alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
Themistocles

Roedd Themistocles (Groeg: Θεμιστοκλῆς; tua 524 - 459 CC) yn arweinydd yn y Weriniaeth Atheniaidd yn ystod Rhyfeloedd Groeg a Phersia. Roedd yn ffafrio estyniad o'r llynges i gyfarfod y bygythiad oddi wrth Ymerodraeth Persia, a pherswadiodd ef yr Atheniaid i wario yr arian dros ben a gynhyrchwyd gan eu chwareli arian, ar adeiladu llongau newydd. Tyfod llynges yr Atheniaid o 70 i 200 llong.

Roedd Themistocles yn fab i Neocles, Atheniwr ddi-bwysigrwydd ac o gyfoedd canolig, roedd ei fam yn Carian neu'n Thracian, Abrotonum yn ôl rhai cofnodion. Ni wyddwn fawr am ei ddyddiau cynnar, ond mae sawl awdur yn hoff o'r chwedl y bu'n blentyn â ymddygiad drwg a gafodd ei ddiarddel gan ei dad (e.e. Libanius Declamation 9 a 10; Aelian; Cornelius Nepos "Themistocles"). Efallai na welwyd ef fel strategos y llwyth ym Mrwydr Marathon  a dywedir y bu'n genfigenus o lwyddiant Miltiades, gan ail-adrodd iw hun, "Ni arweiniai gwobr Miltiades mi at gwsg" (Groeg: Οὐκ ἐᾷ με καθεύδειν τὸ τοῦ Μιλτιάδου τρόπαιον).

Ffynonellau a Nodiadau

Llyfryddiaeth
JACT, The World of Athens
Mae'r erthygl hon yn cynnwys testun o'r Encyclopædia Britannica yr 11fed argraffiad. 1911.
Hornblower, Simon and Spawforth, Antony (ed.), The Oxford Companion to Classical Civilization (Oxford: Oxford University Press, 1998).

Dolenni Allanol
Livius.org, Themistocles by Jona Lendering

Atheniaid
Genedigaethau 524 CC
Marwolaethau 459 CC
Shinzō Abe

Gwleidydd o Japan oedd Shinzo Abe (Japaneg: 安倍 晋三, ; 21 Medi 1954 – 8 Gorffennaf 2022). Roedd yn Brif Weinidog Japan o 26 Medi 2006 i 26 Medi 2007 ac o 26 Rhagfyr 2012 i 16 Medi 2020.

Ganwyd Abe i deulu gwleidyddol; Nobusuke Kishi, Prif Weinidog Japan o 1957 i 1960, oedd ei daid ar ochr ei fam. Astudiodd gwyddor gwleidyddiaeth yn Japan; astudiodd hefyd yn yr Unol Daleithiau. Gweithiodd yn y sector breifat tan 1982 pan ddechreuodd ei swydd llywodraethol gyntaf. Daeth i mewn i wleidyddiaeth yn 1993 pan enillodd etholiad yn Nhalaith Yamaguchi. Gwasanaethodd o dan Brif Weinidogion Yoshiro Mori a Junichiro Koizumi, a daeth yn Brif Ysgrifennydd Cabinet Koizumi. 

Fe'i hetholwyd yn brif weinidog gan sesiwn arbennig o'r Diet ar 26 Medi 2006. Ef oedd prif weinidog ieuengaf Japan ers yr Ail Ryfel Byd, a'r un cyntaf i'w eni ar ôl y rhyfel. Ymddiswyddodd yn sydyn ar 12 Medi 2007 yn dilyn misoedd o bwysau gwleidyddol. Cafodd ei olynu gan Yasuo Fukuda, 91ain Prif Weinidog Japan. Etholwyd Abe am yr ail dro ar 26 Rhagfyr 2012. Ymddiswyddodd o achos ei iechyd ar 16 Medi 2020.

Daeth Abe yn enwog am ei safbwynt cryf yn erbyn Gogledd Corea, wnaeth arwain at lywyddiaeth Plaid y Democratiaid Rhyddfrydol, y blaid lywodraethol, a swydd y Prif Weinidog. Disgwylwyd i Abe ddilyn polisïau economaidd ei ragflaenydd, a hefyd i wella'r cysylltiadau tyn gyda Gweriniaeth Pobl Tsieina.

Ar 8 Gorffennaf 2022, saethwyd Abe ddwywaith wrth draddodi araith ymgyrchu ger Gorsaf Yamato-Saidaiji yn Nara. Fe'i gludwyd i'r ysbyty lle bu farw yn ddiweddarach.

Cyfeiriadau

Dolenni allanol 
  Gwefan swyddogol 
   Gwefan swyddogol Prif Weinidog Japan a'i Gabinet

Genedigaethau 1954
Gwleidyddion Japaneaidd yr 20fed ganrif
Gwleidyddion Japaneaidd yr 21ain ganrif
Marwolaethau 2022
Pobl o Dalaith Yamaguchi
Prif Weinidogion Japan
Rhyngryw

Mae'r term rhyngryw yn disgrifio person sydd heb ei ddiffinio i fod yn hollol gwrywol nac ychwaith yn fenywol yn nhermau ei gromosomau rhyw, organau cenhedlu ac/neu nodweddion rhyw eilaidd. Gall berson rhyngrywiol gael nodweddion biolegol y rhyw gwrywol a'r rhyw benywol.

 
Bioleg rhywedd

zh:雌雄間性
Hollrywioldeb

Cyfeiriadedd rhywiol a nodweddir gan atyniad esthetig, cariad rhamantus ac/neu atyniad rhywiol am bobl beth bynnag yw eu rhyw biolegol neu hunaniaeth ryweddol yw hollrywioldeb. Mae hyn yn cynnwys atyniad potensial i bobl nad yw'n cyd-fynd â'r ddau ddiffiniad ryweddol, sef gwrywol a benywol, sy'n cael eu diffinio gan atyniad deurywiol.

Cyfeiriadedd rhywiol

fr:LGBT#Pansexuel
Dale Appleby

Seiclwr proffesiynol Cymreig ydy Dale Appleby (ganed 9 Rhagfyr 1986, Meisgyn, Bro Morgannwg). Cynrychiolodd Gymru yng Ngemau'r Gymanwlad yn 2006; yr un flwyddyn dechreuodd ei yrfa yn rhan-broffesiynol gan reidio drost dîm Recycling.co.uk ac yn 2007 reidiodd drost dîm Eidaleg V.C. Seano One. Mae Dale yn byw ac yn ymarfer yn yr Eidal.

Canlyniadau 
2005
1af, Cystadleuaeth Brenin y Mynyddoedd ras Taith y De (Saesneg: Tour of the South)
3ydd, Ras Gofiant Legstretchers Betty Pharoah
4ydd, Pencampwriaeth Ras Ffordd Cymru
4yd, Ras Ffordd P&O Irish Sea International Tour of North

2006
1af  Pencampwriaeth Ras Ffordd Cymru
3ydd, U23 Pencampwriaeth Cenedlaethol Treialon Amser
3ydd, Ras Ffordd Perfs Pedal
4ydd, Pencampwriaeth Cenedlaethol Ras Ffordd

2007
5ed, Cerbaia di Lamporecchion

Cyfeiriadau
  Canlyniadau ar britishcycling.org.uk

Appleby, Dale
Appleby, Dale
Matt Brammeier

Seiclwr proffesiynol o wledydd Prydain ydy Matt Brammeier (ganwyd Matthew Martin Brammeier 7 Mehefin, 1985 yn Lerpwl). Mae'n reidio dros dîm proffesiynol UCI, sef Aqua Blue Sport.

Dewiswyd ef i gystadlu ym Mhencampwriaethau Trac y Byd yn 2003 a chynyrchiolodd Gymru yng Ngemau'r Gymanwlad yn 2006; yn y Ras Scratch (20 km), Ras Bwyntiau (40 km), Ras Ffordd (166.95 km) a'r Treial Amser (40 km). Reidiodd dros dîm DFL-Cyclingnews-Litespeed yn 2006 cyn arwyddo cytundeb gyda thîm Profel Ziegler Continental Team ar gyfer tymor rasio 2007, mae Nikki Harris hefyd yn rhannol berchen ar y tîm yma.

Yn Nhachwedd 2007, fe gafodd ddamwain pan drawyd ef gan Lori Cymysgu Sment. Torrwyd ei ddwy goes.

Yn 2009 newidiodd ei ddinasyddiaeth er mwyn cystadlu ar ran Gweriniaeth Iwerddon.

Canlyniadau

Trac
2003
1af Pursuit Tîm, Cwpan y Cenhedloedd
3ydd Pencampwriaeth Cenedlaethol Iau, Pursuit 3km
3ydd Ras Scratch, Cwpan y Cenhedloedd
9fed Pencampwriaeth Pursuit Tîm y Byd, Moscow

2004
1af Ras Ddiafol Grand Prix Caeredin
1af Ras Amatur 6 diwrnod Dortmund
2il Ras Bwyntiau 'Revolution' 4
2il Pursuit Tîm, Pencampwriaethau Trac Cenedlaethol
3ydd Ras Amatur 6 diwrnod Amsterdam
3ydd Pencampwriaeth Madison Cenedlaethol
5ed Cwpan y Byd Moscow Pursuit Tîm
6ed Pencampwriaeth Madison Ewrop
6ed Pencampwriaeth Pursuit Tîm Ewrop
6ed Pencampwriaethau Cyfres y Diafol Ewrop
8fed Pencampwriaethau Cyfres Ras Bwyntiau Ewrop

2005
2il, Cwpan y Byd Sydney Pursuit Tîm
3ydd, Ras Amatur 3 diwrnod Stuttgart

Ffordd
2003
1af Ras Ffordd Odan 23 Chase Classic
1af Pencampwriaeth Cenedlaethol Iau, Rasio Ffordd
1af  Pencampwriaeth Cenedlaethol Treial Amser, Prydain
1af Ras Ffordd Goffa Rod Ellis
1af Ras Ffordd Goffa Alan Jewl
1af Ras Ffordd Dyffryn Weaver
2il Ras Ffordd Bath (Cyfres Cenedlaethol)
2il Taith Iau y Copaon (Saesneg: Junior Tour of the Peaks)
2il Darley Moor Stage Race: 2nd Stage 1 Prologue, 1st Stage 3 ITT
4ydd Route De L`avenier (Ras ar raddfa UCI 1.8)

2004
1af Ras Ffordd Frank Morgan
2il Pencampwriaeth Cenedlaethol Criterium, Horwich
3ydd Ras Ffordd Seacroft

2005
1s Ras Ffordd Goffa John Parkinson

2007
 Pencampwriaeth Cenedlaethol Treial Amser, Odan 23, Prydain

Cyfeiriadau

  Canlyniadau ar britishcycling.org.uk

Genedigaethau 1985
Seiclwyr Cymreig
Joe Brown

Dringwr a mynyddwr o Sais oedd Joe Brown  (26 Medi 1930 – 15 Ebrill 2020). Ganed ef yn  Ardwick, Manceinion, a daeth i amlygrwydd fel dringwr yn y 1950au, ym aml yng nghwmni Don Whillans.

Bu'n dringo llawer yn Eryri, yn enwedig ar glogwyni Bwlch Llanberis, yn cynnwys Dinas y Gromlech, a Chlogwyn Du'r Arddu, lle arloesodd nifer o lwybrau enwog. Bu hefyd yn dringo yn yr Alpau a'r Himalaya; yn 1955 ef a George Band oedd y cyntaf i ddringo Kangchenjunga. Yn 1956 dringodd ef ac Ian McNaught-Davis gopa gorllewinol Tŵr Mustagh yn y Karakoram am y tro cyntaf.

Yn 1966 symudodd ef a'i wraig, Val, i bentref Llanberis ac agor siop offer mynydda yno. Ddeng mlynedd yn ddiweddarch, agorodd siop arall yng Nghapel Curig.

Bu farw yn ei gartref yn Llanberis yn 89 oed, wedi salwch.

Llyfryddiaeth 
 Joe Brown, The Hard Years (1967).

Cyfeiriadau

Genedigaethau 1930
Marwolaethau 2020
Dringwyr
Mynyddwyr
Pobl o Fanceinion
Roger Hammond

Seiclwr proffesiynol Saesneg ydy Roger Hammond (ganed 30 Ionawr 1974 yn Harlington), sy'n arbennigo mewn rasio cyclo-cross a ffordd. Tyfodd Hammond i fynnu yn ardal Chalfont St Peter yn Swydd Buckingham a mynychodd Ysgol Ramadeg Dr Challoner yn ei arddegau. Cystadlodd yng Ngemau Olympaidd 1998 yn Kuala Lumpur ac yn 2002 ym Manceinion. Ef oedd pencampwr ffordd Prydeinig yn 2003 a 2004. Reidiodd drost dîm Tîm Seiclo Pro Discovery Channel yn 2005 a 2006. Eleni mae'n reidio i Dîm T-Mobile. Yn ras Tour of Britain 2005 a 2006, cystadlodd Hammond drost dîm Prydain Fawr, gan na gymerodd ei dîm, Discovery Channel, ran.

Canlyniadau
1998
2il, Pencampwriaeth Cenedlaethol Rasio Ffordd
1999
3ydd, Stage 1, Ronde van Nederland
2000
1af, Pencampwriaeth Cenedlaethol Cyclo-cross
1af, Archer Grand Prix
1af, Grand Prix Bodson
2il, Grand Prix Fayt-Le-Franc
2il, Stage 2, Guldensporentweedaagse Omloop Vlaamse Ardennen
3ydd, Schaal Sels
2001
1af, Pencampwriaeth Cenedlaethol Cyclo-cross
2il, Grand Prix Pino Cerami
3ydd, Veenendaal-Veenendaal
2002
1af, Pencampwriaeth Cenedlaethol Cyclo-cross
1af, Tour Beneden-Maas
1af, Groote Mei Prijs Hoboken
1af, Cyngrhair Sbrint, Tour of Rhodes
4ydd, Pencampwriaeth Cenedlaethol Rasio Ffordd
2003
1af, Pencampwriaeth Cenedlaethol Rasio Ffordd
1af, Pencampwriaeth Cenedlaethol Cyclo-cross
1af, International Uniqa Classic
1af, Cyngrhair Bwyntiau, International Uniqa Classic
1af, Stage 2, International Uniqa Classic
2il, GP Jef Scherens Leuven
2004
1af, Pencampwriaeth Cenedlaethol Cyclo-cross
1af, Pencampwriaeth Cenedlaethol Rasio Ffordd
3ydd, Paris-Roubaix
3ydd, Dwars door Vlaanderen
3ydd, GP Rudy Dhaenens
2005
1af, Stage 2, Tour of Britain
2006
1af, Pencampwriaeth Cenedlaethol Cyclo-cross
1af, Stage 2, Tour of Britain
2il, Pencampwriaeth Cenedlaethol Rasio Ffordd
2007
2il, Gent-Wevelgem

Cyfeiriadau

Dolenni Allanol
Gwefan Swyddogol Roger Hammond  

Hammond, Roger
Hammond, Roger
Devanāgarī

Devanāgarī (Sansgrit : देवनागरी) yw'r wyddor a ddefnyddir i ysgrifennu Sansgrit, Hindi, Nepaleg, Marathi a sawl iaith Indiaidd arall. Mae'n un o brif wyddorau India a Nepal.

Hanes 
Fel yn achos y mwyafrif o'r ieithoedd Indiaidd, mae'r devanāgarī yn tarddu o'r wyddor Brahmi. Wrth gynrychioli devanagari mewn llythrennau Rhufeinig defnyddir trawslythreniad IAST (sef Gupta).

Gellir olrhain datblygiad y devanagari i o gwmpas y 12g, yn ôl pob tebyg fel addasiad o'r wyddor Siddham. Yn raddol, disodlodd devanagari yr wyddor Sharda mewn rhan helaeth o ogledd isgyfandir India.

Erbyn heddiw, y devanāgarī yw un o'r gwyddorau mwyaf cyffredin yn India, yn arbennig gan ei bod yn cael ei defnyddio i ysgrifennu Hindi, iaith fwyaf India o bell ffordd, prif iaith swyddogol India. Yn yr un modd ysgrifennir Nepaleg, iaith swyddogol Nepal, mewn devangari. Mae ieithoedd mawr eraill sy'n ei defnyddio yn cynnwys Marathi a Sindhi. Yn ogystal fe'i denfyddir yn draddodiadol i ysgrifennu Sansgrit.

Ymhlith yr ieithoedd llai sy'n denfyddio devanagari ceir : Bihari, Bhili, Konkani, Bhojpuri, a Nepalbhasa. Weithiau mae Cashmireg yn defnyddio'r wyddor hefyd, er mai amrywiad ar y wyddor Arabeg a ddefnyddir fel rheol.

Geirdarddiad 

Mae'r gair devanāgarī, sy'n tarddu o'r iaith Sansgrit, yn gyfansoddedig o :
 deva (देव) : dwyfol ;
 nāgarī (नागरी) : ffurf fenywaidd ar nāgara (नागर), 'dinas', hefyd 'rhywun sy'n byw mewn dinas'.
Ystyr y gair devanagari felly yw (ysgrifen) 'y ddinas dwyfol'; neu, yn llai llythrennol 'ysgrifen dinas y duwiau'. Weithiau talfyrir yr enw yn nāgarī.

Enghraifft 
Testun devanāgarī (iaith Hindi)
 सभी मनुष्यों को गौरव और अधिकारों के मामले में जन्मजात स्वतन्त्रता और समानता प्राप्त है। उन्हें बुद्धि और अन्तरात्मा की देन है और परस्पर उन्हें भाईचारे के भाव से बर्ताव करना चाहिये।
Trawslythreniad Lladin
 Sabhī manuṣyõ ko gaurav aur adhikārõ ke mamle mẽ janmajāt svatantrātā aur samāntā prāpt hai. Unhẽ buddhi aur antrātmā kī den hai aur parspar unhẽ bhaīcāre ke bhāv se bartāv karnā cāhiye.
Cyfieithiad
 Genir pob bod dynol yn rhydd a chyfartal mewn urddas a hawliau. Fe'u cynhysgir â synnwyr ac ymwybyddiaeth ac fe ddylent ymddwyn wrth ei gilydd mewn ysbryd brawdgarwch.

Cyfeiriadau 

Gwyddorau
Sansgrit
Geiriau ac ymadroddion Sansgrit
Hindi
Ieithoedd India
Ieithoedd Nepal
Hamish Haynes

Seiclwr cystadleuol Saesneg ydy Hamish Robert Haynes (ganed 5 Mawrth 1974 yn Stalybridge), mae'n arbennigo mewn rasio ffordd. Ef oedd Pencampwr Cenedlaethol Prydeinig Rasio Ffordd yn 2006. Mae'n rasio ar gyfer tîm DFL-Cyclingnews-Litespeed ar hyn o bryd.

Canlyniadau
2003
1af  Ronde van Bovelingen
2004
1af GP Claude Criquielion
1af Grand Prix du Hollain
1af GP Oosterwijk
1af GP Zutendaal
2005
1af Groote Mei Prijs Hoboken
1af GP Puivelde
1af Grand Prix Ghoy
1af Grand Prix Halen
1af GP Melle
1af Stage 2, Tour of Hungary
2006
1af Pencampwriaeth Cenedlaethol Rasio Ffordd
1af GP Dentergem

Cyfeiriadau

Dolenni Allanol
Hamish Haynes  ar world-of-cycling.com

Haynes, Hamish
Haynes, Hamish
Russell Downing

Seiclwr cystadleuol Seisnig ydy Russell Downing (23 Awst 1978). Mae'n arbenigo mewn rasio ffordd. Ef oedd Pencampwr Cenedlaethol Prydeinig Rasio Ffordd yn 2005. Mae'n rasio ar gyfer tîm Health Net Pro Cycling. Mae'n frawd ieuengaf Dean Downing.

Cafodd broblemau gyda'i Visa yn ystod tymor rasio 2007 ac felly nid oedd yn bosib iddo ymuno â'i dîm yn America. Yn ystod y cyfnod hwnnw cystadlodd mewn rhai rasys Premier Calendar Prydeinig a chafodd fuddugoliaeth yn y Richmond GP.

Canlyniadau
 2002
1af, Pencampwriaeth Cenedlaethol Trac, 20km
1af, Buggenhout Kermese
1af, Boekhout Kermese
1af, Stage, Tour de Brandenburge
1af, Cynghrair Bwyntiau, Tour de Brandenburge
2il, Stage of circuit de Mines
2003
1af, Pencampwr Cenedlaethol Trac, Ras Bwyntiau 40km
1af, Pencampwr Cenedlaethol Madison
2004
1af, Pursuit Tîm, Cwpan y Byd
1af, Havant International
Credit Union Ras Mumhan: Enillydd y ras ac enillydd 2, 4 and 5
1af, Stage 4 - Circuit de Mines
1af, Stage - Circuit des Plages Vendeennes
2005
Pencampwr Cenedlaethol Prydeinig Rasio Ffordd
1af, Havant International
1af, Lincoln GP
1af, Stage of Giro Del Capo
1af, 3 Stages - Ruban Granitier Breton
3ydd, Overall - Ruban Granitier Breton
1af, Stage Circuit des plages vendeennes
2il Overall, Circuit des plages vendeennes
2006
 1af, Triptyque Ardennais
 Best British Rider, Tour of Britain
2007
 1af, Richmond Grand Prix
 2il, Merco Credit Union Cycling Classic
 3ydd, Lincoln Grand Prix

Cyfeiriadau

Dolenni allanol
Proffil ar wefan ei gyn-dîm 

Downing, Russell
Downing, Russell
Graddfa Kinsey

Bwriad Graddfa Kinsey yw i ddisgrifio hanes rhywiol unigolyn neu benodau o'i weithgarwch rhywiol ar adeg benodol. Defnyddir graddfa o 0 (yn hollol heterorywiol) i 6 (yn hollol gyfunrywiol). Caiff ei chamddefnyddio'n aml i raddio cyfeiriadedd rhywiol, yn enwedig deurywioldeb, yn nhermau unrhywioldeb. Yn Adroddiadau Kinsey, defnyddiwyd gradd ychwanegol ar gyfer anrhywioldeb. Cyhoeddwyd y syniadau yn gyntaf yn Sexual Behavior in the Human Male (1948) gan Alfred Kinsey, Wardell Pomeroy ac eraill, ac roedd hefyd yn thema bwysig yn y gwaith ategol Sexual Behavior in the Human Female (1953).

Wrth gyflwyno'r raddfa, ysgrifennodd Kinsey:
"Nid yw gwrywod yn cynrychioli dwy boblogaeth arwahanol, heterorywiol a chyfunrywiol. Nid yw'r byd i'w rannu'n ddefaid a geifr. Un o egwyddorion sylfaenol tacsonomeg yw mai prin y mae natur yn rhannu pethau yn gategorïau arwahanol... Un continwwm yw pob agwedd ar y byd byw.

Er ein bod yn pwysleisio bod dilyniant o raddiadau rhwng bod yn hollol heterorywiol ac yn hollol gyfunrywiol, teimlwn y byddai'n ddymunol datblygu rhyw fath o ddosbarthiad y gellir ei seilio ar y symiau cymharol o brofiad neu ymateb heterorywiol a chyfunrywiol ym mhob achos... Gellir rhoi unigolyn ar safle arbennig ar y raddfa hon, am bob cyfnod yn ei fywyd.... Graddfa 7-pwynt sy'n dod agosaf at ddangos y nifer o raddiadau sy'n bodoli mewn gwirionedd." (Kinsey ac eraill (1948), tt.639, 656)

Mae'r raddfa fel a ganlyn:



Darganfyddiadau

Adroddiadau Kinsey 

 Dynion: rhoddwyd safle 3 i 11.6% o wrywod gwyn 20-35 oed ar gyfer y cyfnod hwn yn eu bywydau.
 Menywod: Rhoddwyd safle 3 i 7% o fenywod sengl 20-35 oed a 4% o fenywod 20-35 oed a fu'n briod am y cyfnod hwn yn eu bywydau. Rhoddwyd safle 5 i 2–6% o fenywod 20-35 oed, a rhoddwyd safle 6 i 1–3% o fenywod dibriod 20-35 oed.

Problemau gyda'r raddfa 
Mae nifer o broblemau wedi eu nodi gyda Graddfa Kinsey. Un feirniadaeth yw'r cwestiwn a yw pob safle ond am 0 a 6 yn ddeurywiol, neu ydy 1 a 6, er enghraifft, yn cael eu hystyried yn heterorywiol a chyfunrywiol? Beirniadaeth arall yw'r ffaith ei bod yn dibynnu ar brofiad rhywiol yn unig: nid oes gan wyryfon safle ar y raddfa, ac mae unigolion sydd wedi cael dim ond un brofiad rhywiol yn derbyn safle o naill ai 0 neu 6 yn syth. Oherwydd bydd safleoedd nifer o bobl ar Raddfa Kinsey yn newid yn ystod eu bywydau, dywed rhai bod natur gamarweiniol dynodiadau cychwynnol yn tanseilio cywirdeb y raddfa.

Cyfeiriadau

Gweler hefyd 
 Grid Cyfeiriadedd Rhywiol Klein
 Judith Reisman

Dolen allanol 
  Sefydliad Kinsey – Graddfa Kinsey

Cyfeiriadedd rhywiol
Kinsey
Rhywoleg
Llyn Nantlle Uchaf

Llyn yn Nyffryn Nantlle yng Ngwynedd yw Llyn Nantlle Uchaf. Saif y llyn, sydd ag arwynebedd o 80 acer, i'r de o'r ffordd B4418 rhwng Talysarn a Rhyd Ddu, gerllaw pentref Nantlle.

Ar un adeg roedd dau lyn yma, ond gyda datblygiad y diwydiant llechi sychwyd Llyn Nantlle Isaf i geisio lleihau llifogydd yng ngweithfeydd Chwarel Dorothea gerllaw. Mae cysylltiadau â chwedl Math fab Mathonwy; rhwng y ddau lyn y cafodd Gwydion hyd i Lleu Llaw Gyffes ar ffurf eryr. Yn ddiweddarach, roedd Marged uch Ifan yn cadw tafarn gerllaw.

Afon Drws-y-Coed yw'r fwyaf o'r afonydd a nentydd sy'n llifo i'r llyn, tra mae Afon Llyfni yn tarddu yma ac yn llifo tua'r gorllewin i gyrraedd y môr ger Pontllyfni.

Llyn Nantlle Isaf
Dyluniwyd lithograff gan C. Haghe o’r Wyddfa o lan llyn isaf Nantlle yn 1854. Yn 1884 torrodd y dŵr i mewn i chwarel Dorothea, ac o’r herwydd, yn 1883 dechreuodd y gwaith o wagio’r llyn. Fe baentiwyd yr olygfa gan Richard Wilson a Turner. Meddai'r hanesydd lleol Dafydd Gwyn: “gwelir ager-beiriant yn codi ar y chwith yn Nghloddfa’r Lôn, a osodwyd ym 1840-41, a thomennydd yn ymestyn allan i'r dde. Erbyn arolygiad ordnans 1889, mae'r llyn wedi mwy neu lai diflannu”.
Pa un o’r ddau lyn gwreiddiol, yr “isaf” a’r “uchaf” yw Llyn Baladeulyn tybed, a beth yw’r gwahaniaeth rhwng Llyn Nantlle a Llyn Baladeulyn - os oes gwahaniaeth? Dyma ddywed Twm Elias: “Mae ‘bala’ yn golygu lle mae afon yn llifo allan o lyn – fel gweli yn ‘Y Bala’, ac mae’r elfen ‘deulyn’ yn ei leoli rhwng y ddau lyn ’decini”. Felly, priodol yw gofyn ai rhan o bentre’ Nantlle yw Baladeulyn?

Mae cysylltiadau â chwedl Math fab Mathonwy; rhwng y ddau lyn y cafodd Gwydion hyd i Leu Llaw Gyffes ar ffurf eryr. Yn ddiweddarach, roedd Marged uch Ifan yn cadw tafarn gerllaw”.

Cyfeiriadau

Dyffryn Nantlle
Nantlle Uchaf
Total Nonstop Action Wrestling

Mae Total Nonstop Action Wrestling neu TNA yn gwmni ymgodymu (reslo) Americanaidd ai sefydlwyd ym mis Mai 2002 gan Jeff Jarrett a'i dad. Mae rhan fwyaf o gwmni reslo TNA yn perthyn i 'Panda Energy International'. Enw'r cwmni yw 'TNA Entertainment, LLC' sydd wedi ei leoli yn Nashville ac Orlando.

TNA yw cystadlaeth mwyaf y cwmni reslo Americanaidd WWE, mae'r ddau gwmni o dan ymchwiliad gan 'United States House Committee on Oversight and Government Reform' ar y funud yn dilyn marwolaeth nifer o reslwyr yn diweddar.

Ym mis Hydref 2007 dechreuwyd ddarlledu prif sioe TNA, TNA iMPACT! am ddwy awr yn wythnosol ar sianel teledu Spike yn yr Unol Daleithiau ac ar sianel Bravo ym Mhrydain.

Dechreuodd Tesco werthu modelau ymgodymu TNA ym mis Hydref 2007.

Wedi i WWE brynnu ei chystadleathau mwyaf, sef World Championship Wrestling ac Extreme Championship Wrestling yn 2001, daeth WWE yn y cwmni ymgodymu proffesiynol fwyaf y byd a bu'n cefnogi'r ymgodymwr proffesiynol Jeff Jarret a'i gad. Jerry Jarret a greodd TNA gyda help cwmni ymgodymu National Wrestling Alliance yn 2002. Torodd TNA i ffwrdd o gwmni National Wrestling Alliance yn 2004 gan ddod yn gwmni annibynnol.

Dolenni allanol
 Gwefan TNA 

Ymgodymu
Chwaraeon yn yr Unol Daleithiau
Sefydliadau 2002
Grid Cyfeiriadedd Rhywiol Klein

Bwriad Grid Cyfeiriadedd Rhywiol Klein yw i fesur cyfeiriadedd rhywiol ymhellach trwy ehangu ar y raddfa hŷn, Graddfa Kinsey, sy'n categoreiddio hanes rhywiol unigolyn o 0 (yn hollol heterorywiol) i 6 (yn hollol wrywgydiol). Defnyddiodd Fritz Klein mesur gwahanol o gyfeiriadedd:

Yn annhebyg i Raddfa Kinsey, mae Grid Klein yn ymchwilio i gyfeiriadedd rhywiol mewn tri chyfnod amser a gyda pharch i saith ffactor.

Gweler hefyd
 Deurywioldeb
 The Bisexual Option
 Cyfeiriadedd serchus

Cyfeiriadau
 Klein, Fritz, MD. The Bisexual Option, Second Edition. Binghamton, NY: The Haworth Press, 1993. ISBN 1-56023-033-9, ISBN 1-56023-033-5.

Dolenni allanol
 bisexual.org – The Klein Sexual Orientation Grid, A brief explanation 
 Bisexual Resource Center – Sexual and Affectional Orientation and Identity Scales 

Cyfeiriadedd rhywiol
Rhywoleg
Spice Girls

Grŵp merch byd-enwog o'r Deyrnas Unedig yw'r Spice Girls.

Aelodau
 Geri Halliwell
 Emma Bunton
 Victoria Beckham
 Melanie Brown
 Melanie Chisholm

Bandiau Seisnig
Paul Hegarty

Cyn-beldroediwr a rheolwr o'r Alban yw Paul Anthony Hegarty (ganwyd 25 Gorffennaf 1954 yng Nghaeredin).

Chwaraeodd Hegarty i Hamilton Academical, Dundee United, St Johnstone a Forfar Athletic gan ennill wyth cap i dim cenedlaethol yr Alban.

Pêl-droedwyr Albanaidd
Rheolwyr pêl-droed
Genedigaethau 1954
Sveitarfélagið Hornafjörður

Mae'r Sveitarfélagið Hornafjörður yn gymuned yng Ngwlad yr Iâ. Gorwedd y gymuned yn etholaeth Suðurkjördæmi. Mae'r Vatnajökull, rhewlif fwyaf Gwlad yr Iâ, ar bwys Sveitarfélagið Hornafjörður.

Mae'r fwrdeistref Hornafjörður wedi ei leoli yn ne-ddwyrain yr ynys yn rhanbarth Austurland. Ar 1 Ionawr 2017, roedd gan y gymuned 2187 o drigolion. Maint tiriogaeth y bwrdeisdref yw 6,280 km² - dros chwarter maint Cymru!

Y dref fwyaf a'r unig un yn y fwrdeistref yw Höfn sydd â phoblogaeth o 1633 o drigolion. Mae gan bentref Nesjakauptún 91 o drigolion.

Sefydlu'r Bwrdeisdref
Sefydlwyd y fwrdeistref ar 6 Mehefin 1998 trwy uno'r pedwar cymuned ganlynol:

Hornafjarðarbær, a ffurfiwyd ym 1994 gan uno bwrdeistref Höfn í Hornafirði gyda chymunedau gwledig Mýrar (Märahreppur) a Nes (Nesjahreppur)
Cymuned wledig Bær (Bæjarhreppur)
Cymuned wledig Borgarhöfn (Borgarhafnarhreppur)
Cymuned wledig Hof (Hofshreppur)

Daearyddiaeth

Mae'r fwrdeistref wedi ei leoli i'r de-ddwyrain o Vatnajökull. Lleolir prif dref Höfn ar bentir rhwng fjordiau Hornafjörður a Skarðsfjörður.

Yn rhan orllewinol y fwrdeistref ceir rhaeadr uchaf Gwlad yr Iâ, y Morsárfoss. Mae rhannau o Barc Cenedlaethol Vatnajökull yn y fwrdeistref. Gerllaw mae Kristínartindar a Svartifoss. Yn y de-orllewin mae'r Sandergebiet Skeiðará fawr y Skeiðarársandur, i'r gogledd o'r Skeiðarárjökull. Ymhellach i'r dwyrain mae'r Öræfajökull gyda chopa Hvannadalshnúkur, sy'n codi 2110 m yr tirwedd uchaf Gwlad yr Iâ. Ymhellach i'r dwyrain mae'r Breiðárlón a'r Jökulsárlón, llyn rhewlif fawr a llyn dyfnaf Gwlad yr Iâ.

Trafnidiaeth
Mae'r gymuned wedi'i chysylltu â'r gylchffordd Hringvegur, y briffordd sy'n cysylltu y wlad.

Y pellter i'r brifddinas, Reykjavík, yw 459 km, ac i'r gogledd mae Egilsstaðir sydd 247 km i ffwrdd.

Mae awyrfa Hornafjarðarflugvöllur (Maes Awyr Hornafjörður, IATA: HFN, ICAO: BIHN) tua 7 km i'r gogledd o Höfn.

Gefeilldrefi
  Kungälv, Sweden
  Risør, Norwy
  Samsø, Denmarc
  Taivassalo, Y Ffindir

Cyfeiriadau

Cymunedau Gwlad yr Iâ
Siroedd Gwlad yr Iâ

Rhennir Gwlad yr Iâ yn 23 sir (sýslur) a 24 tref annibynnol (kaupstaðir) yn draddodiadol.

Gwlad yr Iâ
Speculum duorum

Llythyr hir athronyddol yw'r Speculum duorum (Lladin: "Drych deuddyn"), a ysgrifennwyd yn Lladin gan Gerallt Gymro ac a adawyd yn anorffenedig ganddo yn y flwyddyn 1216.

Mae'r Speculum ymhlith y mwyaf personol a dadlennol o weithiau'r awdur toreithiog. Ysgrifennodd Gerallt y llyfr yn hwyr yn ei oes. Mae'n llawn o gywiriadau a lacunae sy'n dangos ei fod yn bwriadu ehangu a chywiro'r gwaith cyn ei gyhoeddi, ond ymddengys na chafodd gyfle i wneud hynny.

Llythyr mewn ymateb i honiadau personol ac enllibus braidd yn ei erbyn gan ei nai Hubert Walter yw'r Speculum duorum. Cafodd Hubert ei ddyrchafu i archddeaconiaeth Aberhonddu ym 1203, diolch yn bennaf i ymyrraeth a dylanwad ei ewythr, Gerallt.

Dechreua Gerallt drwy amddiffyn ei hun rhag y cyhuddiadau yn ei erbyn gan roi nifer o fanylion am hanes esgobaeth Tyddewi yn y broses. Yna mae'r llythyr yn ehangu ac yn troi'n draethawd amlochrog ar natur dyn sy'n cynnwys nifer o ddyfyniadau o'r Ysgrythurau, Tadau'r Eglwys a sawl awdur arall, o'r Oesoedd Canol a'r Henfyd. Ond manylion mwy diddorol o safbwynt efrydwyr hanes Cymru yw'r cyfeiriadau a'r disgrifiadau niferus sy'n ymwneud â Chymru oes Gerallt, e.e. disgrifiadau manwl o wisg Cymry'r cyfnod sy'n dangos eu bod yn arfer gwisgo mentyll amryliw gyda phatrymau tebyg i'r tartan.

Yn fwy felly nag yn unrhyw un o'i lyfrau eraill, cawn gipolwg ar y dyn ei hun sy'n datgelu personoliaeth gymhleth a meddwl bywiog gŵr balch ond dynol oedd yn meddu ar ddysg eang a dwfn.

Llyfryddiaeth
Giraldus Cambrensis: Yves Lefèvre a R. B. C. Huygens (gol.), Speculum duorum or a Mirror of two men, cyfieithiwyd gan Brian Dawson (Gwasg Prifysgol Cymru, Caerdydd, 1974). Y testun Lladin gyda chyfieithiad Saesneg cyfochrog.

Gerallt Gymro
Llên Cymru yn yr Oesoedd Canol
Llenyddiaeth Ladin Cymru
Llyfrau 1216
Llyfrau Lladin
Pentref hoyw

Lleoliad daearyddol trefol gyda ffiniau yn gyffredinol cydnabyddedig, ac felly gan amlaf yn gymdogaeth, lle mae nifer mawr o bobl hoyw, lesbiaidd, deurywiol, a thrawsryweddol yn byw yw pentref hoyw. Maent fel arfer yn cynnwys nifer o sefydliadau megis bariau a thafarndai, clybiau nos, baddondai, bwytai, siopau llyfrau, a busnesau eraill sydd wedi eu cyfeiriadu at bobl LHDT.

Rhestr pentrefi hoyw enwog
 Canal Street, Manceinion
 Greenwich Village, Dinas Efrog Newydd
 Old Compton Street, Llundain
 The Castro, San Francisco

 
Hoyw, pentref
Diwylliant LHDT
Drevlyane

Un o lwythi'r Slafiaid dwyreiniol oedd y Drevlyane (Rwsieg Древляне / Drevlyane, Wcraineg Деревляни / Derevlyany). Roedden nhw'n byw mewn ardaloedd sydd heddiw yng ngogledd Wcrain. Eu prifddinas oedd Iskorosten (heddiw Korosten). Fe'u gorfodwyd i dalu teyrneg i Kiev o dan Dywysog Oleg yn 883. Lladdodd y Drevlyane mab Oleg, Igor, mewn gwrthryfel yn 945. Yn sgil y digwyddiad hwn, dialodd gweddw Igor, Olga, ei gŵr drwy oresgyn y Drevlyane, gan ladd eu pendefigion a llosgi Iskorosten i'r llawr. Mae'r Drevlyane yn diflannu o'r cyfnod hanesyddol yn ystod yr Oesoedd Canol. Mae'r cyfeiriad olaf atynt yn dyddio i 1136. Mae enw'r Drevlyane yn tarddu o'r gair Hen Slafoneg Ddwyreiniol derevo 'coeden', gan i'r Drevlyane fyw mewn ardaloedd coedwig.

Hanes Rwsia
Hanes Wcráin
Pobloedd Slafig
Llyn Cwm Bychan

Llyn yn y Rhinogydd yng Ngwynedd yw Llyn Cwm Bychan neu Llyn Cwmbychan.

Saif y llyn, sydd ag arwynebedd o 25 acer, ym mhen uchaf Cwm Bychan, rhwng Rhinog Fawr a Moel Ysgyfarnogod a Chraig Ddrwg. Gerllaw'r llyn mae'r "Grisiau Rhufeinig" yn arwain tua'r dwyrain dros Fwlch Tyddiad; credir nad oes cysylltiad a'r Rhufeiniaid er gwaethaf yr enw, ac mai o'r Canol Oesoedd y maent yn deillio.

Gerllaw'r llyn mae ffermdy Cwm Bychan, hen gartref teulu'r Llwydiad, oedd yn olrhain eu tras cyn belled yn ôl a Bleddyn ap Cynfyn, brenin Gwynedd a Phowys yn yr 11g. Mae Thomas Pennant yn cofnodi ei ymweliad â'r teulu.

Y llyn yma yw tarddle Afon Artro, sydd wedyn yn llifo tua'r de-orllewin i lawr Dyffryn Artro.

Cofio ffilmio The Drum

 Cofiaf y diweddar Brifathro, sef Mr Bennett Williams, brodor o'r Bermo, hefo dawn y gŵr cyfarwydd ganddo, yn yr Ysgol Gynradd yn Nhalsarnau, sir Feirionnydd, yn son am ffilmio 'The Drum' ger Llyn Cwmbychan, a hynny yn ystod mis Awst crasboeth yn y flwyddyn 1937, pryd penderfynodd bryfyn 3 milimedr ran hyn, ie ! dyna chwi pwy ond fo ynte, sef robin y gyrrwr, focha hefo cynffon un o'r mulod eithaf ufudd cyn hynny a geid ar y set. Dechreuodd hwnnw ddangos nerth ei goesau, a dyna wir i chwi a wnaeth gweddill y criw mulod hefyd. Cafwyd cythraul o stampid! Ond hyd y gwn i, ni chynhwyswyd yr olygfa honno yn y film!

Llyfryddiaeth
Geraint Roberts, The Lakes of Eryri (Llanrwst: Gwasg Carreg Gwalch, 1995)

Cyfeiriadau

Llanbedr
Llanfair, Gwynedd
Cwm Bychan
Llyn Stwlan

Cronfa ddŵr gerllaw pentref Tanygrisiau yn ardal Blaenau Ffestiniog yng Ngwynedd yw Llyn Stwlan. Saif y llyn yn y bwlch rhwng copaon y Moelwyn Mawr a'r Moelwyn Bach, 1,570 troedfedd uwch lefel y môr.

Yn wreiddiol roedd Llyn Stwlan yn llyn naturiol bychan. Adeiladwyd yr argae i ffurfio'r llyn presennol fel rhan o gynllun cynhyrchu trydan dŵr Tanygrisiau yn niwedd y 1950au, a agorwyd yn swyddogol yn 1961. Mae gan y llyn yn awr arwynebedd o 22 acer. Mae'r orsaf bŵer yma yn defnyddio trydan ar adegau pan nad oes cymaint o alw amdano i bwmpio dŵr o Lyn Tanygrisiau islaw i fyny i Lyn Stwlan. Pan fo mwy o alw am drydan, mae'r dŵr yn cael ei ollwng yn ôl i lawr i gynhyrchu trydan. Oherwydd hyn mae lefel y llyn yn amrywio yn fawr.

Mae Afon Stwlan yn llifo allan o'r llyn ac yn llifo i mewn i Lyn Tanygrisiau.

Llyfryddiaeth
Geraint Roberts, The Lakes of Eryri (Llanrwst: Gwasg Carreg Gwalch, 1995)

Stwlan
Stwlan
Korosten

Dinas hanesyddol yn oblast (rhanbarth) Zhytomyr yng ngogledd Wcráin yw Korosten (Wcreineg a Rwsieg Коростень / Korosten). Saif ar Afon Uzh. Ei phoblogaeth yw 66,300 (amcangyfrif 1 Ionawr 2005). Mae chwareli ithfaen yn agos i'r ddinas, a ffatri borslen yn y ddinas ei hun.

Hanes
Credir i'r ddinas gael ei sefydlu yn yr wythfed ganrif. Cynhaliwyd dathliadau swyddogol ei miltrichanmlwyddiant yn 2005. Mae'r cyfeiriad cyntaf ati yn dyddio i'r flwyddyn 914. Y pryd hynny, ei henw oedd Iskorosten. Prifddinas y Drevlyane oedd hi, un o lwythi'r Slafiaid Dwyreiniol. Llosgwyd y ddinas i'r llawr gan Olga, Tywysoges Kiev yn 945, yn ddial am i'r Drevlyane laddu ei gŵr Igor. Wedi hynny, daeth Korosten yn rhan o Dywysogaeth Kiev.

Goresgynnwyd y ddinas a'i distrywio gan y Mongoliaid ym 1240, ac o 1370 roedd yn rhan o Lithwania, wedyn Gwlad Pwyl. Rhoddwyd siarter dinas iddi yn 1589. Yn 1795, fe'i meddiannwyd gan Ymerodraeth Rwsia. Roedd yn ddinas ranbarthol ddibwys yn ystod y 19g. Cynyddodd ei statws ar ôl 1902, pryd adeiladwyd gorsaf reilffordd, a phryd cafodd y ddinas ei hailenw gyda'i henw presennol Korosten.

Distrywiwyd y ddinas yn llwyr yn yr Ail Ryfel Byd, ac effeithwyd yn ddifrifol arni gan gyflafan niwclear Chernobyl yn 1986.

Cyfeiriadau

Dinasoedd Wcráin
Oblast Zhytomyr
Colin McRae

Gyrrwr Albanaidd ym Mhencampwriaeth Rali'r Byd oedd Colin Steele McCrae MBE (5 Awst 1968 – 15 Medi 2007), mab  Jimmy McRae, enillydd Pencampwriaeth Rali Prydain pum gwaith, a brawd hyn y gyrrwr proffesiynol Alister McRae. Enillodd Bencampwriaeth Rali'r Byd yn 1995, a bu'n ail yn 1996, 1997 a 2001, a thrydydd yn 1998.

Helpodd Colin i Subaru ennill Pencampwriaeth y Gwneuthurwyr yn 1995, 1996 a 1997, a Citroën yn 2003. Cafodd MBE gan y frenhines, Elisabeth II, yn 1996.

Bu farw McRae mewn damwain pan ddisgynnodd ei hofrennydd i'r ddaear wrth lanio ar dir ei gartref yn Lanark.

Gyrfa

Dechreuodd ei yrfa rali yn 1986, gan yrru Talbot Sunbeam. Roedd yn aml yn cystadlu yng nghystadlaethau Pencampwriaeth Rali'r Alban, a dechreuodd greu enw iw hun am ei gyflymder a'i steil gyffrous o yrru. Cymharwyd ei steil yrru'n aml gyda Ari Vatanen, y gyrrwr rali o'r Ffindir a oedd McRae wastad wedi ei edmygu. Symudodd ymlaen yn fuan i yrru Vauxhall Nova, ac ynaa Ford Sierra XR 4x4. Ei dro cyntaf i gystadlu ym Mhencapwriaeth Ralio'r Byd oedd yn Rali Sweden 1987 tu ôl i llyw ei Nova, ac unwaith eto yn 1989, gyrrodd Sierra a gorffenodd yn y 15fed safle. Yn ddiweddarach yn 1989, gorffenodd yn y 5ed safle yn Rali Seland Newydd mewn Sierra Cosworth â gyrriad olwyn cefn. Ymunodd â dîm  Prodrive Subaru yn 1991 ar gyfer Pencampwriaeth Rali Prydain. Bu'n bencampwr Prydeinig ddwywaith, yn 1991 a 1992, graddio'dd yn fuan i statws works ar gyfer y tîm ffactri.

Enillodd ei Bencampwriaeth Rali's Byd cyntaf yn 1993, yn y Subaru Legacy a adeiladwyd gan Prodrive yn Rali Seland Newydd, cyn helpu Subaru i ennill tair teitl gwneuthurwyr golynol, gan gynnwys Pencampwriaeth y gyrrwr yn 1995, a enillodd ar ôl Rali Prydain Fawr, gan i'w gyd-aelod tîm, a oedd yn bencampwr y Byd ddwywaith, Carlos Sainz yn gorffen yn ail. Yn ddiweddarach bu iddo ennill Ras y Pencampwyr yn 1998.

Yn Awst 2007, datganodd McRae ei fod yn chwilio am dîm ar gyfer cystadlu ym Mhencapwriaeth Rali'r Byd yn 2008, gan ategu os na ddigwyddai hyn y flwyddyn nesaf, ni fyddai'n dychwelyd i gystadlu gan yr oedd ond yn bosib fod allan ohoni ar lefel mor uchel am hyn a hyn. (Saesneg: "if it doesn't happen next year, then I won't (return) because you can only be out of something at that level for so long.")

Buddugoliaethau ym Mhencampwriaethau Rali'r Byd

Cyfeiriadau

Dolenni allanol
  Gwefan Swyddogol Colin McRae
  Codemasters
  Colin McRae Official Sportswear Brand 
  Tudalen Ystadegau Rallybase
  Tudalen Archif Ystadegau WRC
  Teyrnged a Cofeb 

Aelodau Urdd yr Ymerodraeth Brydeinig
Genedigaethau 1968
Gyrwyr rali
Gyrwyr rasio Albanaidd
Marwolaethau 2007
Pobl fu farw mewn damweiniau hofrenyddion
Hiliaeth

Y dybiaeth bod aelodau un hil ddynol yn gynhenid uwchraddol i aelodau hilion eraill yw hiliaeth. Gall hyn amgylchynu trin pobl yn wahanol (er enghraifft, gwahaniaethu yn erbyn nhw) oherwydd lliw eu croen, ethnigrwydd, cenedligrwydd neu grefydd. Mae hiliaeth yn fath o ragfarn.

Yn gyffredinol, mae pobl Ddu a lleiafrifoedd ethnig sy’n fwy tebygol o dioddef o wahaniaethu ar sail hil. Mae hiliaeth wedi bodoli erioed yn y gymdeithas ddynol. Roedd caethwasiaeth yn gyffredin iawn yng nghymdeithas y Gorllewin hyd at y 19eg ganrif ac fe'i gwelir hyd heddiw mewn rhannau o'r byd. 

Mae yna lawer o fathau o hiliaeth ac mae yna lawer o ddehongliadau, fodd bynnag cytunwyd mai hiliaeth yw gwahaniaethu unigolyn neu grŵp o bobl yn seiliedig ar eu hymddangosiad, diwylliant neu hil.

Gweler Hefyd 

 George Floyd
 Black Lives Matter
 Pobl dduon
 Caethwasiaeth

Cyfeiriadau 

 
Erledigaeth
Hil
Moeseg gymdeithasol
Rhagfarnau
Gàidhealtachd

Gàidhealtachd, weithiau A' Ghàidhealtachd, yw'r term sy'n cyfeirio gan amlaf at Ucheldiroedd yr Alban a rhannau eraill o ogledd yr Alban a ystyrir yn gartref i'r iaith Aeleg. Ni ddylir ei gymsygu â'r gair Gaeltacht sy'n cyfeirio at ardaloedd Gwyddeleg yng Ngweriniaeth Iwerddon. Mae'r term yn cael ei gymhwyso at ardal Aeleg Nova Scotia, Canada, yn ogystal.

Mae Gàidhealtachd, fel Y Fro Gymraeg yng Nghymru, yn dynodi ardal ddiwylliannol yn hytrach nac ardal ddaearyddol amlwg. Er bod nifer o ardaloedd yn Ucheldiroedd yr Alban wedi colli'r iaith neu wedi gweld lleihad sylweddol yn ei siaradwyr, mae rhannau mawr o'r gogledd-orllewin yn aros yn gadarnle i'r iaith. Mae'n bwysig cofio hefyd fod rhannau o'r Ucheldiroedd yn ardaloedd iaith Sgoteg: Caithness, Cromarty, Grantown-on-Spey, Campbeltown etc. Ar y llaw arall, mae rhai ardaloedd Gaeleg eu hiaith yn gorwedd y tu allan i ardal cynghorau Ucheldir, Argyll a Bute ac Ynysoedd Heledd, e.e. Ynys Arran a rhannau o Perth a Kinross.

Yn aml defnyddir y gair Galldachd (Gall-dom, gyda Gall yn golygu rhywun sydd ddim yn Gael) i gyfeirio at Iseldiroedd yr Alban; yn ogystal mae'r Hebrides yn cael eu hadnabod fel Innse Gall oherwydd y cysylltaid â'r Llychlynwyr.

Daearyddiaeth yr Alban
Daearyddiaeth ieithyddol
Yr iaith Aeleg yn yr Alban
Cytsain

Sain a gynhyrchir drwy gau neu drwy gulhau llif yr awyr sy'n pasio allan o'r ysgyfaint ar hyd y llwybr lleisiol yw cytsain. Gan fod mwy o gytseiniaid yn ieithoedd y byd nag sydd yn yr wyddor Ladin neu mewn unrhyw ddull ysgrifennu arall, defnyddir symbolau'r Gymdeithas Seineg Ryngwladol (yr IPA) i'w dynodi. Yn draddodiadol, gwahaniaethir rhwng cytseiniaid ar sail nifer o nodweddion cynaniadol:

 dull cynanu: sut mae'r gytsain yn cael ei chynanu, ai drwy atal llif yr awyr yn llwyr i greu ffrwydrolion megis /p b t d k g/ neu drwy lesteirio llif yr awyr yn rhannol i greu ffritholion megis /f/ (Cymraeg ff), /v/ (Cymraeg f), /θ/ (Cymraeg th), /ð/ (Cymraeg dd) neu /x/ (Cymraeg ch)
 lle cynanu: lle ar hyd y llwybr lleisiol y digwydd y rhwystr. Yn y rhan fwyaf o achosion, mae hyn yn golygu lle mae'r tafod yn ymgyffwrd â thaflod y genau
 os yw'r tannau lleisiol yn dirgrynu fel y mae'r gytsain yn cael ei chynhyrchu, ceir cytsain leisiol megis /b d g v ð/; os nad yw'r tannau lleisiol yn dirgrynu, ceir cytsain ddi-lais megis /p t k f θ/.
 amser dechrau lleisio
 dull y mae'r awyr yn llifo
 hyd y gytsain

Ceir hefyd gytseiniaid sy'n newid eu cynaniad fel y maen nhw'n cael eu cynhyrchu. Os yw cytsain yn dechrau gyda rhwystr llwyr yn y llwybr lleisiol sydd wedyn yn gwanhau i fod yn rhwystr rhannol yn ail ran y gytsain, ceir cytsain affrithol megis /tʃ/ (fel yn y gair Tsieina) neu /dʒ/ (fel yn jôc).

Gall fod yna fwy nag un cynaniad yn yr un gytsain. Cyfeirir at hyn fel cynaniad eilradd.

Cytseiniaid y Gymraeg yw:

Gweler hefyd 
 Cytsain ddwywefusol
 Seineg
 Abjad - wyddor gystain (gan fwyaf) a ddefnyddir i ysgrifennu Arabeg a Hebraeg

Dolenni
 'Cyflwyniad i Ieithyddiaeth Golygyddion: Sarah Cooper a Laura Arman ar Porth Coleg Cymraeg Cenedlaethol

Seineg
Termau iaith
Parodi

Parodi (benthyciad diweddar o'r gair Saesneg parody, o'r gair Eidaleg parodia; o'r gair Groeg paroidia, para- + aiden 'canu'), mewn llenyddiaeth, yw dynwared gwaith llenyddol awdur arall, neu ddynwared math arbennig o lenyddiaeth, gan ddefnyddio'r un dullweddau. Bwriad parodi yw creu doniolwch ar draul yr hyn sy'n cael ei barodïo. Gallai'r doniolwch fod yn hwyl diniwed neu'n ffordd o ddychanu rhywun neu rywbeth. Yn aml mae parodi yn ddynwarediad bwriadol sâl a chwerthinllyd, ond mae'n medru bod yn waith mwy cynnil a soffistigedig hefyd.

Yn Gymraeg ceir yr enghreifftiau cynharaf o barodïau fel gweithiau gorffenedig yn y testunau a adnabyddir fel yr Areithiau Pros, a gyfansoddwyd tua diwedd yr Oesoedd Canol neu ddechrau'r Cyfnod Modern.

Weithiau mae awdur yn dewis parodïo ei waith ei hun, fel y gwnaeth y bardd R. Williams Parry yn ei gerdd Yr Hwyaden, sy'n barodi o'i gerdd enwog Yr Haf.

Ceir parodïau cerddorol yn ogystal.

Termau llenyddol
Anrhywioldeb

''Mae'r erthygl hon am y cyfeiriadedd rhywiol dynol. Am y ffurf o atgynhyrchu, gweler atgynhyrchu anrhywiol.
Cyfeiriadedd rhywiol sy'n disgrifio unigolion nad yw'n profi atyniad rhywiol yw anrhywioldeb. Term ymbarél yw anrhywioldeb, Gall pobl anrhywiol ddefnyddio un neu fwy o blith amrywiaeth eang o dermau i ddisgrifio eu hunain, fel anrhywiol, 'demisexual' a 'grey-a'. Mae llawer o bobl anrhywiol yn defnyddio'r term 'an-rhamantus' hefyd. Ond nid yw pob person anrhywiol yn anrhamantus ac nid yw pob person anrhamantus yn anrhywiol. 

Cyfeiriadedd rhywiol
Di-rywioldeb
160

1g - 2g - 3g 
110au 120au 130au 140au 150au - 160au - 170au 180au 190au 200au 210au 
155 156 157 158 159 -  160 - 161 162 163 164 165

Digwyddiadau 
Appian yn ysgrifennu ei Ρωμαικα ("Hanes Rhufain"), sy'n cynnwys hanes y gwledydd a goncrwyd gan y Rhufeiniaid

Genedigaethau 
Tertullian, awdur Cristionogol (dyddiad posibl)

Marwolaethau 
Suetonius, hanestdd Rhufeinig

160

als:160er#160
Suetonius

Mae'r erthygl yma yn trafod yr hanesydd. Am y cadfridog Rhufeinig a orchfygodd Buddug, gweler Gaius Suetonius Paulinus.

Hanesydd Rhufeinig oedd Gaius Suetonius Tranquillus (ca. 69/75 - ar ôl 130), a adnabyddir fel rheol fel Suetonius.

Ganed Suetonius yn Hippo Regius (yn awr Annaba, Algeria), yn fab i Suetonius Laetus, a fu'n ymladd dros yr ymerawdwr Otho yn erbyn Vitellius ym mrwydr gyntaf Bedriacum yn 69.

Roedd yn gyfaill i'r Seneddwr Plinius yr Ieuengaf, a thrwyddo ef daeth i sylw yr ymerodron Trajan a Hadrian. Bu'n gwasanaethu dan Plinius pan oedd Plinius yn broconswl Bithynia Pontus o 110 hyd 112. Yn ddiweddarach daeth yn ysgrifennydd i'r ymerawdwr Hadrian, ond yn 122, diswyddodd Hadrian ef am ddangos diffyg parch i'r ymerodres Vibia Sabina. Mae'n posibl ei fod wedi cael ei swydd yn ôl yn nes ymlaen.

Gweithiau 
Ei waith enwocaf yw De Vita Caesarum ("Bywydau'r Cesariaid", bywgraffiadau o Iŵl Cesar, Augustus, Tiberius, Caligula, Claudius, Nero, Galba, Otho, Vitellius, Vespasian, Titus a Domitian. Heblaw ychydig lyfrau o'r bywgraffiad o Iŵl Cesar, cadwyd y cyfan o hwn, ond dim ond darnau o'i weithiau eraill sydd ar gael:

De Viris Illustribus ("Am ddynion enwog") yn cynnwys:
De Illustribus Grammaticis ("Bywydau'r Gramadegwyr")
De Claris Rhetoribus ("Bywydau'r Rhethregwyr")
De Poetis ("Bywydau'r Beirdd")
De historicis ("Bywydau'r Haneswyr")
Peri ton par' Hellesi paidion ("Gemau Groegaidd")
Peri blasphemion ("Rhegfeydd Groegaidd")

Gwyddir hefyd am nifer o weithiau sydd wedi eu colli.

Hanesyddion Rhufeinig
Llenorion Lladin
159

1g - 2g - 3g 
100au 110au 120au 130au 140au - 150au - 160au 170au 180au 190au 200au 
154 155 156 157 158 - 159 - 160 161 162 163 164

Digwyddiadau 
Shivashri Satakarni yn dechrau ei deyrnasiad fel Satavahana, brenin Andhra yn India

Genedigaethau 
 Gordian I, Ymerawdwr Rhufeinig
 Yang Chou

Marwolaethau 

159

als:150er#159
158

1g - 2g - 3g 
100au 110au 120au 130au 140au - 150au - 160au 170au 180au 190au 200au 
153 154 155 156 157 - 158 - 159 160 161 162 163

Digwyddiadau 
Brenhinllin Han yn Tsieina yn newid enw'r cyfnod o Yongshou i Yangxi

Genedigaethau

Marwolaethau 

158
Jeremy Hunt (seiclwr)

Seiclwr proffesiynol Saesnig ydy Jeremy Hunt (ganed 12 Mawrth 1974 yn Macklin). Sbrintiwr ydyw yn bennaf. Ef oedd Pencampwr Cenedlaethol Rasio Ffordd Prydain yn 1997 a 2001. Mae'n reidio drost dîm proffesiynol Unibet.com.

Canlyniadau
1997
1af, Pencapwriaeth Cenedlaethol Rasio Ffordd
2001
1af, Pencapwriaeth Cenedlaethol Rasio Ffordd
2002
1af, GP Ouest-France
2003
1af, Stage 2, Tour de Picardie
2005
1af, Stage 2, Tour de la Région Wallonne
2007
1af, GP d'Ouverture La Marseillaise

Dolenni allanol
 Canlyniadau ar britishcycling.org.uk

Genedigaethau 1974
Seiclwyr Seisnig
Matt Stephens

Seiclwr cystadleuol ydy Matthew Stephens (ganed 1 Ebrill 1970). Nid yw Matt yn seiclwr proffesiynol ac felly yn ystod yr oriau gwaith, mae'n gweithio ar gyfer Heddlu Swydd Gaer. Cystadlodd dros Brydain yng Ngemau Olympaidd 1992 yn Barcelona, Sbaen. Ef oedd Pencampwr Cenedlaethol Rasio Ffordd Prydain yn 1998. Trodd yn Lysieuwr yn 1999 ar ôl ymuno â tîm Linda McCartney, gan ddatgan na fu'n bwyta fawr o gig gynt bethbynnag. Mae wedi reidio drost dîm Sigma Sport ers 2001.

Canlyniadau
1989
1af Hessen Rundfahrt
1993
1af Tour of the Peak
1995
7fed World Championship Amateur Road Race
1998
1af Pencampwriaeth Cenedlaethol Rasio Ffordd Prydain
1999
1af Ras goffa Tom Simpson
4ydd Pencampwriaeth Cenedlaethol Rasio Ffordd Prydain
2000
2il Stage 10, Tour de Langkawi
2il Tour of the Cotswolds
4ydd Tour de Langkawi
4ydd Pencampwriaeth Cenedlaethol Rasio Ffordd Prydain
2001
1af Manx Trophy
2002
1af Pencampwriaeth Cenedlaethol Rasio Ffordd y Gwasanaeth Heddlu a Thân
2il Ras Gwobr Goffa Neil Gardner
2006
1af, Ras Ffordd Worcester St Johns
3ydd, Tour of the Reservoir
3ydd, Rydale Grand Prix
2007
1af, Ras Ffordd Worcester
3ydd, Rydale Grand Prix
3ydd, Ras Goffa John May

Cyfeiriadau

Dolenni allanol
  Canlyniadau ar britishcycling.org.uk

Stephens, Matthew
Stephens, Matthew
John Tanner

Seiclwr cystadleuol ydy John Tanner (ganwyd 4 Chwefror 1968) o Swydd Efrog. Dewiswyd ef i gystadlu yn ras ffordd y Gemau Olympaidd yn Atlanta yn 1996. Ef oedd Pencampwr Cenedlaethol Rasio Ffordd Prydain yn 1999 a 2000.

Canlyniadau
1997
1af Lincoln Grand Prix, Cyfres Premier Calendar
1999
1af Pencampwriaeth Cenedlaethol Rasio Ffordd Prydain
1af Satge 3, Ras 3 diwrnod Girvan
2000
1af Pencampwriaeth Cenedlaethol Rasio Ffordd Prydain
2001
1af Lincoln Grand Prix, Cyfres Premier Calendar
2004
1af Archer Grand Prix, Cyfres Premier Calendar
2005
1af Archer Grand Prix, Cyfres Premier Calendar

Cyfeiriadau

Dolenni allanol
  Canlyniadau ar britishcycling.org.uk

Tanner, John
Tanner, John
David Millar

Seiclwr proffesiynol Albanaidd ydy David Millar (ganed 4 Ionawr, 1977 yn Malta), mae'n redio ar gyfer tîm Saunier Duval-Prodir fel arbennigwr time-trial yn 2007. Yn 2008 bu'n reidio dros dîm Tîm Slipstream, a bydd yn rannol berchen ar y tîm.

Canlyniadau
1997
1af Prologue, Tour de l'Avenir
1998
1af Prologue, Tour de l'Avenir
1af Stage 6, Tour de l'Avenir
1af Stage 3B, Three Days of De Panne
1999
1af Manx Trophy, Isle of Man
1af Cystadleuaeth brenin y mynyddoedd, Volta a la Comunitat Valenciana
2000
1af Stage 1, Tour de France
1af Stage 1B, Route du Sud
1af Youth Classification, Circuit de la Sarthe
2001
1af Danmark Rundt
1af Stage 5, Danmark Rundt
1af Youth Classification, Danmark Rundt
1af General Classification, Circuit de la Sarthe
1af Stage 4, Circuit de la Sarthe
1af Stage 5, Circuit de la Sarthe
1af Youth Classification, Circuit de la Sarthe
1af Stage 4B, Bicicleta Vaca
1af  Gold for Malta in the Games of the Small States of Europe in San Marino
2002
1af Stage 13, Tour de France
2003
1af Stage 19, Tour de France (Wedi ei dynnu oddiar y record yn ôl gofyn Millar ei hun oherwydd defnydd cyffuriau)
1af Tour de Picardie
1af Stage 1, Driedaagse Van West-Vlaanderen
1af Stage 4, Vuelta Ciclista a Burgos
1af Stage 17, Vuelta a España
2006
1af Stage 14, Vuelta a España
1af Pencampwriaeth Cenedlaethol Trac, Pursuit, Prydain
2007
1af Prologue, ras Paris-Nice
1af Pencampwriaeth Cenedlaethol Rasio Ffordd Prydain
1af Pencampwriaeth Cenedlaethol Time Trial Prydain

Cyfeiriadau

Dolenni Allanol
Proffil ar wefan swyddogol Saunier Duval-Prodir 

Seiclwyr Albanaidd
Genedigaethau 1977
Tom Simpson

Seiclwr proffesiynol Seisnig oedd Tom Simpson (30 Tachwedd 1937 – 13 Gorffennaf 1967).

Canlyniadau
1961
1af Ronde van Vlaanderen
1962
Deilydd y Maillot jaune am gyfnod byr yn ystod y Tour de France
1963
1af Bordeaux-Paris
1964
1af Milan-Sanremo
1965
1af Pencampwriaethau'r Byd, Rasio Ffordd, UCI
1965
1af Giro di Lombardia
1967
1af Paris-Nice
1967
1af Dau stage o'r Vuelta a España

Yn ogystal a'r buddugoliaethau hyn, bu Simpson yn derfod rasus yn aml yn y deg uchaf yn y Clasuron, ac enillodd sawl criterium a rasus eraill.

Fel seiclwr amatur, enillodd fedal efydd tîm dilyn yn Ngemau Olympaidd 1956, y fedal arian ar gyfer pursuit yng Ngemau'r Gymanwlad 1958 a medal arian (1956) ac aur (1958), ym mhencampwriaeth Cenedlaethol Pursuit 4000m, Prydain, ef oedd pencampwr ras allt British League of Racing Cyclists yn 1957, gan ennill y fedal arian yn yr un gystadleuaeth y flwyddyn ganlynol.

Marwolaeth

Bu farw o flinder ar lethrau Mont Ventoux yn ystod adran 13 y Tour de France yn 1967. Darganfu'r post mortem ei fod wedi cymryd amffetaminau ac alcohol, cyfuniad diuretic a brofodd i fod yn un marwol pan gyfunwyd hwy gyda'r tywydd poeth, y dringiad enwog galed Ventoux a'r ffaith y bu'n dioddef yn barod o anhwyldeb yr ystumog.

Dolenni allanol
Complete Palmarès 
Video of Simpson's final climb (online on April 28, 2006)
Wheels Within Wheels documentary

Cyfeiriadau
William Fotheringham (2002) Put me back on my bike: In search of Tom Simpson (Yellow Jersey Press, Llundain)

Cystadleuwyr yng Ngemau Olympaidd yr Haf 1956
Genedigaethau 1937
Marwolaethau 1967
Seiclwyr Seisnig
Pobl o Swydd Durham
Pobl o Swydd Nottingham
157

1g - 2g - 3g 
100au 110au 120au 130au 140au - 150au - 160au 170au 180au 190au 200au 
152 153 154 155 156 - 157 - 158 159 160 161 162

Digwyddiadau

Genedigaethau

Marwolaethau 
Zhang Daoling, athronydd Taoaidd

157
Ras yr Wyddfa

Ras a gynhelir yn flynyddol o bentref Llanberis yng Ngwynedd i gopa'r Wyddfa ac yn ôl yw Ras yr Wyddfa neu Ras Ryngwladol yr Wyddfa.

Dechreuodd y ras pan awgrymodd Ken Jones o Lanberis ym mhwyllgor Carnifal Llanberis y dylid trefnu ras o'r pentref i gopa'r Wyddfa ac yn ôl. Cynhaliwyd y ras gyntaf ar 19 Gorffennaf 1976, pan enillodd  Dave Francis o Fryste mewn 1 awr 12 munud 05 eiliad.

Mae'r ras yn awr yn cychwyn ger glannau Llyn Padarn. Y record hyd yma yw 1 awr 2 funud a 29 eiliad gan Kenny Stuart o Keswick yn 1985. Y record i gopa'r Wyddfa yw 39 munud a 47 eiliad gan Robin Bryson o Iwerddon.  Recordiau'r merched yw 1a 12m 48e am y ras nôl a blaen, a 47m 07e i'r copa, y ddau record wedi'u cwblhau gan C. Greenwood ym 1993.

Mae Radio Cymru yn darlledu yn fyw o'r ras a mae S4C yn darlledu rhaglen o uchafbwyntiau y diwrnod canlynol. Yn y 2010au mae'r wefan swyddogol yn cynnwys traciwr byw o'r cystadleuwyr ac yn 2016 defnyddiwyd technoleg 'Facebook Live' i ffrydio'n fyw o linell derfyn y ras.

Canlyniadau 
Yn 2018, roedd un rhedwr wedi rhedeg pob ras, yn flynyddol, ers dechrau'r rasys yn 1976, sef Malcolm Jones, brawd yr actor Mici Plwm.

Cyfeiriadau

Gweler hefyd
Marathon Eryri

Dolen allanol
 Gwefan Ras Ryngwladol yr Wyddfa 

Chwaraeon yng Ngwynedd
Chwaraeon yng Nghymru
Eryri
Llanberis
Digwyddiadau blynyddol yng Nghymru