alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
Castilla y León

Un o gymunedau ymreolaethol Sbaen yw Castilla y León. Crewyd y dalaith yn 1983 trwy gyfuno León a Hen Gastillia (Sbaeneg: Castilla la Vieja). Y dalaith yma yw'r fwyaf yn Sbaen o ran arwynebedd, 94,223 km²; mae hefyd yn un o'r rhaniadau mwyaf yn y Gymuned Ewropeaidd. Fodd bynnag, mae'r boblogaeth yn llai na nifer o'r cymunedau ymreolaethol eraill, 2.5 miliwn yn 2005.

Mae Castilla y León yn ffinio ar Asturias a Cantabria yn y gogledd, Aragon, Euskadi a La Rioja yn y dwyrain, Madrid a Castillia-La Mancha yn y de-ddwyrain, Extremadura yn y de a Portiwgal a Galicia yn y gorllewin. Gwatstadtir uchel y Meseta Central yw'r rhan fwyaf o'r dalaith, gydag Afon Douro yn llifo trwyddi. Mae hefyd yn cynnwys nifer o'r dyffrynoedd cyfagos.

Y prif ddinasoedd yw Ávila, Burgos, León, Palencia, Segovia, Soria, Salamanca, Zamora a phrifddinas y gymuned, Valladolid. Rhennir Castilla y León yn naw talaith, sydd a'r un enwau a'r dinasoedd hyn.

Mae chwech Safle Treftadaeth y Byd yn Castilla y León:

 Y Camino de Santiago ("Ffordd Sant Iago"). 
 Eglwys gadeiriol Burgos  
 Hen ddinas Segovia
 Hen ddinas Ávila
 Hen ddinas Salamanca
 Mwynglawdd aur Rhufeinig Las Médulas 
 Cloddfeydd archaeolegol Atapuerca ger Burgos, lle cafwyd hyd i rai o ffosiliau dynol cynharaf Ewrop,

 
Cymunedau ymreolaethol Sbaen
Lavinia Fontana

Roedd Lavinia Fontana, neu Lavinia Zappi (24 Awst 1552 - 11 Awst 1614), yn beintiwr o'r Eidal a aned yn Bologna. Caiff ei hystyried y ferch gyntaf i fod yn arlunydd o'r un lefel a dynion, y tu allan i gwfaint a llys. Hi hefyd oedd y ferch gynatf, hyd y gwyddom, i ddarllunio merched noeth yn ei lluniau, hi hefyd oedd yn dod ag arian i mewn i'r teulu, a hwnnw'n deulu o 13.

Gweithiai â lliw fel ei thad, Prospero Fontana. Peintiodd ei llun cyntaf (Plentyn - y mwnci) yn 23 oed ond mae'r llun bellach ar goll.

Galwodd y Pab Grigor XIII hi i Rufain lle cafodd waith fel arlunydd yn ei lys.

Cyfeiriadau 

Arlunwyr Eidalaidd
Genedigaethau 1552
Marwolaethau 1614
Merched yr 16eg ganrif
Merched yr 17eg ganrif
Granada

Dinas yng nghymuned ymreolaethol Andalucía, Sbaen, yw Granada, sy'n brifddinas talaith Granada. Saif wrth droed mynyddoedd y Sierra Nevada, 738 medr uwch lefel y môr. Yn 2005 roedd poblogaeth y ddinas yn 236,982.

Adeilad enwocaf Granada yw'r Alhambra, caer a phalas o'r cyfnod Islamaidd. Oherwydd yr Alhambra a nifer o atyniadau eraill, er enghraifft ar fryn yr Albaicín, mae Granada yn gyrchfan bwysig i dwristiaid. Mae Prifysgol Granada hefyd yn adnabyddus.

Roedd sefydliad yma yn y cyfnod Celtiberaidd, yna bu dinas Roegaidd yma dan yr enw Elibyrge neu Elybirge. Dan y Rhufeiniaid, gelwid hi yn "Illiberis". Cipiwyd y ddinas gan fyddin Islamaidd dan Tariq ibn-Ziyad yn 711. Yn 1013 daeth Granada yn deyrnas annibynnol dan swltan, ac yn 1228 daeth brenhinllin y Nasrid i rym yma. Hwy a adeiladodd yr Alhambra ac adeiladau eraill.

Ar 2 Ionawr 1492, ildiodd y teyrn mwslimaidd olaf, Muhammad XII, a elwid yn Boabdil gan y Cristionogion, y ddinas i fyddin Ferdinand ac Isabella, Los Reyes Católicos ("Y Teyrnoedd Catholig").

Mae'r Alhambra, y Generalife a'r Albaicín yn Safle Treftadaeth y Byd.

Pobl enwog o Granada 
 Leo Africanus  (c.1494-c.1554?), awdur
 Federico García Lorca (1898–1936), bardd a dramodydd

 
Andalucía
Dinasoedd Sbaen
Safleoedd Treftadaeth y Byd yn Sbaen
Talaith Granada
Sofonisba Anguissola

Arlunydd Eidalaidd o'r 16g oedd Sofonisba Anguissola (1535 yn Cremona - 1625, Palermo Sbaen).

Enw'i thad oedd Amilcare Anguissola.  Roedd Lucia Anguissola a Minerva Anguissola yn chwiorydd iddi. Aeth i weithio i lys yn Sbaen.

Genedigaethau 1535
Marwolaethau 1625
Arlunwyr Eidalaidd
Merched yr 16eg ganrif
Merched yr 17eg ganrif
Julien Macdonald

Dylunydd ffasiwn o Gymro yw Julien Macdonald OBE (ganwyd 19 Mawrth 1971 ym Merthyr Tudful).

Bywgraffiad 

Ganwyd Macdonald ym Merthyr Tudful a mynychodd Ysgol Cyfarthfa. Dysgodd ei fam ef sut i weu a chododd ei ddiddordeb mewn dylunio yn fuan wedyn.  Roedd diddordeb ganddo mewn gyrfa fel dawnsiwr, ond astudiodd MA tecstiliau yng Ngholeg Brenhinol Arlunio, Brighton, yn lle hynny. Yn fuan ar ôl graddio, cafodd ei recriwtio i weithio gyda Karl Lagerfeld ar gyfer Chanel. Gweithiodd yn llawrydd hefyd yn creu gwisg wedi ei gweu ar gyfer Alexander McQueen ac Owen Gaster.

Yn 2000, apwyntiwyd ef yn olynydd i Alexander McQueen fel prif ddylunydd Tŷ Haute Couture Paris, Givenchy, ac yn 2001 enwebwyd ef yn Ddylunydd Ffasiwn Prydeinig y Flwyddyn. Caiff ei greadigaethau eu gwisgo gan sêr megis Joely Richardson, Kylie Minogue, Geri Halliwell, Shirley Bassey, Carmen Electra a Naomi Campbell. Dewiswyd ef gan British Airways i ail-ddylunio gwisg eu cynorthwywyr hedfan. Mae'n feirniad ar y fersiwn Brydeinig o'r gyfres deledu Project Runway, sef Project Catwalk, a ddarlledir ar Sky One. Yn Mehefin 2006, gwobrwywyd ef â OBE yn rhestr Anrhydeddau Penblwydd y Frenhines am wasanaethau i'r diwydiant ffasiwn.

Yng Ngorffennaf 2023, aeth ei gwmni ffasiwn i'r wal. Yn 2020 collodd y cwmni incwm sylweddol yn dilyn cwymp y siop adrannol Debenhams. Gwaethygodd y sefyllfa yn ystod pandemig COVID pan gollodd y cwmni sawl contract pwysig yn ogystal a costau ychwanegol oherwydd chwyddiant.

Ei ymddygiad dadleuol 

Mae Julien Macdonald wedi denu beirniadaeth hallt am ei ddefnydd helaeth o ffwr anifeiliaid, a thaflwyd blawd ato yng ngwesty'r Hilton ym Mharis un tro. Dywedodd mewn datganiad, mai ffwr oedd yn ennill y rhan fwyaf o'i arian ac y buasai ei label yn methu pe na bai'n ddefnyddio ffwr. Yn Chwefror 2007, cafodd ei feirniadu eto am ddefnyddio ffwr yn ei gasgliad Hydref. Achosodd wylltio pellach wrth ddweud "People who don't like fur can p*ss off. I love fur. It's a beautiful natural product from animals." Caiff yr hetiau couture eu creu gan Prudence Millinery.

Bywyd personol
Mae Macdonald yn blentyn i Glyn a Joan ac mae ganddo chwiorydd Lesley and Beverley. Bu farw ei dad Glyn yn 81 oed yn Chwefror 2016; trefnwyd wasanaeth iddo ar 1 Mawrth yn Eglwys St Illtyd.

Llyfryddiaeth
   Erthygl gan yr Independent
 Erthygl gan y Daily Mail

Cyfeiriadau

Dolenni allanol 
 Fideo UKTV Style - cefn llwyfan mewn sioe ffasiwn Julien MacDonald

MacDonald, Julien
MacDonald, Julien
MacDonald, Julien
MacDonald, Julien
Federico García Lorca

Roedd Federico García Lorca (5 Mehefin 1898 - 18 Awst 1936) yn fardd a dramodydd o Sbaen. Ystyrir ef yn un o brif lenorion Sbaen yn yr 20g; ei waith enwocaf yw'r ddrama Bodas de sangre ("Priodas Waed") (1933).

Ganed ef yn Fuente Vaqueros, gerllaw Granada yn Andalucía. Cyhoeddodd ei lyfr cyntaf, Impresiones y paisajes, yn 1918. Yn 1929 teithiodd i Efrog Newydd, lle cyfansoddodd gyfrol o gerddi.

Pan ddechreuodd Rhyfel Cartref Sbaen, roedd ym Madrid. Roedd Lorca yn adnabyddus fel cefnogwr y chwith yn wleidyddol, ond mynnodd deithio yn ôl i Granada, oedd yn nwylo cefnogwyr Franco. Ar 16 Awst 1936 roedd yn aros yn nhŷ cyfaill pan gymerwyd ef yn garcharor. Saethwyd ef ddau ddiwrnod yn ddiweddarach.

Barddoniaeth
 Impresiones y paisajes (1918)
 Libro de poemas (1921)
 Oda a Salvador Dalí (1926)
 Romancero gitano (1928)
 Poeta en Nueva York (1930)
 Poema del cante jondo (1931)
 Llanto por Ignacio Sánchez Mejías (1935)
 Seis poemas galegos (1935)
 Diván del Tamarit (1936)
 Sonetos del amor oscuro (1936)

Dramâu
 Mariana Pineda (1927)
 La zapatera prodigiosa (1930)
 Retablillo de Don Cristóbal
 El público (1930)
 Así que pasen cinco años (1930)
 Amor de don Perlimplín con Belisa en su jardín (1933)
 Bodas de sangre (1933)
 Yerma (1934)
 Doña Rosita la soltera o el lenguaje de las flores
 La casa de Bernarda Alba (1936)
 Comedia sin título (inacabada) (1936)

Cyfieithwyd Bodas de sangre i'r Gymraeg fel Priodas waed gan R. Bryn Williams a John Rowlands.

Beirdd Sbaenaidd yr 20fed ganrif
Beirdd Sbaenaidd yn yr iaith Sbaeneg
Dramodwyr Sbaenaidd yr 20fed ganrif
Dramodwyr Sbaenaidd yn yr iaith Sbaeneg
Genedigaethau 1898
Marwolaethau 1936
Pobl o Granada
Swrealaeth
Theatr LHDT
Geraint

Enw personol gwrywaidd Cymraeg yw Geraint. Mae'n gytras â'r gair Groeg γερων (geron), sef "henwr"; mae'n gytras felly â'r gair Saesneg geriatric.

Gallai gyfeirio at:

Mytholeg Gymreig
 Geraint fab Erbin, prif gymeriad y chwedl Arthuraidd Geraint ac Enid, un o'r Tair Rhamant.

Pobl
 Geraint Thomas, seiclwr proffesiynol
 Geraint Griffiths, canwr ac actor
 Yr Arglwydd Geraint Howells, cyn-arweinydd y Democratiaid Rhyddfrydol yng Nghymru.
 Geraint Jarman, cerddor
 Geraint Bowen, bardd ac Archdderwydd
 Geraint Evans, canwr opera
 Geraint Evans, awdur nofelau ditectif
 Geraint Vaughan Jones, nofelydd

Enwau personol Cymraeg
Pennsans

Tref a phlwyf sifil yng Nghernyw, De-orllewin Lloegr, yw Pennsans (Saesneg: Penzance; Cernyweg: Pennsans).

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan y plwyf sifil boblogaeth o 21,045.

Mae'r rheilffordd yn terfynu yna. Mae'n borthladd ar gyfer y gwasanaeth llong fferi i Ynysoedd Syllan. Mae Caerdydd 225.6 km i ffwrdd o Pennsans ac mae Llundain yn 413.5 km. Y ddinas agosaf ydy Truro sy'n 38.6 km i ffwrdd.

Cynhaliwyd Gorseth Kernow (Gorsedd Cernyw), sy'n hyrwyddo'r iaith Gernyweg a diwylliant Cernyw, yn Penzance yn 1931, 1935, a 2007.

Mae'r crybwyll hanesyddol cyntaf am Pennsans y dod o 1322 fel le dod â dir pysgod.

Adeiladau a chofadeiladau
Gerddi Morrab
Pwll Nofio Jiwbili
Tŷ Branwell
Tŷ Trereife

Enwogion
Syr Humphry Davy (1778-1829), chemegydd
Maria Branwell (1783-1821), mam y chwiorydd Brontë
John Carne (1789-1844), awdur
Adrian Stephens (1795-1876), peiriannydd
Jan Harvey (g. 1947), actores

Cysylltiadau Rhyngwladol
Mae Pennsans wedi'i gefeillio â:
 Konk-Kerne, Llydaw

Gweler hefyd
 Gorsaf reilffordd Penzance

Cyfeiriadau

Dolenni allanol 
Penzance - Wikivoyage
Llyfrgell Morrab
Hanes 
Gŵyl Golowan
Cyngor Tref Penzance 

Plwyfi sifil Cernyw
Trefi Cernyw
Pennwydh

Cyn-ardal an-fetropolitan yng Nghernyw, De-orllewin Lloegr, oedd Pennwydh neu Penwaedd (Saesneg: Penwith). Roedd Pensans yn dref weinyddol iddi. Crewyd yr ardal ar 1 Ebrill 1974 drwy uno ardaloedd Pensans a St. Ives, a chynghorau Dosbarth St Just a Gorllewin Pennwydh. Daeth i ben ar 1 Ebrill 2009 gyda sefydlu Awdurdod Unedol Cernyw.

Tarddiad y gair 
Mae'r geiryn "pen" yn amlwg ei ystyr yn y Gymraeg o edrych ar leoliad Pennwydh: "pentir"; a wydh yn perthyn i'r gair Cymraeg â di-wedd sef "terfyn".

Cernyw
Awdurdodau unedol Cernyw
Toledo

Mae Toledo (o'r Lladin Toletum) yn ddinas yng nghanolbarth Sbaen. Mae'n brifddinas y dalaith o'r un enw, a hefyd yn brifddinas cymuned ymreolaethol Castilla-La Mancha. Saif ar lan Afon Tajo. Roedd y boblogaeth yn 2006 yn 77,601; mae wedi cynyddu'n gyflym yn y blynyddoedd diwethaf gan fod Toledo yn awr o fewn ugain munud i Madrid ar y tren cyflym.

Sefydlwyd Toledo gan y Celtiberiaid. Yn 193 CC. cipiwyd y ddinas gan y Rhufeiniaid dan Marco Fulvio Nobilior, ac fel tref Rufeinig daeth yn ganolfan bwysig i'r diwydiant haearn. Cipiwyd y ddinas gan yr Alaniaid yn 411, yna gan y Fisigothiaid yn 418. Yn 
711 cipiwyd hi gan fyddin Islamaidd Tarik, a daeth yn ddinas Islamaidd dan yr enw Tulaytulah (Arabeg طليطلة). Yn ddiweddarach daeth Toledo yn deyrnas Islamaidd annibynnol, ond ar 25 Mai 1085, ildiwyd y ddinas i Alfonso VI, brenin León a Castilla. Mae'r hen ddinas yn Safle Treftadaeth y Byd.

Pobl enwog cysylltiedig a Toledo 
 Jehuda Halevi (c. 1075–1141), bardd a gwyddonydd Iddewig.
 Garcilaso de la Vega (c.1501-1536), bardd

Dinasoedd Sbaen
Castilla-La Mancha
Safleoedd Treftadaeth y Byd yn Sbaen
Zaragoza

Dinas yn Sbaen yw Zaragoza. Mae'n brifddinas Cymuned Ymreolaethol Aragón a thalaith Zaragoza. Gyda phoblogaeth o 667,034, hi yw'r bumed dinas yn Sbaen o ran poblogaeth,

Daw'r enw o'r enw Lladin gwreiddiol Caesar Augusta, a drodd yn Saraqosta yn Arabeg yna'n Zaragoza yn Sbaeneg. Saif ar lannau Afon Ebro, 199 medr uwch lefel y môr. Mae mewn safle ganolog iawn, tua 300 km o bob un o ddinasoedd Madrid, Barcelona, Valencia, Bilbao a Toulouse.

Rhwng 14 Mehefin ac 14 Medi 2008 bydd arddangosfa ryngwladol Expo Zaragoza 2008 yn cael ei gynnal yno. Mae'r maes awyr wedi tyfu'n sylweddol yn y blynyddoedd diwethaf, yn enwedig wedi i Ryanair dechrau hedfan yno. Yn 2003 dechreuodd gwasanaeth trên cyflym sy'n cysylltu'r ddinas a Madrid a Lleida.

Ymhlith golygfeydd Zaragoza mae El Pilar, lle ceir lluniau gan Goya, yr Eglwys Gadeiriol a'r Palacio de la Aljafería, oedd yn balas y brenin Al-Muqtadir pan oedd Saraqusta yn deyrnas Islamaidd annibynnol.

Aragón
Dinasoedd Sbaen
Pont godi

Ran amlaf, mae pont godi yn gysylltiedig â mynedfa castell neu amddiffynfa. Er enghraifft gall fod dros ffos sydd o amgylch castell, ac fe'i codir pan fo ymosodiad ar y castell hwnnw.

Cestyll
Pensaernïaeth
Codi
Santander, Cantabria

Mae Santander yn ddinas a phorthladd ar arfordir gogleddol Sbaen; prifddinas cymuned ymreolaethol Cantabria. Roedd y boblogaeth yn 182,926 yn 2006, traean o holl boblogaeth Cantabria.

Mae'r ddinas yn dyddio o'r cyfnod Rhufeinig, pan oedd yn dwyn yr enw Portus Victoriae Iuliobrigensium. Yn yr 8g sefydlodd Alfonso III, brenin León, abaty yma. Mae yno faes awyr, a hefyd wasanaeth fferi i Plymouth yn Lloegr.

Pobl enwog o Santander 
 Marcelino Menéndez Pelayo, athronydd ac awdur.
 Concha Espina, awdures

Cantabria
Dinasoedd Sbaen
Dillwyn Miles

Roedd Dillwyn Miles (25 Mai 1915 – 1 Awst 2007) yn hanesydd ac yn gyn-arwyddfardd yr Orsedd yn yr Eisteddfod Genedlaethol. Yn hannu o Drefdraeth, Sir Benfro ysgrifennodd nifer o lyfrau ar hanes y sir a dau lyfr ar hanes yr Eisteddfod. Bu'n gwasanaethu yn y Dwyrain Canol yn ystod yr Ail Ryfel Byd.

Bu'n Geidwad y Cledd ac yn Arwyddfardd i'r Orsedd. Roedd yn frenhinwr o argyhoeddiad.

Cyfeiriadau

Hanesyddion Cymreig
Pobl o Sir Benfro
Meiri lleoedd yng Nghymru
Genedigaethau 1925
Marwolaethau 2007
Valladolid

Mae Valladolid yn ddinas yng ngogledd-orllewin Sbaen, sy'n brifddinas cymuned ymreolaethol Castilla y León a thalaith Valladolid. Roedd y boblogaeth yn 2006 yn 319,943.

Sefydlwyd y ddinas yn y 12g, a daeth yn brifddinas Teyrnas Castilla ac yna rhwng 1601 a 1606 yn brifddinas Sbaen. Yn 1346 rhoddodd y Pab Clement VI awdurdod i greu Prifysgol Valladolid. Yn 1561 dinistriwyd rhan helaeth o'r ddinas gan dân, ac fe'i hail-adeiladwyd gan y brenin Philip II. Symudwyd y llys brenhinol i Madrid, yna yn ôl i Valladolid am gyfnod, ond wedyn yn 1606 i Madrid eto, yn barhaol y tro hwn. Yn ystod y rhyfeloedd Napoleonaidd, Valladolid oedd y ddinas a ddewisodd y Ffrancwyr fel pencadlys i'w milwyr. Ar 31 Mai 1808 cododd y trigolion mewn gwrthryfel yn eu herbyn. Llwyddodd y Ffrancwyr i'w gorchfygu wedi ymladd ffyrnig, ac ni ryddhawyd y ddinad hyd 1812 pan gipiwyd hi gan fyddin dan arweiniad Dug Wellington.

Yn Valladolid y bu farw Christopher Columbus yn 1506, a'i gladdu yno ym mynachlog Sant Ffransis, er i'w gorff gael ei sumud wedyn. Yma y ganed Juan de Torquemada yn 1388 a Philip II, brenin Sbaen, yn 1527, ac yma yr oedd Miguel de Cervantes yn byw pan gyhoeddodd Don Quixote yn 1605.

Adeiladau a chofadeiladau
Catedral de la Asunción de Valladolid
Eglwys San Pablo
Eglwys Santa Maria la Antigua
Casa Museo de Colón (Amgueddfa Columbus)
Museo Nacional de Escultura
Palacio de Santa Cruz

Dinasoedd Sbaen
Castilla y León
Arthur Wellesley, Dug 1af Wellington

Roedd Arthur Wellesley, Dug 1af Wellington (1 Mai 1769 – 14 Medi 1852) yn gadfridog a Phrif Weinidog y Deyrnas Unedig a aned yn Iwerddon i deulu uchelwrol o dras Seisnig, ond a oedd wedi ymsefydlu yn Iwerddon ers blynyddoedd lawer.

Ganed ef fel Arthur Wesley (newidiodd y teulu eu cyfenw i Wellesley yn ddiweddarach) yn Nulyn, y trydydd o bum mab Garret Wesley, Iarll 1af Mornington. Ymunodd a'r fyddin, a daeth i amlygrwydd yn India. Yn ystod y rhyfeloedd Napoleonaidd bu'n ymladd yn erbyn y Ffrancwyr yn Sbaen a Portiwgal, ac mae'n fwyaf adnabyddus am ei fuddugoliaeth dros Napoleon ym Mrwydr Waterloo.

Yn ddiweddarach bu'n Brif Wenidog y Deyrnas Unedig ddwywaith, o 1828 hyd 1830 yna eto am gyfnod byr yn 1834. Roedd yn aelod o'r blaid Dorïaidd.

Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig
Genedigaethau 1769
Marwolaethau 1852
Prif Weinidogion y Deyrnas Unedig
Dug Wellington

Mae Dug Wellington yn deitl ym Mhendefigaeth y Deyrnas Unedig. Crewyd ym 1814 ar gyfer Arthur Wellesley.

Rhestr Dugiaid Wellington
 Arthur Wellesley, Dug 1af Wellington (1769-1852), o 1814
 Arthur Wellesley, 2il Dug Wellington (1807-1884), o 1852
 Henry Wellesley, 3ydd Dug Wellington (1846-1900), o 1884
 Arthur Wellesley, 4ydd Dug Wellington (1849-1934), o 1900
 Arthur Wellesley, 5ed Dug Wellington (1876-1941), o 1934
 Henry Wellesley, 6ed Dug Wellington (1912-1943), o 1941
 Gerald Wellesley, 7fed Dug Wellington (1885-1972), o 1943
 Arthur Wellesley, 8fed Dug Wellington (g. 1915), ers 1972

Wellington
Cyfraith droseddol ryngwladol

Adran ymreolaethol o'r gyfraith sy'n ymwneud â throseddau rhyngwladol a'r llysoedd a'r tribiwnlysoedd sy'n cael eu sefydlu i feirniadu achosion lle mae personiaid yn atebol i gyfrifoldeb troseddol rhyngwladol yw cyfraith droseddol ryngwladol. Mae'n cynrychioli gwahaniaeth sylweddol i gyfraith ryngwladol "glasurol", a gafodd ei hystyried yn bennaf fel cyfraith a grewyd gan wladwriaethau er lles gwladwriaethau ond oedd yn tueddu anwybyddu'r unigolyn fel deiliad i'r gyfraith.

Dolenni allanol
  Y Llys Troseddol Rhyngwladol
   Porth Cyfiawnder Den Haag
 Canolfan Dogfennaeth Sefydliad yr Iseldiroedd dros Hawliau Dynol (SIM) 

 
Rhyngwladol
Troseddol
Vitoria-Gasteiz

Vitoria-Gasteiz yw prifddinas Cymuned Ymreolaethol Gwlad y Basg a phrifddinas talaith Álava. Yr enw Sbaeneg yw Vitoria a'r enw Basgeg yw Gasteiz; "Vitoria-Gasteiz" yw'r ffurf swyddogol. Poblogaeth y ddinas yw .

Sefydlwyd Gasteiz yn 1181 gan Sancho VI, brenin Navarra, fel Nueva Victoria. Yn 1200 daeth yn rhan o Deyrnas Castillia pan gipiwyd y dref gan Alfonso VIII, brenin Castilla. Yn 1431 cafodd yr hawl i'w galw ei hun yn ddinas.

Ymladdwyd Brwydr Vitoria ar 21 Mehefin 1813, pan orchfygwyd byddin o Ffrancwyr gan fyddin dan Ddug Wellington, brwydr a roddodd ddiwedd ar yr ymladd yn Sbaen i bob pwrpas.

Ar 20 Mai 1980, cyhoeddwyd Vitoria-Gasteiz yn brifddinas Gwlad y Basg. Mae'r boblogaeth wedi cynyddu'n sylweddol iawn yn y blynyddoedd diwethaf.

Dinasoedd Sbaen
Gwlad y Basg
Santiago de Compostela

Santiago de Compostela (Sain Siâm yn y Gymraeg) yw prifddinas cymuned ymreolaethol Galisia yn Sbaen. Yn 1985 cyhoeddwyd hen ddinas Santiago yn Safle Treftadaeth y Byd gan UNESCO. Roedd y boblogaeth yn 92,919 yn 2005.

Mae Santiago wedi bod yn gyrchfan bwysig i bererinion ers y Canol Oesoedd; ystyrir mai hi yw'r gyrchfan bwysicaf ar ôl Jerusalem a Rhufain. Yn ôl y traddodiad, dygwyd corff Sant Iago yma yn wyrthiol wedi iddo gael ei ferthyru yn Jerusalem yn 44 OC.. Mae'r ddinas hefyd yn enwog am Brifysgol Santiago de Compostela, sydd wedi ei sefydlu ers mwy na 500 mlynedd, ac am Eglwys Gadeiriol Sant Iago.

Mae llwybr y Camino de Santiago yn arwain yno ar draws gogledd Sbaen, ac mae miloedd yn ei ddilyn bob blwyddyn.

Canwyd cywydd am fordaeth i 'Galys' (sef Galisia yn y Gymraeg) gan Ruffudd Grug yn y 1340au, sy'n sôn am y ddinas: 'Torraist â Sain Siâm amod, Tud y glad, nid da dy glod.'

Gefeilldrefi 
 Qom, Iran

Dinasoedd Sbaen
Safleoedd Treftadaeth y Byd yn Sbaen
Dinasoedd sanctaidd
Galisia
Pamplona

Pamplona (Basgeg: Iruña neu Iruñea) yw brifddinas cymuned ymreolaethol Navarra yn Sbaen. Yn hanesyddol, ystyrir Pamplona gan y mwyafrif [angen ffynhonnell] fel prifddinas Gwlad y Basg (Euskal Herria).

Saif ar Afon Arga, a  yw poblogaeth y ddinas. Yn y cyfnod Rhufeinig, tyfodd pentref Iruñea i fod yn ddinas Rufeinig "Pompaelo", wedi ei henwi ar ôl Pompeius Magnus, a'i sefydlodd yn 74 CC.. Cafodd ei chipio gan y Mwslimiaid yn yr 8g, ac yn 778 dinistriwyd y muriau gan Siarlymaen ychydig cyn Brwydr Ronsyfal. Yn ail hanner y 9g ffurfiwyd Teyrnas Pamplona.

Mae Pamplona yn enwog am y Sanfermines, gŵyl sy'n cael ei chynnal rhwng 6 ac 14 Gorffennaf i anrhydeddu Sant Fermín, nawdd-sant Navarra. Y rhan enwocaf o'r ŵyl yw'r "rhedeg gyda'r teirw".

Y ddinas yw diwedd ail ran y Camino de Santiago o Roncesvalles i Santiago de Compostela.

Dinasoedd Sbaen
Navarra
Mérida (Sbaen)

Mérida yw prifddinas cymuned ymreolaethol Extremadura yn ne-orllewin Sbaen. Gyda phoblogaeth o 53,915 yn 2006, hi yw'r drydedd dinas yn Extremadura o ran poblogaeth, ar ôl 
Badajoz a Cáceres. Saif ar Afon Guadiana ac Afon Albarregas, 217 medr uwch lefel y môr.

Sefydlwyd y ddinas gan y Rhufeiniaid fel Emerita Augusta, ar gyfer milwyr wedi ymddeol o'r llengoedd Legio V Alaudae a Legio X Gemina. Mae llawer o olion Rhufeinig i'w gweld yn y ddinas, ac yn 1993 cyhoeddwyd hi yn Safle Treftadaeth y Byd gan UNESCO. Yn ddiweddarch, gwnaeth y Fisigothiaid hi yn brifddinas eu teyrnas yn Sbaen yn y 6ed a'r 7g. Mae gweddillion Emérita Augusta yn Safle Treftadaeth y Byd.

Dinasoedd Sbaen
Extremadura
Safleoedd Treftadaeth y Byd yn Sbaen
El Greco

Arlunydd, cerflunydd a phensaer o darddiad Groegaidd oedd Doménikos Theotokópoulos (Groeg: Δομήνικος Θεοτοκόπουλος) (1541 - 7 Ebrill 1614). Gweithiodd yn Sbaen o 1577 hyd ei farwolaeth, ac mae'n fwy adnabyddus dan yr enw El Greco ("Y Groegwr").

Ganed ef ar ynys Creta, oedd ar y pryd yn perthyn i Ymerodraeth Fenis. Yn 26 oed aeth i Fenis i astudio, yna ym 1570 symudodd i Rufain, lle agorodd stiwdio. Ym 1577 symudodd eto i Toledo yn Sbaen, lle bu weddill ei oes. Ystyrir ef yn un o feistri mwyaf y traddodiad arlunio Sbaeneg.

Arlunwyr Groegaidd
Genedigaethau 1541
Marwolaethau 1614
Taleithiau'r Unol Daleithiau

Gweriniaeth ffederal yw Unol Daleithiau America; mae ganddi 50 talaith, un ardal ffederal (sef y brifddinas Washington, D.C.), pum prif diriogaeth ac amryw o ynysoedd bychain. Ers sefydlu'r wladwriaeth ym 1776 mae'r nifer o daleithiau wedi ehangu o'r 13 talaith wreiddiol i 50.



Taleithiau

Ardal ffederal
Pella

Am y dref fodern, gweler Pella (Gwlad Groeg).

Pella (Groeg Πέλλα) oedd prifddinas teyrnas Macedon yn Ngwlad Groeg.

Sefydlwyd y ddinas gan Archelaus I o Facedon (413–399 CC) fel prifddinas ei deyrnas, gan gymryd lle'r hen balas-ddinas yn Aigai (Vergina). Ar ôl hynny roedd yn ganolfan grym i Philip II o Facedon a'i fab Alecsander Fawr, goresgynnwr Ymerodraeth Persia. Yn 168 CC, cafodd ei difetha gan y Rhufeiniaid. Yn ddiweddarach, dinistriwyd Pella gan ddaeargryn ond codwyd y ddinas o'r newydd ar ei hadfeilion. Erbyn 180 OC, medrai'r awdur Rhufeinig Lucian ei disgrifio fel "lle dinod heddiw, heb fawr neb yn byw yno". Yn ei dydd bu'n borthladd pwysig hefyd, a gysylltai Macedon â dinasoedd Groeg y de fel Athen.

Cyfeirir at Pella am y tro cyntaf gan Herodotus (Hanes VII, 123) yng nghyd-destun ymgyrch yr ymerodr Persiaidd Xerxes i oresgyn Groeg. Cyfeirir ati gan Thucydides (II, 99,4 a 100,4) hefyd, mewn perthynas â rhyfel Macedon yn erbyn Sitalces, brenin Thrace. Yn ôl Xenophon, ar ddechrau'r 4 CC, Pella oedd dinas fwyaf Macedon. Cyfeirir ati hefyd gan yr haneswyr Rhufeinig Polybius a Livy fel prifddinas Philip V o Facedon a Perseus o Facedon.

Oherwydd grym a dylanwad Macedon daeth yn atynfa mawr i artistiaid a llenorion Groeg fel y bardd Timotheus o Filetos a'r dramodydd enwog Euripides, a dreuliodd ei ddyddiau olaf yno yn cyfansoddi'r ddrama Archelaus (ar fywyd y brenin). Yma hefyd y chwarewyd un o ddramâu enwocaf Euripides, Y Bacchae, tua 408 CC. Daeth Aristotlys i Pella i fod yn diwtor i'r Alecsander Fawr ifanc. Bu farw'r bardd enwog Aratus ym Mhella tua 240 CC.

Ar ôl y goresgyniad Rhufeinig daeth Pella yn brifddinas ranbarthol ym nhalaith Rufeinig Macedonia. Roedd yn gorwedd ar briffordd strategol bwysig y Via Egnatia (Strabo VII, 323), ar y llwybr rhwng Dyrrachium a Thessalonika. Arosodd Cicero yno yn 58 CC.

Dirywiodd y ddinas ar ôl y ganrif 1af CC, yn rhannol oherwydd y ddaeargryn. Erbyn cyfnod yr Ymerodraeth Fysantaidd, dim ond pentref mawr gyda mur amddiffynnol o'i amgylch oedd ar y safle.

Dinasoedd Rhufeinig
Groeg yr Henfyd
Macedon
Macedonia
Safleoedd archaeolegol Gwlad Groeg
Macedon

Roedd Macedon (a adnabyddir hefyd fel Macedonia) (Groeg: Μακεδονία Makedonía) yn deyrnas hynafol â'i chanolfan yn rhanbarth bresennol Macedonia yng ngogledd Gwlad Groeg, cartref y Macedoniaid hynafol; ar adegau o'i hanes roedd y deyrnas yn cynnwys rhannau o wledydd presennol Gwlad Groeg, Gweriniaeth Macedonia, Albania, Bwlgaria a Thrace. Daeth i ddominyddu'r Roeg hynafol yn y 4 CC, pan lwyddodd Philip II i orfodi'r dinas-wladwriaethau Groeg, fel Athen a Thebes, i ffurfio Cynghrair Corinth. Aeth mab Philip, Alecsander Fawr, ymlaen i oresgyn Ymerodraeth Persia. Er i deyrnas Macedon golli reolaeth ar daleithiau Ymerodraeth Persia, parhaodd i ddominyddu Gwlad Groeg ei hun nes iddi gael ei gwncweru gan Weriniaeth Rhufain yn Rhyfeloedd Macedonia (215 - 148 CC) a dod yn rhan o'r Ymerodraeth Rufeinig ar ôl hynny.

Gweler hefyd 
 Brenhinoedd Macedon

Groeg yr Henfyd
Macedonia
Roxana

Roedd Roxana (Bactreg: Roshanak; "seren fechan ddisglair" neu "goleuni"), yn dywysoges o Bactria ac yn wraig i Alecsander Fawr. Cafodd ei geni cyn 341 CC, ond does dim sicrwydd am yr union ddyddiad. Roedd hi'n ferch i uchelwr Bactriaidd o'r enw Oxyartes, o Balkh yn Bactria (yn rhan o Ymerodraeth Persia ar y pryd, heddiw'n rhan o Affganistan), a phriododd ag Alecsander yn y flwyddyn 327 CC ar ôl iddo ei dal ar ôl cipio chaer Craig Sogdia. Balkh oedd yr olaf o daleithiau Ymerodraeth Persia i ddisgyn i ddwylo Alecsander, ac roedd y briodas yn ymgais i gymodi satrapau Balkh i'w reolaeth, er bod y ffynonellau hynafol yn pwysleisio fod Alecsander, a oedd yn 29 oed erbyn hynny, mewn cariad â hi.

Yn ôl yr haneswyr a'r rhamantau diweddarach, cynhaliodd y brenin briodas rwysgfawr ar ben Craig Sogdia. Gwnaeth y paentiwr Groegaidd Aetion baentiad enwog o'r olygfa a enillodd wobr iddo yng ngŵyl y gemau yn Olympia. Mae'r darlun ei hun ar goll ond daeth yn adnabyddus trwy ddisgrifiadau gan Rufeinwyr ac yn ddiweddarach byddai'n ysbrydoli'r paentiwr Botticelli.

Dilynodd Roxana yr ymerodr ar ei gyrch yn India yn 326 CC. Mae'n debyg iddi ddychwelyd trwy Affganistan a gogledd Iran gyda rhan o'r fyddin yn lle mynd gyda Alecsander a'i fyddin ar y daith anodd trwy dde Pacistan ac Iran. Rhoddodd enedigaeth i fab, Alexander IV Aegus, ar ôl marwolaeth ddisymwth Alecsander ym Mabilon yn 323 CC. Ond ar ôl marw Alecsander daeth Roxana a'i fab yn ysglyfaeth i'r cynllwynio gwleidyddol yn sgîl cwymp ac ymddatod ymerodraeth Alecsander. Yn ôl Plutarch, llofruddiodd Roxana weddw arall y brenin, Stateira II, a'i chwaer Drypteis (Pl. Alex. 77.4). Amddiffynwyd Roxana a'i fab gan Olympias, mam Alecsander, ym Macedon, ond cafodd hi ei hasasineiddio yn 316 CC gan ganiatau i Cassander geisio'r deyrnas. Am fod Alexander IV Aegus yr unig etifedd cyfreithlon i'r ymerodraeth, gorchmynwyd Cassander iddo a'i fam Roxana gael eu llofruddio yn 309 CC.

Cyfeiriadau 

Alecsander Fawr
Bactria
Marwolaethau 310 CC
Ymerodraeth Persia
Via Egnatia

Roedd y Via Egnatia (Groeg: Εγνατία Οδός) yn ffordd Rufeinig yn y Balcanau a adeiladwyd gan y Rhufeiniaid yn yr 2ail ganrif CC. Roedd yn croesi taleithiau Rhufeinig Illyria, Macedonia, a Thrace, gan redeg trwy diriogaeth sydd heddiw'n rhan o Albania, Gweriniaeth Macedonia, Gwlad Groeg, a rhan Ewropeaidd Twrci.

Gan ddechrau yn ninas Dyrrachium (Durrës heddiw, Albania) ar lan Môr Adria, dilynai'r ffordd lwybr anodd ar hyd afon Genusus (Afon Skhumbini), dros fynyddoedd Candaviae ac ymlaen i'r ucheldiroedd o gwmpas Llyn Ohrid. Roedd yn troi i'r de wedyn, gan ddilyn sawl bwlch uchel i gyrraedd arfordir gogleddol Môr Aegea yn Thessalonica. O fan 'na rhedai ymlaen trwy Thrace i ddinas Byzantium (Istanbul heddiw). Ei hyd oedd tua 1,120 km (696 milltir fodern / 746 milltir Rufeinig).

Hanes 
Adeiladwyd y Via Egnatia i gysylltu'r gwladfeydd Rhufeinig rhwng Môr Adria a'r Bosphorus. Gorweddai pennau'r Via Egnatia a'r Via Appia, yn arwain i ddinas Rhufain ei hun, gyferbyn â'u gilydd ar Fôr Adria. Felly roedd y ffordd yn gysylltiad uniongyrchol rhwng gwladfeydd de'r Balcanau a Rhufain. Yn ogystal roedd yn gyswllt hanfodol i'r tiriogaethau Rhufeinig yn Asia Leiaf; cyn i ffordd fwy gogleddol gael ei hagor gan Augustus hon oedd prif gyswllt Rhufain ar dir â'i thiriogaethau yn nwyrain Môr y Canoldir.

Chwareodd ran bwysig yn hanes Rhufain. Teithiodd byddinoedd Iŵl Cesar a Pompey ar hyd y Via Egnatia yn y rhyfel cartref, ac yn ddiweddarach aeth Marc Antoni ac Octavian ar ôl Cassius a Brutus i'w hymladd ym Mrwydr Philippi. Atgyweirwyd y ffordd gan Trajan cyn ei ymgyrch yn OC 113 yn erbyn y Parthiaid. Ond erbyn y 5g roedd y ffordd mewn cyflwr gwael.

Cafodd ei hatgyweirio eto gan y Bysantiaid ond ni ddaeth yn ôl i'w hen ogoniant. Heddiw mae'r ffordd Εγνατία Οδός yn dilyn ei chwrs yng Ngwlad Groeg.

Prif drefi ar y Via Egnatia 

(wedi'u rhestri o'r gorllewin i'r dwyrain)

Llyfryddiaeth 
 Michele Fasolo: La via Egnatia I. Da Apollonia e Dyrrachium ad Herakleia Lynkestidos, Istituto Grafico Editoriale Romano, II ediz., Roma 2005

Dolenni allanol 
  Hanes Ffeil PDF

Egnatia
Yr Ymerodraeth Fysantaidd
Llyn Ohrid

Mae Llyn Ohrid (Macedonieg: Охридско Езеро, Ohridsko Ezero; Albaneg: Liqeni i Ohrit) yn llyn ar y ffin fynyddig rhwng de-orllewin Gogledd Macedonia a dwyrain Albania, ger dinas Ohrid.

Mae'n bosibl ei fod y llyn hynaf yn Ewrop, gyda ecosystem unigryw sy'n gartref i 200 rhywogaeth endemig o bwysigrwydd byd-eang. Cadarnheuwyd pwygigrwydd y llyn pan gafodd ei ddatgan yn Safle Treftadaeth y Byd gan UNESCO yn 1979. Fodd bynnag, mae gweithgaredd pobl sy'n byw ar ei lan yn dechrau rhoi'r ecosystem dan bwysau.

Rhedai'r ffordd Rufeinig bwysig y Via Egnatia, a gysylltai Durrës a Môr Adria yn y gorllewin â Byzantium (Istanbul) a'r Bosphorus yn y dwyrain, o gwmpas Llyn Ohrid.

Ohrid
Ohrid
Safleoedd Treftadaeth y Byd yn Albania
Safleoedd Treftadaeth y Byd yng Ngogledd Macedonia
Rhestr o Safleoedd Treftadaeth y Byd yn Sbaen



Safle wedi ei rhannu 
Y Pyreneau: Mont Perdu (1997, 1999) — rhennir gyda Ffrainc

Sbaen
Safleoedd Treftadaeth y Byd yn Sbaen
Taleithiau Iran

Rhennir Iran heddiw yn 30 talaith (ostān), a reolir gan lywodraethwyr apwyntiedig (استاندار, ostāndār). Rhennir y taleithiau hyn yn siroedd (shahrestān), a rhennir yn ardaloedd (bakhsh) ac is-ardaloedd (dehestān) yn eu tro.

Nid yw'r map yn dangos talaith ddeheuol Hormozgan (#20 isod):

Iran
Eisteddfod Genedlaethol Cymru Sir y Fflint a'r Cyffiniau 2007

Cynhaliwyd Eisteddfod Genedlaethol Cymru Sir y Fflint a'r Cyffiniau 2007 ar safle Pentrehobyn ar gyrion yr Wyddgrug, Sir y Fflint, rhwng 4 a 11 Awst 2007.

Hon oedd yr Eisteddfod Genedlaethol gyntaf i'w chyllido yn rhannol gan Gymdeithas Llywodraeth Leol Cymru dan drefniant newydd yn hytrach na bod yr Eisteddfod yn disgwyl cyfraniad sylweddol gan y Cyngor Sir lleol. Mae'n debyg i 154,944 o bobl ymweld a'r Eisteddfod hon o gymharu âg 155,437 yn Abertawe y llynedd, ac fe wnaeth yr eisteddfod elw, er gwaethaf y gofid ychydig cyn yr eisteddfod y byddai y tywydd drwg gafwyd yn golygu colled. Fe wnaethpwyd ar un adeg ystyried gohirio'r Eisteddfod oherwydd cyflwr y cae.

Derbyniodd yr Eisteddfod Genedlaethol gais swyddogol oddi wrth Gyngor Dinas Lerpwl i gynnal eisteddfod 2007 yn y ddinas. Roedd hyn yn bennaf oherwydd mai Lerpwl yw Dinas Diwylliant Ewrop yn 2008. Profodd y syniad o gynnal yr Eisteddfod Genedlaethol y tu allan i Gymru am y tro cyntaf ers 1929 (hefyd yn Lerpwl) yn ddadleuol iawn, gydag anghytuno o fewn cymdeithasau Cymry Cymraeg Lerpwl yn ogystal ag o fewn Cymru.

Y Goron

Doedd y beirniaid ddim yn unfrydol yn eu dyfarniad i goroni Tudur Dylan Jones gyda Gwyn Thomas yn anghytuno gyda Nesta Wyn Jones a Gerwyn Williams.
Nesta Wyn Jones yn unig ddewisodd gerdd Tudur Dylan, gyda Gerwyn Williams yn rhoi ei awdl yn gydradd gydag un arall a Gwyn Thomas am gadeirio un arall eto.

Gwobr Goffa Daniel Owen
Enillwyd y wobr gan Tony Bianchi am ei nofel Pryfeta. Doedd y beirniaid ddim yn gytun: roedd Robat Arwyn ac Annes Glynn am wobrwyo Pryfeta ond
Harri Pritchard Jones o blaid nofel arall. Roedd ef yn teimlo fod gormod o ddisgrifiadau manwl o bryfetach a drychfilod, ac hynny yn tarfu ar y stori.

Gweler hefyd
 Eisteddfod Genedlaethol Cymru – hanes yr Eisteddfod Genedlaethol
 Eisteddfod Genedlaethol Cymru yr Wyddgrug – achlysuron eraill pan gynhaliwyd yr Eisteddfod yn yr Wyddgrug

Ffynonellau
Cyfansoddiadau a Beirniadaethau, Eisteddfod Genedlaethol Cymru Sir y Fflint a'r Cyffiniau 2007,  ISBN 978-1-84323-894-2

Cyfeiriadau

Dolenni allanol
Gwefan swyddogol Eisteddfod Genedlaethol Cymru 
Wiki Eisteddfod 2007 Wiki answyddogol

Sir y Fflint 2007
Sir y Fflint 2007
2007
Yr Wyddgrug
2007 yng Nghymru
Burgos

Dinas yn Sbaen yw Burgos, prifddinas Talaith Burgos yng nghymuned ymreolaethol  Castilla y León.

Sefydlwyd Burgos gan Diego Rodríguez "Porcelos" yn y flwyddyn 884, ar orchymyn Alfonso III, brenin Asturias. Am gyfnod bu yn brifddinas teyrnas Castilla y León, ond yn 1073 wedi i Castilla y León gipio dinas Granada, symudwyd y brifddinas i Valladolid.

Mae Burgos yn un o'r safleoedd pwysicaf ar y Camino de Santiago (Llwybr Sant Iago) o Ffrainc i Santiago de Compostela. Ystyrir yr Eglwys Gadeiriol yn un o'r enghreifftiau gorau o'r arddull gothig, ac yn Safle Treftadaeth y Byd.

Dinasoedd Sbaen
Castilla y León
Safleoedd Treftadaeth y Byd yn Sbaen
Dygwyl Eneidiau

Nofel hanes a ditectif gan Gwen Pritchard Jones yw Dygwyl Eneidiau a enillodd iddi Wobr Goffa Daniel Owen yn Eisteddfod Genedlaethol Abertawe a'r Cylch 2006. Roedd y Nofel hefyd ar Restr Fer Llyfr y Flwyddyn 2007.

Mae'n stori am lofruddiaeth ficer ar noson Dygwyl Eneidiau, stori ddirgel yw hi, sydd wedi ei seilio ar ardal Aberdaron, cyn ddechrau'r Rhyfel Cartref yn 1642.

Siôn Rhisiart yw prif gymeriad y nofel. Bu'n rhaid iddo adael Cymru pan oedd yn blentyn ond, ac yntau'n filwr cefnog sy'n berchen tir ym Mohemia, dychwela i ddarganfod y gwir y tu cefn i ddirgelwch y llofruddiaeth a'i ymadawiad gorfodol sydyn. Wrth gwrs, ac yntau wedi teithio Ewrop a'r llywodraeth yn ochelgar o ysbïwyr ac o Iwerddon mae ei ddiogelwch ef mewn mwy o berygl.

Un o gryfderau Gwen Pritchard yw ei gallu i dynnu darlun clir rhyfeddol o fywyd y cyfnod gyda'r dillad yn cael cryn sylw ynghyd â'r paratoi at galan, y bwyd a'r ddiod, sgwrs yr uchelwyr ac yn arbennig gwleidyddiaeth y cyfnod gyda'r anghydfod a'r tensiwn rhwng San Steffan dan arweiniad Pym a'r brenin Siarl yn effeithio fwyfwy ar fywydau pawb. Diddorol yw'r darlun o agwedd y Cymry at grefydd gyda Phabyddiaeth yn gysgod tenau a Phrotestaniaeth yn arglwyddiaethu gyda'r hen arferion yn dal eu gafael megis ymladd ceiliogod a dathlu Calan Gaeaf.

Llyfryddiaeth
Ion Thomas Gwefan Gwales; adalwyd 27 Mawrth 2016

Llyfrau Cymreig 2006
Nofelau 2006
Nofelau a enillodd Wobr Goffa Daniel Owen
Nofelau Cymraeg
Martha, Jac a Sianco

Erthygl am y nofel yw hon. Ar gyfer y ffilm o'r un enw, gweler Martha, Jac a Sianco (ffilm)
Nofel gan Caryl Lewis yw Martha Jac a Sianco a enillodd iddi wobr Llyfr y Flwyddyn yn 2005.

Seilir y nofel yn ne-orllewin Cymru; mae'n adrodd hanes dau frawd a chwaer sydd yn cael eu carcharu gan eu amgylchiadau teuluol a bywyd fferm caled.

Cyhoeddwyd Addasiad Lafar ar CD gan Gwmni Recordiau Sain yn Rhagfyr 2005. Ail-gyhoeddwyd y nofel yn 2007 a chyhoeddwyd addasiad Saesneg yn ogystal â llyfryn sgript a gweithgareddau yn Awst 2007.

Cafodd y nofel ei throsi i ffilm yn niwedd 2008 a cafodd ei darlledu ar S4C ar Noson Nadolig.

Llyfrau Cymreig 2005
Nofelau 2005
Nofelau Cymraeg
Gwasg Carreg Gwalch

Mae Gwasg Carreg Gwalch yn cyhoeddi amrywiaeth o lyfrau yn Saesneg ac yn y Gymraeg ac am Gymru. Fe'i sefydlwyd yn 1980 yn Llanrwst gan Myrddin ap Dafydd, ac erbyn hyn mae swyddfeydd ym Mhwllheli ac yn Llanrwst.

Dolen allanol 
 Gwefan Gwasg Carreg Gwalch

Cwmnïau a sefydlwyd ym 1980
Cwmnïau cyhoeddi Cymru
Economi Conwy
Llanrwst
Qom (talaith)

Mae Qom yn un o 30 o daleithiau cyfoes Iran gyda arwynebedd tir o 11,237 km², sef 0.89% o dir Iran. Fe'i lleolir yng ngogledd y wlad, a'i prifddinas daleithiol yw Qom. Cafodd ei ffurfio o ran o dalaith Tehran yn 1995. Yn 2005, roedd gan y dalaith boblogaeth o tua 2,000,000 gyda 91.2% ohonynt yn byw mewn ardaloedd trefol a 8.8% yn yr ardaloedd cefn gwlad. Mae'r dalaith yn cynnwys yn ddinas (Qom), pedair sir, naw ardal wledig, a 256 o bentrefi.

Mae hinsawdd talaith Qom yn amrywio rhwng hinsawdd anialwch a lled-anial, ac yn cynnwys ardaloedd mynyddig, troedfryniau a gwastadeddau. Am ei fod yn ardal lled anial ymhell o'r môr, mae ganddi hinsawdd sych gyda lleithder isel a dim llawer o law. O'r herwydd, nid yw amaethyddiaeth yn bosibl yn y rhan fwyaf o'r dalaith, yn arbennig ger y llynnoedd halen. Ceir dau ly halen mawr yn nhalaith Qom, sef Howz e Soltan, sy'n gorwedd 36 km i'r gogledd o ddinas Qom, a Namak, sy'n 80 km i'r dwyrain o Qom (mae tua 20% o'r llyn hwnnw yn gorwedd yn y dalaith).

Taleithiau Iran
Qom

Mae Qom (Perseg:  قم, hefyd Q'um neu Kom) yn ddinas hanesyddol yng ngogledd canolbarth Iran. Mae'n gorwedd 156 km i'r de-orllewin o Tehran, prifddinas Iran, ac mae'n brifddinas  talaith Qom. Amcangyfrifwyd fod ganddi boblogaeth o 1,042,309 yn 2005. Mae'r ddinas yn gorwedd ar lannau Afon Qom.

Ystyrir Qom yn ddinas sanctaidd gan Mwslemiaid Shia, am ei bod yn gartref i gysegrfan Fatema Mæ'sume, chwaer yr Imam `Ali ibn Musa Rida (Perseg: Imam Reza, OC 789-816). Qom yw canolfan bwysicaf ysgolheictod Shi'a yn y byd, ac mae'n ganolfan pererindod bwysig. Yn ogystal mae Qom yn gartref i ran o raglen gofod Iran.

Hanes
Mae hanes Qom fel canolfan drefol yn ymestyn yn ôl i'r cyfnod cyn-Islamig. Mae darganyddiadau archaeolegol yn dangos fod pobl yn byw yno ers y 5ed mileniwm CC. Dan yr enw Kum, tyfodd i fod yn ddinas ranbarthol bwysig. Pan gyrhaeddodd yr Arabiaid yn y 7g newidiwyd yr enw i Qom.

Yn cyfnod y Seljukiaid blodeuodd Qom. Ond pan ddaeth y Mongoliaid i oresgyn Persia dioddefodd y ddinas ddinistr ar raddfa sylweddol. Ond yn ddiweddarach, ar ôl i'r frenhinllin Fongolaidd (yr Ilkhanate), droi i Islam yn ystod teyrnasiad Öljeitü (Perseg: Muhammad Khudabænde), adferwyd y ddinas i'w hen ogoniant.

Ar ddiwedd y 14g cafodd y ddinas ei difetha gan Tamerlane a lladdwyd nifer o'r trigolion. Unwaith eto adferwyd y ddinas a daeth yn ganolfan bererindod fawr yng nghyfnod y Safavid. Erbyn 1503 roedd nifer o ysgolion diwinyddol yn Qom.

Dioddefodd eto gan y goresgyniadau Affgan ac yn nheyrnasiad Nadir Shah. Yn 1793 daeth Qom dan reolaeth Agha Muhammad Khan Qajar. Dyma'r cyfnod pan ychwanegwyd yn sylweddol i adeiladwaith trawiadol Mosg Hazrat Fatimeh.

Yn ystod y goresgyniad gan Rwsia yn 1915, symudodd nifer o drigolion Tehran i Qom am ddiogelwch a bu bron i'r brifddinas gael ei symud i Qom. Sefydlwyd "Pwyllgor Amddiffyn Cenedlaethol" yn Tehran, a throes Qom yn un o ganolfannau pwysicaf y gwrthwynebiad gwladgarol i ddominyddiaeth a rheolaeth Rwsia a Phrydain yn Iran.

Yn ddiweddarach, bu Qom yn ganolfan i'r Ayatollah Khomeini yn ei wrthwynebiad i'r Pahlaviaid, cyn ei alltudio o'r wlad, a arweiniodd yn y pen draw at Chwyldro Islamaidd Iran yn 1979.

Gefeilldrefi
 Santiago de Compostela, Sbaen

Dinasoedd Iran
Qom (talaith)
Dinasoedd sanctaidd
Ali al-Rida

Ali ibn Musa al-Rida (Arabeg: علي بن موسى الرضا) (neu Ali al-Rada) (tua 1 Ionawr, 765 - 26 Mai, 818) oedd seithfed ddisgynnydd y Proffwyd Muhammad a'r wythfed Imam Shia. Ei enw genedigol oedd Ali ibn Musa ibna Ja'far. Yn yr iaith Berseg fe'i adnabyddir fel yr Imam Reza. Cafodd ei eni yn nhŷ'r seithfed Imam Shia, Musa al-Kazim, ym Medina (Saudi Arabia heddiw).

Daeth ei chwaer yn santes. Ceir cysegrfan iddi yn ninas Qom yn Iran sy'n ganolfan pererindod bwysig i Fwslemiaid Shia.

Genedigaethau 765
Marwolaethau 818
Imamiaid Shiaidd
Imam

Arweinydd crefyddol Islamaidd ydy Imam (Arabeg: إمام, Perseg: امام). Yn aml, arweinydd mosg ydyw sydd i ryw raddau yn debyg i offeiriad Cristnogol (ond ni cheir offeiriaid fel y cyfryw yn Islam).

Fodd bynnag, gall rheolwr gwlad gael ei alw'n Imam yn ogystal, am ei fod yn arwain y gymuned Fwslemaidd yn ei wlad fel pennaeth y wladwriaeth. Ond yn ogystal mae'r teitl 'Yr Imam' (Arabeg: الإمام) yn chwarae rhan bwysig yn nhraddodiad Islam, yn arbennig yn achos Mwslemiaid Shia. Yn ystod canrifoedd cyntaf Islam cafodd ei ddefnyddio i gyfeirio at y Caliph yn nhestunau Sunni a Shia fel ei gilydd. Mae'n gallu bod yn deitl er anrhydedd yn ogystal.

Gweler hefyd
 Imamah (dysgeidiaeth Shia)

Islam
Dinas sanctaidd

Mae'r enw dinas sanctaidd yn derm sy'n cael ei gymhwyso i sawl dinas yn y byd, pob un ohonynt yn ganolog i hanes neu ffydd crefyddau neilltuol.

Mae dinasoedd sanctaidd yn cynnwys:

Amritsar (Siciaeth)
Bethlehem (Cristnogaeth)
Bodh Gaya (Bwdhaeth)
Hebron (Islam, Iddewaeth)
Caersalem (Cristnogaeth, Islam, Iddewaeth)
Caravaca de la Cruz (Cristnogaeth)
Dinas y Fatican (Catholigaeth)
Kairouan (Islam)
Karbala (Islam Shia)
Kyoto (Shinto)
Lhasa (Bwdhaeth Tibet)
Mecca (Islam)
Medina (Islam)
An-Najaf (Islam Shia)
Qom (Islam Shia Iran)
Rhufain (Crefydd y Rhufeiniaid, Cristnogaeth)
Safed (Iddewaeth)
Sanchi (Bwdhaeth)
Santiago de Compostela (Cristnogaeth)
Tiberias (Iddewaeth)
Tyddewi (Cristnogaeth Cymru)
Varanasi (Hindŵaeth)

 
Sanctaidd
Lleoedd crefyddol
Chwyldro Islamaidd Iran

Pwnc yr erthygl hon yw'r chwyldro Islamig yn Iran yn 1978/79. Am y mudiad gwleidyddol yn Iran yn ystod y 13 mlynedd cyn hynny, gweler Chwyldro Gwyn.

Y Chwyldro Islamaidd (Perseg: انقلاب اسلامی, Enghelābe Eslāmi) neu Chwyldro Iran neu Chwyldro Islamaidd Iran oedd y chwyldro a drawsfurffiodd Iran o frenhiniaeth dan y Shah Mohammad Reza Pahlavi, i weriniaeth Islamaidd dan yr Ayatollah Ruhollah Khomeini, arweinydd y chwyldro a sefydlydd y Weriniaeth Islamaidd. Mae'n cael ei ddisgrifio gan rai fel "y trydydd chwyldro mawr," ar ôl y Chwyldro Ffrengig a'r Chwyldro Bolshefic. Ei amcan oedd rhyddhau Iran a'r Trydydd Byd yn gyffredinol o afael gwladychiaeth a newydd-wladychiaeth.

Er bod lle i ddadlau ei fod yn broses barhaol, fel sawl chwyldro arall, gellir dweud iddo ddechrau yn Ionawr 1978 gyda'r gwrthdystiadau mawr cyntaf yn erbyn llywodraeth y Shah ac iddo orffen gyda chymeradwyo'r Cyfansoddiad theocratig newydd — a droes Khomeini yn Arweinydd Pennaf y wlad — yn Rhagfyr 1979. Yn sgîl hynny, gadawodd Mohammad Reza Pahlavi y wlad i alltudiaeth yn Ionawr 1979 ar ôl i streiciau a phrotestiadau baralysu'r wlad, ac ar 1 Chwefror, 1979, dychwelodd Ayatollah Khomeini o alltudiaeth yn Ffrainc i Tehran i gael ei groesawu gan rai miliynau o Iraniaid. Daeth cwymp terfynol y brenhinllin Pahlavi yn fuan wedyn ar 11 Chwefror pan gyhoeddodd arweinwyr lluoedd miwrol Iran eu "niwtraliaeth" ar ôl i filwyr chwyldroadol orchfygu milwyr teyrngar i'r Shah mewn brwydro arfog ar y strydoedd. Daeth Iran yn Weriniaeth Islamaidd ar 1 Ebrill, 1979 pan bleidleisiodd y mwyafrif llethol o bobl y wlad i'w gwneud felly.

Un o'r mudiadau mwyaf grymus sy'n gwrthwynebu'r Chwyldro Islamaidd ar ei ffurf bresennol yw'r Sāzmān-e mojāhedin-e khalq-e irān, mudiad sosialaidd-Islamaidd mewn alltudiaeth sy'n ceisio dymchwel llywodraeth Iran.

Chwyldroadau
Hanes Iran
Gwleidyddiaeth Iran
Islamiaeth
Cáceres

Dinas yng ngorllewin Sbaen yw Cáceres, yng nghymuned ymreolaethol Extremadura. Roedd y boblogaeth yn 91,606 yn 2007.

Sefydlwyd y dref gan y Rhufeiniaid. Yn ddiweddarach bu'n eiddo'r Fisigothiaid a'r Mwslimiaid, cyn i Alfonso IX, brenin León, ei chipio ar 23 Ebrill 1229, wedi gwarchae hir. Daeth yn ddinas yn 1882.

Yn 1986 cyhoeddwyd hen ddinas Cáceres yn Safle Treftadaeth y Byd gan UNESCO.

Dinasoedd Sbaen
Extremadura
Safleoedd Treftadaeth y Byd yn Sbaen
Ávila

Dinas yng ngorllewin Sbaen yw Ávila, yng nghymuned ymreolaethol Castilla y León, a phrifddinas talaith Ávila. Mae'n enwog am y mur sy'n amgylchynu'r ddinas, sydd mewn cyflwr arbennig o dda, ac am y nifer fawr o eglwysi.

Saif ar fryn creigiog, 1,182 medr uwch lefel y môr. Mae hanes y ddinas yn mynd yn ôl i'r cyfnod cyn y Rhufeiniaid, pan oedd Óbila yn un o gaerau (castros) llwyth y Vetones. Yn y cyfnod Rhufeinig, gelwid y ddinas yn Abila neu Abela. Gellir gweld llawer o olion o'r cyfnod hwn. Yn ddiweddarach daeth yn ddinas Fisigothaidd, ac roedd mynachlog wedi ei sefydlu yma cyn 687. Yn ddiweddarach cipiwyd hi gan y Mwslimiaid, a daeth yn ddinas strategol bwysig, gyda llawer o ymladd rhyngddynt hwy a'r Cristionogion a geisiai ei chipio. Yn y cyfnod yma yr adeiladwyd y muriau, rhwng yr 11g a'r 14g.

Mae Ávila yn enwog fel man geni'r santes Teresa o Ávila. Yma hefyd y ganed Isabel I, brenhines Castilla, y cerddor Tomás Luis de Victoria a'r athronydd a llenor Jorge Santayana. Cyhoeddwyd y ddinas yn Safle Treftadaeth y Byd yn 1985.

Castilla y León
Avila
Avila
Zagros

Mynyddoedd Zagros (Cyrdeg: زنجیره‌ چیاکانی زاگروس) yw cadwyn mynydd fwyaf Iran ac Irac. Eu hyd yw 1,500 km o ogledd-orllewin Iran ac yna drwy ran fechan o ogledd-ddwyrain Irac ac i lawr de-orllewin Iran i Gwlff Persia. Mae'r mynyddoedd yn gorffen yn fryniau isel ger Culfor Hormuz. Y copaon uchaf yn y Zagros yw Zard Kuh (4,548 m) a Mynydd Dena (4,359 m). Mae'r rhan fwyaf o'r mynyddoedd yn gorwedd yn Iran.

Cafodd y Zagros eu ffurfio gan wrthdrawo rhwng dau blât tectonig — platiau Ewrasia ac Arabia. Ceir ffynonellau pwysig o olew mewn rhannau o'r gadwyn, er enghraifft ger dinas Kermanshah.

Mae'r Zagros yn fynyddoedd cymhleth. Cyfres o gadwyni cyfochrog ydynt sy'n ymestyn dros ardal eang yng ngorllewin Iran. Nid oes cytundeb llwyr ar ddiffinio eu tiriogaeth. Gellid dadlau mai'r gadwyn sylweddol yn ne-orllewin Iran sy'n ffurfio'r Zagros go iawn, lle ceir y copaon uchaf, ond mae rhai daearyddwyr yn cynnwys yr holl gadwynni llai i'r gogledd-orllewin, gan gynnwys y rhan o Kurdistan sydd yng ngogledd Irac, gan eu hymestyn weithiau i gynnwys y mynyddoedd uchel ar y ffin ag Aserbaijan lle ceir mynydd Sabalan (4,811m / 15,784 troedfedd).

Ymhlith safleodd archaeolegol y Zagros mae Jarmo a Shanidar, lle cafwyd gweddillion ysgerbydau Neanderthal, yn sefyll allan. Cafwyd hyd i dystiolaeth fod dynion yn gwneud gwin yn yr ardal, yn Hajji Firuz a Godin Tepe, efallai mor gynnar â 3500 neu 5400 CC.

Yn yr Henfyd, roedd mynyddoedd y Zagros yn gartref i bobloedd "barbaraidd" fel y Kassiaid, y Guti, a'r Mitanni, a ddeuai o bryd i'w gilydd i geisio goresgyn dinasoedd Sumer neu Akkad ym Mesopotamia. Ers gwawr hanes mae'r mynyddoedd wedi ffurfio gwahanfur rhwng gwastadiroedd poeth Mesopotamia (Irac) a llwyfandir uchel Iran. Yng nghyffiniau'r Zagros tyfodd hen ddinasoedd Susa a Persepolis, prifddinas seremonïol Ymerodraeth Persia.

Gweler hefyd 
 Rhestr mynyddoedd Iran

Mynyddoedd Iran
Mynyddoedd Irac
Parc Cenedlaethol Doñana

Saif Parc Cenedlaethol Doñana (Sbaeneg:Parque nacional de Doñana) yn ne-orllewin Sbaen, yng nghymuned ymreolaethol Andalucía, gerllaw aber Afon Guadalquivir. Mae'r rhan fwyaf yn nhalaith Huelva, ac ychydig o'r parc yn nhalaith Sevilla. Mae arwynebedd y parc yn 53,709 hectar. Yn 1994 fe'i cyhoeddwyd yn Safle Treftadaeth y Byd gan UNESCO.

Ystyrir y parc yn un o warchodfeydd natur pwysicaf Ewrop. Yn y gaeaf, mae tua 200,000 o adar dŵr ar y gwlybdiroedd sy'n rhan helaeth o'r parc. Ymhlith yr amrywiaeth o fywyd gwyllt mae 20 rhywogaeth o bysgodyn, 37 rhywogaeth o famal a 360 rhywogaeth o aderyn, gyda 127 ohonynt yn nythu yno.

Credir fod enw'r parc yn dod o "Doña Ana", sef Doña Ana de Mendoza y Silva, gwraig seithfed Dug Medina Sidonia, Don Alonso Pérez de Guzmán, oedd yn berchennog y tiroedd yma.

Doñana
Doñana
Bardd Plant Cymru

Gweinyddir anrhydedd Bardd Plant Cymru gan S4C, Cyngor Llyfrau Cymru, Urdd Gobaith Cymru, Llenyddiaeth Cymru ac Uned y Gymraeg yn y Gymuned, Llywodraeth Cymru. Pwrpas yr anrhydedd, sydd yn debyg i'r Bardd Llawryfog (Poet Laureate) yn y Saesneg yn Lloegr, yw i hybu barddoniaeth ac annog plant i'w greu a'i fwynhau. Bydd gofyn i'r Beirdd fynychu digwyddiadau i hybu barddoniaeth ac i gynnal gweithdai gyda phlant.

Rhestr Beirdd Plant Cymru 
 2000 – Myrddin ap Dafydd
 2001 – Mei Mac (Meirion MacIntyre Huws)
 2002-2003 – Menna Elfyn
 2003-2004 – Ceri Wyn Jones
 2004-2005 – Tudur Dylan Jones
 2005-2006 – Mererid Hopwood
 2006-2007 – Gwyneth Glyn
 2007-2008 – Caryl Parry Jones
 2008-2009 – Ifor ap Glyn
 2009-2010 – Twm Morys
 2010-2011 – Dewi 'Pws' Morris
 2011-2013 – Eurig Salisbury
 2013-2015 – Aneirin Karadog
 2015-2017 – Anni Llŷn
 2017-2019 – Casia Wiliam
 2019-2021 – Gruffudd Eifion Owen

Gweler hefyd
Bardd llawryfog
Bardd Cenedlaethol Cymru

Cyfeiriadau

Dolenni allanol
 Gwefan Bardd Plant Cymru 

Gwobrau llenyddol
 
Beirdd Cymreig