Eluned Morgan (Y Wladfa)

Roedd Eluned Morgan (20 Mawrth 1870 – 29 Rhagfyr 1938) yn un o lenorion amlycaf Y Wladfa ym Mhatagonia.

Bywgraffiad
Ganed hi ar fwrdd y llong Myfanwy ym Mae Biscay. Ei thad oedd Lewis Jones, ond bedyddiwyd hi â'r cyfenw "Morgan". Magwyd hi yn y Wladfa  a'i haddysgu yn yr ysgol Gymraeg yno. Teithiodd i Gymru yn 1885 a threuliodd ddwy flynedd yn Ysgol Dr Williams, Dolgellau. Wedi dychwelyd i'r Wladfa, bu'n cadw ysgol breswyl i enethod yn Nhrelew am ddwy flynedd.

Yn 1885 danfonwyd hi gan ei thâd i dderbyn addysg uwchradd yn Ysgol Dr Williams, Dolgellau. Yn wahanol i'r Wladfa lle roedd addysg yn y Gymraeg, roedd addysg yng Nghymru yn gyfangwbl Saesneg a Seisnig. Bu'n rhaid i'w ffrind, Winnie Ellis, chwaer Aelod Seneddol Meirionnydd, T.E. Ellis, gyfieithu o'r Saesneg iddi yn yr ysgol. Cofiai Winnie hi yn 'cerdded fel tywysog' ac yn drawiadol gyda'i chroen a llygaid tywyll. Yn fuan wedi cychwyn yn yr ysgol fe arweiniodd Eluned orymdaith o'r disgyblion Cymraeg allan o'r adeilad mewn protest yn erbyn polisi ac agwedd Seisnig a gwrth-Gymraeg yr ysgol. Crewyd trafferth mawr a bu'n rhaid danfon am Michael D. Jones, cyfaith i dad Eluned, ddod i'r ysgol o'r Bala i ddatrys a chyfaddawdu.

Daeth yn olygydd y papur newydd Y Drafod yn 1893, ac wedi ymweliad arall â Chymru yn  1896, bu'n cyhoeddi ysgrifau yn Cymru O. M. Edwards. Sefydlodd ysgol ganolraddol Gymraeg yn y Gaiman, ac yn ddiweddarach bu'n gweithio yn Llyfrgell Caerdydd ac yn darlithio ar y Wladfa. Dychwelodd i'r Wladfa am y tro olaf yn 1918, lle bu farw yn 1938.

Llyfrau
 Dringo'r Andes (1904, ail arg. 1907, 3ydd arg. 1917)
 Gwymon y Môr (1909)
 Ar Dir a Môr (1913)
 Plant yr Haul (1915, 3ydd arg. 1926)
 Gyfaill hoff...: detholiad o lythyrau Eluned Morgan gyda rhagymadrodd a nodiadau gan W. R. P. George (Llandysul: Gwasg Gomer, 1972).
 Tyred Drosodd: Gohebiaeth Eluned Morgan a Nantlais gyda rhagymadrodd a nodiadau gan Dafydd Ifans (Pen-y-bont ar Ogwr: Gwasg Efengylaidd Cymru, 1977).

Llyfryddiaeth
 Dringo'r Andes & Gwymon y Môr (Honno). Argraffiad o'r ddau lyfr taith gyda rhagymadrodd.
 R. Bryn Williams Eluned Morgan: Bywgraffiad a Detholiad (Clwb Llyfrau Cymraeg, 1948.
 E. Wyn James, ‘Plentyn y Môr: Eluned Morgan a’i Llyfrau Taith’, Taliesin, 148 (Gwanwyn 2013), 66-81. ISSN 0049-2884.
 E. Wyn James, ‘Eluned Morgan and the “Children of the Sun” ’, yn Los Galeses en la Patagonia VI, gol. Marcelo Gavirati & Fernando Coronato (Puerto Madryn, Chubut, Argentina: Asociación Punta Cuevas, Asociación Cultural Galesa de Puerto Madryn & Centro de Estudios Históricos y Sociales de Puerto Madryn, 2014), 249-65. ISBN 978-987-24577-5-4. Yn Saesneg a Sbaeneg.
E. Wyn James, ‘Eluned Morgan a Diwygiad 1905’ https://www.youtube.com/watch?v=_y-Wgq3b06U Papur mewn cynhadledd ym Mhrifysgol Caerdydd, Gorffennaf 2015.
 Siôn T. Jobbins, 'The Phenomenon of Welshness II - is Wales too Poor to be Independent?' (Gwasg Carreg Gwalch, 2013) ISBN 9781845274658 Pennawd yn y llyfr o dan y teitl, 'Eluned Morgan, Patagonia'.

Archentwyr Cymreig
Genedigaethau 1870
Golygyddion papurau newydd Archentaidd
Llenorion plant Archentaidd yr 20fed ganrif
Llenorion plant Archentaidd yn yr iaith Gymraeg
Llenorion teithio Archentaidd yr 20fed ganrif
Llenorion teithio Archentaidd yn yr iaith Gymraeg
Marwolaethau 1938
Merched a aned yn y 1870au
Newyddiadurwyr Archentaidd yn yr iaith Gymraeg
Newyddiadurwyr benywaidd Archentaidd y 19eg ganrif
Newyddiadurwyr benywaidd Archentaidd yr 20fed ganrif
Pobl a aned ar y môr
Pobl o'r Wladfa
Pobl fu farw yn Nhalaith Chubut
Ysgrifwyr a thraethodwyr Archentaidd y 19eg ganrif
Ysgrifwyr a thraethodwyr Archentaidd yr 20fed ganrif
Ysgrifwyr a thraethodwyr Archentaidd yn yr iaith Gymraeg