alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
Toby Petersen

Cerflunydd o Sanclêr ydy Toby Petersen.

Mae ei dad David Petersen hefyd yn gerflunwr. Enillodd y teulu'r cyfle i greu'r Oleufa Cenedlaethol ar gyfer dathliadau'r Mileniwm. Toby a'i frawd Gideon Petersen ddyluniodd y stamp dosbarth cyntaf gyda'r ddraig arni wedi ei gerfio o ddur gwrthstaen.

Toby greodd y masg ar gyfer gwobr BAFTA Cymru 2007, yn seiliedig ar waith artist Americanaidd, Mitzi Cunliffe.

Toby a Gideon greodd cerflun coffa Llywelyn ap Gruffydd Fychan yn Llanymddyfri.

Ffynonellau

Cerflunwyr Cymreig
Stampiau
Gideon Petersen

Cerflunydd o Sanclêr ydy Gideon Petersen, mae'n byw yn Llandisilio, Sir Benfro. Astudiodd Celfyddyd Gain yn y brifysgol. Mae'n defnyddio metel yn bennaf ond mae hefyd yn cyfuno lledr, pren a gwydr yn ei waith.

Mae ei dad David Petersen hefyd yn gerflunwr. Enillodd y teulu'r cyfle i greu'r Oleufa Cenedlaethol ar gyfer dathliadau'r Mileniwm. Gideon a'i frawd Toby Petersen ddyluniodd y stamp dosbarth cyntaf gyda'r ddraig arni wedi ei gerfio o ddur gwrthstaen.

Toby a Gideon greodd cerflun coffa Llywelyn ap Gruffydd Fychan yn Llanymddyfri.

Dolenni Allanol
Proffil ar wefan makersguildinwales.org.uk

Ffynonellau

Cerflunwyr Cymreig
Stampiau
Andy Goldsworthy

Cerflunydd, ffotograffydd ac amgylcheddwr ydy Andy Goldsworthy (ganwyd 26 Gorffennaf 1956, Swydd Gaer). Mae'n byw yn yr Alban ac yn cynhyrchu arlunwaith ar gyfer lleoliadau a thirwedd penodedig mewn safleoedd naturiol a dinesig. Mae ei waith yn cynnwys deunyddiau naturiol ac wedi eu canfod i greu cerfluniau parhaol a dros-dro sy'n tynnu at gymeriad eu amgylchedd.

Caiff nifer o'i weithiau celf eu cyfri fel rhan o fudiad Celf tir sy'n defnyddio tirwedd fel rhan anatod o'r gwaith.

Genedigaethau 1956
Cerflunwyr Seisnig
Ffotograffwyr Seisnig
Amgylcheddwyr Seisnig
T. S. Eliot

Bardd, dramodydd a beirniad llenyddol oedd Thomas Stearns Eliot, OM (26 Medi 1888 – 4 Ionawr 1965). Derbyniodd Wobr Lenyddol Nobel yn 1948. Ysgrifennodd y cerddi The Love Song of J. Alfred Prufrock, The Waste Land, The Hollow Men, Ash Wednesday, a Four Quartets; y dramâu Murder in the Cathedral a The Cocktail Party; a'r traethawd Tradition and the Individual Talent. Ganwyd Eliot yn yr Unol Daleithiau, ond symudodd i Loegr yn 1914 (yn 25 oed), a daeth yn ddinesydd Prydeinig yn 1927, yn 39 oed.

Llyfryddiaeth

Gwaith cynnar
 Rhyddiaith
 "The Birds of Prey" (Stori fer; 1905)
 "A Tale of a Whale" (Stori fer; 1905)
 "The Man Who Was King" (Stori fer; 1905)
 [A review of] "The Wine and the Puritans" (1909)
 "The Point of View" (1909)
 "Gentlemen and Seamen" (1909)
 [A review of] "Egoist" (1909)
 Barddoniaeth
 "A Fable for Feasters" (1905)
 "[A Lyric:]'If Time and Space as Sages say'" (1905)
 "[At Graduation 1905]" (1905)
 "Song:'If space and time,as sages say'" (1907)
 "Before Morning" (1908)
 "Circe's Palace" (1908)
 "Song: 'When we came home across the hill'" (1909)
 "On a Portrait" (1909)
 "Nocturne" (1909)
 "Humoresque" (1910)
 "Spleen" (1910)
 "Class Ode" (1910)

Astudiaethau 
 R. Gerallt Jones, Eliot, Y Meddwl Modern (Gwasg Gee, 1982)

Cyfeiriadau

Beirdd Saesneg
Beirdd Americanaidd
Beirdd Seisnig
Beirniaid llenyddol
Dramodwyr Americanaidd
Dramodwyr Saesneg
Dramodwyr Seisnig
Enillwyr Gwobr Lenyddol Nobel
Genedigaethau 1888
Llenorion Seisnig yr 20fed ganrif
Marwolaethau 1965
Pobl o Missouri
Benyweidd-dra

Term sy'n disgrifio noweddion a gysylltir â chymeriad menyw yw benyweidd-dra. Gall hefyd gael ei ddisgrifio fel swyddogaeth ryweddol draddodiadol, a rhan allweddol o hunaniaeth ryweddol menywod.

Gweler hefyd 
 Benyw
 Gwrywdod

Rhywedd
Benyw

Mae "benywol" yn ail-gyfeirio i'r dudalen hon. Efallai eich bod yn chwilio am benywaidd.

Rhyw organeb, neu ran o organeb, sy'n cynhyrchu ofa (celloedd ŵy) yw benyw (♀).

Gall ofwm uno â gamet gwrywol llai o'r enw sberm ym mhroses ffrwythloniad. Ni all fenyw atgynhyrchu'n rhywiol heb fynediad i ametau gwryw (eithriad yw gwyryfgenhedliad (parthenogenesis)), ond gall rai organebau atgynhyrchu yn rhywiol ac yn anrhywiol.

Gweler hefyd 
 Gwryw
 Dyn
 Dynes
 Merch
 Bachgen
 Rhywedd

Rhyw
Sidney Sheldon

Nofelydd a dramodydd Americanaidd oedd Sidney Sheldon (11 Chwefror 1917 – 30 Ionawr 2007).

Llyfryddiaeth

Nofelau 
 The Naked Face (1970)
 The Other Side of Midnight (1973)
 A Stranger in the Mirror (1976)
 Bloodline (1977)
 Rage of Angels (1980)
 Master of the Game (1982)
 If Tomorrow Comes (1985)
 Windmills of the Gods (1987)
 The Sands of Time (1988)
 Memories of Midnight (1990)
 The Doomsday Conspiracy (1991)
 The Stars Shine Down (1992)
 Nothing Lasts Forever (1994)
 Morning, Noon and Night (1995)
 The Best Laid Plans (1997)
 Tell Me Your Dreams (1998)
 The Sky is Falling (2001)
 Are You Afraid of the Dark? (2004)
 Catoplus Terror

Sheldon, Sidney
Sheldon, Sidney
Sheldon, Sidney
160 CC

3g CC - 2g CC - 1g CC
210au CC 200au CC 190au CC 180au CC 170au CC - 160au CC - 150au CC 140au CC 130au CC 120au CC 110au CC
165 CC 164 CC 163 CC 162 CC 161 CC - 160 CC - 159 CC 158 CC 157 CC 156 CC 155 CC

Digwyddiadau 
 Brenin yr Ymerodraeth Seleucaidd, Demetrius I, yn ymgyrchu yn y dwyrain, ac yn gadael rhan orllewinol yr ymerodraeth yng ngofal ei gadfridog Bacchides.
 Yn dilyn cais am gymorth gan yr Archoffeiriad Alcimus, mae Bacchides yn arwain byddin i Judea ar ôl lladd nifer fawr o'r Assideaid yng Ngalilea. Mae'n gwarchae ar Jeriwsalem, ond mae Jiwdas Maccabeus a llawer o'i ddilynwyr yn llwyddo i ddianc o'r ddinas.
 Brwydr Elasa, ger Ramallah heddiw; mae Bacchides yn gorchfygu Jiwdas Maccabeus, a leddir yn y frwydr. Dilynir ef gan ei frawd, Jonathan.
 Demetrius I yn gorchfygu a lladd Timarchus, oedd wedi gwrthryfela yn ei erbyn, ac yn cael y cyfenw Soter ("Gwaredwr") gan y Babylonianid, am eu gwaredu o ormes Timarchus.
 Yn dilyn marwolaeth Timarchus, mae Mithradates I, brenin Parthia, yn meddiannu Media.

Genedigaethau 
 Jugurtha, brenin Numidia (bu farw 104 CC)
 Theodosius o Bithynia, seryddwr a mathemategydd Groegaidd

Marwolaethau 
 Gaius Laelius, cadfridog Rhufeinig (tua'r dyddiad yma)
 Lucius Aemilius Paullus Macedonicus, cadfridog, gwleidydd a chonswl Rhufeinig Roman.
 Artaxias I, brenin Armenia
 Jiwdas Maccabeus, arweinydd y gwrthryfel Iddewig un Judea.
 Timarchus, llywodraethwr Media dan yr Ymerodraeth Seleucaidd, lladdwyd mewn brwydr wedi iddo wrthryfela yn erbyn Demetrius I Soter.

160 CC
Jiwdas Maccabeus

Arweinydd gwrthryfel Iddewig yn erbyn yr Ymerodraeth Seleucaidd oedd Jiwdas Maccabeus (neu Judah Maccabeus, Hebraeg: יהודה המכבי, Yehudah HaMakabi, Judah y Morthwyl, bu farw 160 CC).

Bywyd
Jiwdas oedd trydydd mab yr offeiriad Mattathias yr Hasmonead, o bentref Modiin. Yn 167 CC, dechreuodd  Mattathias a'i feibion Jiwdas, Eleazar, Simon, a Jonathan, wrthryfel yn erbyn Antiochus IV Epiphanes. Ers 175 CC roedd Antiochus wedi cyhoeddi deddfau oedd yn gwahardd arferion crefyddo, Iddewig. Wedi marwolaeth ei dad yn 166 CC, daeth Jiwdas yn arweinydd y gwrthryfel.

Enillodd Jiwdas nifer o frwydrau yn erbyn y Seleuciaid. Ym Mrwydr Wadi Haramia lladdodd Apollonius, llywodraethwr Samaria, a chymerodd ei gleddyf fel symbol o ddial. Yn fuan wedyn, gorchfygodd fyddin fwy ger Beth-Horon. Ym Mrwydr Emmaus gorchfygodd y cadfridogion Nicanor a Gorgias, yna gorchfygodd Lysias ger Beth-Zur, i'r de o Jeriwsalem. Cipiodd ddinas Jeriwsalem ac adferodd y deml ar y 25ain o fis Kislev (14 Rhagfyr, 164 CC); daeth y dyddiad yma yn ŵyl Iddewig Hanukkah.

Gyrroedd Jiwdas ei frawd Simon i Galilea, lle cafodd nifer o fuddigoliaethau dros y Seleuciaid a'r Arabiaid. Gorchfygodd Jiwdas yr Edomiaid a chipiodd Hebron ac Ashdod. Dychwelodd Lysias gyda byddin fawr, a gorchfygodd Jiwdas ym mrwydr Beth-zechariah, gan ei orfodi i encilio i Jeriwsalem. Fodd bynnag, gorfodwyd Lysias i wneud cytundeb heddwch a Jiwdas pan wrthryfelodd Philip, un o gadfridogion Antiochus Epiphanes.

Yn dilyn hyn bu ymryson mewnol rhwng y Maccabeaid a'r blaid Helenistaidd. Diswyddwyd yr archoffeieiad Helenistaidd Menelaus, a'i ddienyddio. Dilynwyd ef gan Alcimus, oedd yn perthyn i'r un blaid. Pan ddienyddiodd Alcimus 60 offeiriad oedd yn ei wrthwynebu, gorfododd y Maccabeaid ef i ffoi o Jeriwsalem. Aeth at y brenin Seleucaidd i ofyn am gymorth,

Erbyn hyn roedd Demetrius I Soter wedi cipio gorsedd yr Ymerodraeth Seleucaidd. Tra'r oedd ef yn ymgyrchu yn y dwyrain, gadawodd ran orllewinol yr ymerodraeth yng ngofal ei gadfridog Bacchides. Daeth ef i Judea gyda byddin fawr, a gorfodi Jiwdas i encilio o Jeriwsalem. Gallodd ddychwelyd yno wedi i Bacchides orfod dychwelyd i Antioch, ac yn 161 CC gorchfygodd fyddin Seleucaidd gerllaw Adasa, gan ladd eu cadfridog Nicanor. Yr un flwyddyn, gwnaeth Jiwdas gytundeb a Gweriniaeth Rhufain.

Dychwelodd Bacchides gyda byddin o tua 20,000, ac ym Mrwydr Elasa, ger Ramallah heddiw; gorchfygodd fyddin lawer llai Jiwdas. Lladdwyd Jiwdas yn y frwydr, a  dilyniwyd ef gan ei frawd, Jonathan.

Hanes Iddewig
Iddewon
Marwolaethau 160 CC
Bioleg a chyfeiriadedd rhywiol

Heddiw, cytuna'r mwyafrif o wyddonwyr ei fod yn fwyaf tebygol taw canlyniad i ryngweithiad cymhleth o ffactorau amgylcheddol, gwybyddol a biolegol yw cyfeiriadedd rhywiol. Er nad yw cyfunrywioldeb yn ymddangos yn ymaddasol o safbwynt esblygiadol, gan nad yw rhyw gyfunrywiol yn cynhyrchu epil, mae tystiolaeth i brofi ei fodolaeth ym mhob oes ac ym mhob diwylliant a gwareiddiad dynol.

Er ystyriant gwyddonwyr nifer o ffactorau biolegol, megis hormanau cyn-geni, cromosomau, effeithiau polyenynnol, strwythur yr ymennydd a dylanwadau firaol, ni fodolir consensws gwyddonol ar sut mae bioleg yn dylanwadu ar gyfeiriadedd rhywiol.

Cytuna'r mwyafrif o wyddonwyr ei fod yn annhebygol bod yna "genyn hoyw" unigol sy'n pennu rhywbeth mor gymhleth â chyfeiriadedd rhywiol, ac mae'n fwy tebygol taw rhyngweithiad o ffactorau genynnol, biolegol ac amgylcheddol/diwylliannol sy'n ei achosi. Er hynny, darganfuwyd alelau mwtanaidd o enyn "diffrwyth" o fewn pryfed ffrwythau oedd yn achosi pryfed gwrywol i garu a cheisio ymgydio â gwrywod eraill yn unig.

Er rhoddir llawer o'r canolbwynt poblogaidd ar fformiwlâu syml megis "y genyn hoyw", gwerth ymchwil gwyddonol yn y maes hwn yn y bôn yw datblygu gwir ddealltwriaeth o sylfaen fiolegol cyfeiriadedd rhywiol yn gyffredinol, sydd ar hyn o bryd heb ddealltwriaeth gadarn am unrhyw gyfeiriadedd unigol. Dylai astudiaeth o sut mae mecanweithiau datblygus yn cynhyrchu amrywiad yng nghyfeiriadedd rhywiol arwain at ragor o ddealltwriaeth o sut mae nifer o nodweddion ymddygiadol tebyg yn gweithio hefyd.

Cyfeiriadau

Cyfeiriadedd rhywiol a gwyddoniaeth
161 CC

3g CC - 2g CC - 1g CC
210au CC 200au CC 190au CC 180au CC 170au CC - 160au CC - 150au CC 140au CC 130au CC 120au CC 110au CC
166 CC 165 CC 164 CC 163 CC 162 CC - 161 CC - 160 CC 159 CC 158 CC 157 CC 156 CC

Digwyddiadau
 Wedi i Demetrius I gipio gorsedd yr Ymerodraeth Seleucaidd, mae Timarchus, llywodraethwr Media yn gwrthryfela yn ei erbyn, yn ei gyhoeddi ei hun yn frenin annibynnol ac yn meddiannu Babylonia.
 Yn Judea, mae ymryson rhwng cefnogwyr Jiwdas Maccabeus a'r blaid Helenistaidd. Diswyddir a dienyddir yr Archoffeiriad Menelaus, sy'n cefnodi'r Helenistiaid. Olynir ef gan Alcimus, sydd hefyd yn cefnofi'r Helenistiaid, ond wedi iddo ddienyddio 60 offeiriad sy'n ei wrthwynebu, mae'n cael ei orfodi i ffoi, Mae'n mynd at Demetrius I am gymorth.
 Brwydr Adasa, ger Beth-horon; Jiwdas Maccabeus yn gorchfygu byddin Seleucaidd dan Nicanor. Lleddir Nicanor yn y frwydr.
 Llysgenhadaeth oddi wrth Jiwdas Maccabeus yn gwneud cytundeb a Senedd Rhufain.

Genedigaethau
 Cleopatra III, brenhines yr Aifft.

Marwolaethau
 Nicanor, cadfridog Seleucaidd

161 CC
162 CC

3g CC - 2g CC - 1g CC
210au CC 200au CC 190au CC 180au CC 170au CC - 160au CC - 150au CC 140au CC 130au CC 120au CC 110au CC
167 CC 166 CC 165 CC 164 CC 163 CC - 162 CC - 161 CC 160 CC 159 CC 158 CC 157 CC

Digwyddiadau
 Jiwdas Maccabeus yn gwarchae ar gaer Acra, yr unig ran o Jeriwsalem sy'n dal yn nwylo milwyr yr Ymerodraeth Seleucaidd. Mae Lysias, llywodraethwr y deyrnas dros  Antiochus V Eupator, yn gyrru byddin yn eu erbyn, ac yn ei orchfygu ym Mrwydr Beth-zechariah.
 Lysias yn gwarchae ar Jeriwsalem ond yn gorfod encilio wedi cael y newyddion fod gwrthryfel yn ei erbyn. Mae'n gwneud cytundeb heddwch a Jiwdas Maccabeus.
 Gyda chymorth yr hanesydd Groegaidd Polybius, mae Demetrius, mab y cyn-frenin Seleucaidd Seleucus IV Philopator, yn dianc o Rufain lle roedd yn cael ei gadw fel gwystl. Mae'n dychwelyd i Syria i hawlio'r orsedd oddio wrth Antiochus V. Lleddir Antiochus a'i lywodraethwr, Lysias.

Genedigaethau

Marwolaethau
 Antiochus V Eupator, brenin yr Ymerodraeth Seleucaidd.
 Lysias, cadfridog Seleucaidd a llywodraethwr y deyrnas dros  Antiochus V Eupator

162 CC
163 CC

3g CC - 2g CC - 1g CC
210au CC 200au CC 190au CC 180au CC 170au CC - 160au CC - 150au CC 140au CC 130au CC 120au CC 110au CC
168 CC 167 CC 166 CC 165 CC 164 CC - 163 CC - 162 CC 161 CC 160 CC 159 CC 158 CC

Digwyddiadau
 Ptolemi VI Philometor yn cael ei adfer i orsedd yr Aifft gan ddinasyddion Alexandria. Mae Gweriniaeth Rhufain yn gorchymyn rhannu'r deyrnas rhyngddo ef a Ptolemi VIII Physcon, gyda Ptolemi VIII yn cael Cyrenaica a Ptolemi VI yn cael Cyprus a'r Aifft.
 Yn dilyn marwolaeth Antiochus IV, mae llywodraethwr Media, Timarchus, yn gwrthryfela yn erbyn y brenin ieuanc Antiochus V Eupator a'i lywodraethwr, Lysias.
 Mae Lysias yn ceisio cael cytundeb heddwch a'r Iddewon yn Judea, gan gynnig rhyddid i ddilyn eu crefydd. Er bod y Chasidim yn barod i dderbyn y cynnig, mae Jiwdas Maccabeus yn dadlau o blaid hawlio annibyniaeth yn ogystal â rhyddid crefyddol.

Genedigaethau
 Tiberius Sempronius Gracchus, gwleidydd Rhufeinig (bu farw 132 CC)
 Marcus Aemilius Scaurus,  gwleidydd a llysgennad Rhufeinig (bu farw 89 CC)

Marwolaethau
 Zhang Yan, yn ffurfiol yr Ymerodes Xiaohui, ymerodres Tsieina o Frenhinllin Han

163 CC
Anthony Edward Pierce

Esgob Abertawe ac Aberhonddu ydy Anthony Edward Pierce, etholwyd ef i'r swydd yn Ionawr 1999 ac fe’i cysegrwyd yn Esgob ar 24 Ebrill. Cafodd ei eni a’i fagu yn Abertawe a mynychodd Ysgol Uwchradd Sirol Dinefwr. Darllenodd hanes ym Mhrifysgol Cymru Abertawe ac yna diwinyddiaeth yn Rhydychen tra’n hyfforddi ar gyfer y weinidogaeth yn Neuadd Ripon.

Ordeiniwyd yn ddiacon yn 1965 ac yn offeiriad blwyddyn yn ddiweddarach, mae wedi gweithio mewn amrywiaeth o swyddi plwyf a hefyd fel Caplan Anglicanaidd ym Mhrifysgol Cymru Abertawe ac yn Ysbyty Singleton, Abertawe. Bu’n Archddiacon Gŵyr rhwng 1995 ac 1999. Yn ogystal â’i gyfrifoldebau esgobaethol, mae ar hyn o bryd yn aelod o gyngor Prifysgol Cymru Abertawe, yn lywodraethwr Coleg Crist, Aberhonddu, is-gadeirydd Grŵp Tai Gwalia, llywydd cyfeillion Gŵyl Abertawe ac yn ymwneud yn agos â gwaith Urdd Sant Ioan, Cymru. Yn ei amser hamdden mae’n mwynhau gwrando ar gerddoriaeth, ymweld â’r theatr a garddio.

Esgobion Abertawe ac Aberhonddu
Pobl o Abertawe
Pobl addysgwyd yn Ysgol Dinefwr, Abertawe
164 CC

3g CC - 2g CC - 1g CC
210au CC 200au CC 190au CC 180au CC 170au CC - 160au CC - 150au CC 140au CC 130au CC 120au CC 110au CC
169 CC 168 CC 167 CC 166 CC 165 CC - 164 CC - 163 CC 162 CC 161 CC 160 CC 159 CC

Digwyddiadau
 Ptolemi VI Philometor brenin  yr Aifft yn cael ei yrru o Alexandria gan ei frawd Ptolemi VIII Physcon, ac yn ffoi i Rufain.
 Yn dilyn marwolaeth Antiochus IV Epiphanes tra ar ymgyrch yn Tabae (Isfahan) heddiw), daw ei fab naw oed, Antiochus V Eupator, yn frenin yr Ymerodraeth Seleucaidd. Llywodraethir y deyrnas ar ei ran gan Lysias.
 Brwydr Beth Zur: yr Iddewon dan Jiwdas Maccabeus yn gorchfygu byddin yr Ymerodraeth Seleucaidd dan Lysias. Mae Jiwdas yn cipio Jeriwsalem ac yn adfer y deml. Mae'r ŵyl Iddewig Hanukkah yn coffáu hyn.

Genedigaethau
 Cleopatra Thea Euergetis, brenhines yr Ymerodraeth Seleucaidd

Marwolaethau
 Antiochus IV Epiphanes, brenin yr Ymerodraeth Seleucaidd (ganed tua  215 CC)

164 CC
Chwareli llechi Cymru

Rhestrir yma bob chwarel lechi yng Nghymru yn ôl ardal. Am hanes y diwydiant llechi yn gyffredinol, gweler Diwydiant llechi Cymru.

Nid yw'r rhestr eto'n gyflawn. Croesawir ychwanegiadau.

Dyffryn Ogwen

Ardal Llanberis

Dyffryn Nantlle

Mae cyfanswm o 37 o chwareli llechi yn Nyffryn Nantlle. Dorothea ydi'r mwyaf, ac mae'n debyg mai Cilgwyn ydi'r chwarel hynaf yng Nghymru.

Cwm Gwyrfai

Cwm Pennant a Chwmystradllyn

Ardal Beddgelert / Croesor

Ardal Blaenau Ffestiniog

Ardal Penmachno a Dolwyddelan

Ardal Corwen a Llangollen

Ardal y Berwyn a Dyffryn Tanad

Ardal Corris ac Abergynolwyn

Sir Benfro

Cyfeiriadau
Os na nodir yn wahanol, daw'r wybodaeth o Alan John Richards Gazeteer of slate quarrying in Wales (Ail arg.; Llygad Gwalch, 2007)

Llyfryddiaeth
 Alun John Richards, A Gazetteer of the Welsh Slate Industry (Gwasg Carreg Gwalch, 1991)

Dolenni allanol
 Mine-Explorer  - rhestr cloddfeydd llechi tanddaearol ym Mhrydain
 Adit-now - rhestr cloddfeydd a chwareli llechi ym Mhrydain
 Rhestr o chwareli lleci Cymru yn ôl cyfeirnod OS 

 
Rhestrau Cymru
Alastair McCorquodale

Athletwr a cricedwr Albanaidd oedd Alastair McCorquodale (5 Rhagfyr 1925, Hillhead, Glasgow – 27 Chwefror 2009).

Addysgwyd McCorquodale yn Ysgol Harrow ble agorodd y bowlio ar gyfer y XI cyntaf yng ngêm Eton yn erbyn Harrow yn Lord's yn 1948. Cynyrchilodd Brydain yn athletau yng Ngemau Olympaidd 1948 yn Llundain. Collodd y fedal efydd yn y 100 metr o drwch blewyn gyda gorffenia ffoto ac enillodd y fedal arian yn y ras gyfnewid 4 x 100 metr. Ni redodd fyth ar ôl hyn.

Cynyrchiolodd y Free Foresters, Marylebone Cricket Club yn 1948 a Middlesex mewn tri gêm yn 1951, fel batiwr llaw chwith a bowliwr cyflym llaw dde.

Priododd Rosemary Turnour, merch yr Uwch-gapten Herbert Broke Turnor a'i wraig Lady Enid Fane, (merch 13rg Iarll Westmorland). Mae ganddynt ferch, Sally (a briododd Geoffrey van Cutsem yn 1969) a mab, Neil (a briododd y Bonesig Sarah Spencer yn 1980).

Cyfeiriadau 

Athletwyr Albanaidd
Cricedwyr Albanaidd
Genedigaethau 1925
Marwolaethau 2009
Gwlana

Yr arfer o gasglu neu gardota gwlân o'r caeau a'r ffriddoedd agored yw gwlana.

Roedd yn arferiad yn yr oes a fu yng Nghymru i bobl, yn enwedig merched a gwragedd tlodion, fynd allan i gardota gwlân amser cneifio defaid, fel rheol gyda chaniatâd y ffermwr. Wrth hel eu blewyn yn y caeau neu ar y mynydd agored mae defaid yn tueddu i adael darnau o wlân o'u cnu ar eu holau, yn hongian ar eithin a brysgwydd er enghraifft. Arferid hel y darnau gwlân hyn, a'u golchi a'u cardio er mwyn cael cyflenwad rhad ac am ddim o wlân at ddilledu'r teulu dros y gaeaf.

Roedd yn hen arfer yng Nghymru. Ceir y cyfeiriad cyntaf at wlana mewn cerdd gan Iolo Goch ('Dychan i Hersdin Hogl', diwedd y 14g). Ceir hen ddihareb yn Dictionarum Duplex John Davies:
Nid hawdd gwlana ar yr afr.

Cofnodir enghreifftiau o wlana yn ardal Tregaron a Llanddewi Brefi, canolbarth Ceredigion, yn y 19g. Yn gynnar yn yr haf, âi'r dynion a'r merched gyda'i gilydd i'r tir comin ac ar hyd y caeau i wlana. Enwir carreg fawr yn yr ardal yn 'Garreg bara' chaws' am eu bod yn arfer eistedd yno i fwyta eu tamaid. Gadawent rhai o'r sachau a ddefnyddid i gadw'r gwlân ynddynt dan y garreg honno ganol dydd a'u casgu eto ar y ffordd adre.

Mewn sawl ardal wledig byddai'r merched o bob oed yn gwau hosanau gwlân hirnosau'r gaeaf. Pe bai rhai ar ôl byddent yn eu gwerthu yn y ffeiriau pan ddeuai'r gwanwyn i gael ychydig ceiniogau ychwanegol.

Ar lafar ym Morgannwg mae gwlana yn air am bensynnu neu synfyfyrio ("day-dreaming").

Cyfeiriadau

Gweler hefyd
Diwydiant gwlân Cymru

Amaeth yng Nghymru
Diwylliant gwerin Cymru
Gwlân
Hanes economaidd Cymru
Cneifio defaid

Torri'r cnu sydd wedi tyfu'n dew dros y gaeaf ar ddefaid er mwyn cael gwlân yw cneifio defaid (cyfeirir ato gan amlaf fel cneifio ond mae gan y gair hwnnw ystyr ehangach hefyd).

Yng Nghymru a gweddill gwledydd Prydain, ac Iwerddon, o leiaf mewn rhai mannau roedd yna arferiad i olchi'r defaid rai wythnosau cyn ei cneifio drwy eu cael i groesi afon neu nant fel bod y gwlân yn lannach. Cneifir defaid yn y gwanwyn, a hynny er mwyn cael gwlân ond hefyd am nad oes angen y cnu tew ar y defaid yn yr haf ac am y byddent felly yn tyfu cnu newydd dros yr haf at y gaeaf nesaf. Gwaith cydweithredol fu cneifio yng Nghymru, a gan fod y rhan fwyaf o'r ffermydd mynydd yn rhai bychain, byddai ffermwyr yn helpu ei gilydd trwy rannu'r dasg o gneifio.

Yn Awstralia a Seland Newydd mae cneifio defaid yn ddiwydiant mawr. Cneifir hyd at 4,000 o ddefaid mewn diwrnod mewn rhai canolfannau ac am fod amser yn brin, gall cneifiwr medrus a chyflym ennill cyflog da iawn.

Cynhelir cystadlaethau cneifio defaid yn yr Antipodes gyda gwobrau mawr. Ceir cystadleuaeth flynyddol yn Sioe Frenhinol Cymru yn ogystal.

Dolenni allanol
 Hen lun: cneifio defaid yn Nantglyn, tua 1885

Amaeth
Defaid
Gwlân
Gweu

Y grefft o ddolennu neu blethu ynghyd edafedd gyda dwy neu ragor o weill i lunio deunydd neu ddillad yw gweu neu gwau. Mae'n fath o wniadwaith. Gall fod yn grefft a arferir gan unigolion, gan wau â llaw, neu'n rhan o broses diwydiannol mawr.

Er ei bod yn bosibl gweu bob math o ddefnydd, fe'i cysylltir yn bennaf â llunio dillad gwlân.

Ym mytholeg Roeg Cardo yw duwies gweu.

Oriel
Ffotograffau o ferched o Gymru'n gwau; tua 1885:

Gwlân
Gwniadwaith

oc:Tricot
Chwarel Dorothea

Chwarel lechi yn Nyffryn Nantlle rhwng Talysarn a Nantlle oedd Chwarel Dorothea.

Agorodd y chwarel yn 1820, gan gyfuno nifer o weithfeydd llai. Yr enw gwreiddiol oedd Cloddfa Turner, ar ôl y perchennog William Turner, ond fe'i hail-enwyd yn Chwarel Dorothea ar ôl Dorothea. gwraig y tirfeddianwr Richard Garnons. Roedd y chwarel yn cael ei gwasanaethu gan Reilffordd Nantlle, a agorwyd yn 1828.

Yn 1848 rhoddodd Turner y gorau i'r chwarel, a bu ar gau am gyfnod byr nes ei hail-agor gan nifer o bobl leol. Am gyfnod bu'r Parchedig John Jones, Talysarn yn rhedeg y chwarel. Erbyn y 1860au roedd yn eiddo i John Hughes Williams o Langernyw, perthynas trwy briodas i John Jones. Erbyn y 1870au roedd y chwarel yn cynhyrchu dros 17,000 tunnell y flwyddyn. Roedd llifogydd yn broblem yma, ac yn 1884 boddwyd nifer o weithwyr. Yn 1895, newidiwyd cwrs Afon Llyfni i leihau'r broblem. Caewyd yn chwarel yn 1970.

Erbyn hyn, mae dŵr wedi llenwi hen dwll y chwarel, gan greu pwll dwfn, hyd at 110 medr yn y mannau dyfnaf, sy'n boblogaidd gyda deifwyr. Mae nifer o ddeifwyr wedi marw yma, oherwydd y dyfnder ac oerni'r dŵr.

Dorothea
Dyffryn Nantlle
Chwarel Pen yr Orsedd

Chwarel lechi yn Nyffryn Nantlle yw Chwarel Pen yr Orsedd (weithiau Chwarel Penyrorsedd).

Agorwyd y chwarel yn 1816 gan William Turner, oedd yn gyfrifol am nifer o chwareli yn yr ardal. Prynwyd hi gan W.A. Darbishire and Co. yn 1863. Roedd yn un o chwareli mwyaf Dyffryn Nantlle, gyda tua 450 o weithwyr ddiwedd y 19g.

Caewyd y chwarel yn 1997, ond mae rhywfaint o waith yn mynd ymlaen ar y safle o hyd. Yn 2006, enillodd cynllun i adfer rhai o adeiladau Pen yr Orsedd rownd Cymru yng nghyfres deledu'r BBC Restoration Village, er na fu'n llwyddiannus yn y rownd derfynol. Mae'r elusen Tirwedd wedi gwneud cais am arian i adfer yr adeiladau hyn a'u troi'n ganolfan i'r gymdeithas leol.

Dolen allanol
 Safle we Tirwedd 

Dyffryn Nantlle
Pen yr Orsedd
Llandwrog
Betws Bledrws

Am enghreifftiau eraill o enwau lleol sy'n cynnwys y gair Betws, gweler Betws (gwahaniaethu).

Pentref bychan gwledig yn ne Ceredigion yw Betws Bledrws() (fe'i camsillefir weithiau fel Bettws Bledrws). Saif ar y llethrau ar lan Afon Dulas, tua 3 milltir i'r gogledd o Lanbedr Pont Steffan a milltir a hanner i'r de-orllewin o bentref Llangybi, ar yr hen ffordd o Dregaron i Lambed.

Yn ymyl y pentref ceir Plasdy Derry Ormond a'i dŵr hynafol ar y bryn uwchben. Gellir ei weld o bell.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Cyfeiriadau

Llangybi, Ceredigion
Pentrefi Ceredigion
Llangybi, Ceredigion

Erthygl am bentref yng Ngheredigion yw hon. Gweler hefyd Llangybi (gwahaniaethu).

Pentref bychan, cymuned a phlwyf eglwysig yn ne Ceredigion yw Llangybi. Saif ar ffordd yr A485 rhwng Tregaron i'r gogledd a Llanbedr Pont Steffan i'r de, milltir a hanner o bentref Betws Bledrws.

Llifa Afon Dulas heibio i'r pentref i ymuno yn afon Teifi ger Llambed.

Mae Llangybi yn un o dri phentref yng Nghymru sy'n dwyn enw Sant Cybi (6g?). Byddai cleifion yn ymolchi yn Ffynnon Gybi ger yr eglwys a chysgu dan gromlech Llech Gybi gerllaw. Roedd y ffynnon yn ymarllwys i bwll gyda seddau o'i gwmpas.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Ffynnon Wen

Saif Ffynnon Wen (neu Ffynnon Gybi) 460 metr o'r eglwys, yn ne-orllewin y pentref (Cyfeirnod yr Arolwg Ordnans. Credid ers talwm fod ei dŵr yn iacháu sgyrfi a gwynegon yn ogystal ag anhwylder yn y breichiau, coesau a'r llygaid. Yn niwedd y 18g ysgrifennodd Edward Llwyd 'Mae'r trigolion yn dod at ei gilydd pob Difiau Dyrchafael, er mwyn ymolchi yn Ffynnon Gybi cyn cerdded draw i gromlech Llech Gybi sydd o fewn saethiad saeth o'r ffynnon. Yno, fe roddir y cleifion o dan y garreg, ac os daw cwsg - daw gwellhâd, os na ddaw cwsg - marwolaeth.'

Ar un cyfnos roedd iddo do a baddon i ddal y dŵr gyda llefydd eistedd o amgylch ei ymylon. Yn 1913 roedd mewn cyflwr lled dda.

Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

Enwogion
 David Davis (Dafis Castellhywel), a aned yn ffermdy'r Goetre yn 1745.

Cyfeiriadau

Cymunedau Ceredigion
 
Pentrefi Ceredigion
Plwyfi Cymru
Drama radio

Drama a gyfansoddwyd yn wreiddiol ar gyfer ei darlledu ar y radio yw drama radio.

Cyn dyddiau'r teledu y ddrama radio oedd y prif gyfrwng drama ac eithrio'r llwyfan theatr.

Un o'r dramâu radio enwocaf yn yr iaith Saesneg yw Under Milk Wood gan Dylan Thomas. Ysgrifennodd Saunders Lewis sawl drama radio, yn cynnwys Esther ac Excelsior (er na ddarlledwyd yr olaf oherwydd sensoriaeth y BBC).

Radio
Radio
Chwarel Llechwedd

Chwarel lechi ger Blaenau Ffestiniog, Gwynedd, yw Chwarel Llechwedd.

Hanes
Roedd yn un o'r chwareli mwyaf yn yr ardal; yn 1884 cynhyrchwyd 23,788 tunnell o lechi gan 513 o weithwyr. 
Agorwyd y chwarel yn 1846 gan John W. Greaves. Roedd ganddo eisoes lês ar chwareli Diffwys a Bowydd. Yn 1846 rhoddodd Greaves a'i bartner Edwin Shelton y gorau i chwarel Bowydd a chymeryd lês ar dir pori gerllaw. Y flwyddyn ddilynol, 1847, cafodd ei weithwyr hyd i'r "Hen Wythïen", a dechreuodd y chwarel ddatblygu'n gyflym dan fab J.W. Greaves, Ernest Greaves. Adeiladwyd incên i gysylltu'r chwarel a Rheilffordd Ffestiniog yn 1848.

Cynhyrchwyd 2,900 tunnell o lechi yn 1851, a symudodd y cwmni ei swyddfeydd i dref Porthmadog, lle adeiladwyd cei arbennig ar gyfer Llechwedd yn 1853. Erbyn 1863 roedd y cynnyrch blynyddol yn 7,620 tunnell. Yn 1890 dechreuodd Llechwedd ddefnyddio peiriannau trydan, y cyntaf o chwareli ardal Ffestiniog i wneud hyn. Roedd yn cynhyrchu ei thrydan ei hun, gan ddefnyddio dŵr o Lynnau Barlwyd.

Y Llechwedd heddiw
Mae'r Llechwedd yn parhau i gynhyrchu llechi ar raddfa fechan, ac agorwyd rhan o'r hen weithfeydd i dwristiaid, sef Ogofâu Llechwedd.

Gweler hefyd
Diwydiant llechi Cymru
Ogofâu Llechwedd

Dolen allanol
 AditNow -  Lluniau o Chwarel Llewchwedd

Llechwedd
Ffestiniog
Chwarel Glynrhonwy

Chwarel lechi, yn cynnwys nifer o weithfeydd, gerllaw Llanberis, Gwynedd oedd Chwarel Glynrhonwy.  Roedd yn ymestyn ar hyd y llechweddau rhwng Llyn Padarn a'r llechweddau i'r gorllewin o'r llyn, hyd ar gopa Cefn Du.

Credir i'r chwarel gael ei gweithio o ddiwedd y 18g. Roedd y gweithfeydd uchaf ar dir y Goron, a'r gweithfeydd isaf ar dir stad Glynllifon.  O 1803 rhoddwyd lês i John Evans a'i gwmni ar y gweithfeydd ar dir y Goron, ond dywedir ei fod yn cael trafferth gyda chwarelwyr annibynnol oedd yn bygwth ei weithwyr.

O'r 1820au ymlaen, dechreuwyd mecaneiddio'r chwareli, ac yn y 1860au datblygodd yn sylweddol, gyda nifer o inclenau a melin ar lan Llyn Padarn. Caeodd y chwarel yn 1930, ond bu ychydig o weithio arni o 1945 hyd 1948. Yn ystod yr Ail Ryfel Byd, defnyddid y twll isaf, "Chwarel Isaf", i gadw bomiau, gyda rheilffordd yn arwain yno.

Gweler hefyd 
 Diwydiant llechi Cymru
 Llanberis

Glynrhonwy
Llanberis
Cymuned ddeurywiol

Mae syniad y gymuned ddeurywiol yn un gymhleth a gweddol ddadleuol.

Derbyna deurywiolion casineb, drwgdybiaeth neu wadiad, a elwir yn ddeuffobia, o rannau o'r poblogaethau heterorywiol a chyfunrywiol. Mae yna elfen o deimlad gwrth-LHDT cyffreinol yn sgil heterorywiolion deuffobig, ond mae rhai heterorywiolion a chyfunrywiolion yn mynnu bod deurywiolion yn ansicr o'u teimladau go iawn, yn arbrofi'n rhywiol neu'n mynd trwy "gyfnod", ac yn y pen draw byddent yn neu ddylent "dewis" neu "ddarganfod" pa un rhywedd maent yn cael eu denu ganddynt.

Dolenni allanol
  BiNet USA 
  Bisexual Resource Center (BRC)
  New York Area Bisexual Network (NYABN)
  Bialogue = Bisexual + Dialogue
  Bi Writers Association
  Bi Community News

Deurywiol
Deurywioldeb
Diwylliant LHDT
165 CC

3g CC - 2g CC - 1g CC
210au CC 200au CC 190au CC 180au CC 170au CC - 160au CC - 150au CC 140au CC 130au CC 120au CC 110au CC
170 CC 169 CC 168 CC 167 CC 166 CC - 165 CC - 164 CC 163 CC 162 CC 161 CC 160 CC

Digwyddiadau
 Artaxias I, brenin Armenia, yn cael ei gymeryd yn garcharor gan Antiochus IV Epiphanes, brenin yr Ymerodraeth Seleucaidd. Mae'n cael ei ryddhau wedi iddo gydnabod uwch-arglwyddiaeth Antiochus dros Armenia.
 Perfformiad cyntaf y ddrama Hecyra (Y Fam-yng-nghyfraith) gan y dramodydd Rhufeinig Terence.

Genedigaethau

Marwolaethau
 Perseus, brenin olaf Macedonia, teyrnasodd o 179 CC hyd 168 CC.

165 CC
166 CC

3g CC - 2g CC - 1g CC
210au CC 200au CC 190au CC 180au CC 170au CC - 160au CC - 150au CC 140au CC 130au CC 120au CC 110au CC
171 CC 170 CC 169 CC 168 CC 167 CC - 166 CC - 165 CC 164 CC 163 CC 162 CC 161 CC

Digwyddiadau
 Antiochus IV, brenin yr Ymerodraeth Seleucaidd, yn ymgyrchu yn erbyn Parthia. Mae'n gadael ei deyrnas yng ngofal ei ganghellor, Lysias.
 Wedi marwolaeth arweinydd y gwrthryfel Iddewig yn erbyn yr Ymerodraeth Seleucaidd,  Mattathias, mae ei fab, Jiwdas Maccabeus yn dod yn arweinydd.
Brwydr Beth Horon: Jiwdas Maccabeus yn gorchfygu byddin Seleucaidd.
Brwydr Emmaus rhwng byddin Jiwdas Maccabeus a byddin Seleucaidd dan Lysias a Gorgias. Mae Jiwdas yn fuddugol unwaith eto.

Genedigaethau

Marwolaethau
 Mattathias, tad Jiwdas Maccabaeus, offeiriad Iddewig o Modi'in, a ddechreuodd y gwrthryfel Iddewig yn erbyn yr Ymerodraeth Seleucaidd.

166 CC
Ynysoedd Caiman

Mae'r Ynysoedd Caiman yn diriogaeth dramor y Deyrnas Unedig sydd wedi ei leoli ym Môr y Caribi, mae wedi ei chyfansoddi o Caiman Fwyaf, Caiman Brac, a Caiman Bach. Mae'n ganolfan ariannol alltraeth byd-eang ac un o gyrchfannau twristiaeth deifio sgwba mwyaf blaengar y byd.

Antilles Fwyaf
 
Ynysoedd y Caribî
Coedwig

Ardal gyda dwysedd uchel o goed yw coedwig (neu fforest). Mae gan goedwig nifer o wahanol ddifiniadau yn seiliedig ar amryw o feini prawf. Diffiniad Geiriadur Prifysgol Cymru yw "Darn helaeth o dir ag amlder o goed a phrysglwyni’n tyfu’n naturiol arno, yn nodedig gynt fel lloches i anifeiliaid gwylltion o bob math, fforest, gwig, llwyn choed yr arferid hela ynddo". Dywed y Sefydliad Bwyd ac Amaeth, mae fforestydd yn gorchuddio tua pedair biliwn hectar (15 miliwn milltir sgwâr).

Gellir dweud mai fforsetydd yw prif ecosystem y Ddaear, ac maent i'w cael ledled y byd. Dyma 75% o gynnyrch cynradd biosffer y Ddaear, ac 80% o fiomas y Ddaear. Ceir coetiroedd dros 250,000ha, sef 12% o arwynebedd Cymru.

Coedwigaeth

Rheolir coed a choedwigoedd Cymru gan Cyfoeth Naturiol Cymru (yr hen Comisiwn Coedwigaeth Cymru) sy'n rheoli diwydiant coedwigaeth y wlad, er budd economaidd. Mae'r comisiwn llywodraethol hwn yn berchen ar ystadau mawr er mwyn elwa ar bren a chyfloedd masnachol eraill coetiroedd, megis gweithgareddau awyr agored a gwarchod coed hynafol a'r bywyd gwyllt a geir ynddynt.

Cyfeiriadau 

Cynefinoedd
Coed
Coedwigoedd
Chwarel Croesor

Chwarel lechi gerllaw Croesor yng Ngwynedd oedd Chwarel Croesor. Yn wahanol i’r rhan fwyaf o chwareli Cymru, roedd bron y cyfan o’r gweithfeydd dan y ddaear. Ar un adeg roedd yn cynhyrchu 11,000 tunnell o lechi yn flynyddol.

Agorwyd y chwarel yn 1846 a bu’n gweithio hyd 1878. Yn 1864 adeiladwyd inclen i gysylltu a Tramffordd Croesor, i gario’r llechi i borthladd Porthmadog. Bu ar gau am gyfnod, ond ail-agorodd yn 1895. Dan reolaeth Moses Kellow gwelwyd nifer o ddatblygiadau pwysig yn hanes y diwydiant llechi yng Nghymru. Yma y defnyddiwyd trydan i weithio peiriannau mewn chwarel am y tro yn 1901; cynhyrchid y trydan trwy rym dŵr o gronfa Llyn Cwm y Foel. Roedd y trydan yn cael ei ddefnyddio ar gyfer gyrru peiriannau'r chwarel yn ogystal ag ar gyfer goleuo. Roedd Kellow hefyd yn gyfrifol am ddyfeisio'r "Kellow Drill", oedd yn defnyddio grym dŵr i dyllu'r graig ar gyfer ffrwydro. Caeodd y chwarel yn derfynol yn 1930.

Yn y 1960au roedd y chwarel yn eiddo i gwmni lleol Cookes Explosive, oedd yn defnyddio’r siamberi tanddaearol i gadw deunydd ffrwydrol. Prynwyd y chwarel gan Gwmni Llechi Ffestiniog yn nechrau’r 1970au, gyda’r bwriad o’i hail-agor. Fodd bynnag, ni lwyddwyd i gael caniatad cynllunio, ac erbyn diwedd y 1970au roedd y rhan fwyaf o’r offer wedi ei drosglwyddo i Chwarel yr Oakeley, oedd yn eiddo i’r un cwmni.

Mae twnnel yn cysylltu’r chwarel yna a Chwarel Rhosydd.

Croesor
1060au

10g - 11g - 12g
1010au 1020au 1030au 1040au 1050au - 1060au - 1070au 1080au 1090au 1100au 1110au
1060 1061 1062 1063 1064 1065 1066 1067 1068 1069

Digwyddiadau a Gogwyddion

Pobl Nodweddiadol
 William y Concwerwr
 Harold Godwinson
 Harald Hardrada
Llys Euryn

Hen blasdy y ceir ei adfeilion yn sefyll wrth droed Bryn Euryn rhwng Llandrillo-yn-Rhos a Bae Colwyn ym mwrdeisdref sirol Conwy yw Llys Euryn. Mae tair ochr o'r adeilad gwreiddiol yn dal i sefyll, ynghyd â rhannau o'r waliau mewnol, ffenestri, pentan cyfan a hen simnai sy'n codi i 50 troedfedd. Fe'i enwir ar ôl y bryn calchfaen cyfagos.

Hanes
Codwyd y plasdy wrth droed llethrau coediog gogleddol Bryn Euryn, allt a goronir gan hen fryngaer sy'n gwylio'r mynediad i'r Creuddyn ac afon Conwy ar hyd yr arfordir o'r dwyrain. Yn ôl un traddodiad lleol, a nodir gan Thomas Pennant, cysylltir y bryngaer honno â Maelgwn Gwynedd. Gwyddys fod Llys Euryn yn rhan o ystadau lleol Ednyfed Fychan (m. 1246), distain Teyrnas Gwynedd yn amser Llywelyn Fawr a'i fab Dafydd ap Llywelyn, yng nghantref Rhos. Ednyfed oedd cyndaid Owain Tudur.

Ychydig a wyddys am hanes cynnar y plasdy. Credir iddo gael ei losgi yn 1409 yn ystod gwrthyfel Owain Glyndŵr ac iddo gael ei adnewyddu yn fuan wedyn. Mae'r adeilad presennol yn dyddio i'r Oesoedd Canol Diweddar. Hwn yw'r plasdy a fu ym meddiant y Conwyaid, teulu o uchelwyr lleol, hyd 1629 pan gafodd ei werthu i Syr Peter Mutton. Roedd y Conwyaid yn noddwyr beirdd, ac yn eu plith Tudur Aled a Wiliam Llŷn. Cyfeiria'r olaf at Lys Euryn fel
A llys draw a lliaws draul,
Bryn Euryn mewn bron araul.'

Yn y 19g bu chwarel calchfaen gerllaw, a chodwyd cwt ar gyfyl un o'r waliau oedd yn dal deunydd ffrwydrol. Rhywbryd ceisiodd rhywun neu rywrai chwythu'r hen simnai i fyny, ond er i dwll gael ei wneud yn ochr y pentan mae'r simani'n dal i sefyll. Am y rhan fwyaf o'r 20g esgeuluswyd y safle'n llwyr, a chafodd ei orchuddio gan frysgwydd ac eiddew trwchus.

Ond yn 1998/1999 cafwyd prosiect i adfer y plasdy a'i gadw. Cliriwyd llawer o'r eiddew a'r coed, daeth yr hen bentan anferth a'r waliau mewnol i'r golwg eto, a chafwyd gwared o'r hen gwt chwarel a thrwsio'r twll yn ochr y simnai. Yna rhoddwyd cerrig mân i lawr dros y pridd i atal llystyfiant pellach a chodwyd hysbysfwrdd dwyieithog sy'n esbonio hanes y safle.

Mynediad
Mae'r safle'n agored i'r cyhoedd bob amser. Gellir ei gyrraedd o gyffordd 20 ar yr A55, fymryn cyn cyrraedd Bae Colwyn o gyfeiriad Cyffordd Llandudno a dilyn y ffordd i gyfeiriad Llandrillo. Trowch i Ffordd Rhos wrth y goleuadau traffig i gyrraedd y maes parcio wrth droed Bryn Euryn.

Cyfeiriadau

Dolenni allanol
  Manylion pellach am y prosiect adfer

Llandrillo-yn-Rhos
Plasdai Conwy
Safleoedd archaeolegol Conwy
Teyrnas Gwynedd
167 CC

3g CC - 2g CC - 1g CC
210au CC 200au CC 190au CC 180au CC 170au CC - 160au CC - 150au CC 140au CC 130au CC 120au CC 110au CC
172 CC 171 CC 170 CC 169 CC 168 CC - 167 CC - 166 CC 165 CC 164 CC 163 CC 162 CC

Digwyddiadau
 Yr offeiriad Iddewig Mattathias o Modi'in yn gwrthryfela yn erbyn deddfau Antiochus IV, brenin yr Ymerodraeth Seleucaidd sy'n mynnu fod yr Iddewon yn aberthu i Zeus. Mae'n lladd swyddog Syriaidd ac yn ffoi i fryniau Judea gyda'i bum mab.
 Y cadfridog Rhufeinig Lucius Aemilius Paulus yn dychwelyd i Rufain gyda Perseus, brenin Macedon yn garcharor. Ar y ffordd, ar orchymyn Senedd Rhufain, mae'n dial ar Epirus oedd mewn cynghrair a Perseus. Dinistrir 70 dinas a gwerthir 100,000 o ddinasyddion fel caethion.
 Y Parthiaid yn cipio dinas Herat. Mae hyn bron yn rhoi diwedd ar drafnidiaeth ar hyd Ffordd y Sidan.

Genedigaethau

Marwolaethau
 Gaius Claudius Pulcher, Conswl Rhufeinig

167 CC
168 CC

3g CC - 2g CC - 1g CC
210au CC 200au CC 190au CC 180au CC 170au CC - 160au CC - 150au CC 140au CC 130au CC 120au CC 110au CC 
173 CC 172 CC 171 CC 170 CC 169 CC - 168 CC - 167 CC 166 CC 165 CC 164 CC 163 CC

Digwyddiadau
 Byddin Rufeinig dan Lucius Anicius Gallus yn gorchfygu Gentius, brenin Illyria, yn Scodra, ac yn ei gymeryd yn garcharor.
 Y cadfridog Rhufeinig Lucius Aemilius Paulus yn cael ei ethol yn gonswl ac yn cyrraedd Groeg i arwain y rhyfel yn erbyn Perseus, brenin Macedon.
 22 Mehefin - Brwydr Pydna (yn ne Macedonia); Lucius Aemilius Paulus yn gorchfygu byddin Perseus ac yn ei gymeryd ef yn garcharor. Rhennir Macedon yn bedair gwladwriaeth fechan gan y Rhufeiniaid, a chymerir cannoedd o garcharorion Groegaidd i Rufain, yn cynnwys yr hanesydd Polybius.
 Llynges Antiochus IV, brenin yr Ymerodraeth Seleucaidd, yn ennill brwydr ger arfordir Cyprus. Mae'r ynys yn ildio iddo.
 Antiochus IV yn ymosod ar yr Aifft ac yn gwersylla ger Alexandria. Mae llysgennad Rhufeinig, Gaius Popillius Laenas, yn mynnu ei fod yn tynnu ei fyddin o'r Aifft a Cyprus ar unwaith neu wynebu rhyfel. Pan mae Antiochus yn gofyn am amser i feddwl, mae Popillius yn gwneud cylch yn y tywod o amgylch y brenin â'i ffon, ac yn mynnu ei fod yn ateb cyn camu allan o'r cylch. Mae Antiochus yn cytuno i ufuddhau i'r gorchymyn.
 Antiochus IV yn ymosod ar Jeriwsalem ac yn lladd llawer o'r trigolion ac anrheithio'r deml.

Genedigaethau

Marwolaethau
 Caecilius Statius, bardd Rhufeinig (ganed tua 219 CC)
 Jia Yi, gwleidydd a bardd o Tsieina (g. 200 CC)

168 CC
Lleidr Amser

Chweched nofel ar hugain yng nghyfres y Disgfyd gan Terry Pratchett ydy Lleidr Amser (Teitl gwreiddiol Saesneg: Thief of Time, 2001) wedi'i haddasu i'r Gymraeg gan Dyfrig Parri. Cyhoeddwyd gan Rily Publications ar 1 Mai 2002. Daw'r teitl o'r dywediad traddodiadol "Procrastination is the thief of time" (Cymraeg: "gohuriaeth yw lleidr amser").

Llyfrau Disgfyd
Nofelau gan Terry Pratchett
Nofelau 2001

de:Scheibenwelt-Romane#Der Zeitdieb
Chwarel Maenofferen

Chwarel lechi ger Blaenau Ffestiniog, Gwynedd, yw Chwarel Maenofferen. Mae'n dal yn cynhyrchu llechfaen wedi ei falu.

Hanes
Dechreuwyd gweithio safle Maenofferen yn fuan wedi 1800 gan weithwyr o Chwarel Diffwys gerllaw. Erbyn 1848 roedd llechi oddi yma yn cael eu cario ar Reilffordd Ffestiniog. Gelwid y chwarel gyntaf ar y safle yn chwarel David Jones.

Yn 1860 crewyd Llyn Newydd fel cronfa ddŵr i gyflenwi anghenion y chwarel trwy adeiladu argae. Defnyddid y dŵr i yrru peiriannau'r charel, ac yn 1918 i gynhyrchu trydan. Yn 1861 ffurfiwyd cwmni'r Maenofferen Slate Quarry Co. Ltd.. Cynhyrchwyd tua 400 tunnell o lechi y flwyddyn honno, ac yn  1862 cymerodd y cwmni lês ar gei ym mhorthladd Porthmadog,

Tyfodd y chwarel, gam ymestyn o dan y ddaear ac i lawr y llechwedd i gyfeiriad Blaenau Ffestiniog. Erbyn 1897 roedd yn cyflogi 429 o weithwyr, tua hanner y rhain dan ddaear. Nid oedd gan y chwarel yma gysylltiad uniongyrchol a Rheilffordd  Ffestiniog; defnyddid Tramffordd Rhiwbach i'w cludo at y rheilffordd.

Yn 1908 cymerodd y cwmni lês ar gei ym Minffordd, lle roedd offer i drosgwyddo llechi o'r trên bach i'r trên mawr. Prynodd y cwmni Chwarel Rhiwbach yn 1928. Pan ddaeth Rheilffordd  Ffestiniog i ben yn 1946, cymerodd Maenofferen lês ar ran o'r hen drac i gludo llechi at reilffordd yr LMS. O 1962 ymlaen, defnyddid lorïau i gludo'r llechi.

Y chwarel heddiw
Prynwyd y chwarel gan berchenofion Chwarel Llechwedd yn 1975. Daeth y gwaith tanddaearol i ben ym mis Tachwedd 1999; hwn oedd y gwaith tanddaearol olaf yng ngogledd Cymru i'w weithio ar raddfa fawr. Erbyn hyn mae'r chwarel yn cael ei gweithio o'r wyneb, gan weithio'r llechfaen o'r pileri rhwng y siamberi.

Maenofferen
Glycoprotein

A glycoprotein is a big molecule. It is composed of a protein and a carbohydrate (which is usually a sugar-like substance). Glycoproteins are important to recognise immune cells in mammals. 
Well-known glycoproteins are:
 antibodies which react with antigens

Hormones that are glycoproteins are (amongst others)

 Follicle stimulating hormone (FSH)
 Luteinising hormone (LH)
 Thyroid-stimulating hormone (TSH)

Related pages 
Miracle fruit

References 

Molecular biology
Hormones
Tissue culture

Tissue culture or  cell culture is a way to grow cells in a laboratory. Cells are taken, and put into in a flask or Petri dish. They can be grown on a growth medium, sometimes an agar plate. The cells divide, and can be treated in various ways.  This is done for a number of purposes, especially for the use of scientific research: 

Growing bacteria or fungi for experiments or for identification. An example would be growing bacteria to see what antibiotics they are resistant to.
Growing cells of plants or animals for various experimental purposes. 
Plant cuttings can be grown: roots grow out of a sprig. 
IVF when eggs are taken and fertilized with sperm in the dish.

References 

Cell biology
Laboratory techniques
Chemotherapy

Chemotherapy, or 'chemo', is the use of chemical substances to treat diseases. The word "chemotherapy" is often used for a type of medicine used to treat cancer. The drugs are cytotoxic, which means they are toxic to the body's cells.

There are many types of chemotherapy. and doctors chose the medication that will treat each types of cancer in the best way. Often, chemotherapy drugs are combined with each other and with other drugs when a person is treated for cancer.

When a person has surgery to remove a tumor, chemotherapy may be given before or after. 

Chemotherapy can also be used to treat other diseases, such as rheumatoid arthritis. 

Chemotherapy often has bad side effects:
 Loss or damage of hair and nails
 Weakened immune system
 Nausea and vomiting

References

Related pages 
Antiviral drug
Pharmacotheraphy
Radiotherapy
Therapy

Cancer treatment
Therapy
East Slavic languages

The East Slavic languages are one of the three regional subgroups of the Slavic languages. It is the largest subgroup of the Slavic languages by number of speakers. The East Slavic languages are natively spoken in Eastern Europe, Siberia, and the Russian Far East. It is also used as a lingua franca in the Caucasus and Central Asia.

The main East Slavic languages are Belarusian, Russian, and Ukrainian. Sometimes Rusyn is also made separate, but other times it is said to be a dialect of Ukrainian. All of these languages use the Cyrillic script.

References 

Slavic languages
Typhoid

Other unrelated diseases with a similar name are typhus and paratyphoid fever

Typhoid, or typhoid fever, is an illness caused by the bacterium Salmonella enterica subspecies enterica. Symptoms may vary from mild to severe, and usually begin 6 to 30 days after exposure. The disease is spread by water which has the bacteria in it.

Transmission 
Typhi is spread through from what is called the fecaloral route. The source is people who are infected but have no symptoms. An asymptomatic human carrier is an individual who is still excreting typhoid bacteria in their stool a year after the acute stage of the infection.

The disease 
Typhoid usually lasts between two weeks and a month. The symptoms of typhoid often appear 10 to 14 days after infection. If no treatment is given, between one and three out of every ten patients die. The rest usually get better after a month, at the most.

Typhoid causes a steady fever of at least 103–104 degrees F (39–40 degrees C). Also, it can cause stomach pains, headache, being delirious (restless, excited, seeing things), and not being hungry. In some cases, flat, pink coloured spots show up on the patient's body. Sometimes there are no symptoms. 

Typhoid is not common in countries with good sanitation and clean water. For example, scientists think that there are only 400 cases a year in the United States. In 2015,  12.5 million new cases worldwide were reported. For example, in the Indian subcontinent, typhoid is one of the most common diseases because of poor sanitation and lack of basic hygiene.In that case, typhoid fever is common in children of the one to 15 years age group.

The disease can be treated with antibiotics. There are standard drugs like chloromycetin which cure typhoid.

References 

Diseases caused by bacteria
Necklace

A necklace is a jewellery item worn round the neck. It is of ancient origin: all civilisations have worn them. They usually figure precious metals and jewels, but may be made of colourful beads.

The Indore necklace 
The emeralds threaded onto the necklace were mined in Colombia. The diamonds were mined in India. The necklace's gemstones are believed to have been cut in India in the 17th century, but the early history of the necklace itself is unknown. The first recorded owner of the piece was Tukoji Rao III, Maharaja of Indore (a Princely State in India) in the early 20th century. On his abdication, the necklace was passed to his son, Yashvantrao II, who took up his father's throne. The necklace is sometimes called, though with no reason, the Spanish Inquisition necklace.

Gallery

References 

Jewelry
Transylvania

Transylvania is a historical region in Central Europe. In the past, it was a part of Hungary, was an independent principality, belonged to the Ottoman Empire or was a province of Austria-Hungary. It has been part of  Romania since the end of World War I in 1918.

The borders was made up by the Siret River from east, river Tisza from west of north and south by the Carpathian Mountains. 

Transylvania's main city, Cluj-Napoca, is seen as the region's informal capital. But Transylvania was also ruled from Alba Iulia during its dependence from the Ottoman Empire, and the seat of the Transylvanian Diet was moved to Sibiu for some time in the 19th century.

In popular culture, Transylvania is mainly known as the seat (and origin) of Count Dracula. This vampire story by Bram Stoker is based on a local nobleman Vlad III the Impaler, known for his cruelty. It also was the home of Elizabeth Báthory.
Southwest Airlines

Southwest Airlines is a airline based in Dallas, Texas that has a reputation for low fares. The airline started in 1971. It flies mostly among about a hundred airports within the United States but also flies from the United States to airports in the Caribbean Sea and Mexico. 

Originally, many of Southwest's flights were to airports in the Southwestern United States, such as Dallas Love Field and Houston Hobby Airport, but it also flies to airports in other parts of the country, such as Chicago Midway Airport and Baltimore/Washington International Airport.  Southwest Airlines controls most of the gates at Dallas Love Field and most other airlines cannot fly from there.

In 2014, it started international flights. 

The company flies about 700 Boeing 737 aircraft. This is more than any other airline. It only flies the Boeing 737. By 2019, 13 were the newest kind, the Boeing 737 MAX.
 
Southwest Airlines bought the smaller AirTran Airways in 2010 and discontinued the AirTran name. For several years, Southwest was the largest airline in the United States based on number of passengers, but it was not the largest based on distance traveled. 

In 2018, an engine exploded on a Southwest Airlines flight, killing one passenger. That was the first death of a passenger from an aircraft accident on Southwest (earlier passenger deaths were from other causes, such as heart attack and drug overdoses).

Gallery

Related pages
Ryanair
jetBlue
Frontier Airlines
Spirit Airlines

References 

1967 establishments in the United States
Airlines of the United States
Low-cost airlines
Companies based in Dallas