alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
Michael Bond

Awdur plant oedd Michael Bond CBE, (13 Ionawr 1926 – 27 Mehefin 2017). Ef greodd Paddington Bear, ac ysgrifennodd hefyd am anturiaethau mochyn cwta o'r enw Olga da Polga. Roedd Bond hefyd yn ysgrifennu straeon dirgelwch coginiol ar gyfer oedolion; y prif gymeriad ydy Monsieur Pamplemousse a'i gwaetgi ffyddlon, Pommes Frites.

Bywyd cynnar
Fe'i ganwyd yn Newbury, Berkshire. Addysgwyd Bond yn Presentation College, ysgol Gatholig yn Reading. Yn ystod yr Ail Ryfel Byd, gwasanaethodd yn yr RAF a Chatrawd Middlesex o'r Fyddin Brydeinig.

Gyrfa
Dechreuodd ysgrifennu yn 1945, a gwerthodd ei stori fer gyntaf i gylchgrawn London Opinion. Yn 1958, ar ôl cynhyrchu nifer o ddramau a straeon byrion tra'n gweithio i'r BBC fel dyn camera teledu (gweithiodd ar raglen Blue Peter am gyfnod), cyhoeddwyd ei lyfr cyntaf A Bear Called Paddington. Erbyn 1967 roedd yn gallu rhoi'r gorau i'w swydd yn y BBC er mwyn dod yn awdur llawn amser. Mae anturiaethau Paddington wedi eu cyhoeddi mewn bron i ugain gwlad, mewn deugain iaith.

Bywyd personol
Roedd Bond yn briod gyda dau o blant a pedwar ŵyr. Roedd yn byw yn Llundain, ddim yn bell o Orsaf Paddington. Mae'r arth a greodd wedi ysbrydoli bandiau pop, ceffylau rasio, dramau, balwnau awyr a chyfres deledu.

Yn 1997, anrhydeddwyd Bond gyda OBE am ei wasanaethau i lenyddiaeth plant.

Ar 6 Gorffennaf 2007, gafodd Radd Anrhydedd Doctor of Letters gan Brifysgol Reading.

Llyfrau
1958 A Bear Called Paddington ISBN 0-618-15071-4
1959 More About Paddington
1960 Paddington Helps Out
1971 Michael Bond's Book of Bears
1971 Olga da Polga
1972 The Day the Animals Went on Strike
1972 Paddington's Garden
2000 Paddington Abroad
2000 Paddington Marches On
2000 Paddington at Work

Catholigion Seisnig
Cadlywyddion Urdd yr Ymerodraeth Brydeinig
Genedigaethau 1926
Llenorion plant Saesneg
Llenorion plant Seisnig
Marwolaethau 2017
Swyddogion Urdd yr Ymerodraeth Brydeinig
Peggy Fortnum

Darlunwraig llyfrau plant Seisnig ydy Peggy Fortnum (ganwyd Margaret Emily Noel Nuttall-Smith 1919, Harrow, Middlesex). Gweithiodd fel athrawes celf, paentwraig a dylunydd tecstiliau cyn dod yn ddarlunwraig llyfrau llawn amser. Mae wedi darlunio bron i 65 o lyfrau hyd yn hyn. Mae Fortnum yn byw yn Essex, Lloegr. Ei chymeriad mwyaf adnabyddys yw Paddington Bear.

Er iw darluniau nodedig pin ac inc o Paddington gael eu gwneud yn ddu a gwyn yn wreiddiol, mae ychydig o'i gwaith wedi cael ei liwio gan artistiaid eraill, gan gynnwys ei nith, Caroline Nuttal-Smith.

Dolenni Allanol
Peggy Fortnum ar wefan swyddogol Paddington 
Proffil ar wefan Houghton Mifflin

Ffynonellau

Darlunwyr Seisnig
Genedigaethau 1919
Merched yr 20fed ganrif
Merched yr 21ain ganrif
Castell Gwallter

Castell mwnt a beili yng ngogledd-orllewin Ceredigion a godwyd gan y Normaniaid tua'r flwyddyn 1110 yw Castell Gwallter. Saif hanner milltir i'r gorllewin o bentref Llandre (Llanfihangel Genau'r Glyn).

Codwyd y castell yng nghwmwd Genau'r Glyn tua 1110 gan yr arglwydd Normanaidd Walter de Bec ac yn fuan cyfeiriwyd ato fel "Castell Gwallter". Mae Brut y Tywysogion yn cofnodi cyrch ar y castell ym 1136 gan Owain Gwynedd a'i frawd Cadwaladr: llosgwyd y castell pren i'r llawr.

Cyfeirir mewn rhan arall o'r Brut at Hywel ab Owain Gwynedd yn symud ei brif lys yn y rhan honno o'r wlad i "Lanfihangel Castell Gwallter" (yr hen enw ar Llandre/Llanfihangel Genau'r Glyn) ym 1151, ond ni ellir gwybod bellach ai ar safle'r hen gastell ynteu ar safle arall yn yr ardal yr aeth ei lys.

Erbyn heddiw dim ond twmpath gwyrdd sydd yn weddill o'r hen gastell.

Ffynonellau
Afan ab Alun, Cestyll Ceredigion (Gwasg Carreg Gwalch, 1991)
J. E. Lloyd, The Story of Ceredigion (400-1277) (Gwasg Prifysgol Cymru, 1937)

Adeiladau ac adeiladwaith yr 1110au
Gwallter
Gwallter
Gwallter
Geneu'r Glyn
Llansilin

Pentref, cymuned, a phlwyf eglwysig ym Mhowys, Cymru,  ydy Llansilin. Saif tua 6 milltir i'r gorllewin o Groesoswallt, yng Nglyn Ceiriog. Oherwydd i ardaloedd gweinyddol Cymru gael eu hail-drefnu sawl gwaith, roedd y capel yn Sir Ddinbych hyd 1974 ac yng Nghlwyd rhwng 1974 ac 1996. Erbyn heddiw, mae ym Mhowys, yn dilyn symud y ffin yn 1996.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Capel 
Mae capel Llansilin wedi ei chysegru i Sant Silin. Mae'r rhan gynharaf o'r adeilad presennol yn dyddio i'r 13g, er bod capel ar y safle am gyfnod hir cyn hynny. Mae'r rhan fwyaf o'r adeilad yn dyddio i'r 15g. Dinistrwyd y clochdy gwreiddiol gan dân, ac adeiladwyd y clochdy presennol yn 1832. Cyflawnwyd gwaith adnewyddu yn ystod 1889/1890, ac ail-agorwyd y capel ym Mehefin 1890.

Eos Ceiriog 
Treuliodd y bardd Huw Morus (Eos Ceiriog) (1622-1709) rhan helaeth ei oes ar fferm Pont-y-meibion yn y plwyf. Ceir cofeb iddo wedi'i gosod ym mur yr hen ffermdy. Am fod y ffermdy mewn tafod o'r plwyf sy'n ymestyn i blyfi cyfagos, arferai cerdded dros y bryn bob dydd Sul i addoli yn eglwys ei blwyf ei hun.

Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

Cyfeiriadau

Cymunedau Powys
 
Pentrefi Powys
Sycharth

Pentref bychan yng nghymuned Llangedwyn, Powys, Cymru, yw Sycharth. Saif tua 7 milltir i'r gorllewin o Groesoswallt. Mae'r pentref yn gorwedd yn nyffryn Afon Cynllaith, llednant o Afon Tanat.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Hanes
Gwelir olion llys Owain Glyn Dŵr i'r gogledd o'r pentref. Anfarwolwyd y lle gan gywydd enwog Iolo Goch sy'n cynnwys y llinellau:

Anfynych iawn fu yno
weled na chlicied na chlo,
na phorthoriaeth ni wnaeth neb,
ni bydd eisiau budd oseb,
na gwall, na newyn, na gwarth,
na syched fyth yn Sycharth.

Roedd ganddo hefyd gastell tebyg yng Nglyndyfrdwy ger Corwen.

Perchnogaeth 
Yn 2023, ar ol i ddeiseb gyrraedd dros 10,000 o lofnodion, mi fydd Senedd Cymru yn trafod yr alwad i Sycharth ddod o dan berchnogaeth cyhoeddus.

Oriel

Cyfeiriadau

Cestyll mwnt a beili Cymru
Llangedwyn
Owain Glyn Dŵr
Pentrefi Powys
5

1g CC - 1g - 2g 
40au CC 30au CC 20au CC 10au CC 0au CC - 0au - 10au 20au 30au 40au 50au 
1 CC 1 2 3 4 - 5 - 6 7 8 9 10

Digwyddiadau 
 Rhufain yn cydnabod awdurdod Cunobelinus, brenin y Catuvellauni, ym Mhrydain
 Tiberius yn ymgyrchu'n llwyddiannus yn Germania
 Agrippina yr Hynaf yn priodi Germanicus
 Livilla yn priodi Drusus Julius Caesar, mab Tiberius

Genedigaethau 
Julia, merch Julius Caesar Drusus a Livilla (bu farw 43)
Yr Apostol Paul (tua'r dyddiad yma)

Marwolaethau 

5

als:0er#Johr 5
Catuvellauni

Llwyth Celtaidd yn ne-ddwyrain Lloegr oedd y Catuvellauni. Roeddynt yn un o'r llwythau oedd yn bathu eu harian eu hunain, a gellir casglu rhywfaint o'u hanes o'r arian yma.

Pan ymosododd Iŵl Cesar ar Brydain am y tro cyntaf yn 54 CC, ei brif wrthwynebydd oedd Cassivellaunus. Nid yw Cesar yn crybwyll i ba lwyth yr oedd yn perthyn, ond dywed fod ei diriogaethau i'r gogledd o Afon Tafwys yn yr ardaloedd lle cofnodir llwyth y Catuvellauni
ychydig yn ddiweddarach. Credir fod y cloddiau yn Devil's Dyke ger Wheathampstead, Swydd Hertford yn dynodi man prifddinas wreiddiol y llwyth.

Bathodd y brenin Tasciovanus arian yn ei brifddinas, Verlamion, o tua 20 CC ymlaen. Ymddengys iddo ymestyn ei diriogaethau tua'r dwyrain a chipio Camulodunum (Colchester heddiw), oddi wrth y Trinovantes. Bathodd arian yn Camulodunum tua 15-10 CC. Ymddengys i'r Trinovantes gael Camulodunum yn ôl am gyfnod, oherwydd bathwyd arian diweddarach yn Verlamion eto.

Ail-gipiwyd Camulodunum gan Tasciovanus neu gan ei fab Cunobelinus, a'i dilynodd ar yr orsedd tua 9 OC. Yn ddiweddarach daeth Cunobelinus yn ffigwr pwysig yn hanesion Sieffre o Fynwy. Ymddengys mai'r Catuvellauni oedd y llwyth cryfaf yn ne-ddwyrain Lloegr yn y cyfnod yma, ac enillodd brawd Cunobelinus, Epaticcus, diriogaeth oddi wrth yr Atrebates.

Cofnodir tri mab i Cunobelinus, Adminius, a alltudiwyd gan ei dad ychydig cyn 40 OC,  Togodumnus a Caradog (Caratacus). Ymddengys i Garadog frwydro yn erbyn llwyth cyfagos yr Atrebates a’u gorchfygu. Ffôdd Verica, brenin yr Atrebates, i Rufain ac apeliodd i’r ymerawdwr Claudius am gymorth i adennill ei deynas. Rhoddodd hyn esgus i Claudius ymosod ar Ynys Prydain yn 43 OC.

Pan laniodd y Rhufeiniaid dan Aulus Plautius, gwrthwynebwyd hwy gan Togodumnus a Caradog. Gorchfygwyd hwy gan Plautius mewn dwy frwydr ar Afon Medway ac Afon Tafwys, a lladdwyd Togodumnus. Ffodd Caradog tua'r gorllewin at y llwythau Cymreig, yn gyntaf y Silwriaid ac yna'r Ordoficiaid, cyn cael ei orchfygu gan  
Publius Ostorius Scapula yn 51. Ffodd Caradog at y Brigantes, ond trosglwyddodd eu brenhines, Cartimandua, ef yn garcharor i'r Rhufeiniaid.

Sefydlodd y Rhufeiniaid municipium Verulamium (heddiw, St Albans) ger safle Verulamion.

Mae'r enwau Cymreig Cadwallon a Chaswallon yn deillio o'r Catuvellauni a'u brenin Cassivellaunus.

Llwythau Celtaidd Lloegr
Hanes Lloegr
Cyfres Crwydro Cymru

Cyfres o lyfrau taith ar fröydd a siroedd Cymru yw Cyfres Crwydro Cymru, a gyhoeddwyd gan gwmni cyhoeddi Llyfrau'r Dryw (sefydlwyd yn Llandybie yn 1940 gan y llenor Aneirin Talfan Davies a'i frawd Alun Talfan Davies). Dechreuwyd eu cyhoeddi yn 1952 a chafwyd 18 o gyfrolau erbyn canol y 1980au.

Bwriad y gyfres oedd cyflwyno hanes, topograffi a diwylliant hen siroedd a bröydd traddodiadol Cymru ar lun llyfrau taith yng nghwmni llenor adnabyddus sy'n adnabod yr ardal yn dda. Roedd y llenorion hynny yn cynnwys Aneirin Talfan Davies, T. I. Ellis, Bobi Jones, Frank Price Jones, Alun Llywelyn-Williams, Gomer M. Roberts a Ffransis G. Payne. Yn ogystal â bod yn arweinlyfrau da, rhan o apêl y gyfres i'r darllenydd heddiw yw'r darlun o gymdeithas Gymraeg y 1950au a'r 1960au a geir ynddynt, a hynny mewn cyfnod pan ymestynnai'r Fro Gymraeg dros ran sylweddol o Gymru.

Yn ddiweddarach ymestynwyd cynllun gwreiddiol y gyfres i gynnwys llyfrau Crwydro am lefydd y tu allan i Gymru, e.e. Ynysoedd Heledd a Llydaw.

Cyfrolau Crwydro Cymru
Yn nhrefn eu cyhoeddi
 T. I. Ellis, Crwydro Ceredigion (1952)
 T. I. Ellis, Crwydro Meirionnydd (1954)
 Aneirin Talfan Davies, Crwydro Sir Gâr (1955)
 T. I. Ellis, Crwydro Mynwy (1958)
 Bobi Jones, Crwydro Môn (1957)
 T. I. Ellis, Crwydro Maldwyn (1957)
 E. Llwyd Williams, Crwydro Sir Benfro, 2 gyfrol (1958, 1960)
 T. I. Ellis, Crwydro Sir y Fflint (1959)
 Alun Llywelyn-Williams, Crwydro Arfon  (1959)
 Gruffudd Parry, Crwydro Llŷn ac Eifionydd (1960)
 Richard Bryn Williams, Crwydro Patagonia (1960)
 Frank Price Jones, Crwydro Dwyrain Dinbych (1961)
 Gomer M. Roberts, Crwydro Blaenau Morgannwg (1962)
 Alun Llywelyn-Williams, Crwydro Brycheiniog  (1964)
 Ffransis G. Payne, Crwydro Sir Faesyfed, 2 gyfrol (1966, 1968)
 W. Emlyn Jones, Crwydro Groeg (1966)
 Harri Williams, Crwydro'r Ynys Hir (1968)
 Frank Price Jones, Crwydro Gorllewin Dinbych (1969)
 Harri Williams, Crwydro Cernyw (1971)
 T. I. Ellis, Crwydro Llundain (1971)
 Aneirin Talfan Davies, Crwydro Bro Morgannwg, 2 gyfrol (1972, 1976)

Llyfrau am Gymru
Llyfrau taith Cymraeg
Daearyddiaeth Cymru
Rhestrau Cymru
Frank Price Jones

Hanesydd Cymreig oedd Frank Price Jones (1920 – 1975), a aned yn nhref Dinbych. Yn ystod ei yrfa bu'n ddarlithydd prifysgol, yn ddarlledwr, yn olygydd, ac yn awdur sawl llyfr ac erthygl ar hanes Cymru a Sir Ddinbych.

Bywgraffiad
Ganed Frank Price Jones yn Ninbych ym 1920. Cafodd ei addysg yn ysgolion y dref honno ac ym Mhrifysgol Bangor. Yn heddychwr argyhoeddedig, ceisiodd wasanaethu yn y gwasanaethau amddifyn cartref yn yr Ail Ryfel Byd ond fe'i gwrthodwyd am resymau meddygol. Dechreuodd gynnal dosbarthiadau i'r WEA yn Nyffryn Clwyd ac ar ôl y rhyfel bu'n athro yn Ysgol Brynhyfryd, Rhuthun.

O 1947 ymlaen gweithiai yn Adran Allanol Coleg y Brifysgol ym Mangor fel darlithydd hanes Cymru. Cyfrannai at raglenni Radio Cymru ac at raglenni teledu hefyd yn nes ymlaen. Roedd yn edmygydd mawr o'r cyhoeddwr radicalaidd Thomas Gee, yntau'n frodor o Ddinbych. Cyfranodd lawer o erthyglau i'r Faner, dan y ffugenw 'Daniel', o 1956 hyd ei farwolaeth. Mae ei lyfrau eraill yn cynnwys dwy gyfrol ar Sir Ddinbych yn y gyfres Crwydro Cymru.

Llyfryddiaeth
The Story of Denbighshire through its castles (1951)
Thomas Jones o Ddinbych (1956)
Crwydro Dwyrain Dinbych (Cyfres Crwydro Cymru, Llyfrau'r Dryw, 1961)
Crwydro Gorllewin Dinbych (Cyfres Crwydro Cymru, Llyfrau'r Dryw, 1969)
Radicaliaeth a'r werin Gymreig (1975)

Cyfeiriadau

Academyddion Cymreig
Golygyddion Cymreig
Genedigaethau 1920
Hanesyddion Cymreig
Heddychwyr Cymreig
Llenorion Cymraeg
Llenorion Cymreig yn yr iaith Saesneg
Llenorion Cymreig yr 20fed ganrif
Marwolaethau 1975
Pobl o Ddinbych
E. Llwyd Williams

Roedd Ernest Llwyd Williams (12 Rhagfyr 1906 – 17 Ionawr 1960) yn weinidog gyda'r Bedyddwyr, yn fardd ac yn llenor. Roedd yn gyfaill agos i Waldo Williams.

Enillodd y Gadair yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru Y Rhyl 1953 am Y Ffordd a'r Goron yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru Ystradgynlais 1954 am Y Bannau. Ef oedd awdur y ddwy gyfrol Crwydro Sir Benfro yng ngyfres Crwydro Cymru.

Beirdd Cymraeg
Genedigaethau 1906
Llenorion Cymraeg
Llenorion Cymreig yr 20fed ganrif
Marwolaethau 1960
Pobl o Sir Benfro
Ar Hyd y Nos

Cân werin Gymraeg yw Ar Hyd y Nos, sy'n cael ei chanu i hen alaw a gofnodwyd am y tro cyntaf yn y gyfrol The Musical and Poetical Relics of the Welsh Bards (1784) gan Edward Jones (Bardd y Brenin). Ysgrifennodd John Ceiriog Hughes y geiriau Cymraeg. Mae hi wedi'i chyfieithu i sawl iaith, gan gynnwys y Saesneg.

Defnydd
Mae'r gân yn cael ei chynnwys yn Fantasia on British Sea Songs ar Noson Olaf y Proms, i gynrychioli Cymru.

Defnyddiwyd yr alaw gan John Gay yn The Beggar's Opera.

Mae'r gân yn boblogaidd iawn gyda chorau meibion Cymreig traddodiadol, ac wedi'i chanu ganddynt mewn gwyliau yng Nghymru a ledled y byd.

Geiriau

Dylid nodi y nad cyfieithiad o'r geiriau Cymraeg yw'r geiriau Saesneg: fe'u hysgrifennwyd gan Sir Harold Boulton ym 1884, ac fe'u rhigymwyd i'r un alaw. Mae'r fersiwn dilynol yn agosach yn Saesneg i'r fersiwn Cymraeg:

Amrywiadau
Mewn fersiwn Saesneg arall, dirprwyir yr ail bennill gan:

Cyfeiriadau

Caneuon Cymreig
Emynau Cristnogol
Rhyfelgyrch Gwŷr Harlech

Rhyfelgyrch Gwŷr Harlech (Men of Harlech yn Saesneg) yw un o'r caneuon Cymraeg enwocaf. Ysbrydolwyd yr  ymdeithgan, a gyhoeddwyd am y tro cyntaf yn 1794, gan ddigwyddiad yn ystod Rhyfeloedd y Rhosynnau.

Hanes

Mae’r geiriau'n sôn am warchae ar Gastell Harlech rhwng 1461 a 1468 yn Rhyfeloedd y Rhosynnau pan ffodd y frenhines Margaret, gwraig Harri VI, brenin Lloegr, yno. Roedd Siasbar Tudur, ewythr Harri Tudur, wedi bod yn weithgar yn y Gogledd ar ran y Lancastriaid gan gipio Castell Dinbych yn enw Harri VI. Anfonwyd llu mawr o filwyr o siroedd Lloegr a'r Gororau i ogledd Cymru i gipio'r cestyll yn ôl. Daliodd y gariswn o gefnogwyr y Lancastriaid yn Harlech - y blaid a gefnogwyd gan y mwyafrif llethol o'r Cymry - allan yn erbyn byddin o Iorciaid am wyth mlynedd.

Cyhoeddodd Edward Jones (Bardd y Brenin) y gân yn ei gyfrol Musical and Poetical Relicks of the Welsh Bards, ail argraffiad (1794). Daeth yn boblogaidd iawn yn y 19g ac mae'n parhau felly hyd heddiw. Ceir sawl fersiwn o'r gân ar yr un alaw adnabyddus, yn Gymraeg a Saesneg. Ysgrifennwyd un fersiwn gan John Jones (Talhaiarn) ('Henffych well i wlad fy nghalon') ac un arall, sy'n fwy gyfarwydd heddiw, gan Ceiriog ('Wele goelcerth wen yn fflamio'). Cafwyd fersiwn Saesneg gan W. H. Baker ('Men of Harlech').

Un o'r penodau mwyaf cofiadwy yn y ffilm Zulu yw honno pan genir yr ymdeithgan gan filwyr y South Wales Borderers gyda Stanley Baker yn eu harwain.

Geiriau
Dyma eiriau Ceiriog i'r dôn:

Wele goelcerth wen yn fflamio
A thafodau tân yn bloeddio
Ar i'r dewrion ddod i daro
Unwaith eto'n un.

Gan fanllefau tywysogion
Llais gelynion, trwst arfogion
A charlamiad y marchogion
Craig ar graig a gryn.

Arfon byth ni orfydd
Cenir yn dragywydd
Cymru fydd fel Cymru fu
Yn glodfawr ym mysg gwledydd.
Yng ngwyn oleuni'r goelcerth acw
Tros wefusau Cymro'n marw
Annibyniaeth sydd yn galw
Am ei dewraf ddyn.

Ni chaiff gelyn ladd ac ymlid
Harlech! Harlech! cwyd i'w herlid
Y mae Rhoddwr mawr ein Rhyddid
Yn rhoi nerth i ni.

Wele Gymru a'i byddinoedd
Yn ymdywallt o'r mynyddoedd!
Rhuthrant fel rhaeadrau dyfroedd
Llamant fel y lli!

Llwyddiant i'n lluyddion
Rwystro gledd yr estron!
Gwybod yn ei galon gaiff
Fel bratha cleddyf Brython
Y cledd yn erbyn cledd a chwery
Dur yn erbyn dur a dery
Wele faner Gwalia'i fyny
Rhyddid aiff â hi!

Caneuon gwladgarol Cymreig
Caneuon yr 18fed ganrif
Caneuon yr 19eg ganrif
Harlech
Hanes milwrol Cymru
4

1g CC - 1g - 2g 
40au CC
30au CC
20au CC
10au CC
0au CC - 0au - 10au
20au
30au
40au
50au 
2 CC
1 CC
1
2
3 - 4 - 5
6
7
8
9

Digwyddiadau 
 Yr ymerawdwr Augustus yn galw Tiberius i Rufain ac yn ei enwi fel ei olynydd. Mae hefyd yn mabwysiadu Agrippa Postumus, mab Marcus Vipsanius Agrippa.
 Tiberius yn mabwysiadu Germanicus fel mab.
 Pasio'r ddeddf Lex Aelia Sentia i reoli'r broses o ryddhau caethion.
 Tiberius yn gwneud cytundeb heddwch a Segimer, brenin llwyth Almaenig y Cherusci. Mae meibion Segimer, Arminius a Flavus, yn dod yn arweinwyr milwyr cynorthwyol yn y fyddin Rufeinig.

Genedigaethau 
 Columella, awdur Rhufeinig

Marwolaethau 
 Gaius Caesar, mab Marcus Vipsanius Agrippa a Julia yr Hynaf, o glwyfau a gofodd yn ystod ymgyrch yn Artagira, Armenia
 Gaius Asinius Pollio, areithydd, bardd a hanesydd Rhufeinig.
 Artavasdas IV, brenin Armenia
4
als:0er#Johr 4
3

1g CC - 1g - 2g 
40au CC 30au CC 20au CC 10au CC 0au CC - 0au - 10au 20au 30au 40au 50au 
3 CC 2 CC 1 CC 1 2 - 3 - 4 5 6 7 8

Digwyddiadau 
 Yr ymerawdwr Augustus yn mabwysiadu ei ŵyr, Gaius Caesar, gyda'r disgwyliad mai ef fydd ei olynydd. Gwneir Gaius yn broconsul a'i yrru ar neges i'r dwyrain.

Genedigaethau 
 Ban Biao, hanesydd o Tsieina (bu farw 54)

Marwolaethau 

3

als:0er#Johr 3
2

1g CC - 1g - 2g 
40au CC 30au CC 20au CC 10au CC 0au CC - 0au - 10au 20au 30au 40au 50au 
4 CC 3 CC 2 CC 1 CC 1 - 2 - 3 4 5 6 7

Digwyddiadau 
 Yn dilyn marwolaeth Lucius Caesar, mae Livia Drusilla yn perswadio'r ymerawdwr Augustus i ganiatau i'w mab hi, Tiberius, ddychwelyd i Rufain o ynys Rhodos
 Gaius Caesar yn cyfarfod a Phraates V, brenin Parthia ar Afon Ewffrates. Gwneir heddwch, gyda'r Rhufeiniaid yn cydnabod hawl Parthia ar Armenia
Gyda chymorth Rhufain, daw Artavasdes III, mab Ariobarzanes II, brenin Media Atropatene, yn frenin Armenia
Y cyfrifiad cyntaf yn Tsieina. Mae'r boblogaeth yn 58 miliwn, gyda 1 miliwn yn Fietnam.

Genedigaethau 
 Apollonius o Tyana (bu farw 98)
 Deng Yu, cadfridog a gwleidydd Brenhinllin Han (bu farw 58)

Marwolaethau 
 Lucius Caesar, mab Marcus Vipsanius Agrippa a Julia yr Hynaf, oedd wedi ei fwriadu fel olynydd yr ymerawdwr Augustus (g. 17 CC)

2

als:0er#Johr 2
1

1g CC - 1g - 2g 
40au CC 30au CC 20au CC 10au CC 0au CC - 0au - 10au 20au 30au 40au 50au 
5 CC 4 CC 3 CC 2 CC 1 CC - 1 - 2 3 4 5 6

Digwyddiadau 
 Dyddiad geni Iesu yn ôl y drefn Anno Domini a grewyd gan Dionysius Exiguus yn 525 (Cred rhai ysgolheigion mai 1 CC yr oedd Dionysius yn ei fwriadu fel blwyddyn geni Iesu. Y farn gyffredinol yw iddo gael ei eni ychydig yn gynt na hyn, efallai 4 CC.)
 Tiberius yn gorchfygu gwrthryfel yn Germania (1–5).
 Gaius Caesar yn priodi Livilla, merch Antonia Minor a Nero Claudius Drusus.
 Sefydlu Teyrnas Aksum, yn ardal Ethiopia ac Eritrea heddiw (tua'r dyddiad yma).
 Ofydd yn ysgrifennu'r gerdd Metamorphoses.

Genedigaethau 
 Lucius Annaeus Gallio, proconsul Rhufeinig (bu farw 65)
 Pallas, cyn-gaethwas Groegaidd a chynghorydd yr ymerodron Claudius a Nero (bu farw 65)

Marwolaethau 

1

als:0er#Johr 1
Llanfair Caereinion

Pentref gwledig  a chymuned ym Mhowys, Cymru, yw Llanfair Caereinion. Saif ar groesfan bwysig ar lôn yr A458, 18 km (11 milltir) i'r gogledd o'r Drenewydd. Mae'n gorwedd yn Nyffryn Banwy a rhed afon Banwy trwy'r pentref. Mae ganddo boblogaeth o 1,810 (2011).

Yn yr Oesoedd Canol Llanfair Caereinion oedd canolfan bwysicaf cantref Caereinion. Yn ôl y traddodiad, sefydlwyd Caereinion gan Einion Yrth, un o feibion Cunedda, ganol y 5g. Ceir hen fryngaer o'r enw Caereinion tua milltir o'r pentref. Roedd eglwys y pentref dan awdurdod Meifod a safai ym Mathrafal, prif lys brenhinoedd Teyrnas Powys, tua tair milltir a hanner i'r gogledd.

Yn fersiwn John Jones o Gellilyfdy o'r chwedl Hanes Taliesin, mae Gwion Bach, ymgnawdoliad cyntaf Taliesin Ben Beirdd, yn "fab gwreang o Lan Uair yn Kaer Einion ym Powys".

Ym 1837 cafwyd terfysg fawr yn y plwyf pan ymosododd tlodion yr ardal ar Swyddog y Tlodion plwyf Llanfair Caereinion oherwydd cyfyngiadau Deddf Newydd y Tlodion a bu rhaid galw'r milisia lleol i mewn i adfer trefn.

Plu'r Gweunydd yw papur bro Llanfair Caereinion a'r cylch.

Lleolir terminws gorllewinol Rheilffordd y Trallwng a Llanfair Caereinion yn y pentref, sy'n denu twristiaid o ganlyniad.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Tywydd
Tân yn Llanfair Caereinion 21 Awst 1758: 
Digwyddodd hwn ar ddydd Llun Awst 21, 1758. Ymddangosodd adroddiad ar y digwyddiad yn y London Chronicle ar Fedi 9-12 1758 ac mae W.T.R. Pryce yn sôn am y digwyddiad yn ei lyfr Samuel Roberts, Clock Maker . Mae'r gwynt mawr yn cael ei grybwyll Yn gywir efallai. ond roedd yn gyfnod o sychder hefyd. Dyma beth ddywedodd un o gyfoeswyr Samuel Roberts ar y pryd, sef William Bulkeley, Brynddu, Llanfechell, Môn 1758: 
“as a result of dry conditions in early summer, [the hay] was "very thin and short" and the hay making weather was not particularly favourable.

Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

Cyfeiriadau

Cymunedau Powys
 
Pentrefi Powys
Caereinion

Un o gantrefi Cymru'r Oesoedd Canol oedd Caereinion. Roedd yn gorwedd yn ne Teyrnas Powys (Powys Wenwynwyn yn ddiweddarach), sef canolbarth sir Powys heddiw. Rhed afon Banwy trwy ei ganol. Cyfeirir ato yn nogfennau diweddarach fel cwmwd, ond ymddengys ei bod yn gantref ar y dechrau.

Gorweddai'r cantref ym mryniau Powys rhwng Cedewain ac Arwystli i'r de, Cyfeiliog a Mawddwy i'r gorllewin, Mochnant a Mechain i'r gogledd, ac Ystrad Marchell a'r Llannerch Hudol i'r dwyrain.

Mathrafal, safle traddodiadol brenhinoedd Powys ar lan afon Banwy, oedd prif ganolfan weinyddol y cantref a'r deyrnas.

Prif ganolfan eglwysig y cantref oedd Llanfair Caereinion. Gerllaw ceir hen amddiffynfa Caereinion a gysylltir, yn ôl traddodiad, ag Einion Yrth, un o feibion Cunedda, a ymsefydlodd yno yn y 5g. Yng Nghaereinion nefyd y codwyd castell mwnt a beili ar safle Castell Caereinion gan Madog ap Maredudd o Bowys yn 1156.

Gweler hefyd
Cantrefi a chymydau Cymru
Teyrnas Powys

Cantrefi Cymru
Daearyddiaeth Powys
Hanes Powys
Teyrnas Powys
Llannerch Hudol

Erthygl am y cwmwd ym Mhowys yw hon. Am y cwmwd yn Nyffryn Clwyd, gweler Llannerch (cwmwd). Gweler hefyd Llannerch.

Cwmwd yn Nheyrnas Powys oedd Llannerch Hudol. Gorweddai yn ne-ddwyrain y deyrnas (gogledd Powys heddiw), yn agos i'r ffin â Lloegr. Pan ymrannwyd teyrnas Powys ddiwedd y 12g, daeth yn rhan o dywysogaeth Powys Wenwynwyn.

Cwmwd bychan oedd y Llannerch Hudol, yn ffinio â chwmwd Gorddwr i'r dwyrain, cantref Cedewain i'r de, Caereinion i'r gorllewin a chwmwd Ystrad Marchell i'r gogledd. Ei brif ganolfan o'r 12g ymlaen oedd y Trallwng, safle castell mwnt a beili a godwyd gan Cadwgan ap Bleddyn o Bowys a elwyd y Castell Coch (Domen Castell yn y Trallwng heddiw efallai).

O'r 11g ymlaen bu'r cwmwd yn destun ymrafael cyson rhwng y Normaniaid a ymsefydlasant ar hyd y Mers a brenhinoedd a thywysogion Powys. Daeth y Trallwng yn ganolfan bwysig i arglwyddi Normanaidd y Mers yn eu hymgyrch i reoli canolbarth Cymru. Gyda'i chymdogion Ystrad Marchell a Gorddwr, daeth yn rhan o ardal weinyddol Normanaidd a elwid y Teirswydd.

Gweler hefyd
 Cantrefi a chymydau Cymru
 Teyrnas Powys

Cymydau Cymru
Daearyddiaeth Powys
Hanes Powys
Teyrnas Powys
Gorddwr

Cwmwd yn Nheyrnas Powys oedd Cwmwd Gorddwr. Gorweddai yn ne-ddwyrain y deyrnas (gogledd Powys heddiw) yn union ar y ffin â Lloegr. Pan ymrannwyd teyrnas Powys ddiwedd y 12g, daeth yn rhan o dywysogaeth Powys Wenwynwyn.

Gorweddai'r cwmwd ar y ffin rhwng teyrnas Powys a Swydd Amwythig yn Lloegr i'r dwyrain. Yng Nghymru, ffiniai â chymydau Deuddwr, Ystrad Marchell a'r Llannerch Hudol i'r gorllewin a rhan o gantref Cedewain i'r de. Cawsai ei enwi yn gwmwd Gorddwr am ei fod yn gorwedd i'r dwyrain o afon Hafren (gor yn yr ystyr "dros").

Rhimyn o gwmwd ydoedd, yn rhedeg o'r de i'r gogledd, gyda bryn Cefn Digoll (Long Mountain) yn dominyddu ei dirwedd. Roedd ei trefi bychain canoloesol yn cynnwys Treberfedd, Trewern a Trelystan.

Chwareodd ei ran yn hanes Harri Tudur. Glaniodd Harri yn Sir Benfro ar 7 Awst 1485 gyda byddin fechan o Lancastriaid alltud a Ffrancod, efallai tua 2,000 i gyd. Teithiodd tua'r gogledd-ddwyrain yn hytrach na'n uniongyrchol tua'r dwyrain, a ger Cefn Digoll yng nghwmwd Gorddwr ymunodd nifer sylweddol o Gymry â'i fyddin: llu o dde-orllewin Cymru dan Rhys ap Thomas, gwŷr Gwent a Morgannwg dan yr Herbertiaid a gwŷr o ogledd Cymru dan William Griffith o'r Penrhyn. Erbyn hyn roedd ganddo fyddin o tua 5,000. Aeth yn ei flaen i drechu Rhisiart III o Loegr ar Faes Bosworth.

Gweler hefyd
Cantrefi a chymydau Cymru

Cymydau Cymru
Daearyddiaeth Powys
Hanes Powys
Teyrnas Powys
Cefn Digoll

Bryn 381 m yng ngogledd-ddwyrain Powys yw Cefn Digoll neu Mynydd Digoll (Saesneg: Long Mountain). Saif rhwng afon Hafren a'r ffin â Swydd Amwythig yn Lloegr. Yn yr Oesoedd Canol bu'n rhan o gwmwd Gorddwr, a oedd yn rhan o deyrnas Powys.

Hanes
Rhedai ffordd Rufeinig ar hyd y bryn hir.

Bu'n fan allweddol iawn yn hanes Harri Tudur. Glaniodd Harri yn Sir Benfro ar 7 Awst 1485 gyda byddin fechan o Lancastriaid alltud a Ffrancod, efallai tua 2,000 i gyd. Teithiodd tua'r gogledd-ddwyrain yn hytrach na'n uniongyrchol tua'r dwyrain, a ger Cefn Digoll ymunodd nifer sylweddol o Gymry â'i fyddin: llu o dde-orllewin Cymru dan Rhys ap Thomas, gwŷr Gwent a Morgannwg dan yr Herbertiaid a gwŷr o ogledd Cymru dan William Griffith o'r Penrhyn. Erbyn hyn roedd ganddo fyddin o tua 5,000. Aeth yn ei flaen i drechu Rhisiart II o Loegr ar Faes Bosworth.

Cyfeiriadau

15fed ganrif yng Nghymru
Ffordun gyda Thre'r-llai a Threlystan
Mynyddoedd a bryniau Powys
Mynyddoedd a bryniau Swydd Amwythig
1 CC

2g CC - 1g CC - 1g 
50au CC 40au CC 30au CC 20au CC 10au CC - 0au CC - 0au 10au 20au 30au 40au 
6 CC 5 CC 4 CC 3 CC 2 CC - 1 CC - 1 2 3 4 5

Digwyddiadau 
 Dyddiad geni Iesu ar 25 Rhagfyr yn ôl y drefn Anno Domini a grewyd gan Dionysius Exiguus yn 525 (Cred rhai ysgolheigion mai 1 OC yr oedd Dionysius yn ei fwriadu fel blwyddyn geni Iesu.

Genedigaethau

Marwolaethau 

1 CC
Hoci iâ

Math o chwarae yw hoci iâ, sy'n boblogaidd yn enwedig mewn gwledydd fel Canada, Rwsia, Sweden a'r Ffindir. Cynghrair Hoci Genedlaethol (NHL) Gogledd America yw'r gynghrair hoci iâ bwysicaf yn y byd, gyda thimau o Ganada ac o'r UDA. Bellach nid oes llawer o hoci iâ yng Nghymru nag yng ngwledydd Prydain, ond chwaraeai Steve Thomas yn yr NHL rhwng 1984 a 2004. Chwaraewr arall o Gymru a wnaeth ei farc yn yr Amerig oedd Cy Thomas. Mae hoci iâ yn perthyn i deulu campau hoci ac yn amrywiaeth boblogaidd i'r gamp. Yng Nghanada a'r Unol Daleithiau cyfeirir at hoci iâ yn syml fel "hockey" gan ystyried mae dyna'r gamp arfer i'r enw.

Gweler hefyd
 Camanachd
 Hoci

Chwaraeon gaeaf
Chwaraeon Gemau Olympaidd y Gaeaf
Dafydd ap Siencyn

Herwr a bardd oedd Dafydd ap Siencyn neu Dafydd ap Siencyn ap Dafydd ap y Crach (blodeuai tua 1450). Ei dad oedd Siancyn ap Dafydd ab Y Crach, a'i fam oedd Margred ferch Rhys, mab Rhys Gethin, cadfridog Owain Glyn Dŵr.

Bywgraffiad
Yng nghyfnod Rhyfeloedd y Rhosynnau, roedd Dafydd, oedd yn berthynas i Owain Tudur, yn gefnogwr plaid y Lancastriaid. Pan droes y rhyfel yn erbyn y Lancastriaid, aeth Dafydd yn herwr. Bu'n byw yng Nghoed Carreg y Gwalch, ger Llanrwst, am flynyddoedd. Dywedir iddo ddal Castell Harlech gyda Robert ap Meredudd. Gyda Ieuan ap Rhobert ap Maredudd, cadwodd  Nantconwy yn erbyn y brenin hyd 1468, ac anrheithiodd rannau o Sir Ddinbych. Yn 1468 daeth byddin Iorcaidd dan William Herbert, Iarll Penfro i feddiannu'r ardal.

Derbyniodd bardwn yn 1468, ac yn ddiweddarach fe'i penodwyd yn Gwnstabl Castell Conwy, wedi iddo ladd ei ragflaenydd. Dywedir i Dafydd farw o glwyfau a gafodd mewn ffrwgwd, ac iddo gyfansoddi dau englyn ar ei wely angau. Cadwyd cerddi iddo gan Ieuan ap Gruffydd Leiaf a Tudur Penllyn, ac mae rhywfaint o farddoniaeth gan Dafydd ei hun wedi ei gadw: cywydd ateb i Dudur Penllyn a chywyddau moliant i Forus Wyn o Foelyrch a Roger Kynaston.

Mewn llenyddiaeth ddiweddar, mae'n ymddangos yn Dafydd ab Siencyn yr herwr, a Rhys yr arian daear: dwy ramant Gymreig gan Elis o'r Nant (Ellis Pierce), a gyhoeddwyd yn 1905. Yn ddiweddarach, ef yw arwr cyfres o nofelau hanesyddol gan Emrys Evans. Cyhoeddwyd y rhain gan Gwasg Carreg Gwalch, a enwyd ar ôl y coed lle bu'n llochesu.

Gellir gweld sbardun y dywedir ei bod yn eiddo i Dafydd yn eglwys y plwyf, Llanrwst.

Cyfeiriadau

Llyfryddiaeth
 Evans, Emrys, Dafydd ap Siencyn: y gwr a'i gyfnod (Gwasg Carreg Gwalch, 1983) ISBN 0863810217

Beirdd yr Uchelwyr
Cymry'r 15fed ganrif
Herwyr
Llenorion Cymreig y 15fed ganrif
Marwolaethau'r 15fed ganrif
Pobl o Ddyffryn Conwy
Pobl o Lanrwst
Rhyfeloedd y Rhosynnau
Tre-wern

Pentref bychan a chymuned ym Mhowys, Cymru, yw Tre-wern neu Trewern. Saif  yng ngogledd-ddwyrain y sir ar briffordd yr A458 tua 4 milltir i'r gogledd-ddwyrain o'r Trallwng a thua milltir a hanner o'r ffin â Swydd Amwythig, Lloegr.

Saif rhwng Moel y Golfa i'r gogledd a Cefn Digoll i'r de, ar lan ddwyreiniol afon Hafren. Yn yr Oesoedd Canol bu'n rhan o gwmwd Gorddwr.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

Cyfeiriadau

Cymunedau Powys
Ystrad Marchell

Gweler hefyd Abaty Ystrad Marchell.

Cwmwd canoloesol yn nwyrain Teyrnas Powys (gogledd-ddwyrain Powys heddiw) oedd Ystrad Marchell. Gyda'r Llannerch Hudol a chwmwd Deuddwr ffurfiai'r 'Teirswydd'. Pan ymranodd teyrnas Powys yn y 12g, daeth yn rhan o dywysogaeth Powys Wenwynwyn.

Gorwedd y cwmwd ar lan orllewinol afon Hafren, sy'n ei wahanu oddi ar gwmwd Gorddwr dros yr afon. I'r gogledd ffiniai'r cwmwd â chwmwd Deuddwr a rhan o gantref Mechain, ac i'r de ffiniai â Llannerch Hudol a rhan o gantref Caereinion.

Enwir y cwmwd ar ôl un o'i gymoedd, Ystrad Marchell. Yno y lleolir Abaty Ystrad Marchell (Strata Marcella), abaty Sistersiaidd a sefydlwyd gan y bardd-dywysog Owain Cyfeiliog o Bowys yn 1170-1172. Bu Owain a'i fab Gwenwynwyn yn hael iawn wrth yr abaty.

Gorweddai'r cwmwd i'r gogledd o'r Trallwng, a tueddai i fod ym meddiant pwy bynnag a reolai'r dref honno ar y pryd, boed y Cymry neu'r Normaniaid. John Charleton, un o farwniaid grymusaf y Mers, a'i rheolai ar ddechrau'r 14g.

Gweler hefyd
Cantrefi a chymydau Cymru
Teyrnas Powys

Cymydau Cymru
Daearyddiaeth Powys
Hanes Powys
Teyrnas Powys
Metacity

Rheolwr ffenestri swyddogol o'r prosiect GNOME yw Metacity. Cafodd ei greu gan Havoc Pennington yn 2003, ac fe'i diogelir gan Drwydded Gyhoeddus Gyffredinol y GNU (GPL).

Meddalwedd
Cedewain

Cantref yn ne Teyrnas Powys (gogledd Powys heddiw) oedd Cedewain (ffurf amgen: Cydewain). Pan ymranodd teyrnas Powys yn ddwy ran ar ddiwedd y 12g daeth yn rhan o dywysogaeth byrhoedlog Powys Wenwynwyn.

Gorwedd y cantref rhwng Ceri i'r de (Rhwng Gwy a Hafren), Arwystli (cwmwd Is Coed) i'r de-ddwyrain, a chantref Caereinion a rhannau o gymydau Llannerch Hudol a Gorddwr i'r gogledd. Yn y dwyrain roedd rhan o'r cantref yn ffinio â Swydd Amwythig dros y ffin yn Lloegr.

Roedd gan y cantref ganolfan eglwysig bwysig yn Aberriw. Ei brif ganolfan weinyddol yn y 13g oedd Dolforwyn, lle cododd Llywelyn ap Gruffudd, Tywysog Cymru, Gastell Dolforwyn ym 1273. Tyfodd tref fechan wrth droed y castell.

Bu'r cantref yn bwysig i dywysogion Gwynedd yn eu hymdrechion i ymestyn eu hawdurdod dros y rhan honno o Gymru. Roedd Castell Dolforwyn yn enwedig yn her sylweddol i rym arglwyddi'r Mers, yn sefyll gyferbyn i'r Drenewydd.

Yn 1279, rhoddodd Edward I o Loegr y cwmwd, gyda chwmwd Ceri, i Roger Mortimer, ac arosodd yn nwylo'r Mortimeriaid ar ôl hynny fel un o arglwyddiaethau'r Mers hyd y Deddfau Uno.

Cedwir enw'r hen gantref yn enw pentref Betws Cedewain, i'r gogledd o'r Drenewydd.

Gweler hefyd
Cantrefi a chymydau Cymru

Arglwyddiaethau'r Mers
Cantrefi Cymru
Daearyddiaeth Powys
Hanes Powys
Teyrnas Powys
William Herbert, Iarll 1af Penfro (1423–1469)

Am eraill o'r un enw, gweler William Herbert (gwahaniaethu)

Iarll Penfro a ffigwr allweddol ar ochr plaid yr Iorciaid yn ystod Rhyfeloedd y Rhosynnau yng Nghymru oedd William Herbert, Iarll 1af Penfro (tua 1423 – 27 Gorffennaf 1469). Roedd yn fab i William ap Thomas ac yn ŵyr i Dafydd Gam.

Bu'n ymladd ym myddin Lloegr yn Normandi gyda Mathau Goch, a chafodd ei gymeryd yn garcharor ym Mrwydr Formigny yn 1450. Gwnaed ef yn farchog Nadolig yr un flwyddyn. Fel cefnogwr selog plaid yr Iorciaid, gwobrwywyd Herbert a'r teitl Arglwydd Herbert o Raglan gan y brenin Edward IV. Ymladdodd dros yr Iorciaid ym Mrwydr Mortimer's Cross yn 1461, pan gymerwyd Owain Tudur yn garcharor a'i ddienyddio. Yn 1468, wedi iddo gipio Castell Harlech, fe'i gwnaed yn Iarll Penfro, a rhoddwyd Harri Tudur ieuanc dan ei ofal. Bwriad Herbert oedd i Harri briodi ei ferch ef.

Fodd bynnag, cwerylodd Herbert a Richard Neville, Iarll Warwick, oedd wedi troi yn erbyn y brenin ac at achos y Lancastriaid. Cymerwyd Herbert a'i frawd Richard Herbert yn garcharor ym Mrwydr Edgecote, ger Banbury, a'i ddienyddio gan Warwick. Dilynwyd ef fel Iarll Penfro gan ei fab, William. Roedd yn briod ag Anne Devereux, a chawsant o leiaf ddeg plentyn, gan gynnwys:
William Herbert, 2il Iarll Penfro (1451–1491).
Syr Walter Herbert. (c. 1452 - m. 16 Medi 1507). Priododd Anne Hastings, iarlles Huntingdon, chwaer Edward Stafford, 3ydd dug Buckingham.
Syr George Herbert o Sant Julians.
Philip Herbert o Lanfihangel.
Cecilie Herbert.
Maud Herbert, iarlles Northumberland. Priododd Henry Percy, 4ydd iarll Northumberland.
Katherine Herbert. Priododd George Grey, ail iarll Kent.
Anne Herbert. Priododd John Grey, barwn Grey of Powis cyntaf, 9fed arglwydd Powys (m. 1497).
Isabel Herbert. Priododd  Sir Thomas Cokesey.
Margaret Herbert. Priododd yn gyntaf Thomas Talbot, 2nd isiarll Lisle ac yna Syr Henry Bodringham.

Roedd William Herbert yn noddwr beirdd, a chanwyd nifer o gywyddau iddo gan Feirdd yr Uchelwyr, yn enwedig Guto'r Glyn, oedd ei hun yn bleidydd Iorc. Yn un o gywyddau enwocaf Guto, mae'n galw ar William Herbert i yrru'r swyddogion Seisnig o'r wlad ac uno Cymru, ac yn addo:

O digia Lloegr a'i dugaid
Cymru a dry yn dy raid

Cyfeiriadau

Cymry'r 15fed ganrif
Genedigaethau 1423
Marwolaethau 1469
Iorciaid
Hanes Sir Benfro
Ieirll Penfro
Mor Bihan

Mor Bihan (Ffrangeg: Morbihan neu Golfe du Morbihan, Cymraeg: Môr Bychan) yw'r enw Llydaweg am y môr bach sydd o flaen tref Gwened, a'r ynysoedd yno. Enwir departamant Mor-Bihan ar ôl y môr. Y tu allan i gwlff Mor Bihan mae Cefnfor yr Iwerydd, neu yn ôl yr enw lleol Llydaweg Mor Bras (Cymraeg: Môr mawr).

Trefi a phentrefi ar lan y  Mor Bihan
Aradon
Arzhon-Rewiz
An Alre
Baden
Ar Bonoù
Hezoù
An Arzh
Enizenac'h
An Arvor-Baden
Lokmaria-Kaer
Noaloù
Plougouvelen
Porzh-Noaloù
Sant-Armael
Lokentaz
Sarzhav
Sine
Teiz
Gwened

Ynysoedd
Mae llawer o ynysoedd bach yn y Mor Bihan. Fel bydd yn digwydd yn yr ardaloedd eraill o arfordir Llydaw, mae nifer o dai ar y ddwy ynys fwyaf yn cael eu prynu gan bobl gyfoethog o Baris.

An Arzh , yr ail ynys fwyaf,
Ynys Bailleron
Berder
Ynys Boëd  (Ynys Bwyd, yn Gymraeg)
Ynys Boëdic
Ynys Brannec
Ynys Charles
Cohty
Ynys Conleau
Korn Bihan
Ynysoedd Brouel
Ynys Creïzic
Denten
An Dervenn
Ynys Drenec (dwy ynys 'Drenec vras' a 'Drenec vihan')
Enézy
Er Lannic
Er Runio
Gavriniz
Ynys Godec
Ynys Govihan
Le Grand Huernic
Hent Tenn
Ynys Holavre
Ynys Ilur
Ynys Iluric
Inézic
Ynys Irus
Ynys ar gazeg (Ynys y Gaseg yn Gymraeg)
Ynys Lerne
Logodenn vras (Llygoden Fawr yn Gymraeg)
Logodenn vihan (Llygoden Fach yn Gymraeg)
Enez hir (Ynys Hir yn Gymraeg)
Ynys Mancel
Izenac'h (Île aux Moines yn Ffrangeg), yr ynys fwyaf,
Ynys Mouchiouse (ou Mouchot)
Île des Œufs
Île aux oiseaux
Penn Bleï
Ynys Piren
Ynys Pladic
Île de la Pointe
Ynys Quistinic
Radeneg
Ynys Reno
Sept Îles
Ynys Stibiden (ynghanir fel chébdenn)
Ynys Tascon
Ynys Trohennec
Grand Veïzit
Petit Veïzit

Ynysoedd Llydaw
Mor-Bihan
Heptagon

Mewn geometreg, mae heptagon yn bolygon sydd â saith ochr a saith ongl.

Polygonau
Siapau elfennol
7 (rhif)
2 CC

2g CC - 1g CC - 1g 
50au CC 40au CC 30au CC 20au CC 10au CC - 0au CC - 0au 10au 20au 30au 40au 
7 CC 6 CC 5 CC 4 CC 3 CC - 2 CC - 1 CC 1 2 3 4

Digwyddiadau 
 Julia yr Hynaf, merch yr ymerawdwr Augustus a Scribonia, yn cael ei halltudio i ynys Pandateria ar gyhuddiad o deyrnfradwriaeth a godineb.
 Augustus yn cael y teitl Pater Patriae gan Senedd Rhufain, yn cadarnhau ei safle fel princeps.

Genedigaethau

Marwolaethau 
 Iullus Antonius, mab Marcus Antonius, conswl yn 10 CC (dienyddiwyd am deyrnfradwriaeth).

2 CC
3 CC

2g CC - 1g CC - 1g 
50au CC 40au CC 30au CC 20au CC 10au CC - 0au CC - 0au 10au 20au 30au 40au 
8 CC 7 CC 6 CC 5 CC 4 CC - 3 CC - 2 CC 1 CC 1 2 3

Digwyddiadau

Genedigaethau 
 Seneca, gwladweinydd Rhufeinig
 24 Rhagfyr - Servius Sulpicius Galba, ymerawdwr Rhufeinig

Marwolaethau 

3 CC
Polygon

O fewn y maes geometreg mae polygon (ynganiad: 'pɒlɪɡɒn') yn ffurf plân sydd wedi ei arffinio gan lwybr caeedig neu gylched, wedi ei gyfansoddi o gyfres o linellau syth.

Gelwir y rhannau hyn yn ymylon neu ochrau, a'r pwyntiau lle mae dau ymyl yn cwrdd yw fertigau'r polygon (unigol: fertig) neu gorneli. Gelwir y tu mewn i'r polygon weithiau'n gorff. Mae n-gon yn bolygon gydag 'n' ochr; er enghraifft, mae triongl yn 3-gon. Mae polygon yn enghraifft 2-ddimensiwn o'r polytop mwy cyffredinol mewn nifer o ddimensiynau.

Mae gofynion geometrig sylfaenol polygon wedi'i addasu mewn sawl ffordd i ddiwallu dibenion penodol. Mae mathemategwyr yn aml yn ymwneud â'r gadwyn ffiniol, gaeedig a chyda polygonau syml nad ydynt yn croestori ei hunain. Gellid caniatáu i ffin polygonal groestori ei hun, gan greu polygonau sêr a pholygonau eraill sy'n croestori eu hunain.

Etymoleg 
Tarddiad y gair "polygon" yw'r ansoddair Groeg πολύς (polús) "llawer" a γωνία (gōnía) "cornel" neu "ongl". Mae'n bosib mai tarddiad y gair γόνυ (gónu) oedd "y pen-glin", sy'n enghraifft da o ongl.

Gweler hefyd
Tarddiad (mathemateg)
4 CC

2g CC - 1g CC - 1g 
50au CC 40au CC 30au CC 20au CC 10au CC - 0au CC - 0au 10au 20au 30au 40au 
9 CC 8 CC 7 CC 6 CC 5 CC - 4 CC - 3 CC 2 CC 1 CC 1 2

Digwyddiadau 
 Herod Archelaus yn dod yn ethnarch Iudaea a Herod Antipas yn dod yn detrarch Galilea a Perea.

Genedigaethau 
 Iesu (tua'r dyddiad yma)

Marwolaethau 
 Herod Fawr
 Marcus Tullius Tiro, cyn-gaethwas Cicero

4 CC
Herod Antipas

Tetrach ("rheolwr dros chwarter") Galilea a Perea oedd Herod Antipas (yn llawn "Antipatros") (cyn 20 CC - ar ôl 39 OC).

Roedd Antipas yn fab i Herod Fawr, ac ar farwolaeth ei dad yn 4 CC cafodd diriogaethau Galilea a Perea pan rannwyd ei deyrnas. Roedd yn eu llywodraethu dan nawdd yr Ymerodraeth Rufeinig. Adeiladodd brifddinas newydd, Tiberias, wedi ei henwi ar 
ôl ei noddwr, yr ymerawdwr Tiberius, ar lan Môr Galilea.

Ysgarodd Antipas ei wraig gyntaf, merch Aretas IV, brenin Nabatea, er mwyn priodi Herodias, oedd wedi bod yn briod a'i frawd, Philip.  Condemniwyd hyn gan Ioan Fedyddiwr. Yn ôl yr hanesydd Josephus, dienyddiwyd Ioan gan Herod i osgoi gwrthryfel. Yn ôl Efengyl Mathew, dawnsiodd merch Herodias, Salome, i Herod, a'i blesio gymaint nes iddo addo iddi unrhyw beth a ddymunai. Ei dymuniad oedd cael pen Ioan.

Yn ôl Efengyl Luc yn y Testament Newydd, pan roddwyd Iesu ar ei brawf o flaen Pontius Pilat, gyrrodd Pilat ef at Antipas, fel rheolwr Galilea. Gyrrodd Antipas ef yn ôl at Pilat.

Yn 39 OC, cyhuddwyd Antipas gan ei nai Agrippa I o gynllwynio yn erbyn yr ymerawdwr newydd, Caligula. Alltudiwyd ef i Gâl, lle bu farw.

Genedigaethau'r ganrif gyntaf CC
Hanes Iddewig
Marwolaethau'r ganrif gyntaf
5 CC

2g CC - 1g CC - 1g 
50au CC 40au CC 30au CC 20au CC 10au CC - 0au CC - 0au 10au 20au 30au 40au 
10 CC 9 CC 8 CC 7 CC 6 CC - 5 CC - 4 CC 3 CC 2 CC 1 CC 1

Digwyddiadau

Genedigaethau 
 Ioan Fedyddiwr (tua'r dyddiad yma)

Marwolaethau 

5 CC
6 CC

2g CC - 1g CC - 1g 
50au CC 40au CC 30au CC 20au CC 10au CC - 0au CC - 0au 10au 20au 30au 40au 
11 CC 10 CC 9 CC 8 CC 7 CC - 6 CC - 5 CC 4 CC 3 CC 2 CC 1 CC

Digwyddiadau 
 Yr ymerawdwr Augustus yn gyrru ffuredau (viverrae mae Plinius yr Hynaf yn eu galw) i'r Ynysoedd Balearig i ddelio a phla o gwningod.
 Tiberius yn cael ei yrru i Armenia, yna'n ymneilltuo i Rhodos.

Genedigaethau

Marwolaethau 

6 CC
7 CC

2g CC - 1g CC - 1g 
50au CC 40au CC 30au CC 20au CC 10au CC - 0au CC - 0au 10au 20au 30au 40au 
12 CC 11 CC 10 CC 9 CC 8 CC - 7 CC - 6 CC 5 CC 4 CC 3 CC 2 CC

Digwyddiadau

Genedigaethau 
 Un dyddiad posibl ar gyfer genedigaeth Iesu, gan fod y planedau Iau a Sadwrn yn agos at ei gilydd yn Pisces, efallai yn creu effaith Seren Bethlehem.

Marwolaethau 
 Cheng, ymerawdwr Han

7 CC
Cwmni Cyhoeddi Gwynn

Cwmni sy'n cyhoeddi cerddoriaeth ydy Cwmni Cyhoeddi Gwynn, a sefydlwyd yn 1937 gan y cyfansoddwr W. S. Gwynn Williams.

Dolenni allanol
Gwefan swyddogol

Cwmnïau a sefydlwyd ym 1937
Cwmnïau cyhoeddi Cymru
Cwmnïau Cymru
Diwydiant cerddoriaeth Cymru
Dyfed Edwards

Awdur a dramodydd Cymreig o Ynys Môn yw Dyfed Edwards (ganwyd Tachwedd 1966).

Bywgraffiad
Ganwyd Edwards ym Mangor a'i fagu yn Rhosmeirch, Ynys Môn, ond mae bellach yn byw yn Whistable, Caint. Dechreuodd ei yrfa gyda phapurau'r Herald yng Ngogledd Cymru, cyn mynd ymlaen i weithio i'r Daily Post, y Journal yn Newcastle a'r Daily Mail.

Mae wedi ennill Y Fedal Ddrama yn yr Eisteddfod Genedlaethol ddwy waith, y tro cyntaf yn 2008 yng Nghaerdydd am y ddrama Cors Oer, ac yna flwyddyn yn ddiweddarach yn Y Bala am Tân Mewn Drain. Bu'n newyddiadurwr am dros 20 mlynedd, ac mae wedi cyhoeddi nofelau a llyfrau ffeithiol yn y Gymraeg a'r Saesneg. Cyhoeddwyd ei nofel Iddew, a disgrifwyd gan feirniad Gwobr Goffa Daniel Owen Eisteddfod Genedlaethol Maldwyn a'r Gororau 2015 fel "gwaith o athrylith", yn Mawrth 2016.

Mae ei lyfrau Saesneg wedi cyhoeddi dan y ffugenw Thomas Emson.

Gwaith

Ffuglen
Dant at Waed (Y Lolfa, 1996)
Cnawd a Storïau Eraill (Y Lolfa, 1997)
Y Syrcas  (Y Lolfa, 1998)
Llwybrau Tywyll (Y Lolfa, 1990)
Hen Friwiau (Gwasg Carreg Gwalch, 2002)
Y Moch a Straeon Eraill (Gwasg Carreg Gwalch, 2007)
Iddew (Gwasg y Bwthyn, 2016)
Apostol (Gwasg y Bwthyn, 2019)
Bedydd Tân (Gwasg y Bwthyn, 2021)

Ffeithiol 
 Dynion Dieflig (Y Lolfa, 2008)
 Peter Moore: Y Gwaethaf o'r Gwaethaf, Stori Sydyn (Y Lolfa, 2009)

Llwyfan 
 Tân Mewn Drain (Sherman Cymru, Mehefin 2011)
 Llwch O'r Pileri (Trwy'r Ddinas Hon, Sherman Cymru, Mehefin 2013)

Radio 
 Cors Oer (BBC Radio Cymru, 2010)
 Anfonwch Fil (BBC Radio Cymru, 2011)
 Goleuni Yn Yr Hwyr (BBC Radio Cymru, Medi 2012)
 Aderyn y Ddrycin (BBC Radio Cymru, Mawrth 2015)

Cyfeiriadau

Genedigaethau 1966
Llenorion Cymraeg
Llenorion Cymreig yr 20fed ganrif
Llenorion Cymreig yr 21ain ganrif
Nofelwyr Cymraeg
Pobl o Ynys Môn
Tympan

Am ddefnydd arall o'r gair gweler Tympan (gwahaniaethu).

Yn argraffu letterpress gyda llaw, roedd tympan yn lliain tyn neu'n bapur wedi ei fowntio mewn ffram a gawsai ei roi dros y papur yn syth cyn gostwng y platen i greu'r argraff.

Argraffu
Tympan (gwahaniaethu)

Gall y gair tympan gyfeirio at nifer o bethau:

Tympan offer argraffu
Tympan (cwmni cyhoeddi)
Marcus Brigstocke

Digrifwr a dychanwr Seisnig ydy Marcus Alexander Brigstocke (ganwyd 8 Mai 1973, Guildford, Surrey) Mae wedi gwneud llawer o waith ym meysydd digrifwch stand-up, teledu a radio. Mae wedi ei gysylltu'n benodol gyda rhaglen BBC Radio 4 am 6.30 y nos, The Now Show, gan ei fod wedi ymddangos yn y rhaglen nifer o weithiau.

Gyrfa

Gwaith Radio
Just A Minute
The Now Show
Giles Wemmbley Hogg Goes Off
We Are History
The Museum of Everything
2000 Years of Radio
As Safe As Houses

Gwaith teledu
The Savages
We Are History
The Late Edition
My Hero
Stupid!
Have I Got News for You
Excuse My French
What's The Problem? With Anne Robinson
Marcus Brigstocke's Trophy People
News Knight with Sir Trevor McDonald

Dolenni allanol
Gwefan swyddogol

Cyfeiriadau

Actorion Seisnig
Digrifwyr Seisnig
Genedigaethau 1973
Llenorion Seisnig yr 20fed ganrif
Llenorion Seisnig yr 21ain ganrif
Pobl o Surrey
Guildford

Tref yn Surrey, De-ddwyrain Lloegr, yw Guildford. Fe'i lleolir mewn ardal di-blwyf yn ardal an-fetropolitan Bwrdeistref Guildford, ac mae pencadlys yr ardal yn y dref. Mae'n dref sirol Surrey, ac mae'n bencadlys gweinyddu rhanbarth De-ddwyrain Lloegr hefyd. Lleolir Cyngor Sir Surrey yn Kingston upon Thames sydd yn Llundain Fwyaf erbyn hyn. 

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan ardal adeiledig Guildford boblogaeth o 77,057.

Mae'r dref wedi ei geffeillio gyda Freiburg im Breisgau  yn ne'r Almaen, ac wedi ei chysylltu â Mukono yng nghanolbarth Wganda.

Mae Caerdydd 183 km i ffwrdd o Guildford ac mae Llundain yn 45.2 km. Y ddinas agosaf ydy Dinas San Steffan sy'n 42.4 km i ffwrdd. Lleolir tua 50 km (31 milltir) i'r de-orllewin o Lundain, ar ffordd yr A3 sy'n cysylltu'r brifddinas gyda Portsmouth.

Adeiladau a chofadeiladau
Canolfan Friary
Castell
Eglwys Gadeiriol
Guildhall
Ysbyty'r Drindod
Ysgol Ramadeg Brenhinol

Enwogion
P. G. Wodehouse (1881-1975), awdur
David Hemmings (1941-2003), actor
Tony Blackburn (g. 1943), DJ
Elizabeth Buchan (g. 1948), nofelydd

Cyfeiriadau

Bwrdeistref Guildford
Trefi Surrey
Mynydd Bodafon

Bryn ar Ynys Môn yw Mynydd Bodafon. Ei bwynt uchaf yw copa Yr Arwydd (178 m / 585'). Hwn yw'r bryn uchaf ar yr ynys. Mynydd Eilian yw'r ail uchaf, (177 m / 581'.) Pwynt uchaf y sir ydy Mynydd Twr 220m, 720' sydd yn ddaearyddol ar Ynys Gybi nid Ynys Môn.

Lleolir Mynydd Bodafon yng ngogledd-ddwyrain yr ynys, tua hanner ffordd rhwng Llannerch-y-medd i'r gorllewin a Moelfre i'r dwyrain. Mae ar y ffin rhwng plwyfi Penrhosllugwy a Llanfihangel Tre'r Beirdd; . Uchder cymharol, neu ”amlygrwydd” y copa, ydy 0metr: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf.

Mae union ystyr yr enw Bodafon yn ansicr. Mae bod (trigfan) yn elfen gyffredin mewn enwau lleoedd, ond does dim afon yn y cylch i esbonio'r enw. Fodd bynnag, ceir Llyn Archaddon fel hen enw ar y llyn bychan ar lethr y mynydd a elwir yn Llyn Bodafon heddiw. Gall Bodafon fod yn amrywiad ar Bodaddon (gyda -dd yn newid i
-f, fel sy'n digwydd weithiau). Felly bod (trigfan) + aeddon ('arglwydd') neu A(e)ddon (enw personol), efallai.

Ceir olion Cytiau'r Gwyddelod, sy'n perthyn i Oes yr Haearn yn ôl pob tebyg, ar lethrau'r mynydd.

Mae'r bryn yn boblogaidd gan bobl leol i fynd am dro neu i bysgota. Ceir golygfa dros Fôn o'r copa.

Enwir Yr Arwydd, papur bro cylch Mynydd Bodafon, ar ôl enw copa'r bryn.

Y Copa
Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Marilyn (mynydd). Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan “Database of British and Irish hills”. Uchder y copa o lefel y môr ydy 178m (584tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ddiwethaf ar 28 Hydref 2001.

Gweler hefyd
Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
Rhestr o Gopaon Cymru
Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

Cyfeiriadau

Dolennau allanol
Clwb Mynydda Cymru
Lleoliad ar wefan Streetmap 
Lleoliad ar wefan Get-a-map 

Bodafon
Copaon Marilyn
Yr Arwydd

Yr Arwydd yw papur bro cylch Mynydd Bodafon yng ngogledd-ddwyrain Ynys Môn. Enwir y papur ar ôl copa Yr Arwydd (copa), pwynt uchaf Mynydd Bodafon (178 m).

Mae'r cylch yn cynnwys Amlwch, Moelfre a Benllech hyd at y Traeth Coch. Un o enwogion y fro yw'r bardd Goronwy Owen.

Dolen allanol
Gwefan Yr Arwydd ar BBC Cymru

Arwydd, Yr
Elfed

Gallai Elfed gyfeirio at un o sawl peth:

Hanes a daearyddiaeth
Elfed, ffurf Gymraeg Diweddar ar Elmet, un o deyrnasoedd y Brythoniaid (gogledd Lloegr heddiw)
Elfed, cwmwd yn Nyfed yr Oesoedd Canol
Cynwyl Elfed, pentre yn Sir Gaerfyrddin

Pobl
Howell Elvet Lewis (Elfed) (1860-1953), o bentre Cynwyl Elfed
Elfed Davies, 'Barwn Davies o Benrhys' (1913–1992), gwleidydd Llafur Cymreig
Elfed Evans (1926–1988), pêl-droediwr Cymreig professiynol
Elfed Morris (ganed 1942), cyn bêl-droediwr Cymreig professiynol

Gweler hefyd
Alban Elfed