alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
Mihangel Morgan

Mae Mihangel Morgan (ganwyd 7 Rhagfyr 1955, Trecynon) yn awdur a bardd Cymraeg sy'n ddarlithydd ym Mhrifysgol Aberystwyth. Newidiodd ei enw o Michael Finch i Mihangel Morgan yn ei ugeiniau cynnar, gan gymryd cyfenw ei fam cyn iddi briodi. Bu'n geinlythrennydd (caligrapher) yn Rhuthun, Sir Ddinbych ar ddechrau'r 80au ac mae bellach yn byw ym mhentref Tal-y-bont yng Ngheredigion.

Daw'n wreiddiol o Aberdâr, Rhondda Cynon Taf ac mae'n ddyn hoyw sy'n gwbl agored am ei rywioldeb. Cafodd ei hyfforddi fel ceinlythrennydd a bu'n dysgu hyn i fyfyrwyr am flynyddoedd cyn graddio. Enillodd Y Fedal Ryddiaith yn 1993 gyda'i nofel Dirgel Ddyn a chafodd ei lyfr Digon o Fwydod ei enwi ar restr hir Llyfr y Flwyddyn yn 2006.

Gwobrau ac anrhydeddau 
 Y Fedal Ryddiaith yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru Llanelwedd 1993, Dirgel Ddyn

Llyfryddiaeth 
 Diflaniad Fy Fi,  cerddi (Cyhoeddiadau Barddas, 1988)
 Beth yw Rhif Ffôn Duw?,  cerddi (Cyhoeddiadau Barddas, 1991 
 Hen Lwybr a Storïau Eraill, straeon byrion (Gwasg Gomer, 1992)
 Dirgel Ddyn, nofel (Gwasg Gomer, 1993; ail-argraffiad Y Lolfa,  2006)
 Saith Pechod Marwol, straeon byrion (Y Lolfa, 1993)
 Te Gyda'r Frenhines, straeon byrion (Gwasg Gomer, 1994)
 Tair Ochr y Geiniog, straeon byrion (Gwasg Gomer, 1996)
 Llên y Llenor: Jane Edwards, astudiaeth academig (Gwasg Pantycelyn, 1997)
 Melog, nofel (Gwasg Gomer, 1997)
 Darllen Ffilmiau, astudiaeth academig (Prifysgol Cymru Aberystwyth, 1998)
 Dan Gadarn Goncrit, nofel (Y Lolfa, 1999)
 Y Corff yn y Parc, straeon byrion (Gwasg Carreg Gwalch, 1999)
 Llên y Llenor: Caradog Prichard, astudiaeth academig (Gwasg Pantycelyn, 2000)
 Cathod a Chŵn, straeon byrion (Y Lolfa, 2000)
 Modrybedd Afradlon, stori fer ar gyfer dysgwyr (Gwasg Gomer, 2000)
 Creision Hud, cerddi i blant (Y Lolfa, 2001)
 Y Ddynes Ddirgel, nofel (Y Lolfa, 2001)
 Pan Oeddwn Fachgen, nofel (Y Lolfa, 2002)
 Croniclau Pentre Simon, nofel (Y Lolfa, 2003)
 Digon o Fwydod, cerddi i blant (Cyhoeddiadau Barddas, 2005) 
 Cestyll yn y Cymylau, nofel (Y Lolfa, 2007)
 Pantglas, nofel (Y Lolfa, 2011)
 Pygiana ac Obsesiynau Eraill, ysgrifau (Y Lolfa, 2013)
 Y Planhigyn, nofel i blant (Y Lolfa, 2014)
 Kate Roberts a'r Ystlum a Dirgelion Eraill, straeon byrion (Y Lolfa, 2012)
 60, nofel (Y Lolfa, 2017)
 Hen Bethau Anghofiedig, stori ysbryd (Y Lolfa, 2017)
 Hen Ieithoedd Diflanedig, cerddi (Cyhoeddiadau Barddas, 2018)

Astudiaethau
 Rhiannon Marks, Y Dychymyg Ôl-fodern: Agweddau ar Ffuglen Fer Mihangel Morgan (Gwasg Prifysgol Cymru, 2020)

Cyfeiriadau

Dolenni allanol 
 Bywgraffiad ar wefan BBC Cymru
 Proffil  ar wefan Prifysgol Aberystwyth

Academyddion Cymreig
Beirdd Cymraeg
Cymry LHDT
Enillwyr y Fedal Ryddiaith
Genedigaethau 1955
Llenorion Cymraeg
Llenorion LHDT
 
Pobl o Rondda Cynon Taf
Meirionnydd (etholaeth seneddol)

Etholaeth seneddol Meirionnydd oedd yr etholaeth seneddol ar gyfer yr hen Sir Feirionnydd (Meirion). Un o'r gwleidyddion enwocaf i gynrychioli'r etholaeth wledig hon oedd y Rhyddfrydwr radicalaidd Tom Ellis, fu'n AS Meirionnydd rhwng 1886 ac 1899.

Yr AS olaf i ddal sedd Meirionnydd yn San Steffan oedd Dafydd Elis-Thomas (Plaid Cymru), a ddaeth yn ddiweddarach yn un o'i harweinyddion. Cafodd y sedd ei dileu ym 1983 pan ffurfiwyd etholaeth newydd Meirionnydd Nant Conwy, a gipiwyd gan Dafydd Elis-Thomas i Blaid Cymru.

Aelodau Seneddol

ASau 1542-1868

ASau 1868-1983

Canlyniadau Etholiadau ers Deddf Diwigio'r Senedd 1832
Ffynhonnell:

Etholiadau 1832 i 1868

Fe ymddiswyddodd Syr Robert Williames Vaughan o'r sedd ar 27in Gorffennaf 1836 a chynhaliwyd isetholiad

Fe barhaodd Richard Richards i fod yn AS Geidwadol diwrthwynebiad yn etholiadau 1841 a 1847. Yn etholiad 1852 etholwyd William Watkin Edward Wynne yn AS Ceidwadol heb wrthwynebiad.

Wedi gweld yr ysgrifen ar y mur penderfynodd y sgweieriaid Ceidwadol i beidio a sefyll ymgeisydd yn etholiad 1868 ac etholwyd David Williams, Castell Deudraeth, yn ddiwrthwynebiad ar ran y Blaid Ryddfrydol. Fe barhaodd Meirionnydd fel sedd Ryddfrydol o 1868 i 1951

Etholiadau'r 1870au y 1880au a'r 1890au  

Bu farw David Williams  yn Rhagfyr 1869 a chynhaliwyd isetholiad yn Ionawr 1870.

Ail etholwyd Samuel Holland yn ddiwrthwynebiad ym 1874

Nodyn: Er iddo gael ei ethol fel ymgeisydd swyddogol y Blaid Ryddfrydol fe ddaeth Henry Robertson yn Rhyddfrydwr Unoliaethol yn fuan ar ôl yr etholiad. Fe unodd y Rhyddfrydwyr Unoliaethol a'r Blaid Geidwadol mewn gwrthwynebiad i gefnogaeth Y Brif Weinidog Gladstone i ymreolaeth i'r Iwerddon. Fe drodd Morgan Lloyd at yr Unoliaethwyr hefyd, gan sefyll drostynt yn etholaeth Môn ym 1892 

Gan iddo gael ei ddyrchafu yn Arglwydd Gomisiynydd y Trysorlys yn Awst 1892 bu'n rhaid cynnal isetholiad ond ail etholwyd Tom Ellis yn ddiwrthwynebiad

Bu farw Thomas Edward Ellis ar 5 Ebrill 1899. Etholwyd Owen Morgan Edwards i'w olynu yn ddiwrthwynebiad, safodd Edwards i lawr ar ddiwedd y tymor etholiadol heb geisio cael ei ail-ethol

Etholiadau 1900 - 1918 

Dim ond un etholiad cystadlaeol bu yn y cyfnod yma.

Yn etholiadau 1900 a 1906 cafodd Arthur Osmond Williams, mab hynaf David Williams AS Meirionnydd rhwng 1868 a 1870, ei ethol yn ddiwrthwynebiad ar ran y Blaid Ryddfrydol.

Ail-etholwyd Haydn Jones yn ddiwrthwynebiad yn etholiadau mis Rhagfyr 1910 a 1918

Etholiadau'r 1920au

Etholiadau'r 1930au

Etholiadau'r 1940au a'r 1950au

Etholiadau'r 1960au

Etholiadau'r 1970au

Cyfeiriadau

Etholaethau hanesyddol yng Nghymru
Hanes Gwynedd
Hanes Sir Ddinbych
Meirionnydd
Ravenna

Dinas hynafol a chymuned (comune) yng ngogledd-ddwyrain yr Eidal, yw Ravenna, sy'n brifddinas talaith Ravenna yn rhanbarth Emilia-Romagna. Fe'i lleolir ger arfordir Môr Adria. Mae'n borthladd a gystylltir â Môr Adria gan gamlas.

Roedd poblogaeth y gymuned yng nghyfrifiad 2011 yn 153,740.

Yn ôl traddodiad, sefydlwyd Ravenna gan y Sabiniaid. Bu'n ddinas o gyfnod yr Umbriaid ymlaen ac mae'n bosibl iddi gael ei gwladychu gan yr Etrwsciaid. Syrthiodd i'r Rhufeiniaid yn yr 2g CC.  Cryfhawyd y ddinas gan yr ymerawdwr Augustus, a adeiladwyd camlesi yno a phorthladd milwrol. Roedd yn brifddinas yr Ymerodraeth Rufeinig yn y Gorllewin (402–476), teyrnas yr Ostrogothiaid (476–526) a rhaglawiaeth Fysantaidd Ravenna ar ôl hynny (584–751). Yn 751 cafodd y ddinas ei meddiannu gan y Lombardiaid a daeth yr Oes Aur i ben. Dirywiodd i fod yn dref fechan ddinod yn yr Oesoedd Canol. Yn 1431 fe'i cipiwyd gan Gweriniaeth Fenis. Dim ond ar ôl i'r wlad gael ei huno gan Garibaldi a sefydlu gwladwriaeth fodern yr Eidal y dechreuodd Ravenna adfywio. Erbyn heddiw mae'n ganolfan masnach a diwydiant ac mae'n un o atyniadau twristaidd mwyaf yr Eidal.

Mae'r ddinas yn enwog am yr adeiladau o'r cyfnodau cynnar a'r mosaics sy'n eu haddurno, sy'n cynnwys Mawsolëwm Theodoric, eglwys San Vitale, Mawsolëwm Galla Placida, eglwys Sant'Apollinare in Classe, Palas Theodoric a'r Duomo (eglwys gadeiriol).

Enwogion
Barbara Longhi (1552–1638), arlunydd
Romolo Gessi (1831–1881), fforiwr
Giuseppe Vitali (1875–1932), mathemategydd

Cyfeiriadau 

Dinasoedd Emilia-Romagna
Porthladdoedd yr Eidal
Talaith Ravenna
Yr Ymerodraeth Fysantaidd
Yr Ymerodraeth Rufeinig
Zeno

Gallai Zeno gyfeirio at un o sawl person:

Zeno o Elea (c.490–c.430 CC), athronydd, disgybl Parmenides.
Zeno o Citium (333-264 CC), sefydlydd ysgol athroniaeth y Stoiciaid 
Zeno o Tarsus (3g CC), athronydd Stoic 
Zeno o Sidon (ganrif 1af CC), athronydd Epicwraidd 
Zeno o Verona (4g OC), sant
Zeno (ymerawdwr) (c. 425–491 OC), ymerawdwr Bysantaidd 
Y brodyr Zeno (14g), Nicolo ac Antonio, fforwyr o Fenis 
Apostolo Zeno (18g), bardd a chyfansoddwr opera
Samson (sant)

Sant o Gymru a ymsefydlodd yn Llydaw oedd Samson (c. 485 — c. 565), Llydaweg:Samzun. Mae'n un o Saith Sant-sefydlydd Llydaw.

Hanes a thraddodiadau
Ceir buchedd Ladin gynnar i Samson, y Vita Sancti Samsonis, a ysgrifennwyd rywbryd rhwng 610 ac 820. Dywedir ei fod yn fab i Amwn o Ddyfed ac Anna o Went. Cafodd ei addysgu gan sant Illtud yn Llanilltud Fawr, a daeth sant Dyfrig yno i'w ordeinio yn ddiacon ac yn ddiweddarch yn offeiriad. Treuliodd amser ar Ynys Bŷr ym mynachlog Pŷr ei hun, a daeth yn abad yno wedi marwolaeth Pŷr.

Teithiodd i Iwerddon, lle mae eglwysi wedi eu cysegru iddo yn Balgriffin ger Dulyn ac yn Ballysamson. Dychwelodd i Ddyfed i fyw fel meudwy am gyfnod, a chysegrodd Dyfrig ef yn esgob ar Ddydd Gŵyl Cadair Pedr. Gellir rhoi dyddiad pendant i'r digwyddiad yma o'r manylion yn ei fuchedd, sef 22 Chwefror 521. Treuliodd rai blynyddoedd yng Nghernyw; yn wir, mae yno ynys, sy'n rhan o Ynysoedd Syllan (Scilly Isles) wedi ei alw ar ei ôl. Wedi cyfnod yma, hwyliodd i Lydaw, lle sefydlodd fynachlog yn Dol. Dywedir i sant Teilo ymweld ag ef yma yn 547, wedi iddo ffoi o Gymru rhag y Fad Felen.

Dywedir iddo fedru rhyddhau Iudual, tywysog gogledd Llydaw, oedd yn cael ei ddal yn garcharot ym Mharis gan Childebert, brenin y Ffranciaid, ac ymwelodd a'r ddinas eto yn 556, pan oedd yn bresennol mewn senedd esgobol. Arwyddodd ddogfen yma fel Samson peccator episcopus.

Ei wylmabsant yw 28 Gorffennaf.

Llefydd sy'n gysylltiedig â Samson

Gweler hefyd
 Tro Breizh

Cymry'r 5ed ganrif
Esgobion Llydaw
Genedigaethau'r 480au
Marwolaethau'r 560au
Seintiau Cymru
Seintiau Llydaw
Hanes Llenyddiaeth Gymraeg hyd 1900

Hanes Llenyddiaeth Gymraeg hyd 1900 yw teitl cyfrol arloesol gan yr ysgolhaig Syr Thomas Parry (1904 - 1985) ar hanes llenyddiaeth Gymraeg. Fe'i cyhoeddwyd yn 1944 gan Wasg Prifysgol Cymru.

Mae'r llyfr yn garreg filltir yn hanes llenyddiaeth Gymraeg ac ysgolheictod Cymraeg am ei fod yr ymgais cyntaf i ysgrifennu arolwg o hanes llenyddiaeth Gymraeg yn ei grynswth (nid yw'n cynnwys llenyddiaeth Gymraeg yr ugeinfed ganrif am ei fod yn rhy gynnar i wneud hynny ar y pryd, ym marn yr awdur). Cyn cyhoeddi'r gyfrol cafwyd sawl llyfr ar gyfnodau yn hanes llenyddiaeth Gymraeg, yn arbennig ar lenyddiaeth yr Oesoedd Canol, ond heb ei drin fel un pwnc cyfan, ac roedd hyn yn ddiffyg amlwg mewn cymhariaeth â'r sefyllfa yn achos nifer o lenyddiaethau eraill.

Mae Thomas Parry yn rhannu ei waith yn ôl cyfnod, yn hytrach na themâu. Ceir 13 o benodau, yn rhychwantu cyfnod o bron i 1500 mlynedd. Mae llenyddiaeth gynnar a llenyddiaeth yr Oesoedd Canol yn cael tua hanner y gyfrol, gyda phennodau ar Yr Hengerdd, Canu'r Bwlch ("Amryfal Hen Ganu"), Rhyddiaith Cymraeg Canol, Beirdd y Tywysogion ("Barddoniaeth Llys") a Beirdd yr Uchelwyr ("Barddoniaeth yr Uchelwyr"). Neilltuir pennod gyfan i waith Dafydd ap Gwilym. Mae gweddill y gyfrol yn dilyn trefn gronolegol, o gyfnod y Dadeni Dysg hyd diwedd y 19g, gyda'r olaf yn cael ei rhannu'n dair pennod.

Er nad yw heb ei ddiffygion - yn bennaf oherwydd y cynnydd mewn gwybodaeth er ei gyhoeddi - roedd cyhoeddi'r llyfr yn hwb sylweddol i astudiaethau ar lenyddiaeth Gymraeg. Un o'i rinweddau yw'r modd y dangosodd Thomas Parry yn eglur ac yn awdurdodol mai ffugiadau llenyddol oedd llawer o'r hyn a gyhoeddwyd o lawysgrifau Iolo Morganwg. Yn ogystal mae'r llyfr yn ceisio gosod hanes llenyddiaeth Gymraeg yn ei gyd-destun cymdeithasol.

Cyfieithwyd y gwaith i'r Saesneg gan H. Idris Bell dan y teitl A History of Welsh Literature yn 1955. Ychwanegodd Bell atodiad ar lenyddiaeth Gymraeg yr 20g.

Gweler hefyd
Llenyddiaeth Gymraeg

Astudiaethau llenyddol Cymraeg
Llyfrau Cymreig 1944
Llenyddiaeth Gymraeg
Llyfrau am lenyddiaeth Gymreig
Ysgolheictod Cymraeg
Gilbert Hunter Doble

Clerigwr Anglicanaidd o Gernyw oedd Gilbert Hunter Doble (26 Tachwedd 1880 – 15 Ebrill 1945). Mae'n fwyaf adnabyddus am ei waith ysgolheigaidd ar saint Cernyw, Cymru a Llydaw.

Ganed ef yn Penzance, Cernyw, ac addysgwyd ef yng Ngholeg Exeter, Rhydychen, a Choleg Diwinyddol  Ely. Ordeiniwyd ef yn 1907. Bu'n gurad cynorthwyol mewn nifer o leoedd yng Nghernyw a Lloegr, yn gurad Redruth ac yna yn ficer Wendron yng Nghernyw. Yn 1935, gwnaed ef yn Ganon er anrhydedd yn Eglwys Gadeiriol Truro.

Ysgrifennodd lawer ar seintiau Cernyw, Cymru a LLydaw, gan ganolbwyntio ar ddadansoddi'r bucheddau o'r Canol Oesoedd. Cyhoeddoedd astudiaethau ar lawer o saint, ar wahan yn y lle cyntaf. Ail-gyhoeddwyd ei waith ar nifer o saint Cymreig, Dyfrig, Illtud, Paulinus Aurelianus, Teilo ac Oudoceus, yn gyfrol wedi ei golygu gan D. Simon Evans dan y teitl Lives of the Welsh Saints (1971).

Anhawsterau 
Anhawster sy'n codi wrth defnyddio gwaith Doble oedd ei fethiant i credu fod menywod yn medru arwain cymynedau neu teithio yn rheolaidd. Credodd fod y mynaich a ysgrifennodd amdanynt wedi gwneud gangymeriad. Ceisiodd cywiro neu cysoni trwy troi ambell santes yn ddyn ac uno seintiau oedd yn gweithio yn agos at eu gilydd. E. e. Awgrymodd dod dau sant a elwid Non, un yn fenyw a esgorodd ar Ddewi a'r llall yn dyn oedd wedi teithio a sefydlu cymunedau.

Cyfeiriadau

Cernywiaid
Clerigwyr Anglicanaidd
Genedigaethau 1880
Hanesyddion Seisnig
Marwolaethau 1945
Ysgolheigion Celtaidd
Lennox Berkeley

Cyfansoddwr Seisnig oedd Syr Lennox Randal Francis Berkeley (12 Mai 1903 – 26 Rhagfyr 1989).

Gwaith cerddorol
 Serenade for Strings (1939)
 Divertimento (1943)
 Four Poems of St Teresa of Avila (1947)
 Trio for Horn, Violin, and Piano (1953)
 A Dinner Engagement (1954, opera)
 Missa Brevis (1960)

Crynoddisg
 A Dinner Engagement - Chandos CHAN10219
 Missa Brevis - Naxos 8.557277
 Serenade for Strings - Chandos CHAN 9981

Dolenni allanol
 Lennox Berkeley, Chester Music (yn Saesneg)
The Lennox Berkeley Society (yn Saesneg)

Cyfansoddwyr Seisnig
Genedigaethau 1903
Marwolaethau 1989
Pobl addysgwyd yn Ysgol Gresham
Pibau Cymreig

Offerynnau cerdd yw'r pibau Cymreig. Ceir sawl math, e.e. pibgorn, côd-biban, pibgod, pibgwd, pibau cyrn, pibau cwd, bacbib, pibau gwynt.

Ceir tystiolaeth am bibau gwynt yng Nghymru o'r 10g ymlaen, ond bu i'r traddodiad farw erbyn diwedd y 19g oherywdd newid mewn ffasiwn a chwaeth cerddorol a dylanwad y mudiad Methodistaidd a filwriodd, ar y cychwyn, yn erbyn cerddoriaeth 'werin' am resymau crefyddol. Erbyn hyn, dim ond un enghraifft o bibau gwynt Cymreig a geir, a hynny yn Amgueddfa Werin Cymru, Sain Ffagan.

Serch hynny, cafwyd adfywiad mewn diddordeb mewn canu'r pibau ers yr 1980au.

Dolenni
Pibau Cymru Erthygl ar wefan 'Lleoli i Mi' y Gogledd Orllewin y BBC
Welsh Bagpipe Welsh Hornpipe: Blog am bibau Cymraeig gan Ceri Rhys Matthews (Saesneg)
Pibydd Glantywi: Blog dwyieithog gan bibau Cymreig

Offerynnau cerdd Cymreig
Llenyddiaeth Fanaweg

Llenyddiaeth Fanaweg, sef llenyddiaeth yn yr iaith Fanaweg, yw'r lleiaf o'r llenyddiaethau Celtaidd.

Credir fod yr iaith Fanaweg, sy'n un o'r ieithoedd Celtaidd sy'n tarddu o'r Goideleg (gyda Gwyddeleg a Gaeleg), wedi ei chyflwyno i Ynys Manaw gan ymsefydlwyr Gwyddelig yn y 4g neu'r 5g OC, ond tan ddechrau'r cyfnod modern dim ond enwau lleoedd ac enwau personol sy'n dyst i'r cyfnod cynharaf yn hanes yr iaith. Mae'r testunau cynharaf y gellir eu dyddio yn perthyn i'r 18g. Rhwng cloriau un o'r llawysgrifau hyn ceir copi o hanes mydryddol Ynys Manaw o gyfnod cyflwyno Cristnogaeth i'r ynys ymlaen i ddiwedd yr Oesoedd Canol, testun sydd i'w ddyddio i'r 16g, efallai.

Prin iawn yw'r testunau seciwlar yn y Fanaweg cyn yr 20g, ond cafwyd sawl testun crefyddol. Cyfieithwyd o'r Saesneg y Llyfr Gweddi Gyffredin a'r Beibl yn yr 17g a'r 18fed. Mae'r Beibl Manaweg  argraffedig cynharaf yn dyddio o 1771/1775 ac yn gosod safon i orgraff fodern yr iaith Fanaweg. Cyfieithiad ar y cyd ydoedd, gan offeiriaid yr ynys dan olygyddiaeth gyffredinol Philip Moore. Cafwyd argraffiadau eraill yn 1777 a 1819. Ceir testunau canu crefyddol tebyg i garolau (carval) yn y cyfnod hwnnw hefyd, sydd yn deillio o'r cyfnod cyn y Diwygiad Protestannaidd efallai. Gwŷr eglwysig oedd yr awduron cyntaf, ond yn y 19g cafodd y carval ei addasu gan y werin ar gyfer caneuon crefyddol poblogaidd.

Cafodd y llyfr argraffedig cyntaf yn yr iaith, Coyrle Sodjeh, ei gyhoeddi yn 1707; roedd yn gyfieithiad o gatecism gan yr Esgob Thomas Wilson. Yn 1796, cyhoeddwyd fersiwn Manaweg talfyredig o Goll Gwynfa John Milton, gan Thomas Christian, ficer Marown rhwng 1780-1799.

Ceir yn ogystal sawl llyfr gramdeg a geiriadur. Cadwyd rhai chwedlau a chaneuon llafar, ond ni chawsant eu cyhoeddi tan yr 20g, e.e. gan William Cashen yn ei gyfrol Manx Folkore (cyhoeddwyd gan Yn Cheshaght Ghailckagh yn 1912).

Ystyrir Edward Faragher, (Neddy Beg Hom Ruy, 1831-1908) o Cregneash fel yr olaf o'r ysgrifenwyr Manaweg brodorol yn yr hen draddodiad. Roedd yn fardd, a ysgrifennai ar bynciau crefyddol yn bennaf. Ond mewn rhai o'i straeon ceir atgofion am ei fywyd fel pysgotwr. Yn 1901 cyhoeddwyd Skeealyn Aesop, detholiad o chwedlau Aesop.

Gydag adfywiad yr iaith Fanaweg yn ail hanner yr 20g, mae llenyddiaeth newydd wedi dechrau cael ei chreu, yn cynnwys Contoyryssyn Ealish ayns Cheer ny Yindyssyn, cyfieithiad Manaweg o Alice in Wonderland, gan Brian Stowell, a gyhoeddwyd yn 1990. Ym Mawrth 2006, cyhoeddwyd y nofel hir gyntaf erioed yn y Fanaweg: Dunveryssyn yn Tooder-Folley ("Y Llofruddiaethau Fampyr"), hefyd gan Brian Stowell.

Dolenni allanol
Testun Manaweg Skeealyn Aesop
Erthygl yn Isle of Man Today ar Dunveryssyn yn Tooder-Folley 

 
Manaweg
Manaweg
Manaweg
Euddogwy

Sant neu esgob Cymreig oedd Euddogwy (Lladin: Oudoceus) (blodeuai tua diwedd y 6g).

Hanes a thraddodiad
Ceir buchedd iddo, y Vita Beati Oudocei, yn Llyfr Llandaf, lle dywedir ei fod yn fab i Buddig, tywysog o Lydaw, ac Anauued, chwaer sant Teilo. Addysgwyd ef gan Teilo ac fe'i dilynodd fel esgob. Dywedir iddo gydnabod uchafiaeth Archesgob Caergaint a mynd ar bererindod i Rufain, ond mae'n annhebygol iawn fod yr honiad cyntaf yn wir a gellir derbyn ei fod yn tarddu o awydd esgobaeth newydd Llandaf, a sefydlwyd gan y Normaniaid, i bwysleisio awdurdod Caergrawnt (a Rhufain) ar draul Esgobaeth Tyddewi a'r Eglwys Gymreig.

Barn G.H. Doble oedd mai esgob oedd Euddogwy, ac nad oedd yn cael ei ystyried yn sant yn y cyfnod cynnar. Dim ond wedi i'w fuchedd gael ei ysgrifennu yn Llandaf yn y cyfnod Normanaidd y dechreuwyd ei ystyried fel sant. Mae'n un o'r tri sant y cysegrwyd Eglwys Gadeiriol Llandaf iddynt, ond credir mai person gwahanol a roddodd ei enw i eglwys Llaneuddogwy (Llandogo) yng Ngwent, ac os felly nid oes unrhyw eglwys arall wedi ei chysegru iddo.

Ei wylmabsant yw 2 Gorffennaf.

Llyfryddiaeth
Vita Beati Oudocei: J. Rhys a J. Gwenogvryn Evans (gol.), The Book of Llandâv (Rhydychen, 1893; adargraffiad ffacsimili, Llyfrgell Cenedlaethol Cymru, 1979).

Cyfeiriadau

Cymry'r 6ed ganrif
Esgobaeth Llandaf
Genedigaethau'r 6ed ganrif
Seintiau Cymru
Teyrnas Gwent
Peris

Sant Cymreig oedd Peris (bl. 6g efallai) a gysylltir ag Eryri a Gwynedd.

Hanes a thraddodiad
Ychydig a wyddys amdano, ac nid oes buchedd iddo wedi goroesi. Mae cyfeiriad ato ym Monedd y Saint, lle dywedir iddo fod yn Gardinal  yn Rhufain. Efallai ei fod yn fab i Helig ap Glannog o Dyno Helig.

Nant Peris
Cysegrwyd eglwys Nant Peris yng Ngwynedd iddo; hwn yw'r sefydliad gwreiddiol, a datblygodd Llanberis gerllaw yn ddiweddarach. Mae eglwys Llanberis wedi ei chysegru i sant Padarn yn hytrach na Peris. Ceir Ffynnon Peris (neu Ffynnon y Sant) yn Nant Peris. Rhoddodd ei enw i Lyn Peris.

Ei wylmabsant yw 11 Rhagfyr.

Cyfeiriadau

Cymry'r 6ed ganrif
Llanberis
Pobl o Arfon
Seintiau Cymru
Teyrnas Gwynedd
Bleddyn Fardd

Bardd Cymreig oedd Bleddyn Fardd (fl. 1268-1283), un o'r olaf o Feirdd y Tywysogion. Mae'n fardd nodweddiadol oherwydd y galargerddi a ysgrifennodd ar farwolaeth Llywelyn ap Gruffudd, Tywysog Cymru, sydd wedi eu cofnodi yn Llawysgrif Hendregadredd, fel gweddill y testunau.

Bywgraffiad
Ni wyddys dim am fywyd y bardd ar wahân i'r hyn y gellir casglu o dystiolaeth ei gerddi. Ymddengys mai Dafydd Benfras oedd athro barddol Bleddyn. Fel Dafydd Benfras, mae hi bron yn sicr fod Bleddyn Fardd yn bencerdd i Lywelyn ap Gruffudd; yn sicr yr oedd yn un o feirdd llys Gwynedd.

Cerddi
Cedwir 14 o gerddi gan Fleddyn Fardd. Ceir saith awdl a saith cadwyn englynion; cyfanswm o 458 o linellau. Canodd farwnadau i Ddafydd Benfras, Goronwy ab Ednyfed (distain Gwynedd) a'i fab Hywel ap Goronwy. Ceir yn ogystal marwnad i Gruffudd ab Iorwerth ap Maredudd o Fôn. Canodd gerdd o fawl i Rys ap Maredudd ap Rhys o Ddeheubarth.

Ond fe'i cofir yn bennaf efallai am y gyfres o farwnadau nodedig i Lywelyn ap Gruffudd a'i frodyr Dafydd ac Owain Goch. Yn ogystal canodd gerdd arbennig 'Marwnad Tri Mab Gruffudd ap Llywelyn', sydd i'w dyddio i tua 1283.

Ceir yn ogystal marwysgafn gan y bardd ar ei wely angau.

Llyfryddiaeth
Rhian M. Andrews (gol.). 'Gwaith Bleddyn Fardd', yn Gwaith Bleddyn Fardd a beirdd eraill ail hanner y drydedd ganrif ar ddeg (Gwasg Prifysgol Cymru, Caerdydd, 1996). 'Cyfres Beirdd y Tywysogion'.

Cyfeiriadau

Dolenni allanol
Bywgraffiad Bleddyn Fardd ar wefan Llyfrgell Genedlaethol Cymru

Beirdd Cymraeg
Beirdd y Tywysogion
Genedigaethau'r 13eg ganrif
Llenorion Cymreig y 13eg ganrif
Marwolaethau'r 13eg ganrif
Teyrnas Gwynedd
Llanbedrgoch

Am leoedd eraill o'r enw "Llanbedr", gweler Llanbedr (gwahaniaethu).

Pentref a phlwyf eglwysig yng nghymuned Llanfair Mathafarn Eithaf, Ynys Môn, yw Llanbedrgoch () (hefyd Llanbedr-goch). Saif ar ffordd gefn ychydig i'r gorllewin o'r briffordd A5025 rhwng Pentraeth a Benllech. Mae gwarchodfa natur Gors Goch yn gorwedd ar llyn rhewlifol hynafol.

Hanes
Roedd dau enw amgen ar y pentref a'r plwyf yn y gorffennol, pan fu'n rhan o gwmwd Dindaethwy, sef: 
Llanfair Mathafarn Wion. Enw'r plwyf, ar ôl treflan ganoloesol Mathafarn Wion (er mwyn gwahaniaethu rhyngddo a Llanfair Mathafarn Eithaf). Enw arall ar Fathafarn Wion oedd Mathafarn Fechan. Pennaeth lleol oedd Gwion; ceir Croes Wion ger Benllech.
Llanfeistr. Enw personol yw 'Meistr' yn yr achos yma.

Gwnaed darganfyddiad diddorol yma yn 1994, sef olion sefydliad yn deillio o gyfnod y Llychlynwyr, efallai tua'r 10g. Mae cloddio archaeolegol yma dros y blynyddoedd diwethaf wedi darganfod tystiolaeth yn awgrymu fod Llychlynwyr wedi ymsefydlu yma am gyfnod.

Cynhaliwyd Eisteddfod Genedlaethol 1999 gerllaw'r pentref. Ychydig i'r gogledd-orllewin mae gwarchodfa natur Cors Goch.Yn Llanbedrgoch mae yna tŷ o'r enw ty croes. Maer tŷ croes yn un or bythynnod hynnaf yn Ynys Môn. Roedd ysgol gyntaf Llanbedrgoch ar safle'r ganolfan.

Ysgol Gynradd Llanbedrgoch yw ysgol y pentref.

Agorwyd yr ysgol yn  y flwyddyn 1901.

Ers talwm roedd yna siop, post a dau ofaint yn y pentref.

Galeri

Cyfeiriadau

Llyfryddiaeth
 Redknap, Mark Y Llychlynwyr yng Nghymru: ymchwil archaeolegol  (Amgueddfeydd ac Orielau Cenedlaethol Cymru, 2000) ISBN  072000487x

Dolen allanol
Cloddio gan Angueddfa Genedlaethol Cymru ar y safle Lychlynnaidd 

Llanfair Mathafarn Eithaf
Pentrefi Ynys Môn
Plwyfi Cymru
The Pipettes

Band bop indie Prydeinig oedd The Pipettes, gyda rhai o'r aelodau'n byw yn Brighton ar y pryd.  Cymharwyd eu cerddoriaeth i grwpiau merched y 60au megis The Shangri-Las a The Ronettes.

Arolwg 
Ffurfwyd y grŵp gan y hyrwyddwr, cyflawnwr a gitarydd, Monster Bobby, yng nghanol 2003 gyda'r bwriad o adfywio sŵn bop traddiodiadol Phil Spector a rhoi troad fodern arni, wedi iddo sylwi ar yr ymateb a gafodd grŵpiau merched gan y dorf yn ystod ei ymddangosiadau DJ. Mae Monster yn cynorthwyo'r gantores, bardd a ffotograffydd Julia Clark-Lowes, a gafodd ei hysbrydoli gan lyfr The Manual Bill Drummond (a Jimmy Cauty).

Cyfeiriodd un beirniad mai "arbrawf mewn pop".

Aelodau 
 Ani Pipette (Ani Glass) – Llais ac allweddellau
Becki Pipette neu RiotBecki (enw go iawn Rebecca Stephens) – Llais
 Gwenno Pipette (Gwenno Saunders) – Llais ac allweddellau
 Rose Pipette neu Rosay (Rose Dougall) – Llais ac allweddellau
 Monster Bobby (Bobby Barry) – Gitar
 Jon Cassette (Jon Falcone) – Gitar Fâs
 Seb Cassette (Seb Falcone) – Allweddellau
 Jason Cassette (Jason Adelinia) - Drymiau

Gadawodd Jason Teasing Lulu i ymuno â'r Pipettes yn Gorffennaf 2007 ar ôl i'r drymiwr gwreiddiol, Robin Of Loxley, adael i ganolbwyntio ar ei fand ei hun, Joe Lean And The Jing Jang Jong.

Disgograffi

Albymau

Senglau

EPau
2006 - Meet the Pipettes
2007 - Your Kisses Are Wasted on Me (US only)

Eraill 
 2005 - Kiss Kiss Bang Bang
 2006 - Rough Trade Counter Culture Compilation 2005
 2006 - The Memphis Family Album

Cyfeiriadau

Dolenni allanol 
 Gwefan Swyddogol
 Safle MySpace 'The Pipettes'

Pipettes, The
Gwenno Saunders

Cantores a chwaraewr allweddellau Gymreig ydy Gwenno Mererid Saunders (ganed 23 Mai 1981). Mae wedi teithio'r byd efo Pnau (Empire Of The Sun) ac Elton John. Cyn hynny bu'n aelod o fand pop The Pipettes.  Mae hi'n siaradwraig Cymraeg rugl a hefyd yn siarad Cernyweg. Caiff Gwenno ei hadnabod weithiau fel Gwenno Pipette. Cyhoeddodd albwm o'r enw'r Y Dydd Olaf yn Awst 2014, sydd wedi'i sylfaenu ar themâu ffug-wyddonol nofel o'r un enw a gyhoeddwyd yn 1976 gan Owain Owain.

Bywgraffiad 
Ganed Saunders yng Nghaerdydd, yn ferch i'r ieithydd a bardd Cernyweg nodweddiadol, Tim Saunders, a Lyn Mererid, sy'n aelod o'r côr sosialaidd Cymreig adnabyddus, Côr Cochion Caerdydd, ac yn gweithio fel cyfieithydd.

Bu Saunders yn mynychu Academi Dawns Wyddelig Seán Éireann-McMahon ers oedd hi'n bump oed, roedd Gwenno hefyd yn aelod o gast gynhyrchiadau Michael Flatley, Lord Of The Dance a Feet of Flames, tra roedd hi yn ei harddegau, a chwaraeodd y rhan arweiniol yng nghynyrchiad Las Vegas Lord Of The Dance.  Yn 2001, cafodd ran yn y gyfres teledu Pobol y Cwm ar S4C, ac yn hwyrach cyflwynodd y rhaglen "Ydy Gwenno'n Gallu... ?".

Gyrfa gerddorol 

Yn ystod y blynyddoedd cyn ymaelodi â'r Pipettes, bu Gwenno yn gantores bop unigol, yn canu y rhan fwyaf drwy gyfrwng y Gymraeg a Chernyweg, gan ryddhau dwy EP unigol, Môr Hud a ryddhawyd yn 2002, a Vodya yn 2004. Yn ddiweddarach, cynrychiolodd Saunders Gernyw yn y Gystadleuaeth Cân Eurovision Amgen yn 2003, ac enillodd Wobr Dewis y Bobl am ei pherfformiad o Vodya.

Ymaelododd Gwenno â'r Pipettes ym mis Ebrill 2005 wedi i'r aelod cychwynnol, Julia, adael. Mae hi'n nodweddiadol yn bennaf am ei llais arweiniol ar y sengl Pull Shapes a chytgan Your Kisses Are Wasted on Me. Fe gyhoeddoedd gwaith unigol ar ei gwefan MySpace. Rhyddhaodd albwm unigol fechain U & I ym mis Hydref 2007. Wedi ymadawiad Rosay a RiotBecki o'r Pipettes, ymunodd chwaef ieuengaf Saunders, Ani â'r band ym mis Ebrill 2008.

Yn Rhagfyr 2005 cyrhaeddodd ei albwm Y Dydd Olaf restr fer un o brig siartiau cerddoriaeth Prydain. Dyma'r tro cyntaf i albwm Cymraeg ei hiaith gyrraedd y safle hwn.

Disgyddiaeth

Albymau ac EPs

Cyfeiriadau

Dolenni allanol 
 Safle MySpace Gwenno
 Academi Dawns Wyddelig Seán Éireann-McMahon 

Genedigaethau 1981
Merched yr 20fed ganrif
Merched yr 21ain ganrif
Cantorion Cymreig
Cantorion Cernyweg
Cantorion Saesneg
Pobl o Gaerdydd
Pobl addysgwyd yn Ysgol Gyfun Gymraeg Glantaf
Derwyddon Dr Gonzo

Band ffync/ska Cymreig o Ogledd Cymry oedd Derwyddon Dr Gonzo. Wedi cyrraedd y lle cyntaf yn y siartiau Cymreig, mae eu sengl, K.O/Madrach wedi cael ei chwarae ar yr awyr ar BBC Radio Cymru, BBC Radio 1 ac ar Radio Serbiaidd.

Aelodau
 Jamz: offerynnau taro, rapio
 Cai Sgons: drymiau, ffon glaw
 Smilin Tom: gitar
 Bomshell: gitar rythm, llais
 Berwyn BB: trwmped
 Dewi Ffowcyn: gitar fâs
 Ivan David: allweddellau, llais
 Sion Corn: trwmped
 Mei Slei: sacs tenor

Disgograffi
Ffandango (2006)
K.O/Madrach (Ciwdod, 2007)
Chaviach/Bwthyn (Copa, 2008)
Stonk! (Copa, 2009)

Gwobrau ac anrhydeddau
 Brwydr y Bandiau yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru Eryri a'r Cyffiniau 2005
 "Band Gorau" a "Band Byw Gorau" yn Gwobrau Roc a Phop Radio Cymru 2009

Ifan Dafydd
Mae un o gyn-aelodau'r grŵp, yr allweddellwr, Ifan Dafydd, bellach yn gynhyrchydd a cherddor ac wedi creu a chydweithio gydag amryw o artistiaid ar drefnu neu aildrefnu caneuon.

Dolenni allanol
Safle MySpace Derwyddon Dr Gonzo
Proffil ar wefan y BBC

Bandiau Cymreig
Bandiau Cymraeg
Sefydliadau 2005
Dadsefydliadau 2011
Prosiect Wicipop
Llyn Syfaddan

Llyn Syfaddan neu Llyn Syfaddon yw llyn naturiol mwyaf de Cymru, gydag arwynebedd o 132 ha (327 acer), tua milltir ar ei hyd a phum milltir (8 km) o gwmpas y glannau. Saif ychydig i'r de-ddwyrain o Aberhonddu, Powys, ym Mharc Cenedlaethol Bannau Brycheiniog a gerllaw pentref Llan-gors, sy'n rhoi'r enw Saesneg Llangorse Lake iddo. Mae Afon Llynfi yn llifo trwy'r llyn.

Mae'r llyn yn nodedig am gynnig pysgota da am nifer o rywogaethau o bysgod, ond yn arbennig Penhwyad. Yma hefyd ceir crannog, sef sefydliad wedi ei adeiladu ar ynys artiffisial mewn llyn. Y crannog yn Llyn Syfaddan yw'r unig esiampl y gwyddir amdano yng Nghymru, er eu bod yn gyffredin yn Iwerddon a'r Alban. Credir fod yr esiampl yma yn dyddio o ddiwedd y 9g. Roedd teulu brenhinol Brycheiniog o darddiad Gwyddelig, ac efallai fod hyn yn egluro presenoldeb crannog yma. Yn 916 ceir cofnod am fyddin Mersia yn dinistrio Brecenanmere, crannog Llyn Syfaddan, yn ôl pob tebyg.

Llên gwerin 
Adroddir chwedl am y llyn gan Gerallt Gymro, a ddywed fod traddodiad y byddai Adar Syfaddan yn canu pan fyddai gwir dywysog Deheubarth yn gorchymyn iddynt. Yn ôl Gerallt, roedd Gruffudd ap Rhys yn cerdded ar lan y llyn yng nghwmni dau arglwydd Normanaidd, yn y cyfnod pan oedd y Normaniaid wedi cymryd meddiant o bron y cyfan o Ddeheubarth. Gorchmynodd y ddau Norman i'r adar ganu, heb lwyddiant, ond ar orchymyn Gruffudd codasant i'r awyr a chanu.

Mae hefyd draddodiad am dref wedi ei boddi dan ddyfroedd y llyn fel cosb am ei phechodau.

Dolen allanol
Crannog Llyn Syfaddan 

Amgylchedd Powys
Ardaloedd Cadwraeth Arbennig yng Nghymru
Llan-gors
Llên gwerin Cymru
Syfaddan
Tomos a'i Ffrindiau

Rhaglen deledu wedi ei animeiddio ar gyfer plant bach yw Tomos a'i Ffrindiau (Teitl gwreiddiol Saesneg: Thomas the Tank Engine and Friends). Cyhoeddir llyfrau o dan enw'r gyfres yn ogystal gan wasg Dref Wen.

Cymeriadau 
 Tomos
 Edward
 Henri
 Gordon
 James
 Pyrsi/Persi/Perci
 Tobi
 Dyc
 Donald a Douglas
 Oliver/Olifer
 Emily
 Bil a Ben
Steffan
 Fergus
 Spensyr
 Disl
 Daisy
 Boco
 Mefis
Harri a Bert
Terence 
 Berti
 Trefor
Harold
 Twmffat/Bwlgi
 George
Carla
Bedwyr
 Caradog/Cranci
 Elisabeth
 Tryciau
 Sgrwff
 Annie a Clarabel
Topsyn/Broga/Tôd
 Y Rheolwr Tew
Foneddiges Hatt
Ceinwen y Caffi
Twm Postman
Alyssia Bottie
Mr. McCall
Mr. Trotter
 Sgarloi
 Rheinallt/Rhys/Rheinias
 Syr Handel/Heboc
 Peter Sam/Stuart
 Cochyn/Rhwsti
 Duncan
 Diwc
 Swagrwr

Ffilmiau 
 Thomas and the Magic Railroad (2000)
 Thomas & Friends: Calling All Engines! (2005)
 Thomas & Friends: The Great Discovery (2008)
 Thomas & Friends: Hero of the Rails (2009)
 Thomas & Friends: Misty Island Rescue (2010)
 Thomas & Friends: Day of the Diesels (2011)
 Thomas & Friends: Blue Mountain Mystery (2012)
 Thomas & Friends: King of the Railway (2013)
 Thomas & Friends: Tale of the Brave (2014)
 Thomas & Friends: The Adventure Begins (2015)
 Thomas & Friends: Sodor's Legend of the Lost Treasure (2015)
 Thomas & Friends: The Great Race (2016)
 Thomas & Friends: Journey Beyond Sodor (2017)
 Thomas & Friends: Big World! Big Adventures! (2018)
 Thomas & Friends: Digs & Discoveries (2019)
 Thomas & Friends: Marvellous Machinery (2020)
 Thomas & Friends: Race for the Sodor Cup (2021)
 Thomas & Friends: All Star Parade (2022)
 Thomas & Friends: The Mystery of Lookout Mountain (2022)

Rhestr episodau

Dolenni Allanol 
  Gwefan swyddogol 

 
Cyflwyniadau rhaglenni teledu 1984
Rhaglenni teledu Cymraeg
Rhaglenni teledu S4C
Crannog

Mae crannog yn fath o lyndy a godid ar ynys, artiffisial fel rheol ond naturiol weithiau, mewn llynnoedd yn yr Alban, Iwerddon, ayyb. Daw'r enw o'r gair Gwyddeleg crannóg, o crann ‘pren’.

Prif fantais crannog oedd ei bod yn hawdd i'w hamddiffyn. Gellir cyrraedd at y crannog ar hyd cob neu dros bont o bren. Credir fod yr esiampl hynaf, Eilean Domhnuill yn Loch Olabhat ar ynys Gogledd Uist, yn dyddio o 3200-2800 CC. Mae'r rhan fwyaf ohonynt i dyddio o Oes yr Haearn a'r Canol Oesoedd Cynnar.

Yn Iwerddon a'r Alban y ceir y rhan fwyaf ohonynt, ond mae un neu ddwy o esiamplau yng Nghymru, yn Llyn Syfaddan, Llangors, Powys ac yn 'Crofft-y-Bwla', Trefynwy. Roedd teulu brenhinol Brycheiniog o darddiad Gwyddelig, ac efallai fod hyn yn egluro presenoldeb crannog, sy'n dyddio o ddiwedd y 9g, yma. Ymddengys y cranogau Gwyddelig cyntaf yng nghanol yr Oes Efydd, a hynny yn Ballinderry (1200–600 CC). Ceir 1,200 ohonynt yn Iwerddon.

Crofft-y-Bwla, Trefynwy
Yn 2012, tra'n tyllu mewn ystâd o dai o'r enw 'Parc Glyn Dŵr' yng nghanol Trefynwy, darganfu Martin Tuck o Gymdeithas Archaeoleg Trefynwy olion crannog - tŷ enfawr, hir; mae'r ystâd o dai hwn ar dir fferm 'Crofft-y-Bwla'. Yn 2015 datgelwyd fod yr olion mor hen â'r Oes Efydd ac y bu yno waith adeiladu cychod mewn llyn enfawr, sydd wedi diflannu ers canrifoedd. Darganfuwyd ffosydd twfn, metr o led, yn sianeli hirion dros bridd a losgwyd ac a ddyddiwyd i Oes Newydd y Cerrig gan system dyddio radiocarbon: 5,000 o flynyddoedd yn ôl (2,917 CC). Mae hyn yn golygu fod y crannog hwn yn Nhrefynwy yn 2,000 o flynyddoedd yn hŷn nag unrhyw anhediad-llyn drwy Lloegr a Chymru ac yn 300 mlynedd cyn adeiladu pyramidiau'r Aifft.

Cafwyd hyd hefyd i lawer o olion preswylio o Oes y Cerrig a'r cyfnod pan y bu'r Rhufeiniaid yng Nghymru.

Must Farm, Dwyrain Anglia
Yn Ionawr 2016 datgelodd archaeolegwyr o Brifysgol Caergrawnt eu bod wedi darganfod olion cranogau mewn cyflwr arbennig o dda yn Nwyrain Anglia mewn man a elwir yn 'Must Farm Quarry' yn y gwlybdiroedd a elwir yn y Ffendiroedd (Saesneg: fenland neu fens), sef math o gors. Mae'r olion hyn wedi'u dyddio i 3,000 o flynyddoedd yn ôl h.y. i'r Oes Efydd (1200-800 CC), ac yn cynnwys cartref, a fyddai wedi cynnwys sawl teulu, ar stilts pren uwch ben y dŵr.

Llosgwyd yr adeilad gwreiddiol yn ulw gan dân mawr a achosodd i'r adeilad ddisgyn i'r llyn, neu afon, a chadwyd y pren dros y blynyddoedd yn y mwd, heb iddynt bydru. Cafwyd hyd i decstiliau a wnaed o ffibr planhigion, cwpanau bychan, prin, bowleni a jariau cyfan gyda bwyd ynddynt. Cafwyd hefyd mwclis o wydr, sy'n dangos fod gan y gymuned Geltaidd hon sgiliau soffistigedig, uwch nag a geir fel arfer yn y cyfnod hwn. Yn ôl yr archaeolegwyr, mae'r crannog hwn mewn cyflwr gwell nag unrhyw un arall ym Mhrydain.

Lleolir y maes archaeolegol ar dir sydd a'i arwynebedd yn 1,100 metr sgwâr, ac mae'r darganfyddiadau tua dwy fetr yn is na lefel modern y ddaear. Oddeutu'r cartref crwn ceir olion palis (neu fur) a oedd unwaith yn ei warchod.

Gweler hefyd 
 Llyndy
 Llyn Cerrig Bach

Cyfeiriadau

Hanes Iwerddon
Hanes yr Alban
Safleoedd archaeolegol

Y Celtiaid
Einion ap Madog ap Rhahawd

Un o Feirdd y Tywysogion a ganai yn ail chwarter y 13g oedd Einion ap Madog ap Rhahawd (fl. 1237). Roedd yn fardd llys yn oes Llywelyn Fawr, Tywysog Gwynedd.

Llinach
Ychydig a wyddys am fywyd personol Einion. Hanai o deulu o gyfreithwyr Cymreig a adnabyddir fel 'Llwyth Cilmin Droetu', a oedd yn gysylltiedig â Llanddyfnan ym Môn ond yn wreiddiol o ardal cwmwd Uwch Gwyrfai yn Arfon. Roedd yn geifn (perthynas nesaf ar ôl cyfyrder) i'r bardd diweddarach Gruffudd ab yr Ynad Coch, a ganodd farwnad enwog i'r tywysog Llywelyn ap Gruffudd. Enwir tad Einion, Madog ap Rhahawd, yn y testun achyddol 'Bonedd Gwŷr Arfon' a chofnodir 'gwely (tir teuluol) Gwyrion Rhahawd' yn ardal Dinas Dinlle, Uwch Gwyrfai, ar ddechrau'r 14g.

Cerdd
Dim ond un gerdd o waith Einion ap Madog ap Rhahawd sydd wedi goroesi. Mae'r testun ar glawr yn Llawysgrif Hendregadredd a chwech llawysgrif diweddarach sy'n deillio o'r llawysgrif honno. Mae'n awdl foliant fer i Gruffudd ap Llywelyn Fawr. Cafodd ei chyfansoddi ar ôl i Gruffudd gael ei ryddhau o gaethiwed yn 1234 a chyn ei ail-garcharu yn 1239, cyfnod pan reolai Gruffudd dros ei dir etifeddol yn Llŷn ac Eifionydd a rhan o Bowys, dan awdurdod ei dad, â'i lys yng Nghastell Cricieth yn ôl pob tebyg.

Llyfryddiaeth
Gruffydd Aled Williams (gol.), 'Gwaith Einion ap Madog ap Rhahawd', yn, Gwaith Dafydd Benfras ac eraill o feirdd hanner cyntaf y drydedd ganrif ar ddeg (Gwasg Prifysgol Cymru, Caerdydd, 1995). 'Cyfres Beirdd y Tywysogion'.

Cyfeiriadau

Beirdd y Tywysogion
Beirdd Cymraeg
Llenorion Cymreig y 13eg ganrif
Marwolaethau'r 13eg ganrif
Pobl o Arfon
Teyrnas Gwynedd
Afon Irfon

Afon ym Mhowys yw Afon Irfon. Ei hyd yw tua 20 milltir.

Mae'n tarddu ym mryniau de Powys rhwng Bryn Garw (1827') a Drum yr Eira (1968'), tua 7 milltir i'r dwyrain o Abaty Ystrad Fflur. Yna mae'n llifo i'r de trwy bentref Abergwesyn a thrwy Gwm Irfon i Lanwrtyd. Mae'n troi i gyfeiriad y dwyrain wedyn ac yn llifo trwy Langamarch. Ger Llanfair-ym-Muallt mae hi'n llifo i Afon Gwy.

Mae'r afon yn adnabyddus yn hanes Cymru am fod Llywelyn Ein Llyw Olaf, Tywysog Cymru, wedi ei ladd ar ei lannau ar 11 Rhagfyr 1282. Digwyddodd hyn yng nghyffiniau Cilmeri.

Irfon
Irfon
Llanfair-ym-Muallt
Llanwrtyd
Gwgon Brydydd

Un o Feirdd y Tywysogion a ganai ar ddechrau'r 13g oedd Gwgon Brydydd (fl. tua 1200-1220).

Cefndir
Ni wyddys dim am Wgon ar wahân i'r dystiolaeth a geir yn yr unig gerdd o'i waith i oroesi, sy'n fawl i Llywelyn ab Iorwerth (Llywelyn Fawr). Awgrymodd yr ysgolhaig J. Lloyd-Jones ei fod yn dad i Einion ap Gwgon, un arall o Feirdd y Tywysogion a ganodd i Lywelyn Fawr. Mae'r teitl 'prydydd' yn dangos fod Gwgon yn mwynhau statws uchel yng nghyfundrefn y beirdd ac yn fardd llys cydnabyddedig.

Tadogir 'Araith Wgon', un o'r Areithiau Pros, ar fardd o'r enw Gwgon y dywedir ei fod yn byw yn ardal Llanfair-yng-Nghaereinion ym Mhowys yn amser Dafydd ab Owain Gwynedd, ond ni ellir rhoi llawer o bwys ar hynny.

Cerdd
Mae'r unig gerdd gan Wgon sydd ar glawr i'w cael mewn llawysgrifau sy'n dyddio o ganol yr 16g ond sy'n deillio o lawysgrif(au) coll cynharach. Moliant i Lywelyn fel arweinwr milwrol yw'r gerdd, ar ffurf pum Englyn Unodl Union rheolaidd. Yr unig gyfeiriad penodol yw hwnnw at gyrch gan Lywelyn ar Langollen; mae hyn yn awgrymu dyddio'r gerdd i'r cyfnod 1211-1214 pan fu elyniaeth rhwng Llywelyn a Madog ap Gruffudd, tywysog Powys Fadog.

Llyfryddiaeth
R. Geraint Gruffudd (gol.), 'Gwaith Gwgon Brydydd', yn, Gwaith Dafydd Benfras ac eraill o feirdd hanner cyntaf y drydedd ganrif ar ddeg (Gwasg Prifysgol Cymru, Caerdydd, 1995). 'Cyfres Beirdd y Tywysogion'.

Cyfeiriadau

Beirdd y Tywysogion
Beirdd Cymraeg
Genedigaethau'r 12fed ganrif
Llenorion Cymreig y 13eg ganrif
Marwolaethau'r 1220au
Teyrnas Gwynedd
Micky Dolenz

Cerddor ac actor Americanaidd yw George Michael "Micky" Dolenz, Jr. (ganwyd 8 Mawrth 1945).  Mae'n fab i'r actor George Dolenz.

Gwragedd
Samantha Juste (1968-1975)
Trina Dow (1977 - 1991)
Donna Quinter (ers 2002)

Plant
Ami Dolenz, actores (g. 1969)
Charlotte Janelle Dolenz (g. 1981)
Emily Claire Dolenz (g. 1983)
Georgia Rose Dolenz (g. 1984)

Ffilmiau
Head
Night of the Strangler

Teledu
Circus Boy
The Monkees
Batman

Dolenz, Micky
Dolenz, Micky
Dolenz, Micky
Dolenz, Micky
Einion ap Gwgon

Bardd llys Cymraeg o Wynedd yn chwarter cyntaf y 13g oedd Einion ap Gwgon (weithiau Einion ap Gwgan) (fl. 1215).

Llinach
Mae'n bosibl fod Einion yn fab i'r bardd Gwgon Brydydd (fl. tua 1200-1220), ond ni ellir profi hynny'n derfynol. Ceir cyfeiriad at rywun o'r enw 'Einion ap Gwgon' neu 'Einion ap Caradog ap Gwgon' yn yr achau fel un o lwyth Gollwyn ap Tangno. Os gellir uniaethu'r bardd â'r gŵr hwnnw, byddai'n medru olrhain ei ach yn ôl at Goel Hen ac arwyr yr Hen Ogledd. Roedd Llywelyn Fawr ei hun yn perthyn i'r un llinach.

Cerdd
Yr unig gerdd gan Einion a gadwyd yw awdl foliant i Lywelyn Fawr. Ceir y testun cynharaf yn Llawysgrif Hendregadredd ac mae pob testun diweddarach yn deillio o'r llawysgrif honno. Mae'n gerdd hir o naws orfoleddus sy'n dathlu buddugoliaethau Llywelyn yn y de o ardal Dyffryn Tanad a'r Mers i Gaerfyrddin ac Aberteifi. Gellir ei dyddio i'r flwyddyn 1215 neu'n fuan ar ôl hynny. Ceir nifer o gyfeiriadau at arwyr yr Hen Ogledd a chymherir Llywelyn i arwyr fel Rhydderch Hael a Rhun ap Maelgwn Gwynedd.

Llyfryddiaeth
R. Geraint Gruffudd (gol.), 'Gwaith Einion ap Gwgon', yn, Gwaith Dafydd Benfras ac eraill o feirdd hanner cyntaf y drydedd ganrif ar ddeg (Gwasg Prifysgol Cymru, Caerdydd, 1995). 'Cyfres Beirdd y Tywysogion'.

Cyfeiriadau

Beirdd y Tywysogion
Beirdd Cymraeg
Genedigaethau'r 12fed ganrif
Llenorion Cymreig y 13eg ganrif
Marwolaethau'r 13eg ganrif
Teyrnas Gwynedd
Gwernen ap Clyddno

Un o Feirdd y Tywysogion oedd Gwernen ap Clyddno (fl. 12g neu'r 13g).

Cefndir
Gwernen yw'r lleiaf adnabyddus o'r Gogynfeirdd. Ni wyddys dim o gwbl amdano. Does dim cyfeiriad at neb arall o'r enw yn achau'r cyfnod. Mae'r enw personol Gwernen ei hun yn anghyffredin iawn; ceir enghraifft ohono yn Llyfr Llandaf (yn y ffurf Gwerngen).

Cerddi
Dim ond dri Englyn Unodl Union o waith Gwernen sydd wedi goroesi, sy'n rhan o gadwyn hirach sydd bellach ar goll. Cedwir y testun yn Llawysgrif Hendregadredd a chwech llawysgrif diweddarach. Tynged dyn yw testun y gerdd, sy'n sôn am ryfelwr dienw na ddaeth yn ôl o gyrch rhyfel.

Llyfryddiaeth
N. G. Costigan (Bosco) (gol.), 'Gwaith Gwernen ap Clyddno', yn, Gwaith Dafydd Benfras ac eraill o feirdd hanner cyntaf y drydedd ganrif ar ddeg (Gwasg Prifysgol Cymru, Caerdydd, 1995). 'Cyfres Beirdd y Tywysogion'.

Cyfeiriadau

Beirdd y Tywysogion
Beirdd Cymraeg
Llenorion Cymreig y 12fed ganrif
Llenorion Cymreig y 13eg ganrif
Bratislava

Prifddinas Slofacia (ers 1993) yw Bratislava (Pozsony yn Hwngareg). Mae'n sefyll ar lannau Afon Donaw. Yn 2015 roedd ganddi 422,932 o drigolion. Hyd at 1919, roedd y ddinas yn cael ei hadnabod yn Saesneg yn bennaf gan ei henw Almaeneg, Pressburg.

Mae Bratislava wedi'i leoli yn ne-orllewin Slofacia, yn Rhanbarth Bratislava. Mae ei leoliad ar y ffiniau ag Awstria a Hwngari yn ei gwneud yr unig brifddinas genedlaethol sy'n ffinio rhwng dwy wlad.

Adeiladau a henebion 
Amgueddfa Genedlaethol Slofacia
Castell Bratislava
Castell Devin
Palas Esterházy 
Rusovce

Enwogion 
Johann Segner (1704-1777), mathemategydd
Johann Kaspar Mertz (1806-1856), cyfansoddwr
Alfred Tauber (1866-1942), mathemategydd
Ernst von Dohnányi (1877-1960), cyfansoddwr
Edita Gruberová (g. 1946), cantores opera

 
Dinasoedd Slofacia
Prifddinasoedd Ewrop
Llywelyn Fardd II

Gweler hefyd Llywelyn Fardd I.
Roedd Llywelyn Fardd II (fl. tua 1215-1280) yn Ogynfardd a gysylltir â Phowys a Gwynedd. Fe'i gelwir yn 'Llywelyn Fardd II' gan ysgolheigion am fod o leiaf dau o Feirdd y Tywysogion yn dwyn yr enw Llywelyn Fardd (gweler hefyd Llywelyn Fardd I).

Bywgraffiad
Mae ansicrwydd ynglŷn ag awduraeth rhai o'r cerddi a dadogir ar 'Lywelyn Fardd' yn y llawysgrifau, ond mae'r gwahaniaeth rhwng dyddiadau'r cerddi yn dangos fod pedair cerdd i'w dadogi'n weddol ddiogel ar Lywelyn Fardd II. Mae tystiolaeth y cerddi hynny yn awgrymu iddo fwynhau gyrfa hir o tua 1215 hyd tua 1280. Ni wyddys dim amdano ar wahân i dystiolaeth ei gerddi. Mae'r rhain yn dangos cysylltiad cryf â de Powys (Powys Wenwynwyn).

Cerddi
Cedwir testunau'r pedair cerdd gan y bardd sydd ar glawr yn Llawysgrif Hendregadredd, a cheir testun un o'r cerddi yn Llyfr Coch Hergest yn ogystal.

Yn ogystal â dwy awdl i Dduw, ceir awdlau moliant i Owain ap Gruffudd ap Gwenwynwyn o Bowys Wenwynwyn ac i Lywelyn Fawr, tywysog Gwynedd. Mae ei gerdd i Lywelyn yn awgrymu ei fod yn ceisio lle yn ei lys fel bardd, ond gan na chafwyd cerdd arall iddo mae'n ansicr a fu'n llwyddiannus yn ei gais neu beidio. Yn ei gerdd i Owain ap Gruffudd ap Gwenwynwyn, ymddengys fod y bardd yn dathlu'r ffaith fod ei noddwr wedi derbyn ei ran o'i etifeddiaeth ar farwolaeth ei dad, Gruffudd ap Gwenwynwyn, pan ranwyd Powys Wenwynwyn yn fân arglwyddiaethau.

Llyfryddiaeth
Catherine McKenna (gol.), 'Gwaith Llywelyn Fardd II', yn, Gwaith Dafydd Benfras ac eraill o feirdd hanner cyntaf y drydedd ganrif ar ddeg (Gwasg Prifysgol Cymru, Caerdydd, 1995). 'Cyfres Beirdd y Tywysogion'.

Cyfeiriadau

Beirdd y Tywysogion
Beirdd Cymraeg
Genedigaethau'r 13eg ganrif
Llenorion Cymreig y 13eg ganrif
Marwolaethau'r 1280au
Pobl o Bowys
Teyrnas Powys
The War on Democracy

Ffilm ddogfen a gyfarwyddwyd gan Christopher Martin a John Pilger yw The War on Democracy ("Y Rhyfel yn Erbyn Democratiaeth") a ryddhawyd yn 2007.

Mae'n canolbwyntio ar gyflwr gwleidyddol America Ladin gan geryddu UDA am ymyrryd yng ngwleidyddiaeth fewnol gwledydd tramor ac am Y Rhyfel yn erbyn Terfysgaeth

Ffilmiau 2007
Ffilmiau dogfen
Ffilmiau Saesneg
John Pilger

Gohebydd a gwneuthurwr ffilm ddogfen o Sydney, Awstralia, yw John Pilger (ganwyd 9 Hydref 1939), ond mae bellach wedi ymsefydlu yn bennaf yn Llundain.

Bu'n ohebydd rhyfel yn Fietnam, Cambodia, Yr Aifft, India, Bangladesh a Biafra. Mae wedi bod yn feirniad llym o bolisi tramor gwledydd y Gorllewin, ac yn arbennig rhai UDA. Cred fod polisiau America yn cael eu gyrru gan agenda imperialaidd.

Gweithiau John Pilger

Llyfrau
The Last Day (1975)
Aftermath: The Struggles of Cambodia and Vietnam (1981)
The Outsiders (1984)
Heroes (1986)
A Secret Country (1989)
Distant Voices (1992 and 1994)
Hidden Agendas (1998)
Reporting the World: John Pilger's Great Eyewitness Photographers (2001)
The New Rulers of the World (2002)
Tell Me No Lies: Investigative Journalism and its Triumphs (ed.) Cape (2004)
Blowin' in the wind (2004)
Freedom Next Time (2006)

Fflmiau dogfen 
Year Zero: The Silent Death of Cambodia 1979
Nicaragua. A Nations Right to Survive Fideo
Japan Behind the Mask 1987
Death of a Nation: The Timor Conspiracy 1994 Fideo
Vietnam: The Last Battle 1995
Inside Burma: Land of Fear 1996
Apartheid Did Not Die 1998
Welcome to Australia 1999
Paying the Price: Killing the Children of Iraq 2000
The New Rulers of the World 2001–2002
Palestine Is Still the Issue 2002 Fideo
Breaking the Silence: Truth and Lies in the War on Terror 2003 Fideo 
Stealing a Nation 2004 Fideo 
 The War on Democracy 2007
 The War You Don't See 2010
 Utopia 2013
 The Coming War on China 2016
 The Dirty War on the NHS 2019

Genedigaethau 1939
Llenorion Awstralaidd
Newyddiadurwyr Awstralaidd
Pobl o Sydney
163

1g - 2g - 3g 
110au 120au 130au 140au 150au - 160au - 170au 180au 190au 200au 210au 
158 159 160 161 162 - 163 - 164 165 166 167 168

Digwyddiadau 
Statius Priscus yn adennill Armenia i'r ymerodraeth Rufeinig; dinistrir Artaxata

Genedigaethau 
Xun Yu, cynghorydd Cao Cao

Marwolaethau 
Ma'nu VIII bar Ma'nu o Osroene

163

als:160er#163
Llyn Padarn

Llyn yng Ngwynedd yw Llyn Padarn. Saif yn Eryri, gyda llyn arall, Llyn Peris fymryn i'r de-ddwyrain. Mae'n 280 acer o arwynebedd, tua dwy filltir o hyd a 94 troedfedd yn y man dyfnaf. 

Mae'r llyn yn 29 medr dwfn. Mae hefyd yn 3.2 km hir i un ochr ir llach. Mae ganddo pontwn sydd yn 10 medr hir.

Saif tref Llanberis ar y lan ddeheuol a phentref Brynrefail lle mae Afon Rhythallt yn llifo allan o'r llyn. Wedi iddi lifo dan Bont Rhythallt yn Llanrug, mae'r afon yma yn newid ei henw i Afon Seiont ac yn cyrraedd y môr yng Nghaernarfon.

Daw'r enw o sant Padarn, a gelwir y tir rhwng y llyn yma a Llyn Peris yn Nolbadarn. Yma mae Castell Dolbadarn ar godiad tir rhwng y llynnoedd. Ar lan gogleddol y llyn mae Parc Gwledig Padarn, ac mae Rheilffordd Padarn yn arwain ar hyd y lan ogleddol, yn cychwyn o'r Parc. Yn wreiddiol defnyddid y rheilffordd yma i gario llechi o Chwarel Dinorwig i'r Felinheli. Mae Amgueddfa Llechi Cymru yma hefyd, yn hen weithdai Chwarel Dinorwig yn y Gilfach Ddu. Ar ochr y llyn mae yna castell o'r enw Dolbadarn sydd yna ar 13eg ganrif.

Yn y 18g roedd diwydiant copr yn Nant Peris, a byddai'r copr yn cael eu gario mewn cychod ar hyd Llyn Padarn. Y mwyaf adnabyddus o'r bobl oedd wrth y gwaith yma oedd Marged uch Ifan, a ddaeth yn rhan o draddodiad gwerin. O blith pysgod y llyn, y mwyaf nodedig yw'r Torgoch.

Llyfryddiaeth
Geraint Roberts, The Lakes of Eryri (Llanrwst: Gwasg Carreg Gwalch, 1995)

Llanberis
Padarn
Safleoedd o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Ngwynedd
Llyn Peris

Llyn yn Eryri yw Llyn Peris, i'r de o Llanberis ac i'r gogledd o Nant Peris. Cafodd ei enw oddi wrth sant Peris. Mae arwynebedd y llyn yn 95 acer.

Saif Llyn Padarn ychydig i'r gogledd-orllewin, a chredir fod y ddau wedi bod yn un llyn mawr ar un adeg. Saif Castell Dolbadarn ar fryn rhwng y ddau lyn. Ar lan ddwyreiniol y llyn mae Chwarel Dinorwig ar hyd llethrau Elidir Fawr. Wedi i'r chwarel gau adeiladwyd Gorsaf Bŵer Dinorwig, gorsaf bŵer drydan ddwr, dan yr hen weithfeydd. Mae'r orsaf bwer yma yn defnyddio trydan ar adegau pan nad oes cymaint o alw amdano i bwmpio dŵr o Lyn Peris i'r Marchlyn Mawr uwchben. Pan fo mwy o alw am drydan, mae'r dwr yn cael ei ollwng yn ôl i lawr i gynhyrchu trydan.

Oherwydd hyn mae lefel y llyn yn amrywio yn fawr. Roedd Llyn Peris yn un o'r ychydig lynnoedd yn Eryri lle ceir y Torgoch, a chyn dechrau ar y gwaith yma, fe ddaliwyd y pysgod a'u trosglwyddo i lynnoedd eraill, Ffynnon Llugwy, Llyn Cowlyd, Llyn Melynllyn a Llyn Dulyn. Fodd bynnag, mae'r Torgoch wedi dychwelyd i Lyn Peris, er nad oes cofnod iddynt gael eu dychwelyd yno'n fwriadol.

Llyfryddiaeth
Geraint Roberts, The Lakes of Eryri (Llanrwst: Gwasg Carreg Gwalch, 1995)

Peris
Llanberis
Safleoedd o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Ngwynedd