alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
Gwilym Rhyfel

Roedd Gwilym Rhyfel neu Gwilym Ryfel (fl. 1170au), yn fardd llys a ganai yng Ngwynedd a Phowys yn hanner olaf y 12g.

Bywgraffiad
Ychydig a wyddys am fywyd y bardd ar wahân i'r hyn y gellir casglu o'i cerddi. Canai i noddwyr yng Ngwynedd Uwch Conwy ond ceir cyfeiriad at Degeingl hefyd sy'n awgrymu cysylltiad posibl â'r rhan honno o'r Berfeddwlad. Canodd ei gyd-fardd Gruffudd ap Gwrgenau farwnad iddo sy'n dangos ei fod yn frodor o Bowys a'i fod wedi marw mewn brwydr ymhell o'i fro enedigol. Mae hynny yn ei dro yn ategu'r awgrym yn enw'r bardd mai bardd-ryfelwr ydoedd, fel Dafydd Benfras a rhai eraill o'r Gogynfeirdd. Cyfeirir ato gyda pharch gan Iorwerth Beli (14g) fel un o brif feirdd y traddodiad, gyda Cynddelw Brydydd Mawr, Llywarch ap Llywelyn ("Prydydd y Moch") a Dafydd Benfras.

Cerddi
Dim ond pedair cerdd o waith y bardd sydd wedi goroesi, sef dwy gyfres o englynion i'r tywysog Dafydd ab Owain Gwynedd, ynghyd â dau englyn i farch a ddyfynnir yng Ngramadeg Einion Offeiriad (14g) fel enghraifft o'i waith.

Roedd Dafydd ab Owain yn fab hynaf Owain Gwynedd trwy ei gyfnither Cristin. Mae un o'r cerddi iddo yn gerdd dadolwch (cerdd sy'n erfyn am gymod) ac ymddengys fod y bardd wedi digio'i noddwr. Mae'r ail yn gyfres o dri englyn unodl union a ganwyd, mae'n debyg, tua 1174-1175 yn y flwyddyn brin pan ymestynnai awdurdod Dafydd dros y rhan fwyaf o Wynedd.

Ac eithrio'r ddau englyn yng Ngramadeg Einion Offeiriad, cedwir y testunau yn Llawysgrif Hendregadredd.

Llyfryddiaeth
J. E. Caerwyn Williams (gol.), 'Gwaith Gwilym Rhyfel', yn Gwaith Dafydd Benfras ac eraill o feirdd hanner cyntaf y drydedd ganrif ar ddeg (Gwasg Prifysgol Cymru, Caerdydd, 1995). 'Cyfres Beirdd y Tywysogion', cyfrol VI.

Cyfeiriadau

Beirdd y Tywysogion
Beirdd Cymraeg
Llenorion Cymreig y 12fed ganrif
Teyrnas Gwynedd
Teyrnas Powys
Bwlch Llanberis

Bwlch Llanberis neu Nant Peris yw'r hafn rhwng Llanberis a Pen-y-pass yn Eryri. Mae afon Nant Peris neu "Afon Nant Peris" yn llifo i lawr yr hafn, ond fel yn Nant Ffrancon crewyd y dyffryn gan rewlif yn Oes yr Iâ yn hytrach na chan yr afon. Mae'r briffordd A4086 hefyd yn mynd ar hyd y bwlch.

Ar ochr ddwyreiniol Bwlch Llanberis mae llethrau'r Glyderau, ac ar yr ochr orllewinol mae mynyddoedd yr Wyddfa. Saif pentref Nant Peris yn rhan isaf y bwlch. Mae'n ardal boblogaidd iawn gyda dringwyr, yn arbennig Dinas y Gromlech, Carreg Wastad, Clogwyn y Grochan,  Craig Ddu a Dinas Mot.

Cerrig siglo
Cynigwyd gwobr gan Gymdeithas Parc Eryri i ddod o hyd i'r "fandaliaid" a symudodd crogfaen o'r enw 'Carreg y Dreiglwyd' o'i le ym Mwlch Llanberis yn 1980. Yn ôl Cymdeithas Parc Eryri: “Safai'r garreg siglo hon ym Mhen Bwlch, Llanberis, ac roedd hi'n pwyso rhwng 15 ac 20 tunnell. Byddai teithwyr lleol yn chwilio amdani wrth agosáu at Ben Gorffwysfa (Pen y Pas) ac yn rhyfeddu ei bod hi'n gorffwys mewn lle mor ansicr. Ar adegau o wynt cryf, yn ôl rhai, byddai'r garreg yn siglo...Os edrychir ar hen luniau o Fwlch Llanberis gwelir amryw o'r cerrig siglo hyn yn britho'r llethrau...Ond erbyn hyn nid oes llawer yn sefyll yn eu safleoedd gwreiddiol ac yn awr mae'r amlycaf ohonynt wedi ei symud yn ddianghenrhaid... Dywed yr hen stori mai arwydd fyddai cwymp y graig o lwyr oruchafiaeth Lloegr dros Gymru”

Gweler hefyd
Canthrig Bwt

Cyfeiriadau

Llanberis
Eryri
Llanberis
Dadolwch

Dadolwch yw'r term barddol Cymraeg Canol am gerdd sy'n erfyn am gymod rhwng y bardd a'i noddwr. Y rheswm arferol yw fod y noddwr wedi digio wrth y bardd am ryw reswm neu'i gilydd.

Cyfyngir y term bron yn gyfangwbl i waith Beirdd y Tywysogion, lle ceir chwe gyfres o englynion a dwy awdl a ddisgrifir yn y testunau fel dadolwch. Ceir ambell gerdd arall nas gelwir yn ddadolwch ond sy'n gyffelyb.

Gan amlaf, y mae'n amlwg fod y bardd wedi tramgwyddo naill ai trwy ddweud rhywbeth neu drwy fod i ffwrdd o lys y noddwr, efallai'n canu i noddwr arall. Er bod lle i gredu fod rhai o'r cerddi dadolwch yn ddiffuant, ceir awgrym hefyd fod naws ddefodol iddynt. Roedd y beirdd llys yn bobl o bwys yn y gymdeithas - rhai ohonynt yn uchelwyr neu swyddogion llys - ac nid yw'r dadolwch yn golygu fod y beirdd yn "is" na'u noddwyr fel y cyfryw. Roedd y berthynas rhwng y bardd a'i noddwr yn un gymhleth ac mae'r dadolwch yn tasgu goleuni arni. Medrai'r noddwr ymatal ei nawdd ond medrai'r bardd ei ddychanu: bygwth difrifol mewn cymdeithas arwrol.

Ymddengys fod gwreiddiau'r genre yn hen. Ceir enghraifft o gerdd ddadolwch yng ngwaith Taliesin yn y 6g (er nad yw'n cael ei galw'n ddadolwch). Yn ogystal ceir canu cyffelyb yn Iwerddon yn yr Oesoedd Canol.

Mae'r beirdd a ganodd gerddi dadolwch yn cynnwys Gwilym Rhyfel (i Ddafydd ab Owain Gwynedd), Cynddelw Brydydd Mawr (i'r Arglwydd Rhys) a Dafydd Benfras i Lywelyn Fawr).

Llyfryddiaeth 
Morfydd E. Owen, 'Noddwyr a beirdd', yn, Beirdd a Thywysogion (Gwasg Prifysgol Cymru, 1996).

Termau llenyddol
Beirdd y Tywysogion
Y Traddodiad Barddol
Nantperis

Pentref bychan yng nghymuned Llanberis, Gwynedd, Cymru, yw Nantperis  (). Saif yn Eryri yn nyffryn "Nant Peris", ychydig i'r de-ddwyrain o Lyn Peris a phentref Llanberis. Mae Bwlch Llanberis yn arwain ymlaen i'r de-ddwyrain o'r pentref.

Cysegrwyd yr eglwys i Sant Peris; hwn yw'r sefydliad gwreiddiol yn hytrach na Llanberis. Heb fod ymhell o'r eglwys mae Ffynnon Peris. Yn ôl traddodiad roedd dau frithyll yn arfer byw yn y ffynnon, ac os byddai'r sawl fyddai'n ymweld â'r ffynnon i geisio iachad yn gweld y brithyll, byddai ei gais yn llwyddiannus.

Mae'r pentref yn ganolfan boblogaidd gan ddringwyr, ac mae maes gwersylla yno; ceir hefyd un dafarn, Y Vaynol Arms. Gellir parcio yma a chymeryd bws "Sherpa'r Wyddfa" i Ben-y-pas ar gyfer dringo'r Wyddfa.

Mae "Nant Peris" neu "Afon Nant Peris" hefyd yn enw ar yr afon sy'n llifo i lawr Bwlch Llanberis a heibio'r pentref; a defnyddir "Nant Peris" fel enw arall ar Fwlch Llanberis ei hun hefyd.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Enwogion
Ganed y llenor William John Davies (Gwilym Peris) yn y Nant yn 1888. Symudodd i fyw yng Nghaernarfon ond roedd ei wreiddiau yn Nant Peris a defyddiai'r enw barddol Gwilym Peris.

Claddwyd y darlledwr Huw Wheldon yn y fynwent.

Dyfodiad yr haul
Mae gan drigolion Nant Peris wrth droed y Wyddfa un diwrnod arbennig yn y flwyddyn pan fo pawb yn edrych ymlaen at weld yr haul. Y dyddiad pwysig hwnnw yw Ionawr 13. Am chwe wythnos hir cyn y 13, nid yw pelydrau’r haul yn cyffwrdd â’r pentref. Y rheswm am hyn yw fod y Grib Goch a’r Wyddfa yn rhwystro iddo wenu arnom. Byddwn yn edrych yn hiraethus iawn arno’n dod i lawr yn araf o ris i ris ar lethrau’r Elidir, Y Garn a’r Glyder. Daw heibio’r Ceunant a’r Fron i lawr at Ty Isaf; ond cyn cyffwrdd â’r pentref mae’n troi yn ei ôl a dringo i gopaon Y Garn a’r Glyder ac ô’r golwg. Pob blwyddyn ar y 13 o Ionawr gwelwn yr haul yn agosáu fel pob diwrnod gaeafol clir arall, ond y tro yma nid yw’n troi’n ôl o Ty Isaf. ... mae’n cario ymlaen ac yn tywynnu ar groes fach ar dŵr yr eglwys ... dim ond am ryw ddau funud cyn cychwyn yn ôl ar ei hynt i gopaon y mynyddoedd uchel. Er mai ond prin ddau funud yr arhosa’r haul ar dŵr Eglwys hynafol Sant Peris, mae’n ddiwrnod pwysig iawn o Ionawr yn rhoi gobaith fod dyddiau heulog hir yr haf yn agosau a thywyllwch duaf y gaeaf wedi mynd – ninnau fel paganiaid Affrica yn llawenhau a gorfeleddu ... a bron yn addoli’r haul.

Gweler hefyd
Canthrig Bwt

Cyfeiriadau

Llanberis
Pentrefi Gwynedd
Pentrefi Eryri
Luciano Pavarotti

Canwr opera Eidalaidd oedd Luciano Pavarotti (12 Hydref 1935 – 6 Medi 2007).

Ganed Luciano Pavarotti ar gyrion Modena yng ngogledd yr Eidal. Roedd y teulu yn dlawd, ond roedd ei dad yn ganwr dawnus ac yn berchen recordiau o ganu tenoriaid megis Beniamino Gigli, Giovanni Martinelli, Tito Schipa a Enrico Caruso. Bu'n canu yng nghôr yr eglwys leol, ac yn 1954 dechreuodd gymeryd gwersi cerddorol. Yn 1955 roedd yn aelod o gôr lleol o Modena a ddaeth i gystadlu yn Eisteddfod Ryngwladol Llangollen. Enillodd y côr, a rhoddodd hyn ysgogiad iddo droi yn ganwr proffesiynol. Rhoddodd ei berfformiad opera cyntaf ar 29 Ebrill 1961 fel Rodolfo yn La bohème, yn Reggio Emilia.

Aeth ymlaen i ddod yn un o ganwyr mwyaf adnabyddus y byd. Daeth yn enwog ymhell tu hwnt i fyd opera, yn enwedig wedi Cwpan y Byd Pêl-droed 1990 a gynhaliwyd yn yr Eidal. Pavarotti yn canu aria Giacomo Puccini, "Nessun Dorma" o'r opera Turandot oedd thema'r gystadleuaeth, a chynhaliodd gyngerdd "Y Tri Tenor" yn Rhufain gyda Plácido Domingo a José Carreras.

Cantorion Eidalaidd
Cantorion opera Eidalaidd
Genedigaethau 1935
Marwolaethau 2007
Pobl fu farw o ganser y pancreas
Pobl o Modena
Pabi coch

Pabi gwyllt â blodau coch llachar yw'r Pabi Coch (Lladin: Papaver rhoeas). Fe'i cysylltir ag amaeth ers sawl mileniwm, ac mae'n chwynnyn nodweddiadol mewn caeau ŷd. Mae'n unflwydd, gyda'r blodau'n ymddangos yn hwyr yn y gwanwyn fel arfer.

Tyf un blodyn ar bob corsen fain, flewog. Mae pedwar petal ganddo, gyda smotyn du tua gwaelod pob un fel arfer.

Yn ogystal â bod yn chwynnyn cyffredin, fe'i tyfir yn fwriadol am ei hadau, a defnyddir wrth pobi ac i ychwanegu blas. Mae'r blodau yn fwytadwy yn ogystal, a gellir eu defnyddio mewn salad neu i wneud surop neu ddiodydd.

Symbol o waed
Mae'r pabi coch yn symbol goffa ar gyfer y rhai a fu farw mewn rhyfeloedd, a hynny ers adeg y Rhyfel Byd Cyntaf gan eu bod yn tyfu ar gaeau Fflandrys. Fe'u gwisigir yng ngwledydd y Gymanwlad ar Sul y Cofio. Yn Hydref 2016 gwnaeth Ffederasiynau pêl-droed Lloegr a'r Alban gais i FIFA ganiatau i'w chwaraewyr wisgo band-braich gyda llun y pabi arno mewn gêm i'w chynnal ar 11 Tachwedd 2016. Gwrthododd FIFA'r cais hwnnw. Yn 2011 gwnaeth FIFA dro pedol munud olaf gan ganiatáu gwisgo'r band-fraich yn ystod gêm Cymru yn erbyn Norwy.

Fel protest yn erbyn y dull imperialaidd o ddyrchafu'r pabi coch i goffáu Prydeinwyr yn unig, yn y 1980au dechreuodd rai wisgo pabi gwyn yn arwydd o heddwch a choffâd pawb a laddwyd mewn rhyfeloedd.

Oriel

Ffenoleg
Tynnodd Gerallt Pennant y llun hwn  rhwng Bewdley a Stourport ar 20 Mehefin 2010. Mae’n debyg fod llawer o blanhigion wedi blodeuo’n helaeth y flwyddyn honno, diolch i’r tywydd oer i ddechrau, ac yna’r sychder. Fel y dywedodd yr arddwraig Denise Quéré o Landerne, Llydaw: il faut les faire souffrir un peu - mae’n rhaid eu gwneud i ddioddef ychydig i gael llwyth o flodau.

Gweler hefyd
Pabi coch, symbol coffa
Pabi gwyn, symbol heddwch
Pabi Cymreig

Cyfeiriadau

Papaveraceae
Blodau
Rhododendron ponticum

Mae Rhododendron ponticum neu'r Rhododendron Cyffredin yn rywogaeth o'r genws Rhododendron sy'n frodor o dde Ewrop a de-orllewin Asia. Yn Ewrop, fe'i ceir yn Sbaen a gogledd Portiwgal, ac yn ne-ddwyrain Bwlgaria, ac yn Asia mewn ardal eang rhwng Twrci, Libanus a  Georgia ac ardal  Krasnodar yn ne Rwsia.

Mae'n llwyn gweddol o faint, yn tyfu hyd at 5 m. o uchder, weithiau 8 m., gyda blodau porffor. Ceir dau is-rywogaeth:

R. p. ponticum - Bwlgaria hyd Georgia.
R. p. baeticum  Sbaen a Portiwgal.

Cofnoda'r hanesydd Groegaidd Xenophon i filwyr Groegaidd yn Asia Leiaf gael eu gwenwyno gan fêl wedi ei wneud o flodau R. ponticum. Fe'i tyfir yn aml mewn gerddi, weithiau er ei fwyn ei hun ond yn amlach fel stoc ar gyfer rhywogaethau eraill o Rhododendron. Trwy hyn mae wedi datblygu yn broblem mewn rhai rhannau o'r byd tu hwnt i'w gynefin naturiol, er enghraifft Seland Newydd a gorllewin Ucheldiroedd yr Alban, a hefyd yng Nghymru. Fe'i hystyrir yn fygythiad i dyfiant naturiol yn Eryri, lle mae wedi ymledaenu'n fawr mewn rhai ardaloedd, er enghraifft ar y llechweddau o gwmpas Beddgelert.

Ericaceae
Llwyni
Selyf ap Cynan

Roedd Selyf ap Cynan neu Selyf ap Cynan Garwyn (m. tua 615), yn dywysog o'r hen Bowys. Roedd yn fab i'r brenin Cynan Garwyn, gwrthrych un o'r cerddi cynharaf yn yr iaith Gymraeg, sef 'Trawsganu Cynan Garwyn,' gwaith y bardd Taliesin. Ei daid oedd Brochfael Ysgithrog, brenin Powys ganol y 6g. Cyfeirir at Selyf weithiau fel 'Selyf Sarffgadau'. Daeth ei fab, Manwgan ap Selyf, yn frenin Powys.

Yr adeg honno yr oedd ffiniau Powys yn ymestyn i'r dwyrain, dros Glawdd Offa heddiw, ac yn cynnwys rhannau sylweddol o'r Gororau. Cafodd Selyf ei anfon gan ei dad (mae modd darllen rhai ffynonellau i olygu fod Cynan yn farw a'i fab yn teyrnasu) i geisio amddiffyn Powys rhag yr Eingl-Sacsoniaid. Ymunodd Selyf â'i ryfelwyr â llu y Brythoniaid a syrthiodd ym Mrwydr Caer (615 neu 616) (ceir y cofnod yn yr Annales Cambriae) pan ymladdodd yn erbyn Æthelfrith o Northumbria. Dyma'r cysylltiad cyntaf rhwng brenin o  Loegr â Chymry. Mae'n bosibl fod Selyf yn arweinydd lluoedd y Brythoniaid yn y frwydr dyngedfennol honno, a dorrodd y cysylltiad rhwng teyrnasoedd Cymru a'r Hen Ogledd.

Cyfeirir at Arofan fel "bardd Selyf ap Cynan" yn Nhrioedd Ynys Prydain. Mewn triawd arall, mae'n un o 'Dri Aerfeddawg (arweinwyr rhyfel) Ynys Prydain', gyda Urien fab Cynfarch (Urien Rheged) ac Afaon fab Taliesin. Mewn amrywiad ar un o'r Trioedd a geir yn Llyfr Du Caerfyrddin, enwir march Selyf fel Du Hir Derwenydd, sy'n un o 'Dri Thom Edystr Ynys Prydain' (Tri Phynfarch...).

Ceir cyfeiriad ato yn y chwedl Breuddwyd Rhonabwy hefyd, fel un o farchogion Arthur.

Parhaodd bri Selyf hyd yr Oesoedd Canol. Cyfeiria'r bardd Cynddelw Brydydd Mawr at ryfelwyr Powys fel "cenawon Selyf."

Ffynhonnell
Rachel Bromwich (gol.), Trioedd Ynys Prydein (Caerdydd, arg. newydd, 1991)

Cyfeiriadau

Cymry'r 6ed ganrif
Cymry'r 7fed ganrif
Marwolaethau'r 610au
Teyrnoedd Powys
Giacomo Puccini

Cyfansoddwr opera Eidalaidd oedd Giacomo Antonio Domenico Michele Secondo Maria Puccini (22 Rhagfyr 1858 – 29 Tachwedd 1924).  Cafodd ei eni yn Lucca, yr Eidal, yn fab Michele Puccini a'i wraig Albina Magi.  Cafodd ei addysg yn yr ysgol San Michele ac yr ysgol yr eglwys gadeiriol Lucca; Michele Puccini oedd maestro di cappella yr eglwys gadeiriol.

Operau
Le Villi (1884)
Edgar (1889)
Manon Lescaut (1893)
La bohème (1896)
Tosca (1900)
Madama Butterfly (1904)
La fanciulla del West (1910)
La rondine (1917)
Il trittico (1918):
Il tabarro
Suor Angelica
Gianni Schicchi
Turandot (1926)

Cysylltiadau

Cyfansoddwyr Eidalaidd
Genedigaethau 1858
Marwolaethau 1924
Afon Neva

Afon fer yng ngogledd-ddwyrain Rwsia sy'n cysylltu Llyn Ladoga â Gwlff y Ffindir a Môr y Baltig yw Afon Neva (Rwsieg Невá / Neva). Mae'n llifo allan o Lyn Ladoga ger Shlisselburg, gan lifo i'r de-orllewin drwy ddinas St Petersburg. Ei hyd yw 74 km. Mae 28 km ohoni yn gorwedd y tu fewn i ddinas St Petersburg. Ei lled yw 400 i 600m ar gyfartaledd, gyda lled mwyaf o 1200m yn ei haber yn St Petersburg. Ei dyfnder ar gyfartaledd yw 8 i 11m.

Mae'r cyfeirad cyntaf at yr afon yn ddyddio i 1240 a Brwydr Afon Neva, ysgarmes rhwng lluoedd Novgorod a Sweden. Bu'r Novogorodiaid yn fuddugol, ac fe gymerodd Tywysog Aleksandr, oedd yn eu harwain, y llysenw Nevsky ('o'r Neva') o ganlyniad.

Mae'r afon yn chwarae rôl amlwg mewn llawer o weithiau llenyddiaeth Rwsieg. Mae cerdd Pushkin, Medny vsadnik ('Y marchog efydd'), yn digwydd yn ystod llifogydd ar y Neva yn St Petersburg.

Neva
St Petersburg
Einion Wan

Roedd Einion Wan (fl. tua 1210 - 1245) yn un o Feirdd y Tywysogion a gysylltir â theyrnasoedd Gwynedd a Phowys yn ail chwarter y 13g.

Bywgraffiad
Ni wyddys dim am fywyd y bardd ac eithrio'r hyn y gellir ei gasglu o dystiolaeth y chwe cherdd ganddo sydd wedi goroesi. Mewn canlyniad y cwbl y medrem ddweud â sicrwydd yw ei fod wedi canu i Lywelyn Fawr a'i feibion Dafydd a Gruffudd yng Ngwynedd tua diwedd ei deyrnasiad ac i'r tywysog Madog ap Gruffudd Maelor o Bowys tua'r un adeg. Gan fod cyfran sylweddol o'i waith ar goll ni ellir dweud yn bendant ei fod yn frodor o un o'r teyrnasoedd hynny, er bod hynny'n ymddangos yn dra thebygol. Ar un adeg ceisiai rhai ysgolheigion uniaethu Einion Wan a'i gyfoeswr Einion ap Gwgon, ond ni dderbynnir hynny bellach. Dichon fod yr epithet (g)wan yn cyfeirio at eiddilwch ei gorff.

Cerddi
Chwech o gerddi gan Einion Wan sydd wedi goroesi, a cheir y testunau cynharaf yn Llawysgrif Hendregadredd a Llyfr Coch Hergest. Canodd gerdd o fawl ar ffurf cadwyn o englynion i Lywelyn Fawr, sydd efallai i'w ddyddio i'r cyfnod cyn 1215-1218. Ceir cerddi mawl i Ddafydd ap Llywelyn a'i frawd Gruffudd yn ogystal. Mae'r gerdd i Ddafydd yn enghraifft o gerdd dadolwch, sy'n ceisio cymod rhwng y bardd a'i noddwr. Ym Mhowys, canodd gerdd o foliant i'r tywysog Madog ap Gruffudd, un o ddeiliaid mwyaf ffyddlon Llywelyn Fawr.

Cedwir dwy farwnad nodedig o waith y bardd. Mae un ohonynt yn farwnad i Fadog ap Gruffudd a'r llall yn farnwad i Lywelyn Fawr ei hun. Mae marwnad Llywelyn ar ffurf cadwyn o englynion, ac ar sail hynny mae modd awgrymu iddi gael ei ganu o flaen gosgordd y tywysog, efallai yn ei brif lys yn Aberffraw gan fod pwyslais yn y canu ar gysylltiadau Llywelyn â Môn a'r golled i wŷr yr ynys ar ôl Llywelyn. Dyma un o'r englynion:

Iorferth esillydd! Arfogion——ei hil!
Hael gynnil gynrheinion!
Gwae ni, Wynedd orchorddion,
Gweled llawr ar llyw mawr Môn.

Llyfryddiaeth
Peredur I. Lynch (gol.), 'Gwaith Einion Wan', yn Gwaith Dafydd Benfras ac eraill o feirdd hanner cyntaf y drydedd ganrif ar ddeg (Gwasg Prifysgol Cymru, Caerdydd, 1995). 'Cyfres Beirdd y Tywysogion', cyfrol VI.

Cyfeiriadau

Beirdd y Tywysogion
Beirdd Cymraeg
Llenorion Cymreig y 13eg ganrif
Marwolaethau'r 1250au
Teyrnas Gwynedd
Teyrnas Powys
Dogfeiling

Roedd Dogfeiling yn deyrnas fechan yng ngogledd-ddwyrain Cymru yn yr Oesoedd Canol Cynnar, a fu yn ddiweddarach yn un o ddau gwmwd a ffurfiai cantref Dyffryn Clwyd.

Yn ôl traddodiad, ffurfiwyd teyrnas Dogfeiling gan Ddogfael, un o feibion Cunedda, brenin teyrnas Gwynedd. Bodolodd teyrnas Dogfeiling, a oedd yn fwy sylweddol na'r cwmwd diweddarach gyda thiriogaeth tua'r un maint â chantref Dyffryn Clwyd, o 445 tua o gwmpas y flwyddyn 700 pan gafodd ei hymgorffori yng Ngwynedd fel rhan o Wynedd Is Conwy (Y Berfeddwlad). Er nad yn fawr nid oedd yn ddibwys, ac ymddengys iddi fedru cystadlu â theyrnas Powys, i'r de-ddwyrain, yn y 7g.
 
Yn yr Oesoedd Canol, Dogfeiling oedd y pwysicaf o ddau gwmwd Dyffryn Clwyd ac un o'r cyfoethocaf ei dir yn y gogledd. Ei chanolfan oedd Rhuthun. Roedd llawer o dir y cwmwd yn perthyn i esgobaeth Bangor.

Teyrnasoedd Cymru
Cymydau Cymru
Gorsaf reilffordd Aberffrwd

Saif gorsaf reilffordd Aberffrwd wrth ymyl pentrefan Aber-ffrwd, Ceredigion, Cymru. Mae hi'n gwasanaethu'r pentref gyda thrênau i Lanbadarn Fawr, Pontarfynach ac Aberystwyth. Mae'r orsaf hon yn gyfryngol ar y Rheilffordd Dyffryn Rheidol ac mae hi'n fan pasio i'r trênau ar y rheilffordd un llinell.  Mae tŵr dŵr yn yr orsaf hon lle y gall y locomotifau ager yn ail-lenwi cyn iddynt daclo'r ffordd fynyddig i Bontarfynach.

Fel mesur cynilo, diddymodd British Rail y llinell osgoi rhai o flynyddoedd cyn iddynt ei chau hi, ac anghytbwysodd hyn yr amserlen felly ailosodwyd hi ar ôl preifateiddiad y llinell.  Gellir dod o hyd llinell osgoi arall yng ngorsaf Capel Bangor.

Dolenni allanol
Locomotif rhif 7 (Owain Glyndŵr) yn casglu dŵr yng ngorsaf Aberffrwd yn nyddiau BR.
 Rheilffordd Dyffryn Rheidol

Aberffrwd
Rheilffordd Dyffryn Rheidol
Aber-ffrwd, Ceredigion

Am y pentrefan o'r un enw yn Sir Fynwy, gweler Aber-ffrwd, Sir Fynwy.

Pentrefan yng nghymuned, Melindwr, Ceredigion, Cymru, yw Aber-ffrwd neu Aberffrwd (). Saif ar ochr ddeheuol Afon Rheidol, tua 6.5 milltir (10 km) i'r dwyrain o Aberystwyth. 

Mae gorsaf reilffordd gan y pentref ar y rheilffordd gul sy'n cael ei rhedeg gan Reilffordd Dyffryn Rheidol.

Cyfeiriadau

Melindwr
Pentrefi Ceredigion
Chhattisgarhi

Chnattisgarhi yw iaith frodorol talaith Chhattisgarh (Hindi छत्तीसगढ़), y dalaith ddiweddaraf yn system ffederal India, sy'n gorwedd yng nghanolbarth y wlad.

Mae Chhattisgarhi yn iaith Indo-Ariaidd sy'n perthyn i uwch-deulu'r ieithoedd Indo-Iranaidd yn yr ieithoedd Indo-Ewropeaidd.

Chhattisgarh
Ieithoedd India
Ieithoedd Indo-Ariaidd
Cyfunrywioldeb

Gall cyfunrywioldeb gyfeirio at ymddygiad neu atyniad rhywiol rhwng pobl o'r un ryw, neu at gyfeiriadedd rhywiol. Yn achos cyfeiriadedd, mae'n disgrifio atyniad rhywiol a rhamantus parhaus tuag at rai o'r un ryw, ond nid yn angenrheidiol ymddygiad rhywiol. Cyferbynnir gyfunrywioldeb â heterorywioldeb, deurywioldeb ac anrhywioldeb.

Mae ymddygiad cyfunrywiol i'w gael ymhlith nifer o anifeiliaid ar wahân i fodau dynol, yn enwedig ymhysg anifeiliaid cymdeithasol.

Terminoleg a geirdarddiad 
Bathiad diweddar wedi'i seilio ar y gair Saesneg homosexuality (o'r Roeg hom (yr un peth) a'r Lladin sex (rhyw) yw "cyfunrywioldeb". Yn yr un modd ceir "anghyfunrywioldeb" i ddisgrifio pen arall y sbectrwm cyfeiriadedd rhywiol, er bod y term "heterorywioldeb" yn fwy cyffredin. Term Cymraeg llawer hŷn yw gwrywgydiaeth a chafodd ei ddefnyddio gan yr Esgob William Morgan ym Meibl Cymraeg 1588. Er y rhan "gwryw" o'r gair, mewn nifer o gyd-destunau mae'n cyfeirio at weithredoedd a serchiadau rhywiol rhwng menywod yn ogystal â dynion. Mae nifer yn ffafrio cyfunrywioldeb fel term Cymraeg mwy modern, tra bo eraill yn cysylltu'r fath air ag hen agweddau meddygol tuag at gyfunrywioldeb fel afiechyd meddwl. "Hoyw" yw'r term poblogaidd, anffurfiol i gyfeirio at gyfunrywioldeb, yn enwedig cyfunrywioldeb rhwng dynion, er ei fod yn gamgyfieithad o'r gair Saesneg gay: tan yn ddiweddar bu'r gair yn gyfystyr â "sionc" neu "bywiog". Mae'r term "lesbiaidd" pob amser yn dynodi cyfunrywioldeb rhwng menywod. Termau mantell yw LHD (lesbiaidd, hoyw a deurywiol) a LHDT (lesbiaidd, hoyw, deurywiol a thrawsryweddol). Mae'r gair queer, oedd yn arfer cael ei ystyried yn sarhaus, wedi cael ei adfer gan bobl LHDT yn negawdau diweddar fel term positif.

Gweler hefyd 
 Rhestr pobl hoyw, lesbiaidd neu ddeurywiol
 Balchder hoyw

Cyfeiriadau

Dolenni allanol 
  Answers to Your Questions About Sexual Orientation and Homosexuality, Yr Asiantaeth Seicoleg Americanaidd

 
Cyfeiriadedd rhywiol
LHDT
Sindhi

Sindhi yw'r iaith frodorol a siaredir yn rhanbarth Sindh yn ne-ddwyrain Pacistan, i'r dwyrain o afon Indus, a rhan o ogledd-orllewin talaith Gujarat yn India.

Mae Sindhi yn iaith Indo-Ariaidd sy'n perthyn i uwch-deulu'r ieithoedd Indo-Iranaidd yn yr ieithoedd Indo-Ewropeaidd.

Ieithoedd India
Ieithoedd Indo-Ariaidd
Ieithoedd Pacistan
Marathi

Marathi yw iaith swyddogol talaith Maharashtra yng ngorllewin canolbarth India.

Mae Marathi yn iaith Indo-Ariaidd sy'n perthyn i uwch-deulu'r ieithoedd Indo-Iranaidd yn yr ieithoedd Indo-Ewropeaidd.

Ieithoedd India
Ieithoedd Indo-Ariaidd
Maharashtra
Rajasthani

Rajasthani yw iaith swyddogol talaith Rajasthan yng ngogledd-orllewin India, ar y ffin â Phacistan.

Mae Rakasthani yn iaith Indo-Ariaidd sy'n perthyn i uwch-deulu'r ieithoedd Indo-Iranaidd yn yr ieithoedd Indo-Ewropeaidd.

Ieithoedd India
Ieithoedd Indo-Ariaidd
Rajasthan
Byron Stevenson

Chwaraewr pêl-droed Cymreig oedd William Byron Stevenson (7 Medi 1956 – 6 Medi 2007).

Dolennau allanol
 Byron Stevenson ar Sporting-Heroes.net

Genedigaethau 1956
Marwolaethau 2007
Pêl-droedwyr Cymreig
Pobl o Sir Gaerfyrddin
Tal y Fan

Tal y Fan neu Tal-y-fan yw'r copa mwyaf gogleddol o'r Carneddau, wedi ei wahanu oddi wrth Drum gan Fwlch y Ddeufaen. Saif ychydig i'r de o Benmaenmawr ac ar ffin y gymuned honno ar yr arfordir ac i'r gorllewin o rannau isaf Dyffryn Conwy. Foel Lwyd yw'r copa fymryn yn is i'r gorllewin o'r prif gopa. Rhwng Tal y Fan a'r bryniau îs ger Penmaenmawr ceir rhosdir corslyd eang gyda afon Gyrrach, sy'n tarddu ar Tal y Fan, yn rhedeg drosto.

Ceir nifer o olion cynhanesyddol ar ei lethrau isaf, yn arbennig o gwmpas Bwlch y Ddeufaen, lle roedd y ffordd Rufeinig yn dilyn llwybr ffordd lawer hŷn, o Oes yr Efydd. Yn eu plith y mae cromlech Maen y Bardd, ar lethrau deheuol Tal y Fan.

Islaw llethrau dwyreiniol Tal y Fan ceir eglwys hynafol Llangelynin ("yr Hen Eglwys" ar lafar).

Gellir dringo Tal y Fan o sawl cyfeiriad. Y llwybr hawsaf yw hwnnw sy'n cychwyn o ben y lôn ym Mwlch y Ddeufaen. Gellir cyrraedd y copa o gyfeiriad Bwlch Sychnant, eglwys Llangelynin, Rowen, Penmaenmawr neu Lanfairfechan yn ogystal.

Mae llethrau gogleddol Tal y Fan a'r rhosdir uchel rhyngddo a bryniau Penmaenmawr yn lle da i weld merlod mynydd Cymreig.

Caerhun
Mynyddoedd a bryniau Conwy
Mynyddoedd a bryniau Eryri
Penmaenmawr
17eg ganrif yng Nghymru

Roedd yr ail ganrif ar byntheg yng Nghymru yn gyfnod a ddominyddwyd gan dwf Protestaniaeth a'i henwadau a'r ymrafael am rym gwladol rhwng y frenhiniaeth a'r senedd yn Lloegr.

Cronoleg
 1610au: Piwritaniaeth yn dechrau ennill tir, ar draul Anglicaniaeth
 1617-1630 : William Vaughan yn ceisio sefydlu Cambriol, gwladfa Gymreig yn Newfoundland
 1620 : Mae'r llong Mayflower yn hwylio i'r Amerig; ymhlith y Tadau Pererin, mae pump o Gymry
 1621 : John Davies yn cyhoeddi Antiquae Linguae Britannicae Rudimenta
 1630 : Cyhoeddi Y Beibl Bach gan yr esgob Richard Parry a'r Dr John Davies o Fallwyd.
 1632 : John Davies yn cyhoeddi ei ramadeg Cymraeg-Lladin yr Antiquae Linguae Britannicae Dictionarum Duplex
 1639 : Yr eglwys ymneilltuol gyntaf yn cael ei sefydlu yn Llanfaches
 1641 : Dechrau Rhyfel Cartref Lloegr, fydd yn para hyd 1660
 1644 : Y brenin Siarl I o Loegr yn caslgu milwyr yng Nghymru
 1648 : Cipio Castell Penfro gan luoedd y Senedd; diwedd y rhyfel cartref cyntaf; yr ail ryfel yn dechrau; Brwydr San Ffagan; Cromwell yng Nghymru
 1649 : Dienyddio'r brenin Siarl I; arglwyddiaeth Oliver Cromwell
 1650-1653 : Deddf Taenu'r Efengyl yng Nghymru

 1653 : Llyfr y Tri Aderyn gan Morgan Llwyd o Wynedd
 1660-1685 : Teyrnasiad Siarl II o Loegr, y cyntaf o frenhinllin Stuart; adfer Cyngor Cymru
 1662-1662 : Erlid gweinidogion Piwritanaidd
 1670 : Amcangyfrifir fod 370,000 o bobl yn byw yng Nghymru
 1673 : Y Test and Corporation Act (yn ddeddf hyd 1828) yn gorfodi swyddogion o bob math i dyngu llw o ffydlondeb i Eglwys Loegr
 1674 : Sefydlu'r Ymddiredolaeth Gymreig gan Thomas Gouge yn arwain at agor 87 'ysgolion elusennol' erbyn y flwyddyn ganlynol
 1678 : Y Cynllwyn Pabaidd
 1681 : Gorffen cyhoeddi Canwyll y Cymry. Gweithgareddau'r Ymddiredolaeth Gymreig yn gorffen
 1682 : Crynwyr o Gymru yn ymfudo i Pennsylvania
 1689 : Diddymu Cyngor Cymru
 1699 : Sefydlu'r Gymdeithas er Taenu Gwybodaeth Gristnogol (SPCK)
 Troead y ganrif : 413,000 yw poblogaeth Cymru

Llyfryddiaeth ddethol
 John Davies, Hanes Cymru (Llundain, 1990). Pennod Chwech: 'Llwydlo, Gwedir a Llangeitho.'
 A. H. Dodd, Studies in Stuart Wales (Caerdydd, 1971)
 E. D. Evans, A History of Wales, 1660-1815 (Caerdydd, 1976)
 Geraint H. Jenkins, Hanes Cymru yn y Cyfnod Modern Cynnar, 1530-1760 (Caerdydd, 1983)
 Hugh Thomas, A History of Wales, 1485-1660 (Caerdydd, 1972)
 W. S. K. Thomas, Stuart Wales (Gwasg Gomer, 1988)
 David Williams, A History of Modern Wales (Llundain, 1969)
 Glanmor Williams, Grym Tafodau Tân (Gwasg Gomer, 1984)
 Id., Recovery, Reorientation and Reformation: Wales c. 1415-1642 (Rhydychen, 1987)

Gweler hefyd
 Hanes Cymru
 Llenyddiaeth Gymraeg yr ail ganrif ar bymtheg

 
Hanes Cymru yn ôl canrif
Aston Villa F.C.

Tîm pêl-droed o Birmingham yw Aston Villa Football Club.

Mae'n nhw yn chwarae ym Mharc Villa.

Timau pêl-droed Lloegr
William Baffin

Morwr o Sais oedd William Baffin (1584 - 23 Ionawr, 1622), yr enwir Ynys Baffin a Bae Baffin ar ei ôl.

Bywgraffiad
Cafodd Baffin ei eni yn Llundain, yn ôl pob tebyg, yn 1584.

O 1612 hyd 1616 bu'n beilot ar gyfres o fordeithiau i chwilio am Dramwyfa'r Gogledd-orllewin (y Northwest Passage) yn yr Arctig i geisio ffordd trwodd i'r Cefnfor Tawel. Y pwysicaf o'r mordeithiau hynny oedd y rhai dan arweiniad Robert Bylot yn y Discovery, a aeth â nhw i Gulfor Hudson (1615) ac ymlaen i ddarganfod Bae Baffin (1616). Dyma'r fforio pwysicaf yn yr ardal hyd ddechrau'r 19g pan gadarnhaodd y fforiwr Syr John Ross y darganfyddiadau yn 1818.

Yn ddiweddarach, aeth Baffin i wneud arolwg o'r Môr Coch (1616-1621). Cafodd ei ladd yng ngwarchae Ormuz yn 1622, yn 38 oed.

Cyfeiriadau

Fforwyr yr 17eg ganrif
Fforwyr Seisnig
Genedigaethau 1584
Marwolaethau 1622
Morwyr Seisnig
Pobl o Lundain
Saeson yr 16eg ganrif
Saeson yr 17eg ganrif
Ysgol Gymraeg Ystalyfera Bro Dur

Ysgol uwchradd gyfun cyfrwng Cymraeg oedd Ysgol Gymraeg Ystalyfera Bro Dur. Mae'r ysgol wedi ei leoli ar dri campws yn Ystalyfera a Phort Talbot. Mae'r ysgol yn adnabyddus am ei llwyddiannau ym meysydd y celfyddydau, chwaraeon, yn ogystal â'r academaidd. M

Yn Medi 2017 trawsnewidiodd yr ysgol yn ysgol pob oed drwy ymuno ag Ysgol Gynradd Gymraeg Y Wern, ac o Fehefin 2018 bydd y ddwy adran ar yr un campws ym mhentref Ystalyfera. Yn Medi 2018, bydd safle yn ne'r sir yn agor gyda disgyblion o ysgolion cynradd Cymaeg Rhosafan, Tyle'r Ynn a Chastell-nedd yn mynychu, Ysgol Gymraeg Bro Dur.

Hanes
Sefydlwyd yr ysgol ym 1969, tra'n rhannu safle a staff ag Ysgol Sir Ystalyfera, a sefydlwyd yn 1896, yn ystod ei blynyddoedd cynnar.  Roedd dalgylch yr ysgol yn ymestyn o Faesteg yn y de-ddwyrain i Benrhyn Gŵyr yn y de cyn i ysgolion Llanhari ac Ysgol Gyfun Gŵyr agor. Tan ddiwedd y 1990au, bu Ysgolion Ystalyfera a Gŵyr yn rhannu chweched dosbarth ar safle Ystalyfera.  Enw'r chweched dosbarth yw 'Canolfan Gwenallt', er clod i'r prifardd D. Gwenallt Jones (1899-1968), a fynychodd yr Ysgol Sir yno.

Mae dalgylch presennol yr ysgol yn rhannu ffiniau â bwrdeistref sirol Castell-nedd Port Talbot, gyda nifer o ddisbylion o Aber-crâf ac Ystradgynlais yn ne-orllewin sir Powys hefyd yn mynychu'r ysgol.

Fel ysgol benodedig Gymraeg, drwy gyfrwng y Gymraeg y mae'r mwyafrif o'r gwersi'n cael eu cynnal, er bod modd dilyn rhai pynciau drwy gyfrwng y Saesneg.

Cyn-ddisgyblion o nôd
''Gweler hefyd y categori Pobl addysgwyd yn Ysgol Gyfun Ystalyfera
Richard Ithamar Aaron (1901 – 1987) Athronydd
Alun Cairns AC - gwleidydd Ceidwadol
Huw Chiswell - cerddor, cantor, ac actor
Jeremy Miles AC - Cwnsler Cyffredinol LlC a AC Castell-nedd 
D. J. 'Gwenallt' Jones - prifardd a darlithydd (Ysgol Sir Ystalyfera)
Derwyn Jones - cyn-chwaraewr rygbi rhyngwladol
Lyn Jones - cyn-chwaraewr rygbi rhyngwladol a chyn-hyfforddwr y Gweilch
Euros Lyn - cyfarwyddwr teledu
Siân Lloyd - darlledwraig
Y Parchedicusaf Barry Morgan - Archesgob Cymru (Ysgol Sir Ystalyfera)
Garry Owen - darlledwr
Rhodri Owen - darlledwr
Steffan Rhodri - actor
Ben Davies - chwaraewr pêl-droed
Gareth Bale - actor
Fflur Wyn - cantores glasurol

Dolenni allanol
Gwefan yr ysgol

Ystalyfera
Ystalyfera
Ystalyfera
Sefydliadau 1969
Drum

Y Drum yw'r mynydd sydd bellaf i'r gogledd-ddwyrain ar brif grib y Carneddau yn Eryri. Saif 2 km i'r gogledd-ddwyrain o Foel-fras yn Sir Conwy. Ymhellach i'r gogledd mae Tal y Fan, sy'n cael ei wahanu oddi wrth y brif grib gan Fwlch y Ddeufaen.

Mae Afon Tafolog yn tarddu ar ei lechweddau dwyreiniol, ac yn ymuno ag Afon Roe sy'n llifo trwy bentref Rowen cyn ymuno ag Afon Conwy. I'r de-orllewin mae Llyn Anafon. Gellir ei ddringo yn weddol hawdd ar hyd ffordd drol ar hyd y llechweddau gogleddol sydd bron yn cyrraedd y copa; mae hon yn fforchio oddi ar y trac rhwng Bwlch y Ddeufaen ac Abergwyngregyn.

Ceir carnedd sylweddol o faint, Carnedd Pen-y-dorth Goch, ar y copa. Rhyw 1 km i'r gogledd o'r copa mae carnedd arall, Carnedd y Ddelw, lle dywedir i groes neu ddelw aur gael ei darganfod yn 1812.

Cyfeiriadau

Caerhun
Mynyddoedd a bryniau Conwy
Mynyddoedd a bryniau Eryri
Foel Grach

Un o'r copaon ar brif grib y Carneddau yw Foel Grach.

Daearyddiaeth 

Saif rhwng Carnedd Llywelyn i'r de a Charnedd Gwenllian a Foel Fras i'r gogledd.

Fel y rhan fwyaf o'r copaon yn y Carneddau, mynydd gwelltog yw Foel Grach, ond ceir clogwyni ar yr ochr ddwyreiniol yn disgyn tua Llyn Dulyn a Llyn Melynllyn. Mae nifer o nentydd yn tarddu ar y llethrau gorllewinol ac yn llifo i mewn i Afon Caseg.

Caban 
Adeiladwyd caban fymryn islaw'r copa fel lle i gysgodi dros nos neu mewn tywydd garw i fynyddwyr sydd mewn trafferthion ar y Carneddau. Fodd bynnag, bu cwyno fod rhai mynyddwyr yn cynllunio i aros yma, yn hytrach nag yn ei ddefnyddio mewn argyfwng yn unig.

Gweler hefyd
Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
Rhestr mynyddoedd Cymru
Rhestr o gopaon Cymru
Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

Dolennau allanol
Clwb Mynydda Cymru
Lleoliad ar wefan Streetmap 
Lleoliad ar wefan Get-a-map

Cyfeiriadau

Caerhun
Copaon Nuttall
Copaon Hewitt
Mynyddoedd a bryniau Eryri
Mynyddoedd a bryniau Conwy
Mynyddoedd a bryniau Gwynedd
Seven Brides for Seven Brothers

Ffilm gan Stanley Donen gyda Howard Keel, Jane Powell a Russ Tamblyn yw Seven Brides for Seven Brothers ("Saith Priodferched am Saith Brodyr") (1954).

Caneuon 
 "Bless Your Beautiful Hide"
 "Wonderful Wonderful Day"
 "Goin' Courtin'"
 "Sobbin' Women"

Gweler hefyd 
 Seven Brides for Seven Brothers (sioe gerdd)

Ffilmiau 1954
Ffilmiau o Unol Daleithiau America
Ffilmiau MGM
Ffilmiau Saesneg
Cyfeiriadedd rhywiol

Mae cyfeiriadedd rhywiol yn cyfeirio at gyfeiriad rhywioldeb unigolyn, fel arfer ar y syniad gall gategoreiddio hyn yn ôl y rhyw neu rywedd y personiaid mae'r unigolyn yn ffeindio'n atyniadol yn rhywiol. Y categorïau amlaf o gyfeiriadedd rhywiol yw heterorywioldeb (bod yn atyniadol yn rhywiol i aelodau'r rhyw arall), gwrywgydiaeth neu gyfunrywioldeb (bod yn atyniadol yn rhywiol i aelodau'r un ryw) a deurywioldeb (bod yn atyniadol yn rhywiol i aelodau'r ddau ryw).

Mae'r mwyafrif o ddiffiniadau cyfeiriadedd rhywiol yn cynnwys cydran seicolegol (megis cyfeiriad awydd erotig unigolyn) a/neu gydran ymddygiadol (sy'n canolbwyntio ar ryw partner(iaid) rhywiol yr unigolyn). Mae rhai yn ffafrio yn syml i ddilyn hunan-ddiffiniad neu hunaniaeth unigolyn.

Yn ddiweddarach, mae ysgolheigion rhywoleg, anthropoleg a hanes wedi dadlau nad yw categorïau cymdeithasol megis heterorywiol a gwrywgydiol yn hollfydol. Gall wahanol gymdeithasau ystyried agweddau eraill i fod yn bwysicach na rhyw, yn cynnwys oedrannau'r partneriaid, y swyddogaeth rywiol a chwaraerir ganddynt (megis top neu waelod), neu eu gwahanol statws cymdeithasol.

Gall hunaniaeth rywiol gael ei defnyddio'n gyfystyr â chyfeiriadedd rhywiol, ond mae'r ddau yn cael eu gwahaniaethu weithiau, lle bo hunaniaeth yn cyfeirio at gysyniadaeth unigolyn o'i hunan, a chyfeiriadedd yn cyfeirio at "ffantasïau, serchiadau a dyheadau" ac/neu ymddygiad. Hefyd, weithiau defnyddir hunaniaeth rywiol i ddisgrifio canfyddiad person o ryw ei hunan, yn hytrach na chyfeiriadedd rhywiol. Mae gan y termau hoffter rhywiol a ffafriaeth rywiol ystyr tebyg i gyfeiriadedd rhywiol, ond caffent eu defnyddio yn amlaf tu allan i gylchoedd gwyddonol gan bobl sy'n credu taw mater o ddewis, yn gyfan neu mewn rhan, yw cyfeiriadedd rhywiol.

Gweler hefyd
Cyfeiriadedd rhywiol a gwasanaeth milwrol

Cyfeiriadau

 
Atyniad rhywiol
Rhywedd
Rhyw
Rhwng Gwy a Hafren

Rhwng Gwy a Hafren oedd yr enw am ranbarth rhwng afonydd Gwy a Hafren yn yr Oesoedd Canol Cynnar.

Roedd yn cynnwys sawl cantref a chwmwd, gan gynnwys Buellt, Cwmwd Deuddwr, Elfael, Gwerthrynion, a Maelienydd. Ymddengys fod Rhwng Gwy a Hafren yn dalaith o'r Bowys gynnar, ond ni wyddys ddim o gwbl am ei hanes. Yn ddiweddarach daeth rhannau o'r diriogaeth yn rhan o deyrnas Brycheiniog.

Mae un traddodiad yn honni bod Cawrdaf, mab Caradog Freichfras, wedi sefydlu teyrnas yno yn y 6ed ganrif, ond diweddar a niwlog yw'r cyfeiriad ac ni ellir dibynnu arno.

Cantrefi a chymydau
Cantref Buellt
Dinan
Is Irfon
Penbuellt
Treflys
Ceri (cwmwd)
Cwmwd Deuddwr
Cantref Elfael
Elfael Uwch Mynydd
Elfael Is Mynydd
Gwerthrynion (cwmwd)
Llwythyfnwg (cwmwd)
Cantref Maelienydd
Buddugre
Dinieithon
Rhiwlallt

Daearyddiaeth Powys
Teyrnas Powys
Carnedd Gwenllian

Copa ar brif grib y Carneddau yn Eryri yw Carnedd Gwenllian (neu hyd at 2009: Y Garnedd Uchaf).

Daearyddiaeth 
Saif ar y ffin rhwng siroedd Conwy a Gwynedd. Saif ar y grib rhwng Foel Fras a Foel Grach. Wedi cyrraedd y grib, nid yw dringo Garnedd Uchaf ei hun yn serth.

Uchder 
Nid yw'r copa yma'n cael ei gynnwys yn yr "14 copa" traddodiadol o gopaon dros 3,000 o droedfeddi o uchder, gan nad yw ond fymryn yn uwch na'r brif grib ei hyn, ond hi yw'r pymthegfed copa sydd fymryn dros 3,000 troedfedd.

Newid enw 
Ar y 1af o Fai 2009 cyhoeddwyd y byddai'r enw'n cael ei newid yn swyddogol o'r Garnedd Uchaf i Garnedd Gwenllian i gofio'r Dywysoges Gwenllian, Tywysoges Cymru, merch Llywelyn Ein Llyw Olaf a'i wraig Elinor (Elen) a goffeir eisoes (yn yr enwau Carnedd Llywelyn a'r Elen). Brawd Llywelyn oedd Dafydd a cheir Carnedd Dafydd i'w goffau.

Bydd yr enw'n cael ei argraffu, gyda'r hen enw hefyd oddi tano rhwng cromfachau, ar fapiau OS newydd o Fedi 2009 ymlaen.

Cred rhai, fodd bynnag, mai ar ôl Llywelyn Fawr y galwyd Carnedd Llywelyn a Charnedd Dafydd ar ôl Dafydd ap Llywelyn, a bod hefyd gan Yr Elen darddiad heb unhryw gysylltiad ag Elinor - gweler yn yr erthygl honno am fanylion.

Cyfeiriadau

Caerhun
Mynyddoedd a bryniau Conwy
Mynyddoedd a bryniau Eryri
Mynyddoedd a bryniau Gwynedd
Pen Llithrig y Wrach

Mynydd yn y Carneddau yn Eryri yw Pen Llithrig y Wrach, sir Conwy.

Lleoliad 
Mae Pen Llithrig y Wrach ar y grib sy'n ymestyn tua'r de-ddwyrain oddi wrth brif grib y Carneddau, gan gychwyn ar ochr ddwyreiniol Carnedd Llywelyn ac arwain dros gopa Pen yr Helgi Du a gorffen gyda Pen Llithrig y Wrach uwchben Llyn Cowlyd, er bod Creigiau Gleision yr ochr arall i Lyn Cowlyd hefyd yn cael eu hystyried yn rhan o'r Carneddau.

Llwybrau 
Gellir ei ddringo ar hyd llwybr sy'n cychwyn o Bron Heulog, ychydig i'r gorllewin o bentref Capel Curig, neu gellir ei ddringo o'r gogledd-ddwyrain, o gyfeiriad Dolgarrog neu Tal-y-bont.

Gweler hefyd
Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
Rhestr mynyddoedd Cymru
Rhestr o gopaon Cymru
Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

Dolennau allanol
Clwb Mynydda Cymru
Lleoliad ar wefan Streetmap 
Lleoliad ar wefan Get-a-map

Capel Curig
Dolgarrog
Mynyddoedd a bryniau Conwy
Mynyddoedd a bryniau Eryri
Copaon Marilyn
Copaon Hewitt
Copaon Nuttall
Jendouba (talaith)

Mae Jendouba (Arabeg: ولاية جندوبة) yn dalaith yn Nhiwnisia. Fe'i lleolir yng ngogledd-orllewin y wlad, ar y ffin ag Algeria gyda rhimyn o arfordir (25 km) ar lan Môr y Canoldir yn y gogledd. Mae pen gogleddol dyffryn afon Medjerda yn gorwedd yn y dalaith, sy'n codi yn y gogledd a'r dwyrain i fynyddoedd y Kroumirie. Jendouba yw canolfan weinyddol y dalaith a'i dinas fwyaf o bell ffordd. Mae gan y dalaith arwynebedd o 3,102 km² a phoblogaeth o 417,000 (cyfrifiad 2004).

Bu'r dalaith yn rhan o dalaith Rufeinig Affrica a dan reolaeth brenhinoedd Numidia o bryd i'w gilydd, a cheir sawl safle archaeolegol yno. Y pwysicaf o'r rhain yw dinas Rufeinig Bulla Regia, yn agos i ddinas Jendouba, a Chemtou a Thubernica yn y gogledd.

Mae rheilffordd yn cysylltu'r dalaith â Thiwnis i'r dwyrain ac ag Algeria i'r gorllewin. Ar wahân i Jendouba ei hun, yr unig drefi eraill o bwys yw Ghardimao, y dref olaf cyn Algeria, a Bou Salem. Llai poblog ond o bwys fel canolfannau lleol yw brynfa uchel Aïn Draham a thref glan môr Tabarka. Yn y bryniau coediog ceir nifer o bentrefi fel Souk Djemaa. Fel yn achos gweddill y rhan yma o'r wlad, mae talaith Jendouba yn gallu bod yn oer yn y gaeaf gyda siawns o eira ar y bryniau.

Dinasoedd a threfi 
 Aïn Draham
 Beni M'Tir
 Bou Salem
 Fernana
 Ghardimaou
 Jendouba (prifddinas)
 Oued Melliz
 Tabarka

 
Taleithiau Tiwnisia
Bulla Regia

Mae Bulla Regia yn ddinas Rufeinig yng ngogledd-orllewin Tiwnisia. Fe'i lleolir yn nhalaith Jendouba tua 5 milltir i'r gogledd o ddinas Jendouba, wrth droed bryniau'r Kroumirie.

Ceir nifer o gromlechi cynhanesyddol yn y bryniau i'r dwyrain o'r safle, sy'n dyst i fodolaeth cymunedau brodorol Berber yn yr ardal ymhell cyn i'r Rhufeiniaid gyrraedd. Daeth Bulla Regia ei hun i'r amlwg tua'r 5 CC pan sefydlwyd tref Bulla yno gan y Carthagwyr fel rhan o'r broses o sefydlu awdurdod ar ddyffryn Medjerda a'i ddatblygu fel ardal amaethyddol a gyfrannai'n sylweddol yn ddiweddarach at y cyflenwad o wenith i ddinas Rhufain.

Ychwanegwyd y teitl Regia i enw'r dref pan ddaeth yn brifddinas i un o'r teyrnasoedd Numidiaidd lleol a flodeuai yn yr ardal am gyfnod dan y Rhufeiniaid ar ôl cwymp Carthago. Dan yr Ymerodraeth Rufeinig bu Bulla Regia yn un o'r dinasoedd mwyaf llewyrchus yn nhalaith Rufeinig Affrica, er na fu erioed yn arbennig o fawr. Cyrhaeddodd ei huchafbwynt yn y ail a'r 3g OC pan godwyd y rhan fwyaf o'r adeiladau sydd i'w gweld ar y safle heddiw. Ar ôl i'r Rhufeiniaid ymadael bu dan reolaeth y Bysantiaid am gyfnod a chodwyd caer a basilica (eglwys) ganddynt yno. Rhoddwyd heibio i'r safle ar ôl i'r Arabiaid gwncweru Tiwnisia yn y 7g.

Mae'r safle yn hynod am fod rhai o gyfoethogion y ddinas wedi adeiladu villas dan ddaear yno i osgoi'r gwres yn yr haf. Addurnwyd rhai o'r tai hyn yn goeth gyda lluniau mosaic sydd ymhlith y gorau yn y wlad. Creuwyd cyrtiau agored dan ddaear gyda agoriadau i adael y golau i mewn a phyllau o ddŵr a gerddi bychain o'u cwmpas.

Mae adeiladau nodiadwy eraill yn cynnwys baddondai mawr Memmia, a enwir ar ôl gwraig Septimius Severus, theatr fach lle y credir i Sant Awstin o Hippo bregethu unwaith, temlau i'r dduwies Isis a'r duw Apollo, a forum Rhufeinig sydd mewn cyflwr da.

Ceir amgueddfa fechan gyda chasgliad bychan o fosaics a cherfluniau wrth y fynedfa i'r safle, sy'n hawdd i'w gyrraedd o Jendouba. Bulla Regia yw enw'r pentref bychan ar bwys y safle archaeolegol hefyd.

Llyfryddiaeth
K. Dunbabin, The Mosaics of Roman North Africa (Rhydychen, 1978)
Hédi Slim ac eraill (gol.), L'histoire générale de la Tunisie cyf. 1: L'Antiquité (Tiwnis: Éditions Sud, 2003)

Carthago
Dinasoedd Rhufeinig
Safleoedd archaeolegol Tiwnisia
Talaith Jendouba
Tasker Watkins

Roedd Syr Tasker Watkins VC GBE (18 Tachwedd 1918 – 9 Medi 2007) yn un o farnwyr mwyaf amlwg Prydain. Bu hefyd yn Lywydd Undeb Rygbi Cymru o 1993 tan 2004 cyfnod anodd pan newidiodd y gêm o fod yn gêm amaturaidd i fod yn broffesiynol. Cafodd ei eni yn Nelson, a chafodd ei addysg yn Ysgol Ramadeg y Bechgyn Pontypridd. Gwasanaethodd gyfa anrhydedd yn y fyddin adeg yr Ail Ryfel Byd gan ennill Croes Victoria am ei ddewrder.

Ym 1969 Watkins oedd y prif erlynydd yn yr achos yn erbyn aelodau Byddin Rhyddid Cymru (FWA) 

Yn dilyn cwymp yn ei gartref yn Llandaf yn Awst 2007 aed ag ef i Ysbyty Prifysgol Cymru, Caerdydd, a bu farw yno ar 9 Medi 2007.

Cyfeiriadau 

Barnwyr Cymreig
Genedigaethau 1918
Marwolaethau 2007
Croes Fictoria
Pobl addysgwyd yn Ysgol Uwchradd Pontypridd
Ghardimaou

Mae Ghardimaou neu Ghardimao (Arabeg: غار الدماء) yn ddinas yng ngogledd-orllewin Tiwnisia sy'n gorwedd 192 km i'r dwyrain o'r brifddinas Tiwnis.

Mae Ghardimaou yn rhan o dalaith Jendouba, a chanolfan yr ardal leol (délégation) sydd gyda phoblogaeth o 67,955. Mae tua 19,688 o bobl yn byw yn Ghardimaou ei hun.

Ghardimaou yw'r arosfa olaf ar y rheilffordd o Diwnis a adeiladwyd gan Ffrainc yn 1878; mae gwasanaeth traws-Maghreb yr Al-Maghreb al-Arabi yn pasio trwy'r ddinas unwaith eto erbyn heddiw, ar ôl cyfnod hir heb redeg oherwydd y rhyfel cartref yn Algeria. Y ddinas yw'r lle mawr olaf yn nyffryn  Medjerda cyn cyrraedd y ffin ag Algeria (16 km i'r gorllewin).

Yng nghyffiniau Ghardimaou ceir dau safle archaeolegol Rhufeinig diddorol, sef tref a chwarel Chemtou a dinas fechan Thubernica. Mae bryniau'r Kroumirie yn codi o gwmpas y ddinas.

Dinasoedd Tiwnisia
Talaith Jendouba
Twngsten

Elfen gemegol yw twngsten (symbol W). Ei rif atomig yw 74, ac mae'n fetel llwyd neu gwyn.

Elfennau cemegol
Metelau
Jendouba

Mae Jendouba (Arabeg: جندوبة‎), a enwyd yn Souk El Arba hyd 30 Ebrill 1966, yn ddinas yng ngogledd-orllewin Tiwnisia a leolir 154 km i'r gorllewin o'r brifddinas Tiwnis a 50 km o'r ffin ag Algeria. Mae'r ddinas yn gorwedd yn nyffryn Medjerda yng nghanol gwastadedd eang a amylchinir ar un ochr gan fryniau'r Kroumirie i'r gogledd a chan bryniau talaith El Kef ar yr ochr arall.

Jendouba yw prifddinas talaith Jendouba, gyda 43,997 o bobl yn byw ynddi.

Mae'r economi lleol yn seiliedig i raddau helaeth ar amaethyddiaeth. Mae twristiaeth yn datblygu mewn rhannau eraill o'r dalaith, Tabarka ac Aïn Draham, ond nid yw Jendouba yn ganolfan twristiadd, a hynny er gwaethaf y ffaith fod un o safleoedd archaeolegol gorau'r wlad, sef dinas Rufeinig Bulla Regia, yn gorwedd ar ei stepan drws. Ceir coleg rhanbarthol ar gyrrion y ddinas a nifer o ysgolion. Mae lefel diweithdra yn uchel ac mae nifer o bobl ifanc yn gorfod gadael i geisio gwaith yn Nhiwnis a dinasoedd eraill

Mae rheilffordd bwysig yn cysylltu Jendouba â Bou Salem, Béja a Thiwnis i'r dwyrain ac â Ghardimaou ac Algeria i'r gorllewin. Mae'r ddinas yn ganolfan cludiant lleol gyda ffyrdd yn arwain i lawr y dyffryn i gyfeiriad Tiwnis, dros y Kroumirie i Tabarka, ac i fyny i ddinas hynafol El Kef i'r gogledd-ddwyrain.

Mae gan y ddinas glwb pêl-droed sydd yn yr ail adran genedlaethol.

Dolenni allanol
  Gwefan swyddogol Jendouba 

Dinasoedd Tiwnisia
Talaith Jendouba
Aïn Draham

Mae Aïn Draham yn dref yng ngogledd-orllewin Tiwnisia, yn nhalaith Jendouba, a leolir 25 km i'r de o Tabarka ar y ffin ag Algeria i'r gorllewin. Ar un adeg bu'n ganolfan filwrol a thref farchnad leol, ac erbyn heddiw mae hi'n ganolfan economaidd i'r ardal leol ac yn cael ei galw yn "frynfa Tiwnisia" oherwydd ei uchder a'i hinsawdd gymhedrol.

Yn brif ganolfan yr ardal (délégation) leol o 40,372 o bobl, mae gan Aïn Draham boblogaeth o 10,843 (2004); am ei bod yn "brifddinas" yr ardal fechan mae hi'n cael ei chfrif yn ddinas yn Nhiwnisia. Mae hi'n gorwedd tua 800 m i fyny ar lethrau Djebel Bir (1014 m), sy'n un o gopaon uchaf mynyddoedd y Kroumirie. Yr ardal o gwmpas y dref yw'r gwlypaf yn y wlad sy'n dal record Tiwnisia am law mewn blwyddyn (1534 mm).

Ystyr yr enw Aïn Draham yw "Ffynnon Arian" (aïn 'ffynnon' + draham 'arian'); fe'i gelwir felly oherwydd y ffynhonnau poeth swlffwrig niferus yn y cylch, a ddefnyddiwyd gan y Rhufeiniaid. Gellir gweld olion baddondai Rhufeinig yma ac acw yn ymyl y dref.

Ers cyfnod mandad Ffrainc yn y wlad, mae Aïn Draham wedi bod yn fan ymddeol a hamddena. Mae gan nifer o'i dai traddodiadol doeau teils coch trawiadiol sy'n debyg i'r hyn a geir ym mryniau de Ewrop. Mae hi'n enwog yn Nhiwnisia am ei choedwigoedd eang o dderi corc a chyfoeth ei hanifeiliaid gwyllt, yn arbennig baedd gwyllt.

Dinasoedd Tiwnisia
Talaith Jendouba
Amphitrite

Amphitrite yw merch Nereus a Doris a gwraig Poseidon ym mytholeg Roeg. Hi yw duwies y môr a brenhines popeth sy'n byw ynddo.

Yn ôl y chwedl, gwelodd Poseidon hi'n dawnsio gyda'r Neriaid ar ynys Naxos un diwrnod. Cipiodd hi a'i dwyn i'w deyrnas. Nid yw hi'n cael ei glaw'n wraig Poseidon yng ngwaith Homer, ond yn dduwies y môr sy'n hyrddio'r tonnau yn erbyn y creigiau ac yn gofalu am creaduriaid y môr. Ei fab yw Triton, un o dduwiau'r môr.

Nid oedd yn arferol addoli Amphitrite ar wahân yn yr Henfyd. Roedd hi'n un o hoff wrthrychau dylunwyr mosaic a cherflunwyr yr Henfyd. Mae hi'n cael ei phorteadu gyda rhwyd am ei gwallt, crafangau crancod yn y goron ar ei phen, yn cael ei chludo gan Tritoniaid neu gan dolffinau neu greaduriaid morol eraill, neu'n cael eu tynnu ganddynt mewn cerbyd o gregynnau.

Yng nghrefydd y Rhufeiniaid uniaethid Amphitrite â Salacia, duwies y tonnau.

Duwiesau
Mytholeg Roeg
Clogwyn Du'r Arddu

Clogwyn ar yr Wyddfa yn Eryri yw Clogwyn Du'r Arddu. Saif rhyw 1 km i'r gogledd o gopa'r Wyddfa, gyda Llyn Du'r Arddu wrth ei droed. Enwyd Gorsaf Clogwyn ar Reilffordd yr Wyddfa ar ei ôl.

Mae'r clogwyn yma wedi bod o bwysigrwydd neilltuol yn hanes datblygiad dringo yn Eryri am yn Mhrydain yn gyffredinol. Yma y cofnodir dringo creigiau, yn hytrach na cherdded mynyddoedd, am y tro cyntaf yn 1798 pan fu'r Parchedig Peter Williams a'r Parchedig William Bingley yn dringo Clogwyn Du'r Arddu wrth chwilio am blanhigion arctig-alpaidd. Ysgrifennodd Bingley yn ddiweddarach:

I believe it was the prospect downwards that determined us to brave every difficulty. It happened fortunately that the steep section immediately above us was the only one that presented any material danger. Mr Williams, having a pair of strong shoes with nails in them, which would hold their footing better than mine, requested to make the first attempt, and after some difficulty he succeeded … When he had fixed himself securely to a part of the rock, he took off his belt, and holding it firmly by one end, gave the other to me: I laid hold, and, with a little aid from the stones, fairly pulled myself up by it. After this we got on pretty well, and in about an hour and a quarter from the commencement of our labour, we found ourselves upon the brow of this dreadful precipice, and in possession of all the plants we expected to find.

Mae'r clogwyn yn parhau i fod yn le da i chwilio am y planhigion hyn.

Ymhlith y dringwyr a gysylltir a'r clogwyn mae Jack Longland, Ron James, Colin Kirkus, Joe Brown, Don Whillans a Johnny Dawes.

Llyfryddiaeth
 Crew, Soper, Wilson (1971), The Black Cliff (Clogwyn du'r Arddu), Kaye Ward. ISBN 0-7182-0790-4
 Paul Williams (1989), Clogwyn Du'r Arddu, Climbers' Club. ISBN 0-901601-43-8

Gweler hefyd
Gŵr Blewog
Llyn Du'r Arddu

Mynyddoedd a bryniau Eryri
Mynyddoedd a bryniau Gwynedd