alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
Jeff Banks

Dyluniwr ffasiwn o Gymru yw Jeff Banks (ganed 17 Mawrth 1943 yng Nglynebwy), sy'n gyfrifol am ddylunio dillad dynion a merched yn ogystal â gemwaith a dodrefn meddal.

Bywgraffiad
Ganed yn ne Cymru, yn fab i weithiwr metel dalen, gadawodd ei dad ei fam pan oedd Jeff yn wyth oed, a phenderfynodd ei fam symud i Lundain oherwydd hyn.

Cafodd gynnig ysgoloriaeth o ysgol annibynnol ramadeg, Coleg Sant Dunstan yng Nghatford, De Llundain, ond ni allai ei fam fforddio'r wisg ysgol felly cymerodd Jeff rownd yn dosbarthu paraffin mewn berfa - erbyn iddo droi'n 13 oed, roedd yn cyflogi dyn i yrru lorri tancer i ddosbarthu. Gwerthodd y busnes pan oedd yn 15 oed.

Anogwyd athro iddo astudio celf a dod yn beintiwr, ond yn ystod ei flwyddyn gyntaf yn Ysgol Gelf Camberwell, Llundain, sylweddolodd nad oedd ei sgiliau'n ddigon eang, felly newidiodd ei astudiaethau i ddylunio mewnol ac yna tecstilau yng Ngholeg Arlunio a Dylunio Sant Martin, ac yn ddiweddarach yn Ysgol Newydd Dylunio Parson yn Efrog Newydd.

Mae gan Banks radd anrhydedd o Brifysgol Lancaster, Dwyrain Llundain, Newcastle & Northumbria, Coleg Prifysgol Celf Creadigol, ac o Brifysgol San Steffan, ac mae hefyd yn Ddoethur yn y Celfyddydau.

Gyrfa
Yn 1964, gyda arian wedi ei achub o'i fusnes paraffin ac wedi i'w dad forgeisi ei gartref, agorodd Banks y boutique Clobber yn Llundain, a oedd yn gwerthu ei ddyluniadau ei hun yn ogystal â gwaith dylunwyr eraill. Roedd yn llwyddiannus iawn, felly yn 1969, lansiodd ei label ffasiwn ei hun.

Bywyd personol
Mae Banks wedi priodi ddwywaith. Y tro cyntaf i seren bop Sandie Shaw, ac wedyn i Sue Mann, model ac arlunydd colur.

Cyfeiriadau

Genedigaethau 1943
Dylunwyr ffasiwn Cymreig
Pobl o Lynebwy
Llyn y Dywarchen, Rhyd Ddu

Am y llyn o'r un enw ger Blaenau Ffestiniog, gweler Llyn y Dywarchen, Migneint.

Llyn yng Ngwynedd yw Llyn y Dywarchen, ychydig i'r gogledd-orllewin o bentref Rhyd Ddu ac i'r de-orllewin o Lyn Cwellyn. Mae ganddo arwynebedd o 40 acer

Ceir nifer o straeon am y llyn yma. Nododd Gerallt Gymro ar ei daith trwy Gymru yn 1188 fod ynys yn nofio ar y llyn, ac yn medru symud yma ac acw. Yn ddiweddarach, cadarnhawyd hyn gan nifer o deithwyr, yn cynnwys Thomas Pennant yn 1786 a Ward yn 1931. Nid yw yno bellach, ond mae'n debyg mai rhan o'r lan wedi torri ymaith ydoedd. Ni ddylid cymysgu'r ynys symudol hon a'r ynys barhaol sydd ynghanol y llyn.

Stori arall, a adroddir am nifer o lynnoedd eraill hefyd, oedd i fugail ieuanc weld merch o'r Tylwyth Teg yn dawnsio ar lan y llyn. Syrthiasant mewn cariad a phriodi, ond ar yr amod na fyddai byth yn ei tharo a haearn. Un diwrnod gwnaeth hynny, a diflannodd y ferch.

Ar un adeg roedd nant yn llifo o'r llyn tua'r gorllewin ar hyd Dyffryn Nantlle, ond ers i argae gael ei adeiladu mae nant yn llifo i lawr i Lyn y Gadair ac Afon Gwyrfai.

Drws y Coed
Llyn y Dywarchen gyda hen dŷ Drws-y-Coed ar ei draed (fe'i chwalwyd i neud maes parcio bysgotwyr O'r ty yma aeth teulu William Griffith i'r Iwerddon. Ar yr ochor dde olion hen stabal sydd yna. Cyfrannwyd y llun a’r sylw gan Elinor Roberts (ond pwy a’i paentiodd tybed? Ai’r enw P. Quint sydd yng nghornel dde isaf y llun?). Mae yna ddau adeilad yma; ai o un o rhain yr aeth teulu'r Griffith i'r Iwerddon - fe aeth un o'r disgynyddion i fod yn sylfaenydd Sinn Fein, sef Arthur Griffith?

Cyfeiriadau

Llyfryddiaeth
Geraint Roberts, The Lakes of Eryri (Llanrwst: Gwasg Carreg Gwalch, 1995)

Dywarchen
James Taylor

Seiclwr a hyfforddwr o Fryste ydy James Taylor. Bu'n rasio am flynyddoedd yng nghlwb City of Edinburgh, yr un clwb a'r seiclwyr enwog Chris Hoy a Craig MacLean, James oedd capten y clwb yn 2002. Apwyntwyd ef yn Brif Hyfforddwr Seiclo Cymru yn 2007.

Canlyniadau
2003
3ydd Pencampwriaeth Prydeinig Sbrint Tîm

2002
Pencampwr Prydeinig Madison
Pencampwr Prydeinig Cynghrhair Sbrintwyr
Enillydd Omnium Trac Prydeinig
Pencampwr Yr Alban, Sbrint Tîm
Pencampwr Yr Alban, 1 km
Enillydd Olwyn Aur Llundain, 20 km
Enillwr ras bwyntiau GP of Wales
3ydd Pencampwriaeth Prydeinig Sbrint Tîm

2001
Pencampwr Prydeinig Ras Scratch 20 km
Pencampwr Prydeinig Madison
Pencampwr Prydeinig Sbrint Tîm
Pencampwr Prydeinig Cynghrhair Ras Bwyntiau
Pencampwr Yr Alban, Ras Scratch 15 km
Pencampwr Yr Alban, 1 km

2000
Pencampwr Prydeinig Madison
Pencampwr Prydeinig Sbrint Tîm
Enillydd Omnium Trac Prydeinig
Pencampwr Prydeinig Cynghrhair Ras Bwyntiau

1999
Pencampwr Prydeinig Sbrint Tîm
Pencampwr Yr Alban, Sbrint Tîm
Pencampwr Prydeinig Cynghrhair Ras Bwyntiau
Enillydd Olwyn Aur Llundain, 20 km
Pencampwr Yr Alban, Pursuit (4 km)

Cyfeiriadau

Taylor, James
Craig MacLean

Seiclwr trac o'r Alban ydy Craig MacLean (Ganed 31 Gorffennaf 1971 yn Grantown-on-Spey), sydd wedi cynyrchioli Prydain yng Ngemau Olymaidd 2000 a 2004 gan ennill y fedal Arian yn y Sbrint Tîm yng Ngemau 2000. Mae hefyd wedi ennill pump medal ym Mhencampwriaethau Trac UCI y Byd ar gyfer Sbrint Tîm, y fedal arian yn 1999 ac yn 2000, yr Efydd yn 2001, Aur yn 2002, a'r Efydd yn 2003 ac yn 2004. Enillodd sawl medal yng Ngemau'r Gymanwlad ar gyfer yr Alban.

Dechreuodd MacLean gystadlu fel yr ail reidiwr yn y Sbrint Tîm, tan iddo newid i'r reidiwr arweiniol yn 2002. Torodd record Prydeinig ar gyfer kilomedr yn Nhreialau'r Gemau Olympaidd yn 2004.

Canlyniadau
2007
 2il Pencambwriaeth Meistrau - Sbrint

2006
 1af Gemau'r Gymanwlad - team sprint
 2il Pencampwriaethau Trac UCI y Byd - Sbrint
 3ydd Campwaith Cwpan y Byd, Moscow - Sbrint
 1af Campwaith Cwpan y Byd, Moscow - Sbrint Tîm
 1af Campwaith Cwpan y Byd, Sydney - Sbrint
 1af Campwaith Cwpan y Byd, Sydney - Sbrint Tîm
 1af Pencampwriathau Trac Prydeinig - Sbrint
 1af Pencampwriathau Trac Prydeinig - Sbrint Tîm

2005
 1st Campwaith Cwpan y Byd, Manceinion (2) - Sbrint Tîm
 1af Campwaith Cwpan y Byd, Manceinion (2) - Sbrint Tîm
 2il Campwaith Cwpan y Byd, Moscow - Sbrint
 2il Campwaith Cwpan y Byd, Moscow - Sbrint Tîm
 1af Pencampwriathau Trac Prydeinig - Sbrint

2004 3ydd Pencampwriaethau Trac UCI y Byd - Sbrint Tîm
 1af Campwaith Cwpan y Byd, Manceinion - 1 km
 1af Campwaith Cwpan y Byd, Manceinion - Sbrint Tîm
 2il Campwaith Cwpan y Byd, Moscow - Sbrint Tîm
 1af Campwaith Cwpan y Byd, Sydney - Sbrint
 1af Campwaith Cwpan y Byd, Sydney - Sbrint Tîm

2003 3ydd Pencampwriaethau Trac UCI y Byd - Sbrint Tîm
 1af Pencampwriathau Trac Prydeinig - 1 km
 1af Pencampwriathau Trac Prydeinig - Sbrint Tîm

2002
 1af Pencampwriaethau Trac UCI y Byd - Sbrint Tîm
 3ydd Gemau'r Gymanwlad - Sbrint Tîm

2001
 3ydd Pencampwriaethau Trac UCI y Byd - Sbrint Tîm

2000
 2il Gemau Olymaidd yr Haf - 750 m time trial
 2il Pencampwriaethau Trac UCI y Byd - Sbrint Tîm

1999
 2il Pencampwriaethau Trac UCI y Byd - Sbrint Tîm

MacLean, Craig
MacLean, Craig
Taliesin Ben Beirdd

Mae hon yn erthygl am y cymeriad chwedlonol. Am enghreifftiau eraill o'r enw gweler Taliesin (gwahaniaethu).
Bardd a ganai yn yr Hen Ogledd yn ail hanner y 6g oedd y Taliesin hanesyddol, ond gyda threigliad amser troes y bardd hanesyddol yn gymeriad chwedlonol a thadogwyd nifer o gerddi diweddarach arno yn yr Oesoedd Canol, yn aml dan yr enw Taliesin Ben Beirdd. I feirdd y cyfnod yr oedd y ddau Daliesin yn un cymeriad, a ystyrid yn sefydlydd y traddodiad barddol Cymraeg.

Cerddi a briodolir i Daliesin
Priodoloir tua 270 o gerddi i Daliesin.  Fe’u diogelir mewn 259 llawysgrif. Yn ogystal â'r cerddi hanesyddol ddilys i Urien Rheged ac Owain ab Urien, a cherddi crefyddol a doethineb amrywiol, ceir cyfres o gerddi yn Llyfr Taliesin, o natur chwedlonol a darogannol yn bennaf, a cherddi darogan yn Llyfr Coch Hergest. Ceir testunau eraill yn ogystal.

Yna ceir dosbarth mawr arall o gerddi, sy'n dyddio o'r Oesoedd Canol, ac sydd yn dwyn rhyw berthynas â ffigur y Taliesin chwedlonol, neu’n ddaroganau a briodolir iddo. Mae’r rhan fwyaf o’r cerddi yn y dosbarth olaf yn dwyn cysylltiad, yn uniongyrchol neu’n anuniongyrchol, â’r chwedl Hanes Taliesin. Yn y chwedl honno adroddir hanes rhyfeddol Taliesin, o’i antur, yn rhith Gwion Bach, yn llys y dduwies Ceridwen, lle cafodd ysbrydoliaeth yr Awen o Bair Ceridwen, hyd at ei ailenedigaeth fel Taliesin a’i gampau wrth drechu beirdd llys Maelgwn Gwynedd a rhyddhau ei noddwr Elffin ap Gwyddno o garchar Maelgwn yn Negannwy, gan ddarogan diwedd y teyrn hwnnw.

Mae rhai o'r cerddi yn ymwneud ag ymryson barddol (yn llys Maelgwn ac yn gyffredinol) a’r ddysg draddodiadol am natur barddoniaeth, byd natur, hanes chwedlonol Cymreig a rhai o’r traddodiadau Beiblaidd ac apocryffaidd y disgwylid i fardd fod yn hyddysg ynddynt yn yr Oesoedd Canol. Ceir hefyd ddwy gerdd am rithiadau a bucheddau Taliesin a thair cerdd ddarogan arbennig am ddyfodol cenedl y Cymry.

Gweler hefyd
Hanes Taliesin
Taliesin

Taliesin
Beirdd Cymraeg
Brudwyr
Mytholeg Gymreig
Llenyddiaeth Gymraeg yr Oesoedd Canol
Llanasa

Pentref bychan, cymuned a phlwyf eglwysig yn Sir y Fflint, Cymru, yw Llanasa. Mae'n gorwedd tua 300 troedfedd i fyny wrth droed yr olaf o Fryniau Clwyd, tua 2 filltir a hanner i'r dwyrain o Brestatyn yng ngogledd-orllewin Sir Fflint. Y pentrefi cyfagos yw Talacre a Gwesbyr i'r gogledd, Ffynnongroyw i'r dwyrain a Gwaenysgor a Threlawnyd i'r gorllewin.

Yn ogystal â phentref Llanasa ei hun, mae'r gymuned yn cynnwys pentrefi Gronant, Gwesbyr, Pen-y-ffordd, Talacre, Trelogan a Ffynnongroyw; mae hefyd yn cynnwys y Parlwr Du, y pwll glo mwyaf yn Sir y Fflint.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Hanes
Enwir y plwyf ar ôl Sant Asa (Asaph). Ceir plasdy Castell Gyrn ar gyrion y pentref.

Yn yr Oesoedd Canol roedd beddfaen a chreiriau Sant Asaph ar gadw yn Eglwys Llanasa cyn iddynt gael eu symud i Eglwys Gadeiriol Llanelwy, rywbryd cyn y flwyddyn 1281.  Yn ddiweddarach yn yr Oesoedd Canol, claddwyd Gruffudd Fychan, tad Owain Glyndŵr, yn yr eglwys hynafol hon.  Mae ei feddfaen cerfiedig yn goroesi: ceir arno y geiriau Lladin HIC LACET GRVFVD VACHAN ("Yma y gorwedd Gruffudd Fychan").  Yn ôl cofnodion yr eglwys, roedd y garreg hon yn gorwedd yng nghanol y côr deheuol ar un adeg.  Ymddengys y cafodd corff Gruffudd Fychan ei gladdu yno tua 1369-1370 (ceir peth ansicrwydd am ddyddiad ei farwolaeth).  Mae lleoliad ei weddillion yn anhysbys heddiw.

Cyfrifiad 2011
Roedd poblogaeth y gymuned yn 4,820 yn 2001. Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

Enwogion
Ganwyd a magwyd y croniclydd a chyfieithydd Elis Gruffydd (c.1490-c.1552) yn Llanasa.

Cyfeiriadau

Cymunedau Sir y Fflint
 
Pentrefi Sir y Fflint
Plwyfi Cymru
Dod allan

Mae'r term "dod allan" (sef cyfieithiad o'r cywerthydd Saesneg "coming out", sy'n talfyriad o'r ymadrodd "coming out of the closet") yn disgrifio'r cyhoeddiad gwirfoddol bod un yn hoyw neu ddeurywiol. Mae bod "allan" yn golygu nid yw un yn cuddio'i gyfeiriadedd rhywiol. Os ydy cyfeiriadedd rhywiol unigolyn yn cael ei ddadlennu gan rywun arall heb ganiatâd yr unigolyn dywed bod wedi'i "allanu".

Dolenni allanol
Stonewall Cymru  – tudalen ar ddod allan
 National Coming Out Day 
 P.F.L.A.G. (Parents and Familes of Lesbians and Gays)
 Empty Closets - Coming Out Resources and a Safe Place to Chat

Cyfeiriadedd rhywiol a chymdeithas
Cyfeiriadedd rhywiol a hunaniaeth
Geirfa LHDT
Trosiadau
Afon Boyne

Afon yn Leinster, Iwerddon, yw Afon Boyne  (Gwyddeleg: An Bhóinn). Ei hyd yw tua 112 km (70 milltir). Mae'n tarddu yn Trinity Well, Newbury Hall, ger Carbury, Swydd Kildare, ac yn llifo i'r gogledd-ddwyrain trwy Swydd Meath i gyrraedd Môr Iwerddon ger Drogheda. Gellir dal eogiaid a brithyll yn yr afon, sy'n gorwedd yn Nyffryn Boyne.

Er nad yw'n afon hir, mae gan afon Boyne lle arbennig ym mytholeg, archaeoleg, a hanes Iwerddon. Mae'n llifo heibio i dref hynafol Trim a'i gastell, Bryn Tara (hen brifddinas Uchel Frenhinoedd Iwerddon), Navan, bryn Slane, Brú na Bóinne (siambr gladdu Neolithig), Abaty Mellifont, a dinas ganoloesol Drogheda. Yn Nyffryn Boyne ceir henebion eraill hefyd, fel Loughcrew, Kells, a sawl croes Geltaidd. Ymladdwyd Brwydr y Boyne, un o'r brwydrau mwyaf tyngedfennol yn hanes Iwerddon, ar lannau'r Boyne ger Drogheda yn 1690.

Mae'n llifo heibio safle enwog Brú na Bóinne sy'n gasgliad o feddrodau a seilwaith o'r Oes Newydd y Cerrig (gelwir hefyd yn Neolithig) sydd wedi'i restru fel Safle Treftadaeth y Byd UNESCO er 1993.

Mae'r afon yn adnabyddus ers dyddiau Ptolemi, sy'n cyfeirio ati fel afon Bubinda. Cyfeiriodd Gerallt Gymro ati fel Boandus. Ym mytholeg Iwerddon dywedir fod yr afon yn cael ei chreu gan y dduwies Boann, a 'Boyne' yw'r Seisnigiad o'r enw Hen Wyddeleg hwnnw. Yma hefyd y cafodd Fionn mac Cumhaill yr eog hud Fiontán, "Eog Gwybodaeth".

Cyfeiriadau

Boyne
Boyne
Boyne
Gwyddno Garanhir

Cymeriad chwedlonol Cymreig oedd Gwyddno Garanhir (neu Gwyddneu). Mae'n ymddangos gyntaf yn nhraddodiadau yr Hen Ogledd, ac mae Bonedd Gwŷr y Gogledd yn ei ddisgrifio fel un o ddisgynyddion y brenin Dyfnwal Hen.

Ymddengys mewn chwedloniaeth fel arglwydd Cantre'r Gwaelod, a leolid yn draddodiadol ym Bae Ceredigion, gyferbyn i Aberystwyth ac Aberdyfi. Cedwid y môr allan gan lifddorau, ond un diwrnod roedd y gwyliwr, Seithenyn, yn feddw, a boddwyd Cantre'r Gwaelod gan y môr. Mae'r gerdd Seithennin Saf Allan yn Llyfr Du Caerfyrddin yn cyfeirio at foddi "Maes Gwyddneu" (Maes Gwyddno).

Mae cyfeiriad at Gwyddno yn chwedl Culhwch ac Olwen, ac mae ei fab, Elffin ap Gwyddno, yn gymeriad amlwg yn y chwedl Hanes Taliesin fel noddwr Taliesin Ben Beirdd.

Cyfeiriadau
Ford, Patrick K. (gol.), Ystoria Taliesin (Gwasg Prifysgol Cymru, 1992). Testun Hanes Taliesin yn llaw Elis Gruffydd.
North, Frederick John, Sunken cities: Some legends of the coast and lakes of Wales (Caerdydd, 1957)
Williams, Taliesin (gol.), The Iolo Manuscripts (1848)

Mytholeg Gymreig
Llenyddiaeth Gymraeg yr Oesoedd Canol
Llên gwerin Cymru
Teyrnas Ceredigion
Cantre'r Gwaelod

Gwlad a foddwyd gan y môr mewn chwedloniaeth Gymreig oedd Cantre'r Gwaelod neu Maes Gwyddno. Dywedid ei bod wedi ei lleoli yn yr hyn sydd yn awr yn Fae Ceredigion. Mae'n perthyn i ddosbarth rhyngwladol o chwedlau am diroedd boddedig, yn cynnwys y chwedl Lydewig am Kêr-Ys. O'r gyfrol Cymru Fu gan Isaac Foulkes y tardda'r chwedl gyfarwydd.

Yn ôl y chwedl, roedd Cantre'r Gwaelod yn wlad gyfoethog, oedd yn cael ei hamddiffyn rhag y môr gan gloddiau Sarn Badrig a llifddorau. Arglwydd Cantre'r Gwaelod oedd Gwyddno Garanhir, oedd yn teyrnasu yng Nghaer Wyddno.

Yn y fersiwn gynharaf o'r chwedl hon, sef fersiwn Llyfr Du Caerfyrddin, boddwyd y deyrnas oherwydd esgeulusdod  morwyn-ffynnon o'r enw Mererid. Yn y fersiwn ddiweddarach, roedd y llifddorau yng ngofal Seithenyn. Meddwodd Seithenyn adeg gwledd, ac esgeulusodd gau'r llifddorau. O ganlyniad gorchuddiwyd Cantre'r Gwaelod gan y môr a boddwyd pawb o'r trigolion heblaw Gwyddno Garanhir ei hun. Yn ôl traddodiad llafar, o wrando'n ofalus iawn ar ddiwrnod tawel, gellir clywed o hyd sŵn y clychau'n canu - y clychau a genid i rybuddio pobl fod y llanw'n dod i mewn a'r llifddorau i'w cau.

Llenyddiaeth fodern
J.J. Williams (1869-1954), y bardd a sgwennodd y gerdd enwog O dan y mor a'i donnau.... Ef hefyd oedd awdur Clychau Aberdyfi. Ceir cofnod yn y Mabinogi am y môr yn goresgyn y tir rhwng Cymru ac Iwerddon.

Cadwyd ar gof a chadw yr englynion canlynol yn Llyfr Du Caerfyrddin (a sgwennwyd yn 1250) sy'n cyfeirio at y digwyddiad:

Ar un adeg, yn enwedig yn y cyfnod Mesolithig, roedd lefel y môr yn llawer is nag yw ar hyn o bryd, ac roedd yr hyn sy'n awr yn Fae Ceredigion yn dir sych. Ar waelod llanw anarferol o isel gellir gweld gweddillion coed ym Mae Ceredigion, yn enwedig gerllaw Borth ger Aberystwyth, ac efallai bod hyn wedi ysbrydoli'r chwedl. Yn 1770, dywedodd William Owen Pughe ei fod wedi gweld gweddillion aneddiadau dynol dan y môr tua pedair milltir o'r lan rhwng Afon Ystwyth ac Afon Teifi. Ceir traddodiad tebyg am Tyno Helyg oddi ar arfordir gogleddol Gwynedd.

Mae traddodiad y gellir clywed clychau Cantre'r Gwaelod yn canu dan y môr ar nosweithiau tawel, ac enwogwyd hyn yn y gân Clychau Aberdyfi.

Gweler hefyd
 Dilyw (mytholeg)
 Kêr-Ys
 Llên gwerin Cymru
 Tyno Helig

Cyfeiriadau

Llyfryddiaeth
 F. J. North, Sunken Cities (Caerdydd, 1957)
 Meic Stephens (gol.) Cydymaith i Lenyddiaeth Cymru (Gwasg Prifysgol Cymru, 1986)

Mythau'r dilyw
Mytholeg Gymreig
Llenyddiaeth Gymraeg yr Oesoedd Canol
Llên gwerin Cymru
Teyrnas Ceredigion
Llyfr Du Caerfyrddin
Bonedd Gwŷr y Gogledd

Testun achyddol Cymraeg Canol sy'n nodi llinach rhai o frenhinoedd ac arwyr yr Hen Ogledd yw Bonedd Gwŷr y Gogledd. Dim ond un copi o'r testun sydd ar glawr, yn llawysgrif Peniarth 45 (diwedd y 13g).

Ymrennir y testun yn ddwy brif ran. Yn y rhan gyntaf ceir llinachau'r Coeling, disgynyddion Coel Hen. Mae'n cynnwys Urien Rheged, Clydno Eiddin, Cynfelyn, Nudd, Llywarch Hen a Gwenddoleu. Yn yr ail ran ceir disgynyddion Dyfnwal Hen. Yno ceir rhestr o frenhinoedd o'r 5g. Mae'r enwau yn cynnwys Rhydderch Hael, Tudwal Tudclud, Elffin ap Gwyddno, Cawrdaf, Mordaf Hael, Elidir Mwynfawr a Macsen Wledig. Rhwng y ddwy ran hyn ceir triawd am y Coeling sy'n coffau gwroldeb arwyr o'r llwyth hwnnw.

Er bod y llinachau hyn yn gorffen gyda brenhinoedd y 6g, nid yw'n debygol fod y testun yn deillio o ddogfen o'r cyfnod hwnnw. Mae Kenneth Jackson wedi dadlau dros ddyddiad yn y 9g am gyfansoddi'r testun gwreiddiol. Wrth gwrs fe allai ffynonellau'r testun tybiedig hwnnw fod yn hŷn.

Llyfryddiaeth 
Ceir testun hwylus gyda nodiadau yn,
 Rachel Bromwich (gol.), Trioedd Ynys Prydein (Caerdydd, 1991). Atodiad II.

Gweler hefyd 
 Achresau Harley

Llenyddiaeth Gymraeg yr Oesoedd Canol
Rhyddiaith Cymraeg Canol
Yr Hen Ogledd
Hanes traddodiadol Cymru
Sarn Badrig

Sarn neu rîff dan y môr ym Mae Ceredigion yw Sarn Badrig. Mae'n ymestyn tua'r de-orllewin o'r arfordir ger Mochras, gerllaw Llanbedr am tua 24 km. Dim ond ar lanw isel iawn y gellir gweld y sarn, ond gan ei bod yn weddol agos at yr wyneb, mae'n medru bod yn beryglus i gychod. Credir i'r sarn gael ei chreu yn ystod Oes yr Ia, gan rewlif a adawodd weddillion o glai clogfaen. Ceir amrywiaeth o wymon y môr ar y sarn, ac o'r herwydd mae'n Ardal Gadwraeth Arbennig.

Mewn chwedl, Sarn Badrig yw gweddillion y mur a oedd yn gwarchod Cantre'r Gwaelod rhag y môr. Awgryma'r enw gysylltiad a Sant Padrig; y syniad mae'n debyg oedd ei bod yn llwybr a ddefnyddiai ef i gerdded i Iwerddon.

Bu Lewis Morris yn cynnal arolwg o'r ardal. Yn mis Mai, 1742, ysgrifennodd: Have been upon ye Innermost part of Sarn Badrig and have taken many soundings. The more I know it the more terrible it is.

Sarn Badrig yw'r fwyaf o dair sarn ym Mae Ceredigion; y ddwy arall, ymhellach i'r de, yw Sarn-y-Bwch a Sarn Cynfelyn. Ystyrir hwy yn nodweddion tanfor unigryw yn Ynysoedd Prydain.

Llongddrylliadau
Ceir rhestr o holl ddrylliadau'r ganrif ddiwethaf yma.

Trwy lygaid eraill

Moelfre, Aberdaron: “29 Ionawr 1884: ...Daeth llong ar y Sarn Patrick yn llwythog o wenith a had llin”.

Sarn Badrig: “EULOMENE Stranded and lost [ar Sarn Badrig] whilst carrying a cargo of linseed, wheat and one stowaway in wind conditions SW force 6 [y llong yn mynd o Calcutta i Lerpool, full rigged ship o haearn, wedi ei chofrestru yn Lerpwl, gyda chargo o lin, "cake" a gwenith. Criw o 28 ac 1 teithiwr (y stowaway mae’n debyg)

Mae’n amlwg bod y tywydd garw wedi parhau tan o leiaf y 29ain. Tri diwrnod ynghynt, yn Ochtertyre, Crieff, yr Alban ar y 26 Ionawr cofnodwyd bod An exceptionally stormy week ends today with the lowest unchallenged pressure reading ever recorded in the British Isles - 925.6 mbar. A violent gale ensues, blowing down a million trees on one Scottishe state alone

Dolennau allanol
Lluniau o Sarn Badrig
Llongddrylliadau ar Sarn Badrig, o Cimwch.com

Amgylchedd Gwynedd
Ardaloedd Cadwraeth Arbennig yng Nghymru
Arfordir Gwynedd
Llên gwerin Cymru
Mytholeg Gymreig
William Bingley

Naturiaethwr ac awdur llyfrau taith Seisnig oedd William Bingley (Ionawr 1774 – 11 Mawrth 1823). Ymddiddorai mewn cerddoriaeth yn ogystal. Cyhoeddodd ddau lyfr am ei deithiau yng Ngogledd Cymru ar ddiwedd y 18fed a dechrau'r 19g.

Myfyriwr ifanc ar ei wyliau oedd Bingley pan deithiodd o gwmpas gogledd Cymru y tro cyntaf. Roedd hynny yn y flwyddyn 1798, pan lesteirwyd pobl rhag mynd ar y Grand Tour ffasiynol arferol gan yr helyntion ar gyfandir Ewrop, yn arbennig yn Ffrainc oherwydd y Chwyldro Ffrengig. Ac eithrio Thomas Pennant, Bingley yw un o'r teithwyr cynharaf i gofnodi ei brofiad o deithio yng Nghymru; arfer a ddaeth yn ffasiynol iawn dros y degawdau olynol a welodd gyhoeddi rhai dwsinau o lyfrau taith gan y twristiaid cynnar hyn. Ychydig o werth sydd i'r rhan fwyaf o'r cyfrolau, ond mae llyfr Binlgey, Tour round North Wales (1800), yn wahanol. Mae penodau fel ei daith i ben Yr Wyddfa i chwilio am blanhigion prin yn sefyll allan. Mae ganddo hanesion am leoedd a phobl hefyd, wedi'i sgwennu mewn arddull bywiog gan rywun a ymddiddorai yn y Cymry a'u traddodiadau.

Cyhoeddodd ail gyfrol, North Wales Delineated from Two Excursions, yn 1804. Diddorol hefyd yw ei gyfrol arloesol ar gerddoriaeth Cymru, Sixty of the Most Admired Welsh Airs.

Llyfryddiaeth
 Tour round North Wales (1800)
 North Wales Delineated from Two Excursions (1804)
 Sixty of the Most Admired Welsh Airs, mewn dwy gyfrol (1803, 1810)

Genedigaethau 1774
Llenorion teithio Seisnig y 18fed ganrif
Llenorion teithio Seisnig y 19eg ganrif
Llenorion teithio Seisnig yn yr iaith Saesneg
Marwolaethau 1823
Naturiaethwyr Seisnig
Bóand

Bóand yw'r dduwies Geltaidd yr enwir Afon Boyne yn Leinster, Iwerddon, ar ei hôl. Ceir sawl ffurf ddiweddarach ar ei henw Gwyddeleg, e.e. Bóann a Bóinn; o'r ffurf olaf y daw'r ffurf Seisnigaidd Boyne a welir yn enw'r afon.

Daw'r enghraifft gynharaf o'r enw yng ngwaith y daearyddwr Groeg Ptolemi (2ail ganrif), fel Bouinda. "Buwch wen" yw'r ystyr yn Gymraeg.

Fel yn achos sawl duwies gynhanesyddol arall, Bóand oedd duwies yr afon sy'n dwyn ei henw. Mae hi'n cael ei bortreadu felly yn y chwedlau Gwyddeleg hynafol a adnabyddir heddiw fel y Cylch Mytholegol. Yno mae hi'n wraig i Nechtan (neu Elcmar, yn ôl y ffynhonnell), ac yn gariad i'r Dagda.

Mae'r ardal o gwmpas siambrau claddu Neolithig Newgrange yn cael ei galw'n Brug na Bóinne. Roedd yn gartref i Oengus, arwr y chwedl Aislinge Oenguso.

Cyfeiriadau
Bernhard Maier, Dictionary of Celtic Religion and Culture (Boydell, 1997; arg. newydd 2000)

Duwiesau
Mytholeg Geltaidd
Mytholeg Wyddelig
Belasitsa

Cadwyn mynyddoedd yn ne-ddwyrain Ewrop yw Belasitsa (Bwlgareg a Macedoneg Беласица / Belasitsa, Groeg Μπέλες / Beles neu Κερκίνη / Kerkini), yn rhedeg drwy Bwlgaria, Macedonia a Gwlad Groeg. Mae'r gadwyn tua 60 km o hyd a rhwng 7 km a 9 km o led. Y brig uchaf yw Mynydd Radomir ym Mwlgaria, a chanddo uchder o 2,029m. Mae'r ardal yn gartef i safle Brwydr Belasitsa neu Kleidion, y frwydr benderfynol yng nghwymp Teyrnas Gyntaf Bwlgaria ym 1014.

Mynyddoedd Bwlgaria
Mynyddoedd Gogledd Macedonia
Mynyddoedd Gwlad Groeg
Brwydr Belasitsa

Brwydr rhwng Ymerodraeth Bwlgaria ac Ymerodraeth Byzantium oedd Brywdr Belasitsa neu Brwydr Kleidion (hefyd Brwydr Clidium a Brwydr Klyuch). Digwyddodd ar 29 Gorffennaf 1014 ar lethrau mynyddoedd Belasitsa yn agos at dref Petrich yn ne Bwlgaria heddiw. Roedd y lluoedd Bysantaidd yn fuddugol. Hon oedd y frwydr bwysicaf yn nihenydd Teyrnas Gyntaf Bwlgaria.

1014
Belasitsa
Hanes Bwlgaria
Yr Ymerodraeth Fysantaidd
Petrich

Tref yn ardal Blagoevgrad yn ne-orllewin Bwlgaria yw Petrich (Bwlgareg Петрич / Petrich). Fe'i lleolir wrth odre mynydoedd Belasitsa yn agos at y ffin â Gwlad Groeg. Mae'n dref hynafol ar ran isaf Afon Struma, ac yn abnabyddus am y dirwedd fynyddig o'i chwmpas. Mae ganddi boblogaeth o 31,747 (Mehefin 2007 )

Trefi Bwlgaria
Curitiba

Prifddinas Talaith Paraná yn ne Brasil yw Curitiba.

Amgueddfeydd
Amgueddfa Oscar Niemeyer
Museu Paranaense
Museu de Arte Contemporânea
Museu de Arte Sacra
Museu do Expedicionário
Museu da Imagem e do Som 
Museu de História Natural
Museu Metropolitano de Arte de Curitiba

Enwogion
 Francisco Lachowski, model
 Marjorie Estiano, actores a chantores

Dolen allanol
  Gwefan swyddogol 

Dinasoedd Brasil
Paraná (talaith)
Brân goesgoch

Aelod o'r genws Pyrrhocorax yn nheulu'r brain yw'r Frân goesgoch (enw gwyddonol: Pyrrhocorax pyrrhocorax; Saesneg: Red-billed chough).

Mae'n aderyn gweddol fawr, 37–41 cm o hyd a 68–80 cm ar draws yr adenydd, ac mae'r pig a choesau coch yn ei wneud yn hawdd ei adnabod. Mae'n nythu ym Mhrydain, de Ewrop yn enwedig yr Alpau, rhannau mynyddig o ganolbarth Asia ac yn yr Himalaya, lle gall fod yn gyffredin iawn, er enghraifft yn Bhutan mae'n un o'r adar mwyaf cyffredin. Ceir hefyd boblogaeth yn ucheldiroedd Ethiopia. Fel rheol mae'n nythu mewn creigiau, un ai yn y mynyddoedd neu ar yr arfordir.

Fe'i ceir hefyd o gwmpas arfordir Ynys Môn, Llŷn a Sir Benfro ac yn y mynyddoedd, yn enwedig yn Eryri.

Yng ngwledydd Prydain mae'n aderyn sy'n gyfyngedig i'r ardaloedd Celtaidd, gorllewin yr Alban, Ynys Manaw, Cymru a Chernyw. Mae'n ymddangos ar arfbais Cernyw ac yn cael ei ystyried yn symbol o'r wlad, ond dim ond yn ddiweddar y mae ychydig o barau wedi dychwelyd i nythu yno ar ôl bod yn absennol am flynyddoedd lawer.

Ymddengys y frân goesgoch ar arfbais Sir Fflint, yn ogystal â bod yn aderyn cenedlaethol Cernyw. Caiff ei dangos hefyd ar arfbais Ysgol Maelor, Llannerch Banna oherwydd roedd y pentref ei hun unwaith oyn cael ei gynnwys yn ffiniau hen Sir Fflint.

Dosbarthiad hanesyddol

Dyma ysgrifennodd Gilbert White yn 1778: 
Cornish choughs abound, and breed on Beechy Head, and on the cliffs of the Sussex coast.

Dyma brawf i frain coesgoch ymledu llawer yn ehangach ar un adeg, gan gynnwys yr ardal yn nrama’r Brenin Llŷr gan Shakespeare, sef Caint. Mae’r mosaic Rufeinig yma  o Fila Rufeinig Brading hefyd yn dangos bod brain coesgoch yn byw yn ardal Ynys Wyth ddwy fil o flynyddoedd yn ôl, tan yr 1880au meddai haneswyr lleol. Ac yng Nghaersallwg (Salisbury) bu tafarn o’r enw The Chough Inn (The Blue Boar erbyn heddiw) sydd yn dyddio’n ôl i’r 19g.

Y frân goesgoch yng Nghymru

Aelodau eraill o deulu'r brain

Cofnodion unigol
Yn 2014 daeth Anet Thomas o Lanengan hyd i gorff bran goesgoch wedi ei reibio gyda modrwy am y goes. Gyrrodd y fodrwy i arbenigwr lleol a fu’n monitro brain ers blynyddoedd. Cadarnhaodd hi mai gweddillion “Mrs Sant Tudwal”, 16oed, oedd yma wedi ei modrwyo yn giw yn Rhoscolyn yn 1997. Bu’n nythu yn Nhrwyn Cilan, ac yna ar Ynys Tudwal o 2000 i 2013.

Cyfeiriadau

Corvidae
Corvidae

Teulu o adar yw Corvidae. Mae'n cynnwys tua 120 o rywogaethau megis y brain, y pïod ac ysgrechod y coed. Maent yn adar deallus ac eithaf mawr ac mae ganddynt bigau a thraed cryfion.

Rhai aelodau o deulu'r Corvidae:

 Ysgrech y coed (Garrulus glandarius)
 Pioden (Pica pica)
 Malwr cnau (Nucifraga caryocatactes)
 Brân goesgoch (Pyrrhocorax pyrrhocorax)
 Jac-y-do (Corvus monedula)
 Ydfran (Corvus frugilegus)
 Brân dyddyn (Corvus corone)
 Brân lwyd (Corvus cornix)
 Cigfran (Corvus corax)

Rhywogaethau o fewn y teulu
Llyn Glaslyn

Llyn yng Ngwynedd yw Llyn Glaslyn neu Glaslyn. Saif ar lethrau'r Wyddfa, 1,970 troedfedd uwch lefel y môr. Yma mae tarddle Afon Glaslyn.

Ymddengys mai'r enw gwreiddiol oedd Llyn Ffynnon Glas, ac mae Thomas Pennant yn ei alw yn Ffynnon Las. Mae'n lyn gweddol fawr, gydag arwynebedd o 18 acer a dyfnder o 127 troedfedd yn y man dyfnaf, ond ni cheir pysgod ynddo oherwydd llygredd o'r mwynfeydd copr oedd o'i gwmpas yn y gorffennol.

Cysylltir nifer o chwedlau a'r llyn, yn arbennig y chwedl am yr Afanc, anghenfil a drigai yn y llyn. Mae hefyd chwedlau am y Tylwyth Teg yn gysylltiedig ag ef.

Llyfryddiaeth
Geraint Roberts, The Lakes of Eryri (Gwasg Carreg Gwalch, Llanrwst, 1995)

Glaslyn
Safleoedd o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Ngwynedd
Clychau'r gog

Planhigyn blodeuol yw Clychau'r gog (Lladin: Hyacinthoides non-scripta, neu'n gyfystyr Endymion non-scriptus, Scilla non-scripta). Ymysg ei enwau Cymraeg eraill mae 'Bwtias y Gog', 'Croeso Haf', 'Cennin y Brain', 'Clychau'r eos', a 'Glas y llwyn'. Mae'n lluosflwydd ac oddfog a'n blodeuo yn y gwanwyn. Mae'n gynhenid yn Ynysoedd Prydain, yr Iseldiroedd, Gwlad Belg, Llydaw, a rhannau gogleddol a gorllewinol o Ffrainc. Ceir y rhywogaethau tebyg H. hispanica a H. italica yng Ngorynys Iberia a chyrion y Môr Canoldir yn ôl eu trefn.

Mae'r dail, a'r blodau (sy'n ymddangos ym misoedd Ebrill a Mai), yn tarddu o oddfyn. Mae bonau'r flodau oddeutu 10–30 cm o hir, a'n plygu tua'r ben. Mae siap cloch gan y blodau piwslas, gyda blychau paill melyn golau.

Ceir planhigion croesryw gyda H. hispanica, gan i hwnnw gael ei dyfu'n aml mewn gerddi ym Mhrydain. Mae pryder y gall hyn fygythio'r rhywogaeth cynhenid prydeinig. Gellir adnobod planhigion croesryw wrth eu dail a blodau mwy llydan, blodau llai pendilog gyda blychau paill tywyllach (mae blychau paill H. hispanica yn biws).

Yn y Deyrnas Unedig mae Clychau'r Gog yn rhywogaeth wedi'i amddiffyn dan ddeddf seneddol. Ni chaniateir tynnu oddfau, na masnachu mewn oddfau neu hadau.

Asparagaceae
Blodau
Nant Ffrancon

Dyffryn yn Eryri yw Nant Ffrancon, sy'n ymestyn tua'r gogledd o Lyn Ogwen a Chwm Idwal hyd at gyffiniau pentref Bethesda. Credir bod "Ffrancon" yn hen enw ar filwr hur (Ffranc), ond nid yw pawb yn cytuno â'r esboniad.

Daearyddiaeth

Mae Nant Ffrancon o ddiddordeb daearegol mawr, gan ei bod yn enghraifft glasurol o ddyffryn a grewyd gan rewlif, ac yn dangos siâp "U" nodweddiadol y dyffrynnoedd hynny, gydag ochrau serth a gwaelod gwastad. Ar ochr ddwyreiniol y dyffryn mae llethrau Pen yr Ole Wen a Carnedd Dafydd yn y Carneddau, tra ar yr ochr orllewinol mae llethrau rhai o gopaon y Glyderau megis Y Garn, Foel Goch a Mynydd Perfedd. Mae llawer o'r meini yn y dyffryn yn dangos tystiolaeth eu bod wedi eu symud gan y rhewlif yn ystod Oes yr Iâ. Er bod Afon Ogwen yn llifo ar hyd y dyffryn, nid yr afon a greodd y dyffryn yma.

Ffyrdd
Mae priffordd yr A5 hefyd yn dilyn y dyffryn gan esgyn i Fwlch Nant Ffrancon ger Llyn Ogwen. Oddi yno â yn ei blaen i Gapel Curig. Ceir ffordd gynharach sy'n dilyn ochr orllewinol y Nant. Cafodd yr hen ffordd ar hyd llwybr presennol yr A5 ei ail-wneud yn llwyr gan Thomas Telford rhwng 1810 a 1826. Adeiladwyd yr hen lôn gan yr Arglwydd Penrhyn ar ddiwedd y 18g, yn bennaf er mwyn dod â llechi i lawr o'r mynydd i Borth Penrhyn, ger Bangor. Cyn hynny cafodd yr hen lwybr ei ddisgrifio gan yr hynafiaethydd Thomas Pennant fel "y llwybr mul gwaethaf yng Nghymru"!

Cyfeiriadau

Bethesda
Bylchau Conwy
Bylchau Gwynedd
Dyffrynnoedd Conwy
Dyffrynnoedd Gwynedd
Eryri
Kaloyan, tsar Bwlgaria

Tsar Bwlgaria o 1197 hyd 1207 oedd Kaloyan, tsar Bwlgaria. Roedd yn drydydd teyrn Ail Deyrnas Bwlgaria, ar ôl ei frodyr, Ivan Asen I a Pedr II.

Daeth â sefydlogrwydd i'r deyrnas, oedd wedi cael ei rhyddhau o reolaeth Bysantaidd ychydig o flynyddoed ynghynt. Arweiniodd gyrchoedd llwyddiannus yn erbyn Byzantium, gan gipio Varna ar ôl gwarchae tridiau ar 24 Mawrth 1201. Gwelir ei bolisi gwrth-Bysantaidd hefyd yn ei berthnasoedd â'r Eglwys Orllewinol. Cyrhaeddodd cennad o'r Pab Innocentius III Fwlgaria ym 1204. Coronwyd Kaloyan ganddo fel brenin Bwlgaria a Wallachia, ac eneinio Archesgob Vasily o Tarnovo fel pennaeth eglwys y Bwlgariaid a'r Vlachiaid. Cydnabu Kaloyan oruchafiaeth Eglwys Rhufain. Ar ôl i Gaergystennin gael ei meddiannu gan Groesgadwyr y Bedwaredd Groesgad ym 1204, cymerodd Kaloyan reolaeth dros Adrianopolis, dinas Roeg nad oedd wedi cwymo i'r Croesgadwyr. Amddifynnodd Kaloyan y ddinas yn llwyddiannus, gan drechu'r Croesgadwyr mewn brwydr ger y ddinas ar 14 Ebrill 1205. Daliodd y lluoedd Bwlgariadd yr Ymerawdr Baldwin I, a fu farw ar 11 Mehefin mewn dalfa yn Veliko Tarnovo.

Enillodd Kaloyan fuddugoliaethau eraill yn erbyn yr Ymerodraeth Ladin, gan gipio Serres a Philippopolis (Plovdiv) a thiriogaeth arall yn Thracia a Macedonia. Llofruddiwyd Kaloyan gan aelodau o'i fyddin ei hun yn ystod gwachae Thessaloniki yn Hydref 1207.

Teyrnoedd Bwlgaria
Marwolaethau 1207
Pedol yr Wyddfa

Pedol yr Wyddfa yw'r enw a roir i'r daith i gopa'r Wyddfa sy'n cynnwys y copaon eraill o gwmpas copa'r Wyddfa ei hun.

Mae'r llwybr yn dechrau o Ben-y-pas. Y dull arferol o ddechrau'r bedol yw dringo llethrau Crib Goch (923 m) gyntaf. Dylid dilyn Llwybr Pen y Gwryd cyn belled a Bwlch y Moch, lle mae'r llwybr i'r Grib Goch yn fforchio i'r dde. O gopa Crib Goch rhaid dilyn crib gul, gyda dibyn ar y ddwy ochr, i gopa Carnedd Ugain (1,065 m). Oddi yno, mae llwybr gweddol hawdd i gopa'r Wyddfa ei hun. Wedi mynd i lawr ffordd fer tuag at Fwlch Main a throi i'r chwith i lawr y llechwedd sgri i Fwlch y Saethau, mae'r llwybr yn esgyn o gopa'r Lliwedd (898 m) cyn dychwelyd i Ben-y-pas.

Mewn tywydd da nid yw'r daith, sy'n cymryd tua chwech awr fel rheol, yn beryglus, er bod angen gofal ar y grib rhwng Crib Goch a Charnedd Ugain. Os yw'r tywydd yn wlyb neu'n wyntog mae angen gofal mawr, a phan mae eira ar y mynyddoedd mae'n addas i ddringwyr profiadol gyda'r offer angenrheidiol yn unig.

Mynyddoedd a bryniau Eryri
Mynyddoedd a bryniau Gwynedd
Cwm Idwal

Cwm yn Eryri yw Cwm Idwal; mae'r ffin rhwng Gwynedd a sir Conwy yn mynd trwy'r cwm.

Saif y cwm ychydig i'r de-orllewin o Lyn Ogwen a phriffordd yr A5. Ynghanol y cwm mae Llyn Idwal, ac amgylchynir ef gan nifer o fynyddoedd, yn enwedig y Glyder Fawr a'r Garn. Mae'r afon fechan sy'n llifo o'r llyn yn llifo i mewn i Afon Ogwen.

Mae Cwm Idwal yn gyrchfan boblogaidd iawn i dwristiaid, cerddwyr a dringwyr mynyddoedd, ac mae llwybr yn arwain o gwmpas y llyn. Ym mhen draw y cwm mae clogwyni serth Clogwyn y Geifr, gyda'r hollt enwog a elwir y Twll Du. Nodweddir y cwm gan olion rhewlif o Oes yr Iâ, sy'n ei wneud o ddiddordeb daearegol mawr.

Ceir amrywiaeth o blanhigion Arctig-alpaidd ar y clogwyni o gwmpas Cwm Idwal, yn cynnwys Lili'r Wyddfa (Lloydia serotina).

Dolenni allanol
Llwybr Cwm Idwal, o safle we Parc Cenedlaethol Eryri 

Amgylchedd Conwy
Amgylchedd Gwynedd
Bethesda
Capel Curig
Daearyddiaeth Conwy
Daearyddiaeth Gwynedd
Eryri
Gwarchodfeydd Natur Cenedlaethol yng Nghymru
Svyatoslav I, Tywysog Kiev

Tywysog Rws Kiefaidd oedd Svyatoslav I Igorevich (tua 942 - Mawrth 972. Roedd e'n fab i Igor, Tywysog Kiev, a'r Dywysoges Olga. Arweiniodd ymgyrchoedd yn erbyn y Khazariaid ac yn y Balcanau yn erbyn Bwlgaria a'r Ymerodraeth Fysantaidd. Distrywiodd y wladwriaeth Khazaraidd, gan sicrhau'r llwybrau masnach ar lawr Afon Volga a tua'r Môr Du ar gyfer Rws. Roedd ei ymgyrchoedd yn y Balcanau yn llai llwyddiannus. Gwaethygodd y berthynas rhwng Rws a'r Ymerodraeth Fysantaidd yn ystod ei deyrnasiad. Er i'w luoedd gyrraedd cyrion Caergystennin, methodd yn y pendraw ag estyn tiriogaeth Rws yn ddwfn i'r Balcanau. Bu farw ar ei ffordd adref o ymgyrch aflwyddiannus yn y Balcanau.

Ei blentyndod a'i deyrnasiad cynnar 
Lladdwyd ei dad Igor mewn brwydr â'r Drevlyane yn 942. Yn ystod ei blentyndod, rheolodd ei fam Olga fel rhaglaw drosto tan tua 963. Er i'w fam droi i Gristnogaeth, arhosodd Svyatoslav yn paganiad drwy gydol ei oes.

Distrywiad gwladwriaeth y Khazariaid 
Yn ystod ei deyrnasiad, arweiniodd nifer o ymgyrchoedd yn erbyn cymdogion Rws. Roedd ei lwyddiant mwyaf yn erbyn Khazaria, oedd yn rheoli masnach ar hyd Afon Volga. Distrywiodd lluoedd Kiefaidd ddinas Sarkel tua 965, gan sefydlu tref Slafonaidd ar y safle, Belaya Vezha. Yn ddiweddarach, fe ddistrywiodd brifddinas Khazaria, Atil. Roedd y buddugoliaethau dros y Khazariaid yn caniatáu i Rws gymryd rheolaeth dros y llwybrau masnach i'r de tua'r Môr Du.

Ymgyrchoedd yn y Balcanau 

Mewn cynghrair â'r Ymerodraeth Fysantaidd, dechreuodd Svyatoslav ymgyrch yn erbyn Bwlgaria, gan drechu y Bwlgariaid ym Mrwydr Silistra yn 968. Yn y cyfamser, roedd y Pechenegiaid wedi gosod gwarchae ar Kiev, a bu raid i luoedd Svyatoslav ddychwelyd i Rws er mwyn codi'r gwarchae ac i ymladd yn erbyn y Pechenegiaid. Roedd Svyatoslav wedi mynnu cadw'r diriogaeth roedd ef wedi ei feddiannu yn y Balcanau, penderfyniad oedd yn digio'r Bysantiaid. Daeth pethau'n waeth byth iddyn nhw yn 969 a 970, pryd dechreuodd Svyatoslav ymgyrch newydd yn y Balcanau. Gosododd warchae ar Adrianopolis, ond y tro hwn, bu raid iddo ildio. Trechwyd ei luoedd ym Mrwydr Arcadiopolis yn 970. Enciliodd i Dorostol, lle bu raid iddo cytuno telerau â'r Bysantiaid, gan ymadael â'r Balcanau. Ddaeth yr ymgyrch ddim lles i Svyatoslav nac i Rws, ond gwanhaodd Fwlgaria, gan ei gadael yn agored i ymosodiadau diweddarach y Bysantiaid.

Marwolaeth Svyatoslav 
Bradychodd y Bysantiaid y cytundeb yr oedden nhw wedi ei wneud â Svyatoslav, gan annog y Pechenegiaid i ymosod arno ar ei ffordd adre. Cyfarfu'r Pechenegiaid ag ef ger rhaeadrau'r Dnepr ger Ynys Khortytsya yn gynnar yn y flwyddyn 972, gan ei ladd. Yn ôl y Brut Cynradd Rwsieg, dygwyd ei benglog i ffwrdd er mwyn gwneud cwpan i Khan Kurya. Ar ôl ei farwolaeth arweiniodd tensiynau rhwng ei feibion, Oleg, Yaropolk a Vladimir, at ymladd rhyngddynt.

Tywysogion Rws
Genedigaethau'r 940au
Marwolaethau 972
Deurywioldeb

Cyfeiriadedd rhywiol  yw deurywioldeb sydd yn cyfeirio at atyniad rhamantus ac/neu rywiol unigolion tuag at unigolion o'r un rywedd neu ryw yn ogystal ag unigolion o'r rhywedd neu ryw arall neu rhywedd anneuaidd. Nid yw'r mwyafrif o ddeurywiolion yn cael eu hatynnu gan ddynion a menywod yn gydradd a gall ffafriaethau newid gydag amser. Ond mae rhai deurywiolion yn aros yn gyson yn eu lefelau o atyniad trwy gydol eu bywydau fel oedolion.

Yng nghanol y 1950au, dyfeisiodd Alfred Kinsey raddfa Kinsey mewn cais i fesur cyfeiriadedd rhywiol yn nhermau profiad rhywiol unigolyn. Mae gan y raddfa 7-pwynt o 0 ("yn hollol heterorywiol") i 6 ("yn hollol gyfunrywiol"). Mae deurywiolion yn cyflenwi mwyafrif o werthau'r raddfa (1–5), sy'n amrywio o "heterorywiol yn bennaf, dim ond yn gyfunrywiol yn achlysurol" (1) i "gyfunrywiol yn bennaf, dim ond yn heterorywiol yn achlysurol" (5). Yng nghanol y raddfa (3) yw "heterorywiol a chyfunrywiol yn gydradd".

Gweler hefyd
 Diwrnod Dathlu Deurywioldeb

Cyfeiriadau

 
Cyfeiriadedd rhywiol
LHDT
Pantheistiaeth

Y cysyniad bod popeth sy'n bodoli yn undod a bod yr undod hwnnw yn ddwyfol yw pantheistiaeth neu holl-dduwiaeth. Cafodd y term ei fathu gan yr athronydd John Toland yn 1705, ond mae'r cysyniad yn hŷn na hynny. Yn ôl pantheistiaeth nid oes rhagor rhwng Duw a chreaduriaid, sydd y gwrthwyneb i'r hyn a geir yn y crefyddau unduwiaethol fel Cristnogaeth ac Islam.

Â rhai athronwyr holl-dduwiaethol, fel Spinoza (1632-77), gam ymhellach a datgan mai dim ond un sylwedd sy'n bodoli, a bod hwnnw'n ddwyfol; disgrifiad Spinoza o'r cyflwr hwn oedd Deus sive natura ('Duw neu natur').

Cafodd pantheistiaeth ddylanwad mawr ar athronwyr a llenorion cyfnod yr Oleuedigaeth yn Ewrop, fel Rousseau, ac ar y Rhamantwyr yn nes ymlaen.

Diwinyddiaeth
Athroniaeth
Eglwys Padarn

Eglwys Anglicanaidd sydd yn Llanbadarn Fawr, Ceredigion, Cymru yw Eglwys Padarn. Mae'r ffydd Gristnogol wedi cael ei haddoli yn y safle hwn ers y chweched ganrif.

Yn ystod yr Oesoedd Canol Cynnar bu Sulien a'i fab Rhygyfarch ap Sulien yn yma, gan roi ar femrwn hanes bywyd Dewi Sant. Cyfeirir at yr eglwys mewn un o gerddi enwocaf y bardd Dafydd ap Gwilym (14g), sef 'Merched Llanbadarn'. Bu William Morgan, cyfieithydd y Beibl i'r Gymraeg, hefyd yn ficer yma yn ystod yr 16g. Penodwyd y Parchedig Canon Andrew Loat yn offeiriad yr eglwys yn 2014.

Cyfeiriadau

Oriel

Adeiladau ac adeiladwaith yn Aberystwyth
Adeiladau rhestredig Gradd I Ceredigion
Llanbadarn Fawr
Padarn
Eglwysi colegol
Hanes Ceredigion
Lili'r Wyddfa

Planhigyn blodeuol lluosflwydd Arctig-Alpaidd a monocotyledon yw Lili'r Wyddfa neu Brwynddail y Mynydd  (Cyfenw: Lloydia serotina), sy'n aelod o deulu'r Liliaceae. Lili'r Wyddfa yw'r unig aelod o'r genws Gagea sy'n byw tu allan i ganolbarth Asia. Mae Lili'r Wyddfa yn nodweddiadol o diroedd mynyddig. Yng Ngogledd America fe'i ceir o Alaska hyd New Mexico, ac yn Ewrop yn yr Alpau a Mynyddoedd Carpathia yn ogystal â Chymru. Yr unig le y mae'n tyfu yng ngwledydd Prydain yw ychydig o safleoedd yng ngogledd Eryri; er enghraifft Cwm Idwal. Fe'i ceir hefyd yng nghanol Asia, Siberia, Tsieina, Nepal, Mongolia, Corea a Japan.<ref name=hansgretel>[http://apps.kew.org/wcsp/namedetail.do?name_id=307417 Kew World Checklist of Selected Plant Families, Gagea serotina'']</ref> Yng Ngogledd America fe'i gelwir yn common alplily.

Mae ganddo flodau cymharol fawr wedi'u gosod yn sypiau o dri: chwe tepal mewn dau swp, chwe brigeryn ac ofari uwchraddol. Ceir dail hirfain, unigol wedi'u gosod bob yn ail. Esblygodd y rhywogaeth hwn oddeutu 68 miliwn o flynydoedd CP yn ystod yr era Cretasaidd hwyr - Paleogen cynnar. Fel y rhan fwyaf o'r teulu, mae i'w gael mewn amgylchedd cynnes (neu dymherus), yn enwedig yn Hemisffer y Gogledd.

Ystyrir y gallai cynhesu byd-eang beryglu'r rhywogaeth yn Eryri a cheir cynlluniau i geisio'u traws-blannu i safleoedd yn yr Alban. Daw'r enw Lloydia o enw Edward Lhuyd. Amcangyfrifir fod llai na 100 o fylbiau yng Nghymru. O ran eu genynnau, mae'r math hwn yng Nghymru'n dra gwahanol i weddill y rhywogaeth hwn.

Dros filoedd o flynyddoedd, mae eu lleoliad diarffordd ac anhygyrch wedi eu gwarchod, i raddau helaeth, gan ei wneud hi'n anodd i ddyn neu ddafad eu sathru a'u torri.

Disgrifiad

Mae'n blanhigyn anodd ei adnabod pan nad yw'n blodeuo, gan fod y dail yn debyg iawn i laswellt neu frwyn. Daw'n llawer mwy amlwg pan ymddengys y blodau gwynion, o fis Mehefin ymlaen. Mae ganddynt wythienau piws neu goch. Ystyr serotina yw 'blodeuo'n hwyr'.Linnaeus, Carl von. 1753. Species Plantarum 1: 294, as Bulbocodium serotinum .

Llyfrau Plant
Gwelir statws eiconig Lili'r Wyddfa mewn o leiaf un llyfr i blant sef Wendi Wlanog a Lili'r Wyddfa.

Tacsonomeg
Arferid credu fod y genws Lloydia gwbwl ar wahân i Gagea, ac fe'i dynodwyd yn rhywogaeth a elwid yn  Lloydia serotina. Erbyn hyn, fodd bynnag, (2015) mae'r rhywogaeth Lloydia yn cael eu cynnwys oddi fewn i Gagea''.

Dolenni allanol

Parc Cenedlaethol Eryri: Lili'r Wyddfa
Llên Natur

Cyfeiriadau 

Blodau
Liliaceae
Hoyw

Mae'r dudalen hon am y gair "hoyw". Am wybodaeth am y cyfeiriadedd rhywiol gweler cyfunrywioldeb.

Ansoddair Cymraeg yw hoyw sydd, yn draddodiadol, yn golygu sionc neu bywiog, ond sydd yn aml mewn defnydd cyfoes yn cael ei ddefnyddio fel y term anffurfiol am gyfunrywiol.

Yn wreiddiol mae'r gair yn golygu hapus, llon, sionc, bywiog neu diofal. Mae gan hoyw yn ei ystyr traddodiadol nifer fawr o darddeiriau, yn cynnwys hoywad (addurniad neu daclusiad), hoywi (i wneud rhywbeth yn hoyw), hoywaidd (bron yn gyfystyr â hoyw), hoywder (y briodwedd o fod yn hoyw), a nifer o gyfansoddeiriau megis hoywdon, hoywfro a hoyw-wyrdd.

Yn yr ugeinfed ganrif lledaenodd y defnydd o hoyw fel term i ddisgrifio cyfunrywioldeb. Datblygodd y synnwyr newydd hwn dan ddylanwad y gair Saesneg gay, sef, yn ei ystyr traddodiadol, y cyfieithiad agosaf at hoyw; oherwydd y newid yn ystyr y gair Saesneg, a oedd wedi cael ei gymhwyso at gyfunrywioldeb erbyn degawdau cynnar y ganrif, gweliwyd newid yn ystyr y gair Cymraeg hefyd. Heddiw mae hoyw wedi ei safoni fel y term Cymraeg anffurfiol i ddisgrifio cyfunrywioldeb, gydag hoywon fel gair lluosog am gyfunrywiolion. Ond er bod hoyw yn cyfeirio at holl bobl gyfunrywiol mewn rhai cyd-destunau, mae'r term lesbiad yn rhyw-benodol (mae'n disgrifio menywod cyfunrywiol yn unig), felly weithiau defnyddir hoyw a hoywon i ddisgrifio dynion yn unig (gweler terminoleg cyfunrywioldeb). Gall hefyd disgrifio pethau sy'n gyffredin i bobl gyfunrywiol, e.e. hanes hoyw, cerddoriaeth hoyw. Weithiau defnyddir y gair hoyw i gyfeirio at berthnasoedd rhwng pobl o'r un ryw, er enghraifft priodas hoyw, er bod rhai cefnogwyr LHDT yn annog yn erbyn y defnydd hwn ar y sail ei fod yn eithrio pobl ddeurywiol a thrawsryweddol ac yn annog defnyddio cyfunryw yn lle.

Yn y Saesneg, defnydd dadleuol o'r term gay yw i ddisgrifio rhywbeth annymunol, e.e. that's so gay ("mae hwnna mor hoyw"). Nid yw'r cymhwysiad hwn fel term dirmygus wedi'i drosglwyddo i Gymraeg gyffredin.

Gweler hefyd 
 Gay-for-pay

Cyfeiriadau 

Cyfeiriadedd rhywiol a hunaniaeth
Cyfunrywioldeb
Geirfa LHDT
Geiriau ac ymadroddion Cymraeg
Khazariaid

Pobl Dyrcig hanner-grwydrol o Ganol Asia oedd y Khazariaid. Trodd llawer ohonynt i Iddewiaeth. Yn y seithfed ganrif OC sylfaenodd y Khazariaid wladwriaeth (khaganaeth) annibynnol yng ngogledd y Caucasus ar hyd y Môr Caspiadd. Yn yr wythfed neu yn gynnar yn y 9g, derbyniwyd Iddewiaeth fel y grefydd swyddogol. Mae'n bwnc llosg ai dim ond y bendefigaeth drodd at y grefydd newydd, neu drwch y boblogaeth hefyd. Ar eu hanterth, roedd y Khazariaid a'r pobloedd oedd yn ddarostyngedig iddynt yn rheoli ardal eang sydd heddiw yn cwmpasu de Rwsia, gorllewin Casachstan, dwyrain Wcrain, Aserbaijan, rhannau helaeth o'r Caucasus (gan gynnwys Dagestan a Georgia) a'r Crimea. Mae'n debyg bod yr enw yn gysylltiedig â gwreiddyn berfol Tyrcig yn golygo 'crwydro'.

Roedd y Khazariaid yn gynghreiriaid pwysig i'r Ymerodraeth Fysantaidd yn erbyn yr Ymerodraeth Sassanaidd ac wedyn y Galiphaeth, y Pechenegiaid a Rws. Arweiniasant gyfres o ryfeloedd llwyddiannus yn erbyn y Caliphaethau Arabaidd. Mewn cyfnod diweddarach, fodd bynnag, cefnodd y Bysantiaid arnynt, gan droi yn eu lle at Rws ac at y Pechenegiaid yn erbyn y Khazariaid. Rhwng 965 a 969, fe'u trechwyd gan Svyatosloav I o Kiev, gan gael eu darostwng i reolaeth Rws Kiefaidd. Erbyn heddiw, mae'r Khazariaid wedi diflannu fel pobl wahanol.

Hanes Casachstan
Hanes Georgia
Hanes Rwsia
Hanes Wcráin
Iddewon
Pobloedd Dyrcig
Crimea

Am y bwlch yng Ngwynedd a adwaenir fel "Bwlch y Crimea" gweler Bwlch y Gorddinan.

Gorynys yn nwyrain Ewrop ar arfordir gogleddol y Môr Du, wedi'i amgylchynu bron yn gyfan gwbl gan y Môr Du a Môr Azov yw Crimea (Rwsieg: Крымский полуостров; Tatareg Crimea: Qırım yarımadası; Wcraineg: Кримський півострів). Saif i'r de o Wcráin ac i'r gorllewin o Kuban, Rwsia. Ers 2014 mae'r Crimea yn ffurfio Dosbarth Ffederal Crimea, sy'n cynnwys Gweriniaeth Crimea a Dinas Sefastopol.

Mae dau fôr o'i gwmpas: Y Môr Du a Môr Azov tua'r dwyrain gyda Isthmws Perekop yn ei gysylltu â'r tir mawr. Mae rhan helaeth y Crimea yn wastadedd ond mae'n codi i 1545m (5069 troedfedd) yn y de gyda chopa Gora Roman-Kosh, yr uchaf o gadwyn o fryniau ar hyd arfordir de-ddwyreiniol yr orynys a adnabyddir fel Mynyddoedd Crimea. Y prif ddinasoedd yw Feodosia, Kerch, Sevastopol, Yalta, Yevpatoria a Simferopol, y brifddinas.

Mae mwyafrif y boblogaeth (58%, Cyfrifiad 2001) yn Rwsiaid ethnig, gyda hefyd Wcrainiaid (24%) a Thatariaid Crimea (12%). Rwsieg yw mamiaith y mwyafrif (77%, Cyfrifiad 2001), er bod nifer o bobl â'r Datareg Crimea (11%) a'r Wcraineg (10%) fel mamiaith. Yr unig iaith swyddogol dan feddiant Wcráin oedd yr Wcraineg, ond ers ailymuno a Rwsia yn 2014 mae'r Rwsieg, Wcreineg a'r Datareg yn ieithoedd swyddogol.

Perchnogaeth
Yn 2014 cafwyd cryn ddadlau ynghylch perchnogaeth y Crimea. Bu'n rhan o Rwsia o'r 18g ymlaen. Arosodd yn rhan o Rwsia pan sefydlwyd yr Undeb Sofietaidd. O ganol y 1950au, pan benderfynodd Nikita Khrushchev ei roi i Weriniaeth Sofietaidd Wcráin, hyd 2014 fe'i gweinyddwyd fel gweriniaeth hunanlywodraethol o dan reolaeth Wcráin. Enw swyddogol y weriniaeth honno oedd Gweriniaeth Hunanlywodraethol y Crimea (Wcraineg Автономна Республіка Крим/Avtonomna Respublika Krym, Tatareg Crimea Qırım Muhtar Cumhuriyeti).

Ym Mawrth 2014, yn dilyn y chwyldro neu coup yn Kiev a ddisodlodd yr Arlywydd Petroshenko, pleidleisiodd trigolion y Crimea dros sefydlu Gweriniaeth Crimea. Ar y pryd, dim ond Rwsia oedd yn ei chydnabod; gweler Rhestr gwledydd anghydnabyddedig.

Hanes
Coloneiddwyd y Crimea gan y Groegiaid yn y 6ed ganrif CC. Cafodd ei oresgyn yn ddiweddarach gan y Gothiaid, yr Hyniaid ac eraill. Yn 1239 cafodd ei wneud yn khaniad gan Tatariaid yr Haid Euraidd. Cipiwyd y khaniad'' gan y Tyrciaid yn 1475 a chafodd y Crimea ei feddiannu gan Rwsia yn 1783. Rhwng 1853 a 1856 ymladdwyd Rhyfel y Crimea yno rhwng lluoedd Rwsia ar un ochr a lluoedd Prydain, Ffrainc ac Ymerodraeth yr Otomaniaid ar yr ochr arall. Meddiannwyd y Crimea gan yr Almaen Natsïaidd yn yr Ail Ryfel Byd (1941-1943). Ar ôl y rhyfel cafodd y Tartariaid eu halltudio i Wsbecistan yn eu crwnswth am gydweithredu, yn ôl yr honiad, â'r Almaenwyr. Ers cwymp yr Undeb Sofietaidd mae llawer ohonynt wedi dod yn ôl.

Gweler hefyd
Betsi Cadwaladr
Gweriniaeth Crimea
Rhyfel y Crimea

Cyfeiriadau

Oriel

 
Gorynysoedd Ewrop
Y Môr Du
Rhanbarthau hanesyddol Rwsia
Rhanbarthau hanesyddol Wcráin
Tiriogaethau dadleuol