alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
Legio IX Hispana

Lleng Rufeinig oedd Legio IX Hispana ("o Hispania"). Credir i'r lleng gael ei ffurfio gan Iŵl Cesar cyn 58 CC, ar gyfer ei ryfeloedd yng Ngâl.

Ymladdodd y lleng yn holl ymgyrchoedd Cesar yng Ngâl, yna ymladdasant drosto yn y rhyfeloedd cartref yn erbyn Pompeius. Roeddynt yn bresennol mewn nifer o'r brwydrau, yn cynnwys Brwydr Dyrrhachium a Brwydr Pharsalus (48 CC). Wedi i Cesar ennill y fuddugoliaeth, dadsefydlwyd y lleng a roddwyd tir i'r cyn-filwyr yn ardal Picenum.

Wedi i Cesar gael ei lofruddio, ail-ffurfiwyd y lleng gan Augustus i ymladd yn erbyn Sextus Pompeius. Yn ddiweddarach gyrrwyd hwy i Facedonia a buont yn ymladd dros Augustus yn erbyn Marcus Antonius ym Mrwydr Actium. Wedi i Augustus ennill grym, gyrrwyd y lleng i Hispania i ymladd yn erbyn y Cantabriaid; mae'n debyg mai yn yr ymgyrch yma y cawsant yr enw "Hispana".

Wedi hyn bu'r lleng yn gwarchod ffin Afon Rhein, yna yn Pannonia. Yn 43 roeddynt yn rhan o ymgyrch Rhufain yn erbyn Prydain, dan Aulus Plautius. Dan Quintus Petillius Cerialis dioddefasant golledion sylweddol yn ystod gwrthryfel Buddug yn 61. Credid am gyfnod fod y lleng wedi diflannu yng ngwledydd Prydain, efallai yn ystod brwydro yn yr Alban. Hyn yw cefndir y nofel The Eagle of the Ninth gan Rosemary Sutcliff,  a nifer o nofelau eraill.

Llengoedd Rhufeinig
Stef Clement

Seiclwr ffordd proffesiynol o Iseldirwr ydy Stef Clement (ganwyd 24 Medi 1982, Tilburg). Mae'n reidio i dîm Bouygues Télécom, ac yn arbenigo mewn Treialon Amser, mae hefyd yn bencampwr yr Iseldiroedd yn y disgyblaeth hwn ac enillodd fedal efydd ym Mhencampwriaeth Treial Amser y Byd 2007.

Canlyniadau
2002
1af  Pencampwriathau Treial Amser yr Iseldiroedd (Odan 23)

2003
1af Cymal o'r Olympia's Tour
1af GP Plombières

2005
1af Olympia's Tour
1af Cymal o Vuelta de Mallorca

2006
1af  Pencampwriathau Treial Amser yr Iseldiroedd
1af Cymal o Tour de l'Avenir
64ydd 2006 Giro d'Italia

2007
1af  Pencampwriathau Treial Amser yr Iseldiroedd
3ydd Pencampwriathau Treial Amser y BYd
32ydd Vuelta a España

Dolenni Allanol 
Proffil ar wefan Bouygues Télécom 
Gwefan swyddogol Stef 

Clement, Stef
Clement, Stef
Ehangu'r Undeb Ewropeaidd

Sefydlwyd yr Undeb Ewropeaidd (UE) ym 1957 gan chwe gwladwriaeth (yn dilyn sefydliad cynharach y Gymuned Glo a Dur Ewropeaidd gan yr un chwe gwladwriaeth ym 1952), ac mae ef wedi tyfu i gynnwys 28 aelod-wladwriaeth. Ehangwyd yr UE pum gwaith; digwyddodd yr ehangiad mwyaf ar 1 Mai 2004, pan ymunodd 10 gwladwriaeth, a'r ehangiad diweddaraf ar 1 Gorffennaf 2013, pan ymunodd Croatia.

Ar hyn o bryd, mae trafodaethau ymaelodi yn mynd rhagddo gyda sawl gwladwriaeth. Cyfeirir weithiau at y broses ehangu fel integreiddio Ewropeaidd. Serch hynny, defnyddir y term hwn hefyd i gyfeirio at ddwysáu cydweithrediad ymhlith aelod-wladwriaethau'r UE.

Er mwyn ymuno â'r Undeb Ewropeaidd, mae rhaid i wladwriaeth fodloni'r amodau economaidd a gwleidyddol a adwaenir yn gyffredinol fel "meini prawf Copenhagen" (ar ôl uwch-gynhadledd Copenhagen ym Mehefin 1993). Mae'r amodau hyn yn cynnwys llywodraeth fydol a democrataidd, rheolaeth cyfraith, a rhyddid a sefydliadau cyfatebol. Yn ôl Cytundeb yr UE, mae rhaid i bob aelod-wladwriaeth presennol, yn ogystal â Senedd Ewrop, gytuno i unrhyw ehangiad.

Dan Gytundeb yr UE presennol, nid oes darpariaeth ar gyfer addasu'r trefniadau pleidleisio ar gyfer mwy na'r 28 aelod presennol. Er i'r Cyfansoddiad Ewropeaidd arfaethedig ddarparu mecanwaith o'r fath, mae cadarnhad y Cyfansoddiad wedi ei atal dros dro. O ganlyniad, byddai angen cytuno ar drefniadau newydd cyn ehangu'r UE ymhellach.

Gweler hefyd 
 Hanes yr Undeb Ewropeaidd
Monkey Business (ffilm 1931)

Ffilm gomedi gyda Groucho, Chico, Harpo a Zeppo Marx ydy Monkey Business (1931).

Actorion 
 Groucho Marx - Groucho
 Harpo Marx - Harpo
 Chico Marx - Chico
 Zeppo Marx - Zeppo
 Rockliffe Fellowes - J.J. 'Big Joe' Helton
 Harry Woods - Alky Briggs
 Thelma Todd Lucille Briggs
 Ruth Hall - Mary Helton
 Tom Kennedy  - Gibson
 Ben Taggart - Capten Corcoran

Cerddoriaeth 
 "You Brought a New Kind of Love to Me"
 "Pizzicata Polka"
 "When I Take My Sugar to Tea"
 "I'm Daffy Over You"
 "Sweet Adeline"
 "O Sole Mio"

Ffilmiau 1931
Ffilmiau o Unol Daleithiau America
Ffilmiau Saesneg
Ffilmiau'r Brodyr Marx
Jan Bos

Sglefriwr cyflymder a sbrintiwr seiclo trac o'r Iseldiroedd ydy Jan Bos (ganwyd 29 Mawrth 1975. Harderwijk, Yr Iseldiroedd). Mae hefyd yn frawd i'r seiclwr, Theo Bos.

Daeth yn bencampwr sbrint sglefrio 1000 metr y byd yn 1998 ac enillodd fedal arian yn yr un gystadleuaeth yng Ngemau Olympiadd y Gaeaf yn Nagano. Yn 2002, enillodd yr arian unwaith eto yng Ngemau Olympaidd y Gaeaf, Salt Lake City.

Cystadlodd yng Gemau Olympaidd yr Haf Athen 2004, gan reidio'r Sbrint Tîm yngyd a'i frawd, a Teun Mulder.

Canlyniadau 
1998
2il 1000 metr, Sglefrio cyflymder, Gemau Olympaidd y Gaeaf

2002
2il 1000 metr, Sglefrio cyflymder, Gemau Olympaidd y Gaeaf

2005
2il 1000 metr, Sglefrio cyflymder, Pencampwriaethau'r Byd

2006
3ydd Sbrint, Sglefrio cyflymder, Pencampwriaethau'r Byd

Dolenni Allanol
Lluniau o Jan Bos 

Bos, Jan
Bos, Jan
Llangystennin

Pentrefan a phlwyf eglwysig yng nghymuned Llandudno, bwrdeistref sirol Conwy, Cymru, yw Llangystennin neu Llangwstenin. Saif y pentref i'r de-ddwyrain o dref Llandudno. Mae'r plwyf yn cynnwys Plas Llangystennin, pentrefi Mochdre, Pabo a Bryn Pydew, a thref Cyffordd Llandudno.

Enwir y plwyf ar ôl Sant Cystennin (Cystennin Fendigaid neu Cystennin ap Cynfor), mab Elen Luyddog o ardal Caernarfon yn ôl traddodiad ; gyda'i fam a'i frawd Sant Peblig dywedir iddo gyflwyno i Gymru mynachaeth Geltaidd Gâl yn y 5g.

Mae eglwys Llangystennin yn hen. Yn ôl traddodiad, codwyd eglwys seml ar y safle yn y 5g. Yn Oes y Tywysogion roedd ym meddiant Abaty Aberconwy ac am gyfnod yn perthyn i eglwys Abergele yn ddiweddarach. Yn ôl un fersiwn o'r hanes, gwrandawyd cwyn Dafydd ap Gruffudd, brawd Llywelyn ap Gruffudd, Tywysog Gwynedd, yn erbyn y brenin Harri III o Loegr yn Llangystennin ; gwysiwyd y brenin gan abadau Aberconwy a Chymer i ateb y cyhuddiad ond ni ddaeth (credir erbyn hyn mai i eglwys Caerwys y galwyd y brenin). Ceir ffenestr liw nodedig yn yr eglwys a meini coffa nifer o aelodau o deulu Llwydiaid Llangystennin yn ogystal.

Pobl nodedig a aned yn Llangystennin
 Margaret Lloyd (1709–1762), aelod o'r Gynulleidfa Forafaidd ac un o deulu Llwydiaid Hendrewaelod a Llangystennin

Llyfryddiaeth
E. D. Rowlands, Dyffryn Conwy a'r Creuddyn (Lerpwl, 1947)

Cyfeiriadau

Llandudno
Pentrefi Conwy
Plwyfi Cymru
Llyn Cynwch

Llyn yng Ngwynedd yw Llyn Cynwch. Saif i'r gogledd o dref Dolgellau ac i'r dwyrain o Afon Mawddach: NGR SH 73765 20786. Mae gan y llyn, sy'n rhan o ystad Nannau, arwynebedd o 26 acer a dyfnder o 31 troedfedd yn y man dyfnaf; mae 729 troedfedd uwch lefel y môr.

Adeiladwyd argae yn 1968 i godi lefel y llyn i gyflenwi dŵr i Dolgellau. Ceir pysgota am frithyll yma.

Pysgod a physgota
Cofnododd C.E. Munro Edwards yn ei ddyddiadur iddo ymweld yn eitha aml â Llyn Cynwch i bysgota.
Brithyll Ym misoedd Awst rhwng 1872 ac 1882 ar 9 ymweliad â’r llyn, fe ddaliodd 183 o frithyll ond chwyddwyd y cyfrif hwn gan gofnod 8 Awst 1872 gan iddo ddal 150 y diwrnod hwnnw. Mae’r dyddiadur yn cynnwys data tebyg o fisoedd eraill

Draenogyn dŵr Prif nod ei ymweliadau fodd bynnag oedd pysgota am y draenogyn dŵr croyw Perca fluviatilis, yr unig le iddo gofnodi’r pysgodyn bras hwn yn ei ardal. Cofnododd  fanylion am 45 o ymweliadau â’r llyn rhwng 1872 ac 1895, pob un namyn 3 ym misoedd Mehefin (11), Gorffennaf (17) ac Awst (13). Ym mis Awst y daliodd y niferoedd mwyaf, sef cyfartaledd pob ymweliad o 10.1 draenogyn (uchafswm o 37 ar 6 Awst 1878). Diddorol fyddai cymharu bagiau pysgotwyr heddiw gyda’r ffigyrau hyn.

Llysywen Yr unig rywogaeth arall y cyfeiriodd Edwards ato yn y llyn oedd llysywod. Soniodd ym mis Mehefin 1876 am ”a remarkably large eel” a thro arall “only hooked a large eel”.

Llyfryddiaeth
Geraint Roberts, The Lakes of Eryri (Llanrwst: Gwasg Carreg Gwalch, 1995)

Cyfeiriadau

Cynwch
Pysgod
142

1g - 2g - 3g 
90au 100au 110au 120au 130au - 140au - 150au 160au 170au 180au 190au 
137 138 139 140 141 - 142 - 143 144 145 146 147

Digwyddiadau 
 Dechrau adeiladu Mur Antoninus yn yr Alban
 Marcion yn cyhoeddi fod yr Hen Destament yn anghydnaws a Christionogaeth

Genedigaethau

Marwolaethau 

142
Mur Antoninus

Mur o feini a thywyrch ar draws canolbarth yr Alban oedd Mur Antoninus. Adeiladwyd y mur gan yr Ymerodraeth Rufeinig yn ystod teyrnasiad yr ymerawdwr Antoninus Pius, gan ddechrau yn 142 a gorffen y gwaith yn 144. Mae'n 60 km (37 milltir) o hyd, yn ymestyn o 
Old Kilpatrick i Bo'ness. Bwriadwyd y mur i gymeryd lle Mur Hadrian, 160 km (100 milltir) i'r de, fel ffin y dalaith Rufeinig.

Ugain mlynedd yn ddiweddarch, yn 164, tynnodd y Rhufeiniaid eu milwyr oddi ar y mur yma ac encilio i Fur Hadrian. Wedi cyfres o ymosodiadau yn 197, daeth yr ymerawdwr Septimius Severus i'r Alban yn 208, a thrwsiodd rannau o'r mur. Ychydig flynyddoedd wedyn, enciliodd y Rhufeiniaid eto, ac adfeiliodd y mur.

Ym mis Gorffennaf 2008 cafodd Mur Antoninus ei adnabod gan UNESCO fel Safle Treftadaeth y Byd.

Cyfnod y Rhufeiniaid ym Mhrydain
Gororau
Hanes yr Alban
Safleoedd archaeolegol yr Alban
Safleoedd Treftadaeth y Byd yn yr Alban
Antoninus
Dave Brailsford

Hyfforddwr seiclo Cymreig ydy Syr David John Brailsford CBE (ganwyd 29 Chwefror 1964). Mae'n gyfarwyddwr perfformiad ar gyfer British Cycling, a rheolwr cyffredinol Team Sky.

Bywgraffiad
Yn Gymro Cymraeg, magwyd Brailsford yn Neiniolen, Gwynedd yn fab i John M Brailsford, tywysydd Mynyddoedd Alpaidd,  a Barbara Joinson. Ond ganwyd ef yn Derby

Gyrfa
Cystadleuodd Brailsford yn Ffrainc am bedair mlynedd fel seiclwr proffesiynol cyn dychwelyd i Brydain yn 23 oed i astudio gradd mewn Gwyddoniaeth chwaraeon a Seicoleg, cyn mynd ymlaen i astudio MBA yn ysgol busnes Prifysgol Sheffield Hallam. Mae wedi ymwneud â'r byd seiclo drwy gydol ei yrfa: cyflogwyd ef gan British Cycling, yn gyntaf fel ymgynghorydd pan ddechrodd y Loteri Genedlaethol ariannu'r corff. Symudodd i fod yn Gyfarwyddwr Rhaglenni cyn dod yn Gyfarddwyddwr Perfformiad.

Arweiniodd Braisfold dîm seiclo Prydain i nifer o fuddugoliaethau yng Ngemau Olympaidd yr Haf Athen 2004, gan gynnwys dau wobr Aur. Cydnabyddwyd ei gyfraniad flwyddyn yn ddiweddarach gyda MBE ar restr Anrhydeddau penblwydd brenhines Lloegr.

Cafodd seiclwyr Prydain lwyddiant pellach yng Ngemau Olympaidd 2008, gan ennill 14 o fedalau ac wyth o rheiny'n aur. Enillodd hyn anrhydedd o Wobr Hyfforddwr Personoliaeth Chwaraewr y Flwyddyn BBC ar 14 Rhagfyr 2008. Apwyntwyd ef yn Gadlywydd Urdd yr Ymerodraeth Brydeinig yn Rhestr Anrhydeddau'r Flwyddyn Newydd yn 2009.

Ym mis Tachwedd 2010, derbyniodd Ddoethuriaeth anrhydedd gan Brifysgol Caer, lle astudiodd Wyddoniaeth Chwaraeon ac Ymarfer Corff. Yn yr un flwyddyn daeth yn rheolwr tîm newydd ei ffurfio gan gwmni Sky, sef Team Sky. Dan ei adain, gwelwyd llwyddiannau mawr, gan gynnwys: buddugoliaethau'r seiclwyr Bradley Wiggins, Chris Froome a Geraint Thomas yn y Tour de France yn  2012, 2013, 2015, 2016, 2017 a 2018.

Yn Ebrill 2014 ymddiswyddodd fel cyfarwyddwr British Cycling er mwyn canolbwyntio ar y tîm proffesiynol hwn.

Cyffuriau
Ym Mawrth 2018 cyhoeddwyd adroddiad Combatting doping in sport gan Lywodraeth San Steffan a fynnodd fod Tîm Sky wedi croesi'r linell foesol honno drwy ddefnyddio meddyginiaethau i wella perfformiad ei seiclwyr, a mynegwyd mai cyfrifoldeb Dave Brailsford oedd y 'methiannau hynny'.

Cyfeiriadau

Genedigaethau 1963
Seiclwyr Cymreig
Hyfforddwyr seiclo
Hyfforddwyr Cymreig
Aelodau Urdd yr Ymerodraeth Brydeinig
Cadlywyddion Urdd yr Ymerodraeth Brydeinig
Pobl addysgwyd yn Ysgol Brynrefail
Cyfansoddiad Ewropeaidd

Roedd y Cyfansoddiad Ewropeaidd (hefyd Cytuniad sy'n sefydlu Cyfansoddiad i Ewrop) yn gytundeb rhyngwladol heb ei weithredu a fwriadwyd i greu cyfansoddiad ar gyfer yr Undeb Ewropeaidd. Fe'i llofnodwyd yn 2004 gan gynrychiolwyr aelod-wladwriaethau'r Undeb, ond roedd rhaid iddo gael ei gadarnhau gan yr aelod-wladwriaethau i gyd; fe'i gwrthodwyd gan ddwy wlad mewn refferenda. Prif amcanion y cytundeb oedd: disodli'r set orymylol o gytundebau presennol sydd yn llunio cyfansoddiad anffurfiol yr Undeb ar hyn o bryd; codeiddio hawliau dynol ledled yr UE; a llilinio gwneud penderfyniadau mewn corff sydd wedi tyfu i gynnwys 27 aelod.

Llofnodwyd y cytundeb cyfansoddiadol yn Rhufain gan gynrychiolwyr yr aelod-wladwriaethau ar 29 Hydref 2004. Roedd yn y broses o gael ei gadarnhau gan yr aelod-wladwriaethau pan wrthodwyd gan bleidleiswyr mewn refferenda yn Ffrainc (29 Mai 2005) a'r Iseldiroedd (1 Mehefin 2005). Pe byddai'r cytundeb wedi cael ei gadarnhau, byddai wedi dod i rym ar 1 Tachwedd 2006. Cadarnhaodd 18 aelod-wladwriaeth y testun, ac mae saith wedi gohirio'r broses cadarnhau.

Yn sgîl aflwyddiant y cytundeb cyfansoddiadol, penderfynodd cyfarfod y Cyngor Ewropeaidd ym Mehefin 2007 ddechrau trafodaethau ar Gytundeb Diwygio fel amnewidiad.

Cysylltiadau allanol 
 Cyfieithiad Cymraeg y cytundeb cyfansoddiadol gan y Swyddfa Dramor

Yr Undeb Ewropeaidd
Esgobaeth Bangor

Esgobaeth Bangor yw'r hynaf o chwech esgobaeth Anglicanaidd Cymru. Gorwedd tiriogaeth yr esgobaeth yng ngogledd-orllewin y wlad, gan ymestyn o Ynys Môn i ran o ogledd Powys ; mae'n cyfateb yn fras i diriogaeth teyrnas Gwynedd yn yr Oesoedd Canol. Canolfan yr esgobaeth yw cadeirlan Bangor, sedd esgob Bangor, lle ceir Eglwys Gadeiriol Bangor.

Hanes
Sefydlwyd clas ac eglwys ar safle Bangor heddiw gan Deiniol Sant a'i ddilynwyr tua'r flwyddyn 525. Codwyd clawdd gwiail (bangor) o amgylch y clas, a hynny sy'n cyfrif am enw'r ddinas heddiw. Yn ôl yr Annales Cambriae, yn y flwyddyn 546 gwahoddodd Maelgwn Gwynedd, brenin gogledd Cymru, Sant Deiniol i fod yn esgob ar ei diriogaeth, ac felly y creuwyd esgobaeth hynaf Cymru a gwledydd eraill Prydain. Olynywyd Deiniol gan ragor o seintiau fel Cybi a Seiriol ym Môn a Cadfan yn Nhywyn.

Gyda'i chadeirlan ym 'Mangor Fawr yn Arfon' (Bangor), chwareai'r esgobaeth a'i hesgobion ran bwysig yn hanes Gwynedd yn yr Oesoedd Canol. Daeth newidiadau gyda rheolaeth y Normaniaid ar Dyddewi a chynydd dylanwad Eglwys Rufain. Yn 1143 collodd Bangor ran helaeth ei thiriogaeth yng ngogledd-ddwyrain Cymru pan adferwyd Esgobaeth Llanelwy ac ehangu ei thiriogaeth. Ond arosodd dwy ynys o dir dan reolaeth Bangor, sef cantref Dyffryn Clwyd yn y Berfeddwlad a chantref Arwystli yn nheyrnas Powys.

Yn ddiweddarach collwyd Dyffryn Clwyd i esgobaeth Llanelwy, ond cadwodd Bangor Arwystli ac ychwanegwyd Cyfeiliog a Mawddwy fel bod yr esgobaeth yn ffurfio uned gyfan unwaith eto, ond heb y gogledd-ddwyrain.

Rhaniadau

Archddiaconiaeth Bangor
Mae archddiaconiaeth Bangor yn cynnwys archddiaconiaethau canoloesol Bangor a Môn. Mae'n ymrannu'n saith diaconiaeth :
Diaconiaeth Arfon
Diaconiaeth Arllechwedd
Diaconiaeth Ogwen (Maenor Bangor yr Oesoedd Canol)
Diaconiaeth Llifon a Thalybolion (Ynys Môn)
Diaconiaeth Malltraeth (Ynys Môn)
Diaconiaeth Tindaethwy a Menai (Ynys Môn)
Diaconiaeth Twrcelyn (Ynys Môn)

Archddiaconiaeth Meirionnydd
Mae tiriogaeth archddiaconiaeth Meirionnydd yn cyfateb yn fras i'r hen Sir Feirionnydd gyda Llŷn, Eifionydd ac Arwystli (Powys). Mae'n ymrannu'n bum diaconiaeth :
Diaconiaeth Ardudwy
Diaconiaeth Arwystli
Diaconiaeth Cyfeiliog a Mawddwy
Diaconiaeth Llŷn ac Eifionydd
Diaconiaeth Ystumaner

Gweler hefyd
Esgob Bangor

Dolenni allanol
Gwefan swyddogol Esgobaeth Bangor (dwyieithog)

 
Bangor
British Cycling

Corff llywodraethu rasio beics ym Mhrydain ydy British Cycling (BC yn fyr, adnabyddwyd gynt odan yr enw British Cycling Federation neu BCF). Mae'r ffederasiwn yn aelod o'r UCI a'r UEC.

British Cycling sy'n rheoli'r rhanfwyaf o seiclo cystadleuol ym Mhrydain, Ynysoedd y Sianel ac Ynys Manaw; gan gynnwys disgyblaethau rasio ffordd, trac, cyclo-cross, BMX, beicio mynydd (gan gynnwys reidio treialon), cycle speedway, anc, yn Yr Alban, Treialon Amser. Yr eithriad pennaf yw treialon amser ar y ffordd yn Lloegr a Chymru, sydd wedi eu gweinyddu gan gorff y Cycling Time Trials (CTT).

Rheolir seiclo yng Ngogledd Iwerddon gan Cycling Ireland.

Hanes
Sefydlwyd y British Cycling Federation (BCF) yn 1959 gan gyfuniad o'r National Cyclists' Union (NCU) a'r British League of Racing Cyclists (BLRC). CYmerodd y BCF drosodd, adnabyddiaeth rhyngwladol yr NCU gan yr UCI.

Yn ddiweddar, mae'r BCF hefyd wedi cyfuno gyda'r 'British Cyclo-Cross Association' (BCCA), y 'British Mountain Bike Federation' (BMBF), 'English BMX Association' (EBA), a'r 'British Cycle Speedway Council' (BCSC). Daeth pob corff yn gomisiynau o fewn y BCF.

Cyrff cenedlaethol a rhanbarthol

Dolenni allanol
  British Cycling
  Beicio Cymru
  Cycling Ireland
  Cycling Ulster
  Northern Ireland Cycling Federation

Seiclo yn y Deyrnas Unedig
Sefydliadau 1959
Canser

Mae canser neu canser yn grŵp o heintiau ble mae celloedd yn ymosodol (yn tyfu a rhannu yn rhy sydyn a chryf nes mynd yn rhemp drwy'r corff gan ymosod arno). Yn aml, gall chwalu drwy'r corff, drwy gyfrwng y lymff neu'r gwaed. Tyfu, ymosod a chwalu; dyma'r nodweddion sy'n eu gwahaniaethu oddi wrth y tiwmor. Gall rhai mathau o ganser greu tiwmor, ac eraill megis liwcemia yn peidio a gwneud hynny.

Y gangen honno o feddygaeth sy'n astudio, gwneud diagnosis, trin ac atal canser ydyw oncoleg.

Canser mewn oedolion 
Mae'r ystadegau a restrir isod ar gyfer oedolion yn yr Unol Daleithiau:

Canser mewn plant
Peth gymharol brin ydyw canser mewn plant a glasoed: dim ond 150 achos ym mhob miliwn o blant. Dengys ystadegau'r 'National Cancer Institute' sydd wedi'i sefydlu yn UDA, fod yr achosion o ganser mewn plant wedi cynyddu bron i 20% rhwng 1975 a 1990, yn bennaf oherwydd y cynnydd mewn achosion o liwcemia. Ers 1990, mae'r niferoedd wedi lleihau ychydig.

Mae'r plant sy'n byw ger atomfeydd niwclear yn fwy tebygol o gael canser.

Cyfeiriadau 

 
Afiechydon
Patholeg
Prosiect Wici-Iechyd
Prydydd

Bardd wedi ei hyfforddi yn drwyadl yng nghelfyddyd cerdd dafod yw prydydd (benywaidd : prydyddes). Yn yr Oesoedd Canol dim ond y beirdd gorau oedd â'r hawl i'r teitl, ond yn y cyfnod modern daeth yn air mwy cyffredinol yn golygu 'bardd' neu unrhyw un sy'n mydryddu.

Ceir yr enghraifft gynharaf sydd ar glawr mewn cerdd a briodolir i Daliesin yn Llyfr Taliesin. Yno gwahanieithir yn amlwg rhwng prydyddion a beirdd cyffredin (fel y Glêr yn ddiweddarach). Yng nghyfnod Beirdd y Tywysogion roedd y prydydd yn fardd llys breintiedig gyda statws tebyg i'r pencerdd.

Mae Gramadegau'r Penceirddiaid yn pwysleisio goruchafiaeth a statws arbennig y prydydd ac yn amlygu nodweddion ei grefft :
Ni pherthyn ar brydydd ymyrru ar glerwriaeth... canys gwrthwyneb yw ei grefft ef. Canys crefft prydydd yw canmawl a chlodfori, a digrifháu, a gwneuthur moliant a gogoniant a diddanwch.
Gramadegau'r Penceirddiad (mewn orgraff ddiweddar)

Ychwanegir fod gan y prydydd ei ddisgyblion, a'i fod yn athro barddol.

Mae'r beirdd canoloesol a arddelai'r gair 'prydydd' yn ei henwau yn cynnwys,
Meilyr Brydydd
Cynddelw Brydydd Mawr
Prydydd y Moch
Y Prydydd Bychan
Gwgon Brydydd
Ieuan Brydydd Hir

Cyfeiriadau

Termau llenyddol
Y Traddodiad Barddol
Chris Hoy

Seiclwr trac Albanaidd ydy Syr Christopher Andrew "Chris" Hoy MBE (ganwyd 23 Mawrth 1976, Caeredin).

Enillodd wobr Personoliaeth Chwaraeon y Flwyddyn, BBC Scotland bedair gwaith mewn pum mlynedd, yn 2003, 2004, 2005 ac 2007.

Cafodd ei wobrwyo gyda MBE i gydnabod ei wasanaethau i seiclo yn rhestr anrhyddau'r flwyddyn newydd, 2005.

Oddi ar y trac, mae Chris yn cefnogi clwb pêl-droed Hearts.

Canlyniadau
2000
2il Sbrint Tîm, Gemau Olympaidd (gyda Craig MacLean & Jason Queally)

2001
1af Kilo, Gemau'r Gymanwlad
3ydd Sbrint Tîm, Gemau'r Gymanwlad (gyda Craig MacLean & Ross Edgar)
3ydd Sbrint Tîm, Pencampwriaethau Trac y Byd, UCI

2002
1af  Kilo, Pencampwriaethau Trac y Byd, UCI
1af  Sbrint Tîm, Pencampwriaethau Trac y Byd, UCI

2003
3ydd Sbrint Tîm, Pencampwriaethau Trac y Byd, UCI

2004
1af  Kilo, Pencampwriaethau Trac y Byd, UCI
1af Kilo, Gemau Olympaidd

2005
1af  Sbrint Tîm, Pencampwriaethau Trac y Byd, UCI
3ydd Kilo, Pencampwriaethau Trac y Byd, UCI

2006
1af  Kilo, Pencampwriaethau Trac y Byd, UCI
1af Sbrint Tîm, Gemau'r Gymanwlad (gyda Craig MacLean & Ross Edgar)
3ydd Kilo, Gemau'r Gymanwlad

2007
1af  Keirin, Pencampwriaethau Trac y Byd, UCI
1af  Kilo, Pencampwriaethau Trac y Byd, UCI

Cyfeiriadau

Pre-World Championship Interview: Chris Hoy  British Cycling 22 Mawrth 2007
Hoy sets new world best over 500m, Jill Douglas BBC 13 Mai 2007

Dolenni allanol 
 Gwefan swyddogol
 Proffil ar 110sport.com 

Cystadleuwyr yng Ngemau Olympaidd yr Haf 2000
Cystadleuwyr yng Ngemau Olympaidd yr Haf 2004
Cystadleuwyr yng Ngemau Olympaidd yr Haf 2008
Cystadleuwyr yng Ngemau Olympaidd yr Haf 2012
Seiclwyr Albanaidd
Aelodau Urdd yr Ymerodraeth Brydeinig
Genedigaethau 1976
Talhaearn Tad Awen

Talhaearn Tad Awen (fl. 6g) oedd un o'r beirdd cynharaf yn y Traddodiad Barddol Cymraeg. Fe'i cysylltir â'r Hen Ogledd a'r Hengerdd. Roedd yn gyfoeswr i Aneirin a Taliesin.

Tystiolaeth
Ceir y cyfeiriad cynharaf ato gan Nennius yn yr Historia Brittonum ar ôl nodyn am Ida, brenin Northumbria (547-579):
'Ar y pryd, yn yr amser hwnnw ymladdai Dutigirn (=Eudeyrn) yn wrol yn erbyn cenedl yr Eingl. Yr un adeg bu Talhaearn Tad Awen yn enwog mewn barddoniaeth, a Neirin (=Aneirin) a Thaliesin a Blwchfardd a Chian (a elwir Gwenith Gwawd) ynghyd yn yr un amser a fuant enwog mewn barddoniaeth Gymraeg.'

Cyfeirir at Dalhaearn mewn cerdd o'r enw 'Angar Cyfyndawd' a geir yn Llyfr Taliesin. Mae'n perthyn i gylch o gerddi am y Taliesin chwedlonol. Dywedir ei fod 'mwyaf y sywedydd' ("y mwyaf o'r doethion").

Enwir Talhaearn yn un o Drioedd Ynys Brydain. Dywedir fod Talhaearn yn derbyn "gant o fuchod bob dydd Sadwrn" gan Aneirin (fel tal neu wobr efallai). Awgrymir y posiblrwydd fod chwedl goll am ymryson neu gydymgais rhwng Talhaearn ac Aneirin.

Cyfeiriadau

Gweler hefyd
Awen
Yr Hengerdd

Beirdd Cymraeg
Y Cynfeirdd
Yr Hengerdd
Llenorion Cymreig y 6ed ganrif
Marwolaethau'r 6ed ganrif
141

1g - 2g - 3g 
90au 100au 110au 120au 130au - 140au - 150au 160au 170au 180au 190au 
136 137 138 139 140 - 141 - 142 143 144 145 146

Digwyddiadau 
 Adeiladu Teml Antoninus a Faustina yn Rhufain wedi marwolaeth Faustina
 Patriarch Polycarpus II yn olynu Patriarch Felix fel Patriarch Caergystennin

Genedigaethau

Marwolaethau 

141
140

1g - 2g - 3g 
90au 100au 110au 120au 130au - 140au - 150au 160au 170au 180au 190au 
135 136 137 138 139 - 140 - 141 142 143 144 145

Digwyddiadau 
 Antoninus Pius yn cydnabod brenin y Quadi, sy'n gwneud cynghrair a Rhufain.
 Pab Pius I yn olynu Pab Hyginus fel y degfed pab.
 Ptolemi yn gorffen ei Almagest (tua'r dyddiad yma).

Genedigaethau 
 Zhang Jiao, arweinydd Gwrthryfel y Twrban Melyn

Marwolaethau 

140
139

1g - 2g - 3g 
80au 90au 100au 110au 120au - 130au - 140au 150au 160au 170au 180au 
134 135 136 137 138 - 139 - 140 141 142 143 144

Digwyddiadau 
Marcus Aurelius yn cael ei gyhoeddi fel Cesar. Mae'n priodi Faustina yr Ieuengaf, merch yr ymerawdwr Antoninus Pius.

Genedigaethau

Marwolaethau 
Zhang Heng, seryddwr, mathemategydd, dyfeisiwr a bardd o China.

139
Kenji Nagai

Roedd Kenji Nagai (長井 健司) (27 Awst 1957 – 27 Medi 2007) yn ffoto-ohebydd o Japan a gafodd ei saethu a'i ladd ym Myanmar yn ystod y gwrthdystiadau yn erbyn llywodraeth Byrma yn 2007. Parhaodd Nagai i dynnu lluniau wrth iddo gorwedd ar y stryd ar ôl cael ei saethu, wedyn bu farw yno o'i glwyfau. Y fo oedd y dinesydd cyntaf o dramor i farw yn y gwrthdystiadau.

Cefndir

Magwyd Kenji Nagai yn Imabari, Ehime, Japan, a graddiodd o Ysgol Gyfun Imabari Nishi. Aeth Nagai i astudio ym Mhrifysgol Tokyo Keizai, ac ar ôl graddio bu iddo astudio am flwyddyn yn yr Unol Daleithiau. Wedi iddo ddychwelyd i Japan gweithiodd mewn swydd rhan amser cyn dechrau gyrfa fel newyddiadurwr annibynnol.

Cafodd waith fel ffoto-ohebydd cytundebol ar gyfer Newyddion APF, Tokyo, swydd lle roedd Nagai yn teithio'n aml i leoedd peryglus fel y Dwyrain Canol. O 1997 tan ei farwolaeth, cymerodd Nagai penodiadau yn Affganistan, Palesteina, ac Irac, yn tynnu ffotograffau oedd yn dangos hanfod rhyfel.

Cyrhaeddodd Nagai Myanmar dau ddiwrnod cyn i'r llywodraeth ddechrau ymosod ar mynachod Bwdhaidd oedd yn gwrthdystio yn erbyn y jwnta milwrol sydd wedi rheoli'r wlad ers disodli'r llywodraeth ddemocrataidd mewn gwrthryfel ym 1962. Dechreuodd y gwrthdystiadau yn sgil penderfyniad y llywodraeth i godi pris petrol, and daeth yn rali enfawr gyda degoedd o filoedd o bobl yn ymuno â'r mynachod i orymdeithio dros ddemocratiaeth ar hyd strydoedd Yangon.

Yn ôl The Times, dywedodd un o gydweithwyr Nagai fod y ffoto-ohebydd "yn ddiwrthdro" wrth ddilyn stori, gan gredu bod angen iddo deithio "i'r lleoedd lle nad oedd neb eisiau mynd."

Marwolaeth

Roedd Nagai wedi bod ym Myanmar yn dilyn stori y gwrthdystiadau yn erbyn y llywodraeth ers dydd Mawrth, 25 Medi. Ar ddydd Iau, 27 Medi, roedd Nagai yn tynnu lluniau o'r gwrthdystiadau ger Gwesty Tarder, nid nepell o Bagoda Sule yng nghanol Yangon,pan ddechreuodd milwyr danio ar y gwrthdystwyr, yn lladd Nagai.

Gwadodd awdurdodau Myanmar bod Nagai wedi cael ei saethu yn fwriadol, ond cafwyd o hyd at fideo sy'n dangos un o filwyr Byrma yn gwthio Nagai i'r llawr a'i saethu. 
Times on Line. 2007-09-28

Cyfeiriadau

Dolenni allanol
 "Nagai's friends struggle for words"

Fideo
 
 

Ffotograffwyr Japaneaidd
Genedigaethau 1957
Marwolaethau 2007
Newyddiadurwyr Japaneaidd
Pencampwriaethau Seiclo Ffordd y Byd, UCI – Ras ffordd merched

Adnabyddir Ras ffordd merched ym Mhencampwriaethau Seiclo Ffordd y Byd, UCI fel pencampwriaeth y byd ar gyfer merched yn nisgyblaeth ras ffordd. Cynhelir yn flynyddol ar y cyd gyda phencampwriaeth y dynion.

Hanes
Sefydlwyd Pencampwriaethau Seiclo Ffordd y Byd, UCI ar gyfer merched am y tro cyntaf yn Reims, Ffrainc ym 1958. Yn ystod y blynyddoedd cynnar, hyd tua 1990, roedd y ras yn amrywio o ran hyd o un byr 46.6 km ym 1966 i 72 km (rhwng 30 a 50 milltir). O 1991 ymlaen, dechreuodd pellter y ras gynyddu, i 79 km i gychwyn (Stuttgart, yr Almaen), a thros 100 km ym 1996 (Lugano, y Swistir). Cynhaliwyd y ras hiraf hyd heddiw, 138.8 km,  yn Varese yr Eidal yn 2008.

Oherwydd Gemau Olympaidd yr Haf, ni gynhaliwyd y Pencampwriaethau Seiclo Ffordd ym 1984, 1988 a 1992.

Dim ond dwy sydd wedi ennill y bencampwriaeth fwy na deuwaith, sef Jeannie Longo o Ffrainc â 5 buddugoliaeth, ac Yvonne Reynders o Wlad Belg â 4 buddugoliaeth.

Pencampwyr

Medalau yn ôl gwlad

Ras ffordd merched
Sefydliadau 1958
Dwyrain Canolbarth Lloegr

Un o naw rhanbarth swyddogol Lloegr yw Dwyrain Canolbarth Lloegr (Saesneg: East Midlands). 

Mae'n cynnwys y rhan fwyaf o hanner dwyreiniol y rhanbarth traddodiadol a adwaenir fel Canolbarth Lloegr. Yn benodol, mae'n cynnwys:
Swydd Derby
Swydd Gaerlŷr
Rutland
Swydd Northampton
Swydd Nottingham
 y rhan fwyaf o Swydd Lincoln (Mae'r gweddill wedi'i gynnwys yn Swydd Efrog a'r Humber.)

Kinder Scout, yn Ardal y Copaon, Swydd Derby, yw'r pwynt uchaf yn y rhanbarth (636m). Byddai diffiniad llai caeth Dwyrain Canolbarth Lloegr yn cynnwys dinas Peterborough, Burton upon Trent yn Swydd Stafford, Gogledd Swydd Lincoln a Gogledd-ddwyrain Swydd Lincoln.

Gwneir penderfyniadau ynghylch ariannu'r rhanbarth gan Gynulliad Rhanbarthol Dwyrain Canolbarth Lloegr, a leolir ym Melton Mowbray. Nid siambr etholedig yw'r cynulliad, ond cwango.

Cyfeiriadau

Dolenni allanol 
  Swyddfa'r Llywodraeth ar gyfer Dwyrain Canolbarth Lloegr 
  Cynulliad Rhanbarthol Dwyrain Canolbarth Lloegr 

Rhanbarthau Lloegr
Gorllewin Canolbarth Lloegr (rhanbarth)

Peidiwch â chymysgu y rhanbarth hwn â Gorllewin Canolbarth Lloegr (sir), sy'n un o'r siroedd ynddo.

Un o naw rhanbarth swyddogol Lloegr yw Gorllewin Canolbarth Lloegr (Saesneg: West Midlands), sy'n gorchuddio hanner gorllewinol y rhanbarth traddodiadol a adwaenir fel Canolbarth Lloegr. 

Mae'n cynnwys chwe sir seremonïol: 

 Gorllewin Canolbarth Lloegr (sir)
 Swydd Amwythig
 Swydd Gaerwrangon
 Swydd Henffordd
 Swydd Stafford
 Swydd Warwick

Mae daearyddiaeth y rhanbarth yn amrywiol, o'r ardaloedd trefol canolog i'r siroedd gwladol yn y gorllewin, sef Swydd Amwythig a Swydd Henffordd, sy'n ffinio â Chymru. Mae'r afon hiraf ym Mhrydain, Afon Hafren, yn mynd trwy'r rhanbarth tua'r de-ddwyrain, gan lifo trwy drefi sirol Amwythig a Chaerwrangon, yn ogystal â'r Ironbridge Gorge, Safle Treftadaeth y Byd UNESCO.

Cyfeiriadau 

Rhanbarthau Lloegr
Dwyrain Lloegr

Un o naw rhanbarth swyddogol Lloegr yw Dwyrain Lloegr (Saesneg: East of England). 

Fe'i crëwyd ym 1994 ac mae'n cynnwys chwe swydd Lloegr: 
Essex
Swydd Hertford
Swydd Bedford
Swydd Gaergrawnt
Norfolk
Suffolk

Mae'r ardal yn dir isel gyn mwyaf, a phwynt dienw yn agos i fryn Ivinghoe Beacon, ger Tring, yw'r lle uchaf (249m). Peterborough, Luton a Thurrock yw ardaloedd trefol mwyaf poblog y rhanbarth.

Yn 2011, roedd gan y rhanbarth boblogaeth o 5,846,965.

Dolenni allanol 
  Swyddfa'r Llywodraeth ar gyfer Dwyrain Lloegr 
  Cynulliad Rhanbarthol Dwyrain Lloegr

Cyfeiriadau 

Rhanbarthau Lloegr
Pencampwriaethau Seiclo Ffordd y Byd, UCI – Ras ffordd dynion

Adnabyddir Ras ffordd dynion ym Mhencampwriaethau Seiclo Ffordd y Byd, UCI fel pencampwriaeth y byd ar gyfer dynion yn nisgyblaeth ras ffordd. Cynhelir yn flynyddol ar y cyd gyda phencampwriaeth y merched.

Hanes
Sefydlwyd ras ffordd ar gyfer dynion ym Mhencampwriaethau Seiclo Ffordd y Byd, UCI am y tro cyntaf ym 1927. Yr enillydd cyntaf oedd Alfredo Binda a oedd yn cynyrchioli'r Eidal.

Pencampwyr

Dolenni allanol
 Gwefan yr UCI
 Pencampwriaethau Seiclo Ffordd y Byd, UCI – Ras ffordd dynion  ar memoire-du-cyclisme.net

Ras ffordd dynion
Sefydliadau 1927
Coleg Ceredigion

Coleg Ceredigion yw'r coleg addysg uwch dwyieithog ar gyfer Ceredigion. Lleolir y coleg ar ddau gampws, un yn Aberystwyth yn y gogledd a'r llall yn Aberteifi yn y de. 

Mae bellach wedi llofnodi Cytundeb Cydweithredu gyda Choleg Sir Gâr a Prifysgol Cymru Drindod Dewi Sant.
Mae'r Coleg yn aelod o gorff ColegauCymru ar gyfer y sector.

Y prifathro ydy Jacqui Weatherburn.

Cyrsiau ar gael
Caiff amrediad eang o bynciau eu dysgu yn y Coleg, y rhan fwyaf ohonynt yn rhai galwedigaethol:

Dolen allanol
 Gwefan swyddogol y Coleg

Cyfeiriadau

Adeiladau ac adeiladwaith yn Aberystwyth
Addysg yng Ngheredigion
Ceredigion
Sir Gâr
Addysg yng Nghymru
Colegau addysg bellach Cymru
Pencampwriaethau Seiclo Ffordd y Byd, UCI – Treial amser merched

Adnabyddir Treial amser merched ym Mhencampwriaethau Seiclo Ffordd y Byd, UCI fel pencampwriaeth y byd ar gyfer merched yn nisgyblaeth treial amser. Cynhelir yn flynyddol ar y cyd gyda phencampwriaeth y dynion.

Hanes
Sefydlwyd treial amser ar gyfer merched ym Mhencampwriaethau Seiclo Ffordd y Byd, UCI am y tro cyntaf ym 1994.

Dim ond un reidiwr sydd wedi ennill y bencampwriaeth fwy na deuwaith, sef Jeannie Longo o Ffrainc â 4 buddugoliaeth.

Pencampwyr

Dolenni allanol
 Gwefan yr UCI
 Pencampwriaethau Seiclo Ffordd y Byd, UCI – Treial amser merched  ar memoire-du-cyclisme.net

Treial amser merched
Sefydliadau 1994
Pencampwriaethau Seiclo Ffordd y Byd, UCI – Treial amser dynion

Adnabyddir Treial amser dynion ym Mhencampwriaethau Seiclo Ffordd y Byd, UCI fel pencampwriaeth y byd ar gyfer dynion yn nisgyblaeth treial amser. Cynhelir yn flynyddol ar y cyd gyda phencampwriaeth y merched.

Hanes
Sefydlwyd treial amser ar gyfer dynion ym Mhencampwriaethau Seiclo Ffordd y Byd, UCI am y tro cyntaf ym 1994. Yr enillydd cyntaf oedd Chris Boardman a oedd yn cynyrchioli Prydain Fawr.

Dim ond dau reidiwr sydd wedi ennill y bencampwriaeth fwy na dwywaith, sef Fabian Cancellara o'r Swistir â 4 buddugoliaeth, a Michael Rogers o Awstralia â 3.

Pencampwyr

† 2003: Enillodd David Millar y ras, ond cyfaddefodd yn ddiweddarach iddo gymryd Epogen. Penderfynnodd yr UCI felly, i wobrwyo'r bencampwriaeth i'r reidiwr a oedd yn ail, Michael Rogers.

Dolenni allanol
 Gwefan yr UCI
 Pencampwriaethau Seiclo Ffordd y Byd, UCI – Treial amser dynion  ar memoire-du-cyclisme.net

Treial amser dynion
Sefydliadau 1994
Llên gwerin Cymru

Mae llên gwerin Cymru yn enw cyfleus am y corff amrywiol o chwedlau, traddodiadau, coelion ac arferion poblogaidd sy'n rhan bwysig o etifeddiaeth ddiwylliannol y wlad. Mae Cymru yn un o'r gwledydd Celtaidd a cheir elfennau yn ei llên gwerin sy'n gyffredin i'r gwledydd hynny. Ceir yn ogystal nifer o elfennau a elwir yn 'fotifau llên gwerin rhyngwladol' ac sydd i'w gweld mewn sawl diwylliant arall. Yn ogystal wrth gwrs mae digon o nodweddion cynhenid Gymreig yn y gwaddol diwylliannol a elwir heddiw yn 'llên gwerin Cymru' (mae'r cysyniad o 'lên gwerin', a'r enw ei hun, yn rhywbeth cymharol newydd).

Ffynonellau
Ceir sawl enghraifft o draddodiadau llên gwerin gan Nennius yn ei lyfr Historia Brittonum, a ysgrifennwyd tua dechrau'r 9g. Mae motifau llên gwerin yn britho rhyddiaith Cymraeg Canol a cheir sawl cyfeiriad yng ngwaith y beirdd yn ogystal, e.e. mewn rhai o'r cerddi yn Llyfr Taliesin ac yng ngwaith Beirdd yr Uchelwyr.

Dim ond yn gymharol ddiweddar yr aethpwyd ati i gasglu a chyhoeddi chwedlau gwerin Cymru. Yn Saesneg cafwyd cyfrolau fel The Cambrian Popular Antiquities gan Peter Roberts (1815). Un o'r llyfrau cyntaf yn y Gymraeg yw Ystên Sioned (1882), ond cyn hynny cafwyd nifer o erthyglau yn y cylchgronau Cymraeg. Sefydlwyd Y Genhinen i hyrwyddo astudiaethau llên gwerin a diogelu traddodiadau Cymru.

Chwedlau
Arglwyddes Llyn y Fan
Cantre'r Gwaelod
Dreigiau Dinas Emrys
Hanes Taliesin
Tyno Helig

Bodau goruwchnaturiol
 Y Diafol
 Rhita Gawr
 Tylwyth Teg

Gwrachod Cymru
Ceir sawl chwedl a thraddodiad am wrachod yn llên gwerin Cymru. Y ffigwr enwocaf efallai yw Ceridwen yn Hanes Taliesin, sy'n berwi pair llawn o berlysiau'r maes i gael hylif gwybodaeth ac Awen i'w rhoi i'w fab Afagddu (ond mae'n debyg mai duwies oedd Ceridwen yn wreiddiol ac nid yw manylion eraill ei phortread yn cyfateb i'r darlun o'r wrach draddodiadol). Yn chwedl Peredur fab Efrog, un o'r Tair Rhamant, ceir Naw Widdon Caerloyw (mae gwiddon yn hen air am 'wrach').

Diddorol hefyd yw hanes Gwrachod Llanddona, criw o wrachod maleisus ym Môn. Math o ddrychiolaeth a gysylltir â chorsydd a lleoedd tebyg oedd Gwrach y Rhibyn.

Cymeriadau eraill
Marged uch Ifan

Llyfryddiaeth ddethol
J. Ceredig Davies, Folk-lore of West and Mid-Wales (1911)
D. Silvan Evans (gol.), Ystên Sioned (1882)
Hugh Evans : Y Tylwyth Teg (Lerpwl 1935; sawl argraffiad ar ôl hynny)
Glasynys : Straeon Glasynys, gol. Saunders Lewis (Clwb Llyfrau Cymreig, 1943). Gyda rhagymadrodd defnyddiol.
Evan Isaac, Coelion Cymru (Clwb Llyfrau Cymreig, 1938)
E. Wyn James a Tecwyn Vaughan Jones (gol.), Gwerin Gwlad: Ysgrifau ar Ddiwylliant Gwerin Cymru, Cyfrol 1 (Gwasg Carreg Gwalch, 2008)
John Jones (Myrddin Fardd), Llên Gwerin Sir Gaernarfon (Caernarfon, 1908). Casgliad arloesol.
T. Gwynn Jones, Welsh Folklore and Folk-custom (Caergrawnt, 1930 ; adargraffiad diwygiedig, 1979). Arolwg cynhwysfawr ac awdurdodol.
Trefor M. Owen, Welsh Folk Customs (Caerdydd, 1959)
William Rowland, Straeon y Cymry (Gwasg Aberystwyth, 1962)
William Rowlands, Chwedlau Gwerin Cymru (Rhydychen, 1923)

Gweler hefyd
Cymeriadau chwedlonol Cymreig
Llên gwerin

 
Diwylliant gwerin Cymru
Gwerin
Cymru
Ieitheg

Mae'r term ieitheg yn cyfeirio at yr astudiaeth o iaith benodedig ynghyd â'i llenyddiaeth a'r cyd-destunau hanesyddol a diwylliannol sy'n anhepgor er mwyn deall gweithiau llenyddol a thestunau pwysig eraill yr iaith honno. Felly mae ieitheg yn cynnwys gramadeg, rhethreg, hanes, dehongli awduron, a'r traddodiadau beirniadaeth sydd yn gysylltiedig â'r iaith.

Gweler hefyd 
 Ieithyddiaeth gymharol
 Hapax legomenon

 
Ieithyddiaeth
Rasa Polikevičiūtė

Seiclwraig rasio proffesiynol Lithwaniaidd ydy Rasa Polikevičiūtė (ganwyd 25 Medi 1970, Panevėžys, Lithwania). Roedd hi'n un o res hir o seiclwreig Lithwaniaidd a helpodd sefydlu Lithwania fel un o'r gwledydd cryfan ym myd seiclo merched yn y 1990au, a hyd heddiw. Mae ei gefaill, Jolanta, hefyd yn seiclwraig rasio.

Dechreuodd seiclo yn 13 oed, wedi ei hysbrydoli gan ei hyfforddwr athletau, a throdd yn broffesiynol yn 1990. Yn ystod ei gyrfa mae wedi dysgu sawl iaith heblaw ei Mamiaith, Lithwaneg, mae hefyd yn siarad Rwsieg, Eidaleg a Ffrangeg.

Canlyniadau
1993
3ydd GP de la Mutualite Haute Garonne
1af 1 cymal, Tour de l'Aude Cycliste Feminin
1af Berlin Rundfahrt
1af 2 gymal, Berlin Rundfahrt
1af Druzhba
1af 1 cymal, Druzhba
2il Velka Cena Presova
1af 1 cymal, Velka Cena Presova

1994
2il Pencampwriaethau Treial Amser y Byd, UCI (Merched)
2il Masters Feminin
1af 1 cymal, Masters Feminin
2il Tour Cycliste Feminin
1af 2 gymal, Tour Cycliste Feminin
2il Tour de l'Aude Cycliste Feminin

1995
1af  Pencampwriaethau Cenedlaethol Ras Ffordd Lithwania
1af  Pencampwriaethau Cenedlaethol Treial Amser Lithwania
3ydd Etoile Vosgienne
1af 1 cymal, Etoile Vosgienne
2il Tour de l'Aude Cycliste Feminin
1af 1 cymal, Tour de l'Aude Cycliste Feminin
1af 1 cymal, Vuelta a Mallorca

1996
2il Pencampwriaethau Ras Ffordd y Byd, UCI (Merched)
1af Masters Feminin
2il Tour Cycliste Feminin
2il GP Presova

1997
2il Krasna Lipa
1af 1 cymal, Krasna Lipa
1af 1 cymal, Haute Garonne
2il Tour du Finistere
1af 1 cymal, Tour du Finistere
3ydd Trophee d'Or
1af 1 cymal, Trophee d'Or
2il Liberty Classic
1af Women's Challenge
1af 1 cymal, Women's Challenge
4ydd Tour de l'Aude Cycliste Feminin

1998
4ydd Pencampwriaethau Ras Ffordd y Byd, UCI (Merched)
7fed Cwpan y Byd Trophee International
5ed Women's Challenge
1af 1 cymal, Vuelta a Majorca
4ydd Haute Garonne

1999
5ed Tour de Suisse Feminin
1af 1 cymal, Tour de Suisse Feminin
3ydd Thüringen-Rundfahrt
1af Brenhines y Mynyddoedd, Thüringen-Rundfahrt

2000
3ydd Pencampwriaethau Treial Amser y Byd, UCI (Merched)
2il Tour de Suisse Feminin (UCI 2.9.1)
1af 1 cymal, Tour de Suisse Feminin
1af Brenhines y Mynyddoedd, Tour de Suisse Feminin
1af 1 Cymal, Grande Boucle (UCI 2.9.1)

2001
UCI Points List - 7fed safle
1af  Pencampwriaethau Ras Ffordd y Byd, UCI (Merched)
4ydd Pencampwriaethau Treial Amser y Byd, UCI (Merched)
3ydd Giro della Toscana (UCI 2.9.1)
5ed Grande Boucle Féminine (UCI 2.9.1)
5ed Thüringen-Rundfahrt (UCI 2.9.1)
3ydd Women's Challenge (UCI 2.9.1)

2002
8fed Pencampwriaethau Treial Amser y Byd, UCI (Merched)
1af 1 Cymal, Grande Boucle Féminine (UCI 2.9.1)
5ed, Giro d'Italia Femminile

2003
1af Cymal o'r Grande Boucle
5ed Giro del Trentino
1af 1 Cymal,
5ed Giro d'Italia Femminile
1af 1 Cymal, Giro d'Italia Femminile

Genedigaethau 1970
Gefeilliaid
Seiclwyr Lithwaniaidd
Merched yr 20fed ganrif
Merched yr 21ain ganrif
Danny Kaye

Comediwr, canwr, dawnswr ac actor oedd David Daniel Kaminsky, neu Danny Kaye (18 Ionawr 1911 – 3 Mawrth 1987).

Enillodd y gwobr Jean Hersholt yn 1981.

Ffilmiau
Up in Arms (1944)
The Birth of a Star (1945)
Wonder Man (1945)
The Kid from Brooklyn (1946)
The Secret Life of Walter Mitty (1947)
A Song Is Born (1948)
It's a Great Feeling (1949)
The Inspector General (1949)
On the Riviera (1951)
Hans Christian Andersen (1952)
Knock on Wood (1954)
White Christmas (1954)
The Court Jester (1956) (gyda Glynis Johns)
Merry Andrew (1958)
Me and the Colonel (1958)
The Five Pennies (1959)
The Millionairess (1960)
On the Double (1961)
The Man from the Diner's Club (1963)
The Madwoman of Chaillot (1969)
Pinocchio (1976)Skokie'' (1981)

Actorion Americanaidd
Cantorion Americanaidd
Genedigaethau 1911
Marwolaethau 1987
Pobl fu farw o lid yr afu
Pobl fu farw o drawiad ar y galon
Pobl o Brooklyn
Pencampwriaethau Cenedlaethol Treial Amser, CTT

Mae Pencampwriaethau Cenedlaethol Treial Amser y CTT yn bencampwriaethau Prydeinig sydd yn cael eu rhedeg yn annibynnol o gorff llywodraethu British Cycling. Nid ydynt yn cael eu cydnabod yn rhyngwladol gan yr UCI.

10 Milltir

Dynion

Merched

Iau (Odan 18)

25 Milltir

Dynion

Merched

Iau (Odan 18)

50 Milltir

Dynion

Merched

100 Milltir

Dynion

Merched

Cyfeiriadau
Gwefan Swyddogol y CTT

Treial Amser RTTC
Iaith ddodiadol

Iaith synthetig sy'n llunio geiriau drwy ychwanegu elfennau morffolegol (morffemau) at ei gilydd yw iaith ddodiadol. Mae pob un o'r morffemau yn mynegi un ystyr neu nodwedd ramedegol. Mae enghreifftiau o ieithoedd dodiadol yn cynnwys y Dyrceg a'r Hwngareg. Mae'r system hon o lynu morffemau at ei gilydd yn cyferbynnu'n fawr gydag ieithoedd ymasiadol lle mae morffemau yn ymasu i mewn i'w gilydd.

Gwelir system ddodiadol mewn ffurfdroadau enwol yn y Dyrceg. Dyma ffurfiau'r enw adam 'dyn':

Mae'n hawdd gweld bod pob morff yn cyfleu un ystyr neu nodwedd ramadegol. Mae adam yn golygu 'dyn'; mae -lar- yn cyfleu'r lluosog; -ın yn cyfleu'r cyflwr genidol; -a y cyflwr derbyniol; a -ı y cyflwr gwrthrychol. Does dim morff felly sy'n cyfuno dwy neu fwy o'r ystyron hyn. Mae'r system hon yn cyferbynnu'n gryf â'r hyn a geir mewn ieithoedd ymasiadol megis Lladin neu Rwsieg lle mae morffemau yn ymasu. Yn wahanol i ieithoedd ymasiadol, mae ieithoedd doddiadol yn dueddol o fod yn rheolaidd oherwydd natur un-ystyr y dodiadau, hynny yw, ni effeithir gwreiddyn y gair gan y dodiad, ac ni effeithir y dodiad gan wreiddyn y gair ac felly gellir ymwahanu'r morffemau'n hawdd.

Nid yw'r Gymraeg yn arddangos llawer o nodweddion dodiadol, ond gwelir agweddau o system dodiadol mewn ffurfiau megion dynionach neu petheuach, sy'n cynnwys tair morffem sy'n hawdd i'w rhannu oddi wrth ei gilydd, y bôn dyn, y ffurfdroad lluosog -ion neu -au a'r olddodiad dirmygus -ach.

Gweler hefyd
Iaith ddadelfennol
Iaith synthetig
Iaith bolysynthetig
Iaith ymasiadol
Cyflwr gramadegol

Morffoleg ieithyddol
Iaith ddadelfennol

Iaith heb ffurfdroadau sy'n cyfleu perthnasau gramadegol drwy ddefnyddio geirynnau neu drwy gystrawen neu ymadrodd mewn perthynas â geiriau eraill yw iaith ddadelfennol neu iaith analytig. Mewn ieithoedd dadelfennol mae'r morffemau yn rhydd, hynny yw, mae pob morffem yn air ar wahân.

Enghreifftiau
Dosberthir ieithoedd fel naill ai dadelfennol neu synthetig. Gwneir hyn drwy roi mesuraid morffem-y-gair ar iaith. Hynny yw, geiriau wedi'u cyfansoddi o un morffem sy'n dueddol o fod gan ieithoedd dadelfennol. Mae unrhyw iaith sydd â chymhareb forffem-y-gair mwy nag 1 yn iaith synthetig. Dangosir morffemau isod:

Yn y gair Cymraeg merch dim ond un morffem sydd ac felly mae gan y gair gymhareb forffem-y-gair o 1:1.
Ond mae gan y gair gwyddoniaethau dri morffem (gwyddon-, iaeth, -au) ac felly mae gan y gair hwn gymhareb forffem-y-gair o 3:1.

Mae ieithoedd de-orllewin Asia fel Fietnameg, Tsieineeg a'r iaith Thai yn dueddol o fod yn ddadelfennol. Yn Tsieineeg dim ond un morffem sydd i bob gair ac felly ni ddefnyddir ffurfdroadau i fynegi cyflwr ar enwau neu amser ar ferfau, ond yn hytrach, mae hi'n dibynnu ar gyd-destun, safle a geirynnau. Er enghraifft, yn y frawddeg ganlynol defnyddir geiryn i ddangos y dyfodol, a dibynnir ar gystrawen i ddangos y berthynas rhwng y goddrych a'r gwrthrych:

{| class="wikitable" style="text-align: center;"
|明天||我||的||朋友||會||爲||我||做||一||個||生日||蛋糕
|-
|明天||我||的||朋友||会||为||我||做||一||个||生日||蛋糕
|-
|míngtīan||wǒ||de||péngyou||huì||wèi||wǒ||zuò||yí||ge||shēngri||dàn'gāo
|-
|yfory|| fi ||(geiryn israddol)|| cyfaill || bydd ||i|| fi || gwneud ||(bannod)||(dosbarthydd geiriau)||pen-blwydd||teisen
|-
| colspan="12" | ‘Yfory bydd fy nghyfeillion yn gwneud teisen ben-blwydd imi.’
|}

Gellir dweud bod dim morffoleg ffurfdroadol gan ieithoedd dadelfennol.

Gweler hefyd
Iaith synthetig
Iaith bolysynthetig
Iaith ymasiadol
Iaith ddodiadol
Cyflwr gramadegol

Morffoleg ieithyddol

bg:Аналитичен език
cs:Analytický jazyk
eo:Lingva tipologio#Analizaj lingvoj
fi:Analyyttinen kieli
kk:Аналитизм
lv:Analītiska valoda
nl:Analytische taal
pl:Język analityczny
sv:Analytiska språk
uk:Аналітичні мови
Iaith synthetig

Iaith â chymhareb forffem-y-gair uchel yw iaith sythetig. Mewn ieithoedd synthetig mae tueddiad cryf i gyfansoddi geiriau o ddau neu fwy o forffemau.

Mae dau brif fath o ieithoedd synthetig:

ieithoedd dodiadol lle mae morffemau yn glynu wrth ei gilydd,
ieithoedd ymasiadol lle mae morffemau yn ymasio i'w gilydd.

Ieithoedd synthetig a dadelfennol
Gwrthgyferbynnir ieithoedd synthetig yn aml ag ieithoedd dadelfennol. Mae'n gywirach tybio bod ieithoedd ar raddfa, ac ieithoedd dadelfennol gaeth (gydag un morffem-y-gair) ar un ochr a'r ieithoedd polysynthetig (lle y defnyddir un gair i gyfleu gwybodaeth brawddeg gyfan Cymraeg) ar yr ochr arall. Mae ieithoedd synthetig yn dueddol o fod rhywle ynghanol y raddfa hon. Mae nifer o ieithoedd synthetig yn y byd ac mae'r mwyaf cyffredin ohonynt yn ieithoedd Indo-Ewropeaidd fel Groeg, Lladin, Almaeneg, Sbaeneg, Rwsieg, Tsieceg yn ogystal â nifer o ieithoedd cynfrodorol America fel Navajo, Nahwatleg, Mohawk a Quecha. Mae pob iaith Indo-Ewropeaidd yn synthetig i ryw raddau ond mae'r rhan fwyaf ohonynt yn llawer mwy dadelfennol na'u ffurfiau hŷn. Er enghraifft, mae'r Gymraeg wedi colli'r holl ffurfdroadau cyflwr a oedd yn bresennol yn y Frythoneg ac mae'r ieithoedd Romáwns hefyd wedi colli holl gyflyrau Lladin. Mae rhai o'r ieithoedd Germanaidd fel Saesneg ac Afrikaans bron yn analytig â dim ond pedair ffurf ferfol, reolaidd yn Saesneg, a dim ond dwy mewn Afrikaans.

Ffurfiau synthetig
Mae yna sawl ffordd y gall iaith fod yn synthetig.

Deilliol
Yma unir wahanol fathau o forffemau (enwau, berfau, ayyb.) i greu geiriau newydd. Er enghraifft:

Almaeneg: Aufsichtsratsmitgliederversammlung ⇒ "Ar-golwg-cyngor-gyda-aelodau-casgliad" sy'n golygu "cyfarfod aelodau y bwrdd goruchwylio".
Groeg: υπερχοληστερολαίμια ⇒ "droslawer/colesterol-uchel-gwaed+-ia(ffurfdro)" sy'n golygu "hypercolesterolemia".
Poleg: przystanek ⇒ "ar-ochr-sefyll-bach" sy'n golygu "arhosfa bysiau".
Saesneg: antidisestablishmentarianism ⇒ "yn erbyn-di-sefydlu-iad-ewyllysiwr-aeth".
Rwsieg: спасибо ⇒ "Gwna Dduw dy achub" sy'n golygu "diolch".

Perthynol
Yma unir gwreiddyn gair â morffemau rhwymedig i ddangos swyddogaeth ramadegol. Er enghraifft:

Eidaleg: comunicandovele ⇒ "eich cyfathrebu-rheini(benywaidd, lluosog)" sy'n golygu "(wrth) eu cyfathrebu (benywaidd, lluosog) i chi".
Sbaeneg: escribiéndomelo ⇒ "ysgrifennu-ef-fi" sy'n golygu "(wrth)) ei ysgrifennu i mi".
Nahwatleg: ocaltizquiya ⇒ "yn barod-(hi)-ef-trochu-basai" sy'n golygu "basai hi wedi'i drochu".
Ffinneg: juoksentelisinkohan ⇒ "rhedeg-mudiad cyflym-dibynnol-fi-cwestiwn-achosol" sy'n golygu "Sgwn i a ddylwn i redeg o gwmpas (heb reswm)".

Gweler hefyd
Iaith ddadelfennol
Iaith bolysynthetig
Iaith ymasiadol
Iaith ddodiadol
Cyflwr gramadegol

Morffoleg ieithyddol

eo:Lingva tipologio#Sintezaj lingvoj
Dodiad

Mewn ieithyddiaeth, morffem a ychwanegir at wreiddyn i fynegi ystyr gramadegol neu darddiadol yw dodiad. Ni all dodiaid sefyll ar eu pennau eu hunain. Maen nhw felly yn forffemau clymedig. Mae dodiaid yn rhannu'n dri math o leiaf yn ôl eu safle mewn perthynas â'r gwreiddyn:

rhagddodiaid, sy'n rhagflaenu'r gwreiddyn, megis Cymraeg an- (mewn anwybodus) neu di- (mewn di-Gymraeg)
olddodiaid, sy'n dilyn y gwreiddyn, megis Cymraeg -gar (mewn hawddgar) neu -odd (mewn gwelodd)
mewnddodiaid, sy'n digwydd y tu mewn i'r gwreiddyn, megis Tagalog -um- 'amser gorffennol' mewn kumanta 'canodd' (cymharer kanta 'canu').

Morffoleg ieithyddol
Orgasm

Uchafbwynt rhywiol, wrth ymrain neu hunan leddfu, yw orgasm, gwefr, neu gwŷn. Fe'i profir gan ddynion a menywod. Ceir pleser corfforol dwys a reolir gan y gyfundrefn nerfol awtonomig. Mae'r cyhyrau pelfig isaf, sy'n amgylchynnu'r organau cenhedlu a'r anws, yn cyfangu mewn cylchredau chwim. Yn aml, mae'r sawl sy'n profi orgasm yn symud yn anorfod.

Wedi orgasm, ceir ymdeimlad o flinder a achosir gan ryddhad o'r hormon prolactin.

Rhyw
138

1g - 2g - 3g 
80au 90au 100au 110au 120au - 130au - 140au 150au 160au 170au 180au 
133 134 135 136 137 - 138 - 139 140 141 142 143

Digwyddiadau 
 25 Chwefror — Yr ymerawdwr Rhufeinig Hadrian yn mabwysiadu Antoninus Pius ar yr amod fod Antoninus yn ei dro yn mabwysiadu Marcus Annius Aurelius Verus.
 10 Gorffennaf — Antoninus Pius yn olynu Hadrian fel Ymerawdwr Rhufain.

Genedigaethau 
 Han Zhidi, ymerawdwr Han

Marwolaethau 
 10 Gorffennaf — Hadrian, Ymerawdwr Rhufain, (yn Baiae)
 Zenobius, soffydd Groegaidd oedd yn dysgu rhethreg yn Rhufain.

138
137

1g - 2g - 3g 
80au 90au 100au 110au 120au - 130au - 140au 150au 160au 170au 180au 
132 133 134 135 136 - 137 - 138 139 140 141 142

Digwyddiadau 
Dinas Palmyra yn ymgyfoethogi trwy fewnforio cynnyrch o Gwlff Persia ac allforio cynnyrch Môr y Canoldir i'r dwyrain

Genedigaethau 
Shi Xie, rheolwr Jiaozhi

Marwolaethau 
 Pab Telesphorus

137