Onnen

Coeden sy'n perthyn i'r genws Fraxinus o'r teulu Oleaceae (teulu'r olewydd a'r lelog) yw onnen  (ll. ynn; Saesneg: ash). Ceir cryn nifer o rywogaethau yn y genws hwn yn enwedig yng Ngogledd America, Ewrop ac Asia. Maent yn goed mawr neu gweddol fawr. Yr onnen gyffredin yng Nghymru yw'r Onnen Ewropeaidd, Fraxinus excelsior. Mae'r rhan fwyaf o rywogaethau Fraxinus yn ddeuoecaidd sy'n golygu bod y blodau gwrywaidd a'r blodau benywaidd ar blanhigion gwahanol.

Mae'r dail gyferbyn â'i gilydd ac mae'n goeden hawdd ei hadnabod yn yr hydref, oherwydd yr 'hadau hofrennydd' sy'n disgyn ohoni. Ffrwyth ydy'r hedyn hwn, yn wyddonol, a elwir yn samara. Nid yw'r gerddinen yn perthyn i'r Fraxinus, er fod y dail a'r egin yn edrych yn union yr un peth, eithr mae'n perthyn i'r genws Sorbus.

Enwau
Mae'r onnen Fraxinus excelsior yn aelod o'r un teulu a'r olewydden a lelog. Mae ‘excelsior' yn  golygu  ‘rhagorol'. Mae  ei henw Saesneg ash yn  tarddu o air  Eingl-Sacsonaidd am 'waywffon'. Yr enw Llydaweg yw onnenn a'r enw Ffrangeg yw frêne (sy'n tarddu mae'n debyg o'r Lladin fraxinus). Ei enw yn Almaeneg yw Esche. Amlygir yn glir o'r gymhariaeth hon dri teulu mawr o ieithoedd, y Gelteg, y Lladin a'r ieithoedd Germanaidd.

Ecoleg
Mae  ynn  yn  gyffredin  ledled  Prydain  ac maen  nhw'n  ffynnu  ar  galchfaen.  Y  goedwig fwyaf  gogleddol  lle  maent yn  tyfu  ydy coedwig Rassal, Wester Ross  yn  yr  Alban. Mae ynn yn ffafrio  pridd  llaith ac yn cynnal  dros 110  o  rywogaethau  o  bryfed  a  gwiddon (gweler isod). Bydd  blagur  du  mawr  yr  onnen  yn gyfarwydd i lawer ac yn aml mae'r rhain yn hynod o drawiadol  yn  ystod  y  gaeaf.
Mae'r  dail  yn ymddangos yn hwyrach yn y gwanwyn na llawer o goed eraill ac mae hyn yn golygu bod planhigion eraill yn gallu sefydlu eu hunain o dan y goeden trwy fanteisio  ar heulwen a gwres; blodau fel  briallu  a  blodyn y gwynt  yn blodeuo'n braf ym mis Mai a mis Mehefin.

Pryfed dibynnol
Mae nifer o loÿnnod byw a gwyfynod yn byw ac yn bwyta'r onnen gan gynnwys Teigr ôl-adain goch, Teigr cochddu, Gwyfyn drewllyd, y Llewpart, Brith y cyrens, Carpiog y gwyddfid, Gwyfyn teires y Gogledd, Brychan cochwyrdd, Carpiog pluog, Rhisglyn minfylchog bach, Carpiog mawr, Carpiog tywyll, Brychan Tachwedd, Pwtyn yr ynn, Rhisglyn brith, Carpiog y cyll, Brychan y gaeaf, Gwregys dau smotyn, Carpiog lloerennog, Carpiog porffor, Brychan y rhafnwydd, Gwyfyn Rhagfyr, Siobyn cynffon frown, Siobyn y sipsi, Siobyn, Ôl-adain gopor, Oren coch, Melyn yr onnen, Ôl-adain las a'r Ôl-adain goch.

Hymenoscyphus pseudoalbidus
Adnabyddwyd y ffwng Hymenoscyphus pseudoalbidus am y tro cyntaf yn 2006 dan yr enw Chalara fraxinea. Mae'n tyfu ar yr onnen yn ystod yr haf ac mae'r sborau'n ymledu gan y gwynt. Ataliwyd mewnforio pren a choed yr onnen i mewn i wledydd Prydain gan ddeddfwriaeth yn Hydref 2012.

Hanes yr onnen yng ngwledydd Prydain
Weithiau  cyferir  at  yr  onnen  fel  ‘coeden arloesol'. Bedwen arian a draenen wen ydy'r coed arloesol eraill a byddan nhw'n sefydlu eu hunain yn rhwydd ar lecyn agored. Dyma pam bod ynn yn gyffredin mewn hen chwareli ac ar hyd hen reilffyrdd. Mae hanes  coetiroedd  yn dechrau tua 1200 CC pan ddaeth yr Oes Ia ddiwethaf i ben. Bedw arian,  pinwydd, coed cyll  a'r helyg deilgron oedd y rhywogaethau cyntaf i ymfudo i ogledd ynys Prydain ar ôl i'r iâ encilio. Yna, mudodd yr onnen ynghyd  a'r  gelynnen, y ffawydden, masarnen y maes  a'r  oestrwydden.  Mae'r  drefn  hon  yn cael  ei  adnabod trwy ddadansoddi paill yn y mawndiroedd.

Mae onnen  yn  ffynnu'n  well  mewn  hinsawdd cynhesach, felly  doedd  hi  ddim  yn rhy gyffredin ym Mhrydain yn y canrifoedd ar ôl diwedd yr Oes Ia diwethaf, ond roedd cyfnod hir (7000-5000 BC) pan oedd yr hinsawdd yn sefydlog a byddai coed yn  gorchuddio  Prydain  i  gyd  heblaw  copaon mynyddoedd,  ardaloedd  bach  o  weundir,  twyni arfordirol a morfeydd heli. Roedd yna felly ehangder sylweddol o goed cyn gweithgarwch  dynol ar raddfa fawr.

Erbyn 5000 BC, roedd ynn yn llawer mwy cyffredin. Trwy  esgeuluso'r ymarfer  o  brysgoedio a defnydd eang o dderw yn ystod cyfnodau o ryfel, mae  coetiroedd onnen prydferth yn fwy cyffredin. Mae'r fath goetiroedd  (fel  Salisbury  Wood)  i'w gweld yn ne Sir Fynwy ac ar ffin Sir Fynwy/swydd Henffordd. Un o'r coetiroedd ynn gorau  yng ngwledydd Prydain ydy'r un sy'n rhan o warchodfa  natur Craig y Rhiwarth. Mae'r warchodfa hon ger parc gwledig  Craig y Nos ym Mharc Cenedlaethol Bannau  Brycheiniog. Ceir ardaloedd eang o goed ynn ger rhai afonydd, fel Afon Wysg, gan fod y coed yn ffynnu ar dir  gwlyb. Er hynny, bydd llifogydd  rheolaidd ar y tir  wrth  ymyl  afonydd yn atal onnen rhag tyfu ar y glannau.

Defnydd
Pren caled ydy pren yr onnen ac mae'n cael ei ddefnyddio i gynhyrchu powlenni, batiau pêl fas, gitarau  trydanol a choesau  dodrefn ac offer arall. Mae'n cael ei ddefnyddio mewn grisiau hefyd gan fod y pren mor ddeniadol a chadarn. Cafodd fframiau ceir ac  awyrennau cynnar eu hadeiladu efo pren onnen oherwydd ei hyblygrwydd. Mae cwmni car The Morgan Motor Company, a sefydlwyd  ym Malvern ym 1910, yn dal i ddefnyddio pren onnen i wneud fframiau eu ceir.

Mytholeg a Llên Gwerin

Ewropeaidd
Mae'r onnen yn arwyddocaol mewn mytholeg. Nymffod yr onnen oedd y Meliae ym Mytholeg Roeg ac ym Mytholeg Lychlynnaidd, gwelid ‘Yggdrasill', coeden hudolus iawn, fel brenhinbren. Âi'r duwiau at y goeden hon yn ddyddiol er mwyn cynnal eu cymanfaoedd a adwaenid fel ‘Y Things'.

Yn ôl llên gwerin Iwerddon mae'r cnydau'n cael eu difrodi gan gysgod yr onnen ac yn Swydd Gaer, credid y basai'r onnen yn gwella  dafadennau a'r llech (Rickets). Mewn rhannau o Ewrop, credid y buasai nadroedd yn cael eu gwrthyrru gan gylch a dynnwyd  gan  gangen yr onnen neu gan ddail yr onnen. Yn Sussex, adwaenid ynn fel widowmakers gan y buasai canghennau mawr yn syrthio heb rybudd.

Rhywogaethau
Dwyrain Gogledd America
 Fraxinus americana
 Fraxinus caroliniana
 Fraxinus nigra
 Fraxinus pennsylvanica
 Fraxinus profunda (sin. F. tomentosa)
 Fraxinus quadrangulata

Gorllewin a de-orllewin Gogledd America
 Fraxinus anomala
 Fraxinus cuspidata
 Fraxinus dipetala
 Fraxinus dubia
 Fraxinus gooddingii
 Fraxinus greggii
 Fraxinus latifolia
 Fraxinus papillosa
 Fraxinus purpusii
 Fraxinus rufescens
 Fraxinus texensis 
 Fraxinus uhdei
 Fraxinus velutina

Y Palaearctig gorllewinol (Ewrop, Gogledd Affrica a gorllewin Asia)
 Fraxinus angustifolia
 Fraxinus angustifolia var. oxycarpa (F. oxycarpa)
 Fraxinus excelsior
 Fraxinus holotricha
 Fraxinus ornus
 Fraxinus pallisiae

Y Palaearctig dwyreiniol (canolbarth a dwyrain Asia)
 Fraxinus apertisquamifera
 Fraxinus baroniana
 Fraxinus bungeana
 Fraxinus chinensis
 Fraxinus chiisanensis 
 Fraxinus floribunda
 Fraxinus griffithii
 Fraxinus hubeiensis
 Fraxinus lanuginosa
 Fraxinus longicuspis
 Fraxinus malacophylla
 Fraxinus mandshurica
 Fraxinus mariesii
 Fraxinus micrantha
 Fraxinus paxiana
 Fraxinus platypoda
 Fraxinus raibocarpa
 Fraxinus sieboldiana
 Fraxinus spaethiana
 Fraxinus trifoliata
 Fraxinus xanthoxyloides

Cyfeiriadau

Coed
Oleaceae