alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
Owen Williams (Owen Gwyrfai)

Bardd a hynafiaethydd hunan-addysgedig oedd Owen Williams neu Owen Gwyrfai (10 Ionawr 1790 - 3 Hydref 1874).

Bywgraffiad
Roedd yn frodor o Waunfawr, yn ardal Arfon (Gwynedd). Cyfeiria ei enw barddol at Afon Gwyrfai. Roedd Owen Gwyrfai yn gowper wrth ei alwedigaeth.

Gwaith llenyddol
Ymddiddorai mewn barddoniaeth Gymraeg a hynafiaethau ei fro. Copïai farddoniaeth Gymraeg o lawysgrifau a helai achau enwogion y gorffennol. Ysgrifennodd gyfrol ar fywyd Peter Williams (1723-1796), y clerigwr Methodistaidd ac esboniwr Beiblaidd. Cyhoeddodd yn ogystal eiriadur Cymraeg.

Cafodd ei addysg farddol gan Dafydd Ddu Eryri, yntau'n frodor o'r Waunfawr. Roedd yn un o'r disgleiriaf o'r cylch o ddisgyblion a alwyd yn "Gywion Dafydd Ddu", a oedd yn cynnwys yn ogystal Robert Morris 'Robin Ddu Eifionydd' (c. 1767-1816), Elis Wyn o Wyrfai (1827-1895), William Williams (Gwilym Peris) (1769-1847), Richard Jones (Gwyndaf Eryri) (1785-1848), William Edwards (Gwilym Padarn) a'i fab Griffith Edwards (Gutyn Padarn), Griffith Williams (Gutyn Peris) a William Ellis Jones (Cawrdaf).

Llyfryddiaeth
Y Drysorfa Hynafiaethol (1839)
Y Geirlyfr Cymraeg
Hanes Peter Williams

Cyhoeddodd ei fab Thomas Williams gofiant iddo a detholiad o'i gerddi yn y gyfrol Gemau Gwyrfai (1904).

Cyfeiriadau

Beirdd Cymraeg
Geiriadurwyr Cymraeg
Genedigaethau 1790
Hynafiaethwyr Cymreig
Llenorion Cymraeg
Llenorion Cymreig y 19eg ganrif
Marwolaethau 1874
Pobl o Arfon
Tripura

Mae Tripura yn dalaith yng ngogledd-ddwyrain India. Mae'n ffinio ar Bangladesh yn y gogledd, y de a'r gorllewin, ac mae taleithiau Indiaidd Assam a Mizoram i'r dwyrain.  Roedd y boblogaeth yn 2001 yn 3,191,168. Y brifddinas yw Agartala, a'r prif ieithoedd yw Bengaleg a Kokborok (a elwir hefyd yn Tripuri).

Roedd Tripuri yn deyrnas annibynnol cyn cael ei hymgorffori yn India trwy gytundeb ar 15 Hydref 1949.

 
Taleithiau India
Tŷ Newydd (siambr gladdu)

Mae Tŷ Newydd yn siambr gladdu o'r cyfnod Neolithig gerllaw Llanfaelog yng ngogledd-orllewin Ynys Môn.

Er bod y siambr wedi ei difrodi i raddau, a'r maen capan yn cael ei gynnal gan ddau biler diweddar, un o gerrig a'r llall o goncrid, mae digon ar ôl i ddangos fod Tŷ Newydd yn fedd cyntedd yn dyddio o ddechrau'r cyfnod Neolithig. Nid yw meini'r cyntedd yno bellach, ond gellir ei gweld mewn lluniau o ddechrau'r 19g. Mae'r maen capan yn awr yn llawer culach nag yr oedd yn wreiddiol; dywedir iddo hollti pan gyneuwyd coelcerth ar ben y maen i ddathlu pen-blwydd yn un o'r ffermydd cyfagos. Bu cloddio archaeolegol yma yn 1935, a chasglwyd o'r darganfyddiadau fod y siambr wedi parhau mewn defnydd am gyfnod hir.

Gellir cyrraedd Tŷ Newydd trwy adael Llanfaelog tua'r gogledd ddwyrain ar hyd yr A4080, a chymeryd y troed cyntaf i'r chwith (i gyfeiriad Bryngwran) wedi gadael y pentref. Mae'r arwydd yn dynodi lle mae'r siambr ar yr ochr dde ychydig dros chwarter milltir yn nes ymlaen.

Llyfryddiaeth
 Frances Lynch, Gwynedd, A Guide to Ancient and Historic Wales (Llundain: HMSO, 1995)

Cromlechi Cymru
Llanfaelog
Oes Newydd y Cerrig yng Nghymru
Safleoedd archaeolegol Ynys Môn
Tŷ Newydd (Canolfan)

Tŷ Newydd yn Llanystumdwy, Gwynedd, yw Canolfan Ysgrifennu Genedlaethol Cymru. Unodd Tŷ Newydd â'r Academi i greu'r cwmni cenedlaethol newydd Llenyddiaeth Cymru yn 2011. Mae'n darparu cyrsiau ysgrifennu creadigol i awduron sy'n ysgrifennu yn Gymraeg a Saesneg.

Mae'r tŷ ei hun o ddiddordeb pensaernïol, yn adeilad rhestredig Gradd II* ac yn dyddio'n ôl i'r 16g. Cafodd ei adnewyddu yn y 1940au gan y pensaer Clough Williams-Ellis dan gyfarwyddyd y cyn Brif Weinidog David Lloyd George a'i ail wraig Frances Stevenson a symudodd i fyw i Dŷ Newydd yn 1944. Bu farw Lloyd George yn y llyfrgell yn Nhŷ Newydd ym 1945.

Cyfeiriadau

Dolenni allanol
Tudalen am Ganolfan Ysgrifennu Tŷ Newydd  ar wefan Llenyddiaeth Cymru
Tudalen am hanes y tŷ  ar wefan Llenyddiaeth Cymru

Adeiladau rhestredig Gradd II* Gwynedd
Llanystumdwy
Llên Cymru
Sefydliadau Cymru
Tai Cymru
Sergio García

Golffiwr proffesiynnol o Sbaen yw Sergio García (ganwyd 9 Ionawr 1980). Mae ef yn chwarae ar taith y PGA yn yr Unol Daliaethau ar Taith Ewropeaidd ar ledled ewrop. Mae e wedi gwario llawer o'i 'yrfa fel golffiwr proffesiynnol o fewn 10 uchaf yn rhestr swyddogol gollfiwyr gorau'r byd. Mae e heb enill dim un o'r Brif Bencampwriaethau, ond yn fuan iawn fe wnaeth golli mewn "play-off" i Padraig Harrington ym Mhencampwriaeth Agored Prydain yn Carnoustie.

Genedigaethau 1980
Golffwyr Sbaenaidd
Pádraig Harrington

Golffiwr proffesiynol o Ddulyn yw Pádraig Harrington (ganwyd 31 Awst 1971).

Genedigaethau 1971
Golffwyr Gwyddelig
Pobl o Ddulyn
Hil-laddiad

Difodiad systematig grŵp ethnig, hil, grŵp crefyddol neu genedl yw hil-laddiad.

Hanes 
 Hil-laddiad Armenia
 Yr Holocost
 Khmer Rouge
 Hil-laddiad Bosnia
 Hil-laddiad Rwanda
 Hil-laddiad Darfur

Cyfeiriadau 

 
Cyfraith droseddol ryngwladol
Hiliaeth
Marwolaeth
Troseddau
Llanfaelog

Pentref a chymuned  yng ngogledd-orllewin Ynys Môn yw Llanfaelog. Saif ar y briffordd A4080, ychydig i'r dwyrain o bentref Rhosneigr a gerllaw Llyn Maelog. Mae gorsaf reilffordd Tŷ Croes gerllaw.

Hanes a hynafiaethau

Mae'r eglwys wedi ei chysegru i Sant Maelog, sant o tua'r 6g. Adeiladwyd yr eglwys bresennol yn 1848-9, i gynllun gan Henry Kennedy.

Rhyw filltir i'r gogledd-ddwyrain o'r pentref mae siambr gladdu Neolithig Tŷ Newydd.

Enwogion
Wilf Roberts (1941–2016), arlunydd

Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

Cyfeiriadau

Cymunedau Ynys Môn
 
Pentrefi Ynys Môn
Caergeiliog

Pentref yng nghymuned Llanfair-yn-Neubwll, Ynys Môn, yw Caergeiliog (). Saif  yng ngogledd-orllewin yr ynys ar briffordd yr A5, ychydig i'r de-ddwyrain o'r Fali.

Hyd yn ddiweddar, roedd y drafnidiaeth i Gaergybi yn mynd trwy'r pentref, ond wedi adeiladu'r A55, sy'n mynd ychydig i'r gogledd o'r pentref, mae'n ddistawach. Yn y pentref, gellir gweld un o'r tri tolldy gwreiddiol sydd wedi eu cadw o'r rhai oedd ar yr A5; mae yn awr yn dŷ preifat.

Ychydig i'r de o'r pentref mae Llyn Dinam a gwarchodfa adar RSPB Gwlyptiroedd y Fali.

Cyfeiriadau

Llanfair-yn-Neubwll
Pentrefi Ynys Môn
Yr Holocost

Yr Holocost (o'r Groeg holókauston, o holon "yn llwyr" a kauston "llosg"), hefyd Ha-Shoah (Hebraeg: השואה), yw'r term a ddefnyddir am ladd tua chwe miliwn o Iddewon Ewropeaidd yn ystod yr Ail Ryfel Byd, fel rhan o raglen fwriadol o hil-laddiad gan y Natsïaid.

Lladdwyd nifer fawr o bobloedd a grwpiau eraill gan y Natsiaid hefyd, yn cynnwys y Roma, carcharorion rhyfel o'r Undeb Sofietaidd, pobl hoyw, pobl anabl, Tystion Jehovah ac eraill. Mae rhywfaint o anghytundeb ymysg ysgolheigion a ddylid cynnwys y rhain yn y term "Holocost", neu a ddylid ei ddefnyddio am yr Iddewon yn unig.

Dechreuodd yr erlid ar yr Iddewon yn raddol wedi i'r Natsiaid ddod i rym. Ar y dechrau, cyfyngwyd ar hawliau Iddewon gan ddeddfau megis Deddfau Nuremberg, yna gorfodwyd Iddewon i symud i getoau ac yn ddiweddarach i wersylloedd. Erbyn y 1940au roedd gwersylloedd difa megis Auschwitz a Treblinka wedi eu sefydlu, lle lladdwyd miliynau trwy ddefnyddio nwy a dulliau eraill. Credir i 1.4 miliwn o bobl gael eu lladd yn Auschwitz yn unig, a thuag 800,000 yn Treblinka. Cysylltir y rhaglen yma yn arbennig â Heinrich Himmler a'r SS.

Er bod y nifer o 6 miliwn o Iddewon a laddwyd yn yr Holocost yn cael ei dderbyn gan bron bob ysgolhaig, ceir dadlau chwyrn ar adegau pan fo rhywrai un ai'n gwadu fod yr Holocost wedi digwydd neu'n hawlio fod y nifer a laddwyd yn llawer llai na'r ffigwr yma. Enghreifftiau adnabyddus o hyn yn y blynyddoedd diwethaf yw'r awdur o Sais, David Irving a Mahmoud Ahmadinejad, arlywydd Iran.

Gweler hefyd
 Hanes hoywon yn yr Almaen Natsïaidd a'r Holocost

 
Yr Ail Ryfel Byd
Hanes Ewrop
Hanes Iddewig
Hil-laddiad
Bryngwran

Pentref a chymuned yn Ynys Môn yw Bryngwran. Saif yng ngogledd-orllewin yr ynys ar briffordd yr A5, rhwng Caergeiliog a Gwalchmai. Hyd yn ddiweddar, roedd y drafnidiaeth i Gaergybi yn mynd trwy'r pentref, ond wedi adeiladu'r A55, sy'n mynd ychydig i'r de o'r pentref, mae'n ddistawach. Mae'r rhan fwyaf o'r pentref ym mhlwyf eglwysig Llechylched, gydag ychydig o'r rhan ddwyreiniol ym mhlwyf Llanbeulan. Mae yma dafarn or enw 'Yr Iorwerth Arms' sy'n cynal amrywiaeth o ddigwyddiadau fel Phil Fest, Parti Calan Gaeaf a Grotto Sion Corn.

Hanes
Nid yw pentref Bryngwran yn hen iawn. Adeiladwyd Eglwys y Drindod yn 1841, i gymeryd lle yr hen eglwys, Eglwys Sant Ulched (neu Ylched). Gellir gweld gweddillion yr hen eglwys rhyw filltir i'r de-orllewin o'r pentref. Mae rhannau o hen eglwys Llanbeulan gerllaw yn dyddio i'r 12g, ac mae bedyddfaen yma sydd efallai yn dyddio i hanner cyntaf y 11g.

Addysg
Lleolir Ysgol Gynradd Gymunedol Bryngwran yn y pentref.

Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

Adeiladau a chofadeiladau
 Cofeb Ryfel Bryngwran

Cyfeiriadau

Dolenni allanol
 Safle we Bryngwran
 Gwefan Ysgol Bryngwran 

 
Cymunedau Ynys Môn
Pentrefi Ynys Môn
Girls Aloud

Grŵp pop merched o'r Deyrnas Unedig ydy Girls Aloud. Crewyd y grŵp gan sioe dalent ITV1 Popstars: The Rivals yn 2002. Aelodau'r grŵp yw Cheryl Cole, Nadine Coyle, Nicola Roberts, Sarah Harding a Kimberly Walsh. Maent wedi rhyddhau 20 sengl ac mae pob un wedi mynd i restr y deg uchaf yn y siartiau, gan gynnwys pedair cân a aeth i rif un. Maent hefyd wedi cael dwy albwm a aeth i rif un y siart albymau a chawsant eu henwebu am bedwar Gwobr BRIT gan ennill yng nghategori'r seng orau yn 2009 am "The Promise". Mae eu caneuon eraill yn cynnwys Sound of the Underground, Jump, Love Machine, Something Kinda Ooooh a Biology.

Ystyrir Girls Aloud yn un o'r ychydig artistiaid o raglenni teledu realiti yn y Deyrnas Unedig sydd wedi parhau i fod yn llwyddiannus, gan ennill ffortiwn o £25 miliwn erbyn mis Mai 2009. Yn eu llyfr yn 2007, dywed "Guinness World Records" mai nhw ydy "Most Successful Reality TV Group". Girls Aloud hefyd sydd a'r record am y "Most Consecutive Top Ten Entries in the UK by a Female Group" yn y llyfr yn 2008, gyda phymtheg cân ar ôl y llall yn mynd yn syth i'r deg uchaf yn y siart, o "Sound of the Underground" yn 2002 tan "Walk This Way" yn 2007.

Ym mis Chwefror 2009, cyhoeddwyd fod Girls Aloud wedi arwyddo cytundeb recordio newydd gyda Fascination sy'n golygu y bydd y grŵp yn rhyddhau tair albwm arall, gyda'r albwm nesaf yn cael ei rhyddhau yn Hydref 2010. Bwriada Girls Aloud ryddhau "Out of Control" yn Ewrop hefyd yn y dyfodol agos, gyda hysbyseb deledu cysylltiedig yn yr Almaen hefyd.

Disgograffiaeth

Cyfeiriadau

Bandiau Seisnig
Sefydliadau 2002
Auferstanden aus Ruinen

Anthem genedlaethol Gweriniaeth Ddemocrataidd yr Almaen oedd Auferstanden aus Ruinen o 1949 tan 1990. Cyfansoddwyd yr alaw
gan Hanns Eisler a'r geiriau gan Johannes Becher.

Geiriau Auferstanden aus Ruinen 
 Pennill cyntaf
Auferstanden aus Ruinen
Und der Zukunft zugewandt,
Lass uns dir zum Guten dienen,
Deutschland, einig Vaterland.
Alte Not gilt es zu zwingen,
Und wir zwingen sie vereint,
Denn es muss uns doch gelingen,
Dass die Sonne schön wie nie
 Über Deutschland scheint.

 Ail bennill
Glück und Frieden sei beschieden
Deutschland, unserm Vaterland.
Alle Welt sehnt sich nach Frieden,
Reicht den Völkern eure Hand.
Wenn wir brüderlich uns einen,
Schlagen wir des Volkes Feind!
Lasst das Licht des Friedens scheinen,
Dass nie eine Mutter mehr
Ihren Sohn beweint.

 Trydydd pennill
Lasst uns pflügen, lasst uns bauen,
Lernt und schafft wie nie zuvor,
Und der eignen Kraft vertrauend,
Steigt ein frei Geschlecht empor.
Deutsche Jugend, bestes Streben,
Unsres Volks in dir vereint,
Wirst du Deutschlands neues Leben,
Und die Sonne schön wie nie
Über Deutschland scheint.

Gweriniaeth Ddemocrataidd yr Almaen‎
Anthemau cenedlaethol
Barddoniaeth Almaeneg
Cerddoriaeth yr Almaen
Llên yr Almaen
Yr Awyrlu Brenhinol

Yr Awyrlu Brenhinol neu'r Llu Awyr Brenhinol (Saesneg: Royal Air Force neu'r RAF) yw llu awyr y Deyrnas Unedig.

Cafodd ei greu yn 1918 ar ddiwedd y Rhyfel Byd Cyntaf trwy uno'r Corfflu Awyr Brenhinol (y Royal Flying Corps neu'r RFC, sefydlwyd 1912) a'r Gwasanaeth Awyr Brenhinol Llyngesol (y Royal Naval Air Service neu'r RNAS).

Cafodd ei ffurfio mewn pryd i weithredu ym mrwydrau olaf y Rhyfel Byd Cyntaf. Rhwng y rhyfeloedd bu'n ymladd yn achlysurol mewn rhannau o'r Ymerodraeth Brydeinig fel Irac a Talaith Ffin y Gogledd-orllewin (Pacistan heddiw) yn erbyn gwrthryfelwyr. Chwaraeodd ran allweddol yn yr Ail Ryfel Byd yn Ewrop, e.e. ym Mrwydr Prydain pan ymosododd y Luftwaffe ar Brydain.

Cymerodd ran yn Rhyfel y Gwlff a Rhyfel Irac ac mae rhai unedau'n rhan o'r llu Prydeinig sydd yn ne Irac heddiw, yn nhalaith Basra. Mae'n gweithredu yn Affganistan yn ogystal.

Gweinyddir yr RAF gan Adran y Llu Awyr yn y Weinyddiaeth Amddiffyn, sy'n rhan o lywodraeth y DU yn Llundain.

Mae gan yr RAF sawl gwersyll yng Nghymru. Y pwysicaf yw RAF y Fali, gerllaw Y Fali, Ynys Môn.

 
Awyrennu yn y Deyrnas Unedig
Awyrluoedd
Y Lluoedd Arfog Prydeinig
Sefydliadau 1918
Diffeithwch Syria

Ardal eang o dir anial yn y Dwyrain Canol yw Diffeithwch Syria neu Anialwch Syria (Arabeg: Badiyat ash-Sham). Mae'n ddiffeithwch lled uchel sy'n cyrraedd 1128m yn ei bwynt uchaf. Diffeithwch carregog ydyw'n bennaf, yn hytrach nag anialwch tywodlyd. Ffurfiwyd tirwedd unigryw y diffeithwch gan lifau lafa o ardal folcanig Jebel Druze yn ne Syria.

Yn ddaearyddol, mae'n gorwedd rhwng y Lefant i'r gorllewin a Mesopotamia i'r dwyrain. Yn nhermau daearyddiaeth wleidyddol, mae'n cynnwys de-ddwyrain Syria ei hun, rhan o ddwyrain Gwlad Iorddonen, gorllewin Irac a rhan fach o ogledd-orllewin Sawdi Arabia. Fe'i gelwir yn Ddiffeithwch Syria am ei fod yn rhan o Syria Fawr.

Mae Diffeithwch Syria wedi bod yn groesfan ers gwawr hanes ond ni cheir unrhyw dref fawr yn y diffeithwch ei hun. Ar ei ymyl ogledd-orllewinol ceir safle dinas Palmyra, un o entrepôts mawr y Dwyrain Canol yng nghyfnod yr Ymerodraeth Rufeinig. Mae llwythau Bedouin wedi byw yn y diffeithwch ers canrifoedd lawer; heddiw mae'r rhan fwyaf yn byw mewn trefi a phnetrefi bychain ger yr ychydig werddonau ffrwythlon, ond mae rhai Bedouin yn dal i fyw yn y ffordd draddodiadol yn y diffeithwch ei hun.

Ceir arysgrifau Safaitig (testunau proto-Arabeg a ysgrifennwyd gan Bedouin llythrennaidd), ar draws y ddiffeithwch. Mae'r rhain yn dyddio o tua'r ganrif 1af CC hyd y 4g OC.

Dim ond dwy ffordd o bwys sy'n croesi'r diffeithwch. Rhed y pwysicaf rhwng Damascus, prifddinas Syria, a thref Ar Rutbah yn Irac ac ymlaen i Baghdad. Mae ffordd arall dros y diffeithwch rhwng Amman ac Ar-Rutbah.

Rhyfel Irac
Ers dechrau Rhyfel Irac, mae'r diffeithwch wedi bod yn llwybr cyflenwad pwysig i wrthryfelwyr yn Irac, gan fod y rhan o'r diffeithwch sy'n gorwedd yn Irac yn ffurfio un o gadarnleoedd y gwrthryfelwyr Sunni sy'n ymladd yn nhalaith Al Anbar.

Anialwch
Daearyddiaeth y Dwyrain Canol
Daearyddiaeth Syria
Daearyddiaeth Gwlad Iorddonen
Daearyddiaeth Irac
Ar Rutbah

Mae Ar Rutbah (Arabeg:الرطبة, hefyd Rutba, Rutbah, neu Ar Rutba) yn dref fechan yng ngorllewin Irac sy'n gorwedd yn nhalaith Al Anbar. Mae'n gorwedd ar lwyfandir uchel. Mae ganddi boblogaeth o tua 25,000.

Fe'i lleolir mewn man strategol ar y briffordd Amman-Baghdad, a'r bibell olew Mosul-Haifa. Mae priffordd draws-anialwch arall yn ei cyhysylltu â Damascus. Er ei bod ar ymyl Diffeithwch Syria, ystyrir y dref yn "fan gwlyb" yn y rhan yma o'r byd, gan dderbyn 114.3 mm (4.5 modfedd) y flwyddyn. Fel yn achos gweddill talaith Al Anbar, mae'r rhan fwyaf o'r trigolion yn Fwslemiaid Sunni.

Ers i'r Unol Daleithiau oresgyn Irac yn 2003, mae'r dref yn gartref i garsiwn Americanaidd sylweddol.

Dinasoedd Irac
Jabal ad Duruz

Mae Jabal ad Duruz (Arabeg: جبل الدروز, "Mynydd Druze";  a elwir hefyd yn Jabal el Arab, Arabeg: جبل العرب) yn ardal folcanig uchel yn ne Syria, yn nhalaith As Suwaydā (mohofazat Souweida). Ceir eira yno yn y gaeaf. Mae'r mwyafrif o'r trigolion yn bobl Druze, ond ceir cymunedau bychain o Gristnogion yn ogystal. Darganfuwyd arysgrifiadau Safaitig (math o broto-Arabeg a ddefnyddid gan y Bedouin ac eraill) am y tro cyntaf yn yr ardal hon. Bu'n dalaith hunanlywodraethol yn ystod Mandad Ffrengig Syria rhwng 1921 a 1936, dan yr un enw (Jabal el Druze (talaith)).

Daeareg
Gorwedd maes folcanig Jabal ad Duruz, y mwyaf deheuol yn Syria, ar lwyfandir Haurun-Druze yn ne-orllewin Syria ger y ffin â Gwlad Iorddonen. Ei bwynt uchaf yw copa 1803m Tell Qeni neu Jabal ad Duruz (neu Djebel Al-Arab, Jabal ed Duruz, Jabal ad Druze, Jabal al Druz, Jebel Duraz, Djebel ed Drouz). Gorlifodd y lafa o'r maes folcanig hwn i gyfeiriad y dwyrain i ffurfio tirwedd arbennig Diffeithwch Syria.

Copaon
Tell Qeni        1803m
Tell Joualine    1732m
Tell Sleiman     1703m
Tell Qleib       1698m
Tell Abou-Hamra  1482m
Tell El-Ahmar    1452m
Tell Abed-Mar    1436m
Tell Khodr-Imtan 1341m
Tell Azran       1220m
Tell Shihan      1138m

Gweler hefyd
Jabal el Druze (talaith)

Dolenni allanol
Tudalen Global Volcanism Program gyda llun awyr 

Duruz
Jabal ad Duruz
Drwsiaid
Daearyddiaeth wleidyddol

Y gangen neu is-ddisgyblaeth o ddaearyddiaeth sy'n ymwneud ag astudio'r Ddaear yn ôl ei rhaniadau gwleidyddol yw daearyddiaeth wleidyddol. Mae daearyddwyr gwleidyddol yn tueddu i rannu eu maes yn dri dosbarth neu radd, gydag astudiaeth o'r wladwriaeth yn ganolbwynt. Uwchben rôl y wladwriaeth ceir yr astudiaeth o'r gydberthynas rhwng gwledydd a gwladwriaethau neu ddaearwleidyddiaeth, ac islaw iddo ceir yr astudiaeth o leoedd (e.e. rhanbarthau, taleithiau). Gellid diffinio prif faes astudiaeth yr is-ddisgyblaeth hon fel y gydberthynas rhwng pobl, gwladwriaeth(au) a thiriogaeth(au).

 
Gwleidyddol
Gwleidyddiaeth
Meteoroleg

Meteoroleg yw'r astudiaeth wyddonol o dywydd a hinsawdd y Ddaear. Gellid ei diffinio fel yr astudiaeth o ffiseg, cemeg a symudiadau yr atmosffer a'r modd mae'n rhyngweithio â wyneb y ddaear. Y troposffer a'r stratosffer, sef haenau isaf yr atmosffer, yw prif ffocws meteoroleg am fod y rhan fwyaf o ffenomenau tywydd yn digwydd yno.

Gweler hefyd 
Hinsawdd
Tywydd
Rhagolygu tywydd

Gwyddorau daear
Geocemeg

Geocemeg yw'r astudiaeth wyddonol o gyfansoddiad cemegol y Ddaear. Mae'n cynnwys amcangyfrif maint absoliwt a chymharol elfennau cyfansoddiadol y ddaear a'i isotropau, ynghyd â'u dosraniad a'u mudo yn yr amrywiol amgylcheddau geocemegol, sef y lithosffer, yr atmosffer, y biosffer a'r hydrosffer. yn ogystal ag yn y creigiau a mwynau sy'n cyfansoddi'r ddaear. Yng nghramen y ddaear, ocsigen (47%), silicon (28%) ac alwminiwm (8%) yw'r elfennau mwyaf cyffredin.

 
Gwyddorau daear
Cemeg
Henry Rowlands (hynafiaethydd)

Roedd Henry Rowlands (1655 – 21 Tachwedd 1723) yn glerigwr Anglicanaidd a hynafiaethydd, mwyaf adnabyddus fel awdur Mona Antiqua Restaurata.

Bywgraffiad
Ganed Rowlands yn Llanedwen, Ynys Môn, a chredir iddo gael ei addysgu gartref. Cafodd ei ordeinio yn offeiriad yn 1682, a chafodd fywoliaeth Llanfairpwll a Llantysilio. Yn 1692 cafodd fywoliaeth Llanidan ac eraill yn yr ardal yma.

Ysgrifennodd amryw o lyfrau, ond ei brif waith oedd Mona Antiqua Restaurata, a gyhoeddwyd yn Nulyn yn 1723, gydag ail argraffiad yn 1766. Roedd y llyfr yn trafod hynafiaethau Ynys Môn ac yn ceisio profi mai Môn oedd prif sedd y Derwyddon. Bu'r llyfr yn ddylanwadol iawn, a bu Rowlands yn llythyru ag Edward Lhuyd ac eraill.

Ysgrifennodd yn ogystal draethawd ar hanes plwyfi Môn (yn Lladin), sy'n ffynhonnell hanes lleol bwysig.

Llyfryddiaeth
Brynley F. Roberts, 'Henry Rowlands' yn, Bedwyr Lewis Jones (gol.), Gwŷr Môn (Cyngor Gwlad Gwynedd, 1979)
Henry Rowlands, 'Mona Antiqua Restaurata, 1723' (ail-argraffwyd gan Redesmere Press / Llyfrau Magma, 1993)

Cyfeiriadau

Genedigaethau 1655
Hynafiaethwyr Cymreig
Hanesyddion Cymreig
Llenorion Cymreig yn yr iaith Saesneg
Llenorion Cymreig yr 17eg ganrif
Llenorion Cymreig y 18fed ganrif
Marwolaethau 1723
Offeiriaid Anglicanaidd Cymreig
Pobl o Ynys Môn
Hydroleg

Hydroleg yw'r astudiaeth wyddonol o leoliad a symudiad dŵr ar wyneb y Ddaear neu drosti. Mae hydroleg yn ymwneud yn bennaf â bwrw (glaw, eira, cenllysg), ageriad a thrydarthu, a llif ffrydiau dŵr o bob math. Gelwir y broses naturiol sy'n cyfuno'r elfennau hyn y 'cylch hydrolegol', sy'n symudiad cylchynol o ddŵr o'r moroedd i'r atmosffer ac yn ei ôl.

Mae gan hydroleg lawer o ddefnydd ymarferol, e.e. i geisio rheoli gorlifad afonydd (modelu hydrolig) ac i gyflenwi dŵr ar gyfer y cartref, gweithfeydd, a ffermydd, yn ogystal â chynlluniau trydan hydroelectrig.

Mae'r system dalgylch hydrolegol yn cynnwys nifer o fewnbynnau, storfeydd, llifau ac allbynnau.

System Dalgylch Afon
Dalgylch afon yw'r ardal sy'n cael ei ddraenio gan afon a'i llednentydd, neu yn syml, y llinell sy'n bosib ei thynnu o amgylch y brif afon a'i isafonydd. Mae'r symudiad dŵr drwy dalgylch afon yn rhan allweddol o'r cylchred hydrolegol byd-eang sef y cylchred parhaol o ddŵr rhwng y ddaear, môr a'r atmosffêr. Mae dyodiad yn trosglwyddo dŵr i wyneb y ddaear lle mae mwyafrif ohono'n naill ai'n ymdreiddio a'r graig wely, neu'n anweddu. O dan amodau eithafol mae'r dŵr yn medru llifo dros yr arwyneb fel dŵr ffo, cyn cyrraedd sianel afon a llifo ymlaen i'r môr.

Mae'r lliwiau isod yn allwedd i'r diagram

Diffiniadau'r prosesau

Rhyng-gipiad
Gorchuddir y mwyafrif o dalgylchoedd afon gan rhyw fath o lysdyfiant, sy'n amrywio o lwyni a phrysg mewn ardaloedd lled-cras (semi-arid); glaswellt, a coedwigoedd conwydd. Gelwir pan mae dŵr yn cael ei atal wrth cyrraedd yr afon yn rhyng-gipiad. Mae rhyng-gipiad yn lleihau lefelau'r afon ac yn rhwystro erydiad tir.

Storio mewn pantiau
Unwaith i ddŵr cyrraedd arwyneb y ddaear mae'n medru casglu mewn tyllau a phantiau gan ffurfio pyllau bach. Fe fydd y dŵr naill ai'n anweddu, ymdreiddio'n araf i'r pridd neu'n ffurfio llif trostir.

Trydarthiad
Dyma yw'r broses lle mae planhigion yn rhyddhau dŵr trwy dyllau bach a elwir yn stomata oddi tan y dail. Mae hyn yn golled i'r system dalgylch afon.

Anweddiad
Dyma yw'r broses pan mae dŵr yn gael ei golli o'r system.

Lleithder Pridd
Mae gweadedd priddoedd yn amrywio yn fawr iawn. Pan fo pridd yn dirlawn ac yn cael ei adael i ddraenio dywedir fod yn dal ei gynhwysydd maes. 
Mesurir hyn mewn milimetrau.

Trwylif
Dyma'r llif dŵr trwy'r pridd. Mae'r dŵr yn llifo i lawr y llethr yn parallel i arwyneb y ddaear.

Llif dŵr daear
Os yw'r graig y wely yn anathraidd, bydd y dŵr yn trylifo'n araf iddo o'r pridd uwchlaw. Mae trosglwyddiadau dŵr daear yn araf dros ben, ac yn cymryd degau neu gannoedd o flynyddoedd.

Gweler hefyd
Afon
Glaw
Hydrograffeg
Llyn

 
Daearyddiaeth ffisegol
Dŵr
Hanes daearegol

Hanes daearegol yw'r astudiaeth wyddonol o hanes y Ddaear. Mae'n gangen o ddaeareg sy'n cynnwys daeargronoleg, stratigraffeg a paleontoleg.

Gweler hefyd
 Cyfnodau daearegol
 Daeareg
 Oedran y Ddaear

Daeareg
Daearegol

ko:지구의 진화
Auschwitz

Auschwitz oedd y mwyaf o wersylloedd difa y Natsïaid yn ystod yr Ail Ryfel Byd; yma y lladdwyd canran uchel o'r rhai a laddwyd yn yr Holocost. Roedd rhan ohono hefyd yn wersyll crynhoi. Cymer ei enw o'r dref gyfagos, Oświęcim mewn Pwyleg, Auschwitz mewn Almaeneg. Mae'r dref tua 50 km i'r dwyrain o Kraków a 286 km o Warsaw. 
Roedd tri prif wersyll: Auschwitz I, y ganolfan weinyddol; Auschwitz II (Birkenau), y Vernichtungslager neu wersyll difa; ac Auschwitz III (Monowitz), gwersyll gwaith. Sefydlwyd Auschwitz I ar 20 Mai, 1940, a dechreuwyd adeiladu Auschwitz II (Birkenau) yn Hydref 1941. Mae rhywfaint o ansicrwydd faint yn union o bobl a laddwyd yn Auschwitz. Tystiodd pennaeth y gwersyll, Rudolf Höss i hyd at 2.5 miliwn farw, ond y farn gyffredinol yn awr yw i rhwng 1.1 miliwn a 1.6 miliwn gael eu lladd. Lladdwyd y mwyafrif yn y siamberi nwy yn Birkenau, gan ddefnyddio nwy Zyklon-B.
Mae Auschwitz I ac Auschwitz II wedi eu dynodi fel Safle Treftadaeth y Byd.

Gwersylloedd crynhoi
Hanes Gwlad Pwyl
Yr Holocost
Safleoedd Treftadaeth y Byd yng Ngwlad Pwyl
Llanidan

Cymuned a phlwyf eglwysig yn ne-orllewin Ynys Môn yw Llanidan. Mae'n cynnwys pentref Brynsiencyn.

Hanes
Saif eglwys y plwyf gerllaw y briffordd A4080 ychydig i'r dwyrain o Frynsiencyn. Yn yr Oesoedd Canol roedd y plwyf yn rhan o gwmwd Menai, cantref Rhosyr. Nid nepell o Lanidan ceir Moel-y-don, safle hen fferi ar lan Afon Menai.

Ceir plasdy Myfyrian, aelwyd teulu Rhydderch yn yr 16g, yn Llanidan. Bu'n gylchfan beirdd o Ynys Môn a thu hwnt; mae'n ffermdy erbyn heddiw.

Pobl o Lanidan
Henry Rowlands, oedd yn rheithor Llanidan pan gyhoeddodd ei lyfr Mona Antiqua Restaurata (1723).
Thomas Williams, Llanidan, y diwydiannwr, oedd yn byw ym Mhlas Llanidan.
John Jones y Sêr (1818-1898), seryddwr ac ieithydd.

Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

Cyfeiriadau

Cymunedau Ynys Môn
Julian Winn

Seiclwr yw Julian Winn (ganwyd 23 Medi 1972 yn Y Fenni, Sir Fynwy). Mae'n seiclwr cystadleuol, cynyrchiolodd Gymru yn Ngemau'r Gymanwlad 1998 yn Kuala Lumpur ac yn Ngemau'r Gymanwlad 2002 ym Manceinion. Ef oedd Prif Hyfforddwr Seiclo Cymru o 2005-2007.

Canlyniadau

Cyclo Cross
2005
1af  Pencampwriaethau Cenedlaethol Cyclo-cross Cymru
2006
1af  Pencampwriaethau Cenedlaethol Cyclo-cross Cymru
2007
1af  Pencampwriaethau Cenedlaethol Cyclo-cross Cymru

Ffordd
1998
1af Brenin y Mynyddoedd, Ras 'Premier Calndar', Tour Lancashire
1af Brenin y Mynyddoedd, Ras 'Premier Calndar', Tour Morocco
1af Stage 5, Prutour
1af  Pencampwriaethau Cenedlaethol Ras Ffordd Cymru
4ydd Brenin y Mynyddoedd, Prutour

1999
3ydd Archer Grand Prix

2000
3ydd Cyfres 'Premier Calendar'

2002
1af  Pencampwriaethau Cenedlaethol Ras Ffordd Prydain
1af Brenin y Mynyddoedd, Tour of Britain
3ydd Cyfres 'Premier Calendar'

2004
1af  Pencampwriaethau Cenedlaethol Ras Cylchffordd Cymru

2007
1af 32ydd 'Severn Bridge Road Race'

Trac
1999
1af  Pencapwriaethau Cenedlaethol Trac, Pursuit Tîm 4000m

Dolenni allanol
 Canlyniadau ar britishcycling.org.uk
   Erthygl am Julian Winn

Genedigaethau 1972
Seiclwyr Cymreig
Hyfforddwyr Cymreig
Hyfforddwyr seiclo
Dylunwyr Cymreig
Alex Greenfield

Mae Alex Greenfield (g. 1990) yn Seiclwraig Trac o'r Barri, Bro Morgannwg, Cymru. Dechreuodd rasio gyda glwb plant y Maindy Flyers yng Nghaerdydd cyn ymuno â'r clwb Cardiff Ajax. Mae'n dal Record Tandem 'Standing Start' 5 Km Merched ynghyd â Katie Curtis, gyda'r amser 7 munud 04.424 eiliad. Gosodwyd y record yn Velodrome Casnewydd ar 10 Mehefin 2004.

Canlyniadau

Trac

2006
2il, Pencampwriaeth Cenedlaethol Ras Bwyntiau Merched (Yn y Categori Hyn!)
2007
1af, Pencampwriaeth Ewropeaidd Ras Bwyntiau Merched Iau
2il, Pencampwriaeth Cenedlaethol 'Derny Paced' Merched
3ydd, Pencampwriaeth W.C.R.A. 'Derny Paced' Merched

Ffordd

2004
Merch 1af, Tour Ieuenctid Kerry, Iwerddon
2006
6ed, Tour de Junior Achterveld

Dolenni allanol
 Canlyniadau ar gael ar wefan Seiclo Prydain
  Datganiad i'r wasg gan Gyngor Casnewydd

Genedigaethau 1990
Merched yr 20fed ganrif
Merched yr 21ain ganrif
Seiclwyr Cymreig
Hamburg

Dinas a talaith yng ngogledd yr Almaen yw Hamburg, neu yn Gymraeg Hambwrg neu Hambro. Gyda phoblogaeth o 1.75 miliwn yn Rhagfyr 2005, hi yw ail ddinas fwyaf yr Almaen, ar ôl Berlin. Hamburg yw porthladd mwyaf yr Almaen, a'r ail-fwyaf yn Ewrop ar ôl Rotterdam.

Daw enw'r ddinas o'r adeilad cyntaf ar y safle, castell a adeiladwyd gan Siarlymaen yn 808. Daeth yn esgobaeth yn 834. Yn ystod yr Ail Ryfel Byd bu bomio trwm ar y ddinas gan luoedd awyr Prydain a'r Unol Daleithiau, a lladdwyd tua 
42,000 o'r trigolion.

Adeiladau a chofadeiladau 
 Chilehaus
 Deutsches Schauspielhaus
 Elbphilharmonie
 Köhlbrandbrücke (pont)
 St.-Nikol*ai-Kirche (eglwys)

Pobl enwog o Hamburg 
 Wolfgang Borchert (1921–1947) : awdur a dramodydd
 Johannes Brahms (1833–1897) : cyfansoddwr
 Andreas Brehme (1960– ) : pêl-droediwr
 Stefan Effenberg (1968– ) : pêl-droediwr
 Felix Mendelssohn-Bartholdy (1809–1847) : cyfansoddwr
 Kuno Meyer (1858-1919) : ysgolhaig Celtaidd
 Carl von Ossietzky (1889–1938) : newyddiadurwr
 Helmut Schmidt (1918– ) : Canghellor yr Almaen 1974 - 1982
 Uwe Seeler (1936– ) : pêl-droediwr
 Ernst Thälmann (1886–1944) : gwleidydd
 Karl Lagerfeld (1933–2019) : dylunydd ffasiwn
 Joachim Witt (1949– ) : cerddor
 Samy Deluxe (1977- ) : cerddor

Cyfeiriadau 

 
Y Cynghrair Hanseataidd
Dinasoedd yr Almaen
Taleithiau'r Almaen
Paleontoleg

Paleontoleg (hefyd Palaeontoleg) yw'r astudiaeth wyddonol o organebau ac anifeiliaid hynafol sydd wedi darfod o'r tir trwy astudio eu holion ffosil mewn creigiau. Astudir eu tacsonomeg, anatomeg a'u ecoleg, ynghyd â'u esblygiad dros amser.

Defnyddir ffosiliau i sefydlu'r berthynas stratigraffig rhwng gwahanol haenau o greigiau yn ogystal; gelwir y gangen hon o'r wyddor yn biostratiffeg. Gelwir yr astudiaeth o ffosilau organebau meicrosgopig yn meicrobaleontoleg a'r ffosilau eu hunain yn feicroffosilau.

Cefndir

Mae paleontoleg fel gwyddor yn dyddio o'r 18g. Mae paleontoleg fodern yn ceisio gosod bywyd cynhanesyddol yn ei gyd-destunau trwy astudio sut mae newidiadau tymor-hir yn naearyddiaeth y byd (paleoddaearyddiaeth) a hinsawdd (paleohinsawdd) wedi effeithio ar esblygiad bywyd, sut mae ecosystemau wedi ymateb i hynny a sut mae'r addasu hynny wedi newid ac addasu patrymau bioamrywiaeth heddiw yn eu tro. Felly mae paleontoleg yn wyddor sy'n cynnwys gwyddorau eraill fel daeareg, botaneg, bioleg, sŵoleg ac ecoleg, sy'n ddigyblaethau sy'n ymwneud a'r amrywiol fodau byw a sut maent yn rhyngweithio ac yn effeithio ar ei gilydd.

Mae is-raniadau mawr paleontoleg yn cynnwys paleosŵoleg (anifeiliaid), paleobotaneg (planhigion) a microbaleontoleg (microfossilau). Gallai paleosŵolegwyr arbenigio mewn paleontoleg anifeilaid heb asgwrn cefn, neu gyda asgwrn cefn, gan gynnwys hominidau ffosil (paleoanthropoleg). Mae micropaleontolegwyr yn astudio ffosilau microscopig.

Mae meysydd arbennigol eraill sy'n datblygu heddiw yn cynnwys paleobioleg, paleoecoleg, ichnoleg (astudio olion a ffeuau anifeiliaid) a taphonomeg (astudio beth sy'n digwydd i organebau ar ôl iddynt farw). Astudir yn ogystal haenau creigiau a'u oedran daearegol ac esblygiad bodau byw.

Mae paleontoleg yn defnyddio'r system categoreiddio ar gyfer organebau byw a ddyfeisiwyd yn y 18g gan y biolegydd o Sweden  Carolus Linnaeus.

Yn nhermau economeg, mae paleontoleg yn defnyddio tystiolaeth ffosilau i brofi oed a natur creigiau (yn arbennig creigiau gwaddod) ac felly'n darganfod gwybodaeth sy'n hanfodol i'r diwydiant mwyngloddio ac yn arbennig i'r diwydiant petroliwm.

Gweler hefyd
Paleoanthropoleg

Cyfeiriadau

Dolenni allanol
Gwefan paleobioleg y Smithsonian
University of California Museum of Paleontology FAQ am baleontoleg
The Paleontological Society
The Palaeontological Association
The Paleontology Portal
International Palaeoentomological Society 

 
Bioleg esblygiadol
Daeareg hanesyddol
München

Dinas yn ne'r Almaen ac yn brifddinas talaith Bafaria yw München (Bafareg: Minga).

Gyda phoblogaeth o 1.36 miliwn yn Rhagfyr 2006, München yw trydydd dinas yr Almaen o ran poblogaeth; dim ond Berlin a Hamburg sy'n fwy. Dim ond 24,000 oedd y boblogaeth yn 1700, ond ers hynny mae'r boblogaeth wedi dyblu bob 30 mlynedd. Mae hefyd yn un o ddinasoedd cyfoethocaf Ewrop. Ystyr yr enw yw "mynachod", ac mae'r ffigwr ar bais arfau'r ddinas yn cynrychioli mynach.

Ceir y sôn cyntaf am y ddinas mewn dogfen yn 1158, pan oedd pont dros Afon Isar gerllaw mynachdy Benedictaidd. Pan ad-unwyd Bafaria yn 1506 daeth München yn brifddinas, ac yn 1806 daeth yn brifddinas Teyrnas Bafaria. Rhwng y ddau ryfel byd, yn München y cododd y Natsïaid a'u harweinydd Adolf Hitler i amlygrwydd. Yn 1923 ceisiodd ef a'i gefnogwyr gipio grym yma, ond methodd a charcharwyd ef.

Yng nghanol y ddinas mae'r Marienplatz, gyda Neuadd y Ddinas gerllaw. Yr adeilad enwocaf yma yw eglwys gadeiriol Gatholig y Frauenkirche. Mae nifer o dimau pêl-droed yn y ddinas, yn cynnwys yr enwocaf o glybiau pêl-droed yr Almaen, FC Bayern Munich. Cynhaliwyd y Gemau Olympaidd yma yn 1972. Mae'r ddinas hefyd yn enwog am yr Oktoberfest, sydd, er gwaethaf ei enw, yn cael ei gynnal ym mis Medi, gan orffen ar y Sul cyntaf yn Hydref.

Enw'r ddinas 
Yn Bafareg, sef iaith gynhenid Bafaria ac Awstria, enw'r ddinas yw Minga /ˈmɪŋ(ː)ɐ/, tra mai München  /ˈmʏnçn̩/ yw'r enw mewn Almaeneg safonol. A hithau'n ddinas bwysig a hanes hir iddi, mae enwau arbennig iddi mewn nifer o ieithoedd Ewropeaidd, megis Munich yn y Ffrangeg a'r Saesneg, a Monachium yn y Bwyleg ac yn Lladin.

Pobl enwog o München 
 Andreas Baader, 1943 - 1977, chwyldroadwr
 Franz Beckenbauer, ganed 1945, pêl-droediwr
 Eva Braun, 1910 - 1945, cariad Adolf Hitler
 Leon Feuchtwanger, 1884 - 1958, awdur
 Heinrich Himmler, 1900 - 1945, prif awdur yr Holocost.
 Josef Dieter 'Sepp' Maier, ganed 1944, pêl-droediwr
 Gerhard 'Gerd' Müller, ganed 1945, pêl-droediwr
 Carl Orff, 1895 - 1982, cyfansoddwr
 Franz Josef Strauß, 1915 - 1988, Arlywydd Bafaria
 Richard Strauss, 1864 - 1949, cyfansoddwr

Aneddiadau Bafaria
 
Dinasoedd yr Almaen
Frankfurt am Main

Mae Frankfurt am Main yn ddinas yn yr Almaen. Frankfurt yw'r ddinas fwyaf yn nhalaith Hesse a'r bumed dinas yn yr Almaen o ran poblogaeth ar ôl Berlin, Hamburg, München a Cwlen, gyda poblogaeth o 670,095 yn Rhagfyr 2008.

Gelwir y ddinas yn Frankfurt am Main oherwydd ei lleoliad ar Afon Main ac i'w gwahaniaethu oddi wrth y Frankfurt arall, ar Afon Oder. Fel rheol pan gyfeirir at "Frankfurt", Frankfurt am Main a olygir. Frankurt yw'r drydedd canolfan ariannol yn Ewrop ar ôl Llundain a Paris, ac yn 2001 cyhoeddwyd mai Frankfurt oedd dinas gyfoethocaf Ewrop. Mae'r maes awyr ymhlith y prysuraf yn Ewrop.

Mae hanes y ddinas yn mynd yn ôl i sefydliadau Rhufeinig yn y ganrif gyntaf. O 855 hyd 1792, Frankfurt oedd dinas etholiadol yr Ymerodraeth Lân Rufeinig. Cafodd y ddinas ei bomio'n drwm yn ystod yr Ail Ryfel Byd, a dinistriwyd y canol hanesyddol.

Treuliodd y Cymro Richard Davies (a fyddai nes ymlaen yn esgob Llanelwy ac wedyn Tyddewi) gyfnod o alltudiaeth yn y ddinas o 1555 hyd 1558 am ei grefydd.

Mae gan y ddinas nifer o dimau peldroed; yr enwocaf ohonynt yw Eintracht Frankfurt.

Mae'n adnabyddus am Ffair Lyfrau Frankfurt a gynelir yn flynyddol ers 1949 ond sydd á'u gwreiddiau yn y Canol Oesoedd.

Pobl enwog o Frankfurt am Main 
 Johann Wolfgang von Goethe, awdur.
 Siarl Foel, ymerawdwr
 Anne Frank, enwog am ei dyddiadur adeg yr Ail Ryfel Byd

 
Dinasoedd yr Almaen
Aneddiadau Hessen
Aeron

Mae hon yn erthygl am y fro yn yr Hen Ogledd, ac enw Cymraeg ar y swydd a elwir yn Ayrshire yn Saesneg. Am enghreifftiau eraill o'r enw gweler Aeron (gwahaniaethu).

Aeron, yn ôl pob tebyg, oedd enw bro yn yr Hen Ogledd y cyfeirir ati yng Nghanu Aneirin a Chanu Taliesin. Credir bod ei thiriogaeth yn gyfateb yn fras i hen Swydd Aeron (Ayrshire) yn ne-orllewin yr Alban.

Yn Y Gododdin cysylltir yr arwr Cynon fab Clydno ag Aeron. Mae'n cael ei ddisgrifio fel dileid Aeron ("amddiffynnydd Aeron") a ymunodd â gwŷr Manaw Gododdin i fynd i frwydro yng Nghatraeth. Mae'r gerdd yn sôn am "ddau gadgi Aeron" (dau ryfelwr o Aeron) a rhyw "Cynddilig Aeron" anhysbys yn ogystal.

Mae'r rhan fwyaf o ysgolheigion yn cytuno mai'r hen Swydd Ayr yn yr Alban yw'r Aeron yng ngwaith Taliesin ac Aneirin.

Posiblrwydd arall yw ei bod rhywle ger teyrnas Elfed (gogledd canolbarth Lloegr) gan fod Aire yn enw ar afon yn nwyrain Swydd Efrog.

Disgrifir Urien Rheged fel "diffreidawc Aeron" ("amddiffynnydd Aeron") mewn cerdd yng Nghanu Taliesin a sonnir amdano yn mynd i Aeron i ymladd yn erbyn y gelyn. Mae'n bosibl felly fod Aeron naill ai yn rhan o deyrnas Rheged yn amser Urien neu'n gorwedd rhwng y deyrnas honno a Stratclud (Ystrad Clud); efallai fod Aeron yn deyrnas annibynnol ar un adeg felly.

Cysylltir Aeron, trwy Urien a Chlydno, â llinach Coel Hen.

Cyfeiriadau
Rachel Bromwich, 'Cynon fab Clydno', yn Astudiaethau ar yr Hengerdd (Caerdydd, 1978)
Ifor Williams (gol.), Canu Taliesin (Caerdydd, 1960)
John Davies et al (Cyd-olygyddion) Gwyddoniadur Cymru (Caerdydd 2008)

Yr Hen Ogledd
Hanes yr Alban
Hanes traddodiadol Cymru
Guto Pryce

Chwaraewr gitâr fâs y Super Furry Animals yw Guto Pryce (ganwyd 4 Medi 1972) yng Nghaerdydd.

Cyn ffurfio Super Furry Animals roedd yn aelod o U Thant gyda Huw Bunford ac Owen Powell.

Cerddorion Cymreig
Genedigaethau 1972
Pobl o Gaerdydd
Cerddorion o Gaerdydd
Pobl addysgwyd yn Ysgol Gyfun Gymraeg Glantaf
Dafydd Huws (awdur)

Awdur o Gymro oedd Dafydd Huws (1949 – 15 Ebrill 2020), a ysgrifennodd o dan y ffugenw Goronwy Jones.

Bywyd cynnar ac addysg
Ganwyd yn Mangor a fe'i magwyd yn Llanberis ac aeth i astudio ym Mhrifysgol Aberystwyth.

Gyrfa
Bu'n athro Cymraeg am 18 mlynedd yn Ysgol Uwchradd Illtyd Sant, Caerdydd cyn gadael y byd addysg am y BBC i sgriptio Pobol y Cwm.

Dechreuodd ei yrfa lenyddol fel colofnydd radio a theledu Y Faner o dan yr enw Charles Huws (1971-1982). Ef yw awdur nofelau'r Dyn Dwad. Trwy lygad ei gymeriad Goronwy Jones, creodd Huws dair nofel ôl-fodernaidd a gwleidyddol. Dyddiadur Dyn Dŵad (1978), Un Peth 'Di Priodi, Peth Arall 'Di Byw (1990) a Walia Wigli (2004) a detholiad o storiau a darllediadau yn y gyfrol Chwarter Call (2005). Rhydd nofelau Huws olwg ddychanol a gwleidyddol ar Gymru'r 70au, yr 80au, y 90au a'r Gymru fodern. Addaswyd y nofel Dyddiadur Dyn Dŵad yn gyfres fer ar Radio Cymru yn 1986 ac yn ddiweddarach fel ffilm, gyda Llion Williams yn serennu yn y brif ran. Fe'i ddarlledwyd fel y ffilm Nadolig ar S4C yn 1989.

Ef hefyd oedd awdur Ser y Dociau Newydd (1994) ac roedd yn parhau i sgriptio ar gyfer y teledu. Roedd Dafydd Huws yn weithgar gydag Undeb yr Ysgrifenwyr yng Nghymru.

Yn ei flynyddoedd olaf, roedd wedi bod yn barddoni dipyn, a cyhoeddwyd rhai darnau yn enw Goronwy Jones yng nghylchgrawn Golwg ym mis Ebrill 2017.

Bywyd personol
Roedd yn briod a June ac roeddent yn byw yng Ngwaelod-y-Garth ger Caerdydd. Mae ganddynt ddwy ferch, Esyllt a Catrin Dafydd.

Bu farw yn hosbis Holme Towers ym Mhenarth.

Gweithiau
Gwaith Sgriptio i Deledu: Cyfres Mwy Na Phapur Newydd, I Dir Drygioni, Un Dyn Bach A Rol, Iechyd Da.
Ffilmiau: Dyddiadur Dyn Dwad (1989), Y Delyn (1998)
Cyfresi Radio: Dyddiadur Dyn Dwad, Dyddiadur Dyn Priod.
CD o ddarllediadau: Dyddiadur Dyn Priod.

Cyfeiriadau

Genedigaethau 1949
Marwolaethau 2020
Llenorion Cymraeg
Llenorion Cymreig yr 20fed ganrif
Llenorion Cymreig yr 21ain ganrif
Nofelwyr Cymraeg
Heinrich Himmler

Roedd Heinrich Luitpold Himmler (7 Hydref 1900 – 23 Mai 1945) yn bennaeth y Schutzstaffel (SS) a'r Gestapo ac yn un o'r dynion oedd a mwyaf o rym yn yr Almaen yn y cyfnod Natsïaidd. Ystyrir mai ef oedd prif awdur yr Holocost.

Bywyd 
Ganed ef ym München i deulu dosbarth canol; roedd ei dad, Joseph Gebhard Himmler, yn athro a phrifathro ysgol. O 1919 hyd 1922 astudiodd Himmler amaethyddiaeth. Yn 1923 cymerodd ran yn ymgais aflwyddiannus  y Natsïaid dan Adolf Hitler i gipio grym ym München. Priododd Margarete Siegroth yn 1928, a ganed merch, Gudrun, yn 1929. 
 
Daeth yn aelod o'r SS yn 1925, ac apwyntiwyd ef yn Reichsführer-SS yn 1929. Yr adeg honno, dim ond 280 o aelodau oedd gan yr SS, ond tyfodd yn gyflym; erbyn i'r Natsïaid ddod i rym yn 1933 roedd 52,000 o aelodau. Erbyn 1936 roedd Himmler yn bennaeth yr heddlu hefyd. Wedi 1941, Himmler a'r SS oedd yn gyfrifol am y gwersylloedd difa lle lladdwyd miliynau o Iddewon ac eraill.

Cymerwyd ef yn garcharol ar 22 Mai 1945 gan filwyr Prydeinig. Brwiadwyd ei roi ar ei brawf yn Nuremburg gyda'r arweinwyr eraill, ond lladdodd ei hun trwy wenwyn.

Genedigaethau 1900
Marwolaethau 1945
Natsïaid
Pobl o München
MacOS

System weithredu diweddaraf cyfrifiaduron Apple Macintosh yw Mac OS X. Mae'n olynydd i Mac OS, sef system weithredu gwreiddiol Apple ers 1984. Yn wahanol i'w rhagflaenwyr, mae Mac OS X yn system weithredu sy'n seiliedig ar UNIX, wedi'i adeiladu ar dechnoleg o'r enw NeXTstep a ddatblygwyd gan cwmni NeXT . Sefydlwyd NeXT gan Steve Jobs (a ddaeth yn Brif Weithredwr Apple yn ddiweddarach) pan orfodwyd iddo ymddiswyddo o Apple yn 1985.  Prynnwyd NeXT (a elwir yn OPENSTEP yn erbyn hynny) gan Apple prynu yn 1997 wedi i Apple benderfynu bod technoleg y cwmni yn dewis addas i selio ei system weithredu newydd arno.

Rhyddhawyd y fersiwn cyntaf (yn targedu gweinyddion), Mac OS X Server 1.0, yn 1999. Rhyddhawyd y fersiwn ar gyfer y bwrdd gwaith, Mac OS X fersiwn 10.0, yn Mawrth 2001. Ers hwnnw, mae pump fersiwn arall wedi cael eu rhyddhau, y diweddaraf yw'r Mac OS X v10.5 yn Hydref 2007. Mae pob fersiwn o Mac OS X wedi'u henwi ar ôl cathod mawr, er enghraifft mae'r Mac OS X v10.5 yn cael ei alw'n "Leopard".

Mac OS X 

 Public Beta Kodiak, Build 1H39 
 10.0 Cheetah, Build 4K78
 10.0.1 Build 4L13
 10.0.2 Build 4P12 
 10.0.3 Build 4P13 
 10.0.4 Build 4Q12
 10.1 Puma, Build 5G64
 10.1.1 Build 5M28 
 10.1.2 Build 5P48 
 10.1.3 Build 5Q45 
 10.1.4 Build 5Q125
 10.1.5 Build 5S60
 10.2 Jaguar, Build 6C115 
 10.2.1 Jaguar Red, Build 6D52 
 10.2.2 Jaguar Blue, Merlot, Build 6F21
 10.2.3 Jaguar Green, Build 6G30 
 10.2.4 Jaguar Pink, Build 6I32 
 10.2.5 Jaguar Plaid, Build 6L29 
 10.2.6 Jaguar Black, Build 6L60
 10.2.7 Build 6R65 
 10.2.8 (G4) Build 6R73 
 10.2.8 (G5) Build 6S90 
 10.3 Panther, Build 7B85
 10.3.1 Build 7C107 
 10.3.2 Build 7D24 
 10.3.3 Build 7F44 
 10.3.4 Build 7H63 
 10.3.5 Build 7M34 
 10.3.6 Build 7R28
 10.3.7 Build 7S215 
 10.3.8 Build 7U16 
 10.3.9 Build 7W98 
 10.4 Tiger, Build 8A428 
 10.4.1 Build 8B15 
 10.4.2 Build 8C46 
 10.4.3 Build 8F46 
 10.4.4 Build 8G32 
 10.4.5 (PowerPC) Build 8H14 
 10.4.5 (Intel) Build 8G1454
 10.4.6 (PowerPC) Build 8I1119 
 10.4.6 (Intel) Build 7U16 
 10.4.7 (PowerPC) Build 8J135 
 10.4.7 (Intel) Build 8J2135 
 10.4.8 (PowerPC) Build 8L127 
 10.4.8 (Intel) Build 8L2127 
 10.4.9 (PowerPC) Build 8P135 
 10.4.9 (Intel) Build 8P2137 
 10.4.10 (PowerPC) Build 8R218 
 10.4.10 (Intel) Build 8R2218
 10.4.11 (PowerPC) Build 8S165 
 10.4.11 (Intel) Build 8S2167 
 10.5 Leopard, Build 9A581 
 10.5.1 Build 9B18 
 10.5.2 Build 9С31 
 10.5.3 Build 9D34 
 10.5.4 Build 9E17 
 10.5.5 Build 9F33 
 10.5.6 Build 9G55 
 10.5.7 Build 9J61 
 10.5.8 Build 9L30 
 10.6 Snow Leopard, Build 10A432
 10.6.1 Build 10B504 
 10.6.2 Build 10C540 
 10.6.3 Build 10D573 
 10.6.4 Build 10F569 
 10.6.5 Build 10H548 
 10.6.6 Build 10J567 
 10.6.7 Build 10J869 
 10.6.8 Build 10K540 
 10.7 Lion, Build 11A511
 10.7.1 Build 11B211 
 10.7.2 Build 11C74 
 10.7.3 Build 11D50 
 10.7.4 Build 11E53 
 10.7.5 Build 11G56 
 10.8 Mountain Lion, Build 12A269 
 10.8.1 Build 12B19 
 10.8.2 Build 12C54 
 10.8.2 Build 12C60 
 10.8.3 Build 12D78

Mac OS X Server 

 1.0 
 10.0 
 10.1 
 10.2 
 10.3 
 10.4 
 10.5 
 10.6 
 10.7 
 10.8

Dolenni allanol
 Gwefan Swyddogol

Apple Inc.
Systemau gweithredu
Schutzstaffel

Roedd y Schutzstaffel, mwy adnabyddus fel yr SS, yn gorff milwrol a diogelwch yn y cyfnod Natsïaidd yn yr Almaen.

Sefydlwyd yr SS yn 1925 fel gwarchodlu personol i Adolf Hitler. Ar y dechrau, roedd yn uned o'r Sturmabteilung (SA). Dan arweiniad  Heinrich Himmler rhwng 1929 a 1945, tyfodd i fod yn un o'r cyrff mwyaf pwerus yn yr Almaen. Roedd dwy ran i'r SS, yr Allgemeine-SS, adran wleidyddol y mudiad, a'r Waffen-SS, yr adran filwrol oedd yn ymladd wrth ochr y fyddin heb fod yn rhan ohoni.

Bu gan yr SS ran amlwg iawn yn yr Holocost; hwy oedd yn gyfrifol am y gwersylloedd difa.

Penaethiaid yr SS
Julius Schreck (1925–1926)
Joseph Berchtold (1926–1927)
Erhard Heiden (1927–1929)
Heinrich Himmler (1929–1945)
Karl Hanke (1945)

Gweler hefyd
 Geirfa'r Drydedd Reich

Hil-laddiad
Yr Almaen Natsïaidd
Geiriau ac ymadroddion Almaeneg
Seiclo

Modd o gludiant, difyrrwch a mabolgamp yw seiclo (hefyd beicio neu marchogaeth beic), sef y weithred o reidio beic, beic-un-olwyn, treisicl, beic-pedair-olwyn neu gerbyd tebyg arall a bwerir gan berson.

Mae nifer o chwaraewyr llwyddiannus ym myd seiclo Cymreig. Un prawf o hyn ydy'r ariannu sylweddol sydd wedi mynd i mewn i seiclo dros y blynyddoedd diweddar yng Nghymru ac ym Mhrydain fel cyfan; yn nodweddiadol, adeiladu Velodrome yng Nghasnewydd.

Ceir sawl math o seiclo gan gynnwys: seiclo trac, seiclo mynydd a seiclo hamddenol neu i'r gwaith. Ar ddiwedd yr 20g roedd gan yr heddlu a phosmyn feiciau. Datblygwyd rhai beiciau er mwyn eu plygu a'u cario ar dren neu fws.

Traciau seiclo yng Nghymru
Canolfan Maendy, Caerdydd - cynhaliwyd Gemau'r Gymanwlad yma yn 1993.
Coed Llandegla, Sir Ddinbych
Llwybr Coediog Cwm Carn, Glyn Ebwy
Bikepark Wales, Coetir Gethin, Merthyr Tudful

Seiclwr enwog
  Dale Appleby
  Martyn Ashton
  Léon Georget
  Rebecca James
  Angharad Mason
  Jimmy Michael (1877 - 1904)
  Geraint Thomas

Gweler hefyd
 seiclo trac
 seiclo dan do

Dolenni allanol
 Beicio Cymru - Gwefan Swyddogol 

 
Cludiant
Chwaraeon rasio
Gweithgareddau awyr agored
Ymarfer corff
Pont Books

Sefydlwyd Pont Books yn 1991. Roedd yn Imprint o dan ofal Gwasg Gomer. Roeddynt yn cyhoeddi llyfrau yn Saesneg, ond i gyd gyda chysylltiadau Cymreig cryf. Gwnaeth llyfrau wedi eu hargraffu o dan yr Imprint ennill Gwobr Tir na n-Og chwe gwaith.

Dolen Allanol 
 Gwefan Swyddogol

Cwmnïau a sefydlwyd ym 1991
Cwmnïau cyhoeddi Cymru
Girona

Girona yw prifddinas Talaith Girona, un o bedair talaith Catalwnia. Saif y ddinas yng ngogledd-ddwyrain Catalwnia, lle mae Afon Ter ac Afon Onyar yn cyfarfod. Roedd y boblogaeth yn 2005 yn 86,672.

Mae'r ddinas yn dyddio o'r cyfnod Rhufeinig, pan oedd sefydliad o'r enw Gerunda yno. Cafodd ei chyhoeddi'n ddinas gan Alfonso I, brenin Aragón yn yr 11g. Yn y 12g datblygodd cymuned Iddewig gref yma, a daeth yn ganolfan dysg Iddewig dan 
Rabbi Girona, Moshe ben Nahman Gerondi (mwy adnabyddus fel Nahmanides). Mae'r ghetto Iddewig yma yn awr yn atyniad i dwristiaid. Gwarchaewyd ar y ddinas 25 o weithiau, a chipiwyd hi 7 gwaith.

Mae yno brifysgol, ac mae'r maes awyr wedi tyfu yn sylweddol yn y blynyddoedd diwethaf, yn bennaf oherwydd bod Ryanair yn ei ddefnyddio. Mae'r maes awyr yn aml yn cael ei hysbysebu fel "Barcelona"; mae dinas Barcelona rhyw awr i ffwrdd ar y bws.

Talaith Girona
John Barrowman

Actor yw John Scot Barrowman (ganwyd 11 Mawrth 1967).

Cafodd ei eni yn Glasgow, yr Alban.  Priododd Scott Gill ar y 27 Rhagfyr 2006.

Ffilmiau
The Untouchables (1987)
Shark Attack 3 (2002)
De-Lovely (2004)

Teledu
Live & Kicking
Doctor Who (2005)
Torchwood (2006)
Any Dream Will Do (2007)

Dolennau allanol
 Gwefan swyddogol

Actorion Albanaidd
Genedigaethau 1967
Actorion LHDT
Torchwood

Rhaglen teledu BBC yw Torchwood, yn serennu John Barrowman ac Eve Myles. Mae'n cael ei chynhyrchu yn Upper Boat Studios, Glan-bad, Rhondda Cynon Taf.

Cyfres 1 (2006-2007)
Episôd 1: "Everything Changes"
Episôd 2: "Day One"
Episôd 3: "Ghost Machine"
Episôd 4: "Cyberwoman"
Episôd 5: "Small Worlds"
Episôd 6: "Countrycide"
Episôd 7: "Greeks Bearing Gifts"
Episôd 8: "They Keep Killing Susie"
Episôd 9: "Random Shoes"
Episôd 10: "Out of Time"
Episôd 11: "Combat"
Episôd 12: "Captain Jack Harkness"
Episôd 13: "End of Days"

Cyfres 2 (2008)
Episôd 1: "Kiss, Kiss, Bang, Bang" (gyda James Marsters)
Episôd 2: "Sleeper"
Episôd 3: "To the Last Man"
Episôd 4: "Meat"
Episôd 5: "Adam"
Episôd 6: "Reset"
Episôd 7: "Dead Man Walking"
Episôd 8: "A Day in the Death" (gyda Richard Briers)
Episôd 9: "Something Borrowed" (gyda Nerys Hughes)
Episôd 10: "From Out of the Rain"
Episôd 11: "Adrift"
Episôd 12: "Fragments"
Episôd 13: "Exit Wounds"

Cyfres 3 (2009)
Episôd 1: "Children of Earth: Dydd Un"
Episôd 2: "Children of Earth: Dydd Dau"
Episôd 3: "Children of Earth: Dydd Tri"
Episôd 4: "Children of Earth: Dydd Pedair"
Episôd 5: "Children of Earth: Dydd Pump"

Rhaglenni Cyffelyb
 Doctor Who
 Sarah Jane Adventures

Rhaglenni teledu'r BBC
Doctor Who
Lleida

Lleida (Sbaeneg: Lérida, ond yr enw Catalaneg yw'r ffurf swyddogol) yw prifddinas Talaith Lleida, un o bedair talaith Catalwnia, Sbaen. Yn cynnwys srfydliadau cyfagos Raimat a Sucs, roedd gan y ddinas boblogaeth o 124,709 yn 2005.

Cyn dyfodiad y Rhufeiniaid, gelwid y ddinas yn Iltrida neu Ilerda, a hi oedd prifddinas yr Ilergetes, llwyth Iberaidd. Wedi'r goncwest Rufeinig, daeth yn rhan o dalaith Hispania Tarraconensis. Roedd yn ddinas lewyrchus yn y cyfnod Rhufeinig, ac yn bathu ei harian ei hun.

Roedd yn safle bwysig yn ystod Rhyfel Cartref Sbaen, gan ei bod yn rhan o amddiffynfeydd Barcelona. Bomiwyd y ddinas yn drwm gan luoedd Francisco Franco a'i gynorthwywyr Almaenaidd, y Legion Kondor, yn 1937 a 1938.

Talaith Lleida
Dinasoedd Sbaen