alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
David Thomas (cyfansoddwr)

Cyfansoddwr a cherddor oedd David John Thomas neu Afan (15 Ebrill 1881 - 13 Mai 1928).

Cafodd ei eni yng Nghwmafan, pentref ger Port Talbot.

Gweithiau cerddorol

Caneuon ac emynau
"Smile a Little"
"Drosom Ni"
"Land of the Silver Trumpets"
"Eiluned"
"Cymru Fach i Mi"
"Suogan"
"Beth wna Ddyn"

Arall
He Fell Among Thieves (gyda Syr Henry Newbolt)
Merch y Llyn

Genedigaethau 1881
Marwolaethau 1928
Cerddorion Cymreig
Cyfansoddwyr Cymreig
Pobl o Gastell-nedd Port Talbot
Henry Newbolt

Bardd Seisnig oedd Syr Henry Newbolt (6 Mehefin 1862 – 19 Ebrill 1938).

Llyfryddiaeth
The Old Country (1906)
The New June (1909)
The Naval History of the Great War (1920)
A Ballad of Sir Pertab Singh
He fell among Thieves
Admirals All

Beirdd Saesneg
Genedigaethau 1862
Marwolaethau 1938
Pampa

Gweler hefyd Pampa (gwahaniaethu).

Y Pampas (pampa : benthycair o'r iaith Quechua, sy'n meddwl "gwastadedd") yw'r gwastadeddau ffrwythlon yn iseldiroedd De America sy'n cynnwys taleithiau Buenos Aires, La Pampa, Santa Fe, a Córdoba yn yr Ariannin, rhan helaeth o Wrwgwái, a phwynt deheuol Brasil, sef y Rio Grande do Sul, ac sy'n cynnwys dros 750,000 km² (290,000 milltir sgwar). Dim ond bryniau isel Ventana a Tandil ger Bahía Blanca a Tandil(Ariannin), sy'n cyrraedd 1,300 m a 500m, sy'n torri ar undonedd y gwastadeddau anferth hyn. Mae'r hinsawdd yn gymhedrol, gyda rhwng 600 a 1,200 mm o law, sy'n syrthio trwy'r flwyddyn ac sy'n gwneud y pridd yn addas ar gyfer amaethyddiaeth.

Oherwydd y tanau niferus sy'n torri allan yn lleol, dim ond planhigion llai fel gwair sy'n tyfu yno a phrin yw'r coed. Mae "Gwair Pampas" (Cortaderia selloana) yn blanhigyn sy'n nodweddiadol o'r Pampas. Mae'r Pampas yn gartref i ystod eang o rywogaethau brodorol eraill, ac eithrio coed brodorol, sydd ddim ond i'w cael ar hyd yr afonydd.

Gellid rhannu'r pampas yn dair ardal ecolegol. Gorwedd safana Wrwgwái i'r gorllewin o afon Wrwgwái, ac mae'n cynnwys y cyfan o Wrwgwái a rhan ddeheuol Rio Grande do Sul ym Mrasil. Mae'r Pampas Gwlyb yn cynnwys dwyrain talaith Buenos Aires, a de talaith Entre Rios. Mae'r Pampas Sych, lled-anial, yn cynnwys gorllewin talaith Buenos Aires a rhannau o dalaith Santa Fe, Cordoba, a La Pampa yn yr Ariannin. Mae'r Pampas yn ffinio ar weirdiroedd espinal yr Ariannin.

Ar bampas canolbarth yr Ariannin ceir busnesau amaethyddol llwyddiannus, gyda chnydau'n cael eu tyfu ar y Pampas i'r de a'r gorllewin o Buenos Aires. Mae ffawydd soi yn nodweddiadol a phwysig. Mae rhan helaeth yr ardal yn gartref i ffermydd lle megir gwartheg yn ogystal. Ond mae llifogydd yn broblem ar y tiroedd amaethyddol artiffisial hyn.

Gweler hefyd 
 Gweriniaeth y Pampas
 La Pampa

Dolenni allanol 
 Encyclopaedia Britannica
 Y Pampas
 Encyclopedia.com
 Hinsawdd
 Planhigion y pampa 
 Hinsawdd De America
 Pampas gwlyb (World Wildlife Fund)
 Pampas lled-anial (World Wildlife Fund)

Rhanbarthau'r Ariannin
Daearyddiaeth Brasil
Daearyddiaeth Wrwgwái
Gwastadeddau
Rhanbarthau De America
Eluned Morgan (gwleidydd)

Gweler hefyd Eluned Morgan (gwahaniaethu).

Gwleidydd Llafur yw Eluned Morgan (ganed 16 Chwefror 1967) sydd yn Aelod o'r Senedd dros Ranbarth Canolbarth a Gorllewin Cymru ers Mai 2016. Roedd yn Aelod Senedd Ewrop dros Gymru o 1999 i 2009.

Magwraeth
Ganed hi i'r parchedig gannon Bob Morgan OBE ac Elaine Morgan, yn Nhrelái, Caerdydd, llei'i maged, a chafodd ei haddysg yn Ysgol Gyfun Gymraeg Glantaf, Coleg yr Iwerydd a Phrifysgol Hull. Roedd ei thâd, Bob, yn gyn arweinydd Cyngor Sir De Morgannwg.

Gyrfa
Gweithiodd fel ymchwilydd i S4C a'r BBC ac fel Stagiaire yn y Senedd Ewropeaidd yn 1990. Pan oedd yn 27 oed, etholwyd hi'n Aelod Seneddol Ewropeaidd dros Ganolbarth a Gorllewin Cymru yn 1994, yr ASE ieuengaf ar y pryd.

Fe'i penodwyd i Dŷ'r Arglwyddi yn 2010 fel Barwnes Morgan o Drelái, a bu'n Llefarydd yr Wrthblaid ar Faterion Cymreig yno o 2013 i 2016.

Etholwyd Eluned Morgan yn Aelod Cynulliad dros Canolbarth a Gorllewin Cymru yn 2016.

Yn 2017 fe'i gwnaed yn Weinidog y Gymraeg a Dysgu Gydol Oes. Yn Hydref 2020 fe'i gwnaed yn Weinidog Iechyd Meddwl, Llesiant a’r Gymraeg er mwyn i'r Gweinidog Iechyd, Vaughan Gething, yn canolbwyntio’n gyfan gwbl ar ymateb i’r coronafirws a pherfformiad y Gwasanaeth Iechyd Gwladol.

Cyfeiriadau

Dolen allanol
 Eluned Morgan yn siarad yn y Llyfrgell Genedlaethol  am bwysigrwydd Wicipedia Cymraeg.

Aelodau Senedd Ewrop
Cyn-fyfyrwyr Coleg yr Iwerydd
Genedigaethau 1967
Gwleidyddion Cymreig yr 20fed ganrif
Gwleidyddion Cymreig yr 21ain ganrif
Gwleidyddion y Blaid Lafur (DU)
Aelodau Cynulliad Cenedlaethol Cymru 2016–2021
Aelodau Senedd Cymru 2021-2026
Pobl o Gaerdydd
Merched yr 20fed ganrif
Merched yr 21ain ganrif
Pobl addysgwyd yn Ysgol Gyfun Gymraeg Glantaf
Jillian Evans

Gwleidydd Cymreig yw Jillian "Jill" Evans (ganed 8 Mai 1959) sy'n Aelod Senedd Ewrop dros Gymru, ac sy'n aelod blaenllaw o Blaid Cymru. Mae hefyd yn gadeirydd CND Cymru.

Gyrfa
Ganed hi yn Ystrad Rhondda yn y Rhondda a'i haddysgu yn Nhonypandy a Phrifysgol Abertawe. Bu'n gweithio fel cynorthwydd ymchwil ym Mholitecnic Cymru lle enillodd radd M.Phil. Bu'n gweithio dros Sefydliad y Merched yng Nghymru am chwe blynedd cyn dod yn drefnydd gros Gymru i CHILD - Rhwydwaith Cefnogi Anffrwythlondeb Cenedlaethol.

Bu'n gadeirydd Plaid Cymru o 1994 hyd 1996, a daeth yn Aelod Seneddol Ewrop yn etholiad 1999, gan ddod yn ASE cyntaf y Blaid gydag Eurig Wyn. Cafodd ei hethol yn Is-Lywydd Plaid Cymru yn 2004. Ar yr 8fed o Fehefin 2010 cafodd ei hethol yn ddiwrthwynebiad i olynu Dafydd Iwan fel Llywydd y Blaid, cymerodd drosodd fel Llywydd ym Medi 2010.

Yn Ionawr 2011, cyhoeddwyd fod Jill Evans yn un o gant oedd wedi gwrthod talu eu trwydded teledu, fel rhan o brotest Cymdeithas yr Iaith Gymraeg yn erbyn y cynlluniau arfaethedig i dorri cyllideb y sianel deledu Gymraeg S4C, a'r bwriad i drosglwyddo cyfrifoldeb ariannu'r sianel i ddwylo'r BBC.

Yn 2010 fe'i derbyniwyd i'r orsedd fel Urdd Derwydd er Anrhydedd.

Cyfeiriadau

Dolenni allanol

 Gwefan swyddogol 

Aelodau Senedd Ewrop
Genedigaethau 1959
Gwleidyddion Cymreig yr 20fed ganrif
Gwleidyddion Cymreig yr 21ain ganrif
Gwleidyddion Plaid Cymru
Cynghorwyr Plaid Cymru
Heddychwyr Cymreig
Pobl o Rondda Cynon Taf
Merched yr 20fed ganrif
Merched yr 21ain ganrif
Malacara

Ceffyl oedd Malacara (bu farw 1909). Enillodd le yn hanes y Wladfa trwy naid a achubodd fywyd ei farchog,  John Daniel Evans, pan ymosodwyd arnynt gan Indiaid ar daith i'r Andes.

Roedd John Daniel Evans yn dair oed pan gyrhaeddodd Patagonia gyda'r mewnfudwyr Cymreig cyntaf yn 1865. Fel y tyfodd y Wladfa, prinhaodd tir ffrwythlon yn rhan isaf Dyffryn Camwy, a bu gan John Evans ran amlwg yn y gwaith o fforio'r rhan uchaf o'r dyffryn i gyfeiriad yr Andes, gan ddefnyddio sgiliau a ddysgodd gan y brodorion Tehuelche. Yn Nhachwedd  1883 arweiniodd grŵp tua'r Andes, yn chwilio am aur ac am dir ffrwythlon. Ar y ffordd, deuthant ar draws mintai o filwyr yn dwyn carcharorion Tehuelche i Valcheta, rhan o un o ymgyrchoedd olaf Concwest yr Anialwch. Penderfynodd rhai o'r grŵp droi yn ôl, ond aeth pedwar yn eu blaenau dan arweiniad John Evans.

Erbyn diwedd Chwefror 1884, roeddynt wedi cyrraedd Afon Gualjaina, ac yno roedd tri aelod o'r llwyth oedd dan arweiniad y cacique Foyel. Roedd un o'r tri, Juan Salvo, yn eu hadnabod, a dywedodd ei fod yn amau eu bod yn ysbïo dros y fyddin, Ceisiodd ei harwain at  Foyel, a phan wrthodasant, datblygodd cweryl. Penderfynodd y pedwar ddychwelyd i ran isaf Dyffryn Camwy, 600 km i ffwrdd, gyda rhyfelwyr Foyel yn ei dilyn. Ar 4 Mawrth ymosodwyd arnynt, a lladdwyd tri chydymaith Evans. Sbardunodd John Evans ei geffyl, Malacara, tua dibyn serth, a llamodd Malacara i lawr y dibyn ac i fyny yr ochr arall. Ni feiddiai yr un o'r ymosodwyr geisio ei ddilyn, a llwyddodd John Evans i ddychwelyd i'r Wladfa yn ddiogel. Cafodd y man lle bu'r ymosodiad yr enw Dyffryn y Merthyron (Sbaeneg:Valle de los Mártires).

Aeth Evans ymlaen i fod a rhan bwysig yn y gwaith o sefydlu yr ardal a gafodd yr enw Cwm Hyfryd yn yr ardal yma, a bu hyn yn ei dro yn elfen bwysig yn y penderfyniad fod yr ardaloedd hyn yn dod yn rhan o Ariannin yn hytrach na Tsile. Bu Malacara fyw hyd 1909, gan farw yn 31 oed. Claddodd Evans ef ger Trevelin mewn bedd gyda'r arysgrif "Aquí yacen los restos de mi caballo Malacara que me salvó la vida en el ataque de los indios en el Valle de los Mártires 4-3-84 al regresarme de la cordillera R.I.P. John Daniel Evans" ("Yma y gorwedd gweddillion fy ngheffyl Malacara, a achubodd fy mywyd pan ymosododd yr Indiaid yn Nyffryn y Merthyron 4-3-84 pan yn dychwelyd o'r mynyddoedd"). Mae bedd Malacara yn awr yn un o atyniadau twristaidd Trevelin.

Y Wladfa
Hanes yr Ariannin
Ceffylau
Tour de France 1903

Tour de France 1903 oedd y Tour de France cyntaf erioed, a sefydlwyd a'i noddwyd gan bapur newydd L'Auto.

Ysbrydolwyd y Tour gan lenyddiaeth, yn arbennig gan nofel Tour de France par Deux Enfants, ynddi mae dau fachgen yn teithio ogwmpas ffrainc. Cynnigwyd y syniad o'r ras gan y newyddiadurwr, Géo Lefèvre i'w olygydd, Henri Desgrange, a chafodd ei drafod yng nghafi, Café de Madrid, neu yn ôl rhai Taverne Zimmer (mae'r caffi wedi newid ei henw sawl gwaith), ym Mharis ar 20 Tachwedd 1902, datganwyd y ras yn gyhoeddus y mis Ionawr canlynol. Rhedwyd y ras er mwyn hybu gwerthiant y papur newydd.

Dechreuodd Tour 1903 gyda chymal Montgeron-Villeneuve-Saint-Georges, route de Corbeil ar 1 Gorffennaf, a gorffennodd gyda cymal Vile-d'Avray, restaurant du Père ar 19 Gorffennaf. Dim ond chwe cymal oedd yn y ras i gymharu a tua ugain yn y Tour yn y 21fed ganrif. ROedd y cymalau'n hir, y hiraf oedd rhwng Nantes a Paris - 471 kilomedr, y byrraf oedd rhwng Toulouse a Bordeaux - 268 kilomedr, i gymharu a chymalau Tour de France 2004, a oedd ar gyfertaledd, yn 171 kilomedr yr un. Dechreuodd chwe deg reidiwr ond dim ond 21 orffennodd. Enillodd yr enillydd 3 mil o ffranciau (tua 26,500 Euro yn arian heddiw).

Fel y journal organisateur, Géo Lefèvre oedd llywydd, beirniad a cheidwad amser y ras; Henri Desgrange oedd y directeur-général, er, ni ddilynodd y ras.

NId oedd unrhyw dimau yn y ras, roedd y reidwyr i gyd yn cystadlu yn unigol. Talwyd 10 ffranc gan pob reidiwr er mwyn cael rasio (tua 87.5 euro heddiw gyda chwyddiant yn ôl Geoffrey Wheatcroft).

Roedd y cymalau, ar gyfartaledd, yn 400 kilomedr o hyd, yn aml yn para i'r nos ac yn cymryd 24 awr iw cyflawni.
Montgeron: Cymerodd y cymal cyntaf 27 awr a 47 munud iw gyflawni gyda'r reidwyr yn seiclo drwy'r nos. Maurice Garin enillodd y cymal hwn gyda Emile Pagie yn ail munud yn ddiweddarach a Léon Georget yn drydydd. Ni orffenodd Hippolyte Aucouturier y cymal, ond caniatawyd ef i deithio ar y trên i ddechrau'r ail gymal.
Cymal 2: Lyon - Marseilles.
Cymal 3: Dechreuodd ar 8 Gorffennaf o Marseilles - Toulouse. Dim ond 32 o'r 60 reidiwr oedd ar ôl yn y ras erbyn hyn. Enillwyd y cymal gan Eugène Brange, Julien Lootens, Maurice Garin a Louis Pothier.
Cymal 4:Toulouse - Bordeaux. Roedd hwn yn gymharol fyr, 250 kilomedr, yn y cymal hwn digwyddodd damwain cyntaf y Tour de France pan redodd ci ar draws y ffordd gan achosi i grŵp o 15 ddisgyn. Penderfynnodd   Hippolyte Aucouturier i roi'r gorau a cymerodd y trên i Paris.
Cymal 5: Bordeaux - Nantes.
Cymal 6: Nantes - Paris.

Enillodd Maurice Garin y ras mewn 94 awr 33 munud ac 14 eiliad, Louis Pothier oedd yn ail 2 awr 49 munud a 21 eiliad tu ôl iddo, Augereau oedd yn drydydd 4 awr 29 munud a 24 eiliad tu ôl i'r arwinydd. Y lanterne rouge (yr olaf i orffen) oedd Arsene Millocheau, a oedd 64 awr, 57 munud ac 8 eiliad tu ôl i Garin.

Dolenni Allanol
Canlyniadau Tour de France 1903 
Canlyniadau Tour de France 1903 
Hanes Tour de France 1903
Map o lwybr Tour de France 1903 

1903
1903
Concwest yr Anialwch

Concwest yr Anialwch (Sbaeneg: La Conquista del Desierto) neu Ymgyrch yr Anialwch (Sbaeneg: Campaña del Desierto) yw'r enw a roddir i gyfres o ymgyrchoedd milwrol gan lywodraeth Ariannin yn erbyn llwythau brodorol y Mapuche, Tehuelche a Ranquel. Y bwriad oedd ennill rheolaeth ar ardaloedd y Pampa a dwyrain Patagonia, oedd ym meddiant y llwythau hyn. Pwnc dadleuol yw a ddylid ystyried yr ymgyrchoedd yn hil-laddiad.

Dechreuodd yr ymgyrchoedd tua diwedd y 18g gydag ymosodiadau ar diriogaethau y Ranquel. Rhwng 1820 a 1824, bu tair ymgyrch yn nhalaith Buenos Aires dan y cadfridog  Martín Rodríguez.  Rhwng 1826 a 1827 bu tair ymgyrch arall dan Federico Rauch, ond yn 1829 lladdwyd ef gan y cacique Arbolito ym mrwydr Vizcacheras. Yn raddol, gwthiwyd y ffin ymhellach i'r de.

Yn 1877, enwyd Julio Argentino Roca yn Weinidog dros Ryfel, a daeth i'r casgliad mai'r unig ddull o ddeilio a'r brodorion oedd eu lladd neu eu gyrru o'u tiroedd. Pasiwyd deddf i ymestyn y ffin hyd afonydd Negro, Neuquén ac Agrio. Dechreuodd y gyfres gyntaf o ymgyrchoedd yn niwedd 1878. Yn Ebrill 1879 dechreuodd yr ail gyfres o ymgyrchoedd, gyda 6,000 o filwyr, gan gyrraedd Choele Choel ac yna ymlaen at yr Afon Negro a'r Afon Neuquén.

Pan ddaeth Roca yn Arlywydd, aeth yr ymgyrchoedd yn eu blaenau dan y cadfridog Villegas. Cyrhaeddodd 100 o filwyr dan Lino Oris de Roa ran isaf Dyffryn Camwy ac wedi brwydr ar 18 Hydref 1884, ildiodd y ddau cacique olaf,  Inacayal a Foyel i fyddin dan Miguel Vidal. Cymerwyd llawer o'r brododrion yn garcharorion, a'u cadw mewn gwersylloedd. Dywedir i dros fil o'r brodorion gael eu lladd ac i 10,539 o wragedd a phlant a  2,320 o ryfelwyr gael eu cymryd yn garcharorion. Gyrrwyd y gweddill i rannau lleiaf ffrwythlon 
Patagonia.

Y Wladfa
Hanes yr Ariannin
Hil-laddiad
Bafaria

Un o 16 o daleithiau ffederal (Länder) yr Almaen yw Talaith Rydd Bafaria (Almaeneg: Freistaat Bayern). München yw ei phrifddinas. Fe'i lleolir yn ne'r wlad, ac mae'n yn ffinio â Baden-Württemberg i'r gorllewin, Hessen i'r gogledd-orllewin, Thüringen i'r gogledd, Sachsen i'r gogledd-ddwyrain, y Weriniaeth Tsiec i'r dwyrain, ac Awstria i'r de-ddwyrain a'r de. 

Dyma'r dalaith fwyaf yr Almaen o ran arwynebedd, a'r ail fwyaf o ran boblogaeth. Mae ganddi arwynebedd o 70,552 km². Yng Nghyfrifiad 2011 roedd ganddi boblogaeth o 12,397,614.

Cyfeiriadau

 
Taleithiau'r Almaen
Tour de France 1905

Tour de France 1905 oedd y trydydd Tour de France. Fe'i cynhaliwyd o 9 Gorffennaf i 30 Gorffennaf 1905. Oherwydd y twyllo a fu yn ystod ras y flwyddyn gynt, newidiwyd y ras mewn sawl ffordd:
Byrhawyd y cymalau i gadarnhau nad oedd y cystadlwyr yn reidio drwy'r nos. Ymestynodd hyn y ras i 11 cymal, bron i ddwbl y nifer o'r flwyddyn gynt.
Penderfynwyd yr enillydd ar sail system bwyntiau yn hytrach nac amser.
Roedd gwrthwynebwyr ymysg y gwylwyr er hyn. Dioddefodd bron pob reidiwr dwll yn eu teiar oherwydd yr hoelion a gafodd eu harswyll ar draws y ffordd.
Roedd y ras yn 2,994 km (1,860 milltir) o hyd yn gyfan, 27.107 km/awr oedd cyfartaledd cyflymder y reidwyr. Ymaddangosodd y dringiad mawr cyntaf, Ballon d'Alsace, yn y Tour am y tro cyntaf y flwyddyn hon hefyd.

Enillwyd y ras gan y Ffrancwr, Louis Trousselier, a enillod 5 o'r 11 cymal yn ogystal. Profodd René Pottier i fod yn anghuradwy yn y mynyddoedd, ond yn dilyn damwain, ymddeolodd o'r ras yn ystod y drydedd cymal.

Cymalau

Cyfeiriadau

Dolenni Allanol
 Tour 1905

1905
1905
Tour de France 1906

Tour de France 1906 oedd y trydydd Tour de France. Fe'i cynhaliwyd o 4 Gorffennaf i 29 Gorffennaf 1906. Hwn oedd yr ail ras i gael ei rhedeg ar y system bwyntiau, roedd 4545 km (2824 milltir) o hyd, cyflawnodd y reidwyr y ras ar gyflymder cyfartaledd o 24.463 km yr awr.

Fel y rasys cynt, roedd twyllo a difrodi yn dal i ddigwydd. Digymhwyswyd tri cystadlwr ar ôl cymryd trên fel toriad byr a thaflodd gwylwyr hoelion i'r ffordd unwaith eto. Ni atalodd hyn René Pottier rhag ddinistrio'r gystadleuaeth yn y cymalau cynnar, heb iddo ddioddef o'r tendonitis a sbwyliodd ei gyfleoedd yn ras 1905, domineiddiodd yr holl ras. Yn wahanol i'r flwyddyn cynt, nid oedd y cystadleuwyr i gyd yn Ffrengig a gorffennodd reidiwr o Wlad Belg yn y 10 safle uchaf.

Cymalau

Dolenni Allanol
Canlyniadau Tour de France 1906 

1906
1906
René Pottier

Seiclwr proffesiynol Ffrengig oedd René Pottier (ganwyd 5 Mehefin 1879, Moret-sur-Loing – bu farw 25 Ionawr 1907, Levallois-Perret).

Tour de France
Tour de France 1905: Gadawodd y ras ar ôl y trydydd cymal
Tour de France 1906: Enillydd y ras a 5 cymal

Enillwyr y Tour de France
Ffrancod y 19eg ganrif
Ffrancod yr 20fed ganrif
Genedigaethau 1879
Marwolaethau 1907
Pobl o Seine-et-Marne
Seiclwyr Ffrengig
Afon Wrwgwái

Mae Afon Wrwgwái (, ) yn afon yn Ne America. Mae'n llifo o'r gogledd i'r de ac yn ffurfio'r ffin rhwng Brasil, Ariannin ac Wrwgwái, gan wahanu rhai o daleithiau'r  Mesopotamia Archentaidd oddi ar y ddwy wlad arall. Rhed rhwng taleithiau Santa Catarina a Rio Grande do Sul ym Mrasil; yn ffurfio ffin ddwyreiniol taleithiau Misiones, Corrientes ac Entre Ríos yn yr Ariannin; ac yn nodi ffiniau gorllewinol dosbarthau Artigas, Salto, Paysandú, Río Negro, Soriano a Colonia yn Wrwgwái.

Hyd yr afon yw tua 1,500 km. Mae'n tarddu yn y Serra do Mar (Brasil), lle daw afonydd Canoas a Pelotas i mewn, 2,050 m uwch lefel y môr. Yma mae'r afon yn llifo trwy dir anwastad ac yn ffurfio nifer o raedrau.

Gydag afon Paraná, mae afon Wrwgwái yn ffurfio aber Río de la Plata. Gellir ei hwylio o Salto Chico ymlaen. Daw y Río Negro, sy'n tarddu yn ne Brasil ac yn rhedeg trwy Wrwgwái am 500 km, i ymuno ag afon Wrwgwái 100 km i'r gogledd o gymer afon Wrwgwái a'r Río de la Plata, yn Punta Gorda (Dosbarth Colonia, Wrwgwái).

Croesir yr afon gan Pont Ryngwladol Paso de los Libres-Uruguaiana, rhwng Ariannin a Brasil. Mae tair pont ryngwladol eraill yn ei croesi yn ogystal, rhwng yr Ariannin ac Wrwgwái, sef Pont Salto Grande, Pont y Cadfridog Artigas a Pont Libertador General San Martín.

Mae gan fasn afon Wrwgwái arwynebedd o 370,000 km². Ei phrif defnydd economaidd yw ar gyfer cynhyrchu trydan hydroelectrig (gweler Argae Salto Grande).

Yr enw
Daw enw'r afon o gamddealtwriaeth yr ymsefydlwyr Sbaenaidd o'r enw brodorol. Mae'r enw gwreiddiol, Urugua'ý, yn yr iaith Guaraní, yn golygu "afon yr adar paentiedig".

Wrwgwai
Wrwgwai
Wrwgwai
Coala

Mae'r coala yn folgodog prendrig digynffon sydd â blew llwydwynion trwchus, clustiau mawr tuswog ac ewinedd miniog ac sy'n bwydo'n bennaf ar ddail coed ewcalyptws ac yn byw yng nghoedwigoedd Awstralia.

Cadwriaeth 

Yn ôl gweinidog iechyd Awstralia Sussan Ley, mae'r tymor tanau gwyllt Awstralia 2019-20, ac yn enwedig tanau De Cymru Newydd, wedi arwain at farwolaeth hyd at 8,400 coala (30% o'r boblogaeth leol) ar arfordir canol gogledd De Cymru Newydd.

Bolgodogion
Mamaliaid Awstralia
Jane Williams (Ysgafell)

Bardd, hanesydd ac awdures oedd Jane Williams, neu Ysgafell (1 Chwefror 1806 – 15 Mawrth 1885). Fe'i ganed yn Llundain i rieni Cymreig ond ymsefydlodd ym mhentref Talgarth, Brycheiniog.

Ystyrir ei chyfrol arloesol A History of Wales derived from Authentic Sources (1869) y llyfr gorau ar y pwnc hyd gyhoeddi gwaith Syr John Edward Lloyd.

Llyfryddiaeth
Miscellaneous Poems (1824)
Twenty Essays on the Practical Improvement of God's Providential Dispensations as Means to the Moral Discipline to the Christian (1838)
Artegall; or Remarks on the Reports of the Commissioners of Inquiry into the State of Education in Wales (1848)
The Literary Remains of the Rev. Thomas Price, Carnhuanawc … with a Memoir of his Life (1845-55)
The Autobiography of Elizabeth Davis, a Balaclava Nurse, Daughter of Dafydd Cadwaladr (1857)
The Literary Women of England  (1861)
Celtic Fables, Fairy Tales and Legends versified (1862)
A History of Wales derived from Authentic Sources (1869)

Genedigaethau 1806
Marwolaethau 1885
Merched y 19eg ganrif
Beirdd Cymreig yn yr iaith Saesneg
Cymry Llundain
Hanesyddion Cymreig
Llenorion Cymreig yn yr iaith Saesneg
Llenorion Cymreig y 19eg ganrif
Pobl o Frycheiniog
A-senee-ki-wakw

Hil o gewri carreg ym mytholeg yr Abenaki, un o bobloedd brodorol Gogledd America yw'r A-senee-ki-wakw.  Y cewri hyn oedd y creaduriaid cyntaf a grëwyd gan Glooscap, duw cyntafanedig yr Abenaki. Ond am eu bod mor fawr a thrwm ac felly'n lladd cymaint o anifeiliad wrth grwydro'r byd, cawsant eu difa gan Glooscap.

Maent yn perthyn i ddosbarth o gewri cyntefig tebyg i gewri barrug Jotunheimen ym mytholeg Llychlyn a'r Titaniaid ym mytholeg Roeg.

Mytholeg Gogledd America
Creaduriaid mytholegol
Cewri

en:Abenaki mythology#Beings of the Golden Age
Foyel

Cacique neu bennaeth llwyth o frodorion Patagonia oedd Foyel (fl. tua 1870-1885), a fu'n ymladd yn erbyn byddin Ariannin yn ystod ymgyrchoedd Concwest yr Anialwch.

Roedd ganddo reolaeth ar diroedd eang i'r de o Lyn Nahuel Huapi. Mae ansicrwydd ynghylch ei darddiad ethnig, gyda rhai ffynonellau yn dweud ei fod yn perthyn i'r Araucano, eraill ei fod yn perthyn i'r  Tehuelche; daw ei enw o iaith y Mapuche. Cofnodir iddo ef a dau bennaeth arall, Lauquen a Chuquinchano, wneud cytundeb heddwch a llywodraeth Ariannin yn 1873. Aelodau o'r llwyth oedd dan ei arweiniad ef oedd yn gyfrifol am yr ymosodiad ar y pedwar fforiwr o'r Wladfa yn Nyffryn y Merthyron 1884, pan laddwyd tri ohonynt ac y dihangodd John Daniel Evans diolch i'w geffyl Malacara. Roedd Foyel yn un o'r ddau cacique olaf i ildio i'r fyddin yn ystod Concwest yr Anialwch; wedi brwydr ar 18 Hydref 1884, ildiodd ef ac Inacayal i fyddin dan Miguel Vidal.

Dywedir iddo gasglu trysor sylweddol o aur, gemau ac arian, ac yn ddiweddarach ei guddio, ond nid oes neb wedi llwyddo i'w ddarganfod. Enwyd afon Río Foyel yn nhalaith Río Negro a phentref El Foyel ar ei ôl.

Brodorion De America
Hanes yr Ariannin
Y Wladfa
Tour de France 1907

Tour de France 1907 oedd y pumed Tour de France, y cyntaf i gael reidiwr o Luxembourg yn gorffen yn y 10 safle uchaf. Cynhaliwyd o 8 Gorffennaf i 4 Awst 1907, roedd y ras 4488 kilomedr (2,788 Milltir) o hyd i gyd, rediodd y cystadlwyr ar gyflymder cyfartaledd o 28.47 kilomedr yr awr (17.690 mya). Nid oedd enillydd Tour de France 1906, René Pottier, yno i amddiffyn ei deitl han ei fod wedi hunanladd ym mis Ionawr.

Roedd Émile Georget yn agos at ennill y ras, ond cafodd ei gosbi am fenthyg beic, a rhoddwyd arweiniaeth y ras felly i Lucien-Petit-Breton. ROedd Petit-Breton yn seiclwr ddi-adnabyddadwy cyn y ras, roedd wedi dod i'r ras yn y categori "poinçonnée", a oedd ar gyfer reidwyr heb gefnogaeth tîm felly nid oedd yn cael unrhyw gefnogaeth mecanyddol bron. Enillodd Petit-Breton y ras a dau gymal. Yn wahanol i Tour mewn blynyddoedd cynt, roedd y ras yn rhydd o ddifrodwyr bron, ond parhaodd y twyllo.

Cymalau

Dolenni Allanol
Canlyniadau Tour de France 1907 
Hanes Tour de France
Map Tour de France 

1907
1907
Tour de France 1908

Tour de France 1908 oedd y chweched Tour de France, ac fe'i cynhaliwyd o 13 Gorffennaf i 9 Awst 1908. Roedd y ras 4,488 kilomedr (2,789 milltir) o hyd. Fel y rasys cynt, domineiddwyd hi gan y Ffrancwyr, gorffennodd dau Eidalwr ac un Luxembourgiwr yn y 10 safle uchaf.

Ar ôl ei fuddugoliaeth yn 1907, Lucien Petit-Breton oedd y ffefryn i ennill. Enillodd 5 o'r 14 cymal cyn gorffen i ail-adrodd ei fuddugoliaeth a phrofi ei gryfder a nad oedd yn syndod iddo ennill y ras y flwyddyn cynt.

Cymalau

Dolenni Allanol
Hanes Tour de France 1908
 Tour de France 1908

1908
1908
Tour de France 1909

Tour de France 1909 oedd y seithfed Tour de France. Fe'i cynhaliwyd o 5 Gorffennaf i 1 Awst 1909. Roedd y ras 4,498 kilomedr (2,794.9 milltir) o hyd dros 14 cymal.

Ni gystadlodd cyn-enillwr 1907 ac 1908, Lucien Petit-Breton, ac o'r herwydd, François Faber, a daeth yn ail y flwyddyn gynt, oedd y ffefryn i ennill y ras, aeth Faeber ymlaen i ennill 6 o'r 14 cymal gan ennill y ras yn hawdd.

Ar ôl y cymal cyntaf, y Belgwr Cyrille van Hauwaert oedd yn arwain y ras, y tro cyntaf yn hanes y Tour nad oedd Ffrancwr yn arwain, cymerodd Faber drosodd yr arweiniad ar yr ail gymal a deliodd hi hyd y diwedd gan wneud y Tour yma y cyntaf erioed i beicio a chael ei hennil gan Ffrancwr.

Dolenni allanol
 Torelli.com Canlyniadau Tour de France 1909 
 Memoire-du-Cyclisme.net Canlyniadau Tour de France 1909 
 Tour de France 1909

1909
1909
Tour de France 1910

Tour de France 1910 oedd yr wythfed Tour de France. Fe'i cynhaliwyd o 3 Gorffennaf i 31 Gorffennaf 1910. Roedd y ras 4,737 kilomedr (2,943 milltir) o hyd dros 15 cymal.

Hwn oedd y Tour cyntaf i fynd i fynyddoedd y Pyrénées. Y ddau ffefryn i ennill y ras oedd enillwr 1909, François Faber, abrintiwr, a Octave Lapize, dringwr. Oherwydd y system bwyntiau a ddefnyddwyd i benderfynnu'r enillydd, roedd eu cyfle o ennill yn weddol hafal, dim ond o 4 pwynt enillodd Lapize y ras yn y diwedd.

Cyflwynwyd broom wagon i'rras am y tro cyntaf, er mwyn codi reidwyr a oedd yn rhoi'r gorau yn ystod y ras.

Dolenni Allanol 
 Canlyniadau Tour de France 1910 
 "The "Assassins" send the race to the Pyrenees, VeloArchive
 Hanes Tour de France 1910
 Tour de France 1910

1910
1910
Papur Pawb (Tal-y-bont)

Ar gyfer yr hen bapur newydd Cymreig, gweler Papur Pawb.

Papur bro misol o ardal fwyaf gogleddol Ceredigion yw Papur Pawb. Mae’n gwasanaethu pentrefi Tal-y-bont, Bont-goch, Tre Taliesin, Tre’r-ddôl ac Eglwys-fach. Credir mai dyma’r papur bro sy’n gwasanaethu’r ardal leiaf o ran poblogaeth o holl bapurau bro Cymru.

Cyhoeddwyd y rhifyn cyntaf ym mis Hydref 1974 gyda’r sylfaenwyr yn honni mae dyma oedd papur bro cyntaf Cymru gan fod papurau tebyg yn cael eu dosbarthu am ddim ymhlith sefydliadau Cymraeg eu hiaith yn unig. Credent yn gryf yn yr egwyddor bod gwir bapur bro yn gwasanaethu’r gymuned gyfan a dylid ei werthu mewn siopau lleol. Rhoddwyd gair o esboniad yn y rhifyn cyntaf am swyddogaeth Papur Pawb, sef:

‘anelu i adlewyrchu pob agwedd ar fywyd cymdeithasol a diwylliannol y cylch mewn gair ac mewn llun. Bwriadwn i bawb feddwl am y papur fel gwasanaeth sy’n perthyn i’r gymdeithas gyfan, megis neuadd bentref neu ysgol, ac nid rhywbeth sy’n perthyn i grŵp bychan o fewn yr ardal yn unig.’

Mae Papur Pawb yn ymddangos deg mis y flwyddyn ac fe’i hargreffir yn Y Lolfa, Tal-y-bont. Pum ceiniog oedd pris y rhifyn cyntaf ac mae’r pris yn parhau yn isel iawn ar 50 ceiniog y copi.

Y golygydd cyntaf oedd Gwilym Huws (1974-1980) a’i olynydd oedd Gwyn Jenkins (1980-1985). Wedi hynny golygwyd y papur gan dimau o olygyddion dan ofal golygydd cyffredinol. Mae dros 40 o drigolion y gymuned yn cynorthwyo i gynhyrchu’r papur.

Cyhoeddwyd y rhifyn cyntaf yn rhannol mewn lliw yn 2008 a chyhoeddir atodiadau lliw yn cynnwys lluniau lliw o’r sioeau a gwyliau lleol yn flynyddol yn rhifyn Medi.
  
Mae gwefan Papur Pawb yn cynnwys y rhifyn cyfredol a dull o glywed y cynnwys drwy feddalwedd Readspeaker. Ceir yno hefyd rhai ôl-rifynnau a lluniau o archif y papur.

Dolenni allanol
 Gwefan Papur Pawb
 Tudalen ar wefan BBC Cymru

Papurau bro Ceredigion
Sefydliadau 1974
Tour de France 1911

Tour de France 1911 oedd y chweched Tour de France. Fe'i cynhaliwyd o 2 Gorffennaf i 30 Gorffennaf 1911. Roedd y ras 5,344 kilomedr o hyd, reidwyd y ras ar gyflymder cyfaltaledd o 27.322 kilomedr yr awr dros 15 cymal. Roedd y cymal hiraf 470 kilomedr o hyd a cymerodd dros 18 awr i'r reidwyr gorau iw gyflawni. Allan o'r 84 reidiwr a ddechreuodd y Tour, dim ond 28 a lwyddodd iw gyflawni.

Rhoddodd ffefrynau'r ras y gorau yng nghymalau cynnar y ras, yr enillydd 1907 a 1908, Lucien Petit-Breton ar y cymal cyntaf, enillydd, 1910, Octave Lapize ar gymal 4, ac enillydd 1909, François Faber ar gymal 12. Enillodd reidiwr neydd, Paul Duboc, bedwar cymal a bu'n agos at ennill y Tour ond aeth yn sâl hanner ffordd drwy'r ras a gorffennodd yn ail, yr enillydd oedd Gustave Garrigou, a enillodd dau gymal.

Cymalau

Dolenni Allanol 
Canlyniadau Tour de France 1911 
Hanes Tour de France 1911
Map Tour de France 1911 

1911
1911
Tour de France 1912

Tour de France 1912 oedd y degfed Tour de France. Fe'i cynhaliwyd o 30 Mehefin i 28 Gorffennaf 1912. Roedd y ras 5,289 kilomedr o hyd, reidwyd y ras ar gyflymder cyfaltaledd o 27.763 kilomedr yr awr dros 15 cymal.

Ar ôl i Odiel Defraye ennill 4 cymal o'r Tour of Belgium, cyflogodd Alcyon ef i gefnogi Gustave Garrigou er mwyn ail-adrodd ei fuddugoliaeth yn Tour de France 1911. Er, fel i'r ras fynd yn ei flaen, profodd Defraye i fod y reidiwr cryfaf a gwnaeth ei dîf ef yn arweinydd y tîm. Aeth Defraye ymlaen i ennill y Tour a daeth Garrigouyn drydydd.

Cymalau

Dolenni Allanol
Canlyniadau Tour de France 1912 
Hanes Tour de France 1912
Map Tour de France 1912 

1912
1912
Tour de France 1913

Tour de France 1913 oedd yr 11ed Tour de France. Fe'i cynhaliwyd o 29 Mehefin i 27 Gorffennaf 1913. Roedd y ras 5,388 kilomedr o hyd, reidwyd y ras ar gyflymder cyfaltaledd o 26.715 kilomedr yr awr dros 15 cymal. Enillwyd y ras gan y Belgwr Philippe Thys.

Cymalau

Dolenni Allanol
Canlyniadau Tour de France 1912 
Hanes Tour de France 1912
Map Tour de France 1912 

1913
1913
Bob Denard

Milwr hur o Ffrancwr oedd Bob Denard (7 Ebrill 1929 – 13 Hydref 2007), efallai yr enwocaf o filwyr hur yr 20g.

Ganed ef yn Bordeaux, Aquitaine fel Gilbert Bourgeaud. Defnyddiai ef ei hun yr enw "Cyrnol Denard", a defnyddiai hefyd yr enw "Said Mustapha Mahdjoub". Gwasanaethodd yn y Fyddin Ffrengig yn Rhyfel Cyntaf Indo-Tsieina ac yn Algeria ac fel plismon yn Morocco cyn troi'n filwr hur yn y 1960au. Bu ganddo ef a'r milwyr oddi tano ran mewn rhyfeloedd neu ymgais i wrthdroi'r llywodraeth yn Biafra, Gabon, Angola, Saïr, Simbabwe, Benin, Gogledd Yemen ac Iran.

Cysylltir ef yn arbennig ag ynysoedd Comoros, lle bu a rhan mewn pedair ymgais i wrthdroi'r llywodraeth. Wedi iddi orfodi'r Arlywydd Ahmed Abdallah o'i swydd yn 1975, cynorthwyodd ef i ennill grym yn ôl yn 1978, gyda dim ond 50 o filwyr. Arhosodd ef a 30 o filwyr fel gwarchodlu personol Ahmed Abdallah, a daeth yn ddinesydd y Comoros. I bob pwrpas, Denard oedd yn rheoli. Pan ddaeth François Mitterrand yn Arlwydd Ffrainc yn 1981, collodd Denard gefnogaeth Ffrainc. Yn 1989 bu cweryl yn y Comoros, a lladdwyd yr arlywydd Ahmed Abdallah. Ystyrid bod Denard yn gyfrifol, a chymerodd Ffrainc ef i'r ddalfa yn 1991. Yn 1993 dedfrydodd llys ym Mharis ef i bum mlynedd o garchar am ei ran mewn ymgais i wrthdroi llywodraeth Benin yn 1977.

Ceisiodd Denard gipio grym yn y Comoros unwaith eto yn 1995, ond gyrrodd Jacques Chirac filwyr i gefnogi'r llywodraeth. Yn 1999 rhoddwyd ef ar ei brawf ym Mharis am lofruddio Ahmed Abdallah, ond oherwydd diffyg prawf, cafwyd ef yn ddieuog. Bu'n briod a chwech o ferched a bu ganddo saith o blant.

Genedigaethau 1929
Marwolaethau 2007
Hurfilwyr
Milwyr Ffrengig
Pobl o Bordeaux
Pobl fu farw ym Mharis
Yr Oriel Genedlaethol (Llundain)

Yr Oriel Genedlaethol yn Sgwâr Trafalgar, Llundain, yw oriel gelf genedlaethol y Deyrnas Gyfunol. Fe'i sefydlwyd ym 1824 pan prynodd y wladwriaeth Brydeinig 36 o beintiadau o gasgliad preifat John Julius Angerstein. Yn wahanol i nifer o orieli cenedlaethol eraill Ewrop, felly, nid yw'n seiliedig ar gyn-gasgliad brenhinol o gelf. Ceir yno 2,300 o beintiadau o orllewin Ewrop, yn cynnwys campweithiau o bob cyfnod o'r 13g hyd ddiwedd y 19eg.

Adeiladau ac adeiladwaith yn Ninas Westminster 
Adeiladau rhestredig Gradd I Llundain
Amgueddfeydd Llundain
Pensaernïaeth Sioraidd
Pensaernïaeth Fictoraidd
Orielau celf cenedlaethol
Sbigoglys

Planhigyn sy'n blodeuo ydy Sbigoglys neu Pigoglys (Enw Lladin:Spinacia oleracea; Saesneg: Spinach; ar lafar yn Gymraeg: Sbinaits) yn nheulu Amaranthaceae sy'n gynhenid i ganolbarth a de Asia. Mae'n blanhigyn unflwyddiad, ac yn llai aml, eilflwyddiad sy'n tyfu hyd at 30 centimetr o daldra. Gall oroesi dros y gaeaf mewn ardaloedd tymherus.

Mae'r dail yn tyfu bob yn ail, siap hirgrwn trionglaidd ac an yn amrywio mewn maint; rhwng 2–30 cm o hyd a 1–15 cm o led gyda'r dail mwyaf ar fôn y planhigyn a dail llai tuag at y blagur blodeuo. Mae'r blodau yn anamlwg disylw, melyn-wyrdd tua 3–4 mm yn niamedr sy'n aeddfedu i greu clystyrau 5-10mm o frwythau bach sych, talpiog a chaled sy'n cynnwys nifer o hadau.

Llysiau
Amaranthaceae
Tour de France 1914

Tour de France 1914 oedd yr 12fed Tour de France. Fe'i cynhaliwyd o 28 Mehefin i 26 Gorffennaf 1914. Roedd y ras 5,405 kilomedr (3,359 milltir) o hyd, reidwyd y ras ar gyflymder cyfaltaledd o 26.835 kilomedr yr awr dros 15 cymal. Enillwyd y ras gan y Belgwr Philippe Thys yn yr ail flwyddyn ganlynol.

Y diwrnodd ddechreuodd y Tour, llofruddwyd Franz Ferdinand yn Sarajevo, gan farcio dechrau'r Rhyfel Byd Cyntaf. Ar 3 Awst, goresgynodd Yr Almaen â Gwlad Belg a datagnont ryfel ar Ffrainc. Roedd yn bum mlynedd cyn i'r Tour nesaf gael ei ddal yn 1919. Bu farw'r tri dyn a enillodd y Tour rhwng 1907 a 1910 yn y rhyfel.

Cymalau

Cyfeiriadau
 1914 Tour de France results 

1914
1914
Octave Mirbeau

Llenor, nofelydd a dramodydd o Ffrancwr oedd  Octave Mirbeau (16 Chwefror 1848 – 16 Chwefror 1917).

Ystyrir ef yn un o lenorion Ffrangeg  pwysicaf y 19g. Ymhlith ei weithiau enwocaf mae'r nofel Le Journal d'une femme de chambre (1900).

Llyfryddiaeth ddethol

Nofelau 

 Le Calvaire (1886).
 L'Abbé Jules (1888).
 Sébastien Roch (1890).
 Dans le ciel (1892-1893).
 Le Jardin des supplices (1899).
 Le Journal d'une femme de chambre (1900).
 La 628-E8 (1907).
 Dingo (1913).

Dramâu 
 Les Mauvais bergers (1897)
 Les affaires sont les affaires (1903)
 Farces et moralités (1904).
 Le Foyer (1908).

Beirniadaeth 
 L'Affaire Dreyfus (1991).
 Lettres de l'Inde (1991).
 Combats esthétiques (1993).
 Combats esthétiques (2006).

Dolenni allanol 
  Société Octave Mirbeau 
  Dictionnaire Octave Mirbeau 

Beirniaid llenyddol Ffrengig
Dramodwyr Ffrangeg
Dramodwyr Ffrengig
Genedigaethau 1848
Llenorion Ffrangeg
Llenorion Ffrengig y 19eg ganrif
Llenorion Ffrengig yr 20fed ganrif
Marwolaethau 1917
Nofelwyr Ffrangeg
Nofelwyr Ffrengig
Pobl o Calvados
Tour de France 1919

Tour de France 1919 oedd yr 13fed Tour de France, a'i gynhaliwyd o 29 Mehefin i 27 Gorffennaf 1919. Roedd y ras 5,560 kilomedr o hyd, reidwyd y ras ar gyflymder cyfaltaledd o 24.054 kilomedr yr awr dros 15 cymal.

Ar 12 Awst, diarddelwyd Paul Duboc a oedd yn yr wythfed safle, am fenthyg car er mwyn mynd i drwsio echel ei bedal.

Cymalau

1919
1919
Fuegiaid

Y Fuegiaid yw trigolion brodorol Tierra del Fuego, pwynt mwyaf deheuol De America.  Yn gyffredinol mae'r enw yn golygu pobl Yaghan Tierra del Fuego.  Yn Sbaeneg gall olygu unrhyw un o'r orynys honno.

Roedd y Fuegiaid yn perthyn i sawl grŵp yn wreiddiol, yn cynnwys yr Ona (Selk'nam), Haush (Manek'enk), Yahgan (Yámana), a'r Alacaluf (Kawésqar).  Ac eithrio'r Selk'nam, roedd y llwythau hyn i gyd yn byw ar arfordir Tierra del Fuego ac yn defnyddio canŵs i deithio o gwmpas yr arfodir a'r ynysoedd cyfagos.  Roedd y Selk'nam yn byw ar Isla Grande de Tierra del Fuego ac yn dibynnu'n bennaf ar hela guanacos am fwyd.  Siaradai'r pobloedd Fuegiaidd peoples sawl iaith wahanol: ieithoedd ynysig oedd yr iaith Kawésgar a'r iaith Yaghan, a siaradai'r Selk'namiaid iaith Chon, fel yn achos y Tehuelches ar y tir mawr.

Pan ddaeth yr Ewropeaid cyntaf, yn bobl o Tsile ac Ariannin, i ymsefydlu ar yr ynysoedd ganol y 1800au, daethant ag afiechydion fel y frech goch a'r frech wen gyda hwy, ac roedd y Fuegiaid yn methu eu gwrthsefyll.  Cafodd y boblogaeth ei degymu gan afiechyd, a syrthiodd nifer y Fuegiaid o rai miloedd yn y 1800au i ddim on rhai cannoedd erbyn y 1900au.  Heddiw nid oes yr un Fuegiad gwaed coch ar ôl; bu farw yr olaf yn 1930.

Pobloedd frodorol yr Ariannin
Pobloedd frodorol Tsile
Hia C-ed O'odham

Mae'r Hia C-ed O'odham ("Pobl y Tywynnau Tywod"), a elwir hefyd yn Areneños, Papagos y Tywod, neu Pima y Tywod, yn bobloedd brodorol Americanaidd gyda'u bro'n wreiddiol yn gorwedd yn ardal mynyddoedd Altas Tinajas (O'odham: Uʼuva:k neu Uʼuv Oopad) ger tref Ajo, Arizona, ar dir a rennir heddiw rhwng gwarchodfa natur Cabeza Prieta a'r Sierra El Pinacate dros y ffin ym Mecsico.

Ar hyn o bryd nid ydynt yn cael eu cydnabod yn swyddogol fel pobl brodorol gan UDA na Mecsico chwaith, er bod gan Cenedl y Tohono O'odham bwyllgor i gynrychioli eu buddianau ac yn dal tie ger Ajo fel ymddiriedolaeth ar eu cyfer. Maent yn cael eu cynrychioli gan Gynghrair yr Hia-Ced O'odham. Heddiw mae mwyafrid yr Hia C-ed O'odham yn byw yn Ajo, Arizona, neu ar dir ffederal ger llaw lle ceir eu tir amaethyddol.

Maent yn perthyn yn agos i'r Akimel O'odham (Pima) a'r Tohono O'odham:

Llyfryddiaeth 
Griffin-Pierce, Trudy. 2000. Native Peoples of the Southwest. University of New Mexico Press, Albuquerque, Mecsico Newydd, UDA.

Pobloedd frodorol Gogledd America
Mandan

Llwyth o frodorion Gogledd America yw'r Mandan. Yn hanesyddol roeddynt yn byw ar hyd glannau Afon Missouri a dwy afon sy'n llifo i mewn iddi, afonydd Heart a Knife River; heddiw yn nhaleithiau Gogledd Dakota a De Dakota.

Yn wahanol i lwythau eraill yr ardaloedd hyn, roedd y Mandan yn byw mewn pentrefi parhaol, yn hytrach na symud i ddilyn y byffalo. Heblaw hela, roeddynt hefyd yn amaethu.

Daethant i gysylltiad ag Ewropeaid yn 1738, ac ymwelwyd a hwy gan nifer o fasnachwyr dros y ganrif nesaf. Erbyn dechrau'r 19g roedd heintiau ac ymosodiadau gan lwythau eraill wedi gostwng eu nifer yn sylweddol. Wedi haint o'r Frech Wen yn 1837, roedd eu nifer cyn ised a 125. Oherwydd hyn, ymunasant a llwythau cyfagos yr Arikara a'r Hidatsa.

Dros y degawdau nesaf, lleihaodd tiroedd y llwythau dan bwysau o'r llywodraeth. Sefydlwyd tiriogaeth iddynt yn Fort Berthold, yn wreiddiol o tua 8 miliwn acer (32,000 km²), ond erbyn  1910, roedd ei faint wedi gostwng i tua 900,000 acer (3,600 km²). Yn 1934 unwyd y Mandan yn swyddogol a'r Hidatsa a'r Arikara. Bu farw'r Mandan gwaed-llawn olaf yn 1971; mae'r Mandan presennol o hil gymysg.

Cysylltwyd y Mandan a'r chwedl am ddarganfyddiad America gan Madog ab Owain Gwynedd tua 1170. Dechreuodd straeon gylchredeg am lwyth y Mandan, yn haeru eu bod yn siarad Cymraeg ac yn ddisgynyddion y Cymry a deithiodd i America gyda Madog. Teithiodd John Evans o'r Waunfawr yng Ngwynedd i fyny Afon Missouri i chwilio am y Mandan ddiwedd y 18g. Cafodd hyd iddynt, ond ni chanfu unrhyw arwydd o eiriau Cymraeg yn eu hiaith.

Llwythau brodorol Gogledd America
2010au

20g - 21g - 22g
1960au 1970au 1980au 1990au 2000au - 2010au - 2020au 2030au 2040au 2050au 2060au
2010 2011 2012 2013 2014 2015 2016 2017 2018 2019

Digwyddiadau a Gogwyddion

Arweinwyr y Byd
Pab Bened XVI
Pab Ffransis
Yr Arlywydd Barack Obama (Unol Daleithiau)
Yr Arlywydd Vladimir Putin (Rwsia)
Yr Arlywydd Dmitry Medvedev (Rwsia)
Yr Arlywydd Hu Jintao (Gweriniaeth Pobl Tsieina)
Yr Arlywydd Xi Jinping (Gweriniaeth Pobl Tsieina)
Yr Arlywydd Nicolas Sarkozy (Ffrainc)
Yr Arlywydd François Hollande (Ffrainc)
Canghellor Angela Merkel (Almaen)
Y Frenhines Elisabeth II (y Deyrnas Unedig)
Y Prif Weinidog Gordon Brown (y Deyrnas Unedig, tan 2010)
Y Prif Weinidog David Cameron (y Deyrnas Unedig, o 2010)
 Kim Jong-un (Gogledd Corea)
 Benjamin Netanyahu (Israel)
Yr Arlywydd Mahmoud Ahmadinejad (Iran)
Yr Arlywydd Hassan Rouhani (Iran)
Yr Arlywydd Bashar al-Assad (Syria, o 2000)
 Muammar al-Gaddafi (Libya, 1969-2011)
Yr Arlywydd Hugo Chávez (Venezuela), 1999-2013)
Yr Arlywydd Raúl Castro (Ciwba), o 2008)

Diddanwyr

Chwaraeon
Y Gemau Olympaidd yn dychwelyd i Lundain yn 2012 am y tro cyntaf ers 1948.

2010au
21ain ganrif
117

1g - 2g - 3g 
60au 70au 80au 90au 100au - 110au - 120au 130au 140au 150au 160au 
112 113 114 115 116 - 117 - 118 119 120 121 122

Digwyddiadau 
 Yr ymerawdwr Trajan yn gorchfygu gwrthryfel yn Judea.
 Cymerir Trajan yn ddifrifol wael, ac ar ei wely angau mae'n penddi Hadrian fel ei olynydd.
 Hadrian yn dychwelyd rhannau healaeth o Mesopotamia i'r Parthiaid fel rhan o gytundeb heddwch.
 Dechrau adeiladu'r Pantheon yn Rhufain.

Genedigaethau

Marwolaethau 
 9 Awst — Trajan, ymerawdwr Rhufain
 Gaius Cornelius Tacitus, hanesydd Rhufeinig (tua'r dyddiad yma)

117
Pantheon

Am ystyron eraill, gweler Pantheon (gwahaniaethu)

Teml, a drowyd yn eglwys, yn Rhufain yw'r Pantheon (Lladin Pantheon, o'r Groeg Πάνθεον Pantheon, yn golygu "Teml yr holl dduwiau"). Adeiladwyd y Pantheon fel teml i saith duw y saith planed yng ngrefydd wladwriaethol Rhufain. Mae'n parhau mewn cyflwr da, wedi ei gadw'n well nag unrhyw adeilad Rhufeinig arall ac efallai'n well nag unrhyw adeilad arall o'i oed yn y byd.

Adeiladwyd yr adeilad presennol ar seiliau adeilad blaenorol, a godwyd gan Agrippa tua 27 CC. Llosgwyd yr adeilad hwn yn 80 OC., a thua 117 dechreuwyd ar y gwaith o godi adeilad newydd. Nid oes sicrwydd pwy oedd y prif bensaer, ond credir mai pensaer yr ymerawdwr Trajan, Apollodorus o Ddamascus, ydoedd. Gorffennwyd y gwaith tua 125 OC, yn ystod teyrnasiad yr ymerawdwr nesaf, Hadrian.

Ers cyfnod y Dadeni, mae wedi ei ddefnyddio fel man claddu i nifer o bobl enwog, yn arbennig yr arlunydd Raffael. Mae dau o frenhinoedd yr Eidal, Vittorio Emanuele II a Umberto I, wedi eu claddu yno hefyd.

Adeiladau ac adeiladwaith yn Rhufain
Temlau Rhufeinig
Eglwysi'r Eidal
Pont Alexandra

Pont yn Québec, Canada, ar draws afon Ottawa, yw Pont Alexandra (Saesneg: Royal Alexandra Interprovincial Bridge).

Agorodd y Tywysog Siôr bont Alexandra, yn 1901.

Alexandra
Québec (dinas)
Afon Missouri

Afon sy'n llifo i mewn i Afon Mississippi yn yr Unol Daleithiau yw Afon Missouri. Mae'n tarddu lle mae'r afonydd Madison, Jefferson a Gallatin yn cyfarfod yn nhalaith Montana, ac yn cyrraedd y Mississippi i'r gogledd o St. Louis, Missouri.  Mae ei hyd yn 2,341 milltir, ac mae ei dalgylch yn ffurfio chweched ran o holl gyfandir Gogledd America. Hi yw'r ail fwyaf o'r afonydd sy'n llifo i'r Mississippi. Gelwir hi yn "Big Muddy" a "Dark River" oherwydd y mwd yn ei dyfroedd.

Yr Ewropeaid cyntaf i weld yr afon oedd y fforwyr Ffrengig Louis Jolliet a Jacques Marquette. Cyhoeddwyd y disgrifiadau cyntaf ohoni gan Étienne de Veniard, Sieur de Bourgmont yn 1713 a 1714. Yn 1795-1797 teithiodd James MacKay a'r Cymro John Evans i fyny'r afon i chwilio am ffordd trwodd i'r Pasiffig, dan nawdd llywodraeth Sbaen. Aeth John Evans ymlaen i dreulio gaeaf gyda llwyth y Mandan, i chwilio gwirionedd y stori eu bod yn siarad Cymraeg ac yn ddisgynyddion ymsefydlwyr Cymreig dan arweiniad Madog ab Owain Gwynedd. Casgliad Evans oedd nadd oedd arwydd o ddylanwad y Gymraeg ar eu hiaith.

Rhwng 1804 a 1806 teithiodd Meriwether Lewis a William Clark i fyny'r afon ar gais Thomas Jefferson, gan orffen y gwaith o ddarganfod cwrs yr afon.

Missouri
Missouri
Missouri
Missouri
Missouri
Missouri
Missouri
Ysgol Gyfun Oakdale

Ysgol gyfun cyfrwng Saesneg yn y Coed-Duon, Caerffili yw Ysgol Gyfun Oakdale (Saesneg: Oakdale Comprehensive School).

Sefydlwyd yr ysgol ym 1968 fel Ysgol Uwchradd Fodern, gyda 350 o ddisgyblion.

Cyn-ddisgyblion
 Joe Calzaghe - paffiwr
 Nicky Wire, James Dean Bradfield, Sean Moore a Richey James Edwards - aelodau o'r Manic Street Preachers
 Matthew Watkins - canolwr Newport Gwent Dragons a Chymru
 Steve Strange - Canwr
 Patrick Jones - Bardd

Dolenni allanol
 Gwefan yr ysgol 
Adroddiad Estyn 2008

Sefydliadau 1968
Oakdale
Oakdale
Oakdale
116

1g - 2g - 3g 
60au 70au 80au 90au 100au - 110au - 120au 130au 140au 150au 160au 
111 112 113 114 115 - 116 - 117 118 119 120 121

Digwyddiadau 
 Yr ymerawdwr Trajan yn gorffen ei ymgyrch yn erbyn Parthia trwy gipio dinasoedd Seleucia, Babylon, Ctesiphon a Susa. Mae'r Ymerodraeth Rufeinig yn cyrraedd ei maint eithaf.
 Trajan yn diorseddu Osroes I fel brenin Parthia, a gosod ei fab Parthamaspates yn ei le. Mae Parthamaspates yn Rhufeineiddio ei enw i Parthicus.

Genedigaethau

Marwolaethau 

116
115

1g - 2g - 3g 
60au 70au 80au 90au 100au - 110au - 120au 130au 140au 150au 160au 
110 111 112 113 114 - 115 - 116 117 118 119 120

Digwyddiadau 
 Yr ymerawdwr Trajan yn cipio Ctesiphon, prifddinas Parthia.
 Iddewon yn yr Aifft a Cyrene yn gwrthryfela yn erbyn Rhufain. Mae'r gwrthryfel yn lledu i daleithiau Cyprus, Judea a Mesopotamia.
 Dinistrir dinas Alexandria yn ystod yr ymladd rhwng Iddewon a Groegiaid.
 Pab Sixtus I yn olynu Pab Alexander I fel y seithfed pab.

Genedigaethau 
 Pausanias, hanesydd a daearyddwr Groegaidd.

Marwolaethau 

115
Ctesiphon

Un o ddinasoedd mwyaf Mesopotamia oedd Ctesiphon. Daw'r enw Lladin 'Ctesiphon' neu 'Ctesifon' o'r Groeg 'T(h)esifon' neu 'Et(h)esifon','Ktesiphon' mewn Groeg diweddarach. Safai ar lan ddwyreiniol  Afon Tigris, gyferbyn a dinas Roegaidd Seleucia. Mae yn awr yn Irac, tua 35 km i'r de o  Baghdad.

Ctesiphon oedd prifddinas ymerodraeth Parthia a phrifddinas brenhinllin y Sassanid yn ddiweddarach. Yn y 6g, hi oedd dinas fwyaf y byd. Yr unig olion sydd i'w gweld bellach yw bwa mawr Taq-i Kisra, yn y rhan sy'n awr yn dref  Salman Pak.

Oherwydd ei phwysigrwydd strategol, bu llawer o ymladd o gwmpas Ctesiphon. Cipiwyd hi nifer o weithiau gan yr Ymerodraeth Rufeinig, yn fwyaf nodedig gan yr ymerawdwr Trajan yn 115. Dychwelwyd y ddinas i'r Parthiaid gan ei olynydd Hadrian yn 117 fel rhan o gytundeb heddwch. Cipiwyd hi eto gan y cadfridog Rhufeinig Avidius Cassius yn 164, ac yn 197, anrheithiwyd y ddinas gan yr ymerawdwr Septimius Severus, a werthodd filoedd o'r trigolion fel caethion.  Lladdwyd yr ymerawdwr Julian mewn brwydr tu allan i'r muriau yn 363 yn ystod ei ryfel yn erbyn Shapur II.

Bu brwydr o gwmpas adfeilion Ctesiphon yn ystod y Rhyfel Byd Cyntaf, pan orchfygwyd byddin Brydeinig oedd yn ceisio cipio Baghdad gan fyddin yr Ymerodraeth Ottoman.

Hanes Irac
Mesopotamia
Safleoedd archaeolegol Irac
Parthia
Othello

Trasiedi gan William Shakespeare yw Othello (neu The tragedy of Othello, the Moor of Venice). Perfformiwyd y ddrama am y tro cyntaf ar 1 Tachwedd 1604 ym Mhalas y Neuadd Wen (Whitehall) yn Llundain, ac ymddangosodd mewn print an y tro cyntaf yn 1622.

Cymeriadau

Dramâu Saesneg
Dramâu 1604
William Shakespeare
Coblyn

Mae Coblyn neu Fwgan yn greadur drygionus o'r hen chwedlau, a ddisgifir yn aml fel corrach hyll a rhyfedd sy'n amrywio mewn taldra o faint corrach i faint dyn. Yn y chwedlau, priodolir hwy ag amryw o alluoedd, tymerau a golwg, gan ddibynu ar y chwedl a'r wlad y tarddir hi ohoni.

Ffuglen
Yn fwy diweddar mae Coblynod yn ymddangos yn straeon J. R. R. Tolkien, yn The Hobbit a The Lord of the Rings ymysg eraill. Maent hefyd yn boblogaidd fel cymeriadau ym myd gemau cyfrifiadur ffantasi.

Gweler hefyd
Bwci

Cythreuliaid
Llên gwerin
Bwci

Mae Bwci neu Bwgan (lluosog: bwganod) yn gymeriad o fyd llên gwerin.

Ffuglen
Yn straeon J. R. R. Tolkien, megis The Lord of the Rings, mae Bwci yn Goblyn mawr.

Yn y gêm chwarae rôl Dungeons & Dragons, mae'r bwcïod ellyllon nos (spectre)(gweler Bwci yn Geiriadur Prifysgol Cymru)

Gweler hefyd
Coblyn
Hobgoblyn

Cythreuliaid
Llên gwerin
Pen Dinas, Aberystwyth

Bryn i'r de o Aberystwyth, Ceredigion, yw Pen Dinas. Adwaenir y bryn yn syth gan y tŵr uchel sy'n ei goroni. Ar yr ochr orllewinol i Ben Dinas, rhed  Afon Ystwyth i'r môr, tra bod harbwr Aberystwyth ac Afon Rheidol yn gorwedd i'r gogledd. Ceir golygfeydd oddi yma o ddyffrynoedd y ddwy afon, tref Aberystwyth, y Llyfrgell Genedlaethol a Bae Ceredigion. Saif y copa 114 metr uwchlaw lefel y môr.

Hanes 
Adeiladwyd caer Oes yr Haearn ar Ben Dinas, sydd o bosibl yn esbonio'r enw hefyd. Yn ystod cloddio archaeolegol yn ystod y 1930au, darganfuwyd olion crochenwaith yn dyddio o tua 100 CC ar y bryn. Credir i'r gaer gyntaf gael ei hadeiladu gan y Celtiaid ar ochr ogleddol y bryn, ac na adeiladwyd ar gopa deheuol y bryn tan ddegawdau'n ddiweddarach. Er fod nifer o gaerau Oes yr Haearn eraill yn y cyffiniau, mae arddull adeiladu'r gaer yn fwy tebyg i gaerau a welir i'r dwyrain, yn agosach at y ffin bresennol a Lloegr, sy'n awgrymu o bosibl i'r gaer gael ei hadeiladu gan fudwyr o'r dwyrain tua 300 CC (Stanford: 1972). Mae'n debyg i ddyfodiad y Rhufeiniaid ddod ag oes y gaer fel amddiffynfa i ben.

Cofgolofn o'r 19g yw'r tŵr a welir heddiw. Mae'r twr, sydd ar siap magnel yn wynebu i fyny, yn deyrnged i Dug Wellington a Brwydr Waterloo. Gobeithiwyd coroni'r golofn gyda cherflun o Wellington ar gefn ei geffyl, ond aeth y noddwyr i drafferthion ariannol cyn cwblhau'r gwaith.

Cyfeiriadau

Dolenni allanol
 "Bryngaer Pen Dinas"; Sain Ffagan Amgueddfa Werin Cymru

Aberystwyth
Bryngaerau Ceredigion
Mynyddoedd a bryniau Ceredigion