alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
LHDT

Mae'r talfyriad LHDT (Saesneg: LGBT) yn cael ei ddefnyddio i ddisgrifio pobl Lesbiaidd, Hoyw, Deurywiol, a Thrawsryweddol. Mae'n addasiad o'r talfyriad hŷn LHD. Er ei fod yn dal yn ddadleuol, caiff ei ystyried yn llai dadleuol na queer ac yn fwy cynhwysfawr na chyfunrywiol neu hoyw.

Mae nifer o amrywiaethau yn bodoli. Mae'r rhai mwyaf cyffredin yn ychwanegu Q am queer, C am cwestiynu neu cynghreiriaid, A am anrhywiol neu am arall i gynnwys pob term posib, D arall am Dau-Enaid, Rh am rhyngrywiol, neu H arall am hollrywiol. Un amrywiad mwy cynhwysol ar LHDT sy'n gyffredin yw LHDTQRh+, sef lesbiaidd, hoyw, deurywiol, trawsr, queer, rhyngrywiol a mwy, neu LGBTQI+ yn Saesneg.

Ystyr pob term 
Mae pob term yn y llythrenw yn cael ei ddefnyddio i gyfeirio at aelodau'r grŵp penodol ac at y gymuned (isddiwylliant) sy'n amgylchynu nhw.

Lesbiaidd 

Yn y cyd-destun hwn, mae lesbiaidd yn cyfeirio at fenywod gyda chyfeiriadedd rhywiol hollol tuag at fenywod.

Hoyw 

Yn y cyd-destun hwn, mae hoyw yn cyfeirio'n benodol at wrywod gyda chyfeiriadedd rhywiol hollol tuag at wrywod.

Deurywiol 

Mae deurywiol yn cyfeirio at bersonau sy'n cael mwy nag un ryw yn atyniadol. Tra'n draddodiadol mae deurywioldeb wedi'i ddiffinio fel atyniad tuag at wrywod a benywod, yn gyffredinol mae'n cynnwys hollrywioldeb, atyniad lle nad yw rhyw'r partner o bwys (h.y. tuag at hunaniaethau gwrywol, benywol, ac unrhyw hunaniaethau eraill). Mae deurywioldeb yn cynnwys unrhywbeth rhwng cyfeiriadeddau rhywiol anrhywioldeb, cyfunrywioldeb, a heterorywioldeb.

Trawsryweddol 

Defnyddir trawsryweddol yn gyffredinol fel term mantell ar gyfer amrywiaeth o unigolion, ymddygiadau, a grwpiau wedi'u canolbwyntio o amgylch y gwrthdroad llawn neu rannol o swyddogaethau rhyweddol yn ogystal â therapïau newid rhyw corfforol (gall bod yn hormonaidd neu gynnwys newidiadau llawfeddygol). Diffiniad cyffredin yw pobl sy'n teimlo nad yw'r rhywedd a roddir iddynt (pan ganwyd) yn ddisgrifiad cywir neu lawn ohonynt. Cynhwysir yn y diffiniad hwn nifer o is-gategorïau megis trawsrywiolion, trawswisgwyr ac weithiau pobl ryngryweddol. (Gweler hefyd croeswisgo.)

Gweler hefyd 
 Materion LHDT yng Nghymru

Dolenni allanol 

Tudalen ar wefan Undeb Myfyrwyr Bangor gyda gwybodaeth ar hanes LHDT 
Geiriadur Stonewall o dermau defnyddiol cydraddoldeb, yn cynnwys nifer o eirfa LHDT 
Cynhadledd 'Y Ddraig Amryliw: LHDTC+ a Chymru a drefnwyd gan y Coleg Cymraeg Cenedlaethol a Phrifysgol Bangor, 3 Chwefror 2022 

 
Rhywioldeb dynol
Wendy Davies

Hanesydd ac archaeolegydd yw'r Athro Wendy Elizabeth Davies, BA, PhD, FBA, FSA, FRHistS (ganed 1942), yn arbenigo yn hanes y Canol Oesau Cynnar yng Nghymru a Llydaw. Mae'n Athro Hanes yng Ngholeg Prifysgol Llundain.

Cyhoeddiadau
 Early Welsh Microcosm: Studies in the Llandaff Charters (1978)
 The Llandaff Charters (1979)
 Wales in the Early Middle Ages (1982)
 The Settlement of Disputes in Early Medieval Europe (golygydd, gyda Paul Fouracre, 1986)
 Small worlds: the Village Community in Early Medieval Brittany (1988)
 Patterns of Power in Early Wales (1990)
 A Breton Landscape (gyda Grenville Astill, 1997)

Genedigaethau 1942
Hanesyddion Cymreig
Merched yr 20fed ganrif
Merched yr 21ain ganrif
Teilo

Roedd Sant Teilo (neu Eliau; Cernyweg: Eliud), (fl. 6g) yn un o brif seintiau yr eglwys gynnar yng Nghymru.

Hanes a thraddodiad

Cysylltir ef a de-orllewin Cymru yn bennaf, a dywedir ei fod yn fab i Ensig ap Hydwn ap Ceredig o Geredigion. Yn ôl buchedd lawer diweddarach, ganed ef ger Penalun yn ne Sir Benfro a bu'n ddisgybl i sant Dyfrig cyn astudio dan Peulin yn Llanddeusant, Sir Gaerfyrddin. Roedd yn gyfoeswr i Dewi ac mae traddodiad iddo fod ar bererindod i Jerusalem gydag ef. Dywedir iddo fod yn Esgob Llandeilo ac Esgob Tyddewi. Dywedir iddo ffoi i Lydaw rhag y Fad Felen yn 547, ac ymweld a sant Samson yn Dol. Mae ei ben yn Eglwys Gadeiriol Llandaf, wedi iddo gael ei gadw am ganrifoedd ar fferm ym Maenclochog yn Sir Benfro.

Mae cyfeiriadau yn Llyfr Sant Chad, a elwid yn wreiddiol yn "Llyfr Teilo" yn ôl pob tebyg, yn profi ei fod yn cael ei anrhydeddu yn ne-orllewin Cymru yn yr 8fed a'r 9g. Mae Buchedd Teilo yn Llyfr Llandaf yn dyddio o'r 12g.

Prif sefydliad Teilo oedd y clas yn Llandeilo Fawr yn Sir Gaerfyrddin. Dywedir mai ef a sefydlodd y clas gwreiddiol ar safle Eglwys Gadeiriol Llandaf, ac mae nifer sylweddol o eglwysi eraill yn ne Cymru wedi eu cysegru iddo. Yn ôl traddodiad, bu'n pregethu yn Llydaw hefyd, ac mae nifer o enwau lleoledd yno yn cyfeirio ato. Ei ddydd gŵyl yw 9 Chwefror.

Ceir eglwys wedi ei gysegru iddo yn Amgueddfa Werin Cymru yn Sain Ffagan, Caerdydd. Enwir Ysgol Uwchradd yr Eglwys yng Nghymru Teilo Sant yng Nghaerdydd ar ei ôl hefyd, Eglwys Sant Teilo.

Pentrefi ac Eglwysi'n dwyn ei enw
Ceir dros 25 o bentrefi ac eglwysi (neu 'glasau' cyn hynny), mewn tair gwlad, sy'n dwyn ei enw gan gynnwys:

Cymru

Llydaw
Ceir 5 plwyf yn Llydaw a enwyd ar ôl Teilo.

Landelau
Landêliau
Saint-Thélo

Cernyw

Llyfryddiaeth 
 G. H. Doble. Saint Teilo (Welsh Saints Series,No. 3) (Llanbedr Pont Steffan, 1942)

Gweler hefyd
Buchedd Teilo
Eglwys Sant Teilo
Llyfr Teilo

Seintiau Cymru
Cymry'r 6ed ganrif
Esgobion Tyddewi
Esgobion Llandaf
Pobl o Sir Benfro
Marwolaethau'r 6ed ganrif
Teyrnas Dyfed
Llyfr Llandaf

Llawysgrif o'r 12g yw Llyfr Llandaf (Lladin: Liber Landavensis). Mae'r llawysgrif, sy'n cynnwys 128 o dudalennau vellum, yn ffynhonnell bwysig ar gyfer hanes eglwysig Cymru.

Credir i Lyfr Llandaf gael ei ysgrifennu rhwng 1120 a 1140, dan arolygaeth Urban, Esgob Llandaf. Roedd anghydfod rhwwng Llandaf ac esgobion Tyddewi a Henffordd ynghylch ffiniau'r esgobaeth, a bwriad y llyfr oedd profi hawliau Llandaf. Cynhwysir copiau o nifer fawr o siarteri yn amlinellu rhoddion o dir ac eiddo cyn belled yn ôl a'r 5g; rhai o'r siarteri yn rhai dilys ond eraill yn ffugiadau. O'r siarteri dilys, mae tua 40% yn perthyn i'r 8g a 20% i ran olaf y 9g. Ceir hefyd fucheddau tri sant a gysylltir a Llandaf, Dyfrig, Teilo ac Euddogwy (Oudoceus). Yn Lladin mae'r rhan fwyaf, ond mae Fraint Teilo mewn Cymraeg Canol gyda chyfieithiad Lladin.

Ychydig yn ddiweddarach, yn y 12g a dechrau'r 13g, ychwanegwyd bucheddau'r seintiau Samson ac Elgar a nifer o lythyrau.

Mae'r hanesydd Wendy Davies wedi ceisio ail-greu llawr o'r testunau gwreiddiol. Roedd y llawysgrif yn eiddo i deulu Davies, Llanerch yn yr 17g. Mae'n awr yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru, MS 17110 E. Bwriedid ei hail-rwymo yn ystod 2007.

Llyfryddiaeth
J. Rhys a J. Gwenogvryn Evans (eds.), The Book of Llandâv (Rhydychen, 1893; adargraffiad ffacsimili, Llyfrgell Cenedlaethol Cymru, 1979).
 Wendy Davies, Early Welsh Microcosm: Studies in the Llandaff Charters (Caerdydd, 1978)
 Wendy Davies, The Llandaff Charters (Caerdydd, 1979)

Dolenni allanol
 Liber Landavensis: fersiwn digidol, Llyfrgell Genedlaethol Cymru

Cristnogaeth yng Nghymru
Esgobaeth Llandaf
Llyfrau'r 12fed ganrif
Llandaf
Llawysgrifau Cymreig
Llenyddiaeth Ladin Cymru
Testunau Cristnogol
Yr Oesoedd Canol Cynnar yng Nghymru

Mae'r Oesoedd Canol Cynnar yng Nghymru yn ymestyn o tua 600 hyd at 1067 pan ddechreuodd ymosodiadau'r Normaniaid ar ororau Cymru.

Yn nechrau'r cyfnod roedd rhai rhannau o Gymru, yn enwedig Powys, yn dod o dan bwysau cynyddol oddi wrth yr Eingl-Sacsoniaid, yn enwedig teyrnas Mersia. Collodd Powys cryn dipyn o'i thiriogaeth, oedd yn arfer ymestyn i'r dwyrain o'r ffin bresennol, gan gynnwys yr hen ganolfan, Pengwern. Efallai fod adeiladu Clawdd Offa, yn draddodiadol gan Offa, brenin Mersia yn yr 8g, yn dynodi ffin wedi ei chytuno.

 
Y cyntaf i deyrnasu dros ran helaeth o Gymru oedd Rhodri Mawr, yn wreiddiol yn frenin Teyrnas Gwynedd, a daeth yn frenin Powys a Ceredigion hefyd. Pan fu ef farw, rhannwyd ei deyrnas rhwng ei feibion, ond gallodd ei ŵyr, Hywel Dda, ffurfio teyrnas Deheubarth trwy uno teyrnasoedd llai y de-orllewin, ac erbyn 942 roedd yn frenin ar y rhan fwyaf o Gymru. Yn draddodiadol, cysylltir ef a ffurfio Cyfraith Hywel trwy alw cyfarfod yn Hendy-gwyn ar Daf. Pan fu ef farw yn 950 gallodd ei feibion ddal eu gafael ar Ddeheubarth, ond adfeddiannwyd Gwynedd gan y frenhinllin draddodiadol.

Erbyn hyn roedd y Llychlynwyr yn ymosod at Gymru, yn enwedig y Daniaid yn y cyfnod rhwng 950 a 1000. Dywedir i Godfrey Haroldson gymeryd dwy fil o gaethion o Ynys Môn yn 987, a thalodd brenin Gwynedd, Maredudd ab Owain, swm fawr i'r Daniaid i brynu ei bobl yn ôl o gaethiwed.

Gruffudd ap Llywelyn oedd y teyrn nesaf i allu uno'r teyrnasodd Cymreig. Brenin Gwynedd ydoedd yn wreiddiol, ond erbyn 1055 roedd wedi gwneud ei hun yn frenin bron y cyfan o Gymru ac wedi cipio rhannau o Loegr ger y ffin. Yn 1063 gorchfygwyd ef gan Harold Godwinson a'i ladd gan ei ŵyr ei hun. Rhannwyd ei deyrnas unwaith eto, gyda Bleddyn ap Cynfyn a'i frawd Rhiwallon yn dod yn frenhinoedd Gwynedd a Phowys.

Gweler hefyd
 Teyrnasoedd Cymru
 Oesoedd Canol Cynnar
 Yr Oesoedd Canol yng Nghymru
 Brythoniaid
 Yr Hen Ogledd

Cynnar
System etholiadol 'y cyntaf i'r felin'

System etholiadol a ddefnyddir ar gyfer Tai'r Cyffredin yn y Deyrnas Unedig a Chanada; yn yr Unol Daleithiau ac mewn rhai gwledydd erall yw system etholiadol 'y cyntaf i'r felin'. Yn ôl y system, mae un aelod seneddol yn cael ei ethol ar gyfer pob etholaeth. Mae pleidleiswyr yn pleidleisio dros un ymgeisydd yn unig. Etholir yr ymgeisydd â'r nifer fwyaf o bleidleisiau heb ystyried a ydy ef neu hi wedi derbyn mwyafrif absoliwt o'r cyfanswm o bleidleisiau. Mae'r system felly yn cyferbynnu â systemau etholiadol eraill, megis y Bleidlais Sengl Drosglwyddadwy, lle mae ymgeiswyr yn gorfod ennill mwyafrif absoliwt o'r pleidleisiau, neu systemau cynrychiolaeth gyfrannol lle mae pleidiau yn derbyn seddi yn ôl canran y pleidleisiau mae'n nhw wedi'i hennill. Daw'r enw o'r ddihareb Gymraeg Y cyntaf i'r felin gaiff falu.

Defnyddir y system etholiadol 'y cyntaf i'r felin' heddiw ar gyfer ethol aelodau Tŷ'r Cyffredin Prydain, etholiadau lleol yng Nghymru a Lloegr, etholiadau i Gyngres yr Unol Daleithiau, ac ar gyfer etholiadau cenedlaethol mewn llawer o wledydd y Gymanwlad, megis Bangladesh, Botswana, India, Jamaica, Cenia, Malawi, Maleisia, Nepal, Nigeria, Pacistan, Singapôr, Wganda, Sambia a Simbabwe, a rhai y tu hwnt, megis Moroco a De Corea. Defnyddid y system hon ar gyfer etholiadau lleol yn yr Alban tan 2007, pryd y'i disodlwyd gan system y Bleidlais Sengl Drosglwyddadwy.

Gweler hefyd
Etholiadau yng Nghymru

Cyntaf i'r felin, Y

de:Mehrheitswahl#Mehrheitswahl im Sinne der Repräsentantenwahl
ko:소선거구제
Afon Kabul

Mae Afon Kabul neu Afon Kabal (Perseg: دریای کابل) yn afon sy'n tarddu yng nghadwyn Sanglakh yn Affganistan, ac sy'n cael ei gwahanu oddi ar afon Helmand gan Fwlch Unai. Dyma afon fwyaf dwyrain Affganistan.

Mae'n llifo 700 km cyn ymuno ag afon Indus ger Attock, ym Mhacistan. Mae'n llifo trwy ddinasoedd Kabul, Chaharbagh, Jalalabad, a (ar ôl llifo i Bacistan tua 30 km i'r gogledd o Fwlch Khyber) Nowshera. Mae'r afonydd sy'n llifo iddi yn cynnwys afon Logar, afon Panjshir, afon Kunar (sy'n cychwyn fel Afon Mastuj yn Chitral) ac afon Alingar.

Cyfeirir at Afon Kabul yn y Rig Veda, ysgrythur gynharaf Hindŵaeth, dan yr enw Kubhā (cyfeirir at sawl afon arall yn Affganistan yn y Rig Veda). Newidiodd yr enw Sanscrit hwnnw i Kābul gyda threiglad amser.

Kabul
Kabul
Kabul
Attock

Mae Attock (Urdu: اٹک) yn ddinas a leolir ar ffin ogleddol talaith y Punjab, Pacistan, ar lan afon Indus. Hen enw'r ddinas oedd Attock Kurdh. Mae'n gorwedd tua 266m (873 troedfedd) uwch lefel y môr ym mhen coridor naturiol a ffurfir gan afon Kabul lle mae'n llifo i mewn i afon Indus. Poblogaeth y ddinas yw 69,588 (1998) ac mae gan Ardal Attock boblogaeth o 1,274,935 (2006). Mae Attock yn brifddinas ardal Attock.

Mae gan Attock hanes hir. Ganwyd y gramadegwr Sanscrit a mathemategydd enwog Panini mewn pentref ger Attock. Yng ngwanwyn 326 CC, daeth Alecsander Fawr, brenin Macedon a chwncwerwr ymerodraeth Persia, i lawr i'r Punjab (yn Ohind, 16 m. o Attock), gan ddefnyddio pont dros afon Indus a godwyd iddo gan ei llyngesydd Perdiccas a'r cadfridog Hephaestion. Yn ddiweddarach daeth Attock yn rhan o deyrnas Roegaidd Ederatides. Arosodd yng ngafael y brenhinoedd Groeg-Indiaidd hyd at tua 80 CC a goresgyniad y Scythiaid.

Ymwelodd y teithiwr Tsieinëaidd Hiuen Tsang â'r ardal yn  630 OC ac eto yn 643, a nododd fod Bwdhaeth yn blodeuo yno. Cyfeirir at Attock fel canolfan Fwdhaidd mewn un o ddatganiadau'r ymerodr o Fwdhydd Ashoka, ŵyr yr ymerawdwr Chandragupta.

Codwyd caer Attock ar graig ger y ddinas gan Akbar Fawr yn 1581-1583.

Dolenni allanol
Gwefan y ddinas 

Dinasoedd Pacistan
Punjab, Pacistan
Jalalabad

Am y ddinas yn Cirgistan, gweler Jalal-Abad.
Am y ddinas yn Azerbaijan, gweler Jalilabad.

Mae Jalālābād (Pashto/Perseg: جلال آباد) yn ddinas yn nwyrain Affganistan. Fe'i lleolir 1,814 troedfedd uwch lefel y môr ger cyflifiad afon Kabul ac afon Kunar, ac mae'n brifddinas talaith Nangarhar. Mae priffordd yn ei chysylltu â Kabul, prifddinas y wlad, 90 milltir i'r gorllewin, a gyda dinas Peshawar ym Mhacistan, tua'r un pellter i'r dwyrain dros Fwlch Khyber. Mae gan Jalalabad boblogaeth o tua 96,000 o bobl (amcangyfrifiad 2002).

Hanes 
Yn 630 OC, cyrhaeddodd Xuan Zang, mynach Bwdhaidd a theithiwr enwog o Tsieina, Jalalabad gan tybied ei fod wedi cyrraedd Hindwstan. Sefydlwyd y ddinas bresennol yn 1570 gan Jalal-uddin Mohammad Akbar, trydydd ymerawdwr yr Ymerodraeth Foghul. Roedd yn arosfa pwysig ar yr hen lwybr masnach rhwng Canolbarth Asia ac isgyfandir India.

Cipiwyd y ddinas a'i hanrheithio gan Dost Muhammad yn 1834. Cafodd ei feddiannu 	gan luoedd Prydeinig yn Rhyfel Cyntaf Affganistan (1839-1843), dan arweiniad y Cadfridog Robert Sale. Fe'i daliwyd gan Sale a garsiwn bychan yn erbyn ymosodiadau gan filwyr Muhammad Akbar Khan. Fe'i meddianwyd gan filwyr Prydeinig unwaith yn rhagor yn Ail Ryfel Affganistan (1879-1880) a chodwyd caer yno.

Cafodd Seraj-ul-Emarat, palas brenhinol Amir Habibullah Khan a'r Brenin Amanullah Khan, ei ddinistrio yn 1929. Gyferbyn ceir beddrod y ddau.

Ar hyn o bryd mae corfflu Americanaidd yn Jalalabad.

Cyfeiriadau

Dolenni allanol 
 Historical Guide To Afghanistan - Jalalabad
 Lluniau o Jalalabad 

Dinasoedd Affganistan
Afon Kunar

Mae Afon Kunar (Perseg/Pashto: Kunar Rud) yn afon tua 480 km o hyd, a leolir yn nwyrain Affganistan a gogledd-orllewin Pacistan. Mae afon Kunar yn cael ei bwydo gan ddŵr rhewlifau ac eira copaon yr Hindu Kush. Ymuna afon Lutkho ag afon Mastuj fymryn i'r gogledd o dref Chitral ym Mhacistan; ar ôl hynny mae'n cael ei adnabod fel Afon Chitral, cyn llifo yn ei blaen i'r de i ddyfryn Kunar, yn Nuristan, Affganistan, lle y'i gelwir yn Afon Kunar.

Mae afon Kunar yn llifo i afon Kabul fymryn i'r dwyrain o ddinas Jalalabad yn nwyrain Affganistan. Gyda'i gilydd, mae'r dyfroedd yn llifo yn eu blaen fel Afon Kabul i gyfeiriad y dwyrain, heibio Bwlch Khyber i Bacistan, gan ymuno yn afon Indus ger dinas Attock.

Cyn i ddyfrynnoedd Kunar a Chitral gael eu rhannu rhwng Affganistan a Pacistan, roedd glannau afon Kunar yn llwybr masnach pwysig, gan ei bod y ffordd hawsaf i deithio i lawr o fynyddoedd y Pamir i wastadeddau isgyfandir India.

Kunar
Kunar
Daearyddiaeth Khyber Pakhtunkhwa
Cadog

Roedd Sant Cadog, weithiau Catwg (neu Catwg Ddoeth yn ffugiadau Iolo Morgannwg), yn un o'r pwysicaf o'r seintiau Cymreig yn y 6g. Mae'n fwyaf adnabyddus fel sylfaenydd clas Llancarfan ym Mro Morgannwg.

Bywgraffiad
Ysgrifennwyd Buchedd Cadog tua 1100 gan Lifris o Lancarfan in circa 1100, c ysgrifennwyd un arall o waith Caradog o Lancarfan rai blynyddoedd yn ddiweddarach. Nid oes llawer o werth hanesyddol iddynt, ond dywedir fod Cadog yn fab i Gwynllyw, brenin Gwynllŵg yn ne Cymru, brawd Sant Pedrog. Dywedir i Gwnllyw gipio buwch yn perthyn i'r mynach Gwyddelig Sant Tathyw, a phan ddaeth Tathyw ato i hawlio ei fuwch yn ôl, penderfynodd Gwynllyw roi ei fab iddo i'w addysgu.

Bu Cadog yn efengylu yng Nghymru a Llydaw, ac mae nifer sylweddol o eglwysi a chysylltiad ag ef yn y ddwy wlad, er enhraifft Llangadog yn Sir Gaerfyrddin, Belz, Locoal-Mendon a Gouenac'h yn Llydaw. Dywedir iddo hefyd adeiladu mynachlog yn yr Alban islaw "Mynydd Bannauc" (yn ôl y farn gyffredinol, i'r de-orllewin o Stirling). Yn ôl ei fuchedd aeth ar brererindod i Rufain a Jerusalem, a daeth i wrthdrawiad a'r Brenin Arthur ac a Maelgwn Gwynedd. Dywedir iddo dreulio cyfnod yn byw fel meudwy gyda Gildas ar ynys ym mae Morbihan yn Llydaw.

Ffugiadau Iolo Morganwg
Tadogodd yr hynafiaethydd a ffugiwr traddodiad enwog Iolo Morgannwg gyfres o drioedd diarebol a dywediadau ar Sant Cadog/Catwg dan yr enw "Trioedd Catwg Ddoeth".

Gŵyl mabsant
Ei ddydd gŵyl yw 24 Ionawr (ac weithiau ar y 25 Ionawr). Gelwir arno i iachau byddardod.

Eglwysi

Llyfryddiaeth
 E.G. Bowen, Saints, Seaways and Settlements in the Celtic Lands (Gwasg Prifysgol Cymru, 1969)

Cyfeiriadau 

Cymry'r 6ed ganrif
Pobl o Fro Morgannwg
Seintiau Cymru
Seintiau Llydaw
Teyrnas Morgannwg
Jalal-Abad

Am y ddinas yn Affganistan, gweler Jalalabad.
Am y ddinas yn Azerbaijan, gweler Jalilabad.

Mae Jalal-Abad yn ddinas yn ne-orllewin Cirgistan. Jalal-Abad (hefyd Dzhalal-Abad, Jalalabad a Jalalabat) yw canolfan weinyddol ac economaidd oblast Jalal-Abad. Mae ganddi boblogaeth o tua 75,000.

Lleolir Jalal-Abad ym mhen gogledd-ddwyreiniol Dyffryn Fergana, ar lan afon Kugart, yn nhroedfryniau mynyddoedd Babash Ata, i'r gorllewin o fynyddoedd Pamir ac agos i'r ffin ag Wsbecistan.

Dinasoedd Cirgistan
Nangarhar

Mae Nangarhar (Pashto: ننګرهار) yn un o 34 talaith Affganistan. Mae'n gorwedd yn nwyrain y wlad, ar y ffin â Phacistan i'r dwyrain. Y brifddinas yw Jalalabad. Mae ganddi boblogaeth o dros 2,000,000 (amcangyfrifiad).

Rhed afon Kabul trwy'r dalaith ar ei thaith hir i ymuno ag Afon Indus, yn y Punjab.

Mae'n dalaith strategol oherwydd ei lleoliad ar y ffordd sy'n cysylltu Kabul i'r gorllewin a Peshawar i'r dwyrain, dros Fwlch Khyber.

Taleithiau Affganistan
Caradog o Lancarfan

Clerigwr Cymreig ac awdur yn yr iaith Ladin oedd Caradog o Lancarfan (bu farw c. 1156). Credir mai ef oedd awdur bucheddau'r seintiau Gildas a Cadog; mae rhai cyfeiriadau ynddynt yn awgrymu ei fod yn gyfarwydd a Glastonbury yn ogystal â Llancarfan.

Traddodiad
Mae cyfeiriad ato gan Sieffre o Fynwy yn ei ffug-hanes Historia Regum Britanniae, sef Brut y Brenhinedd (tua 1135); wedi iddo drafod y cyfnod hyd 689 mae'n awgrymu fod Caradog yn ysgrifennu hanes Cymru o'r dyddiad hwnnw ymlaen. Nid oes tystiolaeth ei fod wedi gwneud hynny.  Cysylltir ef ag ysgrifennu Brut y Tywysogion gan rai awduron, ond nid oes tystiolaeth o hyn, ychwaith.

Ar sail y cyfeiriad ato gan Sieffre, lluniodd Iolo Morganwg destun Brut Aberpergwm a'i dadogi ar Garadog o Lancarfan. Cyhoeddwyd y testun yn y Myvyrian Archaiology of Wales a chamarweinwyd nifer o bobl gan y fersiwn Morgannwg-ganolog o hanes Cymru'r Oesoedd Canol a geir ynddo.

Testunau
Buchedd Gildas gan Garadog o Lancarfan , cyfieithiad Saesneg Hugh Williams, 1899.

Cyfeiriadau

Hanesyddion Cymreig
Llenorion Cymreig yn yr iaith Ladin
Llenorion Cymreig y 12fed ganrif
Llenorion Lladin yr Oesoedd Canol
Marwolaethau'r 1150au
Pobl o Fro Morgannwg
Teyrnas Morgannwg
164

1g - 2g - 3g 
110au 120au 130au 140au 150au - 160au - 170au 180au 190au 200au 210au 
159 160 161 162 163 - 164 - 165 166 167 168 169

Digwyddiadau 
Avidius Cassius, Rhaglaw Rhyfeinig Syria, yn croesi Afon Euphrates ac ymosod ar Parthia.
Y Rhufeiniaid yn cipio Ctesiphon, ond yn ei dychwelyd i'r Parthiaid ar ddiwedd y rhyfel
Y Rhufeiniaid yn gadael Mur Antoninus yn yr Alban

Genedigaethau

Marwolaethau 

164

als:160er#164
John Roberts (Ieuan Gwyllt)

Ieuan Gwyllt oedd enw barddol y cerddor, John Roberts (27 Rhagfyr 1822 – 14 Mai 1877). Daw ei enw barddol o'r un a ddefnyddiai wrth ysgrifennu barddoniaeth pan oedd yn ifanc, sef 'Ieuan Gwyllt Gelltydd Melindwr'.

Bywgraffiad
Ganed John Roberts ar 27 Rhagfyr 1822 yn Nhanrhiwfelen, ger Aberystwyth, Ceredigion. Bu farw ar 14 Mai 1877, a chafodd ei gladdu ym mynwent Caeathro, ger Caernarfon lle codwyd cofeb iddo er cof amdano..

Llyfryddiaeth
 J. Eiddon Jones, Ieuan Gwyllt (T. M. Evans a'i Fab, Treffynnon, 1881). Cofiant.

Cyfeiriadau 

Cerddorion Cymreig
Methodistiaid Cymreig
Cymry'r 19eg ganrif
Genedigaethau 1822
Marwolaethau 1877
Pobl o Geredigion
Beuno

Sant Cymreig oedd Beuno (bu farw c.642). Mae'n fwyaf adnabyddus fel sylfaenydd clas Clynnog Fawr yng Ngwynedd.

Bywgraffiad
Mae'r unig fuchedd sydd ar gael yn hwyr, yn dyddio o tua 1350, yn Llyfr Ancr Llanddewi Brefi. Dywedir ei fod yn perthyn i deulu brenhinol Morgannwg, ac iddo gael ei eni ym Mhowys, ar lan Afon Hafren. Cafodd ei addysgu yng Nghaerwent cyn ymsefydlu yn Aberriw. Yn ddiweddarach bu yng Ngwyddelwern a Threffynnon, cyn ymsefydlu yng Nglynnog. Dywedir i'r tir i sefydlu'r clas yng Nghlynnog gael ei roi gan bennaeth o'r enw Gwyddeint, cefnder i frenin Gwynedd, Cadwallon ap Cadfan, oedd yn teyrnasu rhwng tua 620 a 633.

Dywedir fod y santes Gwenffrewi yn nith iddo. Yn ôl y traddodiad, syrthiodd pendefig ieuanc o'r enw Caradog mewn cariad a hi, a phan wrthododd hi ef, torrodd ei phen a chleddyf. Gosododd Beuno ei phen yn ôl ar ei hysgwyddau a'i hadfywio.

Eglwysi
Mae'r eglwysi a gysegrwyd i Sant Beuno yn cynnwys  Aberffraw a Trefdraeth ar Ynys Môn a Chlynnog, Penmorfa, Carnguwch, Pistyll, a Botwnnog yng Ngwynedd. Ym Mhowys mae Llanycil, Gwyddelwern, Aberriw a Betws Cydewain wedi eu cysegru iddo.

Mae ei ddydd gŵyl ar 21 Ebrill.

Cyfeiriadau

Seintiau Cymru
Cymry'r 6ed ganrif
Cymry'r 7fed ganrif
Pobl o Bowys
Marwolaethau'r 640au
Teyrnas Gwynedd
Teyrnas Morgannwg
Placid Casual

Label Recordio yw Placid Casual a sefydlwyd yn 1998 gan y Super Furry Animals, mae wedi ei leoli yng Nghaerdydd.

Yn ôl eu gwefan, eu amcan yw i ryddhau, rwan ac yn y man, caneuon a fuasai fel arall yn cael eu hanwybyddu.

Rhyddhaodd y Super Furry Animals eu albym Cymraeg Mwng ar y label cyn arwyddo gyda Epic Records.

Rhyddhaodd Gruff Rhys ei sengl unigol gyntaf, Yr Atal Genhedlaeth, ar y label, yn 2005.

Dolenni Allanol
  Gwefan Placid Casual

Super Furry Animals
Labeli recordio Cymreig
Sefydliadau 1998
Recordiau Gwinllan

Label recordio Gwyneth Glyn ydy Recordiau Gwinllan. Sefydlodd hi yn 2007 er mwyn rhyddhau ei hail albym, Tonau.

Labeli recordio Cymreig
Sefydliadau 2007
Slacyr

Sefydlwyd y label recordiau Slacyr yn stiwdio recordio Pen y Cae yng Ngarndolbenmaen, Gwynedd yn 2004 gan y cerddor a'r cynhyrchwr, Dyl Mei. Ymysg eraill, maent wedi rhyddhau crynoddisgiau Texas Radio Band, Gwyneth Glyn a Pep Le Pew.

Labeli recordio Cymreig
Sefydliadau 2004
Boobytrap Records

Label recordio oedd Boobytrap Records, a sefydlwyd yng Nghaerdydd, Hydref 2000 gan Huw Stephens a'i ffrind Geraint John (Baz), gyda Ceri Collier a Greg Haver gynt o'r label Big Noise yn ymuno â nhw i redeg y label. Daeth y label i ben mis Ionawr 2007. Disgrifwyd y label gan y cylchgrawn Rolling Stone fel y label recordio orau erioed.

Dechreuwyd y label fel clwb senglau, yn recordio dwy gân gan fand newydd pob mis. Ond wedi gweld gwagle yn y farchnad, penderfynnwyd ehangu Boobytrap yn label recordio cyflawn, yn arbenigo mewn cerddoriaeth Gymraeg ond yn gweithio hefyd gyda fandiau o bob cwr o Brydain.

Y sengl gyntaf i'r label ryddhau oedd sengl Tommy and the Chauffeur o Gaerdydd. Fe rhyddawyd senglau gan MC Mabon, Zabrinski a Big Leaves ymysg eraill.

Fe ryddhawyd albwmau gan MC Mabon (Pryna Hwn Rwan Cyn i'r Boi Sgrynshio Clustie Ddod Rownd), Cofi Bach a Tew Shady (Chwalfa), Richard James (The Seven Sleepers Den) a'r albwmau amlgyfrannog A Step in the Left Direction a Ho! Ho! Ho! Casgliad o Ganeuon Nadoligaidd.

Dolenni Allanol 
   Cyfweliad gyda Huw am Boobytrap ar wefan y BBC

Labeli recordio Cymreig
Sefydliadau 2000
Dadsefydliadau 2007
Ankst

Roedd Ankst yn label recordio annibynnol Cymraeg. Sefydlwyd yn 1988 ym Mhrifysgol Cymru, Aberystwyth gan Alun Llwyd, Gruffudd Jones ac Emyr Glyn Williams. Sefydlwyd i ryddhau recordiau bandiau oedd angen labeli i hyrwyddo eu cerddoriaeth. Rhoddwyd yr enw Ankst ar y label gan Richard Wyn Jones sydd bellach yn ddarlithydd mewn gwleidyddiaeth. Wedi rhyddhau sawl caset ar raddfa fechan, symudodd y label i Gaerdydd a daeth yn bwysicach ym myd cerddoriaeth. Bu yn gyfrifol am lwyddiant sawl band Cymraeg gan gynnwys Llwybr Llaethog, Super Furry Animals a Gorky's Zygotic Mynci. Rhyddhawyd ep's gan Topper a Melys ar y label.

Rhwng 1988 a 1997, rhyddhaodd tua 80 o recordiau cyn iddo ymrannu yn ddau gwmni, sef 'Rheoli Ankst Management Ltd.' (oedd yn cael ei redeg gan Alun Llwyd a Gruffudd Jones ac oedd yn gyfrifol am edrych ar ôl Super Furry Animals, Gorky's Zygotic Mynci, The Longcut, ac am gyfnod, Cerys Matthews) ac Ankstmusik, y label. Bellach mae Alun Llwyd yn rhedeg cwmni Turnstile, sydd yn gwmni rheoli a label recordio. Mae hefyd yn rhedeg Epa, sydd yn gwmni cyhoeddi caneuon. Mae Emyr Glyn Williams yn rhedeg label Ankstmusik.

Ankstmusik
Mae'r label Ankstmusik (sydd heddiw wedi ei lleoli ym Mhentraeth ar Ynys Môn ac yn cael ei redeg gan Emyr Williams), yn rhyddhau recordiau gan fandiau megis Datblygu, Tystion, Ectogram, Zabrinski, Rheinallt H Rowlands, MC Mabon a Wendykurk. Mae tri albym diweddar Geraint Jarman wedi eu ryddhau ar y label.

Dolenni Allanol
 Gwefan Ankstmusik

Labeli recordio Cymreig
Sefydliadau 1988
Dadsefydliadau 1998
Peulin

Sant Cymreig oedd yn byw tua diwedd y 5g oedd Peulin (Lladin: Paulinus). Yn draddodiadol, cyfeirir ato fel Pawl Hen hefyd. Cysylltir ef yn arbennig â Sir Gaerfyrddin.

Hanes a thraddodiad
Nid oes unrhyw fuchedd i Beulin ei hun wedi goroesi, ond mae cyfeiriad ato ym Muchedd Dewi Sant o waith Rhygyfarch ap Sulien, lle dywedir i Dewi dael ei addysgu gan Peulin. Dywedir yno fod Peulin yn ddisgybl i Garmon; dywedir hefyd iddo gael ei daro'n ddall ac i Dewi gyflawni gwyrth i adfer ei olwg. Ceir cyfeiriad ato ym Muchedd Teilo hefyd, lle dywedir i Teilo gael ei addysgu ganddo.

Roedd "Paulinus" yn enw cyffredin, a gall fod yn anodd bod yn siwr am ba un y sonir. Mae Buchedd Illtud yn crybwyll "Paulinus" oedd yn ddisgybl i Illtud ac yn gyfoeswr i Ddewi, ond mae'n debyg mai Paulinus Aurelianus oedd hwn, ychydig yn iau na Peulin, er fod rhai ysgolheigion yn credu mai'r un yw'r ddau.

Darganfuwyd carreg ac arysgrif arni ym Maes Llanwrthwl ym mhlwyf Caeo yn Sir Gaerfyrddin yn coffáu un Paulinus, efallai Peulin. Disgrifir ef ar y garreg fel "Ceidwad y ffydd a charwr cyson ei wlad":

SERVATVR FIDAEI PATRIAEQUE SEMPER AMATOR HIC PAULINUS IACIT CVLTOR PIENTISIMVS AEQVI

Mae eglwys Llangors yn Sir Frycheiniog wedi ei chysegru iddo. Credir mai 22 Tachwedd yw dyddiad cywir ei ŵyl.

Mae'n debyg mai ef oedd ym meddwl Saunders Lewis wrth greu'r cymeriad Paulinus yn y ddrama Buchedd Garmon.

Llyfryddiaeth
G. H. Doble. (1971). Lives of the Welsh Saints, gol. D. Simon Evans.

Cyfeiriadau

Cymry'r 5ed ganrif
Pobl o Sir Gaerfyrddin
Seintiau Cymru

en:Paulinus of Wales
Alexandria Eschate

Gweler hefyd Alexandria (gwahaniaethu).

Sefydlwyd Alexandria Eschate (Groeg: 'Alexandria Bellaf') gan Alexander Fawr yn 329 CC fel ei wersyll fwyaf pellennig yng Nghanolbarth Asia. Fe'i sefydlwyd ganddo yn Nyffryn Fergana, ar lan ddeheuol afon Jaxartes (Syr Darya heddiw), ar safle dinas bresennol Khujand (neu Khodzhent; Leninabad yn y cyfnod Sofietaidd), yn Nhajicistan.

Cododd Alexander wal fric 6 km o gwmpas y ddinas, ac yno gadawodd grŵp o hen filwyr a chlwyfedigion yn wladfa Roeg ar gyrion eithaf Ymerodraeth Persia.

Y wladfa

Roedd Alexandria Eschate wedi'i lleoli tua 300 km i'r gogledd o Alexandria ar Oxus yn Bactria, a chan ei bod ar diriogaeth Sogdiana, gwelwyd sawl brwydr ac ysgarmes â'r brodorion. Ar ôl y flwyddyn 250 CC, arosodd y ddinas mewn cysylltiad â theyrnas Roegaidd Bactria, yn ôl pob tebyg, yn arbennig ar ôl i'r brenin Groeg-Factraidd Euthydemus I ymestyn ei awdurdod i gynnwys Sogdiana.

Cysylltiadau â Tsieina
Gorweddai'r ddinas tua 400 km i'r gorllewin o Fasn Tarim, yn rhanbarth Xinjiang heddiw, yn Tsieina, lle roedd y Yuezhi, pobl Indo-Ewropeaidd, yn byw. Ceir tystiolaeth sy'n awgrymu fod y Groegiaid ym Mactria wedi mentro cyn belled â Kashgar yn Xinjiang. Yn ôl yr hanesydd Groeg Strabo, "ymestynodd y Groegiaid eu hymerodraeth mor bell â Seres a gwlad Phryni" (Strabo XI.II.I), menter a roes fod i'r cysylltiadau uniongyrchol cyntaf a wyddys rhwng Tsieina a'r Gorllewin, tua 200 CC.

Cyfeiria cofnodion hanesyddol Tsieina o gyfnod brenhinllin yr Han at bobl y Dayuan (Dai Yuan: "Ioniaid Mawr"), o tua 130 CC ymlaen, ac mae'n bosibl mai Groegiaid ardal Ferghana a olygir. Os gwir hynny, bu i ddisgynyddion y Groegiaid a adawyd gan Alecsander yn ei ddinas newydd ran bwysig i chwarae yn agor Llwybr y Sidan rhwng Tsieina a gwledydd y Gorllewin.

Yn ôl yr awdur Rhufeinig Curtius, roedd trigolion Alexandria Eschate yn dal i arddel diwylliant Helenistig tua'r flwyddyn 30 OC.

Gwladfeydd Helenistig
Dinasoedd Groeg yr Henfyd
Brenhinllin Han
Groeg yr Henfyd
Alecsander Fawr
Hanes Tajicistan
Paulinus Aurelianus

Sant Cymreig o ddiwedd y 5g oedd Paulinus Aurelianus, a fu'n weithgar yn bennaf yn Llydaw. Ystyrir ef yn un o Saith Sant-sefydlydd Llydaw.

Hanes a thraddodiad
Ysgrifennwyd buchedd iddo yn 884 gan Wrmonoc, mynach o Landevenneg yn Llydaw. Dywedir ei fod yn fab i bendefig o'r enw Perphirius, a gysylltir a Phenychen ym Morgannwg. Bu'n astudio yn ysgol Illtud yn Llanilltud Fawr, lle roedd Dewi, Samson a Gildas yn astudio ar yr un pryd.  Aeth i fyw fel meudwy yn Llanddeusant, Sir Gaerfyrddin pan oedd yn 16 oed, yna aeth i "Gaer Banhed" yng Nghernyw, ac yn nes ymlaen symudodd i Lydaw.

Ef a sefydlodd esgobaeth Kastell-Paol (Ffrangeg: St. Pol-de-Léon), a bu'n gweithio yn Llydaw hyd ei farwolaeth ar Enez-Vaz. Mae ei hanes wedi'i gymysgu i raddau a hanes "Paulinus" arall, Peulin, a chred rhai ysgolheigion mai'r un yw'r ddau. Ymddengys, fodd bynnag, fod Paulinus Aurelianus ychydig yn iau na Pheulin.

Mae ganddo ddau ddydd gŵyl, 12 Mawrth a 10 Hydref.

Gweler hefyd
 Tro Breizh

Cymry'r 5ed ganrif
Esgobion Llydaw
Seintiau Cymru
Seintiau Llydaw
Teyrnas Morgannwg
Alexandria (gwahaniaethu)

Alexandria yw enw sawl dinas a thref mewn sawl gwlad a chyfnod.

Yn ystod ei deyrnasiad, sefydlodd neu ailenwodd Alecsander Fawr (Alexander) sawl lle o'r enw Alexandria (ac enwau tebyg), yn Asia Leiaf, y Dwyrain Canol a Chanolbarth Asia. Yr enwocaf o'r rhain yw dinas Alexandria yn yr Aifft. Sefydlwyd tua 70 o ddinasoedd eraill gan Alecsander yn ogystal.

Yn y cyfnod modern, enwyd sawl lle arall yn Alexandria am ei fod yn enw mor urddasol.

Lleoedd o'r enw Alexandria a sefydlwyd gan Alecsander Fawr

 Alexandria, Yr Aifft
 Iskandariya, Irac
 Alexandria Asiana, Iran
 Alexandria in Ariana, Affganistan
 Alexandria Bucephalous, Pacistan, ar afon Jhelum
 Alexandria yn Caucasus, Affganistan
 Alexandria ar Oxus, Affganistan
 Alexandria yr Arachosiaid, Affganistan (Kandahar heddiw)
 Alexandria ar Indus, Pakistan
 Alexandria ar Hyphasis, Pakistan
 Alexandria Eschate, "Alexandria y Bellaf", Tajicistan
 Alinda (Caria), Alexandria ar Latmos, neu Alinda yng Ngharia, Twrci

Lleoedd eraill yn yr Henfyd a enwyd ar ôl Alecsander Fawr

 Cebrene, Alexandria gynt
 Alexandria Troas, Twrci

Lleoedd eraill a enwir yn Alexandria

Awstralia
 Alexandria (Tiriogaeth y Gogledd)
 Alexandria (De Cymru Newydd)
 Alexandria (Victoria)

Canada
 Alexandria (British Columbia)
 Alexandria (Ontario)
 Point Alexandria (Ontario)

Unol Daleithiau
 Alexandria (Alabama)
 Alexandria (Indiana)
 Alexandria (Kentucky)
 Alexandria (Louisiana)
 Alexandria (Missouri)
 Alexandria (Minnesota)
 Alexandria (Nebraska)
 Alexandria (New Hampshire)
 Alexandria (Efrog Newydd)
 Alexandria Bay (Efrog Newydd)
 Alexandria (Ohio)
 Alexandria (Pennsylvania)
 Alexandria (De Dakota)
 Alexandria (Tennessee)
 Alexandria (Virginia)
 Swydd Alexandria, Virginia
 Treflan Alexandria (Kansas)
 Treflan Alexandria (Minnesota)
 Treflan Alexandria (New Jersey)
 Treflan Alexandria (Gogledd Dakota)
 Gorllewin Alexandria (Ohio)

Gwledydd eraill
 Alexandria (Gwlad Groeg), Imathia
 Alexandria (Jamaica)
 Alexandria (Romania)
 Alexandria (Gorllewin Swydd Dunbarton), Yr Alban
 Alexandria (Eastern Cape), De Affrica

Lleoedd gyda enwau cyffelyb
 Alessandria, Yr Eidal
 Iskenderun, enw newydd Alexandretta, Twrci
 Alexandroupoli, Groeg  
 Alexander Nevsky Lavra (Aleksandro-Nevskaya), mynachlog enwog yn Rwsia
 Oleksandriia, Wcrain

Rhestrau dinasoedd
Rhestrau trefi
Saith Sant-sefydlydd Llydaw

Saith Sant-sefydlydd Llydaw yw sylfaenwyr y saith esgobaeth isod:

Sant Samson, Llydaweg Samzun, esgob Dol
Sant Malo, Llydaweg: Malou, esgob Sant-Malou
Sant Briog, Llydaweg: Brieg, esgob Biduce, y Sant-Brieg cyfoes
Sant Tudwal, Llydaweg: Tugdual, esgob Treger
Sant Paulinus Aurelianus, Llydaweg Pol Aurelian, esgob Occismor, yn ddiweddarach Kastell-Paol
Sant Kaourintin, esgob Kemper
Sant Padarn, Llydaweg Patern, esgob Gwened

Gweler hefyd
 Tro Breizh, pererindod o gwmpas safleoedd a gysylltir a'r Saith Sant-sefydlydd.

Seintiau Llydaw
Rhestrau crefydd
Alexandria

Mae hyn yn erthygl am y ddinas adnabyddus yn yr Aifft. Am enghreifftiau eraill o'r enw Alexandria, gweler Alexandria (gwahaniaethu).

Alexandria (hefyd Alecsandria weithiau yn Gymraeg) (Groeg: Aλεξάνδρεια, Copteg: Ⲣⲁⲕⲟⲧⲉ Rakotə, Arabeg: الإسكندريه Al-Iskandariya, Arabeg yr Aifft: اسكندريه Eskendereyya), (poblogaeth o tua 3.5 i 5 miliwn), yw dinas fwyaf ond un yr Aifft, a'i phorthladd mwyaf.

Ymestyn Alexandria am tua 20 milltir (32 km) ar hyd arfordir Môr y Canoldir yng nghanolbarth gogledd yr Aifft. Mae'n gartref i'r Bibliotheca Alexandrina, Llyfrgell Newydd Alexandria, ac mae'n ganolfan ddiwydiannol bwysig oherwydd y pibellau olew a nwy naturiol sy'n cyrraedd yno o Suez.

Hanes 
Yn yr Henfyd, roedd Alexandria yn un o'r dinasoedd enwocaf yn y byd am ei dysg a'i hadeiladau ysblennydd. Cafodd ei sefydlu yn 331 CC gan Alecsander Fawr, a bu'n brifddinas yr Aifft am bron i fil o flynyddoedd ar ôl hynny, nes i'r Arabiaid oresgyn yr Aifft yn 641 OC a sefydlu prifddinas newydd yn Fustat (sydd heddiw'n rhan o Gairo). Roedd Alexandria yn enwog am Oleudy Alecsandria (un o Saith Rhyfeddod yr Hen Fyd), Llyfrgell Alexandria (llyfrgell fwyaf yr Henfyd) a Catacombs Kom el Shoqafa. Mae gwaith archaeolegol parhaol yn harbwr Alexandria (a ddechreuwyd yn 1994) yn datgelu gwybodaeth am Alexandria cyn cyfnod Alecsander Fawr, pan oedd dinas Rhakotis ar y safle, ac yng nghyfnod brenhinllin y Ptolemïaid ar ôl hynny.

Adeiladau a chofadeiladau 
 Amgueddfa Alexandria
 Mosg Abu El Abbas Masjid
 Palas yr Arlywydd
 Palas Montaza
 Palas Ras el-Tin
 Pont Stanley

Enwogion 
 Konstantinos Tsaldaris (1884-1970), gwleidydd
 Issy Smith (1890-1940), milwr
 Youssef Chahine (1926-2008), cyfarwyddwr ffilm
 Omar Sharif (g. 1932), actor

 
Dinasoedd yr Aifft
Groeg yr Henfyd
Yr Henfyd
Safleoedd archaeolegol yr Aifft
Tudwal

Erthygl am y sant yw hon. Gweler hefyd Tudwal Tudclyd.

Sant Llydewig o hanner cyntaf y 6g oedd Tudwal (Lladin: Tudgualus, Llydaweg Tudgual). Yn ôl traddodiad bu farw yn 564. Mae'n un o Saith Sant-sefydlydd Llydaw. Dethlir ei ddydd gŵyl ar y 1af o Ragfyr.

Dywedir ei fod yn fab i Hywel Mawr (Hoel), un o frenhinoedd Llydaw. Teithiodd i Iwerddon i astudio, cyn ymsefydlu fel meudwy ar y lleiaf o'r ddwy ynys a elwir yn awr yn Ynysoedd Tudwal ger Penrhyn Llŷn. Gellir gweld olion priordy ar y lleiaf o'r ddwy ynys, sydd yn ôl traddodiad ar safle clas Tudwal. Mae hefyd draddodiad ei fod wedi treulio cyfnod yn Llanilltud Fawr, a bod sant Curig yn un o'i ddisgyblion yno.

Yn ddiweddarach dychwelodd i Lydaw a sefydlu mynachlog dan nawdd ei gefnder, Deroch, brenin Domnonia. Dywedir iddo gael ei wneud yn esgob Tréguier ar anogaeth Childebert I, brenin y Ffranciaid. Ei ddydd gwylmabsant yw 1 Rhagfyr. Dywedir i'w greiriau gael eu trosglwyddo i Laval, Mayenne, Ffrainc yn 870 neu 878.

Gweler hefyd
 Tro Breizh, pererindod yn Llydaw
 Ynysoedd Tudwal

Seintiau Llydaw
Seintiau Cymru
Esgobion Llydaw
Marwolaethau 564
Padarn

Sant o Gymru neu Lydaw oedd Padarn, Lladin: Paternus (bl. naill ai tua OC 560 neu 15 Ebrill 510 Dethlir ei Ŵyl mabsant ar 16 Ebrill.

Eglwysi
Enwyd nifer o eglwysi yng Ngheredigion a Powys ar ei ôl; yr enwocaf ohonynt yw Llanbadarn Fawr ger Aberystwyth. Eglwysi eraill yw Llanbadarn Odwyn a Llanbadarn Trefeglwys yng Ngheredigion a Llanbadarn Fynydd a Llanbadarn-y-garreg ym Mhowys. Mae gweddillion hen eglwys y dywedir ei bod wedi ei chysegru iddo ger Llanberis yng Ngwynedd, felly mae'n debyg mai ef a roddodd ei enw i Lyn Padarn a Dolbadarn gerllaw.

Buchedd Padarn
Mae'r unig fuchedd iddo, yn y casgliad B.M. Vespasian A, xiv, yn ddiweddar. Dywedir yno ei fod yn frodor o Lydaw, ond cred G. H. Doble nad yw hyn yn gywir, ac mai brodor o dde-ddwyrain Cymru ydoedd yn ôl pob tebyg. Mae'r enw Lladin "Paternus" yn un cyffredin, a chredir fod hanes Padarn wedi ei gymysgu ag o leiaf ddau sant o Lydaw sy'n dwyn yr un enw. Mae Patern, esgob Gwened yn un o Saith Sant-sefydlydd Llydaw.

Eglwysi a gysegrwyd i Padarn

Gweler hefyd
 Tro Breizh

Cyfeiriadau

Cymry'r 6ed ganrif
Llanberis
Seintiau Cymru
Seintiau Llydaw
Ectogram



Band o ardal Bangor oedd Ectogram a grewyd, o weddillion y band Fflaps pan wahanodd hwnnw yn 1993.

Ei aelodau oedd Ann Matthews, Alan Holmes y ddau gynt o Fflaps a Maeyc Hewitt. Bu farw Maeyc Hewitt yn 2015.

Yn ystod 2005, chwaraeodd Ectogram nifer o gyngherddau gyda'r grŵp Almaeneg Faust, gan ymuno â nhw ar lwyfan o bryd i'w gilydd am berfformiadau ar y cyd. Yn 2012 roeddent yn fand cyfeilio i gyn aelod Can, Damo Suzuki.

Disgograffi

Albymau
 I Can't Believe It's Not Reggae!, 1996, (Ankst)
 All Behind the Witchtower, 2000, (Ankstmusik)
 Tall Things Falling, 2002, (Ankstmusik)
 Electric Deckchair, 2005, (Ankstmusik)
 Concentric Neckwear, 2006, (Pure Pop For Now People)
 Fluff on a Faraway Hill, 2007, (Klangbad)
 Exo-celestial - feinyl LP gyda CD, (Turquoise Coal) 2012

Senglau ac EPs
1994 Spio Trwy Tylla - (Atol)
1995 Mary - (Atol)
1995 Spoonicon EP - (Ankst)1997 Eliot's Violet Hour - (Ankst)
1998 Spitsbergen - (Ochre)
1999 Evanescence  - (Ochre)
2006 Y Lleill EP - (Ankstmusik)

Cydweithrediad â Eraill
 Stolen Ecstasy, 1998, gyda Flowchart (100 Guitar Mania)
 Spitsbergen Part 4, 1998, gyda The Land of Nod (Ochre)
 Füxa vs. Ectogram, 2001, gyda Füxa (Ochre)

Cyfraniadau mewn Casgliadau
 S4C Makes Me Want to Smoke Crack, 1995, (Atol)
 Triskadekaphilia, 1995, (Ankst)
 Plan Boom, 1996, (What’s That Noise)
 Angels With Big Wings, 1997, (Ankst)
 Floralia Vol 3, 1999, (Wot 4)
 Croeso 99, 1999, (Ankstmusik)
 Through the Square Window, 1999, (Blue Flea)
 Yr Agog, 2000, (Oggum)
 The Stooges, 2001, (Snowdonia)
 Radio Crymi Playlist Vol. 1 (1988-1998), 2003, (Ankstmusik)
 Nødutgang, 2007, (Go To Gate)
 Klangbad Festival'', 2007, 2007, (Klangbad)

Dolenni Allanol 
  Safle MySpace Ectogram
  Gwefan Ectogram
    Bywgraffiad Ectogram ar wefan y BBC

Bandiau Cymreig
Hugo Chávez

| lleoliad_geni=Sabaneta, Barinas, Feneswela
| dyddiad_marw=
| plaid=Plaid Sosialaidd Unedig Feneswela
| priod=Nancy Colmenares (ysg.)Marisabel Chávez (ysg.)
|}}
Arlywydd Feneswela o 1999 hyd 2013 oedd Hugo Rafael Chávez Frías (IPA:  (28 Gorffennaf 1954 – 5 Mawrth 2013). Fel arweinydd y Chwyldro Bolifariaidd hybodd ei weledigaeth o sosialaeth ddemocrataidd drwy ddiwygio cymdeithasol ac roedd yn feirniadol iawn o bolisïau tramor yr Unol Daleithiau.

Dywedir iddo sefydlu mudiad asgell-chwith o'r enw Fifth Republic Movement wedi methiant y coup i ddiorseddu'r Arlywydd Carlos Andrés Pérez yn 1992. Cafodd ei ethol yn Arlywydd ei wlad yn 1998 gyda maniffesto yn addo cynorthwyo'r tlodion. Cafodd ei ail-ethol i'r swydd yn 2000, yn 2006 ac yn 2012. O fewn ei wlad roedd yn frwdfrydig iawn dros datblygiadau economaidd amgen; gan ganolbwyntio hefyd ar estyn llaw i wledydd eraill yn Ne America.

Roedd yn ddyn oedd yn barod iawn i ddweud ei farn, gan greu gelynion a chyfeillion gyda phob brawddeg, bron. Hona Llywodraeth yr Unol Daleithiau ei fod yn fygythiad i systemau democrataidd America Ladin.

Y cyfnod cynnar
Cafodd ei fagu ar aelwyd gweithiol yn Sabaneta, Barinas. Wedi cyfnod fel swyddog yn y fyddin sefydlodd MBR-200 yn y 1980au cynnar gyda'r nod o ddymchwel Llywodraeth yr Arlywydd Carlos Andrés Pérez. Yn 1992 aflwyddiannus oedd ei ymdrech i wneud hyn drwy coup d'état a chafodd ei garcharu am ddwy flynedd. Yn dilyn ei ryddhau o'r carchar sefydlodd plaid sosialaidd, democrataidd o'r enw Mudiad y Pumed Gweriniaeth.

Diwygio cymdeithasol
Yn 1998 fe'i etholwyd yn Arlywydd Feneswela. Canlyniad ei bolisiau i adfer diwydiant a chymdeithas (Cyfansoddiad Newydd y Llywodraeth, 1999) oedd: gwladoli sawl diwydiant allweddol, cynyddu nawdd y Llywodraeth ym maesydd iechyd a gofal ac addysg, a lleihau tlodi.

Beirniadu George W. Bush 
Ar 20 Medi, 2006, areithiodd Chávez i Gynulliad Cyffredinol y Cenhedloedd Unedig gan gondemnio George W. Bush (Arlywydd yr Unol Daleithiau ar y pryd) yn hallt. Yn yr araith, fe alwodd ef Bush yn "Ddiafol", gan gyfeirio at y ffaith i Bush fod yn areithio yn yr un fan y diwrnod cynt "to share his nostrums to try to preserve the current pattern of domination, exploitation and pillage of the peoples of the world."   Er iddo gael ei feirniadu am hyn gan y cyfryngau a gwleidyddion led-led y byd,   fe dderbyniodd Chávez gymeradwyaeth frwdfrydig..

Salwch a marwolaeth
Bu farw ar y 5ed o Fawrth 2013 yn dilyn dwy flynedd o frwydro yn erbyn cancr. Cyhoeddwyd cyfnod saith niwrnod o fwrnio cenedlaethol drwy'r wlad i'w goffáu.

Gweler hefyd 

 ¿Por qué no te callas?

Cyfeiriadau 

Arlywyddion Feneswela
Catholigion Feneswelaidd
Chwyldroadwyr Feneswelaidd
Fenesweliaid Affricanaidd
Genedigaethau 1954
Gwleidyddion Catholig
Gwrthryfelwyr Feneswelaidd
Marwolaethau 2013
Milwyr Feneswelaidd
Pobl fu farw o ganser
Sosialwyr Cristnogol
Sosialwyr Feneswelaidd
Briog

Sant Cymreig o'r 6g sy'n bennaf gysylltiedig â Llydaw oedd Briog, Llydaweg: Brieg, Lladin:Briomaglus.

Bywgraffiad
Yn ôl ei fuchedd, a ysgrifennwyd yn yr 11g, ganwyd Briog yng Ngheredigion, Cafodd ei dad, Cerp, a'i fam, Eldruda, weledigaeth cyn iddo gael ei eni, a daethant yn Gristionogion. Dywedir iddo gael ei yrru i ddinas Paris lle cafodd addysg gan sant Garmon a'i ordeinio yn offeiriad.

Dychwelodd i Geredigion am gyfnod cyn symud i Lydaw, lle sefydlodd fynachlog yn Tréguier, yna fynachlog arall yn Sant-Brieg (Ffrangeg:St. Brieuc) a dyfodd yn esgobaeth. Mae Briog yn un o Saith Sant-sefydlydd Llydaw. Yng Nghymru, mae 
eglwys Llandyfriog yng Ngheredigion wedi ei chysegru iddo. Ceir lleoedd yn dwyn ei enw mewn rhannau eraill o Lydaw, ac yng Nghernyw, ac mae tref o'r enw Saint Brieux yn Saskatchewan, Canada.

Ei wylmabsant yw 1 Mai.

Gweler hefyd
 Tro Breizh

Seintiau Cymru
Seintiau Llydaw
Cymry'r 6ed ganrif
Pobl o Geredigion
Melangell

Santes o'r 6ed oedd Melangell (Lladin: Monacella).

Hanes a thraddodiad
Yn ôl traddodiad, roedd yn enedigol o Iwerddon ond bu yn ferch i Eithne Wyddelles a Cyfwlch Addfwyn, perthynas i Elen o Gaernarfon. Ffôdd i osgoi priodas oedd wedi ei threfnu iddi gan ei thad, a daeth i Bowys i fyw yn unig ym mhen uchaf dyffryn Afon Tanad yn 590. Un diwrnod daeth Brochwel, Tywysog Powys, (efallai Brochwel Ysgithrog) i'r dyffryn i hela. Ymlidiodd ei gŵn hela ysgyfarnog, a redodd at Melangell a llochesu dan ei gwisg. Gwrthodasant y cŵn mynd ymlaen; rhedasant i ffwrdd dan ubain. Gwnaeth hyn ddigon o argraff ar Brochwel nes peri iddo roi'r dyffryn, a elwir yn awr yn Bennant Melangell iddi.

Daeth Melangell yn arweinydd cymuned Cristnogol fechan yno, ac mae'r eglwys yno wedi ei chysegru iddi. Yn yr eglwys gellir gweld creirfa Melangell, sydd wedi ei ail-adeiladu wedi iddo gael ei ddinistrio adeg y Diwygiad Protestannaidd ac sy'n un o'r esiamplau gorau o'i fath yng ngwledydd Prydain. Ymhen dwyreiniol yr eglwys mae cell fach hanr gron a elwir 'Cell y Bedd' Credir fod Melangell wedi claddu yno. Ail adeiladwyd y cell yn y 20g ar seiliau o'r 10g.

Roedd yr eglwys yn gyrchfan boblogaidd i bererinion yn yr Oesoedd Canol, ac yn ddiweddar mae'r cyngor sir wedi creu llwybr "Pererindod Melangell" yn arwain yno. Mae Melangell yn nawddsant ysgyfarnogod a elwir "wyn bach Melangell" ym Maldwyn.  Yn ail haner yr ugeinfed canrif, gyda diddordeb yn yr amgylchfyd yn tyfu daeth yn poblogaedd fel "nawddsantes" bywyd gwyllt yn cyfredinol.

Mae buchedd Ladin iddi, Historia Divae Monacellae, ar gael, yn dyddio o tua'r 15g. Ei dydd gŵyl yw 27 Mai.

Gweler hefyd 
Dylid darllen yr erthygl hon ynghyd-destun "Santesau Celtaidd 388-680"

Llyfryddiaeth

Llyfrau i blant
 Eiry Palfrey, Melangell (Gwasg Gomer, 2005)
 Siân Lewis, Melangell: Ffrind y Sgwarnog, Cyfres Merched Cymru 6 (Gwasg Carreg Gwalch, 2012)

Cyfeiriadau

Dolenni allanol
Gwefan Eglwys Santes Melangell, Pennant Melangell.

Cymry'r 6ed ganrif
Cymry'r 7fed ganrif
Merched y 7fed ganrif
Llangynog, Powys
Pobl o Bowys
Seintiau Cymru
Teyrnas Powys
Moya Brennan

Cantores yw Moya Brennan (ganwyd Máire Ní Bhraonáin, 4 Awst 1952), yn enedigol o Iwerddon, yn ganwr o Wyddeles gyda'r band Clannad.

Albymau

1992 - Máire
1994 - Misty Eyed Adventures
1998 - Perfect Time
1999 - Whisper to the Wild Water
2002 - New Irish Hymns (with Joanne Hogg and Margaret Becker)
2003 - Two Horizons
2005 - Óró - A Live Session
2005 - An Irish Christmas
2006 - Signature
2008 - Heart Strings

Dolen allanol
 Gwefan swyddogol

Genedigaethau 1952
Cantorion Gwyddelig
Cantorion Gwyddeleg
Cantorion Saesneg
Merched yr 20fed ganrif
Merched yr 21ain ganrif
Tim Henman

Chwaraewr tenis Seisnig yw Timothy Henry "Tim" Henman OBE (ganwyd 6 Medi, 1974 yn Rhydychen).

Ef yw'r chwaraewr Prydeinig cyntaf ers Roger Taylor yn yr 1970au i gyrraedd rowndiau cynderfynol Pencampwriaeth Senglau Dynion Wimbledon. Ef yw'r chwaraewr Prydeinig mwyaf llwyddiannus yn Oes Agored Tenis, ar ôl cyrraedd chwe rownd gynderfynol Gamp Lawn a dal safle rhif 4 yn nhabl detholion y byd. Ei steil chwarae yw serfio a folïan.

Wnaeth ymddeol o denis proffesiynol ar ôl cynrychioli Prydain yn erbyn Croatia yng Nghwpan Davis Medi 2007.

Cyfeiriadau

Dolenni allanol

  Gwefan swyddogol
  Proffil ATP Tour ar gyfer Henman

Chwaraewyr tenis Seisnig
Cystadleuwyr yng Ngemau Olympaidd yr Haf 1996
Pobl o Swydd Rydychen
Swyddogion Urdd yr Ymerodraeth Brydeinig
Genedigaethau 1974
Doutzen Kroes

Model ffasiwn enwog o Friesland, yn yr Iseldiroedd yw Doutzen Kroes (ganwyd 23 Ionawr 1985). Mae hi i'w gweld yn yr hysbysebion L'oreal.

Ffrisiaid
Genedigaethau 1985
Modelau Iseldiraidd
Merched yr 20fed ganrif
Merched yr 21ain ganrif
Coreeg

Prif iaith De Corea a Gogledd Corea yn nwyrain Asia yw Coreeg (De Corea: 한국어 (Hangug-eo); Gogledd Corea: 조선말 (Joseon-mal)). Caiff ei siarad gan tua 78 miliwn o bobl ledled y byd. Mae Coreeg yn cael ei ysgrifennu yn ffonetig gyda'r wyddor Hangeul.

Cyfeiriadau

Ieithoedd Corea
Ieithoedd Tsieina