alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
Elfed (cwmwd)

Am enghreifftiau eraill o'r enw, gweler Elfed.

Cwmwd yng Nghantref Gwarthaf, Dyfed, oedd Elfed. Bu'n rhan o hen deyrnas Dyfed ac wedyn Deheubarth.

Gorweddai ar lannau gorllewinol Afon Gwili yng ngogledd-ddwyrain y cantref gan ffinio â chymydau Derllys, Ystlwyf a Peuliniog yn y cantref hwnnw, i'r de, a gydag Emlyn Is Cuch ac Emlyn Uwch Cuch i'r gogledd, a chymydau Mabudrud a Gwidigada yn y Cantref Mawr a chantref Chantref Cydweli i'r dwyrain. Ei ganolfan bwysicaf oedd Cynwyl Elfed.

Yn y 13g fe'i cyplyswyd â Derllys a Gwidigada gan ffurfio felly ran bwysig o'r Sir Gaerfyrddin yn ddiweddarach.

Gweler hefyd
 Cantrefi a chymydau Cymru
 Cantref Gwarthaf

Cymydau Cymru
Daearyddiaeth Sir Gaerfyrddin
Hanes Sir Gaerfyrddin
Teyrnas Deheubarth
Teyrnas Dyfed
Howell Elvet Lewis (Elfed)

Gweler hefyd Elfed.
Bardd ac emynydd oedd Howell Elvet Lewis (14 Ebrill 1860 – 10 Rhagfyr 1953), sy'n fwy adnabyddus dan ei enw barddol Elfed. Fe'i ganed yn y Gangell, Blaen-y-coed, Sir Gaerfyrddin. Roedd yn weinidog ac yn Archdderwydd rhwng 1924 a 1928. Mae ei waith barddonol yn nodweddiadol o gynnyrch y Bardd Newydd.

Bywgraffiad
Ef oedd yr hynaf o ddeg o blant. Bu ei frawd Tom yn Athro Hebraeg ym Manceinion ac yn brifathro Coleg Diwinyddol Aberhonddu am 39 mlynedd. Roedd brawd arall, Dan, yn newyddiadurwr yn Lerpwl ac wedyn yn olygydd y Glamorgan Free Press ym Mhontypridd. Efallai mai'r enwocaf y tu allan i Gymru oedd y pensaer a pheirianwr sifil Lewis Holme Lewis. Teilwr oedd John Lewis tadcu Lefed Lewys, ac yr unig un o'r brodyr a chwiorydd a fagodd blant yn Gymraeg.

Gwaith llenyddol
Ymhlith cerddi mwyaf adnabyddus Elfed mae 'Gwyn ap Nudd' (telyneg telyneg am frenin y Tylwyth Teg) a'r 'Ddau Frawd'. Ar y cyfan ni phrisir ei farddoniaeth lawer heddiw oherwydd tuedd y bardd at sentimentaliaeth ramantaidd. Enillodd Goron yr Eisteddfod Genedlaethol yn 1888 ac 1891, a'r Gadair yn 1894.

Ysgrifennodd nifer o emynau yn Gymraeg a Saesneg. Fel hanesydd llên, cyhoeddodd gyfrolau ar waith Ceiriog, Morgan Rhys ac Ann Griffiths.

Llyfryddiaeth ddethol

Gwaith Elfed
My Christ and other poems (1891). Cerddi.
Planu Coed (1894). Ysgrifau.
Caniadau (2 gyfrol: 1895, 1901). Cerddi.
Songs of Assisi (1938). Cerddi.
Gyda'r Hwyr (1945). Ysgrifau.

Cofiant
Cyhoeddwyd cofiant iddo gan Emlyn G. Jenkins yn 1957.

Cyfeiriadau

Archdderwyddon
Beirdd Cymraeg
Beirdd Saesneg
Emynwyr Cymraeg
Genedigaethau 1860
Llenorion Cymraeg
Llenorion Cymreig y 19eg ganrif
Llenorion Cymreig yr 20fed ganrif
Marwolaethau 1953
Pobl o Sir Gaerfyrddin
Alun Talfan Davies

Cyfreithiwr, cyhoeddwr ac awdur oedd Syr Alun Talfan Davies (22 Gorffennaf 1913 – 11 Tachwedd 2000). Roedd yn fab i'r Parchedig William Talfan Davies, yn frawd i'r llenor Aneirin Talfan Davies ac yn dad i'r cyhoeddwr Christopher Davies.

Ganwyd yng Ngorseinon ger Abertawe. Ym 1940 sefydlodd Llyfrau'r Dryw ar y cyd â'i frawd Aneirin. Priododd Eluned Christopher Williams ym 1942.

Genedigaethau 1913
Marwolaethau 2000
Cyhoeddwyr Cymreig
Llenorion Cymraeg
Llenorion Cymreig yn yr iaith Saesneg
Llenorion Cymreig yr 20fed ganrif
Cyfreithwyr Cymreig
Pobl o Abertawe
Barnwyr Cymreig
Powys Wenwynwyn

Roedd Powys Wenwynwyn yn dywysogaeth Gymreig a fodolai yn ei therfynau o ail hanner y 12g hyd chwarter cyntaf y 13g. Er byrred ei pharhad, chwaraeai ran bwysig yng ngwleidyddiaeth Cymru'r Oesoedd Canol.

Yn 1160, ar farwolaeth Madog ap Maredudd, rhannwyd hen deyrnas Powys yn ddwy ran. Etifeddodd un o feibion Madog, Owain Cyfeiliog ran ddeheuol y deyrnas. Cantref Cyfeiliog oedd canolfan ei rym. Ar ei farwolaeth ef pasiodd y dywysogaeth i ddwylo ei fab Gwenwynwyn ab Owain (1195 – 1216), a daethpwyd i adnabod y deyrnas fel Powys Wenwynwyn mewn cyferbyniaeth â'r rhan ogleddol, Powys Fadog.

Mathrafal, hen lys brenhinoedd Powys yng nghantref Caereinion, oedd canolfan y dywysogaeth, ond yn ddiweddarach symudwyd y llys i'r Trallwng pan ochrodd Gwenwynwyn â brenin Lloegr. Dilynwyd Gwenwynwyn gan ei fab Gruffudd ap Gwenwynwyn, ond bregus fu ei afael ac am y rhan fwyaf o'r amser bu Powys Wenwynwyn ym meddiant tywysogion Gwynedd. Gyda chwymp Gwynedd yn 1283 nid adferwyd Powys Wenwynwyn, a chael ei hymrannu'n fân arglwyddiaethau neu ddod i feddiant Coron Lloegr fu ei thynged.

Tywysogion

Owain Cyfeiliog
Gwenwynwyn ab Owain
Gruffudd ap Gwenwynwyn
(de jure: Llywelyn ab Iorwerth a Llywelyn ap Gruffudd)
Owain ap Gruffudd ap Gwenwynwyn; ildiodd ei hawl i'r dywysogaeth a daeth yn un o arglwyddi'r gororau

Cantrefi a chymydau
Arwystli
Arwystli Is Coed
Arwystli Uwch Coed
Caereinion
Cedewain
Cyfeiliog (ar ddiwedd yr Oesoedd Canol crëwyd cwmwd Mawddwy o ran o Gyfeiliog)
Deuddwr
Gorddwr
Llannerch Hudol
Mechain
Mochnant Uwch Rhaeadr, rhan o gantref Mochnant (aeth Mochnant Is Rhaeadr i Bowys Fadog)
Ystrad Marchell, lle codwyd Abaty Ystrad Marchell

Teyrnasoedd Cymru
Teyrnas Powys
Arglwyddiaethau'r Mers
Sefydliadau 1160
Dafydd Rowlands

Roedd Dafydd Rowlands (25 Rhagfyr 1931 – 26 Ebrill 2001) yn weinidog gyda'r Annibynwyr, yn ddarlithydd, ac fardd ac yn llenor. Fe'i ganwyd ym Mhontardawe. Derbyniodd ei addysg yn Ysgol Ramadeg Pontardawe, lle bu ei athro Cymraeg, Eic Davies, yn ddylanwad mawr arno. Roedd yr actores Siân Phillips yn un o'i gyfoedion. Oddi yno aeth i Goleg y Brifysgol Abertawe, lle derbyniodd radd yn y Gymraeg, ac yna i'r Coleg Presbyteraidd yng Nghaerfyrddin i baratoi ar gyfer y weinidogaeth. Ar ôl cyfnod yn y weinidogaeth aeth i ddysgu yn Ysgol Ramadeg y Garw ac yn 1968 fe'i penodwyd ar staff Coleg y Drindod, Caerfyrddin yn yr Adran Gymraeg, ac yn ddiweddarach dechreuodd ysgrifennu sgriptiau i'r teledu.

Enillodd y Goron yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru y Fflint 1969 a'r Goron a'r Fedal Ryddiaith yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru Sir Benfro 1972. Bu'n archdderwydd (Dafydd Rolant) o 1996 i 1999.

Llyfryddiaeth
Meini: Cerddi 1960–71 (1972), barddoniaeth
Ysgrifau yr Hanner Bardd (1972), ysgrifau
Yr Wythfed Dydd: Cerddi 1972-74 (1975), barddoniaeth
Mae Theomemphus yn Hen (1977), nofel/cerdd
Paragraffau o Serbia / Paragraphs from Serbia (1980), barddoniaeth a rhyddiaith
 (gol.) Bro a Bywyd: Gwenallt 1899-1968 (1982)
Licyris Olsorts (1995), straeon seiliedig ar gyfres deledu
Sobers a Fi (1995), barddoniaeth
 (gol.) Cerddi'r Troad: Barddoniaeth Newydd i'r Mileniwm (2000)

Astudiaethau
Alun Jones, "Holi Dafydd Rowlands", Yr Aradr 6 (1995): 152-201
Ioan Williams, "Nofel/Cerdd Mae Theomemphus yn Hen", yn Rhyddid y Nofel, gol. Gerwyn Wiliams (Caerdydd: Gwasg Prifysgol Cymru, 1999), tt.238-45
"Dafydd Rowlands", yn Y Patrwm Amryliw: Cyfrol 2, gol. Robert Rhys (Abertawe: Cyhoeddiadau Barddas, 2006), tt.64-75

 
Archdderwyddon
Beirdd Cymraeg
Enillwyr y Fedal Ryddiaith
Genedigaethau 1931
Llenorion Cymraeg
Llenorion Cymreig yr 20fed ganrif
Marwolaethau 2001
Pobl o Gastell-nedd Port Talbot
The Now Show

Rhaglen radio gomedi ddychanol ydy The Now Show, sy'n cael ei ddarlledu ar BBC Radio 4. Mae'r rhaglen yn dychanu newyddion yr wythnos drwy gymysgedd o stand-up, sgetsys a chaneuon wedi eu cyflwyno gan Steve Punt a Hugh Dennis. Mae sgitiau gan Jon Holmes (gyda jociau ynglŷn â'i daldra), Laura Shavin (Emma Kennedy oedd yn gwneud y lleisiau yn y cyfresi cynnar), a monolog (fel arfer yn debycach i refru) gan Marcus Brigstocke, a cherddoriaeth gan Mitch Benn. Mae cyfresi yn y gorffennol hefyd wedi cynnwys Robin Ince, Dave Gorman, Simon Munnery, Al Murray, Andy Zaltzman a Dr Phil Hammond. Mae Jon Culshaw wedi ymddangos ym mhenodau'r Nadolig yn 2004 a 2005. Mae Rory Bremner hefyd yn westai ar y rhaglen weithiau. Mae gwestai hefyd yn cymryd lle aelodau cast o bryd i'w gilydd.

The Now Show Wikipedia Excerpt

Darn o fersiwn podcast y rhaglen sy'n dychanu Wicipedia fel offer twyllo ar gyfer myfyrwyr TGAU - 565KB

Dolenni allanol 
 Gwefan Sywddogol
 BBC 'Download Trials'
 Canllaw penodau a dyddiadau'r cyfresi
 Marcus Brigstocke.co.uk 
 Jon Holmes.net 
 Mitch Benn.com

BBC Radio 4
Cyflwyniadau radio 1998
Dychan
Rhaglenni radio'r BBC
John Doherty

Peldroedwr Sesnig oedd John Herbert Doherty (12 Mawrth 1935 – 13 Tachwedd 2007).

Bu Doherty yn chwarae i Manchester United, Leicester City a Rugby Town ac Altrincham.

Pêl-droedwyr Seisnig
Genedigaethau 1935
Marwolaethau 2007
Arwystli

Cantref yn ne Teyrnas Powys (gorllewin canolbarth Powys heddiw) oedd Arwystli. Mae'n enw sy'n fyw o hyd; fe'i gwelir yn yr enw lle 'Pen Pumlumon Arwystli', un o bum copa Pumlumon, er enghraifft. Roedd y cantref yn fynyddig ac yn cynnwys rhannau uchaf Dyffryn Hafren.

Gorweddai Arwystli yn ne-orllewin y deyrnas. Pan ranwyd Powys yn ddwy ran yn 1160 daeth yn rhan o Bowys Wenwynwyn. Ffiniai'r cantref â Ceri, Maelienydd, Gwerthrynion a Chwmwd Deuddwr i'r de (Rhwng Gwy a Hafren), cantref Penweddig a rhan o gwmwd Mefenydd i'r gorllewin (Ceredigion), a chantrefi Cyfeiliog, Caereinion (rhan fechan) a Cedewain i'r gogledd, ym Mhowys ei hun.

Rhennid Arwystli yn ddau gwmwd gan goedwig fawr, sef:
Arwystli Is Coed (canolfannau: Caersws, Llangurig)
Arwystli Uwch Coed (canolfannau: Talgarth, Llandinam)

Hanes
Yn ôl traddodiad, sefydlwyd Arwystli gan Arwystl, un o feibion tybiedig Maelgwn Gwynedd, ond mae'n bosibl mai chwedl onomastig a ddyfeisiwyd yn yr Oesoedd Canol i esbonio'r enw yw'r traddodiad hwnnw.

Ar wahanol adegau bu ymgiprys am reolaeth ar Arwystli rhwng Deheubarth, Gwynedd a theyrnas Powys ei hun. Fel yn achos Cyfeiliog, hawliwyd Arwystli gan dywysogion Deheubarth. Ond bu gan Arwystli gysylltiadau cryf â theyrnas Gwynedd hefyd. Yn yr 11g daeth yn rhan o Esgobaeth Bangor, ac roedd ei rheolwyr lleol yn tueddu i edrych at Aberffraw a Bangor am arweiniad yn hytrach na Mathrafal a Llanelwy. Yn ail hanner y ganrif honno, ymledodd Trahaearn ap Caradog ei awdurdod dros ran helaeth o ogledd a gorllewin Cymru. Daeth yn frenin Gwynedd ond fe'i trechwyd gan Gruffudd ap Cynan o Wynedd a Rhys ap Tewdwr o Ddeheubarth a'i ladd ym Mrwydr Mynydd Carn (1081).

Yn ail hanner y 12g daeth y cantref i feddiant Owain Cyfeiliog a dan ei fab Gwenwynwyn bu'n rhan o dywysogaeth Powys Wenwynwyn. Yn y 13g bu hawl Llywelyn ap Gruffudd i Arwystli yn ffactor amlwg yn yr anghydfod rhyngddo ac Edward I o Loegr yn y cyfnod o 1277 hyd 1282, gan fod Coron Lloegr yn cefnogi ei deiliad Gruffudd ap Gwenwynwyn.

Mwynheai Owain Glyndŵr gefnogaeth gref yn Arwystli. Roedd yn gadarnle pwysig iddo yn ei wrthryfel. Ymladdwyd un o frwydrau mawr y gwrthryfel ar lethrau Pumlumon yn 1402, pan guriwyd llu Seisnig ym Mrwydr Hyddgen.

Gweler hefyd
Cantrefi a chymydau Cymru

Ffynonellau
J. E. Lloyd, A History of Wales... (3ydd arg., Longmans, 1937)
J. Beverley Smith, Llywelyn ap Gruffudd, Tywysog Cymru (Gwasg Prifysgol Cymru, 1986

Cantrefi Cymru
Daearyddiaeth Powys
Hanes Powys
Teyrnas Powys
Arllechwedd Uchaf

Cwmwd yng ngogledd Teyrnas Gwynedd, ac un o dri chwmwd cantref Arllechwedd, gydag Arllechwedd Isaf a Nant Conwy, oedd Arllechwedd Uchaf. Fel gweddill y cantref, roedd yn rhan o Esgobaeth Bangor.

Tirwedd hanesyddol
Mae Arllechwedd Uchaf yn ardal fynyddig a garw a ddominyddir gan gadwyn hir y Carneddau, ond mae'n cynnwys llain o dir isel ffrwythlon ar hyd yr arfordir yn y gogledd, yn wynebu Bae Conwy rhwng Bangor a Penmaenmawr. Lleolid canolfan y cwmwd a phrif lys y cantref ei hun yn Garth Celyn, Abergwyngregin, efallai ar safle plasdy Pen y Bryn. Yn ddiweddarach tyfodd Abergwyngregin yn brif lys i Wynedd gyfan yn oes Llywelyn Fawr a Llywelyn ap Gruffudd.

Ffiniai'r cwmwd a chymydau Arllechwedd Isaf i'r dwyrain a Nant Conwy i'r de, ac â chantref Arfon (cwmwd Arfon Is Gwyrfai) i'r gorllewin gyda chwrs afon Ogwen a'r Glyderau yn dynodi'r ffin, a ymestynnai mor bell i'r de â Pen-y-gwryd yng nghanol Eryri. Gorweddai Capel Curig ar y ffin rhwng Arllechwedd Uchaf a Nant Conwy. Rhedai'r ffin rhwng Arllechwedd Uchaf ac Arllechwedd Isaf dros gymoedd dwyreiniol y Carneddau hyd lethrau Tal y Fan, gan gyrraedd y môr yn y Penmaen-bach (y penrhyn sydd rhwng Penmaenmawr a Morfa Conwy heddiw.

Roedd fferi brysur yn cysylltu'r cwmwd ag ardal Penmon ar Ynys Môn; rhaid oedd croesi Traeth Lafan gyda'r llanw allan i'w defnyddio. Rhedai'r hen ffordd Rufeinig rhwng Caer a Segontiwm dros Fwlch y Ddeufaen. Parheai'r ffordd yn llwybr pwysig yn yr Oesoedd Canol. Rhedai llwybr pwysig arall i fyny Dyffryn Ogwen i Gapel Curig. Mae'n ardal gyfoethog ei henebion, gan gynnwys safle bryngaer diflanedig Braich-y-Dinas a chylch cerrig y Meini Hirion ger llaw. Roedd y prif "drefi" canoloesol i gyd yn gorwedd ar y llain arfordirol ac yn cynnwys Cororion, Y Wig a Bodsilin, yn ogystal ag Abergwyngregin ei hun.

Yr ardal heddiw
Erbyn heddiw mae rhan ddwyreiniol yr ardal yn gorwedd yn Sir Conwy tra bod y rhan ddwyreiniol yn gorwedd yn sir Gwynedd. Mae rhan helaeth y tir yn gorwedd o fewn Parc Cenedlaethol Eryri. Mae'r rhan fwyaf o'r boblogaeth yn byw ar y llain arfordirol.

Plwyfi
Abergwyngregin
Capel Curig
Dwygyfylchi
Llandygai
Llanfairfechan
Llanllechid

Gweler hefyd
Cantrefi a chymydau Cymru

Ffynonellau
A. D. Carr, 'Medieval Administrative Divisions', yn Atlas of Caernarvonshire (Caernarfon, 1976)

Llyfryddiaeth
 Herbert L. North, The Old Churches of Arllechwedd (1906)

Dolenni allanol
 Tirwedd hanesyddol Arllechwedd Uchaf ar wefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru
 Map o'r ardal (sylwer nad ydyw'r map yn dangos ffin yr hen gantref).

 Uchaf
Cymydau Cymru
Daearyddiaeth Conwy
Daearyddiaeth Gwynedd
Hanes Conwy
Hanes Gwynedd
Teyrnas Gwynedd
8 CC

2g CC - 1g CC - 1g 
50au CC 40au CC 30au CC 20au CC 10au CC - 0au CC - 0au 10au 20au 30au 40au 
13 CC 12 CC 11 CC 10 CC 9 CC - 8 CC - 7 CC 6 CC 5 CC 4 CC 3 CC

Digwyddiadau

Genedigaethau

Marwolaethau 
 27 Tachwedd — Quintus Horatius Flaccus (Horace), bardd Rhufeinig (g. 65 CC)
 Maecenas, gwleidydd Rhufeinig a noddwr y celfyddydau

8 CC
9 CC

2g CC - 1g CC - 1g 
50au CC 40au CC 30au CC 20au CC 10au CC - 0au CC - 0au 10au 20au 30au 40au 
14 CC 13 CC 12 CC 11 CC 10 CC - 9 CC - 8 CC 7 CC 6 CC 5 CC 4 CC

Digwyddiadau 
 Pannonia yn cael ei ymgorffori yn yr Ymerodraeth Rufeinig fel rhan o Illyria.
 Yr Ara Pacis (Allor Heddwch), yn cael ei gysegru yn Rhufain.
 Tiberius yn parhau i ymgyrchu yn yr Almaen.

Genedigaethau

Marwolaethau 
 Nero Claudius Drusus, mab Livia a llysfab yr ymerawdwr Augustus (o ganlyniad i syrthio oddi ar geffyl)

9 CC
Arllechwedd Isaf

Cwmwd yng ngogledd Teyrnas Gwynedd, ac un o dri chwmwd cantref Arllechwedd, gydag Arllechwedd Uchaf a Nant Conwy, oedd Arllechwedd Isaf. Fel gweddill y cantref, roedd yn rhan o Esgobaeth Bangor ac yn parhau felly hyd heddiw.

Roedd y cwmwd yn cynnwys rhan ogleddol Dyffryn Conwy a chymoedd dwyreiniol y Carneddau. Ffiniai ag Arllechwedd Uchaf i'r gorllewin, gyda'r ffin yn rhedeg o benrhyn y Penmaen-bach (rhwng Penmaenmawr a Morfa Conwy heddiw) yn y gogledd i'r Creigiau Gleision ger Capel Curig yn y de. I'r de ffiniai â chwmwd Nant Conwy gyda llinell y ffin yn rhedeg o'r Creigiau Gleision trwy Lyn Cowlyd ac i lawr i Ddyfryn Conwy ger Abaty Maenan. Roedd yn cynnwys llecyn o dir yr ochr arall i'r afon (plwyf Maenan), ond fel arall dynodai afon Conwy'r ffin â chantref Rhos yn y Berfeddwlad.

Roedd canolfan bwysig yn Aberconwy, safle'r abaty Sistersiaidd a sefydlwyd gan Llywelyn Fawr (Abaty Aberconwy).

Roedd fferis bwysig ger Tal-y-Cafn a Threfriw. Cysylltir caer Rufeinig Caerhun â Rhun ap Maelgwn Gwynedd. Rhedai ffordd Rufeinig o Gaerhun dros Fwlch y Ddeufaen i Abergwyngregyn; dyma'r brif dramwyfa yn yr Oesoedd Canol hefyd.

Plwyfi
Caerhun
Gyffin
Llangelynnin
Llanbedr-y-cennin

Gweler hefyd
Cantrefi a chymydau Cymru

Ffynonellau a darllen pellach
 A. D. Carr, 'Medieaval Administrative Divisions', yn Atlas of Caernarvonshire (Caernarfon, 1974)
 E. D. Rowlands, Dyffryn Conwy a'r Creuddyn (Gwasg y Brython, Lerpwl, 1947)
 Herbert L. North, The Old Churches of Arllechwedd (1906)

 Isaf
Cymydau Cymru
Daearyddiaeth Conwy
Dyffryn Conwy
Hanes Conwy
Teyrnas Gwynedd
10 CC

2g CC - 1g CC - 1g 
60au CC 50au CC 40au CC 30au CC 20au CC - 10au CC - 0au CC 0au 10au 20au 30au 
15 CC 14 CC 13 CC 12 CC 11 CC - 10 CC - 9 CC 8 CC 7 CC 6 CC 5 CC

Digwyddiadau 
 Y Rhufeiniaid yn adeiladu pont dros Afon Rhein ger Bonn
 Gwersyll milwrol Rhufeinig yn cael ei sefydlu yn Speyer

Genedigaethau 
 1 Awst — Claudius, ymerawdwr Rhufain
 Agrippa I, brenin Iudaea
 Marcus Verrius Flaccus, gramadegydd Rhufeinig
 Domitia Lepida, merch Lucius Domitius Ahenobarbus ac Antonia Major

Marwolaethau
11 CC

2g CC - 1g CC - 1g
60au CC 50au CC 40au CC 30au CC 20au CC - 10au CC - 0au CC 0au 10au 20au 30au 
16 CC 15 CC 14 CC 13 CC 12 CC - 11 CC - 10 CC 9 CC 8 CC 7 CC 6 CC

Digwyddiadau 
 Brwydr Afon Lupia — y Rhufeiniaid dan Nero Claudius Drusus yn ennill buddugoliaeth dros yr Almaenwyr.

Genedigaethau

Marwolaethau 
 Octavia Minor, chwaer yr ymerawdwr Augustus

11 CC
Nant Conwy

Am yr etholaethau sy'n cynnwys ardal Nant Conwy, gweler Meirionnydd Nant Conwy (etholaeth Cynulliad) a Meirionnydd Nant Conwy (etholaeth seneddol).
Cwmwd yng ngogledd Teyrnas Gwynedd, ac un o dri chwmwd cantref Arllechwedd, gydag Arllechwedd Isaf ac Arllechwedd Uchaf, oedd Nant Conwy (ffurf amgen: Nanconwy). Fel gweddill y cantref, roedd yn rhan o Esgobaeth Bangor. Mae'r enw yn parhau fel enw'r fro hyd heddiw.

Tirwedd hanesyddol

Gorweddai cmwmd Nant Conwy yn rhan ddeheuol Dyffryn Conwy rhwng cyffiniau Maenan yn y gogledd a Llyn Conwy yn y de. Roedd yn cynnwys rhan uchaf Dyffryn Conwy, Dyffryn Llugwy, Dyffryn Lledr a Cwm Penmachno. Rhedai ei ffin ddwyreiniol ar hyd glannau afon Conwy o Faenan trwy Llanrwst i Fetws-y-Coed ac i fyny i'r de-ddwyrain i ardal Ysbyty Ifan ac yna Llyn Conwy; dyma'r ffin draddodiadol rhwng Gwynedd Uwch Conwy a Gwynedd Is Conwy neu'r Berfeddwlad yn ogystal. Yr ochr arall i'r ffin gorweddai cwmwd Uwch Dulas, cantref Rhos, ac Is Aled (Rhufoniog). O Lyn Conwy i gyfeiriad y gorllewin, dynodid y ffin gan y bryniau rhwng Cwm Penmachno a Ffestiniog, gydag Ardudwy i'r de, ac yna roedd yn troi i'r gogledd i gynnwys y bryniau uwch Nant Gwynant hyd Pen-y-gwryd, ar y ffin ag Arfon, ac ymlaen hyd Ddyffryn Mymbyr i Gapel Curig, gan rannu ffin ag Arllechwedd Uchaf. Roedd llinell rhwng Creigiau Gleision a Maenan yn dynodi'r ffin ag Arllechwedd Isaf.

Ardal goediog iawn oedd y Nant, fel y mae hi heddiw. Roedd Coedwig Gwydir yn noddfa i herwyr fel Dafydd ap Siencyn a Rhys Gethin. Mae cywydd o awduraeth ansicr (gan Iolo Goch efallai) yn canmol Rhys Gethin fel ceidwad Nant Conwy hardd yn erbyn gormes yr estronwyr:

A chadw yn brif warcheidwad
Nanconwy, mygr ofwy mad.
Milwr yw â gwayw melyn
Megis Owain glain y Glyn.

Cynwysai'r cwmwd un o gestyll pwysicaf tywysogion Gwynedd, sef Castell Dolwyddelan yn Nyffryn Lledr. Cynwysai yn ogystal sawl ganolfan eglwysig yn cynnwys Penmachno lle ceir meini Cristnogol cynnar, Betws-y-Coed a Llanrhychwyn. Roedd yr olaf yn gwasanaethu fel eglwys Trefriw, safle prif lys y cwmwd yn oes Llywelyn Fawr. Roedd y "trefi" canoloesol pwysicaf yn cynnwys Trefriw, Gwydir, Cwm Llannerch, Dolwyddelan ac Eidda, yn ogystal ag Ysbyty Ifan. Y llwybrau pwysicaf oedd y rhai a arweiniai o ardal Betws i gyfeiriad Capel Curig, i fyny Dyffryn Lledr a thros Bwlch Gorddinan i Arwystli, ac o Ddolwyddelan i Nant Gwynant.

Er na wyddys i sicrwydd pryd a sut, ymddengys fod Nant Conwy wedi ei ychwanegu at gantref Arllechwedd yn yr Oesoedd Canol ac felly wedi bod yn gwmwd neu arglwyddiaeth ar wahân cyn hynny.

Plwyfi
Betws-y-Coed
Dolwyddelan
Llanrhychwyn
Penmachno
Trefriw

Gweler hefyd
Cantrefi a chymydau Cymru

Cyfeiriadau

Llyfryddiaeth
A. D. Carr, 'Medieval Administrative Districts', yn Atlas of Caernarvonshire (Caernarfon, 1974)
E. D. Rowlands, Dyffryn Conwy a'r Creuddyn (Gwasg y Brython, 1947)

Arllechwedd
Cymydau Cymru
Daearyddiaeth Conwy
Dyffryn Conwy
Hanes Conwy
Teyrnas Gwynedd
Glo Mân

Glo Mân yw'r enw ar bapur bro Rhydaman a'r cylch, Sir Gaerfyrddin. Fe'i cyhoeddwyd gyntaf yn 1977.

Cyfeiriadau

Dolen allanol
Glo Mân

Papurau bro Sir Gaerfyrddin
Rhydaman
Sefydliadau 1977
Arfon Is Gwyrfai

Cwmwd yng ngogledd Teyrnas Gwynedd yng Nghymru'r Oesoedd Canol oedd Arfon Is Gwyrfai (ffurf amgen: Arfon Is-Gwyrfai). Gyda'i gymydog Arfon Uwch Gwyrfai, roedd yn un o ddau gwmwd cantref Arfon.

Dynodai afon Gwyrfai y ffin rhwng y ddau gwmwd. Rhed yr afon honno o'i tharddle yn Llyn y Gadair ger Rhyd Ddu i'r gogledd i aberu yn Afon Menai rhwng plwyfi Llanwnda a Llanfaglan. Gorweddai Uwch Gwyrfai i'r gorllewin. Rhedai'r ffin i'r de o Lyn y Gadair i lawr y cwm i Feddgelert ac Aberglaslyn, gyda chantref Eifionydd i'r gorllewin. O Aberglaslyn i'r gogledd ffiniai'r cwmwd a chymydau Nant Conwy ac Arllechwedd Uchaf i'r dwyrain, gyda'r Glyderau dwyreiniol ac afon Ogwen yn dynodi'r ffin (yn fras). Wynebai'r cantref ar Ynys Môn dros y Fenai yn y gogledd. Roedd y cwmwd yn cynnwys calon Eryri. Roedd cryn gyferbyniaeth rhwng yr arfodir ffrwythlon a'r cymoedd uchel yn y mynyddoedd.

Ym mhen gogledd-ddwyreiniol Arfon Is Gwyrfai roedd Maenor Bangor yn ardal yn perthyn i esgobion Bangor, ond nid yw ei statws fel uned weinyddol seciwlar yn eglur.

Prif ganolfan filwrol y cwmwd oedd Castell Dolbadarn, a amddiffynai Nant Peris wrth droed Yr Wyddfa. Yn Nant Gwynant yn y de-ddwyrain safai hen amddiffynfa Dinas Emrys a gysylltir â Myrddin, y brenin Gwrtheyrn a hanes y Ddraig Goch a'r Ddraig Wen. Roedd gan y tywysogion lys yng Nghaernarfon (Caer yn Arfon), ger safle hen gaer Rufeinig Segontium. Gorweddai'r "trefi" canoloesol pwysicaf ar y tir ar lan Afon Menai, e.e. Castellmai, Rhug, Dinorwig, a Rhuddallt.

Y canolfannau crefyddol pwysicaf yn Is Gwyrfai oedd Beddgelert, safle Priordy Beddgelert a noddid gan dywysogion Gwynedd, ac eglwysi hynafol Llanbeblig ger Segontiwm, Betws Garmon, Llanfaglan, a Llanfair Is Gaer. Yn rhan o Faenol Bangor, dinas Bangor (Bangor Fawr yn Arfon) oedd canolfan Esgobaeth Bangor.

Plwyfi
Beddgelert
Betws Garmon
Llanbeblig
Llanberis
Llanddeiniolen
Llanfaglan
Llanfair Is Gaer
Llanrug

Gweler hefyd
Cantrefi a chymydau Cymru

Ffynonellau
A. D. Carr, 'Medieval Administrative Units', yn Atlas of Caernarvonshire (Caernarfon, 1974)

Cymydau Cymru
Daearyddiaeth Gwynedd
Hanes Gwynedd
Teyrnas Gwynedd
Arfon Uwch Gwyrfai

Cwmwd yng ngogledd Teyrnas Gwynedd yn yr Oesoedd Canol oedd Arfon Uwch Gwyrfai (ffurf amgen: Arfon Uwch-Gwyrfai). Gyda'i gymydog Arfon Is Gwyrfai, roedd yn un o ddau gwmwd cantref Arfon.

Dynodai afon Gwyrfai y ffin rhwng y ddau gwmwd. Rhed yr afon honno o'i tharddle yn Llyn y Gadair ger Rhyd Ddu i'r gogledd i aberu yn Afon Menai rhwng plwyfi Llanwnda a Llanfaglan. Mae'n gorwedd i'r gorllewin o gwmwd Is Gwyrfai. I'r de ffiniai Uwch Gwyrfai â chantref Eifionydd. I'r de-orllewin cyffyrddai â rhan o gantref Llŷn, ac i'r gorllewin ymagorai'r cwmwd ar Fae Caernarfon.

Yn nhermau daearyddol mae rhan orllewinol y cwmwd yn rhan o benrhyn Llŷn gyda chopaon Yr Eifl (safle bryngaer Tre'r Ceiri) yn ei dominyddu. I'r dwyrain o'r arfordir o fryniau isel, ymestynnai'r cwmwd i mewn i ganol Eryri a llethrau gorllewinol Yr Wyddfa. Mae'n cynnwys y Mynydd Mawr a Chrib Nantlle gyda Dyffryn Nantlle yn gorwedd rhyngddynt.

Mae gan Uwch Gwyrfai gysylltiadau cryf â'r chwedl Math fab Mathonwy, y bedwaredd o Bedair Cainc y Mabinogi. Yma ceir Dolbebin a Baladeulyn. Oddi ar yr arfordir gyferbyn â Dinas Dinlle ceir safle Caer Arianrhod.

Nodweddir y cwmwd gan ei gysylltiadau crefyddol. Yma ceir eglwys hynafol Clynnog Fawr. Mae eglwsi cynnar eraill yn cynnwys Llanaelhaearn, Llandwrog a Llanwnda. Ar dir Rhedynogfelen yn y plwyf olaf ymsefydlodd y mynachod Sistersiaid cyntaf a ddaeth i Arfon: aethant oddi yno i sefydlu Abaty Aberconwy ar aber afon Conwy.

Roedd y "trefi" neu drefgorddi canoloesol yn cynnwys Elernion (ger Trefor), Pennardd, Eithinog, Dolbebin a Dinlle.

Yn 2006 sefydlodd Canolfan Hanes Uwchgwyrfai yn adeilad hen ysgol ragbaratoawl y Presbyteriaid yng Nghlynnog Fawr, lle cynhelir cyfarfodydd a gweithgareddau yn ymwneud â hanes y cwmwd a'r gymdogaeth ehangach. Mae gan y Ganolfan hon bellach gronfa gynyddol ar-lein o ffeithiau hanesyddol ar batrwm wici, sef Cof y Cwmwd .

Plwyfi
Clynnog
Llanaelhaearn
Llandwrog
Llanllyfni
Llanwnda

Gweler hefyd
Cantrefi a chymydau Cymru

Ffynonellau
A. D. Carr, 'Medieval Administrative Divisions', yn Atlas of Caernarfonshire (Caernarfon, 1974)

Cymydau Cymru
Daearyddiaeth Gwynedd
Hanes Gwynedd
Teyrnas Gwynedd
12 CC

2g CC - 1g CC - 1g
60au CC 50au CC 40au CC 30au CC 20au CC - 10au CC - 0au CC 0au 10au 20au 30au
17 CC 16 CC 15 CC 14 CC 13 CC - 12 CC - 11 CC 10 CC 9 CC 8 CC 7 CC

Digwyddiadau 
 Tiberius yn cael ei alw i Pannonia i ddelio â gwrthryfel.
 Y cofnod cyntaf am Argentoratum (Strasbourg heddiw).
 Comed Halley yn ymddangos.

Genedigaethau 
 Marcus Vipsanius Agrippa Postumus, mab Julia yr Hynaf ac ŵyr yr ymerawdwr Augustus

Marwolaethau 
 Marcus Vipsanius Agrippa, cadfridog a gwleidydd
 Propertius, bardd

12 CC
Y ganrif 1af CC

2g CC - 1g CC - 1g
90au CC 80au CC 70au CC 60au CC 50au CC 40au CC 30au CC 20au CC 10au CC 00au CC

Digwyddiadau 
 44 CC: Llofruddiaeth Iŵl Cesar
 27 CC: Senedd Rhufain yn rhoi'r teitl "Augustus" i Octavian
 tua 6 CC-4 CC: Geni Iesu Grist

Blynyddoedd a degawdau 
0au CC 1 CC 2 CC 3 CC 4 CC 5 CC 6 CC 7 CC 8 CC 9 CC
10au CC 10 CC 11 CC 12 CC 13 CC 14 CC 15 CC 16 CC 17 CC 18 CC 19 CC
20au CC 20 CC 21 CC 22 CC 23 CC 24 CC 25 CC 26 CC 27 CC 28 CC 29 CC
30au CC 30 CC 31 CC 32 CC 33 CC 34 CC 35 CC 36 CC 37 CC 38 CC 39 CC
40au CC 40 CC 41 CC 42 CC 43 CC 44 CC 45 CC 46 CC 47 CC 48 CC 49 CC
50au CC 50 CC 51 CC 52 CC 53 CC 54 CC 55 CC 56 CC 57 CC 58 CC 59 CC
60au CC 60 CC 61 CC 62 CC 63 CC 64 CC 65 CC 66 CC 67 CC 68 CC 69 CC
70au CC 70 CC 71 CC 72 CC 73 CC 74 CC 75 CC 76 CC 77 CC 78 CC 79 CC
80au CC 80 CC 81 CC 82 CC 83 CC 84 CC 85 CC 86 CC 87 CC 88 CC 89 CC
90au CC 90 CC 91 CC 92 CC 93 CC 94 CC 95 CC 96 CC 97 CC 98 CC 99 CC
100au CC 100 CC

CC 1
Y ganrif gyntaf CC
13 CC

2g CC - 1g CC - 1g
60au CC 50au CC 40au CC 30au CC 20au CC - 10au CC - 0au CC 0au 10au 20au 30au
18 CC 17 CC 16 CC 15 CC 14 CC - 13 CC - 12 CC 11 CC 10 CC 9 CC 8 CC

Digwyddiadau 
 Y via Claudia Julia Augusta yn cael ei hadeiladu trwy yr Eidal.
 Y cadfridog Rhufeinig Drusus yn adeiladu castrum Moguntiacum, a ddatblygodd yn ddinas Mainz yn yr Almaen.

Genedigaethau 
 Livilla, merch Nero Claudius Drusus ac Antonia Minor

Marwolaethau 
 Aemilius Lepidus Paullus, aelod o Senedd Rhufain

13 CC
14 CC

2g CC - 1g CC - 1g
60au CC 50au CC 40au CC 30au CC 20au CC - 10au CC - 0au CC 0au 10au 20au 30au 
19 CC 18 CC 17 CC 16 CC 15 CC - 14 CC - 13 CC 12 CC 11 CC 10 CC 9 CC

Digwyddiadau 
 Sefydlir Augsburg (Augusta Vindelicorum) gan yr ymerawdwr Augustus.

Genedigaethau 
 Agrippina yr Hynaf, merch Marcus Vipsanius Agrippa a Julia yr Hynaf (tua'r dyddiad yma)
 Claudia Pulchra, merch Aemilius Lepidus Paullus a Claudia Marcella Minor

Marwolaethau 

14 CC
15 CC

2g CC - 1g CC - 1g
60au CC 50au CC 40au CC 30au CC 20au CC - 10au CC - 0au CC 0au 10au 20au 30au 
20 CC 19 CC 18 CC 17 CC 16 CC - 15 CC - 14 CC 13 CC 12 CC 11 CC 10 CC

Digwyddiadau 
 Chur yn dod yn brifddinas talaith Rufeinig Rhaetia Prima

Genedigaethau 
 Germanicus, cadfridog Rhufeinig (bu farw 19)

Marwolaethau 
 Lucius Munatius Plancus, conswl 42 CC
 Vedius Pollio, cyfaill yr ymerawdwr Augustus

15 CC
16 CC

2g CC - 1g CC - 1g
60au CC 50au CC 40au CC 30au CC 20au CC - 10au CC - 0au CC 00au 10au 20au 30au 
21 CC 20 CC 19 CC 18 CC 17 CC - 16 CC - 15 CC 14 CC 13 CC 12 CC 11 CC

Digwyddiadau 
 Noricum yn cael ei hymgorffori yn yr Ymerodraeth Rufeinig
 Augustus yn ail-drefnu'r taleithiau Almaenig, gan wneud Trier yn brifddinas
 Y legade Marcus Lollius yn cael ei orchfygu gan lwythau Almaenaidd

Genedigaethau

Marwolaethau 
 Cornelia Scipio, merch Publius Cornelius Scipio Salvito a Scribonia

16 CC
Pingo

Twmpath o rew a orchuddir gan bridd a geir yn yr Arctig, yr isarctig, a'r Antarctig ac sy'n gallu cyrraedd uchder o hyd at 70 metr a lled o 2 cilometr yw pingo. Daw'r term o'r gair yn yr iaith  Inuit am fryn isel. Mae'r pingo yn dirffurf periglasaidd.

Un o'r ardaloedd sydd gydag un o'r dwysedd mwyaf o pingos yn y byd yw Tuktoyaktuk yn Delta Mackenzie, Tiriogaethau'r Gogledd-orllewin, yng Nghanada, gyda tua 1,300 ohonynt. Mae parc Pingo National Landmark yn gwarchod wyth o'r rhain. Mae llefydd eraill gyda nifer sylweddol o pingos yn cynnwys Alaska, Yr Ynys Las, ac ynys Spitsbergen yn Norwy. Ceir gweddillion hen pingos yn yr Iseldiroedd yn ogystal, ger Zwaagwesteinde yn nhalaith Fryslân, ac yn nhaleithiau Drenthe a Groningen.

Ceir enghreifftiau yn Siberia hefyd, lle y'u gelwir yn bulganniakh yn yr iaith Yakuteg.

Credir fod pingos yn cael eu ffurfio wrth i ddŵr llyn rewi ac ymgodi o'r tir gan dyrchafu pridd gwaddol gwaelod y llyn i ffurfio bryn gyda chalon o rew.

Tirffurfiau
Apache

Mae'r erthygl yma yn trafod y grwp ethnig Apache. Am ystyron eraill, gweler Apache (gwahaniaethu)

Apache yw'r gair a ddefnyddir am nifer o grwpiau ethnig cysylltiedig sy'n frodorol i dde-orllewin yr Unol Daleithiau. Maent yn grwpiau sy'n siarad iaith Dde Athabasgaidd neu "Apacheaidd". Nid yw'r term fel y defnyddir ef heddiw yn cynnwys y Nafacho (Navaho), er eu bod hwythau'n siarad iaith debyg ac yn cael eu hystyried yn bobl Apacheaidd. Mae'n bosibl fod y gair Apache yn dod o'r Sbaeneg. Cofnodir ef gyntaf gan Juan de Oñate yn 1598, ond nis gwyddir beth oedd ei darddiad. Mae eraill yn cynnig ei fod yn tarddu o'r gair Zuni apachu ('gelyn') neu o'r gair Yuman e-patch ('dyn'). Geilw yr Apacheiaid eu hunain yn N'De neu Déné, sef "Y Bobl".
Rhennir yr Apache yn:
 Apache Gorllewinol 
 Chiricahua
 Mescalero 
 Jicarilla
 Lipan
 Apache y Gwastadeddau (gynt y Kiowa-Apache).
Ceir hwy yn byw yn nhaleithiau Arizona, Mecsico Newydd, Oklahoma a Texas.

Bu llawer o ymladd rhwng yr Apache a'r Sbaenwyr, Mecsicaniaid a'r Unol Daleithiau, a daethant yn adnabyddus fel ymladdwyr ffyrnig a galluog. Ymhlith yr enwocaf o'r harweinwyr oedd Mangas Coloradas, Cochise, Victorio a Geronimo. Dan arweiniad Geronimo, grŵp bychan o Apache Chiricahua oedd yr Indiaid olaf i ymostwng i reolaeth llywodraeth yr Unol Daleithiau, ar ddiwedd y Rhyfeloedd Apache yn 1886.

Apache enwog 
 Cochise, pennaeth Apache Chiricahua 
 Mangas Coloradas, pennaeth Apache 
 Loco, pennaeth Apache 
 Taza, pennaeth Apache 
 Nana, pennaeth Apache 
 Chihuahua, pennaeth Apache 
 Geronimo, arweinydd Apache
 Naiche, pennaeth Apache 
 Victorio, pennaeth Apache 
 Lozen, rhyfelwraig, chwaer Victorio 
 Chatto, sgowt Apache 
 Jay Tavare, actor 
 Raoul Trujillo, actor a dawnsiwr

Llyfryddiaeth 
 David Roberts, Once they moved like the wind: Cochise, Geronimo and the Apache Wars (Simon & Schuster, 1994; argraffiad newydd, Pimlico, 1998)

Gweler hefyd 
 Rhyfeloedd Apache

 
Pobloedd frodorol Gogledd America
Arawn

Arawn yw brenin Annwn (Annwfn) yng Nghainc Cyntaf y Mabinogi. Dim ond yn y Pedair Cainc y ceir cyfeiriad ato, ond erys cof amdano yn y dywediad traddodiadol a geir mewn chwedl werin o Geredigion,
'Hir yw'r dydd a hir yw'r nos, a hir yw aros Arawn'.

Ym mhennod agoriadol y chwedl, mae Pwyll Pendefig Dyfed yn mynd i hela â'i helgwn yng Nglyn Cuch, Dyfed. Mae'n anfon ei helgwn ei hun ar garw sydd eisoes wedi'i ladd gan helgwn rhyfeddol Arawn. Mae disgrifiad yr helgwn hyn yn un o'r darnau mwyaf cofiadwy ac adnabyddus yn y Pedair Cainc. Roeddent o liw 'claerwyn llathraidd ("disglair"), ac eu clustieu yn gochion. Ac fal y llathrai ("disgleiriai") wyned y cwn, y llathrai coched eu clustieu'.

Daw Arawn i'r golwg, yn marchogaeth march brychlas (erchlas) gyda 'gwisg o frethyn llwyd amdano yn wisg hela'. Cwyna wrth Bwyll am fod mor anghwrtais. Disgrifia ei hun fel 'brenin coronog' yn ei deyrnas ei hun.

I wneud iawn am ei ansyberwydd (anghwrteisi) cytuna Pwyll i gyfnewid lle ag Arawn am flwyddyn. Ar ddiwedd blwyddyn o wledda a phob hyfrydwch yn y byd paradwysaidd hwnnw (dim ond yn ddiweddarach y daethpwyd i gysylltu'r fersiwn Cymreig o'r Arallfyd Celtaidd ag Uffern) mae Pwyll yn ymladd yn lle Arawn â Hafgan ac yn ei drechu gan achub y deyrnas. Er bod Arawn wedi rhoi ei bryd a'i wedd ei hun i Bwyll, arosodd Pwyll yn ffyddlon ac ni chafodd gyfathrach â gwraig Arawn, er iddynt gysgu yn yr un gwely ac iddi ymbil arno a chwyno am ei ddiethrwch. Am fod Pwyll wedi ymddwyn mor gwrtais a bonheddig ac wedi trechu Hafgan hefyd, mae'n ennill cyfeillgarwch Arawn.

Ar ôl dychwelyd i'w deyrnas, cyfeirir at Bwyll fel 'Pwyll Pen Annwfn'. Er mwyn diolch i Bwyll mae Arawn yn rhoi anrheg o foch arbennig iddo; dyma'r moch hud mae Gwydion yn dwyn o lys Pryderi yn y Bedwaredd Gainc.

Efallai fod chwedloniaeth y tymhorau, gyda brenin yr haf yn mynd dan y ddaear yn y gaeaf, yn rhan o gefndir y chwedl. Sylwer nad oes cysylltiad amlwg rhwng y Cwn Annwn a geir mewn chwedlau gwerin diweddarach a helgwn Arawn yn y Pedair Cainc; ni chysylltir enw Arawn â Chwn Annwn chwaith. Mae Robert Graves a'i ddilynwyr yn cysylltu Arawn â'r gerdd 'Cad Goddau' yn Llyfr Taliesin, ond does dim cyfeiriad ato yn y testun ei hun.

Cyfeiriadau

Pedair Cainc y Mabinogi
Mytholeg Gymreig
Cigfa

Cigfa (Cymraeg Canol: Kigua) yw gwraig Pryderi fab Pwyll, brenin Dyfed, yn y Drydedd o Bedair Cainc y Mabinogi.

Cyfeirir at Gigfa ar ddiwedd y Gainc Gyntaf, Pwyll Pendefig Dyfed. Ar ôl marwolaeth ei dad mae Pryderi yn ehangu terfynau ei deyrnas i gynnwys Seisyllwg ac yn mynnu cael gwraig. Ei ddewis yw 'Cigfa, ferch [G]wyn Gohoyw, fab Gloyw Walltlydan, fab Casnar Wledig'.

Ni cheir sôn amdani wedyn tan y Drydedd Gainc. Mae Pryderi yn gwahodd ei gyfaill ffyddlon Manawydan i briodi ei fam weddw Rhiannon, sy'n hardd o hyd, a byw gydag ef a Chigfa yn Nyfed. Ond cyn bo hir mae rhyw hud dinistriol yn syrthio ar y deyrnas sy'n troi'n anialdir diffrwyth; diflanna pawb ac eithrio Pryderi, Cigfa, Manawydan a Rhiannon. Un diwrnod, wrth hela, mae Pryderi yn dilyn twrch gwyn (lliw anifeiliaid yr Arallfyd Celtaidd, fel yn achos helgwn Arawn) ac yn mynd ar goll. Â Rhiannon i chwilio amdano. Daw o hyd iddo yn eistedd yn llonydd wrth ymyl adeilad diarth a'i ddwylo ar bair euraidd ac wrth geisio ei ryddhau mae hithau yn cael fod ei dwylo'n ynghlwm wrth y pair ac yn methu symud. Erys Manawydan a Cigfa gyda'i gilydd a llwyddant o'r diwedd i ryddhau Rhiannon a Pryderi ar ôl iddynt ddal lleidr yn rhith llygoden feichiog sy'n troi allan i fod yn wraig Llwyd fab Cil Coed, gelyn Rhiannon. Ar ôl iddynt bygwth crogi'r llygoden mae Llwyd yn codi'r hud oddi ar y wlad ac yn rhyddhau Pryderi a'i fam.

Cafwyd sawl cais i esbonio enw Cigfa. Yn Iwerddon ceir duwies Geltaidd o'r enw Cichmuine a gysytllir â dŵr ac mae cic- yn rhan o saw enw arall yn ogystal, e.e. Nant Cichmann. Mae'n bosibl mai "cig" yw'r cig- yn ei henw. Posiblrwydd arall yw ei fod yn gytras â'r gair Gwyddeleg cích "bron" (mae bron ei hun yn digwydd mewn enwau ar ferched, e.e. Bronwen). Yn chwedlau Iwerddon ceir merch neu dduwies o'r enw Ciochba sy'n wraig i un o'r Partholon (dyna'r unig gyfeiriad ati). Mae W. J. Gruffydd yn dadlau fod cymeriad Cigfa yn ychwanegiad diweddarach i'r chwedl yn y Pedair Cainc.

Cyfeiriadau

Pedair Cainc y Mabinogi
Mytholeg Gymreig
Mytholeg Geltaidd
W. J. Gruffydd

Gallai W(illiam). J(ohn). Gruffydd gyfeiria at un o ddau berson:

William John Gruffydd (1881-1954), ysgolhaig
William John Gruffydd (Elerydd) (1916–2011), bardd ac awdur

Gweler hefyd,
William John Griffith (1875-1931), llenor
Jean Froissart

Hanesydd o Ffrainc oedd Jean Froissart (c. 1337 – c. 1405) a oedd yn un o gronolegwyr pwysicaf Yr Oesoedd Canol yn Ffrainc. Chroniques (Croniclau) Froissart yw un o'n prif ffynonellau am hanes y Rhyfel Can Mlynedd. Roedd yn fardd dawnus yn ogystal. Daeth yn hanesydd y frenhines Philippa o Hainault, gwraig Edward III, brenin Lloegr.

Fe'i ganwyd yn Valenciennes, Hainault.

Llyfryddiaeth
Chroniques (1400)

Cyfeiriadau

Beirdd Ffrangeg
Beirdd Ffrengig
Ffrancod y 14eg ganrif
Ffrancod y 15fed ganrif
Genedigaethau 1337
Hanesyddion Ffrengig
Llenorion y 14eg ganrif
Llenorion y 15fed ganrif
Llenorion Ffrangeg
Llenorion Ffrengig yr Oesoedd Canol
Marwolaethau 1405
Pobl o Nord
Philippa o Hainault

Gwraig a brenhines Edward III, brenin Lloegr, oedd Philippa o Hainault (24 Mehefin 1314 – 15 Awst 1369).

Cafodd ei eni yn Valenciennes, Fflandrys, merch Gwilym I, Iarll Hainault, a'i wraig Jeanne o Valois.  Priododd Edward III y 24 Ionawr 1328.

Plant
Edward, y Tywysog Du (1330–1376)
Lionel o Antwerp (1338–1368)
John o Gaunt (1340–1399)
Edmwnd o Langley (1341–1402)
Tomos o Woodstock (1355–1397)
Isabella de Coucy (1332–1379)
Joan o Loegr (1334–1348)
Mari Plantagenet (1344–1362)
Marged Plantagenet (1346–1361)

Genedigaethau 1314
Marwolaethau 1369
Merched y 14eg ganrif
Ffleminiaid
Ysgol Bodfeurig

Ysgol gynradd ar gyrion pentrefi Mynydd Llandegai a Sling yng Ngwynedd ydy Ysgol Bodfeurig, sydd yn nhalgylch Ysgol Dyffryn Ogwen. Roedd 27 o ddisgyblion yn yr ysgol yn 2004, a thua treuan ohonynt yn dod o gartrefi Cymraeg iaith gyntaf..  Mae gan Ysgol Bodfeurig 36 o blant ynddi heddiw (2009). Mae 70 o blant yn yr ysgol erbyn 2014.

Cyfeiriadau

Bodfeurig
Bodfeurig
Geronimo

Arweinydd milwrol yr Apache Chiricahua oedd Geronimo (Chiricahua: Goyaałé, sillefir weithiau fel Goyathlay neu Goyahkla) (16 Mehefin 1829 – 17 Chwefror 1909).

Hanes ei fywyd
Ganed ef yn aelod o gangen Bedonkohe o'r Apache, ger Turkey Creek, afon sy’n llifo i Afon Gila yn yr hyn sy’n awr yn dalaith New Mexico o’r Unol Daleithiau, ond a oedd bryd hynny yn swyddogol yn rhan o Fecsico. Priododd ferch o’r Chiricauhua, a chawsant dri o blant. Ar 5 Mawrth 1851, ymosododd 400 o filwyr o Sonora dan y Cyrnol Jose Maria Carrasco ar wersyll Geronimo gerllaw Janos pan oedd y dynion i ffwrdd yn masnachu. Lladdwyd ei wraig, Alope, ei blant a’i fam. Gyrroedd ei bennaeth, Mangas Coloradas, ef i ymuno â rhyfelwyr Cochise i geisio dial. Cafodd yr enw “Geronimo”, pan ymosododd ar filwyr Mecsico nes iddynt alw ar Sant Sierom am gymorth.

Nid oedd Geronimo yn bennaeth, ond daeth yn arweinydd milwrol pwysig iawn. Priododd eto nifer o weithiau, gan gael o leiaf dri plentyn. Ymladdodd yn erbyn México a’r Unol Daleithiau gyda chryn lwyddiant o 1858 hyd 1886, er bod eu milwyr yn llawer mwy niferus na’i ryfelwyr ef. Tua diwedd ei yrfa fel arweinydd, nid oedd ganddo ond 38 o wyr, gwragedd a phant, ond llwyddasant i osgoi cael eu dal gan 5,000 o filwyr yr Unol Daleithiau (chwarter y fyddin ar y pryd) ac unedau o fyddin México am flwyddyn. Ar 4 Medi 1886, ildiodd i’r cadfridog Nelson A. Miles yn Skeleton Canyon, Arizona.

Gyrrwyd Geronimo a’r rhyfelwyr eraill i Fort Pickens, Florida, a’i deulu i Fort Marion. Ail-unwyd hwy ym mis Mai 1887, pan drosglwyddwyd hwy i Mount Vernon, Alabama. Ym 1894, symudwyd hwy i Fort Sill, Oklahoma. Daeth Geronimo yn enwog, gan ymddangos yn Ffair y Byd 1904 yn St. Louis, a gwerthu lluniau ohono ei hun. Bu farw yn Fort Sill yn 1909 a claddwyd ef yno.

Yn 1905, cytunodd Geronimo i adrodd ei hanes i S. M. Barrett, a’i cyhoeddodd fel llyfr. Cyhoeddwyd ail-argraffiad gan Frederick Turner yn 1970.

Llyfryddiaeth 
 Geronimo: His Own Story: The Autobiography of a Great Patriot Warrior, gol. Frederick W. Turner (Efrog Newydd: Dutton, 1970) ISBN 0-525-11308-8
 David Roberts, Once they moved like the wind[:] Cochise, Geronimo and the Apache Wars (Simon & Schuster, 1994; argraffiad newydd, Pimlico, 1998) ISBN 0-7126-6628-1

Ffuglen 
 Eirug Wyn, I Ble'r Aeth Haul y Bore?

Apache
Genedigaethau 1829
Marwolaethau 1909
Hanes yr Unol Daleithiau
Pobl o New Mexico
17 CC

2g CC - 1g CC - 1g
60au CC 50au CC  40au CC 30au CC 20au CC - 10au CC - 0au CC 00au 10au 20au 30au 
22 CC 21 CC 20 CC 19 CC 18 CC - 17 CC - 16 CC 15 CC 14 CC 13 CC 12 CC

Digwyddiadau
 Rhufain dan yr ymerawdwr Augustus yn dathlu'r Gemau Seciwlar; comisynir y Carmen Saeculare gan y bardd Horace ar eu cyfer.

Genedigaethau 
 Arminius, arweinydd Almaenig a orchfygodd y Rhufeiniaid ym Mrwydr Fforest Teutoberg.
 Lucius Caesar, mab Marcus Vipsanius Agrippa a Julia yr Hynaf

Marwolaethau

17 CC
18 CC

2g CC - 1g CC - 1g
60au CC 50au CC  40au CC 30au CC 20au CC - 10au CC - 00au CC 00au 10au 20au 30au 
23 CC 22 CC 21 CC 20 CC 19 CC - 18 CC - 17 CC 16 CC 15 CC 14 CC 13 CC

Digwyddiadau
 Onjo yn dod yn frenin cyntaf teyrnas Baekje, Corea heddiw (dyddiad traddodiadol)

Genedigaethau

Marwolaethau

18 CC
Caswallon fab Beli

Cymeriad sy'n ymddangos ym  Mhedair Cainc y Mabinogi yw Caswallawn fab Beli. Roedd yn fab, yn ôl traddodiad i Beli Mawr mab Mynogan.

Yn yr ail gainc, Branwen ferch Llŷr, pan aeth Bendigeidfran a'i lu drosodd i Iwerddon i ddial cam Branwen, gadawodd saith gŵr ar ôl i warchod ei deyrnas dan awdurdod Caradog fab Brân. Pan ddychwel gweddillion byddin Brân, maent yn darganfod fod Caswallawn wedi lladd y rhain, gan ddefnyddio clogyn hud fel na ellid ei weld, a'i fod wedi ei wneud ei hun yn frenin ar Ynys Prydain. Yn y drydedd gainc, chwedl Manawydan fab Llŷr, mae Pryderi a Manawydan yn teithio i wneud gwrogaeth i Gaswallon.

Ceir cyfeiriad ato hefyd yn chwedl Lludd a Llefelys; lle mae'r ddau brif gymeriad yn frodyr iddo. Ymddengys hefyd yn rhai o'r Trioedd. Yn Historia Regum Britanniae, cyfeiria Sieffre o Fynwy at arwr o'r enw Cassibelaunus filius Heli, a roir ei enw yn yr addasiadau Cymraeg o waith Sieffre fel Caswallawn mab Beli Mawr.

Gellir casglu ei fod wedi seilio ar y cymeriad hanesyddol Cassivelaunus, brenin Brythonaidd, efallai ar lwyth y Catuvellauni, a fu'n brif wrthwynebydd Iŵl Cesar pan ymosododd ar Brydain yn 54 CC.

Pedair Cainc y Mabinogi
Hanes traddodiadol Cymru
19 CC

2g CC - 1g CC - 1g
60au CC 50au CC  40au CC 30au CC 20au CC - 10au CC - 00au CC 00au 10au 20au 30au 
24 CC 23 CC 22 CC 21 CC 20 CC - 19 CC - 18 CC 17 CC 16 CC 15 CC 14 CC

Digwyddiadau
 Y cadfridog Rhufeinig Marcus Agrippa yn cwblhau yr acewdwct Aqua Virgo.
 Y rhannau olaf o Sbaen yn dod dan reolaeth Rhufain.
 Herod Fawr yn dechrau ail-adeiladu Teml Jeriwsalem.

Genedigaethau 
 Vipsania Julia Agrippina, merch Marcus Vipsanius Agrippa a Julia yr Hynaf (bu farw tua 28)

Marwolaethau
 Fyrsil, bardd Rhufeinig (g. 70 CC)
 Albius Tibullus, bardd Rhufeinig  (g. 54 CC)

19 CC
20 CC

2g CC - 1g CC - 1g
70au CC 60au CC 50au CC  40au CC 30au CC - 20au CC - 10au CC 00au CC 00au 10au 20au  
25 CC 24 CC 23 CC 22 CC 21 CC - 20 CC - 19 CC 18 CC 17 CC 16 CC 15 CC

Digwyddiadau
Cytundeb heddwch rhwng yr Ymerodraeth Rufeinig a Parthia; dychwelir eryrod y llengoedd a gollwyd dan Crassus a Marcus Antonius.

Genedigaethau 
Gaius Caesar, ŵyr yr ymerawdwr Augustus.
Philo, athronydd (tua'r dyddiad yma)

Marwolaethau

20 CC
Y Llenor (1922-55)

Am y cylchgrawn cynharach o'r un enw, gweler Y Llenor (1895-98).

Prif gylchgrawn beirniadaeth lenyddol Cymru yn ail charter yr 20g oedd Y Llenor. Cafodd ei sefydlu yn 1922 gyda'r ysgolhaig William John Gruffydd yn olygydd. Daeth i chwarae rhan allweddol yn natblygiad llenyddiaeth Gymraeg y cyfnod. Cyhoeddwyd y rhifyn olaf yn 1955.

Cyhoeddwyd saith rhifyn cyntaf y cylchgrawn gan Y Cwmni Cyhoeddi Addysgol, Caerdydd, ac ar ôl hynny gan Hughes a'i Fab, Wrecsam.

Amcan Y Llenor, yn ôl W. J. Gruffydd, oedd "darparu a hyrwyddo'r diwylliant llenyddol uchaf, a rhoddi i lenorion Cymru le y cyhoeddir eu gwaith ar un amod yn unig, sef teilyngdod llenyddol". I'r perwyl hwnnw, cyhoeddwyd llu o erthyglau beirniadol a chreadigol gan rai o lenorion amlycaf y cyfnod, yn cynnwys Ambrose Bebb, R. G. Berry, Saunders Lewis, R. T. Jenkins, D. Myrddin Lloyd, D. Tecwyn Lloyd, T. H. Parry-Williams, Ffransis G Payne, Iorwerth C. Peate, Kate Roberts, a G. J. Williams, yn ogystal â W. J. Gruffydd ei hun.

Gadawodd Y Llenor fwlch mawr ym mywyd llenyddol y wlad ar ei ôl pan ddaeth i ben yn 1955. Yn 1961, fodd bynnag, dechreuwyd cyhoeddi Taliesin fel olynydd teilwng iddo.

Digidir Y Llenor gan brosiect Cylchgronau Cymru yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru ar hyn o bryd.

Gweler hefyd
 Y Beirniad (1911-1921)
 Taliesin

Beirniadaeth lenyddol Gymraeg
Cylchgronau Cymraeg Cymru
Cylchgronau llenyddol
Llên Cymru yn yr 20fed ganrif
Sefydliadau 1922
21 CC

2g CC - 1g CC - 1g
70au CC 60au CC 50au CC  40au CC 30au CC - 20au CC - 10au CC 00au CC 00au 10au 20au  
26 CC 25 CC 24 CC 23 CC 22 CC - 21 CC - 20 CC 19 CC 18 CC 17 CC 16 CC

Digwyddiadau
Marcus Vipsanius Agrippa yn ysgaru Claudia Marcella Major, er mwyn priodi Julia yr Hynaf, merch yr ymerawdwr Augustus.

Genedigaethau

Marwolaethau

21 CC
22 CC

2g CC - 1g CC - 1g
70au CC 60au CC 50au CC  40au CC 30au CC - 20au CC - 10au CC 00au CC 00au 10au 20au  
27 CC 26 CC 25 CC 24 CC 23 CC - 22 CC - 21 CC 20 CC 19 CC 18 CC 17 CC

Digwyddiadau
 Llywodraethwr Rhufeinig Yr Aifft, Gaius Petronius Pontius Nigrinus, yn ymgyrchu tua'r de gyda'r llengoedd XXII Deiotariana a III Cyrenaica, ac yn dinistrio Napata, prifddinas Nubia.

Genedigaethau

Marwolaethau

22 CC
William John Griffith

Awdur storïau byrion Cymraeg oedd William John Griffith (15 Medi 1875 – 7 Hydref 1931). Cafodd ei eni yn Aberffraw ar Ynys Môn a'i fagu yn Llansadwrn.

Bywgraffiad
Cafodd ei addysg gynnar yn Ysgol Ramadegol Biwmares ac wedyn am gyfnod byr ym Mhrifysgol Bangor.

Ffermwr ydoedd wrth ei alwedigaeth a threuliodd ran helaeth o'i fywyd yn ffermio yn yr Henllys Fawr ger Aberffraw, cartref teuluol ei dad. Roedd ei iechyd yn fregus ond roedd yn ffermwr medrus iawn.

Dechreuodd ysgrifennu storïau byrion am ei fro. Arferai ddarllen ei straeon yng nghymdeithas lenyddol Capel Aberffraw er mawr ddifyrrwch y gynulleidfa. Daeth yn gyfaill i'r newyddiadurwr ac awdur E. Morgan Humphreys a'i anogodd i gyhoeddi ei straeon yn Y Genedl Gymreig ac fe wnaeth hynny o 1924 hyd Nadolig 1930. Casglwyd a chyhoeddwyd y straeon hynny yn y gyfrol Storïau'r Henllys Fawr (1938), wedi'u golygu gan y nofelydd T. Rowland Hughes. Maent yn straeon doniol, llawn o fwrlwm y fro a brasluniau o gymeriadau ardal y Berffro.

Ysgrifennai ambell bennill digrif yn ogystal, ond ni chyhoeddwyd hwy.

Cafodd Storïau'r Henllys Fawr eu haddasu ar gyfer y teledu yn 1983 gan y dramodydd Gareth Miles a'u dangos ar S4C.

Llyfryddiaeth
Storïau'r Henllys Fawr (Gwasg Aberystwyth, 1938). Gyda rhagymdrodd am yr awdur a'i grefft gan T. Rowland Hughes.

Ffermwyr Cymreig
Genedigaethau 1875
Llenorion Cymraeg
Llenorion Cymreig yr 20fed ganrif
Marwolaethau 1931
Pobl o Ynys Môn
Y Genedl Gymreig

Papur newydd wythnosol â gogwydd golygyddol Radicalaidd a gyhoeddwyd yng Nghaernarfon rhwng 1877 a 1937 oedd Y Genedl Gymreig. O 1892 ymlaen cefnogodd y Blaid Ryddfrydol. Daeth i ben yn 1937 pan y'i unwyd â'r Herald Gymraeg.

Sefydlwyd y papur gan Hugh Pugh, Evan Jones, W. Cadwaladr Davies a John Davies (Gwyneddon) yng Nghaernarfon yn 1877. Cawsai ei argraffu ar y dechrau gan D. W. Davies, Caernarfon. Yn 1884 prynwyd y cwmni gan Gwmni y Wasg Genedlaethol Gymreig.

Yn Ionawr 1892 cafodd ei brynu gan gwmni a sefydlwyd gan rai o ASau Rhyddfrydol Cymru ac yn eu plith David Lloyd George ac apwyntiwyd Beriah Gwynfe Evans yn olygydd. Papur wythnosol ydoedd, a'i bris yn geiniog. Daeth i chwarae rhan amlwg yng ngwleidyddiaeth Radicalaidd troad y ganrif a'r ymgyrch i ddatgysylltu Eglwys Loegr. Cyhoeddid dau argraffiad o 1892 ymlaen, un i'r gogledd a'r llall i'r de. Sylfaen ei athrawiaeth olygyddol oedd fod "Cymru yn un a'r Cymry yn genedl".

O'r 1890au ymlaen bu ei olygyddion a chyfranwyr yn cynnwys John Owen Jones (ap Ffarmwr), Beriah Gwynfe Evans, John Thomas (Eifionydd), E. Morgan Humphreys ac O. Llew Owain. Daeth 'Swyddfa'r Genedl' yng Nghaernarfon yn lle amlwg ym mywyd llenyddol a diwylliannol gogledd-orllewin Cymru.

Ffynhonnell
T. M. Jones, Llenyddiaeth Fy Ngwlad (Treffynnon, 1893), tt. 85-86.

Cenedlaetholdeb Cymreig
Papurau newydd Cymraeg Cymru
Sefydliadau 1877
23 CC

2g CC - 1g CC - 1g
70au CC 60au CC 50au CC  40au CC 30au CC - 20au CC - 10au CC 00au CC 00au 10au 20au  
28 CC 27 CC 26 CC 25 CC 24 CC - 23 CC - 22 CC 21 CC 20 CC 19 CC 18 CC

Digwyddiadau
Augustus yn rhoi'r gorau i'w safle fel conswl, ac yn dod yn Princeps ("Dinesydd cyntaf")
Y Nubiaid, dan ei brenhines Candace Amanirenas, yn ymosod ar dalaith Rufeinig yr Aifft
Herod Fawr yn adeiladu palas yn Jeriwsalem a chaer Herodian yn Iudaea. Mae hefyd yn priodi ei drydedd wraig, Mariamne, merch yr Archoffeiriad  Simon.
Y pensaer ac awdur Rhufeinig Vitruvius yn gorffen De architectura, y gwaith cyntaf ar bensaernïaeth hyd y gwyddir

Genedigaethau

Marwolaethau
Marcus Claudius Marcellus, mab Octavia a nai Augustus

23 CC