alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
Trofannau

Y trofannau yw'r rhannau o'r byd sydd rhwng 23°30' (23.5°) i'r gogledd a 23°30' (23.5°) i'r de o'r gyhydedd. Yn yr ardaloedd hyn mae'r haul union uwchben o leiaf unwaith y flwyddyn.

Gweler hefyd 
 Hydred a lledred
 Pegwn y de
 Pegwn y gogledd
 Trofan Cancr
 Trofan yr Afr

Cartograffeg
 
Tymhorau
Castell Rhaglan

Castell i'r gogledd o bentref Rhaglan yn Sir Fynwy, Cymru, yw Castell Rhaglan (neu Castell Ysgiwfrith). Mae'n nodweddiadol o gestyll y canol oesoedd hwyr. Mae ei wreiddiau yn dyddio o'r ddeuddegfed ganrif ond mae'r gweddillion sydd i'w gweld yno heddiw yn dyddio o'r bymthegfed ganrif ymlaen. Mae'n debygol i'r castell gwreiddiol ddilyn cynllun castell mwnt a beili, fel nifer o gestyll eraill yr ardal a'r cyfnod; mae rhai olion yr hanes cynnar hwn i'w gweld yno o hyd. Roedd y castell ar ei gryfaf a'i fwyaf ysblennydd yn ystod y 15g a'r unfed ganrif ar bymtheg pan oedd yn un o gestyll y Mers o dan berchnogaeth y teulu Herbert. Daeth ei chwalfa ar ddiwedd un o warchaeoedd hiraf Rhyfel Cartref Lloegr.

Hanes
Dechreuwyd adeiladu'r castell presennol ym 1435 ar gyfer Syr William ap Thomas, a briododd etifeddes Rhaglan, Elizabeth Bloet, ym 1406. Ar farwolaeth Syr William, cymerodd ei fab, William Herbert, y gwaith o'i adeiladu.  Mae dadlau'n parhau ynglŷn â pha un sy'n gyfrifol am adeiladu'r Tŵr Mawr, nodwedd amlycaf y castell presennol.  Yn ddiweddarach yn yr 16g, trawsnewidiwyd y castell yn blasty crand gan y teulu Somerset, Ieirll Caerwrangon ar y pryd (Ardalyddion Caerwrangon yn ddiweddarach), a etifeddodd Faenor Rhaglan drwy briodas.

Manylion eraill
Defnyddiwyd Castell Rhaglan fel lleoliad ffilmio ar gyfer ffilm Led Zeppelin, The Song Remains the Same a ffilm Terry Gilliam, Time Bandits.

Ffynonellau
 J. Newman, The Buildings of Wales: Monmouthshire (Penguin, 2000)
 A. J. Taylor. Raglan Castle: Official Guide (HMSO 1950)

Dolenni allanol 
 Gwybodaeth gan Cadw 
 Castell Rhaglan ar wefan Cestyll Cymru
  Great Castles of Wales 
  Cynllun y castell 

Adeiladau rhestredig Gradd I Sir Fynwy
Rhaglan
Rhaglan
Unedau imperial

Casgliad o unedau a ddiffiniwyd yn wreiddiol gan Ddeddf Pwysau a Mesurau Lloegr o 1824 yw'r system o unedau imperial. Cyflwynwyd yr unedau yn y Deyrnas Unedig a'i threfedigaethau, gan gynnwys gwledydd y Gymanwlad (er bod y rhan fwyaf o'r wledydd hyn yn fetrig yn swyddogol), ond nid yn yr Unol Daleithiau, a oedd eisoes yn annibynnol bryd hynny.

Mesurau hyd 
Ar ôl 1 Gorffennaf 1959, fe ddiffiniwyd llath yr Unol Daleithiau a’r llath Brydeinig yn unfath (0.9144m) fel y llath ryngwladol.

Mesurau arwynebedd

Mesurau cyfaint 
Yn 1824, mabwysiadodd Prydain y galwyn imperial, a fu'n seiliedig ar gyfaint 10 lb o ddŵr distylledig wedi'i bwyso mewn awyr â phwysau pres, a'r baromedr yn sefyll wrth 30 inHg (modfeddi o fercwri) â thymheredd o 62 °F. Newidiodd Deddf Pwysau a Mesurau o 1985 ddiffiniad galwyn i 4.54609L yn union.

Mesurau pwysau a màs 

Sylwer bod y dunnell Brydeinig yn hafal i 2240 o bwysi ("y dunnell hir"), sy'n agos iawn i'r dunnell fetrig, er bod y dunnell a ddefnyddir yn gyffredinol yn yr Unol Daleithiau yn hafal i 2200 o bwysi ("y dunnell fer", sef 907.184 74 kg).

Gweler hefyd
 System Ryngwladol o Unedau

Cysylltiadau allanol 
 Pwysau a mesurau Prydeinig (Saesneg)
 Tabl cyffredinol o unedau mesur (PDF, Saesneg) 

 
Unedau mesur
Caergwrle

Pentref yng nghymuned Yr Hôb, Sir y Fflint, Cymru, yw Caergwrle ().

Daw'r enw o caer + yr enw lle coll *Corley' sydd yn golygu 'dôl y garan' mewn Hen Saesneg. Mae hyn yn parhau yn yr yngangiad Saesneg o'r lle. Fe'i lleolir ar ffordd yr A541, tua 5-6 milltir i'r gogledd o Wrecsam, ac mae'n cyffwrdd â'r pentref agosaf, Abermorddu. Mae'n gorwedd wrth droed Mynydd yr Hob (sy'n fryn isel yn hytrach na mynydd go iawn).

Saif Caergwrle ar lannau Afon Alun. Gerllaw ceir adfeilion castell Cymreig a godwyd gan y tywysog Dafydd ap Gruffudd, brawd Llywelyn Ein Llyw Olaf, ar dir a roddwyd iddo gan Edward I o Loegr ar ôl ei gyrch cyntaf ar Gymru yn 1277. Yn y pentref ceir pont ceffylau pynnau sy'n dyddio i'r 17g, y dywedir bod ysbryd yn aflonyddu yno; bu bron iddi gael ei dinistrio gan lifogydd yn 2000, ond mae wedi cael ei thrwsio ers hynny.

Mae gan Caergwrle gysylltiad cryf â phentref Yr Hob. Mae ganddo orsaf trenau ar Reilffordd y Gororau, sy'n ei gysylltu â Wrecsam a Lerpwl. Ceir bysus yn rhedeg i'r Wyddgrug a Chaer.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Gweler hefyd
 Castell Caergwrle, castell canoloesol
 Cawg Caergwrle, gwrthrych unigryw o Oes yr Efydd a ddarganfuwyd ger Caergwrle

Cyfeiriadau

Yr Hôb
Pentrefi Sir y Fflint
Yr Hôb

Am leoedd eraill o'r enw "Hope", gweler Hope.

Pentref a chymuned yn Sir y Fflint, Cymru, yw Yr Hôb neu Llangyngar (Saesneg: Hope), sy'n golygu 'tir caeëdig mewn cors' yn yr Hen Saesneg. Mae ganddo boblogaeth o 2,522 (2001).

Gorwedd y pentref tua 4.5 km o'r ffin â Lloegr (Swydd Gaer), ar lannau Afon Alun. Mae'r Hob yn un o grŵp bychan o bentrefi lleol sy'n perthyn yn agos iawn i'w gilydd, yn cynnwys Caergwrle, Abermorddu a Cefn-y-Bedd. Prif dirffurf yr ardal yw Mynydd yr Hob, i'r gorllewin o'r pentref, gyda chwarel arno sydd wedi cau bellach.

Lleolir Ysgol Uwchradd Castell Alun yn y pentref; ceir ysgol gynradd yn ogystal, sef Ysgol Estyn.

Mae cysylltiadau cludiant da yn cysylltu'r Hôb a lleoedd fel Wrecsam, Caer a'r Wyddgrug, ac mae Reilffordd y Gororau yn ei gysylltu â Lerpwl i'r gogledd-ddwyrain.

Weithiau cyfeirir at Gastell Caergwrle fel "Castell yr Hôb", am ei fod yn gorwedd rhwng y ddau le. Enw'r eglwys leol yw Sant Cynfarch a Sant Cyngar, sy'n cyfeirio at ddau sant: Cynfarch (5g) a Cyngar ap Geraint (6g). Ceir cofeb liwgar a hynafol yn yr eglwys i Sion Trevor (1563–1630), Plas Teg, gwleidydd a mab Sion Trefor (m. 1589), ystad Trefalun.

Pobl nodedig o'r ardal
Sion Trevor (1563–1630), Plas Teg, gwleidydd ac archwiliwr llongau

Cyfeiriadau

Cymunedau Sir y Fflint
 
Pentrefi Sir y Fflint
Abermor-ddu

Pentref bychan yng nghymuned Llanfynydd, Sir y Fflint, Cymru, yw Abermor-ddu neu Abermorddu (). Saif ar briffordd yr A541 yn agos i'r ffin â Swydd Gaer, Gogledd-orllewin Lloegr, a tua 6 milltir o Wrecsam.

Daw'r enw o "aber y moel du", gydag "aber" yn golygu "pistyll" yn yr ystyr hwn.

Gwasanaethir yr ardal gan Ysgol Uwchradd Castell Alun. Mae'r pentrefi cyfagos yn cynnwys Caergwrle, Yr Hob a Cefn-y-bedd.

Yn agos i’r ystad tai newydd yn y pentref mae olion siambr gladdu o’r Oes Efydd. Mae stryd o’r enw "Llys Cromlech" yn yr ystad i gofio am gynhanes y safle.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Cyfeiriadau

Llanfynydd, Sir y Fflint
Pentrefi Sir y Fflint
Cefn-y-bedd

Pentref bychan yng nghymuned Llanfynydd, Sir y Fflint, Cymru, yw Cefn-y-bedd (). Saif tua 6 milltir i'r gogledd o Wrecsam ar hyd ddwy ochr lôn yr A541 i'r de o'i chyffordd â ffordd yr A550 yn Abermorddu. Mae gan y pentref orsaf trenau ar Reilffordd y Gororau sy'n ei gysylltu â Wrecsam a Lerpwl.

Cyfeiriadau

Llanfynydd, Sir y Fflint
Pentrefi Sir y Fflint
Kingston (Jamaica)

Prifddinas a dinas fwyaf Jamaica yw Kingston. Fe'i lleolir ar arfordir de-ddwyrain yr ynys ym Môr y Caribî. Mae'n wynebu ar harbwr naturiol a amddiffynir gan y Palisadoes, rhimyn hir o dywod sy'n cysylltu Port Royal a Maes Awyr Rhyngwladol Norman Manley i weddill yr ynys. In Hemisffer y Gorllewin, Kingston yw'r ddinas Saesneg ei hiaith fwyaf i'r de o'r Unol Daleithiau.

Rhennir canol Kingston yn ddwy ran wrthgyferbyniol : y Downtown hanesyddol ond aflonydd, a New Kingston, lleoliad atyniad mwyaf yr ynys, sef Amgueddfa Bob Marley (ar safle ei hen gartref). Mae sawl seren reggae arall, yn cynnwys Buju Banton, Sean Paul, Bounty Killer, a Beenie Man, yn hannu o Kingston hefyd. Mae atyniadau eraill yn cynnwys traethau Hellshire a Lime Cay, Amgueddfa Genedlaethol Jamaica, adfeilion Port Royal, a Devon House, hen fansiwn a'i barc cysylltiedig a fu'n eiddo i filiwnydd croen du cyntaf Jamaica.

Yn ogystal â Maes Awyr Rhynwladol Norman Manley, gwasanaethir y ddinas gan Faes Awyr Tinson Pen.

Dinasoedd Jamaica
 
Prifddinasoedd Gogledd America
Y Llethr

Y Llethr yw copa uchaf y Rhinogydd yng ngogledd Cymru; . Saif i'r de o Rhinog Fach, gyda Llyn Hywel rhyngddynt, ac i'r gogledd o Diffwys dros Grib-y-rhiw. Uchder cymharol, neu ”amlygrwydd” y copa, ydy 195metr: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf.

Gellir dringo'r mynydd o'r gorllewin, gan gychwyn yng Nghwm Nantcol, naill ai'n uniongyrchol neu drwy ddringo i Fwlch Drws Ardudwy ac i gopa Rhinog Fach yn gyntaf.

Dosbarthu copaon
Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Marilyn (mynydd), Hewitt a Nuttall. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghyd ar wefan “Database of British and Irish hills”. Uchder y copa o lefel y môr ydy 756 metr (2480 tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 28 Mawrth 2010.

Gweler hefyd
Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
Rhestr mynyddoedd Cymru
Rhestr o Gopaon Cymru
Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

Cyfeiriadau

Dolenni allanol
Clwb Mynydda Cymru
Lleoliad ar wefan Streetmap 
Lleoliad ar wefan Get-a-map

Copaon Hewitt
Copaon Marilyn
Copaon Nuttall
Llanbedr
Meirionnydd
Mynyddoedd a bryniau Gwynedd
Pnin

Nofel gan Vladimir Nabokov yw Pnin. Ysgrifennwyd ef yn Saesneg yn yr Unol Daleithiau ym 1957. Fe'i cyhoeddwyd mewn rhannau yng nghylchgrawn The New Yorker er mwyn ennill arian tra oedd Nabokov yn chwilio am wasg a fyddai'n fodlon i gyhoeddi ei nofel enwocaf Lolita.

Prif gymeriad y nofel yw'r athro prifysgol Timofey Pnin, emigré o Rwsia sy'n dysgu llenyddiaeth Rwsieg mewn coleg yn America. Rhoddir darlun doniol ac eironig ohono fel dealluswr Rwsieg o'r hen ysgol, yn ceisio yn ofer ymuno â chymdeithas ei wlad newydd. Mae strwythur naratif y nofel hefyd yn haeddu sylw. Fel mae'r hanes yn datblygu, mae'n dod yn amlwg nad sylwebydd di-duedd yw'r adroddwr. Mae'n dod yn rhan o'r gweithrediad ac yn rhoi'r argraff ei fod yn mwynhau dioddefiadau'r prif gymeriad.

Nofelau 1957
Nofelau Saesneg
Cydffederasiwn

Ffurf ar lywodraeth lle mae nifer o wladwriaethau annibynnol yn ymuno â'i gilydd i greu cyfundrefn lywodraethol uwchgenedlaethol yw conffederasiwn neu cydffederasiwn. Mae conffederasiwn yn wahanol i ffederasiwn gan fod aelodau conffederasiwn yn cadw eu sofreniaeth eu hunain. Yn y cyd-destun hwn, prif ystyr sofreniaeth yw'r hawl i rannu pwerau rhwng y conffederasiwn a'r aelodau unigol. Mae gan aelodau conffederasiwn felly yr hawl i dynnu allan ohono yn unochrog. Mewn ffederasiwn, mae sofreniaeth a'r hawl i bennu ffiniau pwerau'r ffederasiwn yn perthyn i'r ffederasiwn yn hytrach nag i'w aelodau.

Mae sefydliadau'r conffederasiwn yn cynnwys cynulliad cynrychiadol a gweithrediaeth ar gyfer materion o fewn pwerau'r conffederasiwn. Mewn conffederasiwn nid yw penderfyniadau a chyfreithiau cyrff deddfwriaethol y conffederasiwn ddim yn effeithio yn uniongyrchol ar ddinesyddion yr aelodau. Fe'u trosglwyddir yn hytrach i'r aelodau i'w gweithredu. Mae pwerau llywodraeth y conffederasiwn yn amrywio o un achos i'r llall, ond tueddir iddi reolu materion amddiffyn, materion tramor, masnach allanol ac arian cyfredol cyffredin.

Mewn gwirionedd mae'r gwahaniaeth rhwng ffederasiwn a chonffederasiwn yn un main, a defnyddir y ddwy derm yn gyfystyr yn aml.

Mae enghreifftiau o gonffederasiynau yn cynnwys:

 Serbia a Montenegro (2003-2006)
 Y Swistir o 1291 hyd 1848, pryd daeth yn ffederasiwn (ond gan gadw'r gair conffederasiwn fel rhan o enw swyddogol y wlad)
 Gweriniaeth Arabaidd Unedig
 Conffederasiwn y Rhein (1806-1813)
 Conffederasiwn yr Almaen (1815-1866)
 Conffederasiwn Gogledd yr Almaen (1866-1871)

Gweler hefyd 

 Cydffederasiwn y Deyrnas Unedig

Gwleidyddiaeth
161

1g - 2g - 3g 
110au 120au 130au 140au 150au - 160au - 170au 180au 190au 200au 210au 
156 157 158 159 160 - 161 - 162 163 164 165 166

Digwyddiadau 
7 Mawrth — Marcus Aurelius yn dod yn Ymerawdwr Rhufain yn dilyn marwolaeth Antoninus Pius, gyda Lucius Verus fel cyd-ymerawdwr

Genedigaethau 
 31 Awst — Commodus, Ymerawdwr Rhufain
Liu Bei, sefydlydd Teyrnas Shu yn Tsieina

Marwolaethau 
 7 Mawrth — Antoninus Pius, Ymerawdwr Rhufain

161

als:160er#161
Pendefigaeth y Deyrnas Unedig

Mae Pendefigaeth y Deyrnas Unedig yn ddull Seisnig o hierarchaeth cymdeithasol a weinyddwyd gan Loegr. Mae'n cynnwys bron pob pendefigaeth (peerage) a grewyd yn y Deyrnas Unedig a Phrydain Fawr ar ôl y Ddeddf Uno (Lloegr ac Iwerddon) yn 1801, pan ddisodlwyd Pendefigaeth Prydain Fawr. Crewyd Pendefigion yn Iwerddon er mwyn penodi Saeson i uchel swyddi, hyd at sefydlu Gweriniaeth Iwerddon yn 1922.

Oddi fewn i'r hierarchaeth ceir sawl rheng: dug, ardalydd, iarll, is-iarll, a barwn; gelwir y rhain yn 'bendefigion'.

Pasiwyd Deddf Tŷ'r Arglwyddi yn 1999 a ddaeth a'r drefn lle gallai pob pendefig yn y Deyrnas Unedig eistedd yn Nhŷ'r Cyffredin i ben. Ers hynny diarddelwyd Pendefigaethau Etifeddol (heblaw 92 ohonynt) fel rhan o ddiwygio'r Senedd.

Gweler Hefyd
 Palas San Steffan

Cyfeiriadau

Llywodraethau bonheddig
Perthyn.com

Gwefan rhwydweithio cymdeithasol oedd Perthyn.com, yn debyg i MySpace a Bebo.  Lleoleiddwyd rhyngwyneb Perthyn.com i'r Gymraeg, ac o'r herwydd, Cymraeg oedd yr unig iaith a ddefnyddwyd ar y wefan.

Crëwyd y wefan gan gyn-actor, Luke Williams, o Gaernarfon ym mis Medi 2007, er mwyn cyflenwi rhwydwaith Gymraeg gan fod gwefannau megis MySpace a Facebook heb ymateb at ddeisebau yn gofyn iddynt i wneud hyn.

Erbyn 2010, roedd y wefan wedi cau lawr.

Nodweddion
 Proffil unigol i bob defnyddiwr
 Gallwch uwchlwytho lluniau
 Mae modd creu blogiau

Dolenni
Perthyn.com

Cyfeiriadau

Gwefannau Cymraeg
Gwefannau rhwydweithio cymdeithasol
Sefydliadau 2007
Dadsefydliadau 2010
Pendefigaeth Prydain Fawr

Mae Pendefigaeth Prydain Fawr yn cynnwys pob pendefigaeth (neu arglwyddiaeth) a grëwyd yn Nheyrnas Prydain Fawr ar ôl Deddf Uno 1707 ond cyn Deddf Uno 1800. Cymerodd le Pendefigaethau Lloegr a'r Alban, hyd i Bendefigaeth y Deyrnas Unedig gymryd ei le yntau yn 1801.

Hyd at Ddeddf Tŷ'r Arglwyddi 1999, gallai pob Arglwydd ym Mhrydain Fawr eistedd yn Nhŷ'r Arglwyddi.

Rheng Pendefigaeth Prydain fawr yw Dug, Ardalydd, Iarll, Isiarll a Barwn.

Yn y tabl golynol o bendefigion Prydain Fawr, rhestrir teitlau uwch neu gyfartal yn y Pendefigaethau eraill.

Dugiau ym Mhendefigaeth Prydain Fawr

Ardalyddwyr ym Mhendefigaeth Prydain Fawr

Ieirll ym Mhendefigaeth Prydain Fawr

Isieirll ym Mhendefigaeth Prydain Fawr

Barwniaid ym Mhendefigaeth Prydain Fawr

Llywodraethau bonheddig
Pendefigaeth Iwerddon

Defnyddir y term Pendefigaeth Iwerddon ar gyfer pob pendefig a grewyd gan Frenhinau a Brenhinesau Prydain yn eu swyddogaeth fel Arglwydd neu Frenin Iwerddon. Daeth yr ymarferiad yma i ben pan grewyd Iwerddon Rydd yn 1922. Cyn 1801, roedd gan Bendefigion Iwerddon yr hawl i eistedd yn Nhŷ Cyffredin Iwerddon, ond ar ôl y Ddeddf Uno yn 1801, etholai Pendefigion Iwerddon 28 bendefigion cynyrchioli i Dŷ'r Arglwydd (gweler Rhestr Pendefigion Cynyrchioli Iwerddon).

Crewyd Pendefigion ym Mhendefigaeth Iwerddon am gryn amser ar ôl 1801 fel ffordd o greu pendefigion nad oedd â'r hawl i eistedd yn Nhŷ'r Arglwyddi, er roedd y gyntundeb Uno yn rhoi amodau arnynt: roedd yn rhaid i dri pendefigaeth dod i ben cyn gallai un newydd gael ei greu, oleiaf hyd nes oedd ond 100 Pendefig Gwyddeleg. Yr un olaf i gael ei chreu oedd ar gyfer Arglwydd Curzon yn 1898.

Rheng Pendefigaeth Iwerddon yw Dug, Ardalyddes, Iarll, Isiarll a Barwn.

Yn tabl golynol o bendefigion Iwerddon, rhestrir teitlau uwch neu chyfartal yn y Pendefigaethau eraill. Os deilir y Bendefig, bendefig ym Mhendefigaeth Lloegr, Prydain Fawr neu'r Deyrnas Unedig, ac felly'n eistedd yn Nhŷ'r Arglwyddi, rhestrir y teil is hefyd.

Dugiau ym Mhendefigaeth Iwerddon

Ardalyddwyr ym Mhendefigaeth Iwerddon

Ieirll ym Mhendefigaeth Iwerddon

Isieirll ym Mhendefigaeth Iwerddon

Barwniaid ym Mhendefigaeth Iwerddon 
Nodir y gellir barwniaeth yn Iwerddon hefyd gyfeirio tuag at rhaniad gwleidyddol darfodedig siroedd. Does dim cysylltiad rhwng y barwniaeth hyn a barwn bonheddig.

Llywodraethau bonheddig
Tzotzil (iaith)

Iaith Maya a siaredir gan bobl frodorol y Tzotzil Maya, yn Chiapas, Mecsico, yw'r Tzotzil neu'r Tsotsil. Mae ganddi tua 330,000 o siaradwyr (2005), y rhan fwyaf (72%) ohonynt yn ddwyieithog yn y Sbaeneg. Yr iaith arall â'r berthynas agosaf ati yw'r Tzeltal.

Ieithoedd brodorol Mecsico
Ieithoedd Maya
Pendefigaeth yr Alban

Mae Pendefigaeth yr Alban yn rhan o Bendefigaeth Prydain, ar gyfer y Pendefigion a grewyd yn Nheyrnas yr Alban cyn 1707. Gyda Deddfau Uno 1707, cyfunwyd teyrnasoedd yr Alban a Lloegr i greu Teyrnas Prydain Fawr, a chrewyd Pendefigaeth newydd Prydain Fawr, a daeth Pendefigion newydd yn rhan o'r Bendefigaeth honno.

Wedi'r Uno, etholodd Pendefigion yr Alban 16 o'u plith i'w cynrychioli yn Nhŷ'r Arglwyddi. Rhoddodd Deddf Pendefigaethau 1963 yr hawl i bob Pendefig yr Alban eistedd yn Nhŷ'r Arglwyddi, hawl a gollwyd ynghyd â'r pendefigaethau etifeddol gyda Deddf Tŷ'r Arglwyddi 1999. Yn wahanol i bendefigaethau eraill, gall pendefigaeth Albaneg ei gario 'mlaen drwy'r linell benywaidd, a phan dim ond merched sydd i'w cael, caiff y teitl ei etifeddu gan y ferch hynaf yn hytrach na mynd i'r oediad.

Rheng Pendefigaeth yr Alban yw Dug, Ardalydd, Iarll, Isiarll, ac Arglwydd y Senedd. Mae gan Bendefigion yr Alban yr hawl i eistedd yn Senedd yr Alban. Mae'r teitl Barwn yn is i lawr y rheng nac Arglwyddi'r Senedd, ond, er eu bod yn deitlau bonheddig, ni ystyrir hwy fel arfer yn deitlau pendefig.

Yn tabl canlynol o bendefigion yr Alban, rhestrir teitlau uwch neu chyfartal yn y Pendefigaethau eraill. Os deilir y Bendefig, bendefig ym Mhendefigaeth Lloegr, Prydain Fawr neu'r Deyrnas Unedig, ac felly'n eistedd yn Nhŷ'r Arglwyddi, rhestrir y teitl is hefyd. Dangosir deiliaid sawl Pendefigaeth Albaneg o dan y Bendefig uwch yn unig.

Dugiau ym Mhendefigaeth yr Alban

Ardalyddion ym Mhendefigaeth yr Alban

Iarlls a Iarllesau ym Mhendefigaeth yr Alban

Is-ieirll ym Mhendefigaeth yr Alban

Arglwyddi'r Senedd ac Arglwyddesau ym Mhendefigaeth yr Alban

Llywodraethau bonheddig
Pendefigaeth Lloegr

Mae Pendefigaeth Lloegr yn cynnwys pob pendefigaeth a grewyd yn Nheyrnas Lloegr cyn y Ddeddf Uno yn 1707. Yn y flwyddyn honno, cymerodd Bendefigaeth Prydain Fawr le Pendefigaethau Lloegr a'r Alban.

Hyd at Ddeddf Tŷ'r Arglwyddi 1999, gallai pob Pendefig Lloegr eistedd yn Nhŷ'r Arglwyddi.

Rheng Pendefigaeth Lloegr yw Dug, Ardalydd, Iarll, Isiarll a Barwn. Disgynai'r rhan fwyaf o bendefigaethau Lloegr i lawr y llinell gwrywaidd yn unig, ond gall nifer o'r rhai hŷn (yn arbennig barwniaethau hŷn) ddisgyn drwy'r linell benywaidd. O dan gyfraith Lloegr mae merched yn gyd-etifeddwyr, felly mae nifer o bendefigaethau hŷn wedi disgyn i oediad rhwng sawl cyd-etifeddwyr benywaidd.

Yn tabl canlynol, rhestrir pob Pendefig yn nhrefn y Pendefigaeth Seisnig uwch, dengys hefyd unrhyw bendefigaethau cyfartal neu uwch yn y Pendefigaethau eraill.

Dugiau ym Mhendefigaeth Lloegr

Ardalyddion ym Mhendefigaeth Lloegr

Ieirll ym Mhendefigaeth Lloegr

Isieirll ym Mhendefigaeth Lloegr

Barons a Baronesses ym Mhendefigaeth Lloegr

Llywodraethau bonheddig
Moel Cynghorion

Mae Moel Cynghorion neu Moel y Cynghorion yn fynydd sy'n rhan o fynyddoedd Yr Wyddfa yn Eryri. Daw ei enw o'r hen air Cymraeg cynnor, sy'n golygu 'cyntaf' neu 'sylfaenol'; felly y foel cyntaf mewn golwg wrth nesau at yr Wyddfa. Saif i'r gogledd-orllewin o gopa'r Wyddfa ei hun, yr agosaf i gopa'r Wyddfa o gadwyn o fryniau; y lleill yw Foel Goch, Foel Gron, a Moel Eilio. Mae Bwlch Cwm Brwynog yn ei wahanu oddi wrth yr Wyddfa ei hun a Bwlch Maesgwm yn ei wahanu oddi wrth y copa nesaf, Foel Goch.

Gellir ei ddringo ar hyd nifer o lwybrau. Un ffordd yw dilyn Llwybr Llyn Cwellyn tua chopa'r Wyddfa hyd at Fwlch Cwm Brwynog ac yna troi i'r chwith i ddilyn y llwybr i gopa Moel Cynghorion. Gellir hefyd ddringo Moel Eilio gyntaf a cherdded ar hyd y grib.

Cyfeiriadau

Mynyddoedd a bryniau Eryri
Mynyddoedd a bryniau Gwynedd
Llansantffraid Glyn Ceiriog

Am leoedd eraill o'r enw "Llansantffraid" (neu enwau tebyg), gweler Llansantffraid (gwahaniaethu).

Cymuned ym mwrdeistref sirol Wrecsam yw Llansantffraid Glyn Ceiriog. Mae'n cynnwys pentrefi Glynceiriog, Pandy a Nantyr. Mae ganddo gysylltiad pwysig â diwydiant chwareli llechi. Gorwedd y pentref ar lan afon Ceiriog a'r ffordd B4500, 6.5 milltir (10 km) i'r gorllewin o'r Waun a 3.5 milltir (5.5 km) i'r de o Langollen. Yn wleidyddol mae'n rhan o ward Dyffryn Ceiriog, yn etholaeth cynulliad De Clwyd a'r etholaeth seneddol o'r un enw. Roedd chwareli llechi estynedig yno ac adeiladwyd Tramffordd Dyffryn Glyn i gymryd y llechi i lanfa ar Gamlas Undeb Swydd Amwythig ac yn nes ymlaen i gyfnewid traciau gyda Rheilffordd y Great Western o Gaer i Amwythig.

Daearyddiaeth a gweinyddiaeth

Hanes gweinyddol
Yn hanesyddol, gweinyddwyd Glyn Ceiriog fel plwyf ac yn nes ymlaen fel plwyf gweinyddol Llansanffraid Glyn Ceiriog. O ganol y 16g hyd 1974, llywodraethwyd Glyn Ceiriog gan sir weinyddol Sir Ddinbych, a rannwyd yn sawl ardal wledig. Rhwng 1895 a 1935, roedd Glyn Ceiriog yn rhan o Ardal Wledig y Waun, a gyfunwyd gydag Ardal Wledig Llansilin yn 1935 i greu Ardal Wledig Ceiriog. Roedd Glyn Ceiriog yn rhan o Ardal Wledig Ceiriog wedyn o 1935 hyd 1974.

Yn 1974, cafwyd wared ar yr hen Sir Ddinbych fel sir weinyddol, a chyfunwyd Glyn Ceiriog ag Ardal Glyndŵr yn sir newydd Clwyd. Cafwyd wared ar sir Clwyd ac Ardal Glyn Dŵr yn 1996, a daeth Glyn Ceiriog yn rhan o awdurdod unedol Bwrdeistref Sirol Wrecsam, fel y mae hyd heddiw.

Cynrychiolaeth wleidyddol 
Fe'i gweinyddir o fewn Bwrdeistref Sirol Wrecsam, a drodd yn awdurdod unedol yn 1998. Mae Glyn Ceiriog yn rhan o ward Dyffryn Ceiriog, ac mae ganddi gynghorwr annibynnol.

Mae yn etholaeth cynulliad De Clwyd a chynrychiolir yng Nghynulliad Cenedlaethol Cymru o 1999 hyd 2011 gan Karen Sinclair ac ers 2011 gan Ken Skates, y ddau yn aelod o'r Blaid Lafur.

Saif hefyd mewn etholaeth seneddol o'r enw De Clwyd a chynrychiolir yn Senedd y Deyrnas Unedig o 1997 hyd 2010 gan Martyn Jones ac ers 2010 gan Susan Elan Jones, y ddau yn aelod o'r Blaid Lafur.

Daearyddiaeth/daeareg
Lleolir y gymuned yn Nyffryn Ceiriog, dyffryn a grewyd gan Afon Ceiriog. Yn ddaearegol, mae gan y dyffryn stratau Ordoficiaidd a Silwriaidd. Mae'r pridd yn fân ac yn fawnog.

Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

Cyfeiriadau

Dolenni allanol
 Gwefan Gymunedol Glyn Ceiriog
 Partneriaeth y Waun a Dyffryn Ceiriog 

Cymunedau Wrecsam
Castell Abertawe

Castell Normanaidd ydyw Castell Abertawe (Cyfeirnod OS: SS 658 931) a sefydlwyd gan Henry de Beaumont yn 1106 fel caput Arglwyddiaeth Gŵyr.

Hanes
Mae'n debyg i'r castell gwreiddiol fod yn lloc siap petryal ar lan ddwyreiniol Afon Tawe, wedi'i amgylchynu i'r gogledd, y gorllewin a'r de gan gastell mwnt a beili allanol. Mae'n debygol iddo gynnwys beili mewnol, ond cred rhai mai gwaith modrwyol oedd yno. Ymosodwyd ar y castell newydd gan y Cymry yn 1116 ond deliodd y castell mewnol. Ar ôl sawl ymosodiad dilwyddiant arall, disgynodd y castell yn 1217, ond dychwelodd e i berchnogaeth y Saeson yn 1220 fel rhan o gytundeb rhwng Llywelyn ap Iorwerth a Harri III. Yn fuan wedi hyn, mae'n debyg i wal garreg fewnol ag un tŵr o leiaf gael eu hadeiladu.

Yn ddiweddarach yn y 13g adeiladwyd mur yn lle'r beili allanol. Yr unig weddillion gweladwy yw dwy ochr y "castell newydd" petryal a adeiladwyd yng nghornel dde-ddwyreiniol y beili allanol tuag at ddiwedd y 13g neu ddechrau'r 14g. Mae'r ochr ddeheuol, sy'n dod i ben ar dŵr tal siap garderobe, wedi ei orffen gan gyfres o arcedau cain ar ben y wal, sy'n debyg i strwythurau llysoedd Esgob Tŷ Ddewi yn Llandyfái ac yn Nhyddewi. Erbyn hyn, roedd y castell wedi colli ei bwysigrwydd milwrol. Mae'n bosib i'r castell ddisgyn i ddwylo cefnogwyr Owain Glyndŵr yn nechrau'r 15g. Yn y 18fed a'r 19g, defnyddiwyd amryw rannau o'r castell fel marchnad, neuadd dref, neuadd ymarfer a charchar. Tynnwyd tu mewn y castell newydd i lawr yn y 20g yn ystod adeiladu swyddfa papur newydd.

Mynediad
Mae'r adfeilion erbyn heddiw wedi eu cryfhau a'u agor allan, fel bod modd eu gweld o'r stryd. Mae'r safle yn ngofal Cadw.

Ffynhonnell 
 B. Morris, Swansea Castle; RCAHMW, Glamorgan, Vol III, part (1b), The Later Castles (2000)

Adeiladau ac adeiladwaith 1106
Adeiladau rhestredig Gradd I Abertawe
Cadw
Abertawe
Abertawe
Facebook

Gwefan rwydweithio cymdeithasol yw Facebook, yn debyg i Bebo a MySpace. Yn anffurfiol, defnyddir yr enw Gweplyfr arno yn y Gymraeg.

Hanes 
Pan lansiwyd Facebook yn 2004 gan Mark Zuckerberg, roedd aelodaeth wedi ei gyfyngu i fyfyrwyr Prifysgol Harvard, ac yna fe ehangwyd i sawl prifysgol arall yn yr Unol Daleithiau. Yn raddol ehangwyd yr aelodaeth i unrhyw un oedd â chyfeiriad e-bost sefydliad addysgol (e.e. .edu, .ac.uk, ayyb) ar draws y byd, ac yn 2006 agorwyd y wefan i unrhyw berson. Mae'r defnyddwyr yn creu pwll o Ffrindiau ac yn danfon gwybodaeth a negeseuon at ei gilydd neu eu gosod ar eu tudalennau.

Ym Medi 2012, roedd gan Facebook dros biliwn o ddefnyddwyr, a chredir bod 8.7% o'r rheiny yn rhai ffug.

Achos llys 
Yn 2007 aed a Mark Zuckerberg i'r llys gan gwmni ConnectU.com gan honni ei fod wedi dwyn eu syniad nhw am y wefan, ac wedi oedi datblygiad eu gwefan nhw'n fwriadol wrth weithio iddynt yn 2003.

Nodweddion 
 Mae'n rhaid cofrestru â Facebook cyn cael mynediad i'r wefan.
 Gellir dewis ymuno â rhwydweithiau a seilir ar leoliad daearyddol (gwladwriaeth, gwlad neu ddinas), sefydliad addysg neu gyflogwr.

Ieithoedd Facebook 
Yn 2008 fel rhan o ddatblygiad Facebook ychwanegwyd rhyngwyneb amlieithog o ddewis y defnyddiwr. Ymhlith yr ieithoedd y gellir eu defnyddio mae'r canlynol:

 Cymraeg
 Saesneg
 Sbaeneg
 Catalaneg
 Norwyeg
 Almaeneg
 Tsieceg
 Tsieinëeg
 Daneg 
 Ffinneg
 Eidaleg
 Iseldireg
 Pwyleg
 Rwsieg
 Swedeg
 Tyrceg
 Portiwgaleg (Brasil)
 Siapaneg
 Coreg

Preifatrwydd a diogelwch 
Cafwyd sawl cwyn am ddiffyg preifatrwydd ar Facebook. Yn 2010, datgelwyd fod nifer o raglenni fel gemau ar Facebook yn hel gwybodaeth bersonol a bod rhai'n eu pasio ymlaen (neu eu gwerthu) i gwmnïau eraill. Roedd hyn yn digwydd hyd yn oed ar ôl i ddefnyddwyr Facebook ddewis lefel diogelwch gwybodaeth uchaf posib. Roedd y wybodaeth a "ffermiwyd" felly'n cynnwys enwau go iawn, cyfeiriadau a gwybodaeth bersonol arall. Ym mis Hydref 2010, ar ôl wynebu bygythiad o gael achos llys yn eu herbyn yn yr Unol Daleithiau, mynnodd Facebook eu bod wedi cymryd camau i atal hynny.

Cyfeiriadau

Dolenni 
 Gwefan Facebook, fersiwn Cymraeg
 Prif safle Facebook

Facebook
Gwefannau rhwydweithio cymdeithasol
Cyfryngau cymdeithasol
Gwasanaethau ffrydio rhyngrwyd
Castell Brychan

Mae Castell Brychan yn hen goleg y ddiwinyddiaeth Gatholig. Mae wedi ei lleoli ar ben allt serth i'r gogledd o Aberystwyth, Ceredigion ac mae golygfa bendigedig i'w gael o'i ffenestri o Gastell Aberystwyth, y traeth a'r holl dref bron.

Fe'i hadeiladwyd fel tŷ preifat yn wreiddiol, ar gyfer y cyfansoddwr, David Jenkins. Cafodd ei enwi'n Gastell Brychan oherwydd gwreiddiau David Jenkins - roedd yn frodor o Drecastell, sir Frycheiniog. Hefyd, mae'r enw'n addas i'r adeilad oherwydd y tŵr a'r colofnau sy'n rhan o'r tŷ gwreiddiol.

Trodd yn goleg yn 1923 a gelwyd hi yn St Mary's College, adnabyddwyd hi hefyd fel y Diocesan College, Aberystwyth. Roedd Michael McGrath yn Rheithor yn y coleg cyn iddo ddod yn Archesgob Gatholig Rhufeinig Caerdydd. Bu Saunders Lewis hefyd yn athro yno am gyfnod. Ymestynwyd y tŷ yn sylweddol tra'n goleg, gan ychwanegu adain newydd yn cynnwys capel, ar ochr dde'r tŷ gwreiddiol. Ymestynwyd ymhellach gan Gyngor Llyfrau Cymru, sy'n defnyddio'r adeilad fel pencadlys hyd heddiw.

Cyfeiriadau
  Theological Colleges attended by Welsh ministers and priests, Gwefan Genuki 

Adeiladau ac adeiladwaith 1923
Adeiladau ac adeiladwaith yn Aberystwyth
Cristnogaeth yng Nghymru
Diwinyddiaeth Gristnogol
Yr Eglwys Gatholig Rufeinig
Einion Offeiriad

Clerigwr a bardd y priodolir iddo'r cynharaf o ramadegau'r beirdd oedd Einion Offeiriad (fl. tua 1300 - m. 1349). Ef yw awdur tybiedig Gramadeg Einion Offeiriad, sy'n un o'r enghreifftiau cyntaf a wyddys i ddifinio rheolau'r pedwar mesur ar hugain.

Ei fywyd
Dim ond yn yr 17g y ceir y cyfeiriad cyntaf ato fel awdur y gramadeg hwn, a hynny gan yr hynafiaethydd a chopïwr llawysgrifau Robert Vaughan o Hengwrt, Meirionnydd. Mewn nodyn ar un o'r llawysgrifau sy'n cynnwys testun y gramadeg, fe'i gelwir yn:
'Llyfr Kerddwriaeth a wnaeth Einion Effeiriad o Wynnedd i Syr Rys ap Gruff.[udd] ap Howel ap Gruff. ap Ednyfed Vychan yr ynrydedd a moliant iddo ef.'
Ceir pedwar cofnod canoloesol at un 'Einion Offeiriad', i gyd o hanner cyntaf y 14g, ac mae'n bur debygol eu bod yn cyfeirio at awdur y gramadeg. Cofnodir iddo fod yn wrthrych mewn cwest yn rhinwedd ei swydd fel rheithor plwyf Llanrug yn Arfon yn 1349, ac fe ymddengys iddo farw o'r Pla Du yn y flwyddyn honno.

Ei waith
Seiliodd Einion ei ramadeg ar weithiau Lladin cyffelyb a briodolir i Donatus (Cymraeg Canol: Dwned) a Priscian. Mae'n debyg iddo gael ei gyfansoddi tua'r flwyddyn 1320. Dadansoddiad, mynegiad o farn yr awdur a'i gymeradwyaeth o ffurfiau llenyddol newydd, yn hytrach na llawlyfr awdurdodol, yw'r gramadeg. Mae'n cynnwys nifer o gerddi enghreifftiol o waith y beirdd ac, efallai, rhai gan yr awdur ei hun.

Yr unig enghraifft o'i gerddi o awduraeth sicr sydd wedi goroesi yw awdl i'w noddwr Syr Rhys ap Gruffudd o Lansadwrn (c. 1283-1356). Mae'n bur debygol fod nifer o'r cerddi dienw yn ei Ramadeg yn waith Einion yn ogystal. Dyma un ohonynt, i ferch anhysbys anwadal ei serch:
Un dwyll wyt o bwyll, o ball dramwy—hoed,
Â hud mab Mathonwy;
Unwedd y'th wneir â Chreirwy,
Enwir fryd, rhyhir frad rhwy.'

Llyfryddiaeth
R. Geraint Gruffudd a Rhiannon Evans (gol.), Gwaith Einion Offeiriad a Dafydd Ddu o Hiraddug (Aberystwyth, 1997). Testunau cerddi'r bardd.

Gweler hefyd
Gramadeg Einion Offeiriad
Gramadegau'r Penceirddiaid
Pedwar Mesur ar Hugain

Beirdd yr Uchelwyr
Beirdd Cymraeg
Llanrug
Llenorion Cymreig y 14eg ganrif
Marwolaethau 1349
Pobl o Arfon
Ysgolheigion Cymraeg
Amy MacDonald

Cantores/cyfansoddwr o Glasgow, yr Alban yw Amy MacDonald (ganwyd 25 Awst, 1987). Mae wedi arwyddo cytundeb gyda label Vertigo, yr un label a The Killers a Razorlight. Dechreuodd Amy chware gigiau acwstig ar y llwyfan yn 15 oed. Mae ei dylanwadau cerdorol yn cynnwys Travis a The Libertines

Disgograffi

Albymau

Senglau/EP

Dolenni allanol
  Gwefan swyddogol Amy Macdonald
  Adolygiad o gig King Tuts Glasgow ar YoungScot
  Cyfweliad 'T In The Park' 2007 ar STV 

Genedigaethau 1987
Cantorion Albanaidd
Cantorion Saesneg
Pobl o Glasgow
Merched yr 20fed ganrif
Merched yr 21ain ganrif
Michael McGrath

Roedd Michael Joseph McGrath (24 Mawrth 1882 – 28 Chwefror 1961) yn Archesgob Caerdydd rhwng 1940 a 1961. Ganed yn ninas Kilkenny, Iwerddon.

Fe'i haddysgwyd yn ysgol y Brodyr Cristionogol yn Kilkenny ac yn Ngholeg Rockwell, Tipperary ble y cryfhawyd ei ddiddordeb yn yr Wyddeleg. Enillodd radd B.A. yn yr Wyddeleg ym Mhrifysgol Genedlaethol Iwerddon. Cafodd radd anrhydedd a D.Litt oddi yno yn ddiweddarach. Astudiodd i fynd yn offeiriad, yng Ngholeg San Ioan, Waterford. Ordeinwyd ef ar 12 Gorffennaf 1908 yn esgobaeth babyddol Clifton. Bu'n gurad yn yr eglwys gadeiriol yno ac yn offeiriad plwyf yn Fishponds ac yn eglwys San Nicolas, Bryste.

Ymddeolodd yn 1918 oherwydd iechyd bregus. Cafodd wahoddiad yn 1921 gan yr Esgob Francis Mostyn i weithio yn esgobaeth Mynyw oherwydd ei ddiddordeb yn yr ieithoedd Celtaidd. Aeth i weithio yn y Fflint av ym Mangor cyn iddo gael ei benodi yn offeiriad plwyf yn Aberystwyth ac yn bennaeth coleg ddiwynyddiaeth, St Mary's College, yn 1928.

Tra roedd yn Aberyswtyth dilynodd gyrsiau llenyddiaeth Gymraeg yr Athro Thomas Gwynn Jones, yng Ngholeg y Brifysgol.

Penodwyd ef yn Esgob Mynyw yn 1935, gan olynu yr Esgob Vaughan a chysegrwyd ef ar 24 Medi. Penodwyd ef yn Archesgob Caerdydd ar farwolaeth yr Archesgob Mostyn. Bu farw yn Ysbyty Gwenffrewi, Caerdydd.

Cyfeiriadau
 Coleg St Mary's ar wefan Genuki 
 Bywgraffiad ar wefan Llyfrgell Genedlaethol Cymru

Archesgobion
Esgobion Mynyw
Genedigaethau 1882
Marwolaethau 1961
Pobl o Swydd Kilkenny
Mathonwy

Mae Mathonwy yn gymeriad chwedlonol sy'n rhiant Math fab Mathonwy ym Mhedwaredd Cainc y Mabinogi.

Mae'r elfen gyntaf yn yr enw Mathonwy, sef Math-, yn digwydd yn enw'r mab Mathonwy ac enw Matholwch, un arall o gymeriadau'r Mabinogi, a cheir enghreifftiau gyffelyb yn y Wyddeleg, e.e. Mathgambhain. Mae rhai ysgolheigion wedi dadlau fod yr enw Cymraeg Canol (a'r cymeriad ei hun) yn tarddu o'r Wyddeleg a thraddodiadau Iwerddon, onc ceir y ffurf Matto(n) yn yr Aleg, iaith Geltaidd Gâl.

Ffigwr annelwig yw Mathonwy. Mae lle i gredu fod Mathonwy yn gymeriad benywaidd ac yn fam i Fath yn hytrach na'i dad ac felly mae Mathonwy yn etifeddu teyrnas Gwynedd trwy ei fam. Yn yr un modd mae Gwydion yn fab i'r dduwies Dôn. Yn y Pedair Cainc nid yw Mathonwy yn cymryd unrhyw ran uniongyrchol yn y stori ond yn aros yn y cefndir.

Ceir y cyfeiriad cynharaf at Fathonwy sydd ar glawr mewn cerdd a briodlir i Daliesin yn Llyfr Taliesin:
Odit a'e gwypwy,
Hutlath Vathonwy,
yg koet pan tyfwy.
Gellid esbonio'r cyfeiriad at hudlath Mathonwy fel adlais o'r chwedl yn y Pedair Cainc, lle mae Math yn ddewin gyda hudlath, ond mae'n bosibl fod Mathonwy yn ddewin hefyd.

Fel arall mae'r cyfeiriadau eraill at Fathonwy yn digwydd yn enw'r mab yn unig.

Llyfryddiaeth 
Rachel Bromwich (gol.), Trioedd Ynys Prydein (Caerdydd, arg. newydd, 1991)
W. J. Gruffydd, Math vab Mathonwy (Caerdydd, 1928)

Mytholeg Gymreig
Pedair Cainc y Mabinogi
Rhys ap Gruffudd (Llansadwrn)

Mae hon yn erthygl am yr uchelwr o Lansadwrn. Am yr Arglwydd Rhys, gweler Rhys ap Gruffudd. Gweler hefyd Rhys ap Gruffudd (gwahaniaethu).
Syr Rhys ap Gruffudd o Lansadwrn (c. 1283-1356) oedd un o uchelwyr blaenaf de-orllewin Cymru ar ddiwedd y 13eg a dechrau'r 14g.

Bywgraffiad
Mab i Ruffudd ap Hywel, cefnder y swyddog grymus Gruffudd Llwyd, oedd Syr Rhys, ac felly'n ddisgynnydd uniongyrchol yn y bedwaredd genhedlaeth i Ednyfed Fychan, distain Llywelyn Fawr. Yn y cyfnod 1310-1340 bu'n dal amryw o swyddi a theitlau yng ngwasanaeth brenin Lloegr yn y dde-orllewin, a chwaraeodd ran bwysig yn y gwaith o recriwtio Cymry lleol ar gyfer rhyfeloedd brenhinoedd Lloegr yn Ffrainc a llefydd eraill. Arweiniodd Syr Rhys filwyr o'r de-orllewin i ryfela yn yr Alban a Ffrainc. Roedd yn un o arweinwyr y Cymru ym Mrwydr Crécy yn 1346, ac efallai mai ar ôl y frwydr yma y'i gwnaed yn farchog. Rhoddwyd march du iddo gan y Tywysog Du yn Normandi yn 1349. I bob pwrpas, Syr Rhys oedd llywodraethwr de-orllewin Cymru yn hanner cyntaf y 14g. Cafodd ei apwyntio'n Ddirpwy Ustus Tywysogaeth De Cymru deirgwaith.

Roedd ganddo diroedd bras yn ardal Dyffryn Teifi ac Ystrad Tywi ac ystad yn Llanrhystud. Mae'n bosibl mai ef a adeiladodd blasdy Abermarlais.

Roedd yn noddwr i'r bardd a gramadegydd o glerigwr Einion Offeiriad (c.1300-1349); mae lle i gredu mai er anrhydedd i Rys y lluniodd Einion ei ramadeg barddol enwog. Canodd awdl iddo yn ogystal.

Cyfeiriadau

Cymry'r 13eg ganrif
Cymry'r 14eg ganrif
Hanes Sir Gaerfyrddin
Marwolaethau 1356
Pobl o Sir Gaerfyrddin
Teyrnas Deheubarth
Rhys ap Gruffudd (gwahaniaethu)

Gallai Rhys ap Gruffudd gyfeirio at un o sawl person:

Rhys ap Gruffudd (1132–28 -1197), neu'r Arglwydd Rhys, llywodraethwr Deheubarth
Rhys ap Gruffudd (Llansadwrn) (c.1283-1356), uchelwr grymus yn ne-orllewin Cymru
Rhys Ddu (bu farw 1409), un o gefnogwyr Owain Glyndŵr
Rhys ap Gruffudd (m. 1531) Cyhuddwyd Rhys o gynllwynio gyda Brenin yr Alban i'w ddyrchafu ei hun yn Rheolwr Cymru; am hynny - dienyddwyd ef yn 1531.
Rhys ap Gruffudd ap Thomas, (1449-1525)
Rhys ap Gruffudd (rebel), (1508–1531)

Cyfeiriadau
Llyn Ffynnon y Gwas

Llyn ar lethrau'r Wyddfa yn Eryri yw Llyn Ffynnon y Gwas. Mae'r llyn, sydd ag arwynebedd o 10 acer, yng Nghwm Clogwyn, 1,381 troedfedd uwch lefel y môr.

Un eglurhad o'r enw yw'r traddodiad lleol fod bugail wedi boddi yma wrth olchi defaid ei feistr lawer blwyddyn yn ôl.

Ar un adeg roedd y llyn yn gronfa yn cyflenwi dŵr i chwareli llechi ardal Rhyd Ddu, ac mae'r argae yn dal i'w weld. Ceir brithyll yn y llyn, ond nid ydynt yn tyfu'n fawr. Mae'r afon sy'n llifo o'r llyn yn llifo i mewn i lyn llai islaw iddo, oedd hefyd yn gronfa ddŵr, yna fel Afon Treweunydd yn ymuno ag Afon Gwyrfai ychydig cyn iddi lifo i mewn i Lyn Cwellyn.

Gellir cyrraedd y llyn trwy ddilyn llwybr y Snowdon Ranger o Ryd-Ddu.

Llyfryddiaeth
Geraint Roberts, The Lakes of Eryri (Llanrwst: Gwasg Carreg Gwalch, 1995)

Cyfeiriadau

Betws Garmon
Ffynnon y Gwas
Hopcyn ap Tomas

Roedd Hopcyn ap Tomas ab Einion (fl. tua 1337 - tua 1408) yn uchelwr dysgedig a noddwr beirdd o Ynysforgan (Ynys Forgan) ac Ynysdawe (Ynys Dawe, Ynys Dawy), penrhyn Gŵyr, de Cymru.

Bywgraffiad
Roedd Hopcyn yn un o wŷr mwyaf dysgedig ei oes yn llenyddiaeth a hanes Cymru. Roedd yn gasglwr a chopïwr llawysgrifau brwd ac ar un adeg bu rhai o drysorau'r genedl yn ei gartref yn Ynysforgan.

Gwyddys ei fod yn berchen ar Lyfr Coch Hergest gan fod cofnodion ynddo amdano gan y copïydd Hywel Fychan ap Hywel Goch o Fuallt, ac mae'n bosibl mai ar gyfer Hopcyn y lluniwyd y llawysgrif enwog honno. Copïydd lleyg (h.y. heb weithio mewn sgriptoriwm) oedd Hywel, ac ymddengys ei fod wedi gwneud cryn dipyn o waith i Hopcyn ap Tomas. Ceir dim llai na phum awdl i Hopcyn yn y Llyfr Coch, gwaith Llywelyn Goch ap Meurig Hen, Dafydd y Coed, Madog Dwygraig, Meurig ab Iorwerth ac Ieuan Llwyd ab y Gargam. Yn ogystal ceir awdl gan Y Proll i'w fab Tomas ap Hopcyn, yntau'n noddwr beirdd.

Mae Dafydd y Coed yn dweud am Hopcyn ei fod yn hael eithriadol a bod copïau o'r Elucidarium, y Sant Greal, a llyfrau Cyfraith Hywel Dda a'r Annales Cambriae yn ei lys:

Mynawg Hopcyn, lyn loywglos,
Mur heilddwbl cetgwbl catgis,
Mwnai law, mae yn ei lys,
Eurddar, y Lusidarius,
A'r Greal a'r Yniales,
A grym pob cyfraith a'i gras.

Dywedir fod Hopcyn yn barddoni yn ogystal, ond nid oes enghraifft o'i waith ar gael heddiw. Roedd ei chwaeth mewn llenyddiaeth yn geidwadol ac ymddengys nad oedd yn meddwl llawer o'r cywydd ffasiynol newydd.

Yn ogystal â chroesawu'r beirdd i'w aelwyd, roedd gan Hopcyn ap Tomas enw fel arbenigwr ar y brudiau (yn rhyddiaith ac ar gân), y storfa o chwedlau a hanes traddodiadol a cherddi proffwydoliaeth am ddyfodol y Brythoniaid, neu'r Cymry. Yn y cyd-destun hwn gwyddys fod neb llai nag Owain Glyn Dŵr wedi ymgynghori â Hopcyn, a hynny yn 1403 pan fu ar ei anterth.

Ni wyddys pryd fu farw ond roedd yn fyw yn 1403, pan gyfarfu Glyn Dŵr, ac efallai mor ddiweddar â 1408. Er hynny, dywed yr Athro Gruffudd Aled Williams yn ei gyfrol 'Dyddiau Olaf Owain Glyn Dŵr' iddo gael ei ladd ym mrwydr Pwll Melyn, gerllaw Brynbuga yn 1405. Roedd yn frwydr drychinebus i Glyn Dŵr gyda channoedd o Gymry wedi eu lladd a dienyddiwyd 300 o filwyr Glyn Dŵr gerbron castell Brynbuga yn dilyn y frwydr.

Mae cofeb i Hopcyn ym mharc Ynysforgan, Treforys, Abertawe.

Cyfeiriadau

Brudwyr
Beirdd Cymraeg
Cymry'r 14eg ganrif
Cymry'r 15fed ganrif
Genedigaethau'r 1330au
Llenyddiaeth Gymraeg yr Oesoedd Canol
Marwolaethau'r 1400au
Noddwyr llenyddiaeth
Pobl o Abertawe
Ysgolheigion Cymraeg
Eryl Stephen Thomas

Esgob Mynwy rhwng 1968 a 1971 a esgob Llandaf rhwng 1971 a 1975 oedd Eryl Stephen Thomas (1910-2001). Roedd yn frodor o Ynys Môn.

Esgobion Llandaf
Esgobion Mynwy
Pobl o Ynys Môn
Genedigaethau 1910
Marwolaethau 2001
Mikhail Fradkov

Gwleidydd Rwsiaidd yw Mikhail Yefimovich Fradkov (Rwsieg: Михаи́л Ефи́мович Фрадко́в) (ganed 1 Medi 1950). Prif Weinidog Rwsia oedd ef o 5 Mawrth 2004 tan 14 Medi 2007.

Yn enedigol o ardal Kuybyshev (heddiw Oblast Samara), daliodd Fradkov swyddi Darpar Weinidog Perthnasau Economaidd Tramor (1992-1993), Prif Ddarpar Weinidog Perthnasau Economaidd Tramor (1993-1997), Gweinidog Perthnasau Economaidd a Masnach Tramor (1997-1999), a Gweinidog Masnach (1999-2001), cyn cael ei benodi fel Darpar Ysgrifennydd y Cyngor Diogelwch. Daeth yn bennaeth dros Heddlu Ffederal dros Drethi yn 2001, ac wedyn cynrychiolydd Rwsia i'r Undeb Ewropeaidd. Cafodd ei enwebu fel prif weinidog gan Arlywydd Vladimir Putin ar 1 Mawrth 2004, a'i enwebiad yn cael ei gadarháu gan y Duma ar 5 Mawrth.

Genedigaethau 1950
Gwleidyddion Rwsiaidd
Prif Weinidogion Rwsia
Pobl o Oblast Samara
Gwleidyddion Iddewig
Viktor Zubkov

Gwleidydd Rwsiaidd yw Viktor Alekseyevich Zubkov (Rwsieg: Виктор Алексеевич Зубков) (ganed 15 Medi 1941). Yn bennaeth ar y Gwasanaeth Ffederal dros Arolygaeth Cyllid ers 2001, enwebwyd ef gan yr Arlywydd Vladimir Putin fel olynydd y prif weinidog Mikhail Fradkov ar 12 Medi 2007. Cadarnhawyd ei enwebiad gan y Duma ar 14 Medi 2007.

Mae rhai sylwebyddion gwleidyddol yn gweld dyrchafiad Zubkov fel arwydd bod yr arlywydd presennol Vladimir Putin yn ei hybu i'w olynu ef yn yr etholiadau arlywyddol sydd i'w cynnal yn 2008. Byddai hyn yn dilyn patrwm gyrfa Putin ei hun, a ddaeth yn brif weinidog ar 9 Awst 1999, rhyw bum mis cyn ymddiswyddiad Boris Yeltsin. Mae eraill yn eu tro yn gweld Zubkov fel prif weinidog technegol fydd yn sicrhau parhâd dylanwad Putin ar lywodraeth Rwsia, ac yn gweld Putin yn hyrwyddo cystadleuaeth rhwng nifer o olynwyr posib megis Sergey Ivanov a Dmitry Medvedev.

Gwleidyddion Rwsiaidd
Prif Weinidogion Rwsia
Genedigaethau 1941
Pobl o Oblast Sverdlovsk
Rhita Gawr

Cymeriad mewn chwedlau gwerin Cymreig oedd Rhita Gawr. Dywedir fod gan y cawr hwn fantell wedi ei gwneud o farfau brenhinoedd. Hawliodd farf y Brenin Arthur. Gwrthododd Arthur, a bu ymladdfa rhyngddynt ar yr Wyddfa. Lladdwyd Rhita, a chladdwyd ef dan garnedd ar y copa gan filwyr Arthur, a gariodd y cerrig yno ar gyfer y garnedd. Rhoddodd hyn ei enw i'r mynydd: "gŵydd" ("carnedd") gyda "ma" ("lle") wedi ei gydio wrtho i roi "Gwyddfa".

Cysylltir Rhita â Meirionnydd yn ogystal. Mae'n cael ei restru mewn traethawd ar gewri Cymru gan Siôn Dafydd Rhys a ysgrifennodd ar ddiwedd yr 16g. Dywedir ei fod yn byw ar Yr Wyddfa ac iddo gael ei gladdu ar ben Aran Benllyn, ger Llyn Tegid ym Mhenllyn ar ôl cael ei ladd gan Arthur.

Llyfryddiaeth
T. Gwynn Jones, Welsh Folklore and Folk-custom (D. S. Brewer, 1930 ; adargraffiad 1979)
 Thomas, Dafydd Whiteside, Chwedlau a choelion godre'r Wyddfa  (Gwasg Gwynedd, 1998) ISBN  0860741559

Cewri
Cylch Arthur
Mytholeg Gymreig
Llên gwerin Cymru
Distain

Roedd y distain (Saesneg: seneschal o'r gair Ffrangeg sénéchal) yn swyddog uchel yng ngwasanaeth tywysogion ac uchelwyr pwysig yn ystod yr Oesoedd Canol mewn rhannau o Ewrop. Yn systemau gweinyddol Ffrainc yn y cyfnod hwnnw, defnyddiwyd y term sénéchal ar gyfer swyddog brenhinol a oedd yn gyfrifol am gyfiawnder ac am reoli gweinyddiaeth yn y taleithiau deheuol; roedd hyn yn cyfateb i'r teitl bailli yng ngogledd y wlad.

Swydd symlaf y distain oedd i arolygu gwleddau a seremonïau cartref. Weithiau caent gyfrifoldebau eraill megis cosbedigaeth a rheolaeth milwrol uwch.

Cymru

Yng Nghymru datblygodd swyddogaeth y distain yn nheyrnas Gwynedd rhwng y 12fed a'r 13g. Nid oedd yn cyfateb yn union i swyddogaeth y sénéchal, er yn gyffelyb, ond yn seiliedig ar swyddau gweinyddol a chyfreithiol Cymreig.

Disteiniaid

nl:Baljuw
Mici Plwm

Actor a digrifwr o Gymro yw Mici Plwm (ganwyd 6 Mehefin 1944). Mae'n fwyaf adnabyddus am arloesi gyda disgos Cymraeg yn y 1960au a chwarae y cymeriad hoffus 'Plwmsan' ers y 1970au hwyr.

Bywyd cynnar
Ganwyd Michael Lloyd Jones yn Llan Ffestiniog, Sir Feirionydd yn ail o bedwar plentyn i Huw Morris Jones (Huw Môr) a Daphne Eva Jones (neé Harrison). Daeth ei fam i fyw yn ardal Blaenau Ffestiniog adeg yr Ail Ryfel Byd gyda'i rhieni, Mr a Mrs Barnett Harrison. Nid oedd ei blentyndod yn un hawdd am fod ei fam wedi treulio cyfnodau mewn ysbyty meddwl. Fe magwyd y teulu yng nghartref plant Bryn Llywelyn.

Aeth i Ysgol Gynradd Llan Ffestiniog (Ysgol Bro Cynfal erbyn hyn) a Ysgol Sir Ffestiniog (Ysgol y Moelwyn erbyn hyn).

Yn y 1960au roedd yn troelli disgiau dan yr enw 'DJ Plummy'. Fe'i ysbrydolwyd gan ymgyrchoedd iaith Cymdeithas yr Iaith i gael gwared o'i recordiau Saesneg a cychwynodd y Disco Cymraeg cyntaf gan newid ei enw DJ i Mici Plwm. Bu 'Disco Teithiol Mici Plwm' yn teithio o gwmpas clybiau a neuaddau pentref trwy Gymru am ugain mlynedd gan rannu llwyfan gyda bandiau fel Edward H Dafis.

Cymerodd Mici ran yn ymgyrchoedd Cymdeithas yr Iaith ac, yn rhan o'r ymgyrch dros sianel deledu Gymraeg, dringodd fast trosglwyddo Llanddona; derbyniodd ddedfryd o 12 mis o garchar gohiriedig.

Gyrfa
Daeth yn enwog yn ystod yr 1970au a'r 1980au am chwarae rhan 'Plwmsan y Twmffat Twp' yn y rhaglenni teledu Teliffant ac Anturiaethau Syr Wynff a Plwmsan ynghyd â Wynford Ellis Owen.

Roedd yn Gyfarwyddwr Artistig Theatr Ardudwy, Harlech, rhwng 2002 a 2004.

Mae'n byw yn Harlech, Caerdydd a Phwllheli ac mae'n mwynhau gwyliau aml ar Ynys Agistri, Groeg.

Mae'n rhedeg y cwmni cysylltiadau cyhoeddus 'MP'.

Bu'n gynghorydd ar Gyngor Tref Pwllheli ers 2011. Fe'i etholwyd yn Faer Tref Pwllheli ym mis Mai 2021.

Ffilmyddiaeth 

 Teliffant (1972) (cyfres deledu) .... Plwmsan y Twmffat Twp
 Anturiaethau Syr Wynff a Plwmsan (1982) (cyfres deledu) .... Plwmsan y Twmffat Twp
 Anturiaethau Jini Mê (1991) (cyfres deledu) .... Wmffra Bol Bisgets
 Caffi Sali Mali (1994) (cyfres deledu) .... Pry Bach Tew
 Gwyliwch Nhw'n Tyfu (1996) (fideo) .... Llais
 Ding Dong (1998) (cyfres deledu) .... Bobi
 Porc Peis Bach (2000) (cyfres deledu) .... Aelwyn

Cyfeiriadau

Genedigaethau 1944
Actorion Cymreig
Digrifwyr Cymreig
Pobl o Feirionnydd
Yr Aran

Mae'r Aran yn fynydd sy'n rhan o fynyddoedd yr Wyddfa yn Eryri.

Saif ar y grib i'r de o gopa'r Wyddfa ei hun. Mae'r grib yma yn arwain tua'r de dros Fwlch Main, ar hyd Allt Maenderyn a thros Fwlch Cwm Llan i gopa yr Aran, gyda Cwm Llan ei hun rhwng y grib yma a'r Lliwedd.

Er nad oes llwybr cyhoeddus wedi ei nodi ar y map, gellir ei ddringo yn weddol hawdd o Lwybr Rhyd Ddu neu Lwybr Watkin i gopa'r Wyddfa. Gyda gofal, gellir dringo crib Allt Maenderyn oddi yma i gyrraedd copa'r Wyddfa.

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Marilyn, Hewitt a Nuttall. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan “Database of British and Irish hills”. Uchder y copa o lefel y môr ydy 747.3 metr (2452 tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 3 Gorffennaf 2009.

Gweler hefyd
Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
Rhestr mynyddoedd Cymru
Rhestr o gopaon Cymru
Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

Dolennau allanol
Clwb Mynydda Cymru
Lleoliad ar wefan Streetmap 
Lleoliad ar wefan Get-a-map

Cyfeiriadau

Mynyddoedd a bryniau Eryri
Mynyddoedd a bryniau Gwynedd
Betws Garmon
Copaon Marilyn
Copaon Hewitt
Copaon Nuttall
Esgob Mynyw

Peidiwch â chymysgu Esgobaeth Mynyw ag Esgobaeth Mynwy, sy'n esgobaeth yr Eglwys yng Nghymru.

Ordeiniwr Esgobaeth Mynyw (Saesneg: Diocese of Menevia), sy'n esgobaeth yr Eglwys Gatholig Rufeinig yn ardal Caerdydd, yw Esgob Mynyw.

Mae'r esgobaeth yn gweinyddu ardal o 9,716 km², sy'n cynnwys, yn fras, Dinas a Sir Abertawe, Castell-nedd a Phort Talbot, a siroedd traddodiadol Cymru Sir Frycheiniog, Ceredigion, Sir Gaerfyrddin, Sir Benfro a Sir Faesyfed. Lleolir yr Esgobaeth yn Abertawe.

Codwyd Ficeriaeth Apolistig Cymru (Saesneg: Vicariate Apostolic of Wales'') i statws esgobaeth ar 12 Mai, 1898.

Rhestr Esgobion Esgobaeth Mynyw, Cymru

Dolenni allanol
 Gwefan Swyddogol Esgobaeth Mynyw

 
Yr Eglwys Gatholig yng Nghymru
John Mark Jabalé

Esgob Mynyw emeritws ydy'r Gwir Barchedig John Mark Jabalé, OSB (ganed 16 Hydref 1933, Alecsandria, Yr Aifft). Gwasanaethodd fel esgob o 11 Mehefin 2001 hyd 16 Hydref 2008. Cyn iddo ddal y swydd hon, roedd yn Ordeiniwr yn Esgobaeth Mynyw fel esgob cynorthwyol.

Gweler hefyd
Yr Eglwys Gatholig Rufeinig
Esgobaeth Mynyw
Esgob Mynyw

Esgobion Mynyw
Genedigaethau 1933