alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
Cassivelaunus

Brenin Brythonig yn 1 CC fu'n ymladd yn erbyn Iŵl Cesar oedd Cassivelaunus neu Cassivellaunus.

Yn ôl Cesar yn ei lyfr Commentarii de Bello Gallico, pan ymosododd ar Brydain yn 54 CC, Cassivellaunus oedd arweinydd y Brythoniaid oedd yn ei wrthwynebu. Nid yw'n crybwyll i ba lwyth yr oedd yn perthyn, ond roedd ei diriogaethau, i'r gogledd o Afon Tafwys, yn cyfateb i diriogaethau y Catuvellauni yn ddiweddarach. Dywed Cesar ei fod wedi diorseddu brenin y  Trinovantes, a bod mab y brenin hwnnw, Mandubracius, wedi ffoi i Gâl i ofyn am gymorth Rhufain. Ymladdwyd un o'r brwydrau hyn lle saif Brentford, Llundain heddiw.

Llwyddodd Cesar i groesi Afon Tafwys, ac ildiodd pum llwyth iddo, y Cenimagni, y Segontiaci, yr Ancalites, y Bibroci a'r Cassi. Datgelodd y rhain leoliad prif gaer Cassivellaunus, a roddwyd dan warchae gan Cesar. Ildiodd Cassivellaunus wedi i wrth-ymosodiad fethu, a chytunodd i ddychwelyd tiriogaeth y Trinovantes i Mandubracius.

Mae Cassivellaunus yn ymddangos yn Historia Regum Britanniae gan Sieffre o Fynwy fel Cassibelanus neu Cassibelaunus. Ef, yn ôl pob tebyg, yw sail hanesyddol y cymeriad Caswallon fab Beli ym Mhedair Cainc y Mabinogi a'r Trioedd Cymreig.

Llwythau Celtaidd Lloegr
Hanes Lloegr
Pedair Cainc y Mabinogi
Euroswydd

Euroswydd yw tad Efnysien a Nisien ym Mhedair Cainc y Mabinogi. Cyfeirir ato yn un o Drioedd Ynys Prydain yn ogystal. Ychydig a wyddys fel arall am y traddodiadau amdano.

Ymddengys fod enw Euroswydd yn gyfuniad o'r gair eur yn yr ystyr "ysblennydd, ardderchog, rhagorol" a'r gair oswydd "gelyn", gan roi'r ystyr "Gelyn Ysblennydd" (?).

Chwedl Branwen ferch Llŷr yn y Pedair Cainc yw ein prif ffynhonnell am Euroswydd. Yno mae'n un o ddau ŵr Penarddun (Llŷr Llediaith yw'r llall) a thad, trwy Benarddun, i'r gefeilliaid Efnysien a Nisien. Nid oes ganddo le fel cymeriad yn y chwedl.

Yn y Trioedd cyfeirir ato yn carcharu Llŷr Llediaith, sy'n un o Dri Goruchel Garcharor Ynys Brydain (gyda Mabon fab Modron ac Arthur). Ni cheir esboniad am y traddodiad, ond rhaid bod chwedl amdano yn hysbys pan gyfansoddwyd y triawd. Gan fod Euroswydd a Llŷr yn cael eu cyfrif fel "gwŷr" Penarddun efallai fod chwedl am yr elyniaeth rhyngddynt yn bodoli ar un adeg.

Ceisiodd Alfred Nutt uniaethu Euroswydd â'r cadfridog Rhufeinig Ostorius Scapula, gwrthwynebydd Caratacus (Caradog), ond mae cryn ansicrwydd am hynny.

Ceir cyfeiriad posibl ato yn ogystal mewn cerdd gan y bardd Gruffudd ap Maredudd ap Dafydd (fl. 1326-82).

Ffynhonnell
Rachel Bromwich (gol.), Trioedd Ynys Prydein (Gwasg Prifysgol Cymru, arg. new. 1991)

Pedair Cainc y Mabinogi
Hanes traddodiadol Cymru
Fflamddwyn

Un o arweinwyr yr Eingl-Sacsoniaid yng ngogledd-ddwyrain Lloegr yn y 6g oedd Fflamddwyn. Llysenw yw 'Fflamddwyn' ("un sy'n dwyn neu'n cludo fflam/tân": enw addas ar ryfelwr) ac ni wyddys yn union pwy oedd ef. Y cwbl y gellir dweud amdano â sicrwydd yw ei fod yn un o arweinwyr yr Eingl-Sacsonaidd a geisiai sefydlu yn nheyrnas Frythonig Rheged, yn yr Hen Ogledd, yn amser Owain ab Urien, mab Urien Rheged.

Cyfeirir at Fflamddwyn mewn dwy gerdd gan Taliesin a gedwir yn Llyfr Taliesin. Yn y gerdd 'Gwaith Argoed Llwyfain', ymddengys fod Owain ab Urien yn arwain byddin ei dad Urien (a oedd erbyn hynny'n rhy hen i ymladd efallai) yn erbyn pedair byddin o Eingl-Sacsoniaid Bernicia a arweinir gan Fflamddwyn. Fe'i portreadir fel rhyfelwr trahaus, ymffrostgar.

Mae'r ail gerdd yn farwnad i Owain, yr hynaf yn y Gymraeg. Mewn pennill enwog dywedir fod Owain wedi lladd Fflamddwyn. Roedd mor hawdd iddo a syrthio i gysgu ac rwan mae nifer o'r gelyn yn "cysgu" â'u llygaid yn agored i olau'r dydd:

Pan laddodd Owain Fflamddwyn
Nid oedd fwy nog yd cysgaid;
Cysgid Lloegr, llydan nifer,
Â lleufer yn eu llygaid.

Cyfeirir ato hefyd yn un o Drioedd Ynys Prydain. Dywedir fod ei wraig Bun yn un o 'Dair Anniwair Wraig Ynys Prydain', ond heb esbonio pam (testunau mnemonig yw'r Trioedd ac felly ymddengys fod chwedl amdani yn cylchredeg ar un adeg). Ceir ambell gyfeiriad ato yng ngwaith Beirdd y Tywysogion, mewn cerddi gan Llygad Gŵr, Cynddelw, a gan y Gogynfardd Gwilym Ddu.

Mae rhai hynafiaethwyr wedi cynnig uniaethu Fflamddwyn ag Ida, brenin Bernicia (Lewis Morris) neu ei fab Theodric (William Forbes Skene).

Cyfeiriadau

Yr Hen Ogledd
Yr Hengerdd
Eingl-Sacsoniaid
Hanes Lloegr
24 CC

2g CC - 1g CC - 1g
70au CC 60au CC 50au CC  40au CC 30au CC - 20au CC - 10au CC 0au CC 0au 10au 20au  
29 CC 28 CC 27 CC 26 CC 25 CC - 24 CC - 23 CC 22 CC 21 CC 20 CC 19 CC

Digwyddiadau
Augustus yn sefydlu dinas Nicopolis yn yr Aifft i goffhau ei fuddugoliaeth derfynol dros Marcus Antonius

Genedigaethau

Marwolaethau

24 CC
25 CC

2g CC - 1g CC - 1g
70au CC 60au CC 50au CC 40au CC 30au CC - 20au CC - 10au CC 0au CC 0au 10au 20au 
30 CC 29 CC 28 CC 27 CC 26 CC - 25 CC - 24 CC 23 CC 22 CC 21 CC 20 CC

Digwyddiadau 
Amcangyfrifir fod Rhufain wedi goddiweddyd Chang'an, prifddinas Tsieina, fel dinas fwyaf y byd.
Adeiladu teml Neptiwn ar y Circus Flaminius

Genedigaethau 
 Aulus Cornelius Celsus, awdur De Medicina

Marwolaethau 

25 CC
26 CC

2g CC - 1g CC - 1g
70au CC 60au CC 50au CC  40au CC 30au CC - 20au CC - 10au CC 00au CC 00au 10au 20au  
31 CC 30 CC 29 CC 28 CC 27 CC - 26 CC - 25 CC 24 CC 23 CC 22 CC 21 CC

Digwyddiadau
Cleopatra Selene yn priodi Juba II, brenin Numidia. Fel anrheg priodas, mae'r ymerawdwr Augustus yn ei gwneud yn frenhines Mauretania.
Tiridates yn ymosod ar Parthia.
Abgar IV Sumaqa yn olynu Abgar III fel brenin Osroene.

Genedigaethau

Marwolaethau

26 CC
27 CC

2g CC - 1g CC - 1g
70au CC 60au CC 50au CC 40au CC 30au CC - 20au CC - 10au CC 0au CC 0au 10au 20au 
32 CC 31 CC 30 CC 29 CC 28 CC - 27 CC - 26 CC 25 CC 24 CC 23 CC 22 CC

Digwyddiadau 
 16 Ionawr — Senedd Rhufain yn pleidleisio i roi'r enw "Augustus" i Octavianus. Yr enw yma a ddefnyddir ganddo o hyn ymlaen.
 Ym marn rhai ysgolheigion, mae hyn yn dynodi diwedd Gweriniaeth Rhufain a dechrau cyfnod yr Ymerodraeth Rufeinig.

Genedigaethau

Marwolaethau 
 Marcus Terentius Varro, ysgolhaig Rhufeinig

27 CC
28 CC

2 CC - 1 CC - 1g
70au CC 60au CC 50au CC  40au CC 30au CC - 20au CC - 10au CC 00au CC 00au 10au 20au
33 CC 32 CC 31 CC 30 CC 29 CC - 28 CC - 27 CC 26 CC 25 CC 24 CC 23 CC

Digwyddiadau
Gaius Julius Caesar Octavianus yn dod yn gonswl am y chweched tro a Marcus Vipsanius Agrippa am yr ail dro
Y cofnod cyntaf o smotiau ar yr haul gan seryddwyr Tsieina

Genedigaethau

Marwolaethau
 Mariamme, ail wraig Herod Fawr (dienyddiwyd)

28 CC
29 CC

2g CC - 1g CC - 1g
70au CC 60au CC 50au CC  40au CC 30au CC - 20au CC - 10au CC 0au CC 0au 10au 20au  
34 CC 33 CC 32 CC 31 CC 30 CC - 29 CC - 28 CC 27 CC 26 CC 25 CC 24 CC

Digwyddiadau
Gaius Julius Caesar Octavianus yn cymryd y teitl imperator.
Mae drysau Teml Janws, sydd ar agor yn amser rhyfel, ar gau - dim ond am y trydydd tro yn hanes Rhufain.
 1 Mawrth — Horace yn ysgrifennu'r gerdd Occidit Daci Cotisonis agmen.
 Fyrsil yn dechrau ysgrifennu'r Aeneid.

Genedigaethau

Marwolaethau

29 CC
30 CC

2g CC - 1g CC - 1g
80au CC 70au CC 60au CC 50au CC 40au CC - 30au CC - 20au CC 10au CC 0au CC 0au 10au 
35 CC 34 CC 33 CC 32 CC 31 CC - 30 CC - 29 CC 28 CC 27 CC 26 CC 25 CC

Digwyddiadau 
 1 Awst — Octavianus yn cipio dinas Alexandria. Daw yr Aifft yn dalaith Rufeinig.
 Awst — Gyda hunanladdiad Cleopatra VII a dienyddiad Caesarion, daw brenhinllin olaf yr Hen Aifft i ben.

Genedigaethau

Marwolaethau 
 1 Awst - Marcus Antonius, gwleidydd a chadfridog Rhufeinig (hunanladdiad)
 12 Awst — Cleopatra VII, brenhines yr Aifft (hunanladdiad)
 Awst — Caesarion, brenin yr Aifft (dienyddiwyd)
 Alexander Helios, hawlydd coron Armenia, Media a Parthia (dienyddiwyd yn ôl pob tebyg)
 Marcus Antonius Antyllus, mab Marcus Antonius a Fulvia
 Diodorus Siculus, hanesydd Groegaidd (tua'r flwyddyn yma)

30 CC
Limelight

Ffilm gan Charlie Chaplin ac sy'n serennu Chaplin, Claire Bloom, Nigel Bruce a Buster Keaton yw Limelight ("Amlygrwydd") (1952).

Ffilmiau 1952
Ffilmiau Saesneg
Ffilmiau Charlie Chaplin
31 CC

2g CC - 1g CC - 1g
80au CC 70au CC 60au CC 50au CC 40au CC - 30au CC - 20au CC 10au CC 0au CC 0au 10au 
36 CC 35 CC 34 CC 33 CC 32 CC - 31 CC - 30 CC 29 CC 28 CC 27 CC 26 CC

Digwyddiadau 
 2 Medi — Brwydr Actium, ger arfordir gorllewinol Gwlad Groeg. Mae llynges Octavianus dan Marcus Vipsanius Agrippa yn gorchfygu llynges Marcus Antonius a Cleopatra.
 Herod Fawr yn gorffen adeiladu Masada.

Genedigaethau

Marwolaethau 

31 CC
Brwydr Actium

Ymladdwyd Brwydr Actium, 2 Medi 31 CC, rhwng llynges Octavianus dan ei gadfridog Marcus Vipsanius Agrippa a llynges Marcus Antonius a Cleopatra, brenhines yr Aifft.

Ymladdwyd y frwydr ger Gwlff Actium, ar arfordir Gwlad Groeg. Ceisiodd Antonius, gyda tua 500 o longau rhyfel, dorri trwy lynges Agrippa i gyrraedd y môr agored. Llwyddodd Antonius a Cleopatra eu hunain i ddianc, ond suddwyd nifer fawr o'u llongau.

Roedd y frwydr yma yn dyngedfennol. Dechreuodd byddin Antonius ei adael wedi clywed am y newyddion am Actium. Lladdodd Antonius a Cleopatra eu hunain y flwyddyn ganlynol, 30 CC. Daeth Octavianus yn rheolwr Rhufain, gan gymeryd y teitl Princeps ("Dinesydd cyntaf") a'r enw "Augustus". Gyda hyn, daeth Gweriniaeth Rhufain i ben, a dechreuodd yr Ymerodraeth Rufeinig.

31 CC
Actium
Actium
32 CC

2g CC - 1g CC - 1g
80au CC 70au CC 60au CC 50au CC 40au CC - 30au CC - 20au CC 10au CC 0au CC 0au 10au
37 CC 36 CC 35 CC 34 CC 33 CC - 32 CC - 31 CC 30 CC 29 CC 28 CC 27 CC

Digwyddiadau
Gorffennaf - Senedd Rhufain yn cyhoeddi rhyfel yn erbyn Marcus Antonius a Cleopatra; Octavianus yn cael ei gyhoeddi yn dux.

Genedigaethau

Marwolaethau

32 CC
33 CC

2g CC - 1g CC - 1g
80au CC 70au CC 60au CC 50au CC 40au CC - 30au CC - 20au CC 10au CC 0au CC 0au 10au
38 CC 37 CC 36 CC 35 CC 34 CC - 33 CC - 32 CC 31 CC 30 CC 29 CC 28 CC

Digwyddiadau
Alexander Helios, hawlydd gorsedd Armenia, Media a Parthia, yn priodi  Iotapa, merch Artavasdes I, brenin Media.
Octavianus yn gonswl am yr ail dro, gyda Lucius Volcatius Tullus.

Genedigaethau

Marwolaethau
Tiberius Nero, tad Tiberius
 8 Gorffennaf - Yuan, Ymerawdwr yr Han

33 CC
34 CC

2g CC - 1g CC - 1g
80au CC 70au CC 60au CC 50au CC 40au CC - 30au CC - 20au CC 10au CC 0au CC 0au 10au
39 CC 38 CC 37 CC 36 CC 35 CC - 34 CC - 33 CC 32 CC 31 CC 30 CC 29 CC

Digwyddiadau 
 Marcus Antonius yn gonswl am yr ail dro, gyda Lucius Scribonius Libo.
 Octavianus yn cael rheolaeth dros Dalmatia, Illyricum a Pannonia, tra mae Marcus Antonius yn ad-ennill Armenia oddi wrth Parthia.
 Hydref — Marcus Antonius yn rhannu'r teyrnasoedd dwyreiniol i'w blant gan Cleopatra: Alexander Helios, Cleopatra Selene a Ptolemi Philadelphws.

Genedigaethau

Marwolaethau 
 Sallustius, hanesydd Rhufeinig a gofnododd flynyddoedd olaf Gweriniaeth Rhufain

34 CC
35 CC

2g CC - 1g CC - 1g
80au CC 70au CC 60au CC 50au CC  40au CC - 30au CC - 20au CC 10au CC 0au CC 0au 10au
40 CC 39 CC 38 CC 37 CC 36 CC - 35 CC - 34 CC 33 CC 32 CC 31 CC 30 CC

Digwyddiadau
 Illyria yn dod yn dalaith Rufeinig.
 Gaius Julius Caesar Octavianus yn ymosod ar Pannonia ac yn cipio  Siscia (Sisak).

Genedigaethau

Marwolaethau
 Sextus Pompeius, dienyddiwyd ym  Miletus
 Aristobulus III o Judea, archoffeiriad, boddwyd.

35 CC
36 CC

2g CC - 1g CC - 1g
80au CC 70au CC 60au CC 50au CC 40au CC - 30au CC - 20au CC 10au CC 0au CC 0au 10au
41 CC 40 CC 39 CC 38 CC 37 CC - 36 CC - 35 CC 34 CC 33 CC 32 CC 31 CC

Digwyddiadau 
 3 Medi — Brwydr Naulochus: Llynges Octavianus dan Marcus Vipsanius Agrippa yn gorchfygu llynges Sextus Pompeius
 Milwyr Lepidus yn gwrthryfela. Caiff ei ei gymeryd yn garcharor.
 Marcus Antonius yn dechrau ymgyrch yn erbyn Parthia, ond mae'n methu cipio Phraapsa, ac yn colli llawer o filwyr oherwydd newyn a haint. Mae'n encilio i'r Aifft ac yn priodi Cleopatra, er ei fod yn dal yn briod ag Octavia.
 Hydref-Rhagfyr — Brwydr Zhizhi yn Tsieina: mae byddin Brenhinllin Han dan y cadfridog Chen Tang yn gorchfygu y Xiongnu dan Zhizhi Chanyu, gan sicrhau hanner canrif o heddwch.

Genedigaethau 
 Ptolemi Philadelphws, mab Cleopatra a Marcus Antonius
 Vipsania Agrippina, merch Marcus Vipsanius Agrippa a Pomponia Caecilia Attica

Marwolaethau 

36 CC
Vernon Scannell

Bardd a nofelydd o Sais oedd Vernon Scannell (23 Ionawr 1922 – 17 Tachwedd 2007).

Cafodd ei eni yn Spilsby Swydd Lincoln.

Llyfryddiaeth

Barddoniaeth
Graves and Resurrections (1948)
A Sense of Danger (1962)
The Loving Game (1965)
The Apple-Raid (1974)
Winterlude (1982)
A Time for Fires (1991)

Nofelau
The Fight (1953)
The Big Time (1965)
Ring of Truth (1983)

Arall
The Tiger and the Rose (1971)
An Argument of Kings (1987)

Beirdd Saesneg
Beirdd Seisnig
Genedigaethau 1922
Llenorion Seisnig yr 20fed ganrif
Marwolaethau 2007
Nofelwyr Saesneg
Nofelwyr Seisnig
Pobl o Swydd Lincoln
37 CC

2g CC - 1g CC - 1g
80au CC 70au CC 60au CC 50au CC 40au CC - 30au CC - 20au CC 10au CC 0au CC 0au 10au
42 CC 41 CC 40 CC 39 CC 38 CC - 37 CC - 36 CC 35 CC 34 CC 33 CC 32 CC

Digwyddiadau
 Marcus Vipsanius Agrippa yn creu'r portus Julius yn Puteoli (Pozzuoli, gerllaw Napoli heddiw).
 Octavianus yn parhau ei gytundeb i rannu grym gyda Marcus Antonius a Lepidus am bym mlynedd arall.
 Rhufain yn cipio Jeriwsalem oddi wrth y Parthiaid. Daw Herod Fawr yn frenin  Iudaea a Jonathan Aristobulus III yn archoffeiriad.

Genedigaethau

Marwolaethau
 Antigonus yr Hasmonead (dienyddiwyd ar orchynyn Marcus Antonius)

37 CC
Napoli

Dinas  a chymuned (comune) yn ne-orllewin yr Eidal yw Napoli (Neapolitaneg: Nàpule), sy'n brifddinas rhanbarth Campania. Saif y ddinas ar Fae Napoli, neb fod ymhell o Fynydd Feswfiws. Sefydlwyd hi fel dinas Roegaidd Neapolis (Groeg: "Dinas newydd") tua 600 CC.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan y gymuned boblogaeth o 962,003 (cyfrifiad 2011).

Yn ystod ei hanes bu Napoli ym meddiant y Rhufeiniaid, Gothiaid, yr Ymerodraeth Fysantaidd, y Lombardiaid, y Normaniaid ac eraill. Rhwng 1266 a 1861, Napoli oedd prifddinas Teyrnas Napoli, yn ddiweddarach "Y ddwy Sicila". Dynodwyd canol hanesyddol y ddinas yn Safle Treftadaeth y Byd gan UNESCO.

Ymhlith atyniadau niferus y ddinas i dwristiaid, mae'r Amgueddfa Archaeolegol Genedlaethol, lle gellir gweld nifer fawr o eitemau o drefi cyfagos Pompeii a Herculaneum, a ddinistriwyd pan ffrwydrodd Feswfiws yn 79 OC.

Adeiladau a chofadeiladau 
 Castel dell'Ovo
 Castel Nuovo
 Certosa di San Martino
 Eglwys gadeiriol
 Palazzo Capodimonte
 Piazza del Plebiscito
 Teatro di San Carlo

Enwogion 
 Gian Lorenzo Bernini (1598–1680) - pensaer a cherflunydd
 Enrico Caruso - canwr opera
 Fanny Cerrito - balerina
 Sant Januarius (San Gennaro) - Esgob Napoli a nawdd-sant y ddinas
 Domenico Scarlatti - cyfansoddwr
 Statius - bardd Rhufeinig
 Fabio Cannavaro - pêl-droediwr
 Giorgio Napolitano - arlywydd yr Eidal

Mae'r bardd Rhufeinig Fyrsil wedi ei gladdu yma.

Cyfeiriadau 

Dinas Fetropolitan Napoli
Dinasoedd Campania
 
Porthladdoedd yr Eidal
Safleoedd Treftadaeth y Byd yn yr Eidal
38 CC

2g CC - 1g CC - 1g
80au CC 70au CC 60au CC 50au CC  40au CC - 30au CC - 20au CC 10au CC 0au CC 0au 10au
43 CC 42 CC 41 CC 40 CC 39 CC - 38 CC - 37 CC 36 CC 35 CC 34 CC 33 CC

Digwyddiadau
 17 Ionawr — Octavianus yn priodi Livia pan oedd yn dal yn feichiog gan ei gŵr blaenorol. Roedd rhaid cael caniatâd arbennig gan offeiriaid Rhufain i hyn.
 Marcus Vipsanius Agrippa yn gorchfygu gwrthryfel ar hyd Afon Rhein.
 Marcus Antonius, Octavianus a Lepidus yn arwyddo "Cytundeb Tarentum'' (neu 37 BC), ym ymystyn eu cydwethrediad hyd 33 CC.
 Ymosodiad y Parthiaid ar dalaith Rufeinig Syria yn cael ei orchgygu ym Mrwydr Gandarus. Lleddir y cadfridog Parthaidd Pacorus.

Genedigaethau 
Nero Claudius Drusus, mab Livia a llysfab Augustus

Marwolaethau
Orodes II, brenin Parthia

38 CC
Agnes Grey

Nofel yn Saesneg gan Anne Brontë yw Agnes Grey (1847).

Cymeriadau
Agnes Grey, merch gweinidog, athrawes
Mr Weston, gweinidog, cariad Agnes
Rosalie Murray, disgybl Agnes

Anne Brontë
Llên Lloegr yn y 19eg ganrif
Nofelau 1847
Nofelau Saesneg gan awduron o Loegr
39 CC

2g CC - 1g CC - 1g
80au CC 70au CC 60au CC 50au CC 40au CC - 30au CC - 20au CC 10au CC 0au CC 0au 10au
44 CC 43 CC 42 CC 41 CC 40 CC - 39 CC - 38 CC 37 CC 36 CC 35 CC 34 CC

Digwyddiadau
Sextus Pompeius, oedd yn rheoli Sicilia, Sardinia, Corsica a'r  Peloponnesus, yn cael ei gydnabod gan Octavianus, Marcus Antonius a Lepidus yng Nghytundeb Misenum.

Genedigaethau 
 Antonia Major, merch Marcus Antonius, nain Nero a Messalina
 30 Hydref - Julia yr Hynaf, merch Octavianus

Marwolaethau
 Quintus Labienus (llofruddiwyd)

39 CC
40 CC

2g CC - 1g CC - 1g
90au CC 80au CC 70au CC 60au CC 50au CC  - 40au CC - 30au CC 20au CC 10au CC 00au CC 00au
45 CC 44 CC 43 CC 42 CC 41 CC - 40 CC - 39 CC 38 CC 37 CC 36 CC 35 CC

Digwyddiadau
 Cytundeb Brundisium, rhwng Octavianus a Marcus Antonius, yn rhannu'r byd Rhufeinig rhyngddynt hwy a Lepidus. Mae Antonius yn priodi Octavia Minor, chwaer Octavianus.
 Y Parthiaid yn cipio Jeriwsalem. Diorseddir Hyrcanus II, a daw Antigonus yr Hasmonead yn frenin Judea. Mae Herod Fawr yn ffoi i Rufain, lle mae Marcus Antonius yn rhoi teitl brenin Judea iddo.

Genedigaethau 
 Cleopatra Selene ac Alexander Helios, efeilliaid Cleopatra a Marcus Antonius

Marwolaethau
 Mai — Gaius Claudius Marcellus Minor. Ychydig yn ddiweddarch mae Marcus Antonius yn priodi ei weddw, Octavia Minor
 Fulvia, gwraig Publius Clodius Pulcher a Marcus Antonius

40 CC
41 CC

2g CC - 1g CC - 1g
90au CC 80au CC 70au CC 60au CC 50au CC - 40au CC - 30au CC 20au CC 10au CC 00au CC 00au
46 CC 45 CC 44 CC 43 CC 42 CC - 41 CC - 40 CC 39 CC 38 CC 37 CC 36 CC

Digwyddiadau
 Brwydr Perugia: Lucius Antonius a Fulvia, brawd a gwraig Marcus Antonius, yn cael eu gorchfygu gan Octavianus.

Genedigaethau

Marwolaethau
Arsinoe IV, brenhines yr Aifft, chwaer Cleopatra

41 CC
Bodewryd

Pentrefan yng nghymuned Mechell, Ynys Môn, yw Bodewryd (). Mae'n gorwedd yng ngogledd yr ynys tua dwy filltir i'r dwyrain o Llanfechell a thair milltir a hanner i'r de-orllewin o Amlwch.

Mae'r enw yn golygu 'Annedd Ewryd', ar ôl y sant cynnar Ewryd/Gerwyd (Lladin: Euridius), sydd fel arall yn anhysbys. Yr unig beth a wyddys amdano yw ei fod, yn ôl traddodiad, yn un o feibion Cynyr Ceinfarfog ac felly'n frawd i'r seintiau Non, Gwen a Banhadlwen.

Roedd Plas Bodewryd yn adnabyddus fel un o'r tai a noddai beirdd Môn yn yr Oesoedd Canol.

Brodor o Fodewryd oedd Edward Wyn (m. 1637), gŵr y brydyddes Elen Gwdman.

Cyfeiriadau

Mechell
Pentrefi Ynys Môn
42 CC

2g CC - 1g CC - 1g
90au CC 80au CC 70au CC 60au CC 50au CC - 40au CC - 30au CC 20au CC 10au CC 0au CC 0au
47 CC 46 CC 45 CC 44 CC 43 CC - 42 CC - 41 CC 40 CC 39 CC 38 CC 37 CC

Digwyddiadau
3 Hydref — Brwydr Gyntaf Philippi: Marcus Antonius ac Octavianus yn ymladd yn erbyn dau o lofruddion Iŵl Cesar, Marcus Junius Brutus a Cassius. Mae Brutus yn gorchfygu Octavianus, ond mae Antonius yn gorchfygu Cassius, sy'n ei ladd ei hun.
23 Hydref — Ail Frwydr Philippi: Gorchfygir byddin Brutus gan Antonius ac Octavianus, ac mae yntau'n ei ladd ei hun.

Genedigaethau 
16 Tachwedd — Tiberius, ymerawdwr Rhufain

Marwolaethau
3 Hydref — Gaius Cassius Longinus, llofrudd Iŵl Cesar (hunanladdiad)
23 Hydref — Marcus Junius Brutus, llofrudd Iŵl Cesar (hunanladdiad)
Wedi 23 Hydref — Porcia Catonis, gwraig Brutus (hunanladdiad)
Gaius Antonius, brawd Marcus Antonius

42 CC
Jacques Anquetil

Seiclwr proffesiynol Ffrengig oedd Jacques Anquetil (8 Ionawr 1934 – 18 Tachwedd 1987), a'r seiclwr cyntaf i ennill y Tour de France pum gwaith, yn 1957 ac rhwng 1961 ac 1964.

Ymddangosodd mewn ffilm wedi ei animeiddio, Les Triplettes de Belleville, Bellville Rendez-vous oedd yr enw ar y ffilm a'i ryddhawyd ym Mhrydain.

Canlyniadau
 Tour de France
 1957 - 1af; 4 cymal; 16 diwrnod yn y maillot jaune
 1959 - 3ydd
 1961 - 1af; 2 gymal; 21 diwrnod yn y maillot jaune
 1962 - 1af; 2 gymal; 3 diwrnod yn y maillot jaune
 1963 - 1af; 4 cymal; 5 diwrnod yn y maillot jaune
 1964 - 1af; 4 cymal; 5 diwrnod yn y maillot jaune

 Giro d'Italia
 1959 - 2il; Cymal 2 ITT; Cymal 19 ITT; 7 diwrnod yn y maglia rosa
 1960 - 1af; Cymal 9b ITT ; Cymal 14 ITT; 11 diwrnod yn y maglia rosa
 1961 - 2nd overall; Stage 9 ITT win; 4 days in maglia rosa
 1964 - 1af; Cymal 5 ITT; 17 diwrnod yn y maglia rosa

 Vuelta a España
 1963 - 1af; 1 cymal; 16 diwrnod yn y jersey de oro

 Clasuron a rasus un diwrnod eraill
 Super Prestige Pernod International (1961, 1963, 1965, 1966)
 Grand Prix des Nations (1953, 1954, 1955, 1956, 1957, 1958, 1961, 1965, 1966)
 Liège-Bastogne-Liège (1966)
 Gent-Wevelgem (1964)
 Bordeaux-Paris (1965)
 Dauphiné Libéré (1963 - 1af; 1 cymal; 1965 - 1af, 3 cymal)
 Paris-Nice
 1961 - 1af; 1 cymal
 1963 - 1af; 1 cymal
 1965 - 1af; 1 cymal
 1966 - 1af; 1 cymal
 Vuelta al País Vasco (1969)
 Four Days of Dunkirk (1958, 1959)

Cyfeiriadau

Seiclwyr Ffrengig
Enillwyr y Tour de France
Ffrancod yr 20fed ganrif
Genedigaethau 1934
Marwolaethau 1987
Les Triplettes de Belleville

Ffilm wedi ei animeiddio 2003 ydy Les Triplettes de Belleville ("Y Tripledi Belleville"), sydd wedi ennill nifer o wobrau. Yrgrifenwyd a cyfarwyddwyd gan Sylvain Chomet.

Ffilmiau 2003
Ffilmiau Ffrangeg
Ffilmiau animeiddiedig
Seiclo
Llanfechell

Pentref yng nghymuned Mechell, Ynys Môn, yw Llanfechell ()). Saif yng ngogledd yr ynys tua 2 filltir i'r de o bentref Cemaes, ar yr arfordir i'r gogledd, a milltir i'r de o bentref Tregele, lle mae lôn yn rhedeg o'r pentref hwnnw i Lanfechell.

Yn ôl cyfrifiad 2011, poblogaeth y pentref yw 1,293. Yn y pentref mae eglwys, tafarn (Y Cefn Glas), caffi (Caffi Siop Mechell), ysgol  gynradd (Ysgol Gymuned Llanfechell), siop (Siop Isfryn) a dau gapel (Ebeneser a Libanus).

Hanes a hynafiaethau

Enwir yr eglwys a'r pentref ar ôl Sant Mechell (neu Mechyll), fab Echwydd ap Gwyn Gohoyw, a flodeuai yn y 5g. Coffheir y sant mewn enw lle arall yn yr ardal, sef cymuned fechan Mynydd Mechell, filltir i'r de o'r pentref presennol.

Mae rhannau o'r eglwys, sydd ar ffurf croes, yn dyddio i'r 12g. Ychwanegwyd cangell yn y 13g a chlochdy yn yr 16g. Mae'r bedyddfaen yn perthyn i'r 12g. Ym mhorth yr eglwys gellir gweld beddfaen gyda cherflun anghyffredin o groes flodeuog arno, sydd i'w ddyddio i'r 13g.

Ceir sawl safle archaeolegol ger y pentref. Fymryn i'r gogledd ceir cromlech ar Foel Fawr ac yn agosaf i'r pentref i'r un cyfeiriad ceir triongl o feini a elwir yn Feini Hirion. Hanner milltir i'r dwyrain ceir maen hir ar dir Carrog. Yng nghyffiniau Mynydd Mechell ceir Maen Arthur.

Adeiladau a chofadeiladau
 Cofeb Ryfel Llanfechell

Pobl o Lanfechell
 William Jones (mathemategydd), y gŵr a fathodd y symbol 'Pi' (π)
 Andrew Jones Brereton (Andreas o Fôn) (1827-1885), bardd a llenor
 Audrey Mechell, actores
 Robin McBryde, chwaraewr rygbi a hyfforddwr
William Bulkeley 1691-1760, mân-fonheddwr, ffermwr a dyddiadurwr. Mae hanes ei ddyddiaduron helaeth i’w weld yma  a’u cofnodion amaethyddol, ffenolegol a hinsoddol yn gyrchadwy yma  ar wefan prosiect Llên Natur.

Imogen Longman

Cyfeiriadau

Mechell
Pentrefi Ynys Môn
Mechell (sant)

Sant a gysylltir ag Ynys Môn oedd Mechell neu Mechyll (fl. 5g neu 6g). Yn ôl traddodiad roedd yn fab i Echwydd ap Gwyn Gohoyw. Dethlir ei wylmabsant ar 15 Tachwedd.

Bywgraffiad
Ychydig iawn a wyddys amdano. Dywedir iddo sefydlu eglwys Llanfechell yn y 5g ar safle Eglwys Mechell Sant heddiw. Coffheir y sant mewn enw lle arall yn yr ardal, sef cymuned fechan Mynydd Mechell, filltir i'r de o'r pentref hwnnw.

Ceir carreg Gristnogol gynnar ym mynwent eglwys Penrhos Lligwy sy'n dwyn yr arysgrif ganlynol:

HIC IACIT MACCVQ ECCETI (Yma y gorwedd ?Mechell [fab] ?Echwydd)

Ymddengys i Fechell gael ei gladdu yn y llan honno.

Cyfeiriadau

Cymry'r 5ed ganrif
Hanes Ynys Môn
Pobl o Ynys Môn
Seintiau Cymru
Teyrnas Gwynedd
Sylvain Chomet

Cyfarwyddwr ffilm ac animeiddiwr Ffrengig ydy Sylvain Chomet (ganwyd 10 Tachwedd 1963). Ganwyd yn Maisons-Laffitte, ger Paris. Astudiodd arlunio yn yr ysgol uwchradd hyd iddo raddio yn 1982. Yn 1986 cyhoeddodd ei gomic cyntaf, Secrets of the Dragonfly. Chomet yw cyfarwyddwr y ffilm Les Triplettes de Belleville (2003).

Cyfeiriadau

Animeiddwyr
Cyfarwyddwyr ffilm Ffrengig
Ffrancod yr 20fed ganrif
Ffrancod yr 21ain ganrif
Genedigaethau 1963
Pobl o Île-de-France
Llanrhuddlad

Pentref a phlwyf eglwysig yng ngogledd Môn yw Llanrhuddlad () (Llanrhyddlad ar y map OS). Saif ar y briffordd A5025 rhwng Cemaes, tua 4 milltir a hanner i'r gogledd-ddwyrain, a Llanfaethlu, tua 2 filltir i'r de-orllewin. Mae yng nghymuned Cylch y Garn.

Enwir yr eglwys a'r plwyf ar ôl y Santes Rhuddlad. Y cwbl a wyddys amdani yw ei bod yn ferch i frenin Leinster, dros y môr yn Iwerddon, yn ôl yr hynafiaethydd Henry Rowlands yn ei gyfrol Mona Antiqua Restaurata (1723).

Mae lôn yn arwain i fae Borth Swtan ar yr arfordir, trwy bentref Rhydwyn, tua 2 filltir i'r gorllewin.

Adeiladau a chofadeiladau
 Cofeb Ryfel Llanrhuddlad

Cylch-y-Garn
Pentrefi Ynys Môn
Plwyfi Cymru
Bernard Hinault

Seiclwr proffesiynol Ffrengig yw Bernard Hinault (ganwyd 14 Tachwedd 1954). Mae'n adnabyddus yn bennaf am ei bum buddugoliaeth yn y Tour de France.

Canlyniadau 
1977
Grand Prix des Nations
Critérium du Dauphiné Libéré
Liège-Bastogne-Liège
Gent-Wevelgem
1978
Tour de France
 1af
Cymalau 8, 15 a 20
3 diwrnod yn y maillot jaune
Vuelta a España
Grand Prix des Nations
1979
Tour de France
 1af
 1af
Cymalau 2, 3, 11, 15, 21, 23 a 24
17 diwrnod yn y maillot jaune
Grand Prix des Nations
Critérium du Dauphiné Libéré
Giro di Lombardia
La Flèche Wallonne
1980
Tour de France
Prologue, cymalau 4 a 5
2 diwrnod yn y maillot jaune
Giro d'Italia
 Pencampwr y Byd
Liège-Bastogne-Liège
Tour de Romandie
1981
Tour de France
 1af
Cymalau 7, 16, 20 and 22
18 diwrnod yn y maillot jaune
Combativity award
Paris-Roubaix
Critérium du Dauphiné Libéré
Amstel Gold Race
1982
Tour de France
 1af
Prologue, cymalau 15, 20 a 22
12 diwrnod yn y maillot jaune
Giro d'Italia
Grand Prix des Nations
1983
Vuelta a España
La Flèche Wallonne
1984
Tour de France
2il
Prologue
1 diwrnod yn y maillot jaune
Combativity award
Grand Prix des Nations
Giro di Lombardia
Quatre Jours de Dunkerque
1985
Tour de France
 1af
Prologue, cymal 8
16 diwrnod yn y maillot jaune
Giro d'Italia
1986
Tour de France
2il
 1af - Crys dot polca
Cymalau 9, 18 and 20
5 diwrnod yn y maillot jaune
Combativity award

Enillwyr y Tour de France
Ffrancod yr 20fed ganrif
Ffrancod yr 21ain ganrif
Genedigaethau 1954
Seiclwyr Ffrengig
Tregele

Pentref bychan yng nghymuned Llanbadrig, Ynys Môn, yw Tregele (). Saif yng ngogledd yr ynys ar lôn yr A5025, tua thri chwarter milltir i'r de-orllewin o bentref Cemaes.

Ceir lôn yn rhedeg i lawr i Fae Cemlyn ar yr arfordir i'r gogledd-orllewin. Hanner milltir i'r de o'r pentref ceir cromlech ar Foel Fawr, ar y ffordd i Llanfechell.

Mae atomfa'r Wylfa yn gorwedd cwta hanner milltir i'r gogledd o'r pentref, gyda gwarchodfa natur Cemlyn gerllaw.

Cyfeiriadau

Llanbadrig
Pentrefi Ynys Môn
The Tenant of Wildfell Hall

Nofel Saesneg gan Anne Brontë yw The Tenant of Wildfell Hall (1848), ei hail nofel. Edrychwyd ar y nofel fel un gignoeth a cheisiodd ei chwaer Charlotte atal ei chyhoeddi. Mae'r nofel yn null llythyr gan Gilbert Markham at ei ffrind yn disgrifio sut y cyfarfu â'i wraig.

Mae'n sôn am garwriaeth y tu allan i briodas ac am effaith alcohol o fewn fframwaith o foesoldeb y cyfnod a chred un o'r prif gymeriadau mewn achubiaeth.

Cyfeiriadau

Anne Brontë
Llên Lloegr yn y 19eg ganrif
Nofelau 1848
Nofelau epistolaidd
Nofelau Saesneg gan awduron o Loegr
Beowulf

Cerdd arwrol Hen Saesneg (iaith yr Eingl-Sacsoniaid) yw Beowulf, sy'n 3182 llinell o ran hyd. Caiff y gerdd ei chyfrif fel y gerdd bwysicaf yn llenyddiaeth Hen Saesneg.

Hanes testunol
Cedwir testun Beowulf mewn llawysgrif sy'n dyddio o tua dechrau'r 11g, ond credir gan mwyafrif o feirniadau i'r gerdd gyrraedd ei ffurf bresennol rhywbryd cyn hynny. Dichon fod hyn yn ddiwedd proses o drosglwyddo ar lafar ond ni ellir gwybod hyn i sicrwydd.
Fe'i hystyrir yn un o'r cerddi Hen Saesneg pwysicaf. Cyfansoddwyd y gerdd gan feirdd anhysbys yn Nwyrain Anglia, Lloegr o bosibl, gan gyrraedd ei ffurf bresennol rywbryd rhwng y 7fed a'r 10g OC, ond fe'i lleolir yng nghymdeithas arwrol Llychlyn fel yr oedd hi cyn i'r Eingl-Saeson groesi'r môr. Y gred gyffredinol yw fod rhai o'r cymeriadau sydd yn y gerdd (e.e. y Brenin Hroðgar a'r Scyldings) yn bobl go-iawn, o gig a gwaed a oedd yn trigo yn y gwledydd Sgandinafaidd yn y 6g.

Disgrifiad
Mae'n dechrau trwy ddisgrifio cynhebrwng Scyld Scefing, un o arwyr mawr y Daniaid, cyn fynd ymlaen adrodd hanes yr arwr Beowulf yn ymladd yr anghenfil Grendel gan ei ladd. Mae mam Grendel wedyn yn ymosod arno ac mae Beowulf yn ei lladd hithau. Aiff adre'n arwrol ac yn fuddugoliaethus i Geatland yn Sweden. Ar ôl hanner can mlynedd, mae'n ymladd draig ac yn ei lladd ond caiff ei glwyfo'n angheuol wrth wneud hynny a chaiff ei gladdu gan ei gyfeillion yng ngolwg y môr.
Er mai Beowulf yw prif cymeriad y gerdd, mae hi hefyd yn cynnwys nifer o ffigyrau a straeon eraill. Mae llawer o gymeriadau a llwythi sydd yn y gerdd hefyd i'w canfod mewn llenyddiaeth Sgandinafaidd e.e. Healfdene, Hroðgar, Halga, Hroðulf, Eadgils ac Ohthere), y llwythi Scyldings, Scylfings a'r Wulfings a rhai digwyddiadau megis y Frwydr ar Rew Llyn Vänern.

Llyfryddiaeth
Cafwyd nifer o argraffiadau o'r testun gwreiddiol dros y blynyddoedd a sawl cyfieithiad i Saesneg Diweddar a rhai ieithoedd eraill. Ceir cyfieithiad mydryddol Saesneg hwylus yn y gyfres Penguin Classics:
Michael Alexander (cyf.), Beowulf (Penguin, 1973; sawl argraffiad arall ers hynny)
Golygiad safonol o'r testun yw:
Friedrich Klaeber (gol.), Klaeber's Beowulf (2008; 4ydd argraffiad)

Ffilm
Cafodd ei gwneud yn ffilm yn 2007, gyda brodorion ynys Prydain (y Brythoniaid) yn siarad Saesneg gydag acen Gymraeg.

Cyfeiriadau

Dolenni allanol
Slade, Benjamin. Beowulf on Steorarume (Beowulf in Cyberspace).
Arwrgerddi
Barddoniaeth Hen Saesneg
Barddoniaeth Lloegr
Mytholeg
Marianne Vos

Seiclwraig ffordd proffesiynol Iseldiraidd ydy  Marianne Vos (ganwyd 13 Mai 1987). Mae wedi cael ei chymharu â Eddy Merckx fel "un o'r reidwyr gorau o'i chenhedlaeth".

Ar ôl ennill pencampwriaethau Ewrop a'r byd ar y ffordd yn y categori Iau, aeth ymlaen i ennill Bencampwriaethau'r Byd ar y ffordd ac yn cyclo-cross yn ei blwyddyn cyntaf fel reidiwr hyn yn 19 oed. Aeth ymlaen i ddod yn bencampwraig y byd ar y trac yn ogystal wedi ennill y ras bwyntiau yn 2008 a'r ras scratch yn 2011. Enillodd y fedal aur yn y ras bwyntiau yng Ngemau Olympaidd yr Haf 2008 a'r ras ffordd yn 2012.

Bywgraffiad
Ganed Marianne Vos yn 's-Hertogenbosch, Noord-Brabant a mae'n byw yn Meeuwen. She started her career when she was six years old after she watched her older brother who was already a cyclist. Dechreuodd hyfforddi gan reidio gyda thîm ei brawd, ond nid oedd yn cael cystadlu i gychwyn, a dechreuodd reidio cyclo-cross yn ystod y gaeaf yn ogystal. Dechreuodd rasio cyn gyntad a gallai pan oedd yn 8 oed. Cystadlodd hefyd mewn sglefrio cyflymder a sglefrio cyflymder mewn-lein. Pan oedd yn 14, rhoddodd y gorau ar sglefrio a dechreuodd feicio mynydd yn hytrach.

Canlyniadau

Cyfeiriadau

Dolenni allanol

Proffil Marianne Vos ar CycleBase.nl

Genedigaethau 1987
Seiclwyr Iseldiraidd
Cystadleuwyr yng Ngemau Olympaidd yr Haf 2008
Cystadleuwyr yng Ngemau Olympaidd yr Haf 2012
Merched yr 20fed ganrif
Merched yr 21ain ganrif
Rhydwyn

Pentrefan gwledig yng nghymuned Cylch y Garn ar Ynys Môn yw Rhydwyn     () (weithiau Rhyd-wyn). Saif yng ngogledd yr ynys ym mhlwyf Llanrhuddlad, tua milltir i'r gorllewin o'r pentref hwnnw a milltir o fae Porth Swtan ar yr arfordir i'r gorllewin. Milltir a hanner i'r de ceir pentref Llanfaethlu. Mae  142.5 milltir (229.4 km) o Gaerdydd a 225.7 milltir (363.3 km) o Lundain.

Ystyr yr enw yw 'rhyd Gwyn' (enw personol). Gellir cyrraedd y pentref trwy troi oddi ar yr A5025 ger Llanrhuddlad neu Lanfaethlu.

Cynrychiolaeth etholaethol
Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Trigolion
Mae dyddiadur ffermio Sadrach Thomas o Rydwyn (1965) wedi ei roi ar gof a chadw yn Nhywyddiadur gwefan Llên Natur

Digwyddiadau naturiol
Cofiai John (Sion) Richards pan yn tua 12 oed (tua 1937), i donnau`r mór ddod a thunnelli o fuchod cwta i`r lan a`u gadael yn un rhimyn hir ar y penllanw ar draeth Rhydwyn. Soniodd amdanynt yn luminous yn eu niferoedd ac yn amlwg bu i`r digwyddiad aros yn fyw yn y cof. (Roedd mis Awst 1937 yn boeth a thrymedd, amodau ffafriol i'r ffenomenon hwn)

Cyfeiriadau

Cylch-y-Garn
Pentrefi Ynys Môn
Leontien van Moorsel

Seiclwraig ffordd proffesiynol Iseldiraidd ydy Leontine Martha Henrica Petronella 'Leontien' van Moorsel (ganwyd 22 Mawrth 1970 Boekel). Adnabyddir hefyd wrth ei henw priod Leontien Zijlaard-van Moorsel.

Genedigaethau 1970
Seiclwyr Iseldiraidd
Merched yr 20fed ganrif
Merched yr 21ain ganrif
Marcus Junius Brutus

Seneddwr Rhufeinig, sy'n fwyaf enwog am ei ran yn llofruddiaeth Iŵl Cesar, oedd Marcus Junius Brutus (85 CC - 42 CC).

Roedd Brutus yn fab i Marcus Junius Brutus yr Hynaf a Servilia Caepionis, a ddaeth yn gariad Cesar yn ddiweddarach. Mabwysiadwyd Brutus gan ei ewythr, Quintus Servilius Caepio. Pan ddatblygodd rhyfel cartref rhwng Pompeius Magnus a Iŵl Cesar, ochrodd gyda Pompeius. Wedi i Gesar ennill buddugoliaeth ym Mrwydr Pharsalus, ysgrifennodd at Gesar i'w gyfiawnhau ei hun, a maddeuodd Cesar iddo. Apwyntiodd Cesar ef yn llywodraethwr Gâl pan aeth ef i Affrica i ddelio a Cato a Metellus Scipio. Yn 45 CC, ysgarodd ei wraig gyntaf i briodi Porcia Catonis, merch Cato.

Erbyn hyn roedd nifer o seneddwyr yn pryderu fod Cesar yn dod yn rhy bwerus, a pherswadiwyd Brutus i ymuno â chynllwyn yn ei erbyn. Llofruddiwyd Cesar ar 15 Mawrth 44 CC. Ymddengys nad oes gwir yn y stori i Gesar ddweud Et tu, Brute? ("Tithau hefyd, Brutus?").

Yn dilyn y llofruddiaeth bu ymgipryd am rym yn Rhufain. Gadawodd Brutus y ddinas a byw ar ynys Creta hyd 42 CC, ond yna casglodd fyddin a gyda Gaius Cassius Longinus ymladdodd Frwydr Philippi yn erbyn byddinoedd Marcus Antonius ac Octavianus. Mewn gwirionedd roedd dwy frwydr, gyda thair wythnos rhyngddynt. Ym Mrwydr Gyntaf Philippi ar 3 Hydref, 42 CC, llwyddodd Brutus i orchfygu byddin Octavianus, ond gorchfygwyd byddin Cassius gan Marcus Antonius. Gan gredu fod Brutus hefyd wedi colli'r dydd, lladdodd Cassius ei hun.

Ymladdwyd Ail Frwydr Philippi ar 23 Hydref, a gorchfygwyd Brutus gan Antonius ac Octavianus. Lladdodd Brutus ei hun, ac wedi clywed y newyddion, lladdodd ei wraig Porcia ei hun hefyd.

Brutus mewn llenyddiaeth 
 Mae Dante Alighieri yn gosod Brutus gyda Cassius a Judas Iscariot yn rhan isaf Uffern yn Inferno, rhan o'i Divina Commedia (Inf., XXXIV, 64-67), yn cael eu cnoi yng ngenau Satan.
 Mae Brutus yn un o'r prif gymeriadau yn y ddrama Julius Caesar gan William Shakespeare, lle'r awgrymir fod rhesymau Brutus dros ladd Cesar yn rhai mwy anrhydeddus na rhesymau'r llofruddion eraill. Yn y ddrama, disgrifir ef gan Marcus Antonius fel "the noblest Roman of them all".

Genedigaethau 85 CC
Gweriniaeth Rhufain
Marwolaethau 42 CC
Pobl fu farw trwy hunanladdiad
Carreg-lefn

Pentref bychan yng ngogledd Ynys Môn yw Carreg-lefn   () (weithiau Carreglefn neu (Y) Garreg(-)lefn). Mae'n bentref anghysbell sy'n gorwedd rhwng Llanfechell i'r gogledd-orllewin a glannau Llyn Alaw i'r de.

Mae'n rhan o blwyf Llanfechell. Milltir i'r gogledd-ddwyrain ceir cymuned fechan Bodewryd.

Mae llefn yn ffurf fenywaidd ar yr ansoddair llyfn.

Cyfeiriadau 

Mechell
Pentrefi Ynys Môn
Rhos-y-bol

Pentref bychan a chymuned ar Ynys Môn yw Rhos-y-bol (neu Rhosybol). Saif yng ngogledd yr ynys ar y B5111, hanner ffordd rhwng Amlwch i'r gogledd a Llannerch-y-medd i'r de.

Pentref estynedig sy'n gorwedd o neilldu'r lôn ydyw. Mae'r pentref yn rhan o blwyf eglwysig Amlwch. Tri chwarter milltir i'r gorllewin ceir pen dwyreiniol Llyn Alaw, ond does dim mynediad hawdd iddo o Rosybol. Milltir a hanner i'r gogledd o Rosybol ceir Mynydd Parys sy'n enwog am ei hen gloddfeydd copr.

 

Ceir Siop yng nghanol y pentref, sydd yno ers degawdau, ac mae'r ysgol (Ysgol Gymuned Rhosybol) wedi'i lleoli ychydig i'r gogledd o'r canol.

Enw
Yr ystyr gyffredin sydd i'r gair bol yn yr enw, cyfeiriad naill ai at bant yn y tir neu chwydd arno.

Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

Adeiladau a chofadeiladau
 Cofeb Ryfel Rhosybol

Cyfeiriadau

Cymunedau Ynys Môn
Pentrefi Ynys Môn
Opera seria

Opera seria (fel arfer wedi ei enwi drama per musica neu melodrama serio) yw term cerddorol Eidaleg sydd yn cysylltu i’r "nobl" a’r steil difrifol o opera Eidaleg a oedd yn cyndomineiddio yn Ewrop o’r 1710au i 1770. Doedd y term ei hin yn cael ei ddefnyddio llawer ar y pryd ac roedd dim ond wedi ddod yn defnyddiad cyffredin pan oedd opera seria yn dod yn "anffasiwn", ac yn cael ei edrych arno fel genre hanesyddol. Y "gelyn" fwyaf poblogaidd opera seria oedd opera buffa, Y opera 'comigol' lle cymerodd ei ciw o’r "improvisatory" commedia dell’arte.  
      
Roedd opera seria Eidaleg yn cael ei creu nid yn unig yn yr Eidal ond hefyd yn Habsburg Awstria, Lloegr, Sacsoni a llefydd arall Almaeneg, hyd yn oed Sbaen, a gwledydd arall.

Opera
Swyddffynnon

Pentref bychan yng nghanolbarth Ceredigion yw Swyddffynnon. Saif tua 5 milltir i'r gogledd o Dregaron, milltir i'r de o Ystrad Meurig a thua 2 filltir a hanner i'r gorllewin o Bontrhydfendigaid. Rhed afon Teifi heibio i'r pentref.

Ceir Capel y Bedyddwyr yn y pentref, sydd ymhlith yr hynaf yn y sir.

Bu gan y pentref ysgol gynradd ffyniannus - Ysgol Gymunedol Swyddffynnon - a agorwyd yn 1896 ond a gaewyd yn 2006.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Cyfeiriadau

Pentrefi Ceredigion
Ystrad Meurig
Dôl-y-bont

Pentre bychan yng ngogledd Ceredigion yw Dôl-y-bont. Gorwedd ar y B4353 rhwng Llandre i'r de a'r Borth ar yr arfordir i'r gogledd.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Cyfeiriadau

Geneu'r Glyn
Pentrefi Ceredigion
43 CC

2g CC - 1g CC - 1g
90au CC 80au CC 70au CC 60au CC 50au CC - 40au CC - 30au CC 20au CC 10au CC 00au CC 00au 
48 CC 47 CC 46 CC 45 CC 44 CC - 43 CC - 42 CC 41 CC 40 CC 39 CC 38 CC

Digwyddiadau 
 14 Ebrill — Brwydr Forum Gallorum: Marcus Antonius, yn gwarchae ar Decimus Brutus, un o lofruddion Iŵl Cesar, yn Mutina, yn gorchfygu byddin y conswl Gaius Vibius Pansa Caetronianus, gan ladd Pansa. Yn fuan wedyn caiff Antonius ei orchfygu gan y conswl arall, Hirtius, ond clwyfir Hirtius yn angheuol yn y frwydr. Mae ei milwyr yn dod dan reolaeth Octavianus.
 21 Ebrill — Brwydr Mutina: gorchfygir Marcus Antonius gan fyddin Octavianus, Decimus Brutus a'r ddau gonswl. Mae Antonius i encilio i Gallia Transalpina. Yn fyan wedyn, lleddir Decimus Brutus.
 24 Tachwedd — Octavianus, Antonius a Lepidus yn cyfarfod yn Bononia, ac yn cytuno i gydweithredu am bum mlynedd.
 Sefydlu Lugdunum (Lyon heddiw).

Genedigaethau 
 March 20 — Publius Ovidius Naso (Ofydd), bardd Rhufeinig (bu farw 17/18)

Marwolaethau 
 7 Rhagfyr — Cicero, gwleidydd ac awdur Rhufenig (g. 106 CC)
 Atia Balba Caesonia, nith Iŵl Cesar a mam Augustus (g. 85 CC)
 Decimus Brutus, gwleidydd Rhufenig, un o lofruddion Iŵl Cesar.
 Publius Cornelius Dolabella, conswl suffect wedi llofruddiaeth Iŵl Cesar.
 Trebonius, gwleidydd Rhufenig, un o lofruddion Iŵl Cesar (lladdwyd gan Publius Cornelius Dolabella).

43 CC
44 CC

2g CC - 1g CC - 1g
90au CC 80au CC 70au CC 60au CC 50au CC - 40au CC - 30au CC 20au CC 10au CC 00au CC 00au 
49 CC 48 CC 47 CC 46 CC 45 CC - 44 CC - 43 CC 42 CC 41 CC 40 CC 39 CC

Digwyddiadau 
 15 Mawrth — Llofruddir Iŵl Cesar yn Senedd Rhufain gan nifer o seneddwyr, yn cynnwys Gaius Cassius Longinus, Marcus Junius Brutus, a Decimus Brutus
 20 Mawrth — angladd Cesar
 Dechrau Ebrill — Etifedd Cesar, Octavianus, yn dychwelyd i Rufain o Apollonia yn Dalmatia i hawlio ei etifeddiaeth.
 Mehefin — Marcus Antonius yn cael ei benodi'n llywodraethwr Gallia Cisalpina a Gallia Transalpina am bum mlynedd.
 2 Medi — Cleopatra. brenhines yr Aifft, yn cyhoeddi ei mab gyda Cesar yn gyd-frenin fel Ptolemi XV Caesarion.
 2 Medi — Cicero yn cyhoeddi'r cyntaf o'i Philippicau, ymosodiadau ar Marcus Antonius. Cyhoedda 14 ohonynt dros y misoedd nesaf.
 Ail-sefydlu Corinth fel trefedigaeth Rufeinig.

Genedigaethau

Marwolaethau 
 15 Mawrth — Iŵl Cesar (llofruddiwyd)
 26 Gorffennaf — Ptolemi XIV, brenin yr Aifft
 Burebista, Brenin Dacia
 Antipater yr Idumaead, procurator Iudaea a thad Herod Fawr

44 CC
45 CC

2g CC - 1g CC - 1g
90au CC 80au CC 70au CC 60au CC 50au CC - 40au CC - 30au CC 20au CC 10au CC 00au CC 00au 
50 CC 49 CC 48 CC 47 CC 46 CC - 45 CC - 44 CC 43 CC 42 CC 41 CC 40 CC

Digwyddiadau
17 Mawrth — Brwydr Munda: Iŵl Cesar yn gorchfygu Titus Labienus a Gnaeus Pompeius, mab Gnaeus Pompeius Magnus. Mae mab arall Pompeius Magnus,Sextus Pompeius, yn dianc.
Hen filwyr Iŵl Cesar o'r llengoedd Legio XIII Gemina a Legio X Equestris yn cael ymddeol, ac yn cael tiroedd yn Narbo a'r Eidal.

Genedigaethau 
Iullus Antonius, mab Marcus Antonius a Fulvia.

Marwolaethau
Chwefror — Tullia, merch Cicero
17 Mawrth — Titus Labienus, lladdwyd ym Mrwydr Munda
17 Mawrth — Publius Attius Varus, lladdwyd ym Mrwydr Munda
12 Ebrill — Gnaeus Pompeius, mab Gnaeus Pompeius Magnus, dienyddiwyd ar ôl Brwydr Munda.

45 CC
Iwan B

Cerddor ydy Iwan Benead neu Iwan B, o dras Lydewig. Ganwyd yn ardal Les Lilas o Baris, ar 2 Hydref 1984, yn fab i gerddor proffesiynol, dechreuodd astudio piano a theori cerddorol pan oedd yn 5 oed. Pan oedd yn 9, ymunodd â'r Academi Gerddoriaeth ym Mharis.

Yn 2002, graddiodd ac yn 2004 enillodd radd pellach o 'Paris Atla School of Music'. Yn 2007, enillodd ei ddiploma 3rd cycle yn yr Academi. Mae wedi bod ar daith ag artistiaid eraill gan chwarae mewn neuaddau cyngerdd megis “7 Lézards,” “Le Baiser Salé” a “New Morning”. Daw ei deulu'n wreiddol o Lydaw, ac yn 2003 penderfynodd ddysgu Llydaweg. Daeth yn hoff o gerddoriaeth yr iaith a dechreuodd ysgrifennu caneuon; gan ddefnyddio ysbrydoliaeth o fathau cyfoes o gerddoriaeth megis Pop, Rap a Reggae.

Ar 31 Mai 2007 yn Roazhon, enillodd wobr 'dyfodol yr iaith Llydaweg' yn nhrydydd blwyddyn y wobr, yn y categori 'unigolyn preifat'. Deuddydd yn ddiweddarach enillodd y springboard cerddorol cyntaf yn Karaez ar devezh ar brezhoneg (Llydaweg am 'ddydd yr iaith').
Mae Iwan wedi dechrau gweithio ar ei albwm cyntaf o dan yr enw 'Iwan B'.

Dolenni allanol
MySpace Iwan B 

Cerddorion Ffrengig
Pobl o Baris
Genedigaethau 1984
Benead
Sant Kitts

Ynys yn yr Antilles Lleiaf yn nwyrain y Caribî yw Sant Kitts. Gyda'i chymydog Nevis, mae'n ffurfio Ffederasiwn Sant Kitts-Nevis, un o wledydd y Caribî. Mae ganddi arwynebedd tir o 168 km² gyda phoblogaeth o 35,000. Lleolir Basseterre, prifddinas y wlad, ar ynys Sant Kitts.

Antilles Leiaf
Sant Kitts-Nevis
Ynysoedd y Caribî
Gnaeus Pompeius Magnus

Cadfridog a gwleidydd Rhufeinig oedd Gnaeus (neu Cnaeus) Pompeius Magnus (29 Medi 106 CC–28 Medi 48 CC).

Ganed ef Picenum, lle roedd ei dad, Pompeius Strabo, yn ŵr cyfoethog ond heb fod yn aelod o'r hen deuluoedd oedd yn amlwg yng ngwleidyddiaeth Rhufain. Er hynny daeth ei dad yn gonswl yn 89 CC.

Bu farw Pompeius Strabo yn 87 CC, yn ystod yr ymryson rhwng Gaius Marius a Lucius Cornelius Sulla. Pan ddaeth y newyddion yn 84 CC fod Sulla ar fin dychwelyd i'r Eidal wedi'r rhyfel yn erbyn Mithridates, brenin Pontus, cododd Pompeius fyddin o dair lleng yn Picenum i'w gefnogi. Enillodd ffafr Sulla, a'i perswadiodd i ysgaru ei wraig i briodi Aemilia Scaura, llysferch Sulla. Dangosodd Pompeius ei hun yn gadfridog galloug yn y rhyfeloedd hyn, yn yr Eidal ac yna yn ymladd yn erbyn cefnogwyr Marius yng Ngogledd Affrica a Sicilia. Cipiodd Sicilia yn 82 CC.

Yn 77 CC gadawodd yr Eidal am Sbaen i ymuno â Quintus Metellus Pius yn erbyn Quintus Sertorius, un arall o gefnogwyr Marius. Ni chafodd lawer o lwyddiant ar y cychwyn; roedd Sertorius yn elyn anodd ei orchfygu. Fodd bynnag yn 72 CC llofruddiwyd Sertorius gan un o'i swyddogion ei hun, Marcus Perperna Vento, a gallodd Pompeius orchfygu Perperna y flwyddyn ddilynol i ddod a'r rhyfel yn Sbaen i ben.

Dychwelodd Pompeius a'i fyddin i'r Eidal yn 71 CC. Roedd Crassus yn ymladd yn erbyn y caethweision dan arweiniaid Spartacus, ac newydd eu gorchfygu mewn brwydr fawr. Daeth Pompeius a'i fyddin ar draws gweddillion o fyddin Spartacus a'u gorchfgu, ac yna hawlio ei fod wedi rhoi diwedd ar y rhyfel, gan ennyn cynddaredd Crassus.

Yn 67 CC, rhoddwyd iddo'r dasg o ddelio a'r morladron oedd wedi dod yn bla ym Môr y Canoldir. Gwnaeth hyn yn llwyddiannus dros ben. Yn 66 CC penodwyd ef i olynu Lucius Licinius Lucullus fel cadfridog y fyddin oedd yn ymladd yn erbyn Mithridates. Gorffennodd Pompeius y rhyfel yn llwyddiannus, gan orchfygu Mithridates a'i fab-yng-nghyfraith Tigranes Fawr, brenin Armenia, a chipio Tigranocerta, prifddinas Armenia. Fodd bynnag, haerai Lucullus ei fod ef eisoes wedi gorchfygu Mithridates, a bod Pompeius yn cymryd y clod. Cipiodd Syria yn 64 CC, ac erbyn 62 CC roedd Pompeius rhoi tiriogaethau eang dan reolaeth Rhufain, gan gynnwys cipio Jeriwsalem.

Daeth Pompeius i gytundeb a Iŵl Cesar a Crassus i rannu grym, a phriododd Pompeius ferch Cesar, Julia. Bu farw Julia wrth eni plentyn yn 54 CC, ac yn ddiweddarch y flwyddyn honno, lladdwyd Crassus gan y Parthiaid. Yn 52 CC priododd Pompeius Cornelia Metella, merch Quintus Caecilius Metellus Scipio, un o elynion pennaf Cesar. Cyn hir aeth yn rhyfel rhwng Pompeius a Cesar. Pan groesodd Cesar Afon Rubicon yn 49 CC, enciliodd Pompeius i Brundisium cyn croesi i Wlad Groeg. Croesodd Ceasr a'i fyddin ar ei ôl. Gorchfygwyd Pompeius gan Cesar ym Mrwydr Pharsalus yn 48 CC, a ffodd i'r Aifft. Pan gyrhaeddodd yno, llofruddiwyd ef ar orchymyn y brenin Ptolemi XIII.

Pompeius Magnus, Gnaeus
Pompeius Magnus, Gnaeus
Pompeius Magnus, Gnaeus
Dyffryn Dysynni

Dyffryn eang yn ne Gwynedd yw Dyffryn Dysynni. Llifa afon Dysynni drwyddo. Yn yr Oesoedd Canol roedd y dyffryn yn rhan o gwmwd Ystumanner, cantref Meirionnydd. Rhed y dyffryn o fryniau Cadair Idris i lawr i Fae Ceredigion.

Lleolir Castell y Bere yn rhan uchaf y dyffryn, ym mhlwyf hanesyddol Llanfihangel-y-Pennant. Mae'n sefyll ar grug neu fryncyn isel ar lan ddeheuol Afon Cader, ffrwd sy'n aberu yn Afon Dysynni hanner milltir i'r gorllewin o'r castell. Mae hen lwybr dros fwlch Nant yr Eira ac un arall ar lan Afon Dysynni yn ei gysylltu ag Abergynolwyn i'r dwyrain.

Ger yr arfordir ceir pentrefi Llanegryn ac, ar ymyl y dyffryn, Tywyn. Nid nepell o Lanegryn, ar lan ogleddol y dyffryn, ceir plasty Peniarth, lle diogelwyd rhai o'r llawysgrifau Cymreig pwysicaf. Roedd gwylfa ar ben Craig yr Aderyn, hanner ffordd i lawr y dyffryn, i amddiffyn Castell y Bere.

Oddi yma i'r Bala y cerddodd Mary Jones i ymofyn Beibl gan Thomas Charles yn 1800. Ganed y geiriadurwr a'r golygydd William Owen Pughe ym mhlwyf Llanfihangel-y-Pennant ar y 7 Awst 1759.

Dysynni
Meirionnydd
Tywyn
46 CC

2g CC - 1g CC - 1g
90au CC 80au CC 70au CC 60au CC 50au CC - 40au CC - 30au CC 20au CC 10au CC 00au CC 00au 
51 CC 50 CC 49 CC 48 CC 47 CC - 46 CC - 45 CC 44 CC 43 CC 42 CC 41 CC

Digwyddiadau 
 4 Ionawr — Brwydr Ruspina: Titus Labienus yn gorchfygu Iŵl Cesar
 6 Chwefror — Brwydr Thapsus: Iŵl Cesar yn gorchfygu'r Pompeiaid dan Metellus Scipio a Juba I, brenin Numidia.
 Cesar yn dynodi ei nai Octavianus fel ei etifedd.
 Cesar yn dathlu eu fuddugoliaethau yng Ngâl; wedyn dienyddir Vercingetorix.

Genedigaethau

Marwolaethau 
 Marcus Porcius Cato, yr ieuengaf yn ei ladd ei hun wedi Brwydr Thapsus
 Metellus Scipio (Quintus Caecilius Metellus Pius Cornelianus Scipio Nasica) lladdwyd ym Mrwydr Thapsus
 Vercingetorix, arweinydd Galaidd

46 CC