Dinas Mecsico

Dinas Mecsico (Sbaeneg: Ciudad de México; enw gwreiddiol: Tenochtitlan) yw prifddinas a dinas fwyaf Mecsico. Cyfeirir ati yn yr iaith frodorol Nahuatl  fel 'Āltepētl Mēxihco' ac yn aml fel 'Mecsico, D.F.' (Distrito Federal) neu'n fyr fel: CDMX. Mae'n un o ddinasoedd mwyaf y byd, gyda phoblogaeth y ddinas ei hun yn  a phoblogaeth yr ardal fetropolitaidd (a elwir yn "Dinas Mecsico Fwyaf") yn . Hi, felly, yw dinas fwyaf poblog Gogledd America. Fe'i lleolir yn Nyffryn Mecsico (Valle de México), cwm mawr ar lwyfandir uchel yng nghanol gwlad Mecsico, ar uchder o 2,240 metr (7,350 tr), dros ddwywaith uchder yr Wyddfa. Mae gan y ddinas 16 israniad o'r enw bwrdeistrefi neu demarcaciones territoriales.

Dinas Mecsico yw un o'r canolfannau diwylliannol ac ariannol pwysicaf yn y byd. Cyn i'r Sbaenwyr gyrraedd, yma oedd safle dinas Tenochtitlan. Yn 1519 cyrhaeddodd y Sbaenwyr o dan Hernán Cortés, a chyn hir roeddynt wedi cipio grym yn y ddinas. Wedi i Fexico ennill ei hannibyniaeth oddi wrth Sbaen, daeth Dinas Mecsico yn brifddinas y wlad.

Mae gan Ddinas Mecsico Fwyaf Gynnyrch mewnwladol crynswth (GDP) o $ 411 biliwn yn 2011, sy'n ei gwneud yn un o'r ardaloedd trefol mwyaf cynhyrchiol yn y byd. Roedd y ddinas yn gyfrifol am gynhyrchu 15.8% o Gynnyrch Mewnwladol Crynswth Mecsico gyfan, ac roedd yr ardal fetropolitan yn cyfrif am tua 22% o Gynnyrch Mewnwladol Crynswth y wlad. Pe bai'n wlad annibynnol yn 2013, Dinas Mecsico fyddai'r pumed economi fwyaf yn America Ladin - pum gwaith mor fawr â Costa Rica a thua'r un maint â Periw.

Prifddinas Mecsico yw'r brifddinas hynaf yn America, ac un o ddwy a sefydlwyd gan bobl frodorol, y llall yw Quito, prifddinas Ecwador. Adeiladwyd y ddinas yn wreiddiol ar ynys ar Lyn Texcoco gan yr Aztecs ym 1325 a'i henw oedd Tenochtitlan, ond fe'i dinistriwyd bron yn llwyr gan y Sbaenwyr yng Ngwarchae Tenochtitlan 1521. Yn 1524, sefydlwyd bwrdeistref Dinas Mecsico, o'r enw México Tenochtitlán, ac ym 1585, fe'i gelwid yn swyddogol fel Ciudad de México (Dinas Mecsico). Dinas Mecsico oedd canolfan wleidyddol, weinyddol ac ariannol rhan fawr o ymerodraeth drefedigaethol Sbaen.  Ar ôl sicrhau annibyniaeth oddi wrth Sbaen ym 1824, crëwyd hi'n ardal ffederal.

Mae gan y ddinas sawl polisi blaengar, megis erthyliad yn ôl y galw, math cyfyngedig o ewthanasia, ysgariad di-fai, a phriodas o'r un rhyw.

Hanes
Yr arwyddion hynaf o drefedigaethau dynol yn ardal Dinas Mecsico yw esgyrn "y fenyw Peñon" ac eraill a geir yn San Bartolo Atepehuacan (Gustavo A. Madero). Credwyd am hir eu bod yn dod o'r cyfnod Cenolithig isaf (9500-7000 CC). Fodd bynnag, mae astudiaethau diweddar yn gosod oedran y fenyw Peñon yn 12,700 oed, gan ei gwneud yn un o'r olion dynol hynaf a ddarganfuwyd yn yr Americas (neu'r Amerig.

Yr ardal oedd cyrchfan ymfudo’r Teochichimecas yn ystod yr 8g a’r 13g, pobloedd a fyddai’n arwain at ddiwylliannau y Toltec, a'r Mexica (neu'r Aztecs), a gyrhaeddodd tua'r 14g i ymgartrefu gyntaf ar lannau'r llyn.

Yr Aztec 
Sefydlwyd dinas Mecsico-Tenochtitlan gan bobl Mexica ym 1325. Adeiladwyd hen ddinas Mexica y cyfeirir ati'n syml fel Tenochtitlan ar ynys yng nghanol llynnoedd mewndirol Dyffryn Mecsico, y rhannodd hi gyda dinas-wladwriaeth lai o'r enw Tlatelolco. Yn ôl y chwedl, nododd prif dduw'r Mecsicaniaid, Huitzilopochtli, y safle lle roeddent i adeiladu eu dinas trwy ddangos iddyn nhw eryr euraid yn gorwedd ar gactws pigog (Opuntia) yn difa neidr Crotalus.

Rhwng 1325 a 1521, tyfodd Tenochtitlan o ran maint a chryfder, gan ddominyddu'r dinas-wladwriaethau eraill o amgylch Llyn Texcoco athrwy Dyffryn Mecsico. Pan gyrhaeddodd y Sbaenwyr, roedd Ymerodraeth yr Aztec wedi cyrraedd llawer o Mesoamerica: o Gwlff Mecsico i'r Cefnfor Tawel.

Ar ôl glanio yn Veracruz, aeth y fforiwr Sbaenaidd Hernán Cortés ymlaen i Tenochtitlan gan gyrraedd yno ar 8 Tachwedd 1519. Gorymdeithiodd Cortés a'i ddynion ar hyd y sarn a arweiniodd i'r ddinas o Iztapalapa, a chyfarchwyd y Sbaenwyr gan reolwr y ddinas, sef Moctezuma II; cyfnewidiwyd anrhegion, ond ni pharhaodd y cyfeillgarwch yn hir. Carcharodd Cortés y Brenin Moctezuma, gan obeithio llywodraethu trwyddo.

Cynyddodd y tensiynau tan, ar noson 30 Mehefin 1520 a bu brwydr o'r enw "La Noche Triste" - cododd yr Aztecs yn erbyn y Sbaenwyr estron a llwyddo i ddal neu yrru'r Ewropeaid a'u cynghreiriaid Tlaxcalan oddi yno. Ail-grwpiodd cortés yn Tlaxcala. Credai'r Aztecs fod y Sbaenwyr wedi mynd yn barhaol, ac etholasant frenin newydd, Cuitláhuac, ond bu farw'n fuan; y brenin nesaf oedd Cuauhtémoc.

Aeth Cortés ati i roi gwarchae ar Tenochtitlan ym Mai 1521. Am dri mis, dioddefodd y ddinas oherwydd diffyg bwyd a dŵr yn ogystal â lledaeniad y frech wen a ddaeth yn sgil y Sbaenwr. Glaniodd Cortés a'i gynghreiriaid eu lluoedd yn ne'r ynys gan ymladd eu ffordd trwy'r ddinas yn araf. Ildiodd Cuauhtémoc yn Awst 1521. Difethodd y Sbaenwyr ardal Tenochtitlan a'r brodorion bron yn llwyr yn ystod gwarchae olaf y goncwest.

Adeiladau a chofadeiladau 
 Amgueddfa Estanquillo
 El Ángel (Angel Annibyniaeth)
 Castell Chapultepec 
 Clwysty La Merced 
 Colegio Nacional
 Eglwys gadeiriol
 Eglwys Nuestra Señora de Loreto 
 Palacio Nacional
 Palas Iturbide
 Tai Mayorazgo de Guerrero
 Torres de Satélite

Enwogion 
 Frida Kahlo (1907-1954), arlunydd
 Pedro Armendáriz (1912-1963), actor
 Luis Echeverría (g. 1922), gwleidydd
 Laura Esquivel (g. 1950), awdures
 Mario Van Peebles (g. 1957), actor

 
Dinasoedd Mecsico
Prifddinasoedd Gogledd America
Taleithiau Mecsico