Pedwar mesur ar hugain

Y Pedwar mesur ar hugain yw'r gyfundrefn o fesurau caeth a ddaeth yn ganon awdurdodol ym marddoniaeth Gymraeg yr Oesoedd Canol Diweddar, sef cyfnod Beirdd yr Uchelwyr. Fe'i cysylltir yn bennaf ag enwau Einion Offeiriad a Dafydd Ddu Hiraddug, dau fardd a geisiodd osod trefn ar y mesurau caeth yn y 14g. Yn ddiweddarach cafodd y Pedwar mesur ar hugain eu newid rywfaint gan Dafydd ab Edmwnd a'u defnyddio felly yn Eisteddfod gyntaf Caerwys (1523).

Camgymeriad fyddai tybied fod y mesurau hyn yn cael eu defnyddio'n rheolaidd gan y beirdd. Gan amlaf anwybyddid y rhan fwyaf ohonynt ac eithrio mewn ambell gerdd enghreifftiol fel gorchest lenyddol. Maent yn cynnwys wyth math o englyn, pedwar math o gywydd a deuddeg o fesurau eraill. Dyfeisiwyd tri o'r mesurau gan Einion Offeiriad yn y llyfr a adnabyddir fel Gramadeg Einion Offeiriad. Ar ganol y 15g, tynnodd Dafydd ab Edmwnd ddau fesur allan (sef yr englyn penfyr a'r englyn milwr a rhoi dau fesur eithriadol astrus o'i ben a'i bastwn ei hun i mewn, sef Gorchest Beirdd a Chadwynfyr.

Digwyddodd hynny yn Eisteddfod Caerfyrddin, yn 1451. Ni wyddys a gawsant eu defnyddio yn yr eisteddfod honno, ond yn Eisteddfod Caerwys yn 1523 gosodwyd y rheol fod rhaid i fardd fedru canu ar y Pedwar Mesur ar Hugain. Er mor ymarferol oedd rhai o'r mesurau, bwriad y gyfundrefn oedd ceisio cadw bwlch rhwng y beirdd llys a'r beirdd llai a elwir yn Glêr (beirdd crwydrol tebyg i finstreliaid).

Y Mesurau

Mesurau Dafydd ab Edmwnd
Yn ôl dosbarthiad Dafydd ab Edmwnd, y Pedwar Mesur ar Hugain yw :
Englyn unodl union
Englyn unodl crwca
Englyn cyrch
Englyn proest cyfnewidiog
Englyn proest cadwynog
Awdl-gywydd
Cywydd deuair hirion
Cywydd deuair fyrion
Cywydd llosgyrnog
Rhupunt byr
Rhupunt hir
Cyhydedd fer
Byr-a-thoddaid
Clogyrnach
Cyhydedd naw ban
Cyhydedd hir
Toddaid
Gwawdodyn byr
Gwawdodyn hir
Hir-a-thoddaid
Cyrch-a-chwta
Tawddgyrch cadwynog
Gorchest beirdd
Cadwynfyr

Pan ofynnid am awdl yn yr Eisteddfod Genedlaethol, disgwylid awdl ar y nifer a fynner o fesurau Dafydd ap Edmwnd yn aml rhwng 1938 a 1964. Hynny yw; y pedwar mesur ar hugain gan gynnwys yr englyn penfyr a'r englyn milwr er i Ddafydd eu diarddel o'i restr.

Yr Hen XXIV Mesur

Dyma'r Pedwar Mesur ar Hugain fel y'u nodir yn Cerdd Dafod, John Morris-Jones:

Englynion:
Englyn Penfyr
Englyn Milwr
Englyn Unodl Union
Englyn Unodl Crwca
Englyn Cyrch
Englyn Proest Dalgron
Englyn Lleddfbroest
Englyn Proest Cadwynog

Cywyddau:
Awdl-Gywydd
Cywydd Deuair Hirion
Cywydd Deuair Fyrion
Cywydd Llosgyrnog

Awdlau:

Rhupunt
Cyhydedd Fer
Byr-a-thoddaid
Clogyrnach
Cyhydedd Naw Ban
Cyhydedd Hir
Toddaid
Gwawdodyn
Gwawdodyn Hir
Hir-a-thoddaid
Cyrch-a-chwta
Tawddgyrch Cadwynog

Mesurau Dafydd Ddu Athro

Dyma restr o'r pedwar mesur ar hugain yn ôl Dafydd Ddu Athro ar ôl iddo olygu Gramadeg Einion Offeiriad tua chanol y 14g. Fel hyn y safai'r gyfundrefn cyn 1451, ac yn ôl y rhestr hon y canodd Dafydd Nanmor ei awdl enghreifftiol.

Englynion

Englyn Penfyr
Englyn Milwr
Englyn Unodl Union
Englyn Unodl Crwca
Englyn Cyrch
Englyn Proest Cyfnewidiog
Englyn Proest Cadwynog

Cywyddau

Awdl-gywydd
Cywydd deuair hirion
Cywydd deuair fyrion
Cywydd llosgyrnog

Awdlau

Rhupunt byr
Rhupunt hir
Cyhydedd Fer
Byr-a-Thoddaid
Clogyrnach
Cyhydedd Nawban
Cyhydedd Hir
Toddaid
Gwawdodyn Byr
Gwawdodyn Hir
Hir-a-thoddaid
Cyrch-a-chwta
Tawddgyrch Cadwynog

Llyfryddiaeth
John Morris-Jones, Cerdd Dafod (Rhydychen, 1925)

Gweler hefyd
Canu rhydd
Cyfrinach Beirdd Ynys Prydain
Cynghanedd
Dafydd ab Edmwnd

Cyfeiriadau

Cerdd Dafod
Mesurau caeth

Y Traddodiad Barddol