alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
Meibion Glyndŵr

Mudiad cenedlaetholgar Cymreig treisgar oedd Meibion Glyn Dŵr, yn gwrthwynebu'r trai ar y diwylliant a'r iaith Gymraeg. Fe'i ffurfiwyd i wrthwynebu'r cynnydd aruthrol mewn tai haf o ddiwedd y 1970au ymlaen a chanlyniad hynny, sef bod llawer o'r bobl leol yn methu fforddio prynu tai. Roedd y mudiad yn gyfrifol am losgi tai haf yng Nghymru a oedd yn eiddo i Saeson rhwng 1979 a chanol y 1990au.

Daeth y grŵp i amlygrwydd am y tro cyntaf yn Rhagfyr 1979. Yn ystod y ton gyntaf o ymosodiadau, dinistriwyd wyth tŷ haf a oedd yn eiddo i Saeson mewn cyfnod o fis. Ym 1980, gwnaeth yr heddlu yng Nghymru gyfres o gyrchoedd a alwyd yn "Operation Tân". Dros y deng mlynedd nesaf, difrodwyd tua 220 o gartrefi. Cyrhaeddodd yr ymgyrch ei hanterth ar ddiwedd y 1980au pan dargedwyd tai haf Aelodau Seneddol Ceidwadol a daeth David Hunt, yr Ysgrifennydd Cymreig ar y pryd, yn darged iddynt ym 1990.

Cymrodd bedwar mudiad gwahanol gyfrifoldeb am yr ymgyrch fomio: Mudiad Amddiffyn Cymru, Cadwyr Cymru, Meibion Glyn Dŵr, a'r Welsh Army for the Workers Republic (WAWR). Fodd bynnag, Meibion Glyndwr yw'r unig grŵp i honni iddynt gael llwyddiant hir-dymor, er fod y grŵp wedi bod yn anweithredol ers canol y 1990au gyda gweithredu cenedlaethol Cymreig wedi darfod. Arwyddwyd y llythyron yn cymryd cyfrifoldeb am yr ymosodiadau "Rhys Gethin", fel teyrnged i un o ddilynwyr mwyaf teyrngar Owain Glyn Dŵr.

Mae rhan fwyaf yr ymosodiadau'n parhau heb eu datrus heddiw. Yn ystod y 1990au, ail-agorwyd yr achos o fomiau post a arweiniodd at Siôn Aubrey Roberts yn cael ei ddyfarnu'n euog o'r drosedd. Defnyddiwyd profi DNA yn yr achos. Honnwyd fod 35 aelod o'r gwasanaethau cudd wedi dilyn Roberts wedi iddo gymryd rhan mewn gorymdaith cenedlaetholgar yng Nghaernarfon ym 1991. Yn 2004, dywed Elfyn Llwyd y gallai'r gwasanaethau cudd fod wedi trefnu'r ymgyrch eu hunan er mwyn difrïo cenedlaetholdeb Cymreig.  Atebodd Gweinidog Diwylliant Cymru Alun Pugh fod Llwyd wedi gwylio gormod o benodau The X-files.

Llyfrau
 Alwyn Gruffydd, Mae rhywun yn gwybod (Gwasg Carreg Gwalch, 2004)
Roy Clews, To Dream of Freedom, 3ydd argraffiad (Y Lolfa, 2004).  Canolbwyntia ar MAC a Byddin Rhyddid Cymru yn ystod y 1960au.

Gweler hefyd
Cenedlaetholdeb Cymreig
Llosgi tai haf

Cyfeiriadau

20fed ganrif yng Nghymru
Cenedlaetholdeb Cymreig
Gwrthryfelwyr Cymreig
Mudiadau Cymru
Digain

Sant Celtaidd cynnar oedd Digain (fl. dechrau'r 5g efallai). Dethlir ei ddydd gŵyl ar 21 Tachwedd, yn flynyddol.

Traddodiad
Yn ôl traddodiad roedd Digain yn fab i Gustennin Gorneu, brenin Brythonaidd Dyfnaint. Os gwir hynny, mae'n bosibl ei fod yn frawd i Erbin ac felly'n ewythr i Geraint fab Erbin, un o arwyr y Tair Rhamant, ond mae yna ansicrwydd ynglŷn am hynny.

Digain a Llangernyw
Dim ond un eglwys a gysylltir â Digain, sef eglwys plwyf Llangernyw (yn Sir Conwy). Yn ogystal â'r eglwys ceir Ffynnon Ddigain yng Nghoed Digain ger y pentref.

Cyfeiriadau

Cymry'r 5ed ganrif
Llangernyw
Pobl o Gonwy
Seintiau Cymru
Teyrnas Gwynedd
Sannan

Sant Celtaidd oedd Sannan (fl. diwedd y 5g - dechrau'r 6g?). Ceir y ffurfiau Senanus a Senen ar ei enw hefyd a cheir sant yn Llydaw o'r enw Seny sydd efallai i'w uniaethu â Sannan. Dethlir ei Ŵyl Mabsant ar 29 Ebrill yn draddodiadol.

Hanes a thraddodiad
Dywedir fod Sannan yn perthyn i gylch Dewi Sant a'i fod wedi sefydlu Llansannan yng ngogledd Cymru (bwrdeistref sirol Conwy). Fe'i cysylltir â Bedwellte yn ne Cymru yn ogystal.

Mae'r traddodiadau amdano'n gymysg ac efallai'n ymwneud â mwy nag un sant o'r enw. Sonnir amdano fel diacon yn Iwerddon a chafodd fab o'r un enw a oedd yn nai i Sant Padrig, ond mae hynny'n ymddangos yn bur annhebygol.

Dethlid gwylmabsant Sannan yn Llantrisant, Môn, yn ogystal ag yn Llansannan a Bedwellty.

Ceir plwyf St Sennen ar benrhyn Land's End yng Nghernyw hefyd ond nid oes sicrwydd mai'r un sant oedd Sennen a Sannan.

Eglwysi
Eglwys Sant Sannan, Llansannan
Eglwys Sant Sannan, Bedwellte; ceir "Ffynnon Sannan" ger yr eglwys
Hen Eglwys y Seintiau Afran, Ieuan a Sannan, Llantrisant, Ynys Môn

Seintiau eraill o'r enw 'Sanan'
Sanan ferch Cyngen - merch Cyngen o Bowys a Tudglid ferch Brychan,gwraig Maelgwn Gwynedd, yn ôl De Situ Brecheniauc (§12(9) yn EWGT t.15).
Sanan ferch Elise - mae'n debygol mai ei thad, Elise, oedd mab Gwylog ap Beli o Bowys; roedd yn wraig i Nowy. Cafodd dri mab: Gruffudd, Tewdws a Cathen (HG 15, JC 8 in EWGT pp. 11, 45).

Cyfeiriadau

Cymry'r 5ed ganrif
Cymry'r 6ed ganrif
Seintiau Cymru
Seintiau Llydaw
Llantrisant

Ceir mwy nag un lle o'r enw Llantrisant:

Llantrisant, Rhondda Cynon Taf
Llantrisant, Sir Fynwy
Llantrisant, Ynys Môn

Gweler hefyd 
Llanddeusant
Llanpumsaint
Union of Knives

Band roc o Glasgow, yr Alban a ffurfiwyd yn 2004, yw Union of Knives.

Aelodau
 Chris Gordon
 Dave McClean
 Craig Grant

Bandiau Albanaidd
Llanfechain

Pentref a chymuned yng ngogledd Powys, Cymru, yw Llanfechain. Fe'i lleolir ar y lôn B4393 9 milltir i'r gogledd-orllewin o'r Trallwng a thua'r un pellter i'r de-orllewin o Groesoswallt, dros y ffin yn Swydd Amwythig.

Mae'n gorwedd ar lan Afon Cain tua hanner ffordd rhwng Llanfyllin a Llansantffraid-ym-Mechain, y ddau bentref cyfagos. Fel yn achos Llansantffraid, fe'i enwir ar ôl hen gantref Mechain.

Mae eglwys Llanfechain wedi'i chysegru i Sant Garmon.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Ganwyd y bardd a golygydd Walter Davies (Gwallter Mechain) yn y plwyf ar 15 Gorffennaf, 1761.

Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

Cyfeiriadau

Cymunedau Powys
 
Pentrefi Powys
Llanwyddelan

Pentref bychan yng nghymuned Dwyriw, Powys, Cymru, yw Llanwyddelan. Saif yng ngogledd y sir tua 7 milltir i'r gogledd o'r Drenewydd a thua 4 milltir i'r de o bentref Llanfair Caereinion.

Mae'r eglwys yn un o ddau yng Nghymru a gysegrir i Sant Gwyddelan, gyda Dolwyddelan yn Eryri.

Cafodd y bardd a golygydd Walter Davies (Gwallter Mechain) bersoniaeth Llanwyddelan ar 20 Mai 1803; aeth oddi yno yn ficer ym Manafon yng Ngorffennaf 1807.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Cyfeiriadau

Dwyriw
Pentrefi Powys
Llanrhaeadr-ym-Mochnant

Pentref, cymuned a phlwyf eglwysig ym Mhowys, Cymru, yw Llanrhaeadr-ym-Mochnant. Fe'i lleolir ym mhen mwyaf gogleddol y sir tua 9 milltir i'r gorllewin o Groesoswallt a 12 milltir i'r de o Langollen. Mae'r lôn B4580 yn mynd trwy'r pentref.

Fe'i gelwir yn Llanrhaeadr-ym-Mochnant oherwydd y bu'n rhan o hen gantref (neu gwmwd; yr oes adroddiadau gwahanol) Mochnant yn yr Oesoedd Canol.

Mae'r pentref yn sefyll wrth droedfryniau cyntaf Y Berwyn ar lan afon Rhaeadr. Ym mhen uchaf y cwm ceir Pistyll Rhaeadr, un o Saith Rhyfeddod Cymru yn yr hen rigwm. Un filltir i'r gogledd o Lanrhaeadr mae bryn Moel Hen-fache (515m).

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Adeiladau a hynafiaethau
Ceir Capel Seion yn y pentref. Ailadeiladwyd y capel Methodistiaid hwn ar ddechrau'r 1900au yn arddull y mudiad pensaernïol Arts and Crafts.

Pobl o Lanrhaeadr-ym-Mochnant
 Yr Esgob William Morgan (1545-1604), cyfieithydd y Beibl i'r Gymraeg. Treuliodd gyfnod yn ficer plwyfi Llanrhaeadr ym Mochnant a Llanarmon Mynydd Mawr cyfagos o 1568 hyd 1587. Yno y cyfarfu â'i wraig, Catherine.
 Walter Davies (Gwallter Mechain). Symudodd y bardd a golygydd o Fanafon i fod yn ficer Llanrhaeadr-ym-Mochnant ar y 18 Tachwedd 1837. Bu farw ym mhersondy Llanrhaeadr ar 5 Rhagfyr, 1849, a chafodd ei gladdu ym mynwent y plwyf wrth lan afon Rhaeadr.
 Robert Elis (Cynddelw); ganed y bardd yno yn 1812.

Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

Cyfeiriadau

Cymunedau Powys
 
Pentrefi Powys
Afon Taf (Caerdydd)

Mae dwy 'Afon Taf' yng Nghymru. Mae'r erthygl yma yn delio â'r afon sy'n cyrraedd y môr yng Nghaerdydd. Am y llall, gweler Afon Taf (Sir Gaerfyrddin).

Afon yn ne-ddwyrain Cymru yw Afon Taf (Saesneg: River Taff). Mae'n tarddu ar Fannau Brycheiniog fel dwy afon, Afon Taf Fawr ac Afon Taf Fechan. Mae Afon Taf Fawr yn cychwyn ar lethrau gorllewinol Corn Du ac yn llifo tua'r de trwy gronfa Cantref a chronfa Llwyn-on. Ar lethrau dwyreiniol Corn Du mae Afon Taf Fechan yn cychwyn, ac mae'n llifo trwy gronfeydd Neuadd, Pentwyn a Phontsticill a phentref Pontsticill.

Mae'r ddwy afon yn cyfarfod o gwmpas rhan ogleddol Merthyr Tudful ac yn llifo ymlaen tua'r de trwy Bentrebach, Troedyrhiw ac Aberfan. Yn Abercynon mae Afon Cynon yn ymuno â hi, yna mae Nant Clydach yn ymuno ychydig islaw Abercynon. Gerllaw Pontypridd mae Afon Rhondda yn ymuno. Wedi llifo heibio Trefforest a Nantgarw mae'n cyrraedd Caerdydd yn Llandaf ac yn llifo trwy'r ddinas heibio Stadiwm y Mileniwm i gyrraedd y môr ym Mae Caerdydd.

Dywedir weithiau fod y llysenw "Taffy" at Gymry yn dod o enw Saesneg yr afon yma, ond barn arall yw mai llygriad Saesneg o'r enw "Dafydd" sydd wrth wraidd yr enw yma.

Sonia Marie Trevelyan yn ei 'Folk-lore and Folk Stories of Wales' (1909) am anghenfilod afonol Cymreig, gan nodi bod un o'r rhain yn aber yr afon Tâf yng Nghaerdydd. Dywed y byddai trobwll di-waelod yno, oedd yn un o saith rhyfeddod Morgannwg, lle y llechai sarff anferth. Doedd dim gobaith i neb a dynnid i'r trobwll oherwydd cawsai un ai ei lyncu gan y sarff a diflannu am byth, neu, os oedd o gymeriad da cawsai ei gorff ei olchi i'r lan am nad oedd yr hen sarff yn hoff o gig y cyfiawn.

Taf (Caerdydd)
Taf (Caerdydd)
Taf (Caerdydd)
Taf (Caerdydd)
Taf (Caerdydd)
Taf (Caerdydd)
Maluku

Mae ynysoedd Maluku (hefyd y Moluccas) yn ynysoedd yn Indonesia, wedi eu lleoli i'r dwyrain o Sulawesi, i'r gorllewin o Gini Newydd ac i'r gogledd o Timor.

Nid yw'r rhan fwyaf o'r ynysoedd yn fawr; mae arwynebedd y cyfan tua 74,505 km² gyda poblogaeth o 1,895,000 yn 2000. Mae'r rhan fwyaf o'r ynysoedd yn fynyddig, a nifer gyda llosgfynyddoedd byw arnynt. Yn y 1950au datblygodd mudiad oedd yn anelu at annibyniaeth i ran ddeheuol Maluku (De Maluku, neu Maluku Selatan yn Indoneseg). O 1950 hyd 1999 roedd yr ynysoedd yn ffurfio un dalaith o Indonesia, ond yn y flwyddyn honno gwahanwyd hwy yn ddwy dalaith, Maluku a Gogledd Maluku. Rhwng 1999 a 2002 bu llawer o ymladd rhwng Cristionogion a dilynwyr Islam ar yr ynysoedd hyn, ond mae pethau wedi tawelu ers hynny.

Ynysoedd 
Gogledd Maluku
 Ternate (yr ynys fwyaf)
 Bacan
 Halmahera
 Morotai
 Ynysoedd Obi
 Ynysoedd Sula
 Tidore

Maluku
 Ynys Ambon (yr ynys fwyaf)
 Ynysoedd Aru
 Ynysoedd Babar
 Ynysoedd Banda
 Buru
 Ynysoedd Kai
 Ynys Leti
 Seram
 Ynysoedd Tanimbar
 Wetar

Ynysoedd Indonesia
Jakarta

Jakarta (hen sillafiad Djakarta), gynt yn Sunda Kelapa, Jayakarta a Batavia, yw prifddinas a dinas fwyaf Indonesia.

Mae'r ddinas ar arfordir gogledd-orlklewinol ynys Jawa. Gyda poblogaeth o 8,792,000 yn 2004, mae yr unfed ddinas ar ddeg yn y byd o ran poblogaeth. Gelwir yr ardal fetropolitaidd yn Jabotabek (o "Jakarta", Bogor a Bekasi); mae poblogaeth yr ardal yma dros 23 miliwn.

Ystyrir Jakarta fel talaith o Indonesia, gyfa safle arbennig fel y brifddinas.

Adeiladau a chofadeiladau 
 Amgueddfa genedlaethol
 Cofadeilad genedlaethol
 Eglwys gadeiriol
 Mosg Istiqlal
 Wisma 46

Enwogion 
 Boudewijn de Groot (g. 1944), canwr
 Anggun (g. 1974), cantores

Dinasoedd Indonesia
 
Jawa
Prifddinasoedd Asia
Taleithiau Indonesia
Sportscene

Prif raglen teledu pêl-droed BBC Scotland yw Sportscene.

Mae'n cael ei darlledu ar BBC One Scotland yn ystod y tymor pêl-droed Seisnig bob nos Lun hefo rhaglen canlyniadau, Sportscene Results, ar brynhawn dydd Sadwrn.

Cyflynwyr
Dougie Donnelly
Dougie Vipond
Stuart Cosgrove
David Currie
Jonathan Sutherland

Arbenigwyr
Gordon Smith
Pat Nevin
Craig Paterson

Sylwebwyr/Gohebwyr
Paul Mitchell
John Barnes
Scott Davie
Kheredine Idessane
Alasdair Lamont
Rhona McLeod
Chris McLaughlin
Alison Walker
Chick Young

Dolenni allanol
 Gwefan Sportscene 

Rhaglenni teledu Albanaidd
Rhaglenni teledu'r BBC
Rhaglenni teledu chwaraeon
Owen Wynne Jones (Glasynys)

Bardd ac awdur oedd Owen Wynne Jones, sy'n fwy adnabyddus dan ei enw barddol Glasynys (4 Mawrth 1828 – 4 Ebrill 1870). Fe'i claddwyd ym mynwent Eglwys Llandwrog.

Bywgraffiad
Cafodd ei eni yn Nhŷ'n y Ffrwd, Rhostryfan, plwyf Llanwnda, ger Caernarfon yn un o bum plentyn. Dechreuodd ei yrfa fel chwarelwr yn 10 oed ond yn ddiweddarach daeth yn athro ysgol yng Nghlynnog, Llanfachreth a Beddgelert. Ar ôl hynny cafodd ei urddo'n ddiacon a gwasanaethodd fel curad yn Llangristiolus a Llanfaethlu ym Môn gan orffen ei yrfa yn y De yn gurad Pontlotyn, Morgannwg. Bu farw yn Nhywyn, Meirionnydd.

Gwaith llenyddol
Ysgrifennodd nifer o lyfrau poblogaidd, yn cynnwys sawl casgliad o gerddi. Ceir ei waith orau yn ei ryddiaith sy'n cofnodi chwedlau llên gwerin ac arferion cefn gwlad Cymru; cyhoeddodd y rhain dan y ffugenw Salmon Llwyd.

Llyfryddiaeth
Fy Oriau Hamddenol (1854)
Lleucu Llwyd (1858)
Yr Wyddfa (1877)
Dafydd Llwyd (1857)
Dafydd Gruffydd, pa beth wyt ti yn ei feddwl o'r Ddwy Fil a'r dydd hwnnw? (1894)
Straeon Glasynys (Y Clwb Llyfrau Cymreig, 1943), golygwyd gan Saunders Lewis.

Cyfeiriadau

Dolenni allanol
Y Bywgraffiadur Arlein

Beirdd Cymraeg
Genedigaethau 1828
Llên gwerin Cymru
Llenorion Cymraeg
Llenorion Cymreig y 19eg ganrif
Marwolaethau 1870
Nofelwyr Cymraeg
Pobl o Arfon
John Gwenogfryn Evans

Paleograffydd a golygwr hen lawysgrifau Cymreig oedd John Gwenogvryn Evans (20 Mawrth 1852 – 25 Mawrth 1930).

Cafodd ei eni yn Llanybydder, Sir Gaerfyrddin. Un o'i athrawon oedd William Thomas (Gwilym Marles). Astudiodd ddiwinyddiaeh a daeth yn weinidog i'r Undodiaid ond oherwydd afiechyd rhoddodd y gorau i'r weinidogaeth ym 1880. Roedd ganddo ddiddordeb dwfn mewn hen lawysgrifau Cymreig, gan sefydlu ei wasg ei hun ym Mhwllheli er mwyn eu cyhoeddi.

Roedd yn gyfaill ac yn wrandawr ar ddarlithoedd Syr John Rhys tra'n byw yn Rhydychen, rhwng 1880 a 1900, a ganddo fo gafodd ei gariad at hen lawysgrifau.

Bu John Gwenogfryn Evans yn ymgyrchu dros gael llyfrgell ddiogel i Gymru. Roedd llyfrau gwerthfawr mewn perygl o gael eu difa gan dân, lleithder a phryfed. Roedd cysylltiad Gwenogvryn Evans â Syr John Williams yn bwysig yn hanes sefydlu Llyfrgell Genedlaethol Cymru 

Sillafiad "cywir" ei enw, sef y fersiwn a ddefnyddid ganddo fo ei hun, oedd "Gwenogvryn". Gwenogfryn oedd enw a fabwysiadwyd ganddo oherwydd dyna enw ei gartref pan yn fachgen.

Ffynonellau

Llyfryddiaeth
The Text of the Mabinogion from the Red Book of Hergest (Rhydychen, 1887)
The Black Book of Carmarthen (Pwllheli, 1907)
The White Book Mabinogion (1907)
The Text of the Bruts of the Red Book of Hergest (1890)
The Book of Aneirin (Pwllheli, 1900)
The Book of Taliesin (Pwllheli, 1910)

Evans, John Gwenogvryn
Evans, John Gwenogvryn
Evans, John Gwenogvryn
Evans, John Gwenogvryn
Evans, John Gwenogvryn
Evans, John Gwenogvryn
Carol plygain

Carolau a genir yng ngwasanaeth y plygain, yn yr eglwys rhwng tri a chwech o'r gloch y bore, fel arfer, ar fore dydd Nadolig, yw carolau plygain.  Cred rhai y daw'r gair 'plygain' o'r gair Lladin pullicantio, sef 'ar ganiad y ceiliog'; cred eraill mai o'r gair 'plygu' y daw. Mae sawl amrywiad ar y gair: pylgen, pilgen, plygan, plygen a.y.y.b. Ceir enghraifft o'r gair mewn llawysgrifau Cymraeg mor gynnar a'r 13g ('pader na pilgeint na gosber').  Sylwer hefyd nad oedd 'carol' yn golygu'r yn peth yn union ag y mae heddiw ; enw ar fath o gerdd draethiadol, gan amlaf ar y mesurau rhydd, ydyw 'carol' a cheir enghreifftiau o garolau seciwlar hefyd, e.e. y carolau haf. Er y gellid galw y carolau plygain yn "garolau Nadolig" felly, mae eu naws yn bur wahanol i'r carolau Nadolig sy'n gyfarwydd i ni heddiw.

Enghreifftiau o garolau Plygain 
Prif garol y Plygain ydy'r olaf yn y gwasanaeth, sef Carol y Swper.

Sain

Dolenni allanol
 Arfon Gwilym yn canu rhai o'r hen garolau plygain.
 Gwefan Sain Ffagan. 
 Blog Caneuon Gwerin.

Barddoniaeth Gymraeg
Cristnogaeth yng Nghymru
Cerddoriaeth Cymru
Diwylliant gwerin Cymru
Nadolig
Termau llenyddol
Carolau'r Plygain
Sukarno

Sukarno, weithiau Achmed Sukarno (6 Mehefin, 1901 – 21 Mehefin, 1970) oedd Arlywydd cyntaf Indonesia. Yn yr hen orgraff, sillefid ei enw fel Soekarno. Fel llawer o drigolion ynys Jawa, dim ond un enw oedd ganddo.

Daeth Sukarno yn amlwg yn y mudiad cenedlaethol oedd yn ymgyrchu am annibyniaeth Indonesia, oedd bryd hynny dan reolaeth yr Iseldiroedd. Yn ystod yr Ail Ryfel Byd meddiannwyd ynysoedd Indonesia gan Japan. Ar ddiwedd y rhyfel yn Awst 1945, cyhoeddodd y cenedlaetholwyr Indonesaidd, dan arweiniad Sukarno, wladwriaeth annibynnol. Ceisiodd yr Iseldiroedd ad-ennill grym, ond wedi cryn dipyn o ymladd gorfodwyd hwy i gydnabod annibyniaeth Indonesia yn Rhagfyr 1949.

Daeth Sukarno yn Arlywydd ar 18 Awst, 1945, a bu yn y swydd nes iddo orfod ymddiswyddo ar 12 Mawrth, 1967. Gwanychwyd ei safle yn ddirfawr gan ddigwyddiadau 30 Medi 1965, pan laddwyd chwech cadfridog yn yr hyn a hawlid oedd yn ymgais gan Blaid Gomiwnyddol Indonesia (PKI) i gipio grym. Ymatebodd y fyddin, dan arweiniad y cadfridog Suharto, trwy ladd miloedd lawer o gomiwnyddion ac eraill y dywedid eu bod mewn cydymdeimlad â hwy. Credir i rhwng 500,000 a miliwn o bobl gael eu lladd. O hynny ymlaen, er i Sukarno barhau fel Arlywydd yn ffurfiol am gyfnod, Suharto oedd a'r grym mewn gwirionedd.

Yn ddiweddarach, daeth merch Sukarno, Megawati Sukarnoputri, yn bumed arlywydd Indonesia rhwng 2001 a 2004.

Arlywyddion Indonesia
Gwleidyddion Indonesaidd
Genedigaethau 1901
Marwolaethau 1970
Llangamarch

Pentref gwledig a chymuned ym Mhowys, Cymru, yw Llangamarch (Saesneg: Llangammarch Wells). Mae'n gorwedd ar lan Afon Irfon ar ei chymer ag Afon Camarch, 6 milltir a hanner i'r gorllewin o Lanfair-ym-Muallt a thua 3 milltir i'r dwyrain o Lanwrtyd. Mae ganddo boblogaeth o 475 (2001).

I'r de o'r pentref cyfyd bryniau Mynydd Epynt i gyrraedd 1554 troedfedd (neu 474m) yn y Drum Du a'r Bryn Du.

Yn ôl traddodiad sefydlwyd clas yn Llangamarch gan sant o'r enw Camarch/Cammarch, un o feibion Gwynlliw, ond ymddengys fod y pentref yn cymryd ei enw oddi ar yr afon o'r un enw. Cysegrir yr eglwys i Sant Tysilio. Ceir darn o faen gyda chroes Geltaidd yn y porth.

Roedd John Penry (1559 - 1593), y merthyr Protestannaidd a llenor enwog, yn frodor o Langamarch.

Gelwir y pentref yn Llangammarch Wells yn Saesneg am iddo ddod yn ddyfrfa poblogaidd iawn, gyda Llanfair-ym-Muallt, Llandrindod a Llanwrtyd, yn y 19g. Roedd yn spa oedd yn arbennig o boblogaidd gan ymwelwyr o'r Almaen, yn cynnwys y Kaiser (ymerawdwr) Wilhelm II a arhosodd yno yn 1912.

Mae gan Langamarch orsaf ar Reilffordd Calon Cymru.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

Gweler hefyd
 Gorsaf reilffordd Llangamarch

Cyfeiriadau

Cymunedau Powys
 
Pentrefi Powys
Cynghordy

Pentref bychan yng ngogledd Sir Gaerfyrddin yw Cynghordy. Fe'i lleolir tua hanner ffordd rhwng Llanwrtyd i'r gogledd-ddwyrain a Llanymddyfri i'r de-orllewin. Yr hen enw ar y pentref yw Llanfair-ar-y-bryn.

Saif ar lan Afon Brân. I'r dwyrain mae Coedwig Crychan. Mae ffyrdd llai yn ei gysylltu â phentref Tirabad i'r dwyrain a Rhandirmwyn dros y bryniau i'r gorllewin.

Mae gan y pentref orsaf ar Reilffordd Calon Cymru.

Pentrefi Sir Gaerfyrddin
Bylchau

Pentref bychan gwledig yng nghymuned Llansannan, bwrdeistref sirol Conwy, Cymru, yw Bylchau. Saif ar gyffordd ffyrdd yr A543 a'r A544, tua  3 milltir i'r de-ddwyrain o bentref Llansannan a 5 milltir i'r de-orllewin o dref Dinbych. Roedd yn Sir Ddinbych gynt.

Fe'i enwir yn "Bylchau" am fod dau fwlch yn y plwyf. Mae'r pentref yn gorwedd 330m i fyny yn y bryniau gyda Mynydd Hiraethog yn gorwedd i'r de.

Eglwys Sant Thomas

Cyfeiriadau

Llansannan
Pentrefi Conwy
Pentre Tafarnyfedw

Pentref bychan yng nghymuned Llanrwst, bwrdeistref sirol Conwy, Cymru, yw Pentre Tafarnyfedw (neu Pentre-tafarn-y-fedw neu Pentre Tafarn-y-fedw). Mae'n gorwedd tua 1 filltir i'r gogledd-ddwyrain o dref Llanrwst, ar ffordd yr A548 i Abergele. I'r de o'r pentref mae lôn arall yn ei gysylltu â Melin-y-coed.

Mae'n cael ei enwi ar ôl y dafarn leol.

Cyfeiriadau

Llanrwst
Pentrefi Conwy
Melin-y-coed

Pentref bychan gwledig yng nghymuned Bro Garmon, bwrdeistref sirol Conwy, Cymru, yw Melin-y-coed (hefyd Melin-y-Coed).

Mae'r pentref yn gorwedd wrth droed y bryniau ar ochr ddwyreiniol Dyffryn Conwy tua milltir a hanner i'r de-ddwyrain o dref Llanrwst. Tu ôl i'r pentref i'r dwyrain mae'r bryniau'n codi i Foel Seisiog (468m). Mae lôn yn cysylltu'r pentref â Pentre Tafarn-y-fedw i'r gogledd ac un arall â Llanrwst.

Bro Garmon
Pentrefi Conwy
Ll

Llythyren yn yr wyddor Gymraeg ydy ll. Mae'n gytsain. Mae'n treiglo'n feddal i 'l', e.e. 'ei lais' ('llais'), 'i lawer' ('llawer').

Dydy sain 'll' ddim yn hawdd i rai o ddysgwyr yr iaith Gymraeg, yn arbennig Saeson, gan nad oes sain gyfatebol yn eu ieithoedd hwy.

Yr wyddor Gymraeg
Graffemau
Llanddoged

Pentref bychan yng nghymuned Llanddoged a Maenan, bwrdeistref sirol Conwy, Cymru, yw Llanddoged. Gorwedd y pentref ar lethrau dwyreiniol Dyffryn Conwy tua milltir a hanner i'r gogledd o Lanrwst.

Yn ôl traddodiad, sefydlwyd Llanddoged gan Sant Doged (bl. 500-542). Mae'n bosibl mai'r un yw'r Doged hwn â'r 'Doged Frenin' y cyfeirir ato yn y chwedl Culhwch ac Olwen. Llanddoged yw'r unig eglwys a gysylltir â Doged. Ar un adeg bu cerflun ohono yn yr eglwys. Mewn cae 60m o'r eglwys bresennol ceir Ffynnon Ddoged. Mae wal o gerrig o'i chwmpas a dywedir ei bod yn iachau nam ar y llygaid. Claddwyd y telynor Evan Jones (Ifan y Gorlan) (1787-1859) ym mynwent yr eglwys.

Ceir ysgol gynradd a pharc yn y pentref.

Cyfeiriadau

Llanddoged a Maenan
Pentrefi Conwy
Plwyfi Cymru
John Jones (Ioan Tegid)

Bardd, orthograffydd a gweinidog oedd John Jones (10 Chwefror 1792 – 2 Mai 1852), sy'n adnabyddus wrth ei enw barddol "Tegid" neu "Ioan Tegid". Fe'i ganed ac fe'i magwyd yn Y Bala yn yr hen Sir Feirionnydd, (de Gwynedd erbyn hyn).

Gwaith llenyddol
Ceisiai amddiffyn fersiwn o orgraff yr iaith Gymraeg a seiliwyd ar yr orgraff a ddysfeisiwyd gan William Owen Pughe. Golygodd gyfrol o waith y bardd canoloesol Lewys Glyn Cothi.

Llyfryddiaeth
Traethawd ar Gadwedigaeth yr Iaith Gymraeg (1820)
(gol.) gyda Gwallter Mechain, Gwaith Lewys Glyn Cothi (1837)
Gwaith Barddonawl (1859). Cyhoeddwyd ar ôl ei farwolaeth, gyda chofiant iddo gan ei nai Henry Roberts.

Cyfeiriadau

Baledwyr Cymraeg
Beirdd Cymraeg
Genedigaethau 1792
Llenorion Cymraeg
Llenorion Cymreig y 19eg ganrif
Marwolaethau 1852
Pobl o Feirionnydd
Ysgolheigion Cymraeg
Doged

Sant, a brenin efallai, oedd Doged (fl. 540-542). Yn ôl traddodiad, sefydlwyd eglwys Llanddoged, Dyffryn Conwy, gan y sant.

Hanes a thraddodiad

Dywedir fod Doged yn frenin ac yn fab i Cedig ap Ceredig ap Cunedda Wledig. Mae'n bosibl felly ei fod yn frenin cynnar ar deyrnas Rhufoniog (neu Rhos) yn y 6g.

Mae'n bosibl mai'r un yw'r Doged hwn â'r 'Doged Frenin' y cyfeirir ato yn y chwedl Culhwch ac Olwen. Yn ôl y chwedl cynghorwyd Cilydd, tad yr arwr Culhwch, i ladd y brenin Doged a dwyn ei wraig. Gwnaeth Cilydd hynny a dwyn ei ferch a'i deyrnas yn ogystal.

Eglwys
Llanddoged yw'r unig eglwys a gysylltir â Doged. Ar un adeg bu cerflun ohono yn yr eglwys. Mewn cae 60m o'r eglwys bresennol ceir Ffynnon Ddoged. Mae wal o gerrig o'i chwmpas a dywedir ei bod yn iachau nam ar y llygaid.

Gwylmabsant: 7 Ebrill

Cyfeiriadau

Cymry'r 6ed ganrif
Hanes traddodiadol Cymru
Llanddoged a Maenan
Pobl o Gonwy
Seintiau Cymru
Teyrnas Gwynedd
Rhydlydan

Am y pentref o'r un enw ym Mhowys, gweler Rhydlydan, Powys.

Pentref bychan gwledig yng nghymuned Pentrefoelas, bwrdeistref sirol Conwy, Cymru, yw Rhydlydan. Saif yn ne-ddwyrain y sir, yn ymyl i lôn yr A5, 2 filltir i'r dwyrain o Bentrefoelas a 4 milltir i'r gorllewin o Gerrigydrudion, tua 220m uwch lefel y môr. Arferai fod yn rhan o'r hen Sir Ddinbych.

Saif y pentref gwasgaredig ger bont ar afon Merddwr, sy'n ymuno yn afon Conwy fymryn yn is i lawr y cwm. Mae'n debyg iddo gael ei enw am fod groesfan lydan yma dros y tir corsiog a'r afon cyn i'r bont gael ei chodi.

Hanner milltir i'r gorllewin o Rydlydan ceir plasdy Plas Iolyn, a fu'n gartref i'r enwog Elis Prys (Y Doctor Coch) (?1512-1594?). Roedd y Dr Prys yn noddwr hael i feirdd gogledd Cymru. Adnewyddiodd Blas Iolyn tua'r flwyddyn 1560. Ymhlith y beirdd a ganodd glod lletygarwch Plas Iolyn y mae Tudur Aled, Siôn Tudur a Lewys Môn.

Tu ôl i'r hen blasdy, i'r de, ceir Garn Prys (534m).

Cyfeiriadau

Pentrefi Conwy
Pentrefoelas
Elis Prys (Y Doctor Coch)

Uchelwr o Blas Iolyn, ger Rhydlydan (Conwy heddiw ond yn Sir Ddinbych yn yr amser hwnnw) oedd Elis Prys (c.1512 - 1594). Roedd yn adnabyddus fel "Y Doctor Coch o Blas Iolyn" am ei fod yn gwisgo'r gown ysgarlad academaidd a gafodd ar ôl graddio ym Mhrifysgol Caer-grawnt.

Bywgraffiad
Chwareodd y Dr Prys ran bwysig yng ngwleidyddiaeth yr oes yng ngogledd Cymru. Yn 1535 cafodd ei benodi gan Thomas Cromwell i oruwchwylio diddymu'r mynachlogydd yng Nghymru. Gwnaeth ei waith yn drwyadl a bu hynny yn achos sawl cwyn yn ei erbyn yn honni ei fod yn elwa'n bersonol o'r gwaith. Yn nes ymlaen, yn nheyrnasiad y breninesau Mari ac Elisabeth, bu'n Aelod Seneddol dros Sir Feirionnydd, ac yn Uchel Siryf Sir Ddinbych, Meirionnydd, Sir Fôn a Sir Gaernarfon.

Roedd Elis Prys yn noddwr hael i rai o brif feirdd y cyfnod. Adnewyddiodd Blas Iolyn tua'r flwyddyn 1560 a daeth yn gyrchfan poblogaidd er ei fod mor anghysbell. Ymhlith y beirdd a ganodd glod lletygarwch Plas Iolyn y mae Tudur Aled a Siôn Tudur.

Roedd y bardd Tomos Prys (c.1564-1634) yn fab iddo.

Cyfeiriadau

Aelodau Senedd Lloegr
Cymry'r 16eg ganrif
Genedigaethau'r 1510au
Gwleidyddion Cymreig yr 16eg ganrif
Hanes Conwy
Marwolaethau'r 1590au
Noddwyr llenyddiaeth
Pobl o Gonwy
Siryfion Sir Gaernarfon
Siryfion Meirionnydd
Siryfion Sir Ddinbych‎
Siryfion Môn
Tirabad

Pentref bychan yng nghymuned Llangamarch, Powys, Cymru, yw Tirabad. Saif yn ne-orllewin y sir ar lan ffrwd fechan Afon Dulas sy'n llifo i'r gogledd i ymuno yn Afon Irfon. Fe'i lleolir yn y bryniau tua 4 milltir i'r de o Lanwrtyd ac 8 milltir i'r gogledd-ddwyrain o Lanymddyfri.

I'r dwyrain o'r pentref ceir bryniau moel Mynydd Epynt. I'r gorllewin ceir Coedwig Crychan. Rhed ffyrdd mynyddig o'r pentre i Gynghordy yn y gorllewin a Llangamarch i'r gogledd.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Hanes
Cafodd y pentref yr enw "Tirabad" (cywasgiad o'r enw "Tir yr Abad") pan roddwyd grant helaeth o dir yno i Abaty Ystrad Fflur gan yr Arglwydd Rhys ap Gruffudd, Tywysog Deheubarth, yn y flwyddyn 1164. Mae'n gorwedd ym mhlwyf gwledig Llanddulas. Am i eglwys newydd gael ei chodi yno yn 1756 ceir y ffurf 'Yr Eglwys Newydd yn Llanddulas' mewn hen ddogfennau. Enw amgen arall oedd 'Aberdulas'.

Fel yn achos sawl cymuned arall yn ardal Mynydd Eppynt, gorfodwyd y rhan fwyaf o'r trigolion i adael y pentref yn yr Ail Ryfel Byd am fod y Fyddin Brydeinig wedi dewis Mynydd Eppynt ar gyfer tir ymarfer saethu. Mae rhan helaeth Mynydd Eppynt yn dal i gael ei nodi fel Ardal Peryglus i'r cyhoedd hyd heddiw, ond adfywiodd y pentref yn y 1950au, pan blanwyd coed gan y Comisiwn Coedwigaeth a chodwyd 25 o dai newydd, ysgol, neuadd pentref a siop i'r gweithwyr.

Ffynonellau
Samuel Lewis, A Topographical Dictionary of Wales, cyf. 2 (1836)

Cyfeiriadau

Llangamarch
Pentrefi Powys
Llangwm, Conwy

Am leoedd eraill o'r un enw, gweler Llangwm (gwahaniaethu).

Pentref bychan a chymuned wledig ym mwrdeistref sirol Conwy, Cymru, yw Llangwm. Fe'i lleolir yn ne-ddwyrain y sir ar lôn fynydd tri-chwarter milltir o'i chyffordd ar yr A5, tair milltir i'r de o Gerrigydrudion. Mae'r pentref tua 250m uwch lefel y môr, ar gyfartaledd.

Mae Llangwm yn un o gymunedau rhanbarth hanesyddol Uwch Aled. Bu'n rhan o'r hen Sir Ddinbych gynt ac wedyn sir Clwyd. Rhed ffrwd fechan afon Medrad trwy'r pentref i afon Ceirw. I'r gorllewin mae ffordd yn cysylltu Llangwm â phentref bychan Gellioedd. I'r de mae'r tir yn codi i gopa moel Foel Goch (2004 troedfedd). Mae Pigyn Benja (neu Garnedd Benjamin ar fapiau OS) yn 522 metr o uchder ac i'r de-de-ddwyrain o'r pentref.

Ceir hen domen amddiffynnol o'r Oesoedd Canol ger Maesmor, o'r enw Tomen Maesmor, tua milltir i lawr yr A5. Roedd y pentref yn flaenllaw iawn yn Rhyfeloedd y Degwm.

Eglwys Sant Jerôm
Enw'r ysgol, a leolir ger yr ysgol yng nghanol y pentref, yw St Jerôm, a alwyd ar ôl sant o'r un enw. Sant Jerôm hefyd yw enw'r eglwys yn Llangwm, Sir Benfro. Cysegrwyd hi’n gyntaf i St Gwynog a Noethan, plant Gildas ap Caw.

Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

Pobl o Langwm
Huw Jones ('Huw Jones o Langwm'), a anwyd yn Llangwm ar ddechrau'r 18g.
Hugh Evans (1854-1934), cyhoeddwr ac awdur. Mae ei gyfrol enwog Cwm Eithin yn seiliedig ar ei brofiad o fywyd amaethyddol y fro.
Gwion Lynch Dramodydd a godwyd yng Ngharrog ond sy'n ffermio yn Llangwm ers dechrau'r 1980au.
Emrys Jones, Llangwm Canwr gwerin, bardd gwlad ac awdur,consensious objector adeg yr ail ryfel byd

Addysg
Ysgol Gynradd Llangwm; wedi cau erbyn hyn, eu harwyddair oedd: Yn y llaw fach mae'r holl fyd.

Gweler hefyd
Rhestr o ganeuon a recordiwyd gan Emrys Jones
Rhestr o ganeuon a recordiwyd gan Gôr Meibion Llangwm

Cyfeiriadau

Cymunedau Conwy
 
Pentrefi Conwy
Huw Jones o Langwm

Ni ddylid cymysgu Huw Jones â'r bardd ac emynydd o'r un cyfnod, Hugh Jones.

Bardd gwerinol, baledwr ac awdur anterliwtau oedd Huw Jones (dechrau'r 18g - tua 1782?). Roedd yn frodor o bentref Llangwm yn yr hen Sir Ddinbych (Conwy heddiw) ac yn adnabyddus iawn yng ngogledd Cymru fel 'Huw Jones o Langwm'.

Bywgraffiad
Ychydig iawn a wyddys amdano. Cyfeiria Lewis Morris ato fel "bardd crwydrol" a enillai ei fywoliaeth "yn ôl dull yr hynafiaid", h.y. trwy ganu mewn ffeiriau, gan ychwanegu iddo gael ei eni tua dechrau'r 18g. Bu farw rywbryd ar ôl 1779, efallai yn 1780.

Gwaith llenyddol
Er nad ydym yn gwybod fawr dim amdano, roedd Huw yn fardd hynod poblogaidd a ganodd gannoedd o gerddi. Roedd y rhain yn cynnwys baledi traddodiadol a charolau plygain. Cyhoeddwyd swm sylweddol o'i waith yn ystod ei oes, rhwng 1729 a 1779. Pamffledi a llyfrau bychain o faledi oedd llawer o'r rhain. Ond cyhoeddwyd detholiad o waith y bardd mewn llyfr mwy sylweddol y  ogystal, sef Dewisol Ganiadau yr Oes Hon (1759); cyfrol sy'n cynnwys gwaith Goronwy Owen, Ieuan Fardd, Rhys Jones o'r Blaenau ac eraill yn y rhan gyntaf a detholiad o waith Huw Jones ac eraill yn yr ail ran.

Golygodd Huw Jones y gyfrol Diddanwch Teuluaidd (1763). Cyfrol bwysig arall o waith Lewis Morris ac eraill o Gylch y Morysiaid.

Priodolir tair anterliwt i Huw Jones yn ogystal, sef 'Hanes y Capten Ffactor',  '(Anterliwt) Ar Ddull Ymddiddan rhwng Protestant a Neilltuwr,' a gyhoeddwyd yn 1783, a 'Histori'r Geinogwerth Synnwyr' am hanes gŵr priod godinebus.

Llyfryddiaeth
A. Cynfael Lake (gol.), Anterliwtiau Huw Jones o Langwm (Cyhoeddiadau Barddas, 2000). Astudiaeth gyda thestun golygiedig tair anterliwt, sef 'Hanes y Capten Ffactor', 'Histori'r Geiniogwerth Synnwyr' a 'Protestant a Neilltuwr'. ISBN 9781900437370

Cyfeiriadau

Beirdd Cymraeg
Dramodwyr Cymraeg
Golygyddion Cymreig
Llangwm, Conwy
Llenorion Cymreig y 18fed ganrif
Marwolaethau'r 1780au
Pobl o Gonwy
Gellioedd

Pentref bychan gwledig  yng nghymuned Llangwm, bwrdeistref sirol Conwy, Cymru, yw Gellioedd. Saif yn ne-ddwyrain y sir ar bwys y lôn B4501 hanner ffordd rhwng Cerrigydrudion i'r gogledd a'r Frongoch i'r de.

Llifa afon Medrad trwy'r gymuned wasgaredig. Dwy filltir i'r dwyrain ceir pentref Llangwm.

Mae Gellioedd yn un o gymunedau Uwch Aled. Roedd yn rhan o'r hen Sir Ddinbych cynt.

Cyfeiriadau

Llangwm, Conwy
Pentrefi Conwy
Llyfr y Tri Aderyn

Llyfr y Tri Aderyn yw teitl poblogaidd llyfr mwyaf dylanwadol Morgan Llwyd o Wynedd (1619-1659). Cafodd ei gyhoeddi am y tro cyntaf yn 1653. Fe'i ystyrir yn un o glasuron mawr llenyddiaeth Gymraeg.

Y teitl llawn yw:

DIRGELWCH i rai iw DDEALL ac i eraill iw WATWAR, sef tri aderyn yn ymddiddan [:] yr ERYR, a'r GOLOMEN a'r GIGFRAN. Neu ARWYDD I ANNERCH Y CYMRU. Yn y flwyddyn mil a chwechant a thair ar ddec a deugain, CYN DYFOD 666.

Mae'r "666" yn bwysig. Nôd y Diafol ydyw ac roedd Morgan Llwyd a nifer eraill o'r Piwritaniaid yn credu fod diwedd y byd a dechrau ail-deyrnasiad Crist wrth law. Roedd yr awdur yn weithgar yn Mhlaid y Bumed Brenhiniaeth, a gredai fod Crist am ddychwelyd i'r ddaear i fod yn Frenin arni, ac mae ôl syniadau gwleidyddol y blaid honno i'w gweld yn ei waith.

Llyfr alegorïol iawn sydd â sawl haen o ystyr yw Llyfr y Tri Aderyn. Mae ar ffurf ymddiddan rhwng tri aderyn, yr Eryr, y Gigfran a'r Golomen. Yr ystyr amlycaf i'r tri aderyn hyn yw bod yr Eryr yn cynrychioli'r Wladwriaeth ym mherson Oliver Cromwell, y Gigfran yr Eglwys sefydledig a'r Golomen y Piwritaniaid. Ar y lefel yma mae'r llyfr yn ymwneud â gwleidyddiaeth y dydd a'r berthynas rhwng yr Eglwys a'r Wladwriaeth.

Ond ceir ystyr dyfnach yn ogystal. Daeth Morgan Llwyd dan ddylanwad y cyfrinydd Lutheraidd Jakob Böhme. Yn ei lyfr Mercurius Teutonicus (a gyhoeddwyd yn Saesneg yn 1648), ceir y Golomen a'r Gigfran, lle mae'r Gigfran yn cynrychioli y dyn daearol, bydol, a'r Golomen yn cynrychioli "plant Duw". Ond mae'n dweud hefyd fod y Gigfran yn sefyll am "Ddeddf lym" Moses tra bod y Golomen yn sefyll am Efengyl Crist yn ei phurdeb.

Gellir gweld haen arall, llawer mwy Cymreig a thraddodiadol yn y gwaith, sef y defnydd hynafol o anifeiliaid o bob math yn y canu darogan Cymraeg. Felly mae'r Eryr yn holi'r Gigfran am newyddion am y Tyrciaid, Sbaen, helynt Ffrainc a'r Pab, ymhlith pethau eraill. Rhydd hyn y cyfle i ddehongli digwyddiadau fel arwyddion o gyflawni'r proffwydoliaethau am Ail Deyrnasiad Crist.

Mae arddull Morgan Llwyd yn naturiol a chyfoethog, yn arbennig o ran delweddaeth a rhythm. Mae'n llwyddo i greu cymeriadau gyda phersonoliaethau credadwy (o fewn ffiniau'r gwaith) i'r Tri Aderyn ei hunain ac mae hyn yn ychwanegu at werth y llyfr.

Llyfryddiaeth

Testun
Ceir golygiad safonol o Llyfr y Tri Aderyn yn:
T.E. Ellis a J.H. Davis (gol.), Gwaith Morgan Llwyd (1899, 1908)

Cefndir
W. J. Gruffydd, Llenyddiaeth Cymru: Rhyddiaith o 1540 hyd 1660 (Wrecsam, 1926)
E. Lewis Evans, 'Morgan Llwyd', yn Y Traddodiad Rhyddiaith (1970)
M. Wynn Thomas, Morgan Llwyd (Cyfres Writers of Wales, 1984)

Llyfrau Cymraeg
Llyfrau Cymreig yr 17eg ganrif
Llyfrau 1653
Morgan Llwyd
Cyfriniaeth
Tudur Aled

Roedd Tudur Aled (c. 1465 - c. 1525) yn fardd Cymraeg sy'n cael ei ystyried gan lawer yn un o'r mwyaf o Feirdd yr Uchelwyr. Ymddengys o'r marwnadau a ganwyd iddo gan feirdd eraill ei fod yn uchelwr ei hun.

Bywyd
Ganed y bardd ym mhlwyf Llansannan, yn awr yn Sir Ddinbych, ac ymddengys mai Robert oedd enw ei dad ac Ithel oedd enw ei daid. Ei athro barddol oedd ei ewythr, Dafydd ab Edmwnd. Roedd yn un o gomisiynwyr Eisteddfod gyntaf Caerwys yn 1523. Ei brif noddwyr oedd teulu Salbriaid Lleweni, gerllaw Llansannan, ond crwydrodd trwy Gymru yn canu i uchelwyr a gŵyr eglwysig, megis Dafydd ab Owain, Esgob Llanelwy. Roedd Syr Rhys ap Thomas, a fu farw yn 1525, yn un o'i noddwyr, a chan na chanodd Tudur Aled farwnad iddo, credir ei fod wedi marw tua'r un adeg. Bu farw yng Nghaerfyrddin, efallai ar ymweliad â Syr Rhys yn ei lys yno.

Cerddi
Roedd Tudur Aled yn fardd cynhyrchiol iawn ac yn feistr llwyr ar y gynghanedd a'r mesurau caeth. Cedwir o leiaf 125 o gywyddau ganddo, gyda chanran helaeth yn gerddi mawl. Roedd yn gwybod sut i ddefnyddio'r hen ddelweddau i'r dim ond arbrofai hefyd gyda delweddau a chyffelybiaethau newydd. Yn ogystal â'i werth llenyddol amlwg mae ei waith yn ddrych gwerthfawr i gyfnod o newid mawr ym mywyd Cymru.

Mae esgyll un o'i englynion wedi dod yn ddiarhebol:

Hysbys y dengys y dyn
O ba radd y bo'i wreiddyn.

Mawr fu'r golled ar ei ôl ymysg y beirdd. Canwyd marwnadau iddo gan Gruffudd ab Ieuan ap Llywelyn Fychan, Huw ap Dafydd ap Llywelyn ap Madog, Lewys Daron, Lewys Môn, Lewys Morgannwg, Morys Gethin, Raff ap Robert, Siôn ap Hywel ap Llywelyn Fychan, a Siôn Ceri.

Llyfryddiaeth

Cyhoeddwyd ei waith mewn dwy gyfrol:
 Gwaith Tudur Aled, wedi eu golygu gan T. Gwynn Jones (Gwasg Prifysgol Cymru, 1926).

Beirdd yr Uchelwyr
Beirdd Cymraeg
Genedigaethau'r 1460au
Llenorion Cymreig y 15fed ganrif
Llenorion Cymreig yr 16eg ganrif
Marwolaethau'r 1520au
Pobl o Lansannan
Eglwys Bresbyteraidd Cymru

Mae Eglwys Bresbyteraidd Cymru, a elwir hefyd y Methodistiaid Calfinaidd neu'r Trefnyddion Calfinaidd, yn enwad anghydffurfiol Cymreig.

Datblygodd yr enwad allan o'r Diwygiad Methodistaidd yn y 18g dan arweiniad Howel Harris, Daniel Rowland a William Williams, Pantycelyn, ac yn ddiweddarach Thomas Charles. Yn y cyfnod yma roedd yn fudiad o fewn yr eglwys Anglicanaidd, a dim ond yn 1811 y dechreuodd ordeinio gweinidogion ei hun. Cwblhawyd y broses o ymwahanu pan gyhoeddodd Gyffes Ffydd yn 1823. Tyfodd yr enwad yn gyflym yn hanner cyntaf y 19g, dan arweiniad gwŷr fel Thomas Jones (Dinbych) (1756 - 1820), John Elias (1774 - 1841) a John Jones, Talysarn, i fod y mwyaf o enwadau anghydffurfiol Cymru. Roedd yn wahanol i'r enwad arall anghydffurfiol a arddelai'r enw 'Methodistiaid', sef y Methodistiaid Wesleaidd a ddilynai John Wesley yn Lloegr ac a ymledodd yng Nghymru yn ddiweddarach.  Calfiniaieth a arddelai'r Methodistiaid yng Nghymru a Chalfinaidd oedd diwynyddiaeth yr enwad o'r dechrau. Bu tŵf pellach yn dilyn Diwygiad 1904-1905, dan arweiniad Evan Roberts, ond ers hynny mae nifer yr aelodau wedi gostwng yn sylweddol.

Ar 31 Rhagfyr 2005 roedd gan yr enwad 33,363 o aelodau gyda 69 o weinidogion llawn amser ac 20 o weinidogion rhan amser. Llywydd presennol y Gymanfa Gyffredinol (2012-13) yw'r Parch Dafydd Andrew Jones, Caerdydd.  Yr Ysgrifennydd Cyffredinol yw'r Parch. Meirion Morris.

Llyfryddiaeth
 Hanes Methodistiaeth Galfinaidd Cymru, golygwyd dros Gymdeithas Hanes Eglwys Methodistiaid Calfinaidd Cymru gan Gomer Morgan Roberts. Cyfrol 1 : Y deffroad mawr; Cyfrol 2 : Cynnydd y corff; Cyfrol 3 Y Twf a'r Cadarnhau.(Caernarfon : Llyfrfa'r Methodistiaid Calfinaidd).
R. Geraint Gruffydd, Y Gair a'r Ysbryd: Ysgrifau ar Biwritaniaeth a Methodistiaeth, gol. E. Wyn James (2019)

Dolen allanol
Gwefan Eglwys Bresbyteraidd Cymru 

Cristnogaeth yng Nghymru
Methodistiaeth
Robert Jones Derfel

Bardd Cymraeg ac awdur rhyddiaith Radicalaidd oedd Robert Jones Derfel neu R. J. Derfel (24 Gorffennaf 1824 – 17 Rhagfyr 1905).

Bywgraffiad
Cafodd Robert Jones ei eni yn y Foty, fferm rhwng Llandderfel a Bethel, Meirionnydd, yn fab i Edward a Catrin Jones. Treuliodd gyfnod yn ddiwaith yn Llundain tua 1848 pan fu'r Siartwyr yn eu hanterth. Mabwysiadodd y cyfenw "Derfel" ar ôl symud i weithio ym Manceinion lle treuliodd y gweddill o'i oes.

Sefydlodd wasg ym Manceinion. Daeth yn bregethwr gyda'r Bedyddwyr ond troes fwyfwy at sosialaeth. Cyhoeddodd sawl cyfrol o gerddi gwladgarol a chartrefol, am fywyd y bobl gyffredin, a fu'n boblogaidd iawn.

Cyhoeddwyd nifer o lythyrau ac erthyglau ganddo yn Y Cymro a Llais Llafur  rhwng 1892 a 1903. Awgrymodd mewn un llythyr y dylid mabywsiadu'r sosialydd cynnar Robert Owen fel nawddsant Cymru yn lle Dewi Sant. Galwodd yn ei bapur Traethodau ac Areithiau am bapur dyddiol Cymraeg, cenedlaethol, Prifysgol i Gymru, Llyfrgell Genedlaethol a llyfrgell ym mhob pentref yng Nghymru.

Roedd yn Gymro gwladgarol a anogai bawb i siarad Cymraeg ac amddiffyn Cymru. Pan ymddangosodd ei ddrama ddychanol Brad y Llyfrau Gleision yn 1854 mabwysiadwyd y teitl gan y Cymry i gyfeirio at adroddiad y Llyfrau Gleision gwrth-Gymraeg.

Llyfryddiaeth

Brad y Llyfrau Gleision (1854). Drama.
Traethodau ac Areithiau (1864)
Caneuon Gwladgarol (1864). Cerddi.
Munudau Segur (Caernarfon, 1863). Cerddi.
Caneuon (1891).
Rhyddiaith R. J. Derfel (1945). Dwy gyfrol a olygwyd gan Gwenallt.

Dolenni allanol
Y Bywgraffiadur Ar-lein

Beirdd Cymraeg
Cenedlaetholdeb Cymreig
Dramodwyr Cymraeg
Genedigaethau 1824
Gweriniaethwyr Cymreig
Llenorion Cymraeg
Llenorion Cymreig y 19eg ganrif
Marwolaethau 1905
Pobl o Feirionnydd
Gruffudd ab Ieuan ap Llywelyn Fychan

Bardd ac uchelwr o ogledd-ddwyrain Cymru oedd Gruffudd ab Ieuan ap Llywelyn Fychan (c.1485-1553). Roedd yn byw ym mhlas Lleweni Fechan, ger Llanelwy. Roedd ei ferch Alis Wen yn brydyddes ar y mesurau caeth hefyd.

Gwaith llenyddol
Cymerodd ran fel comisiynydd yn Eisteddfod Caerwys, 1523, gyda Tudur Aled a thri bardd arall. Er ei fod yn feistr llwyr ar y gynghanedd a rheolau Cerdd Dafod, nid oedd yn fardd proffesiynol ond yn ŵr bonheddig a ganai er pleser. Mae'r rhan fwyaf o'i waith yn gerddi serch traddodiadol. Ond canodd ar destunau eraill hefyd, yn cynnwys cerddi gofyn a chanu ar bynciau crefyddol.

Cyfansoddodd farwnad nodedig i'w gyfaill Tudur Aled lle mae'n ei gymharu â beirdd mawr y gorffennol fel Taliesin ac Iolo Goch ac yn canmol ei ddysg.

Llyfryddiaeth

J. C. Morrice (gol.), Detholiad o waith Gruffudd ab Ieuan ap Llywelyn Fychan (Bangor, 1910)

Ceir testun marwnad Gruffudd i Tudur Aled yn:
T. Gwynn Jones (gol.), Gwaith Tudur Aled, 2 gyfrol (Caerdydd, 1926). Atodiad.

Cyfeiriadau

Beirdd yr Uchelwyr
Beirdd Cymraeg
Genedigaethau'r 1480au
Marwolaethau 1553
Llenorion Cymreig y 15fed ganrif
Llenorion Cymreig yr 16eg ganrif
Pobl o Sir Ddinbych
Ivor Emmanuel

Roedd Ivor Emmanuel (7 Tachwedd 1927 - 19 Gorffennaf 2007) yn actor a chanwr o Gymro.

Ganed ef ym mhentref Pontrhydyfen, yr un pentref a Richard Burton. Lladdwyd ei rieni a'i chwaer dair oed ar 11 Mai 1941 pan oedd ef yn 14 oed pan ollyngodd awyren Almaenig fomiau ar y pentref. Cafodd Ivor ei godi gan ei fodryb, Flossie, chwaer ei fam. Goroesodd ei frawd John hefyd a magwyd ef gan yr ewythr, brawd eu tad. Aeth i weithio dan ddaear cyn cael prentisiaeth yn y gwaith dur.

Cymaint oedd ei frwdfrydedd dros gerddoriaeth roedd yn aelod o dri chôr, dwy gymdeithas opera, a hefyd gymdeithas ddrama. mae hanesion amdano yn cludo gramaffon lan y mynydd a gwrando ar recordiau o Enrico Caruso

Cafodd gymorth Richard Burton yn ei yrfa fel actor, yn enwedig roedd yn ddyledus i Burton am ran yn Oklahoma! yn Llundain. Yn y 1950au roedd yn amlwg yn y rhaglen deledu gerddorol Gwlad y Gân. Daeth yn enwog am ei ran yn y ffilm Zulu (1964), hanes brwydr Rorke's Drift yn 1879.

Aeth i fyw i Sbaen yn Benalmadena Puebio ar y Costa del Sol yn 1982 a bu farw yn Malaga yn 2007.

Actorion Cymreig yr 20fed ganrif
Actorion ffilm Cymreig
Actorion theatr gerdd Cymreig
Cantorion Cymreig yr 20fed ganrif
Genedigaethau 1927
Marwolaethau 2007
Pobl o Gastell-nedd Port Talbot
Blodeugerdd o Farddoniaeth Gymraeg yr Ugeinfed Ganrif

Blodeugerdd o Farddoniaeth Gymraeg yr 20g yw'r flodeugerdd fwyaf cynhwysfawr o waith beirdd Cymraeg yr 20g sydd ar glawr. Cafodd ei chyhoeddi gan Wasg Gomer ar y cŷd â Chyhoeddiadau Barddas yn 1987, wedi'i golygu gan y beirdd Gwynn ap Gwilym ac Alan Llwyd.

Mae'r flodeugerdd yn gyfrol fawr swmpus 736 tudalen sy'n cynnwys 550 o gerddi gan tua 100 o feirdd, ac sy'n ceisio cynrychioli pob agwedd ar farddoniaeth Gymraeg y cyfnod (ac eithrio degawd olaf y ganrif). Mae'n waith uchelgeisiol iawn a osododd safonau newydd ar gyfer cyhoeddi barddoniaeth gyfoes yng Nghymru. Yn ogystal â'r cerddi eu hunain ceir dros 110 tudalen o nodiadau yn gosod y cerddi yn eu cyd-destun.

Ceir ynddi waith y bardd gwlad a beirdd traddodiadol dechrau'r ganrif a gwaith modern arloesol, canu caeth a vers libre.

Mae'r beirdd yn cynnwys Euros Bowen Cynan, I. D. Hooson, Gwenallt, Saunders Lewis, John Morris-Jones, Bobi Jones, Dic Jones, T. Gwynn Jones, Gerallt Lloyd Owen, T. H. Parry-Williams, R. Williams Parry, Caradog Prichard, Gwyn Thomas, Harri Webb, Rhydwen Williams, Waldo Williams, Eifion Wyn, a llu o feirdd eraill.

Gweler hefyd
Blodeugerddi Cymraeg

Blodeugerddi Cymraeg
Llyfrau Cymreig 1987
Thomas Williams, Llanidan

Roedd Thomas Williams, Llanidan (13 Mai 1737 – 30 Tachwedd 1802) yn un o ddiwydiannwyr amlycaf y 18g.

Roedd Thomas Williams yn fab i Owen Williams, Cefn Coch, Llansadwrn, Ynys Môn. Daeth yn gyfreithiwr, a bu'n cynrychioli teulu Hughes, Llysdulas, yn eu hachos yn erbyn Syr Nicholas Bayly o Blas Newydd ynghylch perchenogaeth gwaith copr Mynydd Parys ger Amlwch. Parhaodd yr achos yma am tua naw mlynedd, ac ni setlwyd y mater hyd  1778.

O gwmpas 1785 daeth yn brif reolwr Mynydd Parys, oedd erbyn hynny ym mherchenogaeth Iarll Uxbridge a Hughesiaid Llysdulas. Tyfodd y gwaith yn fawr dan ei reolaeth ef, a gallodd nid yn unig gynyddu cynhyrchiad copr ond hefyd sefydlu nifer o ddiwydiannau eraill cysylltiedig a'r diwydiant copr. Rhwng 1787 a 1792 bu yn rheoli'r Cornish Metal Company, oedd yn golygu ei fod yn rheoli bron y cyfan o ddiwydiant copr Prydain. Erbyn tua 1800 dywedid bod tua hanner diwydiant copr y byd yn ei ddwylo ef. Roedd yn boblogaidd gyda'r gweithwyr, a'i galwai'n "Twm Chwarae Teg", oherwydd ei ddull gonest o drin ei weithwyr ac o fasnachu, ond roedd yn llai poblogaidd gyda'i gystadleuwyr mewn busnes.

Daeth yn Aelod Seneddol dros Great Marlow yn Lloegr yn 1790. a chadwodd y sedd hyd ei farwolaeth. Dywedir mai ef oedd y gŵr cyfoethocaf yng Nghymru erbyn hynny.

Llyfryddiaeth
J. R. Harris The Copper King: A biography of Thomas Williams of Llanidan (Gwasg Prifysgol Lerpwl, 1964).

Cymry'r 18fed ganrif
Diwydiant copr Cymru
Gwleidyddion Cymreig y 18fed ganrif
Genedigaethau 1737
Llanidan
Marwolaethau 1802
Pobl o Ynys Môn
Arian Byw (cyngerdd elusengar)

Cynhaliwyd cynger elusengar o'r enw Arian Byw ym mhafiliwn yr Eisteddfod Genedlaethol yn 1985 i godi arian i liniaru effaith y newyn yn Ethiopia.

Roedd yn dilyn cyngherddau o'r enw Live Aid a gynhaliwyd ychydig yng nghynt.

Cerddoriaeth Cymru
1985
Wayne Sleep

Dawnsiwr a choreograffydd o Sais yw Wayne Philip Colin Sleep (ganed 17 Gorffennaf 1948 ym Mhlymouth).

Genedigaethau 1948
Dawnswyr bale
Dawnswyr Seisnig
Griffith Williams (Gutyn Peris)

Bardd ar y mesurau caeth oedd Griffith Williams neu Gutyn Peris (2 Chwefror 1769 – 18 Medi 1838). Roedd yn ffigwr dylanwadol ym mywyd llenyddol a diwyllianol ardal Arfon, Gwynedd, yn enwedig yn yr adfywiad llenyddol yno ar ddiwedd y 18g a dechrau'r 19g.

Bywgraffiad
Ganed ef yn Waunfawr yn Arfon, gogledd Cymru. Symudodd i fyw yn Llandygái, ger Bangor, ac yno y bu am weddill ei oes yn chwarelwr yn Chwarel y Penrhyn. Daeth yn oruchwylwr yn y chwarel yn ddiweddarach.

Cafodd Gutyn Peris ei addysg farddol gan Abraham Williams a Dafydd Ddu Eryri. Roedd yn un o'r disgleiriaf o'r cylch o ddisgyblion a alwyd yn "Gywion Dafydd Ddu", a oedd yn cynnwys yn ogystal Robert Morris 'Robin Ddu Eifionydd' (c. 1767-1816), Elis Wyn o Wyrfai (1827-1895), William Williams (Gwilym Peris) (1769-1847), Richard Jones (Gwyndaf Eryri) (1785-1848), William Edwards (Gwilym Padarn) a'i fab Griffith Edwards (Gutyn Padarn), Owen Williams (Owain Gwyrfai) o Waunfawr a William Ellis Jones (Cawrdaf).

Daeth yn un o feirdd mwyaf adnabyddus ei ddydd a chwareodd ran bwysig yn yr adfywiad llenyddol yn ardal Arfon ar ddiwedd y 18g a dechrau'r 19g. Bu'n cystadlu droeon yn yr Eisteddfod yng nghwmni beirdd fel Gwallter Mechain, Eben Fardd, Caledfryn a Robert Ddu ei hun. Cyhoeddodd ei unig gyfrol o farddoniaeth, Ffrwyth yr Awen, yn 1816.

Roedd yn gynganeddwr da a amddiffynai'r mesurau caeth yn erbyn dylanwad cynyddol y mesurau rhydd, a chafwyd cyfres o erthyglau ganddo yn Y Gwyliedydd yn dadlau o blaid y mesurau traddodiadol yn erbyn Ieuan Glan Geirionydd. Yn 1799 cymerodd ran, gyda Dafydd Ddu Eryri, mewn eisteddfod yn Ninorwig a drefnwyd gan Iolo Morganwg.

Ceir cywydd ganddo sy'n disgrifio ei blentyndod yn ardal Waunfawr a Llanberis a'i athrawon barddol Dafydd Ddu ac Abraham Williams.

Pan fu farw yn 1838, cyfansoddodd Robert Parry (Robyn Ddu Eryri) (1804-1892), un o'i ddisgyblion barddol, farwnad iddo ar y Pedwar Mesur ar Hugain.

Cyfeiriadau

Beirdd Cymraeg
Genedigaethau 1769
Llenorion Cymreig y 18fed ganrif
Llenorion Cymreig y 19eg ganrif
Marwolaethau 1838
Pobl o Arfon