alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
Torgoch

Pysgodyn o deulu'r Salmonidae yw'r Torgoch  (Salvelinus alpinus). Fe'i ceir yn naturiol mewn rhai llynnoedd yn Eryri: Llyn Bodlyn, Llyn Cwellyn a Llyn Padarn. Fe symudwyd y torgochiaid oedd yn Llyn Peris i nifer o lynnoedd eraill - Llyn Cowlyd, Llynnau Diwaunedd, Llyn Dulyn a Ffynnon Llugwy pan adeiladwyd Gorsaf Bŵer Dinorwig, ond dywedir fod y torgoch wedi dychwelyd i Lyn Peris.

Mewn rhai rhannau o'r byd, megis Canada, gwledydd Llychlyn a Siberia mae'n llawer mwy cyffredin.

Hanes y bysgodfa dorgoch yn Eryri

Mewn truth hir am bob math o ddigwyddiadau yn Y Drych (5 Tachwedd 1914) nodir:- "Ym mysg y pysgod gwneir difrod garw ar y torgochiaid yn llyn Llanberis y dyddiau hyn. Mae llawer yn cael helfa dda aml i ddiwrnod, tra gwerthir hwy yn rhwydd am swllt y pwys."

Ac yn Herald Cymraeg 1909, nodir:

'Dal pysgod ar y gwelyau claddu [dodwy] oeddynt gyda rhwydi - felly roeddynt yn llawn o rawn a 'milt' ac nid oedd ansawdd y cig ddim yn rhyw dda iawn. Roeddynt yn cael ei piclo yr amser yma - ond mae'n debyg fod eu cig yn llawn maeth er yn feddal, ac yn cael ei groesawy fel rhywbeth gwahanol iw prydau bwyd.

Llên Gwerin
Mae hen sôn wedi bod am y twnnel o Padarn i Cwellyn a dyna pam fod pysgod yn cael eu dal yn Nhachwedd a Rhagfyr yn Nyffryn Peris ac yn ystod Ionawr ar Cwellyn - ar ôl mynd drwy'r twnnel.

Cyfeiriadau

Pysgod
Acid Casuals

Mae'r Acid Casuals yn grŵp amlgyfrwng sy'n cynnwys aelodau o'r Super Furry Animals a Big Leaves. Wedi ei leoli yng Nghaerdydd mae'n nhw'n ymwneud â'r byd cerddoriaeth, ffasiwn a'r celfyddydau. Dechreuwyd label ffasiwn AC yn 1997. Agorwyd galeri AC Capsule Gallery, yn Stryd Siarl, Caerdydd yn 2002.

Ffilmwyd y ffilm Lexy Funk yn Efrog Newydd, ar yr un adeg dechreuodd eu cerddoriaeth ddod yn boblogaidd yn Ne Cymru. Nhw hefyd gyflenwodd y seiniau ar gyfer gŵyl Super Furry Tank yn Haf 1997.

Aelodau
 Cian Ciarán, o'r Super Furry Animals
 Kev Tame, o Big Leaves
 Llyr Evans, Seren y ffilm Twin Town a brawd Rhys Ifans
 Kris Jenkins, Cyd-weithiwr, sydd hefyd yn chawarae offerynnau taro ar gyfer y Super Furry Animals weithiau
 Jon Calcio o Café Calcio adnabyddus Caerdydd

Disgograffi
 Perfect Bitch/GPG (Sengl rhyddhad rhywstredig/prin), 1997 (Lawnsiwyd yn Sioe Ffasiwn Tokyo)
 Filthy Pitch/Code (Sengl), Hydref 2002
 Wa Da Da (Sengl), Mehefin 2005
 Bowl Me Over (Sengl), Tachwedd 2005
 Omni (Albwm), 31 Awst 2006, (Placid Casual)

Bandiau Cymreig
Y celfyddydau yng Nghymru
Ffasiwn
Marged uch Ifan

Cymeriad a ddaeth yn enwog yn nhraddodiad gwerin Eryri oedd Marged uch Ifan neu Marged vch Ifan (1696 – Ionawr 1793). Roedd yn enwog am ei nerth anhygoel a'i gallu i ganu'r delyn ymysg campau eraill.

Bywgraffiad
Dywedir ei bod yn wreiddiol o Dalymignedd Uchaf, Ddyffryn Nantlle, lle roedd yn cadw tafarn y Talernia islaw i Dyrpeg y Gelli. Symudodd wedyn i fyw ym Mwthyn Penllyn ger Llyn Padarn, lle roedd yn ennill bywoliaeth trwy gludo mwyn copr o fwyngloddiau Nant Peris mewn cwch i ben isa'r llyn ger Brynrefail. Ceir llawer o wybodaeth amdani gan Thomas Pennant, a ymwelodd a'i thŷ ar ei daith trwy Gymru yn 1786, dim ond i ddarganfod ei bod oddi cartref ar y pryd. Roedd yn enwog fel helwraig, a dywedid ei bod hi a'i chŵn yn dal mwy o lwynogod mewn blwyddyn nag y gallai neb arall eu dal mewn deng mlynedd. Roedd yn enwog am ei nerth, a dywedid ei bod yn medru ymaflyd codwm ag unrhyw un hyd yn oed pan oedd yn 70 oed. Adroddir i un o'r mwynwyr copr, dyn mawr cryf, gamdrin un o'i chŵn unwaith, ac i Marged roi dyrnod iddo a'i tarawodd yn anymwybodol, a dywedai'r rhai a'i gwelodd y byddai un ddyrnod arall debyg wedi ei ladd.

Ceir côf am ei gallu i ganu'r delyn yn yr hen bennill adnabyddus (gyda nifer o fersiynau ychydig yn wahanol):

Mae gan Farged fwyn uch Ifan
Delyn fawr a thelyn fechan
Un i'w chanu yn nhref Caernarfon
Ac un i gadw'r gŵr yn fodlon

Mae gan Farged fwyn uch Ifan
Grafanc fawr a chrafanc fechan
Un i dynu'r ci o'r gongl
A'r llall i dorri esgyrn pobol.

Dywedir iddi gyfansoddi naw o donau telyn, yn cynnwys "Megan a gollodd ei gardas" a "Merch Megan", y rhai a werthfawrogid gan delynorion yr ardal.

Enw ei gŵr oedd William ab Rhisiard. Credir iddi gael ei chladdu ym mynwent Nant Peris. Yn ôl traddodiad roedd hi'n 102 oed pan fu farw. Roedd hi "heb fod awr yn ei gwely erioed oherwydd afiechyd. Bu ei hoff forwyn farw ychydig o'i blaen, wedi ei gwasanaethu am ddeugain a dwy o flynyddau."

Cyfeiriadau

Cristnogion Cymreig
Cymry'r 17eg ganrif
Cymry'r 18fed ganrif
Genedigaethau 1696
Hanes Gwynedd
Llên gwerin Cymru
Marwolaethau 1793
Merched yr 17eg ganrif
Merched y 18fed ganrif
Pobl o Arfon
Telynorion Cymreig
Ynysoedd Heledd

Ynysoedd ger arfordir gogledd-orllewinol yr Alban yw Ynysoedd Heledd (Gaeleg: Inse Gall, Saesneg: Hebrides). Maent yn rhannu yn ddau grŵp o ynysoedd:

 Ynysoedd Mewnol Heledd
Skye
Mull
Iona
Islay
Jura
Staffa
Ynysoedd Allanol Heledd
Leòdhas (Lewis)
Na Hearadh (Harris)
Berneray
Gogledd Uist
De Uist
Sant Kilda.

Gyda'i gilydd mae ganddynt arwynebedd o 7,285 km sgwar, a phoblogaeth o tua 70,000.

 
Ynysoedd Mewnol Heledd
Heledd
Ynysoedd Allanol Heledd

Ynysoedd oddi ar arfordir gogledd-gorllewinol yr Alban yw Ynysoedd Allanol Heledd neu Yr Ynys Hir, (, ). Noder fod  weithiau yn cael ei ddefnyddio am y cyfan o Ynysoedd Heledd. An Cliseam ar ynys  (Harris) yw copa uchaf yr ynysoedd. Yr enw ar yr etholaeth seneddol (y DU) yw .

Yr ynysoedd hyn yw cadarnleoedd iaith Gaeleg yr Alban.

Tarddiad yr enw 
Ystyr "heledd" yw "pwll o ddŵr hallt" a cheir y gair "hal" neu "hel" (sef halen) ar ddechrau Hel-edd. Mae'n bosib, hefyd, ei fod yn tarddu o'r gair Gaeleg am "ynys", sef Eilean.

Ynysoedd a'u poblogaeth
Yr ynysoedd sydd a phobl yn byw arnynt yw:

Ymhlith yr ynysoedd sydd bellach heb boblogaeth, mae ynysoedd Sant Kilda, y pellaf tua'r gorllewin, sy'n awr yn Safle Treftadaeth y Byd.

Cyfeiriadau

Llyfryddiaeth
 Harry Williams, Crwydro'r Ynys Hir (Llyfrau'r Dryw, Llandybie). Cyhoeddwyd fel rhan o'r gyfres boblogaidd 'Crwydro Cymru'.

Awdurdodau unedol yr Alban
 
Allanol Heledd
Leòdhas

Y rhan ogleddol o ynys fwyaf Ynysoedd Allanol Heledd yw Leòdhas (Saesneg:Lewis). Gelwir y rhan ddeheuol yn Na Hearadh (Harris). Mae gan yr ynys amrywiaeth o fywyd gwyllt ac mae'n un o gadarnleoedd iaith Gaeleg yr Alban, gyda tua 60% o'r boblogaeth yn siarad Gaeleg fel iaith gyntaf a thua 70% a rhyw wybodaeth o'r iaith. Presbyteriaeth yw'r brif grefydd, ac mae cadw'r Sul yn parhau i fod yn bwysig yma.

Yn 2001 roedd poblogaeth Leòdhas yn 16,872. Prifddinas yr ynys yw Steòrnabhagh (Saesneg: Stornoway), sydd a chysylltiad fferi ag Ullapool ar y tir mawr. Mae maes awyr bychan ger pentref Melbost, rhyw ddwy filltir i ffwrdd. Ar un adeg roedd dylanwad y Llychlynwyr yn gryf yma, a daw enw'r ynys o Ljóðhús yn Hen Norwyeg. Maint  Leòdhas yw 683 milltir sgwâr. Mae’n cynnwys 404,184 erw o dir, 24863 erw o ddŵr mewnol, 230 erw o forfa, 7,775 erwo arfordir a 150 erw o ddŵr llanwol.

Ceir nifer o henebion diddorol ar yr ynys; yr enwocaf efallai yw cylch cerrig  Calanais (Callanish) a'r broch yn Dun Carloway. Mai sawl cylch hŷn yn ymyl cylch enwocaf Calanais. Mae’r ynys hefyd yn nodedig am y bythynnod traddodiadol a elwir yn Dai Duon, gydag enghreifftiau yn Arnol a Garenin. Darganfuwyd sawl tŷ o’r Oes Haearn yn ymyl traeth Bostadh ar ôl storom ym 1993, datguddiodd 5 ohonynt gan gloddfa ym 1996. Adeiladwyd copi o dŷ Pictaidd gerllaw ym 1998.

Cyrhaeddodd  Llychlynwyr yn ystod y 9g, ac arhosodd rhai, yn priodi pobl leol, a daethant yn gristnogol. Disodlwyd tai crynion gan dai sgwâr, yn ôl y dull llychlynaidd. Daeth yr ynys yn rhan o Frenhiniaeth Mann a’r Ynysoedd, eiddo i Norwy.

Mae gan  Leòdhas nifer o draethau nodedig, megis Bostadh, Tolastadh bho Thuath, Uig, Ness, Dalmor, Dalbeag a Valtos.

Cyfeiriadau

Ynysoedd Allanol Heledd
Gondola

Cwch traddodiadol a ddefnyddir yn ninas Fenis yn yr Eidal yw'r gondola. Fe'i defnyddir o hyd fel cludiant cyhoeddus ond yn llai felly nac yn y gorffennol a'u prif ddefnydd heddiw yw fel cychod teithiau pleser i dwristiaid o gwmpas Fenis. Gondolier sy'n llywio'r bad.

Cludiant yn yr Eidal
Cychod
Fenis
Slovo o polku Igoreve

Un o brif weithiau llenyddiaeth ganoloesol y Slafiaid dwyreiniol yw Slovo o polku Igoreve ('Hanes ymgyrch Igor') (Hen Slafoneg Ddwyreiniol Слово о плъку Игоревѣ / Slovo o plŭku Igorevě, Rwseg Слово о полку Игореве / Slovo o polku Igoreve, Wcreineg Слово о полку Ігоревім / Slovo o polku Ihorevim). Mae'r gwaith yn adrodd tynged ymgyrch aflwyddiannus Tywysog Igor Svyatoslavich o Novgorod-Seversk (heddiw, Novhorod-Siverskyi, Wcráin) yn erbyn llwyth crwydrol y Polovtsy. Mae Igor yn cael ei ddal gan y Polovtsy, ond mae'n llwyddo i ddianc yn arwrol. Prif thema'r gwaith yw diffyg undod ymysg y tywysogion Slafonaidd. Fe'i dadansoddir yn aml fel galwad i'r tywysogion uno yn erbyn bygythiadau allanol. Mae'n waith gweddol fyr, wedi'i ysgrifennu mewn rhyddiaith ac elfennau barddol ynddi. Cafodd yr hanes ei addasu ar ffurf opera gan y cyfansoddwr Rwsiaidd Aleksandr Borodin. Perfformiwyd Y Tywysog Igor (Knyaz Igor) am y tro cyntaf ym 1890 yn St Petersburg.

Cafwyd o hyd i'r unig lawysgrif gan yr hynafiaethydd Aleksey Musin-Pushkin yn 1795 mewn llyfrgell mynachlog yn Yaroslavl. Cyhoeddodd yntau drawsgrifiad ohoni yn 1800, ond cyn i'r llawysgrif gael ei hastudio'n drwyadl gan ysgolheigion eraill, fe'i distrywiwyd yn Nhân Mawr Moscow 1812. Roedd darganfyddiad y Slovo wedi creu stwr yng nghylchoedd llenyddol dros Ewrop, ond roedd rhai hefyd wedi codi cwestiynau ynglŷn â'i ddilysrwydd. Roedd hyn yn adeg pan roedd gweithiau llenyddiaeth ffug wedi ymddangos mewn sawl gwlad, megis cylch barddoiaeth Ossian gafodd ei ffugio gan James Macpherson yn yr Alban, a llysgrifau canoloesol Tsieceg gafodd eu ffugio gan Václav Hanka. Mae'r ddadl am ddilysrwydd y gwaith wedi parhau hyd heddiw. O blaid dilysrwydd y gwaith mae dadlau ieithyddol - mae iaith y Slovo yn ddilys â ffrwyth dwy ganrif o ymchwil ar ieitheg Slafoneg, ond nid oedd gan unrhyw hynafiaethydd neu ieithydd y cyfnod mo'r cywreinrwydd i ffugio'r llawysgrif mor berffaith. Er nad oes bron dim cyfeiriad at y Slovo mewn gweithiau llenyddol canoloesol arall, mae un, y Zadonshchina fel petai ei fod wedi llunio ar batrwm y Slovo i'w ddynwared a gwrthdroi'r canlyniad. Mae cefnogwyr dilysrwydd y Slovo yn awgrymu i'r Zadonshchina gael ei gyfansoddi mewn ymateb i'r Slovo, tra bod ei ddirmygwyr yn hawlio i ffigwyr y Slovo ddefnyddio'r Zadonshchina fel ffynhonnell. Mae prif thema'r Slovo, undod Slafonaidd, wedi ymddangos yn rhy fodern i rai dehonglwyr, gan ei bod yn awgrymu Pan-Slafiaeth Rhamantaidd, mudiad a ddatblygodd yn yr 18fed a'r 19goedd yn unig.

Llenyddiaeth Rwseg
Llenyddiaeth Wcreineg
Llenyddiaeth yr Oesoedd Canol
Pan-Slafiaeth

Mudiad sy'n anelu at undod gwleidyddol, diwylliannol a chrefyddol yr holl bobloedd Slafonaidd yw Pan-Slafiaeth. Fe ddatblygodd ym mlynyddoedd cynnar yr 19g fel ffurf o genedlaetholdeb ramantaidd. Cynhaliwyd y Gyngres Ban-Slafaidd Gyntaf ym Mhrag yn awyrgylch chwyldroadol mis Mehefin 1848.

Enghreifftiau o Ban-Slafiaeth

Ceir sawl enghraifft o Ban-Slafiaeth gwleidyddol, ieithyddol a diwylliannol. Yn eu mysg mae:
 Sokol - mudiad chwaraeon a sefydlwyd ym Mhrâg yn 1862 ac sydd wedi ymledu i gynnwys y rhan fwyaf o'r cenhedloedd Slafeg.
 Rhyngslafeg - iaith artiffisial neu rhyngiaith sy'n defnyddio'r ffurfiau sydd fwyaf cyffredin yn y gwahanol ieithoedd Slafaidd i greu tafodiaith neu koine newydd i siaradwyr gwahanol ieithoedd Slafaidd i siarad gyda'i gilydd.
 Baneri sy'n cynnwys y lliwiau pan-Slafeg sef coch, gwyn a glas. Gwelir hyn mewn baneri cenedlaethol fel Rwsia, Serbia, Slofenia, Croasia, Tsiecia, a Slofacia.

Cenedlaetholdeb
Dwyrain Ewrop
Hanes Rwsia
Hanes Tsiecia
Rhamantiaeth
Slafiaid
Aleksey Musin-Pushkin

Hynafiaethydd, casglwr celfyddyd a hanesydd o Rwsiad oedd Aleksey Ivanovich Musin-Pushkin (27 Mawrth 1744 – 13 Chwefror 1817). Fe bentyrrodd gasgliad enfawr o lawysgrifau gan gynnwys rhai o lawysgrifau pwysicaf y Rwsia ganoloesol, megis Llawysgrif Lawrentiaidd y Brut Cynradd Rwsieg a llawysgrif hynaf y Zadonshchina. Fe oedd yn gyfrifol hefyd am ddarganfod unig lawysgrif un o weithiau bwysicaf llenyddiaeth ganoloesol Rwsia, y Slovo o polku Igoreve ym 1800.

Genedigaethau 1744
Marwolaethau 1817
Hynafiaethwyr
Hanesyddion Rwsiaidd
Zadonshchina

Gwaith llenyddol Rwseg o'r 14eg neu'r 15g yw'r Zadonshchina ('Hanes am y tir y tu hwnt i Afon Don'). Mae'n disgrifio Brwydr Kulikovo Pole, lle bu lluoedd Moscow o dan arweinyddiaeth y Tywysog Dmitry Donskoy yn fuddugol yn erbyn y Mongoliaid o dan Mamai ym 1380.

Mae awdur y gwaith yn enwi ei hun fel Sofony, offeiriad yn ninas Ryazan (prif ddinas Oblast Ryazan heddiw). Mae'r gwaith yn atseinio themâu, delweddau ac iaith un o weithiau canoloesol amlycaf Rwsia, y Slovo o polku Igoreve, ond yn eu gwrthdroi. Tra bod y Slovo yn disgrifio diffyg undod y Slafiaid a'u gorchfygu dan ddwylo llwythi dwyreiniol, mae'r Zadonshchina yn moliannu eu hundod ac yn dathlu buddugoliaeth filwrol fwyaf Moscfa, digwyddiad a arweiniodd at ryddhâd y Rwsiaid o orthrwm y Mongoliaid.

Llenyddiaeth Rwseg
Llenyddiaeth yr Oesoedd Canol
Oblast Ryazan
Arthur Rimbaud

Bardd a ysgrifennai yn yr iaith Ffrangeg oedd Arthur Nicolas Arthur Rimbaud (20 Hydref 1854 - 10 Tachwedd 1891).

Cafodd ei eni yn Charleville yn Ardennes, Ffrainc. Roedd yn gyfaill i'r bardd Paul Verlaine.  Bu farw Rimbaud ym Marseille.

Llyfryddiaeth 
 Poésies
 Le bateau ivre (1871)
 Une Saison en Enfer (1873)
 Illuminations (1874)
 Lettres

Dolenni allanol 
 THE QUIET LIFE A collection of photos and drawings of Arthur RİMBAUD. Edited by Beyaz Arif AKBAS. Yalnizgoz BOOKS, Edirne 2011. USA ISBN 9781468018011

Beirdd Ffrangeg
Beirdd Ffrengig
Genedigaethau 1854
Llenorion Ffrengig y 19eg ganrif
Marwolaethau 1891
Pobl o Ardennes
Sant Kilda

Mae Sant Kilda (Gaeleg yr Alban: Hiort) yn gasgliad o ynysoedd yn Ynysoedd Allanol Heledd oddi ar arfordir gogledd-orllewinol yr Alban. Hwy sy'n gorwedd bellaf i'r gorllewin o holl ynysoedd yr Alban. Hirta yw'r ynys fwyaf. Maent yn awr yn eiddo i Ymddiriedolaeth Genedlaethol yr Alban wedi i Ardalydd Bute eu gadael i'r corff yma yn ei ewyllys yn 1956. Nid oes gwybodaeth ar gael am unrhyw sant o'r enw "Kilda", ac mae ansicrwydd am darddiad yr enw.

Yn y cyfnod hanesyddol, ni chredir i'r boblogaeth erioed fod yn fwy na 180. Gadawodd y trigolion olaf yr ynysoedd yn 1930. Mae'r ynysoedd yn nodedig am y nifer fawr o adar y môr sy'n nythu yno, er enghraifft mae tua 40,000 o barau o'r Hugan yn nythu ar ynys Boreray. Pan oedd pobl yn byw ar Sant Kilda, roedd Huganod ieuanc ac adar drycin y graig yn rhan bwysig o'u bwyd. Mae ynys Soaigh hefyd yn enwod am ei defaid cynhenid, Defaid Soaigh. Rhoddwyd yr ynysoedd statws Safle Treftadaeth y Byd gan UNESCO yn 1986.

Llyfryddiaeth 
 Baxter, Colin, a Jim Crumley, St Kilda: A Portrait of Britain's Remotest Island Landscape (Biggar: Colin Baxter Photography, 1988)
 Steel, Tom, The Life and Death of St. Kilda (Llundain: Fontana, 1988)

Cyfeiriadau

Safleoedd Treftadaeth y Byd yn yr Alban
Ynysoedd Allanol Heledd
Brwydr Kulikovo Pole

Brwydr rhwng lluoedd y Mongoliaid (y Llu Euraidd) dan Mamai a lluoedd Tywysogaeth Moscow dan Dywysog Dmitry Donskoy oedd Brywdr Kulikovo Pole (Brwydr Maes Kulikovo, Rwsieg Куликовская битва / Kulikovskaya bitva). Cymerodd le ar 8 Medi 1380 ar Kulikovo Pole ('Maes y Gïachod'), maes rhwng Afon Don, Afon Nepryadva ac Afon Krasivaya Mecha yn ne Rwsia (yn ne-orllewin Oblast Ryazan heddiw). Roedd y frwydr yn fuddugoliaeth lwyr i luoedd Moscow, a'r fuddugoliaeth sylweddol gyntaf gan luoedd Rwsiaidd yn erbyn eu rheolwyr o Fongoliaid. O hyn ymlaen, dechreuadd rheolaeth y Mongoliaid wanháu yn Rwsia. Dangosodd y frwydr arweinyddiaeth dywysogaeth Moscow, arwydd o goruchafiaeth ddyfydol Moscow dros y tywysogaethau Rwsiaidd eraill.

Kulikovo Pole
Oblast Ryazan
1380
Cap Bon

Mae'r Cap Bon (Arabeg كاب بون Ras Eddae) yn ffurfio pwynt gogledd-ddwyreiniol Tiwnisia a'r Maghreb, yng ngogledd Affrica. Mae'n gorwedd ar lan ddeheuol Môr y Canoldir lle mae'n ffurfio pwynt deheuol Culfor Sisili a phen dwyreiniol Gwlff Tiwnis.

Mae'r enw Cap Bon (Penrhyn Hardd) yn dyddio o gyfnod y Rhufeiniaid, ond yr enw brodorol yw Rass Eddar; gan fod Tiwnisia yn wlad ddwyieithog, defnyddir y ddau enw yn swyddogol. Yng nghyfnod goruchafiaeth gwareiddiad Carthago, dynodai bwynt deheuol y gallu Rhufeinig ar y môr.

Cyfeirir at Cap Bon fel gwlad ffrwythlon a breswylid gan bobl Berber mewn cofnodion Groeg a Lladin. Bu Cap Bon yn dyst i sawl brwydr am ei fod yn benrhyn o bwys strategol mawr yng nghanol Môr y Canoldir. Ymosododd Agathocle o Siracusa arno yn 310 CC; hanner can mlynedd yn ddiweddarach ceisiodd y Rhufeinwr Regulus ei gipio yn y rhyfel cyntaf rhwng Carthago a Rhufain; o'r diwedd yn 148 CC, cafodd ei oresgyn gan y Rhufeiniaid. Erbyn canol y ganrif 1af CC roedd sawl dinas Rufeinig yng Nghap Bon, e.e. Carpis, Clupea (Kelibia), Curubis (Korba) a Neapolis (Nabeul).

O ganol y 3g OC hyd at dyfodiad yr Arabiaid, ceir tystiolaeth fod Cristnogaeth yn elfen beysig ym mywyd Cap Bon. Fel gweddill Tiwnisia, cafodd y Cap ei arabeiddio a'i islameiddio o'r 7g ymlaen. Codwyd sawl ksar (caer) ar yr arfordir i'w amddiffyn, e.e. Ksar Korbous a Ksar Nouba yn y gorllewin, a Ksar Kelibia, Ksar Lebna, Ksar Korba, a Ksar Nabeul yn y dwyrain. O ddechrau'r 17g, daeth nifer o ffoaduriaid Mwslem o Andalucía (y Morisgiaid) i fyw yno, yn arbennig yn Grombalia, Turqui, Belli, Nianou a Soliman, lle gwelir eu pensaerniaeth hyd heddiw. Yn yr Ail Ryfel Byd, ildiodd yr Afrikakorps Almaenig yno, yn Ebrill a Mai, 1943.

Mae'r enw Cap Bon yn cyfeirio yn ogystal at y penrhyn cyfan sy'n ymestyn cyn belled â Hammamet i'r de ac i Soliman yn y gorllewin. Mae'r penrhyn yn mesur 80 km o hyd a rhwng 20 a 50 km o led. Mae'n cynnwys talaith (gouvernorat) Nabeul a threfi Grombalia, Hammamet, Kelibia, El Haouaria, Menzel Bouzelfa, Menzel Temime, Nabeul, a Soliman, yn ogystal â safle archaeolegol Ffenicaidd Kerkouane, sydd ar restr Safleoedd Treftadaeth y Byd UNESCO.

Mae daearyddiaeth Cap Bon yn ymrannu'n ddwy ardal naturiol, gyda gwastadedd a bryniau isel ar arfordir y dwyrain, a chadwyn o fynyddoedd isel yn y gorllewin sy'n cyrraedd eu man uchaf gyda Djebel Ben Ouli (637m). Nodweddir arfordir y gogledd gan nifer o faeau a chlogwynni. Oddi ar pen gogleddol Cap Bon ceir ynysoedd Zembra a Zembretta, sy'n gorwedd tua 15 km i'r gogledd-orllewin o El Haouaria.

Gyda 750 mm y flwyddyn o law a thir ffrwythlon, mae'r ardal yn enwog am ei amaethyddiaeth ers dyddiau Carthago a Rhufain.

Mae twristiaeth yn bwysig yn ne-ddwyrain yr ardal, yn arbennig o gwmpas Hammamet lle ceir nifer o westai mawr, ond erys y rhan fwyaf o'r penrhyn heb ei effeithio'n fawr gan y datblygiadau hynny.

Dolenni allanol
 Cap Bon 

Y Môr Canoldir
Mynyddoedd a bryniau Tiwnisia
Talaith Nabeul
Dmitry Donskoy

Tywysog Mawr Moscow o 1359 hyd 1389 a Thywysog Mawr Vladimir o 1359 hyd 1389 oedd Dmitry Ivanovich Donskoy (Rwsieg Дмитрий Иванович Донской) (12 Hydref 1350 - 19 Mai 1389). Ei lysenw oedd Donskoy: daw o'i fuddugoliaeth adnabyddus dros y Mongoliaid ym Mrwydr Kulikovo Pole ger Afon Don yn ne Rwsia.

Yn ystod ei deyrnasiad, llwyddodd Dmitry i ehangu goruchafiaeth Tywysogaeth Moscow dros y tywysogaethau Rwsiaidd eraill. Roedd ei fuddugoliaeth dros y Mongoliaid ar faes Kulikovo Pole yn drobwynt yn hanes Rwsia. Am y tro cyntaf, roedd lluoedd un o'r tywysogaethau Rwsiaidd wedi trechu'r Mongoliaid. O hyn ymlaen, roedd grym y Mongoliaid yn Rwsia ar drai tan iddynt gael eu diarddel o'r wlad yn llwyr yn 1480.

Dmitry Donskoy
Dmitry Donskoy
Genedigaethau 1350
Marwolaethau 1389
Nabeul (talaith)

Mae talaith (gouvernorat) Nabeul (Arabeg: ولاية نابل), a greuwyd ar 21 Mehefin 1956 ac a alwyd yn Dalaith Cap Bon o 25 Medi 1957 hyd 17 Medi 1964, yn un o 24 talaith Tiwnisia. Fe'i lleolir yng ngogledd-ddwyrain y wlad gyda arwynebedd tir o 2788 km² (1.7% o arwynebedd y wlad). Mae ganddi boblogaeth o 714,300 o bobl. Ei phrifddinas yw dinas Nabeul (Grombalia rhwng 1957 a 1964, ar gyfer talaith Cap Bon). Yn ddaearyddol mae'r dalaith yn cyfateb i benrhyn Cap Bon ei hun.

Daearyddiaeth 

Yn weinyddol, rhennir y gouvernorat yn 16 Ardal (délégation), 24 bwrdeistref a 99 imada ('cymuned').

 
Taleithiau Tiwnisia
Nabeul

Mae Nabeul (Arabeg: نابل‎) yn ddinas yng ngogledd-ddwyrain Tiwnisia a leolir yn ne penrhyn Cap Bon, tua 65 km i'r de-ddwyrain o'r brifddinas Tiwnis.

Nabeul yw prifddinas a chanolfan weinyddol y dalaith o'r un enw. Mae'n fwrdeistref gyda 56,387 o bobl yn byw ynddi. Gyda threfi cyfagos Dar Chaabane, Béni Khiar ac El Maamoura, mae Nabeul yn cynnwys 120,000 o bobl. Os cynhwysir tref dwristaidd Hammamet, mae hi'n ffurfio ardal ddinesig o 185,000 o bobl.

Nabeul yw un o'r trefi pwysicaf sy'n gorwedd ar hyd arfordir hir Gwlff Hammamet. Mae'n enwog yn Nhiwnisia am ei amgylchedd werdd o berllanau a gerddi. Oherwydd ei thraethau braf tywodlyd a'r hinsawdd Môr Canoldir, mae'r ardal yn gyrchfan poblogaidd iawn gan dwristiaid o Ewrop. sy'n heidio i Hammamet a threfi glan môr eraill yn yr haf.

Mae Nabeul yn adnabyddus iawn yn y wlad fel un o brif ganolfannau'r diwydiant crochenwaith.

Dinasoedd Tiwnisia
Talaith Nabeul
Culfor Sisili

Culfor yng nghanol y Môr Canoldir sy'n gorwedd rhwng ynys Sicilia i'r gogledd a phenrhyn Cap Bon, Tiwnisia, i'r de, yw Culfor Sisili. Ei led yw tua 100 milltir.

Ers dros dair mil o flynyddoedd, mae Culfor Sisili wedi bod yn fan o bwys strategol am ei bod yn rheoli'r llwybr morol rhwng gorllewin a dwyrain y Môr Canoldir (mae Culfor Messina, rhwng Sisili a thir mawr yr Eidal, yn bwysig hefyd ond yn beryglus i longau hwyliau). Bu'r Carthageniaid, y Groegiaid a'r Rhufeiniaid yn cystadlu am reolaeth arni.

Culforoedd Affrica
Culforoedd yr Eidal
Y Môr Canoldir
Soliman

Mae Soliman neu Slimane yn dref ger yr arfordir yn Nhiwnisia a leolir yn ne-orllewin Cap Bon (45 km au i'r de-ddwyrain o Diwnis).

Mae'n rhan o dalaith (gouvernorat) Nabeul, ac mae'n ganolfan i ardal (délégation) o 41,846 o bobl (2006) a bwrdeisdref o 29,060.

Mae Soliman yn gorwedd yng nghanol gwastadedd ffrwythlon, ac mae'n ganolfan masnachu cynnyrch y tir amethyddol oddi amgylch. Yn ogystal mae'n ganolfan diwydiannol gyda ffatrioedd sy'n cynyrchu rhannau ceir a deunydd gwaith adeiladu. Mae'n groesffordd bwysig gyda nifer o wasanethau bws yn rhedeg ohoni.

Pum cilometr i'r gogledd ceir traeth atyniadol, ar lan Gwlff Tiwnis, sy'n cynnig golygfeydd hardd.

Cafodd y dref ei sefydlu, at ddechrau'r 16g, gan filwyr Twrcaidd pan fu Tiwnisia yn rhan o Ymerodraeth yr Otomaniaid. Fe'i henwir ar ôl tirfeddianwr Tyrcaidd lleol (Soliman/Slimane = 'Solomon/Selyf'). Ychwanegwyd at ei hetifeddiaeth gan mewnfudwyr o Andalucía, Sbaen, a elwir yn Forisgiaid.

"Digwyddiad Soliman"
Ar 3 Ionawr 2007, gorffenodd cyrch gan lluoedd diogelwch Tiwnisia yn erbyn pobl a ddisgrifwyd fel "terfysgwyr Islamaidd" mewn saethu a cholli bywydau. Roedd hyn yn sioc i bobl y wlad, sydd wedi bod yn gymharol rydd o ddigwyddiadau o'r fath yn y gorffennol. Mae adroddiadau am y digwyddiad yn gymysg. Yn ôl rhai ffynonellau roedd y grŵp yn cynnwys sawl dyn o Algeria a chredir gan rai fod cysylltiad â'r grŵp terfysgol Cyfundrefn Al-Qaeda yn y Maghreb Islamaidd (enw newydd y GSPC Salafaidd) sydd wedi bod yn weithgar yn Algeria ac, efallai, ym Moroco. Ond yn ôl ffynhonnell arall, anwysddogol, roeddynt i gyd yn Diwnisiaid ifainc tua 20-25 oed. Roeddent yn bwriadu ymosod ar lysgenhadaethau Israel a'r Unol Daleithiau a sawl targed arall yn Nhiwnis ac roedd ganddynt nifer o arfau, yn cynnwys drylliau kalashnikov a rocedi. Bu brwydr fawr mewn fila ar gyrion Soliman a lladdwyd tua dwsin o'r terfysfgwyr gan y llu o heddweision ac asiantau diogelwch a amgylchynasai'r adeilad.

Cyfeiriadau 

Dinasoedd Tiwnisia
Talaith Nabeul
Kelibia

Mae Kelibia (Kélibia) (Arabeg: قليبية) yn dref arfordirol ar arfordir gogledd-ddwyreiniol Cap Bon, yn nhalaith Nabeul yng ngogledd-ddwyrain Tiwnisia. Mae'n 58 km i'r gogledd o ddinas Nabeul. Dominyddir y borthladd yr hen gaer Fysantaidd. Mae Kelibia yn borthladd pysgota sy'n gartref i Ysgol Bysgota Genedlaethol Tiwnisia. Mae gan y dref boblogaeth o 43,209 (2004), gyda'r mwyafrif yn byw yn y dref newydd tua milltir i'r de-orllewin o'r borthladd.

Kelibia oedd prif ganolfan Cap Bon yn y cyfnod Rhufeinig, oherwydd ei sefyllfa strategol a'i harbwr dwfn. Dechreuodd fel tref fechan Ferber. Cafodd ei datblygu gan y Carthaginaid o'r 5g CC ymlaen. Codwyd caer ganddynt ar safle'r gaer ganoloesol bresennol a oedd yn rhan bwysig o darian amddiffyn Carthago ei hun, gan roi iddi ei henw Ffeniceg Aspis ('tarian'). Cipiwyd y dref gan y Rhufeiniaid dan Regulus a thyfodd yn ddinas Rufeinig dan yr enw Clypea (a ddaeth yn 'Kelibia' gyda threiglad amser).

Cododd y Bysantiaid gaer newydd ar safle'r gaer Garthagenaidd yn y 6g OC. Fe'i meddianwyd ar ôl hynny gan yr Arabiaid, y Sbaenwyr (am gyfnod byr yn yr 16g) a'r Otomaniaid. Yn yr Ail Ryfel Byd cafodd ei defnyddio gan y lluoedd Almaenig.

Rhai milltiroedd i'r gogledd o Kelibia ceir safle archaeolegol Kerkouane, lle ceir adfeilion unigryw dinas Ffeniciaidd.

Dolenni allanol
  Kelibia.net - gwefan Kelibia

Dinasoedd Tiwnisia
Talaith Nabeul
Salaffiaeth

Mae'r Salaffiaeth yn fudiad modern, milwriethus Sunni sy'n ceisio cael Mwslemiaid i ddychwelyd i'r hyn a welont fel yr Islam wreiddiol. Datblygodd Salaffiaeth yn ystod ail hanner yr ugeinfed ganrif o feddylfryd Wahabi, sef ffurf draddodiadol a cheidwadol o Sunni sy'n hannu o ardal Medina ym mynyddoedd Hejaz, Saudi Arabia.

Mae'r term Salaffiaeth (Arabeg: السلفية as-salafiyyah; Ffrangeg: Salafisme) yn tarddu o'r gair Arabeg salaf, sy'n golygu 'hynafiad' neu 'ragflaenydd', ac sy'n cael ei ddefnyddio i gyfeirio at cymdeithion y proffwyd Mohamed a'r ddwy genhedlaeth a'u dilynodd.

Enwadau Islamaidd
El Haouaria

Tref fechan yng ngogledd-ddwyrain Tiwnisia yw El Haouaria neu El-Haouaria (Arabeg:الهوارية ). Fe'i lleolir ger penrhyn Cap Bon yn yr ardal o'r un enw, yng ngogledd talaith Nabeul. Filltir a hanner i'r gogledd o'r dref ceir hen chwareli Ffeniciaidd-Rhufeinig El Haouaria. Mae'r dref ei hun yn gorwedd ar ysgwydd o dir uwch rhwng y safle hwnnw a harbwr Ras el-Drek a'i draeth.

Yn codi tu ôl i'r dref mae Cap Bon ei hun, gyda goleudy yn sefyll uwch y clogwynni ysgythrog. Jebel Abiod yw enw'r copa uchaf. Mae'r dref ei hun yn dawel a dim ond yr hen chwareli sy'n atynnu ambell ymwelydd yn yr haf.

Mae El Haouaria yn adnabyddus hefyd am ei chanolfan hebogaeth. Er ei bod yn gysylltiedig â bywyd y bendefigaeth yn Ewrop, yn El Haouaria y werin bobl sy'n ymddiddori ynddi. Mae'r adar yn perthyn i deuluoedd ac yn cael eu trosglwyddo o genhedlaeth i genhedlaeth.

Ym misoedd Mai a Mehefin, daw nifer o ornitholegwyr i'r rhan yma o'r Cap Bon er mwyn gweld yr adar niferus sy'n aros yno i ddal thermal i'w cludo dros Gulfor Sisili i'w tir nythu yn Ewrop.

Bu'r chwareli Ffeniciaidd, a adnabyddir fel y Grottes romaines (Ogofâu Rhufeinig) yn ffynhonnell ar gyfer adeiladau Carthago ers y 6g CC. Arferid dwyn y cerrig ar longau dros Gwlff Tiwnis i Garthago. Mae'r garreg yn dywodfaen melyn sy'n hawdd i'w dorri a'i drin. Yn ogystal, mae'r chwareli ar ymyl y môr ac felly roedd y cerrig yn hawdd i'w symud oddi yno. Defnyddiwyd les grottes gan y Rhufeiniaid yn eu tro. Canlyniad dros fil o flynyddoedd o weithio'r chwareli yw cyfres o ogofâu mawr a gysylltir gan dwneli dan y graig. Torrywd siafftiau i adael golau'r dydd i mewn.

Yn y môr gyferbyn â safle'r chwareli mae ynysoedd Zembra a Zembretta.

Trefi a phentrefi Tiwnisia
Carthago
Safleoedd archaeolegol Tiwnisia
Talaith Nabeul
Zembra

Mae Zembra (Arabeg: زمبرة) yn ynys greigiog sy'n gorwedd yng ngogledd-ddwyrain Gwlff Tiwnis.

Lleolir ynys Zembra 15 km i'r gogledd o Sidi Daoud ac El Haouaria, Cap Bon, a 55 km o borthladd La Goulette ar yr ochr arall i Gwlff Tiwnis. O ran daeareg, mae hi'n cynrychioli pen eithaf Cap Bon. Yn ogystal, mae'n un o'r tirffurfiau sy'n nodi pen deheuol Culfor Sisili. Mae ganddi arwynebedd o 391 hectar. Yn agos iddi gorwedd ynys fechan Zembretta, tua 8 km à i'r dwyrain, gydag arwynebedd o 2 hectar.

Nodweddir yr ynys gan ecoleg unigryw, ac o'r herwydd mae'n cael ei rhestru gan UNESCO, ers Ionawr 1977, fel gwarchodfa. Yn ogystal mae llywodraeth Tiwnisia wedi datgan y ddwy ynys gyda'i gilydd yn barc cenedlaethol ers Ebrill 1af 1977. Ers degawdau mae Zembra yn cael ei defnyddio fel gwylfa gan fyddin Tiwnisia ac mae'n anodd cael caniatád i lanio arni.

Darganfuwyd porthladd hynafol yn ne'r ynys, gyferbyn â chwareli Ffeniciaidd-Rhufeinig El Haouaria.

Talaith Nabeul
Ynysoedd Tiwnisia
Ynysoedd y Môr Canoldir
Zembretta

Ynys fechan yw Zembretta sy'n gorwedd yng ngogledd-ddwyrain Gwlff Tiwnis, tua 8 km i'r dwyrain o'i chwaer-ynys Zembra. Mae ganddi arwynebedd o 2 hectar. Fel yn achos Zembra, nodweddir Zembretta gan ecoleg unigryw ac mae'n gartref i sawl rhywogaeth o adar.

Gyda Zembra, mae Zembretta yn rhan o barc cenedlaethol Zembra-Zembretta ers 1977. Y dref agosaf ar y tir mawr yw El Haouaria.

Talaith Nabeul
Ynysoedd Tiwnisia
Ynysoedd y Môr Canoldir
Korbous

Mae Korbous yn spa (lle â ffynhonnau iachusol ynddo) ar arfordir gogledd-ddwyrain Tiwnisia yn ardal Cap Bon. Gorwedd y dref fechan ar lan Gwlff Tiwnis tua 60 km i'r dwyrain o'r brifddinas Tiwnis, rhwng Soliman a Sidi Daoud.

Yn weinyddol mae Korbous yn rhan o dalaith Nabeul, a chafodd ei chyhoeddi'n dref gynghor ar 20 Mai 1982, gyda phoblogaeth o 3551 o bobl (cyfrifiad 2004), gan gynnwys yr ardal o'i chwmpas.

Wedi ei hadeiladu ar lethrau mynydd ar hyd yr unig ffordd sy'n rhedeg trwyddi, rhwng y mynydd hwnnw a'r môr, roedd Korbous eisoes yn gyrchfan poblogaidd gan drigolion y Carthago Rufeinig. Deuai trigolion Carthago yno mewn llongau arfordirol dros Gwlff Tiwnis i ymdrochi a "chymryd y dyfroedd." Fe'i galwyd yn Aquae Calideae Carpitanae ('Dyfroedd Carpis', ar ôl tref fechan arall gerllaw), oherwydd fod ffynhonnau poeth yn byrlymu o'r ddaear yno (ar dymheredd o dros 50 °C); ceir sawl darn o gerflun a gwaith carreg arall o'r cyfnod Rhufeinig o Korbous, ynghyd ag arysgrif Lladin, sydd i'w gweld yn Amgueddfa'r Bardo yn Nhiwnis heddiw. Ond ar ôl goresgyn Tiwnisia gan yr Arabiaid yn y 7g, syrthiodd y spa i ebargofiant gan bawb heblaw'r bobl leol. Yn y 19g, rhoes Ahmed I Bey, rheolwr Tiwnisia, hwb i'r dref trwy godi plas iddo'i hun yno a daeth Korbous yn gyrchfan poblogaidd eto.

Erbyn heddiw mae Korbous yn lle sy'n boblogaidd gan drigolion dosbarth canol Tiwnis i ddianc am ychydig o ddyddiau i ymdrochi yn ei dyfroedd. Honnir fod y ffynhonnau poeth, sy'n llawn soda a chlorîn, a'r dŵr swffwrig oer yn dda at grucgymalau ac athritis.

Mae ffordd arfordirol yn cysylltu Korbous â Soliman a Thiwnis i'r gorllewin ac ag Ain Atrous (safle spa arall) i'r dwyrain, lle mae'r ffynhonnau poeth yn dod allan yn y môr ei hun.

Prif ffynhonnau 
(Ystyr aïn yw 'ffynnon').
Aïn Arraka
Aïn El Fakroun
Aïn El Kébira
Aïn Kallasira
Aïn Khfa
Aïn Oktor
Aïn Sbya

Talaith Nabeul
Trefi a phentrefi Tiwnisia
Volgograd

Dinas yn ne Rwsia, ar lan orllewinol Afon Volga, yw Volgograd (Rwseg: Волгоград, Volgograd), gynt Tsaritsyn (Rwseg: Царицын) (1598–1925), wedyn Stalingrad (Rwseg: Сталинград) (1925–61). Canolfan weinyddol Oblast Volgograd yw hi.

Hanes
Sefydlwyd y ddinas yn 1589 fel caer lle mae Afon Tsaritsa yn ymuno ag Afon Volga i amddiffyn ffin ddeheuol Rwsia. Fe'i cipiwyd ddwywaith mewn gwrthryfeloedd gan Cosaciaid, unwaith yng ngwrthryfel Stenka Razin yn 1670 ac unwaith yng ngwrthryfel Yemelyan Pugachev yn 1774. Daeth yn borthladd ac yn ganolfan fasnachol o bwys yn ystod y 19g.

Yn ystod Rhyfel Cartref Rwsia, roedd ymladd ffyrnig am Tsaritsyn. Fe'i meddiannwyd gan luoedd y Bolsieficiaid yn 1918 ond ymosodwyd arni gan luoedd y Rwsiaid Gwynion. Bu bron iddi gwympo, ond achubwyd y ddinas i'r Cochion gan y Cadfridog Pavel Sytin a chadeirydd y pwyllgor milwrol lleol, Josef Stalin. Gan i Stalin gymryd rhan yn yr ymdrech i'w hamddiffyn yn y rhyfel cartref, ailenwyd y ddinas ar ei ôl fel 'Stalingrad' ("Dinas Stalin") yn 1925.

Yn y 1930au datblygodd Stalingrad fel canolfan diwydiant trwm a chanolfan cludo nwyddau. Chwaraeodd rôl allweddol yn yr Ail Ryfel Byd, pryd bu lluoedd Sofietaidd a Natsïaidd yn ymladd dros y ddinas am dros bum mis ym Mrwydr Stalingrad. Cafodd y ddinas ei difetha bron yn llwyr yn y frwydr, ond llwyddodd Byddin Goch y Sofietaidd i gadw gafael arni. Gwelir amddiffyniad Stalingrad fel trobwynt yn y rhyfel gan mai Stalingrad yw'r pwynt pellach i'r lluoedd Almaenig ei gyrraedd yn y dwyrain. Mewn cydnabyddiaeth o aberth y dinesyddion, rhoddwyd y teitl 'Dinas-Arwr' iddi yn 1945. Newidiwyd yr enw unwaith eto yn 1961 i 'Volgograd' ("Dinas y Volga"), fel rhan o raglen ddileu cwlt Stalin Krushchev.

Cyfeiriadau

Dinasoedd Oblast Volgograd
Dinasoedd ar Afon Volga
Hanes Rwsia
Sefydliadau 1589
Cani

Mae Cani yn ynys greigiog sy'n gorwedd yn y Môr Canoldir oddi ar borthladd Bizerte, gogledd Tiwnisia.

Ceir goleudy ar yr ynys a oleuwyd am y tro cyntaf yn y flwyddyn 1860. Dyma'r ail oleudy i gael ei godi yn y wlad, ar ôl goleudy Sidi Bou Saïd (ar Gwlff Tiwnis). Ar ôl i'r llong Spartan suddo gerllaw ar 5 Gorffennaf 1856, gan golli 726 o filwyr, gofynnodd llywodraeth Prydain am ganiatâd gan y bey i godi goleudy yno. Rhoddodd y bey ei ganiatâd ac aeth mor bell ag i gyllido'r brosiect o'i bwrs ei hun.

Talaith Bizerte
Ynysoedd Tiwnisia
Ynysoedd y Môr Canoldir
Goleudai
Pilau

Mae Pilau (weithiau ceir y trawlythreniad Pilao neu Pilaw) yn ynys greigiog sy'n gorwedd yn y Môr Canoldir oddi ar dref glan môr Raf Raf, i'r dwyrain o Bizerte yng ngogledd Tiwnisia. Enw arall ar yr ynys yn Arabeg yw K'minnaria ("copa tanllyd").

Daw'r enw Arabeg Pilau o'r gair Malayeg pulau, sy'n golygu "ynys". Enw arall arni gan forwyr yr ardal yw Haajret El Pilau (Arabeg am "Craig yr Ynys").

Dolenni allanol
 Lluniau o ynys Pilau

Talaith Bizerte
Ynysoedd Tiwnisia
Ynysoedd y Môr Canoldir
Na Hearadh

Y rhan ddeheuol o ynys fwyaf Ynysoedd Allanol Heledd yw Na Hearadh (Saesneg: Harris). Gelwir y rhan ogleddol yn Leòdhas (Saesneg:Lewis). Roedd y boblogaeth yn 2001 yn 3,061; y prif sefydliad yw An Tairbeart neu Tairbeart na Hearadh, Saesneg:Tarbert, lle cellir cael fferi i Uig ar ynys Skye.

Ystyrir Sant Kilda (40 milltir i’r gogledd-ddwyrain) ac ynys Rockall, sydd yn 230 milltir i’r gorllewin o Uibhist a Tuath yn rhan o plwyf  Na Hearadh.

Ar y cyfan mae Na Hearadh yn fwy mynyddog na Leòdhas, ac yma mae'r copa uchaf ar Ynysoedd Allanol Heledd, sef An Cliseam, 799 medr. Mae gan yr ynys amrywiaeth o fywyd gwyllt ac mae'n un o gadarnleoedd iaith Gaeleg yr Alban, gyda thua 60% o'r boblogaeth yn siarad Gaeleg fel iaith gyntaf a thua 70% a rhyw wybodaeth o'r iaith. Presbyteriaeth yw'r brif grefydd, ac mae cadw'r Sul yn parhau i fod yn bwysig yma. Mae'r ynys yn enwog am y brethyn "Harris tweed", ond ar Leòdhas y gwneir y rhan fwyaf ohono bellach. Mae arddangosfa yn Drinisiadar gyda arddangosiadau o’r crefft.. Mae siop gwerthu Harris Tweed yn An Tairbeart. Mae hefyd distyllfa, lle crëir whisgi.

Mae An Tairbeart ar culdir rhwng gogledd a de Na Hearadh. Mae’r gogledd yn fwy mynyddog na’r de, ac mae pont yn cysylltu Ynys Scalpay (Sgalpaigh na Hearadh gyda Na Hearadh. Mae nifer o draethau i’r de o An Tairbeart ar ei arfordir gorllewinol sydd yn denu ymwelwyr i’r ynys.. Maent yn cynnwys traethau Losgaintir, Seilebost, Borve, Northton a Sgarasta.

Cysylltir Na Hearadh gyda Ynys Skye gan fferi o An Tairbeart i Uig. Mae fferi arall yn mynd o An Tòb (Saesneg: Leverburgh) i Ynys Beàrnaraigh o le mae ffordd yn arwain at Uibhist a Tuath.

Cyfeiriadau

Ynysoedd Allanol Heledd
Taleithiau Tiwnisia

Rhennir Tiwnisia, yng Ngogledd Affrica, yn 24 talaith (gouvernorat):

Rhennir y gouvernorats yn eu tro yn 262 delegation neu "dosbarth" (Arabeg: mutamadiyat), sy'n cael eu hisrannu'n municipalités (Arabeg: shaykhats).
Béja

Mae Béja (Arabeg: باجة) yn ddinas yng ngogledd-orllewin Tiwnisia ac yn brifddinas y dalaith o'r un enw. Fe'i lleolir 105 km i'r gorllewin o Diwnis, gyda phoblogaeth o  56,677.

Gorwedd Béja yng nghanol un o'r rhanbarthau gwyrddaf a mwyaf ffrwythlon yn y wlad, wrth droed mynyddoedd y Khroumirie ac mewn cwm agored sy'n ymestyniad o ddyffryn mawr afon Medjerda. Mae ei thirwedd yn gymsgfa o ardaloedd coediog a bryniau canolog sy'n codi o wastadiroedd a chymoedd is sy'n cael eu hamaethu ar raddfa helaeth.

Mae'r ddinas ei hun yn eithaf modern. Mae'r rheilffordd yn ei chysylltu â Thiwnis i'r dwyrain a Jendouba ger y ffin ag Algeria i'r gorllewin.

Dinasoedd Tiwnisia
Talaith Béja
Môr-ladrad

Ysbeiliad sy'n digwydd ar y môr gan weithredwr sydd heb gomisiwn gan wladwriaeth sofranaidd yw môr-ladrad. Bu Oes Aur y Môr-Ladron yn hwyr y 16g a chynnar y 17g ac wedi'i lleoli yn y Caribî, ar arfordiroedd yr Amerig, yng Nghefnfor India a ger arfordir Gorllewin Affrica. Mae môr-ladron dal ar waith heddiw ac mae môr-ladrad yn drosedd yn erbyn cyfraith ryngwladol. Mae môr-ladron yn bwnc poblogaidd yn niwylliant poblogaidd.

Môr-ladron a Phrefatîriaid enwog

Gweler hefyd 
 Bycanîr
 Môr-ladrad yn Somalia
 Preifatîr
 Treasure Island

Darllen pellach 
 Burg, B. R. Sodomy and the Pirate Tradition: English Sea Rovers in the Seventeenth-Century Caribbean (Efrog Newydd, Gwasg Prifysgol Efrog Newydd, 1995).
 Cordingly, David. Under the Black Flag: The Romance and Reality of Life Among the Pirates (Random House, 1996).
 Earle, Peter. The Pirate Wars: Pirates vs. the Legitimate Navies of the World (Methuen, 2004).
 Konstam, Angus a Bryan, Tony. Pirate Ship 1660–1730 (Rhydychen, Osprey, 2003).

 
Cyfraith droseddol ryngwladol
Hanes morwrol
Rhyfela morol
Ysbeiliad
El Kef (talaith)

Mae talaith El Kef (Arabeg: ولاية الكاف) yn un o 24 gouvernorat (talaith) Tiwnisia. Fe'i lleolir yng ngogledd-orllewin y wlad, ar y ffin ag Algeria. Mae ganddi arwynebedd tir o 4,965 km² a phoblogaeth o 259,000 (cyfrifiad 2004). El Kef yw prifddinas y dalaith.

Tir uchel a rennir rhwng mynyddoedd creigiog, gwastadeddau a dyffrynoedd uchel a geir yn nhalaith Kef. Mae'n gallu bod yn oer yno yn y gaeaf ac mae'n un o'r ychydig leoedd yn Nhiwnisia lle gellir disgwyl cael eira weithiau yn y gaeaf.

Dinasoedd a threfi 
 Dahmani
 Jérissa
 El Ksour
 Kalaat Senan (Kalaat es Senam)
 Kalâat Khasba
 El Kef (prifddinas)
 Menzel Salem
 Nebeur
 Sakiet Sidi Youssef
 Sers
 Tajerouine
 Touiref

 
Taleithiau Tiwnisia
Tozeur (talaith)

Mae talaith Tozeur (Arabeg: ولاية توزر) yn un o 24 talaith (gouvernorat) Tiwnisia. Fe'i lleolir yng ngorllewin Tiwnisia, ac mae'n ffinio ar Algeria. Mae ganddi arwynebedd tir o 4,719 km² a phoblogaeth o 98,000 (cyfrifiad 2004). Tozeur yw prifddinas y dalaith.

Tozeur yw talaith fwyaf gorllewinol y wlad. Mae cyfran fawr ohoni yn gorwedd ar ymyl y Sahara ac yn anialwch tywodlyd neu greigiog. Yma mae anialwch y Grand Erg Oriental yn dechrau ac yn ymestyn i lawr i'r de. Yn ymyl dinas Tozeur, sydd yng nghanol y dalaith, ceir anialdir hallt Chott el-Jerid. Lleolir y rhan fwyaf o'r trefi a phentrefi ar ymylon y tir anial, o gwmpas y gwerddonau ffrwythlon lle ceir digon o ddŵr ar gyfer amaethyddiaeth a nodweddir gan blanhigfeydd palmwydd (palmeraies).

Mae'r dalaith yn cael tymherua uchel iawn yn yr haf ond mae'n fwy cymhedrol yn y gaeaf, er dal yn boeth. Ychydig iawn o law a geir, a hynny'n disgyn yn bennaf ar ymylon y dalaith ddechrau'r gaeaf.

Gorwedd talaith Tozeur yng ngogledd yr ardal anial neu led-anial a elwir Le Grand Sud ("Y De Eang") yn Nhiwnisia.

Dinasoedd a threfi 
 Degache
 El Hamma du Jérid
 Nefta (Nafta)
 Tamerza
 Tozeur (prifddinas)

 
Taleithiau Tiwnisia
Tozeur

Mae Tozeur (Arabeg: توزر) yn ddinas a gwerddon yng ngorllewin canolbarth Tiwnisia. Lleolir y ddinas i'r gorllewin o Chott el-Djerid, rhwng y chott hwnnw a Chott el-Gharsa. Mae'n brifddinas Talaith Tozeur.

Gyda rhai cannoedd o filoedd o balmwydd, mae Tozeur yn werddon fawr a ffrwythlon gyda'r ddinas ei hun yn ei chanol. Allforio'r dêts sy'n tyfu ar y palmwydd sy'n cyfrif am enwogrwydd Tozeur. Yn y gorffennol bu Tozeur yn ganolfan bwysig ar y llwybrau masnach dros y Sahara, gan gysylltu gorllewin Affrica ag arfordir Môr y Canoldir; arferid teithio mewn carafanau mawr dros yr anialwch. Hen enw'r ddinas oedd Tusuros, a bu trefedigaeth Rufeinig yma yn y gorffennol.

Ym medina (hen ddinas) Tozeur, ceir nifer o enghreifftiau o bensaernïaeth draddodiadol a siopau crefftwyr. Mae twristiaeth yn chwarae rhan bwysig yn yr economi ond mae'n waith tymhorol ac fel arfer nid yw twristiaid yn aros yno ond yn hytrach yn ymweld am y diwrnod o ganolfannau gwyliau fel Djerba ar yr arfordir. Mewn canlyniad i hyn a ffactorau economaidd eraill, mae diweithdra yn broblem fawr yn Tozeur.

Dinasoedd Tiwnisia
Gwerddonau
Sahara
Talaith Tozeur
Chott el-Jerid

Mae Chott el-Jerid (hefyd Chott El Djerid neu Chott El-Jerid), yn llyn halen sych (chott) anferth gyda arwynebedd o tua 5000 km² sy'n gorwedd i'r dwyrain o ddinas Tozeur yng ngorllewin canolbarth Tiwnisia.

Fe'i croesir gan y briffordd rhwng Tozeur a Kebili ar glawdd 2m uwchben wyneb y chott ei hun.

Daearyddiaeth Tiwnisia
Talaith Kébili
Talaith Tozeur
Tver

Dinas yng nghanolbarth Rwsia Ewropeaidd yw Tver (Rwsieg Тверь / Tver'), canolfan weinyddol oblast Tver. Mae'n borthladd ar ran uchaf Afon Volga, lle mae Afon Tvertsa yn ymuno â hi. Fe'i lleolir 167 km i'r gogledd-orllewin i Moscfa, a 485 km i'r de-ddwyrain i St Petersburg ar brif ffyrdd a'r rheilffordd rhwng y ddwy. Sylfaenwyd tywysogaeth rymus yn y ddinas yn yr Oesoedd Canol. Ailenwyd y ddinas fel Kalinin (ar ôl y chwyldroadwr Mikhail Kalinin) ym 1931, ond dychwelodd i'w henw gwreiddiol ym 1990. Ei phoblogaeth yw 408,903 (Cyfrifiad 2002).

Hanes 
Mae Tver yn ddinas hanesyddol. Yn y 13g a dechrau'r 14g, fe dyfodd fel canolfan fasnachol, a daeth tywysogaeth Tver i fod ymysg tywysogaethau grymusaf yr ardal. Difethwyd rhannau helaeth o'r ddinas mewn gwrthryfel yn erbyn rheolaeth y Mongoliaid ym 1327, a dechreuodd ei dylanwad leihau o hyn ymlaen. Un o ddinesyddion enwocaf Tver oedd Afanasy Nikitin, marsiandwr o'r ddinas a fordwyodd i India a de-ddwyrain Asia o 1466 hyd 1477 ac a ysgrifennodd ddisgrifiad o'i daith. Meddiannwyd y ddinas gan luoedd tywysogaeth fawr Moscfa o dan Ifan III ym 1485. Collodd ei hannibyniaeth o hyn ymlaen, gan ddod yn rhan o wladwriaeth ganolog Rwsia oedd yn ffurfio o gwmpas Moscfa.

Dinasoedd Oblast Tver
Dinasoedd ar Afon Volga
Hanes Rwsia
Tataouine (talaith)

Mae talaith Tataouine (Arabeg: ولاية تطاوين) yn un o 24 talaith (gouvernorat) Tiwnisia.  Fe'i lleolir yn ne eithaf Tiwnisia, gan ffinio ag Algeria i'r gorllewin a Libia i'r dwyrain.  Talaith Tataouine yw'r gouvernorat fwyaf yn y wlad gyda arwynebedd tir o 38,889 km² a phoblogaeth o 144,000 (cyfrifiad 2004). Tataouine yw prifddinas y dalaith.

Mae'r rhan fwyaf o'r dalaith yn gorwedd ar ymyl ogleddol y Sahara ac yn anialwch tywodlyd neu greigiog a elwir y Grand Erg Oriental.

Dinasoedd a threfi 
 Bir Lahmar
 Dehiba
 Ghomrassen
 Remada
 Tataouine (prif ddinas)

 
Taleithiau Tiwnisia
Ysbeiliad

Mae "ysbeilio" yn ail-gyfeirio i'r dudalen hon. Efallai eich bod yn chwilio am anrhaith.
Y trosedd o gipio neu ddwyn eiddo gan ddefnyddio trais neu frawychiad yw ysbeiliad.

Mathau o ysbeiliad 
 Lladrad banc
 Môr-ladrad – ar y môr
 Mygio neu ysbeiliad stryd – mewn lle cyhoeddus, allanol, e.e. stryd, maes parcio
 Ysbeiliad arfog – ysbeiliad sy'n cynnwys defnydd arf

Dolenni allanol 
 Canllawiau Dedfrydu – Ysbeiliad 

 
Lladrad
Anrhaith

Mae "ysbail" yn ail-gyfeirio i'r dudalen hon. Efallai eich bod yn chwilio am ysbeiliad.
Anrhaith yw cymryd nwyddau yn ddiwahaniaeth trwy rym neu drais fel rhan o fuddugoliaeth filwrol neu wleidyddol, neu yn ystod trychineb neu derfysg megis rhyfel. Gelwir nwyddau sy'n cael eu hanrheithio yn ysbail.

Lladrad
Raymond Barre

Prif Weinidog Ffrainc rhwng 1976 a 1981 oedd Raymond Barre (12 Ebrill 1924 – 25 Awst 2007).

Cafodd ei eni ar ynys Réunion.  Athro economeg yn yr Institut d'Etudes Politiques de Paris (Sciences Po) yn y 1950au oedd ef.

Academyddion Ffrengig
Economegwyr Ffrengig
Genedigaethau 1924
Gwleidyddion Ffrengig yr 20fed ganrif
Marwolaethau 2007
Prif Weinidogion Ffrainc
Dôn

Duwies Geltaidd sy'n chwaer i Fath fab Mathonwy yn y traddodiad Cymreig yw Dôn. Ceir cyfeiriadau anuniongyrchol ati ym Mhedwaredd Gainc y Mabinogi ac weithiau yng ngwaith y beirdd Cymraeg canoloesol. Cyfeirir ati weithiau fel merch Beli, a restrir yn yr achau fel un o gyndeidiau pwysicaf Gwŷr y Gogledd.

Yn y Pedair Cainc mae Dôn yn fam i
 Arianrhod
 Gilfaethwy
 Gofannon
 Gwydion

Yn y chwedl gynnar Culhwch ac Olwen, enwir Dôn yn fam i Amaethon yn ogystal.

Ceir sawl cyfeiriad at Llys Dôn, er enghraifft mewn rhai o'r cerddi canoloesol a dadogir ar y bardd Taliesin (fel Taliesin Ben Beirdd). "Llys Dôn" hefyd yw'r enw traddodiadol ar cytser Cassiopeia.

Ar seiliau ieithyddol, uniaethir Dôn â'r dduwies Geltaidd Danu/Anu yn y traddodiad Gwyddelig. Yna mae hi'n fam i'r Tuatha Dé Danann chwedlonol.

Mae rhai ysgolheigion yn dadlau dros gysylltu Dôn/Danu ag enw afon Donaw (Danube, Lladin: Danuvius). Mae'n bosibl yn ogystal fod yr afonydd niferus a enwir yn afon Don, o Rwsia i Brydain, i'w cysylltu â'r dduwies hefyd. Tybir fod afon Dyfrdwy yn enghraifft arall (un o'r hen ffurfiau ar yr enw yw Dyfrddonwy).

Cyfeiriadau
W.J. Gruffydd, Math fab Mathonwy (Caerdydd, 1928)
Bernhard Maier, Dictionary of Celtic Religion and Culture (Stuttgart 1994: cyfieithiad Saesneg, Boydell Press, 1997)

Duwiesau
Mytholeg Geltaidd
Mytholeg Gymreig
Pedair Cainc y Mabinogi
Rhodri ap Hywel

Cyd-frenin Deheubarth oedd Rhodri ap Hywel (bu farw 953).

Roedd Rhodri yn fab i Hywel Dda, ac ar farwolaeth ei dad yn 950, rhannwyd ei deyrnas rhwng Rhodri a'i ddau frawd, Edwin ac Owain. Ni lwyddodd y llinach i gadw eu gafael ar Wynedd oedd wedi bod yn rhan o deyrnas eu tad ers 942. Gallodd meibion Idwal Foel, Iago ab Idwal ac Ieuaf ab Idwal, gipio grym yno.

Yn 952 ymosododd Iago ac Ieuaf ar Ddeheubarth, gan gyrraedd cyn belled a Dyfed. Y flwyddyn wedyn, arweiniodd meibion Hywel gyrch yn erbyn y gogledd, gan gyrraedd cyn belled a Dyffryn Conwy cyn cael eu gorchfygu mewn brwydr ger Llanrwst a'u gorfodi i ddychwelyd i Geredigion.

Llyfryddiaeth 
John Davies (2007) Hanes Cymru (Penguin) ISBN 0-140-28476-1
John Edward Lloyd (1911) A history of Wales from the earliest times to the Edwardian conquest (Longmans, Green & Co.)

Cymry'r 10fed ganrif
Llinach Dinefwr
Marwolaethau 953
Teyrnoedd Deheubarth
Edwin ap Hywel

Cyd-frenin Deheubarth oedd Edwin ap Hywel (bu farw 954).

Bywgraffiad 
Roedd Rhodri yn fab i Hywel Dda, ac efallai fod y ffaith i Edwin gael enw Eingl-Sacsoneg yn adlewyrchiad o bolisi gwleidyddol ei dad. Ar farwolaeth Hywel yn 950, rhannwyd ei deyrnas rhwng Edwin a'i ddau frawd, Rhodri ac Owain. Ni lwyddodd y llinach i gadw eu gafael ar Wynedd oedd wedi bod yn rhan o deyrnas eu tad ers 942. Gallodd meibion Idwal Foel, Iago ab Idwal ac Ieuaf ab Idwal, gipio grym yno.

Yn 952 ymosododd Iago ac Ieuaf ar Ddeheubarth, gan gyrraedd cyn belled a Dyfed. Y flwyddyn wedyn, arweiniodd meibion Hywel gyrch yn erbyn y gogledd, gan gyrraedd cyn belled a Dyffryn Conwy cyn cael eu gorchfygu mewn brwydr ger Llanrwst a'u gorfodi i ddychwelyd i Geredigion.

Bu farw Rhodri yn 953 ac yna Edwin ei hun yn 954, gan adael Owain ap Hywel yn frenin Deheubarth.

Cyfeiriadau 

Cymry'r 10fed ganrif
Marwolaethau 954
Teyrnoedd Deheubarth
Edwin ab Einion

Aelod o deulu brenhinol Deheubarth oedd Edwin ab Einion neu Edwin ab Einon (bu farw c. 1018); efallai iddo fod yn gyd-frenin Deheubarth rhwng 1005 a 1018.

Bywgraffiad
Roedd Edwin yn fab i Einion ab Owain, oedd yn reolwr de facto teyrnas Deheubarth yn henaint ei dad, Owain ap Hywel. Fodd bynnag, lladdwyd Einion ar gyrch yng Ngwent yn 984, a phan fu farw Owain, dilynwyd ef ar yr orsedd gan fab arall iddo, Maredudd ab Owain. Roedd un blaid yn cefnogi hawliau Edwin i'r orsedd, a gwnaethant ymdrech i ddisodli Maredudd yn 992, ond ymddengys i Maredudd eu gorchfygu.

Mae'r cyfnod yn dilyn marwolaeth Maredudd yn 999 yn un tywyll yn hanes Deheubarth, oherwydd ychydig iawn o wybodaeth a gofnodir yn y brutiau am y blynyddoedd nesaf. Credir fod Edwin wedi dod yn frenin Deheubarth ar y cyd a'i frawd Cadell ab Einion yn 1005. Daeth ei feibion, Hywel ab Edwin a Maredudd ab Edwin, yn frenhinoedd Deheubarth yn 1033.

Cyfeiriadau

Cymry'r 10fed ganrif
Cymry'r 11eg ganrif
Genedigaethau'r 10fed ganrif
Marwolaethau 1018
Teyrnoedd Deheubarth