alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
Gwlff Persia

Mae Gwlff Persia (Arabeg: الخليج الفارسى; Perseg: خلیج فارس) neu yn aml Y Gwlff yn estyniad neu gwlff o Gefnfor India sy'n gwahanu Iran oddi y gwledydd Arabaidd megis Sawdi Arabia. Gwledydd eraill sydd ag arfordir ar y Gwlff yw Irac, Ciwait, Yr Emiradau Arabaidd Unedig, Qatar ac Oman, tra mae Bahrein yn ynys yn y Gwlff. Oherwydd fod rhan helaeth o olew y byd yn dod o'r ardal yma, mae o bwysigrwydd strategol eithriadol ac mae nifer o ryfeloedd wedi eu hymladd yma. Heblaw olew, mae Gwlff Persia yn nodedig am ei gyfoeth mewn pysgod a pherlau, ond mae wedi ei ddifrodi i raddau gan y diwydiant olew yn y blynyddoedd diwethaf.

Mae arwynebedd y Gwlff tua 233,000 km². Ar yr ochr ddwyreiniol mae Culfor Hormuz yn ei gysylltu a Gwlff Oman. Ar yr ochr orllewinol, mae'r Shatt al-Arab, lle mae Afon Ewffrates ac Afon Tigris yn cyrraedd y môr. Nid yw'n ddyfn iawn, tua 90 m. yn y man dyfnaf a thua 50 m. ar gyfartaledd.

Er bod yr enw "Gwlff Persia" yn cael ei gofnodi cyn belled yn ôl a'r awduron clasurol, nid yw llawer o'r gwledydd Arabaidd o gwmpas y Gwlff yn ei dderbyn, gan ei fod yn awgrymu fod gan Iran hawl arno. Mae nifer o'r gwledydd hyn yn defnyddio Gwlff Persian (Arabeg: الخلیج الپارسیان al-khalīj al-ʿfars) amdano.

Cyfeiriadau 

 
Cefnfor India
Daearyddiaeth y Dwyrain Canol
Daearyddiaeth Iran
Enwau daearyddol dadleuol
Persia
Culfor Hormuz

Mae Culfor Hormuz (Arabeg: مضيق هرمز - Madīq Hurmuz) yn gulfor sy'n gwahanu Gwlff Persia yn y gorllewin oddi wrth Gwlff Oman yn y dwyrain. Ar ochr ogleddol y culfor mae Iran, ac ar yr ochr ddeheuol Yr Emiradau Arabaidd Unedig a Musandam, sy'n rhan o Oman.

Mae'r culfor yn 21 milltir o led yn ei fan gulaf. Dyma'r unig ffordd allan o Gwlff Persia i'r llongau tancer sy'n cario olew o'r gwledydd o amgylch y Gwlff, ac amcangyfrifir bod tua 40 y cant o olew y byd yn mynd trwy'r culfor yma. Oherwydd hyn, mae o bwysigrwydd strategol mawr.

Cyfeiriadau 

Hormuz
Y Dwyrain Canol
Gwlff Oman

Mae Gwlff Oman (Arabeg: خليج عمان, khalīj ʿumān; Perseg: دریای عمان, daryā-ye ʿomān) yn gwlff sy'n cysylltu Môr Arabia yn y dwyrain a Culfor Hormuz yn y gorllewin. Mae Culfor Hormuz yn ei dro yn cysylltu â Gwlff Persia. Ar yr ochr ogleddol i'r gwlff mae Pacistan ac Iran, tra ar yr ochr ddeheuol mae Yr Emiradau Arabaidd Unedig ac Oman.

Cefnfor India
Daearyddiaeth y Dwyrain Canol
Oman
Sulawesi

Mae Sulawesi (gynt Celebes) yn un o ynysoedd mwyaf Indonesia. Efallai fod yr enw yn dod o sula ('ynys') a besi ('haearn').

Mae nifer o grwpiau ethnig ar yr ynys; y Bugis yw'r mwyaf niferus. Cyrhaeddodd morwyr o Bortiwgal yn 1525, ac yn ddiweddarach daeth yr ynys yn rhan o ymerodraeth yr Iseldiroedd cyn dod yn rhan o Indonesia. Gydag arwynebedd o 174,600 km², Sulawesi ydyw'r unfed ynys ar ddeg yn y byd o ran maint. Mae ynys Borneo i'r gorllewin, y Ffilipinau i'r gogledd, Maluku i'r dwyrain, a Flores a Timor i'r de. Rhennir yr ynys yn chwe thalaith: Gorontalo, Gorllewin Sulawesi, De Sulawesi, Canol Sulawesi, De-ddwyrain Sulawesi a Gogledd Sulawesi. Dim ond yn 2004 y crewyd Gorllewin Sulawesi, o ran o Dde Sulawesi. Makassar a Manado ydyw'r dinasoedd mwyaf.

Mae Llinell Wallace yn rhedeg trwy Sulawesi, felly mae bywyd gwyllt yr ynys yn cynnwys rhywogaethau Asiaidd ac Awstronesaidd, ond Awstronesaidd yn bennaf. Y warchodfa natur fwyaf yw Parc Cenedlaethol Lore Lindum sy'n 2,290 km². Roedd poblogaeth yr ynys yn 2000 yn 14,946,488, tua 7.25% o boblogaeth Indonesia. Islam yw'r grefydd fwyaf ar yr ynys, ond mae tua 19% yn Gristionogion, y rhan fwyaf yn Brotestaniaid. Yn y blynyddoedd diwethaf, yn enwedig rhwng 1998 a 2001, bu ymladd rhwng Mwslimilaid a Christionogion, gyda dros fil o bobl yn cael eu lladd.

Ynysoedd Indonesia
Pentrecwrt

Pentref yn Sir Gaerfyrddin yw Pentre-cwrt (neu Pentrecwrt). Fe'i lleolir ar y ffordd A486 tua hanner ffordd rhwng Ceinewydd i'r gogledd a Chaerfyrddin i'r de, dwy filltir i'r de-orllewin o bentref Llandysul.

Ganed y llenor adnabyddus T. Llew Jones yn y pentref yn 1915. Tua milltir o sgwâr y pentref, lleolir Cwm Alltcafan lle'r arferai melin wlan fodoli. Ysgrifennodd T. LLew Jones gerdd am Gwm Alltcafan hefyd.

Pregethodd y Bedyddiwr enwog, Christmas Evans, ei bregeth gyntaf yn y pentref hwn.

Pentrefi Sir Gaerfyrddin
Caru ar y gwely

Caru ar y gwely (hefyd Caru yn y gwely neu Caru'r nos) oedd yr arfer ymhlith y werin bobl yng Nghymru, yn arbenig mewn ardaloedd gwledig, o ddyn ifanc a'i gariad yn treulio'r nos gyda'i gilydd yn stafell y ferch.

Roedd caru yn y gwely yn arfer cyffredin yn y ddeunawfed ganrif ond parhaodd mewn rhannau o'r Gymru wledig hyd at drothwy'r 20g. Mae'r rhan fwyaf o'r disgrifiadau sydd gennym yn deillio o lyfrau gan deithwyr estron a chyfeiriadau beirniadol gan weinidogion ymneilltuol a wrthwynebai'r traddodiad ar dir moesol ac felly mae'n anodd cael darlun cytbwys ohono.

Ymddengys ei fod yn arfer cyffredin gan weision a morwynion fferm. Yn ddelfrydol byddai caru yn y gwely yn digwydd gyda chaniatád teulu'r fferm (nei o leiaf byddent yn cau llygaid arno). Yn ôl rhai disgrifiadau byddai'r gwas yn dod i'r tŷ yn gwbl agored, wedi i'r teulu fynd i'w gwelyau, ac yn treulio'r nos yn stafell ei gariad ar y gwely yn ymgomio tan y wawr, yn y tywyllwch neu wrth olau cannwyll. Un arfer oedd bod y ddeuddyn ifainc yn cael eu lapio bob yn un mewn blanced. Fel rheol yr unig ddodrefn yn y stafell oedd y gwely ac felly byddent yn gorwedd neu'n eistedd arno.

Ond ceir sawl cyfeiriad yn ogystal at ddulliau mwy lladradaidd. Byddai'r dyn ifanc yn dod at y ffermdy gyda'r nos ac yn taflu graean at y ffenestr. Rhoddai'r forwyn gannwyll yn y ffenestr fel rheol. Yna byddai'r carwr yn dringo i mewn i'r ystafell ac yn aros yno tan y wawr.

Ymddengys fod yr arfer yn dderbyniol ar dir moesol am y disgwylid i'r cariadon briodi pan gawsent digon o bres wrth gefn i wneud hynny. Weithiau byddai caru ar y gwely yn parhau am flynyddoedd cyn iddynt briodi. Roeddent yn fod i ymddwyn yn ddiniwed gyda'i gilydd, ond ceir ambell gyfeiriad at yr arfer fel 'caru yn y gwely'. Roedd llach y Methodistiaid a'r capeli yn gyffredinol yn drwm ar yr arfer am ei fod yn "llygru moes" pobl ifainc. Serch hynny cymerodd amser hir i'r arfer ddarfod yn gyfangwbl.

Ceir tystiolaeth am yr arfer o bob rhan o Gymru bron, e.e. yn Ynys Môn ac Arfon yn y gogledd a Cheredigion a Sir Gâr yn y de.

Ceir traddodiad cyffelyb yn yr Iseldiroedd, Lloegr, a gogledd-ddwyrain yr Unol Daleithiau, dan yr enw bundling, ond nid yw'n union yr un fath â'r arferiad Cymreig.

Cyfeiriadau a darllen pellach
Myra Evans, Atgofion Ceinewydd (Aberystwyth, 1961)
Alwyn D. Rees, Life in a Welsh Countryside (1950)
R. W. Jones, Bywyd Cymdeithasol Cymru yn y Ddeunawfed Ganrif (Llundain, 1931)
Catrin Stevens, Arferion Caru (1977)

Diwylliant gwerin Cymru
Cymdeithaseg
Bywyd personol
Ysgol Gymunedol Cwmtawe

Ysgol uwchradd gymunedol cyfrwng Saesneg yw Ysgol Gymunedol Cwmtawe, sy'n gwasanaethu plant rhwng 11 ac 16 oed yn ardal Pontardawe. Mae 70 o athrawon a tua 1200 disgybl yn yr ysgol.

Symudodd yr ysgol i adeiladau newydd ym 1996, a defnyddir ei hen adeiladau gan Ysgol Gynradd Gymraeg Pontardawe. Enillodd Cwmtawe wobr ysgolion-eco ar gyfer ysgolion sy'n gyfeillgar i'r amgylchedd, sy'n seiliedig ar welliannau i'r amgylchedd, dolenni'r gymuned a'r cwricwlwm yn ogystal ag arbed arian a chodi ymwybyddiaeth.

Mae canlyniadau Cyfnod Allweddol 3 a TGAU Cwmtawe yn rhagori'r targedau a osodir ar gyfer Cymru. Roedd yr ysgol yn 113fed safle yng Nghymru ar gyfer pasiadau TGAU (yn seiliedig ar 5 TGAU, gradd A-C). Ers hynny mae'r canlyniadau wedi gwella'n sylweddol yn ôl adroddiad Estyn, mae'r raddfa pasiadau TGAU yn 73%, gan ei roi'n gyfartal 17fed yng Nghymru (ac o fewn y 10% o'r holl ysgolion).

Ysgolion Cynradd yn Nhalgylch yr Ysgol
 Ysgol Gynradd Alltwen
 Ysgol Gynradd Llangiwg
 Ysgol Gynradd Godre Graig
 Ysgol Gynradd Rhydyfro
 Ysgol Gynradd Rhos

Cyn-ddisgyblion o nôd
Bleddyn Bowen, chwaraewr rygbi'r undeb
Aled Brew, chwaraewr rygbi'r undeb
Gareth Edwards, chwaraewr rygbi'r undeb
James Griffiths, chwaraewr rygbi'r undeb
Robert Jones, chwaraewr rygbi'r undeb
Joanne Melen, enillydd medal Judo Gemau'r Gymanwlad
Andrew Phillips, actor
Elgan Rees, chwaraewr rygbi'r undeb
Arwel Thomas, chwaraewr rygbi'r undeb

Cyfeiriadau

Dolenni allanol
Gwefan yr ysgol 

Cwmtawe
Cwmtawe
Castell Trefaldwyn

Castell yn Nhrefaldwyn, Powys, yw Castell Trefaldwyn.

Hanes
Adeiladwyd y castell ym 1223 mewn pren gan Harri III o Loegr a chafodd ei ddefnyddio ganddo yn ei ymgyrch yn erbyn Llywelyn Fawr ym 1234. Cymerodd le'r hen gastell a godwyd yn y 1070au gan Roger o Drefaldwyn, sef Hen Domen. Wnaeth Dafydd ap Llywelyn ymosod ar y castell yn 1245. Fe'i dymchwelwyd gan luoedd y Senedd yn y Rhyfeloedd Cartref (1649). Dim ond adfeilion a erys ar a safle heddiw.

Cyfeiriadau

Adeiladau rhestredig Gradd I Powys
Cadw
Trefaldwyn
Trefaldwyn
Borneo

Mae Borneo yn ynys yn ne-ddwyrain Asia. Gydag arwynebedd o 743,330 km² (287,000 milltir sgwar), hi yw'r drydedd ynys yn y byd o ran maint. Mae rhan ddeheuol a chanol yr ynys yn perthyn i Indonesia, dan yr enw Kalimantan. Yn Indonesia defnyddir "Kalimantan" am yr ynys i gyd. Rhennir y rhan ogleddol rhwng Maleisia a gwladwriaeth annibynnol Brwnei.

I'r gorllewin o Borneo mae Rhagynys Malaya ac ynys Sumatera. I'r de mae ynys Jawa ac i'r dwyrain Sulawesi. Y mynydd uchaf yw Mynydd Kinabalu yn Sabah, Maleisia, sy'n 4,095 m (13,435 troedfedd) o uchder.

Rhennir rhan Indonesia o'r ynys yn bedair talaith: Dwyrain Kalimantan, De Kalimantan, Gorllewin Kalimantan a Canolbarth Kalimantan. Rhennir rhan Maleisia yn ddwy dalaith, Sabah a Sarawak.

Mae cyfoeth eithriadol o fywyd gwyllt ar Borneo, er enghraifft 15,000 o rywogaethau o blanhigion blodeuog, yn cynnwys 3,000 o rywogaethau o goeden, 221 rhywogaeth o famal a 420 rhywogaeth o aderyn. Ar un adeg roedd fforest law drofannol yn gorchuddio rhan fawr o'r ynys, ond yn y blynyddoedd diwethaf mae llawer o'r fforest yma wedi diflannu. Mae poblogaeth ddynol yr ynys yn cynnwys tua 30 grŵp ethnig.

 
Brwnei
Ynysoedd Indonesia
Ynysoedd Maleisia
Rheilffordd Abertawe a'r Mwmbwls

|}

Rheilffordd gyntaf y byd i deithwyr oedd Rheilffordd Abertawe a'r Mwmbwls.

Adeiladwyd yn wreiddiol ym 1804 er mwyn cludo carreg galch o chwareli'r Mwmbwls i Abertawe a thu hwnt. Cludodd deithwyr am y tro cyntaf ar yr un diwrnod a ddiddymwyd caethwasiaeth gan Lywodraeth Pydain. Hwyrach, ddechreuodd ddefnyddio ager yn hytrach na cheffylau cyn droi at dramiau trydan nes iddi gau ym mis Ionawr 1960.

Hanes 
Ym 1804, gymeradwywyd cynllun i osod rheilffordd rhwng Abertawe a'r Mwmbwls gan Lywodraeth Prydain er mwyn cludo deunydd i ddociau Abertawe. Gosodwyd y traciau cyntaf yn Hydref y flwyddyn honno. Yr adeg hynny, adnabuwyd y rheilffordd fel Rheilffordd Ystumllwynarth (The Oystermouth Railway) cyn droi'n Rheilffordd Abertawe a'r Mwmbwls. Ei henw mwyaf poblogaidd oedd Rheilffordd y Mwmbwls.

Nid oedd heol rhwng Abertawe ac Ystumllwynarth a phwrpas gwreiddiol y rheilffordd oedd cludo glo, mwyn haearn a charreg galch. Dechreuodd weithredu ym 1807 wrth i dramiau gael eu tynnu gan geffylau o Brewery Bank ger Camlas Abertawe yn Abertawe, ar hyd glannau Bae Abertawe i'w cyrchfan yn Castle Hill (ger 'Chwarel Clements' heddiw) ym mhentref pysgota Ystumllwynarth.

Abertawe
Cludiant yn Abertawe
Abertawe a'r Mwmbwls
Abertawe a'r Mwmbwls
Babsk

Pentref yng nghanolbarth Gwlad Pwyl, rhwng Warsaw a Łódź, ger Skierniewice, ar lan afon, yw Babsk. Yn 2004 roedd y boblogaeth yn 690.

Orielau
  Babsk 
  Map

Foifodaeth Łódź
Pentrefi Gwlad Pwyl
Toga

Roedd y toga, gwisg nodweddiadol o'r Rhufain Hynafol, yn ddarn hir o frethyn o tua 20 troedfedd o hyd a fyddai'n cael ei lapio o gwmpas y corff ac yn cael ei wisgo fel rheol dros tiwnig. Gwlan oedd deunydd arferol y toga, gyda'r tiwnig fel rheol yn lliain. Am y rhan fwyaf o hanes Rhufain roedd y toga yn ddilledyn a wisgid gan ddynion yn unig, tra gwisgai merched stola. Roedd y toga yn arwydd o statws a braint: gwaharddwyd pobl nad oeddent yn ddinesyddion Rhufeinig rhag gwisgo'r toga.

Yr Ymerodraeth Rufeinig
Rhufain hynafol
Dillad
Maen y Bardd

Mae cromlech Maen y Bardd yn garnedd gellog, sef math arbennig o siambr gladdu o'r cyfnod Neolithig, wedi ei lleoli gerllaw yr hen ffordd Rufeinig uwchben Rowen yn sir Conwy, ychydig i'r dwyrain o Fwlch y Ddeufaen, ar lethrau deheuol Tal y Fan. Enw arall ar y gromlech yn lleol yw Cwt y Filiast neu Llety'r Filiast (adlais o'r hen draddodiadau sy'n cysylltu milgwn â siambrau claddu a chromlechi; roedd y milgi yn anifail pwysig ym mytholeg y Celtiaid).  Fe'i gelwir yn 'Gromlech Rowen' weithiau hefyd.

Credir fod y siambr yma yn dyddio o tua 3000 CC. Mae'n siambr weddol fach, 1.1 metr bob ffordd ac 1.2 m. o uchder, ond mae mewn cyflwr da, gyda'r meini i gyd yn sefyll. Heb fod ymhell i'r gogledd-ddwyrain ceir olion bedd o Oes yr Efydd, a gellir gweld nifer o olion cytiau a meini hirion bob ochr i'r hen ffordd. Yr enw ar un o'r meini hirion hyn yw 'Picell Arthur' neu 'Ffon y Cawr'.

Gellir cyrraedd yma o Rowen trwy ddilyn y ffordd heibio'r Hostel Ieuenctid, sy'n troi'n ffordd drol sy'n dilyn llinell yr hen ffordd Rufeinig.

Llyfryddiaeth
 Frances Lynch, Gwynedd, A Guide to Ancient and Historic Wales (Llundain: HMSO, 1995)

Cromlechi Cymru
Caerhun
Safleoedd archaeolegol Conwy
Bwlch y Ddeufaen

Mae Bwlch y Ddeufaen yn fwlch ychydig i'r gorllewin o Rowen yn sir Conwy. Roedd y bwlch yma o bwysigrwydd mawr yn yr hen amser, oherwydd mai trwy'r bwlch yma yr oedd yr hen ffordd tua'r gorllewin yn arwain, yn hytrach nag ar hyd yr arfordir lle roedd aber Afon Conwy a chreigiau'r Penmaenmawr a Phenmaen Bach yn rhwystrau. Daw'r enw o ddau faen hir wedi eu gosod bob ochr i'r ffordd, un 3 medr o uchder a'r llall 2 m.

Hanes a henebion
Roedd yr hen ffordd Rufeinig rhwng Deva (Caer) a Segontium (Caernarfon) yn arwain trwy'r bwlch, a gellir gweld yr olion yn glir mewn rhai mannau. Fodd bynnag, roedd tramwyfa bwysig trwy'r bwlch ymhell cyn i'r Rhufeiniaid adeiladu eu ffordd hwy, a gellir gweld llawer o olion o Oes yr Efydd bob ochr i'r ffordd, yn ogystal â siambr gladdu Maen y Bardd o'r cyfnod Neolithig ychydig i'r dwyrain o'r bwlch. Ceir cylch cerrig yma yn ogystal ynghyd â hen garnedd Barclodiad y Gawres.

Mynediad
Mae'r bwlch ar dir comin. Gellir cyrraedd yma o Rowen, trwy ddilyn y ffordd uwchben Rowen tua'r gorllewin hyd y man parcio ym mhen draw'r ffordd, neu o Abergwyngregyn neu Lanfairfechan.

Llyfryddiaeth
 Frances Lynch, Gwynedd, A Guide to Ancient and Historic Wales (Llundain: HMSO, 1995)

Deufaen
Caerhun
Cylchoedd cerrig Conwy
Meini hirion Cymru
Safleoedd archaeolegol Conwy
Rowen

Pentref yng nghymuned Caerhun, bwrdeistref sirol Conwy, Cymru, yw Rowen neu Ro-wen, weithiau Y Ro. Daw'r enw o "gro wen". Saif ychydig oddi ar y ffordd B5106, rhwng Dolgarrog a Chonwy, ar ochr orllewinol Dyffryn Conwy.

Mae Afon Ro yn llifo trwy'r pentref cyn ymuno ag Afon Conwy. Mae gan y pentref siop a thafarn, ac mae hostel ieuenctid ychydig i'r gorllewin o'r pentref. Roedd y pentref yn bwysicach yn y gorffennol, gyfa thair melin a phandy yma.

O ddilyn y ffordd heibio'r hostel ieuenctid, mae'n troi'n ffordd drol sy'n dilyn llinell y ffordd Rhufeinig o Canovium (Caerhun) i Segontium (Caernarfon). Gellir dilyn y ffordd yma i fyny i gyfeiriad Bwlch y Ddeufaen, gan basio nifer o henebion diddorol, megis siambr gladdu Maen y Bardd o'r cyfnod Neolithig. Ceir hen eglwys Llangelynnin gerllaw hefyd.

Yr hen Rowen
Cae Llyn, Y Ro Wen - ddoe ac echdoe.

Ar gefn y llun ar y chwith (gan Benjamin Fisher) y mae’r enw Pen Rhiw Troed. Diflannodd y llyn cyn cof, ond 'Cae Llyn' yw'r enw ar y cae o hyd. Fe sylwch bod y ffordd wedi 'dwyn' rhan o'r cae. Ai dyna pam y sychwyd y llyn? Llun ar y dde gan Gareth Pritchard. Pam ffurfiwyd y llyn, a pham y’i sychwyd ... a phryd?

Pobl o Rowen
Huw T. Edwards, arweinydd undeb llafur a gwleidydd
Wyn Roberts, gwleidydd Ceidwadol a chyn Is-Ysgrifennydd Gwladol yn y Swyddfa Gymreig

Cyfeiriadau

Caerhun
Pentrefi Conwy
Dyffryn Conwy
Dolgarrog

Pentref a chymuned ym mwrdeistref sirol Conwy, Cymru, yw Dolgarrog. Saif ar ffordd y B5106 ar hyd glan orllewinol Afon Conwy, rhwng Tal-y-bont a Threfriw.

Mae Afon Porth-llwyd, sy'n llifo o Lyn Eigiau a thrwy gronfa ddŵr Coedty, yn ymuno ag Afon Conwy ger rhan ogleddol y pentref, tra mae Afon Ddu, sy'n llifo o Lyn Cowlyd, yn ymuno ag Afon Conwy gerllaw'r rhan ddeheuol. Mae gorsaf ar Reilffordd Dyffryn Conwy ar yr ochr arall i'r afon, a phont i gerddwyr yn ei chysylltu â'r pentref.

Hanes
Nodir fod melin flawd ar Afon Porthlwyd yn y 18g. Dechreuwyd cynllunio y gwaith aliwminiwm yma yn 1895, ac agorwyd y gwaith yn 1907. Mae'n defnyddio trydan dŵr. Mi r'oedd y ffatri yn eiddo i Dolgarrog Aluminium Ltd ac ar hyn o bryd wedi ei gau.

Ar 2 Tachwedd, 1925, torrodd argae Llyn Eigiau, ac o ganlyniad i'r dŵr yn rhuthro i lawr y llethrau i gronfa Coedty, torrwyd yr argae yma hefyd. Boddwyd 16 o bobl yn Nolgarrog. Agorwyd llwybr coffa yn 2004 yn mynd heibio mannau arwyddocaol ac yn egluro'r digwyddiad.

Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

Oriel luniau

Cadwraeth
Coed Dolgarrog (SoDdGA)

Cyfeiriadau

Cymunedau Conwy
 
Pentrefi Conwy
Margaret Davies

Arlunydd a chasglwr oedd Margaret Sidney Davies (14 Rhagfyr 1884 – 13 Mawrth 1963), neu "Daisy", wyres David Davies (Llandinam).

Fel ei chwaer Gwendoline Davies a'i brawd David Davies, Arglwydd 1af Davies, cafodd ei eni yn Llandinam, Powys, yn un o blant Edward Davies, mab David Davies Llandinam.  Casgliad y chwiorydd yw cnewyllyn y casgliad yn Amgueddfa Genedlaethol Caerdydd.

Dolennau allanol
Welsh Biography Online

Genedigaethau 1884
Marwolaethau 1963
Merched y 19eg ganrif
Merched yr 20fed ganrif
Arlunwyr Cymreig
Dyngarwyr Cymreig
Pobl o Bowys
Capel Garmon

Pentref yng nghymuned Bro Garmon, bwrdeistref sirol Conwy, Cymru, yw Capel Garmon. Saif yn ne-ddwyrain Dyffryn Conwy, ychydig i'r dwyrain o Betws y Coed, ym Mharc Cenedlaethol Eryri. Mae tafarn, ysgol gynradd a chapel yn y pentref.

Hanes a hynafiaethau
Darganfuwyd Brigwrn Capel Garmon ym mis Mai 1852 ar dir ger fferm Carreg Goedog. Mae ar gadw yn Amgueddfa Cymru, Caerdydd. Tybir ei fod yn dyddio o tua 50CC - 50OC.

Ger y pentref mae siambr gladdu Capel Garmon, sy'n dyddio o'r cyfnod Neolithig ac o ddiddordeb arbennig fel esiampl o'r Beddrodau Hafren-Cotswold. Yn ne-ddwyrain Cymru ac ardaloedd cyfagos i Loegr mae'r rhan fwyaf o'r rhain i'w cael.

Roedd yr eglwys yn wreiddiol yn gapel anwes, wedi ei gysegru i Sant Garmon. Ni ddaeth Capel Garmon yn blwyf hyd 1927.

Oriel

Pobl o Gapel Garmon
 Rhisiart Cynwal (bu farw yn 1634), bardd

Cyfeiriadau

Bro Garmon
Parc Cenedlaethol Eryri
Pentrefi Conwy
Capel Garmon (siambr gladdu)

Mae siambr gladdu Capel Garmon yn siambr gladdu o'r cyfnod Neolithig gerllaw pentref Capel Garmon yn sir Conwy.

Mae'r siambr gladdu yma yn anarferol yng ngogledd Cymru gan ei bod yn perthyn i'r grŵp Beddrodau Hafren-Cotswold. Ceir y rhan fwyaf o'r rhain yn ne-ddwyrain Cymru a'r ardaloedd cyfagos o Loegr, ac mae rhai ysgolheigion wedi dyfalu fod grŵp o bobl o'r ardal yma wedi ymsefydlu yn y gogledd.

Gellir gweld gweddillion tomen hirsgwar, sydd a'i ymylon wedi eu nodi gan res o gerrig. Ar yr ochr ddwyreiniol mae porth ffug, nad yw'n cynnig ffordd i mewn i'r domen. Roedd y fynedfa go-iawn ar yr ochr ddeheuol, gyda chyntedd yn agor allan i ystafell sgwâr, a dwy siambr gladdu grwn bob ochr iddi. Mae'r maen capan yn dal yn ei le dros y siambr orllewinol. Bu cloddio archaeolegol yma yn 1925, pan ail-adeiladwyd y rhan uchaf o'r waliau cerrig rhwng y meini mwy ar hyd yr ochrau; mae'r rhannau isaf yn wreiddiol.

Dywedir i'r beddrod gael ei ddefnyddio fel stabl yn y 19g, ac mae'n debyg mai yr adeg honno y tynnwyd un o'r meini o'r siambr orllewinol. Trwy'r bwlch yma y ceir mynediad i mewn i'r siamberi heddiw, yn hytrach nag ar hyd y cyntedd gwreiddiol. Mae arwyddbost yn cyfeirio i'r siambr gladdu o'r ffordd fechan sy'n arwain i'r de-ddwyrain o'r pentref, a gellir dilyn llwybr cyhoeddus tuag ati. Mae'r beddrod dan ofal Cadw.

Delweddau

Llyfryddiaeth
 Frances Lynch, Gwynedd, A Guide to Ancient and Historic Wales (Llundain: HMSO, 1995)

Cadw
Carneddau cellog Cymru
Carneddau cynhanesyddol Conwy
Cromlechi Cymru
Bro Garmon
Oes Newydd y Cerrig yng Nghymru
Peter Bailey Williams

Hynafiaethydd a chyfieithydd Cymreig oedd Peter Bailey (neu Bayley) Williams (Awst 1763 - 22 Tachwedd, 1836). Roedd yn fab i'r clerigwr Methodistaidd ac esboniwr Beiblaidd dylanwadol Peter Williams (1723-1796).

Bywgraffiad
Cafodd ei addysg ym Mhrifysgol Rhydychen. Fe'i penodwyd yn berson Llanrug, ger Caernarfon. Roedd yn gyfaill i'r bardd Dafydd Ddu Eryri a chododd gofgolofn iddo ym mynwent eglwys y plwyf ar ei farwolaeth yn 1822. Gwasanaethai yn ogystal ym mhlwyf Llanberis.

Roedd gan Peter Bailey Williams ddiddordeb mawr yn hynafiaethau Cymru a chyfrannodd nifer o erthyglau ar y pwnc, yn Gymraeg a Saesneg, i gylchgronau'r dydd fel Y Geirgrawn, The Cambro-Briton a'r Cambrian Quarterly. Cyhoeddodd arweinlyfr Saesneg i'r hen Sir Gaernarfon yn 1821 a ddaeth yn boblogaidd iawn ac sy'n llawn o fanylion gan awdur a garai'r fro a'i hanes.

Fel cyfieithydd cyhoeddodd gyfieithiadau o ddau o lyfrau Richard Baxter dan y teitlau Tragwyddol Orffwysfa'r Saint (1825) a Galwad ar yr Annychweledig (1825).

Llyfryddiaeth
 The Tourist's Guide through the County of Caernarvon (Caernarfon, 1821)
 (cyfieithiad) Tragwyddol Orffwysfa'r Saint (1825)
 (cyfieithiad) Galwad ar yr Annychweledig (1825)

Cyfeiriadau

Cristnogion Cymreig
Cyfieithwyr Cymreig
Genedigaethau 1763
Hynafiaethwyr Cymreig
Llanrug
Llenorion Cymraeg
Llenorion Cymreig y 18fed ganrif
Llenorion teithio Cymreig y 19eg ganrif
Llenorion teithio Cymreig yn yr iaith Saesneg
Marwolaethau 1836
Pobl o Arfon
Cerdd Dafod

Cerdd Dafod yw'r grefft o brydyddu neu gyfansoddi barddoniaeth Gymraeg mewn cyferbyniaeth â Cherdd Dant (celfyddyd y cerddor). Enw arall arni yw Cerddwriaeth.

Hen ystyr y gair 'cerdd' oedd "crefft" neu "gelfyddyd", ond disodlwyd y gair yn yr ystyr honno gan y gair benthyg 'crefft' yn yr Oesoedd Canol (ceir 'cerdd' yn golygu 'crefft' yn Culhwch ac Olwen ond y gair benthyg 'crefft' a geir yn hytrach na 'cherdd' ym Mhedair Cainc y Mabinogi, sy'n ddiweddarach).

Er bod y term yn hen, Syr John Morris-Jones oedd y person cyntaf i ddosbarthu rheolau'r grefft yn ei gyfrol bwysig Cerdd Dafod, a gyhoeddwyd yn 1925.

Llyfryddiaeth
John Morris-Jones, Cerdd Dafod sef Celfyddyd Barddoniaeth Gymraeg (Gwasg Prifysgol Rhydychen, 1925)

Gweler hefyd
Cerdd Dant
Cynghanedd
Pedwar mesur ar hugain

 

Llenyddiaeth Gymraeg
Y Traddodiad Barddol
Termau llenyddol
John Bright

Gwleidydd a diwygiwr Radicalaidd o Sais oedd John Bright (16 Tachwedd 1811 – 27 Mawrth 1889).

Enwir Ysgol John Bright, Llandudno, ar ei ôl.

Dolenni allanol 

 Claus Bernet: John Bright, yn: BBKL, 32, 2011, 161-181

Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig
Gwleidyddion Seisnig y 19eg ganrif
Genedigaethau 1811
Marwolaethau 1889
Joanna Southcott

Ffanatig crefyddol o Saesnes oedd Joanna Southcott (Ebrill 1750 – 27 Rhagfyr 1814). Roedd ei dilynwyr yn credu ei bod yn broffwydoles a feddai ar gyfrinachau mawr.

Cafodd ei geni yn ferch i ffermwr yn Nyfnaint tua'r flwyddyn 1750. Yn 1792 cyhoeddodd mai hi oedd y broffwydoles y cyfeirir ati yn Llyfr y Datguddiad, pennod xii. Aeth i Lundain ar wahoddiad yr engrafwr William Sharp (1749-1824). Ysgrifennodd dros 200 o bamffledi a llyfrau proffwydol, yn cynnwys A Warning (1803) a The Book of Wonders (1813-1814). Ymhlith ei disgyblion oedd y golygydd a geiriadurwr o Gymro William Owen Pughe, a weithredai fel ffactotwm iddi.

Yn 1814 cyhoeddodd ei bod am roi genedigaeth i'r "Ail Dywysog Heddwch" - sef y Meseia newydd - ar 19 Hydref y flwyddyn honno. Ond dioddefodd coma ar yr ymenydd a bu farw ym mis Rhagfyr.

Credir fod gan Southcott hyd at 100,000 o ddisgyblion ar un adeg, a elwid yn 'Southcottiaid'. Daliodd rhai o'i disgyblion i gredu ynddi er gwaethaf hyn ac ni fu farw ei chwlt yn gyfangwbl. Gadawodd ar ei hôl flwch o broffwydoliaethau gyda'r cyfarwyddiad i'w agor ym mhresenoldeb pob esgob o Eglwys Loegr ar achlysur "argyfywng cenedlaethol." Mae rhai pobl yn honni hyd heddiw fod y blwch yn bodoli, er i flwch o'i heiddo gael ei agor oedd yn cynnwys dim byd ond papurach a phistol.

Darllen pellach
James K. Hopkins: A woman to deliver her people. Joanna Southcott and English millenarianism in an era of revolution. Austin: University of Texas Press, 1981. ISBN 0-292-79017-1
Val Lewis: Satan's mistress, the extraordinary story of the 18th century fanatic Joanna Southcott and her lifelong battle with the Devil. Shepperton: Nauticalia, 1997. ISBN 0-9530458-0-3
Frances Brown: Joanna Southcott, the woman clothed with the sun. Cambridge: Lutterworth, 2002. ISBN 0-7188-3018-0
Frances Brown: Joanna Southcott's box of sealed prophecies. Cambridge: The Lutterworth Press, 2003. ISBN 0-7188-3041-5

Cyfeiriadau

Genedigaethau 1750
Marwolaethau 1814
Crefydd yn Lloegr
Cristnogaeth yn Lloegr
Pobl o Ddyfnaint
Merched y 18fed ganrif
Merched y 19eg ganrif
Kroumirie

Mae'r Kroumirie, neu'r Khroumirie, yn rhanbarth fynyddig yn y Maghreb. Fe'i enwir ar ôl y bobl Kroumiriaid lleol.

Mae mynyddoedd y Korumirie yn ymestyn yn gadwynoedd o fryniau coediog canolig eu huchder yng ngogledd-orllewin Tiwnisia a rhan gyfagos o ogledd-ddwyrain Algeria. I'r gogledd ceir gwastadedd ar lan y Môr Canoldir, i'r dwyrain mae gwastadeddau ardal Bizerte, i'r de ceir dyffryn afon Medjerda ac i'r gorllewin ymdoddant i fryniau Algeria dros y ffin, a nodir gan copa Djebel Abiod, yn Tunisie, pwynt uchaf y Kroumirie.

Mae'n un o'r ardaloedd gwlypaf yng Ngogledd Affrica, sy'n derbyn rhwng 1000 a 1500 mm o law y flwyddyn.

Ceir dau safle archaeoloegol pwysig ar lethrau deheuol y Kroumirie, ger Jendouba, sef dinasoedd Rhufeinig Bulla Regia a Chemtou.

Ethnoleg 
Mae'r Kroumiriaid yn gynghrair llac o grwpiau ethnig cyfagos. Mae'r Kroumiriaid go iawn yn byw yn nyffryn afon El Kebir ("Afon Fawr" yn Arabeg); fe'i gelwir yn Kroumiriaid "tabarquins" wedi eu hymrannu yn y grwpiau a ganlyn:
Houamdia (is-grwpiau: Rjaïbia a'r Ghraïbia)
Ouled Amor (is-grwpiau: Braïkia, Mellouli a Rouaissia) sy'n byw yn ardal Errmel hyd y ffin
Ouled Cedra
Ouled Said (is-grwp: Ouled Saad)

Mae Kroumiriaid yr ucheldiroedd (yn ardal Aïn Draham), yn perthyn i'r Sloul a'r Slelma (is-raniadau: Debabsa, Atatfa, Tebaïnia, Hamran, Gouaidia, a.y.b.). Dyma'r "cnewyllyn cadarn" ac mae'r llwythau eraill wedi fel petae eu clymu o'u cwmpas, yn arbennig fel canlyniad i'r goresgyniad o Diwnisia gan Ffrainc yng ngwanwyn 1881.

Gellid dosbarthu'r llwythau yn ôl ardal o fewn y Kroumirie yn ogystal:
Kroumirie gorllewinol: Ouled Sidra, Mazoulah (Algeria) a Ouled Ali (Algeria)
Kroumirie dwyreiniol: Meknas, Ouchtatas a Nefzas
Kroumirie deheuol: Amdouns a Chiahia

Canolfannau 
Mae'r Kroumirie yn ardal o bentrefi bychain yn hytrach na threfi mawr. Lleolir yr unig drefi sylweddol ar ei ymylon, yn arbennig Tabarka i'r gogledd (sydd â phoblogaeth ethnig sylweddol o Kroumiriaid) a Jendouba a Béja yn nyffryn afon Medjerda.

Yn y bryniau yr unig ganolfan o bwys yw Aïn Draham, sy'n ganolfan coedwigaeth a thwristiaeth. Mae'n cael ei disgrifio weithiau fel "brynfa Tiwnisia."

Daearyddiaeth Algeria
Mynyddoedd a bryniau Tiwnisia
Beddrodau Hafren-Cotswold

Mae beddrodau Hafren-Cotswold (neu Cotswold-Hafren) yn enw a roir i fath arbennig o siambr gladdu Neolithig, yn bennaf yn ne-ddwyrain Cymru a rhannau cyfagos o dde-orllewin Lloegr.

Mae'r siamberi claddu o'r math hyn wedi eu gorchuddio gan domen petrual, fel rheol, yn wynebu fwy neu lai i gyfeiriad y dwyrain, gyda'r rhan ddwyreiniol ychydig yn lletach a'r pen yma yn troi i mewn i greu blaengwrt. Ceir tri math o'r beddrodau yma; un lle mae siambr sengl yn agor oddi ar y blaengwrt, er enghraifft Tinkinswood ym Mro Morgannwg ac un arall lle mae siamberi lluosog yn agor o'r blaengwrt, megis Parc le Breos Cwm yng Ngŵyr. Yn y trydydd math mae'r blaengwrt yn agoriad ffug, a'r gwir agoriad i'r siamber gladdu ar yr ochr, megis Gwernvale.

Ceir y beddrodau Hafren-Cotswold cyn belled i'r gorllewin â Gŵyr ac maent yn ymestyn i'r dwyrain i'r Cotswolds yn Lloegr. Ceir un neu ddwy yng Ngogledd Cymru, yn enwedig Capel Garmon.

Llyfryddiaeth
Steve Burrow Cromlechi Cymru: marwolaeth yng Nghymru 4000-3000 CC. (Llyfrau Amgueddfa Cymru, 2006)

Archaeoleg Cymru
Archaeoleg Lloegr
Cromlechi
Oes Newydd y Cerrig
Oes Newydd y Cerrig yng Nghymru
Souk-Ahras

Mae Souk-Ahras (enw hynafol: Tagaste) yn dref a wilaya (rhanbarth) yn Algeria. Fe'i lleolir yng ngogledd-ddwyrain y wlad, yn agos i'r ffin â Tiwnisia.

Ystyr yr enw Souk-Ahras yw "Marchnad y llewod" (o'r gair Arabeg سوق souk 'marchnad' a'r gair Berber ahras 'llew'), ac fe'i gelwir felly am fod yr ardal yn adnabyddus yn y gorffennol am y llewod a oedd yn byw yng nghoedwigoedd yr ardal hyd ddiwedd y 19g.

Souk-Ahras (Tagaste) oedd tref enedigol Sant Awstin o Hippo, a aned yno yn y fwyddyn 354 i deulu o dras Berberaidd.

Mae ffordd yn cysylltu Souk-Ahras a Le Kef yn Tiwnisia a rheilffordd yn ei chysylltu ag Algiers, prifddinas y wlad, a Jendouba yn Tiwnisia.

Mae Afon Medjerda yn tarddu ger Souk-Ahras ac yn llifo i'r dwyrain ac yna dros y ffin ar ei thaith i'r Môr Canoldir rhwng Bizerte a dinas Tiwnis.

Dinasoedd Algeria
Aneurin Owen

Roedd Aneurin Owen (23 Gorffennaf 1792 - 17 Gorffennaf 1851) yn hanesydd ac ysgolhaig Cymreig, sy'n fwyaf adnabyddus fel awdur argraffiad o Gyfreithiau Hywel Dda.

Ganed ef yn Llundain, yn fab i William Owen Pughe. Fe fu yn fyfyriwr yn Ysgol Friars, Bangor, ond addysgwyd ef gan ei dad yn bennaf. Priododd Jane Lloyd o Nantglyn yn 1820. Bu'n gomisiynydd cynorthwyol y degwm yng Nghymru a Lloegr, yna yn gomisiynydd cynorthwyol Deddf y Tlodion ac wedyn yn un o gomisiynwyr cau'r tiroedd comin.

Roedd John Humffreys Parry wedi dechrau paratoi argraffiad o Gyfraith Hywel, ond pan hwnnw farw heb orffen y gwaith cwblhawyd ef gan Owen, a'i cyhoeddodd yn 1841 fel Ancient Laws and Institutes of Wales. Ef oedd y cyntaf i wahaniaethu rhwng y tair fersiwn o'r cyfreithiau. Bu hefyd yn gweithio ar argraffiad o Brut y Tywysogion ond bu farw cyn gorffen y gwaith; cyhoeddwyd y fersiwn derfynol yn 1860 gan John Williams "ab Ithel" heb gydnabyddiaeth o waith Owen. Bu farw yn Nhrosyparc ger Dinbych.

Ysgolheigion Cymraeg
Pobl o Lundain
Genedigaethau 1792
Marwolaethau 1851
Pobl addysgwyd yn Ysgol Friars, Bangor
Timor

Mae Timor yn ynys yn ne-ddwyrain Asia. Mae rhan ddwyreiniol yr ynys yn wladwriaeth annibynnol Dwyrain Timor, tra mae'r rhan orllewinol yn rhan o Indonesia dan yr enw Gorllewin Timor.

Daw'r enw o timur, "dwyrain" mewn Malayeg; mae'r ynys yn un o'r rhai mwyaf dwyreiniol o'r gadwyn o ynysoedd. Mae'n ynys weddol fawr, 11,883 milltir sgwâr (30,777 km²). Mae Awstralia i'r de o'r ynys, Sulawesi a Flores i'r gogledd-orllewin a Sumba i'r gorllewin. I'r gogledd-ddwyrain mae Ynysoedd Barat Daya, yn cynnwys Wetar.

Roedd rhan orllewinol yr ynes yn rhan o ymerodraeth yr Iseldiroedd o ddechrau'r 19g hyd 1949 pan ddaeth yn rhan o Indonesia. Roedd dwyrain yr ynys yn eiddo i Portiwgal o 1596 hyd 1975. Yn 1975 meddiannwyd y rhan ddwyreiniol hefyd gan Indonesia. Wedi ymladd hir a gwaedlyd rhwng y mudiad cenedlaethol a byddin Indonesia, cynhaliwyd refferendwm yn 1999, pan bleidleisiodd poblogaeth dwyrain Timor dros annibyniaeth. Daeth Dwyrain Timor yn annibynnol yn 2002.

Ynysoedd Indonesia
Dwyrain Timor
Gwendoline Davies

Cerddor a chasglwr celf oedd Gwendoline Elizabeth Davies (11 Chwefror 1882 – 3 Gorffennaf 1951).

Bywyd 
Fe'i ganed yn Llandinam.Roedd hi'n ferch i Edward Davies (mab David Davies (Llandinam)) a chwaer Margaret Davies a David Davies, 1af Arglwydd Davies. 

Casgliad y chwiorydd Maragaret a Gwendoline yw cnewyllyn prif gasgliad Amgueddfa Genedlaethol Caerdydd.

Dolennau allanol
Y Bywgraffiadur Ar-lein

Cerddorion Cymreig
Dyngarwyr Cymreig
Genedigaethau 1882
Marwolaethau 1951
Merched y 19eg ganrif
Merched yr 20fed ganrif
Paul Potts

Canwr yw Paul Potts (ganwyd 13 Hydref 1970). Cafodd ei eni ym Mryste ond mae'n byw ym Mhort Talbot.

Discograffeg

Albymau
 2007 One Chance
 #1 (DU, Iwerddon, De Corea, Norwy, Denmarc, Sweden, Hong Kong, Seland Newydd, Awstralia, Canada, Colombia, Mecsico, Yr Almaen)

Senglau
 2007 Nessun Dorma
 #100 (DU), #2 (Gweriniaeth Tsieina)

Cyfeiriadau

Cantorion Seisnig
Genedigaethau 1970
Bali

Mae Bali yn un o ynysoedd Indonesia, i'r dwyrain o ynys Jawa ac i'r gorllewin o ynys Lombok, gyda chulfor rhyngddynt. Mae'n un o daleithiau'r wlad hefyd.

Mae'n ynys weddol fechan o'i chymharu a rhai o ynysoedd eraill Indonesia, 5,632.86 km², gyda poblogaeth o 3,151,000 yn 2005. Y brifddinas yw Denpasar, ac ymysg dinasoedd pwysig eraill mae Singaraja ar yr arfordir gogleddol ac Ubud sy'n gyrchfan boblogaidd i dwristiaid sydd a diddordeb yn niwylliant yr ynys. Yn wahanol i'r rhan fwyaf o ynysoedd eraill Indonesia, lle mae dilynwyr Islam yn y mwyafrif, mae'r rhan fwyaf (93%) o drigolion Bali yn ddilynwyr Hindwaeth, neu yn hytrach gymysgedd o Hindwaeth a Bwdhaeth gyda elfennau lleol. Y mynydd uchaf yw Mynydd Agung (Indoneseg: Gunung Agung), 3,142 m (10,308 troedfedd) o uchder; llosgfynydd sy'n dal yn fyw ac yn ffrwydro o dro i dro.

Enillodd yr ynys enwogrwydd byd eang am ei diwylliant a'i chrefftau, yn cynnwys arlunio, cerflunio, dawns a cherddoriaeth. Mae'n gyrchfan boblogaidd iawn i dwristaid, er i'r diwydiant yma gael ei effeithio'n ddifrifol gan y bomiau a ffrwydrodd ar 12 Hydref 2002 yn Kuta, un o'r trefi arfordirol sy'n dibynnu ar dwristiaeth. Lladdwyd 202 o bobl. Bu ymosodiad arall ar raddfa lai yn 2005.

 
Ynysoedd Indonesia
Taleithiau Indonesia
Pont Hafren

Pont grog yw Pont Hafren sy'n rhychwantu Afon Hafren rhwng De Swydd Gaerloyw yn Lloegr a Sir Fynwy yn Ne Cymru. Mae hi'n cludo'r draffordd M48. Y bont oedd y groesfan wreiddiol rhwng Cymru a Lloegr a oedd yn cludo'r draffordd M4, cyn agor Ail Groesfan Hafren. Cymerwyd pum mlynedd i'w chodi gan gostio £8 miliwn. Agorwyd y bont ar 8 Medi 1966 gan y Frenhines Elisabeth II a gyfeiriodd ati fel dechrau cyfnod economaidd newydd i dde Cymru. Rhoddwyd statws rhestredig Gradd I i'r bont ym 1998.

I ddathlu agoriad y bont, ysgrifennodd y bardd Eingl-Gymreig Harri Webb bennill ddychanol:
Two lands at last connected
Across the waters wide,
And all the tolls collected
On the English side.

Lleoliad 
Serch i'r Bont Hafren gael ei defnyddio i groesi rhwng Cymru a Lloegr, mae'r bont ei hun wedi'i lleoli'n gyfan gwbl y tu mewn i ffiniau Lloegr gyda'r pen Cymreig wedi'i leoli uwchben Penrhyn Beachley, sydd y tu fewn i ffiniau presennol Lloegr. Arferai Penrhyn Beachley, fodd bynnag, fod y tu mewn i ffiniau Cymru yn ôl lleoliad Clawdd Offa.

Adeiladau cydrannol 
Mae afon Hafren yn cynnwys nifer o bontydd gwahanol, sef Pont Gwy, Traphont Beachley, Pont Hafren a Thraphont Aust.

Pont Gwy 

Pont 408 m (1,340 tr) o hyd sydd wedi'i hangori â cheblau yw Pont Gwy. Mae hi'n rhychwantu afon Gwy sydd heddiw'n nodi'r union ffin rhwng Lloegr a Chymru—2.7 km i'r de o Gas-gwent.

Traphont Beachley 

Adeiledd hytrawst deuflwch gyda wyneb concrit yw Traphont Beachley sydd wedi'i gynnal gan drestlau haearn wrth iddi grosi'r penrhyn. Saif gwersyll y fyddin ar y penrhyn.

Pont Hafren 

Lleolir Pont Hafren yn agos i leoliad yr hen Fferi Aust. Pont grog 1,597 m (5,240 tr) o hyd yw hi, sydd â dec wedi'i gynnal gan ddau brif gebl sy'n hongian rhwng dau dŵr haearn. Hyd y bwlch rhwng y ddau dŵr yw 988 m (3,240 tr). Mae'r tyrau'n wag ac yn codi 136 m (445 tr) uwchben lefel y môr.

Traphont Aust 

Adeiledd hytrawst deuflwch gyda dec concrit yw Traphont Aust ac y mae'n cario'r ffordd i angorfa gyntaf Pont Hafren.

Cyfeiriadau

Hafren
Hafren
Afon Hafren
Adeiladau rhestredig Gradd II Sir Fynwy
Tired of Hanging Around

Ail albwm gan The Zutons yw Tired of Hanging Around, a rhyddhawyd yn 2006.

Traciau

 "Tired of Hanging Around" – 3:34
 "It's the Little Things We Do" – 3:07
 "Valerie" – 3:56
 "Someone Watching Over Me" – 3:34
 "Secrets" – 3:16
 "How Does It Feel?" – 3:49
 "Why Won't You Give Me Your Love?" – 3:22
 "Oh Stacey (Look What You've Done!)" – 3:29
 "You've Got a Friend in Me" – 3:57
 "Hello Conscience" – 3:27
 "I Know I'll Never Leave" – 4:58

Albymau 2006
Albymau Saesneg
Cyngor Prydain-Iwerddon

Cafodd Cyngor Prydain-Iwerddon ei sefydlu yn 1998 dan Gytundeb Gwener y Groglith. Aelodau'r Cyngor yw Prif Weinidog Prydain Fawr, Prif Weinidog a Dirprwy Cynulliad Gogledd Iwerddon, Prif Weinidog Gweriniaeth Iwerddon, Prif Weinidog Llywodraeth yr Alban, Prif Weinidog Cynulliad Cymru, Prif Weinidog Ynys Manaw, Prif Weinidog Jersey, a Phrif Weinidog Ynys y Garn.

Cyfarfod 16 Gorffennaf 2007 
Dyma'r cyfarfod cyntaf ers pum mlynedd yn dilyn ailsefydlu Gweithgor Gogledd Iwerddon. Cynhaliwyd y cyfarfod ar wahoddiad Ian Paisley, Prif Weinidog Cynulliad Gogledd Iwerddon a'i ddirprwy Martin McGuinness yn y Stormont, Belfast, Gogledd Iwerddon. Fe'i mynychwyd gan Gordon Brown Prif Weinidog Prydain, Prif Weinidog Gweriniaeth Iwerddon, Bertie Ahern, Prif Weinidog Llywodraeth yr Alban, Alex Salmond, Ieuan Wyn Jones yn dirprwyo ar ran Rhodri Morgan yng nghwyneb ei salwch, Prif Weinidog Ynys Manaw, Tony Brown, Prif Weinidog Ynys Jersey, Frank Walker a Dirprwy Brif Weinidog Ynys Guernsey, Stuart Falla.

Cysylltiadau allanol 

  Gwefan swyddogol 

Cysylltiadau tramor y Deyrnas Unedig
Gwleidyddiaeth yr Alban
Gwleidyddiaeth Cymru
Gwleidyddiaeth Gogledd Iwerddon
Gwleidyddiaeth Gweriniaeth Iwerddon
Gwleidyddiaeth Jersey
Gwleidyddiaeth Ynys y Garn
Gwleidyddiaeth Ynys Manaw
Sefydliadau 1999
Sefydliadau rhyngwladol
Ysgol Gyfun Rhydywaun

Ysgol Gymraeg ger Hirwaun, Aberdâr yw Ysgol Gyfun Rhydywaun.  Lleolir yr ysgol ar gyrion pentref Penywaun.

Agorwyd yr ysgol ym mis Medi 1995. Sefydlwyd yr ysgol er mwyn delio â'r niferoedd cynyddol o ddisgyblion a oedd yn mynychu ysgolion cynradd Cymraeg yr ardal. Cyn iddi agor yr oedd rhaid i blant Cwm Cynon a Chwm Taf deithio i Ysgol Gyfun Rhydfelen, Pontypridd, er mwyn derbyn addysg uwchradd Gymraeg.

Mae Ysgol Gyfun Rhydywaun yn derbyn disgyblion o bum ysgol gynradd Gymraeg, sef Ysgol Gynradd Gymraeg Aberdâr, Ysgol Gynradd Gymraeg Abercynon, Ysgol Gymunedol Penderyn, Ysgol Gynradd Gymraeg Rhydygrug ac Ysgol Gynradd Gymraeg Santes Tudful.

Mae cyn-ddisgyblion yr ysgol yn cynnwys y chwaraewr rygbi rhyngwladol Tom Young.

Bydd wir Bydd weithgar yw arwyddair yr ysgol.

Dolenni Allanol 
 Gwefan Ysgol Gyfun Rhydywaun

Rhydywaun
Rhydywaun
Rhydywaun
Sefydliadau 1995
Ysgol Gymunedol Penderyn

Ysgol gynradd yw Ysgol Gymunedol Penderyn sydd wedi ei leoli ar y brif ffordd ym Mhenderyn, ger Hirwaun, Aberdâr. Mae'n ysgol ddwyieithog sydd wedi'i rhannu'n ddwy uned yn ôl iaith; darperir addysg gynradd lawn drwy naill ai gyfrwng y Gymraeg neu gyfrwng y Saesneg.

Agorwyd yr ysgol ar ei newydd wedd ym mis Ionawr 2007, gyda lle i 240 o blant. Cyfranwyd tua £4,000 o bunnau gan gyngor Rhondda Cynon Taf a Llywodraeth Cynulliad Cymru. Mae'r adeilad newydd yn un sy'n gyfeillgar i'r amgylchedd gyda nifer o dechnolegau newydd 'gwyrdd' yn cael eu defnyddio gan gynnwys boeler biomass, system dŵr poeth solar a cynaeafu dŵr glaw, labordy-eco ac unedau ail-gylchu.

Ffynonellau

Ysgolion cynradd Rhondda Cynon Taf
Ysgol Gynradd Gymraeg Aberdâr

Ysgol gynradd Gymraeg yw Ysgol Gynradd Gymraeg Aberdâr. Lleolir yr ysgol yng Nghwmdâr, Aberdâr. Adleolwyd yr ysgol o'i chyn safle ger pentref Aberaman yn 2003 oherwydd cyflwr gwael yr hen adeilad Fictorianaidd. Yr enw ar yr ysgol bryd hynny oedd Ysgol Gynradd Gymraeg Ynyslwyd. Prifathro yr ysgol yw Mr. David Davies.

Cyfleusterau
Mae'r ysgol newydd wedi ei lleoli yng nghanol Cwmdâr mewn adeilad fodern. Mae ganddi gae mawr i'w defnyddio yn yr haf, ac mae campfa yn cael ei defnyddio ar gyfer holl ddigwyddiadau yr ysgol, gwasanaethau ac fel ffreutur. Mae gan yr ysgol nifer o gyfrifiaduron a llyfrgell.

Galeri - Lluniau Safle yr Ysgol (2003)

Aberdâr
Ysgolion cynradd Cymraeg
Ysgolion cynradd Rhondda Cynon Taf
Tafodiaith

Amrywiad o iaith sydd yn nodweddiadol o grŵp penodol o siaradwyr yw tafodiaith. Gwelir tafodieithoedd gwahanol mewn rhanbarthau daearyddol gwahanol, ond gall hefyd gweld gwahaniaethau rhwng y ffordd siarader iaith o ganlyniad i ffactorau eraill, e.e. dosbarth cymdeithasol. Weithiau caiff tafodiaith ei chymysgu ag acen; cyfeirir acen at ynganiad nodweddiadol yn unig, tra bo tafodiaith yn cynnwys gramadeg a geirfa llafar hefyd. Gelwir astudiaeth tafodieithoedd yn dafodieitheg.

Enghreifftiau Cymreig
Tafodiaith Penrhyn Gwyr
Angletouch: pryf genwair, mwydyn
Back: plât haearn
Bossey: llo heb ei ddiddyfnu
Carthen: nithlen
Bumbagus: aderyn y bwn 
Cassaddle: darn harnais i geffyl gwaith
Charnel: blwch gofod uwchben lle tân, yn aml ar gyfer crogi bacwn
Cloam: llestri pridd
Cratch: tas wair
Culm: cwlm, cwlwm, i losgi calch 
Deal: torllwyth o foch
Drashel: ffust
Dumbledarry: chwilen bwm
Evil: fforch deilo tri-phigyn
Galeeny: iar gini
Gambo: cert, wagen
Glaster: llaeth enwyn yn y stên, glasdwr?
Gurgins: blawd bras
Hambrack: coler ceffyl o wellt (cf rach)
Holmes: celyn
Ipson: yr hyn y gellid ei ddal wrth gwpannu'r dwylo
Jalap: eli; moddion rhyddhaol
Kerning: aeddfddu; troi'n sur
Kersey: brethyn a wehyddid o wlan pur
Kittlebegs: coesarnau
Kyling: pysgota môr
Lake: nant, afonig
Lansher: porfa werdd rhwng daliadau a ddelir hn gyffredin
Mapsant: gŵyl mabsant leol
Mawn: basged wiail ar gyfer porthiant
Mort: saim mochyn; bloneg
Mucka: cadlas
Nestletrip: bach y nyth (moch)
Oakwib: chwilen bwm
Owlers: smyglwyr gwlan
Pill: nant
Pilmy: llychlyd
Rach: ysgub olaf i'w gynaeafu
Reremouse: ystlum
Riff: stric i finiogi pladur
Rying: pysgota
Shoat: torth wenith fechan
Slade: gallt glan y môr
Soul: caws a menhn a fwytir â bara
Spleet: 1) nodwydd wau, 2) trosol chwarelwr
Vair: carlwm neu wenci (cf. verre, F. croen wiwer)
Viel/Vile: cae, a ddefnyddid o hyd i ddisgrifio'r comin yn Rhosili.
Want: gwadd, gwahadden, twrch daear
Wimbling: nithio
Witches: gwyfynod
Zig: iwrin, golch
Zive: pladur
Zongals: lloffion ŷd
Zul/sul: aradr, gwŷdd

Cyfeiriadau

Ffynonellau 
 Crystal, D. 2005. How Language Works Penguin Books. ISBN 0-14-051538-0

Cyfeiriadau

 
Tafodieitheg
Prif Weinidog y Deyrnas Unedig

Pennaeth Llywodraeth y Deyrnas Unedig yw Prif Weinidog y Deyrnas Unedig. Mae'n bennaeth Llywodraeth Ei Fawrhydi a Chabinet y Deyrnas Unedig. Y Prif Weinidog cyfredol yw Rishi Sunak, a apwyntiwyd gan Frenin y DU. Cartref swyddogol y Prif weinidog yw 10 Stryd Downing, Llundain a'r cartref gwledig yw Chequers. Gyda Gweinidogion y Cabinet mae'n atebol i'r Llywodraeth, i Goron Lloegr, i'w blaid ei hun ac yn y pendraw i'w bobl.

Nid yw'r swydd hon wedi'i diffinio o fewn unrhyw gyfansoddiad na deddfwriaeth eithr drwy draddodiad yn unig, sy'n mynnu fod yn rhaid i'r frenhiniaeth benodi'r person mwyaf tebygol o hawlio ffydd aelodau'r Tŷ'r Cyffredin yn Brif Weinidog. Drwy draddodiad, mae'n penodi arweinydd y blaid a enillodd y fwyaf o seddi yn siambr San Steffan.

Ni chrewyd y swydd, felly; cafodd ei ffurfio'n araf dros dri chan mlynedd a hynny mewn modd penchwiban. Mae gwreiddiau'r swydd i'w canfod mewn newidiadau cyffrous yn y cyfansoddiad rhwng 1688 a 1720 a'r modd y symudodd y pwer o ddwylo'r frenhiniaeth i ddwylo'r Llywodraeth. Gwnaed hyn, yng ngwledydd Prydain, nid drwy chwyldro a chwalu'r frenhiniaeth eithr drwy iddi hi neu ef lywodraethu drwy'r Prif Weinidog. Mae'r frenhiniaeth, felly, wedi parhau'n bennaeth ar y Llywodraeth, ond mewn enw a seremoni'n unig.

Erbyn y 1830au, roedd y system llywodraethol yn San Steffan wedi deor o'i blisg; roedd y Prif weinidog yn primus inter pares, neu'n gydradd, o fewn y Cabinet ac yn bennaeth ar y Llywodraeth. Esblygodd y swydd law yn llaw ag esblygiad y pleidiau gwleidyddol a datblygiad y cyfryngau torfol megis teledu, radio, papurau, ffotograffiaeth a'r rhyngrwyd. 

Cyn 1902 deuai'r Prif Weinidog weithiau o Dŷ'r Arglwyddi ond wrth i bwer yr Arglwyddi wanychu yn ystod y 19g cryfhaodd y traddodiad iddo eistedd yn Nhŷ'r Cyffredin. Cadarnhawyd hyn gan Ddeddf 1911 a roddodd fwy o rym i Dŷ'r Arglwyddi ar dael Tŷ'r Arglwyddi.  Oherwydd yr holl bwer unbeniaethol hwn ofna rhai fod trefn "Arlywyddol" Unol daleithiau'r America wedi ei gyrraedd.

Gan nad yw'r swydd wedi'i chreu'n swyddogol, ni ellir datgan unwaith-ac-am-byth pwy oedd yn y swydd yn gyntaf. Eithr, yn answyddogol, gellir nodi Robert Walpole a ddaeth i swydd "Yr Arglwydd Cyntaf i'r Trysorlys" ym 1721.

Gweler hefyd
Stryd Downing
Rhestr Prif Weinidogion y Deyrnas Unedig

Cyfeiriadau

Dolenni allanol
 Gwefan swyddogol swydd y Brif Weinidog

 
Llywodraeth y Deyrnas Unedig
Lombok

Mae Lombok yn un o ynysoedd Indonesia; un o gadwyn yr Ynysoedd Swnda Lleiaf, gydag ynys Bali i'r gorllewin ag ynys Sumbawa i'r dwyrain. Y brifddinas yw Mataram. Mae Culfor Lombok rhwng Lombok a Bali yn dynodi'r rhaniad rhwng bywyd gwyllt y rhanbarth Indomalaiaidd yn y gorllewin a'r rhanbarth Awstralasaidd yn y dwyrain. Gelwir y llinell rhwng y rhanbarthau hyn yn Linell Wallace ar ôl Alfred Russel Wallace, y cyntaf i nodi'r gwahaniaeth.

Y mynydd uchaf ar yr ynys yw Mynydd Rinjani (Indoneseg:Gunung Rinjani), 3,726 m (12,224 troedfedd) o uchder, y trydydd uchaf yn Indonesia. Mae 85% o boblogaeth yr ynys yn perthyn i grŵp ethnig y Sasak, gyda 10-15% yn ymfudwyr o Bali.

Ynysoedd Indonesia
Llinell Wallace

Mae Llinell Wallace yn linell sy'n gwahanu dau ranbarth bioddaearyddol, Asia ac Awstralasia. I'r gorllewin o'r llinell ceir rhywogaethau o fywyd gwyllt sy'n perthyn i ranbarth Asia, tra i'r dwyrain ceir rhywogaethau sy'n perthyn i fywyd gwyllt Awstralasia. Enwir y llinell ar ôl y Cymro Alfred Russel Wallace, a nododd y gwahaniaeth yn ystod ei deithiau trwy ynysoedd de-ddwyrain Asia yn y 19g.

Mae'r llinell yn rhedeg rhwng ynysoedd Indonesia, yn gyntaf rhwng Borneo yn y gorllewin a Sulawesi yn y dwyrain, yna rhwng Bali yn y gorllewin a Lombok yn y dwyrain. Nid yw Culfor Lombok, sy'n gwahanu Bali a Lombok, ond 35 km o led, ond mae'n ddigon i weld cryn wahaniaeth yn y bywyd gwyllt, hyd yn oed mewn adar, nad yw rhai rhywogaethau ohonynt yn barod i groesi'r môr, hyd yn oed gulfor.

Daearyddiaeth Indonesia
Sumbawa

Mae Sumbawa yn ynys weddol fawr yn Indonesia. Saif yng nghanol cadwyn yr Ynysoedd Swnda Lleiaf, gydag ynys Lombok i'r gorllewin, Flores i'r dwyrain a Sumba i'r de-ddwyrain. Mae'n rhan o dalaith Gorllewin Nusa Tenggara, a'r dinasoedd mwyaf yw Sumbawa Besar a Bima . 

Er bod Sumbawa yn ynys weddol fawr, 15,448 km², mae'r poblogaeth (1,540,000 yn 2004 yn llai na phoblogaeth ynysoedd llai megis Lombok a Bali. Yn hanesyddol, siaredid dwy iaith ar yr ynys, Basa Samawa (Indoneseg: Bahasa Sumbawa), iaith debg i iaith y Sasak ar Lombok, yn y gorllewin a Nggahi Mbojo (Bahasa Bima) yn y dwyrain.

Y mynydd uchaf ar yr ynys yw Mynydd Tambora, 2,850 m o uchder. Llosgfynydd yw Tambora, ac yn 1815 bu ffrwydrad anferth, tua phedair gwaith mwy na ffrwydrad Krakatoa yn 1883. Lladdwyd hyd at 92,000 o bobl a gollyngwyd cymaint o ludw i'r awyr nes i 1816 gael ei disgrifio yn Ewrop fel "y flwyddyn heb haf".

Ynysoedd Indonesia
Mynydd Tambora

Mae Mynydd Tambora (neu Tomboro) yn losgfynydd ar ynys Sumbawa yn Indonesia. Mae'n enwog am y ffrwydrad anferth yn 1815, pan laddwyd o leiaf 71,000 o bobl. Gollyngwyd cymaint o ludw i'r awyr nes i'w effeithiau gael eu teimlo cyn belled ag Ewrop, lle galwyd 1816 "y flwyddyn heb haf" oherwydd ei effeithiau ar y tywydd.

Mae gan y bardd Gwallter Mechain (Walter Davies, 1761–1849) gerdd hir sy'n disgrifio'r effaith ar Gymru yn 1816. Dyma'r llinellau agoriadol:
Leni ni bu hardd-gu hin,
Mai hafaidd na Mehefin;
Ni ffynnodd ein Gorffennaf,
Pob dyffryn a glyn yn glaf;
Yn Awst, gwlyb wair mewn ystod,
Medi heb fedi i fod.
("Cywydd y Cynhaeaf Gwlyb, 1816")

Cyfeiriadau 

Tambora, Mynydd
Tambora, Mynydd
Y Barcud

Mae'r erthygl hon yn trafod y papur bro. Am yr aderyn, gweler Barcud coch.

Y Barcud yw papur bro ardal Tregaron, Ceredigion, sy'n cynnwys nifer o bentrefi yn yr ardal: Llangeitho, Blaenpennal, Llanddewi Brefi, Pontrhydygroes a Bronant. Mae'n cymryd ei enw oddi wrth y Barcud coch, aderyn sy'n nodweddiadol o'r ardaloedd hyn. Cyhoeddwyd y rhifyn cyntaf yn Ebrill, 1976.

Dolen allanol
 Y Barcud ar wefan y BBC.

Papurau bro Ceredigion
Sefydliadau 1976
Tregaron