alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
Deio ab Ieuan Du

Roedd Deio ab Ieuan Du (fl. tua 1450 - 1480) yn fardd o blwyf Llangynfelyn, Ceredigion. Roedd yn gyfaill i'r bardd Dafydd Nanmor. Fe'i cofir yn bennaf heddiw fel awdur y cywydd sy'n cynnwys y llinell gyfarwydd "Y ddraig goch ddyry cychwyn."

Ei hanes
Ychydig a wyddys am fywyd y bardd ar wahân i'r dystiolaeth a geir yn ei gerddi. Mae'n bosibl iddo gael ei eni yn y 1410au ac ymddengys iddo farw tua 1480-1485. Cafodd ei gladdu ym mhlwyf Llangynfelyn, yn ardal Genau'r Glyn (rhwng Machynlleth ac Aberystwyth ar lan ddeheuol afon Dyfi).

Cysylltir Deio â Dafydd Nanmor, un o'r enwocaf o Feirdd yr Uchelwyr. Canodd y ddau i aelodau o deulu'r Tywyn, Meirionnydd, noddwyr pwysig yn y cyfnod hwnnw. Bu Deio ar sawl taith clera yng Ngheredigion a chanodd i noddwyr amlycaf y sir honno.

Cerddi
Cedwir 22 o gerddi y gellir eu derbyn yn bur hyderus fel gwaith dilys y bardd. Yn ogystal ceir pum cerdd o awduraeth ansicr a dadogir arno. Cywyddau mawl yw'r rhan fwyaf o'r cerddi, ond ceir yn ogystal ddwy awdl ddychan a sawl englyn. Mae gwrthrychau'r cywyddau mawl yn cynnwys Rhys ap Maredudd o'r Tywyn, Gruffudd Fychan o Gorsygedol, a Maredudd ap Llywelyn o Enau'r Glyn. Yn ei gywydd i'r olaf mae'r bardd yn ei gyfarch ar ôl iddo ddianc o long yn cludo gwin o Ffrainc a suddodd yn aber afon Dyfi gan foddi saith allan o'r deg o wŷr ar ei bwrdd.

Daw'r llinell enwog am y Ddraig Goch mewn cywydd i ddiolch i Siôn ap Rhys o Aberpergwm (Glyn Nedd) am darw coch; y tarw yw'r "ddraig" (trosiad am ryfelwr). Mae'n gerdd sy'n amlygu llygad y bardd am natur ac sy'n llawn o ddelweddau difyr. Dyma'r cwpled llawn am y "ddraig" (a'r fuwch sy'n ei disgwyl) sy'n dangos fel y cafodd y llinell enwog ei thynnu allan o'i gyd-destun:
Y ddraig goch ddyry cychwyn
Ar ucha'r llall ar ochr llwyn.

Llyfryddiaeth

A. Eleri Davies (gol.), Gwaith Deio ab Ieuan Du a Gwilym ab Ieuan Hen (Caerdydd, 1992)

Beirdd yr Uchelwyr
Beirdd Cymraeg
Llenorion Cymreig y 15fed ganrif
Marwolaethau'r 1480au
Pobl o Geredigion
Road Records Association

Corff sy'n gorychwylio recordiau seiclo ar ffyrdd Prydain ydy'r Road Records Association (ond nid mewn rasus confensiynol). Hon yw un o'r cyrff seiclo hynaf yn y byd gan y sefydlwyd yn 1888.

Sefydlir recordiau gan reidwyr gan deithio pellteroedd penodedig (ee: 25, 50 neu 100 milltir), cyfnodau penodedig o amser (12 neu 24 awr), neu rhwng llefydd (ee: Llundain i Brighton ac yn ôl neu Land's End i John o' Groats). Gall reidwyr ddefnyddio beic, treic neu tandem a derbynir recordiau mewn categoriau dynion, merched ac, ar y tandem, timau cymysg.

Gall recordiau a osidir dros bellter penodedig gael eu cylawni ar gyrsiau sy'n mynd syth allan a all fanteisio ar ddisgyniadau yn y tirwedd a gwyntoedd cryf tu-cefn; mae hyn yn wrthwyned i recordiau a osodir mewn treialon amser, confensiynol ble gofynnir i ddechrau a diwedd y ras fod yn gyfagos er mwyn dileu unrhyw fantair gan yr uchod.

Hanes Cynnar
O 1890 ymlaen, roedd y National Cyclists' Union (corff a sefydlwyd i lywodraethu rasio ym Mhrydain) wedi gwahardd rasio beic ar y ffyrdd agored ond gwnaethwyd rhai eithriadau, torri recordiau i ddechrau ac yna treialon amser.

Galwodd llywydd Clwb Seiclo North Road, A J Wilson, gyfarfod yn 1888 ac yno sefydlwyd y Road Records Association gyda'r pwrpas o ardystio honiadau seiclwyr gwrywaidd ar y ffordd, gan osod safonnau ar gyfer yr amseru a dilysu'r recordiau. Sefydlwyd y Women's Road Record Association yn 1934, a cyfunwyd hwn gyda'r RRA yn 1989.

Roedd Frederick Thomas Bidlake yn dorrwr recordiau proliffig yn ystod yr 1880au ac yn ddiweddarach daeth yn geidwad amser, fel aelod o bwyllgor yr RAA, ef oedd y llywydd o o 1924 hyd ei farwolaeth yn 1933.

Recordiau
Mae'r RRA yn adnabod recordiau ar gyfer:

25 Milltir
50 Milltir
100 Milltir
1000 Milltir
12 Awr
24 Awr
Land's End i John o' Groats
Land's End i Lundain
Llundain i Efrog
Llundain i Gaeredin
Efrog i Gaeredin
Llundain i Lerpwl
Lerpwl i Gaeredin
Llundain i Caerdydd
Llundain i Penfro
Penfro i Great Yarmouth
Llundain i Birmingham
Llundain i Bath ac yn ôl
Llundain i Portsmouth ac yn ôl
Llundain i Brighton ac yn ôl

Mae gan yr RRA grwpiau UK rhanbarthol hefyd sy'n canolbwyntio ar dorri recordiau o fewn eu ardaloedd hwy o'r wlad.

Dolenni allanol
 Road Records Association

Seiclo yn y Deyrnas Unedig
Sefydliadau 1888
Brighton

Tref ar arfordir sir seremonïol Dwyrain Sussex, De-ddwyrain Lloegr, ydy Brighton, sydd ynghyd a'i Hove yn ffurfio Dinas Brighton a Hove. Brighton yw un o drefi glan-môr mwyaf ac enwocaf ym Mhrydain.

Mae anheddiad hynafol Brighthelmston yn dyddio o cyn Llyfr Dydd y Farn (1086), ond trodd yn gyrchfan iechyd yn ystod yr 18g a chyrchfan poblogaidd ar gyfer trip un diwrnod gyda dyfodiad y rheilffordd yn 1841. Profiadodd Brighton dŵf poblogaeth cyflym iawn gan gyrraedd uchafbwynt poblogaeth o 160,000 erbyn 1961. Mae Brighton cyfoes yn ffurfio rhan o glymdref Brighton, Worthing a Littlehampton sy'n ymestyn i lawr yr arfordir, gyda poblogaeth cyfan o tua 480,000.

Mae Brighton yn gyrchfan twristiaeth poblogaidd gyda nifer o westai, tai bwyta a chyfleusterau adloniant sydd hefyd yn helpu i weini diwydiant cynhadledd busnes. Mae dinas gyfoes Brighton a Hove hefyd yn ganolfan addysg pwysig gyda dwy brifysgol a nifer o ysgolion Seisnig.

Hanes 
Yn Llyfr Dydd y Farn, gelwyd Brighton yn Bristelmestune a sefydlwyd rhent o 4,000 o benwaig. Ym mis Mehefin 1514, llosgwyd Brighthelmstone i'r ddaear gan yr ysbeilwyr Ffrengig yn ystod rhyfel rhwng Lloegr a Ffrainc. Dim ond rhan o Eglwys Sant Nicholas a phatrwm y strydoedd a adnabyddir heddiw fel y Lanes a  oroesodd yr ymosodiad. Cyflawnwyd y darlun cyntaf a wyddwn amdano o Brighthelmstone yn 1545, mae'n dangos beth a gredir yw ymosodiadau 1514.
Yn ystod yr 1740au a'r 1750au, dechreuodd y meddyg Richard Russell o Lewes, ddarnodi defnydd meddyginiaethol dŵr môr Brighton iw gleifion. Erbyn 1780, roedd datblygiad y terasau Rhaglywiaeth wedi dechrau a daeth y pentref yma'n fuan yn gylchfan ffasiynol  Brighton. Annogwyd tef y dref yn bellach yn dilyn nawddogaeth y Tywysog Rhaglyw (yn ddiweddarach Siôr IV) ar ôl ei ymweliad cyntaf yn 1783. Treuliodd lawer o'i amser hamdden yn y dref ac adeiladodd y Pafiliwn Brenhinol drud ac egsotig yn ystod ddyddiau cynnar ei raglywiaeth.

Gyda dyfodiad y rheilffordd yn 1841, daeth Brighton o fewn cyrraedd teithwyr un diwrnod o Lundain, a gwelodd dwf poblogaeth cyflym o tua 7,000 yn 1801 i dros 120,000 erbyn 1901. Gwelodd yr Oes Fictoraidd adeilad nifer o dirnodau enwog  yn Brighton gan gynnwys y Grand Hotel (1864), Pier y Gorllewin (1866) a Pier y Palas (1899).

Enwogion
Eleanor Vere Boyle (1825-1916), arlunydd
Frederick Courtenay Morgan (1834-1909), gwleidydd
Charles Hanbury-Tracy (1840-1922), gwleidydd
Emily Gravett (g. 1972), darlunydd ac awdures
Samantha Womack (g. 1972), actores
Jordan (Katie Price) (g. 1978), model
Stephanie Parker (1987-2009), actores

Cyfeiriadau

Dolenni allanol 
  Gwybodaeth twristiaeth ayb. ar city-of-brighton.com
  Gwybodaeth twristiaeth ar visitbrighton.com
 Llun Satellite o Brighton ar Google Maps
  'Brighton Museum & Art Gallery'
  History of Brighton and the Royal Pavilion palace
  Brighton & Hove mewn lluniau

 
Dinas Brighton a Hove
Trefi Dwyrain Sussex
Pafiliwn Brighton

Mae Pafiliwn Brighton neu'r Pafiliwn Brenhinol yn gyn gartref brenhinol, yn Brighton, Dwyrain Sussex. Adeiladwyd ar dechrau'r 19g fel encil glanmôr ar gyfer y Tywysog Rhaglyw. Adeiladwyd yn y steil Indo-Saracenic a oedd yn gyffredin yn India drwy rhan fwyaf y 19g.

Hanes
Ymwelodd y Tywysog Rhaglyw, a ddaeth yn Siôr IV yn ddiweddarach, â Brighton gyntaf yn 1783, ar ôl i'w feddyg argymell y buasai dŵr môr yn gwneud lles i'w gout. Yn 1786 rhentiodd ffermdy yn ardal Old Steine o Frighton. Yn bell o Lys Brenhinol Llundain, roedd y Pafiliwn hefyd  yn lle synhwyrol i'r Tywysog fwynhau ei garwriaeth gyda'i gymar hir-oes, Maria Anne Fitzherbert. Roedd y Tywysog eisiau ei phriodi, ac efallai y gwnaeth hyn yn gyfrinachol, ond roedd yn anghyfreithlon oherwydd ei chrefydd Catholig.

Cyflogwyd y pensaer, Henry Holland yn fuan i ehangu'r Pafiliwn. Prynodd y Tywysog dir o amgylch y Pafiliwn hefyd, ac yno adeilaodd ysgol marchogaeth crand mewn steil Indiaidd yn 1803 i gynlluniau gan William Porden.

Rhwng 1815 ac 1822, ailddyluniodd y pensaer John Nash y palas; gwaith Nash sydd yno i'w weld heddw. Mae'r palas yn hynod o drawiadol yng nghanol Brighton, gan fod ganddi olwg Indiaidd ar y tu allan. Er, mae'r dylunio ffansïol tu mewn gan gwmni Frederick Crace a Robert Jones, wedi ei ddylanwadu'n drwn gan ffasiwn Tseiniaidd ac Indiaidd gyda elfennau o bensaerniaeth Moghul ac Islamaidd. Roedd yn esiampl adderchog o'r egsotigaeth a oedd yn wahanol i'r blas cyffredin clasurol y Steil Rhaglyw.

Prynu gan Brighton
Wedi marwolaeth Siôr IV yn 1830, arhosodd ei olynydd William IV yn y pafilwn hefyd yn ystod ei ymweliadau â Brighton. Er, ar ôl ymweliad olaf y Frenhines Fictoria i Frighton yn 1845, roedd y llywodraeth yn bwriadu gwerthu'r adeilad a'r tir ond deisebodd y Brighton Commissioners a'r Brighton Vestry yn llwyddiannus i gael y llywodraeth i'w werthu i'r dref am £53,000 yn 1849 dan y Brighton Improvement (Purchase of the Royal Pavilion and Grounds) Act 1850.

Defnydd Diweddarach
Yn ystod y Rhyfel Byd Cyntaf defnyddiwyd y Pafiliwn fel ysbyty ar gyfer gwasanaethwyr Indiaidd a Gorllewin Indiaidd. Amlosgwyd milwyr marw Indiaidd Sikh a Hindw ar y Twyni Deheuol i'r gogledd o Brighton, ble adeiladwyd cofeb tebyg i Bafiliwn.

Mae'r Pafilwn yn agor i ymwelwyr a hefyd ar gael ar gyfer pwrpasau addysgu, gwledda a phriodasau. Mae'r gost mynedfa wedi ei lleihau ar gyfer trigolion lleol yn ystod y gaeaf.

Dylanwadau Diwyllianol
Yn Blackadder the Third, mae'r prif gymeriad yn cynnig i'r Tywysog Rhaglyw y dylai "take out the drawings for that beach hut at Brighton"

Dolenni Allanol
royalpavilion.org.uk
brighton-dome.org.uk/venues/

Ffynonellau

Brighton a Hove
Adeiladau ac adeiladwaith 1815
Adeiladau ac adeiladwaith yn Nwyrain Sussex
Pier Brighton

Pier pleser ydy Palas Morol a Pier Brighton yn Brighton, Dwyrain Sussex. Cafodd ei adnabod fel Pier y Palas cyn iddo gael ei ail-enwi gan y perchnogion presennol i Pier Brighton yn 2000 (er na arddelwyd yr enw newydd gan y National Piers Society). Dechreuwyd y gwaith ar y Pier yn 1891 ac agorodd ym mis Mai 1899 ar ôl costio record o £137,000 i'w adeiladu. Agorodd neuadd gyngedd arni, ddwy flynedd yn ddiweddarach. Erbyn 1911, roedd hon wedi troi'n theatr ond cafwyd gwared arni yn 1986, o dan y ddealltwriaeth y buasai'n cael ei hailosod. Ni ddigwyddodd hyn ac mae'r pen tuag at y môr yn edrych yn gymharol gyfoes o'i gymaru â gweddill y strwythr, yn cynnal arcêd adloniant cromennog a sawl reid brawychus, gan gynnwys sawl reid cyffro, reidiau plant, 2 gar sglefrio a cafn boncyff.

Hwn oedd trydydd pier Brighton. Yn gyfnewid am yr hawl i'w hadeiladu, roedd yn rhaid i'r adeiladwyr  gytuno i ddymchwel y pier cyntaf, The Royal Suspension Chain Pier 1823, a oedd mewn cyflwr gwael. Yn y diwedd, cyflawnwyd hyn gan storm a'i ddinistrwyd bron yn gyfangwbl gan arbed gwaith i adeiladwyr y pier newydd.

Gwobrau
 1998 Cymdeithas Genedlaethol y Pier Pier y Flwyddyn

Cyfeiriadau

Dolenni allanol
  Gwefan Swyddogol Pier Brighton

Adeiladau ac adeiladwaith 1899
Brighton a Hove
Brighton
Pennog

Pysgod bychain olewog ydy penwaig neu ysgadan (Saesneg: ) sydd yn rhan o rywogaeth Clupea ac sydd i'w canfod yn nŵr bas tymherol Cefnfor Gogledd yr Iwerydd, a'r Môr Baltig, gogledd y Môr Tawel a Môr y Canoldir. Mae 15 math o benwaig, y mwyaf cyffredin yw Pennog yr Iwerydd (Clupea harengus). Mae penwaig yn symyd o gwmpas mewn heigiau enfawr, ac yn symyd i lannau Ewrop ac America yn y gwanwyn lle delir hwy, eu halltu a'u cochi mewn niferoedd mawr. Gall "sardinau" a welir mewn caniau mewn archfarchnadau yn aml fod yn gorbennog (sprat) neu'n Bennog Mair mewn gwirionedd.

Pysgod
Bwyd y môr
Sardîn

Mae Sardîn neu Pennog Mair yn grŵp o sawl math o bysgod bach olewog sy'n perthyn i deulu Pennog y Clupeidae. Enwyd Sardînau ar ôl ynys Sardinia, ble roeddent unwaith yn gyffredin mewn digonedd o niferoedd.

I fod yn fanwl gywir, nid yw'r term yn benodol am un fath o bysgodyn, ac mae'r ystyr fanwl yn amrywio o le i le yn y byd. Mae un diffiniad yn awgrymu bod pysgodyn o'r math yma sydd dan chwe modefedd o hyd yn sardin, tra bod rhai hwy yn "pilchard"

Cyfeiriadau

Pysgod
Bwyd y môr

ja:イワシ
Corbennog

Rhywogaeth pysgod gychain olewog Clupeidae yw Corbennog, caiff eu ffrio a'u bwyta ym Mhrydain yn aml.

Cyfeiriadau

 Tony Ayling & Geoffrey Cox, Collins Guide to the Sea Fishes of New Zealand,  (William Collins Publishers Ltd, Auckland, New Zealand 1982) ISBN 0-00-216987-8

Pysgod
Bwyd y môr

el:Σαρδέλα
113

1g - 2g - 3g 
60au 70au 80au 90au 100au - 110au - 120au 130au 140au 150au 160au 
108 109 110 111 112 - 113 - 114 115 116 117 118

Digwyddiadau 
 Osroes, brenin Parthia yn torri cytundeb a Rhufain trwy sefydlu brenin yn Armenia. Mae'r ymerawdwr Trajan yn dechrau rhyfel yn erbyn Parthia ac yn cipio Armenia.
 Adeiladu Colofn Trajan yn Rhufain.

Genedigaethau

Marwolaethau 
 Pliny yr Ieuengaf, cyfreithiwr a gwyddonydd Rhufeinig (tua'r dyddiad yma)

113
Rwsiaid

Grŵp ethnig Slafaidd yw'r Rwsiaid (Rwseg: русские - russkie); defnyddir y term hefyd am ddinasyddion Rwsia, er nad yw'r cyfan o'r rhain yn Rwsiaid ethnig.

Credir bod tua 145 miliwn o Rwsiaid trwy'r byd, gyda tua 116 miliwn yn Rwsia a thua 25 miliwn yn y gwledydd cyfagos. Ceir tua 2 filiwn mewn rhannau eraill o'r byd, gan gynnwys Ewrop, America, Tsieina a Gogledd Corea.

O ran crefydd mae'r mwyafrif yn perthyn i'r Eglwys Uniongred Rwsiaidd, ond cyfran cymharol fychan o'r boblogaeth sy'n mynd i wasanaethau crefyddol heddiw.

 
Cenhedloedd Dwyrain Ewrop
Grwpiau ethnig yn Rwsia
Pobloedd Slafig
Hunkpapa

Mae'r Hunkpapa yn fand o frodorion Americanaidd, yn un o saith gangen llwyth y Sioux Lakota. Yn y 1870au, yn y cyfnod pan ymladdai brodorion Americanaidd y Gwastadeddau Mawr yn erbyn yr Unol Daleithiau er mwyn ceisio cadw eu tiroedd a'u hannibyniaeth, ymladdasent gyda'r enwocaf o'i benaethiaid Tatanka Lyotake (Sitting Bull).  Heddiw mae mwyafrif y Lakota Hunkpapa yn byw yn Standing Rock Indian Reservation, a leolir yn Ne a Gogledd Dakota. Cawsant eu gorfodi i symud yno ar ôl colli eu tiroedd traddodiadol yn ardal y Bryniau Duon ar ôl cael eu twyllo sawl tro a gorfod ymladd â byddin Unol Daleithiau America.

Mae'r enw "Hunkpapa" yn air Sioux sy'n golygu "Porthwyr" neu "Pen y Cylch"; roedd gan yr Hunkpapa draddodiad o osod eu lletai wrth y fynedfa i gylch y Cyngor Mawr pan gynhelai'r Sioux eu cynadleddau.

Rhai Hunkpapa enwog 
 Tatanka Lyotake (Sitting Bull)
 Two Moons
 Black Moon
 Running Antelope
Gall

Dolenni allanol
Achau'r Hunkpapa
Y Sioux Rosebud
Llwythau brodorol Gogledd America

Sioux
Llwythau brodorol Gogledd America
Gwastadeddau Mawr

Y Gwastadeddau Mawr yw'r ystod llydan o dir prairie a steppe sy'n gorwedd i'r dwyrain o Fynyddoedd y Rockies yn yr Unol Daleithiau a Canada. Mae'r rhanbarth yn cynnwys rhannau o daleithiau Colorado, Kansas, Montana, Nebraska, New Mexico, Gogledd Dakota, Oklahoma, De Dakota, Texas a Wyoming yn UDA, a thaleithiau Alberta, Manitoba a Saskatchewan yng Nghanada. Yng Nghanada arferir y term prairie i'w disgrifio, a chyfeirir at y rhan o'r Gwastadeddau sydd yn y wlad honno fel Taleithiau'r Prairie neu'r "Prairies".

Yn hanesyddol, roedd y Gwastadeddau Mawr yn gartref i sawl llwyth o frodorion Americanaidd, ac yn eu plith y Sioux, Blackfeet, Crow, Cheyenne, Arapaho, a'r Comanche. Yn y dwyrain ceid llwythau'n byw mewn pentrefi sefydlog, fel yr Arikara, Mandan, Pawnee a'r Wichita. Bu'n gartref i yrrau anferth o fyffalo yn ogystal. Pan ymledodd pobl gwyn i'r gorllewin troes y Gwastadeddau yn rhan o'r ardal "ar y ffin" lle roedd y Gorllewin Gwyllt yn dechrau. Ymladdwyd nifer o frwydrau yno rhwng y brodorion a byddin yr Unol Daleithiau. Heddiw mae'r byffalo wedi mynd, y rhan fwyaf o'r brodorion yn byw ar reservations, a'r tir yn cael ei gyfrif ymhlith "basgedi grawn" y byd.

Rhaniadau daearyddol 

Mae'r Gwastadeddau Mawr yn ffurfio'r rhan orllewinol o'r Gwastadeddau Mewnol (Interior Plains) Gogledd Americanaidd, sy'n ymestyn i'r dwyrain hyd at Llwyfandir Appalachia. Gellir rhannu Gwastaddeau Mawr yr Unol Daleithiau yn ddeg rhan:
Llwyfandir Missouri - rhannau o Dde Dakota, Gogledd Dakota a gogledd-ddwyrain Montana
Llwyfandir Missouri – gorllewin De Dakota, gogledd-ddwyrain Wyoming, gogledd-orllewin De Dakota a de-ddwyrain Montana
Bryniau Duon (Black Hills) – gorllewin De Dakota
Y Gwastadeddau Uchel – dwyrain New Mecsico, gogledd-orllewin Texas, gorllewin Oklahoma, dwyrain Colorado, gorllewin Kansas, rhan helaeth Nebraska a de-ddwyrain Wyoming
Ffin y Gwastadeddau – canolbarth Kansas a gogledd Oklahoma
Piedmont Colorado – dwyrain Colorado
Raton (rhan) – gogledd-ddwyrain New Mecsico
Dyffryn Pecos – dwyrain New Mecsico
Llwyfandir Edwards – de canolbarth Texas
Canolbarth Texas (rhan)

Cyfeiriadau 

Mawr
Daearyddiaeth yr Unol Daleithiau
Daearyddiaeth Canada
Arapaho

Gweler hefyd Arapaho (gwahaniaethu). 
Mae'r Arapaho (Ffrangeg: Gens de Vache) yn llwyth o bobl brodorol Americanaidd sy'n byw, yn hanesyddol, ar Wastadeddau Mawr Colorado a Wyoming. Roeddent yn gynghreiriad agos i'r Cheyenne ac yn arfer cynghreirio â'r Sioux yn ogystal.

Mae'r iaith Arapaho yn iaith Algonquiaidd sy'n perthyn yn agos i iaith y Gros Ventre, pobl sy'n perthyn yn agos i'r Arapaho. Blackfoot a Cheyenne yw ieithoedd Algonquiaidd eraill y Gwastadeddau, ond maent yn wahanol iawn i Arapaho. Erbyn y 1850au, ymranasai bandiau'r Arapaho yn ddau lwyth: Arapaho'r Gogledd ac Arapaho'r De. Mae Cenedl Arapaho'r Gogledd wedi byw ers 1878, gyda'r Shoshone dwyreiniol, ar Wind River Reservation, y trydydd fwyaf yn yr Unol Daleithiau. Mae Llwyth Arapaho'r De yn byw gyda Cheyenne y De yn Oklahoma. Dim ond tua 5,000 o Arapaho pur a geir heddiw.

Gweler hefyd

Cyflafan Sand Creek
Soldier Blue
Rhestr pobloedd brodorol yr Amerig

Llwythau brodorol Gogledd America
George Armstrong Custer

Cadfridog ym myddin yr Unol Daleithiau oedd George Armstrong Custer (5 Rhagfyr 1839 – 25 Mehefin 1876).

Ganed ef yn New Rumley, Ohio, yn fab i Emanuel Henry Custer (1806–1892) a Marie Ward Kirkpatrick (1807–1882). Aeth i Academi Filwrol West Point, lle graddiodd yn olaf o ddosbarth o 34 cadet yn 1861, yn fuan ar ôl i Ryfel Cartref America ddechrau. Ymladdodd mewn nifer o frwydrau gan wneud enw iddo'i hun fel arweinydd a hoffai ymosod. Dri diwrnod cyn Brwydr Gettysburg yn 1863, apwyntiodd y Cadfridog Pleasonton ef yn frigadydd dros dro. Nid oedd ond 23 oed; un o'r cadfridogon ieuengaf yn y fyddin.
Bu ganddo ef a'i ŵyr ran bwysig ym muddugoliaeth Gettysburg.

Wedi diwedd y Rhyfel Cartref bu'n ymladd yn erbyn pobloedd frodorol y Gwastadeddau Mawr. Cafodd ei orchfygu a'i ladd ym Mrwydr Little Big Horn gan fyddin o ryfelwyr Sioux, Cheyenne ac Arapaho, dan arweiniad Thasuka Witco ("Crazy Horse"), Gall a Tatanka Lyotake ("Sitting Bull"), er nad oedd yr olaf yn bresennol ar faes y frwydyr.

Llyfryddiaeth 
 Ambrose, Stephen E. (1996 [1975]). Crazy Horse and Custer: The Parallel Lives of Two American Warriors (Efrog Newydd: Anchor Books)

Americanwyr Almaenig
Cadfridogion Byddin yr Unol Daleithiau
Genedigaethau 1839
Hanes yr Unol Daleithiau
Marwolaethau 1876
Milwyr Americanaidd
Pobl o Ohio
Deborah Kerr

Actores ffilm oedd Deborah Kerr (30 Medi 1921 – 16 Hydref 2007).

Cafodd ei eni yn Helensburgh, ger Glasgow, Yr Alban.  Priododd yr awdur Peter Viertel yn 1960.

Ffilmiau
Major Barbara (1941)
Love on the Dole (1941)
Penn of Pennsylvania (1942)
Hatter's Castle (1942)
The Day Will Dawn (1942)
The Life and Death of Colonel Blimp (1943)
Perfect Strangers (1945)
I See a Dark Stranger (1946)
Black Narcissus (1947)
The Hucksters (1947)
If Winter Comes (1947)
Edward, My Son (1949)
Please Believe Me (1950)
King Solomon's Mines (1950)
Quo Vadis (1951)
The Prisoner of Zenda (1952)
Thunder in the East (1952)
Young Bess (1953)
Julius Caesar (1953)
Dream Wife (1953)
From Here to Eternity (1953)
The End of the Affair (1955)
The Proud and Profane (1956)
The King and I (1956)
Tea and Sympathy (1956)
Heaven Knows, Mr. Allison (1957)
An Affair to Remember (1957)
Bonjour tristesse (1958)
Separate Tables (1958)
The Journey (1959)
Count Your Blessings (1959)
Beloved Infidel (1959)
The Sundowners (1960)
The Grass Is Greener (1960)
The Naked Edge (1961)
The Innocents (1961)
The Chalk Garden (1964)
The Night of the Iguana (1964)
Marriage on the Rocks (1965)
Casino Royale (1967)
Eye of the Devil (1967)
Prudence and the Pill (1968)
The Gypsy Moths (1969)
[The Arrangement (1969)
The Assam Garden (1985)

Teledu
A Song at Twilight (1973)
Witness for the Prosecution (1982)
A Woman of Substance (1983)
Reunion at Fairborough (1985)
Hold the Dream (1986)

Cyfeiriadau

Actorion Albanaidd
Genedigaethau 1921
Marwolaethau 2007
Pobl fu farw o glefyd Parkinson
Merched yr 20fed ganrif
Merched yr 21ain ganrif
The Prisoner of Zenda

Nofel 1894 gan Anthony Hope yw The Prisoner of Zenda.

Mae'r ffilm 1952 gyda Stewart Granger a Deborah Kerr yn seiliedig ar y nofel.
Mae ffilm o 1937 gyda Ronald Colman hefyd.

Prisoner of Zenda, The
Prisoner of Zenda, The
Gall

Pennaeth pobl frodorol yr Hunkpapa Lakota, cangen o'r Sioux, oedd Gall (c. 1840 - 5 Rhagfyr, 1895) (Lakota Pizí).

Ganed ef yn yr hyn sy'n awr yn dalaith De Dakota yn yr Unol Daleithiau tua 1840. Daeth yn amlwg fel rhyfelwr yn ieuanc, ac roedd yn un o'r arweinwyr ym Mrwydr Little Big Horn yn 1876. Gorchfygwyd George Armstrong Custer gan fyddin o ryfelwyr Sioux, Cheyenne ac Arapaho, dan arweiniad Gall, Thasuka Witco ("Crazy Horse") a Tatanka Lyotake ("Sitting Bull"), er nad oedd yr olaf yn bresennol ar faes y frwydyr. Lladdwyd Custer a'i filwyr i gyd.

Yn ddiweddarach ffôdd Gall i Canada, cyn dychwelyd i'r Unol Daleithiau ac ymsefydlu fel ffermwr a barnwyr yn Llys Materion Indiaidd y Standing Rock Indian Reservation. Trodd yn erbyn Sitting Bull pan ddaeth hwnnw'n rhan o fudiad Dawns yr Ysbrydion. Bu byw yn y Standing Rock Agency hyd ei farwolaeth.

Gall
Sioux
Brodorion Gogledd America
Soldier Blue

Mae Soldier Blue yn ffilm Western Americanaidd a gynhyrchwyd yn 1970, wedi ei chyfarwyddo gan Ralph Nelson, sy'n adrodd hanes ffuglennol digwyddiadau yn 1864 seiliedig ar hanes gwir Cyflafan Sand Creek yn Nhiriogaeth Colorado, UDA.

Sgriptiwyd y ffilm gan John Gay yn seiliedig ar y nofel Arrow in the Sun gan Theodore V. Olsen, ac mae'n serennu Candice Bergen, Peter Strauss, a Donald Pleasence. Perfformiwyd y gân deitl gan Buffy Sainte-Marie.

Cynllun 
Wedi ei rhyddhau ar anterth Rhyfel Fietnam yn erbyn cefndir y achos tribiwnlys milwrol yn deillio o Gyflafan My Lai, cyflwynodd y ffilm yr adroddiad sinematig cyntaf o un o'r digwyddiadau mwyaf drwgenwog yn hanes rhyfeloedd yr Unol Daleithiau ar bobloedd brodorol Gogledd America, pan gyflawnodd milwyr yn perthyn i filisia talaith Colorado dan arweiniad y Colonel John M. Chivington gyflafan yn erbyn pentref diamddiffyn o bobl Cheyenne ac Arapaho ar wastadeddau dwyreiniol Colorado. Lladdwyd rhai cannoedd o Indiaid, y rhan fwyaf ohonynt yn ferched, plant a henoed.

Mae hanes y gyflafan yn cael ei osod ar gefndir ffuglennol am hanes goroeswyr ymosodiad gan Indiaid ar uned o filwyr Marchoglu'r Unol Daleithiau.

Ffilm ddadleuol 

Roedd y ffilm yn ddadleuol ar y pryd nid yn unig oherwydd ei phwnc fel revisionist Western, ond am ei phortread graffig iawn o drais. Aeth y cyfarwyddwr Nelson, sy'n ymddangos yn y ffilm ei hun, i lefelau newydd amlwg yn ei bortread o drais, gan ddangos golygfeydd o drais rywiol realistig ynghyd â golygfeydd brwydr sy'n dangos bwledi'n taro cyrff a merched a phlant yn cael eu cigyddu'n ddidrugaredd gan filwyr.

Credydau 
Avco Embassy Pictures, 1970

 Cynhyrchydd - Harold Loeb a Gabriel Katzka
 Cynhyrchydd Gweithredol - Joseph E. Levine
 Cyfarwyddwr - Ralph Nelson
 Gwaith sgrîn - John Gay
 Cerddoriaeth - Roy Budd

Cast 
[[Delwedd:Pstrauss.png|bawd|Peter Strauss
[[Delwedd:Jrivero.png|bawd|Jorge Rivero

 Kathy Maribel Lee - Candice Bergen
 Honus Gent - Peter Strauss
 Isaac Q. Cumber - Donald Pleasence
 Colonel Iverson - John Anderson
 Spotted Wolf - Jorge Rivero
 Captain Battles - Dana Elcar
 Lieutenant McNair - Bob Carraway
 Lieutenant Spingarn - Martin West
 Private Menzies - James Hampton
 Sergeant O'Hearn - Mort Mills
 Running Fox - Jorge Russek
 Indian Woman - Aurora Clavell
 Agent Long - Ralph Nelson

Ffilmiau 1970
Ffilmiau Saesneg
Brwydr Little Big Horn

Ymladdwyd Brwydr Little Big Horn (neu Little Bighorn) ar 25 a 26 Mehefin 1876, rhwng byddin o'r Lakota (cangen o'r Sioux), Cheyenne ac Arapaho dan arweiniad Gall, Thasuka Witco ("Crazy Horse") a Tatanka Lyotake ("Sitting Bull", er nad oedd ef yn bresennol ar faes y frwydyr) a Seithfed Marchoglu byddin yr Unol Daleithiau dan arweiniad George Armstrong Custer.

Roedd miloedd o'r Sioux a brodorion eraill wedi gadael y gwarchodfeydd y gorfodwyd hwy iddynt erbyn diwedd 1876. Gyrrwyd byddin yr Unol Daleithiau dan y Brigadydd George Crook i'w gorfodi i ddychwelyd. Symudodd Crook tua'r gogledd o Fort Fetterman yn y Wyoming Territory tuag ardal y Powder River. Symudodd colofn arall dan y Brigadydd Alfred Terry, yn cynnwys y Seithfed Marchoglu dan Custer, tua'r gorllewin o Fort Abraham Lincoln yn y Dakota Territory.

Symudodd Custer i fyny Afon Rosebud fel rhan o gynllun i ddal y brodorion rhwng ei filwyr ef a'r prif fyddin. Roedd ganddo 44 swyddog a 718 milwr. Nid oedd ganddo syniad faint o frodorion oedd yn ei wrthwynebu, ac mae hyn yn parhau'n ansicr. Cred y rhan fwyaf o ysgolheigion fod oddeutu 1,800 ohonynt.

Wedi darganfod presenoldeb pentref mawr o frodorion gerllaw, rhannodd Custer ei lu yn bedwar, y mwyaf dan ei arweiniad ef ei hun. Ymosododd un o'r colofnau, dan Major Reno, ar y pentref, heb fod yn sicr o'i faint. Gorfodwyd iddo encilio, dan ymosodiad trwm. Roedd gan Custer ei hun 208 o filwyr. Wedi iddynt orfodi Reno i encilio, gallai'r brodorion ddefnyddio y rhan fwyaf o'u llu yn erbyn Custer. Credir na pharhaodd yr ymladd yn hwy na rhyw hanner awr, a lladdwyd Custer a'i ŵyr i gyd.

Ceir disgrifiad cofiadwy o'r frwydr o safbwynt y Sioux gan Black Elk yn ei hunangofiant Black Elk Speaks.

Hanes yr Unol Daleithiau
Rhyfeloedd rhwng yr Unol Daleithiau a phobloedd brodorol Gogledd America
Little Big Horn
1876
Asio

Mae asio yn ddull gwneuthuriad sy'n uno ddefnyddiau, fel arfer metel gan achosi cyfuniad, yn aml drwy doddi'r defnydd a defnyddio defnydd llenwad i ffurfio pwl o defnydd toddedig sy'n oeri i greu cymal cryf, defnyddir pwysau yn ogystal weithiau, ac mewn rhai achosion defnyddir pwysau'n unig i uno'r defnydd. Mae hyn yn wahanol i sodro neu presyddu sy'n defnyddio defnydd llenwad gyda pwynt toddi is rhwng y ddau ddefnydd i'w uno heb doddi'r ddau ddarn.

Metelwaith
Peirianneg fecanyddol
Prosesau diwydiannol
Sodro

Sodro yw'r broses lle mae dau fetel yn cael eu huno gan ddefnyddio trydydd metel neu aloi gyda pwynt toddi cymharol isel. Mae pwynt toddi'r trydydd metel neu aloi, sydd o dan 400 °C, yn nodwedd o sodro meddal. Gelwir y trydydd metel neu'r aloi a ddefnyddir yn y broses yn sodor.

Cyfeiriadau

Metelwaith
Peirianneg fecanyddol
Prosesau diwydiannol

es:Soldadura en frío
Cymhareb pŵer i bwysau



Pŵer Penodol
Cymhareb pŵer i bwysau (pŵer penodol) (Saesneg: power to weight ratio) yw'r cyfrifiad a ddefnyddir yn aml yn gymhwysol ar foduron a pheiriannau symudol eraill i alluogi cymharu un uned (cynllun) gyda un arall. Mae cymhareb pŵer i bwysau yn fesuriad o wir berfformiad unrhyw fodur.

Fformiwla cymhareb pŵer i bwysau (pŵer penodol) ar gyfer modur ydy: 
PŴER a gynhyrchir gan y modur wedi ei rannu gan BWYSAU'r modur.

System Saesneg unedau mesur yw marchnerth y pwys (hp/lb) fel arfer
System Metrig  unedau mesur yw marchnerth y cilogram  (hp/kg) fel arfer
Defnyddir watiau, neu kW (cilowatiau), yn lle marchnerth yn aml (Cyfnewidiad: 745.7 wat/hp).

Oherwydd mai cymhareb ydy hyn, mae'r enwadur wastad yn unigol (1 lb neu 1 kg), fel yn yr esiampl ganlynol:
250 hp (pŵer modur)/1,000 lb (pwysau modur) = 0.25 hp/lb pŵer penodol (modur car)
70,000 hp (pŵer tyrbin)/700 lb (pwysau tyrbin) = 100 hp/lb pŵer penodol (gwennol ofod)
Nodir: Wrth edrych ar gymhareb pŵer i bwysau (pŵer penodol), y mwyaf yw'r gorau.

Llwytho Pŵer
Defnyddir Cymhareb pwysau i bŵer (llwytho pŵer) yn aml gydag awyrennau, ceir a cherbydau yn gyffredinol, i alluogi cymharu perfformiad un cerbyd gyda'r llall. Cymhareb pwysau i bŵer yw'r mesuriad o allu cyflymu (potensial) unrhyw gerbyd tir neu berfformiad dringo unrhyw awyren neu long ofod.

Cymhareb pwysau i bŵer (llwytho pŵer) ar gyfer cerbyd ydy:
Pwysau'r cerbyd wedi ei rannu gyda'r pŵer a gynhyrchir gan y modur:

System Saesneg unedau mesur yw pwys y marchnerth (lb/hp) fel arfer
System Metrig  unedau mesur yw cilogram y marchnerth (kg/hp) fel arfer
Defnyddir watiau, neu kW (cilowatiau), yn lle marchnerth yn aml (Cyfnewidiad: 745.7 wat/hp).

Oherwydd mai cymhareb ydy hyn, mae'r enwadur wastad yn unigol (1 hp neu 1 kW) fel yn yr esiampl golynol:
3,122 lb (pwysau car)/145 hp (pŵer modur) = 21.5 lb/hp (car) llwytho pŵer
2,450 lb (pwysau awyren)/160 hp (pŵer modur) = 15.3 lb/hp (9.25 kg/kW) (awyren) llwytho pŵer
Nodir: Wrth edrych ar gymhareb pŵer i pwysau (pŵer penodol), y lleiaf yw'r gorau.

Defnydd tu allan i beirianneg
Defnyddir y gymhareb yn aml mewn chwaraeon i fesur y pŵer a ellir chwaraewr ei allanoli. Mae hyn yn arbennig o bwys gyda dringwyr yn seiclo, bydd gan y seiclwyr sydd gyda'r gymhareb pŵer i bwysau orau fantais aruthrol yn y mynyddoedd pan fyddent yn dringo i fyny allt bydd disgyrchiant yn fwy o ffactor yn eu perfformiad. Caiff pŵer seiclwyr ei fesur men watiau a bydd seiclwr da allanoli pŵer o dros 500 wat ond bydd hwn yn mynd i wastraff os byddent yn pwyso gormod.

Mecaneg
Pŵer
Peirianneg
TV5MONDE

TV5MONDE (hen enw: TV5) yw'r rhwydwaith teledu rhyngwladol ar gyfer y byd Ffrangeg, neu francophone.

Daw'r rhan fwyaf o raglenni'r sianel o rwydweithiau mawr prif-ffrwd y byd Ffrangeg, yn enwedig France Télévisions a Group TF1 o Ffrainc, RTBF o Wlad Belg, TSR o'r Swistir, Radio-Canada a rhwydweithiau TVA yng Nghanada. Yn ogystal â newyddion rhyngwladol, mae TV5MONDE yn darlledu ffilmiau Ffrangeg, rhaglenni dogfen a rhaglenni cylchgrawn cerddoriaeth. Mae'r rhif "5" yn yr enw yn cynrychioli nifer y rhwydweithiau a'i sefydlodd. Mae'r sianel yn dal i ddarlledu dan yr enw TV5 ar y rhwydwaith domestig yng Nghanada, fel TV5 Québec-Canada. Cynhyrchir TV5 Québec-Canada ym Montréal, a gweddill y sianeli ym Mharis dan yr enw TV5MONDE.

Sianeli
Ers 2006, darlledir wyth olygiad rhanbarthol ar sawl rhwydwaith cêbl a  lloeren:

TV5MONDE FBS (Ffrainc, Gwlad Belg, Y Swistir)
TV5MONDE Europe (gweddill Ewrop; ar gael ar Sky Digital yng ngwledydd Prydain, sianel 805)
TV5MONDE Afrique (Affrica)
TV5MONDE Orient (Dwyrain Canol)
TV5MONDE Asie (gweddill Asia)
TV5MONDE États-Unis (Unol Daleithiau America)
TV5MONDE Amérique Latine – Caraïbes (America Ladin a'r Caribî)
TV5 Québec-Canada

Gwefan
Yn ogystal â bod y rhwydwaith teledu mwyaf yn y byd Ffrangeg, mae gan TV5MONDE wefan sy'n cynnig ystod eang o wasanaethau gan gynnwyd fideos newyddion, rhaglenni dogfen a cherddoriaeth. Fe'i cyfrifir yn un o'r gwefannau mwyaf poblogaidd yn y byd francophone.

Dolenni allanol
 (Ffrangeg) TV5MONDE

Cwmnïau teledu
Sianeli teledu
Sianeli teledu Ffrangeg
NDTV 24x7

Mae NDTV 24x7 yn un o sianeli teledu iaith Saesneg mwyaf  India, sy'n perthyn i New Delhi Television Ltd (NDTV). Mae'n sianel annibynnol sydd y cynhyrchwr newyddion a materion cyfoes preifat mwyaf yn India. Mae'n darlledu 24 awr y dydd trwy'r wythnos (24x7). Enillodd Wobr Teledu Asia 'Sianel Newyddion Gorau' yn 2005.

Mae gan NDTV 24x7 dîm o newyddiadurwyr teledu blaenllaw sy'n cynnwys Dr. Prannoy Roy a Barkha Dutt.

Yn ogystal â newyddion mae NDTV 24x7 yn cynhyrchu rhaglenni dogfen gwreiddiol ac adroddiadau arbennig.

Gellir gwylio NDTV 24x7 mewn sawl gwlad arall y tu allan i India, e.e. ar blatfform Sky Digital yng ngwledydd Prydain, ar DirecTV yn yr Unol Daleithiau, ar ATN yng Nghanada, Vision Asia yn Awstralia, ac yn Ewrop ar WorldTV.

Dolenni allanol
 Gwefan swyddogol

Sianeli teledu
Teledu yn India
Lakota (pobl)

Grŵp o frodorion Gogledd America yw'r Lakota (hefyd Lakhota, Teton neu Titonwon). Hwy yw'r mwyaf gorllewinol o dair cangen y Sioux, gyda'u tiroedd yn naleithiau Gogledd Dakota a De Dakota. Maent yn siarad yr iaith Lakota, un o dair prif tafodiaith yr iaith Sioux. Ceir saith cangen o'r Lakota: y Brulé, Oglala, Sans Arcs, Hunkpapa, Miniconjou, Sihasapa a'r Two Kettles.

Roedd tua 20,000 o Lakota yng nghanol y 18g; erbyn hyn mae tua 70,000, gyda tua  20,500 o'r rhain yn siard yr iaith Lakota. Yn y 19g bu llawer o ymladd rhwng y Lakota a byddin yr Unol Daleithiau. Roedd ardal y Bryniau Duon yn gysegredig i'r Lakota, ac roeddynt yn bendefynol o'i amddiffyn. Llwyddodd y Lakota gyda'r Arapaho a'r  Cheyenne o orchfygu'r cadfridog George Crook ym Mrwydr y Rosebud, ac wythnos yn ddiweddarch i orchfygu'r Seithfed Marchoglu dan George Armstrong Custer ym Mrwydr Little Big Horn yn 1876, gan ladd Custer a 258 o'i filwyr. Yn y diwedd, fodd bynnag, bu raid iddynt ildio i'r fyddin, a gyrrwyd hwy i warchodfeydd. Yn 1877 gorfodwyd hwy i arwyddo cytuneb yn trosglwyddo'r Bryniau Duon i'r Unol Daleithiau.

Erbyn heddiw ceir y mwyafrif o'r Lakota mewn pump gwarchodfa yng ngorllewin De Dakota: Rosebud(y Brulé), Pine Ridge (Oglala), Lower Brulé (Brulé), Cheyenne River (nifer o ganghennau, yn cynnwys y Sihasapa a'r Hunkpapa), a Standing Rock (nifer o ganghennau).

Lakota enwog
 Gall, pennaeth Hunkpapa, arweinydd ym Mrwydr Little Big Horn.
 Thasuka Witco ("Crazy Horse"), arweinydd ym Mrwydr Little Big Horn.
 Tatanka Lyotake ("Sitting Bull"), pennaeth Hunkpapa a Dyn Sanctaidd
 Red Cloud, pennaeth Oglala, arweinydd yn ystod Rhyfel Red Cloud
 Black Elk, Dyn Sanctaidd Oglala

Sioux
Radio Rumantsch

Radio Rumantsch (RR) yw'r orsaf radio yn yr iaith Romaunsch gan Radio e Televisiun Rumantscha ar gyfer yr ardaloedd Romaunsch yn y Swistir (yn enwedig canton Grisons).

Mae seiliau'r orsaf yn mynd yn ôl i 17 Ionawr 1925 pan ddarlledwyd yn yr iaith Romaunsch am y tro cyntaf erioed ar radio'r Swistir. Crewyd Radio Rumantsch yn 1954 gyda chyfres o ddarllediadau ar gyfer y Grisons. Ar ôl i'r SSR ad-drefnu yn 1991, aeth Radio Rumantsch yn annibynnol. Ond yn 1995 daeth yn eiddo i Televisiun Rumantscha, a ffurfiwyd Radio e Televisiun Rumantscha.

Erwin Ardüser yw'r cyfarwyddwr. Lleolir y pencadlys yn Coire a cheir swyddfeydd yn Savognin, Glion, Scuol, Müstair, Samedan a Berne. Darlledir Radio Rumantsch ar FM yn canton Grisons ac yng ngweddill y wlad, a hefyd gan loeren trwy Ewrop gyfan.
Mae Radio Rumantsch yn darlledu 14 awr o raglenni Romaunsch y dydd, o 6 o'r gloch yn y bore hyd 9 o'r gloch yn y nos.

Gweler hefyd
Radio e Televisiun Rumantscha
DRS 3
DRS 1

Dolenni allanol
(Romaunsch) Gwefan swyddogol 
(Romaunsch) Gwrandewch yr orsaf ar y Rhyngrwyd 

Gorsafoedd radio yn y Swistir
Románsh
Canton y Grisons

Mae Canton y Grisons (Almaeneg: Graubünden; Eidaleg: Grigioni; Ffrangeg: Canton des Grisons; Románsh: Grischun), neu'r Grisons, yn un o gantons y Swistir. Mae'n gorwedd yn ne-ddwyrain y Swistir, ar y ffin â'r Eidal. Mae'n dalaith ffederal gyda thair iaith swyddogol, sef Almaeneg, Eidaleg a Románsh (yn ogystal mae'r Ffrangeg yn iaith swyddogol ar lefel ffederaliaeth y Swistir). Chur yw'r brifddinas.

Nodweddir y dalaith gan rhai o'r golygfeydd gorau yn yr Alpau. Mae'n gartref i'r iaith Románsh.

Ardaloedd
Rhennir Canton y Grisons yn 11 ardal :

District d'Albula (Alvaschein, Belfort, Bergün et Surses) 
District de Bernina (Brusio et Poschiavo) 
District de Hinterrhein (Avers, Domleschg, Rheinwald, Schams, Thusis) 
District d'Imboden (Trins, Rhäzüns) 
District d'Inn (Ramosch, Sur Tasna, Suot Tasna, Val Müstair) 
District de Landquart (Maienfeld, Fünf Dörfer) 
District de Maloja (Bergell, Oberengadin (Haute-Engadine)) 
District de Moesa (Calanca, Misox, Rovedero) 
District de Plessur (Coire (Chur), Churwalden, Schanfigg) 
District de Prättigau/Davos (Davos, Jenaz, Klosters, Küblis, Luzein, Schiers, Seewis) 
District de Surselva (Disentis, Ilanz, Lumnezia/Lugnez, Ruis, Safien)

Gweler hefyd
Radio Rumantsch

 
Cantons y Swistir
112

1g - 2g - 3g 
60au 70au 80au 90au 100au - 110au - 120au 130au 140au 150au 160au 
107 108 109 110 111 - 112 - 113 114 115 116 117

Digwyddiadau 
 Yr hanesydd Tacitus yn llywodraethwr talaith Rufeinig Asia, Anatolia.
 Hadrian yn olynu Gaius Julius Cassius Steirieus fel Archon Athen.

Genedigaethau

Marwolaethau 

112
111

1g - 2g - 3g 
60au 70au 80au 90au 100au - 110au - 120au 130au 140au 150au 160au 
106 107 108 109 110  - 111 - 112 113 114 115 116

Digwyddiadau 
Yr Ymeradwr Trajan yn gyrru Pliny yr Ieuengaf i Bithynia (tua'r dyddiad yma)
Yr Ymeradwr Cenguttuvan o dde India yn ymosod ar Ymerodraeth Kushan ac yn gorchfygu Kanishka a'i frawd Vijaya yn Quilaluvam,ger Mathura (tua'r dyddiad yma)

Genedigaethau 
Antinous, cariad yr ymerawdwr Hadrian

Marwolaethau 

111
Tywysoges Charlotte o Gymru

Tywysoges yn Nheyrnas Unedig Prydain Fawr ac Iwerddon oedd Charlotte Augusta (7 Ionawr 1796 - 6 Tachwedd 1817), merch Siôr IV. Cyfeirir ati naill ai fel Charlotte Augusta o Hanover neu Charlotte Augusta o Gymru.

Cafodd ei eni yn Mhlas Carlton, Llundain.  Ei fam oedd Caroline o Frunswick, 'Tywysoges Cymru'.

Priododd y Tywysog Leopold George Christian Frederick o Saxe-Coburg-Saalfeld ar 2 Mai 1816.

Genedigaethau 1796
Marwolaethau 1817
Merched y 18fed ganrif
Merched y 19eg ganrif
Tywysogesau
Ann Hatton

Nofelydd oedd Julia Ann Hatton (née Kemble) neu Ann of Swansea) (29 Ebrill 1764 – 26 Rhagfyr 1838).

Merch yr actor Roger Kemble a chwaer Sarah Siddons oedd hi.

Llyfryddiaeth

Barddoniaeth
 Poems on Miscellaneous Subjects (1783)
 Poetic Trifles (1811)

Nofelau
 Cambrian Pictures (1810)
 Sicilian Mysteries (1812)
 Chronicles of an Illustrious House (1816)
 Lovers and Friends; or, Modern Attachments (1821)

Drama
 Tammany: The Indian Chief (1794)

Beirdd Cymreig yn yr iaith Saesneg
Genedigaethau 1764
Llenorion Cymreig yn yr iaith Saesneg
Llenorion Cymreig y 18fed ganrif
Llenorion Cymreig y 19eg ganrif
Marwolaethau 1838
Nofelwyr Cymreig
Nofelwyr Saesneg
Pobl o Abertawe
Merched y 18fed ganrif
Merched y 19eg ganrif
110

1g - 2g - 3g
60au 70au 80au 90au 100au - 110au - 120au 130au 140au 150au 160au
105 106 107 108 109 - 110 - 111 112 113 114 115

Digwyddiadau 
 Adeiladu Fforwm Trajan yn Rhufain gan y pensaer Syraidd Apollodorus o Ddamascus.
 Yr hanesydd Tacitus yn cael ei benodi'n broconswl talaith Rufeinig Asia (110–113).
 Suetonius yn cyhoeddi De viris illustribus ("Ynghylch dynion enwog").

Genedigaethau

Marwolaethau 

110
Edward Jones (Bardd y Brenin)

Telynor enwog oedd Edward Jones ("Bardd y Brenin") (Mawrth 1752 - 18 Ebrill 1824). Roedd yn frodor o blwyf Llandderfel, Meirionnydd (Gwynedd).

Cefndir
Ganwyd Bardd y Brenin ar fferm yr Henblas, Llandderfel, yn yr hen Sir Feirionnydd yn blentyn i John Jones a Jane ei wraig. Roedd yn dod o deulu cerddorol, roedd ei dad yn cannu'r delyn y crwth a nifer o offerynnau eraill; bu Robert, brawd Bardd y Brenin yn organydd cyflogedig yn Eglwys Sant Chad yr Amwythig. Roedd brawd arall iddo, Thomas, hefyd yn delynor poblogaidd yn Llundain.

Gyrfa
Symudodd Edward Jones i Lundain dan nawdd Gwyneddigion Llundain. Trwy'r Gwyneddigion cafodd ei gyflwyno i gylch o foneddigion Cymreig a Seisnig yn y ddinas. Dechreuodd rhoi gwersi cerddorol a datganiadau preifat i nifer o'r teuluoedd urddasol hyn. Cyn bo hir daeth y teulu brenhinol i wybod am y cerddor dawnus. Ym 1783 fe'i penodwyd yn delynor i George Augustus Frederick, Tywysog Cymru. Pan ddaeth y tywysog yn Frenin Siôr IV ym 1820, dechreuodd Edward Jones galw ei hun "Bardd y Brenin". (Roedd Jones yn defnyddio'r term "bardd" mewn ffordd ehangach na'i defnydd presennol. Roedd yn credu bod y term bardd yn cwmpasu'r sawl oedd yn hyddysg mewn unrhyw un o gelfyddydau'r hen dderwyddon gan gynnwys cerddoriaeth.)

Cymerai Bardd y Brenin diddordeb mawr mewn cerddoriaeth draddodiadol o bob parth o'r byd. Ym 1804 cyhoeddodd Lyric Airs, casgliad o gerddoriaeth oedd yn cynnwys tonnau o wlad Roeg, Albania, Walachia, Twrci, Arabia, Persia, a Tsieina. Yn 1813 cyhoeddodd Terpsichore's Banquet oedd yn cynnwys cerddoriaeth Sbaen, Rwsia, Sweden, ac Armenia.

Gwaith mwyaf Bardd y Brenin oedd ei gasgliadau o gerddoriaeth draddodiadol Gymreig. Casglodd nifer o'r caneuon trwy ofyn i bobl yng Nghymru a Llundain i ganu hen ganeuon ac alawon iddo ac yna eu cofnodi ar bapur. Bu hefyd yn gwneud ymchwil mewn amgueddfeydd a llyfrgelloedd. Cyhoeddodd ei gasgliad o alawon Cymreig mewn tair cyfrol:

The Musical and Poetical Relicks of the Welsh Bards (1784)
The Bardic Museum (1802) 
Hen ganiadau Cymru (1820)

Bu Bardd y Brenin yn rhan o'r cyfarfod cyntaf o Orsedd y Beirdd ar Byn y Briallu, Llundain ym 1792.

Marwolaeth

Cafodd Bardd y Brenin ffit yn ei gartref yn Marylebone, Middlesex, a bu farw deuddydd wedyn ar 18 Ebrill 1824. Cafodd ei gladdu ym Mynwent Marylebone.

Cyfeiriadau

Genedigaethau 1752
Marwolaethau 1824
Cyfansoddwyr Cymreig
Telynorion Cymreig
Pobl o Feirionnydd
Scipio Africanus

Cadfridog Rhufeinig oedd Publius Cornelius Scipio (Scipio Africanus Major (Lladin: P·CORNELIVS·P·F·L·N·SCIPIO·AFRICANVS (236 - 183 CC). Mae'n fwyaf adnabyddus fel y cadfridog a orchfygodd Hannibal yn yr Ail Ryfel Pwnig.

Ganed Scipio yn Rhufain, yn fab hynaf Publius Cornelius Scipio, praetor a chonswl, a'i wraig Pomponia. Fel gŵr ieuanc, ymladdodd ym mrwydrau Ticinus, Trebia a Cannae. Dywedir iddo achub bywyd ei dad ym mrwydr Ticinus, pan oedd yn 18 oed. Yn 211 CC, lladdwyd tad Scipio a'i ewythr, Gnaeus Cornelius Scipio Calvus, mewn brwydr yn Sbaen yn erbyn brawd Hannibal, Hasdrubal Barca. Y flwyddyn wedyn, gyrrwyd Scipio i Sbaen fel proconswl. Llwyddodd i gipio dinas Carthago Nova, pencadlys y Carthaginiaid yn Sbaen.

Yn 209 CC, enillodd Scipio frwydr Baecula yn erbyn Hasdrubal, ac yn 206 CC gorchfygodd y Carthaginiad ym mrwydr Ilipa. Yn 205 CC, etholwyd ef yn gonswl. Erbyn hyn, roedd Hannibal wedi ei gyfyngu i dde yr Eidal. Yn 204 CC hwyliodd Scipio a'i fyddin i Ogledd Affrica, a glanio ger Utica. Gorfododd hyn Hannibal i ddychweld o'r Eidal i amddiffyn Carthago. Ym mrwydr Zama ar 19 Hydref, 202 CC, gorchfygwyd Hannibal gan Scipio, brwydr a ddaeth a'r rhyfel i ben.

Gweler hefyd
 Cornelii Scipiones, teulu patriarchaidd Scipio

Genedigaethau 236 CC
Marwolaethau 183 CC
Milwyr Gweriniaeth Rhufain
Pobl o Rufain
Dafydd Glyn Jones

Mae Dafydd Glyn Jones (ganed 1941) yn ysgolhaig a geiriadurwr o Gymro a aned ym mhentref Carmel yn Arfon, Gwynedd. Mae'n arbenigwr ar ryddiaith Cymraeg Canol ac mae ei ddiddordebau eraill yn cynnwys hanesyddiaeth Cymru, Robert Jones, Rhoslan, a bywyd a gwaith Emrys ap Iwan.

Y mae hefyd yn flogiwr ac yn sylwebydd gwleidyddol craff. 

Cafodd ei addysg yn Ysgol Gynradd Carmel ac Ysgol Dyffryn Nantlle, Pen-y-groes. Astudiodd yng Ngholeg Prifysgol Gogledd Cymru, Bangor, ac yng Ngholeg Linacre, Rhydychen.

Treuliodd gyfnod hir fel darlithydd ac wedyn Uwch-ddarlithydd yn yr Iaith Gymraeg a Llenyddiaeth Gymraeg ym Mhrifysgol Cymru, Bangor. Gyda'i gyd-olygydd Bruce Griffiths, golygodd Geiriadur yr Academi. Ymddeolodd o'r brifysgol yn 2000.

Yn 2010 sefydlodd gwmni cyhoeddi Dalen Newydd sy'n cyhoeddi cyfuniad o glasuron allan-o-brint a gweithiau newydd.

Llyfryddiaeth
Mae Dafydd Glyn Jones yn awdur nifer o erthyglau ar bynciau'n ymwneud â llên a hanesyddiaeth Cymru, e.e.
Drych yr Amseroedd (1987)
 Y Bedwaredd Gainc (1988)
Gwlad y Brutiau (1990)
Cyfrinach Ynys Brydain (Darlith Flynyddol BBC Cymru, 1992)

Cyhoeddwyd detholiad o'i ysgrifau ar hanesyddiaeth Cymru yn,
Agoriad yr Oes (Y Lolfa, 2001). ISBN 0-86243-603-6

Dolenni allanol
Blog personol

Academyddion Cymreig
Cenedlaetholdeb Cymreig
Cymry'r 20fed ganrif
Cymry'r 21ain ganrif
Genedigaethau 1941
Geiriadurwyr Cymraeg
Llenorion Cymraeg
Pobl o Arfon
Ysgolheigion Cymraeg
Pobl addysgwyd yn Ysgol Dyffryn Nantlle
Carmel, Sir y Fflint

Am leoedd eraill o'r un enw, gweler Carmel (gwahaniaethau).

Pentref bychan yng nghymuned Chwitffordd, Sir y Fflint, Cymru,
yw Carmel (). Saif tua milltir i'r gorllewin o Dreffynnon ar briffordd yr A5026, gyda Chwitffordd i'r gogledd-orllewin a Pantasaph i'r de.

Mae enw'r pentref yn tarddu o'r enw Beiblaidd Mynydd Carmel (gweler hefyd Carmel).

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Cyfeiriadau 

Chwitffordd
Enwau lleoedd yng Nghymru o darddiad Beiblaidd
Pentrefi Sir y Fflint
Chwitffordd

Am enghreiftiau eraill o'r ffurf Saesneg ar yr enw, gweler Whitford.

Pentref bychan, cymuned a phlwyf eglwysig yn Sir y Fflint, Cymru, yw Chwitffordd () (Saesneg: Whitford). Mae'n gorwedd tua 4 milltir i'r gorllewin o Dreffynnon a 2 filltir i'r de o Fostyn.

Daw'r enw Cymraeg o'r enw Saesneg Whitford (naill ai "Rhyd Lydan" neu "Rhyd Wen"). Cofnodir y ffurf Widford yn Llyfr Dydd y Farn (1086) ac ymddengys fod y pentref wedi ei sefydlu gan yr Eingl-Sacsoniaid pan fu'r rhan yma o Gymru ym meddiant teyrnas Mersia. Ond adenillwyd y tir gan y Cymry a chafwyd y Cymreigiad Chwitffordd. Cofnodir yr enghraifft gynharaf o'r ffurf Gymraeg mewn dogfen sy'n dyddio i 1284.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  a'r Aelod Seneddol yw .

Hanes
Ganwyd yr hynafiaethydd a naturiaethwr enwog Thomas Pennant ym mhlasdy Downing, ger y pentref, yn 1726. Ysgrifennodd Pennant gyfrol ar hanes a hynafiaethau Chwitffordd a'r cylch.

Pennant oedd un o'r awduron cyntaf i roi disgrifiad llawn o garreg Maen Achwyfan a'i groes Geltaidd gynnar, sy'n gorwedd tua milltir i'r gorllewin o Chwitffordd, ar y ffordd i Drelogan. Mae'r garreg yn dyddio'n ôl i'r 11g.

Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

Cyfeiriadau

Cymunedau Sir y Fflint
 
Lleoedd yng Nghymru ag enwau o darddiad Saesneg
Pentrefi Sir y Fflint
109

1g - 2g - 3g
50au 60au 70au 80au 90au - 100au - 110au 120au 130au 140au 150au
104 105 106 107 108 - 109 - 110 111 112 113 114

Digwyddiadau 
 Pliny yr Ieuengaf yn legad Bithynia.

Genedigaethau

Marwolaethau 

109
Led Zeppelin

Grŵp roc o Loegr oedd Led Zeppelin.  Ffurfiwyd y band ym mis Medi, 1968. Yr aelodau oedd Jimmy Page, Robert Plant, John Paul Jones a John Bonham.

Daeth y band i ben yn dilyn marwolaeth Bonham yn 1980, ond mae eu cerddoriaeth wedi parhau'n boblogaidd ers hynny.

Chwaraeodd y grŵp yn hen Neuadd y Brenin, Aberystwyth yn yr 1970au.

Discograffiaeth

Bandiau metel trwm
Bandiau roc caled
Bandiau Seisnig
Sefydliadau 1968
Bon Jovi

Band roc caled ydy Bon Jovi sy'n hannu o Sayreville, New Jersey. Enwir y band ar ôl y prif ganwr, Jon Bon Jovi, daeth y band yn enwog yn ystod eu llwyddiant yn hwyr yn yr 1980au. Maent wedi cario ymlaen i fod yn un o'r bandiau roc mwyaf llwyddiannus yn yr 1990au a'r 2000au, gan werthu dros 120 miliwn o albymau o amgylch y byd.

Cyfeiriadau

Dolen allanol
 

Bandiau Americanaidd
Bandiau roc caled
Sefydliadau 1983
108

1g - 2g - 3g
50au 60au 70au 80au 90au - 100au - 110au 120au 130au 140au 150au
103 104 105 106 107 - 108 - 109 110 111 112 113

Digwyddiadau 
 M. Atilius Metilius Bradua yn gonswl
 Tacitus yn ysgrifennu ei "Hanes", am y cyfnod 69 hyd 96 OC.

Genedigaethau

Marwolaethau 

108
The Moody Blues

Band roc o Birmingham, Lloegr, ydy The Moody Blues. Perfformiodd y ddau aelod a sefydlodd y band, Michael Pinder a Ray Thomas, gerddoriaeth tebyg i rhythm a blues i ddechrau, yn Birmingham yn 1964 ynghyd â Graeme Edge ac eraill, ymunwyd hwy'n ddiweddarach gan John Lodge a Justin Hayward ac fel y sbrydolwyd hwy, datblygont i chwarae roc steil blaengar (Saesneg: Progressive Rock neu Prog Rock). Ymysg eu datblygiadau newydd oedd y cyfuniad o gerddoriaeth clasurol, yn fwyaf nodweddiadol yn eu halbwm  semenaidd Days of Future Passed yn 1967.

Mae'r band wedi rhyddhau sawl albwm sydd wedi bod yn hit ym Mhrydain, yr Unol Daleithiau ac ar draws y byd, gan wylio nifer o gerddorion eraill yn mynd a dod, maent yn dal i fod yn gweithio hyd heddiw (2007), ac mae dyddiadau taith wedi cael eu datgan ar gyfer gogledd-ddwyrain America.

Albymau 
 1965: The Magnificent Moodies
 1967: Days of Future Passed
 1968: In Search of the Lost Chord
 1969: On the Threshold of a Dream
 1969: To Our Children's Children's Children
 1970: A Question of Balance
 1971: Every Good Boy Deserves Favour
 1972: Seventh Sojourn
 1978: Octave
 1981: Long Distance Voyager
 1983: The Present
 1986: The Other Side of Life
 1988: Sur La Mer
 1991: Keys of the Kingdom
 1999: Strange Times
 2003: December

Bandiau Seisnig
107

1g - 2g - 3g
50au 60au 70au 80au 90au - 100au - 110au 120au 130au 140au 150au
102 103 104 105 106 - 107 - 108 109 110 111 112

Digwyddiadau 
 Yr ymerawdwr Trajan yn rhannu Pannonia yn ddau ran, rywbryd rhwng 102 a'r flwyddyn yma.
 Llysgennad o India yn cael ei dderbyn gan Trajan.

Genedigaethau

Marwolaethau 
 Ignatius o Antioch, esgob a diwinydd (merthyrwyd yn Rhufain)
 Titus, disgybl Paul (dyddiad traddodiadol)

107