alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
John Davies (Mallwyd)

Ysgolhaig, geiriadurwr, awdur a gweinidog oedd Dr John Davies (tua 1567–1644), a adwaenir fel Dr John Davies, Mallwyd, am iddo dreulio'r rhan fwyaf o'i oes yn rheithor Mallwyd yn yr hen Sir Feirionnydd (de Gwynedd).

Bywgraffiad
Fe'i ganed yn Llanferres, yn yr hen Sir Ddinbych (Sir y Fflint heddiw). Roedd yn gyfaill i Esgob William Morgan a chredir mai ef a wnaeth y rhan fwyaf o'r waith o ddiwygio testun cyfieithiad newydd William Morgan o'r Beibl (1620) ar gyfer y wasg. Yn 1621 cyhoeddodd ei waith pwysicaf, sef y gramadeg o'r iaith Gymraeg Antiquae Linguae Britannicae ... Rudimenta. Cyhoeddodd ddau eiriadur, yn cynnwys ei eiriadur Lladin-Cymraeg seiliedig ar waith Thomas Wiliems o Drefriw, y Dictionarum Duplex (1632), a sawl cyfrol arall.

Yn ogystal â'i waith fel awdur ac ysgolhaig, roedd John Davies yn gopïwr llawysgrifau diwyd ac rydym yn ddyledus iddo heddiw am ddiogelu sawl testun Cymraeg Canol. Cyhoeddwyd detholiad o rai o'r cerddi canoloesol a gopïwyd ac a olygwyd gan John Davies ar ôl ei farwolaeth yn y flodeugerdd Flores Poetarum Britannicorum (1710), sy'n cynnwys yn ogystal y casgliad cyntaf mewn print o'r Hen Benillion.

Llyfryddiaeth
Antiquae Linguae Britannicae ... Rudimenta (1621)
Llyfr y Resolusion (1632)
Antiquae Linguae Britannicae ... Dictionarum Duplex (1632)

Astudiaethau
 Ceri Davies, Llên y Llenor: John Davies o Fallwyd (Gwasg Pantycelyn, 2001)

Cyfeiriadau

Cyfieithwyr Cymreig
Geiriadurwyr Cymraeg
Genedigaethau 1567
Golygyddion Cymreig
Gramadegwyr Cymraeg
Hynafiaethwyr Cymreig
 
Llenorion Cymraeg
Llenorion Cymreig yn yr iaith Ladin
Marwolaethau 1644
Pobl o Sir y Fflint
Ysgolheigion Cymraeg
Vitus Bering

Roedd Vitus Jonassen Bering, weithiau Behring, (bedyddiwyd 5 Awst 1681 – 19 Rhagfyr 1741) yn forwr a fforiwr Danaidd yn llynges Rwsia, a adnabyddid gan y morwyr Rwsaidd fel Ivan Ivanovich. Ganed Bering yn Horsens, Denmarc a bu farw ar Ynys Bering, ger Gorynys Kamchatka.

Wedi mordaith i India'r Dwyrain, ymunodd a'r llynges Rwsaidd yn 1703. Priododd wraig o Rwsia, ac wedi ymweliad byr â Horsens yn 1715 ni ddychwelodd yno wedyn. Yn 1725, teithiodd ar dir i Okhotsk, croesodd i Kamchatka, ac adeiladodd y llong Sviatoi Gavriil (Sant Gabriel). Ar y llong yma, hwyliodd Bering tua'r gogledd yn  1728, hyd na allai weld rhagor o dir tua'r gogledd na'r dwyrain.

Y flwyddyn wedyn bu'n chwilio am dir i'r dwyrain, gan ail-ddarganfod Ynys Ratmanov, un o Ynysoedd Diomede. Yn 1730 dychwelodd i Sant Petersburg, ond yn ystod y daith hir trwy Siberia bu ef yn wael iawn a bu farw pump o'i blant. Dychwelodd i Okhotsk yn 1735, lle'r adeiladwyd dwy long: Sviatoi Piotr (Sant Pedr) a Sviatoi Pavel (Sant Paul). Yn 1740 sefydlodd Petropavlovsk yn Kamchatka. Oddi yno hwyliodd i gyfeiriad Gogledd America yn 1741, gan gyrraedd arfordir deheuol Alaska.

Ar y ffordd yn ôl, darganfuwyd rhai o Ynysoedd Aleutia, ond dirywiodd iechyd Bering a bu raid glanio ar ynys ym Môr Bering lle bu farw ar 19 Rhagfyr 1741. Enwyd yr ynys ar ei ôl. Heblaw y môr a'r ynys, mae Culfor Bering yn dwyn ei enw.

Fforwyr y 18fed ganrif
Fforwyr Danaidd
Genedigaethau 1681
Marwolaethau 1741
Morwyr Danaidd
Llanferres

Pentref bychan, cymuned a phlwyf eglwysig yn Sir Ddinbych, Cymru, yw Llanferres(). Mae'n gorwedd wrth droed llethrau dwyreiniol Bryniau Clwyd, ar y briffordd A494, tua hanner ffordd rhwng Yr Wyddgrug i'r gogledd-ddwyrain a Rhuthun i'r de-orllewin.

Saif y pentref ar lan orllewinol Afon Alun. I'r gorllewin ceir bryngaer Foel Fenlli. yng nghanol y penterf mae Eglwys Sant Berres, Llanferres, a godwyd yn wreiddiol yn yr Oesoedd Canol.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  a'r Aelod Seneddol yw .

Hanes
Yn yr Oesoedd Canol roedd y plwyf yn rhan o gwmwd Iâl, yn nheyrnas Powys (Powys Fadog).

Chwedl werin 
Mae Morfudd ferch Urien a'i brawd Owain ab Urien yn ymddangos mewn hen chwedl werin Gymraeg a gysylltir a rhyd yn y plwyf a elwid yn Rhyd-y-gyfarthfa.  Byddai holl gŵn y wlad yn dod yno i gyfarth, ond ni feiddiai neb fynd yno i weld beth oedd yn ei achosi nes i Urien Rheged fynd, a darganfod merch yn golchi dillad.  Cafodd Urien ryw gyda'r ferch yn y rhyd, ac yna dywedodd hi ei bod yn ferch i frenin Annwn, a bod tynged arni i olchi wrth y rhyd nes cael mab gan Gristion.  Dywedodd wrth Urien am ddychwelyd ymhen blwyddyn, a phan ddaeth, cyflwynodd hi ddau blentyn iddo, Owain a Morfudd.

Enwogion 
Ganwyd yr ysgolhaig ac awdur Dr John Davies (c. 1567 - 1644), a adwaenir fel Dr John Davies, Mallwyd, yn Llanferres tua'r flwyddyn 1567.

Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

Cyfeiriadau

Cymunedau Sir Ddinbych
 
Pentrefi Sir Ddinbych
Thomas Baddy

Roedd Thomas Baddy (m. 1729) yn emynwr a chyfieithydd. Roedd yn weinidog gyda'r Annibynwyr yn Ninbych, un o'r cynharaf yng ngogledd Cymru.

Ychydig a wyddys amdano. Ymddengys iddo gael ei eni yng ngogledd Cymru, efallai o haniad Seisnig. Tua 1693 aeth yn weinidog Ymneilltuol i Ddinbych lle arosodd hyd ei farwolaeth yn 1729. Dywedir ei fod yn ddyn pur gyfoethog a boneddigaidd. Roedd yn bregethwr poblogaidd.

Cyhoeddodd trosiad mydryddol o rai o 'r Salmau ynghyd â rhai o emynau ei hun dan yr enw Caniad Solomon yn 1725. Mae ei lyfrau eraill yn cynnwys Pasc y Cristion, cyfieithiad o waith Saesneg gan Thomas Doolittle.

Cyfeiriadau

Cyfieithwyr Cymreig
Emynwyr Cymraeg
Genedigaethau'r 17eg ganrif
Gweinidogion Annibynnol Cymreig
Llenorion Cymraeg
Llenorion Cymreig y 18fed ganrif
Marwolaethau 1729
Pobl o Ddinbych
Evan Evans

Gallai Evan Evans gyfeirio at un o sawl person:

Evan Evans (Ieuan Fardd) (Ieuan Bryddydd Hir) (1731–1788), bardd ac ysgolhaig 
Evan Evans (Ieuan Glan Geirionydd) (1795–1855), bardd
Evan Evans (Evans Bach Nantyglo) (1804 - 1886) gweinidog gyda'r Annibynwyr ac awdur Cymreig

Gweler hefyd:
Evan Eynon Evans (1904–1989), dramodydd
Evan Gwyndaf Evans (1913–1986), bardd
Evan Jenkin Evans (1882–1944), gwyddonydd
Evan Keri Evans (1860–1941), cofiannydd
Evan Vincent Evans (1851–1934), golygydd
Evan William Evans (1827? -1874), mathemategydd
Culfor Bering

Culfor Bering (Rwseg: Берингов пролив, Saesneg: Bering Strait) yw'r culfor rhwng Penrhyn Dezhnev yn Rwsia, y rhan fwyaf dwyreiniol o gyfandir Asia, a Cape Prince of Wales yn Alaska, rhan fwyaf gorllewinol cyfandir Gogledd America.

Mae'r culfor, sydd tua 92 km (58 milltir) o led a 30 – 50 m o ddyfnder, yn cysylltu Môr Chukchi (rhan o Gefnfor Iwerydd) gyda Môr Bering, sy'n rhan o'r Cefnfor Tawel. Enwyd y culfor ar ôl y fforiwr Vitus Bering, Daniad yng ngwasanaeth Rwsia, a groesodd y culfor yn 1728, er y gwyddir i Semyon Dezhnev hwylio trwy'r culfor yn  1648.

Yn ystod Oes yr Ia roedd tir yn cysylltu dwy ochr Culfor Bering, a thros y tir yma y croesodd pobl gynnar o gyfandir Asia i gyfandir America. Gwyntyllwyd y syniad o bont neu dwnel yn cysylltu dwy ochr y culfor, ond ar hyn o bryd bychan yw'r boblogaeth ar y ddwy ochr, ac nid oes ffyrdd yn cysylltu'r sefydliadau ar lannau'r culfor a gweddill y wlad ar yr ochr Rwsaidd nag ochr Alaska. Mae gwahaniaeth amser o 21 awr rhwng y ddwy ochr, gyda'r ochr Rwsaidd ddiwrnod ar y blaen i'r ochr Americanaidd.

Bering
Daearyddiaeth Alaska
Daearyddiaeth Rwsia
Táin Bó Cúailnge

Y Táin Bó Cúailnge ("gyrru ymaith wartheg Cúailnge" neu "Cyrch Gwartheg Cúailnge") yw'r prif stori yng Nghylch Wlster, un o'r pedwar cylch mawr o chwedlau yn llenyddiaeth gynnar Iwerddon. Ysgrifennwyd y Táin mewn Hen Wyddeleg a Gwyddeleg Canol, mewn rhyddiaith yn bennaf ond gyda pheth barddoniaeth. Mae'n adrodd hanes rhyfel rhwng Wlster a Connacht.

Mae Medb, brenhines Connacht, a'i gŵr Ailill yn cymharu eu cyfoeth. Maent bron yn gyfartal, ond mae Ailill yn berchen ar y tarw Finnbhennach. Ar un adeg roedd y tarw yn perthyn i Medb, ond gan ei fod yn anfodlon cael gwraig yn berchennog arno, crwydrodd i ffwrdd ac ymuno â buches Ailill. I geisio dod yn gyfartal â'i gŵr mae Medb yn codi byddin i ddwyn y tarw enwog Donn Cuailnge o Cúailnge (Cooley) yn Wlster.

Mae melltith ar wŷr Wlster, a'r unig un sydd ar gael i amddiffyn Wlster yw'r arwr dwy ar bymtheg oed Cúchulainn. Llwydda byddin Connacht i gipio'r tarw tra mae Cúchulainn yn cyfarfod merch, ond mae Cúchulainn yn galw ar yr hen hawl i fynnu ymladd un yn erbyn un ger rhyd. Pery'r ymladd am fisoedd, gyda Cúchulainn yn gorchfygu rhyfelwyr gorau Connacht un ar ôl y llall. Pan ddaw Fergus, ei dad-maeth yn ei erbyn, mae Cúchulainn yn cytuno i ildio iddo ar yr amod fod Fergus yn ildio iddo ef yn tro nesaf. Yna mae'n ymladd brwydr hir yn erbyn ei frawd maeth Ferdiad.

Yn y diwedd mae rhyfelwyr Wlster yn dechrau deffro, ac ymleddir y frwydr olaf. Mae Fergus yn cadw ei amod â Cúchulainn ac yn tynnu ei ryfelwyr o'r maes, a gorfodir byddin Medb i encilio. Maent yn llwyddo i ddwyn Donn Cuailnge yn ôl i Connacht, lle mae'n ymladd a  Finnbhennach. Lleddir Finnbhennach, ond mae Donn Cuailnge ei hun yn cael ei glwyfo'n farwol.

Yn gysylltiedig â'r Táin Bó Cúailnge yn y llawysgrifau Gwyddeleg ceir sawl chwedl berthnasol a elwir yn remscéla, sydd i gyd yn perthyn i Gylch Wlster ac yn cael eu gosod mewn amser (dychmygol) ychydig cyn y Tain, fel math o rhagarweiniad iddo. Un o'r enwocaf yw Compert Chon Culainn, sy'n adrodd hanes cenhedlu'r arwr Cú Chulainn.

Llyfryddiaeth
 Thomas Kinsella (cyf.), The Tain (Gwasg y Dolmen, 1969; argraffiad newydd, Prifysgol Pennsylvania, 1985). Gyda lluniau inc gan yr artist Gwyddelig Louis le Brocquy.
Cecil O'Rahilly (cyf.), Táin Bó Cúalnge from the Book of Leinster (Dulyn, 1967)

Llenyddiaeth Wyddeleg
Mytholeg Wyddelig
Medb

Ym mytholeg Iwerddon, Medb (Gwyddeleg: hefyd Meabh neu Maeve) yw brenhines teyrnas Connacht yng ngorllewin Iwerddon. Mae ganddi ran amlwg yn y Táin Bó Cúailnge ("Cyrch Gwartheg Cúailnge"), un o'r gweithiau pwysicaf yn llenyddiaeth gynnar Iwerddon. Credir gan rai mytholegwyr ei bod yn wreiddiol yn dduwies sofraniaeth - agwedd ar Dduwies y Ddaear - a bod y brenin yn ei phriodi yn seremonïol.

Roedd Medb yn ferch i Eochaid Feidlech, Uchel Frenin Iwerddon. Priododd nifer o weithiau. Ei gŵr cyntaf oedd Conchobar mac Nessa o Ulster, ond ni pharhaodd y briodas yn hir. Priododd Conchobar chwaer Medb, Eithne, wedyn, ond llofruddiodd Medb hi.

Mae Medb ac un arall o'i gwŷr, Ailill yn ymddangos yn y Táin Bó Cúailnge. Pan mae Medb ac Ailill yn cymharu eu cyfoeth, maent bron yn gyfartal, ond mae Ailill yn berchen ar y tarw Finnbhennach. Ar un adeg roedd y tarw yn perthyn i Medb, ond gan ei fod yn anfodlon cael gwraig yn berchennog arno, crwydrodd i ffwrdd ac ymuno â buches Ailill. I geisio dod yn gyfartal â'i gŵr mae Medb yn codi byddin i ddwyn y tarw enwog Donn Cuailnge o Cúailnge (Cooley).

Mae melltith ar wŷr Wlster, a'r unig un sydd ar gael i amddiffyn Wlster yw'r arwr dwy ar bymtheg oed Cúchulainn. Llwydda byddin Connacht i gipio'r tarw tra mae Cúchulainn yn cyfarfod merch, ond mae Cúchulainn yn galw ar yr hen hawl i fynnu ymladd un yn erbyn un ger rhyd. Pery'r ymladd am fisoedd, gyda Cúchulainn yn gorchfygu rhyfelwyr gorau Connacht un ar ôl y llall.

Yn y diwedd mae rhyfelwyr Wlster yn dechrau deffro, a gorfodir byddin Medb i encilio. Maent yn llwyddo i ddwyn Donn Cuailnge yn ôl i Connacht, ond wedi cyrraedd yno mae'n ymladd a  Finnbhennach. Lleddir Finnbhennach, ond mae Donn Cuailnge ei hun yn cael ei glwyfo'n farwol.

Lladdwyd Medb gan Furbaide, mab Eithne, fel dial am lofruddiaeth ei fam. Yn ôl y chwedl, claddwyd hi dan garnedd 40 troedfedd o uchder ar gopa Cnoc na Riabh (Saesneg: Knocknarea) ger Sligo.

Llyfryddiaeth
 Thomas KinsellaThe Tain (1969).

Duwiesau
Mytholeg Wyddelig
Connachta
Hanes Iwerddon
Llenyddiaeth Wyddeleg
Gwersyll ffoaduriaid

Gwersyll dros dro a adeiladir gan lywodraethau neu NGOau (megis y Groes Goch) i dderbyn ffoaduriaid yw gwersyll ffoaduriaid. Gall filoedd o bobl byw mewn gwersyll.

Oherwydd sefydlir gwersylloedd ffoaduriaid yn gyflym yn gyffredinol, ac wedi'u cynllunio i fodloni anghenion dynol sylfaenol am gyfnod byr o amser, gall argyfwng dyngarol digwydd o ganlyniad i rwystriad dychweliad ffoaduriaid i'w cartrefi (fel arfer oherwydd rhyfel cartref). Mae rhai gwersylloedd ffoaduriaid, megis gwersyll Jenin ym Mhalesteina, wedi parháu mewn modd dros dro am ddegawdau, sy'n cael goblygiadau mawr am hawliau dynol.

Gall bobl aros yn y gwersylloedd yma, yn derbyn bwyd a chymorth meddygol argyfwng, nes ei bod hi'n ddiogel iddynt dychwelyd i'w cartrefi. Mewn rhai achosion, fel arfer ar ôl nifer o flynyddoedd, bydd gwledydd eraill yn penderfynu ni fydd hi erioed yn ddiogel i'r bobl yma dychwelyd, felly caffent eu hailgyfanheddu mewn "trydedd wledydd", i ffwrdd o'r ffiniau a groesawant.

Gall gyfleusterau gwersyll cynnwys y canlynol:

Llety (gan amlaf pebyll)
Cyfleusterau hylendid (e.e. thoiledau)
Meddygaeth
Cyfarpar cyfathrebu (e.e. radio)

Gweler hefyd 
 Ffoadur
 Rhestr gwersylloedd ffoaduriaid Palesteinaidd

 
Aneddiadau
Ffoaduriaid
John Williams (cyfansoddwr)

Cyfansoddwr cerddoriaeth ar gyfer ffilm yw John Towner Williams (ganwyd 8 Chwefror 1932, Yr Unol Daleithiau).

Ei weithiau cerddorol

Ffilmiau 
 Daddy-O (1958)
 The Secret Ways (1961)
 John Goldfarb, Please Come Home! (1965)
 Valley of the Dolls (1967)
 A Guide for the Married Man (1967)
 Fitzwilly (1967)
 The Reivers (1969)
 Jane Eyre (1970)
 Fiddler on the Roof (1971)
 Images (1972)
 The Poseidon Adventure (1972) Oscar nomination
 The Cowboys (1972)
 Cinderella Liberty (1973) Oscar nomination
 The Paper Chase (1973)
 Tom Sawyer (1973) gyda Robert B. Sherman & Richard M. Sherman
 The Towering Inferno (1974)
 Jaws (1975)
 Family Plot (1976)
 Midway (1976)
 The Missouri Breaks (1976)
 Black Sunday (1977)
 Star Wars Episode IV: A New Hope (1977)
 Close Encounters of the Third Kind (1977)
 The Fury (1978)
 Superman: The Movie (1978)
 1941(1979)
 Dracula (1979)
 Star Wars Episode V: The Empire Strikes Back (1980)
 Raiders of the Lost Ark (1981)
 Monsignor (1982)
 Yes, Giorgio (1982)
 E.T. the Extra-Terrestrial (1982)
 Star Wars Episode VI: Return of the Jedi (1983)
 Indiana Jones and the Temple of Doom (1984)
 The River (1984)
 SpaceCamp (1985)
 Empire of the Sun (1987)
 The Witches of Eastwick (1987)
 The Accidental Tourist (1988)
 Born on the Fourth of July (1989)
 Indiana Jones and the Last Crusade (1989)
 Stanley & Iris (1990)
 Presumed Innocent (1990)
 Home Alone (1990)
 Hook (1991)
 JFK (1991)
 Home Alone 2: Lost in New York (1992)
 Far and Away (1992)
 Jurassic Park (1993)
 Schindler's List (1993)
 Nixon (1995) enwebwyd am Oscar
 Sabrina (1995) enwebwyd ddwywaith am Oscar
 Sleepers (1996) enwebwyd am Oscar
 Rosewood (1997)
 Seven Years in Tibet (1997)
 Amistad (1997)
 The Lost World: Jurassic Park (1997)
 Stepmom (1998)
 Saving Private Ryan (1998)
 Star Wars Episode I: The Phantom Menace (1999)
 Angela's Ashes (1999)
 The Patriot (2000)
 A.I.: Artificial Intelligence (2001)
 Harry Potter and the Philosopher's Stone (2001)
 Catch Me If You Can (2002)
 Star Wars Episode II: Attack of the Clones (2002)
 Minority Report (2002)
 Harry Potter and the Chamber of Secrets (2002)
 Harry Potter and the Prisoner of Azkaban (2004)
 The Terminal (2004)
 Star Wars Episode III: Revenge of the Sith (2005)
 War of the Worlds (2005)
 Memoirs of a Geisha (2005)
 Munich (2005)
 Harry Potter and the Half-Blood Prince (2009)

Arall 
 Prelude and Fugue (1965)
 Symffoni rhif 1 (1966)
 Concerto for Flute and Orchestra (1969)
 Concerto for Violin and Orchestra (1976)
 Jubilee 350 Fanfare (1980)
 Concerto for Tuba and Orchestra (1985)
 Liberty Fanfare (1986)
 A Hymn to New England (1987)
 Concerto for Clarinet and Orchestra (1991)
 Concerto for Bassoon and Orchestra (The Five Sacred Trees) (1993)
 Sound the Bells! (1993)
 Song for World Peace (1994)
 Concerto for Cello and Orchestra (1994)
 Variations on Happy Birthday (1995)
 Concerto for Trumpet and Orchestra (1996)
 Elegy for Cello and Piano (1997)
 American Journey (1999)
 TreeSong, Concerto for Violin and Orchestra (2000)
 Heartwood: Lyric Sketches for Cello and Orchestra (2002)
 Concerto for Horn and Orchestra (2003)

Cyfansoddwyr Americanaidd
Genedigaethau 1932
Datganoli

Mae Datganoli, hunanlywodraeth neu ymreolaeth yn broses o fod llywodraeth ganolog gwladwriaeth yn rhoi grym dros rai materion i lywodraeth ar lefel cenedl, talaith neu diriogaeth arall, ac yn gwneud hynny trwy ddeddfwriaeth. Yn wahanol i ffederaliaeth, mae'r wladwriaeth ganolog yn cadw'r hawl i dynnu'r pwerau hyn yn ôl iddi ei hun os dymuna. Mewn system ffederal mae hawliau'r unedau islaw'r wladwriaeth ganolog wedi ei diogelu yn gyfansoddiadol.

Y Deyrnas Unedig
Bu mudiadau ymreolaethol yn Iwerddon, yr Alban a Chymru yn y 19g. Roedd y mudiad yn Iwerddon yn llawer cryfach na'r lleill, gyda'r Blaid Seneddol Wyddelig dan Charles Stewart Parnell ac eraill yn ymdrechu am ymreolaeth i Iwerddon o fewn y Deyrnas Unedig. Yn dilyn Gwrthryfel y Pasg yn 1916, newidiodd yr hinsawdd wleidyddol yn Iwerddon, a daeth arweiniad y mudiad cenedlaethol i ddwylo Sinn Féin, oedd yn ymdrechu am annibyniaeth oddi wrth y Deyrnas Unedig yn hytrach nag ymreolaeth o'i mewn. Daeth y rhan fwyaf o Iwerddon yn wlad annibynnol yn 1922, ond parhaodd Gogledd Iwerddon yn rhan o'r Deyrnas Unedig gyda senedd ddatganoledig. Dilewyd y senedd yma yn 1973 ond crewyd cynulliad newydd i Ogledd Iwerddon yn 1998. Yng Nghymru, bu'r mudiad Cymru Fydd yn weithgar am gyfnod.

Gyda thŵf cenedlaetholdeb yn yr Alban a Chymru yn ail hanner yr 20g yn symbyliad, cynhaliwyd refferendwm ar ddatganoli grym i'r ddwy wlad ym mis Mawrth 1979. Cafwyd mwyafrif mawr yn erbyn datganoli yng Nghymru, tra yn yr Alban roedd mwyafrif bychan o'i blaid, ond dim digon i wneud datganoli yn weithredol. Arweinwyr yr ymgyrch yn erbyn datganoli oedd: Leo Abse, Neil Kinnock, Donald Anderson, Ioan Evans ac Ifor Davies.

Yn mis Medi 1997 cafwyd refferendwm arall, a'r tro hwn cafwyd pleidlais o blaid datganoli yn y ddwy wlad. Sefydlwyd Senedd yr Alban a Chynulliad Cenedlaethol Cymru yn 1999. Yn Lloegr mae gan ddinas Llundain gynulliad datganoledig, ond mewn refferendwm ar greu cynulliad i ogledd-ddwyrain Lloegr yn 2004, roedd mwyafrif mawr yn erbyn, a gohiriwyd unrhyw ystyriaeth bellach o'r mater. Mae peth galw am senedd ddatganoledig i Loegr fel uned. Yn 2001 cyflwynodd Mebyon Kernow ddeiseb gyda 50,000 o enwau yn galw am ddatganoli grym i Gernyw.

Datganoli mewn gwledydd eraill

Mewn rhannau eraill o Ewrop, ceir trefn ddatganoledig yn Sbaen, lle mae 17 o Gymunedau Ymreolaethol a dwy Ddinas Ymreolaethol, a hefyd yn yr Eidal. Mae'r drefn mewn gwledydd megis yr Almaen a'r Swistir yn esiamplau o ffederaliaeth yn hytrach na datganoli, ac felly hefyd wledydd megis yr Unol Daleithiau.

Gweler hefyd
 Comisiwn ar Ddatganoli yng Nghymru
 Refferendwm Datganoli i Gymru, 1979‎
 Refferendwm ar bwerau Cynulliad Cenedlaethol Cymru 2011

Cyfeiriadau

Gwleidyddiaeth
Gwleidyddiaeth Cymru
Gwleidyddiaeth Gogledd Iwerddon
Gwleidyddiaeth Sbaen
Gwleidyddiaeth yr Alban
Gwleidyddiaeth yr Eidal
Gwleidyddiaeth y Deyrnas Unedig
Hanes Iwerddon
20fed ganrif yng Nghymru

sr:Деволуција
sv:Home rule
Ymreolaeth

Mae ymreolaeth yn cyfeirio at allu unigolyn i gael rheolaeth dros eu bywyd eu hun a'r cyfle i wneud penderfyniadau heb orfodaeth gan eraill.

Mae ymreolaeth yn anodd ei gyflawni mewn llawer o sefyllfaoedd gofal gan fod unigolion yn derbyn llawer o ofal gan eraill.  Fodd bynnag, gall pobl ddod yn fwy ymreolaethol os cânt eu hannog i fynnu cydnabyddiaeth ac ennill hyder.

Cyfeiriadau 

Iechyd meddwl
Prosiect Wici-Iechyd
Gareth Gwyn Roberts

Ffisegydd o Gymro oedd Syr Gareth Gwyn Roberts, FRS FREng, (16 Mai 1940 – 6 Chwefror 2007). Cafodd ei eni ym Mhenmaenmawr.

Ffisegwyr Cymreig
Genedigaethau 1940
Marwolaethau 2007
Pobl addysgwyd yn Ysgol John Bright
Angharad James

Roedd Angharad James (16 Gorffennaf 1677 - Awst 1749) yn ffermwraig, yn delynores, yn ôl rhai hanesion yn awdurdod ar y gyfraith, ond yn cael ei chofio yn bennaf oll fel bardd.

Bywyd
Ganwyd Angharad James yn fferm Gelliffrydau, Baladeulyn yn Nyffryn Nantlle ar 16 Gorffennaf 1677. Tra yn ferch ifanc, priododd â William Prichard, gŵr llawer hŷn na hithau, oedd yn ffermio Cwm Penamnen, cwm i'r de o Ddolwyddelan. Trigai yn y Parlwr, neu Tai Penamnen, tŷ a fu yn gartref gynt i deulu Gwydir, gweddill ei hoes, a hithau'n ffermio'r cwm wedi marwolaeth ei gŵr.

Claddwyd hi ar 25 Awst 1749 ac mae ei bedd i'w gweld tu mewn i Eglwys Santes Gwyddelan, Dolwyddelan, y lleoliad mae'n debyg yn arwydd o barch ei chyfoedion.

Doniau
Dywedir iddi fod yn delynores o fri, ac yn gorchymyn ei gweision i ddawnsio i'r delyn wrth ddod yn ôl o'r godro.

Mae llawysgrifau o'i barddoniaeth wedi goroesi. Yn eu mysg mae marwnad i'w mab Dafydd a fu farw yn 16 oed, a marwnad i'w gŵr ar ffurf ymddiddan dychmygol.

Ffynonellau
 Nia Mai Jenkins, '‘A’i Gyrfa Megis Gwerful’: Bywyd a Gwaith Angharad James', Llên Cymru Cyfrol 24 (2001)
 John Ellis Jones, 'Bedd Angharad James O Benamnen, Dolwyddelan', Trafodion Cymdeithas Hanes Sir Gaernarfon, cyfrol 45 (1984)
 Owen Thomas, D.D., Cofiant y Parchedig John Jones, Talsarn (Wrecsam 1874)

Beirdd Cymraeg benywaidd
Genedigaethau 1677
Llenorion Cymreig yr 17eg ganrif
Llenorion Cymreig y 18fed ganrif
Merched yr 17eg ganrif
Merched y 18fed ganrif
Marwolaethau 1749
Pobl o Arfon
Pobl o Ddolwyddelan
Telynorion Cymreig
High Hopes (cyfres deledu)

Comedi sefyllfa BBC Cymru a leolir yn y pentref ffugiol Cwm-Pen-Ôl yng Nghymoedd De Cymru yw High Hopes. Cynhyrchwyd a chyfarwyddwyd gan Gareth Gwenlan a chyd-ysgrifennwyd gan Boyd Clack. Roedd yn serennu Robert Blythe fel Richard "Fagin" Hepplewhite, Margaret John fel Elsie Hepplewhite, Steven Meo fel (Dwayne) Hoffman a Ben Evans fel Charlie. Darlledwyd y gyfres gyntaf yn 2002, ac yn y pumed gyfres yn 2007 cymerodd Oliver Wood rôl Charlie.

Cyfeiriadau

Dolen allanol
Gwefan swyddogol Satellite City a High Hopes 

Comedïau sefyllfa teledu'r BBC
Cyflwyniadau rhaglenni teledu 2002
Diweddiadau rhaglenni teledu 2009
Rhaglenni teledu BBC Cymru
Rhaglenni teledu comedi o Gymru
Richard Goodman Jones (Dic Goodman)

Bardd oedd Richard Goodman Jones (Dic Goodman) (20 Ionawr 1920 - 4 Mawrth 2013). Roedd yn frodor o Fynytho, penrhyn Llŷn, Gwynedd.

Bywgraffiad
Ganwyd Richard yn 1920 i'w fam, Kate, a'i dad Richard a fu farw o fewn tri mis i enedigaeth Richard. Ailbriododd ei fam o fewn ychydig. Nid oedd gan Richard frodyr na chwiorydd, heblaw am ei gyfneither Margaret, ac oedd gystal a chwaer iddo.

Magwyd Richard yn Mynytho, lle yr aeth i Ysgol Foel Gron. Ni adawodd ardal ei fagwraeth. Yn 1952 priododd hefo Laura Ellen Jones, a daeth yn dad i ddau o blant, Sian a Dafydd. Bu Richard yn gweithio mewn llawer o swyddi, o werthu yswiriant i fod yn athro yn Ysgol Pont-y-Gof. Bu farw yng nghartref gofal Glyn Menai ar y 4ydd o Fawrth, 2013.

Gwaith llenyddol
Yn ei flynyddoedd cynnar, yr oedd yn aelod adnabyddus o'r gymuned, yn aml yn cymryd rhan mewn eisteddfodau o gwmpas y wlad. Enillodd y gadair ychydig o weithiau. Cyhoeddodd lawer o lyfrau o'i farddoniaeth, yn cynnwys Hanes y Daith, a hefyd llyfr am y gofod. Roedd yn fwyaf adnabyddus am lunio englynion. Cyfeirir ato yn y Cydymaith i Lenyddiaeth. Gwelir peth o'i waith yn Awen Arfon. Bu hefyd yn golygu Llen y Llanw.

Llyfryddiaeth
Codi Hwyl (1974)
Caneuon y Gwynt a'r Glaw (1975)
Yr Wybren Las Faith (1976)
I'r Rhai sy'n gweld Rhosyn Gwyllt (1979)
Hanes y Daith (199?)

Ffynonellau

Beirdd Cymraeg
Genedigaethau 1920
Llenorion Cymraeg
Llenorion Cymreig yr 20fed ganrif
Marwolaethau 2013
Pobl o Lŷn
Bodowyr

Mae Bodowyr yn siambr gladdu gerllaw Brynsiencyn ar Ynys Môn sy'n dyddio o'r cyfnod Neolithig, tua 3000 C.C. i 2500 C.C.. Mae'n siambr gladdu weddol syml gyda chyntedd, yn un o bedair siambr gladdu o'r math yma ar yr ynys. Yn wreiddiol byddai carnedd dros y siambr, a chofnodir olion o garnedd mewn disgrifiadau cynnar, ond nid oes dim ohoni i'w gweld heddiw. Mae meini'r cyntedd hefyd wedi diflannu.

Gellir cyrraedd y safle wrth droi i'r dde yn syth ar ôl y troad wrth adael Brynsiencyn  ar y briffordd A4080 i gyfeiriad Niwbwrch. Mae'r tro yma'n arwain heibio safle Caer Lêb, yna wedi mynd yn syth ymlaen yn y groesffordd nesaf mae'r siambr gladdu mewn cae ar y dde.

Llyfryddiaeth
 Frances Lynch, Gwynedd, A Guide to Ancient and Historic Wales (Llundain: HMSO, 1995)

Cadw
Cromlechi Cymru
Llanidan
Oes Newydd y Cerrig yng Nghymru
Safleoedd archaeolegol Ynys Môn
Caer Lêb

Mae Caer Lêb yn amddiffynfa neu sefydliad o Oes yr Haearn gerllaw Brynsiencyn yn ne-orllewin Ynys Môn.

Mae dau glawdd pridd gyda ffos rhyngddynt yn amgylchynu darn mwy neu lai hirsgwar o dir. Mae'r clawdd mewnol yn gyfan, a gellir gweld y fynedfa ar yr ochr ddwyreiniol. Credir fod wal cerrig wedi bod ar ben y clawdd yma. Er gwaethaf y cloddiau a'r ffos, mae'r safle ar dir gwastad ac ni fyddai'n hawdd ei amddiffyn; awgrymwyd mai er mwyn statws yr oedd y cloddiau.

Bu cloddio ar y safle yn 1866, a chafwyd hyd i olion tŷ crwn a nifer o adeiladau hirsgwar. Cafwyd hyd i grochenwaith o'r ail, drydedd a'r bedwaredd ganrif, yn awgrymu fod pobl yn byw ar y safle yng nghyfnod y Rhufeiniaid. Gellir cyrraedd y safle wrth droi i'r dde yn syth ar ôl y troead wrth adael Brynsiencyn  ar y briffordd A4080 i gyfeiriad Niwbwrch.

Llyfryddiaeth
 Frances Lynch, Gwynedd, A Guide to Ancient and Historic Wales (Llundain: HMSO, 1995)

Cadw
Llanidan
Oes yr Haearn yng Nghymru
Safleoedd archaeolegol Ynys Môn
Mynytho

Pentref bychan yng nghymuned Llanengan, Gwynedd, Cymru, yw Mynytho (). Saif ym Mhen Llŷn tua 2 filltir i'r gorllewin o Lanbedrog a tua'r un pellter i'r gogledd o Abersoch yn ne-orllewin Llŷn.

Anfarwolwyd y neuadd yn yr englyn canlynol gan y bardd R. Williams Parry sydd i'w weld ar furiau'r neuadd:

Adeiladwyd gan dlodi, — nid cerrig
Ond cariad yw'r meini;
Cydernes yw'r coed arni,
Cyd-ddyheu a'i cododd hi.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Pobl o'r ardal
 Moses Glyn Jones (1913–1994), bardd
 Richard Goodman Jones (Dic Goodman) (1920–2013), bardd

Cyfeiriadau

Pentrefi Gwynedd
Llanengan
Llŷn
Llanbedrog

Am yr eglwys a phlwyf o'r un enw ger Penfro, gweler Llanbedrog, Sir Benfro.

Pentref, cymuned a phlwyf eglwysig yn ne-orllewin Llŷn, Gwynedd yw Llanbedrog (). Mae'n gorwedd ar lan Bae Ceredigion tua hanner ffordd rhwng Pwllheli i'r dwyrain ac Abersoch i'r de. Rhed y ffordd A499 trwy'r pentref.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Mae penrhyn Mynydd Tir y Cwmwd (343 troedfedd) yn ei gysgodi i'r de. O'r copa ceir golygfeydd braf dros Fae Ceredigion ac Ynysoedd Tudwal ac i fryniau Eryri yn y gogledd-ddwyrain. Mae cerflun 'Y Dyn Haearn' i'w ganfod ar Fynydd Tir y Cwmwd.

Mae traeth Llanbedrog yn ddeniadol ac yn boblogaidd gan ymwelwyr. I'r gogledd ceir craig isel Carreg y Defaid.

Mae Llwybr Arfordir Cymru yn cysylltu Llanbedrog a Phwllheli.

Mae eglwys y plwyf yn bur hynafol. Fe'i cysegrir i Sant Pedrog. Eglwys un siambr hir ydyw, sy'n dyddio yn rhannol i'r 13g. Ychwanegwyd clochdy yn y 19g pan gafodd ei hatgyweirio'n sylweddol a'i thrawsnewid gan golli llawer o'i chymeriad hynafol. Mae'r bedyddfaen yn dyddio i'r 15g.

Mae Plas Glyn-y-Weddw, plasty Fictoraidd rhestredig Gradd II a chanolfan ddiwylliannol, wedi'i leoli yn y pentref.

Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

Enwogion
Huw Llŷn (bl. 1532-1594), bardd; brawd Wiliam Llŷn
John Owen Williams (Pedrog) (1853-1932), bardd. Cafodd ei fagu'n blentyn amddifad yn Llanbedrog gan ei fodryb.

Cyfeiriadau

Cymunedau Gwynedd
 
Llŷn
Pentrefi Gwynedd
Plwyfi Cymru
Teulyddog

Sant Cymreig oedd Teulyddog (Lladin: Toulidauc neu Thelaucus, fl. 6g). Yn ôl traddodiad yr oedd yn ddisgybl i Sant Dyfrig.

Hanes a thraddodiad
Dywedir y ffoes Teulyddog gyda Dyfrig i Lydaw i ddianc rhag y Pla Melyn. Credir i Deulyddog sefydlu clas Llandeulyddog o fewn muriau'r hen dref Rufeinig Maridunum (safle Caerfyrddin heddiw). Yn ddiweddarach rhoddwyd tir y clas i Briordy Ieuan Efengylwr a Theulyddog lle ysgrifennwyd Llyfr Du Caerfyrddin, yn ôl pob tebyg.

Cyfeiriadau

Cymry'r 6ed ganrif
Pobl o Gaerfyrddin
Seintiau Cymru
Teyrnas Dyfed
Ludwig Wittgenstein

Athronydd Awstriaidd oedd Ludwig Wittgenstein (26 Ebrill 1889 - 29 Ebrill 1951).

Cafodd ei eni yn Wien, yn fab i Karl Wittgenstein a brawd i'r pianydd Paul Wittgenstein. Bu'n ffrind a disgybl i Bertrand Russell.

Llyfryddiaeth 
 Logisch-Philosophische Abhandlung, Annalen der Naturphilosophie, 14 (1921)
 Philosophische Untersuchungen (1953)
 Bemerkungen über die Grundlagen der Mathematik
 The Blue and Brown Books (1958)
 Philosophische Bemerkungen (1964)

Astudiaethau 
 Walford L. Gealey, Wittgenstein, Y Meddwl Modern (Gwasg Gee, 1980)

Athronwyr Awstriaidd
Athronwyr dadansoddol
Genedigaethau 1889
Marwolaethau 1951
Pobl o Fienna
Memrwn

Deunydd i ysgrifennu arno a wneir o groen, yn enwedig croen dafad neu afr neu groen llo wedi ei drin yn arbennig, yw memrwn (o'r gair Lladin membrum).

Arferid defnyddio memrwn yn yr Oesoedd Canol ar gyfer ysgrifennu llawysgrifau a hefyd i'w rhwymo. Roedd yn ddeunydd drud iawn. Byddai angen croen praidd bychan o ddefaid ar gyfer un llawysgrif. Mae'r rhan fwyaf o'r llawysgrifau Cymreig cynnar yn llawysgrifau memrwn, yn cynnwys Llyfr Du Caerfyrddin a Llyfr Aneirin.

Disodlwyd memrwn gan bapur yn y cyfnod modern cynnar. Mae'n dal i gael ei ddefnyddio weithiau heddiw ar gyfer argraffiadau arbennig iawn neu, yn llawer mwy cyffredin, i rwymo llyfrau cain. Ceir math arbennig o bapur a wneir â chotwm a elwir yn 'bapur memrwn', ond papur ydyw nid memrwn go iawn.

Dolen allanol
 (Ffrangeg) Eglurhad darluniol ar sut i wneud memrwn - ar wefan Llyfrgell Genedlaethol Ffrainc

Deunydd ysgrifennu
Llawysgrifau
Ymddiddan Myrddin a Thaliesin

Cerdd o naws chwedlonol am hanes cynnar Cymru yw Ymddiddan Myrddin a Thaliesin. Hon yw'r gân gyntaf yn Llyfr Du Caerfyrddin.

Mae ar ffurf deialog rhwng Taliesin a Myrddin, dau fardd cynnar a drowyd yn ffigurau mytholegol yn nhraddodiad yr Oesoedd Canol ac yn awduron nifer o gerddi darogan. Mae hi'n gerdd 38 llinell sy'n llenwi chwe thudalen cyntaf y llawysgrif. Credir fod Llyfr Du Caerfyrddin wedi'i ysgrifennu tua chanol y 12g a bod y gerdd yn perthyn i'r 11g.

Cyfres o sylwadau am arwyr a brwydrau a wneir bob yn ail gan Myrddin a Thaliesin ydyw. Ceir disgrifiadau byrion o'r brwydrau ac yna alaru am yr arwyr a gollwyd. Yr arwyr a enwir yw Cedfyw, Cadfan, Cyndur, Cynfelyn, Dywel ab Erbin, Elgan, Eliffer, Errith, Gwrrith, Maelgwn (Maelgwn Gwynedd), Rhys Undant, a'r ffigwr chwedlonol Gofannon. Cyfeirir at ddau le, sef Arfderydd a Choed Celyddon.

Mae'n destun llawn o gyfeiriadau tywyll sy'n anodd eu dehongli, ond serch hynny mae'n ffynhonnell bwysig am hanes cynnar Cymru a'r Hen Ogledd. Ymddengys fod y gerdd i'w hymrannu'n ddwy ran, neu'n gyfuniad o ddau destun annibynnol (er bod hynny'n annhebygol). Yn y rhan gyntaf ceir hanes ymosodiad ar Ddyfed gan Faelgwn Gwynedd, brenin Gwynedd, gyda Myrddin yn cymryd safbwynt rhyfelwyr Dyfed (fe'i cysylltir â Chaerfyrddin) a Thaliesin yn cynrychioli'r Gogledd (fe'i cysylltir fel ffigwr chwedlonol â llys Maelgwn Gwynedd yn Negannwy). Yn yr ail ran ceir darogan am frwydr Arfderydd.

Mae lle i gredu fod Sieffre o Fynwy wedi tynnu ar y gerdd neu destun tebyg i lunio'r Vita Merlini.

Llyfryddiaeth

Ceir testun golygedig gyda rhagymadrodd a nodiadau yn,
A. O. H. Jarman (gol.), Ymddiddan Myrddin a Thaliesin (Caerdydd, 1951)

Cerddi Cymraeg
Llyfr Du Caerfyrddin
Taliesin
Canu Darogan
Canu'r Bwlch
Yr Hen Ogledd
Hanes traddodiadol Cymru
Gogledd Ewrop

Rhanbarth gogleddol cyfandir Ewrop yw Gogledd Ewrop sydd yn cynnwys gwledydd Llychlyn, ynysoedd Prydain Fawr ac Iwerddon, y gwledydd Baltig a gogledd-orllewin Rwsia. Weithiau cynhwysir yr Iseldiroedd a gogledd yr Almaen yn yr ardal hon, a weithiau cynhwysir Prydain ac Iwerddon yn rhan o Orllewin Ewrop yn hytrach na'r gogledd.

Yn ôl Adran Ystadegau'r Cenhedloedd Unedig, mae Gogledd Ewrop yn cynnwys 10 gwladwriaeth sofran: Denmarc, Estonia, y Ffindir, Gwlad yr Iâ, Gweriniaeth Iwerddon, Latfia, Lithwania, Norwy, Sweden, a'r Deyrnas Unedig. Mae'r ardal hefyd yn cynnwys y tiriogaethau canlynol: Ynysoedd Åland (talaith ymreolaethol o'r Ffindir), Ynysoedd Ffaro (gwlad ymreolaethol o fewn Teyrnas Denmarc), Ynys Manaw ac Ynysoedd y Sianel (trefedigaethau'r Goron Brydeinig), a Svalbard a Jan Mayen (ynysoedd sy'n rhan o Deyrnas Norwy).

Cyfeiriadau 

 
Rhanbarthau Ewrop
Dywel fab Erbin

Arwr Cymreig cynnar a gysylltir â de-orllewin Cymru oedd Dywel fab Erbin. Mae traddodiad yn ei wneud yn frawd i Geraint fab Erbin, arwr un o'r Tair Rhamant.

Traddodiadau
Yn y gerdd 'Ymddiddan Myrddin a Thaliesin' (Llyfr Du Caerfyrddin) mae Dywel yn un o'r rhyfelwyr o Dyfed sy'n syrthio yng nghyrch Maelgwn Gwynedd ar y dalaith honno. Ceir englyn amdano yn 'Englynion y Beddau' (hefyd yn y Llyfr Du) sy'n ei gysylltu ag ardal cantref Caeo ('Caeaw'):

Bedd Dywel mab Erbin yng ngwestedin Caeaw,
ni byddai, gwr y breinhin,
difei, ni ochelai drin.

Fe'i enwir yn ogystal fel un o'r marchogion yn llys Arthur yn y chwedl Culhwch ac Olwen.

Mae Dyweli yn enw ar nant yn ne Ceredigion, sy'n tarddu efallai o'r enw personol Dywel.

Cyfeiriadau

Cylch Arthur
Hanes traddodiadol Cymru
Llenyddiaeth Gymraeg yr Oesoedd Canol
Teyrnas Dyfed
Y Chwarelwr

Ffilm ddu a gwyn Gymraeg yw Y Chwarelwr (1935) a gynhyrchwyd gan Ifan ab Owen Edwards ac a gyfarwyddwyd gan John Ellis Williams. Dyma'r ffilm gyntaf i'w gwneud gyda thrac sain Cymraeg a'r rheini ar ddisgiau ar wahân. Mae'r ffim yn portreadu bywyd cyffredin chwarelwr llechi ym Mlaenau Ffestiniog.

Cyfeiriadau

Ffilmiau 1935
Ffilmiau Cymraeg
Ffilmiau du a gwyn
Gofannon fab Dôn

Cymeriad mytholegol Cymreig yw Gofannon fab Dôn. Mae ei enw yn gytras â'r gair 'gof'. Credir ei fod yn ffurf ar dduw Celtaidd sy'n gysylltiedig â gwaith y gof. Mae'n un o blant y dduwies Geltaidd Dôn.

Gofannon yn y traddodiad Cymreig
Yn y chwedl Cymraeg Canol gynnar Culhwch ac Olwen mae'r cawr Ysbaddaden Bencawr yn rhoi i'r arwr Culhwch y dasg o aradu cae sydd newydd ei glirio o goed. Ar yr un pryd mae'n datgelu iddo na allai wneud hynny heb gymorth parod Gofannon: 'Gofannon fab Don i ddyfod i ben y tir i wared yr haearn; ni wna ef waith o'i fodd namyn i frenin teithiog.'

Yn Mhedwaredd Gainc y Mabinogi, 'Math fab Mathonwy', mae Gofannon yn frawd i Arianrhod. Mae'n lladd Dylan Eil Don, mab Arianrhod, trwy ddamwain.

Yn y gerdd gynnar 'Ymddiddan Myrddin a Thaliesin', cysylltir Gofannon â brwydr Arfderydd yn yr Hen Ogledd. Dywedir iddo ymladd yn y frwydr honno â saith gwaywffon.

Ceir cyfeiriad at gaer arallfydol o'r enw 'Caer Ofannon' mewn cerdd a bridolir i'r Taliesin chwedlonol yn Llyfr Taliesin.

Credir mai o'r gair Gofannon y daw'r elfen gav yn Abergavenny (Y Fenni) a ddaeth yn ei dro o'r hen air coll Brythoneg; Gobannium oedd gair y Rhufeiniaid am y dref. Ceir tystiolaeth ei bod yn ganolfan haearn ymhell cyn hynny.

Goibniu
Y ffigwr cyfatebol yn nhraddodiad Iwerddon yw Goibniu. Mae Goibniu yn of i'r Tuatha Dé Danann (yn llythrennol: 'Plant Dôn') yn y chwedlau Gwyddeleg. Yn chwedl Brwydr Mag Tuired (Cath Maige Tuired) mae'n creu pennau gwaywffon a chleddyfau i'r arwyr.

Ymddengys fod Goibniu a Gofannon yn eu tro yn cyfateb i'r duw Gobannus yng Ngâl.

Cyfeiriadau
A. O. H. Jarman (gol.), Ymddiddan Myrddin a Thaliesin (Caerdydd, 1952)
Bernhard Maier, Dictionary of Celtic Religion and Culture (Gwasg Boydell, 1998)
Ifor Williams (gol.), Pedeir Keinc y Mabinogi (Caerdydd, 1951)

Hanes traddodiadol Cymru
Mytholeg Gymreig
Mytholeg Geltaidd
William Stukeley

Roedd y Parch. Ddr. William Stukeley FRS, FRCP, FSA (7 Tachwedd 1687 – 3 Mawrth 1765) yn hynafiaethydd o Sais a oedd y cyntaf i wneud astudiaeth ysgolheigaidd o hynafiaethau megis Côr y Cewri ac Avebury, ac a ystyrir fel un o sylfaenwyr archaeoleg yn y maes. Roedd hefyd yn un o brif hyrwyddwyr y diddordeb newydd yn y Celtiaid yn ystod hanner cyntaf y 18g.

Ganed Stukeley yn Holbeach, Swydd Lincoln, yn fab i gyfreithiwr. Graddiodd yng Ngholeg Corpus Christi, Caergrawnt cyn mynd ymlaen i astudio meddygaeth. Bu'n gweithio fel meddyg mewn nifer o leoedd. Ymddangosodd ei weithiau enwocaf ar Gôr y Cewri ac Avebury yn 1740 a 1743. Syniad Stukeley oedd fod gan ddynoliaeth un grefydd "batriarchaidd" ar y cychwyn, oedd wedi dirywio yn ddiweddarach gyda datblygiad eilun-addoliaeth. Credai fod y Derwyddon a'r Cristionogion cynnar yn esiampl o'r grefydd yma. Ysgrifennodd lawer ar y derwyddon, gan ennill y llysenw the Arch-Druid. Yn 1729 daeth yn offeiriad, a bu'n dal dwy fywiolaeth yn Swydd Lincoln ac yn ddiweddarach yn Llundain lle bu farw ar y 3ydd o Fawrth, 1765.

Llyfryddiaeth 
Stuart Piggott William Stukeley: An Eighteenth-Century Antiquary (1985) ISBN 0-500-01360-8
David Boyd Haycock William Stukeley : science, religion and archaeology in eighteenth-century England (2002) ISBN 0-85115-864-1
Aubrey Burl and Neil Mortimer (eds) "Stukeley's Stonehenge: An Unpublished Manuscript 1721-1724" (2005) ISBN 0-300-09895-2
Neil Mortimer "Stukeley Illustrated: William Stukeley's Rediscovery of Britain's Ancient Sites" (2003) ISBN 0-9542963-3-8

Archaeolegwyr Seisnig
Clerigwyr Anglicanaidd
Genedigaethau 1687
Hynafiaethwyr Seisnig
Marwolaethau 1765
Pobl o Swydd Lincoln
Pobl y 18fed ganrif
Offa, brenin Mersia

Roedd Offa (m. 796) yn frenin teyrnas Eingl-Sacsonaidd Mersia yn yr wythfed ganrif. Roedd ei reolaeth yn ymestyn dros y rhan fwyaf o dde a chanolbarth Lloegr, i'r de o Afon Humber a galwai ei hunan yn rex Anglorum (brenin y Saeson). Ystyriai ei hun yn frenin grymus a gohebai â Siarlymaen yn Ffrainc.

Ar ôl blynyddoedd o frwydro rhwng Offa a'r Cymry, cododd Clawdd Offa i ddynodi'r ffin rhwng ei deyrnas a theyrnasoedd Cymru.

Lladdwyd Offa ym mrwydr Morfa Rhuddlan yn 796.

Gweler hefyd 
 Clawdd Offa

Brenhinoedd Mersia
Eingl-Sacsoniaid
Hanes Lloegr
Marwolaethau 796
Mersia

Roedd Mersia (neu Mercia; Eingl-Sacsoneg: Mierce, "pobl y gororau"), yn un o deyrnasoedd yr Eingl-Sacsoniaid, gyda'i chalon o gwmpas dyffryn Afon Trannon.

Roedd Mersia'n ffinio â nifer o deyrnasoedd Cymru, yn enwedig Powys, a bu llawer o ymladd rhyngddynt, ond hefyd ambell dro gynghrair. Y brenin cyntaf y gwyddir amdano oedd Creoda, a ddaeth i rym tua 585. Dilynwyd ef gan ei fab, Pybba, yn 593. Dilynwyd ef gan Cearl yn 606, yna daeth Penda yn frenin. Gwnaeth Penda gynghrair gyda nifer o'r brenhinoedd Cymreig i ymgyrchu yn erbyn Northumbria, yn enwedig Cadwallon ap Cadfan, brenin Gwynedd.

Lladdwyd Penda gan y Northunbriaid ym Mrwydr Winwaed yn 655, ac am gyfnod gwanychwyd Mersia yn fawr. Yn ddiweddarach, tua dechrau'r 8g, cryfhaodd y deyrnas eto, a chipiwyd darn sylweddol o ddwyrain Powys, yn cynnwys y brifddinas, Pengwern. Daeth Æthelbald yn frenin yn 716, ac wedi iddo ef farw bu rhyfel am yr orsedd a enillwyd gan Offa. Yn ddiweddarach edwinodd grym Mersia, cipiwyd rhan ddwyreiniol y deyrnas gan y Daniaid a thyfodd Wessex i fod y mwyaf grymus o deyrnasoedd Lloegr.

Brenhinoedd a rheolwyr Mersia 
 ca. 585 - 593 Creoda (?)
 593 - ca. 606 Pybba
 606 - 626 Ceorl (?)
 626 - 655 Penda
 655 - 656 Peada
 656 - 659 Oswy, brenin Northumbria
 659 - 675 Wulfhere
 675 - 704 Aethelred
 704 - 709 Cenred
 709 - 716 Ceolred
 716 Ceolwald (?)
 716 - 757 Aethelbald
 757 Beornrad
 757 - 796 Offa
 787 - 796 Ecgfrith (Cyd-frenin)
 796 - 821 Cenwulf
 821 - 823 Ceolwulf I.
 823 - 825 Beornwulf
 826 - 827 Ludeca
 827 - 829 Wiglaf
 829 - 830 Egbert, brenin Wessex
 830 - 840 Wiglaf
 840 - 852 Beorhtwulf
 852 - 874 Burgred
 873 - 879 Ceolwulf II.
 879 - 911 Ealdorman Aethelred
 911 - 918 Ethelfleda, Gweddw Aethelred.
 918 - 919 Aelfwynn

Cyfeiriadau

Hanes Lloegr
 
Teyrnasoedd Lloegr
STV

STV yw'r enw a ddefnyddir gan y ddwy drwydded ITV yng Ngogledd a Chanolbarth yr Alban a adnabyddwyd gynt fel Grampian Television (STV North) a Scottish Television (STV Central). Mabwysiadwyd y brand ar Ddydd Mawrth 30 Mai 2006 gan ddisodli enwau'r ddwy fasnachfraint, yn debyg i'r hyn a wnaeth ITV1. Lluniwyd y brand newydd gan Elmwood Design sydd â swyddfa yng Nghaeredin. STV Group plc sy'n berchen ar y ddwy fasnachfraint a hefyd yn berchen ar frandiau eraill megis STV Productions, Ginger Productions a Pearl & Dean.

Lleolwyd stiwdios STV ar Stryd Renfield yn ardal Cowcaddens, Glasgow, ers ei sefydliad ym 1974, ond bellach wedi symud i rannu stiwdios newydd yn Pacific Quay ym mis Gorffennaf 2006 gyda BBC Scotland ger Glasgow Science Centre. Lleolir stiwdio arall STV ar safle pwrpasog yn ardal Gorwellin Tullos yn Aberdeen. Mae gan STV ganolfannau darlledu eraill yng Nghaeredin, Dundee ac Inverness ar gyfer cynhyrchiad newyddion rhanbarthol.

Rhaglenni

Newyddion 
STV News at Six (rhaglenni gwahanol ar gyfer Ngogledd a Chanolbarth yr Alban)
STV News Review

Materion Cyfoes a Nodweddion 
The Five Thirty Show
Northern Exposure (ar-lein blog fideo yng Ngogledd yr Alban)
Politics Now
The Real MacKay (ar-lein blog fideo yn Canolbarth yr Alban)

Chwaraeon 
Scotsport
UEFA Champions League Live

Drama 
High Times
Rebus
Taggart

Adloniant 
Conquer the Castle
Club Cupid
Postcode Challenge

Dolenni Cyswllt 
 stv.tv

Masnachfreintiau ITV
Sianeli teledu yn y Deyrnas Unedig
Teledu yn yr Alban
UTV

Mae UTV (Ulster Television PLC gynt) yn gwmni darlledu wedi'i leoli yn Belfast, Gogledd yr Iwerddon. Ei brif busnes yw masnachfraint ITV (Sianel 3) ar gyfer gogledd yr Iwerddon ac yn berchen hefyd ar UTV Radio sy'n rheoli orsaf radio fasnachol genedlaethol talkSPORT, ynghyd â 18 o orsafoedd radio lleol yn y Deyrnas Unedig a 5 yng Ngweriniaeth yr Iwerddon. UTV oedd y darlledwr brodorol cyntaf yn yr Iwerddon sydd bellach ar gael i 80% o boblogaeth yr ynys, gyda 98% yn y Gogledd a 70% yn y Weriniaeth.

Radio 
Mae UTV wedi llwybro'n sylweddol o'i fasnachfraint ITV wrth i radio gyfrannu'r rhan fwyaf o'i elw bellach. Dechreuodd drwy brynu nifer o orsafoedd radio yng Ngweriniaeth yr Iwerddon ac ennill nifer o ddaliadau mewn gorsafoedd ym Mhrydain. Yn 2005 brynwyd The Wireless Group plc a oedd yn berchen ar 16 o orsafoedd radio a chyfleusterau darlledu a'u hail-enwi'n UTV Radio er mwyn eu huno â'i orsfaoedd yn yr Iwerddon. Yn 2005 hefyd y lansiwyd U105 yn Belfast, orsaf radio gyntaf y cwmni yng Ngogledd yr Iwerddon.

O ganlyniad i'w gaffaeliad ar The Wireless Group plc y mae'r cwmni wedi etifeddu tair gorsaf radio lleol yn ne Cymru: 
1170 Sain Abertawe
96.4FM The Wave
Radio'r Cymoedd

Dolenni allanol 
 Gwefan UTV

Masnachfreintiau ITV
Sianeli teledu yn y Deyrnas Unedig
Teledu yng Ngogledd Iwerddon
Penda

Roedd Penda (bu farw 15 Tachwedd, 655 yn frenin teyrnas Eingl-Sacsonaidd Mersia o 626 hyd ei farwolaeth. Yn fab i Pybba, brenin Mersia, roedd yn un o frenhinoedd paganaidd olaf yr Eingl-Sacsoniaid, ac yn nodedig am gyngheirio gyda nifer o frenhinoedd Cymreig i wrthwynebu Northumbria. Ymddengys yn y traddodiadau Cymreig fel Panna ap Pyd.

Ffurfiodd Penda gynhrair gyda brenin Gwynedd, Cadwallon ap Cadfan, i ymosod ar Northumbria yn 633, a lladdwyd Edwin, brenin Northumbria ym Mrwydr Meigen gan roi meddiant ar Northumbria i Cadwallon a Penda. Mae'n debyg mai Cadwallon oedd arweinydd y cynghrair yma, ond pan laddwyd ef y flwyddyn wedyn, parhaodd Penda i ymgyrchu yn erbyn Northumbria, gan ladd Oswallt, brenin Northumbria ym mrwydr Maes Cogwy (Maserfield) naw mlynedd yn ddiweddarach. Sefydlodd ei hun fel y mwyaf grymus o'r brenhinoedd Eingl-Sacsonaidd; gorchfygodd Dwyrain Anglia a gyrrodd frenin Wessex i alltudiaeth. Yn 655 roedd yn ymgyrchu yn erbyn Brynaich mewn cynghrair ag olynydd Cadwallon fel brenin Gwynedd, Cadafael ap Cynfeddw. Gyda'r gelyn gerllaw, ymadawodd Cadafael a'i fyddin yn y nos, gan ennill iddo'i hun y llysenw "Cadafael Cadomedd". Gorchfygwyd Penda ym Mrwydr Winwaed a'i ladd.

Dilynwyd ef fel brenin rhan ddeheuol Mersia gan ei fab Peada, tra bu rhan ogleddol y deyrnas dan reolaeth Northumbria am gyfnod.

Mae awgrym mewn barddoniaeth Gymraeg ei fod hefyd wedi bod mewn cynghrair a'r brenin  Cynddylan, gan fod cyfeiriad ym marwnad Cynddylan at ei barodrwydd i ddod ar alwad "mab Pŷb"; cyfeiriad mae'n ymddangos at Penda, mab Pybba.

Enwyd Llannerch Banna ym Maelor Saesneg ar ei ôl.

Marwolaethau 655
Hanes Lloegr
Brenhinoedd Mersia
Ben Elton

Comediwr, dramodydd, nofelydd ac actor yw Ben Elton (ganwyd 3 Mai 1959).

Cafodd ei eni yn Llundain, mab y ffisegydd Lewis Elton.

Llyfryddiaeth

Dramâu
Gasping (1990)
Silly Cow (1991)
Popcorn (1996)
Blast From the Past (1998)
The Beautiful Game (2000) (sioe cerddorol, gyda Andrew Lloyd Webber)

Nofelau
Stark (1989)
Gridlock (1991)
This Other Eden (1993)
Popcorn (1996)
Blast from the Past (1998)
Inconceivable (1999)
Dead Famous (2001)
High Society (2002)
Past Mortem (2004)
The First Casualty (2005)
Chart Throb (2006)

Rhaglenni teledu
The Young Ones
Blackadder
Happy Families
Filthy, Rich and Catflap

Actorion Seisnig
Digrifwyr Seisnig
Dramodwyr Saesneg
Dramodwyr Seisnig
Genedigaethau 1959
Llenorion Seisnig yr 20fed ganrif
Llenorion Seisnig yr 21ain ganrif
Nofelwyr Saesneg
Nofelwyr Seisnig
Pobl o Lundain
Tyrbin gwynt

Mae tyrbin gwynt yn ddyfais i droi'r ynni cinetig a geir yn y gwynt yn ynni mecanyddol. Defnyddiwyd y felin wynt mor bell yn ôl â 200 C.C.C yn Iran.
Os yw'r ynni mecanyddol yma yn cael ei ddefnyddio yn uniongyrchol, er enghraifft i weithio pwmp neu i droi cerrig melin i falu ŷd, gelwir y ddyfais yn felin wynt. Y defnydd mwyaf cyffredin ar dyrbin gwynt heddiw yw i gynhyrchu trydan, a chyda'r pwyslais ar gynhyrchu trydan mewn dulliau nad yw'n ychwanegu at gynhesu byd-eang, mae'r defnydd o'r rhain wedi ehangu yn fawr.

Maent hefyd wedi creu llawer o ddadlau, gyda gwrthwynebiad cyhoeddus mawr i rai o'r cynlluniau mwyaf uchelgeisiol, un ai bod y gwrthwynebwyr yn ystyried eu bod yn difetha harddwch naturiol yr ardal neu am eu bod yn medru lladd cryn nifer o adar. Y duedd yn ddiweddar yw eu lleoli yn y môr yn weddol agos i'r arfordir. Cynllun o'r fath yw fferm wynt arfaethedig Gwynt y Môr, oddi ar arfordir gogledd Cymru, sydd wedi ennyn ymateb beirniadol a gwrthwynebiad ffyrnig gan rai.

Y tri math gwahanol 

Dau fath sydd mewn gwirionedd: yr echel llorweddol a'r echel fertig, ond ceir dau fath fertig, sef y VAWT Savonius, HAWT tal a'r VAWT Darrieus. Y math fertig ydy'r math hynaf a'r mwyaf poblogaidd, bellach.

Y mwyaf hyd yma 

Mae gan yr Enercon E-126 y gallu i greu 7.58 MW, o drydan; mae'n 198 m (650 tr) o uchder gyda diamedr o 126 m (413 tr). Hwn ydy'r tyrbin cryfaf yn y byd. Fe'i lansiwyd yn 2007.

Defnyddiodd James Blyth felin wynt fertig i greu trydan ar gyfer ei dy haf yn yr Alban yn 1891.

Gweler hefyd
Fferm wynt
Melin wynt
Ynni adnewyddadwy

Peiriannau
Technoleg
Ynni adnewyddadwy