alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
Pregeth

Araith ar bwnc diwinyddol neu foesol gan broffwyd, clerigwr neu berson crefyddol arall yw pregeth. Yn y Gorllewin tueddir i gysylltu'r gair â'r Gristnogaeth, ond gellir ei gymhwyso i ddisgrifio areithiau cyffelyb mewn crefyddau eraill yn ogystal, yn enwedig yn achos Iddewiaeth, Islam a Bwdiaeth.

Cristnogaeth

Ceir sawl enghraifft o'r bregeth yn yr Hen Destament ac enwir un o'i lyfrau yn Llyfr y Pregethwr (Ecclesiastes). Y bregeth enwocaf yn y traddodiad Cristnogol yw'r Bregeth ar y Mynydd, a draddodwyd gan Iesu o Nasareth.

Yng Nghymru daeth y bregeth i fod yn un o brif ffurfiau llenyddol y Cyfnod Modern Cynnar a pharhaodd yn ffurf lenyddol bwysig ar ôl hynny. Ymhlith pregethwyr mwyaf dylanwadol Cymru gellid crybwyll Howel Harris, John Elias, Thomas Charles a Tanymarian. Cyhoeddodd y llenor gwladgarol Emrys ap Iwan sawl pregeth ar bynciau crefyddol, moesol a gwladol.

Islam ac Iddewiaeth
Y Proffwyd Mohamed yw pregethwr enwocaf Islam, ond mae'r grefydd yn parchu'r rhan fwyaf o bregethwyr yr Hen Destament yn ogystal. Yr enw Arabeg am bregeth yw khutba (Arabeg: (خطبة khutbah). Traddodir khutba o flaen gweddïau dydd Gwener mewn mosgiau ac yn ystod Eid ul-Fitr. Ceir khutba fawr yn rhan o'r Hajj ar wastadeddau Arafat, tu allan i Fecca.

Ceir nifer o bregethau yn y llyfrau sanctaidd Iddewig, e.e. y Midrash. Mae Iddewiaeth yn rhannu â'r Gristnogaeth llyfrau'r Hen Destament yn ogystal.

Bwdiaeth
Y bregeth enwocaf yn hanes Bwdiaeth yw pregeth gyntaf Siddhartha Gotama, y Bwdha, sef y Dhammacakkappavattana Sutta, a draddodwyd ym Mharc Ceirw Sarnath, gogledd India.

Gweler hefyd
Khutba
Pregethwr
Llyfr y Pregethwr
Midrash

Crefydd
Llenyddiaeth
Diwinyddiaeth
Jonsi

Am y cerddor o Wlad yr Iâ, gweler Jónsi.
Rhaglen radio oedd Jonsi a ddarlledwyd ar BBC Radio Cymru rhwng 2.00 a 5.00 y prynhawn, Llun i Gwener. Hyd at Hydref 2008 fe'i ddarlledwyd rhwng 8.30 a 10.30 y bore, Llun i Gwener. Enwyd y rhaglen ar ôl y cyflwynydd, Eifion Jones.

Jonsi yn gadael Radio Cymru
Ar 21 Hydref, 2010 cyhoeddwyd fod Eifion Jones wedi gadael ei swydd gyda'r BBC a bod Geraint Lloyd yn cymryd ei le. Fodd bynnag, ni roddwyd esboniad pam ei fod yn gadael a gwrthododd y BBC gadarnhau neu wadu fod ei ymadawiad yn ymwneud â chwyn a wnaed yn ei erbyn. Ar 22 Hydref, 2010 cyhoeddodd Golwg 360 mai cydweithwraig fenywaidd a wnaeth gwyn am sylw rhywiol a wnaeth Jones iddi. Dywedwyd ei fod wedi ei wahardd o'i waith am bythefnos tra bod Wendy Rees, y pennaeth ym Mangor yn ymchwilio i'r mater. Serch hynny, mae Jones yn gwadu'r honiad yn llwyr.

Cyfeiriadau

Dolenni allanol 
Safle Jonsi ar wefan BBC Cymru 

BBC Radio Cymru
Rhaglenni radio Cymraeg
Rhaglenni radio'r BBC
Sefydliadau 1995
Dadsefydliadau 2010
Talwrn y Beirdd

Rhaglen radio a chystadleuaeth barddoni ydy Talwrn y Beirdd neu y Talwrn a ddarlledir ar BBC Radio Cymru. Ers 2012, y llywydd a'r meuryn yw Ceri Wyn Jones. Bu ei ragflaenydd, sef Gerallt Lloyd Owen, yn Feuryn am 32 flynedd.

Hanes 
Dechreuodd y rhaglen ar Radio Cymru ym 1979, gyda Gerallt Lloyd Owen yn meurynna. Er hynny, roedd y rhaglen yn dilyn patrwm rhaglenni cynt ar y BBC dan yr enw Ymryson y Beirdd, a drefnwyd gan Sam Jones, gyda Robert John Rowlands yn feirniad yn aml. Meuryn oedd enw barddol Robert John Rowlands, a datblygodd ei enw farddol yn air ar gyfer beirniad Ymryson y Beirdd ac yn ddiweddarach yn deitl ar gyfer Gerallt ac yna Ceri Wyn - dywedir hefyd eu bod yn meurynnu neu'n meurynna y gystadleuaeth.

Timau buddugol diweddar 

 Enillodd tîm Y Ffoaduriaid am y tro cyntaf yn 2016.
 2017 - Y Glêr
 2018 - Dros yr Aber
 2019 - Y Ffoaduriaid
 2020 - Tir Iarll
2021 - Dros yr Aber
2022 - Dros yr Aber

Gweler hefyd
 Pigion y Talwrn

Cyfeiriadau

Dolenni Allanol
Safle Talwrn y Beirdd ar wefan BBC Cymru
Blog y Meuryn (BBC)

BBC Radio Cymru
Barddoniaeth Gymraeg
Rhaglenni radio Cymraeg
27

1g CC - 1g - 2g 
20au CC 10au CC 0au CC 0au 10au - 20au - 30au 40au 50au 60au 70au 
22 23 24 25 26 - 27 - 28 29 30 31 32

Digwyddiadau 
 Stadiwm yn Fidenae yn syrthio, gan ladd 20,000 allan o'r 50,000 oedd ynddo.

Genedigaethau 
Agrippa II, tetrarch Judea
Petronius, awdur Rhufeinig

Marwolaethau 

27

als:20er#27
26

1g CC - 1g - 2g 
20au CC 10au CC 0au CC 0au 10au - 20au - 30au 40au 50au 60au 70au 
21 22 23 24 25 - 26 - 27 28 29 30 31

Digwyddiadau 

 Pontius Pilat yn cael ei benodi'n llywodraethwr talaith Iudaea.
 Yr ymerawdwr Tiberius yn symud i Capri, gan adael pennaeth Gard y Praetoriwm, Sejanus, yn gyfrifol am Rufain a'r ymerodraeth.

Genedigaethau

Marwolaethau 
 Claudia Pulchra, cefnder a ffrind agos Agrippina yr Hynaf

26

als:20er#26
Llawysgrifau Llansteffan

Casgliad o lawysgrifau Cymreig yw Llawysgrifau Llansteffan (neu Llanstephan). Maent yn cynnwys testunau nifer o gerddi a thestunau rhyddiaith Cymraeg Canol, yn arbennig o gyfnod yr Oesoedd Canol Diweddar a'r Dadeni Dysg.

Ffurfiwyd cnewyllyn y casgliad gan y copïwr llawysgrifau Samuel Williams (c.1660-1722), offeiriad Llandyfrïog a Llangynllo (Ceredigion) a'i fab, yr hynafiaethydd Moses Williams (1685-1742). Yn ddiweddarach, ychwanegwyd llawysgrifau o gasgliadau Walter Davies (Gwallter Mechain), Lewis Morris, Edward Breese ac E. G. B. Phillimore. Cafodd y casgliad ei gyflwyno i Lyfrgell Genedlaethol Cymru gan Syr John Williams yn 1909; fe'u gelwir yn Llawysgrifau Llansteffan am fod Syr John wedi dod â'r casgliad ynghyd yn ei bentref genedigol Llansteffan (Sir Gaerfyrddin). (Er mai Llansteffan yw'r ffurf Gymraeg arferol ar enw'r pentref, cyfeirir at y casgliad fel Llawysgrifau Llanstephan gan amlaf).

Ymhlith y testunau a geir yn y casgliad pwysig hwn ceir cerddi gan rhai o Feirdd yr Uchelwyr, fel Dafydd ap Gwilym, Guto'r Glyn, Lewys Glyn Cothi, Tudur Aled, Gutun Owain, Siôn Brwynog, Morgan Elfael, a Llywelyn Siôn, ynghyd â gwaith o law Siôn Dafydd Rhys. Yn llawysgrif Llanstephan 4 ceir y testun cynharaf o Chwedlau Odo (tua dechrau'r 15g. Y llawysgrif bwysicaf yw Llyfr Coch Talgarth (tua 1400).

Llanstephan
Llyfrgell Genedlaethol Cymru
Llansteffan

Pentref bychan a chymuned yn Sir Gaerfyrddin, Cymru, yw Llansteffan. Mae'n gorwedd yn ne'r sir ar aber Afon Tywy, tua 7 milltir i'r de-orllewin o Gaerfyrddin.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Hanes
Yn yr Oesoedd Canol bu Llansteffan yn arglwyddiaeth yng Nghantref Gwarthaf. Codwyd Castell Llansteffan yno gan y Normaniaid ar ddechrau'r 12g i warchod y groesfan fferi strategol ar Afon Tywi. Cafodd ei godi ar safle bryngaer o Oes yr Haearn.

Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

Enwogion
Brodor o Lansteffan oedd y casglwr llawysgrifau Cymreig Syr John Williams. Enwir casgliad Llawysgrifau Llanstephan, a gasglwyd gan Syr John, ar ôl y pentref.

Gweler hefyd
Llansteffan, Powys
Lannstefan, = Launceston, tref yng Nghernyw
Castell Llansteffan
Llawysgrifau Llanstephan

Cyfeiriadau

Oriel 

Cymunedau Sir Gaerfyrddin
 
Pentrefi Sir Gaerfyrddin
Hywel a Nia

Rhaglen radio oedd Hywel a Nia a ddarlledir ar BBC Radio Cymru rhwng 10.30 a 12.15 y bore, Llun i Gwener. Enwir y rhaglen ar ôl y cyflwynwr, Hywel Gwynfryn a Nia Roberts.

Daeth y rhaglen i ben ar 26 Medi 2008.

Dolenni Allanol 
Safle Hywel a Nia ar wefan BBC Cymru

BBC Radio Cymru
Rhaglenni radio Cymraeg
Rhaglenni radio'r BBC
Shah

Gair Perseg sy'n golygu 'brenin' yw shah. Shah oedd teitl brenhinoedd Iran hyd chwarter olaf yr 20g, yn cynnwys y frenhinllin Achaemenid a unodd Persia a'i gwneud yn ganolfan ymerodraeth anferth a oresgynywd gan Alecsander Fawr. Yn ogystal â bod yn enw ar frenhinoedd Iran, gan amlaf yn y ffurf estynedig Shahinshah ("Brenin y brenhinoedd"), ceir enghreifftiau o shah, neu ffurfiau'n deillio ohoni, yn deitl ar frenhinoedd eraill yng ngorllewin Asia ac India.

Brenhinoedd
Hanes Iran
Hanes Asia
Val Feld

Gwleidydd Cymreig ac aelod o'r Blaid Lafur oedd Valerie "Val" Feld (ganwyd Valerie Breen Turner (29 Hydref 1947 – 17 Gorffennaf 2001). Bu'n aelod o Gynulliad Cenedlaethol Cymru o 1999 tan ei marwolaeth yn 2001.

Bywgraffiad
Ganwyd Valerie Breen Turner ym Mangor, ac addysgwyd yn Ysgol yr Abaty yn Malvern. Priododd John Feld ym 1969, a chawsont dau o blant. Gweithiodd fel gohebydd yn Llundain a gweithio'n rhoi cyngor cartrefu yn Swydd Gaerhirfryn. Daeth yn gynghorydd lleol yn cynyrchioli'r Blaid Lafur yn Chorley, Swydd Gaerhirfryn. Gweithiodd hefyd am gyfnod fel gweithiwr cymdeithasol. Ym 1981, yn dilyn ysgariad, dychwelodd i Gymru. Yno sefydlodd a daeth yn gyfarwyddwr cyntaf Shelter Cymru. Yn ei hamser sbâr, astudiodd tuag at radd Meistr y Celfyddydau ym Mhrifysgol Caerdydd, ac ym 1989, apwyntiwyd yn bennaeth y Comisiwn Cyleoedd Cyfartal yng Nghymru. Deliodd y swydd hon am ddeng mlynedd, cyn dod yn drysorydd ymgyrch 'Ie Dros Gymru' a sefyll a chael ei hethol yn Aelod Cynulliad dros Ddwyrain Abertawe.

Feld oedd y gwleidydd cyntaf i farw yn ei swydd yn y Cynulliad, a cynhaliwyd is-etholiad ar 27 Medi 2001. Roedd yn wleidydd a pharchwyd yn fawr, ac yn adnabyddus am ei actifyddiaeth cymdeithasol. Bu'n gadeirydd Pwyllgor Datblygaeth Economaidd y Cynulliad hyd Mai 2001.

Dywedodd y Prif Weinidog Rhodri Morgan, "I believe I speak for the whole of Wales when I say that the death of Val Feld is a grievous blow for us all".

Cyfeiriadau

Aelodau Cynulliad Cenedlaethol Cymru 1999–2003
Genedigaethau 1947
Gwleidyddion Cymreig yr 20fed ganrif
Gwleidyddion Cymreig yr 21ain ganrif
Gwleidyddion y Blaid Lafur (DU)
Marwolaethau 2001
Pobl o Fangor
Merched yr 20fed ganrif
Merched yr 21ain ganrif
Mei Jones

Actor a sgriptiwr o Gymro oedd Mei Jones (Chwefror 1953 – 5 Tachwedd 2021). Cyd-greoedd y gyfres C'mon Midffild! gyda Alun Ffred Jones, a darlledwyd tair cyfres ar y radio cyn trosglwyddo yn llwyddiannus i deledu. Roedd perfformiad Mei fel y cymeriad hoffus Wali Thomas yn un o'r creadigaethau comedi mwyaf poblogaidd erioed yn y Gymraeg.

Bywyd cynnar ac addysg
Magwyd Henryd Myrddin Jones ar dyddyn yn Llanddona, Ynys Môn, cyn i’r teulu symud i Lanfairpwll. Yn blentyn roedd yn bêl-droediwr talentog a chafodd ei dderbyn i garfan dan-18 Cymru tra'n dal yn ddisgybl ysgol. Bu'n chwarae i dîm Biwmares, Amlwch, Bangor ac yn gôl-geidwad i dîm Llanrug. 

Aeth i Ysgol David Hughes ym Mhorthaethwy, cyn mynychu Coleg y Brifysgol, Aberystwyth gan ddilyn cwrs mewn diwinyddiaeth. Yn y cyfnod yma daeth yn un o aelodau gwreiddiol y grŵp Mynediad am Ddim. Bu'n chwarae i glwb pêl-droed Pontrhydfendigaid yn ystod ei ddyddiau coleg yn Aberystwyth. Aeth ymlaen i gwrs drama Cymraeg yng Ngholeg Cerdd a Drama Caerdydd.

Gyrfa
Bu'n actio, sgriptio a chyfarwyddo ers 1976. Dechreuodd ei yrfa gyda Chwmni Theatr Cymru cyn dod yn un o aelodau cyntaf Theatr Bara Caws. Ar y radio, bu’n rhan o dîm Pupur a Halen ac Wythnos i’w Anghofio, ac yna fe sgriptiodd, actiodd a chyfarwyddodd wyth cyfres, un ffilm a sioe lwyfan o C'mon Midffild!. Enillodd Mei ac Alun Ffred Jones wobr 'Yr Awdur Gorau Ar Gyfer Y Sgrin - Cymreig' BAFTA Cymru ar gyfer C'mon Midffild! yn 1992.

Yn ystod yr 1980au bu'n actio mewn sawl cyfres ddrama yn cynnwys Wastad ar y Tu Fas,  Hufen a Moch Bach, Anturiaethau Dic Preifat ac Wyn i'r Lladdfa. Sgriptiodd y cyfresi drama Deryn a Cerddwn Ymlaen ar y cyd gyda Meic Povey.

Yn 2008 fe’i comisiynwyd i ysgrifennu drama gomedi o’r enw Planed Patagonia.

Roedd hefyd yn un o'r Jonesiaid a dorrodd record y byd Jones Jones Jones am gasglu ynghyd y nifer fwyaf o bobl yn rhannu’r un cyfenw yng Nghanolfan y Mileniwm yn 2006, gan fod yn un o 1,224 Jones a gymerodd ran.

Bywyd personol
Wedi i losgiadau tai haf ddechrau yn 1979, a'r heddlu yn rhwystredig oherwydd eu hymdrechion aflwyddiannus i ddal y rhai oedd yn gyfrifol, arestiwyd Mei Jones ynghyd â'i gyd-aelod o gast C'mon Midffild!, Bryn Fôn yn 1990.  Ni ddygwyd unrhyw gyhuddiadau yn eu herbyn.

Bu farw yn 68 mlwydd oed wedi cyfnod o salwch. Roedd yn dad i pedwar o blant, Ela, Lois, Steffan ac Aaron.

Gwaith

Radio
 Pupur a Halen, Radio Cymru, 1981
 Wythnos i’w Anghofio

Ffilm a theledu

Cyfeiriadau

Dolenni allanol
 

Genedigaethau 1953
Marwolaethau 2021
Actorion teledu Cymreig
Dramodwyr Cymreig
C'mon Midffîld!

Cyfres deledu ddrama a chomedi hynod boblogaidd oedd C'mon Midffîld! Cynhyrchwyd y rhaglen gan Ffilmiau'r Nant a ddarlledwyd gyntaf ar yr 18 Tachwedd 1988 ar S4C. Darlledwyd chwe chyfres dros gyfnod o chwe mlynedd cyn i'r rhaglen ddod i ben yn 1994. Dechreuodd fel rhaglen ar BBC Radio Cymru, a darlledwyd tair cyfres cyn i C'mon Midffîld! symyd i sgriniau teledu ledled y wlad. Y cyfarwyddwr oedd Alun Ffred Jones a gyd-ysgrifennodd y gyfres â Mei Jones, a chwaraeodd y cymeriad poblogaidd Wali Thomas.

Deng mlynedd wedi i'r gyfres olaf gael ei dangos yn 1994, dilynodd C'mon Midffîld! duedd nifer o raglenni comedi Saesneg fel Only Fools and Horses gan ail-ymddangos am un ffilm arbennig amser Nadolig 1994: C'mon Midffîld a Rasbrijam. Er gwaetha adolygiadau cymysg y ffilm, ystyrir C'mon Midffîld! yn un o'r rhaglenni Cymraeg mwyaf poblogaidd yn hanes S4C, ac mae'r grwp Facebook perthnasol yn brolio dros 2,500 aelod. Nid oes bwriad ar hyn o bryd i ffilmio unrhyw gyfresi pellach ond mae'r gyfres yn cael ei ailddarlledu yn aml ar S4C.

Seiliwyd y rhaglen ar Glwb Pêl-droed Pontrhydfendigaid. Yn y gorffennol cynrychiolwyd y clwb penodol gan nifer o gast y rhaglen.

Enillodd y rhaglen wobr 'Y Ddrama Gyfres / Gyfresol Orau' BAFTA Cymru i Mei Jones ac Alun Ffred yn 1992. Enillodd Mei Jones hefyd wobr 'Yr Awdur Gorau Ar Gyfer Y Sgrin - Cymreig' BAFTA Cymru.

Cymeriadau
Arthur Picton - John Pierce Jones
Tecwyn Parri - Bryn Fôn
Wali Thomas - Mei Jones
George Huws - Llion Williams
Sandra Picton/Huws - Sian Wheldon (Cyfres 1-4); Gwenno Hodgkins (Cyfres 5)
Lydia Thomas - Catrin Dafydd
Harri - Rhys Richards
Graham - Mal Lloyd
Jean Parri - Bethan Gwilym

Penodau

Rhyddhawyd y gyfres mewn set o 10 DVD gan Sain rhwng 2005  a 2007.

Cyfres 1
Y Maes Chwarae (DVD1)
Seren Ddisglair (DVD1)
Lladron y Nos (DVD1)
Traed Moch (DVD1)
Y Trip (DVD2)
Nadolig Bryncoch (DVD 2) new Nadolig Llawen? (video 2) - yr un pennawd?

Cyfres 2
Cân Di Bennill Fwyn (1 awr, DVD2)
Craig o Arian (DVD2)
Bryn o Briten (DVD3)
Y Gwir yn Erbyn y Byd (DVD3)
Gweld Sêr (DVD3)
Rhyfal Cartra (DVD3)
Match o' Ddy De (DVD4)

Cyfres 3
Yr Italian Job (DVD4)
Il Lavoro In Italia (DVD4)
Yn Nhŷ Fy Nhad (DVD5)
Tibetans v Mowthwalians (DVD5)

Cyfres 4
O Mam Bach (DVD5)
Meibion Bryncoch (DVD7)
Trwy Ddirgel Ffyrdd (DVD7)
Fe Gei Di Fynd I'r Bôl (DVD7)
'Eira Mân, Eira Mawr' (DVD8)
Yr Etholedig Rai (DVD8)
Cymorth Hawdd Ei Gael (DVD8)
Yr Alffa A'r Omega (DVD9)

Cyfres 5
Trwy Gicio A Brathu (DVD9)
Henaint Ni Ddaw Ei Hunan (DVD9)
Elen Fwyn, Elen Fwyn (DVD10)
Mi Af I Briodas Yfory (DVD10)
Y Cocyn Hitio (DVD10)
Dechrau'r Diwedd (DVD10)

Rhaglenni/Ffilmiau Unigol
Midffîld - Y Mwfi (DVD6)
C'mon Midffîld a Rasbrijam (DVD11)
Doli Bryncoch

Cyfeiriadau

Rhaglenni teledu Cymraeg
Cyflwyniadau rhaglenni teledu 1988
Diweddiadau rhaglenni teledu 1994
John Pierce Jones

Actor, ysgrifennwr a chynhyrchydd ydy John Pierce Jones (ganwyd 10 Mai 1946), sy'n enwog am ei ran fel Arthur Picton gyda'i hoff reg, Asiffeta, yn y rhaglen deledu C'mon Midffild! ar S4C.

Bywyd cynnar
Ganwyd a magwyd John Pierce Jones yn Niwbwrch, Sir Fôn. Pan oedd yn 12 oed ail-briododd ei fam a symudodd y teulu i Stevenage ar gyffiniau Llundain. Daeth yn ôl i Gymru wedi gadael yr ysgol ac ymunodd â'r heddlu gan ddilyn yn ôl troed ewythr iddo. Cychwynodd ei yrfa gyda'r heddlu yn Nolgellau ond roedd yn anhapus yn y swydd a roedd a'i fryd ar fynd yn actor. Aeth i Goleg Harlech ac yna i Brifysgol Cymru Bangor. Cafodd ambell gyfle i gael profiad o fyd y theatr, yn Theatr y Gegin, Cricieth.

Gyrfa
Cyd-ysgrifennodd y gyfres gomedi teledu Teulu'r Mans gyda Wiliam Owen Roberts y gyfres Watcyn a Sgrwmp gyda Wynford Ellis Owen yn 1993-1994, a'r gyfres Yr Aelod ar gyfer BBC Radio Cymru gydag ef yn 1994, ac ail gyfres yn 1997. Cymerodd ran yn y rhaglen Y Briodas Fawr ar S4C yn 2006, lle roedd rhaid iddo ddylunio ffrog.

Roedd hefyd yn un o'r Jones's a dorodd record y byd Jones Jones Jones am gasglu ynghyd y nifer fwyaf o bobl yn rhannu’r un cyfenw yn Stadiwm y Mileniwm yn 2006, gan fod yn un o 1,224 Jones a gymerodd ran.

Bywyd personol
Mae'n briod i Inge Hansen, Americanes a anwyd yn nghanolfan y Llynges Americanaidd yn Siapan. Mae Igne eisoes wedi dysgu Cymraeg. Mabwysiadodd y cwpl fab o Haiti yn 2004.

Cyfeiriadau

Genedigaethau 1946
Actorion teledu Cymreig
Actorion theatr Cymreig
Dramodwyr Cymreig
Cynhyrchwyr teledu Cymreig
Eglwys-bach

Pentref, cymuned a phlwyf eglwysig ym mwrdeistref sirol Conwy, Cymru, yw Eglwys-bach neu Eglwysbach. Hyd at tua 1904 yr enw a ddefnyddid yn lleol oedd "Banc Llan". Mae'r pentref yn gorwedd ar lôn wledig mewn dyffryn bychan yn y bryniau sy'n ymestyn i'r dwyrain fel cainc o Ddyffryn Conwy, sef Dyffryn Hiraethlyn. Mae tua 3 milltir i'r de o bentref Llansanffraid Glan Conwy (Glan Conwy), rhwng cymunedau bychain Graig a Pentre'r Felin. Mae'r plwyf yn gorwedd rhwng plwyfi Llansanffraid a Maenan.

Mae'r pentref yn adnabyddus am Sioe Eglwysbach, sioe amaethyddol a gynhelir yno ym mis Awst bob blwyddyn, ac sy'n cynnwys arddangosfeydd gwartheg, defaid a cheffylau, arddangosfeydd blodau, reidiau ffair a stondinau amrywiol.

Yn ôl Cyfrifiad 2001, roedd 54% o drigolion Eglwysbach yn medru'r Gymraeg, ffigwr sy'n uwch na'r cyfartaledd ar gyfer sir Conwy ond sy'n sylweddol llai nag yn y gorffennol, yn bennaf oherwydd mewnfudo i'r ardal a diffyg tai fforddiadwy i bobl ifainc leol.

Tua milltir i'r gogledd o'r pentref ceir Gerddi Bodnant, sy'n eiddo i'r Ymddiriedolaeth Genedlaethol.

Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

Enwogion
 John Evans, un o bregethwyr enwocaf Cymru yn y 19g. Cyfeiria pobl ato fel "John Evans, Eglwysbach", ar hyd ei oes.

Ffynonellau
E. D. Rowlands, Dyffryn Conwy a'r Creuddyn (Lerpwl: Gwasg y Brython, 1947)

Cyfeiriadau

Cymunedau Conwy
Dyffryn Conwy
 
Pentrefi Conwy
Daily Post

Papur newydd dyddiol rhanbarthol yn yr iaith Saesneg ar gyfer Gogledd Cymru yw'r Daily Post. Fe'i hargraffir yn ei bencadlys yng Nghyffordd Llandudno. Rob Irvine yw'r golygydd presennol. Mae'r papur yn rhan o grŵp Trinity Mirror.

Dechreuodd y Daily Post Cymreig fel argraffiad o'r Liverpool Daily Post ar gyfer gogledd Cymru, ond mae'n bapur ar wahân erbyn heddiw. Ar un adeg galwai'r papur ei hun yn "the Paper for Wales", gan gystadlu a'r Western Mail fel papur newydd dyddiol Cymreig, ond bellach ceir "North Wales' best selling newspaper" ar y mast ac mae'r papur yn canolbwyntio ar newyddion y gogledd, er bod adrannau ar gyfer newyddion cenedlaethol, Prydeinig a rhyngwladol yn ogystal.

Mae gan y papur draddodiad o gael colofnwyr dadleuol a bywiog. Yn y gorffennol ysgrifennai Iorwerth Roberts ac Ivor Wynne Jones iddo. Heddiw mae'n adnabyddus am dudalennau David Banks ac Ian Parri, ill dau yn eithaf parod i godi gwrychyn ambell ddarllenydd.

Y Gymraeg 
Ers i'r Herald Cymraeg ddirwyn i ben fel papur wythnosol annibynnol, oherwydd problemau ariannol a chwymp cylchrediad, mae'n cael ei gyhoeddi yn wythnosol fel atodiad canol-y-papur yn y Daily Post. Mae iddo ei olygydd ei hun, sef Tudur Huws Jones ar hyn o bryd.

Ar 27 Awst, 2008, lansiwyd gwefan newyddion yn y Gymraeg, sef y Daily Post Cymraeg. Yn ôl Rob Irvine, golygydd y Daily Post,

"Mae'r Daily Post yn cefnogi twf yr iaith Gymraeg. Fe fydd y wefan yn un byrlymus a chyffrous... yn cyhoeddi straeon newyddion fel maent yn datblygu ar draws Gogledd Cymru, Prydain a thu hwnt yn Gymraeg.

Cyfeiriadau

Dolenni allanol
  Gwefan y papur

Y cyfryngau yng Nghonwy
Y cyfryngau yng Ngwynedd
Y cyfryngau yn Sir y Fflint
Y cyfryngau yn Ynys Môn
Gwefannau Cymraeg
Gwefannau newyddion
Gogledd Cymru
Papurau newydd Saesneg Cymru
Sefydliadau 1855
Ivor Wynne Jones

Roedd Ivor Wynne Jones (28 Mawrth 1927 – 1 Ebrill 2007) yn newyddiadurwr Cymreig ac awdur llyfrau ar hanes lleol a hanes Cymru. Treuliodd rhan helaeth ei oes yn Llandudno.

Ganwyd Ivor Wynne Jones yn Allerton, un o faesdrefi Lerpwl. Gwasanaethodd fel paratrwpwr yn yr Ail Ryfel Byd, ac yn nes ymlaen gweithiodd i'r Forces Broadcasting Service yn Jeriwsalem. Bu'n bresennol yn yr eisteddfodau a gynhelwyd yng Nghairo, yr Aifft, yn ystod y rhyfel. Ar ôl cyfnod byr fel darlledwr yn Cyprus, dychwelodd i Gymru yn 1948.

Bu Jones yn olygydd y Caernarvon and Denbigh Herald ar ôl y rhyfel, cyn ymuno â'r Daily Post; cyfranodd i'r papur hwnnw am 52 o flynyddoedd.  Daeth yn brif ohebydd tramor y papur, gyda diddordeb arbenig yn y Dwyrain Canol. Am flynyddoedd roedd yn ffigwr adnabyddus a dadleuol yng ngogledd Cymru am ei golofn wythnosol, "Forthright and Fearless", a ymddangosai hyd at ddau fis cyn ei farwolaeth. Fel Tori rhonc, a'i amharodrwydd i siarad Cymraeg er ei fod yn rhugl yn yr iaith, cododd wrychyn sawl un trwy ei feirniadaeth o genedlaetholdeb Cymreig. "Dyn y sefydliad" oedd o ar sawl ystyr, ond condemniai'n hallt Rhyfel Irac ac ymlyniad llywodraeth Prydain wrth bolisïau'r Unol Daleithiau yn ogystal.

Bu'n un o sefydlwyr Opera Cenedlaethol Cymru yn 1957.

Roedd yn un o sefydlwyr Cymdeithas Lewis Carroll, a chyhoeddodd lyfr ar gysylltiadau awdur Alice's Adventures in Wonderland ag ardal Llandudno. Ymhlith ei lyfrau eraill ceir hanes lleol darluniedig Llandudno a Bae Colwyn a chyfrol ar hanes diwydiant llechi Cymru (bu'n un o gyfarwyddwyr Chwarel Llechwedd, Blaenau Ffestiniog). Ysgrifennodd sawl cyfrol ar Gymru a'r Ail Ryfel Byd yn ogystal.

Bu farw ar 1 Ebrill 2007 ar ôl bod yn wael am rai misoedd ym Mae Colwyn.

Llyfrau
The Order of St John in Wales
U-boat rendezvous at Llandudno
America's Secret War in Welsh Waters
Llandudno Regina, the Queen of Welsh Resorts (1973)
Shipwrecks of North Wales (1973; 1986)
The Llechwedd Strike of 1893 (1993)
Colwyn Bay: a Brief History (1995)
Gold, Frankincense and Manure (1997)
Alice's Welsh Wonderland (1999)
Hitler’s Celtic Echo
Victorian Slate Mining (2003)

Dolenni allanol
  Teyrnged 
  BBC Wales

Genedigaethau 1927
Marwolaethau 2007
Newyddiadurwyr Cymreig
Ceg y groth

Y sianel sy'n arwain i'r groth mewn merched ac anifeiliaid benywaidd yw ceg y groth.

Gweler hefyd 
 Prawf ceg y groth

Anatomeg
Llion Williams

Actor o Gymro ydy Llion Williams (ganwyd 1961). Mae'n fwyaf adnabyddus am ei rôl fel George Hughes yn rhaglen C'mon Midffild! tua ddiwedd yr 1980au a dechrau'r 1990au. Bu hefyd yn lleisio nifer o gartwnau megis y Smyrffs yn Gymraeg, ac yn ddigrifwr stand-yp.

Bywgraffiad
Ganwyd Llion ym Mangor a fe'i magwyd yn Nhal-y-bont yn Nyffryn Conwy cyn i'r teulu symud i Fangor. Ei frawd oedd y prifardd Iwan Llwyd. Aeth i Ysgol Friars, Bangor ac yna Prifysgol Cymru Aberystwyth. Mae'n byw erbyn hyn yn Llanrug ger Caernarfon.

Ar 18 Gorffennaf 2017 derbyniodd Gymrodoriaeth er Anrhydedd gan Brifysgol Bangor am ei gyfraniad i'r theatr.

Gwaith

Teledu
Nifer o gyfresi megis Amdani, Pengelli, Deryn, Rhew Poeth & Sgid Hwch (Ffilmiau'r Nant).
 Dyddiadur Dyn Dwad, ffilm deledu, Teliesyn (1989)
 C'mon Midffild!, Ffilmiau'r Nant
 Teulu'r Mans, 4 cyfres, HTV
 Cyfyng Gyngor, 4 cyfres, HTV
 Tydi Bywyd yn Boen, cyfres, Eryri
 Cysgodion Gdansk, cyfres, Tŷ Gwyn
 Lleifior, cyfres, Tŷ Gwyn
 Y Darlun, BBC
 IAW, Apollo/BBC
 Blodeuwedd, Y Dyn Peryg & Llwybr Defaid, Bryngwyn
 Y Ferch Drws Nesa, comedi sefyllfa, Matinee
 Hedydd yn yr Haul, Enillydd Drama Ddogfen BAFTA Cymru, Bont
 A Mind to Kill, Cyfres Sky/S4C
 Ac Eto Nid Myfi Ista'nbwl, S4C
 Lan a Lawr, S4C
 Y Gwyll, BBC/S4C
 Death or Liberty - yn chwarae Zephaniah Williams, S4C, ABC, TG4
 Craith, BBC/S4C
 Fferm Ffactor, S4C

Theatr
 Chwalfa, Cyfarwyddwr: Arwel Gruffydd, Theatr Genedlaethol Cymru
 Rape of the Fair Country, Cyfarwyddwr: Tim Baker, Theatr Clwyd
 Journey of Mary Kelly, Cyfarwyddwr: Terry Hands, Theatr Clwyd
 A Christmas Carol, Cyfarwyddwr: Terry Hands, Theatr Clwyd
 Abigail’s Party, Cyfarwyddwr: Fiona Baffini, Theatr Clwyd
 Minimata, Cyfarwyddwr: Ian Yeoman, Theatr Powys
 The Chalk Circle, Cyfarwyddwr: Graham Laker, Theatr Gwynedd
 The Cherry Orchard, Cyfarwyddwr: Graham Laker, Theatr Gwynedd
 Antigone, Cyfarwyddwr: Ian Yeoman, Theatr Powys
 Hen Rebel, Cyfarwyddwr: Cefyn Roberts, Cwmni Theatr Genedlaethol CymruOwain Mindŵr 2003, cynhyrchiad Cwmni Bara CawsCysgod y Cryman 2007, addasiad llwyfan Siôn Eirian o nofel Islwyn Ffowc Elis, cynhyrchiad Cwmni Theatr Genedlaethol Cymru

Cyflwyno
 Gair Am Aur, 3 Cyfres Cwis, S4C
 Drannoeth y Ffair, Rhaglen gerddoriaeth gyda bandiau byw, S4C
 Peter and the Wolf'', Adroddwr, Ensemble Cymru
 Cynadleddau Addysg Pellach, Coleg Prifysgol Cymru
 Amryw o raglenni chwaraeon ar S4C

Cyfeiriadau

Dolenni allanol
Proffil ar wefan Asiantaeth Clic 

Actorion theatr Cymreig
Actorion teledu Cymreig
Cyflwynwyr teledu Cymreig
Genedigaethau 1961
Pobl addysgwyd yn Ysgol Friars, Bangor
Sian Wheldon

Actores ac athrawes Cymreig ydy Sian Wheldon (ganwyd 1960). Mae'n adnabyddus i nifer oherwydd ei rôl fel Sandra yn y rhaglen C'mon Midffild! tua diwedd yr 1980au a dechrau'r 1990au. Ymddangosodd hefyd ar raglen EastEnders a The Bill.

Yn 2002, enwyd Sian Wheldon yn y papurau fel un o'r rhai a geisiodd atal dynes a oedd yn byw yn ei char yn Llundain, gael ei throi allan gan y cyngor. Roedd Sian yn byw yn Llundain ar y pryd.

Bu hefyd yn athrawes ddrama yng Ngholeg Menai. Erbyn hyn mae'n byw yn Llanfairfechan ac ers 2008 mae'n athrawes yn Ysgol Friars ym Mangor lle mae hi'n dysgu cymdeithaseg. Mae ganddi dri o blant.

Teledu
 C'mon Midffild!, Ffilmiau'r Nant
 Un Nos Ola Leuad, 1991, Endaf Emlyn

Cyfeiriadau

Dolenni allanol
 

Genedigaethau 1960
Actorion Cymreig
Addysgwyr Cymreig
Merched yr 20fed ganrif
Merched yr 21ain ganrif
The Bill

Cyfres deledu Saesneg oedd The Bill, a ddilynai hanes yr heddlu yng ngorsaf ddychmygol Sun Hill. Darlledwyd am y tro cyntaf ar y 16 Hydref 1984, ac ers hynny bu ar ITV am 8 y nos ar ddydd Mercher a dydd Iau. Darlledwyd omnibws wythnosol ar ITV3 ac mae hen benodau'n cael eu hail-adrodd ar UKTV Gold. Mae'r gyfres wedi cael ei darlledu ar RTL yn yr Almaen, ac ar NT1 yn Ffrainc.

Daeth y gyfres i ben ar 31 Awst 2010 o ganlyniad i ostyngiad yn y nifer o bobl a wyliau'r rhaglen.

Dolenni allanol
 Gwefan swyddogol

Bill, The
Bill, The
25

1g CC - 1g - 2g 
20au CC 10au CC 0au CC 0au 10au - 20au - 30au 40au 50au 60au 70au 
20 21 22 23 24 - 25 - 26 27 28 29 30

Digwyddiadau 
 Lucius Aelius Sejanus yn ceisio priodi gweddw Drusus Julius Caesar, ond yn aflwyddiannus

Genedigaethau 
 Gaius Julius Civilis, pennaeth y Batafiaid

Marwolaethau 
 Aulus Cremutius Cordus, hanesydd Rhufeinig

25

als:20er#25
24

1g CC - 1g - 2g
20au CC 10au CC 0au CC 0au 10au - 20au - 30au 40au 50au 60au 70au
19 20 21 22 23 - 24 - 25 26 27 28 29

Digwyddiadau 
 Rhyfeloedd y Rhufeiniaid yn Numidia a Mauretania yn diweddu gyda'r gwledydd hyn yn cael eu hymgorffori yn yr ymerodraeth.
 Gorchfygir gwrthryfel Tacfarinas yn Affrica.

Genedigaethau

Marwolaethau 
 Strabo, daearyddwr Groegaidd

24

als:20er#24
Gwobrau'r Diwydiant Cyhoeddi yng Nghymru

Trefnir Gwobrau'r Diwylliant Cyhoeddi yng Nghymru bob dwy flynedd gan Gyngor Llyfrau Cymru er mwyn cydnabod gwaith cyhoeddwyr Cymru. Cynhaliwyd y seremoni wobrwyo am y tro cyntaf yn 2005.

Llyfrau Cymraeg

Llyfrau Saesneg o Gymru

Cyfeiriadau
Datganiad CLLC 2005 
Datganiad CLLC 2007 

 Gwobrau'r Diwydiant Cyhoeddi yng Nghymru
Diwydiant Cyhoeddi yng Nghymru
Diwydiant Cyhoeddi yng Nghymru
Sefydliadau 2005
Afon Aon

Mae'r Afon Aon (Llydaweg:Stêr Aon) yn llifo yng ngorllewin Llydaw, trwy drefi Kastell-Nevez-ar-Faou, Pleiben a Kastellin.

Yr enw
Stêr yw'r gair cyffredin yn Llydaweg am afon. Mae'r gair Aon yn dod o'r hen air Llydaweg avon, yr un gair â'r gair Cymraeg afon.

Aon
Bro-Gerne

Hen deyrnas ac un o esgobaethau traddodiadol Llydaw yw Kerne, neu Kernev, neu Bro-Gerne (Ffrangeg: Cornouaille; Cernyweg: Kernow Vyghan 'Cernyw Fechan'). Kernev (Kernew) oedd yr hen ffurf, sy'n debyg i'r enw Cernyw.

Kemper yw'r brifddinas.

Chwedl
Yn ôl hen chwedl roedd Gralon yn frenin yn Kerne, a Kêr-Ys oedd ei brifddinas, a gafodd ei foddi dan y môr.

Baneri Bro
Ceir Baneri bro Llydaw eu chwifio yn aml mewn digwyddiadau cyhoeddus ac ar adeiladau cyhoeddus yn nhrefi a phentrefi'r fro.

Gweler hefyd
 Esgobaeth Bro-Zol
 Baneri bro Llydaw

Cyfeiriadau

Llydaw
Daearyddiaeth Llydaw
Afon Oded

Afon yn département Penn-ar-Bed, Llydaw ydy'r Afon Oded. Mae'n rhedeg o Saint-Goazec i Gefnfor yr Iwerydd yn Bénodet. Ar y ffordd mae'n cyfarfod â Afon Steir a'r Afon Jed yn nhref Kemper, prifddinas Bro Gerne a département Penn-ar-Bed. Mae'r afon 56 km o hyd ac yn casglu dŵr o ardal o 715 km².

Oded
Trefi yng Nghymru wedi eu gefeillio â threfi yn Llydaw

Dyma rhestr o drefi yng Nghymru wedi eu gefeillio â threfi yn Llydaw:

 Abergwaun a Loktudi
 Aberhonddu a Sant-Gouenoù
 Aberystwyth a Sant-Brieg
 Caerdydd a Naoned
 Caerfyrddin a Lesneven
 Caerffili a Lannuon
 Caernarfon a Landerne
 Castell Newydd Emlyn a Plonevez-Porzhe
 Crughywel a Skaer
 Crymych a Ploveilh
 Cwmaman a Pouldregad
 Dolgellau a Gwenrann
 Gofilon a Merzhelieg
 Gorseinon a Ploermael
 Hendy-gwyn ar Daf a Presperieg
 Llanandras a Legneg
 Llanbradach a Ploubêr
 Llandeilo a Konk-Leon
 Llandudoch a Tredarzeg
 Llandybïe a Ploneour-Lanwern
 Llandysul a Plogoneg
 Llanelwy a Bear
 Llanidloes a Derval
 Llanilltud Fawr ac Ar Poulgwenn
 Llanymddyfri a Pluguen
 Machen a Saotron
 Penarth a Kastell-Paol
 Pencoed a Plouzane
 Pontardawe a Logunec'h
 Porthcawl a Sant-Sebastian-an-Enk
 Radur a Threforgan a Sant-Filberzh-Deaz
 Rhuthun a Brieg
 Sanclêr a Paolieg
 Tredegar a Orvez
 Trefdraeth/Nanhyfer a Plougin/Treouergad
 Treffynnon a Sant-Gregor
 Tregaron a Plouvien
 Y Bont-faen a Klison
 Y Mwmbwls a'r Henbont

Dolen allanol
 www.kembre-breizh.org.uk 

Trefi Cymru
Daearyddiaeth Llydaw
Rhestrau Cymru
Naoned

Hen brifddinas Llydaw ydy Naoned [ˈnɑ̃wnət] (Ffrangeg: Nantes) ar Afon Liger (Ffrangeg: Loire), lle y gwelir castell tywysogion Llydaw. Heddiw mae'n brifddinas a chymuned yn département Liger-Atlantel (Ffrangeg: Loire-Atlantique). Mae dinas Naoned yn rhan o un Bro-Naoned, un o naw hen fro Llydaw.

Poblogaeth

Cysylltiadau rhyngwladol
Mae Naoned wedi'i gefeillio â:

Cyfryngau

Sianeli teledu

Gorsafoedd radio

Papurau newyddion
Papurau am daliad:

Papurau rhad:

Adeiladau a chofadeiladau

Amgueddfa Jules Verne

Château des ducs de Bretagne
Mae castell Dugiaid Llydaw yn sefyll ar lan ddeheuol Afon Loire yng nghanol Nanoned. Roedd yn brif breswylfa Dugiaid Llydaw o'r 13g i'r 15g. Mae'r caer yn cynnwys saith twr yn cael eu cysylltu gan llenfuriau.

Eglwys Gadeiriol Sant Pedr
Mae Eglwys Gadeiriol Sant Pedr a Sant Paul yn yr arddull Gothig, mae wedi ei leoli ar y Place Saint-Pierre. Cafodd yr adeilad cyntaf dan arweiniad Dug Llydaw Jean V a'r Esgob Jean de Malestroit yn 1434, bu adeiladu parhaus ar y safle hyd 1891 (457 mlynedd) . Cafodd yr eglwys gadeiriol gofrestru fel heneb hanesyddol ym 1862.

Passage Pommeraye (siopa)

Planetariwm

Stadiwm Beaujoire

Enwogion 
 Pierre Abélard (1079-1142), athronydd, llenor a chyfansoddwr
 Jules Verne (1828-1905), awdur
 Éric Tabarly (1931-1998), morwr
 Claire Bretécher (g. 1940), arlunydd

Gweler hefyd 
 Rhestr trefi a phentrefi Llydaw
 Trefi o Gymru wedi eu gefeillio a threfi o Lydaw
 Cymdeithas Cymru-Llydaw

Gweler hefyd
Cymunedau Liger-Atlantel

Cyfeiriadau

INSEE

Cymunedau Liger-Atlantel
Daearyddiaeth Llydaw
Pays de la Loire
Dinasoedd Ffrainc
Kastell-Paol

Cymuned yn département Penn-ar-Bed, a hen brifddinas Bro Leon yn Llydaw, yw Kastell-Paol (Ffrangeg: Saint-Pol-de-Léon). Lleolir ar bwys porthladd Rosko.

Enwir y dref ar ôl Paol, Cymro ac esgob cyntaf esgobaeth Bro-Leon.

Mae'n un o'r drefi ar lwybr pererindod y Tro Breizh.

Yn yr erthygl hon, cyfieithir y termau brodorol kumunioù (Llydaweg) a communes (Ffrangeg) i "gymuned" yn Gymraeg.

Poblogaeth

Cysylltiadau rhyngwladol
Mae Kastell-Paol wedi'i gefeillio â:

 Penarth, Cymru
 Vechta, Almaen

Yr Iaith Lydewig
Mae gan y gymuned cynllun ieithyddol o dan Ya d’ar brezhoneg ers 2008. Yn 2008, roedd 19.67% o blant ysgolion cynradd yn mynychu ysgolion dwyieithog

Gweler hefyd
 Cymdeithas Cymru-Llydaw
 Rhestr trefi a phentrefi Llydaw
 Cymunedau Penn-ar-Bed
 Trefi o Gymru wedi eu gefeillio a threfi o Lydaw

Cyfeiriadau

Dolenni allanol
INSEE

Cymunedau Penn-ar-Bed
Bretagne
Daearyddiaeth Llydaw
22

1g CC - 1g - 2g 
20au CC 10au CC 0au CC 0au 10au - 20au - 30au 40au 50au 60au 70au 
17 18 19 20 21 - 22 - 23 24 25 26 27

Digwyddiadau

Genedigaethau 
 Valeria Messalina, trydedd gwraig yr ymerawdwr Claudius.

Marwolaethau 
 Junia Tertia, gwraig Gaius Cassius Longinus a chwaer Marcus Junius Brutus.

22

als:20er#22
Geraint Jarman a'r Cynganeddwyr

Band Cymreig ydy Geraint Jarman a'r Cynganeddwyr sydd yn rhyddhau recordiau ar labeli Sain ac Ankstmusik.

Mae llyfr Gareth F. Williams yn rhannu'r un enw ac un ag un o draciau enwocaf y band ai ryddhawyd yn 1977, sef Tacsi i'r Tywyllwch.

Tich Gwilym oedd prif Gitârydd y band hyd ei farwolaeth yn 2005.

Disgograffi
 Môrladron (Sain)

Dolenni Allanol
Safle MySpace Geraint Jarman a'r Cynganeddwyr

Cyfeiriadau

Bandiau Cymraeg
Sejanus

Pennaeth Gard y Praetoriwm ac un o'r dynion mwyaf grymus yn yr Ymerodraeth Rufeinig oedd Lucius Aelius Seianus neu Sejanus (20 CC - 18 Hydref, 31 OC).

Ganed Sejanus yn 20 CC yn Volsinii yn Etruria. Daeth yn bennaeth Gard y Praetoriwm dan yr ymerawdwr Augustus yn y flwyddyn 14 OC, a bu yn y swydd hyd ei farwolaeth yn 31. Dano ef, daeth y Gard i fod yn fwy na gwarchodlu, gan ddatblygu i fod o bwysigrwydd gwleidyddol mawr. Yn ystod teyrnasiad yr ymerawdwr Tiberius, cynyddodd grym Sejanus. Yn y 20au cafodd ware o nifer o bobl oedd yn bygwth ei sefyllfa, yn cynnwys mab yr ymerawdwr, Julius Caesar Drusus, a gafodd ei wenwyno. Pan ymddeolodd Tiberius i ynys Capri yn 26, Sejanus oedd yn rheoli'r ymerodraeth i bob pwrpas.

Yn 31 fe'i gwnaed yn Gonswl, ond yr un flwyddyn daeth dan amheuaeth o gynllwynio yn erbyn yr ymerawdwr. Fe'i cymerwyd i'r ddalfa, a dienyddiwyd ef a nifer o'i ddilynwyr.

Genedigaethau 20 CC
Marwolaethau 31
Milwyr Ymerodraeth Rhufain
Abaty Margam

Abaty Sistersiaidd oedd Abaty Margam, sydd wedi ei leoli ym Margam ym mwrdeistref sirol Castell-nedd Port Talbot.

Hanes
Sefydlwyd yr abaty yn 1147 fel tŷ cangen o Abaty Clairvaux gan Robert, Iarll Caerloyw, a chysegrwyd hi i'r Santes Fair. Daeth yn noddfa bwysig i feirdd Morgannwg, yn enwedig yng nghyfnod yr Abad Dafydd ap Tomas (1500-1517). Diddymwyd yr abaty gan Harri VIII, brenin Lloegr, yn 1536, ac fe'i gwerthwyd i Syr Rice Mansel. O'r teulu Mansel, disgynodd yr eiddo i lawr y llinell benywaidd gan ddod i berchnogaeth y teulu Talbot. yn y 19g, adeiladodd C R M Talbot blasdy Castell Margam sydd yn edrych i lawr ar adfeilion yr abaty.

Heddiw
Mae Abaty Margam erbyn heddiw yn adfail heblaw corff y capel, sydd yn dal yn gyfan. Mae corff capel yr abaty yn dal i gael ei ddefnyddio fel capel plwyf hyd heddiw. Mae'r adfeilion sydd ddim yn perthyn i'r capel, yn perthyn i'r cyngor. Mae'r adfeilion yn cynnwys cabidyldy anarferol o fawr sy'n dyddio o'r 13g, ac yn sefyll o fewn 840 erw Ystad Wledig Margam ger Castell Margam. Ar y bryn uwchben yr abaty, mae adfeilion mynachdy Capel Mair ar y Bryn; ar un adeg roedd 12 mynach yn byw yno.

Adeiladau ac adeiladwaith 1147
Adeiladau rhestredig Gradd I Castell-nedd Port Talbot
Hanes Castell-nedd Port Talbot
Sefydliadau 1147
Margam
Warren Gatland

Hyfforddwr a cyn chwaraewr rygbi'r undeb o Seland Newydd yw Warren David Gatland CBE (ganwyd 17 Medi 1963). Mae'n brif hyfforddwr Tîm Cenedlaethol Cymru ers Rhagfyr 2022.. Bu yn yr un swydd rhwng 2007 a 2019, cyn dychwelyd yn 2022 wedi cyfnod gwael i'r garfan o dan reolaeth Wayne Pivac.

Roedd yn brif hyfforddwr Y Llewod Prydeinig a Gwyddelig ar gyfer ei taith o Awstralia yn 2013. Bu'n hyfforddwr ar dîm Connacht, Tîm Cenedlaethol Iwerddon, Wasps Llundain a Waikato. Fe ymddangosodd fel chwaraewr mewn 140 gêm ar gyfer tîm Waikato - record ar y pryd.

Derbyniodd CBE yn Anrhydeddau Pen-blwydd y Frenhines 2020, am ei wasanaeth i'r byd rygbi.

Cyfeiriadau

Chwaraewyr rygbi
Genedigaethau 1963
Hyfforddwyr o Seland Newydd
Hyfforddwyr rygbi'r undeb
Pobl o Seland Newydd
Tîm rygbi'r undeb cenedlaethol Cymru
21

1g CC - 1g - 2g 
20au CC 10au CC 0au CC 0au 10au - 20au - 30au 40au 50au 60au 70au 
16 17 18 19 20 - 21 - 22 23 24 25 26

Digwyddiadau 
 Llwyth yr Aedui yn gwrthryfela dan Julius Florus a Julius Sacrovir. Gorchfygir y gwrthryfel gan Gaius Silius.
 Barics newydd ar gyfer Gard y Praetoriwm yn cael ei adeiladu ar y Quirinal yn Rhufain.

Genedigaethau

Marwolaethau 
 Publius Sulpicius Quirinius, llywodraethwr Rhufeinig Syria
 Arminius, cadfridog Almaenig a ddinistriodd dair Lleng Rufeinig ym Mrwydr Fforest Teutoburg.

21

als:20er#21
Lugus

Duw Celtaidd ar gyfandir Ewrop oedd Lugus. Mae'n cael ei gynrychioli ym mytholeg Gymreig gan Lleu Llaw Gyffes, y ceir ei hanes yn y chwedl Math fab Mathonwy, ac yn Iwerddon gan y duw Gwyddelig Lugh. Ystyr lug, bôn yr enw, yw "golau/goleuni" (cf. y gair Lladin lux a'r gair Cymraeg goleu).

Ceir cyfeiriad posibl ato mewn arysgrif Geltibereg o Peñalba de Villastar, yn nhalaith Teruel, Sbaen, sy'n dyddio i tua droad yr 2g OC. Ceir y ffurfiau amryw Lugoues a Lugoibus mewn sawl arysgrif arall. Mae'r enwau lle Luguvalium (Caerliwelydd), Lug(u)dunum (Lyons), yng nghanolbarth Ffrainc, Lugo yn Sbaen a Leiden yn yr Iseldiroedd yn dwyn ei enw yn ogystal.

Damcaniaethodd yr ysgolhaig Celtaidd Henri d'Arbois de Jubainville fod modd deall cyfeiriad gan Iŵl Cesar yn ei lyfr De Bello Gallico at brif dduw y Galiaid fel cyfeiriad at Lugus, ond nid yw pawb yn derbyn hyn bellach.

Cyfeiriadau
Bernhard Maier, Dictionary of Celtic Religion and Culture (Boydell, 1977)

Duwiau
Mytholeg Geltaidd
Gâl
Brwydr Fforest Teutoburg

Brwydr rhwng cynghrair o lwythau Almaenig a byddin Rufeinig yn y flwyddyn 9 OC oedd Brwydr Fforest Teutoburg (Almaeneg: Schlacht im Teutoburger Wald, Varusschlacht neu Hermannsschlacht). Ymladdwyd y frwydr dros nifer o ddiwrnodau, yn ôl pob tebyg rhwng 9 Medi ac 11 Medi, a'r canlyniad oedd i dair lleng Rufeinig dan Publius Quinctilius Varus, (Legio XVII, Legio XVIII a Legio XIX), gael eu dinistrio'n llwyr gan yr Almaenwyr dan  Arminius mab Segimer ("Hermann" mewn Almaeneg diweddar).

Roedd colledion y Rhufeiniaid yn fwy nag yn unrhyw frwydr yn erbyn gelyn allanol ers Brwydr Cannae yn erbyn Hannibal. Ni chafodd y tair lleng a ddinistriwyd eu hail-ffurfio. Yn ôl yr hanesydd Rhufeinig Suetonius, gyrrwyd yr ymerawdwr Augustus bron yn wallgof gan y newyddion am y digwyddiad, gan daro ei ben yn erbyn muriau y palas a gweiddi Quintili Vare, legiones redde! ("Quintilius Varus, rho fy llengoedd yn ôl imi!")

Dilynwyd y frwydr gan saith mlynedd o ymladd, cyn i'r ffin gael ei sefydlogi ar hyd Afon Rhein. Yn 14 OC, yn fuan wedi i Tiberius olynu Augustus fel ymerawdwr, bu nai Tiberius, Germanicus, yn ymgyrchu yn y tiriogaethau hyn, a chawsant hyd i safle'r frwydr, Yn ôl yr hanesydd Tacitus, roedd yn olygfa enbyd, gyda phentyrrau o esgyrn a phenglogau wedi eu hoelio wrth goed. Erbyn 16 roedd Germanicus wedi llwyddo i adennill eryr dwy o'r tair lleng. Yn ôl Cassius Dio, llwyddodd Publius Gabinius i adennill y trydydd eryr oddi wrth lwyth y Chauci yn 41, yn ystod teyrnasiad yr ymerawdwr  Claudius, brawd Germanicus.

Yn y 19fed ganrif, yn enwedig yn yr ymladd yn erbyn Napoleon ar ddechrau'r ganrif, daeth y frwydr yn symbol bwysig i genedlaetholdeb Almaenaidd. Bu ansicrwydd ynghylch safle'r frwydr hyd nes i ymchwil archaeolegol ddiwedd yr 20g awgrymu i ran ohoni fod o gwmpas Bryn Kalkriese, rhan o Bramsche, i'r gogledd o Osnabrück. Adeiladwyd y  Varusschlacht Museum i arddangos y darganfyddiadau.

Llyfryddiaeth

 Adrian Murdoch, Rome's Greatest Defeat: Massacre in the Teutoburg Forest, Sutton Publishing, Stroud, 2006, ISBN 0-7509-4015-8

Fforest Teutoburg
Hanes yr Almaen
Gilfaethwy fab Dôn

Cymeriad yn y bedwaredd o Bedair Cainc y Mabinogi, chwedl Math fab Mathonwy yw Gilfaethwy fab Dôn, brawd Gwydion fab Dôn. Mae ei fam, Dôn yn Dduwies Geltaidd sy'n chwaer i Math fab Mathonwy ac a uniaethir  â'r dduwies Geltaidd Danu/Anu yn y traddodiad Gwyddelig.

Yn ôl y chwedl, ni allai Math fab Mathonwy, brenin Gwynedd ac ewythr i Gwydion, fyw ond tra byddai â'i ddeudroed yng nghôl morwyn, ac eithrio yn amser rhyfel. Goewin ferch Pebin oedd y forwyn yn y swydd yma ar ddechrau'r chwedl. Mae Gilfaethwy  yn syrthio mewn cariad a hi ac yn dihoeni. Dyfala ei frawd Gwydion fod rhywbeth o'i le, ac wedi ei holi, mae'n darganfod ei gyfrinach ac yn addo ei helpu.

Cynllun Gwydion yw trefnu rhyfel trwy deithio i Ddyfed at Pryderi, prif gymeriad y gainc gyntaf o'r Mabinogi. Mae'n perswadio Pryderi i roi iddo y moch a gafodd gan Arawn brenin Annwfn yn gyfnewid am feirch a chŵn hela, ond wedi i Wydion adael gyda'r moch mae Pryderi'n darganfod mai rhith yw'r cŵn a'r meirch ac yn ei ymlid. Cynullir llu Gwynedd, ac yn absenoldeb Math caiff Gilfaethwy ei gyfle i dreisio Goewin yng ngwely Math. Lleddir Pryderi gan Wydion. Dychwelodd Math i Gaer Dathyl ac ar ddarganfod yr hyn oedd wedi digwydd cymerodd Goewin yn wraig iddo a rhoi llywodraeth ei deyrnas yn ei llaw hi.

Fel cosb ar y ddau frawd cymerodd Math ei hudlath a tharo Gilfaethwy "hyd onid oedd yn ewig mawr" a tharo Gwydion "hyd onid oedd yn garw". Datganodd Math: "Gan eich bod wedi eich cydrwymo fe wnaf ichwi gydgerdded, a'ch bod yn gymaredig ac o'r un natur â'r anifeiliaid gwyllt yr ydych yn eu ffurf, ac yn yr amser y byddo epil iddynt hwy fe fydd i chwithau. A blwyddyn i heddiw dewch yma ataf i." Ymhen y flwyddyn dychwelodd y carw Gwydion a'r ewig Gilfaethwy gydag elain gref yn epil iddynt. Cymerodd Math ei hudlath a throi Gilfaethwy'n faedd a Gwydion yn hwch goed a'u hanfon ymaith am flwyddyn arall. Cymerodd Math y mab a'i fedyddio gyda'r enw Hyddwn. Ar ôl blwyddyn arall dychwelodd y baedd Gilfaethwy a'r hwch goed Gwydion gydag "anifail o gryn faint...yn fawr o'i oed" yn epil iddynt. Cymerodd Math ei hudlath unwaith eto a throi Gilfaethwy'n fleiddiast a Gwydion yn flaidd. Bedyddiwyd y mab gyda'r enw Hychddwn. Dychwelodd y brodyr ymhen blwyddyn gyda chenau blaidd yn fab iddynt. Cafodd ei fedyddio gyda'r enw Bleiddwn.  Dychwelodd Math y ddau frawd i'w cnawd eu hunain a dweud: "Wŷr, os gwnaethoch gam â mi, digon y buoch o dan fy nghosb".

Llyfryddiaeth
W.J. Gruffydd, Math Vab Mathonwy (Caerdydd, 1928). Y testun yn yr orgraff wreiddiol gyda chyfieithiad Saesneg cyfochrog, ynghyd ag astudiaeth fanwl a nodiadau helaeth.
 Ifans, Dafydd & Rhiannon, Y Mabinogion (Gomer 1980) ISBN 1-85902-260-X (Sylwer fod y dyfyniadau uchod yn dod o'r diweddariad hwn yn hytrach na thestun gwreiddiol y Pedair Cainc.)
Ifor Williams (gol.), Pedeir Keinc y Mabinogi (Caerdydd, 1930; sawl argraffiad diweddarach)

Pedair Cainc y Mabinogi
Mytholeg Gymreig
Mytholeg Geltaidd
Mabon

Gallai Mabon gyfeirio at un o sawl person neu beth:

Mewn mytholeg a llenyddiaeth:
Mabon fab Modron, cymeriad mytholegol Cymreig y cyfeirir ato yn chwedl Culhwch ac Olwen
Mabon, ffurf ar enw'r duw Celtaidd Maponos
Alun Mabon, arwr gwerinol dilyniant o gerddi poblogaidd gan Ceiriog

Pobl:
William Abraham (Mabon) (1842-1922), arweinydd glowyr De Cymru
Mabon ap Gwynfor, gwleidydd Cymreig

Arall:
Mabon, cylchgrawn Cymreig ar y celfyddydau
MC Mabon, grŵp Cymreig

Enwau leoedd:
St Mabyn (Pentref yng Nghernyw
Lochmaben, yr Alban
Llanfabon (Pentref ger Merthyr Tydfil)
Rhiwabon ger Wrecsam.
Kermabon (Lle yn Llydaw, ac enw teuluol)
Alun Mabon

Gweler hefyd Mabon.
Bugeilgerdd sy'n ddilyniant o gerddi gan y bardd John Ceiriog Hughes (Ceiriog: 1832-1887) yw Alun Mabon. Roedd ymhlith y mwyaf poblogaidd o gerddi'r bardd ac mae rhai ohonynt yn aros yn boblogaidd ac adnabyddus heddiw. Bu'r fugeilgerdd yn fuddugol yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru 1861 ac fe'i cyhoeddwyd yn y gyfrol Oriau'r Bore (1862) dan y teitl 'Bugeilgan Delynegol neu Gantawd o Alawon Cenedlaethol Cymru'.

Arwr sy'n cynrychioli'r werin Gymreig yw Alun Mabon. Amaethwr ydyw, yn byw bywyd syml ac iach ar y bryniau. Ceir hanes ei garwriaeth a'i fywyd priodasol yn y cerddi, sy'n delynegol iawn eu naws gan gynrychioli chwaeth y cyfnod. Un o gymhellion Ceiriog oedd gwrthbrofi'r cyhuddiadau enllibus am y Cymry a'r diwylliant Cymraeg a gafwyd yn adroddiad Brad y Llyfrau Gleision.

Ceir 23 o ganeuon a thri 'adroddawd' yn y dilyniant. Yn eu plith ceir 'Cân yr Arad Goch', 'Bugail Aberdyfi', 'Y Gwcw' (Wrth ddychwel tuag adref, /Mi glywais gwcw lon) a'r delyneg enwog 'Aros Mae'r Mynyddau Mawr', gyda'u llinellau enwog am barhad cenedl y Cymry dros y canrifoedd:

Aros mae'r mynyddau mawr,
Rhuo trostynt mae y gwynt;
Clywir eto gyda'r wawr
Gân bugeiliaid megis cynt.

(toriad)

Wedi oes tymhestlog hir
Alun Mabon mwy nid yw,
Ond mae'r heniaith yn y tir
A'r alawon eto'n fyw.

Defnyddiwyd 'Aros Mae' gan Gwynfor Evans, arweinydd Plaid Cymru, fel teitl ei gyfrol boblogaidd a dylanwadol ar hanes Cymru (Aros Mae, Gwasg John Penry, 1971).

Llyfryddiaeth
Ceir testunau hwylus o 'Aros Mae' a 'Nant y Mynydd' yn Blodeugerdd Rhydychen o Farddoniaeth Gymraeg, gol. Thomas Parry, tud. 381). Mae'r testynau hefyd ar gael ar Wicidestun Gwaith Ceiriog-Nant y Mynydd a Gwaith Ceiriog-Alun Mabon

Cerddi Cymraeg
Caneuon gwladgarol Cymreig
Caneuon 1861
William Abraham (Mabon)

Gweler hefyd Mabon.
Llywydd cyntaf Ffederasiwn Glowyr De Cymru ac Aelod Seneddol y Rhondda oedd William Abraham (Mabon) (14 Mehefin 1842 - 14 Mai 1922). Bu'n bleidiol iawn i'r Gymraeg a defnyddiodd hi unwaith yn y Senedd, ond chwarddodd pawb ar ei ben; yna dywedodd wrthynt eu bod wedi chwerthin am ben Gweddi'r Arglwydd. Ymladdodd i gael cytundeb i bennu cyflogau'r glowyr wedi'i sefydlu ar brisiau a phroffidiau'r diwydiant. Hyrwyddodd ddatblygiad undebaeth llafur yng Nghymru.

Bywyd cynnar
Ganed ef yng Nghwmafan, yn 4ydd mab i Thomas a Mary Abraham. Addysgwyd ef yn Ysgol Genedlaethol Cwmafan, gan adael yn ddeg oed, ac yna bu'n gweithio mewn gwaith alcam ac fel glowr. Yn y 1860au bu am gyfnod yn Tsile yn gweithio yn y gweithfeydd copr yno. Wedi iddo ddychwelyd i Gymru, yn 1870, etholwyd ef yn gynrychiolydd y glowyr a bu'n llywydd y glowyr ar y Joint Sliding Scale Association o 1875 hyd 1903.

Diwrnod Mabon
Rhwng 1892 a 1898 byddai'r glowyr yn cael diwrnod o wyliau o'r gwaith ar y dydd Llun cyntaf o bob mis er mwyn cwtogi cynnyrch a sefydlogi cyflogau, a gelwid y diwrnod yma yn "Ddiwrnod Mabon."

Yr Aelod Seneddol
Daeth yn aelod seneddol dros y Rhondda yn 1885, a bu'n cynrychioli Gorllewin Rhondda o 1918 hyd 1922. Hyd at 1906 roedd yn aelod o grwp radical y Blaid Ryddfrydol, yna'n ddiweddarach yn aelod o'r Blaid Lafur pan ddaeth y blaid honno'n sefydliad annibynnol. Sefydlwyd Ffederasiwn Glowyr De Cymru yn 1898, gyda Mabon yn llywydd. Pan oedd yn America gofynnwyd iddo beth oedd ystyr "MP" ar ôl ei enw; atebodd "Mae'r llythrennau'n golygu 1. Mabon Pentref 2. Methodist Preacher 3. Miner's President 4. Member of Parliament 5. Man of Power, more's the pity!"

Eisteddfodwr brwd
Roedd hefyd yn gefnogwr brwd o'r Eisteddfod, a daeth ei enw barddol "Mabon" yn gysylltiedig a'i enw ac yn llysenw iddo. Daeth yn daeth enwog fel arweinydd effeithiol yn eisteddfodau diwedd y 19g a dechrau'r 20g. Roedd ganddo lais tenor clir, a chanai'n aml i'r cynulleidfaoedd.

Llyfryddiaeth 
 Davies, Picton, Atgofion Dyn Papur Newydd (Lerpwl, 1902)
 Evans, Eric Wyn, Mabon (William Abraham, 1842-1922): a study in trade union leadership (Caerdydd, 1959)

Cyfeiriadau

Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig
Genedigaethau 1842
Gwleidyddion Cymreig y 19eg ganrif
Gwleidyddion Cymreig yr 20fed ganrif
Marwolaethau 1922
Pobl o Gastell-nedd Port Talbot