alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
Chemtou

Mae Chemtou neu Chimtou yn safle archaeolegol yn nhalaith Jendouba yng ngogledd-orllewin Tiwnisia, a fu gynt yn rhan o dalaith Rufeinig Affrica. Mae olion y Simitthu hynafol (Simitthus yn y cyfnod Rhufeinig) yn gorwedd 20 km i'r gorllewin o ddinas Jendouba, yn agos i'r ffin ag Algeria, ar groesffordd dwy ffordd hynafol pwysig : un ohonynt yn cysylltu Carthago a Hippo Regius (Annaba yn Algeria heddiw), a'r llall yn cysylltu Tabraca (Tabarka heddiw) a Sicca Veneria (El Kef heddiw).

Sefydlwyd y ddinas ar ôl i ddyfryn Medjerda gael ei feddiannu 	gan y Numidiaid. Mae'n debyg ei bod yn bodoli eisoes yn y 5 CC. Tyfodd yn raddol oherwydd ei lleoliad strategol ar groesffordd llwybrau masnach. Yn nes ymlaen, cododd Micipsa (149-118 CC) deml er cof am ei fab Massinissa, brenin Numidia; defnyddiodd gerrig o'r chwarel leol at y gwaith. Adnabyddid y marmor arbennig o chwarel Chemtou fel "marmor Numidiaidd" (Lladin: marmor numisticus) gan y Rhufeiniaid. Mae o ystod o liwiau delicat sy'n amrywio o felyn i liw rhosyn. Cafodd ei ddefnyddio i godi sawl adeilad pwysig yn Chemtou a'r cylch (temlau a filas yn arbennig), ond roedd yn cael ei allforio i leoedd eraill yn ogystal, hyd at gyfnod yr Ymerodraeth Fysantaidd. Ar ôl i Rufain oresgyn Carthago rhoddwyd yr enw swyddogol Colonia Iulia Augusta Numidica Simitthu ar y ddinas.

Mae'r cloddio gan archaeolegwyr o Diwnisia a'r Almaen wedi darganfod olion sylweddol o'r cyfnodau Numidaidd a Rhufeinig, ynghyd â llwybr ffordd arbennig yn rhedeg o Chemtou i Tabarka ar yr arfordir oedd yn caniatau allforio'r marmor. Mae'r adfeilion a welir ar y safle heddiw yn nodweddiadol o ddinasoedd Rhufeinig y cyfnod ac yn cynnwys temlau, baddondai, pont dŵr, amffitheatr, fforwm, tai preifat a thai ar gyfer y gweithwyr yn y chwarel gerllaw lle amcangyfrir fod hyd at fil o ddynion yn gweithio.

Mae amgueddfa arbennig o dda ar y safle, diolch i arian gan yr Almaen, ond prin iawn yw'r ymwelwyr hyd yma gan fod Chemtou mor ddiarffordd.

Llyfryddiaeth
Hédi Slim ac eraill (gol.), L'Antiquité, cyfrol I o Histoire generale de la Tunisie (Sud Éditions, Tiwnis, 2003)

Dinasoedd Rhufeinig
Safleoedd archaeolegol Tiwnisia
Talaith Jendouba
Prifysgol Toronto

Prifysgol fawr yn Toronto, Canada, yw Prifysgol Toronto (Saesneg: University of Toronto). Mae ganddi tua 60,000 o fyfyrwyr ac wyth coleg i israddedigion yn y dyniaethau. Mae St. Michael's College yn darparu cyrsiau Cymraeg i ddechreuwyr. Mae'r brifysgol wedi ei lleoli yng nghanol y ddinas rhwng tair gorsaf subway.

Cyfeiriadau

Dolenni allanol 

Cwrs Astudiaethau Celtaidd, St Michael's College 
Yr iaith yn ffynnu dros y môr Stori ar BBC Cymru'r Byd am fyfyrwyr yn astudio'r Gymraeg ym Mhrifysgol Toronto

 
Toronto
Sefydliadau 1827
Toronto
Louis Aragon

Llenor yn yr iaith Ffrangeg, swrealwr ac ymgyrchydd gwleidyddol oedd Louis Aragon (3 Hydref 1897 – 24 Rhagfyr 1982), a aned ger Paris, Ffrainc.

Aragon oedd cyd-sefydlydd y cylchgrawn swrealaidd, dylanwadol Littérature, gyda André Breton, yn 1919. Cyhoeddodd sawl cyfrol o gerddi, yn cynnwys Les yeux d'Elsa (1942) a nofel arddull swrealaidd Le paysan de Paris (1926). Dan ddylanwad comiwnyddiaeth, troes at arddull gymdeithasol-realaidd yn y 1930au, a chwaraeodd ran bwysig yn y mudiad gwrth-ffasgaeth yn Ffrainc.

Gwaith llenyddol

Nofelau a straeon 
 Anicet ou le Panorama, 1921
 Les Aventures de Télémaque, 1922
 Le Libertinage, 1924
 Le Paysan de Paris, 1926
 Le Con d'Irène, 1927 (del Albert de Routisie)
 Les Cloches de Bâle, 1934 ("Le Monde réel")
 Les Beaux Quartiers, 1936 ("Le Monde réel"), Prix Renaudot
 Les Voyageurs de l'Impériale, 1942 ("Le Monde réel")
 Aurélien, 1944 ("Le Monde réel")
 Servitude et Grandeur des Français. Scènes des années terribles, 1945
 Les Communistes (6 cyf.), 1949-1951; ailysgrifenwyd yn 1966-1967 ("Le Monde réel")
 Le Neveu de Monsieur Paul, 1953
 La Semaine Sainte, 1958
 La Mise à mort, 1965
 Blanche ou l'oubli, 1967
 Henri Matisse, roman, 1971
 Théâtre/Roman, 1974
 Le Mentir-vrai, 1980
 La Défense de l'infini, 1986
 Les Aventures de Jean-Foutre La Bite, 1986

Cerddi 
 C, 1942
 Le Musée Grévin, (fel François la Colère)
 Feu de joie, 1919
 Le Mouvement perpétuel, 1926
 La Grande Gaîté, 1929
 Persécuté persécuteur, 1930-1931
 Hourra l'Oural, 1934
 Le Crève-Cœur, 1941
 Cantique à Elsa, 1942
 Les Yeux d'Elsa, 1942
 Brocéliande, 1942
 Le Musée Grevin, 1943
 La Diane Française, 1944
 La Rose et le Réséda, 1944
 En étrange pays dans mon pays lui-même, 1945
 Le Nouveau Crève-Cœur, 1948
 Le Roman inachevé, 1956
 Elsa, 1959
 Les Poètes, 1960
 Le Fou d'Elsa, 1963
 Il ne m'est Paris que d'Elsa, 1964
 Les Chambres, poème du temps qui ne passe pas, 1969

Cyfeiriadau

Beirdd Ffrangeg
Beirdd Ffrengig
Genedigaethau 1897
Llenorion Ffrangeg
Llenorion Ffrengig yr 20fed ganrif
Marwolaethau 1982
Nofelwyr Ffrangeg
Nofelwyr Ffrengig
Pobl o Baris
Swrealaeth
Carrbridge

Pentref yng Nghyngor yr Ucheldir, yr Alban, yw  Carrbridge (Gaeleg yr Alban: Drochaid Chàrr). Saif tua 10 km i'r gogledd o dref Aviemore, ac mae'n rhan o Barc Cenedlaethol Cairngorm.

Enwyd y pentref ar ôl hen bont a adeiladwyd yn 1717. Achoswyd difrod i'r bont yn ystod llifogydd enwog 1829 (Saesneg: "muckle spate"), a adawodd y bont yn y cyflwr y mae heddiw. Yn anffodus nid yw'n sefydlog iawn a gellir ei gweld o bell yn unig, roedd neidio oddiar y bont i'r afon isod wedi bod yn boblogaidd gynt. Mae plac gwybodaeth yn y Saesneg sy'n dangos llun o fel oedd y bont erstalwm a chasgliad arian i'r gymuned wrth y bont heddiw.

Yng Nghyfrifiad 2001, roedd poblogaeth o 708 yn byw yn y pentref, y rhanfwyaf wedi eu cyflogi ym maes twristiaeth. Roedd y pentref yn ganolfan sgio cynnar yn yr Alban. Mae'r ffordd A9 yn pasio gerllaw, cyn i'r ffordd osgoi gael ei adeiladu yn yr 1980au, roedd y briffordd hon yn rhedeg drwy ganol y pentref. Mae gorsaf reilfford yng Ngharrbridge ar Brif Reilffordd yr Ucheldiroedd.

Mae maes gwersylla Boys' Brigade wedi bod yn y pentref ers tipyn. Mae Monifieth Boys' Brigade wedi bod yn gwersylla yno ers 20 mlynedd.

Mae Canolfan Treftadaeth Nod Tir, wedi ei leoli yn ne'r pentref, sydd â sawl sleid dŵr ac amryw o weithgareddau ar gael er mwyn hwyl teuluol yn y goedwig drwy gydol y flwyddyn.

Mae dau gystadlaeaeth poblogaidd hefyd yn ael e dal yn y pentref yn flynyddol, sef Pencampwriaethau Uwd y Byd, Golden Spurtle a Chystadleuaeth Agored Albanaidd Cerfio Lli-gadwyn "Carve Carrbridge".

Mae dadl lleol yn dal i fod o amgylch sillafiad Carrbridge, gyda rhai pobl yn hapusach gyda'r enw wedi ei gyblysu i Carr-bridge. Nid oes gan y gair "Carr" unrhyw beth i'w wneud â cheir, mae'r enw'n tarddu o hen air Gaeleg sy'n golygu man corsig.

Mae gan y pentref glwb Pêl-droed, sy'n cystadlu yn y Badenoch & Strathspey Welfare League yn flynyddol yn ogystal ac mewn cystadlaethau Cypanau Lleol, sy'n fel rheol yn rhedeg Ebrill - Tachwedd.  Mae'r maes PIel-droed cartref wedi ei leoli yng nghanol y pentref ger y maes parcio, eu lliwiau cartref yw streipieu du a gwyn unionsyth.

Mae cwrs golff 9 twll yno hefyd.

Cyfeiriadau

Dolenni allanol
 Gwefan Carrbridge
 Clwb Pêl-droed Carr-bridge 
 Landmark Forest Theme Park 
 Pencampwriaethau Uwd y Byd, Golden Spurtle
 Cystadleuaeth Agored Albanaidd Cerfio Lli-gadwyn

Pentrefi Cyngor yr Ucheldir
Musti

Mae Musti (neu Mustis) yn safle archaeolegol ger pentref El Krib, i'r de o Téboursouk yng ngogledd Tiwnisia, tua 120 km i'r gorllewin o Diwnis. Mae'n gorwedd mewn ardal a fu'n gartref i sawl dinas a thref yng nghyfnod yr Henfyd ac yn agos i safle hen ddinas Rufeinig Dougga, i'r gogledd. Dyma'r ardal amaethyddol a gyflenwai Rhufain â gwenith am ganrifoedd. Gorweddai yn nhalaith Rufeinig Affrica.

Hanes 

Roedd Musti yn ddinas Rhufeinig o bwys yn gorwedd ar hyd ffordd Rufeinig a gysylltai Carthago i'r dwyrain a Tébessa (yn Algeria heddiw) i'r gorllewin. Cafodd terfynau'r ddinas eu gosod yn y flwyddyn 238 pan godwyd dwy fwa fuddugoliaeth ar ddau ben y ffordd Rufeinig sy'n rhedeg trwy Musti. Tua diwedd yr 2g, planiodd y cadfridog Rhufeinig Marius goloni o'i filwyr profiadol yno. Yn ddiweddarach rhoddwyd statws dinas lawn iddi (naill ai gan Iŵl Cesar neu Augustus). Ceir tystiolaeth am bresenoldeb dinasyddion Rhufeinig yno - marsiandiwyr yn bennaf - o gyfnod gweriniaeth Rhufain ymlaen, ond mae'n deg tybio fod llawer o'r trigolion yn frodorion Affricanaidd. Fel yn achos sawl dinas Rufeinig arall yn y wlad, trowyd Musti yn gaer gan y  Bysantiaid a chwareai ei ran yn yr ymgiprys am rym rhwng Bysantiaid Tiwnisia a'r Fandaliaid.

Heddiw dim ond rhan fach o'r safle sydd wedi'i chloddio, ond mae'n adnabyddus am ei olion archaeolegol a'i arysgrifau : ceir yno fforwm Rufeinig, olion marchnad, nifer o demlau, cronfeydd dŵr dinesig, caer Fysantaidd a sawl tŷ Rhufeinig.

Wrth y fynedfa i'r ddinas ceir cwrt mawr agored wedi ei bafio sy'n arwain at borth diddorol gyda llwybrau hyd ei ochrau a gysgodir gan doeau.

Yn ymyl y porth ceir olion tair teml cysegredig i Ceres, Plwton ac Apollo. Ceir yn ogystal adfeilion eglwys, basilica a bedyddfa yn ymyl y gaer Fysantaidd anferth.

Llyfryddiaeth 
Claude Lepelley (gol.), Rome et l'intégration de l'Empire. 44 av. J.-C. – 260 ap. J.-C., cyfrol 2, 'Approches régionales du Haut-Empire romain' (Presses universitaires de France (Nouvelles Clio), Paris, 1998)

Dolenni allanol 
 (Ffrangeg) Dogfen gan UNESCO sy'n cynnwys adroddiad am Musti

Dinasoedd Rhufeinig
Safleoedd archaeolegol Tiwnisia
Bryncethin

Pentref bach yng nghymuned Llansanffraid-ar-Ogwr, bwrdeistref sirol Pen-y-bont ar Ogwr, Cymru, yw Bryncethin. Saif i'r gogledd o draffordd yr M4 ar cyffordd 36, rhwng pentrefi Sarn, Abercynffig, Abergarw, Ton-du ac Ynysawdre.

Mae Ysgol Gynradd Bryncethin yno ac mae Ysgol Gyfun ger llaw.

Mae Bryncethin yn tyfu'n gyflym, ond mae dan fygythiad, gyda'r pentrefi cyfagos, o ddod yn rhan o dref Pen-y-bont ar Ogwr ei hun. Ceir un o lochesi Cats Protection ym Mryncethin.

Cyfeiriadau

Llansanffraid-ar-Ogwr
Pentrefi Pen-y-bont ar Ogwr
Amffitheatr El Jem

Mae amffitheatr El Jem, a elwir hefyd yn Colosêwm Thysdrus, yn amffitheatr Rufeinig a godwyd yn ôl pob tebyg yn OC 238 dan awdurdod y proconsul Rhufeinig Gordian (a ddaeth yn ymerodr Rhufain yn ddiweddarach yn yr un flwyddyn) ac a ddefnyddid ar gyfer gornestau gladiator, rasys cerbydau a gemau eraill y syrcas Rhufeinig. Fe'i lleolir yn ninas hynafol Thysdrus (El Jem heddiw) yn nhalaith Rufeinig Affrica (Tiwnisia).

Ystyrir amffitheatr El Jem i fod y trydedd fwyaf yn y byd Rhufeinig, ar ôl y Colisseum enwog yn Rhufain ac amffitheatr Capua (mae'r enghreifftiau yn Verona, Carthago a Pouzzoli yn ogystal yn ymgeisyddion am y fraint honno). Mae gan yr amffitheatr a'r adeiladau atodol arwynebedd o 147,90 medr gyda hyd o 138m a lled o 114m. Gellir gweld o hyd y twneli ar gyfer llewod ac anifeiliad eraill ynghyd â system cymhleth o bibellau, ffosydd a chronfeydd ar gyfer dŵr glaw.

Er gwaethaf y ffaith fod rhan ohoni wedi'i dinistrio pan gymerwyd cerrig i godi adeiladau yn El Jem, mae'n aros mewn cyflwr eithriadol o dda a chredir ei bod wedi aros yn gyfan hyd ddechrau'r 18g. Mae'r amffitheatr ar restr Safleoedd Treftadaeth y Byd UNESCO ers 1979.

Gelwir amffitheatr El Jem yn Ksar al-Kahena weithiau (Caer La Kahena), ar ôl y dywysoges Berber enwog o'r 7g Al Kahina a arweiniodd y llwythau Berber brodorol yn erbyn y goresgynwyr Arabaidd Mwslim. Yn ôl un fersiwn o'i hanes, ar ôl colli'r dydd mewn brwydr ffoes gyda chriw o ddilynwyr i amffitheatr El Jem a llwyddodd i wrthsefyll yr Arabiaid am bedair blynedd arall gan droi'r amffitheatr yn gaer.

Gweler hefyd 
Amffitheatr

Dolenni allanol 
Oriel o luniau 
(Ffrangeg) Lluniau o'r safle yn 1901 gan Paul Marre Philipon
(Ffrangeg) Safle Unesco : tudalen am El Jem

El Djem
Safleoedd archaeolegol Tiwnisia
Safleoedd Treftadaeth y Byd yn Nhiwnisia
Talaith Mahdia
Yr Ymerodraeth Rufeinig

en:El Djem#Amphitheatre
Affrica (duwies)

Affrica (Lladin: Africa) oedd symbol yr Affrica Rufeinig a duwies a addolid yn yr ardal honno.

Mae'r awdur Pliny'r Hynaf, yn ei lyfr Hanes Naturiol yn dweud na fyddai neb yn Affrica (h.y. gogledd Affrica) yn mentro ar unrhyw beth o gwbl heb alw am nawdd Affrica yn gyntaf.

Fel rheol fe'i porteadir gyda chroen eliffant am ei phen ac yn dal corn ffrwythlondeb yn eu dwylo o flaen modius o wenith. Mae'r gwrthyrchau totemaidd a gysylltir â hi yn cynnwys sgorpionau,  bŵau a chawell saethau.

Ceir ei phortread ar rai darnau pres, ar feini cerfiedig ainsi ac ar rai o luniau mosaic yr Affrica Rufeinig (er enghraifft yn amgueddfa El Jem).

Llyfryddiaeth 
Paul Corbier, Marc Griesheimer, L’Afrique romaine 146 av. J.-C.- 439 ap. J.-C. (Ellipses, Paris, 2005)

Crefydd yn Affrica
Duwiesau
Gogledd Affrica
Hanes Algeria
Hanes Moroco
Hanes Tiwnisia
Mytholeg Rufeinig
Castell Aberteifi

Codwyd Castell Aberteifi tua'r flwyddyn 1100 yn Aberteifi, Ceredigion. Yma y cynhaliwyd Eisteddfod Aberteifi 1176 dan nawdd Yr Arglwydd Rhys.

Adeiladwyd castell cyntaf mwnt a beili Aberteifi (tua 1093), a godwyd tua tair milltir oddi wrth safle'r castell presennol, mae'n debyg tua'r un amser sefydlwyd y dref gan  Roger de Montgomery, barwn Normanaidd. Adeiladwyd rhadredegydd y castell presennol gan Gilbert Fitz Richard Arglwydd Clare, wedi i'r un cynt gael ei ddinistrio. Etifeddodd ei fab, Gilbert de Clare, Iarll 1af Penfro y castell yn 1136. Yr un flwyddyn, cafodd Owain Gwynedd fuddugoliaeth fawr ar Normaniaid y dref ym Mrwydr Crug Mawr. Cymerwyd a llosgwyd y dref, er yr amddiffynwyd y castell ei hun yn llwyddiannus gan y Normaniaid a oedd dan arweiniad Robert fitz Martin.

Ail-gipiwyd y castell gan y Normaniaid a'r Saeson a daeth i feddiant Roger de Clare, 3ydd Iarll Hertford. Yn 1166 cymerwyd y castell gan Rhys ap Gruffydd, ac ail-adeiladodd e'r castell mewn carreg yn 1171. Yn 1176 cynhaliwyd yr eisteddfod gyntaf y gwyddys amdani yn y castell, sef Eisteddfod Aberteifi. Ar farwolaeth Rhys yn 1197 ymdaerai ei feibion, Maelgwn a Gruffudd, dros etifeddiaeth y castell ac yn y diwedd rhoddodd Maelgwn ei frawd Gruffudd i ddwylo'r Saeson a gwerthodd y castell i'r brenin John o Loegr. Yn ddiweddarach delwyd y castell yn enw William Marshal, Iarll 1af Penfro.

Cipiodd Llywelyn Fawr y castell yn 1215 ac yn senedd Aberdyfi yn 1216 fe'i rhoddwyd i feibion Gruffudd ap Rhys o'r Deheubarth, ond yn 1223 ail-gipwyd o gan William Marshal, 2il Iarll Penfro. Yn 1231 cymerwyd y castell ar ran Llywelyn gan Rhys Gryg a'i gyngrheiriaid. Daliai Llywelyn y castell hyd ei farwolaeth yn 1240. Ar ei farwolaeth, disgynodd y castell yn ôl i ddwylo'r Saeson, ac yn 1244 ail-adeiladwyd ef gan Walter Marshal, 5ed Iarll Penfro, gyda waliau tref ar gyfer gwarchod pellach. Gweddillion y castell hwn sydd i'w gweld uwchben yr afon heddiw.

Cafodd ei ddifetha'n sylweddol yn ystod Rhyfel Cartref Lloegr, a hyd at y 18g defnyddiwyd ef fel carchar. Ar ddechrau'r 19g, adeiladwyd cartref o fewn waliau'r castell Castle Green House gan gyfuno'r tŵr gogleddol yn ei adeiladwaith. Yn y 1940au ni chadwyd hi mewn cyflwr da, a gadewyd hi i ddadfeilio ymhellach gan y perchennog hyd i'r waliau fod angen cael eu cynnal.

Prynwyd y castell gan Gyngor Ceredigion ym mis Ebrill 2003 ac maent yn bwriadu ei adfer fel rhan o gynllun dadeni Aberteifi. Ym mis Rhagfyr 2008, enillodd y castell swm o £300,000 gan y Gronfa Loteri Treftadaeth er mwyn ei adfer.

Cyfeiriadau

Aberteifi
Adeiladau ac adeiladwaith yr 1100au
Adeiladau rhestredig Gradd I Ceredigion
Aberteifi
Aberteifi
Aberteifi
Sarn Mellteyrn

Pentref bychan yn Llŷn yw Sarn Mellteyrn() (ffurf amgen: Sarn Meyllteyrn), a leolir ar y B4413 rhwng Pwllheli i'r dwyrain ac Aberdaron i'r gorllewin, ar ben gorllewinol penrhyn Llŷn. Y pentrefi cyfagos yw Bryncroes a Botwnnog i'r de a Tudweiliog i'r gogledd.

Rhed afon Soch drwy'r pentref ar ei ffordd i Abersoch. Mae'r pentref yn gorwedd mewn cwm bychan gyda Mynydd Rhiw i'r de, Mynydd Cefnamlwch i'r gogledd a bryn Carn Fadryn i'r gogledd-ddwyrain.

Mae tafarn y Tŷ Newydd yn y pentref yn llwyfan boblogaidd i gerddoriaeth Gymraeg. Ymysg y bandiau sy'n chwarae yno'n aml mae Cowbois Rhos Botwnnog, sydd â chysylltiad agos â'r ardal. Mae'n debyg mai Tŷ Newydd oedd man geni y label recordiau Sbrigyn Ymborth.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Cyfeiriadau

Pentrefi Gwynedd
Llŷn
El Jem

Mae El Jem neu El Djem (arabeg: الجم) yn ddinas yn Nhiwnisia a leolir yng ngogledd-orllewin canolbarth y wlad yn ardal y Sahel. Mae hi'n gorwedd tua hanner ffordd rhwng Sousse i'r gogledd a Sfax i'r de ac ychydig dros 40 km o dref Mahdia ar yr arfordir i'r dwyrain.

Yn weinyddol mae hi'n rhan o dalaith Mahdia, ac yn ddinas gyda phoblogaeth o 18,302 o bobl.

Tyfodd El Jem ar safle dinas hynafol Thysdrus, ac mae'n enwog am ei amffitheatr, y drydedd mwyaf yn yr Ymerodraeth Rufeinig (yn dal mwy na 30 000 o wylwyr) ar ôl y Colosseum yn Rhufain (45 000) ac amffitheatr Capua.

Hanes 
Sefydlwyd dinas ar y safle gan y Ffeniciaid. Yn nghyfnod y Cesariaid, cafodd fraint coloni ac wedyn cafodd ei hymgorffori yn nhalaith Rufeinig Byzacene. Yn gorwedd yng nghanol ardal amaethyddol ffrwythlon iawn, ymddengys fod y ddinas wedi bod yn un eithaf cyfoethog. Mwynheai nawdd economaidd a gwleidyddol gan yr ymerodron Rhufeinig Vespasian a Titus. Roedd yn gorwedd ar groesffordd rhwydwaith o ffyrdd Rhufeinig pwysig, a daeth Thysdrus yn ganolfan fasnachol ddeinamig.

Ar ddechrau 238, cafwyd cynllwyn a gwrthryfel yn Thysdrus a effeithiodd yn fawr ar hanes yr ymerodraeth. Am fod trethi amaethyddol mor drwm gwrthryfelodd pobl y ddinas a'r ardal. Ar ôl cyfres o ymladdfeydd, lladdwyd y procurator, ac aeth y gwrthryfelwyr i gartref Gordian, proconsul talaith Affrica, yn Thysdrus i'w gyhoeddi'n ymerodr. Aeth yr ymerodr newydd, gyda'i fab Gordian II, i Carthago. Daeth rhyfel cartref byrhoedlog wedyn a arweiniodd yn y pen draw, diolch i gefnogaeth yn senedd Rhufain, at gael gwared â'r ymerodr swyddogol Maximinius y Thraciad a chyhoeddi'r Gordian III ifanc yn ymerodr.

Amgueddfa archaeololegol 
Ar ymyl y ddinas ceir amgueddfa lle cedwir nifer o fosaics a ddarganfuwyd yn villas Thysdrus; maent yn cynnwys portread o'r dduwies Affrica. Ceir enghreifftiau eraill yn Amgueddfa Bardo, Tiwnis ac yn amgueddfa Sousse yn ogystal.

Mae El Jem yn gartref i ŵyl cerddoriaeth glaurol adnabyddus a gynhelir yn yr haf bob blwyddyn.

Llyfryddiaeth 
Gilbert Charles-Picard, La civilisation de l'Afrique romaine (Paris, Études Augustiniennes, 1990)

Dolenni allanol 
 Maison d'Africa: safle Thysdrus 
 Gŵyl cerddoriaeth ryngwladol El Jem

Carthago
Dinasoedd Rhufeinig
Dinasoedd Tiwnisia
Talaith Mahdia
Coedwig Gwydyr

Coedwig yn Sir Conwy yng ngogledd Cymru yw Coedwig Gwydir, hefyd Coed Gwydir, a weithiau wedi'i chamsillafu Coedwig Gwydyr. "Coedwig Gwydir" yw'r ffurf a ddefnyddir gan y perchenogion, Comisiwn Coedwigaeth Cymru.

Mae'r rhan fwyaf o'r goedwig ar lechweddau dwyreiniol Eryri, o gwmpas Betws-y-coed, ac mae'n ymestyn i'r gogledd cyn belled a phentref Trefriw ac i'r de i gyffiniau Penmachno. O'r arwynebedd o  72.5 km sgwar, mae tua 49 km sgwar yn goedwig gynhyrchiol. Mae rhwng 700 a 1000 o droedfeddi uwch lefel y môr. Dechreuwyd plannu'r goedwig yn 1921, a cheir nifer o rywogaethau o goed bytholwyrdd yno.

Llynnoedd

Ceir cryn nifer o lynnoedd yn y goedwig:

 Llyn Crafnant  (63 acer)
 Llyn Geirionydd (45 acer)
 Llyn Elsi (26 acer)
 Llyn Parc (22 acer)
 Llyn Glangors (15 acer)
 Llyn Bodgynydd (14 acer)
 Llyn Goddionduon (10 acer)
 Llyn Pencraig (5 acer)
 Llyn Bychan (3 acer)
 Llyn Sarnau (3 acer)
 Llyn Tynymynydd (1 acer)

Hanes a natur
Ar un adeg roedd cryn dipyn o fwyngloddio am Blwm a sinc yn yr ardal, ac mae gweddillion nifer o'r hen fwyngloddiau i'w gweld. Crwwyd "Llwybr y Mwynwyr" i gysylltu pedair ohonynt, Parc. Hafna, Llanrwst a Cyffty.

Ceir nifer o blanhigion prin yn y fforest, yn enwedig o gwmpas yr hen fwyngloddiau, ac mae hefyd dystiolaeth fod y Bele yn dal i fyw yn y goedwig.

Gwydir
Ceir sawl ffurf ar yr enw 'Gwydir', yn cynnwys 'Gwydyr' a 'Gwyder'. Nid yw'r ansicrwydd am y ffurf gywir yn rhywbeth newydd. Ar ddiwedd llythyr at Ieuan Fardd a ysgrifennwyd yn 1767, mae'r hynafiaethydd Richard Morris (1703 - 1779), un o Forysiaid Môn, yn dweud "Rhowch fy ngharedigol orchymyn at y Cyfaill mwyn Mr. Williams o Wedyr ynte Gwydyr, Gwydir, Gwydr, Gwaedir, Gwaederw etc. etc. Pa un yw'r goreu?".

Gweler hefyd
Castell Gwydir

Llyfryddiaeth
 Donald L. Shaw, Gwydyr Forest in Snowdonia: a History, Forestry Commission Booklet 28 (HMSO, 1971)

Cyfeiriadau

Gwydyr
Betws-y-Coed
Bro Machno
Capel Curig
Dolwyddelan
Economi Conwy
Eryri
Trefriw
Sahel (Tiwnisia)

Mae hon yn erthygl am y rhanbarth yn Nhiwnisia : gweler hefyd Sahel.
Mae'r Sahel (Arabeg: السـاحـل) yn rhanbarth daearyddol yn nwyrain Tiwnisia sy'n ymestyn o Gwlff Hammamet yn y gogledd i Gwlff Gabes yn y de. Weithiau cyfyngir y diriogaeth i'r ardal rhwng Gwlff Hammamet ac ardal Mahdia-El Jem i'r de. Daw ei henw o'r gair Arabeg sahel sy'n golygu "arfordir" neu "tir ar yr ymyl."

Prif ddinasoedd a threfi'r Sahel yw Sousse (dinas fwyaf yr ardal), Monastir (un o'r trefi Arabaidd hynaf yn Ifriqiya) a Mahdia (hen brifddinas Tiwnisia yn amser y califf Fatimid Ubayd Allah al-Mahdi, a roes ei enw i'r ddinas).

Mae'n rhanbarth cyfoethog ei hanes, sydd wedi bod yn gartref i'r Ffeniciaid (sefydlwyr Hadrumete), y Carthaginiaid (ardal enedigol Hannibal), y Rhufeiniaid (adeiladwyr amffitheatr El Jem), y Bysantiaid a'r Fandaliaid a'r Arabiaid, ynghyd â'r bobl frodorol o dras Berber.

Dinasoedd a threfi'r Sahel 

Daearyddiaeth Tiwnisia
Nordrhein-Westfalen

Un o daleithiau ffederal (Länder) yr Almaen yw Nordrhein-Westfalen (yn llythrennol 'Gogledd Rhein a Westfalen'). Fe'i lleolir yng ngorllewin canolbarth y wlad, ar y ffin â'r Iseldiroedd a Gwlad Belg. Mae'n cynnwys nifer o ddinasoedd mawr, gan gynnwys Düsseldorf, prifddinas y dalaith, Cwlen, ei dinas fwyaf, Aachen, Bielefeld, Bonn, Bochum, Essen, Dortmund, Duisburg, Gelsenkirchen, Münster, Oberhausen, Paderborn a Wuppertal.

Daearyddiaeth 
Mae Nordrhein-Westfalen yn cynnwys rhan ogleddol y Rheinland (Nordrhein) ac ardal Westfalen. Mae Afon Rhein ei hun yn rhannu'r ddwy ardal oddi wrth ei gilydd, Nordrhein yn y gorllewin, a Westfalen yn y dwyrain. Canol y dalaith yw ardal ddiwydiannol y Ruhr.

Hanes 
Crëwyd y dalaith gan y weinyddiaeth filwrol Brydeinig ym 1946 allan o rhan ogleddol yr hen Rheinprovinz (Talaith y Rhein) a thalaith Westfalen. Daeth y dalaith newydd â holl ardaloedd y Ruhr at ei gilydd. Gan fod y dalaith newydd o fewn parth meddiannol Prydain, roedd hyn yn sicrhau rheolaeth Prydain dros ardal ddiwydiannol fwya'r Almaen. Ychwanegwyd hen dalaith Lippe ati ym 1947. Mae'r ffiniau wedi aros yr un ers hynny.

Pobl nodedig a anwyd yn Nordrhein-Westfalen 
 Petra Reski, a anwyd yn Kamen; nofelydd

Cyfeiriadau

Taleithiau'r Almaen
Sousse

Mae Sousse (Arabeg: سوسة) yn ddinas a phorthladd yn nwyrain canolbarth Tiwnisia, sy'n gorwedd 140 km i'r de o'r brifddinas Tiwnis, ar Gwlff Hammamet (Môr Canoldir). Sousse yw prif ddinas rhanbarth y Sahel (llysenw: 'perl y Sahel') a phrifddinas talaith Sousse. Mae gan y ddinas boblogaeth o 173,047 o bobl, ffigwr sy'n tyfu i tua 400,000 pan gynhwysir ei maerdrefi allanol, sy'n ei gwneud yr ardal ddinesig 3ydd mwyaf yn Nhiwnisia (ar ôl Tiwnis a Sfax). Maes awyr Sousse yw'r ail brysuraf yn y wlad.

Mae Sousse yn ddinas hynafol gyda'r mwyaf diddorol yn y wlad. Sefydlwyd dinas Hadrumete (neu Hadrumetum: gelwir Sousse yn Hadramaout gan rai o'i thrigolion hyd heddiw) gan y Ffeniciaid. Roedd yn ddinas Rufeinig lewyrchus a gwelir catacombs o'r cyfnod yno heddiw. Codwyd nifer o adeiladau gwych yn yr hen ddinas (medina Sousse), sydd ar restr safleoedd Treftadaeth y Byd UNESCO. Erbyn heddiw mae twristiaeth yn ganolog i'r economi ; er nad yw'r ddinas ei hun yn gartref i lawer o westai mawr, mae'n gorwedd yn agos i ganolfannau gwyliau Monastir a Hammamet.

Llyfryddiaeth
Néji Djelloul, Sousse, l'antique Hadrumetum (Contraste, 2006)
Ameur Baâziz, Si Soussa m'était contée (2005)

Dolenni allanol
 Gwefan swyddogol y ddinas 

Dinasoedd Tiwnisia
Safleoedd Treftadaeth y Byd yn Nhiwnisia
Talaith Sousse
Sousse (talaith)

Mae talaith Sousse (Arabeg: ولاية سوسة, Ffrangeg: Gouvernorat de Sousse), a greuwyd ar 21 Mehefin 1956, yn un o 24 talaith Tiwnisia. Fe'i lleolir yng ngogledd-ddwyrain canolbarth Tiwnisia ac mae ganddi arwynebedd o 2669 km² (1.6% o arwynebedd y wlad). Mae 567,900 o bobl yn byw yno. Sousse yw prifddinas y dalaith, sy'n rhan o ranbarth y Sahel.

Daearyddiaeth 
I'r gogledd mae talaith Sousse yn ffinio ar dalaith Nabeul, Zaghouan a Kairouan, ac ar dalaith Mahdia i'r de.

Ceir 16 délégations (ardal) yn Sousse:

Hinsawdd 
Mae'r tymheredd yn amrywio rhwng 12 a 18 °C yn y gaeaf a rhwng 19 et 38 °C yn yr haf.

 
Taleithiau Tiwnisia
Monastir

Mae Monastir (Arabeg: منستير , o'r gair Lladin monasterium, 'mynachlog') yn ddinas arfordirol yn Sahel Tiwnisia, a leolir ar benrhyn ar lan dde-ddywreiniol Gwlff Hammamet (20 km i'r dwyrain o Sousse a 162 km i'r de o'r brifddinas Tiwnis). Yn 2004, poblogaeth yr ardal ddinesig oedd 71,546 gyda 40,000 yn byw yn y ddinas ei hun.

Yn ddinas hynafol a ddominyddir gan ei ribat (caer-fynachlog ganoloesol), mae economi Monastir heddiw yn dibynnu i raddau helaeth ar dwristiaeth. Maes awyr Monastir (Monastir Habib-Bourguiba), sy'n gwasanaethu Sousse yn ogystal, yw'r ail yn y wlad. Fe'i enwir ar ôl Habib Bourguiba, cyn brif weinidog y wlad, a aned yn y ddinas ac a gladdwyd yno mewn beddrod-fosg rhwysgfawr.

Dinasoedd Tiwnisia
Talaith Monastir
Anita Roddick

Sylfaenydd y Body Shop ac actifydd hawliau dynol a'r amgylchedd Seisnig oedd Anita Lucia Roddick DBE (23 Hydref 1942 – 10 Medi 2007).

Cyfeiriadau 

Ffeministiaid
Genedigaethau 1942
Marchogion Cadlywydd Urdd yr Ymerodraeth Brydeinig
Marwolaethau 2007
Pobl busnes Seisnig
Saeson Iddewig
Ymgyrchwyr Seisnig
Merched yr 20fed ganrif
Merched yr 21ain ganrif
Jane Wyman

Actores Americanaidd oedd Jane Wyman (Sarah Jane Mayfield) (5 Ionawr 1917 – 10 Medi 2007).  Gwraig yr actor Ronald Reagan rhwng 1940 a 1948 oedd hi.

Ffilmiau
 The Kid from Spain (1932)
 Elmer, the Great (1933)
 All the King's Horses (1934)
 College Rhythm (1934)
 King of Burlesque (1935)
 Rumba (1935)
 George White's 1935 Scandals (1935)
 Stolen Harmony (1935)
 Anything Goes (film) (1936)
 The Sunday Round-Up (1936) (short subject)
 Bengal Tiger (1936) (role unconfirmed)
 My Man Godfrey (1936)
 Stage Struck (1936)
 Cain and Mabel (1936)
 Here Comes Carter (1936)
 Polo Joe (1936)
 Gold Diggers of 1937 (1936)
 Smart Blonde (1937)
 Ready, Willing and Able (1937)
 The King and the Chorus Girl (1937)
 Slim (1937)
 The Singing Marine (1937)
 Public Wedding (1937)
 Little Pioneer (1937)
 Mr. Dodd Takes the Air (1937)
 Over the Goal (1937)
 The Spy Ring (1938)
 He Couldn't Say No (1938)
 Fools for Scandal (1938)
 Wide Open Faces (1938)
 The Crowd Roars (1938)
 Brother Rat (1938)
 Tail Spin (1939)
 The Kid from Kokomo (1939)
 Torchy Blane... Playing with Dynamite (1939)
 Kid Nightingale (1939)
 Private Detective (1939)
 Brother Rat and a Baby (1940)
 An Angel from Texas (1940)
 Flight Angels (1940)
 My Love Came Back (1940)
 Gambling on the High Seas (1940)
 Tugboat Annie Sails Again (1940)
 Honeymoon for Three (1941)
 Bad Men of Missouri (1941)
 You're in the Army Now (1941)
 The Body Disappears (1941)
 Sports Parade: Shoot Yourself Some Golf (1942)
 Larceny, Inc. (1942)
 My Favorite Spy (1942)
 Footlight Serenade (1942)
 Princess O'Rourke (1943)
 Make Your Own Bed (1944)
 The Doughgirls (1944)
 Crime by Night (1944)
 Hollywood Canteen (1944)
 The Lost Weekend (1945)
 One More Tomorrow (1946)
 Night and Day (1946)
 The Yearling (1946)
 Cheyenne (1947)
 Magic Town (1947)
 Johnny Belinda (1948)
 A Kiss in the Dark (1949)
 It's a Great Feeling (1949) (cameo)
 The Lady Takes a Sailor (1949)
 Stage Fright (1950)
 The Glass Menagerie (1950)
 Three Guys Named Mike (1951)
 The Screen Director (1951) (short subject)
 Screen Snapshots: Hollywood Awards (1951) (short subject)
 Here Comes the Groom (1951)
 The Blue Veil (1951)
 Starlift (1951) (cameo)
 The Story of Will Rogers (1952)
 Just for You (1952)
 Three Lives (1953) (short subject)
 Let's Do It Again (1953)
 So Big (1953)
 Magnificent Obsession (1954)
 Hollywood Mothers and Fathers (1955)
 Lucy Gallant (1955)
 All That Heaven Allows (1955)
 Miracle in the Rain (1956)
 Holiday for Lovers (1959)
 Pollyanna (1960)
 Bon Voyage! (1962)
 How to Commit Marriage (1969)
 Wild Bill: Hollywood Maverick (1996)
 Off the Menu: The Last Days of Chasen's (1997)

Actorion ffilm Americanaidd
Actorion teledu Americanaidd
Catholigion Americanaidd
Genedigaethau 1917
Gweriniaethwyr Americanaidd
Marwolaethau 2007
Merched yr 20fed ganrif
Merched yr 21ain ganrif
Pobl o Palm Springs, Califfornia
Pobl o St. Joseph, Missouri
Teulu Reagan
Lesbiaeth

Mae "lesbiad", "lesbiaid" (lluosog) a "lesbiaidd" yn ail-gyfeirio i'r dudalen hon. Efallai eich bod yn chwilio am Lesbos.

Term sy'n disgrifio cyfunrywioldeb rhwng menywod yw lesbiaeth.

Tarddiad enw 
Mae'r term lesbiaeth yn deillio o enw'r ynys Groegaidd Lesbos (neu Lesvos), cartref y bardd Sappho. Roedd ei barddoniaeth yn boblogaidd iawn yn y cyfnod clasurol. Collwyd llawer ohono, ond mae rhywfaint wedi goroesi. Pwnc y rhan fwyaf o'r farddoniaeth yw cariad, ac mae'n amlygu atyniad rhywiol at ferched yn ogystal â dynion. Daw'r defnydd o Lesbiaeth  yn yr ystyr yma o enw ynys Lesvos, fel man geni Sappho.

Hanes 
Cysyniad diweddar yw lesbiaeth sy'n perthyn i'r 20g. Yn wahanol i hoywon, roedd yr arfer o ddwy ferch yn caru ei gilydd yn llawer mwy normal. Oherwydd hyn, does na ddim llawer o gofnodion ar gael, ar wahan i waith Clasurol. Am gyfnod yn y 19g, roedd y lesbian yn cael ei gweld fel person gyda phroblem meddyliol gan ffisegwyr a seicolegwyr fel Havelock Ellis.

Cyfeiriadedd rhywiol a hunaniaeth
Cyfunrywioldeb
Geirfa LHDT
Nigel Owens

Dyfarnwr rygbi yw Nigel Owens (ganed 18 Mehefin 1971). Cafodd ei eni ym Mynyddcerrig, ger Llanelli. Arferai weithio fel technegydd yn Ysgol Gyfun Maes-Yr-Yrfa, Cefneithin ac yna fel gweithiwr ieuenctid gyda Menter Cwm Gwendraeth.

Daeth yn ddyfarnwr rhyngwladol yn 2005. Y gêm ryngwladol gyntaf iddo ddyfarnu oedd yr un rhwng Iwerddon a Japan yn Osaka. Fe oedd yr unig Gymro a fu'n dyfarnu yng Nghwpan Rygbi'r Byd 2007 yn Ffrainc. Mae'n dyfarnu'n gyson yng Nghwpan Heineken. Ynghyd â Wayne Barnes o Lloegr a Marius Jonker o Dde Affrica, cafodd Owens ei gêm Cwpan y Byd cyntaf yn Lyon, Ffrainc ar yr 11 Medi, 2007 rhwng yr Ariannin a Georgia. Mae ef yn un o ddau ddyfarnwr yn unig sydd wedi dyfarnu dwy gêm yn rowndiau terfynol y Cwpan Heineken, sef Munster v Tolouse yn Stadiwm y Mileniwm 2008 a Tigrod Caerlyr v Leinster ym Murrayfield 2009.

Ar 28 Tachwedd 2020, dyfarnodd ei ganfed gêm ryngwladol, gêm rhwng Ffrainc a'r Eidal yng Nghwpan Cenhedloedd yr Hydref. Ar 17 Rhagfyr, cyhoeddod ei ymddeoliad o rygbi rhyngwladol ar ôl 17 mlynedd. Roedd yn gobeithio parhau i ddyfarnu yn y Pro 14 ac yn lleol yng Nghymru'r tymor 2020-2021 ac efallai’r tymor canlynol. Bydd hefyd yn dechrau rôl hyfforddi gydag Undeb Rygbi Cymru, gan helpu feithrin dyfarnwyr ifanc.

Bywyd personol
Ym mis Mai 2007, daeth Owens allan fel dyn hoyw mewn cyfweliad gyda "Wales on Sunday". Er bod ymateb pobl wedi bod yn gadarnhaol yn gyffredinol, dywedodd ei fod yn benderfyniad anodd iawn i'w wneud. Dywedodd iddo ystyried cyflawni hunanladdiad ar adegau. Dywedodd

"It's such a big taboo to be gay in my line of work, I had to think very hard about it because I didn't want to jeopardise my career. Coming out was very difficult and I tried to live with who I really was for years. I knew I was 'different' from my late teens, but I was just living a lie."

Yn fuan wedi Cwpan Rygbi'r Byd yn 2007, enwyd Owens fel 'Personoliaeth chwaraeon y flwyddyn' gan y mudiad hawliau hoyw Stonewall. Cafwyd seremoni yn Llundain.

Bellach mae ef yn nawdd i'r "LGBT Centre of Excellence Wales" a'r elusen rygbi, "Wooden Spoon".

Llyfryddiaeth
 Hanner Amser: Hunangofiant Nigel Owens (Y Lolfa, 2008) 
 Hiwmor Nigel, cyfres Stori Sydyn (Y Lolfa, 2010)

Cyfeiriadau

Cymry LHDT
Dyfarnwyr rygbi'r undeb
Genedigaethau 1971
Pobl addysgwyd yn Ysgol Gyfun Maes-yr-Yrfa
Pobl LHDT ym myd chwaraeon
Pobl o Lanelli
Rygbi'r undeb yng Nghymru
Ardal y Ruhr

Cytref fwyaf yr Almaen yw Ardal y Ruhr (Almaeneg: Ruhrgebiet), gyda phoblogaeth o tua 5.3 miliwn o bobl ac arwynebedd o tua 4,425 km2. Fe'i henwir ar ôl Afon Ruhr, un o lednentydd Afon Rhein, sy'n llifo trwyddi. Mae'n cynnwys cyfres o ddinasoedd sydd wedi ymdoddi i mewn i'w gilydd. Cafodd yr ardal ei llunio yn ystod y Chwyldro Diwydiannol yn y 19eg ganrif. Dyw'r Ruhr ddim yn cyfateb i unrhyw uned gweinyddol penodol, felly dyw ffiniau'r ardal ddim wedi'u diffinio'n swyddogol. Y prif ddinasoedd yw Bochum, Dortmund, Duisburg, Essen, Gelsenkirchen, Mülheim an der Ruhr ac Oberhausen. Mae'r holl ardal yn cael ei gweinyddu fel rhan o dalaith Nordrhein-Westfalen.

Prif ddinasoedd a threfi
Bochum
Bottrop
Castrop-Rauxel
Dortmund
Duisburg
Essen
Gelsenkirchen
Hagen
Hamm
Hattingen
Herten
Mülheim an der Ruhr
Oberhausen
Recklinghausen
Unna
Wesel
Wetter
Witten
Xanten

Daearyddiaeth Nordrhein-Westfalen
Rhanbarthau'r Almaen
Tiwnis (talaith)

Mae talaith Tiwnis (Arabeg: ولاية تونس , Ffrangeg: Gouvernorat de Tunis), a greuwyd ar 21 Mehefin 1956, yn un o 24 talaith Tiwnisia. Fe'i lleolir yng ngogledd-ddwyrain Tiwnisia ac mae ganddi arwynebedd o 346 km² (sef 0.2% o arwynebedd y wlad). Mae ganddi boblogaeth o tua 989,000 (amcangyfrifiad 2006). Ei chanolfan weinyddol yw Tiwnis, prifddinas Tiwnisia.

Daearyddiaeth 
Talaith Tiwnis yw rhanbarth economaidd pwysicaf y wlad. Mae'n gorwedd ar lan Môr y Canoldir, o gwmpas Lac Tunis ar lan orllewinol Gwlff Tiwnis. Mae'r hinsawdd yn nodweddiadol o Fôr y Canoldir gyda tua 470 mm o law y flwyddyn a hafau poeth.

Yn weinyddol, ymrennir y dalaith yn 21 délégation (ardal), 8 municipalité ac 161 imada (ardal leol).

Dinasoedd a threfi
 Carthago
 Gammarth
 La Goulette
 La Marsa
 Le Bardo (El Bardo)
 Le Kram (El Kram)
 Sidi Bou Saïd
 Sidi Hassine
 Tiwnis (prifddinas)

Economi 

Lleolir maes awyr mwyaf y wlad (Maes awyr Tiwnis-Carthago) a phorthladd La Goulette, sy'n derbyn 98% o draffig forol y wlad, yn y dalaith. Diwydiant yw'r sector pwysicaf, er bod masnachu yn bwysig hefyd. Ceir pedair Ardal Ddiwydiannol sy'n cynnwys 273 hectar :
La Goulette
La Charguia
Ibn Khaldoun
Jbel Jelloud
Y prif ddiwydiannau yw brethyn a dillad, lledr a sgidiau a nwyddau electronig a thrydan.

Mae'r ystadegau economaidd fel a ganlyn :  
Masnach a gwasanaethau : 49.4%
Diwydiannau, ynni, gwaith adeiladau cyhoeddus : 34.3%
Amaeth a pysgota : 16.3%
Diweithdra : 14.2%

Diwylliant
Tiwnis yw canolfan ddiwylliannol y wlad. Lleolir y rhan fwyaf o wasanaethau radio a theledu Tiwnisia yno.

Timau pêl-droed 
 Espérance sportive de Tunis
 Club Africain
 Stade Tunisien
 Avenir Sportif de la Marsa
 Étoile Olympique La Goulette Kram

 
Taleithiau Tiwnisia
Tiwnis Fwyaf
Cwpan Rygbi'r Byd 2007

Cynhaliwyd chweched Cwpan Rygbi'r Byd 2007 yn Ffrainc. Mae ugain tim yn chwarae am gwpan Webb Ellis. Chwaraewyd 48 gêm dros 44 diwrnod. Chwaraewyd 42 gêm yn Ffrainc, 4 yng Nghaerdydd, a dwy yng Nghaeredin, yr Alban.

Ffrainc a'r Ariannin a chwaraeodd gêm agoriadol y gystadleuaeth a hynny ar 7 Medi yn y Stade de France yn Saint-Denis, y tu allan i Baris. Dyma'r stadiwm lle chwaraewyd y gêm derfynol, hefyd, rhwng Lloegr a De Affrica sef y tîm a enillodd gyda 15 o bwyntiau.

2007
2007
Cytref

Ardal drefol sy'n cynnwys nifer o ddinasoedd, trefi neu bentrefi sydd wedi tyfu at ei gilydd i greu un ardal drefol ddi-dorr yw cytref. Mae ardaloedd y Ruhr yn yr Almaen, y Randstad yn yr Iseldiroedd neu Manceinion Fwy yn Lloegr yn enghreifftiau da. Cyfeirir weithiau at Gytref De Cymru i ddynodi ardal sy'n ymestyn o Gasnewydd i Abertawe gan gynnwys cymoedd de Cymru, er nad yw'r ardaloedd trefol hyn wedi ymdoddi i'w gilydd i'r un raddfa ag y mae'r trefi yn yr enghreifftiau uchod.

Daearyddiaeth ddynol
Trefoli
Randstad

Cytref yn yr Iseldiroedd yw'r Randstad wedi'i lunio o gyfres o ddinasoedd yng ngorllewin a gogledd canolbarth y wlad. Mae'r enw yn golygu 'Dinas yr Ymyl' yn llythrennol yr yr Iseldireg. Mae'n cynnwys pedair dinas fwya'r Iseldiroedd, Amsterdam, Rotterdam, Den Haag (Yr Hâg) ac Utrecht a'r ardaloedd a'r mân drefi o'u cwmpas, fel Almere, Delft, Dordrecht, Gouda, Haarlem, Hilversum, Leiden a Zoetermeer. Mae dinasoedd y Randstad yn llunio hanner gylch neu gilgant, ac mae'r enw yn tarddu o'r siap hwnnw.

Dinasoedd yr Iseldiroedd
Soest (Iseldiroedd)

Tref yng nghanolbarth yr Iseldiroedd yn nhalaith (provincie) Utrecht yw Soest (). Fe'i lleolir tua 7 km i'r gorllewin i Amersfoort a tua 20 km i'r gogledd-ddwyrain i Utrecht. Mae gan y gymuned boblogaeth o 45,393 o drigolion (amcangyfrif 1 Mehefin 2007), ac arwynebedd o 46.47 km².

Dinasoedd yr Iseldiroedd
Utrecht
162

1g - 2g - 3g 
110au 120au 130au 140au 150au - 160au - 170au 180au 190au 200au 210au 
157 158 159 160 161 - 162 - 163 164 165 166 167

Digwyddiadau 
Lucius Verus, cyd-ymerawdwr Rhufain, yn dechrau rhyfel yn erbyn y Parthiaid, wedi i Vologases IV, brenin Parthia ymosod at Syria ac Armenia

Genedigaethau 
Marcus Annius Verus Caesar, mab Marcus Aurelius

Marwolaethau 
Marcus Annius Libo, mab hynaf Marcus Annius Verus a Rupilia Faustina

162
Pen yr Helgi Du

Mynydd yn y Carneddau yn Eryri yw Pen yr Helgi Du.

Lleoliad 
Saif Pen yr Helgi Du yn sir Conwy, ar y grib sy'n ymestyn tua'r de-ddwyrain oddi wrth brif grib y Carneddau, gan gychwyn ar ochr ddwyreiniol Carnedd Llywelyn ac arwain dros gopa Pen yr Helgi Du a gorffen gyda Pen Llithrig y Wrach uwchben Llyn Cowlyd.

Caiff y copa ei wahanu oddi wrth Garnedd Llywelyn gan Fwlch Eryl Farchog, gyda chlogwyni Craig yr Ysfa islaw. I'r gorllewin o'r copa mae Ffynnon Llugwy, ac ar yr ochr ddwyreiniol mae Cwm Eigiau. I'r de-ddwyrain mae Bwlch y Tri Marchog yn ei wahanu oddi wrth gopa Pen Llithrig y Wrach.

Llwybrau 
Gellir ei ddringo trwy ddilyn y ffordd drol i Ffynnon Llugwy o'r briffordd A5 rhwng Gwern Gôf Isaf a Helyg, neu ar hyd y grib o Garnedd Llywelyn neu Ben Llithrig y Wrach.

Gweler hefyd
Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
Rhestr mynyddoedd Cymru
Rhestr o gopaon Cymru
Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

Dolennau allanol
Clwb Mynydda Cymru
Lleoliad ar wefan Streetmap 
Lleoliad ar wefan Get-a-map

Capel Curig
Mynyddoedd a bryniau Conwy
Mynyddoedd a bryniau Eryri
Copaon Nuttall
Copaon Hewitt
Tuğba Özerk

Cantores o Dwrci yw Tuğba Özerk (ganwyd 4 Mehefin 1980).

Dolen allanol
 Gwefan swyddogol

Cantorion Twrcaidd
Genedigaethau 1980
Merched yr 20fed ganrif
Merched yr 21ain ganrif
Karlsruhe

Dinas yn ne-orllewin yr Almaen yw Karlsruhe, yn nhalaith ffederal (Bundesland) Baden-Württemberg. Fe'i lleolir yn agos at y ffin rhwng yr Almaen a Ffrainc.

Aneddiadau Baden-Württemberg
Dinasoedd yr Almaen
 
Yr Ymerodraeth Lân Rufeinig
.ru

.ru yw'r parth rhyngrwyd lefel uchaf ar gyfer Rwsia.

Rwsia
Parthau lefel uchaf

he:סיומת אינטרנט#טבלת סיומות המדינות
sv:Toppdomän#R
.tr

Parth cod gwlad lefel uchaf (ISO) ar y Rhyngrwyd ar gyfer Twrci yw .tr.

Twrci
Parthau lefel uchaf
Castell Caergwrle

Castell canoloesol ym mhentref Caergwrle, Sir y Fflint, Cymru, yw Mae Castell Caergwrle. Codwyd y castell gan y Tywysog Dafydd ap Gruffudd (brawd Llywelyn yr Ail) rhwng 1277 ac 1282.

Hanes
Mae'n debyg iddo gael ei godi gan Dafydd ap Gruffudd, brawd Llywelyn ap Gruffudd, yn 1277, ar dir a roddwyd iddo gan Edward I, brenin Lloegr dan dermau Cytundeb Aberconwy ar ôl ei ryfelgyrch cyntaf ar Gymru. Ymosododd Dafydd ar ddeiliaid Edward ym Mhenarlâg yn 1282, efallai o Gastell Caergwrle, gan achosi ail ryfelgyrch Edward yng Nghymru. Erbyn i'r Saeson gyrraedd Caergwrle ym Mehefin 1282, roedd y Cymry wedi difrodi'r castell a llenwi'r ffynnon cyn dianc; er hynny, trwsiwyd y castell gan y Saeson, ac fe'i rhoddwyd gan Edward i'w frenhines Eleanor o Castile yn y flwyddyn canlynol, ond llosgwyd y castell i lawr yn ddamweiniol chwe mis yn ddiweddarach. Etifeddodd eu mab, Edward II, y castell cyn iddo gael ei roi i John o Gromwell yn 1308 ar yr amod y buasai'n ei drwsio, ond erbyn 1335 roedd yn adfail.

Castell Caergwrle oedd y castell olaf i gael ei godi gan y tywysogion Cymreig. Mae ar agor trwy'r flwyddyn i'r cyhoedd a gellir ei gyrraedd trwy ddilyn llwybr o'r briffordd gerllaw.

Disgrifiad
Erbyn heddiw, does fawr ar ôl o'r amddiffynfeydd, heblaw gwaith pridd ac ychydig o waith carreg gweladwy. Lleolir y castell ar ben allt serth, sydd naill ai wedi ei godi neu'n allt naturiol.

Cawg Caergwrle
Darganfuwyd Cawg Caergwrle, gwrthrych unigryw o Oes yr Efydd y credir ei fod yn fodel cwch neu long offrymol, mewn cors ger y castell yn 1823. Mae ar gadw yn Amgueddfa Cymru.

Llyfryddiaeth
Richard Avent, Cestyll Tywysogion Gwynedd (HMSO, Caerdydd, 1983)
Paul R. Davies, Castles of the Welsh Princes (Abertawe, 1988)

Cyfeiriadau

Dolen allanol 
Castell Caergwrle

Adeiladau ac adeiladwaith 1277
Adeiladau rhestredig Gradd I Sir y Fflint
Caergwrle
Caergwrle
Castell Ogwr

Saif Castell Ogwr ar bwys pentref Ogwr, i'r de o Ben-y-bont ar Ogwr ym mwrdeistref sirol Pen-y-bont ar Ogwr. Adeiladwyd y castell yn fuan ar ôl 1100 gan William de Londres pan oresgynodd y Normaniaid y rhan hon o dde Cymru.

Mae hwn yn un o sawl castell yn yr ardal a adeiladwyd yn y cyfnod hwnnw gan y Normaniaid, yn cynnwys Castell Coety, Castell Candleston a Chastell Newydd.

Lleolir y castell i'r de o Afon Ewenni, cyn iddi ymuno ag Afon Ogwr.

Defnyddiwyd y castell hyd at y 19eg ganrif at sawl pwrpas, gan cynnwys Llys Ynadon a charchar. Mae cerrig llamu poblogaidd ar gyfer croesi'r afon ger y castell a cheir llwybr sy'n arwain at bentref cyfagos Merthyr Mawr.

Dolen allanol 
  Tudalen Castell Ogwr ar wefan Cestyll Cymru

Adeiladau ac adeiladwaith yr 1100au
Ogwr
Ogwr
Y Normaniaid yng Nghymru
Gwasg Gwynedd

Mae Gwasg Gwynedd yn wasg sy'n cyhoeddi yn y Gymraeg yn unig. Fe'i sefydlwyd yn 1972 gan Alwyn Elis a Gerallt Lloyd Owen; Alwyn yw'r Cyfarwyddwr Rheoli. Mae'r awdures Bethan Gwanas yn Olygydd Creadigol i'r wasg.

Cyhoeddir 13 llyfr y flwyddyn gan y wasg, ar gyfartaledd, ac mae tua 400 o lyfrau mewn print ganddynt rwan. Ymhlith y llyfrau a gyhoeddwyd ganddynt mae'r cyfres o fywgraffiadau Cyfres y Cewri.

Dolenni allanol
  Gwybodaeth am y wasg ar wefan Y Fasnach Lyfrau Ar-Lein 
 Gwybodaeth am y wasg ar wefan Llenyddiaeth Cymru 

Caernarfon
Cwmnïau a sefydlwyd ym 1972
Cwmnïau cyhoeddi Cymru
Economi Gwynedd
Castell Aberdyfi

Castell a leolir ger Glandyfi, Ceredigion, (tua phum milltir i'r de o Fachynlleth) yw Castell Aberdyfi (neu 'Castell Abereinion').  Enwir y castell ar ôl aber Afon Dyfi: does dim cysylltiad a'r pentref glan-y-môr o'r un enw yng Ngwynedd. Dim ond y mwnt sydd i'w weld yno heddiw, sydd yn cael ei gyfeirio ati fel y Domen Las ar fapiau 'Ordnance Surfey'.

Codwyd y castell cyntaf yn 1156 gan Rhys ap Gruffudd, mewn ymateb i fygythiad i'w diroedd o'r gogledd gan Owain Gwynedd, a oedd wedi casglu byddin i deithio i Geredigion. Cododd Rhys ffôs i allu dal ei dir yn ôl Brut y Tywysogion.

Ni wireddwyd y bygythiad, ond codwyd castell ar y safle, beth bynnag. Adeiladwyd mwnt ar ben crib isel a oedd yn rhedeg dros y tir corsiog a amgylchwyd ar bob ochr gan Afon Dyfi ac Afon Einion. Mae'r domen oddeutu 20 troedfedd o uchder gyda hydredd o tua 30 troedfedd ar ei chopa; amgylchwyd hi gan ffos ddofn.

Ymosododd yr Iarll Normanaidd Roger de Clare ar y castell a'i gipio tua'r flwyddyn 1158. Ond ail-gipiodd yr Arglwydd Rhys y castell ar ôl hynny. Cynhaliodd Llywelyn ab Iorwerth gynulliad yng Nghastell Aberdyfi yn 1216 pan roddodd diroedd de Cymru i dywysogion eraill mewn cyfnewid am eu gwrogaeth a'u ffyddlondeb.

Adeiladau ac adeiladwaith yr 1100au
Aberdyfi
Aberdyfi
Ysgubor-y-coed
Plwyf

Plwyf yw math o israniad gweinyddol sy'n cael ei ddefnyddio gan rai eglwysi Cristnogol, a hefyd fel uned lywodraeth leol mewn rhai gwledydd.

Unedau gweinyddol lleol yn seiliedig ar diriogaeth cymunedau bychain oedd y plwyfi a sefydlwyd gan yr Eglwys Gatholig yn yr Oesoedd Canol.

Plwyfi Cymru
Yng Nghymru nid oedd plwyfi fel y cyfryw yn bod cyn Oes y Tywysogion. Un o ganlyniadau dyfodiad y Normaniaid i Gymru oedd lledaenu dylanwad trefn eglwysig y cyfandir ac awdurdod y Pab. Creuwyd y plwyfi ar sail y llannau a fodolai eisoes, gyda'r eglwys leol yn ganolfan iddynt.

Yn ddiweddarach, yn y Cyfnod Modern, defnyddiwyd y plwyfi fel unedau gweinyddol llywodraeth leol, mewn trefn gyfochrog i'r honno a fodolai yn Lloegr. Mae cofnodion plwyf yn ffynhonnell bwysig i haneswyr lleol, gan fod manylion am enedigaethau, priodasau a marwolaethau i'w cael ynddynt, ynghyd â gwybodaeth ychwanegol am fywyd y plwyfolion. Heddiw mae'r plwyfi yn dal i fod yn unedau yn nhrefn llywodraeth leol Lloegr, ond yng Nghymru cymerwyd eu lle gan gynghorau cymuned. Yn y drefn eglwysig mae'r plwyf yn parhau fel uned weinyddol sylfaenol Yr Eglwys yng Nghymru.

Gweler hefyd
 Plwyf sifil

 
Cristnogaeth
Llywodraeth leol
Cynghrair Pêl-droed Haf Llandyrnog a'r Cylch

Cystadleuaeth pêl-droed a gynhelir yn ystod yr haf yw Cynghrair Pêl-droed Haf Llandyrnog a'r Cylch.  Cynhelir y gemau rhwng misoedd Ebrill a Gorffennaf ar nosweithiau Llun a Iau rhwng timau o bentrefi a phlwyfi Nyffryn Clwyd.  Sefydlwyd y gynghrair ym 1927 er mwyn "caniatáu i amaethwyr, oedd yn gweithio saith niwrnod yr wythnos, gael y cyfle i chwarae'r gêm brydferth". Rhaid i bob chwaraewr fod yn byw o fewn y plwyf i gynrychioli ei dîm.

Yn 2017 roedd 12 tîm yn cystadlu yn y gynghrair. Yn haf 2007 enillodd Clawddnewydd y gynghrair am y tro cyntaf erioed yn eu hanes.

Mae'r timau hefyd yn cymryd rhan mewn cystadleuaeth Tarian ar ddiwedd y tymor.

Timau 
Caerwys
Cefn Meiriadog
Clawddnewydd
Henllan
Llandyrnog
Llanfair Dyffryn Clwyd
Llangynhafal
Llanrhaeadr-yng-Nghinmeirch
Nantglyn
Rhewl
Trefnant
Ysgeifiog

Cyfeiriadau

Dolenni
www.summerfootball.co.uk  Gwefan am y gynghrair
Manylion cyswllt y gyngrhair 
Clwb Pêl-droed Henllan 

Chwaraeon yn Sir Ddinbych
Dyffryn Clwyd
Llandyrnog
Sefydliadau 1927
Llyn Dulyn (Carneddau)

Llyn yn y Carneddau yn Eryri yw Llyn Dulyn. Saif yn sir Conwy, i'r dwyrain o Foel Grach a Garnedd Uchaf. Fymryn i'r de ohono mae llyn arall, Llyn Melynllyn.

Nid yw'r llyn yn un mawr, gydag arwynebedd o 33 acer, ond mae'n un o'r llynnoedd dyfnaf yn Eryri, 189 troedfedd yn y man dyfnaf.  Oherwydd ei fod mor ddyfn, roedd Llyn Dulyn yn un o'r llynnoedd y symudwyd y torgochiaid oedd yn Llyn Peris iddynt pan adeiladwyd Gorsaf Bŵer Dinorwig.  Mae'r clogwyni rhwng y llyn a'r copaon uwchben wedi bod yn safle nifer o ddamweiniau i awyrennau  oedd yn hedfan yn rhy isel mewn tywydd garw.

Adeiladwyd argae yn 1881 er mwyn defnyddio'r llyn i gyflenwi dŵr; ar hyn o bryd mae'n cyflenwi dŵr i dref Llandudno.  Gellir gweld y pibellau dŵr yn croesi Afon Conwy dros bont Tal-y-Cafn. Mae dŵr Llyn Dulyn hefyd yn cael ei gludo i Lyn Eigiau a Llyn Cowlyd. Mae Afon Dulyn yn llifo allan o'r llyn tua'r gogledd-ddwyrain, ac yn ymuno ag Afon Conwy gerllaw Tal-y-bont.

Yr Allor Goch 
Ceir traddodiad llên gwerin diddorol ynglŷn â Llyn Dulyn. Dywedir na welwyd erioed arno eleirch gwyllt yn disgyn, na hwyaid, nag un math arall o aderyn. Ac yn y llyn mae sarn o gerrig yn mynd iddo, a phwy bynnag a â ar y sarn pan fo hi yn des gwresog, ac sy'n talfu dŵr gan wlychu'r garreg eithaf yn y sarn a elwir yr Allor Goch, siawns na cheir glaw cyn y nos.

Dyna a geir yn Y Brython (1859). Yn yr un rhifyn dywedir fod pysgod gyda phennau anferth a chyrff bychain yn byw yn y llyn.

Llyfryddiaeth 
The Lakes of Eryri, gan Geraint Roberts, Gwasg Carreg Gwalch, 1985
John Jones (Myrddin Fardd), Llên gwerin Sir Gaernarfon (Caernarfon, 1908)

Gweler hefyd
Ceunant Dulyn

Caerhun
Dulyn
Dulyn
Llên gwerin Cymru
Hanes Mecsico

Roedd Mecsico yn gartref i wareiddiad y Maya rhwng yr 2g a'r 13g. Yn y cyfnod rhwng yr 8g a'r 12g flodeuodd diwylliant y Toltec. Olynwyd y gwareiddiadau cynnar hyn gan wareiddiad yr Azteciaid gyda'u prifddinas yn Tenochtitlán (safle Dinas Mecsico) heddiw.

Yn 1521 goresgynnwyd yr Azteciaid gan Hernán Cortés a'r Sbaenwyr a daeth Mecsico yn rhan o Sbaen Newydd.

Dechreuodd yr ymgyrch am annibyniaeth ar Sbaen yn 1810. Erbyn 1821 roedd Mecsico yn wlad annibynnol. Roedd yn diriogaeth fwy sylweddol na'r wlad bresennol, yn cynnwys rhannau o dde'r Unol Daleithiau fel Texas a Califfornia. Arweinydd pwysicaf y wlad oedd Santa Anna. Collwyd y rhan fwyaf o'r tir hwnnw i'r Unol Daleithiau newydd, yn arbennig ar ôl Rhyfel Mecsico (1846-1848).

Rheolwyd y wlad gan Maximilian, Archddug Awstria am gyfnod byr (1864-1867), ond cafodd ei ladd yn 1867 a dilynodd cyfnod ansefydlog a arweiniodd at Chwyldro Mecsico pan ddiorseddwyd Porfirio Diaz gan Francisco Madero. Dyma gyfnod Zapata a Pancho Villa.

Yn 1917 datganwyd gweriniaeth Mecsico.

Ers 2006 ymladdwyd Rhyfel Cyffuriau Mecsico rhwng y llywodraeth a'r cartelau cyffuriau.

 
Mecsico