alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
Maelor

Ardal ar y ffin â Lloegr yng ngogledd-ddwyrain Cymru yw Maelor. Yn yr Oesoedd Canol bu'n un o gantrefi  Teyrnas Powys. Ei chanolfan bwysicaf oedd Bangor-is-y-coed gyda'i chlas enwog.

Ffiniai Maelor ag Iâl ac Ystrad Alun i'r gorllewin a'r gogledd, iarllaethau Caer ac Amwythig i'r dwyrain, yn Lloegr (siroedd Caer ac Amwythig heddiw), ac â chymydau Y Traean ac Elsmer (yn ardal Croesoswallt dros y ffin heddiw) a Nanheudwy (Powys) i'r de.

Tua'r flwyddyn 1202, ymranwyd cantref Maelor yn ddau gwmwd o bobtu afon Dyfrdwy, sef:
Maelor Gymraeg
Maelor Saesneg

Hanes
Cafodd Maelor ei gwahanu oddi ar weddill Cymru am gyfnod gyda chodi Clawdd Offa yn yr 8g, ond daeth yn ôl i feddiant brenhinoedd Powys yn ystod teyrnasiad Steffan o Loegr. Tua 1202, â Maelor bellach dan awdurdod tywysogion Powys Fadog, cafodd ei rhannu yn ddwy ran. Yn sgîl goresgyniad Tywysogaeth Cymru gan Edward I o Loegr (1282-83), daethpwyd i alw'r ddau gwmwd hyn yn Faelor Gymraeg a Maelor Saesneg (camarweiniol braidd yw enw'r olaf am ei fod wedi aros yn bur Gymraeg am ganrifoedd).

Erbyn heddiw mae Maelor yn gorwedd ym mwrdeistref sirol Wrecsam. Mae'r enw yn dal i gael ei ddefnyddio hyd heddiw am yr ardal.

Gweler hefyd
 Brwmffild a Iâl
 Cantrefi a chymydau Cymru
 Edward Maelor
 Powys Fadog

Dolen allanol
 (Saesneg) Hanes gweinyddol Maelor Saesneg

Cantrefi Cymru
Daearyddiaeth Wrecsam
Hanes Wrecsam
Teyrnas Powys
Maelor Gymraeg

Cwmwd yng ngogledd-ddwyrain Cymru yn yr Oesoedd Canol oedd Maelor Gymraeg. Fe'i gelwid felly i'w gwahaniaethu oddi ar ei gymydog Maelor Saesneg. Creuwyd y cymydau hyn tua'r flwyddyn 1202 pan ranwyd cantref Maelor yn ddwy ran gan dywysogion Powys Fadog gydag afon Dyfrdwy yn ffin naturiol rhyngddynt. Mae'r enw Maelor Gymraeg yn dyddio o'r cyfnod ar ôl goresgyniad Tywysogaeth Cymru gan Edward I o Loegr (1282-3).

Gorweddai'r cwmwd i'r gorllewin o Afon Dyfrdwy. Ffiniai'r Maelor Gymraeg ag Iâl ac Ystrad Alun i'r gogledd, iarllaeth Caer a'r Maelor Saesneg i'r dwyrain, a'r Traean (hen gwmwd Cymreig a ddaeth yn rhan o ardal Croesoswallt) a Nanheudwy i'r de.

Bangor Is Coed gyda'i fynachlog Frythonaidd gynnar oedd canolfan bwysicaf y cwmwd.

Yn 1282 unwyd Maelor Gymraeg ac Iâl i ffurfio arglwyddiaeth Brwmffild a Iâl, gyda'i phencadlys yng Nghastell Holt. Yn 1536, daeth Maelor Gymraeg yn rhan o'r hen Sir Ddinbych. Heddiw mae'n gorwedd ym mwrdeistref sirol Wrecsam.

Hen blwyfi
Bers
Erbistog
Marchwiail
Rhiwabon
Wrecsam

Gweler hefyd
Brwmffild a Iâl
Cantrefi a chymydau Cymru

Cymydau Cymru
Daearyddiaeth Wrecsam
Hanes Wrecsam
Teyrnas Powys
Spartacus

Arweinydd byddin o gaethweision yn erbyn Rhufain oedd Spartacus (bu farw 71 CC).

Nid oes sicrwydd am hanes cynnar Spartacus; dywed rhai haneswyr ei fod wedi ei gymeryd yn garcharor wrth ymladd yn erbyn Rhufain, eraill ei fod wedi bod yn filwr ym myddin Rhufain, wedi dianc ac yna wedi cael ei ddal. Dywedir ei fod yn frodor o Thrace. Yn 73 CC roedd mewn ysgol hyfforddi gladiator yn perthyn i Lentulus Batiatus gerllaw Napoli. Y flwyddyn honno, llwyddodd i ddianc gyda 70 neu 80 arall. Ffoesant i Fynydd Vesuvius, ac yn raddol tyfodd ei fyddin nes cynnwys tua 70,000 o gaethweision wedi dianc.

Llwyddodd y fyddin o gaethweision i orchfygu dwy leng Rufeinig a yrrwyd yn eu herbyn. Yng ngwanwyn 72 CC symudodd y fyddin tua'r gogledd, gan orchfygu tair lleng Rhufeinig arall. Ymddengys mai cynllun gwreiddiol Spartacus oedd croesi'r Alpau i adael yr Eidal, ond yn y diwedd troi yn ôl tua'r de wnaeth y rhan fwyaf o'r fyddin. Gorchfygasant ddwy leng arall dan Marcus Licinius Crassus.

Wedi cyrraedd de'r Eidal, gwnaeth Spartacus gytundeb a môrladron o Cilicia i fynd a'i fyddin i Sicilia yn eu llongau, ond ni chadwodd y môrladron at y cytundeb. Erbyn hyn roedd gan Crassus wyth lleng, a cheisiodd gornelu byddin Spartacus yn ne yr Eidal. Gallodd Spartacus ymladd ei ffordd trwy linellau Crassus a symud i gyfeiriad Brundisium (Brindisi heddiw). Llwyddodd Crassus i'w ddal, a lladdwyd Spartacus yn y frwydr.

Gorchfygwyd y caethweision yn llwyr, a croeshoeliodd Crassus tua 6,000 ohonynt ar hyd y Via Appia rhwng Capua a Rhufain.

Mae Spartacus wedi bod yn arwr nifer o nofelau a ffilmiau; yn arbennig y ffilm enwog Spartacus a wnaed gan Stanley Kubrick yn 1960, pan gymerwyd rhan Spartacus gan Kirk Douglas, gyda Laurence Olivier fel Crassus.

Marwolaethau 71 CC
Gweriniaeth Rhufain
Gwrthryfelwyr
Maelor Saesneg

Cwmwd canoloesol yng ngogledd-ddwyrain Cymru oedd Maelor Saesneg. Fe'i greuwyd tua'r flwyddyn 1202, pan gafodd cantref Maelor ei rannu yn ddwy ran gan dywysog Powys Fadog, gydag afon Dyfrdwy yn ffin naturiol rhyngddynt. Yn ddiweddarach, yn sgil concwest Edward I o Loegr (1282-83), cafodd yr enw Maelor Saesneg mewn cyferbyniaeth a'i gymydog am fod nifer o Saeson wedi ymgartrefu yno, ond serch hynny arosodd yn ardal bur Gymraeg am ganrifoedd.

Gorweddai Maelor Saesneg i'r dwyrain o afon Dyfrdwy fel tafod o dir Cymreig yn ymestyn i mewn i Loegr. Ffiniai â Maelor Gymraeg i'r gorllewin dros afon Dyfrdwy, ac â Caer, Swydd Amwythig a chwmwd Y Traean (Croesoswallt) i'r dwyrain a'r de.

Dechreuodd Maelor Saesneg fel uned dan awdurdod tywysogion Powys Fadog. Yn 1397, yn nheyrnasiad Rhisiart II o Loegr, unwyd Maelor Saesneg â Swydd Balatinaidd Caer i ffurfio Tywysogaeth Caer.

Gyda chreu Sir Fflint yn 1536, daeth yn rhan o'r sir newydd honno; cyfeirid ato'n aml yn Saesneg fel Flintshire Detached am fod rhan o Sir Ddinbych yn gorwedd rhyngddo â gweddill Sir Fflint.

Owrtyn (Saesneg: Overton) oedd ei ganolfan weinyddol. Roedd yn cynnwys ardal Hanmer, cartref yr Hanmeriaid. Roedd Margaret Hanmer, gwraig Owain Glyndŵr, yn frodor o'r ardal. Credir i'r priodas gael ei gynnal yn Hanmer ei hun, tua 1384.

Mae'r cwmwd heddiw yn rhan o ardal Maelor ym mwrdeistref sirol Wrecsam.

Yr Hen Blwyfi
Bangor-is-y-coed
Bronington
Hanmer
Iscoed
Llannerch Banna
Llys Bedydd
Owrtyn
Wrddymbre

Dolen allanol
 (Saesneg) Hanes gweinyddol Maelor Saesneg

Cymydau Cymru
Daearyddiaeth Wrecsam
Hanes Wrecsam
Teyrnas Powys
72 CC

2g CC - 1g CC - 1g
120au CC 110au CC 100au CC 90au CC 80au CC - 70au CC - 60au CC 50au CC 40au CC 30au CC 20au CC
77 CC 76 CC 75 CC 74 CC 73 CC - 72 CC - 71 CC 70 CC 69 CC 68 CC 67 CC

Digwyddiadau
 Brwydr Cabira — Lucius Lucullus yn gorchfygu Mithridates ac yn meddiannu Pontus.  Mae Mithridates yn ffoi i Armenia at ei fab-yng-nghyfaith Tigranes Fawr, sy'n gwrthod ei ildio i Lucullus.
 Quintus Sertorius yn cael ei lofruddio gan ei swyddog Marcus Perperna
 Gnaeus Pompeius Magnus yn gorchfygu Perperna, ac yn dwyn y rhyfel yn Sbaen i ben.
 Llwyth yr Helvetii ac eraill dan Ariovistus yn ymosod ar Gâl.

Genedigaethau 
 Vercingetorix, pennaeth Galaidd

Marwolaethau
 Quintus Sertorius (llofruddiwyd)
 Crixus, un o gadfridogion Spartacus

72 CC
Leeds

Dinas yng Ngorllewin Swydd Efrog, Swydd Efrog a'r Humber, Lloegr, yw Leeds. Fe'i lleolir mewn ardal ddi-blwyf ym mwrdeistref fetropolitan Dinas Leeds.

Daw'r enw o'r enw ar fforest yn nheyrnas Elfed, sef Loidis. Saif ar lan Afon Aire yng Ngorllewin Swydd Efrog gyda chamlesi hanesyddol yn ei chysylltu â Lerpwl a Goole. Sefydlwyd Prifysgol Leeds yno yn 1904.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan ardal adeiledig Leeds boblogaeth o 474,632.

Hanes
Yn yr Oesoedd Canol cynnar roedd teyrnas Elfed - a gyfeirir yn aml fel Elmet - yn gysylltiedig â'r rhan yma o Swydd Efrog. Teyrnas Frythonig ôl-Rufeinig oedd Elmet. Nid oes sicrwydd am ei ffiniau, ond credir fod Afon Sheaf yn ffin iddi yn y de, ac Afon Wharfe yn y dwyrain. Yn y gogledd roedd yn ffinio ar Deira ac yn y de ar Mersia.

Ymosodwyd ar Elmet gan Northumbria yn hydref 616 neu 626. yn yr Historia Brittonum, a briodolir i Nennius, ceir sôn am Edwin, brenin Northumbria "occupauit Elmet, et expulit Cretic, regem illius regionis" ("meddiannodd Elmet ac alltudiodd Certic, brenin y wlad honno").

Cedwir yr enw mewn nifer o enwau lleoedd yn y cylch, megis Barwick-in-Elmet a Sherburn-in-Elmet. Gelwir yr etholaeth seneddol hon hefyd yn "Elmet".

Mae'r deyrnas wedi cael ei choffau gan nifer o feirdd o Gymru o'r 6g hyd y presennol.

Roedd y bardd Ted Hughes hefyd yn ymwybodol iawn o etifediaeth Frythoneg ei sir enedigol a chyhoeddodd lyfr o gerddi a ffotograffiau o'r enw "Remains of Elmet" hefo Fay Godwin ym 1979. Ail-gyhoeddwyd y llyfr ym 1994 gan Faber and Faber dan yr enw "Elmet".

Mae'r ddinas hefyd yn enwog iawn am ei thim pêl-droed fu'n hynod llwyddiannus yn y 60au a'r 70au ac yn enillwyr cyson yn haen uchaf cynghreiriau Lloegr ac yn y cwpannau Ewropeaidd o dan arweiniaeth Don Revie - bu Terry Yorath cyn gapten a rheolwr Cymru yn rhan allweddol o dim a gynhwysai Billy Bremner, Joe Jordan, Peter Lorimer ac eraill. Cafodd y cyfnod cythrublys a ddilynodd ymadawiad Revie pan ddaeth Brian Clough i reoli'r time ei goffau yn llyfr enwog David Peace - 'The Damned United' a wnaethpwyd yn ffilm gyda'r Cymri Michael Sheen yn actio Clough. Bellach mae Leed United yn chwarae ym mhencampwrieth Lloegr - sel ail reng y cynghreiriau.

Mae ar y ffordd Ewropeaidd E22.

Adeiladau a chofadeiladau
Abaty Kirkstall
Adeilad Lumiere 
Marchnad Kirkgate
Neuadd y Dref
Neuadd Lotherton
Plas Bridgewater ("Y Dalek")

Enwogion
John Smeaton (1724-1792), peiriannydd
Theresa Garnett (1888 - 1966), ffeminist a swffragét
Ernie Wise (1925-1999), comediwr
Peter O'Toole (g. 1932), actor
Alan Bennett (g. 1934), awdur
Tony Harrison (g. 1937), bardd
Elizabeth Dawn (g. 1939), actores (Vera Duckworth)
Jeremy Paxman (g. 1950), newyddiadurwr
Marco Pierre White (g. 1961), chef
Chris Moyles (g. 1974), cyflwydydd radio

Gefeilldrefi

Dinaswedd

Gweler hefyd
Gorsaf reilffordd Leeds

Cyfeiriadau

Dinas Leeds
Dinasoedd Lloegr
 
Trefi Gorllewin Swydd Efrog
Now We Are Six

Mae'r erthygl yma am y lyfr o gerddi, ar gyfer yr albwm gan Steeleye Span gweler Now We Are Six (albwm)

Llyfr o 35 o gerddi plant gan A. A. Milne ydy Now We Are Six, gyda darluniadau gan E. H. Shepard. Cyhoeddwyd gyntaf yn 1927 gan gynnwys cerddi megis "King John's Christmas", "Binker" a "Pinkle Purr". Mae darluniau o Winnie-the-Pooh yn cyd-fynd gyda 11 o'r cerddi. Mae rhain yn cynnws: "The Charcoal Burner", "Us Two", "The Engineer", "Furry Bear", "Knight-in-armour", "The Friend", "The Morning Walk", "Waiting at the Window", "Forgotten", "In the Dark" a "The End".

Cynnwys 
Solitude
King John's Christmas
Busy
Sneezles
Binker
Cherry Stones
The Knight Whose Armour Didn't Squeak
Buttercup Days
The Charcoal-Burner
Us Two
The Old Sailor
The Engineer
Journeys end
Furry Bear
Forgiven
The Emperor's Rhyme
Knight In Armour
Come Out With Me
Down By The Pond
The Little Black Hen
The Friend
The Good Little Girl
A Thought
King Hilary and the Beggarman
Swing Song
Explained
Twice Times
The Morning Walk
Cradle Song
Waiting at the Window
Pinkle Purr
Wind on the Hill
Forgotten
In the Dark
The End

A. A. Milne
Llyfrau 1927
Llenyddiaeth plant Saesneg
E. H. Shepard

Arlunydd a darlunydd llyfrau Seisnig oedd Ernest Howard Shepard (10 Rhagfyr 1879 –  24 Mawrth 1976). Adnabyddir ef orau am ei ddarluniadau anthropomorffig yn The Wind in the Willows gan Kenneth Grahame a Winnie-the-Pooh gan A. A. Milne.

Dolenni Allanol
Bywgraffiad E. H. Shepard ar classicpooh.net 
The man who hated Pooh, Tim Benson, BBC, 6 Mawrth 2006

Genedigaethau 1879
Marwolaethau 1976
Arlunwyr Seisnig
Darlunwyr Seisnig
Cartwnyddion Seisnig
Kenneth Grahame

Awdur Albanaidd oedd Kenneth Grahame (8 Mawrth 1859 – 6 Gorffennaf 1932), a ysgrifennai ffuglen a ffantasi ar gyfer plant yn bennaf er fod oedolion yn ei fwynhau llawn cymaint os nad yn fwy. Mae'n enwog fel awdur The Wind in the Willows (1908), un o glasuron llenyddiaeth plant. Ysgrifennodd The Reluctant Dragon yn ogystal, a gafodd ei addasu'n ffilm Disney yn ddiweddarach.

Llyfryddiaeth
 Pagan Papers (1893)
 The Golden Age (1895)
 Dream Days (1898)
gan gynnwys The Reluctant Dragon (1898)
 The Headswoman (1898)
 The Wind in the Willows (1908)

Genedigaethau 1859
Llenorion plant Albanaidd y 19eg ganrif
Llenorion plant Albanaidd yr 20fed ganrif
Llenorion plant Albanaidd yn yr iaith Saesneg
Nofelwyr plant Albanaidd
Marwolaethau 1932
Pobl o Gaeredin
Winnie-the-Pooh

Arth a chymeriad ffuglen a grewyd gan A. A. Milne ydy Winnie-the-Pooh. Caiff yr enw ei fyrhau i Pooh Bear a hefyd yn Edward Bear. Ymddangosodd y cymeriad am y tro cyntaf yn y llyfrau Winnie-the-Pooh (1926) a The House at Pooh Corner (1928). Cynhwysodd Milne nifer o gerddi am Winnie-the-Pooh yn y llyfrau cerddi plant When We Were Very Young a Now We Are Six. Darluniwyd y pedwar llyfr gan E. H. Shepard.

A. A. Milne
Llenyddiaeth plant Saesneg

he:פו הדוב
73 CC

2g CC - 1g CC - 1g
120au CC 110au CC 100au CC 90au CC 80au CC - 70au CC - 60au CC 50au CC 40au CC 30au CC 20au CC
78 CC 77 CC 76 CC 75 CC 74 CC - 73 CC - 72 CC 71 CC 70 CC 69 CC 68 CC

Digwyddiadau
Spartacus a 70 neu 80 arall yn dianc o ysgol hyfforddi gladiator ger Napoli. Mae'n casglu byddin o gaethweision wedi dianc, ac yn gorchfygu byddin Rhufeinig dan y praetor Varinius.

Genedigaethau 
 Herod Fawr (neu 74 CC)

Marwolaethau

73 CC
74 CC

2g CC - 1g CC - 1g
120au CC 110au CC 100au CC 90au CC 80au CC - 70au CC - 60au CC 50au CC 40au CC 30au CC 20au CC
79 CC 78 CC 77 CC 76 CC 75 CC - 74 CC - 73 CC 72 CC 71 CC 70 CC 69 CC

Digwyddiadau
Nicomedes IV, brenin olaf Bithynia yn gadael ei deyrnas i Senedd Rhufain yn ei ewyllys (neu 75 CC).
Brwydr Cyzicus: byddin Rufeinig dan Lucius Lucullus yn gorchfygu byddin Mithridates VI, brenin Pontus.
Cyrene yn dod yn dalaith Rufeinig.

Genedigaethau
 Herod Fawr (neu 73 CC)

Marwolaethau
Nicomedes IV, brenin Bithynia (75/4 CC)

74 CC
Robat Arwyn

Cyfansoddwr a anwyd yn Nhalysarn, Gwynedd, ond sy'n byw yn Rhuthun, Sir Ddinbych ers 1981 yw Robert Arwyn Jones (ganwyd Tachwedd 1959) a adnabyddir ers 1982 fel Robat Arwyn.

Graddiodd mewn Cerddoriaeth ym Mhrifysgol Caerdydd yn 1980 a chafodd  Ddiploma mewn Llyfrgellyddiaeth yng Ngholeg Llyfrgellwyr Cymru, Aberystwyth yn 1981. Symudodd o'r coleg i Ddinbych lle bu'n gweithio fel llyfrgellydd. Oddi yno symudodd i Ruthun gan weithio yn yr Hen Garchar, ger yr archifdy.

Gyda'r prifardd Robin Llwyd ab Owain cyfansoddodd y gerddoriaeth i ganeuon megis: 'Gwin Beaujolais', 'Pedair Oed' a 'Brenin y Sêr'. Bu Robat Arwyn hefyd yn flaenllaw iawn gyda'r grwp gwerin Trisgell yn y 1980au a Chôr Ieuenctid Rhuthun (yna 'Côr Rhuthun) yn ddiweddarach, gan ddod yn arweinydd arnynt wedi marwolaeth Morfydd Vaughan-Evans yn Ionawr 2008. Mae ganddo ddau o blant. Cyfansoddodd yr alaw i rai o'r caneuon mewn dramâu cerdd fel Ceidwad y Gannwyll (1985), Iarlles y Ffynnon (1992-3) a Pwy bia'r Gân? (2003).

Yn 2009 rhyddhawyd CD gan dri offeiriad Pabyddol o Iwerddon ar label Sony. Roedd y caneuon yn cynnwys Benedictus gan Robat Arwyn.

Trisgell
Bu'n aelod o'r grwp Trisgell yn y 1980au cynnar. Dyma ddetholiad o ganeuon a recordiwyd ganddyn nhw:

Sioeau cerdd
Cyfansoddodd Robat Arwyn y gerddoriaeth i rai o'r caneuon yn y sioeau canlynol:

Ceidwad y Gannwyll (1985). Comisiwn gan Eisteddfod Genedlaethol y Rhyl.
Rhys a Meinir (1987). Perfformiwyd gan Gwmni Theatr ardal Rhuthun yn 1987.
Iarlles y Ffynnon (1996). Comisiwn gan Gyngor Sir Gwynedd. Perfformiwyd gan ddisgyblion Ysgol Glan Cegin, Maesgeirchen, Chwefror 1996.
Pwy bia'r Gân? (2003). Comisiynwyd gan Adran y Gymraeg, Cyngor Sir Ddinbych a'i pherfformio gan blant Blynyddoedd 5 a 6 ysgolion dalgylch Rhuthun yn Hydref 2003.

Llyfrau
Mae'r cyfansoddwr wedi cyhoeddi oddeutu deg o gasgliadau o ganeuon, gan gynnwys Atgof o'r Sêr (Curiad), Er Hwylio'r Haul (Curiad), Er Mwyn Yfory (Y Lolfa) a Gwin Beaujolais (Y Lolfa).

Cyfeiriadau

Genedigaethau 1959
Arweinyddion Cymreig
Cyfansoddwyr Cymreig
Pobl o Arfon
Pobl addysgwyd yn Ysgol Dyffryn Nantlle
Côr Rhuthun

Sefydlwyd Côr Rhuthun yn 1981; fel rhan o Aelwyd yr Urdd, Rhuthun a gweithgareddau 'Urdd 2000'. Roedd gan y côr yn wreiddiol ddau arweinydd: Beryl Lloyd Roberts a Morfydd Vaughan Evans. Daethpwyd a'r arweinyddion at ei gilydd gan drefnydd yr Urdd ar y pryd, sef Robin Llwyd ab Owain. Ar ôl tipyn newidiwyd yr enw i Gôr Ieuenctid Rhuthun ac yna yn syml: Côr Rhuthun a'r Cylch.

Cyhoeddwyd nifer o gryno-ddisgiau gan y côr gan gynnwys efallai yr enwocaf: 'Atgof o'r Sêr' gyda Bryn Terfel yn unawdydd amlwg. Dyma'r côr cyntaf i ganu caneuon poblogaidd gan gantorion modern megis Caryl Parry Jones a Dafydd Iwan; dilynwyd hwy gan eraill megis Côr Llanelli'n canu 'Y Dref Wen'. Roedd eu cyfraniad cyntaf ar LP a recordiwyd gan Gwmni Recordiau Sain yn 1982, sef Aelwydydd ar Dân.

Yn Ionawr 2008 penodwyd y cyfansoddwr Robat Arwyn fel arweinydd (a chyfeilydd) i'r côr yn dilyn marwolaeth Morfydd Vaughan Evans.

Disgograffi
 Aelwydydd ar Dân (ambell gân) (Sain 1982)
 Chwarae'n Troi'n Chwerw (Sain 1985)
 Hwylio 'Mlaen (Sain 1987)
 Mynyddoedd y Meseia (Sain 1991)
 Wyth ar y Dot (Sain 1994)
 Llawenydd y Gân (Sain 1997)
 Atgof o'r Sêr (Sain 2002)
 Pedair Oed (ambell gân) (Sain 2004)
 Nadolig Newydd (ambell gân) (Sain 2006)
 Er Hwylio'r Haul (ambell gân) (Sain 2006)

Dolenni allanol
Gwefan y côr

Rhuthun
Rhuthun
Sefydliadau 1981
Tigranes Fawr

Brenin Armenia o 95 CC hyd 55 CC oedd Tigranes Fawr neu Tigranes II,  Armeneg: Տիգրան Մեծ, Groeg: Τιγράνης ο Μέγας (tua 140 CC - 55 CC).

Roedd Tigranes yn fab neu nai i un ai Artavasdes I neu Tigranes I. Hyd pan oedd tua 40 oed, bu’n wystl yn llys Mithridates II,  brenin Parthia, oedd wedi gorchfygu’r Armeniaid yn 105 CC. Wedi marwolaeth Tigranes I yn 95 CC, prynodd Tigranes ei ryddid trwy drosglwyddo tiriogaeth yn Atropatene i’r Parthiaid.

Priododd Cleopatra o Pontus, merch  Mithridates VI, brenin Pontus, a gwnaeth gynghrair a Pontus. Eu cytundeb oedd fod Mithridates yn ceisio concro tiriogaethau Rhufeinig yn y gorllewin tra’r oedd Tigranes yn ymestyn ei diriogaethau yn y dwyrain. Wedi marwolaeth Mithridates II, brenin Parthia yn 88 CC, manteisiodd Tigranes ar wendid Parthia i gipio’r tiriogaethau yn Atropatene oddi wrthynt.   Croesodd Afon Euphrates i ymgyrchu yn  Syria yn erbyn yr Ymerodraeth Seleucaidd.

Yn 83 CC derbyniodd y Syriaid ef fel brenin. Gorfododd lawer o drigolion y tiriogaethau yr oedd wedi eu concro i symud i’w brifddinas newydd, Tigranocerta. Erbyn hyn roedd ei ymerodraeth yn ymestyn o’r Alpau Pontaidd yng ngogledd-ddwyrain Twrci heddiw hyd  Mesopotamia. Ef oedd y cyntaf o frenhinoedd Armenia i fathu ei arian ei hun.

Pan orchfygwyd Mithridates, brenin Pontus, gan y Rhufeiniaid  dan Lucullus ffôdd  at Tigranes, ei fab-yng-nghyfraith.  Mynnodd Lucullus fod Tigranes yn ildio Mithridates I Rufain, a phan wrthododd ymosododd arno. Ar 6 Hydref, 69 CC, gorchfygwyd Tigranes gan Lucullus ger Tigranocerta, ac anrheithiwyd y ddinas. Y flwyddyn wedyn bu brwydr rhwng Lucullus a byddin Tigranes a Mithridates ger Artaxata, ac er i’r Rhufeiniaid fod yn fuddugol, roedd eu colledion yn sylweddol.

Yn fuan wedyn, cymerwyd lle Lucullus fel cadfridog gan Gnaeus Pompeius Magnus. Erbyn hyn roedd mab Tigranes, hefyd o’r enw Tigranes, wedi gwrthryfela yn ei erbyn, ac wedi i’w dad orchfygu byddin a roddwyd iddo gan Phraates III. brenin Parthia, aeth at Pompeius i ofyn am gymorth yn erbyn ei dad. Yn 66 CC ymosododd Pompeius ar Armenia gyda mab Tigranes, a’i orchfygu. Ildiodd Tigranes, oedd erbyn hyn tua 75 oed, i Rufain, a gadawodd Pompeius iddo gadw rhan o’i deyrnas yn gyfnewid am 6,000 talent o arian. Bu’n teyrnasu dan awdurdod Rhufain hyd ei farwolaeth yn 55 CC.

Brenhinoedd
Genedigaethau 140 CC
Gweriniaeth Rhufain
Hanes Armenia
Hanes y Dwyrain Canol
Marwolaethau 55 CC
Almazán

Tref yn nhalaith Soria yn Castilla y León (Sbaen) yw Almazán. Mae'r boblogaeth yn 5,727.

Soria
Trefi Sbaen
Wiesbaden

Dinas yn ne-orllewin yr Almaen a phrifddinas talaith Hessen yw Wiesbaden.  Gyda phoblogaeth o bron i 280,000 yn Rhagfyr 2007 a thua 10,000 o filwyr Americanaidd.  Mae Wiesbaden ymhlith yr hynaf o drefi sba  Ewrop. Ystyr ei enw ydy'r "baddon yn y caeau". Ceir 15 sba'n parhau i lifo.

Hanes
Sefydlodd y Rhufeiniaid gaer yma yn 6 OC.  Roedd y Rhufeinwyr yn ei galw yn annedd Aquae Mattiacorum ("Dyfroedd o'r Mattiaci").  Yn y Canol Oesoedd roedd Wiesbaden yn perthyn i'r Cowntiaid Nassau - o'r 1170au hyd 1806.  Wedi'r Ail Ryfel Byd daeth Wiesbaden yn brifddinas talaith ffederal newydd Hessen.

Pobl enwog o Wiesbaden 
John McEnroe, chwaraewr tenis Americanaidd

Gefeilldrefi
 Fondettes, 
 Ghent, 
 Kefar Sava, 
 Klagenfurt, 
 Ljubljana, 
 Montreux, 
 Ocotal, 
 San Sebastián, 
 Royal Tunbridge Wells, 
 Wrocław,

Dolenni allanol
wiesbaden.de

Aneddiadau Hessen
Dinasoedd yr Almaen
75 CC

2g CC - 1g CC - 1g
120au CC 110au CC 100au CC 90au CC 80au CC - 70au CC - 60au CC 50au CC 40au CC 30au CC 20au CC
80 CC 79 CC 78 CC 77 CC 76 CC - 75 CC - 74 CC 73 CC 72 CC 71 CC 70 CC

Digwyddiadau
 Cicero yn dal swydd quaestor yn Rhufain.
Nicomedes IV, brenin olaf Bithynia yn gadael ei deyrnas i Senedd Rhufain yn ei ewyllys (neu 74 CC). Ymateb Mithridates VI, brenin Pontus yw cyhoeddi rhyfel ac ymosod ar Bithynia.
 Brwydr Chalcedon: Mithridates yn gorchfygu byddin Rufeinig dan M. Aurelius Cotta.

Genedigaethau

Marwolaethau
Nicomedes IV, brenin Bithynia (neu 74 CC)

75 CC
76 CC

2g CC - 1g CC - 1g
120au CC 110au CC 100au CC 90au CC 80au CC - 70au CC - 60au CC 50au CC 40au CC 30au CC 20au CC
81 CC 80 CC 79 CC 78 CC 77 CC - 76 CC - 75 CC 74 CC 73 CC 72 CC 71 CC

Digwyddiadau
 Salome Alexandra yn dod yn frenhines Iudaea yn dilyn marwolaeth Alexander Jannaeus.

Genedigaethau

Marwolaethau
 Alexander Jannaeus, brenin Hasmoneaidd Iudaea

76 CC
77 CC

2g CC - 1g CC - 1g
120au CC 110au CC 100au CC 90au CC 80au CC - 70au CC - 60au CC 50au CC 40au CC 30au CC 20au CC
82 CC 81 CC 80 CC 79 CC 78 CC - 77 CC - 76 CC 75 CC 74 CC 73 CC 72 CC

Digwyddiadau
 Marcus Aemilius Lepidus, conswl ac arweinydd y blaid ddemocrataidd yn cael ei orchfygu gan Q. Lutatius Catulus tua allan i Rufain, a Gnaeus Pompeius Magnus yn gorchfygu y democratiaid yn Etruria
 Gnaeus Pompeius Magnus yn gadael am Sbaen i ymuno â Quintus Metellus Pius yn erbyn Quintus Sertorius, ond heb lawer o lwyddiant
 Adeiladu dinas Tigranocerta

Genedigaethau

Marwolaethau
Duttagamani, brenin Sri Lanca

77 CC
78 CC

2g CC - 1g CC - 1g
120au CC 110au CC 100au CC 90au CC 80au CC - 70au CC - 60au CC 50au CC 40au CC 30au CC 20au CC
83 CC  82 CC 81 CC 80 CC 79 CC - 78 CC - 77 CC 76 CC 75 CC 74 CC 73 CC

Digwyddiadau
 Yn Rhufain, mae'r conswl Marcus Aemilius Lepidus yn cyflwyno mesurai i ddemocrateiddio'r llywodraeth a gadael i rai o'r rhai a alltudiwyd gan Lucius Cornelius Sulla ddychwelyd.
 P. Servilis yn gadael am Cicilia i geidio delio a'r môrladron yno.

Genedigaethau

Marwolaethau
 Lucius Cornelius Sulla

78 CC
79 CC

2g CC - 1g CC - 1g
120au CC 110au CC 100au CC 90au CC 80au CC - 70au CC - 60au CC 50au CC 40au CC 30au CC 20au CC
84 CC 83 CC  82 CC 81 CC 80 CC - 79 CC - 78 CC 77 CC 76 CC 75 CC 74 CC

Digwyddiadau
Lucius Cornelius Sulla yn rhoi'r gorau i swydd dictator yn Rhufain.
Cicero yn teithio i Athen ac yna i Rhodos i astudio athroniaeth ac areithyddiaeth.

Genedigaethau

Marwolaethau

79 CC
Bethan Sayed

Gwleidydd o Gymraes yw Bethan Sayed (ganed 9 Rhagfyr 1981). Bu'n Aelod Cynulliad Plaid Cymru dros Orllewin De Cymru rhwng 2007 a 2021. Ar adeg ei ethol Bethan oedd yr aelod ieuengaf yn y Cynulliad Cenedlaethol.

Cychwynnodd gyfnod mamolaeth ym mis Mawrth 2020. Ym mis Awst 2020 cyhoeddodd na fyddai yn sefyll fel ymgeisydd yn Etholiad Senedd Cymru, 2021 er mwyn treulio fwy o amser gyda'i mab ifanc.  Nododd y byddai wedi gwneud penderfyniad gwahanol os oedd hi'n bosib i Aelod o'r Senedd rannu swydd neu petai fwy o aelodau er mwyn rhannu baich y gwaith.

Bywyd cynnar ac addysg
Ganwyd Bethan Jenkins yn Aberdâr, yn ferch i'r bardd Mike Jenkins. Mae o dras rhannol Wyddelig gyda'i mam yn dod o Ogledd Iwerddon. Ei brawd yw'r newyddiadurwr, Ciaran Jenkins ac mae ganddi chwaer iau, Niahm. Fe'i magwyd ym Merthyr Tudful lle roedd ei rhieni yn weithgar gyda Mudiad Gwrth Apartheid y 1980au ac 1990au. Aeth i Ysgol Gyfun Rhydfelen ac yna astudiodd Gwleidyddiaeth Ryngwladol ym Mhrifysgol Cymru, Aberstwyth.

Yr achos gweriniaethol
Mae Bethan yn honni ei bod yn weriniaethwraig o argyhoeddiad ac yn erbyn y cardiau adnabod.

Ar ddechrau Tachwedd 2007, cododd Bethan gwestiwn penderfyniad Undeb Rygbi Cymru i enwi'r dlws ar gyfer gemau rhyngwladol rhwng Cymru a De Affrica yn "Gwpan y Tywysog William". Dywedodd ei bod yn rheitiach enwi'r dlws yn "Gwpan Ray Gravell" er cof am y diweddar chwaraewr rygbi enwog a gwladgarwr twymgalon.

Ym mis Mehefin 2012, aeth Bethan i ddŵr poeth o herwydd sylwadau ar wefan rhwydweithio cymdeithasol Twitter, wedi cwyno am gyfarfod rhwng Dirprwy Brif Weinidog Gogledd Iwerddon Martin McGuinness a'r Frenhines Elizabeth II mewn derbyniad elusennol. Ar ôl i Aelodau Llafur Cymru cwyno am y sylwadau, dywedodd Jenkins ei bod hi'n gofidio o gael ei chyhuddo o "geisio ansefydlogi" y broses heddwch, a'i bod hi am roi'r gorau i Twitter am y tro Ar ôl hynny, cyhoeddodd  ddatganiad, yn ddweud nad oedd "dim esgusodion" am yr hyn a wnaeth, a bod hi wedi ymddiswyddo fel llefarydd y Blaid ar dreftadaeth, yr iaith Gymraeg a chwaraeon. Dywedodd ei datganiad hefyd ei bod wedi cael cymorth meddygol proffesiynol ar gyfer iselder ysbryd. Ar ddydd Llun 15 Hydref, ataliwyd Bethan o grŵp ACau Plaid Cymru "tra bod y broses gyfiawnder yn cymryd ei gwrs". Ar 12 Tachwedd 2012, cafodd  ei gyhuddo o yfed a gyrru, ac ar 19 Rhagfyr cafodd ei wahardd rhag gyrru am 20 mis..

Bywyd personol
Ar ei blog (a oedd yn weithredol hyd at 2013) roedd hi'n disgrifio ei hun fel rhywun sy'n "weithredwr, yn canu'r fiola, caru'r ffilm Amelie, ac yn casau hysbysebion".

Ym mis Mawrth 2018 priododd a Rahil Abbas Sayed yn Lonavala, India.

Cyfeiriadau

Dolenni allanol
Archif Blog swyddogol Bethan Jenkins (hyd at 2013)

Aelodau Cynulliad Cenedlaethol Cymru 2007–2011
Aelodau Cynulliad Cenedlaethol Cymru 2011–2016
Aelodau Cynulliad Cenedlaethol Cymru 2016–2021
Genedigaethau 1981
Gwleidyddion Cymreig yr 21ain ganrif
Gwleidyddion Plaid Cymru
Gweriniaethwyr Cymreig
Merched yr 20fed ganrif
Merched yr 21ain ganrif
Pobl addysgwyd yn Ysgol Gyfun Garth Olwg
Pobl o Aberdâr
80 CC

2g CC - 1g CC - 1g
130au CC 120au CC 110au CC 100au CC 90au CC - 80au CC - 70au CC 60au CC 50au CC 40au CC 30au CC
85 CC 84 CC 83 CC  82 CC 81 CC - 80 CC - 79 CC 78 CC 77 CC 76 CC 75 CC

Digwyddiadau
Brwydr Afon Baetis yn Sbaen; byddin dan Quintus Sertorius, un o gefnogwyr Gaius Marius, yn gorchfygu byddin o gefnogwyr Sulla dan Lucius Fulfidias. Mae Quintus Metellus Pius yn dod yn gadfridog dros gefnogwyr Sulla.
Ptolemi XII Auletes yn olynu Ptolemi XI Alexander II fel brenin yr Aifft.
Alexandria yn dod dan lywodraeth Rhufain.
Meleager yn cyhoeddi blodeugerdd o farddoniaeth Roeg, y flodeugerdd gyntaf y gwyddir amdani.

Genedigaethau

Marwolaethau
 Caecilia Metella Dalmatica

80 CC
Afon Lahn

Mae Afon Lahn yn afon yng ngorllewin yr Almaen. Mae'n llifo i gyfeiriaid y de-orllewin o'r Rothaargebirge heibio i Marburg, Giessen, Wetzlar a Limburg i ymuno ag Afon Rhein yn Lahnstein ger Koblenz. Ei hyd yw 242 km (150 milltir).

Lahn
Lahn
Lahn
Quintus Sertorius

Cadfridog a gwleidydd Rhufeinig oedd Quintus Sertorius (tua 123 CC - 72 CC).

Ganed ef yn Nursia, ac wedi ennill slyw yn Rhufain fel areithydd a chyfreithiwr, dechreuodd yrfa filwrol. Ymladdodd ym Mrwydr Arausio dan Quintus Servilius Caepio, yna gwasanaethodd am rai blynyddoedd dan Gaius Marius, gan ymladd ym Mrwydr Aquae Sextiae pan orchfygodd Marius fyddin enfawr y Teutones. Bu'n gwasanaethu yn Sbaen fel tribwn milwrol, yna yn Gallia Cisalpina fel quaestor. Yn y cyfnod yma cafodd anaf a'i gwnaeth yn ddall yn un llygad.

Wedi dychwelyd i Rufain, ceisiodd ddod yn dribwn, ond gwrthwynebwyd hyn gan Lucius Cornelius Sulla. Wedi i Sulla orfodi Marius i ffoi o Rufain, ac yna gadael ei hun i ymladd yn erbyn Mithridates VI, brenin Pontus, bu ymryson yn Rhufain rhwng yr Optimates, dan y conswl Gnaeus Octavius, a'r Populares, dan y conswl Lucius Cornelius Cinna. Cefnogodd Sertorius Cinna a'r Populares, ac er nad oedd yn edmygydd mawr o Marius, cytunodd iddo gael dychwelyd i Rufain.

Dychwelodd Sulla o'r dwyrain yn 83 CC, a bu raid i Sertorius ffoi i Sbaen. Bu'n ymladd yn erbyn cefnogwyr Sulla yn Sbaen a Gogledd Affrica, lle cipiodd ddinas Tingis (Tangier heddiw). Gyrrodd gadfridog Sulla, Q. Caecilius Metellus Pius, allan o Lusitania. Roedd Sertorius yn gadfridog galluog dros ben, a chanddo ddylanwad mawr dros frodorion Sbaen. Rhoddodd un ohonynt ewig gwyn iddo, a dywedid fod yr ewig yma yn trosglwyddo iddo negeseuon gan y dduwies Diana.

Yn 77 CC daeth Marcus Perperna Vento o Rufain gyda byddin i'w gynorthwyo, a'r un flwyddyn daeth Gnaeus Pompeius Magnus o Rufain i gynorthwyo Caecilius Metellus. Enillodd Sertorius nifer o fuddugoliathau dros Metellus a Pompeius. Gwnaeth gytundeb a môrladron Cilicia a dechreuodd drafodaethau gyda Mithridates VI, brenin Pontus. Fodd bynnag llofruddiwyd ef mewn gwledd gan Perpenna Vento yn 72 CC. Hebddo ef, gorchfygwyd Perpenna gan Pompeius a rhoddwyd diwedd ar y rhyfel.

Llyfryddiaeth
 Adrian Goldsworthy In the name of Rome: the men who won the Roman Empire (Phoenix, 2003) ISBN 0-75381-789-6

Marwolaethau 72 CC
Milwyr Ymerodraeth Rhufain
The Wind in the Willows

Clasur o lenyddiaeth plant ydy The Wind in the Willows, a'i ysgrifennwyd yn 1908 gan Kenneth Grahame.

Mae'r stori yn symyd yn araf ac yn sydyn bob yn ail, ac yn canolbwyntio ar bedwar cymeriad anifeiliaidd wedi eu anthromorffeiddio mewn darlun bugeiliol o Loegr. Mae'r nofel yn nodweddiadol am ei chymysgedd o gyfriniaeth, antur, moesoldeb a'r camaraderie.

Fe wnaeth y llyfr Grahame yn gyfoethog, gan ei alluogi i ymddeol o'i swydd banc a oedd yn ei gasau (er ei fod yn swydd parchus a oedd yn talu'n dda) a symyd i gefn gwlad. Treuliodd Grahame ei amser ger Afon Tafwys, yn debyg i'w gymeriadau anifeiliaidd; yn chwarae ogwmpas ar gychod fel dywedir yn ei lyfr: simply messing about in boats. Achubwyd y llyfr o ddinodedd gan ddramodwr enwog, A. A. Milne, a garodd y llyfr a'i addasodd ar gyfer y llwyfan mewn drama o'r enw Toad of Toad Hall.

Gellir golygu'r llyfr fel sylwebaeth ar ddynameg dosbarth yng nghymdeithas Prydain.

Nofelau 1908
Llenyddiaeth plant Saesneg
Sons of the Desert

Ffilm gomedi sy'n darlunio cyfeillgarwch pobl gan y cyfarwyddwr William A. Seiter yw Sons of the Desert a gyhoeddwyd yn 1933. Mae'r ffilm yn serennu Stan Laurel ac Oliver Hardy.

Fe'i cynhyrchwyd yn Unol Daleithiau America. Lleolwyd y stori yn Califfornia. Sgwennwyd y sgript yn wreiddiol yn Saesneg a hynny gan Frank Craven a chyfansoddwyd y gerddoriaeth gan William Axt. Dosbarthwyd y ffilm gan Hal Roach Studios a hynny drwy fideo ar alwad.

Y prif actorion yn y ffilm hon yw Stan Laurel, Oliver Hardy, Mae Busch, Charley Chase, Charles Giblyn, Baldwin Cooke, Jimmy Aubrey, Lucien Littlefield a Dorothy Christy. Mae'r ffilm Sons of The Desert yn 63 munud o hyd a chafodd ei ffilmio mewn du a gwyn. 

Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 1933. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd King Kong ffilm antur enwog gan y cyfarwyddwyr Merian C. Cooper ac Ernest B. Schoedsack. Hyd at 2022 roedd o leiaf 66,300 o ffilmiau Saesneg wedi gweld golau dydd. 
Kenneth Peach oedd sinematograffydd ('cyfarwyddwr ffotograffi') y ffilm hon a chafodd ei golygu gan Bert Jordan sydd ymhlith y golygyddion mwyaf toreithiog.

Caneuon 
"Tramp, Tramp, Tramp"
"Honolulu Baby"

Cyfarwyddwr

Ganwyd y cyfarwyddwr ffilm William A Seiter ar 10 Mehefin 1890 yn Ninas Efrog Newydd a bu farw yn Beverly Hills ar 16 Mawrth 1999. 
Ymhlith y gwobrau mae wedi'u hennill y mae:

Derbyniad

Gweler hefyd
Cyhoeddodd William A. Seiter nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:

Cyfeiriadau

Ffilmiau gan gyfarwyddwyr ffilm gwrywaidd Saesneg
Ffilmiau du a gwyn o Unol Daleithiau America
Ffilmiau comedi o Unol Daleithiau America
Ffilmiau Saesneg
Ffilmiau o Unol Daleithiau America
Ffilmiau 1933
Ffilmiau gyda llai na 10 o actorion lleisiol
Ffilmiau a olygwyd gan Bert Jordan
Ffilmiau a ddosbarthwyd drwy fideo ar alwad
Ffilmiau sydd a'u stori wedi'i lleoli yng Nghaliffornia
81 CC

2g CC - 1g CC - 1g
130au CC 120au CC 110au CC 100au CC 90au CC - 80au CC - 70au CC 60au CC 50au CC 40au CC 30au CC
86 CC 85 CC 84 CC 83 CC  82 CC - 81 CC - 80 CC 79 CC 78 CC 77 CC 76 CC

Digwyddiadau
Sulla yn cael ei apwyntio i swydd dictator ac yn ail-drefnu llywodraeth Gweriniaeth Rhufain.
Yr ail ryfel rhwng Rhufain a Mithridates VI, brenin Pontus yn dod i ben, gyda'r sefyllfa'n aros fel yr oedd ar ddechrau'r rhyfel.
Cicero yn ennill ei achos cyfreithiol cyntaf.

Genedigaethau

Marwolaethau
Arshak I, brenin Iberia

81 CC
Woodrow Wilson

Y Dr Thomas Woodrow Wilson (28 Rhagfyr 1856 – 3 Chwefror 1924) oedd wythfed arlywydd ar hugain Unol Daleithiau America, rhwng 1913 a 1921.

Ganed Woodrow Wilson yn nhalaith Virginia ym 1856, ac fe'i maged yn nhalaith Georgia i deulu o Bresbyteriaid. Fe'i cofir yn bennaf fel arlywydd a anelai at heddwch, ac am ei waith yn sefydlu Cynghrair y Cenhedloedd ym 1919-1920. Gelwir safbwynt ei bolisi tramor yn Wilsoniaeth.

Llyfryddiaeth 
 Cooper, John Milton. Woodrow Wilson: A Biography (Efrog Newydd, Vintage, 2011).

Arlywyddion yr Unol Daleithiau
Enillwyr Gwobr Heddwch Nobel
Genedigaethau 1856
Gwleidyddion Americanaidd
Marwolaethau 1924
Pobl o Virginia
Kevin Rudd

Gwleidydd Awstralaidd a chyn-Brif Weinidog Awstralia yw Kevin Michael Rudd (ganwyd 21 Medi 1957). Bu'n arweinydd Plaid Lafur Awstralia ac yn Brif Weinidog y wlad o 27 Mehefin 2013 hyd 18 Medi 2013; cyn hynny roedd yn Brif Weinidog rhwng 2007 a 2010. Mae'n olynu Julia Gillard, y Gymraes o'r Barri.

Fe'i ganed ar fferm laeth yn Queensland, Awstralia, ac ymunodd â Phlaid Lafur Awstralia pan oedd yn 15 oed. Aeth i Brifysgol Cenedlaethol Awstralia ble astudiodd astudiaethau Asiaidd, gan raddio mewn Tsieinieg a hanes Tsieina.

Cyfeiriadau

Genedigaethau 1957
Gwleidyddion Awstralaidd
Prif Weinidogion Awstralia
82 CC

2g CC - 1g CC - 1g
130au CC 120au CC 110au CC 100au CC 90au CC - 80au CC - 70au CC 60au CC 50au CC 40au CC 30au CC
87 CC 86 CC 85 CC 84 CC 83 CC- 82 CC - 81 CC 80 CC 79 CC 78 CC 77 CC

Digwyddiadau
 Sulla yn gorchfygu'r Samnitiaid a gweddillion cefnogwyr Gaius Marius mewn brwydr tua allan i Rufain, ac yn cipio grym yn y ddinas.
 Gnaeus Pompeius Magnus yn cael ei yrru i Sicilia a Gogledd Affrica gan Sulla i ddelio a chefnogwyr Mariuas yno.
 Burebista yn creu teyrnas unedig Dacia (Rwmania heddiw).

Genedigaethau

Marwolaethau
Gnaeus Papirius Carbo, tair gwaith yn gonswl, dienyddiwyd gan gefnogwyr Sulla
Quintus Mucius Scaevola Pontifex, llofruddiwyd ar orchymyn Marius yr Ieuengaf.

82 CC
83 CC

2g CC - 1g CC - 1g
130au CC 120au CC 110au CC 100au CC 90au CC - 80au CC - 70au CC 60au CC 50au CC 40au CC 30au CC
88 CC 87 CC 86 CC 85 CC 84 CC - 83 CC - 82 CC 81 CC 80 CC 79 CC 78 CC

Digwyddiadau
 Sulla yn dychwelyd i'r Eidal wedi ei ymgyrchoedd yng Ngwlad Groeg ac yn gorchfygu Gaius Norbanus ym Mrwydr Mynydd Tifata.
 Lucius Licinius Murena, llywodraethwr Rhufeinig talaith Asia, yn ymladd a Mithridates VI, brenin Pontus, gan ddechrau rhyfel arall rhwng Mithridates a Rhufain.

Genedigaethau
 Marcus Antonius, gwleidydd a chadfridog Rhufeinig (tua'r dyddiad yma)
 Julia, merch Iŵl Cesar a Cornelia Cinna (tua'r dyddiad yma)

Marwolaethau

83 CC
84 CC

2g CC - 1g CC - 1g
130au CC 120au CC 110au CC 100au CC 90au CC - 80au CC - 70au CC 60au CC 50au CC 40au CC 30au CC
89 CC 88 CC 87 CC 86 CC 85 CC - 84 CC - 83 CC 82 CC 81 CC 80 CC 79 CC

Digwyddiadau
 Diwedd y rhyfel cyntaf rhwng Mithridates VI, brenin Pontus a Gweriniaeth Rhufain pan mae Lucius Cornelius Sulla yn gwneud heddwch a Mithridates er mwyn medru dychwelyd i Rufain.

Genedigaethau
 Catullus, bardd Rhufeinig (tua'r dyddiad yma)
 Surena, cadfridog Parthaidd

Marwolaethau
 Lucius Cornelius Cinna, conswl, llofruddiwyd gan ei filwyr

84 CC
85 CC

2g CC - 1g CC - 1g
130au CC 120au CC 110au CC 100au CC 90au CC - 80au CC - 70au CC 60au CC 50au CC 40au CC 30au CC
90 CC 89 CC 88 CC 87 CC 86 CC - 85 CC - 84 CC 83 CC 82 CC 81 CC 80 CC

Digwyddiadau
 Brwydr Orchomenus — byddin Rufeinig dan Lucius Cornelius Sulla yn gorchfygu byddin Mithridates VI, brenin Pontus dan Archelaus

Genedigaethau
Marcus Junius Brutus, un o lofruddion Iŵl Cesar (tua'r dyddiad yma)
Atia Balba Caesonia, nith Iŵl Cesar a mam yr ymerawdwr Augustus (bu farw 43 CC)
Tiberius Nero, tad yr ymerawdwr Tiberius

Marwolaethau
Gaius Julius Caesar yr Hynaf, tad Iŵl Cesar
Sima Qian, hanesydd o Tsieina (tua'r dyddiad yma)

85 CC
86 CC

2g CC - 1g CC - 1g
130au CC 120au CC 110au CC 100au CC 90au CC - 80au CC - 70au CC 60au CC 50au CC 40au CC 30au CC
91 CC 90 CC 89 CC 88 CC 87 CC - 86 CC - 85 CC 84 CC 83 CC 82 CC 81 CC

Digwyddiadau
 1 Mawrth — Lucius Cornelius Sulla yn cipio Athen oddi wrth fyddin Mithridates VI, brenin Pontus ac yn diswyddo Aristion.
 Brwydr Tenedos; Lucius Licinius Lucullus yn gorchfygu llynges Mithridates.
 Brwydr Chaeronea; byddin Rufeinig dan Lucius Cornelius Sulla yn gorchfygu byddin Mithridates VI, brenin Pontus dan Archelaus.

Genedigaethau
 1 Hydref — Sallust, hanesydd Rhufeinig

Marwolaethau
 13 Ionawr — Gaius Marius, cadfridog a gwleidydd Rhufeinig
 Wedi 1 Mawrth — Aristion, athronydd a tyrannos Athen

86 CC
¿Por qué no te callas?

Brawddeg dywedodd Juan Carlos, brenin Sbaen, ar 10 Tachwedd 2007, i Hugo Chávez, Arlywydd Feneswela, yn Uwchgynhadledd Ibero-Americanaidd 2007 a gynhaliwyd yn Santiago, Tsile, oedd ¿Por qué no te callas? (Cymraeg: Pam na wnei di gau lan?). Daeth yr ymadrodd yn un boblogaidd mewn byr o dro, wrth ennill statws cwlt fel tôn galw ffonau symudol, enw parth, cystadleuaeth, crysau-T, a fideos ar YouTube.

Y digwyddiad
Dywedodd y Brenin Juan Carlos y frawddeg pan oedd Chávez yn torri ar draws araith Prif Weinidog Sbaen José Luis Rodríguez Zapatero drosodd a throsodd wrth alw rhagflaenydd y Prif Weinidog, José María Aznar, yn "ffasgydd" ac yn "llai dynol na nadroedd", ac yn ei gyhuddo o gefnogi coup d'état a fethodd yn 2002 oedd â'r nod o ddymchwel Chávez o rym.

Er gwaethaf i ficroffon Chávez gael ei ddiffodd, parhaodd i dorri ar draws Prif Weinidog Rodríguez Zapatero wrth i Zapatero amddiffyn ei ragflaenydd (oedd yn wrthwynebwr gwleidyddol iddo). Cythruddwyd Chávez hefyd gan awgrymiad Rodríguez Zapatero bod angen i America Ladin atynnu mwy o gyfalaf tramor i ddelio â'i thlodi parhaol, sy'n groes i ddaliadau adain-chwith Chávez sy'n gochel buddsoddiad allanol.
Croesawyd cerydd y Brenin gyda churo dwylo gan y gynulleidfa gyffredinol. Yn fuan ar ôl hyn, gadawodd y neuadd ar ôl i Arlywydd Nicaragwa Daniel Ortega gyhuddo Sbaen o ymyrryd mewn etholiadau yn Nicaragwa, a chwynodd am bresenoldeb cwmnïau ynni Sbaenaidd yn ei wlad. Mae'r digwyddiad yn ddigynsail, gan nad yw'r Brenin erioed wedi dangos y fath ddicter yn gyhoeddus.

Cyfeiriadau

Dolenni allanol 
 Fideo o'r digwyddiad - El País - El Rey a Chávez: "¿Por qué no te callas?"
Fideo YouTube

Anghydfodau diplomyddol
Cysylltiadau tramor Feneswela
Cysylltiadau tramor Sbaen
Geiriau ac ymadroddion Sbaeneg
Ynys Baffin

Ynys Arctig yng nghanolbarth gogledd Canada yw Ynys Baffin (Ffrangeg: Île de Baffin). Ynys Baffin yw ynys fwyaf Canada a'r bumed fwyaf yn y byd, gydag arwynebedd o 507,451 km² (195,928 milltir sgwar); mewn cymhariaeth mae arwynebedd Ynys Môn yn 714 km². Mae ganddi boblogaeth o tua 11,000 (2007). Fe'i henwir ar ôl y fforiwr o Brydain, William Baffin. Roedd y Llychlynwyr yn ei hadnabod fel Helluland. Iqaluit, Bae Frobisher gynt, yw cymuned mwyaf Ynys Baffin a phrifddinas diriogaethol Nunavut, tiriogaeth ieuengaf Canada. Mae nifer sylweddol o drigolion yr ynys yn bobl Inuit. Mae Ynys Baffin yn rhan o ranbarth Qikiqtaaluk.

Cymunedau (yn ôl maint)  (ffigurau 2006) 

Yn ogystal, ceir cymunedau Qikiqtarjuaq a Cape Dorset ar ynysoedd gerllaw.

Yr Arctig
Nunavut
Baffin
Bangor, Gogledd Iwerddon

Am y ddinas yng Ngwynedd gweler Bangor. Am leoedd eraill o'r un enw, gweler Bangor (gwahaniaethu).

Dinas yn Swydd Down, Gogledd Iwerddon, yw Bangor (Gwyddeleg: Beannchar), gyda phoblogaeth drefol o 76,851 o bobl (Cyfrifiad 2001), sy'n ei gwneud y dref fwyaf poblog yng Ngogledd Iwerddon. Tref glan môr yw hi, a leolir ar lan ddeheuol Belfast Lough yn Ardal Fetropolitan Belfast. Marina Bangor yw un o'r rhai mwyaf yn Iwerddon gyfan, gyda statws Baner Las. Yn 2007, cafodd y dref ei hethol gan wylwyr UTV fel y lle mwyaf deniadol i fyw ynddo yng Ngogledd Iwerddon.

Tref breswyl ydyw yn bennaf, a gellid ei hystyried yn dref gomiwter ar gyfer ardal Belffast Fwyaf, a gysylltir â Bangor gan y ffordd A2 a rheilffordd uniongyrchol. Gorwedd Bangor 13.6 milltir (22 km) o ganol dinas Belfast ac yn agos iawn hefyd i Maes Awyr George Best Dinas Belffast.

Tarddiad yr enw
Enw Gwyddeleg gwreiddiol tref a phlwyf Bangor yw Beannchar. Gwreiddiau Beannchar yw beann, 'pigyn' ac ymddengys i'r enw gyfeirio at loc-palis o fangorwaith o gwmpas y fynachlog gynnar oedd yma ac a sefydlwyd gan Sant Comgall c. 555AD.

Cyfeiriadau

Trefi Swydd Down
Bangor (Mor-Bihan)

Erthygl yw hon am y pentref yn Llydaw: gweler hefyd Bangor a Bangor (gwahaniaethu).
Pentref (commune) yn Llydaw yw Bangor, yn département  Mor-Bihan. Mae'n un o bedwar commune ar ynys Ar Gerveur (Ffrangeg: Belle-Île-en-Mer).

Wedi ei leoli ym Mangor, y Grand Phare yw un o'r goleudai gorau ar arfordir Llydaw. Fe'i adeiladwyd ym 1935. Yn sefyll ar ei sylfaen gwenithfaen, mae'n codi 47 m o'r tir gan ei wneud yn tua 84 m uwchben lefel y môr. Gellir gweld ei olau hyd at 28 milltir allan ar y môr.

Poblogaeth

Dolenni allanol
  Tudalen am Fangor, gwefan Belle Île
  Diwylliant ym Mangor
  Map o Fangor ar Michelin

Gweler hefyd

Cymunedau Mor-Bihan

Cyfeiriadau

INSEE

Cymunedau Mor-Bihan
Bretagne
Daearyddiaeth Llydaw
Windows Live Messenger

Meddalwedd rhydd a chleient negeseuon ennyd yw MSN Messenger, a'i ddatblygwyd a'i ddarparwyd gan Microsoft rhwng 1999 a 2005 ac yn 2007 ar gyfer cyfrifiaduron sy'n rhedeg system weithredu Microsoft Windows (heblaw Windows Vista). Mae wedi ei anelu at ddefnyddwyr yn y cartref. Ailenwyd yn Windows Live Messenger ym mis Chwefror 2006 fel rhan o gyfres Windows Live Microsoft o feddalwedd a gwasanaethau ar-lein.

Dolenni allanol 
 MSN Web Messenger 
 Gwefan Lawrlwytho Swyddogol Microsoft
 Lawrlwythiad MSN 
 Lawrlwythiadau MSN Messenger
 Web Messengers Handbook 
 Gwallau a datrysiadau MSN Messenger

Meddalwedd
Microsoft
Negeseua sydyn
Maes Awyr Rhyngwladol Bangor

Maes awyr sifil a leolir 3 milltir (5 km) i'r gorllewin o ddinas Bangor, Swydd Penobscot, Maine, yn yr Unol Daleithiau, yw Maes Awyr Rhyngwladol Bangor (). Mae'n perthyn i Ddinas Bangor ac yn cael ei redeg ganddi; yn y gorffennol roedd yn gwasanaethu fel Gwersyll Awyrlu Dow (Dow Air Force Base). Mae gan y maes awyr un rhedfa 11,439 troedfedd (3486 m) o hyd a 200 tr (60 m) o led.

Dolenni allanol 
 

Maine
Bangor, Maes Awyr Rhyngwladol
Teyrnas Lloegr

Un o deyrnasoedd Prydain cynt oedd Teyrnas Lloegr (927 - 1701). Gyda'r Deddfau Uno, unwyd Cymru fel uned gyfreithiol â Theyrnas Lloegr (1535) ac yn 1701 unwyd yr Alban a Lloegr i ffurfio Teyrnas Prydain Fawr.

Gweler hefyd 
 Brenhinoedd a breninesau Lloegr

 
Hanes Lloegr
Hanes Prydain
Teyrnas yr Alban

Un o deyrnasoedd Prydain cynt oedd Teyrnas yr Alban (843 - 1707). Ym Mai 1707 unwyd teyrnas yr Alban â Theyrnas Lloegr i ffurfio Teyrnas Prydain Fawr.

Gweler hefyd
Brenhinoedd a breninesau'r Alban

Hanes yr Alban
Hanes Prydain
87 CC

2g CC - 1g CC - 1g
130au CC 120au CC 110au CC 100au CC 90au CC - 80au CC - 70au CC 60au CC 50au CC 40au CC 30au CC
92 CC 91 CC 90 CC 89 CC 88 CC - 87 CC - 86 CC 85 CC 84 CC 83 CC 82 CC

Digwyddiadau
 Lucius Cornelius Cinna yn cael ei ethol yn gonswl Rhufeinig, gan roi grym yn Rhufain yn ôl yn nwylo'r democratiaid.
 Gaius Marius yn dychwelyd i Rufain o Ogledd Affrica gyda byddin. Mae Marius a Cinna yn dechrau cael gwared o gefnogwyr Sulla.
 Sulla yn cyrraedd Gwlad Groeg i ddechrau ei ymgyrch yn erbyn Mithridates VI, brenin Pontus.

Genedigaethau
Lucius Munatius Plancus, conswl  42 CC (tua'r dyddiad yma)

Marwolaethau
 Marcus Antonius Orator, Conswl Rhufeinig (dienyddiwyd ar orchymyn Marius a Cinna)
 Lucius Cornelius Merula, offeiriad Rhufeinig (hunanladdiad)
 Gnaeus Pompeius Strabo, cadfridog Rhufeinig a thad Gnaeus Pompeius Magnus
 Publius Licinius Crassus, Conswl Rhufeinig a thad Marcus Licinius Crassus (lladdwyd gan gefnogwyr Marius).
 Han Wudi, ymerawdwr Tsieina

87 CC
Baróc

Arddull arbennig mewn pensaernïaeth, cerddoriaeth a'r celfyddydau a fu'n boblogaidd rhwng diwedd yr 17g a chanol y 18g, yn enwedig yng ngwledydd Catholig Ewrop, yw Baróc (benthyciad o'r gair Saesneg Baroque sydd yn ei dro yn fenthyciad o'r gair Ffrangeg baroque o'r gair Sbaeneg barrueco). Mae'r term yn cael ei ddefnyddio weithiau i ddisgrifio unrhyw arddull anghyffredin yn y celfyddydau. Gellid ystyried yr arddull Baróc fel adwaith yn erbyn Clasuriaeth y Dadeni. Dechreuodd yn yr Eidal.

Fe'i nodweddir mewn pensaernïaeth ac arlunio gan ddefnydd llinellau ystwyth neu doredig, arddurnwaith blodeuog a goreuraidd (a arweiniodd at yr arddull Rococo) ac effeithiau gofodol dramatig. Ymhlith yr artistiaid baroc pwysicaf gellid crybwyll Bernini, Borromini, Caravaggio a Rubens.

Mewn cerddoriaeth gelwir cyfansoddiadau gan gyfansoddwyr fel Johann Sebastian Bach a Monteverdi yn gerddoriaeth faróc. Dyma'r cyfnod a welodd ddatblygiad yr opera, yr oratorio, y trio sonata a'r concerto grosso (gweler Arcangelo Corelli, er enghraifft).

Mewn llenyddiaeth mae Baróc yn derm llai pendant a diffiniedig. Gellid ystyried nofelau picaresg y cyfnod yn enghraifft. Roedd yn ddylanwad pwysig ar lenyddiaeth y cyfnod yn ogystal, yn enwedig yn Ffrainc, yr Eidal, de'r Almaen a Sbaen.

Rhai cyfansoddwyr Baróc 
 Claudio Monteverdi (1567–1643) Vespers (1610)
 Heinrich Schütz (1585–1672), Symphoniae Sacrae (1629, 1647, 1650)
 Jean-Baptiste Lully (1632–1687) Armide (1686)
 Johann Pachelbel (1653–1706), Canon in D (1680)
 Arcangelo Corelli (1653–1713), 12 concerti grossi
 Henry Purcell (1659–1695) Dido and Aeneas (1687)
 Tomaso Albinoni (1671–1751), Sonata a sei con tromba
 Antonio Vivaldi (1678–1741), Il Quattri Stagioni)
 Jean-Philippe Rameau (1683–1764) Dardanus (1739)
 George Frideric Handel (1685–1759), Water Music Suite (1717)
 Domenico Scarlatti (1685–1757)
 Johann Sebastian Bach (1685–1750), Brandenburg concertos (1721)
 Georg Philipp Telemann (1681–1767), Der Tag des Gerichts (1762)
 Giovanni Battista Pergolesi (1710–1734), Stabat Mater (1736)

Gweler hefyd 
 Rococo

 
Cerddoriaeth
Hanes celf
Llenyddiaeth
Pensaernïaeth
Arpino

Cymuned (comune) yn nhalaith Frosinone yn rhanbarth Lazio, canolbarth yr Eidal yw Arpino, neu Arpinum yn y cyfnod Rhufeinig. Sefydlwyd Arpino yn y 7fed ganrif CC, a bu'n eiddo i'r Volsciaid a'r Samnitiaid cyn cael ei chipio gan y Rhufeiniaid yn 305 CC a'i gwneud yn civitas sine suffragio (dinas heb bleidlais). Rhoddwyd y bleidlais iddi yn 188 CC a chafodd statws municipium yn 90 CC.

Mae Arpino yn nodedig fel man geni dau o enwogion Rhufain, y cadfridog a gwleidydd Gaius Marius a'r cyfreithiwr, areithydd ac awdur Marcus Tullius Cicero.

Yn 2004, roedd gan y comune boblogaeth o 7,736.

Talaith Frosinone
Trefi Lazio
88 CC

2g CC - 1g CC - 1g
130au CC 120au CC 110au CC 100au CC 90au CC - 80au CC - 70au CC 60au CC 50au CC 40au CC 30au CC
93 CC 92 CC 91 CC 90 CC 89 CC - 88 CC - 87 CC 86 CC 85 CC 84 CC 83 CC

Digwyddiadau
 Diwedd Rhyfel y Cyngheiriaid (91–88 CC); y Rhufeiniaid yn gorchfygu eu cyngheiriaid Eidalaidd.
 Rhyfel cartref yn Rhufain rhwng Gaius Marius a Sulla. Mae Sulla yn cipio Rhufain, a Marius yn ffoi i Ogledd Affrica.
 Mithridates VI, brenin Pontus, yn ymosod ar Wlad Groeg.

Genedigaethau

Marwolaethau
 Publius Sulpicius Rufus, tribwn Rhufeinig
 Mithridates II, brenin Parthia

88 CC
89 CC

2g CC - 1g CC - 1g
130au CC 120au CC 110au CC 100au CC 90au CC - 80au CC - 70au CC 60au CC 50au CC 40au CC 30au CC
94 CC 93 CC 92 CC 91 CC 90 CC - 89 CC - 88 CC 87 CC 86 CC 85 CC 84 CC

Digwyddiadau
 Yn Rhyfel y Cyngheiriaid (91–88 CC), gorchfygir y Rhufeiniaid dan Lucius Porcius Cato gan eu cyngheiriaid Eidalaidd, a lleddir Cato.
Byddin Rufeinig dan Gnaeus Pompeius Strabo yn gorchfygu'r cyngheiriaid ym Mrwydr Asculum.
 Y Lex Plautia Papiria yn cynnig dinasyddiaeth Rufeinig i unrhyw Eidalwr sy'n gwneud cais o fewn 60 diwrnod.
 Y Lex Pompeia yn rhoi hawliau Lladin i ddinasoedd Gallia Cisalpina.
Cicero yn gorffen ei wasanaeth milwrol.
Mithridates VI, brenin Pontus, yn ymosod ar Bithynia a Cappadocia, gan ddechrau rhyfel yn erbyn Rhufain.

Genedigaethau

Marwolaethau
 Aulus Sempronius Asellio, praetor (llofruddiwyd)
 Titus Didius, lladdwyd mewn brwydr
 Marcus Aemilius Scaurus, gwleidydd Rhufeinig

89 CC