alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
Llansantffraid

Gall Llansantffraid, Llansanffraid neu Llansantffraed, yn dynodi eglwys wedi ei chysegru i'r Santes Ffraid, gyfeirio at:

Cymru

Ceredigion
Llansantffraid, pentref a chymuned

Conwy
Llansanffraid Glan Conwy, pentref a chymuned

Penybont-ar-Ogwr
Llansanffraid-ar-Ogwr, cymuned

Powys
Llansantffraed, pentref ger Aberhonddu
Llansanffraid Cwmdeuddwr, pentref ger Rhaeady Gwy
Llansanffraid-ym-Mechain, pentref i'r gogledd o'r Trallwng
Llansanffraid, cymuned sy'n cymryd ei enw o'r pentref
Llansantffraed-yn-Elfael, pentref ger Llanfair-ym-Muallt
Lleiandy Llansantffraed-yn-Elfael, lleiandy hanesyddol a safai yn y pentref

Sir Fynwy
Llansantffraid, plwyf eglwysig

Wrecsam
Llansantffraid Glyn Ceiriog, cymuned

Lloegr
Llansanffraid, pentref yn Swydd Henffordd (Saesneg: Bridstow)
ITN

Mae Independent Television News neu ITN yn ddarparwr newyddion pwysig sydd â phencadlys yn y Deyrnas Unedig. Chwe busnes allweddol sydd ganddo: ITN News, ITN Source, ITN On, ITN Factual, Visual Voodoo ac ITN Consulting.

Mae ITN yn darparu gwybodaeth ar gyfer ITV, Channel 4, More 4, PBS, 300 o orsafoedd radio masnachol trwy IRN (Independent Radio News), pob cwmni ffôn symudol, Google, MSN a nifer o gynhyrchwyr ffilmiau ac ymchwilwyr ledled y byd. Mae adrannau ITN hefyd yn cynhyrchu llawer o raglenni ar gyfer darlledwyr yn y Deurnas Unedig, Unol Daleithiau yr America ac Ewrop.

Ynghyd â'i bencadlys yn Llundain, mae gan ITN swyddfeydd yn Bangkok, Beijing, Berlin, Brwsel, Jerwsalem, Johannesburg, Los Angeles, Moscfa, Efrog Newydd, Paris, Sydney a Washington, D.C.

Dolenni allanol 
 Gwefan ITN

Newyddion
Sefydliadau 1955
Independent Radio News

Mae Independent Radio News (neu IRN) yn darparu gwasanaeth penawdau newyddion, deunydd clywedol ac ysgrifenedig i orsafoedd radio masnachol yn y Deyrnas Unedig a thu hwnt.

Fe'i sefydlwyd ym 1973 ynhyd â gorsaf radio LBC yn Llundain.

Dolenni allanol 
  Gwefan Independent Radio News

Newyddion
Radio
Sefydliadau 1973
Radio Sir Gâr

Gorsaf radio lleol ar gyfer Sir Gaerfyrddin yw 97.1 Radio Sir Gâr.

Dechreuodd yr orsaf ddarlledu ar 13 Mehefin 2004.

Mae'n rhan o gwmni Nation Broadcasting.

Cyflwynwyr
Lynne Collinson (Bore dydd Sul)
Ruth Davies (Prynhawniau diwrnod gwaith a dydd Sul)
Mike Doyle (Bore dydd Sul, hefyd ar gorsafoedd Town & Country Broadcasting arall)
Ed Goddard (Prynhawniau diwrnod gwaith, hefyd ar Radio Pembrokeshire)
Ceri Skinner (Rhaglen Cymraeg, nos Lun i nos Iau)
Tommo (Brecwast diwrnod gwaith), hyd at 2014

Staff Newyddion
Sara Andrew
Gemma Ashcroft
Paul Brand
Sam Burson (Golygydd Rhanbarthol)
Natalie Donovan
Jim Hughes (Gohebydd Gorllewin Cymru)
Adam Wheeler

Dolen allanol 
  97.1 Radio Sir Gâr

Y cyfryngau yn Sir Gaerfyrddin
Sir Gar
Sir Gar
Sir Gar
DAB

Technoleg darlledu radio digidol yw DAB (Digital Audio Broadcasting), adnabyddir hefyd dan yr enw Eureka 147.

Y pwrpas gwreiddiol o drosi darlledu radio yn ddigidol oedd i alluogi lefel uwch o gywirdeb yn y darlledu, i gael mwy o orsafoedd radio a gwrthsafiad cryfach i sain cefndirol, i osgoi ymyrydaeth gan ddarlledu rhyng-lwybr a sianeli eraill, fel y mae ar radio analog FM. Ond, ym Mhrydain, Denmarc, Norwy a'r Swistir, sef y gwledydd arweiniol yn nhrefn gweithredu'r dechnoleg DAB, mae gan y rhanfwyaf o orsafoedd radio DAB ansawdd sain is nag FM[1][2] oherwydd fod y cyfradd 'bit' (Saesneg:bit rate) a ddefnyddir ar gyfer DAB yn rhy isel[3][4]. Mae hyn yn cymryd yn ganiataol fod gan y gwrandawr dderbyneb dda ar DAB yn ogystal ag FM. Gall FM ddioddef o wanhau pan mae'r derbynnydd yn teithio ar gyflymder uchel, megis mewn car, tueddai technoleg DAB i deidio dioddef o hyn i'r un raddau. Gyda derbynebfa llonydd, gall FM ddioddef o sẃn hisian cefndirol pan fydd y signal yn wan, ond bydd hyn yn achosi sẃn debyg i 'swigod mewn mwd' ar radio DAB.

Yn mis Tachwedd 2006, datganodd WorldDMB fod y system DAB yn y broses o gael ei wella, ac y byddai'n ymdopi'r AAC+ audio codec i wella effeithlonrwydd y system a galluogi cywiro cryfach yn y broses o ddad-gódi'r darlledu. Golygai hyn fod dwy system DAB erbyn hyn: yr un presennol a ddatblygwyd ar ddiwedd y 1980au, a fersiwn gwell sy'n cael ei ddisgwyl, "DAB+". Nid yw derbynnydd DAB presennol yn cydweddu gyda DAB+ dosbarth newydd, disgwylir i dderbynyddion sy'n cydweddu â DAB+ fod ar gael rhywbryd yn ystod Haf 2007.

Mi fydd newid drosodd i dechnoleg DAB+ yn cymryd lle DAB yn yr holl wledydd a ddefnyddir DAB. Bydd gwledydd lle nad yw technoleg DAB wedi dod i'r amlwg ar y farchnad boblogaidd yn rhydd i ddefnyddio DAB+ o'r cychwyn.

Dolenni allanol
 Newyddion a gwybodaeth DAB y Deyrnas Unedig
 Radio Ddigidol y BBC 
 World DMB Forum (Cyn Fforwm DAB'r Byd)
 Digital One - Rhwydwaith masnachol DAB y Deyrnas Unedig
 Digital Online - (Canllaw chwiliedig ar y wê i Orsafoedd y Deyrnas Unedig) 
 DAB Digital Radio News and Information for the UK 
 DAB Ensembles Worldwide  (adnabyddir hefyd fel "Wohnort", mae prif ran y safle yn rhestru'r gwasanaethu sy'n darlledu ar y hyn o bryd)
 Digital Radio Mondiale
 Gwasanaethau DAB a Java Symudol 
 Neyddion Radio DAB 
 Darlledu Digidol yn Iwerddon
 DAB yn yr Iseldiroedd
 Gwybodlen y BBC am 'Eureka 147' 

Radio
Hugh Jones

Ni ddylid cymysgu Hugh Jones â'r baledwr ac anterliwtwr o'r un cyfnod, Huw Jones.
Emynwr, awdwr, bardd a chyfieithydd oedd Hugh Jones (tua Hydref 1749 - 16 Ebrill 1825), y cyfeirir ato'n aml fel Hugh Jones o Faesglasau.

Gyrfa 
Ganwyd Hugh yn fab i William ac Elisabeth Jones yn eu tyddyn o'r enw Maesglasau, yng nghysgod Craig Maesglasau, plwyf Mallwyd, ger Dinas Mawddwy. Mae dyddiad ei eni yn anhysbys, ond cafodd ei fedyddio ar 24 Tachwedd, 1749.

Cafodd ei addysg elfennol gan gurad y plwyf. Aeth i Lundain lle cafodd swydd fel athro ysgol cynorthwyol. Ni arosodd yno'n hir a daeth adref yn 1774 i fugeilio ym Maesglasau. Yn ddiweddarach bu'n cadw ysgol yn Sir Feirionnydd (Dinas Mawddwy, Abercywarch, Mallwyd) a Sir Drefaldwyn.

Ar ôl rhoi'r gorau i'w swydd fel athro treuliodd weddill ei oes fel cyfieithydd yng ngwasanaeth cyhoeddwyr gogledd Cymru, yn cynnwys Richard Jones, Dolgellau, Lewis Evan Jones, Caernarfon, a Thomas Gee'r hynaf (tad Thomas Gee) yn Ninbych. Bu farw ar 16 Ebrill, 1825, ac fe'i claddwyd ym mynwent Henllan, ger Dinbych.

Gwaith llenyddol 
Gwaith cyntaf Hugh Jones yw ei lyfr mwyaf adnabyddus o lawer, sef Cydymaith i'r Hwsmon, a gyhoeddwyd ganddo yn Llundain yn 1774. Cyfres o fyfyrdodau gan Gristion ar y pedwar tymor a bywyd yr hwsmon yw'r llyfr. Er bod yr awdur yn tynnu nifer o foeswersi Beiblaidd mae'r gyfrol fechan yn cynnwys enghreifftiau o ryddiaith gaboledig ac arddull naturiol gyda gorau'r ganrif. Dyma ran o'i ddisgrifiad o'r Gaeaf, er enghraifft:
'Wele'r gaeaf wedi dyfod, ac yn dechrau tywallt ei ystormydd am ein pennau. Y ddaear fel gweddw alaethus, sydd yn gorwedd yn ei galarwisg, wedi ei diosg o'i holl wychder a'i thegwch gynt. Nid oes yn awr yn lle claearwch twymyn i'w thymheru, ond rhew caled, afrywiog yn llochesu yn ei mynwes; a'r eira megis cynfas wen, yn ymdannu drosti; fel na adwaenir ond prin y naill le oddi ar y llall. // Brigau'r coed a wisgir â lasiau gwynion, a'r bargodydd â chleddyfau llymion.'

Mae ei weithiau rhyddiaith eraill yn cynnwys cyfieithiad o waith Josephus (1,200 tudalen) ac Y Byd a Ddaw o waith y Dr Isaac Watts.

Fel bardd ac emynydd fe'i cofir yn bennaf am ei emyn 'O tyn y gorchudd yn y mynydd hyn', a ddisgrifwyd gan O. M. Edwards fel "yr emyn gorau yn yr iaith Gymraeg." Cyhoeddodd yn ogystal ddwy gyfrol o gerddi ac emynau, Gardd y Caniadau (1776) a Hymnau Newyddion (1797).

Dywedir fod Hugh Jones wedi ymddiddori yn yr anterliwtiau yn ei ieuenctid ac wedi ysgrifennu rhai, ond nid oes yr un i'w cael heddiw. Yn ôl yr hanes trôdd ei gefn arnynt dan ddylanwad Methodistiaeth.

Llyfrau Hugh Jones (detholiad) 
 Cydymaith i'r Hwsmon (1774). Golygwyd gan Henry Lewis, Gwasg Prifysgol Cymru, 1949.
 Gardd y Caniadau (1776)
 Hymnau Newyddion (1797)

Ffynonellau 
 Charles Ashton, Hanes Llenyddiaeth Gymreig o 1650 hyd 1850 (Lerpwl, 1893)
 Henry Lewis (gol.), Cydymaith i'r Hwsmon (Caerdydd, 1949)

Beirdd Cymraeg
Cyfieithwyr Cymreig
Emynwyr Cymraeg
Genedigaethau 1749
Llenorion Cymraeg
Llenorion Cymreig y 18fed ganrif
Llenorion Cymreig y 19eg ganrif
Marwolaethau 1825
Mawddwy
Pobl o Feirionnydd
Brìghde

Mae'r erthygl yma yn delio a'r dduwies Geltaidd Brìghde ym mytholeg Gwyddelig. Am y santes Wyddelig o'r un enw, gweler Ffraid.

Duwies Iwerddon cyn-Gristnogol oedd Brìghde (hefyd Brigit, Brigid, neu Bríg a Ffraid yn y Gymraeg), sy'n golygu "un aruchel". Ym mytholeg Iwerddon, aelod y Tuatha Dé Danann (llwyth y dduwies Dana), merch y Dagda, a gwraig i Bres yr oedd. Cafodd Brìghde a Bres fab gyda'i gilydd o'r enw Ruadán.

Awgrymid i Brìghde fod yn dduwies y wawr Indo-Ewropeaidd. Cysylltir hi â'r gwanwyn, ffrwythlondeb, iacháu, barddoniaeth, a gofaniaeth. Roedd ganddi ddwy chwaer, a hefyd yn dwyn yr enw Brìghde, felly ystyrir hi'n un o'r Duwiesau Triphlyg Celtaidd.

Ceir hanes amdani yn Lebor Gabála Érenn, lle dywedir fod ganddi ddau ych, Fe a Men, sy'n pori ar wastadedd a alwyd yn Femen ar eu holau; y Torc Triath (Twrch Trwyth), brenin y baeddod, a Cirb, brenin y defaid. Cysylltir hi a fflamau sanctaidd ac a ffynhonnau, ac roedd yn dduwies uchelfannau, megis bryngaerau. Ymddengys i rywfaint o'i phriodoleddau gael eu troi yn hanesion am y Santes Ffraid (Brigit mewn Gwyddeleg). Roedd y dduwies Brigantia yn cyfateb iddi ar Ynys Prydain, ac mae'n ymddangos fod Brigantia yn cael ei huniaethu ag Athena a Minerva.

Duwiesau
Mytholeg Geltaidd
Mytholeg Wyddelig
Y Prydydd Bychan

Bardd o Ddeheubarth oedd Y Prydydd Bychan (c. 1200 - 1270), un o'r diweddaraf o Feirdd y Tywysogion. Canodd i dywysogion Deheubarth yn bennaf ond ceir yn ogystal cerddi i uchelwyr o Bowys a Gwynedd. Yn ogystal â'u gwerth llenyddol mae ei gerddi'n ddrych i wleidyddiaeth Cymru yn oes y ddau Lywelyn. Mae'n bosibl ei fod yn frodor o Geredigion.

Bywgraffiad
Ychydig iawn a wyddys am y bardd ei hun a daw trwch y dystiolaeth amdano o'i gerddi. Mae ei enw bedydd yn anhysbys. Oherwydd ei enw awgrymir ei fod yn fab i Phylip Brydydd, a ganodd i dywysogion Deheubarth genhedlaeth o'i flaen (arferid cyfeirio at fab rhywun o'r un enw neu alwedigaeth gyda'r cyfenw 'Bychan'). Ar sail cyfeiriad gan y bardd Gwilym Ddu o Arfon at ddau fardd yng Ngheredigion "Philyp a Gwilym...", mae D. Myrddin Lloyd yn awgrymu mai Gwilym ap Philyp oedd enw'r Prydydd Bychan. Ar sail gwrthrychau ei farwnadau, gellir dweud fod y Prydydd Bychan yn canu yn y cyfnod 1222-1268, ac felly'n byw yn y cyfnod o tua 1200 hyd tua 1270.

Os gwir fod y Prydydd Bychan yn fab i Philyp Brydydd, mae hi bron yn sicr mai wrth draed ei dad y dysgodd ei grefft (fel yn achos Gwalchmai ap Meilyr gan ei dad Meilyr Brydydd ganrif yn gynt).

Cerddi
Ceir 19 o gerddi (528 llinell) o waith y Prydydd Bychan yn  Llawysgrif Hendregadredd, unig ffynhonnell ei waith. Canu mawl a marwnad yw'r gerddi sydd wedi goroesi i gyd.

Mae noddwyr y Prydydd Bychan yn perthyn i lysoedd Ceredigion a Deheubarth yn bennaf, ond canodd yn ogystal i noddwyr yng Ngwynedd a Phowys.  Canodd i Owain Goch ap Gruffudd ap Llywelyn a Goronwy ap Ednyfed Fychan, distain Llywelyn Fawr, yng Ngwynedd. Ym Mhowys canodd i Gwên ap Goronwy, distain Gruffudd ap Gwenwynwyn. Canodd yn ogystal i uchelwyr yn y gogledd sydd fel arall yn anhysbys, megis Madog Môn, Bleddyn ap Dwywg a Llywelyn ap Rhys ab Iorwerth.

Mae bron y cyfan o'i noddwyr yn Neheubarth yn perthyn yn uniongyrchol i linach frenhinol Dinefwr, disgynyddion yr Arglwydd Rhys ap Gruffudd, yn cynnwys Rhys Ieuanc ap Gruffudd (m. 1222), Rhys Gryg, Morgan ap Rhys, Owain ap Gruffudd a Chynan ap Hywel Sais. Canodd hefyd i Rys ap Llywelyn, distain Maredudd ab Owain o Ddeheubarth.

Llyfryddiaeth
Morfydd E. Owen 'Gwaith Y Prydydd Bychan', yn Rhian M. Andrews et al. (gol.), Gwaith Bleddyn Fardd a beirdd eraill ail hanner y drydedd ganrif ar ddeg (Aberystwyth, 1996). Cyfres Beirdd y Tywysogion.

Cyfeiriadau

Beirdd y Tywysogion
Beirdd Cymraeg
Genedigaethau'r 1200au
Llenorion Cymreig y 13eg ganrif
Marwolaethau'r 1270au
Pobl o Geredigion
Castell Odo

Mae  Castell Odo yn fryngaer Geltaidd sy'n perthyn i Oes yr Haearn, ac sydd wedi'i lleoli ger Aberdaron yng Ngwynedd, Cymru; cyfeirnod OS: (). Mae'n gorwedd ger y ffordd B4413, rhyw filltir a hanner o'r pentref.

Disgrifiad
Mae'r gaer ar fryn gweddol fychan, sydd wedi ei amgylchynu gan ddau gylch o amddiffynfeydd. Y cylch allanol yw'r hynaf, ac ymddengys ei fod wedi bod o bren yn wreiddiol, cyn i'r wal bren gael ei throi yn amddiffynfeydd pridd. Ceir olion cytiau crwn ar ben y bryn, rhai efallai wedi eu hadeiladu cyn i'r amddiffynfeydd gael eu codi.

Darganfuwyd crochenwaith yma sy'n dyddio o ddiwedd Oes yr Efydd, felly credir fod y safle yma yn un o'r cynharaf o'i bath yng Nghymru. Gellir gweld olion o leiaf wyth tŷ cerrig tu mewn i'r amddiffynfeydd.

Cefndir
Cofrestrwyd y fryngaer hon gan Cadw a chaiff ei hadnabod gyda'r rhif SAM unigryw: CN045. Ceir tua 300 o fryngaerau ar restr CADW o henebion, er bod archaeolegwyr yn nodi bod oddeutu 570 ohonyn nhw i gyd yng Nghymru.

Fel arfer, fel mae'r gair yn ei awgrymu, ar fryn y codwyd y caerau hyn, er mwyn i'r amddiffynwyr gael mantais milwrol. Un o'r bryngaerau mwyaf trawiadol yng Nghymru ydy Tre'r Ceiri, a hon yw'r fryngaer Oes Haearn fwyaf yng ngogledd-orllewin Ewrop. Mae ei harwynebedd  oddeutu 2.5ha. Y mwyaf o ran maint (arwynebedd), fodd bynnag ydy Bryngaer Llanymynech sydd ag arwynebedd o 57 hectar.

Lloches i gartrefi a gwersyllfeydd milwrol oedd eu pwrpas felly, cyn y goresgyniad Rhufeinig; a chafodd cryn lawer ohonynh nhw eu hatgyfnerthu a'u defnyddio, yng nghyfnod  y Rhufeiniaid; er enghraifft Dinorben yng ngogledd Cymru. Oes aur bryngaerau gwledydd Prydain oedd rhwng 200 CC ac OC 43.

Gweler hefyd 
 Rhestr o fryngaerau Cymru
 Cylchoedd cerrig
 Rhestr copaon Cymru
 Llwythau Celtaidd Cymru

Cyfeiriadau

Bryngaerau Gwynedd
Llŷn
Goronwy ab Ednyfed

Goronwy ab Ednyfed (tua 1205? - 17 Hydref 1268) oedd distain Teyrnas Gwynedd yn oes Llywelyn ap Gruffudd. Ei frawd oedd Tudur ab Ednyfed, a olynodd Goronwy fel distain.

Bywgraffiad
Roedd Goronwy (ceir y ffurf 'Goronw' weithiau) yn fab i Ednyfed Fychan, distain Llywelyn Fawr, a Gwenllian ferch yr Arglwydd Rhys. Mae'n bosibl fod enw Goronwy ymhlith y rhestr o dystion a geir i un o gytundebau Llywelyn Fawr mor gynnar â 1222. Mae'n debyg felly ei fod wedi gwasanaethu fel swyddog llys gyda'i dad cyn cymryd drosodd fel distain Gwynedd ar ei farwolaeth yn 1246, neu yn y blynyddoedd rhwng hynny a 1258. Ond mewn un ffynhonnell (yn unig), dywedir mai un arall o feibion Ednyfed, Gruffudd ab Ednyfed, oedd distain Gwynedd o 1246 hyd 1256. Felly ceir peth ansicrwydd am yr olyniaeth yn y cyfnod hwnnw.

Gwyddys i sicrwydd ei fod yn dyst i ddogfennau sy'n ymwneud â Gwynedd rhwng 1258 ac 1268, dan Lywelyn ap Gruffudd. Fel distain Gwynedd, arweiniodd fyddin nerthol gyda Maredudd ap Rhys, Rhys Fychan a Maredudd ab Owain o Ddeheubarth (perthnasau gwaed i Oronwy ill tri) yn erbyn Normaniaid Gwent a lluoedd brenin Lloegr yno ym mis Mawrth 1263. Y cyfeiriad olaf ato yn y dogfennau swyddogol yw fel cymrodeddwr i gymrodi rhwng Llywelyn ap Gruffudd a Gilbert de Clare ar ôl cyrchoedd Llywelyn ar Forgannwg, dyddiedig 27 Medi, 1268.

Roedd gan Oronwy dir gan ei dad Ednyfed ym Môn, Arllechwedd a Cheredigion.

Bu farw Goronwy ar noswyl Luc, sef 17 Hydref 1268, yn ôl Brut y Tywysogion:
'Blwyddyn wedi hynny y bu farw Goronw fab Ednyfed, distain i'r tywysog, noswyl Sain Luc Efenglywr, gŵr ardderchog yn arfau a hael o roddion a doeth ei gyngor a chywir ei weithred a digrif ("hyfryd") ei eiriau.'
(Brut y Tywysogion 1268, orgraff ddiweddar).

Canodd y Prydydd Bychan farwnad iddo. Mae'r testun yn fylchog iawn ac nid yw'n ychwanegu odid dim i'n gwybodaeth. Canodd Bleddyn Fardd farwnad iddo yn ogystal, sy'n cyfeirio at y cyrch ar Went a'r golled ar ei ôl. Mae'r ffaith iddo farw mor fuan ar ôl y brwydro yng Ngwent yn awgrymu ei fod wedi ei anafu yno, ond does dim prawf am hynny.

Cof
Ond cedwir cof am Oronwy ab Ednyfed mewn englyn poblogaidd sydd i'w cael mewn sawl llawysgrif. Mae'n tadogi'r geiriau hyn ar ysbryd Goronwy ar ôl marwolaeth Llywelyn yn 1282:

Dywed i wŷr Gwynedd galon-galed
Mai myfi yw Gronw, gwirfab Ednyfed.
Pe buaswn i byw gyd'm llyw
Nis lladdesid cyn hawsed.

Cyfeiriadau

Cymry'r 13eg ganrif
Disteiniaid Gwynedd
Marwolaethau 1268
Swyddogion llys Gwynedd
Teyrnas Gwynedd
Tuduriaid Môn
Apollo

Mae'r erthygl hon yn trafod y duw Groegaidd Apollo. Am raglen ofod Americanaidd o'r un enw, gweler Rhaglen Apollo.

Duw Groegaidd a Rhufeinig oedd Apollo neu Apolon (Groeg Ἀπόλλων, Lladin Apollo). Ym mytholeg Roeg roedd yn dduw goleuni a'r gwanwyn, proffwydoliaeth a'r celfyddydau, yn enwedig barddoniaeth a cherddoriaeth. Roedd Oracl Apollo yn Delphi yn cael ei ystyried yn oracl pwysicaf yr hen fyd. Roedd yn un o ddeuddeg duw pwysicaf y pantheon Groegaidd.

Roedd yn fab i Zeus a Leto, ac yn efaill i'r dduwies Artemis. Dywedir iddo gael ei eni ar ynys Delos. Mae tarddiad yr enw'n ansicr. Mae'r ffurf Dorig Απέλλων yn hŷn ac yn tarddu o ffurf cynharach eto, sef: Απέλjων. Yn sicr, gellir gweld cyswllt rhwng yr enw â'r mis Dorig Απέλλαιος a gyda'r hen ŵyl Apellai (neu απελλαι).

Yn ôl gwahanol ffynonellau, cariadon Apollo a'i blant gyda hwy oedd:

 Akantha
 Amphissos
 Anios
 Aristaios
 Arsinoe
 Asklepios
 Chione
 Daphne
 Dryope
 Hekuba
Hyakinthos
 Kalliope
 Kassandra
 Kinyras
 Koronis
 Kyknos
Kyparissos
 Leukothea
 Linos
 Manto
 Mopsos
 Orpheus
 Phemonoe
 Philammon
 Polyxena
 Psamathe
 Linos
 Rhoeo
 Terpsichore
 Troilos
 Urania

Ffynonellau Clasurol 
Aelian, Varia Historia
Apollodorus I & III Llyfr
Diodorus Siculus III Llyfr
"Emynau Homer"
Homer, Iliad
Hyginus Mythographus, Chwedlau

Cyfeiriadau

Duwiau a duwiesau Groeg
Gefeilliaid
Hywel Foel ap Griffri ap Pwyll Wyddel

Bardd o ganol y 13g oedd Hywel Foel ap Griffri ap Pwyll Wyddel (tua 1240 - 1300), un o'r olaf o Feirdd y Tywysogion.

Cefndir
Ni wyddys ddim o gwbl am Hywel Foel ar wahân i'r ychydig dystiolaeth sydd yn ei gerddi. Mae ei enw yn anghyffredin iawn. Yr unig enghreifftiau eraill o'r enw personol 'Pwyll' yw Pwyll, Pendefig Dyfed ym Mhedair Cainc y Mabinogi a Phwyll ap Peredur Beiswyn a restrir yn yr achau traddodiadol fel 'Arglwydd Ceredigion Uchaf'. Mae defnyddio 'Gwyddel(es)' gydag enw personol yn digwydd sawl gwaith, e.e. Ffynnod Wyddeles, mam y bardd-dywysog Hywel ab Owain Gwynedd.

Cerddi
Dim ond dwy gerdd gan y bardd sydd wedi goroesi; fe'u ceir yn Llawysgrif Hendregadredd. Gwrthrych y ddwy awdl yw Owain Goch ap Gruffudd, brawd Llywelyn ap Gruffudd. Maent yn perthyn i'r cyfnod pan garcharwyd Owain Goch am yr ail dro (1255 - 1277), ac yn dangos cydymdeimlad y bardd iddo. Gofyn am ryddid i Owain mae Hywel yn y ddwy awdl, a gwneir hynny ar gywair lleddf sy'n eu gwneud ymhith y tristaf o gerddi beirdd y cyfnod.

Llyfryddiaeth
Ceir golygiad o waith Hywel gan Brynley F. Roberts yn,
Rhian M. Andrews et al. (gol.), Gwaith Bleddyn Fardd a beirdd eraill ail hanner y drydedd ganrif ar ddeg (Aberystwyth, 1996).

Gweler hefyd erthygl Brynley F. Roberts 'Dwy awdl Hywel Foel ap Griffri' yn,
R. Geraint Gruffydd (gol.), Bardos (Caerdydd, 1982).

Cyfeiriadau

Beirdd y Tywysogion
Beirdd Cymraeg
Genedigaethau'r 13eg ganrif
Llenorion Cymreig y 13eg ganrif
Marwolaethau'r 1300au
Teyrnas Gwynedd
Powell

Mae'r cyfenw Powell yn tarddu o'r enw cysefin Ap Hywel.

Arfbais 

Tarian wen â chroes ddu. Mae pedair brân Gernyw o amgylch y groes. Uwchben y mae pen baedd gwyn sydd ag ysgithrau a thafod cochion ar gefndir glas.

Ystyron 
Gwyn: Lliw sy'n arwydd o heddwch a didwylledd.

Croes Ddu: Yn dynodi cysondeb.

Baedd: Yn cynrychioli dewrder a dyfalbarhad.

Cefndir Glas: Lliw sy'n arwydd o ffyddlondeb a gwirionedd.

Arwyddair 

Inter hastas et hostes sef 'Ymysg gwaywffyn a gelynion'.

Enwau personol
Llygad Gŵr

Un o Feirdd y Tywysogion yn ail hanner y 13g oedd Llygad Gŵr (fl. 1268). Canodd i dywysogion lleol Powys Fadog (gogledd Powys) ac yn arbennig i Lywelyn ap Gruffudd, Tywysog Cymru, pan fu'r tywysog hwnnw ar ei anterth. Yn ei waith adlewyrchir ysbryd optimistaidd cenedlaetholgar y cyfnod hwnnw a cheir ynddo fynegiad eglur o genedligrwydd Cymru a'r Cymry.

Bywgraffiad
Mae'r enw 'Llygad Gŵr' ymhlith y mwyaf trawiadol o enwau beirdd Cymraeg yr Oesoedd Canol. Ceir mwy nag un enghaifft o 'Llygad' mewn enwau pobl o'r cyfnod. Fel rheol mae'n golygu nodwedd arbennig yn y llygaid. Ystyr arferol y gair 'gŵr' yn Gymraeg Canol yw "rhyfelwr". Mae'n bosibl felly mai cyfeirio at y ffaith fod ganddo archoll ar ei lygad a gafodd mewn brwydr y mae'r enw. Ni cheir unrhyw dystiolaeth ddibyniadwy am enw bedydd y bardd.

Yn ôl Gwilym Ddu o Arfon roedd yn perthyn i deulu'r Hendwr, Llandrillo, Meirionnydd. Fe'i cysylltir â chwmwd Edeirnion mewn cofnod trethi o'r cyfnod 1292-1293, ond byddai mewn gwth o oedran erbyn hynny. Os yr un yw'r Llygad Gŵr yn y cofnod ag y bardd ei hun, roedd ganddo fymryn o dir yn ardal Carrog, ond dim llawer. Mae tystiolaeth arall yn ei gysylltu â disgynyddion Owain Brogyntyn yn yr un ardal (fu'n rhan o Bowys ar un adeg).

Ei gerddi
Dim ond pump o destunau gan Llygad Gŵr sydd wedi goroesi. Gellir eu rhannu'n naturiol yn ddau ddosbarth. Yn y cyntaf ceir pedair cerdd i fân arglwyddi Powys Fadog, sef Gruffudd ap Madog (dwy gerdd) a'i fab Llywelyn ap Gruffudd ap Madog (un), a Hywel ap Madog (un farwnad), brawd Gruffudd.

Ond gwelir gwir fawredd y bardd yn ei gerdd hir i foli Llywelyn Ein Llyw Olaf. Dyma'r gerdd gynharaf o'i waith a'r enwocaf o lawer. Mae'n debyg iddo ganu'r gerdd tua'r flwyddyn 1258 yn fuan ar ôl i Lywelyn gael ei ddyrchafu'n Dywysog Cymru ar ôl dwy flynedd o frwydro caled ledled Cymru. Dywed y bardd fod Tair Talaith Cymru (Aberffraw, Mathrafal a Dinefwr) wedi ei uno yn Llywelyn ac mai ef bellach yw "gwir frenin Cymru". Canmolir y ffaith nad yw'r tywysog, sydd heb neb tebyg iddo ymhlith y Cymry, am ildio troedfedd o dir Cymru i'r Saeson drwy eu trais:

Draig Arfon, arfod wythlonedd,
Dragon dihefeirch, heirddfeirch harddedd,
Ni chaiff Sais i drais droedfedd — o'i fro!
Nis oes o Gymro ei gymrodedd!

Fel cenedlaetholwr cynnar a lladmerydd polisi Gwynedd mae Llygad Gŵr yn debyg iawn yn ei agwedd wleidyddol i'w gyfoeswr Dafydd Benfras.

Llyfryddiaeth
Golygir testunau Llygad Gŵr gan Peredur Lynch yn,
Rhian M. Andrews et al. (gol.), Gwaith Bleddyn Fardd a beirdd eraill ail hanner y drydedd ganrif ar ddeg (Aberystwyth, 1996). Cyfres Beirdd y Tywysogion.

Cyfeiriadau

Beirdd y Tywysogion
Beirdd Cymraeg
Cenedlaetholdeb Cymreig
Genedigaethau'r 13eg ganrif
Llenorion Cymreig y 13eg ganrif
Marwolaethau'r 13eg ganrif
Pobl o Feirionnydd
Powys Fadog
Teyrnas Gwynedd
Llansanffraid-ym-Mechain

Am leoedd eraill o'r enw "Llansanffraid" (neu enwau tebyg) ym Mhowys a siroedd eraill, gweler Llansantffraid (gwahaniaethu).

Pentref yng nghymuned Llansanffraid, dwyrain Powys, yw Llansanffraid-ym-Mechain (hefyd Llansantffraid-ym-Mechain). Saif i'r dwyrain o bentref Llanfyllin, rhyw 8 milltir i'r de-orllewin o Groesoswallt dros y ffin yn Lloegr, ar y briffordd A495 ac yn agos i'r fan lle mae Afon Cain yn ymuno ag Afon Efyrnwy. Mae'r ffin â Lloegr o fewn rhyw 2 km i'r pentref.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Tarddiad yr enw
Daw'r enw 'Llansanffraid' oddi wrth y Santes Ffraid. Roedd Mechain yn un o gantrefi teyrnas Powys yn yr Oesoedd Canol. Ym Mai 2008, mabwysiadodd y pentref y ffurf Gymraeg hanesyddol ar enw'r pentref 'Llansanffraid-ym-Mechain' fel enw swyddogol y pentref, gan nodi bod y ffurf gyda'r llythyren "t" - 'Llansantffraid-ym-Mechain' yn ffurf Fictoraidd a ddefnyddiwyd am y tro cyntaf ganol y 19eg ganrif. Bellach mae'r ffurf draddodiadol/safonol i'w gweld ar arwyddion ffordd o gwmpas y pentref.

Hanes
Credir fod cnewyllyn yr eglwys yn dyddio o'r 12g, er ei bod wedi ei newid llawer ers hynny. Dadorchuddiwyd un o'i ffenestri gan William Morris Hughes, fu'n brif weinidog Awstralia rhwng 1915 a 1923; roedd ei fam yn frodor o'r ardal yma.

Plas-yn-Dinas
Cofrestwryd Plas-yn-Dinas fel heneb, ac fe'i lleolir 5 km i'r gorllewin o'r hen Glawdd Offa. Pren oedd ei wneuthuriad yn wreiddiol, mae'n debyg, ac fe'i cofnodwyd yn gyntaf yn y 14c fel cartref Arlwyddi Mechain. Mae rhan o'r tir yn cynnwys olion Rhufeinig, sef Mediolanum.

Chwaraeon
Mae'r clwb pêl-droed, C.P.D. y Seintiau Newydd, yn un o'r cryfaf yn Uwchgynghrair Cymru.

Pobl a aned yn Llansanffraid
Kate Williams Evans, swffragét

Cyfeiriadau

 
Pentrefi Powys
Scordisci

Roedd y Scordisci yn llwyth Celtaidd oedd yn byw yn rhan ddeheuol Pannonia isaf, mewn tiriogaeth oedd yn cynnwys rhannau o Awstria, Croatia, Hwngari, Serbia, Slofenia, Slofacia a Bosnia-Hertsegofina. Efallai fod yr enw'n deillio o fynyddoedd Scordus, (Mynyddoedd Šar heddiw), rhwng   Illyria a Paionia.

Mae Strabo yn crybwyll Celtiaid yn yr ardal cyn gynhared a 300 CC. Yn 279 CC, dechreuasant symud tua Pannonia, gan ymsefydlu ym mhen draw Moesia lle mae Afon Sava ac Afon Donaw yn cyfarfod. Tyfodd eu prif gaer yma i fod yn ddinas Beograd heddiw.

Yn 135 CC gorchfygwyd hwy gan Cosconius yn Thrace. Yn 118 CC, yn ôl cofeb ger Thessalonica, lladdwyd Sextus Pompeius, taid y triumvir yn ôl pob tebyg, wrth frwydro yn eu herbyn. Yn 114 CC llwyddasant i ddinistrio byddin Rufeinig dan Gaius Porcius Cato ym mynyddoedd gorllewin Serbia, ond cawsant eu gorchfygu gan Minucius Rufus yn 107 CC.

Parhaodd ymladd ysbeidiol rhyngddynt hwy a'r Rhufeiniaid, ond yn 88 CC gyrrodd Lucius Cornelius Scipio Asiaticus hwy dros Afon Donaw. Erbyn amser Strabo toeddynt wedi eu gyrru o ddyffryn Afon Donaw gan y Daciaid, ac yn ddiweddarach daethant dan reolaeth y Daciaid.

Llwythau Celtaidd
Hanes Awstria
Hanes Bosnia a Hertsegofina
Hanes Croatia
Hanes Hwngari
Hanes Serbia
Hanes Slofenia
Hanes Slofacia
Senoniaid

Roedd y Senoniaid (neu'r Senones) yn llwyth Galaidd (Celtaidd) oedd yng nghyfnod Iŵl Cesar yn byw yn y diriogaeth sydd nawr yn cynnwys departments Seine-et-Marne, Loiret a Yonne.

O 53-51 CC. bu ymladd rhyngddynt a Cesar, wedi iddynt alltudio Cavarinus, oedd wedi ei osod yn frenin arnynt gan Cesar. Yn 51 CC., bygythiwyd y dalaith Rufeinig gan y Senones dan Drappes, ond cymerwyd ef yn garcharor a llwgodd ei hun i farwolaeth. Yn ddiweddarach ymgorfforwyd tiriogaeth y llwyth yn Gallia Lugdunensis. Mae Sens yn cymryd ei henw o'r Senones.

Mae Polybius) yn adrodd hanes cangen o'r Senones a groesodd yr Alpau tua 400 CC. ac ymsefydlu ar arfordir dwyreiniol gogledd yr Eidal o Forlì i Ancona, yn yr hyn a alwai'r Rhufeiniad yn ager Gallicus. Yn 391 ymosodasant ar Etrwria a gosod gwarchae ar Clusium. Apeliodd trigolion Clusium at Rufain am gymorth, ond gorchfygwyd y Rhufeiniaid ym Mrwydr yr Allia yn 390. Aeth y Senones, dan eu pennaeth Brennus, ymlaen i gipio dinas Rhufain ei hun.

Bu ymladd ysbeidiol rhwng y Senones a'r Rhufeiniad hyd  283 CC. pan orchfygwyd hwy gan P. Cornelius Dolabella. Ymddengys iddynt gael eu gyrru allan o'r Eidal.

Cyfeiriadau

Llwythau Celtaidd Gâl
Bibracte

Roedd Bibracte yn oppidum neu ddinas gaerog yng Ngâl, prifddinas yr Aedui ac un o fryngaerau pwysicaf Gâl. Mae cloddio archaeolegol ar y safle wedi datgelu olion diwylliant La Tène. Mae'r oppidum yn gorwedd ar bedwar bryn, gan gynnwys Mont Beuvray (2500 troedfedd), gyda arwynebedd tir o tua 130 hectar. Mae tair arysgrif ddefodol a ddarganfuwyd ar y safle yn dangos iddo gael ei enwi ar ôl duwies Geltaidd o'r un enw.

Yn 58 CC gorchfygodd Iŵl Cesar yr Helvetii ym Mrwydr Bibracte, 16 milltir i'r de o'r oppidum. Yn Bibracte y cyfarfu'r llwythau Galaidd i gyhoeddi Vercingetorix yn arweinydd y gwrthryfel yn erbyn y Rhufeiniaid, ac yn Bibracte y gorffennodd Cesar ei lyfr De bello Gallico ar ôl gorchfygu'r gwrthryfel. Ychydig ddegawdau wedyn, yn amser yr ymerawdwr Augustus, symudwyd poblogaeth Bibracte i ddinas Rufeinig newydd Augustodunum (Autun heddiw), 25 km i ffwrdd.

Bu'r cloddio cyntaf ar y safle gan farsiandïwr gwin o'r enw Gabriel Bulliot rhwng 1867 a 1895, a pharhawyd y gwaith gan ei nai Joseph Déchelette o 1897 hyd 1907. Mae'r safle, (Mont Beuvray), yn awr yn barc archaeolegol. Fe'i lleolir yn département Saône-et-Loire, 12 milltir i'r gorllewin o Autun.

Llyfryddiaeth
D. Bertin a J.-P. Guillaumont, Une ville gauloise sur le Mont Buevray (Paris, 1987)

Gâl
Bryngaerau Ffrainc
Dio Cassius

Roedd Dio Cassius, neu Cassius Dio (ganed rhwng 155 a 164 - ar ôl 229) yn hanesydd Groegaidd o'r cyfnod Rhufeinig. Cyhoeddodd hanes Rhufain dros gyfnod o 983 mlynedd, o ddyfodiad Aeneas i'r Eidal hyd y flwyddyn 229.

Ganed Dio Cassius Dio yn ninas Nicaea yn Bithynia. Roedd yn fab i Cassius Apronianus, aelod o Senedd Rhufain. Yn ôl traddodiad roedd ei fam yn ferch i'r hanesydd ac athronydd Groegaidd  Dio Chrysostom,ond nid oes prawf o hyn. Ysgrifennai mewn Groeg, ond gellir ei ystyried fel Rhufeiniwr hefyd o ystyried cefndir ei dad.

Daeth ef ei hun yn Seneddwr dan Commodus ac yn rhaglaw Smyrna ac wedyn yn gonswl suffect tua 205, ac yn broconswl Affrica a Pannonia. Roedd yn ffefryn mawr gan yr ymerawdwr Alexander Severus, a'i gwnaeth yn gonswl am yr eildro.

Roedd ei Hanes Rhufain yn cynnwys 80 llyfr. Dim ond rhannau o'r 36 llyfr cyntaf sydd ar gael, ond mae'r llyfrau dilynol hyd llyfr 54 bron yn gyflawn; mae'r rhain yn trafod y cyfnod o 65 CC hyd 12 CC. Mae llyfrau 56-60, yn trin y cyfnod o 9 OC. hyd 54, yn gyflawn, tra mai dim ond rhannau o'r ugain llyfr diwethaf sydd wedi goroesi.

Ystyrir Dio Cassius yn hanesydd dibynadwy ac yn ffynhonnell werthfawr ar nifer o bynciau, er enghraifft ar hanes y Celtiaid.

Hanesyddion Groeg yr Henfyd
Llenyddiaeth Roeg glasurol
BBC Radio Wales

Gorsaf radio genedlaethol y BBC sy'n darlledu trwy gyfrwng y Saesneg yw BBC Radio Wales.

Dechreuodd ddarlledu ar draws Cymru ar 12 Tachwedd 1978, ar ôl i Radio 4 Wales (y Welsh Home Service gynt) gau wrth i BBC Radio 4 droi'n rhwydwaith genedlaethol gan symud o'r donfedd ganol i'r donfedd hir.

Golygydd presennol yr orsaf yw Steve Austins.

Cartref presennol yr orsaf yw Sgwâr Canolog yng Nghaerdydd a dechreuodd darlledi yna yn 2020.

Cyflwynwyr
Derek Brockway (Radio Wales Weather, Weatherman Walking)
Jason Camilleri (Mixing It)
Phil Carradice (The Past Master)
Shân Cothi (Nos Sul)
Sarah Dickins (Good Morning Wales)
Melanie Doel (Country Focus)
Louise Elliott (Weekday mid-mornings)
Charlotte Evans (Look Up Your Genes)
Felicity Evans (Good Evening Wales)
Richard Evans (Radio Wales Phone-in)
Steffan Garrero (Radio Wales Sport, The Back Page)
Rhod Gilbert (Saturday mornings)
Dewi Griffiths (A String of Pearls)
Patrick Hannan (Called to Order, Something Else)
Frank Hennessy (Celtic Heartbeat, I'll Show You Mine)
Oliver Hides (Good Evening Wales)
Beverley Humphreys (Showtime)
Rhun ap Iorwerth (Good Morning Wales)
Roy Jenkins (All Things Considered)
Peter Johnson (Good Morning Wales)
Aled Jones (Dydd Sul - amser cinio)
Ruth Jones (Ruth Jones's Sunday Brunch)
Gareth Lewis (Scrum V Radio)
Owen Money (Money for Nothing)
Chris Needs (Noson yr wythnos)
Roy Noble (Prynhawn yr wythnos)
Jamie Owen (Bore yr wythnos)
Mal Pope (The Evening Show, weekend early mornings)
Bethan Rhys Roberts (Good Morning Wales)
Nick Servini (Wales@Work)
Nicola Heywood Thomas (Radio Wales Arts Show)
Alan Thompson (The Evening Show)
Adam Walton (Mousemat, The Science Cafe and Sunday nights)
Cat Whiteaway (Look Up Your Genes)
Huw Williams (Platform Shoes)

Darllenyddion newyddion/Cyhoeddwyr cysondeb
Sian Evans
Mari Griffith
Kim Marks
Geraint Wyn Pickard
Paul Woodham
David Woodward

Gweler Hefyd
BBC Radio Cymru
Radio yng Nghymru

Cyfeiriadau

Dolenni allanol
 BBC Radio Wales

Gorsafoedd radio yng Nghymru
BBC
BBC Wales Today

Rhaglen newyddion iaith Saesneg i BBC Cymru yw BBC Wales Today. Mae'n debyg mai hi yw un o'r cyfresi teledu pwysicaf yng Nghymru, gyda chynulleidfa sylweddol yn gyson, er enghraifft roedd cyfartaledd o 277,000 o wylwyr yn 2006/07.

Darlledir y prif raglenni bob Llun i Wener o 18:30 - 19:00, ond mae rhaglenni byrion a bwletinau i'w cael drwy'r dydd, o'r bwletinau byrion yn ystod rhaglen Breakfast ar BBC One Wales, hyd at y rhaglen hwyr am 22:25 ar ôl y BBC News at Ten.

Y prif gyflwynwyr yw Lucy Owen, Jennifer Jones a Nick Servini (o Mehefin 2018), y cyflwynydd chwaraeon arferol yw Claire Summers a'r prif gyflwynydd tywydd yw Derek Brockway. Golygydd y rhaglen yw Delyth Isaac.

Cyn gyflwynwyr
Mae cyn gyflwynwyr Wales Today yn cynnwys: Elfyn Thomas, Noreen Bray; John Darren; Sara Edwards; Gail Foley; Jayne James; Rhys Jones; Patrick Hannan; Brian Hoey; Bob Humphrys; Vincent Kane; Jason Mohammad; Chris Morgan; David Parry-Jones; Betsan Powys; Penny Roberts; Simon Pusey; Tim Rogers, Kevin Owen, Glyn Mathias, Peter Walker, Alan Wilkins, Jamie Owen

Cyfeiriadau

Dolenni allanol
 Gwefan swyddogol

Wales Today
Cyflwyniadau rhaglenni teledu 1962
Rhaglenni teledu'r 1960au
Rhaglenni teledu'r 1970au
Rhaglenni teledu'r 1980au
Rhaglenni teledu'r 1990au
Rhaglenni teledu'r 2000au
Rhaglenni teledu newyddion
Rhaglenni teledu Cymreig yr 1980au
Rhaglenni teledu Cymreig yr 1990au
Rhaglenni teledu Cymreig yr 2000au
Rhaglenni teledu Cymreig yr 2010au
Rhaglenni teledu Cymreig yr 2020au
Samhain

Mae Samhain (ynganiad Cymraeg: Saw-în) yn ŵyl Geltaidd a ddethlir ar 31 Hydref tan 1 Tachwedd o fewn diwylliannau Celtaidd. Mae'n ŵyl gynhaeaf gyda'i gwreiddiau hynafol mewn amldduwiaeth Geltaidd.

Golwg cyffredinol 
Marciwyd Samhain diwedd o'r cynhaeaf, y diwedd o'r "hanner golau" o'r flwyddyn a dechrau o'r "hanner tywyll" o'r flwyddyn. Dathlwyd yn draddodiadol dros sawl diwrnod, a chred llawer o ysgolheigion mai dechrau'r flwyddyn y Celtiaid oedd hi. Mae rhai elfennau o Ŵyl y Marw ganddi, a chredodd y Celtiaid fod y llen rhwng y byd hwn a'r arallfyd yn denau yn ystod yr ŵyl hon. Roedd coelcerthi'n symbol mawr yn ystod y dathliadau; fyddai pobl a da byw redeg rhwng dwy goelcerth fel defod lanhau, a thaflir esgyrn o dda bwy sydd wedi marw i mewn i'r fflamau er mwyn cael gwared â lwc ddrwg.

Roedd r arfer o wisgo gwisgoedd a masgiau Celtaidd yn gais i gopïo ysbrydion neu eu tawelu. Yn yr Alban, dynwaredwyd y meirw gan ddynion ifanc gydag wynebau mygydog neu wynebau tywyll, gan wisgo mewn gwyn. Defnyddiwyd Samhnag - maip wedi'u cafnu allan a cherfio ag wynebau i wneud llusernau - i wardio yn erbyn niweidiol ysbrydion.

Daeth yr ŵyl Geltaidd yn gysylltiedig â Dydd Gŵyl yr Holl Saint, dathliad Cristnogol, sydd wedi dylanwadu'n fawr iawn ar arferion seciwlar sydd bellach yn gysylltiedig gyda Chalan Gaeaf. Dethlir Samhain gŵyl grefyddol gan rai Neo-baganiaid o hyd.

Yng Ngâl, mae cyfeiriad at Samonios ar Galendr Coligny. Parhaodd yr ŵyl i fod yn un bwysig yn Iwerddon yn y Canol Oesoedd, gyda chyfarfod ar Fryn Tara a oedd yn parhau am dridiau.

Ar ŵyl Samhain, roedd ffiniau rhwng y byd hwn a'r byd arall (yr Arallfyd) yn teneuo, neu'n diflannu. Mae hwn yn syniad sy'n parhau i raddau mewn rhai o arferion dathlu Gŵyl Calan Gaeaf, a hefyd yr ŵyl grefyddol Gŵyl yr Holl Eneidiau (Saesneg: All Hallows' Eve). Yng Ngwyddeleg a Gaeleg yr Alban, gelwir Gŵyl Calan Gaeaf yn Oíche/Oidhche Shamhna a Samhain, sydd hefyd yn fis Tachwedd yn yr Wyddeleg ac an t-Samhain yng Ngaeleg yr Alban.

Gweler hefyd 
 Calan Gaeaf
 Hwch Ddu Gwta

Cyfeiriadau 

Gwyliau Celtaidd
Mytholeg Geltaidd
Iorwerth Fychan

Un o'r Gogynfeirdd diweddar oedd Iorwerth Fychan (fl. ail hanner y 13g). Ymddengys fod Iorwerth yn canu er mwyn pleser yn hytrach nac fel bardd proffesiynol, ac felly'n perthyn i'r un dosbarth o feirdd canoloesol uchelwrol â'r bardd-dywysog Hywel ab Owain Gwynedd.

Cefndir
Ychydig iawn a wyddys amdano. Ar sail enw a roddir ar gopi diweddarach o un o'i gerddi mae'n bosibl mai Iorwerth Fychan ab Iorwerth ap Rhotbert oedd ei enw llawn. Ceir marwnad i Iorwerth ap Rhotbert, uchelwr o ardal Arwystli, yn yr un llawysgrif a briodolir i Lywarch ap Llywelyn ("Prydydd y Moch"), ond awgryma'r arbenigwr ar lawysgrifau Cymreig cynnar Daniel Huws ei bod efallai'n waith Iorwerth Fychan ei hun. Mae ffynhonfell arall yn cysylltu Iorwerth ag Arllechwedd yng Ngwynedd, tra bod tystiolaeth ei gerddi yn dangos ei fod yn gyfarwydd â Meirionnydd.

Cerddi
Cedwir yr unig destunau o'i gerddi sydd wedi goroesi yn Llawysgrif Hendregadredd a llawysgrif Peniarth 20. Dwy gerdd serch ac englyn a ddaeth yn boblogaidd fel enghraifft o'r mesur yng Ngramadegau'r Penceirddiaid ydynt, cyfanswm o gant ac wyth o linellau.

Mae Iorwerth yn fardd medrus a gellir fod yn sicr fod cyfran mawr o'i waith wedi mynd ar goll. Mae'r ddwy awdl serch i ferched anhysbys yn dangos dylanwad gwaith Hywel ab Owain Gwynedd, Einion ap Gwalchmai ac eraill o Feirdd y Tywysogion. Diau fod y math yma o ganu yn ddyledus i raddau i ganu serch y Trwbadwriaid o'r cyfandir yn ogystal. Gweirfyl (Gwerful) a Gwenllïan yw enwau'r merched uchelwrol yn yr awdlau hyn, ond mae'n debyg eu bod yn enwau dychmygol. Yn yr awdl i Weirfyl ceir adleisiau o 'Rieingerdd Efa ferch Madog ap Maredudd' o waith Cynddelw Brydydd Mawr. Er bod y canu'n gonfensiynol mae mynegiant y bardd yn ffres a naturiol ac mae ganddo lygad da am harddwch merch a byd natur.

Llyfryddiaeth
Ceir y golygiad safonol o waith Iorwerth Fychan gan Christine James yn,
 Rhian M. Andrews et al (gol.), Gwaith Bleddyn Fardd a beirdd eraill ail hanner y drydedd ganrif ar ddeg (Aberystwyth, 1996). Cyfres Beirdd y Tywysogion.

Cyfeiriadau

Beirdd y Tywysogion
Beirdd Cymraeg
Genedigaethau'r 13eg ganrif
Llenorion Cymreig y 13eg ganrif
Marwolaethau'r 13eg ganrif
Pobl o Wynedd
Teyrnas Gwynedd
Malcolm X

Roedd Malcolm X (ganed Malcolm Little; 19 Mai 1925 – 21 Chwefror 1965), a adnabyddid hefyd fel El-Hajj Malik El-Shabazz, yn weinidog gyda'r Mwslimiaid Duon ac yn llefarydd dros fudiad Cenedl Islam yn yr Unol Daleithiau.

Ganed ef yn Omaha, Nebraska; roedd ei dad Earl Little yn bregethwr cynorthwyol gyda'r Bedyddwyr. Pan yn ddyn ieuanc bu'n delio mewn cyffuriau a charcharwyd ef am ladrad. Yn ddiweddarach daeth yn un o arweinwyr amlycaf y mudiad black power. Aeth ar bererindod i Mecca yn 1964, a thra'r oedd yno daeth yn Fwslim Sunni. Lai na blwyddyn yn ddiweddarach saethwyd ef yn farw yn Washington Heights tra'r oedd yn annerch tyrfa.

Gweithiau 
 The Autobiography of Malcolm X. With the assistance of Alex Haley. New York: Grove Press, 1965.
 By Any Means Necessary: Speeches, Interviews, and a Letter by Malcolm X. George Breitman, ed. New York: Pathfinder, 1970.
 The End of White World Supremacy: Four Speeches by Malcolm X. Benjamin Karim, ed. New York: Seaver Books, 1971.
 Malcolm X: February 1965, The Final Speeches. Steve Clark, ed. New York: Pathfinder, 1992.
 Malcolm X: The Last Speeches. Bruce Perry, ed. New York: Pathfinder, 1989.
 Malcolm X Speaks Out (A Callaway BoundSound Book with Compact Disc). Nan Richardson, Catherine Chermayeff, and Antoinette White, eds. Kansas City, MO: Andrews and McMeel, 1992.
 Malcolm X Speaks: Selected Speeches and Statements. George Breitman, ed. New York: Merit Publishers, 1965.
 Notes from the Frontlines: Excerpts from the Great Speeches of Malcolm X (Compact Disc). BMG Music, 1992.
 The Speeches of Malcolm X at Harvard. Archie Epps, ed. New York: Morrow, 1968.
 The Wisdom of Malcolm X (Cryno Ddisg). Black Label, 1991.

Genedigaethau 1925
Hanes yr Unol Daleithiau
Marwolaethau 1965
Pobl o Omaha, Nebraska
Pobl fu farw yn Ninas Efrog Newydd
Peniarth 20

Llawysgrif Gymraeg gynnar yw Peniarth 20, sy'n perthyn i'r casgliad a elwir yn Llawysgrifau Peniarth. Cynigiodd J. Gwenogvryn Evans ddyddiad o tua'r 15g iddi ond bellach mae Daniel Huws, y prif arbenigwr ar lawysgrifau Cymreig cynnar, wedi dadlau o blaid dyddiad tuag 1330 i brif haen y llawysgrif. Mae'n llawysgrif femrwn.

Mae Peniarth 20 yn llawysgrif bwysig sy'n cynnwys y copi cynharaf a feddwn o destun Brut y Tywysogion a chopi cynnar o un o'r testunau a elwir yn Ramadegau'r Penceirddiaid, sy'n fath o lawlyfr i feirdd proffesiynol. Credir mai golygiad gan Dafydd Ddu o Hiraddug o destun gan Einion Offeiriad ydyw.

Mae'n cynnwys yn ogystal testunau o waith rhai o'r Gogynfeirdd, yn cynnwys Iorwerth Fychan.

Dengys astudiaeth o nodweddion llawysgrifol a thestunol fod Peniarth 20 yn perthyn yn agos i lawysgrif gynnar arall, sef Llyfr Du Basing. Credir iddi gael ei llunio naill ai yn Abaty Dinas Basing neu, yn fwy tebygol, yn scriptorium Abaty Aberconwy. Mae'r hynafiaethydd Robert Vaughan (c.1592-1667) o'r Hengwrt (ger Dolgellau), casglwr gwreiddiol Llawysgrifau Peniarth, yn cyfeirio at un ohonynt fel 'Llyfr Conwy', a chredir gan rai mai Peniarth 20 yw'r llawysgrif honno. Yn sicr ddigon gellir dweud ei bod yn llawysgrif a ysgrifennwyd yng ngogledd Cymru.

Ffynonellau
Daniel Huws, Llyfrau Cymraeg 1250-1400 (Llyfrgell Genedlaethol Cymru, 1992)
Christine James yn, Rhian M. Andrews et al (gol.), Gwaith Bleddyn Fardd a beirdd eraill ail hanner y drydedd ganrif ar ddeg (Aberystwyth, 1996). Tud. 310-11.
Thomas Jones (gol.), Brut y Tywysogion, Peniarth MS. 20 (Caerdydd, 1941).

Llyfrau'r 14eg ganrif
20
Llawysgrifau Cymreig
George Melly

Canwr jazz ac awdur oedd Alan George Heywood Melly (17 Awst 1926 – 5 Gorffennaf 2007).

Cafodd ei eni yn Lerpwl.

Llyfryddiaeth 
 Revolt into Style; Pop Arts in Britain (1971)
 Rum, Bum and Concertina (1977)
 Owning Up (1978)
 A Tribe of One: Great Naive and Primitive Painters of the British Isles (1981)
 Great Lovers (1981)
 Scouse Mouse (1984)
 It's All Writ Out for You: Life and Work of Scottie Wilson (1986)
 Paris and the Surrealists (1991)
 Don't Tell Sybil: Intimate Memoir of E.L.T. Mesens (1997)
 Hooked! Fishing Memories (2000)
 Slowing Down (2005)

Discograffi 
 Nuts (1972)
 Son of Nuts (1973)
 It's George (1974)

Cofiant
Diana Melly - Take A Girl Like Me (2005)

Cantorion Seisnig
Genedigaethau 1926
Llenorion Saesneg
Llenorion Seisnig yr 20fed ganrif
Marwolaethau 2007
Pobl fu farw o ganser yr ysgyfaint
Pobl o Lerpwl
Oppidum Manching

Roedd Oppidum Manching yn un o drefi caerog (Oppidum) y Celtiaid, gerllaw   Manching yn nhalaith Oberbayern yn yr Almaen. Nid oes cofnod beth oedd enw'r trigolion ar yr oppidum. Sefydlwyd yr oppidum yn y 3g CC. a pharhaodd tan tua 50−30 CC.. Yn ystod cyfnod y diwylliant La Tène yn ail hanner yr 2g CC., cyrhaeddodd yr oppidum ei maint mwyaf, gydag arwynebedd o tua 380 hectar. Yr adeg honno credir fod 5,000 hyd 10,000 o bobl yn byw tu mewn i'r muriau, oedd yn 7.2 km o hyd; felly roedd Manching yn un o'r trefi mwyaf i'r gogledd o'r Alpau. Yn wahanol i'r rhan fwyaf o'r oppida, roedd ar wastadedd yn hytrach nag ar fryn, gerllaw'r fan lle mae Afon Paar yn llifo i mewn i Afon Donaw. Efallai fod Manching yn brifddinas llwyth y Vindeliciaid.

Bu rhywfaint o gloddio archaeolegol yn y 19g. Dinistriwyd cryn dipyn o'r safle pan adeiladwyd maes awyr milwrol yn 1936−38. Ers 1955 mae llawer o gloddio wedi bod ar y safle, ac ystyrir mai Manching sydd wedi ei harchwilio'n fwyaf trylwyr o holl oppida canolbarth Ewrop.

Bafaria
Y Celtiaid
Safleoedd archaeolegol yr Almaen
Robert Vaughan

Efallai eich bod yn chwilio am Robert Vaughn.

Roedd Robert Vaughan (tua 1592 – 16 Mai 1667) o'r Hengwrt, yn Llanelltud ger Dolgellau, yn hynafiaethydd a chasglwr llawysgrifau Cymreig a llyfrau ac yn berchen llyfrgell enwog.

Bywgraffiad
Roedd Robert yn fab i'r uchelwr lleol Hywel Fychan o'r Wengraig, ger Dolgellau. Cafodd ei addysg yng Ngholeg Oriel, Rhydychen, ond gadawodd heb raddio er mwyn priodi merch Gruffudd Nannau (uchelwr pwysicaf yr ardal). Symudodd y pâr ifanc i blasdy'r Hengwrt i fyw. Daeth yn ustus heddwch lleol ond ymddengys na chymerai fawr o ddiddordeb yn helyntion gwleidyddol y cyfnod. Roedd ei fryd yn gyfangwbl ar astudio hynafiaethau Cymru, hel achau a chasglu llyfrau a llawysgrifau Cymreig. Gohebai â nifer o ysgolheigion a hynafiaethwyr eraill gan gynnwys y Dr John Davies (Mallwyd), Rhys Cain, Siôn Cain, a John Jones (Gellilyfdy).

Roedd Robert Vaughan yn awdur y gyfrol British Antiquities Revised (1662) a sawl cyfrol arall na chafodd ei chyhoeddi yn cynnwys cyfieithiad Saesneg o Frut y Tywysogion ac ymdriniaeth ar Drioedd Ynys Prydain.

Llwyddodd i hel at ei gilydd y casgliad pwysicaf o lawysgrifau Cymreig a luniwyd gan un person erioed. Roedd yn cynnwys Llyfr Du Caerfyrddin, Llyfr Taliesin, Llyfr Gwyn Rhydderch, Llyfr Aneirin a nifer o destunau o'r Brutiau a Chyfraith Hywel Dda ynghyd â gwaith nifer o Feirdd yr Uchelwyr. Yn ddiweddarach cafodd y casgliad gwych hwn ei werthu i deulu plasdy Peniarth (ger Tywyn) ac oddi yno i'r Llyfrgell Genedlaethol ar ôl i Syr John Williams ei brynu yn 1905. Fe'i adnabyddir heddiw fel Llawysgrifau Peniarth.

Cyfeiriadau

Hynafiaethwyr Cymreig
Vaughan, Robert
Genedigaethau 1592
Llanelltud
Llenorion Cymreig yn yr iaith Saesneg
Llenorion Cymreig yr 17eg ganrif
Marwolaethau 1667
Pobl o Feirionnydd
Ysgolheigion Cymreig
Coleg Oriel, Rhydychen

Un o golegau cyfansoddol Prifysgol Rhydychen yw Coleg Oriel (Saesneg: Oriel College).

Cynfyfyrwyr
 Robert Vaughan (1592–1667), hynafiaethydd o Gymro
 Edward Samuel (1674–1748), bardd o Gymro
 Thomas Pennant (1726–1798), awdur, naturiaethwr a hynafiaethydd o Gymro
 Thomas Wood (1777–1860), dirfeddiannwr a gwleidydd o Gymro
 Calvert Jones (1804–1877), ffotograffydd o Gymro
 Lewis Llewelyn Dillwyn (1814–1892), diwydiannwr a gwleidydd o Gymro
 Stuart Rendel (1834–1913), diwydiannwr a gwleidydd o Loegr
 Morgan Maddox Morgan-Owen (1877–1950), pêl-droediwr o Gymru
 Richard Hughes (1900–1976), nofelydd o Loegr
 Richard Ithamar Aaron (1901–1987), athronydd o Gymro
 Paul Murphy (g. 1948), gwleidydd o Gymro
 Michael Wood (g. 1948), hanesydd o Loegr

Cyfeiriadau

 
Oriel
Sefydliadau 1324
John Williams

Gallai John Williams gyfeirio at un o sawl person:

John Williams (diwinydd) (bu farw 1613), clerigwr, athro prifysgol ac awdur
John Williams, Archesgob Efrog (1582-1650), eglwyswr
John Williams (emynydd) (c.1728-1806), emynydd
John Williams (Tennessee) (1778-1837), Seneddwr yr Unol Daleithiau o Tennessee
John Williams (Ab Ioan) (1800-1872), bardd
John Williams (Ab Ithel) (1811-1862), hynafiaethydd a golygydd
John Williams (Ioan Madog) (1812-1878), bardd a gof
John Williams (Ioan Mai) (1823-1887), bardd a chyfieithydd
John Williams (Rhydderch o Fôn) (1830-1868), bardd a llenor
John Williams (casglwr llawysgrifau) (1840-1926), un o sylfaenwyr Llyfrgell Genedlaethol Cymru
John Williams (Ceulanydd) (1847-1899), bardd
John Williams, Brynsiencyn (1854-1921), un o bregethwyr amlycaf ei gyfnod
John Williams (Eryr Glan Gwawr) (1861 – 1922), Bardd ac Aelod Seneddol
John Williams (cyfansoddwr) (g 1932), cyfansoddwr ffilm
Gweler hefyd:
JPR Williams, chwaraewr rygbi enwocaf Cymru
John Christopher Williams, gitarydd enwog
John Henry Williams, VC, DCM, MM & Chlesbyn (1886 - 1953) Milwr a enillodd Croes Fictoria yn y Rhyfel Byd Cyntaf
Omaha, Nebraska

Am ddefnyddiau eraill, gweler Omaha (gwahaniaethu).

Dinas fwyaf y dalaith Americanaidd Nebraska a sedd sirol Douglas County yw Omaha. Yn ôl cyfrifiad 2000, mae gan y ddinas poblogaeth o 390 007, ac yn ôl amcangyfrif cyfrifiad 2006 cynyddodd poblogaeth Omaha i 427 872, sy'n cynnwys nifer ychwanegol o tua 8300 o bobl trwy gynnwys y ddinas lai Elkhorn. Lleolir Omaha ar gwr dwyreiniol Nebraska, ar Afon Missouri, tua (30 km) i ogledd aber Afon Platte. Angor ardal fetropolitan Omaha-Council Bluffs yw Omaha. Lleolir Council Bluffs, Iowa, yn syth ar draws Afon Missouri i Omaha. Ffurfiodd y ddinas a'i maestrefi y 60fed ardal fetropolitan fwyaf yn yr Unol Daleithiau yn 2000, gydag amcangyfrif poblogaeth o 822 549 (2006) yn breswyl mewn wyth sir neu tua 1.2 miliwn o fewn radiws 80 km.

Mae gan Omaha etifeddiaeth ddiwylliannol ac hanesyddol gyfoethog. Mae uchelfannau diwylliannol yn cynnwys Amgueddfa Celf Joslyn, Amgueddfa Etifeddiaeth y Gorllewin Durham, Holland Performing Arts Center, a'r Omaha Community Playhouse. Roedd yn gartref i Trans-Mississippi and International Exposition 1898, ac yn lleoliad anheddau gaeaf setlwyr Llwybr y Mormoniaid. Roedd hefyd yn lleoliad digwyddiadau pwysig yn y Mudiad Hawliau Sifil. Mae hefyd yn ganolfan busnes a restrwyd fel un o ddeg hafan uwch-dechnolegol yr Unol Daleithiau gan Newsweek yn 2001. Er bod tor-gyfraith yn Omaha yn gyffelyb i ddinasoedd Americanaidd o faint tebyg, mae tensiynau hiliol  a methamphetaminau yn faterion cymdeithasol.

Gefeilldrefi 
 Shizuoka, 
 Braunschweig,  
 Šiauliai,  
 Naas, 
 Xalapa,  
 Bakhmut,

Cyfeiriadau

Dolenni allanol 
  Gwefan swyddogol Dinas Omaha 

 
Dinasoedd Douglas County, Nebraska