Madog ap Gwallter

Bardd a brawd crefyddol oedd Madog ap Gwallter (fl. ail hanner y 13g?). Yn ôl pob tebyg, roedd yn frodor o Lanfihangel Glyn Myfyr (sir Conwy heddiw), er nad oes sicrwydd am hynny.

Bywgraffiad
Ni wyddys llawer amdano ar wahân i'r hyn y gellir casglu oddi wrth ei waith. Cofnododd John Davies o Fallwyd ei enw fel y brawd Fadog ap Gwallter mewn nodyn ganddo yn Llyfr Coch Hergest ac mewn llawysgrif arall cofnoda'r dyddiad fl. A.D. 1250. Ar sail hyn a natur ei waith mae lle i gredu ei fod yn frawd crefyddol ac efallai'n un o'r Brodyr Llwydion. Mae'n amlwg ei fod yn hyddysg yn y Beibl yn ogystal â bod yn fardd hyfforddedig.

Cerddi

Cerdd Ladin
Mae'n bosibl mai Madog yw awdur cerdd Ladin hir sy'n dathlu dawn filwrol y Brythoniaid (sef y Cymry) a'u buddugoliaethau dros y Saeson. Mae'r gerdd wladgarol hon i'w chael mewn llawysgrif (Caerdydd 2.611) sy'n dyddio o ddiwedd y 13g neu ddechrau'r 14g. Cofnodir yr awdur fel Frater Walensis madocus edeirnianensis ("y brawd o Gymro, Madog o Edeirnion").

Cerddi Cymraeg
Cedwir dwy awdl ac un gadwyn englynion o waith Madog, ond gellir bod yn sicr ei fod wedi cyfansoddi llawer mwy. Mae'r awdl gyntaf yn adrodd geni'r Iesu ac yn adnabyddus weithiau dan enw'r llinell agoriadol 'Mab a'n rhodded' neu fel 'Geni Crist'. Ystyrir y gerdd hon y garol gyntaf i'w chyfansoddi yn Gymraeg.

Dyma ran o'r gerdd:

Mab a'n rhodded,
Mab mad aned dan ei freiniau,
Mab gogoned,
Mab i'n gwared, y mab gorau,
Mab fam forwyn
Grefydd addfwyn, aeddfed eiriau,
Heb gnawdol Dad
Hwn yw'r Mab rhad, rhoddiad rhadau...
Cawr mawr bychan,
Cryf, cadarn, gwan, gwynion ruddiau;
Cyfoethog, tlawd,
A'n Tad a'n Brawd, awdur brodiau.

Iesu yw hwn
A erbyniwn yn ben rhiau.
Uchel, isel,
Emanuel mêl meddyliau...
Pali ni fyn,
Nid urael gwyn ei gynhiniau.
Yn lle syndal
Ynghylch ei wâl gwelid carpiau...
Ei leferydd
Wrth fugelydd, gwylwyr ffaldau.
Engyl yd fydd,
A nos fal dydd dyfu'n olau.

Yna y traethwyd
Ac y coeliwyd coelfain chwedlau,
Geni Dofydd
Yng nghaer Ddafydd yn ddiamau...
Nos Nadolig,
Nos annhebyg i ddrygnosau,
Nos lawenydd
I lu bedydd, byddwn ninnau.
Bendigaid fyg
Yw'r Nadolig deilwng wleddau,
Pan aned Mab,
Arglwydd pob Pab, pob peth piau,
O Arglwyddes
A wna i'n lles, a'n lludd poenau,
Ac a'n gwna lle
Yn nhecaf bre yng ngobrwyau.

Mae'r ail yn gerdd ddramatig sy'n ymbil ar Dduw i achub enaid y bardd a'r drydedd yn ymwneud â Sant Fihangel a'i frwydr â'r cythraul.

Cedwir testun dwy gerdd yn Llyfr Coch Hergest a'r cyfan yn llawysgrif NLW 4973B (yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru).

Llyfryddiaeth

Golygir gwaith y bardd yn:
Rhian M. Andrews (gol.), 'Gwaith Madog ap Gwallter', yn Gwaith Bleddyn Fardd a beirdd eraill ail hanner y drydedd ganrif ar ddeg (Caerdydd, 1996). Cyfres Beirdd y Tywysogion.

Ceir testun cyfleus mewn orgraff ddiweddar o'r gerdd 'Geni Crist' yn:
Thomas Parry (gol.), Blodeugerdd Rhydychen o Farddoniaeth Gymraeg (Gwasg Prifysgol Rhydychen, 1962; sawl argraffiad er hynny)
E. Wyn James, Carolau a'u Cefndir (1989)
Gweler hefyd:

D. Myrddin Lloyd, 'Y Brawd Fadawg ap Gwallter a'i Gân i'r Geni', Y Tyst, 25 Rhagfyr 1947 (a ailgyhoeddwyd yn y cylchgrawn Canu Gwerin yn 1992).

Cyflwyniad yr Athro E. Wyn James i'r gerdd am y Geni mewn oedfa yng Nghapel Cildwrn, Llangefni, 26 Rhagfyr 2021: https://www.youtube.com/watch?v=Iuw_AHzLFS4&t=2s

Cyfeiriadau

Beirdd y Tywysogion
Beirdd Cymraeg
Cenedlaetholdeb Cymreig
Cristnogion Cymreig
Genedigaethau'r 13eg ganrif
Llenorion Cymreig yn yr iaith Ladin
Llenorion Cymreig y 13eg ganrif
Marwolaethau'r 13eg ganrif
Mynachod
Pobl o Gonwy
Teyrnas Gwynedd
Urdd y Sistersiaid yng Nghymru