alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
Ynys Kangaroo

Ynys Kangaroo yw ynys drydedd fwyaf Awstralia, ar ôl Tasmania ac Ynys Melville. Fe'i lleolir yn nhalaith De Awstralia oddi ar arfordir canol de Awstralia. Mae rhannau o'r ynys yn ddeniadol iawn ac yn gartref i fywyd gwyllt gan gynnwys morloi.

Gorwedd yr ynys 112 cilometr i'r de-orllewin o Adelaide wrth y mynediad i Gwlff Saint Vincent. Yn ei phwynt agosaf i'r tir mawr mae'n 13 cilometr (8 milltir) o Benrhyn Jervis, ar drwyn Gorynys Fleurieu yn nhalaith De Awstralia. Hyd yr ynys yw 150 km (93 milltir) a'i lled rhwng 900 m (hanner milltir) a 57 km (35 milltir), gydag arwynebedd o tua 4,405 km² (tua 1,700 milltir sgwar). Mae ganddi arfordir o 540 km ac mae ei phwynt uchaf yn 307 metr (tua 1,000 troedfedd) uwch lefel y môr.

Daearyddiaeth De Awstralia
Kangaroo
Frank Bowden

Sefydlwr cwmni Beics Raleigh a dyfeisiwr y Bowden cable oedd Sir Frank Bowden, Barwnig 1af Nottingham (30 Ionawr 1848 – 25 Ebrill 1921).

Pan oedd Bowden yn 24 oed mi wnaeth ffortiwn ar y farchnad stoc yn Hong Cong.  Pan ddychwelodd i Brydain, amcangyfrodd ei feddyg fod ganddo ond 6 ar ôl mis i fyw. Ar gyngor ei feddyg, dechreuodd Bowden seiclo. Ar ôl gwella o'r salwch, prynodd y cwmni a werthodd ef ei feic cyntaf ac yn Rhagfyr 1888 sefydlwyd y 'Raleigh Bicycle Company'.  Erbyn 1896 roedd wedi tyfu i fod y gwneuthurwyr beics mwyaf yn y byd. Yn 1915, gwnaethpwyd ef yn  Baronet, o Ddinas Nottingham.

Priododd Bowden Amelia Frances, merch Alexander Houston, yn 1879. Bu farw yn Ebrill 1921, yn 73 oed, ac olynwyd ef yn ei farwniaeth gan ei fab hynaf Harold. Bu farw'r Arglwyddes Bowden yn 1937.

Cyfeiriadau
  Leigh Rayment's Peerage Page 
  www.thepeerage.com

Dolenni allanol 
 Raleigh Bikes 

Dyfeiswyr Seisnig
Genedigaethau 1848
Marwolaethau 1921
Pobl busnes Seisnig
Seiclwyr Seisnig
Zak Carr

Seiclwr cystadleuol Seisnig oedd Zak Carr (6 Mawrth 1975 – 17 Hydref 2005). Ganwyd ef yn Norwich, Norfolk. Pan nad oedd yn ymarfer neu'n rasio roedd yn gweithio fel Swyddog Carchar, roedd yn byw yn Attleborough. Dechreuodd seiclo yn 14 oed gan ymuno â'i glwb lleol, CC Breckland.

Roedd Carr yn dal recordiau Prydeinig mewn pellterau hir a byr, cystadlodd yn yr Iseldiroedd ym Mhencampwriaethau Ewrop ychydig cyn ei farwolaeth. Bu'n reidio tandem fel peilot ar gyfer reidwyr gydag anabledd, roedd yn debygol y buasai wedi cystadlu ar y tandem yng Ngemau Olympaidd Beijing yn 2008.

Yn 2003, enwebwyd ef ar gyfer gwobrau chwaraeon "BBC Norfolk Sport".

Bu farw yn Ysbyty Prifysgol Norwich ar ôl cael ei daro gan gar tra'n reidio ei feic ar yr A11 ger Wymondham. Carcharwyd y gyrrwr a'i darodd yn mis Ionawr 2007 am bum mlynedd.

Dolenni Allanol
Gwefan cyn dîm Zak, API Bikes

Cyfeiriadau

Seiclwyr Seisnig
Genedigaethau 1975
Marwolaethau 2005
Wendy Houvenaghel

Seiclwraig llawn amser Seisnig ydy Wendy Houvenaghel (ganwyd 27 Tachwedd 1975), mae'n byw yng Nghernyw. Mae'n aelod o Raglen Podiwm Olympaidd British Cycling ac yn cynyrchioli Prydain mewn cystadleuthau rhyngwladol ar y ffordd a'r trac.

Enillodd Bencampwriaethau Cenedlaethol Treial Amser Prydain yn 2007, ac yn ddiweddarach torodd record merched 10 milltir gyda amser newydd o 19 munud 50 eiliad, 48 eiliad yn gynt na'r hen record.

Canlyniadau
2004
1af Pencampwriaethau Cenedlaethol Treial Amser, CTT 10 Milltir
2il Pencampwriaethau Cenedlaethol Treial Amser, CTT 25 Milltir

2005
1af  Pencampwriaethau Cenedlaethol Trac Prydain
1af Pencampwriaethau Cenedlaethol Treial Amser, CTT 10 Milltir
1af Pencampwriaethau Cenedlaethol Treial Amser, CTT 25 Milltir

2005/2006
1af UCI Womens Pursuit World Cup Champion
1af Pursuit, Cymal Sydney, Cwpan y Byd Trac, UCI
2il Pursuit, Cymal Moscow, Cwpan y Byd Trac, UCI

2006
1af  Pencampwriaethau Cenedlaethol Trac Prydain
1af Pencampwriaethau Cenedlaethol Treial Amser, CTT 10 Milltir
1af Pencampwriaethau Cenedlaethol Treial Amser, CTT 25 Milltir
5ed Pursuit, Pencampwriaethau Trac y Byd, UCI
6ed Treial Amser, Gemau'r Gymanwlad

2006/2007
1af Pursuit, Cymal Moscow, Cwpan y Byd Trac, UCI
2il Pursuit, Cymal Sydney, Cwpan y Byd Trac, UCI

2007
1af Pencampwriaethau Cenedlaethol Treial Amser Prydain
2il Pencampwriaethau Cenedlaethol Trac Prydain
4ydd Pursuit, Pencampwriaethau Trac y Byd, UCI

Cyfeiriadau

Seiclwyr Seisnig
Genedigaethau 1975
Merched yr 20fed ganrif
Merched yr 21ain ganrif
123

1g - 2g - 3g 
70au 80au 90au 100au 110au - 120au - 130au 140au 150au 160au 170au 
118 119 120 121 122 - 123 - 124 125 126 127 128

Digwyddiadau 
 Adeiladu fila yr Ymerawdwr Hadrian yn Tivoli.
 Hadrian yn cyfarfod ag Osroes, brenin Parthia, ac yn dod i gytundeb sy'n osgoi rhyfel.
 Y gwyddonydd Sineaidd Zhang Heng yn cywiro'r calendr i'w gysoni a'r tymhorau.

Genedigaethau

Marwolaethau 

123
Sabrina

Duwies Geltaidd (Frythonig) Afon Hafren yw Sabrina. Mae ei henw yn goroesi yn enw'r afon ei hun (sy'n ddatblygiad reolaidd o'r Frythoneg *Sabrina) ac yn enw Fforest Savernake, Wiltshire.

Duwiesau
Mytholeg Geltaidd
Afon Hafren
122

1g - 2g - 3g 
70au 80au 90au 100au 110au - 120au - 130au 140au 150au 160au 170au 
117 118 119 120 121 - 122 - 123 124 125 126 127

Digwyddiadau 
 Yr Ymerawdwr Hadrian yn gorchymyn adeiladu mur amddiffynnol 72-milltir (115 km) o hyd yng Ngogledd Prydain. Yn ddiweeddarch, caiff yr enw Mur Hadrian.
13 Medi — Dechrau'r gwaith ar Fur Hadrian.

Genedigaethau

Marwolaethau 

122
Katharine Hepburn

Actores ffilm a llwyfan enwog oedd Katharine Houghton Hepburn (12 Mai 1907 – 29 Mehefin 2003).

Enillodd Hepburn y nifer fwyaf o Oscars am yr Actores Orau, pedwar i gyd, ond cafodd ei henwebu ar ddeuddeg achlysur gwahanol. Enillodd Wobr Emmy ym 1976 am ei rôl yn Love Among the Ruins, a chafodd ei henwebu am bedwar Emmy arall, dwy Wobr Tony ac wyth Golden Globes. Ym 1999, rhoddodd y Gymdeithas Ffilm Americanaidd Hepburn ar frig y siart o'r ser benywaidd mwyaf yn hanes sinema yn yr Unol Daleithiau.

Credir ei bod yn gyngariad i'r biliwnydd Howard Hughes.

Ffilmiau enwog
 Stage Door (1937)
 Bringing Up Baby (1938)
 The Philadelphia Story (1940)
 Woman of the Year (1942)
 Stage Door Canteen (1943)
 Adam's Rib (1949)
 The African Queen (1951)
 Pat and Mike (1952)
 Suddenly, Last Summer (1959)
 Guess Who's Coming to Dinner (1967)
 Rooster Cogburn (1975)
 On Golden Pond (1981)
 Katharine Hepburn: All About Me (1993)

Actorion Americanaidd
Enillwyr Gwobr yr Academi
Genedigaethau 1907
Marwolaethau 2003
Merched yr 20fed ganrif
Merched yr 21ain ganrif
121

1g - 2g - 3g 
70au 80au 90au 100au 110au - 120au - 130au 140au 150au 160au 170au 
116 117 118 119 120 - 121 - 122 123 124 125 126

Digwyddiadau 
 Yr Ymerawdwr Hadrian yn penderfynu ar ffin rhwng Prydain Rufeinig a Caledonia
 Hadrian yn dringo Mynydd Etna (3,350 m) i weld y wawr o'r copa

Genedigaethau 
 26 Ebrill — Marcus Annius Verus, yn ddiweddarch yr Ymerawdwr Rhufeinig Marcus Aurelius

Marwolaethau 
 Cai Lun, dyfeisydd papur yn Tsieina

121
Frances Newstead

Seiclwraig a hyfforddwraig trac a ffordd Seisnig ydy Frances Newstead (ganwyd 5 Mai 1973, Holmfirth, Gorllewin Swydd Efrog). Cynyrchiolodd Loegr yn Ras Bwyntiau, Treial Amser a Ras ffordd Gemau'r Gymanwlad 2002 ym Manceinion. Bu'n cystadlu yng Nghwpan y Byd Ffordd fel rhan o dîm Prydain Fawr yn 2003 a 2004.

Astudiodd Wyddoniaeth Chwaraeon ym Mhrifysgol Huddersfield, a dechreuodd seiclo er mwyn cymudo i'r brifysgol. Ymunodd â chlwb beicio mynydd y brifysgol yn ddiweddarach. Erbyn hyn, mae hi'n gweithio i British Cycling ym Manceinion, yn helpu hyfforddi seiclwyr ifanc gorau Prydain a chanfod talent newydd i fod yn rhan o dîm Prydain.

Llywiodd Frances Melanie Easter ar y Tandem i drydydd safle ym Mhencampwriaethau Cenedlaethol Treial Amser Prydain yn y categori anabal.

Canlyniadau
2000
1af  Pencampwriaethau Cenedlaethol Ras Cylchffordd Prydain
1af  Ras Bwyntiau, Pencampwriaethau Cenedlaethol Trac Prydain
2il Pencampwriaethau Cenedlaethol Treial Amser, CTT, 10 Milltir
3ydd Pursuit, Pencampwriaethau Cenedlaethol Trac Prydain
1af Ras Bwyntiau, Rownd 5, Ipoh, Clasuron Cwpan y Byd Seiclo Trac UCI, 2000
2il Pursuit, Rownd 5, Ipoh, Clasuron Cwpan y Byd Seiclo Trac UCI, 2000

2002
1af  Pencampwriaethau Cenedlaethol Treial Amser Prydain
2il Cymal Treial Amser, Ster van Walcheren
2il Pencampwriaethau Cenedlaethol Treial Amser, CTT, 25 Milltir
7fed Ras Bwyntiau, Gemau'r Gymanwlad
8fed Treial Amser, Gemau'r Gymanwlad
8fed Ras Ffordd, Gemau'r Gymanwlad
12fed Holland Ladies Tour

2003
1af Pencampwriaethau Cenedlaethol Treial Amser, CTT, 25 Milltir

2004
9fed Profronde van Oostvoorne
10fed Sparkassen Giro Bochum (UCI 1.9.2)
5ed Dosbarthiad dringo

2005
2il Pursuit, Pencampwriaethau Cenedlaethol Trac Prydain

Cyfeiriadau
Proffil ar cyclebase.nl

Genedigaethau 1973
Hyfforddwyr seiclo
Seiclwyr Seisnig
Stuart Dangerfield

Seiclwr cystadleuol Seisnig ydy Stuart Dangerfield (ganwyd 17 Medi 1971, Willenhall, Gorllewin y Canolbarth), sy'n arbenigo mewn Treialon Amser. Bu'n domineiddio yng nghystadleuthau treialon amser pellter byr ym Mhrydain yn ystod y 1990au a dechrau'r 2000au. Dechreuodd rasio yn 1984 tra'n 12 oed gan ymuno â'i glwb lleol, Wolverhampton Wheelers. Er iddo rasio dros nifer o dimau wedi eu noddi erbyn hyn, mae dal yn aelod o'r Wolverhampton Wheelers. Trodd yn seiclwr proffesiynol yn 1997.

Enillodd Dangerfield ei Bencampwriaeth Cenedlaethol RTTC (CTT erbyn hyn) cyntaf yn 1992, yn y ras dringo allt.. Aeth ymlaen i aidrodd y fuddugoliaeth hon yn 1993, 1995, 1996 ac 1997. Yn 1997, bu hefyd yn bencampwr 25 milltir; enillodd y bencampwriaeth hon mewn pum blynedd olynol rhwng 2000 a 2004. Enillodd y bencampwriaeth 10 milltir yn 2001, 2003 a 2004. Torodd y record gystadleuoaeth dros bellter o 10 milltir gan osod amser newydd o 18 munud 19 eiliad (32.76 milltir yr awr), gan guro'r record gynt a osodwyd gan Graeme Obree yn 1993, o wyth eiliad.

Mae Dangerfield wedi Cynyrchioli Prydain ym Mhencampwriaethau Treial Amser y Byd yn yr Iseldiroedd yn 1998: Llydaw yn 2000; Portiwgal, 2001; ac yng Gwlad Belg yn 2002. Cynyrchiolodd Loegr yng Ngemau'r Gymanwlad yng Nghanada yn 1994; Maleisia yn 1998; ac ym Manceinion yn 2002.

Ni adnabyddir Dangerfield lawer tu allan i fyd seiclo cystadleuol ym Mhrydain, gan iddo dyfu i fyny yng nghysgod seiclwyr enwog yr un adeg megis Chris Boardman a David Millar. Er hyn, achosodd cyfaddawd Millar, iddo gymryd cyffuriau anghyfreithlon (EPO) ar un adeg, iddo gael ei wahardd o dîm Prydain ar gyfer Gemau Olympaidd yr Haf Athen 2004; creodd hyn wagle yn y tîm, a rhoi'r cyfle i Dangerfield ymuno â'r tîm a chystadlu yn y treial amser. Cystadlodd yn y Ras Ffordd yn ogystal, pan gafodd Jeremy Hunt anaf ac felly'n methu cystadlu.

Canlyniadau
1992
1af Pencampwriaethau Cenedlaethol Treial Amser, CTT, ras dringo allt

1993
1af Pencampwriaethau Cenedlaethol Treial Amser, CTT, ras dringo allt

1995
1af Pencampwriaethau Cenedlaethol Treial Amser, CTT, ras dringo allt

1996
1af Pencampwriaethau Cenedlaethol Treial Amser, CTT, ras dringo allt

1997
1af Pencampwriaethau Cenedlaethol Treial Amser, CTT, ras dringo allt
1af Pencampwriaethau Cenedlaethol Treial Amser, CTT, 25 Milltir

2000
1af Pencampwriaethau Cenedlaethol Treial Amser, CTT, 25 Milltir

2001
1af Pencampwriaethau Cenedlaethol Treial Amser, CTT, 10 Milltir
1af Pencampwriaethau Cenedlaethol Treial Amser, CTT, 25 Milltir

2002
1af Pencampwriaethau Cenedlaethol Treial Amser, CTT, 25 Milltir

2003
1af Pencampwriaethau Cenedlaethol Treial Amser, CTT, 25 Milltir
1af Pencampwriaethau Cenedlaethol Treial Amser, CTT, 10 Milltir

2004
1af Pencampwriaethau Cenedlaethol Treial Amser, CTT, 25 Milltir
1af Pencampwriaethau Cenedlaethol Treial Amser, CTT, 10 Milltir

2005
3ydd Pencampwriaethau Cenedlaethol Treial Amser, CTT, 10 Milltir

Cyfeiriadau

Canlyniadau ar wefan swyddogol y CTT

Dangerfield, Stuart
Dangerfield, Stuart
Euripides

Dramodydd Groegaidd oedd Euripides (Groeg: ) (ca. 480 CC–406 CC). Ef oedd yr olaf o dri trasiedydd mawr Athen, gyda Aeschylus a Sophocles. Mae deunaw o'i ddramâu wedi goroesi.

Dywedir ei fod yn enedigol o Ynys Salamis, ac iddo gael ei eni ar 23 Medi 480 CC, dyddiad Brwydr Salamis. Treuliodd ei ddyddiau olaf yn Pella, prifddinas teyrnas Macedon, yn cyfansoddi'r ddrama Archelaus.

Dramâu wedi goroesi'n gyflawn 
 Alcestis (438 CC)
 Medeia (431 CC)
 Heracleidae (c. 430 CC)
 Hippolytus (428 CC)
 Andromache (c. 425 CC)
 Hecuba (c. 424 CC)
 Y Deisyfwyr (c. 423 CC)
 Electra (c. 420 CC)
 Heracles (c. 416 CC)
 Gwragedd Troia (415 CC)
 Iphigeneia yn Tauris (c. 414 CC)
 Ion (c. 414 CC)
 Helen (412 CC)
 Merched Ffenicaidd (c. 410 CC)
 Orestes (408 CC)
 Bacchae ac Iphigeneia yn Aulis (405 CC)

Genedigaethau 480 CC
Marwolaethau 406 CC
Dramodwyr Groeg
Rhyfel

Gwrthdaro hirfaith ar raddfa eang gyda dau grŵp o bobl neu fwy yn brwydro yn erbyn ei gilydd yw rhyfel.

Mathau o ryfeloedd a rhyfela 
 Rhyfel cyfyngedig
 Rhyfel diarbed
 Rhyfel trwy ddirprwy
 Rhyfela athreuliad
 Rhyfela herwfilwrol

 
Diogelwch rhyngwladol
Gwrthdaro
Heddwch
Marwolaeth
Trais
Carson McCullers

Nofelydd, dramodydd ac awdures straeon byrion o Americanes oedd Carson McCullers (Lula Carson Smith) (19 Chwefror, 1917 – 29 Medi, 1967).

Cafodd ei geni yn Columbus, Georgia. Priododd Reeves McCullers ym 1937, a wnaethont ysgaru a phriodi eto. Roedd Carson a Reeves yn ddeurywiol. Roedd y ddau ohonynt hefyd yn ysmygu ac yn yfed alcohol yn drwm. Lladdodd Reeves ei hunan ym 1953. Ar ôl bywyd o iechyd gwael, bu farw Carson McCullers o strôc ym 1967.

Gelwir ei harddull yn aml yn Gothig De'r Unol Daleithiau. Roedd ei gwaith yn enwog am bortreadu trefi unig ac adfeiliedig, ac ymddieithriad cymdeithasol a rhywiol eu trigolion. Yn ôl Michiko Kakutani, beirniad llenyddol The New York Times, prif thema ei ffuglen yw "unigrwydd unigolion ynysedig a'u hawydd llafurus am berthynas". Galwodd Gore Vidal waith McCullers yn "un o'r ychydig o lwyddiannau digonol ein diwylliant eilradd".

Llyfryddiaeth

Nofelau 
 The Heart Is a Lonely Hunter (1940)
 Reflections in a Golden Eye (1941)
 The Member of the Wedding (1946)
 Clock Without Hands (1961)

Arall 
 The Ballad of the Sad Cafe (1951) (straeon byrion)
 The Square Root of Wonderful (1958) (drama)
 Sweet as a Pickle and Clean as a Pig (1964) (barddoniaeth)
 The Mortgaged Heart (1972)
 Illumination and Night Glare (1999)

Cyfeiriadau

Dolenni allanol 
  Canolfan Carson McCullers
  Prosiect Carson McCullers 

Americanwyr LHDT
Beirdd Americanaidd yn yr iaith Saesneg
Dramodwyr Americanaidd yn yr iaith Saesneg
Genedigaethau 1917
Llenorion straeon byrion Americanaidd yn yr iaith Saesneg
Llenorion LHDT
Marwolaethau 1967
Merched yr 20fed ganrif
Nofelwyr Americanaidd yn yr iaith Saesneg
Pobl fu farw o strôc
Pobl o Georgia
Kieran Page

Seiclwr proffesiynol Seisnig ydy Kieran Page (ganwyd 2 Mai 1983, Ynys Wyth). Cafodd ei ddewis i gystadlu dros Brydain ym Mhencampwriaethau Ras Ffordd y Byd Iau yn 2001.

Gosododd record newydd Gemau'r Gymanwlad yn 2002 ar gyfer Pursuit 4 km yn y rownd gymhwyso, gyda amser o 4 munud a 29.662 eiliad, 4 munud 30.594 eiliad oedd y record gynt a osodwyd gan Brad McGee yn 1998.

Canlyniadau
1999
1af  Ras scratch, Pencampwriaethau Cenedlaethol Trac Prydain Iau
1af Cymal 1, Junior Tour of Ireland

2000
1af  Pursuit, Pencampwriaethau Cenedlaethol Trac Prydain Iau
1af Pencampwriaethau Cenedlaethol Treial Amser, CTT
1af Cymal 1, Junior Tour of Ireland
2il Kilo, Pencampwriaethau Cenedlaethol Trac Prydain Iau

2001
1af  Pursuit, Pencampwriaethau Cenedlaethol Trac Prydain Iau
3ydd Kilo, Pencampwriaethau Cenedlaethol Trac Prydain Iau
2il Ras bwyntiau, Pencampwriaethau Cenedlaethol Trac Prydain

2005
3ydd Ras bwyntiau, Pencampwriaethau Cenedlaethol Trac Prydain

2006
2il Ras scratch, Pencampwriaethau Cenedlaethol Trac Prydain

Dolenni Allanol
Cyfweliad Kieran Page Pursues Pro Contract in France, Larry Hickmott British Cycling 3 Chwefror 2006

Cyfeiriadau

Page, Kieran
Page, Kieran
Gŵr Blewog

Bod annaearol yn llên gwerin Cymru sy'n fath o ddyn gwyllt neu gawr yw'r Gŵr Blewog (amrywiad : Y Gŵr Blew). Fe'i cysylltir ag ardal Nant Gwynant yn Eryri mewn chwedl werin o'r nant hwnnw. Dywedir bod y Gŵr Blewog yn byw mewn ogof ac yn ysbeilio trigolion yr ardal.

Ar un achlysur penderfynodd gwraig Hafod y Llan gadw golwg amdano ac arosodd ar ei thraed un nos yn y gaeaf ar ôl i bawb arall fynd i gysgu. Am hanner nos clywodd dwrw yn y ffenestr ac aeth i weld beth oedd yn bod gyda bwyall yn ei llaw i amddiffyn ei hun. Gwelodd y Gŵr Blewog, a oedd hanner ffordd trwy'r ffenestr, y wraig yn dod a cheisiodd ddianc, ond trawodd y wraig ei fraich â'r bwyall a ffoes y creadur gan adael ei fraich ar ôl. Trannoeth y bore, cafwyd hyd i olion gwaed yn yr eira yn arwain at ogof gudd, ond roedd y Gŵr Blewog wedi diflannu.

Mewn fersiwn arall o'r chwedl, hefyd o Nant Gwynant, cyfeirir at y creadur fel y Gŵr Blew. Roedd yn byw mewn ogof ger Bwlch Mwlchan, tua milltir a hanner yn uwch na Dinas Emrys. Ceisir rhesymoli'r chwedl trwy wneud y Gŵr Blew yn filwr estron a adawyd yn yr ardal ar ôl cyrch aflwyddiannus. Cuddiodd mewn ogof yn y goedwig a bu'n fyw ar ladrata yn y nos. Tyfodd cnwd o flew drosto fel eidion, ac roedd y golwg arno'n ddychrynllyd. Yn y fersiwn hon, daw'r creadur un nos i ffermdy Ty'n 'rowallt. Cael ei ddal yn y ffenestr eto gan wraig y tŷ gyda bwyall a thorri ei law i ffwrdd ganddi. Ar ôl methu cael y Gŵr allan o'i ogof ceisiwyd ei foddi yno trwy droi ffrwd i geg yr ogof. Dihangodd y creadur dros lethrau'r Lliwedd fel milgi, yn rhy gyflym i'w saethu. Yn nes ymlaen, cafwyd sibrydion ei fod yn byw mewn ogof arall yn ymyl Maen Du'r Arddu, ond dihangodd eto am ei fywyd i gael lloches o'r diwedd ar lethrau'r Cnicht, ger Nanmor.

Yn y chwedl ceir adlais o'r chwedl ganoloesol am y grafanc flewog sy'n ceisio dwyn ebol Teyrnon Twrf Fliant trwy'r ffenestr yn Pwyll Pendefig Dyfed, y gyntaf o'r Pedair Cainc.

Yn ogystal, gellid cymharu'r chwedlau hyn â'r traddodiadau am ddynion gwyllt neu greaduriaid lled-ddynol fel yr Yeti yn yr Himalaya.

Llyfryddiaeth
John Jones (Myrddin Fardd), Llên gwerin Sir Gaernarfon (Caernarfon, 1908)
T. Gwynn Jones, Welsh Folklore and Folk-custom (D. S. Brewer, adarg. 1979)

Beddgelert
Llên gwerin Cymru
Eryri
Michael Gambon

Actor o Iwerddon oedd Syr Michael John Gambon CBE (19 Hydref 1940 – 27 Medi 2023). Yn ystod ei yrfa bu'n gweithio ym myd y theatr, teledu a ffilm, gan dderbyn enwebiadau am Wobr Olivier a Gwobr BAFTA. Roedd yn adnabyddus fel yr ail actor i chwarae rhan Albus Dumbledore yn y gyfres ffilm Harry Potter, gan gymryd yr awennau oddi wrth Richard Harris a chwaraeodd y rhan yn flaenorol.

Cafodd ei eni yn Nulyn. Priododd y mathemategydd Anne Miller ym 1962.

Ffilmiau
The Cook, the Thief, His Wife & Her Lover (1989)
The Browning Version (1994)
Mary Reilly (1996)
Dancing at Lughnasa (1998)
Plunkett & Macleane (1998)
Gosford Park (2001)
Layer Cake (2004)
Harry Potter and the Prisoner of Azkaban (2004)
Harry Potter and the Goblet of Fire (2005)
Harry Potter and the Order of the Phoenix (2007)
Harry Potter and the Half-Blood Prince (2009)
Harry Potter and the Deathly Hallows#1 (2010)
Harry Potter and the Deathly Hallows#2 (2011)
Dad's Army (2016)
Viceroy's House (2017)
Kingsman: The Golden Circle (2017)

Cyfeiriadau

Actorion Gwyddelig
Cadlywyddion Urdd yr Ymerodraeth Brydeinig
Genedigaethau 1940
Marwolaethau 2023
Pobl o Ddulyn
Pencampwriaethau Cenedlaethol Trac yr Alban

Rhestrir isod enillwyr Pencampwriaethau Cenedlaethol Trac yr Alban. Cynhalir y pencampwriaethau yn flynyddol.

Dynion

Hyn

Sbrint Tîm

Cyfeiriadau
Canlyniadau 2007
Canlyniadau 2006
Canlyniadau Merched & Ras Scratch hyn 2006

Trac Alban
Americanwyr

Pobl sy'n byw yn Unol Daleithiau America, neu a fu'n byw yno, yw Americanwyr.

 
Grwpiau ethnig yng Ngogledd America
Unol Daleithiau America
Ben Greenwood

Seiclwr ffordd proffesiynol Seisnig ydy Ben Greenwood (ganwyd 30 Gorffennaf 1984, Nether Kellet, Swydd Gaerhirfryn). Enillodd Bencampwriaeth Cenedlaethol Ras Ffordd Prydain Odan 23, Pencampwriaethau Cenedlaethol Treial Amser Prydain Odan 23 a'r Pencampwriaethau Cenedlaethol Dringo Allt Prydain yn 2005. Reisiodd drost dîm UCI y cyfandir Recycling.co.uk rhwng 2004 a 2006. Cynyrchiolodd Brydain ym Mhencampwriaethau Ras Ffordd y Byd, UCI yn y categori odan 23 yn 2005 a 2006. Mae Greenwood yn reidio i dîm Eidaleg Bedogni-Natalini-Praga yn 2007.

Canlyniadau
2004
3ydd Pencampwriaethau Cenedlaethol Ras Ffordd Prydain Odan 23
3ydd Ayrshire Classic, Cyfres Cenedlaethol Ras Ffordd Prydain Odan 23

2005
1af  Pencampwriaethau Cenedlaethol Ras Ffordd Prydain Odan 23
1af  Pencampwriaethau Cenedlaethol Treial Amser Prydain Odan 23
1af  Pencampwriaethau Cenedlaethol Dringo Allt Prydain
1af Cyfres Cenedlaethol Ras Ffordd Prydain Odan 23
1af Chase Classic, Cyfres Cenedlaethol Ras Ffordd Prydain Odan 23
1af Ayrshire Classic, Cyfres Cenedlaethol Ras Ffordd Prydain Odan 23
1af Channel Atlantique, Cyfres Cenedlaethol Ras Ffordd Prydain Odan 23
1af Cyfres 'Premier Calendar' odan 23

2006
1af Clitheroe Town Centre Criterium, Cyfres Ras Cylchffordd Cenedlaethol
5ed Cyfres 'Premier Calendar'
1af Cyfres 'Premier Calendar' odan 23
1af Ras 'Premier Calendar', Tour of the Reservoir
2il Ras 'Premier Calendar', Ryedale Grand Prix
6ed Ras 'Premier Calendar', Archer Grand Prix
2il Ras 2 ddiwrnod Merswy
3ydd Cymal 1, Ras 2 ddiwrnod Merswy
3ydd Cymal 2, Ras 2 ddiwrnod Merswy

2il Brenin y Mynyddoedd, Tour of Britian (UCI 2.1)
4ydd Gara Millionara (Yr Eidal) (UCI 1.2)

2007
2il GP Madonna Delle Grazie - Cantalice
4ydd Bologna - Passo d'Raticosa
4ydd GP Flaviano Montefiascone
4ydd Cymal 4, Giro Delle Valli Cuneesi
4ydd Brenin y Mynyddoedd, Giro Delle Valli Cuneesi

Dolenni Allanol
Gwefan Swyddogol Ben Greenwood

Cyfeiriadau

Greenwood, Ben
Greenwood, Ben
120

1g - 2g - 3g 
70au 80au 90au 100au 110au - 120au - 130au 140au 150au 160au 170au 
115 116 117 118 119 - 120 - 121 122 123 124 125

Digwyddiadau 
 Yr ymerawdwr Hadrian yn ymweld a Phrydain.
 Llysgenhadaeth o India yn ymweld a Hadrian.
 Suetonius yn dod yn ysgrifennydd ab epistolis i Hadrian.

Genedigaethau 
 Irenaeus, esgob ac awdur Cristionogol
 Lucian, rhethregydd a dychanwy o Syria, yn ysgrifennu mewn Groeg

Marwolaethau 
 Dio Chrysostom, hanesydd Groegaidd

120
Jamie Staff

metr

Seiclwr Trac a BMX ydy Jamie Staff (ganwyd 30 Ebrill 1973, Ashford, Caint). Mae wedi ennill nifer o fedalau ym Mhencampwriaethau'r Byd, Cwpanau'r Byd a Gemau'r Gymanwlad.

Proffil
Dechreuodd Jamie reidio BMX yn 9 oed ar ôl gweld ffrindiau'n reidio, ac yn 2002, ef oedd frig y newyddion yn y byd seiclo. Fel reidiwr BMX, roedd wedi ennill bron popeth o Bencampwriaethau'r Byd ac i lawr, penderfynnodd yn 2001 ei fod eisiau ennill medal Olympaidd a gan nad oedd BMX yn un or chwaraeon a gafodd ei gynnwys yn y gemau ar y pryd, trodd ei sylw tuag at sbrintio ar y trac.

Cymhwysodd fel aelod o dîm Prydain yn ei ymgais cyntaf, ers hynnu mae wedi gwneud sawl perfformiad edmygys. Yn gystadleuwr naturiol, mae'n mwynhau natur rhyfelgar seiclo Sbrint a Keirin, er mae ei gampweithiau pennaf hyd yn hyn wedi bod yn nisgyblaethau Sbrint Tîm a'r Kilo.

Bu'n aelod o dîm Lloegr yng Ngemau'r Gymanwlad pan enillont fedal arian yn y Sbrint Tîm, cystadlodd yn rownd cyn-derfynol y sbrint gan dorri record 200 metr cenedlaethol Prydain yn y broses. Enillodd fedal efydd yn y Kilo, tu ôl i'r Albanwyr a'i gyd-aelodau tîm ar dîm Prydain, Chris Hoy a Jason Queally.

Cyflawnodd yn fwy nag oedd disgwyl iddo pan helpodd Brydain ennill medal aur yn Sbrint Tîm Pencampwriaethau Trac y Byd, UCI 2002 yn Copenhagen, llai na blwyddyn ar ôl dechrau rasio ar y trac. Yn 2003, cariodd ymlaen gan recordio dau amser gorau personol yn y Kilo ac ennill y gystadleuaeth yng nghymal Mecsico o Gwpan y Byd Trac.

BMX
Roedd Jamie Staff yn un o'r reidwyr a oedd yn cystadly yn yr Unol Daleithiau yng nghyngreiriau cenedlaethol yr ABA (American Bicycle Association) a'r NBL (National Bicycle League) ac roedd yn aml yn gwneud y prif gystadleuaeth AA Pro, gan ennill NBL Pro Cenedlaethol 1 (Elet) Dynion (AA) yn 2001, ac ennill Pencampwriaethau BMX y Byd yn 1996. Penderfynnodd ganolbwyntio ar seiclo trac yn 2001 ond mae'n dal i gymryd rhan mewn BMX rwan ac yn y man, er enghraifft yn 2002, cystadlodd yn yr X Games VIII - BMX Downhill).

Canlyniadau

BMX
1996
1af  Pencampwriaethau BMX y Byd

Trac
2002
1af  Sbrint Tîm, Pencampwriaethau Trac y Byd, UCI
2il  Sbrint Tîm, Gemau'r Gymanwlad
3ydd  Kilo, Gemau'r Gymanwlad

2003
1af Kilo, Cymal Mecsico, Cwpan y Byd Trac, UCI
1af Sbrint Tîm, Cymal De Affrica, Cwpan y Byd Trac, UCI
2il Sbrint, Pencampwriaethau Cenedlaethol Trac Prydain
2il Sbrint, Cymal Mecsico, Cwpan y Byd Trac, UCI

2004
1af  Keirin, Pencampwriaethau Trac y Byd, UCI
3ydd Sbrint Tîm, Pencampwriaethau Trac y Byd, UCI

2006
2il  Sbrint Tîm, Gemau'r Gymanwlad

Cyfeiriadau

Staff, Jamie
Staff, Jamie
Dave Le Grys

Seiclwr a hyfforddwr Seisnig ydy Dave Le Grys (ganwyd 10 Awst 1955). Mae'n arbenigo mewn seiclo trac ac mae'n Pencampwr Meistri Trac y Byd. Mae wedi cynyrchioli ei wlad sawl gwaith gan ennill medal arian yn y sbrint tandem gyda Trevor Gadd yng Ngemau'r Gymanwlad 1978 yn Edmonton, Alberta, Canada. Mae wedi cynyrchioli Prydain yn y Gemau Olympaidd, Pencampwriaethau'r Byd a sawl Grand Prix, bu'n bencampwr cenedlaethol sawl gwaith rhwng 1973 a 1987, ac yn seiclwr proffesiynol elet.

Trodd yn broffesiynol yn 1982, on dymddeolodd Le Grys o seiclo yn 1987 am gyfnod o ddeng mlynedd. Cariodd ymlaen i hyfforddi eraill ac roedd ganddo ddiddordeb mewn rhedeg Marathon a Duathlon hefyd. Dychwelodd i seiclo cystadleuol yn 1997.

Yn ddiweddar, enillodd y kilo yng nghategori dynion 50–54 oed ym Mhencampwriaethau Meistri Trac y Byd yn Velodrome Manceinion.

Canlyniadau
1978
2il  Sbrint Tandem, Gemau'r Gymanwlad

1986
Record y Byd Seiclo Cyflymder; 126 milltir yr awr.

1997, 1998, 1999, 2000 & 2001
 Sbrint Pencampwriaethau Cenedlaethol Trac 'Veteran' Prydain

2002, 2004 & 2005
 Sbrint Pencampwriaethau Cenedlaethol Trac Meistri Prydain

2002 & 2003
 Treial Amser 750 metr Pencampwriaethau Cenedlaethol Trac Meistri Prydain

2005 & 2006
 Treial Amser 500 metr Pencampwriaethau Cenedlaethol Trac Meistri Prydain

1997, 2001 & 2002
 Sbrint Mhencampwriaethau Meistri Trac y Byd

1999, 2000, 2001 & 2002
 Treial Amser 750 metr Mhencampwriaethau Meistri Trac y Byd

2005 & 2006
 Treial Amser 500 metr Mhencampwriaethau Meistri Trac y Byd

1997, 1999, 2000, 2002, 2003, 2004, 2005 & 2006
 Sbrint Tîm Mhencampwriaethau Meistri Trac y Byd

Dolenni Allanol
Gwefan Mastercoach Dave Le Grys
Ffilm o Le Grys yn torri Record y Byd Seiclo Cyflymder
Bywgraffiad ar athletebio.com

Le Grys, Dave
Le Grys, Dave
Le Grys, Dave
Ffrancod

Pobl o Ffrainc yw'r Ffrancod (Ffrangeg: Français neu Française), a grŵp ethnig. Mae'r term Ffrancod yn cynnwys dinasyddion Ffrainc a disgynyddion pobl o Ffrainc neu o ardal a ddaeth yn rhan o Ffrainc yn ddiweddarach.

Rhai Ffrancod enwog 
 Brigitte Bardot
 Charles de Gaulle
 Molière
 Napoleon Bonaparte
 Siarlymaen
 Jean-Jacques Rousseau
 Stéphane Mallarmé
 Charles Baudelaire
 Denis Diderot
 Voltaire
 Descartes
 Michel de Montaigne
 Marcel Proust
 Balzac
 Zola
 Jean-Paul Sartre
 Albert Camus
 Jules Michelet
 Gustave Flaubert
 Stendhal
 Pierre de Ronsard
 Joachim du Bellany
 François Rabelais
 Stendhal

 
Grwpiau ethnig yn Ffrainc
Pobloedd Romáwns
Soffocles

Dramodydd Groegaidd oedd Soffocles neu Sophocles (Groeg: ) (ca. 495 CC–406 CC). Roedd yn un o dri trasiedydd mawr Athen, gyda Aeschylus ac Euripides. Mae saith o'i ddramâu wedi goroesi; yr enwocaf yw'r gyfres o dair drama am Oedipus ac Antigone.

Ganed ef yn Colonus Hippius yn Attica, ychydig o flynyddoedd cyn Brwydr Marathon, er bod yr union flwyddyn yn ansicr. Bu'n flaenllaw ym mywyd cyhoeddus Athen yn ogystal â bod yn ddramodydd.

Gwaith Soffocles

Dramâu sydd wedi goroesi'n gyflawn 
 Oedipus Frenin
 Oedipus yng Ngholonus
 Antigone Ajax Y Trachiniae Electra Philoctetes''

Cyfieithiadau i'r Gymraeg 
  Oidipus Frenin, un o'r Tair Drama Thebaidd gan Soffocles -  cyfieithiad Euros Bowen (Y Drama yn Ewrop, Gwasg Prifysgol Cymru 1972)
  Oidipus yn Colonos, un o'r Tair Drama Thebaidd -  cyfieithiad Euros Bowen (Dramâu'r Byd, Gwasg Prifysgol Cymru, 1979)
 Antigone, cyfieithiad W. J. Gruffydd (Gwasg Prifysgol Cymru, 1950)
 Electra, cyfieithiad Euros Bowen (Dramâu'r Byd, Gwasg Prifysgol Cymru 1984

Cyfeiriadau

 
Atheniaid
Dramodwyr Groeg yr Henfyd
Genedigaethau 496 CC
Marwolaethau 406 CC
Graham Jones

Cyn-seiclwr proffesiynol Seisnig ydy Graham Jones (ganwyd 28 Hydref 1957). Yn 1978 tra dal yn seiclwr amatur, enillodd ras Paris-Troyes. Trodd yn broffesiynol yn 1979, rhwng hynny a 1988 cafodd 3 buddugoliaeth.

Cystadlodd yn y Tour de France bedair gwaith; gorffennodd yn y 49fed safle yn 1980, 20fed yn 1981, 69fed yn 1983, ni orffennodd y ras yn 1984. Gorffennodd yn drydydd ym Mhencampwriaethau Cenedlaethol Proffesiynol Ras Ffordd Prydain yn 1981.

Canlyniadau
1979
2il Cymal 2, Critérium International

1980
2il Grand Prix d'Isbergues

1981
2il Tour Méditerranéen
2il Cymal 3B, Tour Méditerranéen
2il Clasica San Sebastian
3ydd NK op de weg
3ydd Pencampwriaethau Cenedlaethol Proffesiynol Ras Ffordd Prydain

1982
1af British Wool & Delyn Town GP
2il Omloop Het Volk

1985
2il Cymal 2 Ras 2 ddiwrnod Merswy

1986
1af Cymal 2, Ras 2 ddiwrnod Merswy

1987
2il Cymal 5, Milk Race
3ydd Cymal 2, Milk Race

Jones, Graham
Jones, Graham
Aeschulos

Dramodydd Geoegaidd oedd Aeschulos  (Groeg: , 525 CC/524 CC - 456 CC). Ef oedd y cyntaf o dri trasiedydd mawr Athen; dilynwyd ef gan Soffocles ac Euripides.

Ganed ef yn 525 neu 524 CC yn Eleusis, tref fechan rhyw 30 km i'r gogledd-orllewin o Athen. Yn 490 CC, ymladdodd Aeschulos a'i frawd Cynegeirus yn erbyn y Persiaid ym Mrwydr Marathon. Lladdwyd Cynegeirus yn y frwydr. Efallai iddo hefyd ymladd ym Mrwydr Salamis ddeng mlynedd yn ddiweddarach, ond nid oes prawf o hyn, er iddo ddisgrifio'r ymladd yn fyw yn ei ddrama Y Persiaid.

Teithiodd Aeschulos i Sicilia unwaith neu ddwy yn y 470au CC, ar wahoddiad Hieron, teyrn Siracusa. Dychwelodd i Sicilia yn 458 CC, a bu farw yno, yn ninas Gela, yn 456 neu 455 BC. Yn ôl un chwedl. fe'i lladdwyd pan gredodd eryr mai carreg oedd ei ben moel, a gollwng crwban arno.

Ar garreg ei fedd, rhoddwyd arysgrif oedd yn coffáu ei wrhydri fel milwr yn hytrach na'i fri fel dramodydd:

Dramâu sydd wedi gorooesi
 Y Persiaid (472 C)
 Saith yn erbyn Thebai (467 CC)
 Y deisyfwragedd (463 CC)
 Oresteia (458 CC) sy'n cynnwys:
 Agamemnon
 Yr offrymwyr
 Yr Eumenides
 Promethëws mewn cadwynau (dadl ai ef yw'r awdur)

Cyfeiriadau

Dramodwyr Groeg
Genedigaethau'r 520au CC
Marwolaethau 456 CC
Atheniaid
De-ddwyrain Lloegr

Un o naw rhanbarth swyddogol Lloegr yw De-ddwyrain Lloegr (Saesneg: South East England). 

Fe'i crëwyd ym 1994 ac fe'i mabwysiadwyd at amcanion ystadegol ym 1999. Mae'n cynnwys y siroedd seremonïol:

Berkshire
Caint
Dwyrain Sussex
Gorllewin Sussex
Hampshire
Surrey
Swydd Buckingham
Swydd Rydychen
Ynys Wyth

Yn 2011, roedd gan y rhanbarth boblogaeth o 8,634,750, sef poblogaeth fwyaf ymhlith rhanbarthau Lloegr. Walbury Hill ym Berkshire yw'r pwynt uchaf (297m). Mae prif ardaloedd trefol y rhanbarth yn cynnwys Southampton, Brighton a Hove, Portsmouth a Reading.

Cyfeiriadau 

Rhanbarthau Lloegr
Scott Beaumont

Beiciwr mynydd proffesiynol Seisnig ydy Scott Beaumont (ganwyd 2 Mehefin 1978, Droitwich Spa, Swydd Gaerwrangon), mae'n arbenigo yn nisgyblaethau Beicio mynydd lawr allt a 4x. Mae'n byw yn Kidderminster. Dechreuodd reidio BMX yn 4 oed, aeth ymlaen i ennill sawl teitl cenedlaethol. Bu'n Bencampwr BMX y Byd yn 1995 ac 1996.

Dechreuodd reidio beic mynydd yn 1996. Roedd y ddisgyblaeth slalom ddeuol newydd gael ei chreu ac roedd timau beicio mynydd yn chwilio am reidwyr BMX profiadol i bontio i'r ddisgyblaeth newydd.

Pan gymerodd 4x le slalom ddeuol, newidiodd Beaumont i'r ddisgyblaeth hon. Mae'n dal i fod â proffil uchel ym myd beicio mynydd ym Mhrydain ac yn un o'r reidwyr elet mwyaf blaengar yng nghyfres cenedlaethol 4x Prydain.

Canlyniadau
1995
1af  Pencampwriaethau BMX y Byd, UCI

1996
1af  Pencampwriaethau BMX y Byd, UCI

2007
2il Pencampwriaethau Cenedlaethol Beicio Mynydd Prydain, 4x
1af Cymal Fort William, Cyfres Cenedlaethol 4x Prydain
1af Cymal 6, Redhill Extreme, Cyfres Cenedlaethol 4x Prydain

Dolenni allanol
  Gwefan swyddogol Beaumont Racing 
  Rocky Mountain signs Scott Beaumont for 2006 rocky-mountain.com
  Cyfweliad gyda  British Cycling 11 Ebrill 2006
  Cyfweliad gyda Simon Paton ar descent-world.co.uk
  Gwefan Cyfres Genedlaethol 4x Prydain

Genedigaethau 1978
Seiclwyr Seisnig
Pobl o Swydd Gaerwrangon
Salvador Allende

Roedd Salvador Guillermo Allende Gossens (26 Mehefin 1908 - 11 Medi 1973) yn wleidydd o Tsile a wasanaethodd fel arlywydd ei wlad o 3 Tachwedd 1970 hyd ei farwolaeth. Fe'i ganed yn Valparaiso.

Gyrfa wleidyddol
Ymddiddorai Allende mewn gwleidyddiaeth yn ddyn ifanc, a chafodd ei arestio sawl gwaith yn ystod ei amser fel myfyriwr am iddo gymryd rhan mewn gweithgareddau radicalaidd. Cynorthwyodd i sefydlu Plaid Sosialaidd Tsile, plaid Farcsaidd annibynnol a ddilynai lwybr gwahanol i'r Blaid Gomiwynyddol a oedd yn dilyn llwybr yr Undeb Sofietaidd. Cafodd ei ethol i Siambr Dirprwyon Tsile yn 1937, gwasanaethodd fel gweinidog iechyd am dair blynedd ac fel seneddwr o 1945 hyd 1970.

Safodd dair gwaith am yr arlywyddiaeth - yn 1952, 1958 a 1964 - ond heb lwyddiant. Yn 1970 llwyddodd gyda mwyafrif bychan i ddod yn arlywydd Tsile a chychwynodd ar raglen radicalaidd asgell chwith i greu cymdeithas sosialaidd mewn fframwaith llywodraeth ddemocrataidd yn y wlad. Ond wynebai wrthwynebiad eang gan elfennau grymus yn y sector preifat a byd busnes ; cefnogai llywodraeth yr Unol Daleithiau'r gwrthwynebwyr a rhoddwyd y CIA ar waith yn y wlad i helpu tanseilio llywodraeth Allende. Ym mis Medi 1973, cafwyd coup milwrol yn ei erbyn a sefydlwyd junta militaraidd dan arweiniad y Cadfridog Augusto Pinochet. Bu farw cannoedd o bobl yn yr ymladd. Lladdwyd Allende yn y brwydro i gipio'r Palas Arlywyddol yn Santiago, prifddinas Tsile.

Yn y misoedd ar ôl lladd Allende, ffôdd cannoedd o bobl, yn cynnwys nith Allende, y nofelydd Isabel Allende, i geisio lloches yn yr Unol Daleithiau a gwledydd eraill.

Cyfeiriadau

Arlywyddion Tsile
Genedigaethau 1908
Gwleidyddion Tsileaidd
Gwleidyddion yr 20fed ganrif
Hanes Tsile
Marwolaethau 1973
Pobl o Valparaíso
Sosialwyr
De-orllewin Lloegr

Un o naw rhanbarth swyddogol Lloegr yw De-orllewin Lloegr (Saesneg: South West England). 

Y rhanbarth mwyaf yw ef yn nhermau arwynebedd, ac mae'n ymestyn o:
Swydd Gaerloyw
Wiltshire
Bryste
Gwlad yr Haf
Dorset
Dyfnaint
Cernyw
Ynysoedd Syllan
Dangosir maint y rhanbarth gan y ffaith bod rhan ogleddol Swydd Gaerloyw, ger Chipping Campden, mor agos at ffin yr Alban ag y mae at flaen Cernyw.

Yn draddodiadol, mae De-orllewin Lloegr yn adnabyddus am gynhyrchu caws Cheddar, a darddodd ym mhentref Cheddar, am de hufen Dyfnaint ac am seidr Gwlad yr Haf. Bellach, mae'n debyg bod y rhanbarth yr un mor adnabyddus o achos Prosiect Eden, gŵyl Glastonbury, tai bwyta bwyd môr Cernyw, a thraethau syrffio. Lleolir dau barc cenedlaethol a phedwar Safle Treftadaeth y Byd y tu mewn i ffiniau'r rhanbarth.

Cyfeiriadau

Dolenni allanol 
  Swyddfa'r Llywodraeth ar gyfer De-orllewin Lloegr 
  Cynulliad Rhanbarthol De-orllewin Lloegr 

Rhanbarthau Lloegr
Tommy Godwin

Seiclwr trac Seisnig oedd Thomas "Tommy" Charles Godwin (5 Tachwedd 1920 – 3 Tachwedd 2012). Ganwyd yn Connecticut, Yr Unol Daleithiau i rieni o Loegr a dychwelodd y teulu i wledydd Prydain yn 1932. Bu'n rasio yn ystod y 1940au a'r 1950au ac yn ddiweddarach daeth yn hyfforddwr, rheolwr a gweinydd yn y byd seiclo.

Enillodd Godwin dau fedal efydd yn pursuit tîm (gyda Robert Geldard, David Ricketts a Wilfrid Waters) a Kilo Gemau Olympaidd 1948 yn Llundain, a medal efydd arall yn Kilo Gemau'r Gymanwlad 1950.

Rhwng 1936 a 1950, gweithiodd Godwin yn Birmingham Small Arms Company. Am 36 mlynedd o 1950 rhedodd siop feics yn Silver Street yn ardal Kings Heath, Birmingham.

Roedd Godwin yn reolwr o dîm cenedlaethol Prydain yng Ngemau Olympaidd 1964 yn Tokyo, bu'n Lywydd y British Cycling Federation a chlwb seiclo Solihull yn ddiweddarach. Rhedodd y gwersyll ymarfer cyntaf yn Mallorca a'r cwrs trac cyntaf yn Lilleshall. Sefydlodd Birmingham RCC, a bu ymysg arloeswyr cyntaf hyfforddwyr seiclo. Hyfforddodd a chynghorodd genhedlaeth o seiclwyr trac Prydain; mae nifer ohonynt wedi ennill medalau cenedlaethol a rhyngwladol.

Cyhoeddwyd ei hunanfywgraffiad It Wasn't That Easy: The Tommy Godwin Story yn 2007 gan y 'John Pinkerton Memorial Publishing Fund'. Yn 91 oed fe'i ddewiswyd i gymeryd rhan yn nhaith y Ffagl Olympaidd o gwmpas y DU cyn cychwyn Gemau Olympaidd Lundain yn 2012, a fe'i gariodd ar gymal 300 metr drwy Solihull ar 1 Gorffennaf 2012. Bu farw yn Hospis Marie Curie yn Solihull ar 3 Tachwedd 2012.

Cyfeiriadau

Seiclwyr Seisnig
Genedigaethau 1920
Marwolaethau 2012
Jack Lauterwasser

Seiclwr cystadleuol a peirianwr seiclo Seisnig oedd Jack Lauterwasser (4 Mehefin 1904 – 2 Chwefror 2003). Enillodd fedal arian tra'n cynyrchioli Prydain yn nhreial amser y Gemau Olympaidd yn Amsterdam yn 1928.

Ymunodd Lauterwasser â'i glwb seiclo lleol yn Finsbury Park, ac enillodd ei dreial amser 25 milltir cytaf cyn ei benblwydd yn 14 oed. Aeth ymlaen i arbenigo mewn treialon amser pellter hir gan gynnwys rasus 12 awr.

Yn Amsterdam, gorffennodd Lauterwasser yn y bumed safle mewn amser o 5 awr 2 munud a 57 eiliad ar gyfer 165 kilometr. Gorffenodd ei gyd-aelodau tîm, Frank Southall yn ail a John Middleton yn 26ed, Roedd Lauterwasser yn rhan o dîm a enillodd y drydedd safle yn wreiddiol ond rhoddwyd y fedal arian iddynt pan ddiarddelwyd yr Eidal.

Torodd record 50 milltir y Road Records Association (RRA) o bron i tri munud mewn amser o l awr 54 munud a 47 eiliad a'r record 100 milltir o dros 18 munud mewn amser o 4 awr 13 munud a 35 eiliad.

Roedd Lauterwasser yn beirianydd beics galluog, agorodd siop feics yn Llundain yn 1929,yn adeiladu fframiau ar gyfer archebion arbennig a rhoi patent ar ei ddyluniad ar gyfer handlebar.

Cyfeiriadau

Seiclwyr Seisnig
Genedigaethau 1904
Marwolaethau 2003
Tŷ'r Cyffredin (Canada)

Siambr isaf Senedd Canada yw Tŷ'r Cyffredin (Saesneg House of Commons, Ffrangeg Chambre des communes). Mae'r tŷ yn cynnwys 308 o aelodau (aelodau seneddol neu ASau), wedi eu hethol yn ddemocrataidd drwy system 'y cyntaf i'r felin'. Etholir aelodau am gyfnod o bum mlynedd neu lai os yw'r tŷ yn cael ei ddatod ynghynt na hynny. Mae pob aelod yn cynrhychioli un etholaeth (Saesneg ridings neu constituencies, Ffrangeg circonscriptions neu comtés).

Sefydlwyd Tŷ'r Cyffredin ym 1867, pan luniwyd Dominiwn Canada o dan Ddeddf Gogledd America Prydeinig 1867 (British North America Act 1867). Dilynodd y tŷ batrwm Tŷ'r Cyffredin ym Mhrydain.

Cynnwys presennol Tŷ'r Cyffredin yw:

Llywodraeth Canada
Rwsia Unedig

Plaid wleidyddol yn Rwsia yw Rwsia Unedig (Rwsieg Единая Россия / Yedinaya Rossiya). Sefydlwyd y blaid ym mis Ebrill 2001. Mae ganddi 305 allan o 450 o seddi yn nhŷ isaf senedd Rwsia, y Duma. Mae'r blaid yn cefnogi Arlywydd Vladimir Putin.

Pleidiau gwleidyddol yn Rwsia
Sefydliadau 2001
Aristoffanes

Dramodydd comig Groegaidd oedd Aristoffanes, fab Philippus (Groeg: , ca. 456 CC – ca. 386 CC).

Nid oes sicrwydd ymhle na phryd y cafodd ei eni, ond roedd tua 30 oed yn y 420au pan gafodd lwyddiant mawr yn Theatr Dionysus yn Athen gyda'i ddrama Y Gwleddwyr. Cyfansoddodd 40 a ddramâu; mae unarddeg ohonynt wedi goroesi. Roedd llawer ohonynt yn ddramâu gwleidyddol, yn dychanu gwleidyddion Athen. Yn ddiweddarach, roedd ei feibion Araros, Philippus a Nicostratus hefyd  yn llenorion.

Dramâu wedi goroesi'n gyflawn 
 Yr Acharniaid (425 CC)
 Y Marchogion (424 CC)
 Y Cymylau (yn wreiddiol 423 CC, fersiwn ddiwygiedig anorffen o 419 CC – 416 CC wedi goroesi)
 Y Gwenyn (422 CC)
 Heddwch (fersiwn gyntaf, 421 CC)
 Yr Adar (414 CC)
 Lysistrata (411 CC)
 Thesmophoriazusae (Y Gwragedd yn dathlu'r Thesmophoria, fersiwn gyntaf, c. 411 CC)
 Y Llyffantod (405 CC)
 Ecclesiazusae (c. 392 CC)
 Plutus (Cyfoeth, ail fersiwn, 388 CC)

Llyfryddiaeth 
 Edwards, Huw Lloyd, Y llyffantod: drama mewn pedair golygfa (Dinbych: Gwasg Gee, 1973) ISBN 0-7074-0063-5 (Addasiad Cymraeg)

Cyfeiriadau 

Dramodwyr Groeg
Genedigaethau 446 CC
Marwolaethau 388 CC
Atheniaid
119

1g - 2g - 3g 
60au 70au 80au 90au 100au - 110au - 120au 130au 140au 150au 160au 
114 115 116 117 118 - 119 - 120 121 122 123 124

Digwyddiadau 
 Yr ymerawdwr Hadrian yn trosglwyddo'r lleng Legio VI Victrix i Brydain i ddelio a gwrthryfel lleol.

Genedigaethau

Marwolaethau 

119
Mousterel-an-Il

Mae Mousterel-an-Il (Ffrangeg: Montreuil-sur-Ille) yn gymuned yn department Il-ha-Gwilen (Ffrangeg: d'Ille-et-Vilaine), Llydaw. Mae'n ffinio gyda  ac mae ganddi boblogaeth o tua .

Yn yr erthygl hon, cyfieithir y termau brodorol kumunioù (Llydaweg) a communes (Ffrangeg) i "gymuned" yn Gymraeg.
 
Yn yr Oesoedd Canol roedd Mousterel-an-Il dan reolaeth mynaich. Tir corsog yw tir Mousterel-an-Il, gyda'r afon Il (Ffrangeg Ille) yn rhedeg drwy y pentref.

Mae gorsaf trên ym Mousterel-an-Il, ar y rheilffordd o Roazhon i Sant-Maloù

Poblogaeth

Gweler hefyd
Cymunedau Il-ha-Gwilen

Cyfeiriadau

INSEE

Cymunedau Il-ha-Gwilen
Bretagne
Daearyddiaeth Llydaw
Pontchaillou

Cymuned yn ninas Roazhon, prifddinas Llydaw yw Pontchaillou (enw Ffrangeg : pont 'pont' + chaillou 'meini' efallai).

Mae ysbyty hyfforddi Pontchaillou yna, a gorsaf trên.

Cymunedau Îl-ha-Gwilun
Dol

Cymuned a thref yn nwyrain Llydaw Dol (Ffrangeg : Dol-de-Bretagne). Lleolir yn département Il-ha-Gwilen ac mae'n brif dref Bro-Zol. Roedd y Frythoneg (Hen Lydaweg) yn cael ei siarad amser maith yn ôl yn Dol. Mae'n ffinio gyda  ac mae ganddi boblogaeth o tua .

Mae'r enw lle Carfantain (Caerffynnon) yn dangos presenoldeb y Frythoneg.

Ceir eglwys gadeiriol ddiddorol yn Dol.

Gweler hefyd
 Samson o Ddol (sant)
 Rhestr trefi a phentrefi Llydaw
 Trefi o Gymru wedi eu gefeillio a threfi o Lydaw
 Cymdeithas Cymru-Llydaw

Cymunedau Il-ha-Gwilen
Beauvais

Tref a chymuned hynafol yng ngogledd Ffrainc, prifddinas département Oise yn rhanbarth Picardi, yw Beauvais. Hen enw Galeg: Bratuspantium (sef "Brathbant" yn y Gymraeg).

Y Belofaciaid (Bellovici) oedd enw y llwyth Galaidd a oedd yn trigo yn yr ardal, un o'r grymusaf o lwythau Celtaidd Gâl. Correos oedd arwr mawr y Belofaciaid yn erbyn y Rhufeiniaid.

Mae gan eglwys gadeiriol Gothig Beauvais y to uchaf o'i fath yn y byd. Esgob Beauvais, sef yr esgob Cauchon, a farnodd Jeanne d'Arc yn Rouen.

Cymunedau Oise
Legio VI Victrix

Lleng Rufeinig a ffurfiwyd gan Octavianus yn 41 CC oedd Legio VI Victrix (Buddugol), weithiau Legio VI Hispaniensis. Roedd yn efaill i  VI Ferrata ac efallai yn cynnwys cyn-filwyr o'r lleng honno.

Ymladdodd y lleng yn Perugia yn 41 CC, yna yn erbyn Sextus Pompeius yn Sicilia. Yn 31 CC ymladdodd ym Mrwydr Actium yn erbyn Marcus Antonius. Y flwyddyn ddilynol roedd yn Hispania Tarraconensis, lle bu'n ymladd yn erbyn y Cantabriaid.

Bu'r lleng yn Sbaen am bron ganrif. Cafodd yr enw Victrix dan Nero, ond roedd Nero yn amhoblogaidd yn y cylch, a phan benderfynodd llywodraethwr  Hispania Tarraconensis, Servius Sulpicius Galba, wrthwynebu Nero, yng ngwersyll y VI Victrix y cyhoeddwyd ef yn ymerawdwr.

Yn 119, symudodd Hadrian y lleng i Brydain i ddelio a gwrthryfel yno. Yn 122 dechreuodd y lleng weithio ar adeiladu Mur Hadrian, ac yn 142 roedd ganddynt ran yn adeiladu Mur Antoninus.

Yn 185, gwrthryfelodd y llengoedd yng ngwledydd Prydain, a chynigiasant un o'u huchel-swyddogion, Priscus, fel ymerawdwr yn lle Commodus. Gwrthododd Priscus y cynnig, a rhoddwyd diwedd ar y gwrthryfel gan Pertinax, a ddaeth yn ymerawdwr ei hun yn nes ymlaen. Yn ystod y cyfnod yma roedd Lucius Artorius Castus yn gwasanaethu gyda'r Victrix, er na ymunodd ef yn y gwrthryfel.

Gweler hefyd 
 Rhestr Llengoedd Rhufeinig
 Lleng Rufeinig

VI Victrix
Cyfnod y Rhufeiniaid ym Mhrydain
Phil Bayton

Seiclwr ffordd o Loegr yw Philip Bayton (ganwyd 18 Medi 1950 yn Kingswinford, Gorllewin Canolbarth Lloegr), a fu'n seiclwr proffesiynol rhwng 1973 ac 1989. Cynyrchiolodd Brydain yng Ngemau Olympaidd 1972 ym München, Gorllewin yr Almaen, gorffennodd yn bumed yn y ras ffordd, un safle o flaen ei gyd-aelod tîm Phil Edwards.

Cyfeiriadau
 Proffil ar Cyclingsite

Bayton, Phil
Bayton, Phil
Edward Battell

Seiclwr Prydeinig oedd Edward Battell, a gystadlodd yng Ngemau Olympaidd 1896 yn Athen.

Cystadlodd Battell yn y rausus 333 metr, 100 kilometr, a rasus ffordd.  Cafodd ei ganlyniad gorau ar y ffordd, mewn ras 87 kilometr o Athens i Marathon ac yn ôl.  Enillodd fedal efydd yn y as honno. Yn y ras 333 metr, gorffennodd Battell yn bedwrydd gyda amser o 26.2 eiliad. Bu ymysg saith cestadlwr na orffenodd y ras 100 kilometr, allan o naw a ddechreuodd y ras.

Gweithiodd Battell fel gwas yn yr Llysgenhadaeth Prydeinig yn Ngwlad Groeg, ceisiodd rhai cyn-breswylwyr o Brydain atal Battell rhag cael ei ddewis i gynyrchioli Prydain gan nad oedd yn ddyn bonheddig.

Cyfeiriadau

Battell, Edward
Frederick Grubb

Seiclwr Seisnig oedd Frederick Henry Grubb (ganwyd 27 Mai 1887 ardal Kingston, Surrey - bu farw 6 Mawrth 1949 yn ardal Gogledd ddwyrain Surrey). Cystadlodd yng Ngemau Olympaidd 1912 yn Stockholm, Sweden. Enillodd ddau fedal arian yno, un yn y ras ffordd a'r llall yn y treial amser tîm.

Dolenni Allanol 
 Proffil ar wefan swyddogol y Gemau Olympaidd

Grubb, Frederick
Grubb, Frederick
Grubb, Frederick
Inigo Jones

Pensaer Seisnig o dras Gymreig oedd Inigo Jones (15 Gorffennaf 1573 – 21 Mehefin 1652). Ef sydd yn bennaf gyfrifol am gyflwyno'r arddull glasurol i bensaernïaeth yng ngwledydd Prydain.

Ganwyd Inigo Jones yn Smithfield, Llundain, yn fab i weithiwr brethyn Cymreig a oedd hefyd yn dwyn yr enw anghyffredin 'Inigo'. Ar daith i'r Eidal ym 1613 daeth yn ymwybodol o adeiladau Andrea Palladio yn y Veneto a'i ysgrifau ar bensaernïaeth. Bu'r rhain, ynghyd â gwaith yr awdur a phensaer Rhufeinig Vitruvius, yn ysbrydoliaeth mawr iddo. O 1615 hyd 1642 bu Inigo yn bensaer i'r llys brenhinol (Surveyor of the King's Works), yn gwasanaethu'r brenhinoedd Iago I a Siarl I. Yn y cyfnod yma cynlluniodd Tŷ'r Frenhines yn Greenwich, yr adeilad glasurol gyntaf yng ngwledydd Prydain, a'r Tŷ Gwledda ym Mhalas Whitehall. Hefyd, ef oedd y pensaer a gynlluniodd Covent Garden Piazza, y sgwâr ffurfiol cyntaf yn Llundain.

Claddwyd ef yn Uwcheglwys San Bened yn Ninas Llundain.

Cyfeiriadau

Oriel

Genedigaethau 1573
Marwolaethau 1652
Penseiri Seisnig
Saeson Cymreig
Legio XIV Gemina

Lleng Rufeinig a ffurfiwyd gan Octavian wedi 41 CC oedd Legio XIV Gemina Martia Victrix (Efaill, Rhyfelgar a Buddugol). Fel rheol mae "Efaill" yn y teitl yn awgrymu fod y lleng wedi ei ffurfio trwy uno dwy leng flaenorol. Ychwanegwyd Martia Vicrix gan yr ymerawdwr Nero wedi eu buddugoliaeth dros Buddug (Boudica).

O'r flwyddyn 9OC ymlaen, roedd y lleng ym Moguntiacum, Germania Superior. Yn 43 roedd y  XIV Gemina Martia Victrix yn un o bedair lleng a ddefnyddiodd was Aulus Plautius i ymosod ar Brydain yn ystod teyrnasiad yr ymerawdwr Claudius. Yn 60 neu  61 bu gan y lleng yma ran flaenllaw yng ngorchfygu gwrthryfel Buddug. Mae'n debyg i'r lleng gymeryd rhan yn yr ymosodiad ar Ynys Môn dan y llywodraethwr Gaius Suetonius Paulinus; a pan gyrhaeddodd y newyddion am wrthryfel Buddug, y XIVeg oedd yr unig leng gyflawn yn y fyddin a arweiniodd Paulinus o Fôn i Lundain cyn ymladd y frwydr derfynol yn erbyn Buddug.

Yn 89 gwrthryfelodd llywodraethwr Germania Superior, Lucius Antonius Saturninus, yn erbyn Domitian, a chefnogwyd ef gan y XIVfed a'r XXI Rapax, ond gorchfygwyd y gwrthryfel.

Pan ddinistriwyd lleng XXI yn 92, gyrrwyd XIV Gemina i Pannonia yn ei lle. Bu'n ymladd yn erbyn y Sarmatiaid a rhyfeloedd Trajan yn erbyn y Daciaid. Symudwyd y lleng i Carnuntum, lle bu am dair canrif. Ymladdodd yn erbyn y Mauri dan yr ymerawdwr Antoninus Pius, ac yn erbyn y Parthiaid dan Lucius Verus. Pan oedd yn ymladd yn erbyn y Marcomanni, Carnutum oedd pencadlys yr ymerawdwr Marcus Aurelius.

Yn 193, wedi marwolaeth Pertinax, cyhoeddwyd pennaeth y XIVeg, Septimius Severus, yn ymerawdwr gan lengoedd Pannonia. Ymladdodd y XIVeg drosto yn erbyn Didius Julianus (193) a Pescennius Niger (194), ac mae'n debyg iddi ymladd yn erbyn y Parthiaid pan gipwyd eu prifddinas, Ctesiphon yn 198.

Ar ddechrau'r 5g roedd y lleng yn dal yn Carnuntum.

Gweler hefyd 
 Rhestr Llengoedd Rhufeinig
 Lleng Rufeinig

XIV Gemina
Cyfnod y Rhufeiniaid ym Mhrydain