alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
Ystumanner

Un o ddau gwmwd cantref Meirionnydd oedd Ystumanner.

Gorweddai ar lan Bae Ceredigion yn hanner deheuol y cantref gyda chwmwd Tal-y-bont i'r gogledd. Dynodai afon Dysynni a ffrwd lai afon Cader, yn Nyffryn Dysynni, ac ysgwydd deheuol Cadair Idris y ffin rhwng y ddau gwmwd. I'r dwyrain ffiniai â chwmwd Mawddwy (o 1284 ymlaen) a chantref Cyfeiliog. Dros aber Dyfi i'r de roedd Genau'r Glyn, Ceredigion.

Mam-eglwys y cwmwd oedd Eglwys Sant Cadfan, Tywyn, sy'n dyddio i'r 6g. Ceir yr arysgrif Gymraeg gynharaf ar faen yn yr eglwys. Ceid eglwysi pwysig eraill oedd yn gapeli eglwys perthynol i Egwlys cadfan sef yn Llanfihangel y Pennant, Llanfair Bryn Muallt, a Phennal.

Canolwyd y cwmwd ar y Domen Las ym Mhennal er credir efallai bod y ganolfan weinyddol wreiddiol o fewn muriau'r hen gaer Rhufeinig, Maglona  neu Gefn Caer heddiw sydd gerllaw.  Y Domen Las oedd llys y cwmwd am rai canrifoedd ac mae'n debyg mai yma y daeth tywysog Powys, Gruffudd ap gwenwyn i dalu gwrogaeth i Lywelyn ap Gruffydd yn 1263, er yr ymrafael fu am diroedd Llanwrin rhyngddynt.  Yn ôl Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru - 'Castell canoloesol wedi'i gynrychioli gan domen neu fwnt yw'r omen Las, a fyddai'n wreiddiol wedi'i choroni a thwr ffram pren mawreddog.... fwy na hebyg roedd yn gysylltiedig a chwrt neu lys Tywysogion Gwynedd ym Mhennal.'

Roedd yna gastell bychan ger Tywyn, sef Castell Cynfael, a godwyd yn 1147 gan Cadwaladr ap Gruffudd ap Cynan ac a losgwyd yn yr un flwyddyn gan Hywel ab Owain Gwynedd a'i frawd Cynan ab Owain Gwynedd. Ond y prif amddiffynfa yn yr Oesoedd Canol oedd Castell y Bere, ger Llanfihangel y Pennant yn Nyffryn Dysynni (ymddengys fod y ffin rhwng dau gwmwd cantref Meirionnydd wedi newid rywfaint yn yr Oesoedd Canol i wneud plwyf Llanfihangel gyfan yn rhan o Ystumanner). Roedd y mwyafrif o'r trigolion yn byw mewn "trefi" canoloesol yn rhan isaf y cwmwd ar yr arfordir, e.e. Trefri ger Aberdyfi, neu yn y cymoedd, e.e. Corris.

Teithiodd Gerallt Gymro ar hyd arfordir y cwmwd yn 1188 (gweler Hanes y Daith Trwy Gymru). Cysylltir plwyf Pennal â Lleucu Llwyd, cariad y bardd Llywelyn Goch ap Meurig Hen yn y 14g.  Yna yn 1406 cynhaliodd Owain Glyndwr ei senedd olaf yma, lle lluniodd ei lythyr i frenin Siarl II o Ffrainc, yn y ddogfen bwysig lle mae'n amlinellu ei weledigaeth 'Polisi Pennal'  yn 'Llythyr Pennal' sydd o hyd yn Archives Nationale ym Mharis.

Yn 1284, gyda Statud Rhuddlan, daeth y cwmwd yn rhan o Sir Feirionnydd. Erbyn heddiw mae'n rhan o dde Gwynedd.

Ceir cyfeiriadau hefyd at Ystumanner uwch Buga ac Is Buga ynghyd â Phennal Uwch Buga ac Is Buga er na ellid bod yn siwr pryd oedd y rhaniadau hynny.  Efallai mai dros dro ydoedd pan gymerodd Llywelyn ap Gruffydd blwyf Llanwrin oherwydd diffyg teyrngarwch Gruffydd ap Gwenwynwyn o Bowys.

Plwyfi
Llanfair Tal-y-llyn
Llanfihangel y Pennant (rhan o gwmwd Tal-y-bont yn gynharach)
Pennal (neu Uwch Biga)
Tywyn (neu Is Buga)

Gweler hefyd
Cantrefi a chymydau Cymru

Ffynonellau
Melville Richards, "Rhaniadau'r Canol Oesoedd", yn Atlas Meirionnydd (2il arg. Y Bala,  1975)

Cymydau Cymru
Daearyddiaeth Gwynedd
Hanes Gwynedd
Meirionnydd
Teyrnas Gwynedd
Teyrnas Powys
Tal-y-bont (cwmwd)

Am leoedd eraill o'r un enw, gweler Tal-y-bont (gwahaniaethu).

Un o ddau gwmwd cantref Meirionnydd oedd Tal-y-bont.

Gorweddai ar lan Bae Ceredigion yn hanner gogleddol y cantref gyda chwmwd Ystumanner i'r de. Dynodai afon Dysynni a ffrwd lai afon Cader, yn Nyffryn Dysynni, ac ysgwydd deheuol Cadair Idris y ffin rhwng y ddau gwmwd. I'r gogledd ffiniai ag Ardudwy gyda dyffryn Mawddach yn dynodi'r ffin (yn fras). I'r dwyrain ffiniai â chwmwd Uwch Tryweryn yng nghantref Penllyn a chantref Cyfeiliog (cwmwd Mawddwy yn ddiweddarach).

Cwmwd mynyddig iawn oedd Tal-y-bont, gyda chadwyn hir Cadair Idris a'i fryniau yn ei ddominyddu. Gorweddai'r prif ganolfannau ar hyd yr arfordir, ar lan ddeheuol afon Mawddach, ac yn Nyffryn Dysynni.

Rhennid y cwmwd yn ddwy ran bur gwahanol, sef Is Cregennan ac Uwch Cregennan, yn gorwedd i'r gorllewin a'r dwyrain o Lynnau Cregennan. Yn Is Cregennan roedd y "trefi" canoloesol yn cynnwys Cregennan, Llwyngwril, Peniarth a Pennant. Yn Uwch Cregennan, rhwng llethrau gogleddol Cadair Idris a Mawddach, y canolfannau pwysicaf oedd Dolgellau, Nannau, Gwanas a Brithdir. Yn rhan o Uwch Cregennan ond yn gorwedd i'r gogledd oedd plwyf Llanfachraeth sy'n codi i 734m yn Rhobell Fawr.

Roedd yna ganolfannau eglwysig pwysig yn Llanegryn, Llanfendigaid, Llanfihangel y Pennant a Llanfachraith. Yn y 12g sefydlwyd Abaty Cymer (fymryn i'r gogledd o Ddolgellau) gan y Sistersiaid dan nawdd tywysogion Gwynedd. Perthynai'r cwmwd i Esgobaeth Bangor.

Fel gweddill y cantref, daeth Tal-y-bont yn rhan o Sir Feirionnydd yn 1284. Heddiw mae'n rhan o dde Gwynedd.

Plwyfi
Dolgellau
Llanegryn
Llanfachraeth
Llanfihangel y Pennant (aeth yn rhan o Ystumanner yn nes ymlaen)
Llangelynnin

Gweler hefyd
Cantrefi a chymydau Cymru

Cymydau Cymru
Daearyddiaeth Gwynedd
Hanes Gwynedd
Meirionnydd
Teyrnas Gwynedd
Teyrnas Powys
Ysgol Bro Tegid

Ysgol gynradd gymunedol yn Y Bala, Gwynedd, ydy Ysgol Bro Tegid, ar gyfer plant 4 i 11 oed. Yn 2005, roedd 82 o ddisgyblion yn yr ysgol. Credir daw tua 50% o'r disgyblion o gartrefi lle siaredir Cymraeg fel iaith gyntaf, ond gall tua 80% ohonynt siarad yr iaith yn rhugl.

Sefydlwyd ysgol yn y Bala ym 1855 fel Ysgol Brydeinig Bala British School ar y Stryd Fawr. Trosglwyddwyd yr ysgol i reolaeth Bwrdd Ysgol Plwy Llanycil ar 1 Ebrill 1872 a newidiwyd ei henw i Bala Board School cyn cael ei throsglwyddo unwaith eto ar 30 Medi 1903, y tro yma i reolaeth Cyngor Sir Feirionydd; newidiwyd yr enw i Bala Council School.

Caewyd yr ysgol ddiwedd Rhagfyr 1904 a symudodd i adeilad newydd ar Heol Tegid ar 2 Ionawr 1905; roedd 125 o ddisgyblion yn yr ysgol ar y diwrnod agoriadol. Addaswyd yr ysgol i’w ffurf bresennol yn ystod chwarter olaf yr 20g. Aeth yr ysgol ymlaen dan yr enw Bala Central School gan addysgu plant hyd at 15 oed, hyd agoriad Ysgol y Berwyn yn 1964 a trodd yr ysgol yn un cynradd dan yr enw Ysgol Gynradd y Bala. Mabwysiadwyd yr enw presennol yn ystod yr 1980au.

Cyfeiriadau

Dolenni allanol
Gwefan yr ysgol

Y Bala
Sefydliadau 1905
Bro Tegid
Bro Tegid
Ysgol Llawr y Betws

Ysgol gynradd ydy Ysgol Llawr y Betws. Lleolir yng Nglanrafon, Gwynedd. Sefydlwyd yr ysgol ym 1909. Fe aiff disgyblion yr ysgol ymlaen i Ysgol y Berwyn ym mlwyddyn saith y system addysgol.

Mae Ysgol Llawr y Betws ar y rhestr o ysgolion i'w cau yng nghynlluniau aildrefnu Cyngor Gwynedd.

Cefeiriadau

Llawr y Betws
Llawr y Betws
Sefydliadau 1909
Ysgol Llandwrog

Ysgol gynradd dwyieithog Cymraeg a Saesneg ydy Ysgol Llandwrog. Lleolir ym mhentref Llandwrog tua dwy ffilltir i'r de-orllewin o Gaernarfon yng Ngwynedd. Mae'r ysgol dan reolaeth wirfoddol yr Eglwys yng Nghymru. Mae'r ysgol yn nhalgylch Ysgol Syr Hugh Owen. Roedd 46 o ddisgyblion rhwng oedran 3-11 yn 2019. Daw 90% o’r disgyblion o gartrefi ble siaredir Cymraeg, a siaradai bron pob un o'r plant Gymraeg i safon iaith gyntaf. Y prif athrawes ydi Carys Thomas.

Cyfeiriadau

Dolenni allanol
Gwefan yr ysgol 

Llandwrog
Llandwrog
Llandwrog
Dinllaen

Un o dri chwmwd cantref Llŷn yn yr Oesoedd Canol oedd Dinllaen. Gorweddai ar arfordir gogleddol y cantref, yng nghanol Penrhyn Llŷn. Ystyr 'Dinllaen' yw 'Caer Llŷn'.

Ffiniai Dinllaen â chymydau Cymydmaen a Cafflogion i'r de, ei chymdogion yng nghantref Llŷn, Eifionydd i'r dwyrain, a rhan de-orllewinol cwmwd Uwch Gwyrfai yn Arfon i'r gogledd-ddwyrain. Mae'n wynebu Bae Caernarfon ac Iwerddon i'r gogledd ac ymestyn o'r Eifl yn y gogledd i Garn Fadryn i'r de.

Lleolid llys a chanolfan weinyddol y cwmwd yn Nefyn, prif ganolfan weinyddol y cantref. Yma y tyfodd bwrdeistref fechan Gymreig a ddaeth yn ddiweddarach yn fwrdeistref dan y drefn Seisnig ar ôl 1284. Ar wahân i Nefyn, "trefi" canoloesol bychan a geid yn y cwmwd. Erys enwau rhai ohonynt ar bentrefi'r ardal heddiw, e.e. Morfa Nefyn a Llithfaen.

Gorweddai Dinllaen ar lwybr y bererindod i Ynys Enlli, ac mae ei brif ganolfannau crefyddol i'w cael ar y llwybr hwnnw neu'n agos iddo, yn enwedig Pistyll, Ceidio, Tudweiliog a Llandudwen.

Plwyfi
Abererch
Boduan
Carnguwch
Ceidio
Edern
Llandudwen
Llannor
Nefyn
Pistyll
Tudweiliog

Ffynhonnell
A. D. Carr, 'Medieval Administrative Divisions', yn Atlas of Caernarvonshire (Caernarfon, 1977)

Cymydau Cymru
Llŷn
Teyrnas Gwynedd
47 CC

2g CC - 1g CC - 1g
90au CC 80au CC 70au CC 60au CC 50au CC - 40au CC - 30au CC 20au CC 10au CC 00au CC 00au
52 CC 51 CC 50 CC 49 CC 48 CC - 47 CC - 46 CC 45 CC 44 CC 43 CC 42 CC

Digwyddiadau
Chwefror — Iŵl Cesar a Cleopatra yn gorchfygu byddin Arsinoe IV ym Mrwydr Afon Nîl. Boddir Ptolemi XIII Theos Philopator, brenin yr Aifft.
May — Cesar yn gorchfygu Pharnaces II, brenin Pontus, ym Mrwydr Zela, ac yn gyrru'r neges enwog veni, vidi, vici
Cleopatra VII yn gwneud ei brawd Ptolemi XIV, yn gyd-frenin
Hydref - Cesar yn croesi i Ogledd Affrica i ymladd a Metellus Scipio a Labienus

Genedigaethau 
23 Mehefin — Caesarion, mab Iŵl Cesar a Cleopatra
Marcus Antonius Antyllus, mab Marcus Antonius a Fulvia

Marwolaethau
13 Ionawr — Ptolemi XIII Theos Philopator, brenin yr Aifft (boddwyd yn Afon Nîl)
Pharnaces II, brenin Pontus

47 CC
Ysgol Dinas Mawddwy

Ysgol gynradd Gymraeg ydy Ysgol Dinas Mawddwy, sydd wedi ei lleoli ar yr A470 ym mhentref Dinas Mawddwy ger Machynlleth yng Ngwynedd. Mae'r ysgol yn nhalgylch Ysgol y Gader. Roedd 26 o ddisgyblion yn yr ysgol yn 2004. Daw 73% o’r disgyblion o gartrefi Cymraeg iaith gyntaf.

Ffynonellau

Ysgol Dinas Mawddwy
Ysgolion cynradd Cymraeg
Ysgolion Gwynedd
Ysgol Ffridd y Llyn

Ysgol gynradd Gymraeg yn nhalgylch Ysgol y Berwyn ydy Ysgol Ffridd y Llyn. Lleolir ym mhentref Cefnddwysarn ger Y Bala, Gwynedd. Roedd 35 o ddisgyblion yn yr ysgol yn 2004. Daw tua 72% o gartrefi Cymraeg iaith gyntaf ond gall 100% ohonynt siarad Cymraeg fel iaith gyntaf.

Ffynonellau

Ysgolion cynradd Cymraeg
Ysgolion Gwynedd
Ysgol Ganllwyd

Ysgol gynradd dwy-ieithog yng Nganllwyd ger Dolgellau, Gwynedd, ydy Ysgol Ganllwyd. Mae'r ysgol yn nhalgylch Ysgol y Gader. Roedd 28 o ddisgyblion yn yr ysgol yn 2002, gyda 68% yn dod o gartrefi Cymraeg iaith gyntaf, gyda gweddill y disgyblion yn dod i siarad Cymraeg yn hyderus yn ystod eu hamser yn yr ysgol.

Ffynonellau

Ysgolion cynradd Cymraeg
Ysgolion Gwynedd
Y Ganllwyd

Pentref a chymuned yng Ngwynedd, Cymru, yw Y Ganllwyd neu Ganllwyd. Saif mewn dyffryn ar yr A470 ger Dolgellau. Yno mae'r Afon Gamlan yn ymuno gyda'r Afon Mawddach. Mae'n gymuned hefyd.

Mae olion y diwydiant aur i'w gweld yno tu ôl i'r neuadd pentref. Y mwyngoddfa fwyaf oedd Ffridd Goch a'r chyfadeiladau yng Nghefn Coed. Cynhyrchwyd 80 owns o aur o’r safleoedd hyn rhwng 1896 a 1902. Y tro diwethaf y mwyngloddwyd yn yr ardal oedd rhwng 1919 ac 1922. Roedd hefyd mwynfa fechan Tyddyn Gwladys o tua 1830, a'i weithwyd yn ysbeidiol i gynhyrchu plwm ac aur. Cloddiwyd 43 tunell o fwyn aur, gan gynhyrchu 7 owns o aur yn ei blwyddyn olaf yn 1899.

Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

Pobl o'r Ganllwyd 
 Richard Owen Davies, cemegydd, a aned yn y Ganllwyd yn 1894.
 Nesta Wyn Jones Bardd a Llenor

Cyfeiriadau

Dolen allanol
Gwefan y Ganllwyd 

Cymunedau Gwynedd
 
Pentrefi Gwynedd
Cymydmaen

Un o dri chwmwd cantref Llŷn, yng Ngwynedd, oedd Cymydmaen. Gorweddai ym mhen eithaf penrhyn Llŷn.

Ffiniai'r cwmwd â chymydau Cafflogion a Dinllaen, yn yr un cantref, i'r dwyrain. Wynebai ei arfordir gogleddol dros y môr i dde-ddwyrain Iwerddon (Leinster), ac yn y de agorai Porth Neigwl a Bae Aberdaron ar rhan ogleddol Bae Ceredigion. Dros Swnt Enlli gyferbyn â phenrhyn gorllewinol y cwmwd ceid Ynys Enlli, gorffwysfa'r Ugain Mil o Seintiau.

Neigwl - rhwng Llanengan a Botwnnog heddiw, yn wynebu ar Borth Neiglw - oedd canolfan weinyddol y cwmwd a safle ei lys. Gan fod y cwmwd ar ran olaf llwybr y pererinion i Enlli, ceid sawl canolfan eglwysig yno. Ymhlith y pwysicaf oedd Aberdaron, Llanfaelrhys, Rhiw, Bryncroes, Llangwnadl a Sarn Mellteyrn.

Plwyfi
Aberdaron
Bodferin
Bryncroes
Llandygwynin
Llanengan
Llanfaelrhys
Llangwnadl
Penllech
Rhiw

Gweler hefyd
Cantrefi a chymydau Cymru

Ffynhonnell
A. D. Carr, 'Medieval Administrative Units', yn Atlas of Caernarvonshire (Caernarfon, 1977)

Cymydau Cymru
Llŷn
Teyrnas Gwynedd
Llanycil

Pentref, cymuned a phlwyf eglwysig yng Ngwynedd ydy Llanycil (), sydd wedi ei leoli tua 12 milltir i'r de orllewin  o Gorwen a 15 milltir i'r gogledd ddwyrain o Dolgellau. Hyd 1974 bu'n ran o Sir Feirionnydd.

Cysgegrir eglwys y plwyf i Sant Beuno.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

Eglwys Sant Beuno
Saif Eglwys Sant Beuno ar lan Llyn Tegid, rhwng y llyn a'r A494; cyfeirnod OS: SH9146934868. Fe'i cofnodir am y tro cyntaf yn 1291. Ynddi, ers 2016, lleolwyd amgueddfa ar Mari Jones, ac ni cheir gwasanaethau. Yn agos at yr eglwys roedd yma unwaith ffynnon o'r un enw: Ffynnon Beuno. Yr ochr arall i'r briffordd mae hen Reithordy. Mae'r eglwys wedi'i chofrestru'n Gradd II a'i chodi o garreg lleol. Yn haenau isaf y waliau gellir gweld brics Rhufeinig a cherrig a gludwyd yma o Gaer Gai, hen gaer Rufeinig a leolir tua milltir i gyfeiriad Llanuwchllyn.

Enwogion
 Siôn Cadwaladr, baledwr ac anterliwtwr o'r 18g.

Oriel

Cyfeiriadau

Dolen allanol
  Gwybodaeth hanesyddol am Lanycil ar genuki.org

Cymunedau Gwynedd
 
Pentrefi Gwynedd
Plwyfi Cymru
Cafflogion

Un o dri chwmwd cantref Llŷn, teyrnas Gwynedd, oedd Cafflogion (amrywiadau: Afflogion, Afloegion). Dywedir iddo gael ei sefydlu gan Afloeg, un o feibion Cunedda (er bod 'Afloegion' yn ffurf gywirach at enw'r cwmwd felly, Cafflogion sy'n arferol yn nogfennau'r Oesoedd Canol).

Gorweddai ar lan Bae Ceredigion, rhwng Ynysoedd Tudwal ac afon Erch. I'r gorllewin gorweddai cwmwd Cymydmaen a phenrhyn eithaf Llŷn, ac i'r gorllewin roedd y trydydd cwmwd, Dinllaen.

Lleolid llys y cwmwd ym Mhwllheli, "tref" fechan ganoesol ar y pryd, i fyny yng nghornel dwyreiniol y cwmwd. Roedd y "trefi" eraill yn cynnwys Abersoch (Soch), Castellmarch, a Penyberth.

Fel ei gymdogion, gorweddai cwmwd Cafflogion ar un o lwybrau'r pererinion i Enlli, ond roedd yn llai prysur na'r llwybr gogleddol trwy Ddinllaen. Roedd y canolfannau eglwysig yn cynnwys Penrhos, Llanfihangel Bachellaeth, Llaniestyn, Llanbedrog a Llangïan.

Plwyfi
Botwnnog
Denïo (ger Pwllheli)
Llanbedrog
Llanfihangel Bachellaeth
Llangïan
Llaniestyn
Penrhos

Gweler hefyd
Cantrefi a chymydau Cymru

Ffynhonnell
A. D. Carr, 'Medieval Administrative Units', yn Atlas of Caernarvonshire (Caernarfon, 1977)

Cymydau Cymru
Llŷn
Teyrnas Gwynedd
Llanfor

Pentref yng nghymuned Llandderfel, Gwynedd, Cymru, ydy Llanfor (). Saif llai na milltir o'r Bala i gyfeiriad Corwen. Yn hanesyddol bu'n ran o Sir Feirionnydd. Llanfawr oedd enw'r pentref yn wreiddiol, sy'n awgrymu fod y safle'n un pwysig o ran gweithgaredd eglwysig. Cyfeirir at yr eglwys leol fel "Llanfor", a gysegrwyd i Sant Mor ap Ceuneu, ac yna'n ddiweddar Sant Deiniol. Roedd hefyd Frongoch Whiskey Distillery gerllaw ym mhentref Frongoch.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Hanes
Mae hen gaer a gwersyll Rhufeinig wedi ei leoli gerllaw. Yn ôl traddodiad, roedd cylch meini cynhanesyddol a elwid yn "Babell Llywarch Hen" yn sefyll ger yr eglwys.

Ceir yma hefyd Castell mwnt a beili (Cyfeirnod OS: SH 938368) sy'n dyddio yn ôl i'r 11g, mae'n debyg.

Capeli
Mae'r capel wedi ei chysegru i Sant Deiniol. Mae hefyd dwy gapel arall, Sant Marc yn Fron Goch a 'Trinity' yn yr ardal. Gynt roedd hefyd 'Capel Llwyneinion' yn y pentref, sef capel y Methodistiaid Calfinaidd a'i adeiladwyd cyn 1800 a caewyd hi tua 1967.

Eglwys Sant Mor a Sant Deiniol
Ar fapiau'r OS rhwng 1889 a 1901 cofnodir enw'r egwlys fel Sant Mor ond ei henw heddiw yw Sant Deiniol. Caewyd yr eglwys ac yn 2017 gwerthwyd hi i ddatblygwr preifat. Adeiladwyd yr eglwys bresennol yn 1874 yn lle'r eglwys Canoloesol a ddisgrifiwyd yn 1874 fel 'eglwys hynafol iawn ond mewn cyflwr gwael.'

Mae gan yr eglwys garreg yn ei thŵr gydag ysgrif o'r 6g:
 'Yma y gorwedd Cavo, mab seiargios'.

Mae safle'r eglwys yn agos at olion Rhufeinig (NPRN 95489).

Enwogion
David Roberts (Dewi Havhesp) (1831-1884), bardd

Cyfeiriadau

Llandderfel
Pentrefi Gwynedd
Caeathro

Pentref yng nghymuned Waunfawr, Gwynedd, Cymru, yw Caeathro ().  Saif yn ardal Arfon ar briffordd yr A4085 rhwng Caernarfon a Waunfawr, tua 1.17 milltir o Gaernarfon a 0.72 milltir o Waunfawr. Mae tafarn, gorsaf betrol a maes carafanau yno.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Ganwyd y nofelydd Emily Huws yng Nghaeathro.

Cyfeiriadau

Pentrefi Gwynedd
Waunfawr
Chuck Palahniuk

Nofelydd dychan a newyddiadurwr llawrydd Americanaidd ydy Charles Michael "Chuck" Palahniuk (ganwyd 21 Chwefror 1962). Daw o dras Ukrainiaidd a ganwyd yn Pasco, Washington. Yn ôl datganiad i'r wasg ar gyfer ei lyfr diweddaraf Rant, dywed ei fod yn byw yn Vancouver, Washington. Mae'n fwyaf adnabyddus am ei nofel Fight Club sydd wedi ennill nifer o wobrau, a gafodd ei droi'n ddiweddarach yn ffilm a'i gyffarwyddwyd gan David Fincher.

Llyfryddiaeth

Ffuglen
Insomnia: If You Lived Here, You'd Be Home Already (ysgrifennwyd yn gynnar yn yr 1990au, ni gyhoeddwyd)
Fight Club (1996) — a gafodd ei addasu i ffilm o'r un enw (1999)
Survivor (1999)
Invisible Monsters (1999) (ysgrifennwyd rhwng Insomnia a Fight Club)
Choke (2001)
Lullaby (2002)
Diary (2003)
Haunted (2005)
Rant (2007)
Snuff  (2008)

Ffeithiol
Fugitives and Refugees: A Walk in Portland, Oregon (2003)
Stranger Than Fiction: True Stories (2004)

Dolenni Allanol

Gwefan ffan swyddogol Chuck Palahniuk
ChuckPalahniuk.com
Y wefan Almaeneg 

Palahniuk, Chuck
Palahniuk, Chuck
Palahniuk, Chuck
48 CC

2g CC - 1g CC - 1g
90au CC 80au CC 70au CC 60au CC 50au CC - 40au CC - 30au CC 20au CC 10au CC 0au CC 0au 
53 CC 52 CC 51 CC 50 CC 49 CC - 48 CC - 47 CC 46 CC 45 CC 44 CC 43 CC

Digwyddiadau 
 4 Ionawr — Iŵl Cesar yn glanio yn Dyrrhachium (Durazzo heddiw)
 Mawrth — Marcus Antonius yn ymuno â Cesar
 10 Gorffennaf — Brwydr Dyrrhachium, Cesar yn dioddef colledion trwm mewn brwydr yn erbyn Gnaeus Pompeius Magnus ym Macedonia
 9 Awst — Brwydr Pharsalus: Cesar yn ennill buddugoliaeth ysgubol dros Pompeius; Pompeius yn ffoi i'r Aifft
 28 Medi — Gnaeus Pompeius Magnus yn cael ei lofruddio ar orchymyn Ptolemi XIII Theos Philopator, brenin yr Aifft (neu 29 Medi)
 Rhagfyr - brwydr yn ninas Alexandria; byddin Cesar a Cleopatra yn erbyn byddin Ptolemi XIII Theos Philopator, brenin yr Aifft, ac Arsinoe IV. Cesar a Cleopatra sy'n fuddugol, ond yn ystod yr ymladd llosgir Llyfrgell Alexandria

Genedigaethau

Marwolaethau 
 28 Medi — Gnaeus Pompeius Magnus, cadfridog a gwleidydd Rhufeinig (llofruddiwyd)
 Titus Annius Milo, gwleidydd Rhufeinig

48 CC
49 CC

2g CC - 1g CC - 1g
90au CC 80au CC 70au CC 60au CC 50au CC - 40au CC - 30au CC 20au CC 10au CC 0au CC 0au 
54 CC 53 CC 52 CC 51 CC 50 CC - 49 CC - 48 CC 47 CC 46 CC 45 CC 44 CC

Digwyddiadau 
 10 Ionawr — Iŵl Cesar yn croesi Afon Rubicon, sy'n ffurfio'r ffin rhwng ei dalaith ef yn Gallia Cisalpina a'r Eidal ei hun. Trwy hyn mae rhyfel cartref yn dechrau yn Rhufain
 Chwefror — Gnaeus Pompeius Magnus yn encilio i Epirus (yng ngorllewin Groeg) gyda'r rhan fwyaf o'r Senedd
 9 Mawrth — Cesar yn gadael am Sbaen i ymgyrchu yn erbyn cefnogwyr Pompeius yno
 24 Awst — Un o gadfridogion Cesar, Gaius Scribonius Curio, yn cael ei orchfygu yng Ngogledd Affrica gan y cadfridog Pompeiaidd Attius Varus a Juba I, brenin Numidia ym Mrwydr Afon Bagradas
 6 Medi — Massilia yn ildio i Cesar

Genedigaethau

Marwolaethau 
 Gaius Scribonius Curio (hunanladdiad)
 Xuan, ymerawdwr Brenhinllin Han yn Tsieina
 Lucretius, Athronydd a bardd Rhufeinig

49 CC
William Jessop

Peiriannydd sifil o nôd oedd William Jessop (23 Ionawr 1745 – 18 Tachwedd 1814), yn fwyaf adnabyddys am ei waith ar gamlesi, porthladdoedd a rheilffyrdd cynnar yn ystod diwedd yr 18fed a'r 19g cynnar.

Dyddiau cynnar
Ganwyd Jessop yn Devonport, Dyfnaint yn 1745, yn fab i Josias Jessop, fforman saer llongau yn y Porthladd Morol. Roedd Josias Jessop yn gyfrifol am drwsio a chynnal Tŵr Rudyerd, goleudy pren ar Eddystone. Cyflawnodd y dasg yma am ugain mlynedd hyd 1755, pan losgodd y goleudy i lawr. Creodd y peiriannydd sifil blaengar, John Smeaton, gynlluniau ar gyfer goleudy newydd carreg a daeth Josias yn gyfrifol am orolygu'r gwaith adeiladu. Daeth y ddau ddyn yn ffrindiau agos, a phan fu farw Josias yn 1761, dyflwydd ar ôll cwblhau'r goleudy, cymerwyd William Jessop ymlaen fel disgybl gan Smeaton (a oedd hefyd yn warcheidwar William Jessop), yn gweithio ar amryw o gamlesi yn Swydd Efrog.

Gweithiodd Jessop fel cynorthwyydd i Smeaton am nifer o flynyddoedd cyn dechrau gweithio fel peiriannydd ar ei ben ei hun. Cynorthwyodd Smeaton gyda chamlesi Calder a Hebble a'r Aire a Calder yn Swydd Efrog.

Ffynonellau

Dyfeiswyr Seisnig
Genedigaethau 1745
Marwolaethau 1814
Peirianwyr sifil Seisnig
Pobl o Ddyfnaint
John Smeaton

Ar gyfer John Smeaton y deliwr bagiau gweler John Smeaton (deliwr bagiau)

Peirianydd sifil oedd John Smeaton, FRS (8 Mehefin 1724 – 28 Hydref 1792), a oedd yn gyfrifol am adeiladu nifer o bontrydd, gamlesi, porthladdoedd a goleudai. Roedd hefyd yn beirianydd mecanyddol a ffisegydd amlwg. Roedd hefyd yn gysylltiedig gyda'r Lunar Society.

Genedigaethau 1724
Marwolaethau 1792
Peirianwyr sifil Seisnig
Pobl fu farw o strôc
Pobl o Leeds
Erasmus Darwin

Gweler Erasmus Darwin (gwahaniaethu) ar gyfer ei ddisgynyddion o'r un enw.

Ffisegydd, athronydd natur, ffisiolegydd, dyfeisiwr a bardd Seisnig oedd Erasmus Darwin (12 Rhagfyr 1731 – 18 Ebrill 1802). Roedd yn un o'r rhai a sefydlodd y Lunar Society, grŵp trafod o arloeswyr diwydiant ac athroniaeth natur. Roedd yn aelod o'r teulu 'Darwin — Wedgwood', sy'n cynnwys y naturiaethwr ac esblygwr Charles Darwin.

Botanegwyr Seisnig
Genedigaethau 1731
Marwolaethau 1802
W. S. Jones

Dramodydd ac awdur o Gymro oedd William Samuel Jones, a ysgrifennodd dan y ffugenw W.S. Jones neu Wil Sam (28 Mai 1920 – 15 Tachwedd 2007). Roedd yn fwyaf adnabyddus fel creawdwr Ifas y Tryc.

Bywyd a gwaith
Ganed ef yn Llanystumdwy, a bu'n byw yn Eifionydd ar hyd ei oes. Bu’n gweithio fel peiriannydd cyn agor modurdy ei hun yn Llanystumdwy. Gwerthodd y modurdy yn 1960 er mwyn canolbwyntio ar ysgrifennu. Dechreuodd ysgrifennu yn ddyn ifanc, ac yn ddiweddarach ysgrifennodd ddramâu i’w perfformio yn Theatr y Gegin, Cricieth.  Pan ddaeth Theatr y Gegin i ben ym 1976, dechreuodd ysgrifennu ar gyfer radio a theledu, a chyn hir daeth yn awdur llawn amser. Daeth i amlygrwydd cenedlaethol fel creawdwr Ifans y Tryc, a chwaraeid gan yr actor Stewart Jones.

Bywyd personol
Yn 1953 priododd Dora Ann Jones (16 Mawrth 1928 - 29 Mawrth 2023) a mynd i fyw i'r Crown (hen dafarn gynt). Cawsant ddwy ferch, Mair ac Elin.

Bu farw Wil Sam yn 87 oed ym Mangor. Cafwyd Gwasanaeth Coffa yng nghapel Moreia, Llanystumdwy ac fe'i gladdwyd ym Mynwent Newydd Llanystumdwy ar 21 Tachwedd.

Llyfryddiaeth

Gwaith Wil Sam
 Tair Drama Fer (1962)
 Pum Drama Fer (1963)
 Tŷ Clap (1965)
 Dau Frawd (1965)
 Y Fain (1967)
 Dinas Barhaus: a thair drama arall (1968)
 Mae Rhywbeth Bach (1969)
 Y Toblarôn (1975)
 Dyn y Mynci (1979)
 Y Sul Hwnnw (1981)
 Ifas y Tryc (1983)
 Ifas Eto Fyth! (1987)
 Deg Drama Wil Sam (1995)
 Llifeiriau (1997)
 Ben Set (2002)
 Rhigymau Wil Sam (2005)
 Mân Bethau Hwylus: Cymeriadau Eifionydd (2005)
 Newyddion y Ffoltia Mawr (2005)

Astudiaeth
W. S. Jones, Wil Sam, gol. Gwenno Hywyn, Cyfres y Cewri 5 (Caernarfon: Gwasg Gwynedd, 1985)

Cyfeiriadau

Genedigaethau 1920
Marwolaethau 2007
Dramodwyr Cymraeg
Llenorion Cymraeg
Llenorion Cymreig yr 20fed ganrif
Pobl o Lanystumdwy
Reichsführer-SS

Roedd Reichsführer-SS yn reng arbennig o'r SS a oedd yn bodoli rhwng 1925 a 1945. Reichsführer-SS oedd y teitl rhwng 1925 a 1933 ac, ar ôl 1934, daeth yn enw am y rheng uchaf o'r Schutzstaffel Almaeneg (SS).

Bu pum person yn dal y swydd i gyd:
Julius Schreck 1925 - 1926
Josef Berchtold 1926 - 1927
Ehrard Heiden 1927 - 1929
Heinrich Himmler 1929 - 1945
Karl Hanke 29 Ebrill 1945 - 5 Mai 1945

SS
50 CC

2g CC - 1g CC - 1g
100au 90au CC 80au CC 70au CC 60au CC - 50au CC - 40au CC 30au CC 20au CC 10au CC 00au CC   
55 CC 54 CC 53 CC 52 CC 51 CC - 50 CC - 49 CC 48 CC 47 CC 46 CC 45 CC

Digwyddiadau
Senedd Rhufain yn gwrthod cais Iŵl Cesar am yr hawl i gynnig ei hun i'w ethol fel conswl in absentia, ac yn mynnu ei fod yn ildio ei swydd fel llywodraethwr Gâl ac yn dychwelyd i Rufain.

Genedigaethau

Marwolaethau
Aristobulus II, brenin Judea
Quintus Hortensius, areithydd a chyfreithiw Rhufeinig

50 CC
51 CC

2g CC - 1g CC - 1g
100au CC 90au CC 80au CC 70au CC 60au CC - 50au CC - 40au CC 30au CC 20au CC 10au CC 00au CC  
56 CC 55 CC 54 CC 53 CC 52 CC - 51 CC - 50 CC 49 CC 48 CC 47 CC 46 CC

Digwyddiadau
Gwanwyn — Yn dilyn marwolaeth Ptolemi XII, daw ei ferch hynaf, Cleopatra yn frenhines, gyda'i brawd ieuanc Ptolemi XIII Theos Philopator, brenin yr Aifft, fel cyd-frenin.

Genedigaethau 
Publius Sulpicius Quirinius, llywodraethwr Rhufeinig Syria
Cheng, ymerawdwr Brenhinllin Han Tsieina

Marwolaethau
Gwanwyn — Ptolemi XII Auletes, brenin yr Aifft
Posidonius o Apamea, athronydd, seruddwr a daearyddwr Groegaidd

51 CC
Antinomiaeth

Safbwynt mewn diwinyddiaeth Gristnogol yw Antinomiaeth. Hawlir fod dysgeidiaeth yr Efengylau yn dangos nad oes rhaid ufuddhau i ddeddfau (Groeg: nomos) y wladwriaeth a bod gwneud hynny yn gallu amharu ar y gobaith o gael iachawdwriaeth i'r enaid.

Mae pleidwyr Antinomiaeth yn tynnu ar gyfeiriadau at ddeddfau'r Ymerodraeth Rufeinig yn y Testament Newydd sy'n awgrymu'n gryf nad yw'r credadyn yn rhwymedig wrth ddeddfau dyn ond wrth ddeddf uwch Crist. Gwrthodir Antinomiaeth gan y mwyafrif o ddiwinyddion.

Ffynhonnell
Alan Richardson (gol.), A Dictionary of Christian Theology (SCM, Llundain, 1979)

Diwinyddiaeth Gristnogol
Calfiniaeth

Dysgeidiaeth y diwygiwr Protestannaidd John Calvin (1509 - 1564) yw Calfiniaeth.

Yn ogystal â bod yn derm am ddysgeidiaeth a diwinyddiaeth Calvin ei hun, tueddir i ddefnyddio'r gair i olygu:
Yr athrawiaethau a bwysleisid gan ysgolheigion a diwinyddion Calfinaidd yr 17g, ac yn enwedig Pum Pwnc Calfiniaeth a gadarnhawyd gan Synod Dort (1618 - 1619).
Yn gyffredinol, yr eglwysi a ffurfiwyd dan ddylanwad Calfin a'u heffaith ar gymdeithas a diwylliant.

Gweler hefyd
Methodistiaeth Galfinaidd
Protestaniaeth

Cristnogaeth
Diwinyddiaeth Gristnogol
Methodistiaeth
52 CC

2g CC - 1g CC - 1g
100au CC 90au CC 80au CC 70au CC 60au CC - 50au CC - 40au CC 30au CC 20au CC 10au CC 00au CC
57 CC 56 CC 55 CC 54 CC 53 CC - 52 CC - 51 CC 50 CC 49 CC 48 CC 47 CC

Digwyddiadau
Gnaeus Pompeius Magnus yn priodi Cornelia Metella.
Milo yn cael ei roi ar ei brawf am lofruddio Publius Clodius Pulcher. Er gwaethaf ymdrechion ei amddiffynnydd, Cicero, fe'i ceir yn euog a'i alltudio i Massilia (Marseille heddiw).
Mawrth — Iŵl Cesar yn parhau ei ryfel yn erbyn y Galiaid dan Vercingetorix ac yn cipio Avaricum (Bourges).
Ebrill–Mai — Cesar yn gwarchae ar Gergovia ond yn gorfod encilio.
Gorffennaf — Cesar yn gwarchae ar Alesia.
Hydref - Brwydr Alesia: Cesar yn gorchfygu'r Galiaid a Vercingetorix yn ildio iddo.

Genedigaethau 
Fenestella, hanesydd Rhufeinig
Juba II, brenin Numidia

Marwolaethau
18 Ionawr Publius Clodius Pulcher, llofruddiwyd ar y Via Appia gan Titus Annius Milo
Surena — cadfridog Parthaidd (g. 84 CC)
Ptolemi XII Auletes, brenin yr Aifft

52 CC
53 CC

2g CC - 1g CC - 1g
100au CC 90au CC 80au CC 70au CC 60au CC - 50au CC - 40au CC 30au CC 20au CC 10au CC 00au CC
58 CC 57 CC 56 CC 55 CC 54 CC - 53 CC - 52 CC 51 CC 50 CC 49 CC 48 CC

Digwyddiadau
Crassus yn anrheithio teml Hierapolis a theml Jeriwsalem ar ei ffordd i ymosod ar Parthia
Brwydr Carrhae: y Parthiaid dan Surena yn gorchfygu byddin Crassus ac yn ei ladd
 Vercingetorix, uchelwr o lwyth yr Arverni, yn arwain gwrthryfel yn erbyn Iŵl Cesar yng nghanolbarth Gâl

Genedigaethau 
Yang Xiong, athronydd o Tsieina

Marwolaethau
Marcus Licinius Crassus
Abgar II, brenin Osroene

53 CC
Ian Smith

Prif weinidog Rhodesia (yn awr Simbabwe) oedd Ian Douglas Smith (8 Ebrill 1919 – 20 Tachwedd 2007),

Ganed Smith yn Selukwe, De Rhodesia. Bu yn Brif Weinidog gwladwriaeth Brydeinig De Rhodesia o 13 Ebrill 1964 hyd 11 Tachwedd 1965, pan gyhoeddodd y wlad ei hun yn annibynnol heb gytundeb Prydain. O'r dyddiad hwnnw hyd 1 Mehefin 1979 roedd yn Brif Weinidog Rhodesia.

Dim ond y boblogaeth wyn oedd yn cael pleidleisio yn yr etholiadau. Rhwng 1971 a 1979 bu llywodraeth Smith yn ymladd yn erbyn cenedlaetholwyr duon, a daeth hefyd dan bwysau economaidd gan y gorllewin, nad oedd yn derbyn annibyniaeth Rhodesia. Yn 1979 daeth y ddwy ochr i gytundeb, ac ymddiswyddodd Smith fel Prif Weinidog. Olynwyd ef gan lywodraeth yn cynnwys y duon a'r gwynion, dan arweiniad Abel Muzorewa o'r UANC. Yn etholiad 1980 enillodd ZANU fwyafrif a daeth Robert Mugabe yn Brif Weinidog. Parhaodd Smith yn aelod o senedd Simbabwe hyd 1987. Bu farw yn Ne Affrica.

Genedigaethau 1919
Marwolaethau 2007
Hanes Simbabwe
Y Swyddfa Dramor a Chymanwlad

Yr adran o fewn llywodraeth y Deyrnas Unedig sy'n gyfrifol am hyrwyddo diddordebau'r Deyrnas Unedig dramor a chynrychioli polisi rhyngwladol y llywodraeth yw'r Swyddfa Dramor a Chymanwlad (Saesneg: Foreign and Commonwealth Office), a elwir yn amlach yn y Swyddfa Dramor. Yr Ysgrifennydd Gwladol cyfredol yw Philip Hammond.

Dolenni allanol
 Gwefan swyddogol

Adrannau Llywodraeth y Deyrnas Unedig
Cysylltiadau tramor y Deyrnas Unedig
Deyrnas Unedig, Y
Adeiladau rhestredig Gradd I Llundain
54 CC

2g CC - 1g CC - 1g
100au CC 90au CC 80au CC 70au CC 60au CC - 50au CC - 40au CC 30au CC 20au CC 10au CC 00au CC
59 CC 58 CC 57 CC 56 CC 55 CC - 54 CC - 53 CC 52 CC 51 CC 50 CC 49 CC

Digwyddiadau
Gorffennaf — Ail ymgyrch Iŵl Cesar i Brydain. Mae'r brenin Cassivellaunus yn ildio iddo, ac mae Cesar yn gosod Mandubracius ar yr orsedd fel brenin y Trinovantes.
Ambiorix yn gwrthryfela yng Ngâl.
Gnaeus Pompeius Magnus yn adeiladu'r theatr barhaol gyntaf yn Rhufain.

Genedigaethau 
Seneca yr Hynaf (tua'r dyddiad yma)
Tibullus bardd Rhufeinig (tua'r dyddiad yma)

Marwolaethau
Gaius Valerius Catullus — bardd Rhufeinig (g. 84 CC)
Julia — merch Iŵl Cesar a gwraig Gnaeus Pompeius Magnus, (wrth eni plentyn).
Mithridates III, brenin Parthia

54 CC
Tonysguboriau

Pentref yng nghymuned Llantrisant, Rhondda Cynon Taf, Cymru, yw Tonysguboriau (Saesneg: Talbot Green). Saif i'r gorllewin o dref Llantrisant ac i'r gogledd o bentref Phont-y-Clun.

Ar hyd y blynyddoedd mae Tonysguboriau wedi cadw ei enw fel tref ddistaw gyda siopau lleol yn gwerthu cynhyrch lleol, ond yn y flwyddyn 2006, fe sefydlwyd siop Tesco Extra newydd yng hyd a siopau'r stryd fawr fel Next, Marks and Spencers a TKMaxx, a daeth Tonysguboriau yn dref prysur gyda llawer o draffig.

Mae yna ysgol gynradd ac ysgol uwchradd yn Tanysguboriau, Ysgol Gyfun y Pant ac Ysgol Gynradd Tonysguboriau.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  a'r Aelod Seneddol yw .

Cyfeiriadau

Pentrefi Rhondda Cynon Taf
Tesco

Mae Tesco Ccc yn gwmni rhyngwladol ac yn gadwyn o archfarchnadoedd sy'n gwerthu bwyd, dillad a nwyddau cyffredin. Tesco yw'r adwerthwr trydydd mwyaf yn y byd a'r mwyaf ym Mhrydain. Mae Tesco yn rheoli 30% o werthiant bwyd ym Mhrydain, sy'n gyfartal i ganran ei gystadleuwyr mwyaf, ASDA a Sainsbury's, wedi eu cyfuno. Yn 2007 datganodd y cwmni fuddion o £2.55 biliwn ar gyfer y flwyddyn honno.

Yn wreiddiol, arbenigo mewn gwerthu bwyd yn unig roedd Tesco, ond erbyn hyn maent wedi ehangu i werthu dillad rhad, nwyddau trydanol, gwasanaethau ariannol, gwerthu a rhentu DVDs a CDau, lawrlwytho cerddoriaeth, cyflenwi cysylltiad i'r we, cyflenwi gwasanaeth ffôn, yswiriant iechyd a deintyddol a meddalwedd rad. Maent yn bresennol yn camu i'r farchnad eiddo gyda gwefan o'r enw Tesco Property Market.

Archfarchnadoedd
Adwerthu
Cwmnïau a sefydlwyd ym 1919
Sainsbury's

Mae Sainsbury's yn gadwyn o archfarchnadoedd yn y Deyrnas Unedig sy'n perthyn i'r rhiant-gwmni, J Sainsbury Ccc.

Archfarchnadoedd
ASDA

Mae ASDA yn gadwyn o archfarchnadoedd yn y Deyrnas Unedig, sy'n gwerthu bwyd, dillad a nwyddau cyffredin eraill. Daeth ASDA'n is-gwmni i'r gadwyn Americanaidd, Wal-Mart yn 1999. Yn bresennol, ASDA yw'r gadwyn ail fwyaf ym Mhrydain ar ôl Tesco.

ASDA yw is-gwmni tramor mwyaf Wal-Mart, mae eu gwerthiant yn cyfrif tuag at dros hanner gwerthiant tramor y cwmni. Ym mis Ionawr 2006, roedd 21 supercentre ASDA/Wal-Mart, 243 uwchfarchnad ASDA, 37 archfarchnad ASDA (yn cynnwys yng nghanol trefi), 5 Living Store ASDA Living, 10 siop ddillad 'George' a 24 canolfan dosbarthu - 340 o safleoedd i gyd. Mae gan ASDA 150,000 o gyflogedigion, 90,000 rhan-amser a 60,000 llawn-amser. Mae'r cwmni hefyd yn ymwneud â datblygu eiddo trwy ei is-gwmni, Gazeley Properties Limited.

Archfarchnadoedd
Cwmnïau a sefydlwyd ym 1965
Sigarét

Mae sigarét yn beth a all ei dreulio wrth ysmygu a gaiff ei gynhyrchu gan ddefnyddio dail tobaco wedi eu torri'n fan a'u caledu, sy'n cael eu cyfuno gyda amryw o ychwanegion eraill, ac yna ei rholio neu ei stwffio i mewn i silindr papur (yn gyffredinol, llai na  120mm o hyd a diamedr llai na 10mm).  Caiff y sigarét ei danio ar un pen a'i adael i fudlosgi er mwyn anadlu'r mwg o'r pen arall (sydd fel arall gyda hidlen) gan ei roi yn y ceg. Weithiau, ysmygir hwy gan ddefnyddio deliwr sigarét. Mae'r term sigarét fel arfer yn cyfeirio at sigarét tobaco ond gall gyfeirio at amryw o bethau eraill tebyg, megis canabis

Bydd ysmygwyr yn defnyddio blwch llwch llwch er mwyn gwaredu lludw y sigarét. Yn aml caiff rhain eu cynhyrchu gan fragdai ond hefyd caent eu gwerthu a'u haddurno fel nwyddau cofroddion gan y diwydiant twristiaeth.

Cyfyngu ar ysmygu
Mae rheolau llym mewn rhai o wledydd y byd yn gwahardd ysmygu neu ei gyfyngu mewn mannau cyhoeddus (gweler Rhestr gwaharddiadau ysmygu yn ôl gwlad).

Gweler hefyd
Cetyn
Canabis
Marijuana
Tobaco
Sigâr

Ysmygu
55 CC

2g CC - 1g CC - 1g
100au CC 90au CC 80au CC 70au CC 60au CC - 50au CC - 40au CC 30au CC 20au CC 10au CC 00au CC
60 CC 59 CC 58 CC 57 CC 56 CC - 55 CC - 54 CC 53 CC 52 CC 51 CC 50 CC

Digwyddiadau
Mai — Iŵl Cesar yn gorchfygu byddin Almaenig, yna yn lladd eu gwragedd a phlant.
Mehefin — Cesar yn croesi Afon Rhein ger lleoliad Bonn heddiw.
26 Awst — Cesar yn croesi i Brydain, gyda'r esgus o gefnogi Mandubracius o lwyth y Trinovantes, wedi i'w dad Imanuentius gael ei ddiorseddu a'i ladd gan Cassivellaunus.

Genedigaethau

Marwolaethau
Berenice IV, brenhines yr Aifft
Lucretius, athronydd Rhufeinig
Tigranes Fawr, ymerawdwr Armenia

55 CC
William John Gruffydd (Elerydd)

Gweler hefyd William John Gruffydd.

Llenor a aned yn Ffair-rhos, Ceredigion oedd William John Gruffydd (24 Medi 1916 – 21 Ebrill 2011), a adnabyddir yn well fel W. J. Gruffydd neu Elerydd.

Cyfeiria ei enw barddol 'Elerydd' at afon Leri (neu Eleri) gerllaw ei gartref yn Nhal-y-bont lle'r oedd yn weinidog ar Eglwys Fedyddiedig y Tabernacl pan goronwyd ef am ei bryddest 'Ffenestri' yn Eisteddfod Pwllheli ym 1955. Aeth ymlaen i gipio'r goron eto yng Nghaerdydd ym 1960 am bryddest ar y testun 'Unigedd'. Mae'n adnabyddus am ei gerddi a'i gyfrolau o straeon am helyntion y cymeriadau annwyl 'Tomos a Marged'.

Bu'n Archdderwydd o 1984 hyd 1987.

Llyfryddiaeth
Cerddi:
Ffenestri (1961)
Cerddi'r Llygad (1973)

Nofelau:
Hers a cheffyl (1967)
Cyffwrdd â'i Esgyrn (1969)
Angel heb Adenydd (1971)

Straeon:
Cyfres am helyntion 'Tomos a Marged'

Hunangofiant:
Meddylu (1986)
O Ffair Rhos i'r Maen Llog (2003)

Arall:
Folklore and myth (1964)

Cyfeiriadau 

Archdderwyddon
Beirdd Cymraeg
Genedigaethau 1916
Llenorion Cymreig yr 20fed ganrif
Marwolaethau 2011
Nofelwyr Cymraeg
Pobl o Geredigion
Eisteddfod Genedlaethol Cymru Pwllheli 1955

Cynhaliwyd Eisteddfod Genedlaethol Cymru 1955 ym Mhwllheli, Sir Gaernarfon (Gwynedd bellach).

Richard Henry Rees oedd y cyntaf erioed i ennill y Rhuban Glas ddwywaith: yn Eisteddfod Genedlaethol Aberystwyth yn 1952 pan ganodd "Y Dymestl" a'r ail dro oedd yma ym Mhwllheli.

Gweler hefyd
 Eisteddfod Genedlaethol Cymru – hanes yr Eisteddfod Genedlaethol
 Eisteddfod Genedlaethol Cymru Pwllheli 1925 – achlysur arall pan gynhaliwyd yr Eisteddfod ym Mhwllheli

Pwllheli 1955
Pwllheli 1955
1955
Pwllheli
Hanes Gwynedd
1955
Eisteddfod Genedlaethol Cymru Caerdydd 1960

Cynhaliwyd Eisteddfod Genedlaethol Cymru 1960 yng Nghaerdydd, prifddinas Cymru.

Gweler hefyd
 Eisteddfod Genedlaethol Cymru – hanes yr Eisteddfod Genedlaethol
 Eisteddfod Genedlaethol Cymru Caerdydd – achlysuron eraill pan gynhaliwyd yr Eisteddfod yng Nghaerdydd

Caerdydd 1960
Caerdydd 1960
1960
Hanes Caerdydd
1960
Elenydd

Am y bardd Elerydd, gweler William John Gruffydd (Elerydd).

Ardal o fryniau yng ngorllewin a chanolbarth Cymru yw Elenydd. Mae'n ymestyn o fryniau ardal Pumlumon yn y gogledd (i'r de o Fachynlleth ac i'r dwyrain o Aberystwyth) i lawr i fryniau gogledd Sir Gaerfyrddin a de-ddwyrain Ceredigion, gan gynnwys sawl bryn canolig ei uchder yn y ddwy sir honno ac yng ngorllewin Powys. Ni cheir cytundeb unfarn ar derfyn deheuol Elenydd. Tueddir i gyfeirio at yr ardal yn Saesneg fel y "Cambrian Mountains", ond enw anaddas a diystyr ydyw (gweler hefyd Cambria a Cambriaidd). Ceir cyfeiriadau at Elenydd (yn y ffurf Cymraeg Canol Elenid / Elenyd) mewn sawl llawysgrif gan ddechrau ar ddiwedd y 12g, gan gynnwys chwedl Math fab Mathonwy yn y Mabinogion a gwaith Gerallt Gymro.

Disgrifiad

Ucheldir o rosdiroedd a bryniau yn hytrach na chadwyn o fynyddoedd fel y cyfryw yw Elenydd. Mae'n ardal anghysbell sy'n gartref i adar prin fel y Barcud coch. Cyfeirir ato weithiau fel "Anialdir Gwyrdd Cymru". Ceir olion sawl gweithfa plwm, neu plwm ac arian, yn yr ardal, yn arbennig yng nghyffiniau Pumlumon, rhai ohonynt yno ers Oes y Rhufeiniaid. Bu'r Rhufeiniaid hefyd yn cloddio am aur ym mwyngloddiau Dolaucothi, ar odre ddeheuol Elenydd.

Ond er bod y bryniau eu hunain yn llwm ac agored, yn y cymoedd sy'n eu brodio ceir nifer o bentrefi bychain a chymunedau clos. Mewn cwm ar odre orllewinol Elenydd ceir adfeilion Abaty Ystrad Fflur.

Rhai o fryniau Elenydd
Wedi eu rhestru o'r gogledd i'r de
Pumlumon (752 m)
Drygarn Fawr (645 m)
Mynydd Mallaen (448m)

Llynnoedd
Llyn Brianne
Llyn Claerwen

Cyfeiriadau

Dolenni allanol
Cymdeithas Mynyddoedd Cambria 
Ymddiriedolaeth Archeolegol Clwyd-Powys - traciau a llwybrau porthmyn ar draws Elenydd

Amgylchedd Ceredigion
Amgylchedd Powys
Amgylchedd Sir Gaerfyrddin
Ardaloedd Cadwraeth Arbennig yng Nghymru
Canolbarth Cymru
Mynyddoedd a bryniau Ceredigion
Mynyddoedd a bryniau Powys
Mynyddoedd a bryniau Sir Gaerfyrddin
Drygarn Fawr

Drygarn Fawr yw un o fryniau uchaf yr Elenydd, ym Mhowys, canolbarth Cymru. Mae'n sefyll 645 m (2116') uwch lefel y môr. Cyfeirnod OS: SN862584.

Gan godi yng nghanol rhosdiroedd gwyrdd ucheldiroedd yr Elenydd, coronir y copa gan garnedd amlwg. Mynydd glaswelltog ydyw, gyda llethrau agored ac ychydig o gerrig ger y copa, sy'n cynnig golygfeydd eang dros orllewin a chanolbarth Cymru pan fo'r tywydd yn ffafriol.

Ceir dau lwybr i'r copa. Gan gychwyn o Llannerch Yrfa, mae llwybr i geffylau yn ymddolenni i fyny trwy goedwigoedd Nant y Fedw i gyrraedd llethrau deheuol y mynydd. Dewis amgen yw cychwyn o Rhiwnant wrth ymyl Cronfa Caban Coch a dilyn afonig Nant Paradwys a throi i'r gorllewin am y garnedd ar y copa.

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Marilyn a Hewitt. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghyd ar wefan “Database of British and Irish hills”. Uchder y copa o lefel y môr ydy 645 metr (2116 tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 10 Mawrth 2007.

Gweler hefyd
Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
Rhestr mynyddoedd Cymru
Rhestr o gopaon Cymru
Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

Dolennau allanol
Clwb Mynydda Cymru
Lleoliad ar wefan Streetmap 
Lleoliad ar wefan Get-a-map

Cyfeiriadau

Mynyddoedd a bryniau Powys
Copaon Marilyn
Copaon Hewitt
Fforest Clud

Cramen garreg o ucheldir yn nwyrain canolbarth Cymru yw Fforest Clud (Saesneg: Radnor Forest).  Gelwir yr ucheldir yn 'fforest' am ei fod yn dir agored a osodwyd o'r neilltu ar gyfer hela gan arglwyddi lleol yn yr Oesoedd Canol. Roedd yn ffurfio calon yr ardal ddaearyddol ganoloesol a adwaenid fel Rhwng Gwy a Hafren.

Ar 22 Mehefin, 1402, cafodd Owain Glyndŵr fuddugoliaeth fawr ar y Saeson ym Brwydr Bryn Glas, ar odre ogleddol Fforest Clud.

Pwyntiau uchaf Fforest Clud yw'r Rhos Fawr, llwyfandir eang o laswellt a grug sy'n cyrraedd uchder o 660 m, a llwyfandir cyffelyb i'r dwyrain, Y Domen Ddu (Black Mixen yn Saesneg), bron ar y ffin â Swydd Henffordd yn Lloegr. Ceir mast darlledu ar ben y copa olaf.

Yn ôl traddodiad llên gwerin lleol, bu draig yn byw yn y Fforest ers talwm. Am ei bod yn aflonyddu cymaint ar y trogolion, codasant cylch o bedair eglwys i'w hamgylchynnu. Cysegrwyd y pedair eglwys hynny, sef eglwysi Llanfihangel Cefn-llys, Llanfihangel Rhydieithon, Llanfihangel Nant Melan a Llanfihangel Casgob, i'r archangel Sant Mihangel, sy'n gorchfygu'r ddraig yn y Beibl. Credid y byddai'r ddraig yn deffro eto pe dinistrid unrhyw un o'r pedair eglwys.

Cyfeiriadau

Gweler hefyd
Coetiroedd Maesyfed (SoDdGA)

Mynyddoedd a bryniau Powys
Llên gwerin Cymru
56 CC

2g CC - 1g CC - 1g
100au CC 90au CC 80au CC 70au CC 60au CC - 50au CC - 40au CC 30au CC 20au CC 10au CC 00au CC
61 CC 60 CC 59 CC 58 CC 57 CC - 56 CC - 55 CC 54 CC 53 CC 52 CC 51 CC

Digwyddiadau
Clodia yn cyhuddo ei chyn-gariad Marcus Caelius Rufus o geisio ei gwenwyno. Rhoir Caelius Rufus ar ei brawf, ond diolch i ymdrechion ei amddiffynnwr, Marcus Tullius Cicero, fe'i ceir yn ddieuog.
Iŵl Cesar yn gorchfygu llwyth Llydewig y Veneti; y brif fwrydr yw un rhwng y ddwy lynges yng Ngwlff Morbihan.
Imanuentius, brenin y Trinovantes yn ne-ddwyrain Lloger yn cael ei ddiorseddu a'i ladd gan Cassivellaunus. Mae Mandubracius, mab Imanuentius, yn ffoi at Iŵl Cesar yng Ngâl i ofyn cymorth.

Genedigaethau 
Tacitus, hanesydd Rhufeinig (tua'r dyddiad yma)

Marwolaethau
Lucullus, conswl

56 CC
Rhos Fawr

Pwynt uchaf Fforest Clud ym Mhowys yw Rhos Fawr (mapiau Saesneg: Great Rhos), rhwng y Trallwng a'r Gelli Gandryll; . Uchder cymharol, neu ”amlygrwydd” y copa, ydy 287 metr: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf.

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Marilyn (mynydd). Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghyd ar wefan “Database of British and Irish hills”. Uchder y copa o lefel y môr ydy 660 metr (2165 tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 10 Mawrth 2007.

Gweler hefyd
Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
Rhestr mynyddoedd Cymru
Rhestr o gopaon Cymru
Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

Cyfeiriadau

Dolenni allanol
 Clwb Mynydda Cymru
 Lleoliad ar wefan Streetmap 
 Lleoliad ar wefan Get-a-map

Copaon Marilyn
Mynyddoedd a bryniau Powys
The Rink

Ffilm fud fer gan Charles Chaplin gyda Chaplin, Edna Purviance, Henry Bergman ac Eric Campbell yw The Rink ("Y Llawr Sglefrio") (1916).

Ffilmiau 1916
Ffilmiau byr
Ffilmiau Charlie Chaplin
Ffilmiau mud
Iain Banks

Awdur ffuglen Albanaidd oedd Iain Menzies Banks (Iain Banks yn swyddogol; 16 Chwefror 1954 - 9 Mehefin 2013). Fel Iain M. Banks yr ysgrifennodd ffuglen gwyddonias; fel Iain Banks yr ysgrifennodd ffuglen llenyddol.

Fe'i ganwyd yn Dunfermline, Fife.  Bu farw o ganser.

Llyfryddiaeth

Nofelau fel Iain Banks
 The Wasp Factory (1984)
 Walking on Glass (1985)
 The Bridge (1986)
 Espedair Street (1987) – addasiad ar gyfer radio BBC radio yn 1998 (cyfarwyddwyd gan Dave Batchelor)
 Canal Dreams (1989)
 The Crow Road (1992) – addasiad ar gyfer teledu BBC yn 1996 (cyfarwyddwyd gan Gavin Millar)
 Complicity (1993) – ffilmiwyd yn 2000 (cyfarwyddwyd gan Gavin Millar), ailenwid fel Retribution ar gyfer ei lansiad DVD/fideo yn yr Unol Daleithiau.
Whit (1995)
A Song of Stone (1997)
The Business (1999)
Dead Air (2002)
The Steep Approach to Garbadale (2007)
Transition (2009) - cyhoeddwyd yn UDA fel Iain M. Banks
Stonemouth (2012)
The Quarry (2013)

Nofelau fel Iain M. Banks
Mae llawer o wyddonias Banks yn ymwneud â gwareiddiad aml-serol, the Culture, mae wedi eu datblygu mewn cryn fanylder yn ystod chwech nofel a nifer o straeon byrion.

Consider Phlebas (1987)
The Player of Games (1988)
Use of Weapons (1990)
Excession (1996)
Inversions (1998)
Look to Windward (2000)
Matter (2008)
Surface Detail (2010)[12]
The Hydrogen Sonata (2012)

Ei nofelau gwyddonias eraill nad ydynt yn ymwneud â'r Culture yw:

Against a Dark Background (1993)
Feersum Endjinn (1994)
The Algebraist (2004)

Ffuglen byr
Ysgrifennodd ychydig o ffuglen byr a cyhoeddodd un casgliad o'i waith dan yr enw Iain M. Banks:
The State of the Art (1989)

Ffeithiol
Raw Spirit (2003) (cofndolyn teithio am yr Alban a'i distyllfaeodd wisgi)

Dolenni allanol 
  Gwefan swyddogol
  Culture Shock 
  The Banksoniain  - Ffansîn

Genedigaethau 1954
Llenorion ffuglen wyddonol Albanaidd
Marwolaethau 2013
Nofelwyr Albanaidd yr 20fed ganrif
Nofelwyr Albanaidd yr 21ain ganrif
Nofelwyr Albanaidd yn yr iaith Saesneg
Pobl o Dunfermline
Llanfihangel Nant Melan

Pentref bychan yng nghymuned Maesyfed, Powys, Cymru, yw Llanfihangel Nant Melan (ceir y ffurf Llanfihangel-Nant-Melan mewn rhai ffynonellau Saesneg). Saif yn ardal Maesyfed, 50.8 milltir (81.7 km) o Gaerdydd a 139.9 milltir (225.1 km) o Lundain. Mae'n gorwedd i'r de o Fforest Clud ar yr A44 rhwng Llandrindod yng Nghymru a Llanllieni yn Lloegr (Swydd Henffordd).

Chwedl
Yn ôl traddodiad llên gwerin lleol, bu draig yn byw yn Fforest Clud ers talwm. Am ei bod yn aflonyddu cymaint ar y trogolion, codasant cylch o bedair eglwys i'w hamgylchynnu. Cysegrwyd y pedair eglwys hynny, sef eglwysi Llanfihangel Cefnllys, Llanfihangel Rhydieithon, Llanfihangel Nantmelan a Llanfihangel Cascob, i'r archangel Sant Mihangel, sy'n gorchfygu'r ddraig yn y Beibl. Credid y byddai'r ddraig yn deffro eto pe dinistrid unrhyw un o'r pedair eglwys.

Cynrychiolaeth etholaethol
Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Cyfeiriadau

Maesyfed (cymuned)
Pentrefi Powys
Llanfihangel Rhydieithon

Pentref bychan a chymuned ym Mhowys, Cymru, yw Llanfihangel Rhydieithon (Seisnigiad: Llanfihangel Rhydithon). Saif yn ardal Maesyfed, yn nwyrain canolbarth y sir, i'r gorllewin o Fforest Clud ar briffordd yr A488 rhwng Llandrindod i'r de-orllewin a Llanandras i'r dwyrain. Cyfeiria'r enw lle at ryd ar afon Ieithon ger y pentref.

Chwedl
Yn ôl traddodiad llên gwerin lleol, bu draig yn byw yn Fforest Clud ers talwm. Am ei bod yn aflonyddu cymaint ar y trogolion, codasant cylch o bedair eglwys i'w hamgylchynnu. Cysegrwyd y pedair eglwys hynny, sef eglwysi Llanfihangel Cefnllys, Llanfihangel Rhydieithon, Llanfihangel Nantmelan a Llanfihangel Cascob, i'r archangel Sant Mihangel, sy'n gorchfygu'r ddraig yn y Beibl. Credid y byddai'r ddraig yn deffro eto pe dinistrid unrhyw un o'r pedair eglwys.

Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

Cynrychiolaeth etholaethol
Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Cyfeiriadau

Cymunedau Powys
 
Pentrefi Powys
Les Misérables

Erthygl am y nofel yw hon. Gweler hefyd Les Misérables (gwahaniaethu).

Nofel
Ffrangeg gan Victor Hugo yw Les Misérables (sef "Y Tlodion") a gyhoeddwyd am y tro cyntaf yn Besançon yn 1862.
Lleolir y nofel ym Mharis ar ddechrau'r 19g. Mae hi'n nofel hir, gymhleth, ac anwastad, sy'n portreadu bywyd y tlodion ym Mharis ac isfyd y ddinas honno.

Cyfeiriadau

Llên Ffrainc yn y 19eg ganrif
Nofelau 1862
Nofelau Ffrangeg gan awduron o Ffrainc
Yr Adran dros Ddatblygu Rhyngwladol

Adran o fewn llywodraeth y Deyrnas Unedig a oedd yn gyfrifol am hyrwyddo datblygiad cynaliadwy a dileu tlodi byd-eang oedd yr Adran dros Ddatblygu Rhyngwladol (Saesneg: Department for International Development) a fodolai o 1997 i 2020.

Rhestr Ysgrifenyddion Gwladol dros Ddatblygu Rhyngwladol 
 Llywodraeth Lafur (1997–2010)
 Clare Short (1997–2003)
 Valerie Amos, y Farwnes Amos (2003)
 Hilary Benn (2003–07)
 Douglas Alexander (2007–10)

 Llywodraeth Geidwadol (2010–20)
 Andrew Mitchell (2010–12)
 Justine Greening (2012–16)
 Priti Patel (2016–17)
 Penny Mordaunt (2017–19)
 Rory Stewart (2019)
 Alok Sharma (2019–20)
 Anne-Marie Trevelyan (2020)

Cysylltiadau allanol
 Gwefan swyddogol

Datblygu Rhyngwladol
Adran dros Ddatblygu Rhyngwladol, Yr
Adran dros Ddatblygu Rhyngwladol, Yr
Sefydliadau 1997
Dadsefydliadau 2020