alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
Rhestr gwersylloedd ffoaduriaid Palesteinaidd

Dyma restr gwersylloedd ffoaduriaid Palesteinaidd gyda'r boblogaeth gyfredol a'r flwyddyn a sefydlwyd. Diffinnir ffoadur Palesteinaidd gan yr UNRWA fel y ganlyn: "Ffoaduriaid Palesteinaidd yw personiaid oedd a'u hannedd arferol ym Mhalesteina rhwng Mehefin 1946 a Mai 1948, a wnaeth colli eu cartrefi a ffyrdd o fywoliaeth o ganlyniad i wrthdaro Arabaidd-Israelaidd 1948. Mae gwasanaethau'r UNRWA ar gael i bob un sydd yn byw yn ei hardal o weithrediadau sy'n cwrdd â'r diffiniad hwn, sydd wedi'i gofrestru â'r Asiantaeth ac sydd angen cymorth. Mae diffiniad yr UNRWA o ffoadur hefyd yn cynnwys disgynyddion personiaid a ddaeth yn ffoaduriaid yn 1948. Tyfodd y nifer o ffoaduriaid Palesteinaidd cofrestredig o 914,000 yn 1950 i fwy na 4.4 miliwn yn 2005, ac yn parháu i gynyddu oherwydd twf poblogaeth naturiol.". Enw'r Palesteiniaid am y ffoedigaeth dorfol yma o Balestein yw Al Nakba ('Y Catastroffi').

Llain Gaza, 8 gwersyll, 478,854 o ffoaduriaid
1948, Beach (Shati), 76,109
1949, Bureij, 30,059
1948, Deir el-Balah, 20,188
1948, Jabalia (Jabaliya), 103,646
1949, Khan Yunis, 60,662
1949, Maghazi, 22,536
1949, Nuseirat, 64,233
1949, Rafah, 90,638
Y Lan Orllewinol, 19 o wersylloedd, 176,514 o ffoaduriaid
,Abu-Dies (mae preswylwyr y gwersyll hwn yn hawlio tiriogaeth Ma'ale Adummim fel tir eu hunain).
1950, Aida, 4,151
1949, Am'ari, 8,083
1948, Aqabat Jabr, 5,197
1950, Arroub, 9,180
1950, Askar, 13,894
1950, Balata, 20,681
1950, Beit Jibrin, 1,828
1950, Camp No.1, 6,221
1949, Deir Ammar, 2,189
1949, Dheisheh, 10,923
1948, Ein el-Sultan, 1,888
1949, Far'a, 6,836
1949, Fawwar, 7,072
1949, Jalazone, 9,284
1953, Jenin, 14,050
1949, Kalandia, 9,188
1952, Nur Shams, 8,179
1965, Shu'fat, 9,567
1950, Tulkarm, 16,259
Gwlad Iorddonen, 10 gwersyll, 304,430 o ffoaduriaid
1955, Gwersyll Newydd Amman (Wihdat), 49,805
1968, Baqa'a, 80,100
1968, Husn (Martyr Azmi el-Mufti), 19,573
1968, Irbid, 23,512
1952, Jabal el-Hussein, 27,674
1968, Jerash, 15,696
1968, Marka, 41,237
1967, Souf, 14,911
1968, Talbieh, 4,041
1949, Zarqa, 17,344
Libanus, 12 o wersylloedd, 225,125 o ffoaduriaid
1955, Beddawi, 15,695
1948, Burj el-Barajneh, 19,526
1955, Burj el-Shemali, 18,134
1956, Dbayeh, 4,223
Dikwaneh, dinistriwyd
1948, Ein el-Hilweh, 44,133
1948, El-Buss, 9,840
Jisr el-Basha, destroyed
1952, Mar Elias, 1,406
1954, Mieh Mieh, 5,078
Gwersyll Nabatieh, dinistriwyd yn 1973
1949, Nahr al-Bared, 28,358
1963, Rashidieh, 24,679
Sabra
1949, Shatila, 11,998
1948, Wavel, 7,357
Syria, 10 gwersyll, 119,776 o ffoaduriaid
1950, Dera'a, 5,916
1967, Dera'a (argyfwng), 5,536
1950, Hama, 7,597
1949, Homs, 13,825
1948, Jaramana, 5,007
1950, Khan Dunoun, 8,603
1949, Khan Eshieh, 15,731
1948, Neirab, 17,994
1967, Qabr Essit, 16,016
1948, Sbeineh, 19,624

Cyfeiriadau

Cysylltiadau allanol
 Proffiliau UNWRA o wersylloedd ffoaduriaid Palesteinaidd

Mapiau
 Map UNRWA o wersylloedd yn y Dwyrain Agos 
 Map o wersylloedd yn Libanus
 Map o wersylloedd yn y tiriogaethau a feddiannir gan Israel
Ceidwadaeth

Term cymharol yw ceidwadaeth sy'n disgrifio ideolegau gwleidyddol sydd yn ffafrïo gwerthoedd ac ymddygiadau traddodiadol, lle mae "traddodiad" yn cyfeirio at gredoau ac arferion a ddiffinir yn grefyddol, diwylliannol neu genedlaethol. Daw'r term o "cadw", yn yr ystyr i gadw traddodiadau. Gan fod gan ddiwylliannau wahanol werthoedd sefydledig, mae amcanion gwahanol gan geidwadwyr o ddiwylliant i ddiwylliant. Mae rhai ceidwadwyr yn ceisio cadw'r status quo, tra bod eraill yn dymuno dychwelyd at werthoedd amser cynt, y status quo ante.

 
Gwleidyddiaeth yr adain dde
Ideolegau gwleidyddol
François Duvalier

Arlywydd Haiti o 1957 ac yna unben (Arlywydd am Fywyd) o 1964 tan ei farwolaeth oedd Dr. François Duvalier, a elwir hefyd yn "Papa Doc" (14 Ebrill, 1907 – 21 Ebrill, 1971). Nodwyd ei gyfnod o rym gan awtocratiaeth, llygredigaeth, a dibyniaeth ar fyddinoedd preifat (gweler Tonton Macoute) i gadw rheolaeth.

Arlywyddion Haiti
Genedigaethau 1907
Gwrth-gomiwnyddion Haitïaidd
Marwolaethau 1971
Meddygon Haitïaidd
Maurice Ravel

Cyfansoddwr o Ffrainc oedd Maurice Ravel (7 Mawrth 1875 - 28 Rhagfyr 1937).

Bywgraffiad
Ganwyd Ravel yn Ziburu yn nhalaith Lapurdi yn Ngogledd Gwlad y Basg.

Ym 1889 aeth i Conservatoire Paris, lle bu'n astudio cerddoriaeth gyda Charles de Bériot, Émile Pessard, André Gedalge, a Gabriel Fauré. Yn 1893, cyfarfu ag Erik Satie, a dylanwadwyd arno gan ei gerddoriaeth. Oherwydd ei arddull unigryw o ysgrifennu cerddoriaeth, cafodd drafferth ennill ysgoloriaeth y Prix de Rome yn y Conservatoire, ac ym 1905 bu’n rhaid iddo adael.

O 1920 roedd yn byw yn Montfort-l'Amauryn yn Yvelines. Ym 1928 gwnaeth daith bedwar mis trwy'r Unol Daleithiau a Canada, ac yn yr un flwyddyn bu yn Lloegr er mwyn derbyn doethuriaeth er anrhydedd o Brifysgol Rhydychen. O 1933 hyd ddiwedd ei oes, bu'n dioddef salwch ar yr ymennydd.

Cysylltiad â Gwlad y Basg
Roedd y cerddor hwn, a oedd wedi ennill clod yn rhyngwladol, yn siarad Basgeg ac yn aml yn mynegi cysylltiad â gwlad ei eni.

Gwaith cerddorol

Ar gyfer y Piano 
Sérénade grotesque (1893)
Menuet antique (1895)
Pavane pour une infante défunte (1899)
Jeux d'eau (1901)
Sonatine (1905)
Miroirs (1905)
Gaspard de la nuit (1908)
Ma Mère l'Oye (1908)
Valses nobles et sentimentales (1911)
Le Tombeau de Couperin (1917)

Ar gyfer cerddorfa
Rapsodie espagnole (1907)
La Valse (1920)
Tzigane (1924)
Boléro (1928)
Concerto pour la main gauche (1930)
Concerto en sol (1931)

Ar gyfer y llais
Shéhérazade (1903)
Histoires naturelles (1906)
Trois poèmes de Mallarmé (1913)
Mélodies hébraïques (1914)
Chansons madécasses (1922)
Don Quichotte à Dulcinée (1932)

Ballet
Daphnis et Chloé (1909-1912)

Opera 
L'Heure espagnole (1907-1911)
L'Enfant et les Sortilèges (1919-1925)

Cantatau 
Myrrha (1901)
Alcyone (1902)
Alyssa (1903)

Cyfeiriadau 

Cyfansoddwyr Ffrengig
Genedigaethau 1875
Marwolaethau 1937
Pobl o Pyrénées-Atlantiques
Pobl fu farw ym Mharis
Theorem Bolzano-Weierstrass

Mewn dadansoddi mathemategol, dywed theorem Bolzano-Weierstrass fod is-set A o Rn yn gyfresol gryno os, a dim ond os, yw'n gaëdig a ffiniedig. Fe'i henwyd ar ôl Bernard Bolzano a Karl Weierstrass.

Dadansoddi
Theoremau mewn mathemateg
Afon Garw

Afon ym mwrdeistref sirol Pen-y-bont ar Ogwr (sir), Cymru, yw Afon Garw.

Llifa Afon Garw am oddeutu 20 km o'i tharddiad yn y bryniau ar gyrion gogleddol Blaengarw nes iddi gydlifo ag Afon Ogwr ac Afon Llynfi yn Abercynffig. Mae'n llifo wedyn trwy Bontcymer, Pantygog, Lluest/Braich-y-cymer, Tylagwyn, Llangeinor, Abergarw, a Brynmenyn.

Garw
Garw
Bryn-y-Gefeiliau

Safle caer Rufeinig yng ngogledd Cymru, dwy filltir i'r dwyrain o Gapel Curig yn Eryri yw Bryn-y-Gefeiliau; . Enwir y safle ar ôl ffermdy Bryn-y-Gefeiliau gerllaw (enw arall arni yw Caer Llugwy, enw a fathwyd gan y cloddwyr archaeolegol yn y 1920au).

Mae olion y gaer yn gorwedd ar safle isel ar lan ddeheuol Afon Llugwy, ger Pont Cyfyng a thua 1 filltir i'r gorllewin o'r Rhaeadr Ewynnol. Mae'n sefyll ar wely o dir nad yw ond troedfedd yn uwch na lefel gorlifiad yr afon. Byddai'r ardal hon yn un wyllt ag anghysbell yng nghyfnod y Rhufeiniaid yng Nghymru, mewn cwm cul yng nghanol coedwigoedd Eryri.

Rhedai ffordd Rufeinig o Gaerhun yn Nyffryn Conwy i fyny i Fryn-y-Gefeiliau. Mae union leoliad y ffordd ar ôl hynny yn ansicr ond mae presenoldeb caer ymarfer dros dro ym Mhen-y-Gwryd i'r de-orllewin yn awgrymu cysylltiad i gaer Segontium dros Ben-y-Pas a thrwy Nant Peris.

Mae Bryn-y-Gefeiliau yn un o gaerau Rhufeinig llai Cymru. 3.9 acer yn unig a amgeir ynddi (tua'r un maint â Chastell Collen yn ne Powys). Ceir muriau o gerrig a chlai o gwmpas y gaer. Y tu mewn iddi ceid o leiaf dwy ffordd fewnol (intervallum) a sawl adeilad o gerrig. Ceir awgrym fod un ohonyn nhw'n faddondy.

Ar ochr orllewinol y gaer ceir adeiladau atodol, tua'r un maint â'r gaer ei hun, wedi'u hamgae â mur cerrig. Mae'n cynnwys olion sawl adeilad o waith carreg. Mae'n bosibl fod yr adeiladau hyn yn gysylltiedig â hen weithle haearn — fel y mae'r enw Bryn-y-Gefeiliau yn awgrymu. Mae'n bosibl hefyd fod y Rhufeiniaid yn cloddio am blwm yn yr ardal.

Mae dyddio'r gaer yn broblematig. Dim ond un darn o arian bath a gafwyd ar y safle, a hynny'n rhy dreuliedig i ddangos enw'r ymerodr. Dibynnir ar dystiolaeth y darnau crochenwaith ar y safle i'w ddyddio. Mae'r rhain yn cynnwys darnau o lestri o waith Samaidd o gyfnod yr ymerodr Titus Flavius ac eraill o'r Almaen a chanolbarth Gâl sydd i'w dyddio i gyfnod Antoninus Pius. Ar sail y dystiolaeth hon awgrymir fod y gaer wedi cael ei sefydlu tua'r flwyddyn 90 a bod y Rhufeiniaid wedi rhoi'r gorau iddi rywbryd ar ôl tua 150.

Mae'r safle yng ngofal CADW ac yn agored i'r cyhoedd. Cofrestrwyd yr heneb hon gyda'r rhif SAM unigryw: CN010.

Cyfeiriadau

Ffynhonnell
Grace Simpson, 'Caerleon and the Roman forts in Wales in the second century AD. Part 1: Caerleon and Northern Wales', Archaeologia Cambrensis CXI (1962).

Caerau Rhufeinig Cymru
Capel Curig
Eryri
Safleoedd archaeolegol Conwy
Castell Collen

Caer Rufeinig yn ne Powys yw Castell Collen. Saif ar lan Afon Ieithon ger Llandrindod. Mae'n bosibl ei bod wedi ei henwi ar ôl Sant Collen; dywedir iddo godi capel ar y safle yn y 6g.

Disgrifiad
Lleolir y gaer ar ddarn o dir ar lan yr afon sy'n codi'n raddol rhwng dwy ffrwd. Cafod ei chloddio yn 1911-13 a 1954-7. Credir i'r gaer gael ei sefydlu yn amser yr ymerodr Titus.

Gwelir pedwar cyfnod o adeiladau ar y safle. Dim ond un ffos ym mhen gorllewinol y gaer sy'n aros o'r ddau gyfnod cyntaf (diwedd y ganrif 1af i ganol yr 2ail ganrif). Cafodd ei gadael yn wag am gyfnod. Yn y ddau cyfnod nesaf lleiheuwyd maint y gaer o tua 2 hectar i'w maint bresennol o 1.44 hectar. Byddai hynny'n dal i gynnig digon o le i tua 500 o lengwyr, ond credir ei bod yn ddigon mawr i ddal cohort cyfan yn wreiddiol. Roedd yn ne tiriogaeth yr Ordovices.

Yng nghanol y gaer ceir olion adeilad mawr a fyddai'n bencadlys. Adeilad o bren oedd hyn i ddechrau ond codwyd adeilad o gerrig yn ei le, fel yn achos y muriau. Yng nghongl ddeheuol y gaer ceir olion baddondy Rhufeinig pur sylweddol, tua 120 troedfedd o hyd a 50 o led, gyda llawr teils. Ceir olion tyrau cerrig yng nghonglau'r gaer.

Ffyrdd Rhufeinig
Mae dwy ffordd Rufeinig yn rhedeg o'r gaer i'r de, un i'r de-orllewin i'w chysylltu â Maridunum (Caerfyrddin), a'r llall i gaer Llanfair-ym-Muallt ac ymlaen i Gaerwent. Mae cwrs ffordd arall dybiedig i'r gogledd yn ansicr, ond buasai'n cysylltu Castell Collen â chaerau Caersŵs. Tybir fod ffyrdd yn rhedeg i'r gorllewin a'r dwyrain yn ogystal ond nid oes tystiolaeth amdanynt hyd yn hyn.

Darganfyddiadau
Gellir gweld y deunydd a ddarganfuwyd gan yr archaeolegwyr yng Nghastell Collen yn Amgueddfa Llandrindod.

Cyfeiriadau

Caerau Rhufeinig Cymru
Llandrindod
Safleoedd archaeolegol Powys
Afon Ieithon

Afon yng nghanolbarth Powys yw Afon Ieithon (hefyd Afon Ithon). Mae'n tarddu yn y bryniau i'r de-orllewin o'r Drenewydd ac yn llifo ar gwrs deheuol i ymuno yn Afon Gwy ger Llanfair-ym-Muallt. Ei hyd yw tua 25 milltir.

Cwrs
Mae'r afon yn casglu ffrydiau ger bryn Rhyddhywel, bron i 2000 troedfedd i fyny yn y bryniau. Llifa ar gwrs deheuol heibio i bentrefi  Llanbadarn Fynydd, Llananno, Llanbister a Llanddewi Ystradenni. Mae ffordd yr A483 yn rhedeg yn gyfochrog iddi am y rhan yma o'i chwrs. Llifa dyfroedd Afon Aran i mewn iddi ger Crossgates. Ar ôl hynny mae'n cymryd cwrs ymddolennol iawn i'r dwyrain ac yna i'r gorllewin a heibio i dref Llandrindod i lifo i mewn i Afon Gwy tua milltir i'r de o Bontnewydd ar Wy, 4 milltir i'r gogledd o Lanfair-ym-Muallt.

Cyfeiriadau

Ieithon
Ieithon
Llandrindod
Llanddewi Ystradenni

Gweler hefyd Llanddewi.

Pentref bychan  a chymuned yng nghanolbarth Powys, Cymru, yw
Llanddewi Ystradenni (Saesneg: Llanddewi Ystradenny). Saif ar lan ddwyreiniol Afon Ieithon ar ffordd yr A483, tua 7 milltir i'r gogledd o dref Llandrindod.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Yn yr Oesoedd Canol roedd yn rhan o gwmwd Buddugre, yng nghantref Maelienydd; codwyd Castell Buddugre yno yn y 12g. Dros y cwm i'r gorllewin ceir adfeilion Abaty Cwm Hir, lle claddwyd corff Llywelyn ap Gruffudd ar ôl iddo gael ei ladd ger Buallt yn Rhagfyr 1282.

Saif Eglwys Dewi Sant neu "Landdewi" o fewn mynwent sydd bron yn grwn yng nghanol y pentref, ger Neuadd Llanddewi. Mae'r adeilad presennol, sy'n adeilad cofrestredig Gradd II, yn dyddio i 1890, ond ceir yma rhai rhanau o'r hen eglwys a fu yma cyn hynny.

Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

Cyfeiriadau

Cymunedau Powys
Llanddewi Ystradenni
Pentrefi Powys
Llanbadarn Fynydd

Gweler hefyd Llanbadarn (gwahaniaethu).

Pentref bychan gwledig a chymuned yng nghanolbarth Powys, Cymru, yw Llanbadarn Fynydd. Saif ar briffordd yr A483 yn y bryniau tua hanner ffordd rhwng Y Drenewydd i'r gogledd a Llandrindod i'r de.

Mae'r pentref ar lan Afon Ieithon. Mae'r bryniau o'i gwmpas yn cynnwys Moel Wilym (469m) a'r Moelfre (475m) i'r dwyrain a'r Ddyle (485m) i'r gorllewin. Y pentrefi agosaf yw Llananno a Llanbister i'r de.

Mae eglwys y plwyf, sy'n rhoi ei henw i'r pentref, yn un o nifer yng Nghymru a gysylltir â Sant Padarn. Yno ceir gweld enghreifft dda o ysgrîn bren ganoloesol a chroglofft mewn arddull sy'n nodweddiadol o'r Canolbarth a'r Gororau.

Ceir castell mwnt a beili Normanaidd a elwir Castell y Blaidd yn y plwyf.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

Cyfeiriadau

Cymunedau Powys
 
Pentrefi Powys
Llanbister

Pentref  a chymuned yng nghanolbarth Powys, Cymru, yw Llanbister. Saif ar ffordd yr A483 ar ei chyffordd â'r B4356 o Dref-y-clawdd, tua 10 milltir i'r gogledd o dref Llandrindod a 12 milltir i'r de o'r Drenewydd. Saif y pentref ar lan ddwyreiniol Afon Ieithon.  Roedd gynt yn Sir Faesyfed; yn yr Oesoedd Canol roedd yn rhan o gwmwd Maelienydd.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Eglwys Sant Cynllo
Uwch y pentref saif Eglwys Sant Cynllo sydd wedi'i chofrestru gan Cadw yn adeilad Gradd II*, ac sy'n tarddu o ddechrau'r 14g.

Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

Pobl nodedig Llanbister
Y Parch David LLoyd (1752 - 1838) un o feibion y llan a wasanaethodd fel ficer y plwyf; bardd, cerddor, awdur.

Gweler hefyd
Llangynllo

Cyfeiriadau

Cymunedau Powys
 
Pentrefi Powys
Llananno

Pentref  yng nghymuned Llanbadarn Fynydd, Powys, Cymru, yw Llananno. Saif yng nghanolbarth y sir ar lannau Afon Ieithon ac ar ffordd yr A483 fymryn i'r gogledd o bentref Llanbister, tua 9 milltir i'r gogledd o dref Llandrindod a 11 milltir i'r de o'r Drenewydd.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Eglwys Sant Anno
Mae nawddsant y plwyf, Sant Anno (neu Amo) yn sant anhysbys. Bu eglwys Rhosyr ym Môn yn gysegredig i Amo/Anno ar un adeg hefyd a cheir Ffynnon Anno ger Tref-y-clawdd. Cofrestrwyd Eglwys Sant Anno gan Cadw fel adeilad rhestredig Gradd II* ar 29 Gorffennaf 2004 (Rhif Cadw: 82991). Saif ar ochr orllewinol i'r A483 ger Fferm Glanrafon. Ailadeiladwyd yr hen fferm Ganoloesol yn 1876-7 gan David Walker, pensaer o Lerpwl, ond cadwyd y sgrîn pren o'r 15g yn saff gan ei hail-leoli. Ystyrir hon yn un o'r sgriniau pren mwyaf coeth yng Nghymru.

Cyfeiriadau

Llanbadarn Fynydd
Pentrefi Powys
Afon Tamar

Afon yn ne-orllewin gwledydd Prydain yw Afon Tamar (Cernyweg: Dowr Tamar). Mae ei chwrs yn ffurfio'r rhan fwyaf o'r ffin rhwng  Cernyw a Dyfnaint, De-orllewin Lloegr.

O'i tharddle rhwng Bude (Cernyw) a Clovelly (Dyfnaint) mae hi'n rhedeg ar gwrs deheuol bron ar draws penrhyn y de-orllewin gan groesi rhosdir Gwaun Bodmin a llifo i Fôr Udd ger Plymouth mewn aber eang sy'n ffurfio un o angorfeydd gorau gwledydd Prydain.

Yn 936, nodir i Athelstan osod Afon Tamar fel ffin orllewinol Wessex. Hyd heddiw mae'r afon yn nodi'r ffin rhwng Cernyw a Dyfnaint am y rhan fwyaf o'i chwrs.

Cyfeiriadau

Tamar
Tamar
Llanfair Clydogau

Pentref bychan gwledig a chymuned yn ne Ceredigion yw Llanfair Clydogau. Fe'i lleolir ar lôn y B4343 tua 4 milltir i'r dwyrain o Lanbedr Pont Steffan.

Saif ar lan ddwyreiniol Afon Teifi gyda bryniau Craig Twrch (1226 troedfedd) a Bryn Brawd (1588 troedfedd) yn gefn iddi i'r dwyrain, ar y ffin â Sir Gaerfyrddin. Mae tair nant Clywedog yn cyfarfod â'i gilydd yno.

Rhed ffordd Rufeinig Sarn Helen o'r gaer Rufeinig yn Llanio i gyffiniau Llanfair Clydogau. Yno, ychydig i'r gorllewin o'r pentref, mae'n fforchio, gydag un fforch yn arwain i'r dwyrain heibio Llanymddyfri a Dolaucothi i Nidum (Castell Nedd), a'r llall yn mynd yn ei blaen i gyfeiriad Caerfyrddin.

Roedd digon o waith plwm ac arian yn yr ardal ar un adeg ond maent wedi pallu ers talwm. Filltir i lawr y lôn i'r de mae pentref bychan Cellan, magwrfa Moses Williams (ganed yno yn 1685) a'r ysgolhaig Griffith John Williams.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

Pobl o'r ardal
Syr Walter Lloyd

Cyfeiriadau

Cymunedau Ceredigion
 
Pentrefi Ceredigion
Castell Nadolig

Bryngaer Geltaidd sy'n perthyn i Oes yr Haearn, wedi'i lleoli ger Penbryn, Ceredigion, Cymru, yw Castell Nadolig.

Disgrifiad
Saif y fryngaer hon ar fryn isel 212m uwch lefel y môr ar ymyl lôn yr A487 naw milltir i'r dwyrain o Aberteifi a thua 3 milltir i'r de-orllewin o Langrannog. Mae ar diriogaeth y Demetae, llwyth Celtaidd Dyfed.

Nid yw'n safle cryf ynddo'i hun, ond cafodd ei amddiffyn â dau glawdd sylweddol. Mae'r ddau glawdd consentrig yn sefyll tua 60m oddi wrth ei gilydd, a chredir fod y tir agored rhyngddyn nhw yn cael ei ddefnyddio gan breswylwyr y gaer i gadw eu gwartheg ac anifeiliaid eraill. Mae'r gaer yn enghraifft dda o'r math o gaerau bychain ar gyfer teuluoedd estynedig sydd mor nodweddiadol o dde-orllewin Cymru. Gellid eu cymharu â'r caerau cyffelyb yn Iwerddon a elwir yn rhathau.

Mae Castell Nadolig yn adnabyddus i archaeolegwyr am fod dwy lwy efydd o wneuthuriad cain, wedi'u haddurno â phlethwaith Celtaidd, wedi eu darganfod ar y safle. Mae'n bosibl eu bod yn waith gofydd metel o dde-orllewin Lloegr, gan fod llwyau cyffelyb wedi'u darganfod yno, yn arbennig yng Nghernyw. Mae'r llwyau i'w gweld yn Amgueddfa Genedlaethol Caerdydd.

Cefndir
Cofrestrwyd y fryngaer hon gan Cadw a chaiff ei hadnabod gyda'r rhif SAM unigryw: CD053. Ceir tua 300 o fryngaerau ar restr CADW o henebion, er bod archaeolegwyr yn nodi bod oddeutu 570 ohonyn nhw i gyd yng Nghymru.

Fel arfer, fel mae'r gair yn ei awgrymu, ar fryn y codwyd y caerau hyn, er mwyn i'r amddiffynwyr gael mantais milwrol. Un o'r bryngaerau mwyaf trawiadol yng Nghymru ydy Tre'r Ceiri, a hon yw'r fryngaer Oes Haearn fwyaf yng ngogledd-orllewin Ewrop. Mae ei harwynebedd  oddeutu 2.5ha. Y mwyaf o ran maint (arwynebedd), fodd bynnag ydy Bryngaer Llanymynech sydd ag arwynebedd o 57 hectar.

Lloches i gartrefi a gwersyllfeydd milwrol oedd eu pwrpas felly, cyn y goresgyniad Rhufeinig; a chafodd cryn lawer ohonynh nhw eu hatgyfnerthu a'u defnyddio, yng nghyfnod  y Rhufeiniaid; er enghraifft Dinorben yng ngogledd Cymru. Oes aur bryngaerau gwledydd Prydain oedd rhwng 200 CC ac OC 43.

Gweler hefyd 
 Rhestr o fryngaerau Cymru
 Cylchoedd cerrig
 Rhestr copaon Cymru
 Llwythau Celtaidd Cymru

Cyfeiriadau

Bryngaerau Ceredigion
Enya

Cantores enwog yw Eithne Patricia Ní Bhraonáin, a adnabyddir yn gyffredin fel Enya (ganwyd 17 Mai 1961). Ganwyd yn Gaoth Dobhair, Iwerddon.

Roedd Enya yn aelod o'r band Clannad, gyda'i brodyr a chwiorydd Máire (neu Moya), Pól, a Ciarán a'u hewythredd Noel a Padraig Duggan.

Disgograffi 
 Enya (1987)
 The Celts (BBC) (1987)
 Watermark (1998)
 Shepherd Moons (1991)
 The Celts (1992)
 The Memory of Trees (1995)
 Paint the Sky with Stars (1997
 A Day Without Rain (2000)
 Themes from Calmi Cuori Appossionati (2001)
 Amarantine (2005)
 And Winter Came (2008)
 The Very Best of Enya (2009)

Dolen allanol 
  Gwefan swyddogol 

Genedigaethau 1961
Cantorion Gwyddelig
Cantorion Gwyddeleg
Cantorion Saesneg
Merched yr 20fed ganrif
Merched yr 21ain ganrif
Manafon

Pentref, cymuned a phlwyf eglwysig ym Mhowys, Cymru, yw Manafon. Fe'i lleolir yng ngogledd y sir yn ardal Maldwyn, 2 filltir a hanner i'r de o bentref Llanfair Caereinion ac 8 milltir i'r gorllewin o'r Trallwng ar lôn y B4390.

Saif Manafon ar ddwy lan Afon Rhiw mewn ardal o fryniau isel coediog a ffermydd ar wasgar. Mae'r plwyf yn rhan o Esgobaeth Llanelwy. Mae eglwys y plwyf, a gysegrwyd i Sant Mihangel, yn bur hynafol.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

Cysylltiadau llenyddol
Bu'r bardd a golygydd Gwallter Mechain (Walter Davies) yn ficer Manafon am gyfnod o 30 mlynedd, o 1807 hyd 1837, a chynhyrchodd ran helaeth o'i waith llenyddol yno. Bu Evan Evans (Ieuan Fardd) yn gurad yno am gyfnod ganol y 18g.

Treuliodd y bardd R. S. Thomas gyfnod o ddeuddeg mlynedd yn rheithor Manafon (1942-1954). Cafodd yr ardal ddylanwad dwfn arno. Yno yr aeth ati i ddysgu'r Gymraeg ac mae rhai o'i gerddi mwyaf adnabyddus, sy'n ymwneud â chymdeithas amaethyddol y fro, natur, a hanes Cymru yn deillio o'r amser hwnnw. Ceir pennod am ei brofiadau yn y fro yn ei hunangofiant Neb. Dyma un o'i ddisgrifiadau o Fanafon o'r gyfrol honno, a ysgrifennir yn y trydydd berson:

"O'r braidd fod Manafon yn bod. Doedd yno ddim pentref, dim ond eglwys, ysgol, tafarn a siop. Gwasgarwyd y ffermydd hyd y llethrau yn fân-ddaliadau ar y cyfan gydag ambell fferm mwy sylweddol. Saes-Gymry oedd y bobl, gydag enwau Cymraeg ac acen Sir Amwythig. Daethant yn destun ei farddoniaeth."

Defnyddiodd y cerddor David Sylvian brofiadau R. S. Thomas ym Manafon yn sail i'w albwm Manafon (2009).

Enwogion
David Lloyd (1656 - 1731) cyfreithiwr a gwleidydd Cymreig ym Mhennsylvania

Cyfeiriadau

Cymunedau Powys
 
Pentrefi Powys
Plwyfi Cymru
Frank Rijkaard

Mae Franklin Edmundo "Frank" Rijkaard (ganed 30 Medi, 1962) yn reolwr pêl-droed a chyn-chwaraewr o'r Iseldiroedd.

Ganed Rijkaard yn Amsterdam o deulu oedd yn wreiddiol o Swrinam. Yn ystod ei yrfa fel chwareawr bu'n chwarae i Ajax, Real Zaragoza ac A.C. Milan. Chwaraeodd dros dim cenedlaethol yr Iseldiroedd 73 o weithiau, gan sgorio 10 gwaith.

Rhwng 2003 a 2008 bu'n rheolwr Barcelona. Yn ystod eu gyfnod ef fel rheolwr enillasant La Liga ddwywaith yn osystal a bod yn bencampwyr Ewrop yn 2005-2006.

Genedigaethau 1962
Pêl-droedwyr Iseldiraidd
Pobl o Amsterdam
Juventus F.C.

Clwb pêl-droed o ddinas Torino yw Juventus Football Club S.p.A.. Mae'r clwb yn chwarae yn Serie A, prif adran pêl-droed Yr Eidal. Daw'r enw Juventus o'r Lladin iuventus (Cymraeg ieuenctid).

Sefydlwyd clwb Sport Club Juventus ar 1 Tachwedd 1897 gan nifer o ddisgyblion Ysgol Ramadeg Massimo D'Azeglio Lyceum yn Torino, yn eu mysg, llywydd cyntaf y clwb, Eugenio Canfari. ac, heb law am dymor 2006-07, mae'r clwb wedi treulio pob tymor yn Serie A ers ei sefydlu ym 1929.

Juventus yw'r clwb mwyaf llwyddiannus yn hanes pêl-droed yn Yr Eidal ar ôl ennill 31 pencampwriaeth Serie A, 10 Coppa Italia, chwe Supercoppa Italiana, dau Cwpan Ewrop/Cynghrair y Pencampwyr UEFA, un Cwpan Enillwyr Cwpanau Ewrop, tri Cynghrair Europa UEFA/Cwpan UEFA, un Tlws Intertoto, dau Super Cup UEFA a dau Cwpan Rhyng-gyfandirol

Anrhydeddau

Domestig
 Serie A
 Enillwyr (31): 1905, 1925–26, 1930–31, 1931–32, 1932–33, 1933–34, 1934–35, 1949–50, 1951–52, 1957–58, 1959–60, 1960–61, 1966–67, 1971–72, 1972–73, 1974–75, 1976–77, 1977–78, 1980–81, 1981–82, 1983–84, 1985–86, 1994–95, 1996–97, 1997–98, 2001–02, 2002–03, 2011–12, 2012–13, 2013–14, 2014–15
 Serie B
 Enillwyr (1): 2006–07
 Coppa Italia
 Enillwyr (10): 1937–38, 1941–42, 1958–59, 1959–60, 1964–65, 1978–79, 1982–83, 1989–90, 1994–95, 2014–15
 Supercoppa Italiana
 Enillwyr (6): 1995, 1997, 2002, 2003, 2012, 2013

Rhyngwladol
Cwpan Ewrop / Cynghrair y Pencampwyr UEFA
Enillwyr (2): 1984–85, 1995–96
 Cwpan Enillwyr Cwpanau Ewrop UEFAEnillwyr (1) 1983–84Cwpan UEFAEnillwyr (3): 1976–77, 1989–90, 1992–93Tlws Intertoto UEFAEnillwyr (1): 1999Super Cup UEFAEnillwyr (2): 1984, 1996Cwpan Rhyng-gyfandirol'''
Enillwyr (2): 1985, 1996

Cysylltiadau Cymreig

Chwaraewr

Nodiadau 

A.  Er i Rush arwyddo gydag Juventus ym 1986, treuliodd dymor 1986-87 ar fenthyg gyda Lerpwl cyn symud i Juventus ar gyfer tymor 1987-88

Cyfeiriadau

Sefydliadau 1897
Timau pêl-droed yr Eidal
Torino
Lactos

Siwgr deusacarid yw lactos (o'r Lladin: lactis) sydd wedi ei ffurfio o folecylau β-D-galactos a β-D-glwcos wedi eu cysylltu drwy fond glycosidig β1-4. Fe'i ceir fel cynhwysiad naturiol mewn llefrith.

Siwgr
Cemeg
Nireblog

System cyhoeddi blogiau oedd Nireblog.

Hanes
Cafodd ei greu gan ddatblygwyr gwe David González a Lorena Fernández o Wlad y Basg. Ystyr Nireblog yw 'fy mlog' yn y Fasgeg.

Nodweddion
 Gwasanaeth am ddim.
 Rhyngwyneb wedi ei leoleiddio i'r Gymraeg a Llydaweg yn ogystal â sawl iaith arall.  Nôd y datblygwyr yw lleoleiddio'r rhyngwyneb i 40 iaith gwahanol gyda chymorth gwirfoddolwyr (trwy wefan Niretrad).
 Caniatau hysbysebion GoogleAds.
 Caniatau i fwy nag un person gyfrannu at un blog.

Dolenni allanol
 Nireblog 
 Niretrad Gwefan cyfieithu Nireblog
 Blog David González (Sbaeneg)
 Blog Lorena Fernández (Sbaeneg)

Gwasanaeth lletya blogiau
Gwefannau Cymraeg
Pyreneau

Mae'r Pyreneau (Sbaeneg: Pirineos; Ffrangeg: Pyrénées; Catalaneg: Pirineus; Aragoneg: Perineus; Basgeg: Pirinioak) yn fynyddoedd yn ne-orllewin Ewrop sy'n gwahanu Ffrainc a Sbaen. Maent yn ymestyn am tua 430 km (267 milltir) o Fae Biscay i Fôr y Canoldir.

Enwyd y Pyreneau ar ôl Pyrene (tân mewn Groeg), cymeriad mewn mytholeg Roeg, merch Bebryx, a reibiwyd gan Herakles. Ffôdd i'r mynyddoedd lle cafodd ei chladdu neu ei bwyta gan anifeiliaid gwyllt.

Mae'r ffin rhwng Ffrainc a Sbaen yn dilyn llinell copaon uchaf y Pyreneau am y rhan fwyaf o'i hyd; mae gwlad fechan Andorra ynghanol y Pyrenaeau. 
Y mynyddoedd uchaf yw Pico d'Aneto neu Pic de Néthou 3,404 m (11,168 troedfedd), Mont Posets 3,375 m a Mont Perdu neu Monte Perdido 3,355 m.

Mae'r Pyreneau yn nodedig am amrywiaeth o anifeiliaid, adar a phlanhigion, gan gynnwys rhai mathau sy'n unigryw i'r mynyddoedd yma. Yn y gaeaf mae sgïo yn boblogaidd yma, tra yn yr haf mae'r Pyreneau yn gyrchfan boblogaidd iawn i gerddwyr a mynyddwyr. Mae tri llwybr cerdded pellter hir yn arwain ar draws y Pyreneau, GR 10 yn Ffrainc ar hyd y llethrau gogleddol, GR11 yn Sbaen ar draws y llethrau deheuol a'r Haute Randonnée Pyrénéenne (HRP) sy'n arwain ar hyd y copaon.

Mynyddoedd Ffrainc
Mynyddoedd Sbaen
Pico d'Aneto

Mynydd uchaf y Pyreneau yw Pico d'Aneto (Ffrangeg: Néthou). Saif yn nhalaith Huesca yng ngogledd Aragon yn Sbaen.

Dringwyd y mynydd am y tro cyntaf ar 20 Gorffennaf, 1842, gan Platon de Tchihatcheff, cyn-swyddog yn y fyddin Rwsaidd, gyda Pierre Sanio de Luz, Luchonnais Bernard Arrazau a Pierre Redonnet fel tywysyddion, ac Albert de Franqueville, botanegwr Ffrengig, a'i dywysydd, Jean Sors. Gadawsant yr Hospice de France ar 18 Gorffennaf a threulio dwy noson ar y mynydd.

Dringwyd y mynydd yn y gaeaf am y tro cyntaf ar 1 Mawrth 1878 gan Roger de Monts, B. Courrèges, a B. a V. Paget.

Mynyddoedd Sbaen
Caer Gai

Caer Rufeinig yn ardal Penllyn, Gwynedd, yw Caer Gai (hefyd Caer-gai). Saif 1 filltir i'r gogledd o bentref Llanuwchllyn, 5 milltir i'r gorllewin o'r Bala; .

Y lleoliad 
Rhed Afon Dyfrdwy wrth droed y gaer. Yn gefn iddi i'r gogledd mae'r bryniau'n codi i gyrraedd 854m yn Arennig Fawr. O'i blaen mae mynyddoedd Y Berwyn ac Aran Benllyn. Mae'r ffordd Rufeinig o Gaer i Frithdir (ar Sarn Helen) yn rhedeg heibio iddi. Mae ffordd Rufeinig arall yn cysylltu'r gaer â chaer Rufeinig Tomen y Mur, trwy Bennant-Lliw.

Mae Caer Gai yn gorwedd ar ysgwydd gron isel â llethrau syrth ar dair ochr iddi. Mae'n amgae 4 acer o dir. Mae'r mur allanol i'w gweld yma ac acw, gyda phum haen o waith carreg. Mae plasdy Caer Gai (17g yn ei ffurf bresennol) yn cuddio rhan o'r gaer Rufeinig. Ceir rhyd ar y ffordd Rufeinig wrth ymyl y gaer.

Y gaer Rufeinig 

Credir i'r gaer gyntaf, o bridd a phren, gael ei chodi yng nghyfnod Titus. Codwyd caer o waith cerrig yno tua dechrau'r 2ail ganrif. Cafwyd hyd i ddarn o gerflun gydag arysgrif Ladin arno sy'n cofnodi iddo gael 'ei wneud gan Iulius fab Gavero, milwr yng Nghohort Cyntaf y Nervii' ('IVLIVS GAVERONIS F(ilius) FE(cit) MIL(es) CHO I NER(vium)'. Roedd y cerflun yn sefyll mewn cysegrfan 100m i'r dwyrain o'r gaer; cafwyd darnau o grochenwaith yno hefyd sy'n dyddio i'r cyfnod tua 100-150.

Cafwyd hyd i fynwent Rufeinig gysylltiedig â'r gaer 400m i'r gogledd-ddwyrain. Tybir fod tref fechan yn ymyl y gaer. Darganfuwyd olion adeilad, baddondy Rhufeinig yn ôl pob tebyg, i'r de-ddwyrain o'r safle.

Enwir y gaer ar ôl yr arwr chwedlonol Cai fab Cynyr, a gysylltir â chwedlau cylch Arthur, gan gynnwys Culhwch ac Olwen a'r Tair Rhamant. Ceir cyfeiriadau yng ngwaith Beirdd yr Uchelwyr at Gaer Gai fel ei gartref.

Yr Oesoedd Canol 
Yn yr Oesoedd Canol diweddar yr oedd Caer Gai yn gartref i'r bardd 
Tudur Penllyn (c. 1420 - 1485) a'i fab Ieuan ap Tudur Penllyn (fl. c. 1480). Cafodd Tudur Gaer Gai ar ôl priodi Gwerful ferch Ieuan Fychan, oedd yn ddisgynnydd i Ririd Flaidd (m. tua 1160), ac mae'n bosibl fod Caer Gai ym meddiant Rhirid pan gafodd arglwyddiaeth Penllyn. Ceir cyfeiriadau at gynnal llys Penllyn yng Nghaer Gai yn yr Oesoedd Canol, cyn ei symud i'r Bala.

Y 17eg ganrif 

Cofrestrwyd y plasty yn Radd II*, oherwydd ei bwysigrwydd hanesyddol a'i gysylltiad o fewn y gaer Rhufeinig ac i deulu'r Vaughan. Yn ddiweddarach codwyd plasdy newydd ar y safle. Yno y trigai Rowland Vaughan (c.1587 - 1667), bardd a brenhinwr enwog yn y Rhyfel Cartref. Llosgwyd y plasdy i lawr yn 1645 yn ystod y Rhyfel Cartref ond codwyd ffermdy sylweddol yn ei le, sy'n dal i sefyll heddiw.

Mae'r safle yng ngofal CADW ac yn agored i'r cyhoedd. Cofrestrwyd yr heneb hon gyda'r rhif SAM unigryw: ME018.

Cyfeiriadau

Ffynonellau
Rachel Bromwich, Trioedd Ynys Prydein (Caerdydd, 1978)
Thomas Roberts (gol.), Gwaith Tudur Penllyn ac Ieuan ap Tudur Penllyn (Caerdydd, 1958)
Grace Simpson, 'Caerleon and the Roman Forts in Wales in the second century AD', Archaeologia Cambrensis CXI (1962).

Caerau Rhufeinig Cymru
Llanuwchllyn
Plasdai Gwynedd
Safleoedd archaeolegol Gwynedd
Adeiladau rhestredig Gradd II* Gwynedd
Gwerful Fychan

Prydyddes o Benllyn, Meirionnydd (Gwynedd), oedd Gwerful Fychan (fl. c. 1430 - 1490). Roedd hi'n aeres plasdy Caer Gai, ger Llanuwchllyn. Ei henw llawn yn yr achau yw Gwerful ferch Ieuan Fychan ab Ieuan ap Hywel y Gadair ap Gruffudd ap Madog ap Rhirid Flaidd.

Hanes a gwaith
Priododd Gwerful y bardd Tudur Penllyn (c. 1420 - 1485) a chawsant  fab, Ieuan (fl. c. 1480), yntau'n fardd dawnus.

Dim ond darnau o waith Gwerful Fychan sydd wedi goroesi (ni ddylid ei chymysgu â Gwerful Mechain, prydyddes arall o'r un cyfnod). Ond arosodd y cof amdani'n fyw yn ardal Penllyn hyd yr 20g. Priodolir iddi 'Cywydd y Mawrth Glas' a sawl englyn a gylchredai ar lafar gwlad am ganrifoedd ar ôl ei marwolaeth. Cymysgodd yr addysgwr a'r llenor Owen Morgan Edwards rhwng Gwerful Fychan a Gwerful Mechain yn ei lyfr Cartrefi Cymru (1896).

Dyma ei englyn i Hen Geffyl blinedig, a gofnodir gan Robert Thomas (Ap Vychan):

Hen geffyl, gogul, digigog — sypyn,
 Swper brain a phiog;
Ceisio'r wyf, mae'n casáu'r og,
Wair i'r Iddew gorweiddiog.

Llyfryddiaeth
Cyhoeddwyd darnau o waith Gwerful yn:
M. D. Jones a D. V. Thomas, Cofiant... y Parch. R. Thomas (Ap Vychan)
Gwaith ap Vychan yng Nghyfres y Fil; ceir golygiad mwy diweddar yn Hunangofiant ac Ysgrifau Ap Fychan, gol. W. Lliedi Williams (Gwasg Prifysgol Cymru, 1948)
Robert Griffith, Y Delyn Gymreig

Cyfeiriadau

Beirdd Cymraeg benywaidd
Beirdd yr Uchelwyr
Genedigaethau'r 15fed ganrif
Llenorion Cymreig y 15fed ganrif
Merched y 15fed ganrif
Pobl o Lanuwchllyn
Marwolaethau'r 1490au
Rowland Vaughan

Bardd a chyfieithydd i'r Gymraeg oedd Rowland Vaughan (c. 1587 - 18 Medi, 1667). Roedd yn frenhinwr ac eglwyswr selog yn y Rhyfeloedd Cartref.

Bywgraffiad
Ganed Rowland Vaughan tua 1587 yn fab i John Vaughan a'i wraig Elin, perchnogion plasdy hanesyddol Caer Gai, plwyf Llanuwchllyn, Meirionnydd. Cafodd ei addysg ym Mhrifysgol Rhydychen ond does dim cofnod i ddangos iddo raddio yno. Priododd Jane ferch Edward Price o Dref-pysg yn Llanuwchllyn. Cawsant nifer o blant, hyd at wyth efallai.

Cymerodd Vaughan ran flaenllaw yn y cyntaf a'r ail o'r Rhyfeloedd Cartref. Roedd yn Uchel Siryf Meirionnydd yn 1642-43. Dywedir iddo ymladd fel capten ar ochr y brenin Siarl ym Mrwydr Naseby. Pan ddaeth lluoedd y Werinlywodraeth i Feirion llosgwyd Caer Gai i'r llawr ganddynt i ddial arno. Cafodd loches yng Nghilgellan ar lethrau Aran Benllyn. Yn 1650 fe'i dalwyd a chafodd ei garcharu yng Nghaer am gyfnod. Roedd bywyd yn galed arno ar ôl y rhyfel a bu rhaid iddo fenthyg arian gan berthnasau ar fwy nag un achlysur. Bu farw ar 18 Medi, 1667.

Gwaith llenyddol
Ymddiddorai Rowland Vaughan mewn barddoniaeth a chanai ar y mesurau caeth a rhydd (cyfansoddai ei wraig Jane o leiaf un gerdd ac roedd ei fab hynaf John yn fardd yn ogystal). Cyhoeddwyd detholiad o'i gerddi rhydd ar ôl ei farwolaeth, yn 1729. Ond fel cyfieithydd rhyddiaith dduwiol rhwydd a chain ei arddull y cofir Rowland Vaughan heddiw. Ei waith mwyaf adnbayddus yw ei Yr Ymarfer o Dduwioldeb (1630), cyfieithiad o The Practice of Piety gan Lewis Bayly.

Ceir llech gofeb iddo yn eglwys Llanuwchllyn.

Llyfryddiaeth

Llyfrau Rowland Vaughan
Yr Ymarfer o Dduwioldeb (1630)
Eikon Basilike (c. 1650)
Yr Arfer o Weddi yr Arglwydd (1658)
Pregeth yn Erbyn Schism (1658)
Prifannau Sanctaidd neu Lawlyfr o Weddiau (1658)
Ymddiffyniad Rhag Pla o Schism (1658)
Prifannau Crefydd Gristnogol (1658)
Evchologia: neu Yr Athrawiaeth i arferol weddio (1660)
Carolau a Dyriau Duwiol (1729)

Llyfryddiaeth 
Cyhoeddwyd adargraffiad o'r Ymarfer o Dduwioldeb gan John Ballinger yn 1930. Ceir pennod ar Vaughan gan Gwyn Thomas yn Y Traddodiad Rhyddiaith, cyf. 2 (gol. Geraint Bowen, 1970).

Beirdd Cymraeg
Cyfieithwyr Cymreig
Cristnogion Cymreig
Genedigaethau 1587
Llenorion Cymraeg
Llenorion Cymreig yr 17eg ganrif
Marwolaethau 1667
Pobl o Lanuwchllyn
Siryfion Meirionnydd
Robert Thomas (Ap Vychan)

Llenor a gweinidog Cymreig o ardal Penllyn, Gwynedd, oedd Robert Thomas, enw barddol Ap Vychan neu Ap Fychan (11 Awst 1809 – 23 Ebrill 1880). Roedd yn perthyn i Fychaniaid Caer Gai ac felly'n ddisgynnydd pell i Rowland Vaughan, Gwerful Fychan a Tudur Penllyn.

Bywgraffiad
Ganed Ap Vychan (sic gyda 'V') mewn bwthyn wrth waelod Pennant-Lliw ym mhlwyf Llanuwchllyn. Fe'i maged mewn amgylchiadau caled iawn. Gweithiodd englyn i'w fam,

Llon oedd, llawen o hyd, — eon wenai
Yn wyneb caledfyd;
Canai hi heb ofni'r byd
Yn oedfa gerwin adfyd.

Cafodd ei addysg i gyd gan ei dad, Dafydd Thomas, a ddysgodd iddo ddarllen a sgwennu Cymraeg ac elfennau rhifyddiaeth. Ar ôl gweithio fel gwas yma ac acw, aeth i fod yn brentis yng Nghonwy a phriododd ferch ei feistr, William Jones. Dechreuodd bregethu. Daeth Ap Vychan yn gyfaill i J. R. Jones, Ramoth, gweinidog blaenllaw gyda'r Bedyddwyr, bardd ac athro beirdd. Bu'n weinidog yn Ninas Mawddwy a phlwyf Rhiwabon, ymysg lleoedd eraill, a chafodd waith fel golygydd Y Dysgedydd, cylchgrawn yr Annibynwyr. Yn 1873 fe'i benodwyd yn athro diwinyddiaeth yng Ngholeg y Bala a daeth i adnabod Michael D. Jones. Bu farw yn 1880.

Gwaith llenyddol
Gwnaeth Ap Vychan dipyn o enw iddo'i hun fel bardd, gan ennill dwy gadair am ei awdlau yn Eisteddfodau'r Rhyl a Chaer, ond nid oes llawer o werth i'w farddoniaeth. Fe'i cofir yn bennaf fel awdur rhyddiaith mewn arddull syml, diddorol, a byw ar y pynciau agosaf at ei galon, sef cymdeithas, traddodiadau a chymeriadau Penllyn a Gwynedd. Mae ei hunangofiant yn ddogfen gymdeithasol bwysig ar fywyd gwerin cefn gwlad gogledd Cymru yn hanner cyntaf y 19g.

Llyfryddiaeth

Gwaith Ap Vychan, gol. O. M. Edwards (Cyfres y Fil)
Gwaith Ap Vychan, detholiad a droswyd i'r Llydaweg gan  Roparz Hemon (Cylchgrawn  Ar Bed Keltiek, Rhif 91, Gorffennaf 1966)
Ceir detholiad da o ryddiaith Ap Vychan yn y gyfrol Hunangofiant ac Ysgrifau Ap Fychan, gol. W. Lliedi Williams (Gwasg Prifysgol Cymru, 1948). Cyhoeddwyd rhai o'i draethodau yn y cofiant iddo gan Michael D. Jones a D. V. Thomas.

Dolennau allanol
Y Bywgraffiadur Ar-lein

Beirdd Cymreig yn yr iaith Gymraeg
Genedigaethau 1809
Golygyddion Cymreig
Gweinidogion Annibynnol Cymreig
Llenorion Cymreig y 19eg ganrif
Marwolaethau 1880
Pobl o Lanuwchllyn
Cader

Mae cader (Llydaweg: cadoer, Gwydd Cynn: cathair; Ll: cathedra) yn hen enw Cymraeg ar 'eisteddle' uchelwr neu fryngaer, ac yn enw ar sawl bryn neu gopa mynydd. Yng Ngeiriadur Ysgrythyrol Thomas Charles ceir y diffiniad:

"CADAIR, CADER -EIRIAU. (cad) Gr. καθεδρα (cathedra); eisteddfa, eisteddfa gyffredin ; amddiffynfa, caer, cadarnle – Cader ymadrodd, areithfa; cader buwch, pwrs buwch. Y mae amryw fryniau amddiffynedig yn cadw yr enw Cader ; megys Cader Dinmael, Cader Idris, &c. –Cader Moses, yr ydoedd y Phariseaid yn chwennych eistedd ynddi i farnu a llywodraethu y bobl, fel Moses..."

Yr ynganiad lleol o 'Gadair Idris' yw 'Cader Idris' a dyna a ddefnyddir hefyd fel sillafiad lleol e.e. enw'r ysgol uwchradd yn Nolgellau yw 'Ysgol y Gader', 'Deintyddfa Cader' a llawer o strydoedd.

Yn anghywir, cred rhai mai Seisnigiad o'r gair Cymraeg yw 'cader', e.e. ar wefan y BBC dywedir: "Cadair Idris (sometimes know by its anglicised title, Cader Idris) is a mountain."

Enghreifftiau

Bryniau a chopaon
Cader Idris
Bryn Cader Faner
Carnedd gron Cader Fawr

Afonydd
Afon Cader, Dyffryn Dysynni

Eraill
Cader, pentrefan ger Dinbych
Ceiliog Cader Fyrddin - ceiliog gyda chrib dwbwl
Ysgol y Gader, Dolgellau

Gweler hefyd 
 Tarddiad yr enw Ogwen/Ogwan

Cyfeiriadau 

Toponymeg Cymru
Brithdir, Gwynedd

Am leoedd eraill o'r un enw gweler Brithdir.

Pentref bychan a phlwyf tua 3 milltir i'r gogledd-ddwyrain o Dolgellau, de Gwynedd, yw Brithdir () (Y Brithdir); Cyfeirnod OS: SH 76992 18828. Saif y pentref ar y llethrau uwch lan ddeheuol Afon Wnion. Mae plwyf Brithdir yn ymestyn i'r bryniau i gyfeiriad Bwlch Oerddrws. Ceir cyfeiriad at y pentref yn y gân werin Wrth Fynd Efo Deio i Dywyn.

Mae'r pentref yn rhan o gymuned Brithdir a Llanfachreth.

Caer Rufeinig Brithdir

Ceir olion caer Rufeinig fechan ger y pentref (cyfeirnod OS: ME 772 189). Mae'n gaer fechan ond mewn safle strategol bwysig ar gyffordd y ffordd Rufeinig o Gaer Gai a Chaer o'r dwyrain â Sarn Helen sy'n ei chysylltu â Tomen y Mur i'r gogledd a chaer Pennal i'r de. Y cwbl sydd i'w gweld o'r gaer heddiw yw llwyfan ddyrchafedig tua 50m², ac sydd wedi dioddef cryn dipyn trwy waith amaeth dros y blynyddoedd.

Eglwys Sant Marc

Saif Eglwys Sant Marc ger yr ysgol gynradd, ychydig i gyfeiriad Cadair Idris o ganol y pentref. Fe'i chofrestrwyd yn adeilad Gradd 1 oherwydd ei phwysigrwydd cenedlaethol o ran ei phensaerniaeth sydd yn null y Mudiad Celf a Chrefft. Erbyn hyn mae'r holl goed o'i chwmpas yn golygu nad yw'r rhan fwyaf ohoni i'w gweld o'r ffordd fawr, dim ond dwy gat a'i tho, gan ei bod bellach wedi'i chau. Dywedir fod yr eglwys yn edrych fel pe tae wedi llithro i fyny o'r ddaear, yn hytrach nag fod wedi'i hadeiladu arni.

Cyn yr 1890au  enw'r plwyf yma oedd 'Brithdir ac Islaw'r dref'. Adeiladwyd yr eglwys pan rannwyd y plwyf yn ddwy, a hynny yn 1894. Enw'r hen eglwys, sydd bellach wedi'i dynnu i lawr oedd 'Sant Paul'. Cynlluniwyd yr eglwys gan Henry Wilson a chymorth H. L. North, Arthur Grove a C. H. B. Quennell, rhwng 1895 a 1898 er cof am y Parch. Charles Tooth, a sefydlodd yr eglwys Anglicanaidd yn Fflorens (m. 1894). Fe'i cadwyd dros y blynyddoedd fwy neu lai fel yr oedd pan gafodd ei hadeiladu a chaiff ei hystyried yn un o esiamplau gorau o'r genre yma (dull y Mudiad Celf a Chrefft).

Pobl o'r Brithdir
 Bethan Gwanas - magwyd yr awdures gyfoes ar fferm Y Gwanas ym mhlwyf Y Brithdir.
 Syr Richard Richards, Prif Farwn y Trysorlys a Richard Richards AS Meirion, ei fab perchenogion Ystâd Caerynwch, Y Brithdir

Cyfeiriadau

Brithdir a Llanfachreth
Pentrefi Gwynedd
Plwyfi Cymru
Culfor Gibraltar

Culfor sy'n cysylltu Môr y Canoldir â Môr Iwerydd, ac yn gwahanu Sbaen a Moroco yw Culfor Gibraltar (Arabeg: مضيق جبل طارق, Sbaeneg: Estrecho de Gibraltar, Saesneg: Strait of Gibraltar). Daw'r enw o benrhyn Gibraltar, sydd yn ei dro yn deillio o'r Arabeg Jebel Tariq (جبل طارق), sy'n golygu "mynydd Tariq". "Tarig" yw'r cadfridog Berber Tariq ibn-Ziyad a oedd yn arwain y fyddin Islamaidd a goncrodd ran helaeth o Sbaen.

Mae'r culfor yn  o led yn y man culaf, a'i ddyfnder yn amrywio rhwng 300 a 900 medr. Defnyddiai'r awduron clasurol yr enw "Pileri Heracles" am y creigiau bob ochr iddo, Gibraltar ar un ochr ac un o nifer o greigiau ar ochr Moroco. Ym mis Rhagfyr 2003 cytunodd Sbaen a Moroco i edrych i mewn i'r posibilrwydd o adeiladu twnnel rheilffordd o dan y culfor

Gibraltar
Gibraltar
Arfordiroedd Sbaen
Arfordiroedd Moroco
Gogledd Affrica
Y Môr Canoldir
Tomen y Mur

Mae Tomen y Mur neu Mur y Castell yn safle caer Rufeinig a chastell o'r cyfnod Normanaidd yng Ngwynedd; .

Saif Tomen y Mur ym mhen draw lôn fechan sy'n arwain i'r dwyrain oddi ar y briffordd A470 rhyw chwarter milltir i'r de o'r gyffordd gyda'r A487, i'r de-ddwyrain o bentref Gellilydan ac i'r gogledd o Drawsfynydd.

Credir i'r gaer Rufeinig gael ei hadeiladu o gwmpas 77 neu 78 OC. yn ystod ymgyrchoedd Agricola yn y cylch. Yn wreiddiol roedd muriau pridd yn amgylchynu sgwar o tua 1.7 ha.. Yng nghyfnod yr ymerawdwr Hadrian, tua 120 OC., ail-adeiladwyd y gaer mewn carreg. Cafwyd hyd i ddeg maen gyda arysgrifau yn cofnodi gwneud y gwaith yma gan wahanol "ganrifoedd" o filwyr; mae un o'r meni hyn yn awr yn nhafarn y Grapes, Maentwrog. Credir fod y gaer wedi ei gadael erbyn canol yr 2g. Gellir gweld nifer o olion Rhufeinig diddorol yno, gan gynnwys amffitheatr fechan, baddondy a mansio, gwesty ar gyfer teithwyr. Roedd y gaer ar ffordd Rufeinig Sarn Helen, a gellir gweld olion y ffordd yn y cyffiniau hefyd, gan gynnwys olion y bont lle roedd yn croesi Nant Tyddyn-yr-ynn, ychydig islaw Llyn yr Oerfel, oedd yn cyflenwi dŵr i'r gaer. Rhedai ffordd Rufeinig arall drosodd i Bennant-Lliw ac i gaer Rufeinig Caer Gai ger Llyn Tegid.

Mae cyfeiriad at Domen y Mur, dan yr enw "Mur y Castell" yn y bedwaredd gainc o'r Mabinogi, chwedl Math fab Mathonwy. Mae Lleu Llaw Gyffes a Blodeuwedd yn byw yno, wedi i Flodeuwedd gael ei chreu gan y dewin Gwydion fel gwraig i Lleu.

Yr Oesoedd Canol 
Nid oes llawer o wybodaeth ar gael am y castell, castell mwnt a beili yn yr arddull Normanaidd. Tomen y castell sydd wedi rhoi ei enw i'r safle; mae wedi ei adeiladu o fewn y gaer Rufeinig fel bod muriau'r gaer yn ffurfio'r beili. Credir ei fod yn dyddio o ran olaf yr 11g, ac efallai fod ganddo gysylltiad â'r ymladd rhwng y Normaniaid a Gruffudd ap Cynan am reolaeth ar Wynedd. Gwyddir i Wiliam II, brenin Lloegr fod ar ymgyrch yma yn 1095.

Mae'r safle yng ngofal CADW ac yn agored i'r cyhoedd. Cofrestrwyd yr heneb hon gyda'r rhif SAM unigryw: ME078.

Gweler hefyd
Caerau Rhufeinig Cymru

Llyfryddiaeth
Frances Lynch, A guide to ancient and historic Wales: Gwynedd (HMSO, 1995)

Cyfeiriadau

Adeiladau ac adeiladwaith y ganrif 1af
Adeiladau ac adeiladwaith yr 2il ganrif
Caerau Rhufeinig Cymru
Cestyll mwnt a beili Cymru
Cestyll Gwynedd
Hanes Gwynedd
Maentwrog
Pedair Cainc y Mabinogi
Safleoedd archaeolegol Gwynedd
Trawsfynydd
Betws Leucu

Am enghreifftiau eraill o enwau lleol sy'n cynnwys y gair Betws, gweler Betws (gwahaniaethu).

Pentref bychan yng nghymuned Llangeitho, Ceredigion, Cymru, yw Betws Leucu (), hefyd Capel Betws Leucu neu Capel Betws Lleucu. Fe'i lleolir ger pentref Llangeitho, 4 milltir i'r gorllewin o dref Tregaron, a 7 milltir i'r gogledd o Lanbedr Pont Steffan.

Y santes Lleucu yw nawddsant y Betws. Ni wyddys yn union ai santes Gymreig anhysbys yw'r Lleucu hon ynteu Lucia, un o'r gwyryfon a gysylltir â'r santes Ursula.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Cyfeiriadau

Llangeitho
Pentrefi Ceredigion
Caer Dathyl

Bryngaer anhysbys y cyfeirir ati yn chwedl Math fab Mathonwy, sef bedwaredd gainc y Mabinogi, yw Caer Dathyl (amrywiad: Caer Dathal). Cyfeirir ati fel 'Caer Dathyl yn Arfon' ond mae ei lleoliad yn ansicr. Yn y chwedl lleolir llys Math fab Mathonwy yno.

Awgrymodd John Rhŷs ac eraill mai Pen-y-Gaer ger Llanbedr-y-Cennin, Dyffryn Conwy, a olygir, ond mae'n rhy bell i'r dwyrain. Yn y chwedl mae Gwydion yn dwyn moch Pryderi i Fochdre, cantref Rhos. Yna mae'n croesi Afon Conwy i gantref Arllechwedd ac yn codi creu i'r moch yng Nghreuwryon (safle ger Tregarth, ar ochr orllewinol Dyffryn Ogwen). Oddi yno mae'n mynd yn ei flaen i Bennardd yn Arfon ac yna i Gaer Dathyl ei hun.

Mae Ifor Williams yn cynnig sawl caer bosibl ond yn cyfaddef nad oes modd profi dilysrwydd unrhyw un ohonynt fel safle Caer Dathyl. Rhaid ei bod rhywle yng ngogledd Arfon, rhwng Llanddeiniolen a'r Eifl. Byddai Tre'r Ceiri yn ddewis deniadol, a dyna sy'n denu bryd Ifor Williams a W. J. Gruffydd, ond mae hi'n rhy bell i'r gorllewin ac yn gorwedd yng hen gantref Llŷn yn hytrach nag Arfon.

Yn ei ymgais i ennill enw i Leu Llaw Gyffes, mae Gwydion a'r llanc yn cerdded o Gaer Dathyl i gyfeiriad Abermenai ar Afon Menai i gyrraedd Caer Arianrhod.

Mae'r enw Caer Dathyl yn awgrymu cysylltiad Gwyddelig. Treigliad yw 'Dathyl' o'r enw personol Gwyddeleg 'Tathyl' neu 'Tathal'/'Tuathal' ('Tudwal' yw'r ffurf gyfatebol yn y Gymraeg).

Ffuglen
O Gaer Dathyl ffuglennol mae Uchel Frenin Prydain yn rheoli yn y gyfres ffuglen ffantasi boblogaidd Chronicles of Prydain gan Lloyd Alexander.

Ffynonellau
 W. J. Gruffydd, Math vab Mathonwy (Caerdydd, 1928)
 Ifor Williams (gol.), Pedeir Keinc y Mabinogi (Caerdydd, 1930)

Bryngaerau Cymru
Hanes Conwy
Hanes Gwynedd
Hanes traddodiadol Cymru
Mytholeg Gymreig
Pedair Cainc y Mabinogi
Y Caribî

Rhanbarth o'r Amerig sy'n cynnwys Môr y Caribî, ei ynysoedd, a'r arfordiroedd cyfagos yw'r Caribî (Ffrangeg: Caraïbe, Antilles; Iseldireg: Cariben, Caraïben, Antillen; Saesneg: Caribbean; Sbaeneg: Caribe). Lleolir yn ne-ddwyrain Gogledd America, i ddwyrain Canolbarth America, ac i ogledd-orllewin De America.

Mae'r ardal, a leolir yn bennaf ar y Blât Garibïaidd, yn cynnwys mwy na 7000 o ynysoedd, ynysigiau, riffiau, a chaion. Mae India'r Gorllewin yn cynnwys yr Antilles, a rannir yn Antilles Fwyaf sy'n arffinio'r môr ar y gogledd ac Antilles Leiaf ar y de a'r dwyrain (yn cynnwys Antilles Gysgodol), a'r Bahamas. Lleolir Bermiwda ymhellach yng ngogledd Môr yr Iwerydd, ond mae'n rhan o India'r Gorllewin.

Yn ddaearwleidyddol, ystyrir India'r Gorllewin fel isranbarth o Ogledd America a rhannir yn 28 o diriogaethau yn cynnwys gwladwriaethau sofranaidd, adrannau tramor, a tiriogaethau dibynnol. Rhwng 1958 a 1962, bu wladwriaeth o'r enw Ffederasiwn India'r Gorllewin oedd yn cynnwys deg tiriogaeth Caribïaidd Saesneg.

 
Yr Amerig