alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
Hughes a'i Fab

Sefydlwyd gwasg Hughes a'i Fab yn Wrecsam gan Richard Hughes yn 1824. Prynwyd y wasg gan S4C yn 1982 gyda'r bwriad o gyhoeddi llyfrau Cymraeg yn seiliedig ar raglenni'r sianel newydd. Mae'r wasg eisoes wedi ei leoli gyda S4C yn Llanisien, Caerdydd.

O ddiwedd y 1920au hyd 1955, Hughes a'i Fab oedd cyhoeddwyr Y Llenor, prif fforwm llenyddol y cyfnod hwnnw.

Yn y 1930au, cafodd cylchgrawn misol poblogaidd Y Ford Gron ei gyhoeddi gan Hughes a'i Fab.

Cedwir archifau'r cwmni yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru.

Cyfeiriadau

Dolenni Allanol 
  Bywgraffiad Richard Hughes ar wefan Llyfrgell Genedlaethol Cymru
   Hanes Melinoedd a Gwneuthurwyr Papur yng Nghymru ar wefan Genuki, gan gynnwys pytiau o hanes Richard Hughes.

Cwmnïau a sefydlwyd ym 1824
Cwmnïau cyhoeddi Cymru
Llên Cymru yn y 19eg ganrif
Llên Cymru yn yr 20fed ganrif
Llên Cymru yn yr 21ain ganrif
126

1g - 2g - 3g 
70au 80au 90au 100au 110au - 120au - 130au 140au 150au 160au 170au 
121 122 123 124 125 - 126 - 127 128 129 130 131

Digwyddiadau

Genedigaethau 
 1 Awst — Pertinax, ymerawdwr Rhufeinig

Marwolaethau 

126
Parciau Cenedlaethol y Deyrnas Unedig

Mae gan y Deyrnas Unedig 14 parc cenedlaethol, naw yn Lloegr, tri yng Nghymru a dau yn yr Alban. Mae parciau cenedlaethol yn ardaloedd rheoledig o dirwedd eithriadaol lle y cyfyngir ar sefydliad cyfanheddau a gweithgareddau masnachol. Sefydlwyd y tri pharc cyntaf yn Lloegr ym 1951. Cynigir 15fed parc cenedlaethol yn y Twyni Gogleddol (South Downs).

Parciau Cenedlaethol yr Alban 

Mae'r ddau barc cenedlaethol hwn yn gorchuddio tua 7% yr arwynebedd tirol yn yr Alban.

Parciau Cenedlaethol Cymru

Parciau Cenedlaethol Gogledd Iwerddon 
Ni ddynodwyd parciau cenedlaethaol yng Ngogledd Iwerddon, ond mae symudiadau i sefydlu parc cenedlaethol Gogledd Iwerddon cyntaf yn y Mynyddoedd Mourne.

Parciau Cenedlaethol Lloegr

Gweler hefyd 
Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol

Dolen allanol 
  Gwefan swyddogol Parciau Cenedlaethol y DU
Cyngor Llyfrau Cymru

Sefydlwyd Cyngor Llyfrau Cymru yn 1961 fel y Cyngor Llyfrau Cymraeg. Erbyn heddiw noddir hi gan Lywodraeth Cymru. Amcanion y Cyngor yw i hybu diddordeb mewn llyfrau Cymraeg a llyfrau Saesneg o ddiddordeb i Gymru, hybu'r diwydiant cyhoeddi,  cynorthwyo a chefnogi awduron drwy gynnig amryw o wasanaethau a dosbarthu grantiau. Maent yn darparu gwasanaethau golygu a dylunio i gyhoeddwyr, darparu grantiau i awduron yn ogystal â grantiau cyhoeddwyr er mwyn hybu cyhoeddi llyfrau, gwasanaethau i lyfrgelloedd a chyfanwerthu llyfrau a deunydd perthnasol.

Mae pencadlys Cyngor Llyfrau Cymru yng Nghastell Brychan, Aberystwyth ac erbyn hyn, canolfan dosbarthu yn Mharc Busnes Glanyrafon ar gyrion y dref. Mae gan y ganolfan, drosiant o £5.5 miliwn y flwyddyn (net) ac mae 49 o aelodau staff parhaol yn gweithio rhwng y ddau safle.

Mae'r Cyngor hefyd yn gweithio ar y cyd gyda nifer o gyrff a chwmniau eraill megis yr Academi Gymreig, Urdd Gobaith Cymru ac S4C. Mae'nt yn ymwneud â trefnu a hysbysebu gwobrau Llyfr y Flwyddyn, Bardd Plant Cymru a Gwobrau'r Diwydiant Cyhoeddi.

Cyhoeddir nifer o daflenni a chatalogau llyfrau yn flynyddol ar gyfer plant ysgol, a chatalogau ffuglen ac yn y blaen, ar gyfer oedolion. Rhai o'r hen gyhoeddiadau oedd Sbondonics a Sbri-di-ri, a ddaeth i ben yn 2009.

Anfonodd y Cyngor dros 1000 o lyfrau Cymraeg i Batagonia yn 2005, gwerth bron i £7,000 er mwyn helpu pobl yno i ddysgu'r Gymraeg.

Prif weithredwyr
Dyma restr o gyfarwyddwyr neu brif weithredwyr y Cyngor ers y cychwyn, gyda'r dyddiad wnaethont gychwyn ei swydd.

 1 Mawrth 1965 – Alun Creunant Davies
 1985 – Gwerfyl Pierce Jones
 1 Tachwedd 2009 – Elwyn Jones
 1 Chwefror 2017 – Helgard Krause

Cyfeiriadau

Dolenni allanol 
 Gwefan swyddogol Cyngor Llyfrau Cymru
 Gwefan fasnach y Cyngor Llyfrau

Llên Cymru
Llenyddiaeth Gymraeg
Llenyddiaeth Saesneg Cymru
Sefydliadau Cymru
Sefydliadau 1961
Sefydliadau eiriolaeth iaith Geltaidd
Calon Lân

Emyn Cymraeg a ysgrifennwyd yn y 19g gyda geiriau gan Daniel James (Gwyrosydd) a thôn gan John Hughes yw Calon Lân.

Geiriau
Nid wy'n gofyn bywyd moethus,
Aur y byd na'i berlau mân:
Gofyn wyf am galon hapus,
Calon onest, calon lân.

Calon lân yn llawn daioni,
Tecach yw na'r lili dlos:
Dim ond calon lân all ganu
Canu'r dydd a chanu'r nos.

Pe dymunwn olud bydol,
Chwim adenydd iddo sydd;
Golud calon lân, rinweddol,
Yn dwyn bythol elw fydd.

Hwyr a bore fy nymuniad
Gwyd i'r nef ar adain cân
Ar i Dduw, er mwyn fy Ngheidwad,
Roddi i mi galon lân.

Dolenni allanol
Y gerddoriaeth cy.cantorion.org

Caneuon Cymreig
Caneuon yr 19eg ganrif
Emynau Cristnogol
Emynau Cymraeg
Bodh Gaya

Dinas yn India yw Bodh Gaya neu Bodhgaya (hefyd Bodh-Gaya). Saif yn nhalaith Bihar. Mae'n enwog fel y man lle cyrhaeddodd Gautama Siddhartha, y Bwdha hanesyddol, ei Oleuedigaeth. Bodh Gaya yw'r bwysicaf o bedair man pererindod i ddilynwyr Bwdiaeth; y tair arall yw Kushinagar, Lumbini a Sarnath. Roedd ei phoblogaeth yn 2001 yn 30,883.

Yn ôl y traddodiad Bwdhaidd, daeth y tywysog Gautama Siddhartha yma tua 500 CC, fel mynach yn ceisio gweledigaeth. Eisteddodd dan goeden Bodhi (Ficus religiosa; mae'r gair Sansgrit bodhi yn golygu 'Goleuedigaeth') yma, ac wedi tri diwrnod a thair noson o fyfyrio, cyrhaeddodd Oleuedigaeth, a'r atebion i'w gwestiynau. Wedi saith wythnos, teithiodd i Sarnath, lle dechreuodd bregethu Bwdhiaeth.

Ceir nifer fawr o demlau Bwdhaidd yma, gyda theml yn cynrychioli pob gwlad Fwdhaidd. Y brif deml yw Teml Mahabodhi. Credir i'r deml yma gael ei sefydlu gan yr ymerawdwr Asoka a ymwelodd â Bodh Gaya ar ôl troi'n Fwdhydd a gadawodd arysgrif yno. Mae'r adeilad presennol yn ddiweddarach. Mae'n 160 troedfedd o uchder ac mae'n cynnwys cerflun anferth o'r Bwdha wedi'i gildio ag aur. Ceir nifer o stupas o gwmpas y deml wedi'u codi mewn diolch gan bererinion dros y canrifoedd. Yr olion hynaf ym Modh Gaya yw'r rhannau o'r hen glawdd neu ffens, yn bileri carreg cerfiedig, a safai o amgylch y deml wreiddiol.

Cyhoeddwyd Bodh Gaya yn Safle Treftadaeth y Byd yn 2005.

Cyfeiriadau a darllen pellach
Buddhist Shrines in India (Delhi: Gweinyddiaeth Gwybodaeth, Llywodraeth India, 1994)

Bwdhaeth
Bihar
Dinasoedd India
Dinasoedd sanctaidd
Safleoedd Treftadaeth y Byd yn India
Imperialaeth ddiwylliannol

Imperialaeth ddiwylliannol yw'r weithred o hybu, hyrwyddo, gwahanu, neu wahaniaethu diwylliant (ac weithiau hunaniaeth) un cenedl – yn cynnwys iaith, traddodiadau, gwisg, cred, a/neu ffordd o fyw – o fewn cenedl arall. Fel arfer mae'r genedl gyntaf yn bŵer mawr milwrol neu economaidd a'r genedl arall yn llai grymus a chyfoethog, er nad yw hyn bob amser yn wir. Gall imperialaeth ddiwylliannol cymryd ffurf polisi ffurfiol, gweithredol neu agwedd gyffredinol. Gwahaniaethir imperialaeth ddiwylliannol o ffurfiau eraill o ddylanwad diwylliannol gan y defnydd o rym, megis grym economaidd neu filwrol.

Hanes

Imperialaeth ddiwylliannol Brydeinig 
Yn ystod ei gyfnod fel uwchbwer byd-eang, sicrhaodd yr Ymerodraeth Brydeinig ei dylanwad a grym rhyngwladol nid yn unig trwy ddulliau milwrol, economaidd, diplomyddol a gwleidyddol ond hefyd trwy ledaenu'r diwylliant Prydeinig ar draws ei threfedigaethau. Gwelir ôl-effeithiau hyn heddiw gyda defnydd Saesneg ac agweddau o ddiwylliant Prydeinig eraill (e.e. criced) yng nghyn-drefedigaethau'r Ymerodraeth.

Imperialaeth ddiwylliannol Americanaidd 
Cyhuddir nifer o sylwebwyr bod yr Unol Daleithiau yn gweithredu ffurf fodern o imperialaeth ddiwylliannol yn ystod yr ugeinfed ganrif a'r unfed ganrif ar hugain gan ddefnyddio cwmnïau amlwladol a'i bwysigrwydd ym myd busnes i hyrwyddo agweddau o ddiwylliant Americanaidd a Gorllewinol ar draws y byd, e.e. dillad (crysau-T, jîns), bwyd a diod (McDonald's, KFC, Starbucks, Coca-Cola), adloniant (ffilmiau Hollywood, cerddoriaeth a rhaglenni teledu Americanaidd). Mae'r damcaniaethau hyn yn gysylltiedig â, ac weithiau yn gyfystyr â, globaleiddio.

Gweler hefyd 
 Globaleiddio
 Hegemoni diwylliannol

Astudiaethau diwylliannol
Cymdeithaseg
Cysyniadau diwylliannol
Daearyddiaeth ddiwylliannol
Hegemoni
Diwylliannol
Safleoedd Treftadaeth y Byd yn India

Dyma restr o Safleoedd Treftadaeth y Byd yn India, yn nhrefn eu cyhoeddi felly gan UNESCO.

 Caer Agra, Agra (1983)
 Ogofâu Ajanta (1983)
 Ogofâu Ellora (1983)
 Taj Mahal (1983)
 Henebion Mahabalipuram (1984)
 Teml yr Haul, Konarak (1984)
 Parc Cenedlaethol Kaziranga (1985)
 Parc Cenedlaethol Keoladeo (1985)
 Gwarchodfa Bywyd Gwyllt Manas (1985)
 Eglwysi a chwfentau Goa (1986)
 Fatehpur Sikri (1986)
 Henebion Hampi (1986)
 Henebion Khajuraho (1986)
 Ogofâu Elephanta (1987)
 Temlau Mawr Chola (1987, 2004)
 Henebion Pattadakal (1987)
 Parc Cenedlaethol Sundarbans (1987)
 Parciau Cenedlaethol Nanda Devi a Dyffryn y Blodau (1988, 2005)
 Henebion Bwdhaidd Sanchi (1989)
 Beddrod Humayun, Delhi (1993)
 Qutub Minar a'i henebion, Delhi (1993)
 Rheilffyrdd Mynydd India (1999, 2005)
 Teml Mahabodhi, Bodh Gaya (2002)
 Cysgodfeydd Cerrig Bhimbetka (2003)
 Parc Archaeolegol Champaner-Pavagadh (2004)
 Gorsaf Chhatrapati Shivaji (Victoria Terminus), Mumbai (2004)
 Caer Goch, Delhi,(2007)
Hegemoni

Blaenoriaeth neu oruchafiaeth un grŵp neu endid dros ei gymheiriaid yw hegemoni. Mae'r cysyniad yn aml yn awgrymu trefn a gynhelir gan normau a syniadau sydd yn cyfreithloni awdurdod yr un sydd yn goruchafu—yr hegemon—yn hytrach na threfn sydd yn seiliedig ar rym milwrol yn unig, ac felly mae'r rhai sydd yn israddol yn cydsynio i drefn yr hegemoni i raddau. Defnyddir y term yn enwedig yng nghyd-destun gwyddor gwleidyddiaeth a chymdeithaseg.

Tarddai'r gair hegemoni, trwy'r Saesneg hegemony, o'r ffurf Ladin Diweddar hegemonia, a ddaw yn y bôn o'r enw Groeg ἡγεμονία (hēgemonía), sef "awdurdod, rheolaeth, goruchafiaeth wleidyddol", sydd yn perthyn i ἡγεμών (hēgemōn), sef "arweinydd". Defnyddiwyd y term yng Ngroeg yr Henfyd i ddisgrifio tra-arglwyddiaeth y dinas-wladwriaethau Athen, Sparta, a Thebai ar Wlad Groeg yn y 5g a'r 4g CC. Dyma'r ystyr a efelychir gan ddefnydd cyfoes y term ym maes cysylltiadau rhyngwladol: trefn wleidyddol neu economaidd a reolir gan un pŵer (gwladwriaeth, ymerodraeth, cynghrair milwrol neu undeb uwchgenedlaethol), naill ai ar lefel ranbarthol (pŵer mawr) neu yn rhyngwladol (uwchbwer). Yn ôl y ddamcaniaeth realaidd, mae'r uwchbwer yn esgyn i frig y system ryngwladol drwy rym milwrol ac economaidd. Mae damcaniaethwyr neo-reolaidd, er enghraifft John J. Mearsheimer, yn dadlau taw dim ond hegemonau rhanbarthol, ac nid uwchbwerau byd-eang, sydd yn y drefn ryngwladol  gyfoes.

Mabwysiadwyd y term gan y Marcsydd Antonio Gramsci (1891–1937) i ddisgrifio monopoli gan un dosbarth cymdeithasol ar greu a throsglwyddo gwerthoedd cymdeithasol. Defnyddir yr ystyr honno hefyd yn namcaniaeth cysylltiadau rhyngwladol a maes economi wleidyddol ryngwladol, gan Farcswyr a damcaniaethwyr beirniadol, i ddisgrifio trefnau o'r fath yn y system ryngwladol.

Cyfeiriadau 

 
Athroniaeth Farcsaidd
Ffurfiau llywodraeth
Geirfa cymdeithaseg
Geirfa wleidyddol
Trefn ryngwladol
Hugh Laurie

Actor, digrifwr ac ysgrifennwr Seisnig yw James Hugh Calum Laurie OBE (ganwyd 11 Mehefin 1959), a adnabwyd yn well fel Hugh Laurie. Mae'n adnabyddus yn y Deyrnas Unedig, Iwerddon, Awstralia, Seland Newydd a rhannau o Ewrop am ei rannau yn Blackadder ac am ei gydweithrediad comedi â Stephen Fry, sydd wedi cynnwys A Bit of Fry and Laurie a Jeeves and Wooster. Yn yr Unol Daleithiau a Chanada, mae'n adnabyddus yn bennaf am chwarae'r Dr Gregory House yn y ddrama feddygol House.

Cyfeiriadau

Actorion ffilm Seisnig
Actorion teledu Seisnig
Digrifwyr Seisnig
Genedigaethau 1959
Hen Etoniaid
Llenorion Seisnig yr 20fed ganrif
Llenorion Seisnig yr 21ain ganrif
Nofelwyr Saesneg
Nofelwyr Seisnig
Pobl o Rydychen
Saeson yr 20fed ganrif
Saeson yr 21ain ganrif
Swyddogion Urdd yr Ymerodraeth Brydeinig
Shanidar

Mae safle archaeolegol Ogof Shanidar yn gorwedd yn nhroedfryniau Mynyddoedd Zagros yn nhalaith Arbil, gogledd-ddwyrain Irac. Cafodd ei gloddio rhwng 1957-1961 gan Ralph Solecki a'i dîm o Brifysgol Columbia. Yno y cafwyd yr enghreifftiau cyntaf o ysgerbydau oedolion Neanderthal yn Irac, sy'n dyddio o tua 60-80,000 o flynyddoedd yn ôl.

Cafwyd hyd i naw ysgerbwd Neanderthal yn y rhan o'r ogof anferth a gloddiwyd. Roedd eu hoedran a'u cyflwr yn amrywio (cawsant eu henwi yn Shanidar I - IX). Y pwysicaf o'r rhain yw Shanidar I a Shanidar IV (gweler isod).

Mae'r gweddillion pwysig hyn yn awgrymu'n gryf fod gan y Neandertaliaid ddefodau claddu, yn claddu eu meirw gyda blodau, a bod aelodau eraill o'r grŵp yn gofalu am unigolion clwyfedig. Mae hyn yn dystiolaeth sy'n gwrthdroi'n llwyr yr hen syniad am y Neandertaliaid fel creaduriaid cyntefig, lled-ddynol. Dim ond un ysgerbwd cyfan a chastiau plaster o'r lleill sydd i'w cael heddiw, yn y Sefydliad Smithsonian, ac ofnir fod y gweddillion a adawyd yn Irac ar wasgar heddiw.

Y gweddillion

Shanidar I 

Roedd Shanidar I yn ddyn Neanderthal hŷn, a alwyd yn ‘Nandy’ gan ei gloddwyr. Roedd tua 40-50 oed, oedran barchus i ddyn Neanderthal sy'n cyfateb i oedran o tua 80 heddiw, ac mae ei sgerbwd yn dangos iddo ddioddef anafiadau difrifol. Rywbryd yn ystod ei fywyd cafodd ei daro'n arw ar ochr chwith ei wyneb a'i adawodd yn ddall neu led-ddall yn ei lygad chwith. Roedd ei fraich dde wedi cael ei dorri mewn sawl man ac wedi trwsio ond gan ei adael heb ddefnydd llawn o'i law dde a'i fraich. Yn ogystal byddai'n dioddef paralysis ar ei ochr dde ac yn methu cerdded yn iawn. Cafodd yr anafiadau hyn ymhell cyn ei farwolaeth, ac oherwydd hynny mae archaeolegwyr fforensig yn dadlau bod y Neandertaliaid eraill wedi gofalu amdano, sy'n dangos yn ei dro fod gan y bobl hynafol hyn "ymwybyddiaeth gymdeithasol" ac yn gofalu am unigolion yn eu grŵp.

Shanidar IV 
Adnabyddir Shanidar IV fel "claddedigaeth y blodau". Dyma'r ysgerbwd sy'n dangos y dystiolaeth orau am fodolaeth defodau claddu ymhlith y Neandertaliaid. Mae'n sgerbwd oedolyn gwrywaidd tua 30-45 oed a gladdiwyd ar ei ochr chwith mewn osgo fel foetus. Wyth mlynedd ar ôl ei ddarganfod cafwyd hyd i olion sy'n awgrymu fod blodau cyfan (neu eu pennau) wedi eu claddu gyda'r corff. Ar ben hynny mae dadansoddiad o'r neithdar yn awgrymu fod y blodau yn cael eu dewis am eu priodoleddau meddygol; yr amlycaf oedd milddail (neu 'llysiau gwaedlif'). Arweiniodd y ffaith hynny at y ddamcaniaeth fod yr unigolyn yn shaman o ryw fath, ac efallai'n "meddyg gwlad" neu "medicine man" i Neandertaliaid Shanidar. Fodd bynnag mae arbenigwyr eraill yn awgrymu y gallai anifeiliaid tebyg i gerbils fod yn gyfrifol am bresenoldeb y blodau.

Cyfeiriadau

Dolen allanol 
 Tudalennau Shanidar y Smithsonian 

Cynhanes Asia
Hen Oes y Cerrig
Ogofâu Irac
Safleoedd archaeolegol Irac
Arbil (talaith)

Mae Arbīl (Arabeg: أربيل, Cyrdeg: هه‌ولێر Hewlêr; hefyd Irbil neu Erbil) yn dalaith yn Irac a leolir yng ngogledd-ddwyrain y wlad. Fe'i henwir ar ôl dinas Arbil (Erbil/Irbil), ei phrifddinas.

Mae gan dalaith Arbil arwynebedd o 14428 km sgwar, gyda phoblogaeth o tua 1,425,000 (2001). Mae mwyafrif y boblogaeth yn Cyrdiaid gyda lleiafrifoedd o Assyriaid, Arabiaid a Turkomanwyr. Ers 1974, mae talaith Arbil yn rhan o Ranbarth Cyrdaidd Ymreolaethol gogledd Irac.

Amaethyddiaeth yw asgwrn cefn yr economi gyda rhywfaint o gynhyrchu olew.

Ar hyn o bryd mae tua 3,000 o filwyr o Dde Corea yn gwasnanaethu yno.

Gweler hefyd
 Arbil - prifddinas y dalaith
 Shanidar - safle archaeolegol Paleolithig lle darganfuwyd gweddillion Neanderthal

Cyrdistan Iracaidd
Taleithiau Irac
Taleithiau Irac

Rhennir Irac yn 18 talaith (Arabeg: muhafazah):

Sefydlwyd y taleithiau presennol yn 1976.
Sefydliad Smithsonian

Mae'r Sefydliad Smithsonian (Saesneg: Smithsonian Institute neu'r "Smithsonian") yn sefydliad addysgol ac ymchwil a'r rhywdwaith  amgueddfeydd cysylltiedig. Mae'n cael ei weinyddu a'i ariannu gan llywodraeth yr Unol Daleithiau a gan yr arian a godir o asedau, cyraniadau elusennol, a'r elw o'i siopau a'i gylchgrawn. Lleolir y rhan fwyaf o'i adeiladau yn Washington, D.C., ond mae ei 19 amgueddfa, ei sŵ, a'i wyth ganolfan ymchwil ar gael yn Ninas Efrog Newydd, Virginia, Panama, a mannau eraill. Mae ganddo dros 142 miliwn o eitemau yn ei gasgliadau.

Mae'r Sefydliad Smithsonian yn cyhoeddi cylchgrawn misol o'r enw Smithsonian.

Rhan bwysig o waith y Smithsonian yw ariannu ymchwil mewn meysydd fel archaeoleg ac anthropoleg ledled y byd.

 

Sefydliadau 1846
Amgueddfeydd yr Unol Daleithiau
Adeiladau ac adeiladwaith yn Washington, D.C.
Zard Kuh

Mae Zard Kuh, Zardkuh neu Zard-e Kuh-e Bakhtiari (Perseg: زردكوه بختياري , sy'n golygu "Mynydd Melyn") yn fynydd 4548m ag eira ar ei gopa trwy'r flwyddyn a leolir yng nghanol cadwyn mynyddoedd Zagros yn Khuzestan, Iran.

Zard Kuh yw copa uchaf y Zagros ac fe'i lleolir yn nhalaith Chahar Mahaal a Bakhtiari yn ne-orllewin Iran. Mae Afon Karun yn tarddu yn uchel yn y Zagros ger Zard Kuh.

Gweler hefyd 
 Rhestr mynyddoedd Iran

Mynyddoedd Iran
Basra (talaith)

Mae talaith Basra, neu talaith Al-Basrah, yn dalaith yn ne Irac, gyda arwynebedd tir o 19070 km sgwar a phoblogaeth o tua 2,600,000 (amcangyfrif 2003). Ei phrifddinas yw Basra, dinas ail fwyaf y wlad; mae dinasoedd mawr eraill yn cynnwys Corna, Az Zubayr, Umm Qasr ac Abu Al Khaseeb. Mae'r dalaith yn ffinio â Kuwait i'r de ac Iran i'r dwyrain.

Mae'r mwyafrif llethol o'r trigolion yn Fwslemiaid Shia Arabaidd.

Daearyddiaeth
Mae talaith Basra yn gorwedd ar Y Gwlff lle ceir stribyn o arfordir cul rhwng Ciwait ac Iran; Umm Qasr yw'r prif borthladd. Yng ngogledd y dalaith mae afonydd Ewffrates a Tigris yn uno i ffyrfio'r Shatt al-Arab. Mae'r corsdir o'i gwmpas yn gartref i Arabiaid y Corsdir ers canrifoedd lawer.

Hanes

Ar ôl y Rhyfel Byd Cyntaf
Yn hanesyddol, dan Ymerodraeth yr Otomaniaid, roedd talaith Basra yn cynnwys tiriogaeth gwladwriaeth bresennol Kuwait (nad oedd ond tref fechan ddinod ar y pryd). Ar ôl dwyn y diriogaeth oddi ar yr Ottomaniaid yn sgîl y Rhyfel Byd Cyntaf, cyfunodd Prydain hen daleithiau Ottomanaidd (vilayets) Basra, Baghdad a Mosul i ffurfio gwladwriaeth newydd Irac, a reolwyd gan Brydain trwy fandad Cynghrair y Cenhedloedd. Roedd Ciwait eisoes wedi dod yn protectorate dan Brydain yn fuan cyn i'r Rhyfel Byd Cyntaf dorri allan.

Ar ôl cwymp y llywodraeth Ba'ath
Talaith Basra yw'r rhan o Irac a roddwyd i luoedd milwrol Prydain oresgyn a rheoli yn Rhyfel Irac. Hyd yn hyn mae dros 160 o filwyr Prydeinig wedi coll eu bywydau yn y dalaith.

Mae cynnig i uno Basra â'r taleithiau cyfagos Dhi Qar a Maysan i ffurfio talaith dde-ddwyreiniol mewn ffederaliaeth Iracaidd newydd yn cael ei drafod ers 2005.

Taleithiau Irac
Altamira (ogof)

Saif Ogof Altamira gerllaw Santillana del Mar yn nhalaith ymreolaethol Cantabria yn (Sbaen). Yn yr ogof yma ceir arlunwaith Palaeolithig sydd gyda'r pwysicaf yn Ewrop.

Mae'r arlunwaith yn dyddio o'r cyfnodau Magdalenaidd a Solutreaidd, yn y Palaeolithig Diweddar. Darganfuwyd hwy yn 1879 gan Marcelino Sanz de Sautuola, ond bu dadlau am flynyddoedd a oeddynt yn wirioneddol yn dyddio o'r cyfnod yma; credai llawer o ysgolheigion na allai pobl Hen Oes y Cerrig fod yn gyfrifol am arlunwaith o gystal safon. Tua diwedd y 19g darganfuwyd arlunwaith tebyg yn Ffrainc. Mae dyddio carbon 14 wedi awgrymu dyddiad rhwng 15,000 a 12,000 CC. i'r lluniau yn Altamira, sef y cyfnod Magdalenaidd III.

Cyhoeddwyd yr ogof yn Safle Treftadaeth y Byd gan UNESCO yn 1985.

Gweler hefyd 
Diwylliant Aurignac
Dyn Cro-Magnon
Dyn Neanderthal
Homo
Ogofâu Lascaux

Cantabria
Celf gynhanesyddol
Hen Oes y Cerrig
Altamira
Safleoedd archaeolegol Sbaen
Safleoedd Treftadaeth y Byd yn Sbaen
Antoni Gaudí

Pensaer o Gatalwnia oedd Antoni Gaudí i Cornet (25 Mehefin 1852 – 10 Mehefin 1926).

Ganed ef yn Reus, ac astudiodd yn yr Escuela Técnica Superior de Arquitectura, Barcelona, lle graddiodd yn 1878. Gweithiodd yn ninas Barcelona am flynyddoedd, a bu'n gyfrifol am nifer o adeiladau byd-enwog yno, yn cynnwys eglwys y Sagrada Família a'r Casa Milà.

Ar 7 Mehefin 1926, roedd Antoni Gaudí yn croesi stryd ym Marcelona pan darawyd ef gan dram, a bu farw yn yr ysbyty dri diwrnod yn ddiweddarach.

Yn 1984 a 2005 cyhoeddwyd nifer o'i weithiau, (Park Güell a Palau Güell, Casa Milá, Casa Batlló, casa Vicens a'r Sagrada Família yn Barcelona a'r Cripta de la Colonia Güell yn Santa Coloma de Cervelló), yn Safle Treftadaeth y Byd.

Gweithiau 

Casa Vicens (Barcelona)
Finca Güell (Barcelona)
El Capricho (Comillas, Cantabria)
Templo Expiatorio de la Sagrada Familia (Barcelona)
Casa Milà (La Pedrera) (Barcelona)
Casa Batlló (Barcelona)
Palacio Güell (Barcelona)
Parque Güell (Barcelona)
Casa Calvet (Barcelona)
Colegio Teresiano (Barcelona)
Palacio Episcopal (Astorga)
Casa Botines (León)
Cripta de la Colonia Güell (Santa Coloma de Cervelló)
Bellesguard (Barcelona)
Restauración de la Catedral (Palma de Mallorca)
Hotel Atracción (Efrog Newydd)

Cyfeiriadau

Llyfryddiaeth

Cyffredinol 
 Bassegoda (Joan), Gaudí, Barcelona, Salvat, 1988, ISBN 84-345-8205-8

Gwefannau

 Patrimoni.gencat, L'obra de Gaudí
  Artcyclopedia
  Gaudí et Art nouveau en Catalogne
  Gaudí, arquitecte i artesà (video)

Catalwniaid
Genedigaethau 1852
Marwolaethau 1926
Penseiri Catalanaidd
Pobl fu farw mewn damweiniau ffordd
Mary Vaughan Jones

Athrawes a nofelydd plant Cymraeg oedd Mary Vaughan Jones (28 Mai 1918 - Chwefror 1983). Mae'n adnabyddus am ei storiau i blant ifanc yn cynnwys Sali Mali a'i ffrindiau.

Ganwyd yn Wigfa, Maenan ger Llanrwst.. Bu farw yn 1983 yn ardal Rhuddlan, Clwyd.

Bywgraffiad
Ysgrifennodd tua deugain o lyfrau dros ei hoes, gan gyfrannu'n gyson i faes llenyddiaeth plant a cylchgronnau'r Urdd.
Yn ystod ei gyrfa fel athrawes, dysgodd yn:
 Ysgol Gynradd Cwm Penanner (1940–1943)
 Ysgol Lluest Aberystwyth (1943–1949)
 Ysgol Baratoad Aber-mad (1949–1953)
 Ysgol Gymraeg Aberystwyth (1953–1958)
 Darilthydd yng Ngholeg y Normal, Bangor (1958–1972)

Sefydlwyd gwobr er mwyn coffáu ei chyfraniad i lenyddiaeth.

Gwaith 
 Cyfres Darllen Stori: 1. Sali Mali (Cyhoeddwyd gyntaf yn 1969)
 Cyfres Darllen Stori: 2. Y Pry Bach Tew (Cyhoeddwyd gyntaf yn 1969)
 Cyfres Darllen Stori: 3. Annwyd y Pry Bach Tew (Cyhoeddwyd gyntaf yn 1972)
 Cyfres Darllen Stori: 4. Jaci Soch (Cyhoeddwyd gyntaf yn 1969)
 Cyfres Darllen Stori: 5: Tomos Caradog, 1969
 Cyfres Darllen Stori: 7. Pastai Tomos Caradog (Cyhoeddwyd yn wreiddiol yn Ebrill 1997)
 Cyfres Darllen Stori: 8. Morgan a Magi Ann (Cyhoeddwyd gyntaf yn 1975, ac wedyn yn 2002)
 Cyfres Darllen Stori: 9. Siencyn (Cyhoeddwyd gyntaf yn 1975)
 Cyfres Darllen Stori: Bobi Jo (Cyhoeddwyd gyntaf yn 1976)
 Llyfrau Dau Dau: Rhigymau Jac y Jwc
 Llyfrau Dau Dau: Llyfr Bach Jac y Jwc
 Llyfrau Dau Dau: Llyfr Mawr Jac y Jwc
 Llyfrau Dau Dau: Llyfr Bach Nicw Nacw
 Llyfrau Dau Dau: Llyfr Mawr Nicw Nacw
 Llyfrau Dau Dau: Llyfr Bach Dwmplen Malwoden
 Llyfrau Dau Dau: Llyfr Mawr Dwmplen Malwoden
 Llyfrau Dau Dau: Llyfr Bach Guto
 Llyfrau Dau Dau: Llyfr Mawr Guto
 Llyfrau Dau Dau: Llyfr Mawr Culhwch
 Llyfrau Dau Dau: Storïau Llafar 1
 Llyfrau Dau Dau: Canllaw Athrawon
 Cynllun y Porth: Ni ein Hunain - Y Goeden
 Y Dynion Bach Od
 Ben y Garddwr a Storïau Eraill (Enillydd Gwobr Tir na n-Og 1989)
 Sami Seimon a Storïau Eraill
 Begw'r Iâr yn Mynd am Dro (Cyhoeddwyd gyntaf yn 1980)

Ail-gyhoeddir y llyfrau rhain gan Gymdeithas Lyfrau Ceredigion. Seilir nifer o lyfrau newydd ar Sali Mali a'i chymeriadau eraill, er enghraifft: Sali Mali a'r Ceffyl Gwyllt, Dylan Williams, 2006. Seilir nifer o raglenni teledu a chynnyrch cysylltiedig ar ei chymeriadau hefyd gan S4C. Darlunwyr y lluniau gwreiddiol yn lyfrau Mary Vaughan Jones gan Jac Jones.

Cyfeiriadau

Dolen allanol 
 Mwy o wybodaeth a llyfrau.

Genedigaethau 1918
Llanddoged a Maenan
Llenorion Cymreig yr 20fed ganrif
Llenorion plant Cymraeg
Marwolaethau 1983
Merched yr 20fed ganrif
Pobl o Gonwy
Urdd Gobaith Cymru
Jac Jones

Darlunudd llyfrau plant Cymraeg yw Jac Jones (ganed 1 Mawrth 1943).

Fe'i ganed yng Ngwalchmai, Ynys Môn, ac fe'i magwyd ym Mryste tan yn 7 oed, cyn symyd yn ôl i Walchmai. Cafodd ei addysg yn Ysgol Gynradd Gwalchmai ac Ysgol Uwchradd Llangefni.

Mae wedi darlunio llyfrau i blant ers canol y 70au. Enillodd wobr Tir na n-Og deirgwaith, ym 1989, 1990 a 1998. Yn 2000, ysgrifennodd yn ogystal â darlunio, llyfr yn Gymraeg ac yn Saesneg – Betsan a’r Bwlis ac Alison and the Bully Monsters. Ymysg ei ddarlunwaith mae'r llyfrau Penillion y Plant, Trysorfa gan T. Llew Jones a nifer fawr o lyfrau Mary Vaughan Jones a chymeriadau iconig megis Sali Mali a Jac y Jwc. Addas felly oedd iddo enill Tlws Mary Vaughan Jones yn 2012, tlws a gyflwynir i rhywun sydd wedi gwneud cyfraniad arbenig i lenyddiaeth plant Cymraeg.

Cyfeiriadau

Dolenni allanol 
   Proffil ar wefan 'Plant ar-lein'
   Taflen Adnabod Arlunudd Cyngor Llyfrau Cymru

Genedigaethau 1943
Darlunwyr Cymreig
Darlunwyr llyfrau plant
Pobl o Ynys Môn
Pobl addysgwyd yn Ysgol Gyfun Llangefni
Cymdeithas Lyfrau Ceredigion

Sefydlwyd Cymdeithas Lyfrau Ceredigion (CLC) yn 1954. Y rheolwr yw Dylan Williams. Maent yn arbenigo mewn argraffu llyfrau â diddordeb i Geredigion, a llyfrau plant yn y Gymraeg, gan gynnwys addasiadau o lyfrau mewn ieithoedd eraill a llyfrau gwreiddiol. Prynodd Cymdeithas Lyfrau Ceredigion y cwmni Welsh Teldisc Ltd, tua 1974.

Daeth Cymdeithas Lyfrau Ceredigion i ben yn 2009, pan brynwyd y wasg gan Wasg Gomer.

Gwobrau ac Anrhydeddau

Gwobrau'r Diwydiant Cyhoeddi
 2005 - Gwerthwr Gorau – Plant, Jac y Jwc ar y Fferm, Dylan Williams a Gordon Jones
 2007 - Cynllun Clawr Gorau'r Nadolig, Hogan Mam, Babi Jam, Emily Huws
 2007 - Dylunio a Chynhyrchu, Y Golygiadur, Rhiannon Ifans

Dolenni allanol 
 Dogfenni ar gael  ar Rwydwaith Archifau Cymru

Ceredigion
Cwmnïau a sefydlwyd ym 1954
Cwmnïau cyhoeddi Cymru
Dadsefydliadau 2009
Tony Bianchi

Awdur, llenor a golygydd oedd Tony Bianchi (5 Ebrill 1952 – 2 Gorffennaf 2017) a ddaeth yn Brif Lenor yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru 2015.

Ganed Bianchi yn North Shields, Northumberland, addysgwyd ef yno ac yng Ngholeg Prifysgol Cymru, Llanbedr Pont Steffan lle dysgodd yr iaith Gymraeg. Bu'n byw yn Llanbedr Pont Steffan, Cei Conna ac Aberystwyth am gyfnod cyn symud i Gaerdydd. Roedd yn bennaeth yr adran Lenyddiaeth yn Nghyngor Celfyddydau Cymru hyd 2002. Yn fwy diweddar, bu'n awdur llawrydd, ymgynghorydd, cyfieithydd, ac yn cynghori Cyngor Celfyddydau yr Alban.

Enillodd Wobr Goffa Daniel Owen yn 2007 am ei lyfr Pryfeta a'r Fedal Ryddiaith yn Eisteddfod Genedlaethol Meifod 2015 am y nofel Dwy Farwolaeth Endaf Rowlands. Cafodd ei lyfr Esgyrn Bach ei restru ar restr-hir Llyfr y Flwyddyn 2007. Cyhoeddodd ei nofel gyntaf yn Saesneg, Bumping (Alcemi) yn Mai 2010 a fe'i dewiswyd i restr-hir Gwobr Portico.

Bywyd personol
Roedd yn byw ym Mhontcanna, Caerdydd gyda'i gymar, Ruth. Roedd yn dad i ddwy ferch, ac yn dad-cu.

Llyfryddiaeth 
 Richard Vaughan (Gwasg Prifysgol Cymru, Mawrth 1984)
 Blodeugerdd Barddas o Farddoniaeth Gyfoes (Gol.) (Cyhoeddiadau Barddas, Medi 2005)
 Esgyrn Bach (Y Lolfa, Chwefror 2006) (a'i gyfieithiad The Bone Pickers)
 Pryfeta (Y Lolfa, Awst 2006) (a'i gyfieithiad Daniel’s Beetles)
 Chwilio am Sebastian Pierce (Gwasg Gomer, Hydref 2009) (a'i gyfieithiad Seeking Sebastian Pierce)
 Cyffesion Geordie Oddi Cartref (Gwasg Gomer, Mehefin 2010)
 Bumping (Alcemi, 2010)
 Ras Olaf Harri Selwyn (Gwasg Gomer, Gorffennaf 2012) (a'i gyfieithiad Harri Selwyn’s Last Race)
 Cariad Pur? (Cyfrannwr) (Gwasg y Bwthyn, Rhagfyr 2014)
 Dwy Farwolaeth Endaf Rowlands (Gwasg Gomer, Awst 2015)
 Sol a Lara (Gwasg Gomer, 2016)

Dolenni allanol 
  Pwt ar wefan Cyngor Celfyddydau'r Alban

Cyfeiriadau

Enillwyr y Fedal Ryddiaith
Enillwyr Gwobr Goffa Daniel Owen
Genedigaethau 1952
Marwolaethau 2017
Nofelwyr Cymreig yn yr iaith Gymraeg
Nofelwyr Cymreig yn yr iaith Saesneg
Nofelwyr Seisnig yn yr iaith Gymraeg
Nofelwyr Seisnig yn yr iaith Saesneg
Pobl o Northumberland
Eisteddfod Genedlaethol Cymru Caernarfon a'r Cylch 1979

Cynhaliwyd Eisteddfod Genedlaethol Cymru Caernarfon a'r Cylch 1979 yng Nghaernarfon.

Rhoddwyd y gadair gan Eryl Owen-Jones (Siôn Eryl), cyfreithiwr a chyn-glerc y Cyngor Sir a Llys Chwarter Sir Gaernarfon, ond ataliwyd hi gan credai y beirnaid nad oedd neb yn deilwng.

Gwobrwywyd y Goron yn y lle cyntaf i T. James Jones (Jim Parc Nest), ond bu raid iddo ilio'r Goron wedi iddi ddod yn amlwg iddo gydweithio â bardd arall.

Gweler hefyd
 Eisteddfod Genedlaethol Cymru – hanes yr Eisteddfod Genedlaethol
 Eisteddfod Genedlaethol Cymru Caernarfon – achlysuron eraill pan gynhaliwyd yr Eisteddfod yng Nghaernarfon

Caernarfon 1979
1979, Caernarfon
Caernarfon
Caernarfon
1979
Mary Annes Payne

Nofelydd o Ynys Môn yw Mary Annes Payne. Bu'n dysgu Saesneg i ffoaduriaid y Cychod o Fietnam yn yr Alban ac ym Mhowys, cyn dychwelyd i Fôn, lle treuliodd gyfnod fel athrawes anghenion arbennig. Wedi rhoi'r gorau i ddysgu, mae hi nawr yn awdur.

Ei nofel gyntaf oedd Hogyn Syrcas, ac enillodd ei hail lyfr, sef  Rhodd Mam, Y Fedal Ryddiaith yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru Sir y Fflint a'r Cyffiniau 2007.

Llyfryddiaeth 
 Hogyn Syrcas (Gwasg Gomer, Mawrth 2003)
 Rhodd Mam (Gwasg Gomer, Awst 2007)

Cyfeiriadau

Enillwyr y Fedal Ryddiaith
Llenorion Cymreig yr 21ain ganrif
Nofelwyr Cymraeg
Pobl o Ynys Môn
Merched yr 20fed ganrif
Merched yr 21ain ganrif
Rhodd Mam (nofel)

Erthygl am nofel gan Mary Annes Payne yw hon. Gweler hefyd Rhodd Mam.

Nofel gan Mary Annes Payne yw Rhodd Mam, a enillodd iddi Y Fedal Ryddiaith yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru Sir y Fflint a'r Cyffiniau 2007. Cyhoeddwyd yn 2007 gan Wasg Gomer. Yn 2017 roedd y gyfrol mewn print.

Disgrifiad byr
Nofel sy'n bortread dirdynnol, ond cyforiog o hiwmor du, o deulu sydd ar chwâl yn llwyr, ac ymgais un ferch fach i wneud synnwyr o anhrefn ei phlentyndod. O ganol y trybini, mae darlun llawn afiaith a direidi yn dod i'r amlwg.

Cyfeiriadau

Cyfrolau'r Fedal Ryddiaith
Llyfrau Cymreig 2007
Nofelau 2007
Nofelau Cymraeg
Y Llosgi

Nofel gan Robat Gruffudd yw Y Llosgi a enillodd iddi Wobr Goffa Daniel Owen yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru Abergwaun 1986.

Mae uchel swyddog Cyngor Datblygu Cymru yn canfod bod ei BMW newydd sbon wedi'i losgi, wedi iddo wario nosos ym mwthyn ei gariad.

Llyfrau Cymreig 1986
Nofelau Cymraeg
Nofelau 1986
Nofelau a enillodd Wobr Goffa Daniel Owen
Reus

Mae Reus yn ddinas yn Nhalaith Tarragona, Catalwnia. Saif rhyw 14 km o Tarragona, rhwng 114 a 142 medr uwch lefel y môr. Roedd y boblogaeth yn 2007 yn 104,835. Mae yno faes awyr, gyda chysylltiadau â  Madrid, Llundain, Glasgow, Lerpwl, Dulyn a Frankfurt.

Pobl enwog o Reus
 Y Cadfridog Juan Prim
 Marià Fortuny 
 Antoni Gaudí

Talaith Tarragona
Dinasoedd Sbaen
Daniel Morden

Mae Daniel Morden (ganwyd 30 Gorffennaf 1964) yn awdur plant.. Ganed Daniel Morden yn Nghwmbrân, Torfaen. Aeth i ysgolion Llanyrafon a Chroesyceiliog. Roedd yn hoff o ysgrifennu straeon yn yr ysgol ond nid oedd yn hoff o fathemateg. Ei hoff fwyd yw cyrri, a'i hoff raglen deledu yw'r Simpsons. Mae'n mwynhau nofio, cerddoriaeth a mynychu gŵyl fwyd y Fenni.

Gwaith

Llyfrau Plant 
 Weird Tales from the Storyteller, Tachwedd 2003, (Pont)
 So Hungry, Medi 2004, (Pont)
 Legends from Wales Series: The Other Eye, Ebrill 2006, (Pont)
 Dark Tales from the Woods, Mai 2007, (Pont)
 Tuck your vest in ,

Gwobrau ac Anrhydeddau 
 Gwobr Tir na n-Og 2007 ar gyfer Dark Tales from the Woods.

Dolenni Allanol 
   Taflen Adnabod Awdur y Cyngor Llyfrau

Llenorion plant Saesneg
Genedigaethau 1964
Rob Lewis

Awdur plant yw Rob Lewis (ganed 16 Gorffennaf 1962, yn Llundain) magwyd ef yn Nolgellau a Bath.

Gwaith

Llyfrau Plant

Saesneg
 Hello Mr Scarecrow, Mehefin 1987 (Macdonald)
 Great Granny Robbery, Mehefin 1987 (Macdonald)
 Friska, the Sheep That Was Too Small, Hydref 1987 (Simon & Schuster Education)
 Picture Books: Set B - The White Bicycle, Chwefror 1988 (Hodder Wayland)
 Picture Books: Set B - Come Back Hercules, Hydref 1989 (Hodder Wayland)
 Henrietta's First Winter, Mai 1990 (Bodley Head)
 A Scary Story Night, Hydref 1990 (Hodder Wayland)
 Picture Books: Set B - Ollie's Song, Hydref 1990 (Hodder Wayland)
 Small Change  , Mawrth 1991 (Bodley Head)
 Tidy Up Trevor, Ebrill 1993 (Red Fox)
 Jake's Birthday, Chwefror 1994 (Red Fox)
 Lazy Daisy, Mehefin 1994 (Bodley Head)
 Brothers and Sisters Gorffennaf 1994 (Hodder Wayland)
 Mr. Dunfilling and the Cavity of Doom, Awst 1994 (Hodder Wayland)
 Johnny's in Love, Ebrill 1995 (Hodder Wayland)
 Mr. Dunfilling and the Denture Adventure, Mai 1996 (Hodder Wayland)
 Hide-And-Seek with Grandpa, Ebrill 1997 (Mondo Publishing)
 Grandpa Comes to Stay, Ebrill 1997 (Mondo Publishing)
 Grandpa on Holiday, Tachwedd 1997 (Mondo Publishing)
 Mr. Dunfilling and the Tasty Paste, Ebrill 1998 (Hodder Wayland)
 Too Much Trouble for Grandpa, Mehefin 1998 (Mondo Publishing)
 Grandpa at the Beach, Mehefin 1998 (Mondo Publishing)
 Try Again Trevor, Tachwedd 1998 (Red Fox)
 Friends, Rhagfyr 1999 (Bodley Head)
 Friends Together, Chwefror 2000 (Bodley Head)
 The Lord is My Shepherd: Psalm 23 , Ionawr 2001 (Lion)
 Totally Trevor, Awst 2001 (Red Fox)
 Bye, Bye Bozwell Bear, Ebrill 2002 (Red Fox)
 Hoppers Series: Cold Jac, Rhagfyr 2002 (Pont books)
 Trevor’s Boat Hunt, Medi 2003 (Red Fox)
 Brothers and Sisters, Mehefin 2004 (Hodder)
 Hoppers Series: What’s Up, Jac?, Mawrth 2005 (Pont books)
 Hoppers Series: It’s Gone, Jac!, Gorffennaf 2006 (Pont books)
 Wolf Goes to Sea, Mawrth 2008 (Pont books)
 Three Little Sheep, Tachwedd 2010 (Pont Books)

Cymraeg
 Cyfres Llyffantod: O Diolch, Nain!, Rhagfyr 2002 (Gwasg Gomer)
 Cyfres Llyffantod: Beth Sy, Jac?, Mawrth 2005 (Gwasg Gomer)
 Cyfres Llyffantod: Ble Mae E, Jac?, Gorffennaf 2006 (Gwasg Gomer)
 Blaidd yn Mynd i'r Môr, Mawrth 2008 (Gwasg Gomer)
 Tair Dafad Fach, Tachwedd 2010 (Gwasg Gomer)

Gwobrau ac Anrhydeddau 
 Gwobr Tir na n-Og 2003 ar gyfer Cold Jac.
 Gwobr Tir na n-Og 2011 ar gyfer Three Little Sheep.

Dolenni Allanol 
   Taflen Adnabod Awdur y Cyngor Llyfrau

Lewis, Rob
Lewis, Rob
Clara Novello Davies

Cantores Gymreig oedd Clara Novello Davies, a aned yn Nhreganna, Caerdydd (7 Ebrill 1861 – 1 Mawrth 1943). Roedd hi'n fam i'r actor a'r cyfansoddwr Ivor Novello a'r pianydd Marie Novello. Ffurfiodd gôr merched a deithiodd y byd, dysgodd lawer o gantorion a ddaeth yn safonol a sgwennodd hunangofiant yn 1940: The Life I have Loved.

Magwraeth
Fe'i ganed i Jacob Davies a'i wraig Margaret, yn Nhreganna. Fe'i henwyd ar ôl y gantores enwog Clara Anastasia, merch Vincent Novello. Derbyniodd wersi cerdd gan ei thad a gan Dr. Frost, Frederick Atkins, Caerdydd, a Dr. Charles Williams, organydd Eglwys Gadeiriol Llandaf. Yn ferch ifanc, penodwyd hi'n gyfeilyddes Côr Undebol Caerdydd a'r Côr Rhuban Glas, a oedd yn cael ei arwain gan ei thad. Bu Côr Rhuban Glas yn hynod o lwyddiannus yng nghystadleuthau'r Palas Grisial.

Cyfeiriadau

Cantorion Cymreig
Genedigaethau 1861
Marwolaethau 1943
Merched y 19eg ganrif
Merched yr 20fed ganrif
Pobl o Gaerdydd
Taleithiau Affganistan

Ceir 34 talaith yn Affganistan, a adnabyddir yn lleol fel wilayats. Rhennir pob talaith yn ei thro yn ardaloedd. Yma ceir rhestr o daleithiau'r wlad a map i ddangos eu lleoliad ynddi.

Dolenni allanol
Afghanistan Information Management Services (AIMS)
Badakhshan (talaith)

Mae Badakhshan (Perseg: بدخشان Badakhshān) yn un o daleithiau Affganistan, sy'n cynnwys 29 ardal. Lleolir y dalaith yng ngogledd-ddwyrain y wlad, rhwng pen gogleddol yr Hindu Kush a'r Amu Darya. Mae'n rhan o ranbarth hanesyddol Badakhshan. Fayzabad yw prifddinas y dalaith.

Mae Badakhshan yn ffinio ar Tajikistan i'r gogledd a'r dwyrain. Ymestyn rhimyn tenau o'r dalaith, a adnabyddir fel Coridor Wakhan, uwchben talaith Chitral yng ngogledd Pacistan i ffinio â Tsieina.  Mae gan y dalaith cyfanswm o 44,059 km² o dir, gyda'r rhan fwyaf ohono yn cael ei llenwi gan fynyddoedd uchel yr Hindu Kush a'r Pamir.

Roedd Badakhshan yn gorwedd ar Lwybr y Sidan, yr hen lwybr masnach a gysylltai Tsieina a'r Dwyrain Canol trwy Ganolbarth Asia. Ers cwymp y Taliban mae llywodraeth Tsieina wedi cyfrannu'n sylweddol at gost prosiectau i wella ffyrdd y dalaith, efallai gyda golwg ar ei chyfoeth mwynol.

Tajikiaid yw'r mwyafrif o'r 1,542,000 trigolion, gyda lleiafrifoedd Uzbek a Kyrgyz.

Yn wahanol i'r rhan fwyaf o weddill Affganistan, mae'r Sunni yn ffurfio mwyafrif o'r boblogaeth, a cheir yn ogystal lleiafrif Mwslem Ismailia. Oherwydd y gwahaniaethau ethnig ac enwadol hyn, ni fu'r dalaith erioed yn gadarnle i'r Taliban. Ar sawl ystyr mae'r ardal yn agosach yn ddiwyllianol i wledydd Mwslim Canolbarth Asia i'r gogledd, fel Kyrgyzstan.

Taleithiau Affganistan
Fayzabad (Affganistan)

Mae hon yn erthygl am y ddinas yn Affganistan. Gweler hefyd Faizabad (India) a Faizabad (Tajicistan).

Fayzabad (neu Feyzabad neu Faizabad) yw dinas fwyaf a phrifddinas talaith Badakhshan yng ngogledd-ddwyrain Affganistan, gyda phoblogaeth o tua 50,000 o bobl. Mae'r mwyafrif yn farsiandiwyr neu ffermwyr.

Mae'r ddinas yn gorwedd ar uchder o 3,920 troedfedd. Saif ar lan dde Afon Kokcha, sy'n llifo mewn gwely cul a syrth. Mae bryniau yn codi tua 2,000 troedfedd i fyny y tu ôl i'r dref. Mae'r hinsawdd yn boeth iawn yn yr haf ac yn oer yn y gaeaf.

Hanes 
Cafodd Fayzabad ei dinistrio'n llwyr gan Murad Beg yn 1829. Ailgodwyd y ddinas gan Faiz Muhammad Khan, tra'n llywodraethwr y dalaith, yn 1865.

Codwyd maes awyr milwrol ar gyrion y ddinas gan y Rwsiaid; fe'i defnyddir bellach gan lluoedd arfog rhyngwladol yn Affganistan.

Cyfeiriadau 

Dinasoedd Affganistan
Herat (talaith)

Mae Herat (Perseg: هرات) yn un o 34 talaith Affganistan. Gyda'r taleithiau cyfagos Badghis, Farah, a Ghor, mae'n ffurfio rhanbarth gogledd-orllewin Affganistan. I'r gorllewin mae'n ffinio ag Iran. Ei phrifddinas a chanolfan weinyddol yw dinas Herat. Mae gan y dalaith boblogaeth o tua 1,182,000 o bobl.

Y prif afonydd yn y dalaith yw'r Hari Rud ac Afon Adraskan. I'r dwyrain ceir mynyddoedd Hazara. Ceir mynyddoedd uchel i'r dwyrain a'r gogledd.

Ers cannoedd o flynyddoedd mae'r dalaith yn groesfan bwysig gyda ffyrdd yn arwain i Mashhad i'r gorllewin, yn Iran, i Kabul i'r dwyrain ac i Kandahar i'r de.

Yn ddiwylliannol mae gan y dalaith gysylltiadau cryf ag Iran. Siaredir Dari (sy'n agos iawn i'r iaith Berseg) gan y mwyafrif.

Herat oedd un o'r rhannau cyntaf o'r wlad i gael ei goresgyn gan yr Undeb Sofietaidd.

Ardaloedd 

 Adraskan (ardal)
 Chishti sharif (ardal)
 Farsi (ardal)
 Ghoryan (ardal)
 Gulran (ardal)
 Guzara (ardal)
 Injil (ardal)
 Karukh (ardal)
 Kohsan (ardal)
 Kushk (ardal)
 Kushki Kuhna (ardal)
 Obe (ardal)
 Pashtun Zarghun (ardal)
 Shindand (ardal)
 Zinda Jan (ardal)

Taleithiau Affganistan
Herat

Mae Herat yn ddinas hynafol yng ngorllewin Affganistan a phrifddinas a chanolfan weinyddol talaith Herat. Mae'n gorwedd 3,026 troedfedd uwch lefel y môr mewn dyffryn ffrwythlon ar lan afon Hari Rud, sy'n llifo i lawr o fynyddoedd canolbarth Affganistan ac ymlaen i anialwch Kara-Kum yn Tyrcmenistan. Mae'n 407 milltir o Kandahar, i'r de, a 469 milltir o'r brifddinas Kabul, i'r dwyrain.

Herat yw dinas drydydd fwyaf Affganistan, gyda phoblogaeth o 349,000 (amcangyfrifiad, 2006). Tajiciaid a/neu Fārsīwāns sy'n ffurfio mwyafrid y boblogaeth, gyda Pashtuniaid, Hazariaid, Uzbekiaid ac eraill yn lleiafrifoedd bychain. Mae pawb yn y ddinas yn siarad Perseg, yn ogystal ag ieithoedd eraill yn ôl eu grŵp ethnig.

Lleolir Herat ar groesfan ar yr hen lwybrau masnach, fel Llwybr y Sidan, sy'n cysylltu India, Tsieina, y Dwyrain Canol, Canolbarth Asia ac Ewrop. Mae'r ffyrdd o Herāt i Iran, Tyrcmenistan, Mazari Sharif a Kandahar yn dal i fod yn bwysig heddiw.

Sefydlodd Alecsander Fawr ddinas ar y safle a enwyd yn Alexandria Arion (Arion oedd yr enw Groeg a Lladin am yr Hari Rud). Hyd heddiw, dominyddir y ddinas gan adfeilion y ddinas gaerog a gododd yno. Ar ôl marwolaeth Alecsander, pasiodd Herat trwy ddwylo'r Seleuciaid, y Parthiaid, a'r Sassaniaid. Ar ôl cwymp ymerodraeth y Sassaniaid cafodd ei cipio gan yr Arabiaid yn 661 a daeth yn un o ddinasoedd disgleiriaf y byd Islamaidd. Yn yr Oesoedd Canol roedd yn enwog am ei dysg, ei llenorion a'i gwin, ac roedd yn cael ei hadnabod fel "Perl Khorasan".

Cyfeiriadau 

Dinasoedd Affganistan
Hari Rud

Afon yw Hari Rud neu Harirud (enw llawn Perseg: Rudkhaneh-ye Hari Rud), sy'n llifo 1100 km o fynyddoedd canolbarth Affganistan i Dyrcmenistan, lle mae'n cael ei llyncu gan dywod anialwch Kara-Kum. Ei nyd yw tua 500 milltir.

Mae'r afon yn tarddu yng nghadwyn Koh-i Baba, sy'n rhan o'r Hindu Kush, ac mae'n dilyn cwrs cymharol syth i gyfeiriad y gorllewin am tua 280 milltir.

Yng ngorllewin Affganistan mae'r Hari Rud yn llifo fymryn i'r de o ddinas Herat. Bu'r dyffryn o amgylch Herat yn enwog yn y gorffennol am ei ffrwythlondeb a graddfa ei amaethyddiaeth. Mae'r afon yn cwrdd ag afon Jam Rud ar safle Minaret Jam, y minaret hynafol ail dalaf yn y byd, sy'n 65 m o uchder.

Ar ôl Herat, try'r afon i'r gogledd-orllewin, ac wedyn i'r gogledd, gan ffurfio rhan ogleddol y ffin ryngwladol rhwng Affganistan ac Iran. Ymhellach i'r gogledd mae'n ffurfio rhan dde-ddwyreiniol y ffin rhwng Iran a Thyrcmenistan.

Yn Nhyrcmenistan ei hun fe'i hadnabyddir fel afon Tejen neu Tedzhen, ac mae'n llifo'n agos i ddinas Tedzhen. Mae'n ymgolli yng ngwerddon Tedzhen yn anialwch Kara-Kum.

Yn Lladin, roedd yn cael ei hadnabod fel afon Arius.

Afonydd Affganistan
Afonydd Iran
Afonydd Tyrcmenistan
Nimruz

Mae Nimruz neu Nimroz (Balochi/Pashto: نیمروز) yn un o 34 talaith Affganistan. Fe'i lleolir yn ne-orllewin Affganistan ar y ffin ag Iran a Pacistan. Mae gan Nimruz arwynebedd tir o tua 41,000 km² a phoblogaeth o tua 149,000 (amcangyfriad, 2002). Nimroz yw'r dalaith leiaf poblog yn y wlad gan fod cyfran mawr o'r tir yn anial neu led-anial. Mae'r mwyafrif yn bobl  Pashtoon, gyda lleiafrif o bobl Balochi. Pashto yw'r brif iaith gyda Balochi a Dari yn cael eu siarad hefyd. Zaranj yw prifddinas y dalaith a'r unig drigfa fawr.

Mae Afon Helmand yn llifo o dalaith Helmand i Nimruz lle mae'n troi i'r gorllewin ac yna i'r gogledd-orllewin i ymgolli yn llyn corsiog Halmun Helmand, ar y ffin ag Iran.

Ardaloedd
Chahar Burjak
Chakhansur
Kang (ardal)
Khash Rod
Zaranj (prifddinas)

Trefi a phentrefi
Chakhansur
Zaranj

 
Taleithiau Affganistan
Bwdha

Mae'r erthygl yma yn trafod y syniad o Fwdha. Am sylfaenydd Bwdhaeth, gweler Siddhartha Gotama.

Yng nghrefydd Bwdhaeth, Bwdha yw unrhyw fod sydd wedi ennill Goleuedigaeth ac wedi profi Nirfana.

Yn y Canon Pali a thraddodiad y Theravada, mae Bwdha fel rheol yn golygu rhywun sydd wedi dod yn oeleuedig trwy ei ymdrechion ei hun, heb athro. Gelwir y rhai sydd wedi dod yn oleuedig trwy ddysgeidiaeth Bwdha yn Arahant. Yn nhraddodiad y Mahayana, defnyddir "Bwdha" am unrhyw un sydd wedi dod yn oleuedig. Y term sy'n cyfateb i'r gair Arahant yn y Mahayana yw Bodhisattva, sy'n dynodi un sydd wedi gohirio fod yn Fwdha er mwyn cynorthwyo eraill ar y ffordd.

Er mai Siddhartha Gotama yw'r Bwdha enwocaf, nid yw'r un o'r traddodiadau yn ystyried mai ef oedd yr unig un. Yn y traddodiad Theravada, ystyrir fod cryn nifer o rai eraill wedi bod o'i flaen, 28 yn ôl un traddodiad, tra mae'r traddodiad Mahayana yn ystyried fod modd i Fwdha fod yn fod goruwchnaturiol hefyd, megis Amitabha neu Vairocana. Credir mai enw'r Bwdha nesaf fydd 
Maitreya (Pali: Metteyya).

Bwdhaeth
Arweinwyr crefyddol
Jim Parc Nest

Bardd, sgriptiwr, a darlithydd a chyn Archdderwydd Cymru yw'r Prifardd Jim Parc Nest, neu T. James Jones (ganed 1934). Mae'n un o deulu Parc Nest.

Gyrfa 
Ganed Thomas James Jones ym 1934, ac fe'i magwyd ar fferm Parc Nest ger Castell Newydd Emlyn. Mynychodd Goleg Prifysgol Aberystwyth a’r Coleg Presbyteraidd yng Nghaerfyrddin. Bu’n weinidog gyda’r Annibynwyr ym Mynydd-bach Abertawe a’r Priordy Caerfyrddin cyn dod yn ddarlithydd yn y Gymraeg a Drama yng Ngholeg y Drindod, Caerfyrddin. Daeth yn aelod o adran sgriptiau’r BBC, yn bennaf fel golygydd cyfres sebon Pobol y Cwm.

Prifardd 
Enillodd y Goron yn Eisteddfod Abergwaun 1986 ac yn Eisteddfod Casnewydd 1988 gyda'i bryddestau Llwch a Ffin. Yn Eisteddfod yr Wyddgrug 2007 enillodd y Gadair gyda'i awdl ar y testun Ffin. Mae felly wedi ennill y Goron a'r Gadair ar yr un testun. Enillodd y Gadair eto yn Eisteddfod Sir Conwy 2019 gyda awdl ar y testun Gorwelion.

Roedd ei ffugenw yn 2007, Un o ddeuawd, yn adlais o ffrae a gododd pan ymgeisiodd am y Goron yn Eisteddfod Caernarfon 1979 o dan y ffugenw Ianws. Bryd hynny, bu'n rhaid iddo ildio'r Goron i Meirion Evans wedi iddi ddod yn amlwg iddo gydweithio â bardd arall ar y gwaith. Dywedodd yn 2007, fodd bynnag, nad oedd wedi bwriadu i'w ffugenw gyfeirio at helynt 1979.

Yn 2009, cafodd ei ddewis i olynu Dic yr Hendre fel Archdderwydd Gorsedd y Beirdd gan wasanaethu tan 2013.

Bywyd personol 
Mae'n frawd i'r Prifardd John Gwilym ac i'r Prifardd Aled Gwyn, yn ogystal â bod yn ewythr i'r Prifardd Tudur Dylan. Mae'n briod â'r awdures y Prifardd a'r Prif Lenor Manon Rhys, a enillodd y Goron yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru Maldwyn a'r Gororau 2015 a'r Fedal Ryddiaith yn Eisteddfod Wrecsam 2011 ag yntau'n Archdderwydd. Mae ganddo ddau fab, llysfab, llysferch, a saith o wyrion.

Cyfeiriadau

Dolenni allanol
 

Genedigaethau 1934
Beirdd Cymraeg
Archdderwyddon
Addysgwyr Cymreig
Sgriptwyr teledu Cymreig
Cristnogion Cymreig
Llenorion Cymreig yr 20fed ganrif
Llenorion Cymreig yr 21ain ganrif
Pobl o Sir Gaerfyrddin
Prifeirdd
Duwies

Bod dwyfol benywaidd yw duwies. Gallai fod yn un o'r duwiau yn y crefyddau amldduwiol neu'n fod dwyfol goruchel y cyfeirir ati'n aml fel 'Y Dduwies Fawr' neu 'Y Fam Dduwies'.

Ymhlith y duwiesau enwocaf yn yr Henfyd y mae Athena, nawdd-dduwies dinas Athen, Anahita yn nhraddodiad Persia, ac Isis, chwaer a gwraig y duw Osiris.

Ceir duwiesau niferus yn Hindŵaeth, e.e. Kali, Parvati a Deva. Ceir nifer o dduwiesau yn nhraddodiad Bwdhaeth Mahayana yn ogystal, yn arbennig ym Mwdhaeth Tibet, e.e. Tara.

Prif dduwiesau'r Henfyd

Yr Hen Aifft 

 Isis
 Bast
 Sekhmet
 Hathor
 Nephthys
 Wadjet
 Mut
 Nut
 Neith
 Tawret

Mesopotamia 

 Ninhursag
 Tiamat
 Ishtar
 Ningal

Crefydd Groeg a Rhufain 

 Cyfrinau Eleusis
 Aphrodite (Gwener)
 Artemis (Diana)
 Athena (Minerva)
 Cybele
 Danaë
 Demeter (Ceres)
 Gaia
 Hecate
 Hera (Juno)
 Iris
 Nemesis
 Nike
 Nyx (Nox)
 Persephone

Crefydd y Celtiaid 

 Abnoba
 Agrona
 Arianrhod
 Blodeuwedd
 Branwen
 Brigid
 Ceridwen
 Dea Matrona
 Dôn
 Epona
 Mórrígan
 Rhiannon
 Sulis
 Verbeia

Crefydd y Llychlynwyr 

 Freyja
 Frigg
 Fulla
 Gná
 Gullveig
 Hel
 Hlín
 Iðunn
 Nanna
 Nerthus
 Norns
 Nótt
 Sif
 Skaði
 Sol

Crefyddau cyfoes

Hindŵaeth 

Devi (neu Mahadevi, 'Y Dduwies Fawr') yw duwies oruchel Hindŵaeth. Gellid dadlau fod pob un o'r duwiesau eraill yn agweddau arni hi. Mae pob duwies yn gymar i un o'r duwiau. Yn ogystal â'r duwiesau mawr a nodir isod, ceir nifer o dduwiesau llai, weithiau'n agweddau ar un o'r duwiesau mwy, weithiau'n dduwiesau brodorol lleol a gawsant eu cymathu â Hindŵaeth.

 Chhinamasta
 Devi
 Durga
 Kali
 Sri Lakshmi
 Mahadevi
 Mahalasa
 Mahavidya
 Parvati
 Radha
 Saraswati (Sarasvati)
 Sita
Isis

Duwies bwysicaf yr Hen Aifft oedd Isis (Ffurf Roeg ar yr enw Eiffteg Aset neu Eset), merch hynaf y duw Geb a'i gymar Nut. Tyfodd ei chwlt i fod yn ddylanwadol iawn yn yr Henfyd, gan ymledu i Roeg a Rhufain. Cred rhai fod crefydd gyfriniol Isis wedi dylanwadu'n fawr ar y Gristnogaeth gynnar, yn arbennig ar gwlt y Forwyn Fair. Roedd hi'n chwaer a chymar i'r duw Osiris a mam i'r duw Horus.

Duwiesau
Mytholeg Eifftaidd
Sarnath

Sarnath (hefyd Mrigadava, Migadāya, Rishipattana, Isipatana) yw'r man lle traddododd Siddhartha Gotama, y Bwdha, ei bregeth gyntaf yn egluro'r Dharma, a lle ffurfiwyd y Sangha Bwdhaidd cyntaf. Mae'n gorwedd yn nhalaith Uttar Pradesh yn India, 13 kilomedr i'r gogledd-ddwyrain o ddinas Varanasi. Mae'n un o'r pedwar prif gyrchfan pererindod i ddilynwyr Bwdhaeth, gyda Kushinagar, Bodh Gaya a Lumbini.
 
Daeth y Bwdha i Sarnath o Bodh Gaya rhyw bump wythnos wedi iddo gael ei oleuo.  Traddododd ei bregeth gyntaf, sef y Dhammacakkappavattana Sutta, i bump o ddilynwyr yn y parc ceirw yma. Erbyn yr 2 CC roedd cymuned fawr o fyneich yma. Ymwelodd yr ymerawdwr Asoka a'r fan, ac adeiladodd biler i nodi'r fan lle traddodwyd y bregeth; mae ei weddillion i'w weld heddiw. Yn y 12g dinistriwyd llawer o'r adeiladau gan Fwslimiaid Twrcaidd. O'r rhai sy'n weddill, y mwyaf tarawiadol yw'r 
Dhamek Stupa, 128 troedfedd o uchder, un o'r stupas cynharaf sydd wedi goroesi.

Bwdhaeth
Dinasoedd sanctaidd
Uttar Pradesh