au CC90au CC
147 CC 146 CC 145 CC 144 CC 143 CC - 142 CC - 141 CC 140 CC 139 CC 138 CC 137 CC

Digwyddiadau
 Diodotus Tryphon yn cipio gorsedd yr Ymerodraeth Seleucaidd
 Adeiladu'r bont faen gyntaf dros Afon Tiber yn Rhufain

Genedigaethau
 Ptolemi IX, brenin yr Aifft

Marwolaethau

142 CC
143 CC

3g CC - 2g CC - 1g CC
190au CC 180au CC 170au CC 160au CC 150au CC - 140au CC - 130au CC 120au CC 110au CC 100au CC90au CC
148 CC 147 CC 146 CC 145 CC 144 CC - 143 CC - 142 CC 141 CC 140 CC 139 CC 138 CC

Digwyddiadau
 Simon Maccabaeus yn olynu ei frawd Jonathan fel Archoffeiriad a brenin Judea

Genedigaethau
 Marcus Antonius Orator, gwleidydd Rhufeinig

Marwolaethau
 Jonathan Maccabaeus (lladdwyd gan Diodotus Tryphon)
 Zhou Yafu, cadfridog Brenhinllin Han

143 CC
144 CC

3g CC - 2g CC - 1g CC
190au CC 180au CC 170au CC 160au CC 150au CC - 140au CC - 130au CC 120au CC 110au CC 100au CC90au CC
149 CC 148 CC 147 CC 146 CC 145 CC - 144 CC - 143 CC 142 CC 141 CC 140 CC 139 CC

Digwyddiadau 
 Adeiladu acewdwct yr Aqua Marcia i gario dŵr i Rufain
 Byddin Rufeinig dan Q. Caecilius Metellus yn gorchfygu'r Celtiberiaid yn Sbaen
 Y Parthiaid yn meddiannu Babylonia

Genedigaethau

Marwolaethau 

144 CC
145 CC

3g CC - 2g CC - 1g CC
190au CC 180au CC 170au CC 160au CC 150au CC - 140au CC - 130au CC 120au CC 110au CC 100au CC90au CC
150 CC 149 CC 148 CC 147 CC 146 CC - 145 CC - 144 CC 143 CC 142 CC 141 CC 140 CC

Digwyddiadau
 Brwydr Antioch, Ptolemi VI Philometor yn gorchfygu hawlydd gorsedd yr Ymerodraeth Seleucaidd, Alexander Balas, ond yn cael ei ladd yn y frwydr
 Ptolemi VII yn dod yn frenin yr Aifft, ond yn fuan wedyn yn cael ei lofruddio gan Ptolemi VIII

Genedigaethau
 Sima Qian, hanesydd o Tsieina (neu 135 CC)

Marwolaethau
 Ptolemi VI Philometor, brenin yr Aifft (lladdwyd mewn brwydr)
 Ptolemi VII Neos Philopator, brenin yr Aifft (llofruddiwyd)
 Alexander Balas (llofruddiwyd)

145 CC
146 CC

3g CC - 2g CC - 1g CC
190au CC 180au CC 170au CC 160au CC 150au CC - 140au CC - 130au CC 120au CC 110au CC 100au CC90au CC
151 CC 150 CC 149 CC 148 CC 147 CC - 146 CC - 145 CC 144 CC 143 CC 142 CC 141 CC

Digwyddiadau 
 Byddin Rufeinig dan Scipio Aemilianus yn cipio dinas Carthago. Ar orchymyn Senedd Rhufain, dinistrir y ddinas yn llwyr.
 Brwydr Corinth — Byddin Gweriniaeth Rhufain dan Lucius Mummius yn gorchfygu'r Cynghrair Achaeaidd dan Critolaus gerllaw Corinth. Dinistrir dinas Corinth, a daw Groeg yn dalaith Rufeinig.

Genedigaethau

Marwolaethau 
 28 Tachwedd — Gentius, brenin olaf Illyria
 Critolaus, cadfridog y Cynghrair Achaeaidd (lladdwyd mewn brwydr)

146 CC
Hefin Jones

Ymchwilydd a darlithydd o Gymro ym maes ecoleg ydy Dr. Hefin Jones (ganwyd Mehefin 1961).

Bywyd cynnar ac addysg
Ganwyd Thomas Hefin Jones ym Mhencader, yn fab i Mrs. Rachel Jones Fronlwyd a'r diweddar Evan Henry Jones. Mae'n wyr i'r emynydd a'r bardd gwlad Thomas Jones (1880-1963), awdur Manion y Mynydd.

Addysgwyd yn Ysgol Gynradd Pencader, ac Ysgol Ramadeg Llandysul. Graddiodd (BSc) mewn Swoleg o Goleg y Brenin, Prifysgol Llundain; enillodd hefyd Ddiploma AKC gyda Chlod o'r Adran Ddiwinyddol a doethuriaeth (1986) o Goleg Imperial, Prifysgol Llundain.

Gyrfa
Gweithiodd am dair mlynedd i'r Cyngor Ymchwil Amaeth yn Wellsbourne, Swydd Warwick. Dychwelodd i'r Coleg Imperial, yn Gymrawd Ymchwil ac Arweinydd Prosiect Rhyngwladol ar effeithiau ecolegol newid hinsawdd; mewn erthygl bell gyrhaeddol yn y cyfnodolyn Science ef ai'i dim oedd y cyntaf i ddarogan effaith cynnydd mewn CO2 ar ffrwythlonder ac amrywiaeth bywyd y pridd. Roedd yn rhan o'r Tim Golygyddol a gyhoeddodd y llyfr cyfeiriadol Soil Ecology and Ecosystem Services yn 2012.

Yn 2000 symudodd i Brifysgol Caerdydd. Mae hefyd yn Wyddonydd Ymgynhorol Canolfan Ecoleg Prifysgol Kyoto, Siapan, Gwyddonydd Ymgynghorol Datblygiad Canolfan Amgylcheddol Montpellier, Ffrainc ac yn Aelod Rhyngwladol Panel Rheoli'r Phytotron, Prifysgol Duke, yn yr Unol Daleithiau. Mae'n awdur ar dros 300 o erthyglau yn y Gymraeg a'r Saesneg. Yn gyfredol, mae'n Olygydd y cyfnodolyn Global Change Biology, y cyfnodolyn rhyngwladol mwyaf blaenllaw ym maes newid hinsawdd, Agricultural and Forest Entomology, a'r gyfres lyfrau Ecological Reviews. Ef hefyd yw Cadeirydd Bwrdd Golygyddol y cyfnodolyn Gwerddon.

Am naw mlynedd bu'n un o uwch-swyddogion y Gymdeithas Ecolegol Brydeinig ac yn aelod o Fwrdd Sefydliad Gwyddonol Ewrop. Bu'n Gadeirydd y Gymdeithas Wyddonol Genedlaethol, yn Ysgrifennydd Adran Ieuenctid Annibynwyr y Byd ac yn Llywydd Undeb yr Annibynwyr Cymraeg (2004-2005). Gyda'r Annibynwyr bu'n Ysgrifennydd Adran Dinasyddiaeth Gristnogol yr Undeb, yn Gadeirydd y Bwrdd Hyfforddi ac yn Gadeirydd y Pwyllgor Staffio. Fe'i anrhydeddwyd ag Urdd Derwydd er Anrhydedd yng Ngorsedd y Beirdd yn 2007; fe'i adnabyddir fel Hefin Pencader.  Ef hefyd yw Deon cyntaf Y Coleg Cymraeg Cenedlaethol.

Anrhydeddau
Cyflwynwyd y Fedal Gwyddoniaeth a Thechnoleg iddo yn Eisteddfod Genedlaethol Caerdydd 2018.

Cyfeiriadau

Genedigaethau 1961
Academyddion Cymreig
Ecolegwyr
Pobl o Sir Gaerfyrddin
Cyfunrywioldeb mewn anifeiliaid

Mae ymddygiad cyfunrywiol (yn ogystal â deurywiol) yn eang yn nheyrnas yr anifeiliaid. Cymerir ymddygiad rhywiol anifeilaidd nifer o ffurfiau, hyd yn oed o fewn yr un rhywogaeth ac nid yw'r cymhellion am a goblygiadau eu hymddygiad wedi'u deall yn llawn eto. Dangosir adolygiad gan yr ymchwilydd Bruce Bagemihl yn 1999 bod ymddygiad, nid o angenrheidrwydd rhyw, cyfunrywiol wedi'i arsylwi mewn bron 1500 o rywogaethau, yn amrywio o primates i acanthocephala, ac wedi'i dra ddogfennu mewn 500 ohonynt.

Ystyrir cyfunrwyioldeb mewn anifeiliaid yn ddadleuol oherwydd haera rhai ei fod yn dangos priodwedd naturiol cyfunrywioldeb mewn bodau dynol, tra bo eraill yn dadlau does ganddo ddim goblygiadau ac mae'n ffôl i ddefnyddio ymddygiad anifeilaidd i gyfiawnhau beth sy'n foesol neu beidio.

Gweler hefyd
 Xq28
 Cyfeiriadedd rhywiol
 Bioleg a chyfeiriadedd rhywiol
 Meddygaeth a chyfeiriadedd rhywiol
 Seicoleg a chyfeiriadedd rhywiol
 Deurywioldeb cynhenid

Cyfeiriadau

Dolenni allanol
  The fabulous kingdom of gay animals – barn un biolegydd
  National Geographic – Homosexual Activity Among Animals Stirs Debate
  Homosexual Behaviour in Animals: An Evolutionary Perspective

Cyfeiriadedd rhywiol a gwyddoniaeth
Anifeiliaid
147 CC

3g CC - 2g CC - 1g CC
190au CC 180au CC 170au CC 160au CC 150au CC - 140au CC - 130au CC 120au CC 110au CC 100au CC90au CC
152 CC 151 CC 150 CC 149 CC 148 CC - 147 CC - 146 CC 145 CC 144 CC 143 CC 142 CC

Digwyddiadau
 Scipio Aemilianus yn dod yn bennaeth y fyddin Rufeinig sy'n ymladd yn erbyn Carthago.
 Demetrius II o Syria yn cael ei ryddhai o gaethiwed.
 Jonathan Maccabaeus yn cipio Joppa.

Genedigaethau
Lokaksema, mynach Bwdhaidd o Gandhara, cyfieithydd yr ysgrythurau Mahayana.

Marwolaethau

147 CC
148 CC

3g CC - 2g CC - 1g CC
190au CC 180au CC 170au CC 160au CC 150au CC - 140au CC - 130au CC 120au CC 110au CC 100au CC90au CC
153 CC 152 CC 151 CC 150 CC 149 CC - 148 CC - 147 CC 146 CC 145 CC 144 CC 143 CC

Digwyddiadau
 Brwydr Pydna: byddin Gweriniaeth Rhufain dan Quintus Caecilius Metellus yn gorchfygu byddin Macedon dan Andriscus, Daw Macedon yn dalaith Rufeinig
 Adeiladu'r Via Postumia, yn cysylltu Aquileia a Genua.
 Publius Cornelius Scipio Aemilianus yn rhannu Numidia rhwng tri mab Masinissa.

Genedigaethau

Marwolaethau
 Masinissa, brenin Numidia
 Yuan Ang, gwleidydd o Tsieina

148 CC
149 CC

3g CC - 2g CC - 1g CC
190au CC 180au CC 170au CC 160au CC 150au CC - 140au CC - 130au CC 120au CC 110au CC 100au CC90au CC
154 CC 153 CC 152 CC 151 CC 150 CC - 149 CC - 148 CC 147 CC 146 CC 145 CC 144 CC

Digwyddiadau 
 Y trydydd rhyfel rhwng Gweriniaeth Rhufain a Carthago yn dechrau. Mae byddin Rufeinig yn glanio yng Ngogledd Affrica.
 Yn Sbaen, Rhyfel Lusitania yn ail-ddechrau dan arweiniad Viriathus, ac mae'r Rhufeiniaid hefyd yn ymladd yn erbyn y Celtiberiaid.
 Andriscus, brenin olaf Macedon, yn dod i'r orsedd.
 Gyda chymorth Rhufain, mae Nicomedes II yn diorseddu ei dad, Prusias II, ac yn dod yn frenin Bithynia.

Genedigaethau

Marwolaethau 
 Cato yr Hynaf, gwleidydd Rhufeinig
 Prusias II, brenin Bithynia (lofruddiwyd)

149 CC
Llechid

Santes o'r 6g oedd Llechid, sefydlydd a nawddsant plwyf Llanllechid, yn Arllechwedd, Gwynedd.

Llinach
Y cwbl gwyddom amdani yw ei bod yn ferch i Ithel Hael (Ithael Hael). Dihangodd ei theulu o Lydaw gyda teulu Emyr Llydaw gan ymsefydlu ar arfordir gorllewin Gwynedd gyda chaniatâd teulu Maelgwn Gwynedd. Ceir dwy achrestr o blant Ithel. Yn y gyntaf cyfeirir at y seintiau Tanwg Gredifael a Fflewyn fel plant iddo. Cysylltir yr rhain â Gwynedd. Mae'r achrestr arall yn ei gwneud yn chwaer i'r seintiau Tecwyn, Tegai, Trillo, Twrog, a Baglan.

Ar un adeg bu Ffynnon Llechid yn ymyl hen eglwys ger y pentref. Dwedwyd fod dŵr y ffynnon yn medru wella afiechydon y croen a rhai mathau o'r dicáu.

Ei gwylmabsant yw 1 Rhagfyr (neu'r 2il).

Gweler Hefyd 
Dylid darllen yr erthygl hon ynghyd-destun "Santesau Celtaidd 388-680"

Cyfeiriadau

Cymry'r 6ed ganrif
Merched y 6ed ganrif
Llanllechid
Marwolaethau'r 6ed ganrif
Pobl o Arfon
Seintiau Cymru
Teyrnas Gwynedd
Fflewyn

Sant o Gymro oedd Fflewyn (fl. 6g). Ef yw sefydlwr traoddiadol a nawddsant eglwys Llanfflewyn, ym mhlwyf Llanrhuddlad ar Ynys Môn.

Hanes a thraddodiad
Ychydig iawn a wyddys am y sant ei hun. Dywed traddodiad ei fod yn fab i Ithel Hael (Ithael Hael). Ceir dwy achrestr o blant Ithel. Yn y gyntaf cyfeirir at y seintiau Tanwg a Gredifael (a Fflewyn) fel plant iddo. Cysylltir yr rhain â Gwynedd. Mae'r achrestr arall yn ei wneud yn frawd i'r seintiau Tecwyn, Tegai, Trillo, Twrog, Llechid, a Baglan.

Dywedir fod Fflewyn yn un o oruchwylwyr clas enwog Hendy Gwyn ar Dâf, gyda'i frawd Gredifael.

Dethlir gwylmabsant Fflewyn ar 11 Rhagfyr (neu'r 12fed).

Cyfeiriadau

Cymry'r 6ed ganrif
Marwolaethau'r 6ed ganrif
Pobl o Ynys Môn
Seintiau Cymru
Teyrnas Gwynedd
Massinissa

Brenin cyntaf Numidia oedd Masinissa neu Massinissa (tua 238 CC - tua 148 CC).

Ganed Masinissa yn Cirta, prifddinas Numidia (Constantine yn Algeria heddiw), yn ail fab i Gaia, brenin y Massyli. Treuliodd ei ieuenctid yn ninad Carthago fel gwystl.

Pan ddechreuodd rhyfel rhwng Carthago a Gweriniaeth Rhufain, ymladdodd Masinissa dros Carthago. Er nad oedd ond 17 mlwydd oed, enillodd fuddugoliaeth ysgubol dros Syphax, brenin y Masaesyles, oedd wedi ochri gyda Rhufain. Bu wedyn yn arwain y gŵyr meirch Numidaidd yn yr ymladd yn Sbaen, lle bu ganddo ran yn y buddugoliaethau Carthaginaidd ym mrwydrau Castulo ac Ilorca. Wedi i Hasdrubal Barca adael am yr Eidal, gwnaed ef yn bennaeth holl ŵyr meirch Carthago yn Sbaen, a bu'n ymladd yn erbyn Scipio Africanus trwy 208-207 tra'r oedd Mago a Hasdrubal Gisgo yn codi byddin newydd. Fodd bynnag, gorchfygwyd hwy gan Scipio ym Mrwydr Ilipa.

Ar farwolaeth Gaia yn 206 CC, bu cweryl rhwng Masinissa a'i frawd Oezalces. Penderfynodd Masinissa droi i gefnogi Rhufain. Ymatebodd Hasdrubal trwy wneud cynghrair a  Syphax, a briododd Sophonisba, merch Hasdrubal, oedd cynt wedi ei dyweddio a Masinissa.

Gorchfygwyd Hasdrubal a Syphax  gan Scipio gyda chymorth Masinissa ym Mrwydr Bagrades (203 CC), a chymerwyd Syphax yn garcharor. Priododd Masinissa wraig Syphax,  Sophonisba, ond roedd Scipio yn amau y byddai'n ceisio troi Masinissa yn erbyn Rhufain. Mynnodd fod rhaid ei chymeryd i Rufain fwel carcharor. Gyrrodd Masinissa wenwyn iddi, er mwyn iddi osgoi hyn trwy ei lladd ei hun.

Masinissa oedd yn bennaeth y gŵyr meirch ym Mrwydr Zama pan orchfygodd Scipio Hannibal a dod a'r rhyfel i ben. Rhoddwyd teyrnas Syphax iddo yn ychwanegol at ei deyrnas ei hun, gan greu teyrnas Numidia. Daliodd i ymestyn ei deyrnas hyd ddiwedd ei oes; ei ymosodiadau ef ar diriogaethau Carthago a ddechreuodd y trydydd rhyfel rhwng Carthago a Rhufain.

Genedigaethau 238 CC
Hanes Algeria
Hanes Tiwnisia
Marwolaethau 148 CC
Tecwyn

Sant o Gymro oedd Tecwyn (fl. 6g). Ef yw sefydlwr traoddiadol a nawddsant eglwys Llandecwyn, y plwyf cyfagos i blwyf Llanfihangel y Traethau yn Ardudwy, Gwynedd.

Hanes a thraddodiad
Dywed traddodiad ei fod yn fab i Ithel Hael (Ithael Hael). Ceir dwy achrestr o blant Ithel. Yn y gyntaf cyfeirir at y seintiau Tanwg,  Gredifael, a Fflewyn fel plant iddo. Cysylltir yr rhain â Gwynedd. Mae'r achrestr arall yn ei wneud yn frawd i'r seintiau Fflewyn, Tegai, Trillo, Twrog, Llechid, a Baglan.

Dywedir fod Fflewyn wedi dod drosodd o Lydaw gyda sant Cadfan ac Emyr Llydaw i sefydlu Llandecwyn.

Darganfuwyd hen groes Geltaidd pan dynwyd yr hen eglwys i lawr yn 1879 i adeiladau un newydd yn ei lle. Cyfeirir yr arysgrif Ladin at 'yr offeiriad Tecwyn'. Roedd yna Ffynnon Decwyn gerllaw hefyd a safai Maen Tecwyn mewn cae cyfagos.

Dethlir gwylmabsant Tecwyn ar 14 Medi.

Gweler hefyd
Rhestr o seintiau Cymru

Cyfeiriadau

Cymry'r 6ed ganrif
Marwolaethau'r 6ed ganrif
Pobl o Wynedd
Seintiau Cymru
Teyrnas Gwynedd
Tegai

Erthygl am y sant yw hon. Gweler hefyd Hugh Hughes (Tegai).
Sant o Gymro oedd Tegai neu Tygái (fl. 6g). Ef yw sefydlwr traoddiadol a nawddsant plwyf Llandygái, yn Arllechwedd, Gwynedd. Ceir amrysedd ynglŷn â'r ffurf gywir ar ei enw. Ceir y ddwy ffurf, Tegai a Tygái, yn yr achau. Ceir y ffurf Tegau fel enw merch (cf. Tegau Eurfron). Ni chofnodwyd ei wylmabsant.

Hanes a thraddodiad
Dywed traddodiad ei fod yn fab i Ithel Hael. Ceir dwy achrestr o blant Ithel. Yn y gyntaf cyfeirir at y seintiau Tanwg,  Gredifael, a Fflewyn fel plant iddo. Cysylltir yr rhain â Gwynedd. Mae'r achrestr arall yn ei wneud yn frawd i'r seintiau Fflewyn, Tecwyn, Trillo, Twrog, Llechid, a Baglan.

Sefydlodd Tegai eglwys Llandegai/Llandygái, ger Bangor, mewn llecyn a elwir yn Faes Glasawg mewn hen gofnodion. Yn ôl traddodiad roedd ganddo drigfan ym Maes y Llan, gerllaw'r eglwys bresennol. Cedwir darnau o groes sy'n dwyn ei enw ac arch garreg yn yr eglwys.

Ceir llecyn o'r enw Cors Dygái ym mhlwyf Llangristiolus lle bu gan y sant gell feudwy, yn ôl traddodiad.

Cyfeiriadau

Cymry'r 6ed ganrif
Marwolaethau'r 6ed ganrif
Pobl o Arfon
Seintiau Cymru
Teyrnas Gwynedd
150 CC

3g CC - 2g CC - 1g CC
200au CC 190au CC 180au CC 170au CC 160au CC - 150au CC - 140au CC 130au CC 120au CC 110au CC 100au CC
155 CC 154 CC 153 CC 152 CC 151 CC - 150 CC - 149 CC 148 CC 147 CC 146 CC 145 CC

Digwyddiadau 
 Byddin Gweriniaeth Rhufain dan y praetor Servius Sulpicius Galba, yn gorchfygu'r Lwsitaniaid yn Sbaen. Mae wedyn yn torri ei addweid iddynt ac yn lladd 9,000 ohonynt yn ystod trafodaethau heddwch. Yn ddiweddarach, gwerthir 20,000 arall fel caethion.
 Brwydr rhwng Carthago a Masinissa, brenin Numidia. Mae'r Rhufeiniwr Scipio Aemilianus, sydd yng Ngogledd Affrica i gasglu eliffantod oddi wrth Masinissa, yn ceisio trefnu cytundeb heddwch, ond yn methu,
 Yn Senedd Rhufain, cyhuddir Carthogo o ddechrau rhyfel heb ganiatad Rhufain. Mae Cato yr Hynaf yn galw am ddinistrio Carthago.
 Andriscus yn haeru ei fod yn fab i'r cyn-frenin Perseus ac yn hawlio gorsedd Macedon fel Philip VI. Mae hyn yn arwain at Bedwerydd Ryfel Macedonia a throi Macedon yn dalaith Rhufeinig yn 146 CC.
 Alexander Balas, sy'n hawlio gorsedd yr Ymerodraeth Seleucaidd gan haeru ei fod yn fab i Antiochus IV, yn gorchfygu'r brenin Seleucaidd Demetrius I Soter, mewn brwydr ac yn ei ladd. Mae mab Demetrius I Soter, Demetrius, yn ffoi i Creta.
 Alexander Balas yn cipio'r orsedd ac yn priodi Cleopatra Thea, merch Ptolemi VI Philometor, brenin yr Aifft.
 Mithridates V Euergetes yn olynu ei ewythr Mithridates IV Philopator Philadelphus fel brenin Pontus.

Genedigaethau

Marwolaethau 
 Demetrius I Soter, brenin yr Ymerodraeth Seleucaidd (ganed tua 187 CC)
 Mithridates IV Philopator Philadelphus, brenin Pontus

150 CC
151 CC

3g CC - 2g CC - 1g CC
200au CC 190au CC 180au CC 170au CC 160au CC - 150au CC - 140au CC 130au CC 120au CC 110au CC 100au CC
156 CC 155 CC 154 CC 153 CC 152 CC - 151 CC - 150 CC 149 CC 148 CC 147 CC 146 CC

Digwyddiadau
 Carthago yn gorffen talu ei dyled i Rufain yn ôl y cytundeb heddwch wedi i Hannibal gael ei orchfygu. Barn arweinwyr Carthago yw bod hyn yn dod a'r cytundeb i ben, ond nid yw Rhufain yn cytuno.
 Massinissa, brenin Numidia yn ymosod ar diriogaethau Carthago, gan warchae ar ddinas. Mae Carthago'n codi byddin i'w wrthwynebu.
 Ar  gais yr hanesydd Polybius, mae Scipio Aemilianus yn perswadio Cato yr Hynaf i ryddhau'r 300 Groegwr oedd wedi eu cadw yn Rhufain ers 167 CC.
 Byddin Rufeinig dan y praetor Servius Sulpicius Galba a'r proconswl Lucius Licinius Lucullus yn cyrraedd Sbaen. Rhoddir diwedd ar wrthryfel Celtiberiaid  Numantia am y tro.
 Agnimitra yn olynu ei dad Pusyamitra Sunga fel ymerawdwr Brenhinllin Sunga yn Imdia.

Genedigaethau

Marwolaethau
 Pusyamitra Sunga, ymerawdwr Indiaidd, sefydlydd Brenhinllin Sunga.

151 CC
152 CC

3g CC - 2g CC - 1g CC
200au CC 190au CC 180au CC 170au CC 160au CC - 150au CC - 140au CC 130au CC 120au CC 110au CC 100au CC
157 CC 156 CC 155 CC 154 CC 153 CC - 152 CC - 151 CC 150 CC 149 CC 148 CC 147 CC

Digwyddiadau
 Alexander Balas, hawlydd gorsedd yr Ymerodraeth Seleucaidd yn dechrau trafodaethau a  Jonathan Maccabeus, gan gynnig ei wneud yn Archoffeiriad yn Jeriwsalem. Mae Jonathan yn cytuno i gefnogi Alexander yn erbyn y brenin  Demetrius I Soter.

Genedigaethau

Marwolaethau
 Marcus Aemilius Lepidus, gwleidydd, Conswl Rhufeinig, Pontifex Maximus a Censor.
 Marcus Porcius Cato Licinianus, cyfreithiwr Rhufeinig, mab Cato yr Hynaf.

152 CC
153 CC

3g CC - 2g CC - 1g CC
200au CC 190au CC 180au CC 170au CC 160au CC - 150au CC - 140au CC 130au CC 120au CC 110au CC 100au CC
158 CC 157 CC 156 CC 155 CC 154 CC - 153 CC - 152 CC 151 CC 150 CC 149 CC 148 CC

Digwyddiadau
 Gwrthryfeloedd yn nhaleithiau Gweriniaeth Rhufain yn Sbaen yn gorfodi'r ddau gonswl i ddechrau ar eu dyletswyddau ar 1 Ionawr yn hytrach na'r dyddiad traddodiadol, 15 Mawrth. O hyn ymlaen, mae'r flwyddyn yn dechrau ar 1 Ionawr.
 Alexander Balas, hawlydd gorsedd yr Ymerodraeth Seleucaidd, yn cael cefnogaeth  Attalus II Philadelphus, brenin Pergamum a Ptolemi VI Philometor, brenin yr Aifft yn erbyn y brenin Demetrius I Soter. Mae Alexander yn hawlio bod yn fab i Antiochus IV Epiphanes.
 Gorfodir Demetrius I Soter i dynnu'r rhan fwyaf o'i filwyr o Judea oherwydd y bygythiad o du Alexander. Mae'n dod i gytundeb a Jonathan Maccabeus, sy'n cael yr hawl i godi byddin ac i gymeryd meddiant ar ddinas Jeriwsalem.

Genedigaethau

Marwolaethau

153 CC
154 CC

3g CC - 2g CC - 1g CC
200au CC 190au CC 180au CC 170au CC 160au CC - 150au CC - 140au CC 130au CC 120au CC 110au CC 100au CC
159 CC 158 CC 157 CC 156 CC 155 CC - 154 CC - 153 CC 152 CC 151 CC 150 CC 149 CC

Digwyddiadau
 Yn Sbaen, mae'r Lusitani yn ymosod ar drigolion y taleithiau Rhufeinig, ac mae trigolion Celtiberaidd dinas Numantia yn gwrthryfela yn erbyn Rhufain.
 Attalus II Philadelphus, brenin Pergamum yn gorchfygu Prusias II, brenin  Bithynia yng ngogledd Anatolia, gyda chymorth Ariarathes V, brenin Cappadocia.
 Ptolemi VI Philometor, brenin yr Aifft yn gorchfygu ei frawd Ptolemi VIII Euergetes, wedi iddo geisio cipio Cyprus.

Genedigaethau
 Gaius Gracchus, gwleidydd Rhufeinig, brawd iau Tiberius Sempronius Gracchus (bu farw 121 CC)

Marwolaethau

154 CC
Pergamon

Dinas Roegaidd yn Mysia, gogledd-orllewin Anatolia (Twrci heddiw) oedd Pergamon neu Pergamum  (Groeg: Πέργαμος, Bergama heddiw). Tyfodd yn deyrnas bwysig yn y cyfnod Helenistaidd dan y frenhinllin Attalid (281 - 133 CC.

Daeth Philetaerus, mab Attalus, i rym yn 281 CC wedi diwedd Teyrnas Thrace. Ochrodd Pergamon gyda Gweriniaeth Rhufain yn gyson, er enghraifft cefnogodd Attalus I (241-197 CC) y Rhufeiniaid yn erbyn Philip V, brenin Macedon, a chefnogodd Eumenes II (197-158 CC) Rufain yn erbyn Perseus, brenin Macedon. Fel gwobr am eu cefnogaeth i Rufain yn erbyn yr Ymerodraeth Seleucaidd, rhoddwyd holl diriogaethau'r Seleuciaid yn Asia Leiaf i Pergamon. Ymladdasant sawl gwaith yn erbyn y Galatiaid; dethlir eu buddugoliaethau dros y Galatiad mewn cyfres o gerfluniau enwog sydd wedi goroesi fel copïau Rhufeinig.

Pan fu'r brenin Attalus III (138-133 CC) farw heb adael mab yn 133 CC, gadawodd ei deyrnas i Rufain yn ei ewyllys i arbed rhyfel cartref. Roedd Pergamon yn ganolfan bwysig i Gristionogaeth gynnar. Ymhlith y gweddillion enwocaf o'r ddinas mae Allor Pergamon, yn awr yn Amgueddfa Pergamon yn ninas Berlin. Yr allor yma, oedd wedi ei gysegru i Zeus, oedd "Gorsedd Satan" yn Llyfr y Datguddiad yn y Testament Newydd. Roedd eglwys Pergamon yn un o'r Saith Eglwys y cyfeirir atynt yn Llyfr y Datguddiad.

Pobl enwog o Pergamon 
 Epigonus (3ydd ganrifCC), cerflunydd
 Aeulius Nicon (2 CC), pensaer
 Galen (tua 129 -200/216 OC), meddyg ac awdur

Hanes Twrci
Safleoedd Clasurol
Safleoedd Treftadaeth y Byd yn Nhwrci
She's Got Spies

Band indie-pop acwstig Cymreig ydy She's Got Spies sydd wedi ei henwi ar ôl She's Got Spies, sef cân gan y Super Furry Animals ar eu albwm Guerilla. Yn ôl eu safle MySpace, maent wedi eu dylanwadu gan fandiau Cymreig megis Gorky's Zygotic Mynci, Super Furry Animals, Melys, Catatonia, Bis, Ffa Coffi Pawb a National Express.

Dolenni Allanol
Safle MySpace She's Got Spies

Bandiau Cymreig
Sefydliadau 2005
Threatmantics

Band Cymreig o Gaerdydd ydy'r Threatmantics.

Disgograffi

Albymau
Upbeat Love (2008)
Kid McCoy (2012)

Senglau
"Don't Care" (Mawrth 2007)
"Sali Mali"/"Wedi Marw" (Awst 2007)
"Big Man" (Tachwedd 2008)
"Apple Tree" (2012)
"Esgyrn" (2012)

Dolenni allanol
Safle MySpace Threatmantics

Bandiau Cymreig
350au

3g - 4g - 5g
300au 310au 320au 330au 340au - 350au - 360au 370au 380au 390au 400au
350 351 352 353 354 355 356 357 358 359

Digwyddiadau a Gogwyddion
350 - Tua'r adeg yma, dechreuodd yr Hyniaid oresgyn yr Ymerodraeth Sassanid.

Pobl Nodweddiadol
Constantius II
Magnentius
Julian y Gwrthgiliwr

Cyfeiriadau
155 CC

3g CC - 2g CC - 1g CC
200au CC 190au CC 180au CC 170au CC 160au CC - 150au CC - 140au CC 130au CC 120au CC 110au CC 100au CC
160 CC 159 CC 158 CC 157 CC 156 CC - 155 CC - 154 CC 153 CC 152 CC 151 CC 150 CC

Digwyddiadau
 Yn Sbaen, mae'r Lusitani yn ymosod ar y taleithiau Rhufeinig dan ei harweinydd Punicus ac yna Cesarus. Maent yn cyrraedd cyn belled a Gibraltar cyn cael eu gorchfygu gan y praetor Lucius Mummius.
 Byddin Gweriniaeth Rhufain dan y conswl Publius Cornelius Scipio Nasica Corculum yn ymosod ar y Dalmatiaid ac yn eu gorfodi i dalu teyrnged i Rufain.
 Menander I yn dod yn frenin teyrnas Helenistaidd yng ngogledd-orllewin India.

Genedigaethau

Marwolaethau

155 CC
520au

5g - 6g - 7g
470au 480au 490au 500au 510au - 520au - 530au 540au 550au 560au 570au
520 521 522 523 524 525 526 527 528 529

Digwyddiadau a Gogwyddion
Maelgwn Hir ap Cadwallon, yn cymryd gorsedd Gwynedd yng Nghymru.
Dyddiad tebygol adeiladu'r Porth Aur yn Jerusalem
523 — Pab John I yn golynnu Pab Hormisdas yn Rhufain. John I yn marw yn 526
523 — Seong yn dod yn frenin Baekje. Yn ddiweddarach genaeth Bwdhaeth yn grefydd y wlad.
525 — Axum (Ethiopia) yn concwro Sheba (Yemen)
526 — Earthquake kills approximately 300,000 in Syria and Antioch
527 — Justinian I yn golynnu Justin I fel Ymerawdwr Ymerodraeth Dwyreiniol Rhufain
527 — Teyrnas Essex yn cael ei sefydlu gan y Sacsoniaid
528 — Bulguksa, teml Bwdaidd, yn cael ei adeiladu yn Corea

Pobl Nodweddiadol
550au

5g - 6g - 7g
500au 510au 520au 530au 540au - 550au - 560au 570au 580au 590au 600au
550 551 552 553 554 555 556 557 558 559

Digwyddiadau a Gogwyddion
 554 - Yr Ostrogoths yn cael eu troi allan o Rufain, ac ail-uno'r Eidal o dan lywodraeth, Imperial.

Pobl Nodweddiadol

Ffynonellau
560au

5g - 6g - 7g
510au 520au 530au 540au 550au - 560au - 570au 580au 590au 600au 610au
560 561 562 563 564 565 566 567 568 569

Digwyddiadau a Gogwyddion
Yr Bysantiaid yn concwro'r Eidal, cyflawnwyd hyn yn 560.
Marwolaeth yr Ymerawdwr Justinian o'r Ymerodraeth Bysantiaidd yn 565
568 - Khan Twrcaidd yn anfon canhadon i Bysantium.

Pobl Nodweddiadol

Ffynonellau
Cysgod y Cryman

Nofel gan Islwyn Ffowc Elis ydy Cysgod y Cryman a gyhoeddwyd am y tro cyntaf yn 1953.

Mae'r llyfr wedi cael ei ailargraffu nifer o weithiau; erbyn hyn mae ar ei ail argraffiad ar bymtheg.

Bu hefyd yn un o'r llyfrau Cymraeg cyntaf i'w recordio fel llyfr llafar ar gyfer y deillion. Gwnaed hynny gan Gymdeithas Deillion Gogledd Cymru yn yr 1960au cynnar.

Gweler hefyd
Cysgod y Cryman - Addasiad Llwyfan

Cyfeiriadau

Islwyn Ffowc Elis
Llyfrau Cymreig 1953
Nofelau 1953
Nofelau Cymraeg gan awduron o Gymru
156 CC

3g CC - 2g CC - 1g CC
200au CC 190au CC 180au CC 170au CC 160au CC - 150au CC - 140au CC 130au CC 120au CC 110au CC 100au CC
161 CC 160 CC 159 CC 158 CC 157 CC - 156 CC - 155 CC 154 CC 153 CC 152 CC 151 CC

Digwyddiadau

Genedigaethau
 Wu, ymerawdwr Han, sydd yn dod i'r orsedd fel seithfed ymerawdwr Tsieina o Frenhinllin Han yn 141 CC

Marwolaethau

156 CC
157 CC

3g CC - 2g CC - 1g CC
200au CC 190au CC 180au CC 170au CC 160au CC - 150au CC - 140au CC 130au CC 120au CC 110au CC 100au CC
162 CC 161 CC 160 CC 159 CC 158 CC - 157 CC - 156 CC 155 CC 154 CC 153 CC 152 CC

Digwyddiadau
 Massinissa, brenin Numidia, yn ymodod ar diriogaethau Carthago. Gan nad yw eu cytundeb a Gweriniaeth Rhufain yn canitau iddynt ymladd hen ganitad, mae Carthago'n gyrru llysgenhadaeth i Rufain. Gyrrir Cato yr Hynaf i drenu heddwch rhwng Carthago a Massinissa.
 Tra yn Carthago, mae Cato'n gweld i ba raddau y mae Carthago wedi adennill ei nerth, ac yn cael ei argyhoeddi ei bod yn berygl i Rufain. O hyn allan mae'n gorffen pob araith, ar unrhyw bnc, a'r geiriau "Ceterum censeo Carthaginem esse delendam" ("Ymhellach, rwy'n cynghori fod rhaid dinistrio Carthago").
 Ariarathes V, brenin Cappadocia, yn cael ei ddiorseddu gan frenin yr Ymerodraeth Seleucaidd, Demetrius I Soter, sy'n gorseddu Orophernes yn ei le. Mae Ariarathes yn apelio i Rufain, sy'n ei adfer i'w orsedd.
 Yr Ymerodraeth Seleucaidd yn cydnabod Jonathan Maccabeus fel is-frenin o fewn yr ymerodraeth,

Genedigaethau
 Gaius Marius, cadfridog a gwleidydd Rhufeinig (bu farw 86 CC)
 Sanatruces, brenin Parthia

Marwolaethau
 Wen, ymerawdwr Han, ymerawdwr Tsieina ers 180 CC (g. 202 CC)

157 CC
158 CC

3g CC - 2g CC - 1g CC
200au CC 190au CC 180au CC 170au CC 160au CC - 150au CC - 140au CC 130au CC 120au CC 110au CC 100au CC
163 CC 162 CC 161 CC 160 CC 159 CC - 158 CC - 157 CC 156 CC 155 CC 154 CC 153 CC

Digwyddiadau
 Brenin yr Ymerodraeth Seleucaidd, Demetrius I Soter, yn cynnig ei chwaer i Ariarathes V, brenin Cappadocia, mewn priodas. Ar gais Gweriniaeth Rhufain, mae Ariarathes yn gwrthod y cynnig. Ymateb Demetrius yw ymosod ar Cappadocia a dioeseddu Ariarathes, gan roi Orophernes Nicephorus ar yr orsedd yn ei le.
 Attalus II Philadelphus, ail fab Attalus I Soter, yn dod yn frenin Pergamon ar farwolaeth ei frawd, Eumenes II.

Genedigaethau
 Publius Rutilius Rufus, Conswl Rhufeinig, gwleidydd, areithiwr a hanesydd.

Marwolaethau
 Eumenes II, brenin Pergamon ers 197 CC. Dan ei deyrnasiad ef, cyrhaeddodd Pergamon uchafbwynt ei grym.

158 CC
590au

5g - 6g - 7g
540au 550au 560au 570au 580au - 590au - 600au 610au 620au 630au 640au
590 591 592 593 594 595 596 597 598 599

Digwyddiadau a Gogwyddion
 590 - Pab Gregory I yn olynnu Pab Pelagius II yn 64ain pab.
 Pab Gregory I yn anfon cenhadaeth wedi ei anfon gan Augustine o Canterbury o 40 mynach i Loegr, gyda'r bwriad o drosi ei drigolion yn Gristnogion.

Pobl Nodweddiadol
610au

6g - 7g - 8g
560au 570au 580au 590au 600au - 610au - 620au 630au 640au 650au 660au
610 611 612 613 614 615 616 617 618 619

Digwyddiadau a Gogwyddion
 610 - Heraclius yn cyrraedd Caergystennin ar long o Affrica, ac yn trechu Phocas, Ymerawdwr Rhufain Dwyreiniol a chymryd ei le fel Ymerawdwr
 615 - Yr Ymerodraeth Sassanid yn anrheithio Jeriwsalem dan arweinyddiaeth Chosroes II
 616 - Khosrau II o Persia yn goresgyn yr Aifft
 618 - Llinach Tang o Tsieina yn cael ei ddechrau gan Li Yuan
 618 - Teyrnas Chenla yn cael ei amsugno'n gyfangwbl gan Funan

Pobl Nodweddiadol

Ffynonellau
159 CC

3g CC - 2g CC - 1g CC
200au CC 190au CC 180au CC 170au CC 160au CC - 150au CC - 140au CC 130au CC 120au CC 110au CC 100au CC
164 CC 163 CC 162 CC 161 CC 160 CC - 159 CC - 158 CC 157 CC 156 CC 155 CC 154 CC

Digwyddiadau
 Yn dilyn buddugoliaeth yr Ymerodraeth Seleucaidd dros y Maccabeaid yn Judea, ail-sefydlir Alcimus fel Archoffeiriad yn Jeriwsalem. Fodd bynnag, mae'n marw'n fuan wedyn.
 Tra mae Eucratides I, brenin Bactria yng ngogledd-orllewin India, mae Mithradates I, brenin Parthia yn meddiannu dwy dalaith. Daw Eucratides yn ôl i'w had-ennill, ond llofruddir ef gan ei fab.

Genedigaethau
 Quintus Mucius Scaevola Augur, gwleidydd  a chyfreithiwr Rhufeinig (tua'r dyddiad yma).

Marwolaethau
 Eucratides I, brenin Bactria.
 Publius Terentius Afer (Terence), dramodydd Rhufeinig.
 Alcimus, Archoffeiriad Judea.

159 CC
Methodistiaeth

Dysgeidiaeth ac athrawiaeth a rennir gan grŵp o enwadau Cristnogol Protestannaidd sydd â chysylltiadau hanesyddol rhyngddynt yw Methodistiaeth. Gellir olrhain hanes Methodistiaeth i'w darddiad yn athrawiaeth efengylaidd John Wesley. Dechreuodd yn yr 18g ym Mhrydain trwy weithredau cenhadol egnïol, a lledaenodd i sawl rhan o'r Ymerodraeth Brydeinig, yr Unol Daleithiau, a'r tu hwnt.

Yng Nghymru dechreuodd y Methodistiaid ymledu ar draws y wlad ganol y 18g, o'u gwreiddiau yn y de-orllewin a Brycheiniog, diolch yn bennaf i waith cenhadol Howel Harris a'i gylch.

Gweler hefyd
Anghydffurfiaeth
Eglwys Bresbyteraidd Cymru
Wesleyaeth

 
Enwadau Cristnogol
Eglwysi Protestannaidd
Owain Llyr Evans

Owain Llyr Evans B.D. M.Th.  Gweinidog Bethlehem ac Ebeneser, Rhosllannerchrugog,  Mynydd Seion a Salem, Ponciau 1997 - 2002. Gweinidog Minny Street, Caerdydd ers 2002. Priod a Lona.

Recordiodd ddetholiad o Lyfr y Salmau ar y gryno-ddisg Cenwch Yn Llafar a gyhoeddwyd gan Tympan yn 2007.

Llyfryddiaeth 
 O'r Tŷ i'r Tŷ: 365 Myfyrdod ar gyfer Pob Dydd o'r Flwyddyn (Cyhoeddiadau'r Gair, 2005).
 Munud yn dy Gwmni: Casgliad o Weddïau a Myfyrdodau (Cyhoeddiadau'r Gair, 2017).
 40 Diwrnod Gyda'r Seintiau Celtaidd - Myfyrdodau Dyddiol yn Dilyn Hanes y Seintiau Celtaidd (Cyhoeddiadau'r Gair, 2017). Addasiad Cymraeg o lyfr gan David Cole.

Gweinidogion Annibynnol Cymreig
Llenorion Cymreig yn yr iaith Gymraeg
David Petersen

Cerflunydd o Gaerdydd ydy David Petersen, sy'n byw yn Sanclêr. Metel fydd yn defnyddio yn bennaf ar gyfer cerflunio ond mae hefyd yn paentio a darlunio.

Mae ei feibion Toby a Gideon hefyd yn gerflunwyr. Enillodd y teulu'r cyfle i greu'r Oleufa Genedlaethol ar gyfer dathliadau'r Mileniwm. David Petersen ddyluniodd y stamp ail-ddosbarth gyda'r cenheinen arni wedi ei gerfio o bren.

Roedd Petersen hefyd ym ymgeisydd dros Blaid Cymru yn Etholiad Cynulliad Cymru ar gyfer etholaeth Brycheiniog a Sir Faesyfed yn 1999. Fe enillodd 2356 o bleidleisiau, sef 8.1%.

Roedd yn arwain y ddirpwyaeth o Gymru pob blwyddyn yn y Gŵyl Ryng-Geltaidd An Oriant, ond ymddeolodd o'r swydd wirfoddol yn 2008, yn dilyn gwrthdaro gyda Llywodraeth Cynulliad Cymru.

Dolenni Allanol
 Proffil ar wefan y BBC

Ffynonellau

Cerflunwyr Cymreig
Stampiau