alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
Cilometr sgwâr

Mae cilometr sgwâr (hefyd kilometr sgwâr, symbol: km²) yn luosrif degol o'r uned SI ar gyfer arwynebedd, sef y metr sgwâr - un o'r unedau deilliadol SI.

Mae 1 km² yn hafal i:

 arwynebedd sgwâr sy'n mesur 1 cilometr ar bob ochr.
 1 000 000 m²
 100 o hectarau
 0.386 102 milltir sgwâr
 247.105 381 o erwau

Yn gyferbyniol:

 1 m² = 0.000 001 km²
 1 hectar = 0.01 km²
 1 filltir sgwâr = 2.589 988 km²
 1 erw = 0.004 047 km²

Unedau mesur
Unedau deilliadol SI
Ryan Cox

Seiclwr ffordd proffesiynol o Dde Affrica oedd Ryan Cox (9 Ebrill 1979 – 1 Awst 2007). Bu'n seiclo ers 1987 ond trodd yn broffesiynol yn 2000. Ymunodd â thîm Amore e Vita yn y flwyddyn gyntaf cyn symud i Team Cologne, a oedd wedi ei leoli yn yr Almaen. Bu'n aelod o dîm Barloworld ers 2003. Bu farw Cox yn ysbyty Kempton Park, Gauteng pan fyrstiodd rhydweli yn ei goes chwith, tair wythnos ar ôl llawdriniaeth nam gwaedlestrol yn Ffrainc er mwyn cael gwared ar gwlwm yn y rhydweli.

Canlyniadau
2002
2il Pencampwriaeth Rasio Ffordd Cenedlaethol, De Affrica
3ydd Pencampwriaeth Treial Amser Cenedlaethol, De Affrica
2003
1af, Cam 1, Circuit des Mines
2004
1af Tour of Qinghai Lake
1af, Cam 1, Tour of Qinghai Lake
1af Pencampwriaeth Rasio Ffordd Cenedlaethol, De Affrica
1af, Cam 4, Giro del Capo treial amser dringo allt
2il Tour de Langkawi
2005
1af Tour de Langkawi
1af, Cam 8, Tour de Langkawi
1af Pencampwriaeth Rasio Ffordd Cenedlaethol, De Affrica
1af, Cam 6, Tour of Qinghai Lake
2il Giro del Capo
2il UCI Africa Tour
2il UCI Asia Tour

Cyfeiriadau

Dolenni allanol 
 SA cyclist Ryan Cox dies
 Proffil ar wefan swyddogol Ryan Cox 
 Thank you Ryan, we will never forget you 
 SA cyclist Cox loses fight for his life 

Cox, Ryan
Cox, Ryan
Cox, Ryan
Bwlch y Gorddinen

Mae Bwlch y Gorddinan, a adnabyddir yn ogystal fel Y Crimea (Saesneg: The Crimea Pass), yn fwlch mynyddig yng ngogledd Cymru, ar lôn yr A470 rhwng Blaenau Ffestiniog i'r de a Dolwyddelan i'r gogledd. Mae pen y bwlch yn gorwedd yn sir Conwy ond mae'n disgyn i sir Gwynedd ar yr ochr arall, i'r de. Gorwedd y bwlch ar sawdl rhwng Moel Penamnen a Moel Farlwyd i'r dwyrain a Moel Ddyrnogydd i'r gorllewin.

Yn ei fan uchaf mae'r bwlch yn gorwedd 385m (1,262 troedfedd) uwch lefel y môr, ac mae'r ffordd drosto yn cael ei chau gan eira yn y gaeaf weithiau. Ar un adeg bu tafarn ar ben y bwlch. Mae'r tir yn agored ar ochr Dyffryn Lledr, ond mae'r ffordd yn disgyn yn serth i'r de i lawr i'r Blaenau trwy domenni llechi gwastraff trawiadol Chwarel Llechwedd. Mae'r daith i'r de dros y Bwlch yn adlewyrchu oes aur y diwydiant llechi ym Mlaenau Ffestiniog, gyda degau o chwareli, yn cynnwys Gloddfa Ganol, Tal y Waenydd a'r Llechwedd yn creithio'r Moelwynion.

Er bod Bwlch y Gorddinan yn enw hen, gelwir y bwlch (Y) Crimea neu Pas Crimea ar lafar. Mae'r enw hwnnw yn dyddio o gyfnod Rhyfel Crimea, a ymladdwyd tua'r amser yr agorwyd y ffordd fodern dros y bwlch, yn 1854. Yn ôl traddodiad, codwyd nifer o'r waliau cerrig ger y bwlch gan garcharorion rhyfel o Rwsia a gawsant eu dal ym mrwydrau Inkerman a Balaclava.

Dolenni allanol 
 (Saesneg) Dogfen am y carcharorion rhyfel

Gorddinen
Dolwyddelan
Eryri
Shimon Peres

Gwleidydd Israelaidd a anwyd yng Ngwlad Pwyl oedd Shimon Peres (2 Awst 1923 – 28 Medi 2016). Roedd yn Arlywydd Israel rhwng 15 Gorffennaf 2007 a 24 Gorffennaf 2014.

Yn ogystal, roedd yn Brif Weinidog Israel o 1984 hyd 1986 a 1995 hyd 1996.

Arlywyddion Israel
Enillwyr Gwobr Heddwch Nobel
Genedigaethau 1923
Marwolaethau 2016
Prif Weinidogion Israel
Maria Annunciata o'r Ddau Sicilia

Roedd Maria Annunciata o'r Ddau Sicilia, ganed 'Maria Annunziata Isabella Filomena Sabasia' yn Caserta (24 Mawrth 1843 – 4 Mai 1871) yn ferch i Ferdinand II o'r Ddau Sicilia ac Archddugies Maria Theresa o Awstria. Roedd yn fam i'r Archddug Franz Ferdinand, bu i'w fradlofruddiaeth ef yn Sarajevo yn 1914 fod yn eginyn ar gyfer dechrau'r Rhyfel Byd Cyntaf.

Ar 21 Hydref 1862 yn Fenis, priododd Archddug Karl Ludwig, Austria gan ddod yn ail-wraig iddo. Cawsont bedwar o blant:

 Franz Ferdinand (1863-1914)
 Otto Franz (1865-1906)
 Ferdinand Karl (1868-1915). Priododd yn forganaticalaidd i Bertha Czuber. Dim plant.
 Margarete Sophie (1870-1902). Priododd Albrecht, Dug Württemberg.

Bu farw yn Vienna yn 28 oed o diwberciwlosis.

Genedigaethau 1843
Marwolaethau 1871
Merched y 19eg ganrif
Merched yr 20fed ganrif
Tywysogesau
Esyllt T. Lawrence

Roedd Esyllt T. Lawrence (3 Rhagfyr 1917 – 4 Ebrill 1995) yn llenor ffeministaidd.

Bywgraffiad
Fe'i ganwyd yn Nhreforys. Disgleiriodd pan oedd yn ifanc iawn gan ennill ysgoloriaeth i Brifysgol Caergrawnt, a thra yn y brifysgol daeth i adnabod llawer o lenorion ac artistiaid yn cynnwys Virginia Woolf, a bu ei syniadau ffeministaidd yn ddylanwad mawr ar Esyllt.

Priododd âdiplomydd o Loegr ond wnaethon nhw ysgaru tra yn yr Unol Daleithiau. Yn Ninas Mexico fe ddaeth hi ar draws grŵp o weriniaethwyr Catalanaidd a oedd wedi ffoi yn dilyn buddugoliaeth y ffasgwyr yn Rhyfel Cartref Sbaen. Yn 1947 priododd â'r llenor a'r bardd Catalan Lluís Ferran de Pol.

Dychwelodd y cwpwl i Ewrop yn y 1950au, ac er gwaethaf y perygl personol, penderfynon nhw fyw yn Catalonia a oedd ar y pryd o dan ormes Franco. Yn ystod y pedwar deg mlynedd nesaf, o'i chartref yn y dref lan-môr Arenys de Mar, enillodd gryn barch am ei gwaith llenyddol yn Gymraeg, Saesneg, Catalaneg a Sbaeneg a bu’n bont rhwng Cymru a Catalunya. Roedd yn gefnogwr brwd o Blaid Cymru a’r frwydr yn erbyn Franco. Ymhlith ei gwaith cyfieithodd straeon gwerin Catalaneg i’r Gymraeg a'r ddrama Siwan gan Saunders Lewis i'r Gatalaneg. Gweithiodd ar nifer o lyfrau poblogaidd Saesneg i dwristiaid o dan y ffugenw ‘Betty Morris’.

Yn ei blwyddyn olaf enillodd brif anrhydedd Catalunya, sef medal Creu de San Jordi (Croes San Siôr) fel cydnabyddiaeth o’i chyfraniad i lenyddiaeth a syniadaeth. Cyflwynwyd y fedal iddi gan arlywydd Catalunya. Mae Esyllt a Lluís wedi’u claddu yn Y Bont-faen.

Llyfryddiaeth
Cyn y Wawr (Abans de l'Alba 1954) gan Lluis Ferran de Pol cyfieithwyd gan Victor John ac Esyllt T. Lawrence, Gwasg Gomer 1994.

Dolenni
 Hanes Esyllt T. Lawrence ar wefan Arenys de Mar (Catalaneg)

Ffeministiaid
Genedigaethau 1917
Llenorion Cymreig yr 20fed ganrif
Llenorion Cymreig yn yr iaith Gatalaneg
Llenorion Cymreig yn yr iaith Gymraeg
Llenorion Cymreig yn yr iaith Saesneg
Llenorion Cymreig yn yr iaith Sbaeneg
Marwolaethau 1995
Merched yr 20fed ganrif
Pobl o Abertawe
Bowling for Columbine

Ffilm ddogfen gan y cyfarwyddwr Michael Moore yw Bowling For Columbine a gyhoeddwyd yn 2002. Fe'i cynhyrchwyd gan Michael Moore yng Nghanada, Unol Daleithiau America a'r Almaen; roedd sawl cwmni cynhyrchu, gan gynnwys: Dog Eat Dog Films, Salter Street Films, United Broadcasting Company, Alliance Atlantis. Cafodd ei ffilmio yn Ninas Efrog Newydd a Colorado. Sgwennwyd y sgript yn wreiddiol yn Saesneg a hynny gan Michael Moore. Mae'n ffilm a ddosbarthwyd drwy fideo ar alw a thrwy ei harddangos mewn theatrau a sinemâu.

Y prif actorion yn y ffilm hon yw George W. Bush, Augusto Pinochet, Salvador Allende, Bill Clinton, George H. W. Bush, Heinrich Himmler, Matt Stone, Charlton Heston, Michael Moore, Marilyn Manson, Emma Bunton a Dick Clark. Mae'r ffilm Bowling For Columbine yn 120 munud o hyd a chafodd ei ffilmio mewn du a gwyn, gyda gwedd gymharol (aspect ratio) o sgrin llydan (sef 1.85:1). 

Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 2002. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd Harry Potter and the Chamber of Secrets sef ffilm ffantasi Americanaidd-Seisnig i blant gan Chris Columbus. Hyd at 2022 roedd o leiaf 66,300 o ffilmiau Saesneg wedi gweld golau dydd.

Cyfarwyddwr

Ganwyd y cyfarwyddwr ffilm Michael Moore ar 23 Ebrill 1954 yn Flint, Michigan. Roedd yn fwyaf cynhyrchiol yn 1989 ond ni ellir dweud fod y gwaith wedi cyrraedd enwogrwydd byd-eang. Derbyniodd ei addysg ym Mhrifysgol Michigan–Dearborn.
Ymhlith y gwobrau mae wedi'u hennill y mae:

Derbyniad

Gweler hefyd
Cyhoeddodd Michael Moore nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:

Cyfeiriadau

Ffilmiau gan gyfarwyddwyr ffilm gwrywaidd Saesneg
Ffilmiau du a gwyn
Ffilmiau du a gwyn o Ganada
Ffilmiau annibynol o Ganada
Ffilmiau Saesneg
Ffilmiau o Ganada
Ffilmiau annibynol
Ffilmiau 2002
Ffilmiau gyda dros 10 o actorion lleisiol
Ffilmiau a ddosbarthwyd drwy eu harddangos mewn theatrau a sinemâu
Ffilmiau a ddosbarthwyd drwy fideo ar alwad
152

1g - 2g - 3g 
100au 110au 120au 130au 140au - 150au - 160au 170au 180au 190au 200au 
147 148 149 150 151 - 152 - 153 154 155 156 157

Digwyddiadau 
Gwrthryfeloedd bychain yn Mauretania yn erbyn Rhufain

Genedigaethau 
Bao Xin

Marwolaethau 
 Yr Ymerodres Yan Ming

152

als:150er#152
Rhestr o lenorion Catalaneg

Dyma, yn nhrefn yr wyddor, restr o lenorion Catalaneg:

Joan Alcover
Gabriel Alomar
Núria Añó
Sebastià Juan Arbó
Xavier Benguerel
Prudenci Bertrana
Blai Bonet
Carles Bosch de la Trinxeria
Joan Brossa
Pere Calders
Josep Carner
Víctor Català
Jordi Casanovas
Miquel Costa i Llobera
Francesc Eiximenis
Salvador Espriu
Vicent Andrés Estellés
Gabriel Ferrater
Josep Vicenç Foix
Josep Maria Folch i Torres
Francesc Fontanella
Jaume Fuster
Joan Fuster
Martí Joan de Galba
Jordi Galceran
Martí Genís i Aguilar
Adrià Gual
Àngel Guimerà
Francesc Vicent Garcia
Ignasi Iglésias
Maria de la Pau Janer
Manuel de Pedrolo
Josep Pla
Gaziel
Esyllt T. Lawrence
Guerau de Liost
Miquel Llor
Ramon Llull
Joan Maragall
Ausiàs March
Miquel Martí i Pol
Joanot Martorell
Bernat Metge
Terenci Moix
Jesús Moncada
Quim Monzó
Ramon Muntaner
Joan Oliver
Maria-Antònia Oliver
Narcís Oller
Eugeni d'Ors
Miquel de Palol
Teresa Pàmies
Sergi Pàmies
Joan Perucho
Josep Pin i Soler
Josep Pla
Baltasar Porcel i Pujol
Josep Pous i Pagès
Joan Puig i Ferreter
Frederic Pujulà i Vallés
Pere Quart
Joan Ramis i Ramis
Carles Riba
Mercè Rodoreda
Jaume Roig
Montserrat Roig
Josep Romaguera
Bartomeu Rosselló-Pòrcel
Santiago Rusiñol
Joaquim Ruyra
Josep Maria de Sagarra
Joan Salvat-Papasseit
Joan Sales
Jaume Subirana
Màrius Torres
Jacint Verdaguer

Gweler hefyd
Llenyddiaeth Gatalaneg

 
 
Catalaneg
Geraint Løvgreen

Cerddor a Bardd Cymraeg ydy Edward Geraint Løvgreen (ganwyd 1955 Yr Orsedd, Wrecsam), mae'n rhan o'r grŵp cerddoriaeth boblogaidd, Geraint Løvgreen a'r Enw Da. Addysgwyd yn Wrecsam, y Drenewydd ac Aberystwyth ond yn byw ers blynyddoedd bellach yng Nghaernarfon.

Mae'n dad i'r cyflwynydd Mari Lovgreen.

Gwaith

Llyfryddiaeth
 Holl Stwff Geraint Løvgreen (Gwasg Carreg Gwalch, 1997)
 Cerddi y Tad a'r Mab (-Yng-Nghyfraith) (Gwyn Erfyl a Geraint Løvgreen) (Gwasg Carreg Gwalch, Gorffennaf 2003)
 Mae'r Haul wedi dod i Wrecsam (Y Lolfa, Awst 2023)

Caiff barddoniaeth gan Geraint eu canfod hefyd yn y casgliadau canlynol
 Cyfres Llyffantod: Ticiti-toc - Cerddi i Blant (Gwasg Gomer, 1999)
Syched am Sycharth - Cerddi a Chwedlau Taith Glyndŵr (Iwan Llwyd, Myrddin ap Dafydd, Twm Morys, Ifor ap Glyn, Geraint Løvgreen) (Gwasg Carreg Gwalch, Gorffennaf 2001)
Celebrating a Celtic Halloween & Dathlu Calan Gaeaf (Siân Lewis, Gwyn Morgan, Geraint Løvgreen)  (Gwasg Carreg Gwalch, Medi 2005)
 Hoff Gerddi Digri, Golygydd Bethan Mair (Gwasg Gomer, Tachwedd 2006)
Iwan, ar Daith, Golygydd Myrddin ap Dafydd, (Gwasg Carreg Gwalch, 2010)

Disgograffi

 Geraint Lovgreen a’r Enw Da (Sain, 1985)
 Os Mêts … Mêts (Sain, 1998)
 Enllib (Gwalia, 1990)
 Be ddigwyddodd i Bulgaria? (Crai, 1993)
 Geraint Løvgreen a'r Enw Da (Goreuon 1981-1998) (Sain, 16 Gorffennaf 1998)
 Busnes anorffenedig... (Sain, 2008)
 Mae'r Haul Wedi Dod (Sain, 2019)

Cyfeiriadau

Dolen allanol

 Safle MySpace Geraint Lövgreen
 https://soundcloud.com/geraint-lovgreen

Beirdd Cymraeg
Cerddorion Cymreig
Genedigaethau 1955
Llenorion Cymreig yr 20fed ganrif
Llenorion Cymreig yr 21ain ganrif
Pobl o Wrecsam
Geraint Løvgreen a'r Enw Da

Band Cymraeg ydy Geraint Løvgreen a'r Enw Da, a ffurfiodd yn 1981.

Synau hapus adran bres yr Enw Da a geiriau dychanol y prif ganwr yw dwy elfen unigryw'r grŵp, gydag ychydig o faledi mwy difrifol, yn cynnwys 'Nid Llwynog oedd yr Haul', a enillodd wobr Cân i Gymru yn 1982 i Geraint Lovgreen fel cyfansoddwr, gyda geiriau gan y Prifardd Myrddin ap Dafydd. Yn chwarae'r bas yn y grŵp roedd Prifardd arall, Iwan Llwyd, oedd hefyd wedi cyfansoddi nifer o'u caneuon mwy barddonol eu naws.

Mae dylanwadau grwpiau a cherddoriaeth yr 80au i'w clywed yn eu sain; ac fel ffasiwn yr 80au, dyma grŵp sydd yn cael cyfnodau o boblogrwydd mawr o dro i dro, yn enwedig fel band byw - gyda seid-lein arbennig yn chwarae mewn priodasau.

Gyda chaneuon crafog, doniol fel 'Dwi'm Isio Mynd i Sir Fôn', a 'Dwi'n Cael Fy Stalkio Gan Siân Lloyd', mae hiwmor yn elfen allweddol yn eu caneuon a'u perfformiadau byw.

Rhyddhaodd Geraint Lovgreen a'r Enw Da yr albwm Busnes Anorffenedig ar label Sain yn 2008.

Aelodau
 Geraint Løvgreen: llais, allweddellau
 Iwan Llwyd: gitâr fas
 Elwyn Williams: gitâr
 Kevin Jones: gitâr
 Owen Owens: drymiau, llais
 Gwil John: sacsoffôn (tenor)
 Huw Owen: sacsoffôn (tenor), ffliwt
 Edwin Humphreys: sacsoffôn (alto), clarinet, iwffoniwm, offerynnau chwythu
 Einion Gruffudd: sacsoffôn (alto), bombard
 Huw Lloyd Williams: sacsoffôn (alto),
 Owain Arwel Davies: trombôn,
 Bari Gwilliam: trwmped.
 John Keith Roberts: trwmped
 Emyr Roberts: gitâr fas
 Huw Vaughan Roberts: gitâr
 Huw Lloyd Williams: sacsoffôn
 Euros Wyn: sacsoffôn

Disgograffi
 Geraint Lovgreen a’r Enw Da, 1985, (Sain)
 Os Mêts … Mêts, 1988, (Sain)
 Enllib, 1990, (Gwalia)
 Be ddigwyddodd i Bulgaria?, 1993 (Crai)
 Geraint Løvgreen a'r Enw Da (Goreuon 1981-1998), 16 Gorffennaf 1998 (Sain)
 Busnes Anorffenedig... 2008 (Sain)
Mae'r Haul Wedi Dod, 2019 (Sain)

Cyfeiriadau

Dolenni Allanol
 Safle MySpace Geraint Løvgreen a'r Enw Da
 Proffil Geraint Lovgreen gan BBC Cymru

Bandiau Cymraeg
Sefydliadau 1983
Prosiect Wicipop
Heterorywioldeb

Atyniad rhywiol neu ramantus rhwng gwahanol rywiau, y cyfeiriadedd rhywiol mwyaf cyffredin ymysg bodau dynol, yw heterorywioldeb neu anghyfunrywioldeb.

Cyfeiriadedd rhywiol
Mari Lovgreen

Cyflwynwraig teledu ydy Mari Rhiannon Lovgreen (ganwyd 25 Awst, 1983, Caernarfon). Mae wedi cael ei disgrifio fel un o gyflwynwyr mwyaf naturiol teledu. Y tro cyntaf iddi gyflwyno ar y teledu oedd ar Uned 5, S4C yn Tachwedd 2004 a bu yn y swydd honno tan 17 Gorffennaf 2009.

Ers hynny mae wedi cyflwyno Waaa!! a chymryd rhan yn Y Briodas Fawr. Mae Mari yn un o ohebwyr S4C yn Eisteddfodau'r Urdd a'r Genedlaethol. Mae wedi cyflwyno rhaglenni dogfen Uned 5 o Wlad Tai, Melbourne a Periw. Ei thad yw'r canwr-cyfansoddwr Geraint Løvgreen

Enillodd Mari wobr 'Newydd Ddyfodiad Gorau' yng ngwobrau BAFTA, S4C 2006.

Mari yw awdur llyfr Brên Babi (2017- Gwasg Gomer) a Llanast yn y Gyfres Lolipop (2015 - Gwasg Gomer)

Ffynonellau

Genedigaethau 1983
Cyflwynwyr teledu Cymreig
Pobl o Gaernarfon
Pobl o Arfon
Merched yr 20fed ganrif
Merched yr 21ain ganrif
Pobl addysgwyd yn Ysgol Syr Hugh Owen
Iwan Llwyd

Bardd, Prifardd a cherddor oedd Iwan Llwyd Williams (15 Tachwedd 1957 – 28 Mai 2010).

Ganed Iwan Llwyd yng Ngharno, Powys, cyn symyd i Dal-y-bont, Dyffryn Conwy, ac yna i Fangor yn 10 oed. Mynychodd  Ysgol Gynradd Tal-y-bont, Conwy, Ysgol Gymraeg Sant Paul, Bangor ac Ysgol Friars, Bangor cyn astudio yng Ngholeg Prifysgol Cymru, Aberystwyth. Ar ôl iddo raddio gydag MA mewn barddoniaeth ganol oesol, dechreuodd weithio i gwmni cysylltiadau cyhoeddus cyn mynd yn hunan-gyflogedig.

Daeth yn enwog fel bardd wedi iddo ennill y Goron yn Eisteddfod Genedlaethol 1990, ar y testun "Gwreichion". Cafodd ei lyfr, Be 'Di Blwyddyn Rhwng Ffrindia?: Cerddi 1990-99, ei restru ar Rhestr Hir Llyfr y Flwyddyn, 2004.

Yn gerddor yn ogystal â bardd, fu'n canu'r gitâr fas gyda Geraint Lövgreen a'r Enw Da, yn ogystal â gyda Steve Eaves. Roedd yn aelod o'r grŵp Doctor ar ddechrau'r 1980au.

Roedd yn un o sefydlwyr y mudiad iaith Cymuned.

Bu farw yn ei fflat ym Mangor yn 52 mlwydd oed. Yn ôl y cwest, canfuwyd ei gorff ychydig ddyddiau ar ôl iddo farw, a cofnododd y crwner achos o farwolaeth naturiol.

Llyfryddiaeth
 Cyfres y Beirdd Answyddogol: Sonedau Bore Sadwrn (Y Lolfa, 1983)
 Llwybro â Llafur at Lynllifon (Cyngor Sir Gwynedd, ?1987)
 Dan fy Ngwynt (Gwasg Taf, 1992)
 Dan Ddylanwad: Cerddi 'Mericia, Canada a Chymru (Gwasg Taf, 1997)
 Owain Glyn Dŵr 1400-2000 (gyda Gillian Clarke) (Llyfrgell Genedlaethol Cymru, 2000)
 Syched am Sycharth - Cerddi a Chwedlau Taith Glyndŵr (gyda Myrddin ap Dafydd, Twm Morys, Ifor ap Glyn, Geraint Lövgreen) (Gwasg Carreg Gwalch, 2001)
 Môr a Mynydd - Eryri a'r Glannau o'r Awyr / Surf and Skylines: Snowdonia and its Shores from the Sky (gyda Gwilym Davies) (Gwasg Carreg Gwalch, 2001)
 Be ’Di Blwyddyn Rhwng Ffrindia?: Cerddi 1990-99 (Gwasg Taf, 2003)
 Hon: Ynys y Galon: Delweddau o Ynys Gwales yng Ngwaith Iwan Bala (gyda Iwan Bala, Sioned Davies, Siân Melangell Dafydd, Jon Gower, Mererid Hopwood, Bethan Mair, John Meirion Morris, Twm Morys) (Gwasg Gomer, 2007)
 Hanner Cant (Gwasg Taf, 2007)
 Rhyw Deid yn Dod Miwn (gydag Aled Rhys Hughes) (Gwasg Gomer, 2008)
 Sonedau Pnawn Sul (Gwasg Carreg Gwalch, 2009)

Gwobrau ac Anrhydeddau
 Coron Eisteddfod Genedlaethol Cymru Cwm Rhymni 1990

Cyfieiriadau

Beirdd Cymraeg
Cerddorion Cymreig
Genedigaethau 1957
Llenorion Cymreig yr 20fed ganrif
Llenorion Cymreig yr 21ain ganrif
Marwolaethau 2010
Pobl addysgwyd yn Ysgol Friars, Bangor
Pobl o Bowys
Rhywedd

Erthygl am wahaniaethau rhwng dynion a merched yw hon. Mae'n bosibl eich bod yn chwilio am cenedl enwau (gramadeg).

Mae rhywedd yn cyfeirio at y gwahaniaethau rhwng dynion a menywod. Ym meysydd astudiaethau diwylliannol, astudiaethau rhywedd a gwyddorau cymdeithas mae rhywedd yn cyfeirio at wahaniaethau cymdeithasol yn hytrach na biolegol, sef rhyw. Am y rheswm hwn mae rhai yn gweld rhywedd fel lluniad cymdeithasol yn hytrach na ffenomen fiolegol. Hunaniaeth ryweddol yw'r modd y mae unigolyn yn teimlo naill ai'n wrywol neu'n fenywol, mewn ystyr ar wahân i'w ryw biolegol. Gall pobl a chanddynt hunaniaeth ryweddol sy'n teimlo'n anghymarus â'u rhyw corfforol uniaethu fel rhyngrywiol, rhyngryweddol neu un o nifer o hunaniaethau ar y continwwm trawsryweddol.

Bioleg rhywedd

Cymdeithaseg rhywedd

Cred
Mae rhywedd yn ymddangos mewn nifer o gysyniadau crefyddol ac ysbrydol ar draws y byd. Yn Nhaoiaeth, mae in ac iang yn cael eu hystyried yn fenywol a gwrywol yn y drefn honno. Yng Nghristnogaeth, disgrifir Duw yn wrywol, ond yr Eglwys yn fenywol.

Gweler hefyd
Astudiaethau rhywedd
Benyweidd-dra
Dau-Enaid
Gwrywdod
Rhyngrywedd
Rhyngrywioldeb
Trawsrywedd

Dolenni allanol
GO Wales — Cyfarwyddiadau ar amrywioldeb – Pennu rhywedd
 Children's Gender Beliefs
 Gendercide Watch
 WikEd – Gender Differences 

 
Hunan
Penderfynyddion iechyd
Rhywioldeb dynol
Trawsrywioldeb

Cyflwr lle mae person yn uniaethu fel y rhywedd neu rhywedd anneuaidd gwahanol i'r rhyw cawsant ei adnabod fel pan ganwyd yw trawsrywioldeb. Gan amlaf mae trawsrywiolion yn unigolion trawsryweddol sydd wedi neu sy'n dymuno derbyn llawdriniaeth ailgyfeirio rhyw. Mae trawsrywioldeb yn bwnc dadleuol iawn ar draws y byd, ond yn llai yn y Gorllewin erbyn heddiw yn sgil y Chwyldro Rhyw.

Yng Nghymru, ytyrir Stephanie Booth yn un o'r cyntaf i gyfnewid rhyw, wedi ei thriniaeth yn 1983.

Trawsrywedd
Mauricio Soler

Seiclwr ffordd proffesiynol o Golombia yw Juan Mauricio Soler Hernández (ganwyd 14 Ionawr 1983 yn Ramiriquí, Boyacá) ar gyfer tîm Barloworld. Cystadlodd yn y Tour de France am y tro cyntaf yn 2007, ar ôl dianc mewn brêc ar y Col du Galibier. Enillodd gystadleuaeth Brenin y Mynyddoedd y flwyddyn honno. Datganodd Soler bod ennill y gystadleuaeth honno yn "fuddugoliaeth o'r nefoedd. Dyma fuddugoliaeth fwyaf fy mywyd, y tro cyntaf i mi gymryd rhan yn y Tour de France. Feddyliais i erioed y byddai'n dod mor gyflym".

Dechreuodd Soler rasio yn 17 oed; mae wedi dweud mai ras seiclo a gynhaliwyd yn ei bentref y flwyddyn honno a achosodd iddo benderfynu dod yn seiclwr proffesiynol. Wedi troi'n broffesiynol, treuliodd Soler flwyddyn yn rasio yn ei wlad ei hun, Colombia, cyn ymuno â thîm Acqua & Sapone o dan arweiniad Claudio Corti, a ddaeth ag ef wedyn i'w dîm presennol, Barloworld.

Canlyniadau 
2006
1af, Circuit de Lorraine
1af, Cam 2, Circuit de Lorraine
2007
1af, Cam 9, Tour de France
1af, Cam 16 Combativity award, Tour de France
1af,  Brenin y Mynyddoedd, Tour de France
1af, Cam 2, Vuelta a Burgos
1af, Vuelta a Burgos

Cyfeiriadau

Dolenni Allanol 
  Proffil ar wefan swyddogol Barloworld 

Seiclwyr Colombiaidd
Genedigaethau 1983
Ian McLeod

Seiclwr ffordd proffesiynol o Dde Affrica ydy Ian McLeod (ganwyd 3 Hydref, 1980 in Falkirk, Yr Alban) ar gyfer dîm Française des Jeux.

Genedigaethau 1980
Seiclwyr Albanaidd
Seiclwyr o Dde Affrica
Tigertailz

Band roc cyfareddol Cymreig o Gaerdydd yw Tigertailz. Maent yn fwyaf adnabyddus am eu albwm Bezerk ai rhyddhawyd yn 1990 a cyrhaeddodd y 40 uchaf yn y siartiau Prydeinig, daeth tri sengl llwyddiannus o'r albwm yn ogystal. Mae'r band wedi ail-ffurfio yn ddiweddar gan ennill cymeradwyaeth poblogaidd.

Aelodau
Kim Hooker
Pepsi Tate (m. 2007)
Jay Pepper
Matt Blakout

Discograffi

Albwmau
 Young and Crazy (1987)
 Bezerk (1990) UK #36
 Banzai! (1991)
 Wazbones! (1995)
 You Lookin' at Me? The Best of Tigertailz Live! (1996)
 Original Sin (2003)
 Bezerk 2.0 (2006)
 Thrill Pistol (2007)

Bandiau Cymreig
Rudolph Lewis

Seiclwr ffordd cystadleuol o Dde Affrica oedd Rudolph "Okey" Lewis (19 Gorffennaf 1888 – 29 Hydref 1933). Enillodd fedal aur yn nhreial amser unigol Gemau Olympaidd yr Haf 1912 yn Stockholm.

Canlyniadau
1912
1af, Treial Amser, Gemau Olympaidd, Stockholm

Dolenni Allanol
Proffil

Genedigaethau 1888
Marwolaethau 1933
Seiclwyr o Dde Affrica
Joanot Martorell

Joanot Martorell (1413–1468), yn enedigol o Valencia, oedd awdur y nofel ganoloesol Tirant lo Blanch, a ysgrifennwyd yn Gatalaneg, ("iaith frodorol Valencia," "vulgar llengua valenciana", chwedl Martorell). Cafodd yr argraffiad cyntaf ei gyhoeddi yn ninas Valencia yn 1490 a chafwyd ail argraffiad yn Barcelona yn 1497.

Nofel yw Tirant lo Blanch am anturiaethau'r marchog Tirant yn yr Ymerodraeth Fysantaidd, sy'n adleisio hanes Catrawd Catalonia yn Ngroeg ac Asia Leiaf yn yr un cyfnod. Mae'r awdur Sbaeneg Miguel de Cervantes, mewn pennod am losgi llyfrau yn ei lyfr enwog Don Quixote, yn peri i arwr ei lyfr ddweud mai Tirant lo Blanch yw'r llyfr gorau am anturiaethau o'r math. Roedd Martorell ei hun yn ŵr a gredai mewn sifalri. Bu farw'n ifanc mewn canlyniad i gynllwyn yn llys Valencia, a'i gyfaill Marti Joan de Galba a orffennodd y nofel.

Cyfeiriadau

Dolenni allanol 
 Tirant lo blanc, by Joanot Martorell (Lletra, espai virtual de literatura)

Genedigaethau 1413
Llenorion Sbaenaidd yn yr iaith Gatalaneg
Marwolaethau 1468
Eglwys ar y Gwaed

Eglwys Uniongred Rwsiadd yn Ekaterinburg yw'r Eglwys ar y Gwaed er Parch i'r Holl Seintiau yn Ddisglair yn Nhir Rwsia (Rwsieg Храм-на-Крови в честь Всех Святых, в Земле Российской Просиявших / Khram-na-Krovi v chest Vsekh Svyatykh, v Zemle Rossiyskoy Prosiyavshikh). Fe'i hadeiladwyd ar safle Tŷ Ipatyev, lle lladdwyd Tsar Niclas II a'i deulu ym 1918. Dymchwelwyd y tŷ hwnnw ym 1977. Agorwyd yr eglwys yn swyddogol ar 16 Hydref 2003.

Gwaed, Eglwys ar y
Oblast Sverdlovsk
Adeiladau ac adeiladwaith 2003
151

1g - 2g - 3g 
100au 110au 120au 130au 140au - 150au - 160au 170au 180au 190au 200au 
146 147 148 149 150 - 151 - 152 153 154 155 156

Digwyddiadau 
 Mytilene a Smyrna yn cael eu dinistrio gan ddaeargryn.

Genedigaethau 
 Han Xuan, llywodraethwr Chang Sha

Marwolaethau 

151

als:150er#151
150

1g - 2g - 3g 
100au 110au 120au 130au 140au - 150au - 160au 170au 180au 190au 200au 
145 146 147 148 149 - 150 - 151 152 153 154 155

Digwyddiadau 
 Adeiladu Pyramid yr Haul yn Teotihuacan
 Marcion o Sinope yn cyhoeddi ei fersiwn o Efengyl Luc (tua'r dyddiad yma)
 Yr atlas cyntaf, y Geographia gan Ptolemi, yn ymddangos (tua'r dyddiad yma)

Genedigaethau 
 Monoimus, gnostig Arabaidd
 Nagarjuna, sylfaenydd Bwdhiaeth Mahayana (tua'r dyddiad yma)

Marwolaethau 

150

als:150er#150
Yanto Barker

Seiclwr ffordd proffesiynol o Gymru ydy Yanto Barker (ganwyd 6 Ionawr 1980 yng Nghaerfyrddin). Ef  orffenodd yn y safle uchaf y Tour of Britain, 2005, o drigolion gwledydd Prydain. Er iddo fod yn llwyddiannus iawn tra yng nghategori Iau rasio (16-18), dim ond 15 oed oedd Yanto pan ddechreuodd rasio, ymunodd â Mid Devon Cycling Club. Cyd-ddigwyddiad ydyw mai llywydd y clwb hwnnw ydy Colin Lewis, Cymro a chyn seiclwr proffesiynol.

Wedi ennill Pencampwriaeth Cenedlaethol Iau, Rasio Ffordd Prydain, dewiswyd ef i gynyrchioli Prydain ym Mhencampwriaethau Iau'r Byd a gorffennodd yn yr 11eg safle. Bu'n byw yng Nghymru fel plentyn ond symudodd ei deulu i Ddyfnaint. Yn 1999, wrth droi'n 19 oed, symudodd i'r categori hŷn a dewiswyd ef i reidio dros Dîm Cenedlaethol Prydain dan 23 oed. Cafodd ei dalu am hyn a symudodd o Ddyfnaint i Fanceinion i fod yn nes i'r trac a'r tîm meddygol. Erbyn 2000, roedd llai o arian ar gael felly ar gyngor hyfforddwr, symudodd i fyw i Ffrainc, tra'n 20 oed, i allu ennill profiad o rasio tramor. Cynrychiolodd Gymru yng Ngemau'r Gymanwlad yn Melbourne yn 2006 ond ymddeolodd o seiclo proffesiynol yn 2007, a dychwelodd i fyw i Ddyfnaint.

Canlyniadau
1998
1af Pencampwriaeth Cenedlaethol Iau, Rasio Ffordd Prydain
2il Pencampwriaeth Cenedlaethol Cymru, Rasio Ffordd
11fed Pencampwriaethau Iau'r Byd, Rasio Ffordd

2002
12fed Pencampwriaethau Odan 23'r Byd, Rasio Ffordd

2003
1af Cyfres Cwpan Mavic (DIV 1, FRA)
2il Course La Ville, Cyfres Cwpan Mavic (DIV 1, FRA)
1af Cam 1, Circuit Des Mines (FRA 2.5)
2il Cam 3, Circuit Des Mines (FRA 2.5 UCI)

2004
1af Cyfres Cwpan Mavic (DIV 1, FRA)
5ed GP Rougy, Cyfres Cwpan Mavic (FRA 1.6 UCI)
1af GP Carelleur
2il Tour De Franch Compte (4 diwrnod)
4ydd G.C Nord Isaire (FRA 2.6 UCI)
8ed Cam 1, Circuit Des Mines (FRA 2.5 UCI)
8ed Cam 1, Tour of Britain (Manceinion - Manceinion)
9ed Cam 5, Tour of Britain (San Steffan - Llundain)
13ydd Cam 3, Tour of Britain (Bakewell - Nottingham)

2005
3ydd Pencampwriaeth Cenedlaethol, Rasio Ffordd Prydain
1af Ras Sawl Cam Surrey Pum Diwrnod
2il East Yorkshire Classic
2il Havant GP (GB 1.2 UCI)
3ydd Pencampwriaeth Cenedlaethol, Rasio Ffordd Prydain
3ydd Cymal o Gyngrhair Surrey, 'Eastway Classic'/'Taunton Criterium'
4ydd Cam 4, Circuit des Ardennes (Charleville-Mézières)
4ydd FBD Insurance Rás (IRE 2.2 UCI)
3ydd Cam 7 FBD Insurance Rás (Rathdrum - Wicklow)
5ed Cam 6, FBD Insurance Rás (Abbeyleix - Rathdrum)
6ed Paris Troyes (FRA 1.2 UCI)
6ed Rout Tourangelle (FRA 1.2 UCI)
8fed Lincoln International Grand Prix
9fed Tour of Britain
6ed Cam 1, Tour of Britain (GB 2.1 UCI)
10fed Hel Nan Het Mergelland (NED 1.1 UCI)

Cyfeiriadau

Genedigaethau 1980
Seiclwyr Cymreig
149

1g - 2g - 3g 
90au 100au 110au 120au 130au - 140au - 150au 160au 170au 180au 190au 
144 145 146 147 148 - 149 - 150 151 152 153 154

Digwyddiadau

Genedigaethau 
Zhu Jun, cadfridog yn ystod Gwrthryfel y Twrban Melyn

Marwolaethau 
 Aeulius Nicon, pensaer

149
Foel Goch (Yr Wyddfa)

Mae Foel Goch weithiau Moel Goch yn fynydd sy'n rhan o fynyddoedd Yr Wyddfa yn Eryri. Saif i'r gogledd-orllewin o gopa'r Wyddfa ei hun, rhwng Moel Cynghorion i'r dwyrain a Foel Gron, a Moel Eilio i'r gogledd-orllewin. Mae Bwlch Maesgwm yn ei wahanu oddi wrth Moel Cynghorion, a saif Llyn Dwythwch i'r gogledd-orllewin ohono.

Gellir ei ddringo ar hyd nifer o lwybrau, ond fel rheol cyrhaeddir i'r copa wrth fynd ar hyd y grib i gyd. Mae modd cyrraedd Bwlch Maesgwm o Lwybr Llyn Cwellyn neu o Lanberis ar draws Cwm Brwynog, ac yna dringo i'r copa.

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Is-Hewitt a Dewey. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan “Database of British and Irish hills”. Uchder y copa o lefel y môr ydy 605 metr (1985 tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 28 Hydref 2001.

Gweler hefyd
Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
Rhestr mynyddoedd Cymru
Rhestr o gopaon Cymru
Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

Dolennau allanol
Clwb Mynydda Cymru
Lleoliad ar wefan Streetmap 
Lleoliad ar wefan Get-a-map

Cyfeiriadau

Mynyddoedd a bryniau Eryri
Mynyddoedd a bryniau Gwynedd
Copaon Dewey
Copaon Hewitt
Magnus Bäckstedt

Seiclwr ffordd proffesiynol o Sweden ydy Magnus Bäckstedt (ganwyd 30 Ionawr 1975 yn Linköping, Östergötland). Mae'n reidio dros dîm Liquigas. Mae Magnus wedi ennill y llysenw 'Magnus Maximus' (Cymraeg: Magnus Mawr) gan ei fod yn 193 centimetr o daldra â phwysau o 94 cilogram, ef yw un o'r seiclwyr mwyaf ym myd seiclo proffesiynol.
Dechreuodd ei yrfa proffesiynol gan reidio i dîm Collstrop yn 1996, cyn symyd ymlaen i dîm Palmans yn 1997. Wedi newid i dîm GAN, yn 1998, dechreuodd lwyddiant proffesiynol Bäckstedt gyda 7fed safle yn ras Paris-Roubaix a buddugoliaeth ar Gam 19 y Tour de France rhwng Chaux-de-Fonds a Autun. Ailenwyd GAN yn Crédit Agricole ar ddechrau tymor rasio 1999 a chariodd Magnus ymlaen i fod yn aelod o'r tîm tan 2001, heb ail-adrodd ei lwyddiant o 1998.

Yn 2002 a 2003, reidiodd dros dîm Team Fakta, ef oedd y reidiwr cryfaf yn y tîm yn nhymor 2003. Wedi i dîm Team Fakta ddod i ben, symudodd i dîm Alessio-Bianchi a dychwelodd i lwyddiant yn ras Paris-Roubaix 2004. Symudodd i dîm Liquigas-Bianchi yn 2005, a bu'n ail safle ar Gam 7 y Tour de France, o Lunéville i Karlsruhe.

Bydd Bäckstedt yn reidio yn nhîm Team Slipstream yn nhymor 2008.

Mae Magnus yn briod i'r seiclwraig Cymreig, Megan Hughes ac mae ganddynt ddau o blant. Ganed ei ferch hynaf, Elynor Megan Bäckstedt yn Ionawr 2002, a Zoe Jane Bäckstedt yn Nhachwedd 2004. Fel seiclwr proffesiynol mae Magnus wedi byw mewn sawl gwlad. Bu'n byw yn Zulte, Gwlad Belg yn 2003. Erbyn heddiw, mae'n byw yn Llanilltud Fawr, Bro Morgannwg, ac yn ôl y BBC, nid yw'r siwr os mai Swedwr neu Gymro ydyw bellach ac roedd yn ystyried cystadlu yng Ngemau'r Gymanwlad dros Gymru.

Canlyniadau
1996
1af Boland Bank Tour
1af 2 Gam o'r Boland Bank Tour
2il GP D'Isbergues
1997
1af GP D'Isbergues
1998
1af Cam 19, Tour de France
1af 1 Cam o'r Tour of Sweden
1af Cystadleuaeth Sbrint Four days of Dunkirk
2il Postgiro
1af Cam 4B, Postgiro
2000
2il Pencampwriaethau Cenedlaethol Rasio Ffordd, Sweden
2002
 Pencampwr Cenedlaethol Rasio Ffordd, Sweden
1af GP Fayt le Franc
2003
 Pencampwr Cenedlaethol Treial Amser, Sweden
1af Ctstadleuaeth 'Intergiro' Giro d'Italia
2il Pencampwriaethau Cenedlaethol Rasio Ffordd, Sweden
2il Nokere-Koerse
2il GP d'Ouverture la Marseillaise
2004
1af Paris-Roubaix
2il Gent-Wevelgem
2il CSC Classic
2005
2il Cam 7, Tour de France
2007
 Pencampwr Cenedlaethol Rasio Ffordd, Sweden
 Pencampwr Cenedlaethol Treial Amser, Sweden

Dolenni Allanol 
Gwefan Swyddogol 
Poffil ar wefan Undeb Seiclo Denmarc

Cyfeiriadau

Bäckstedt, Magnus
Bäckstedt, Magnus
Foel Goch (Glyderau gorllewinol)

Mae Foel Goch yn fynydd 831 meter (2726 troedfedd) yn y Glyderau yn Eryri, .

Lleoliad 
Saif ar y grib sy'n arwain tua'r gogledd o gopa Y Garn, ar hyd ochr orllewinol Nant Ffrancon, yn cael ei wahanu oddi wrth Y Garn gan Fwlch y Cywion. Ymhellach i'r gogledd ar hyd y grib mae Mynydd Perfedd a Carnedd y Filiast.

Uchder 
Uchder cymharol, neu ”amlygrwydd” y copa, ydy 755 metr: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf. Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Hewitt a Nuttall. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan “Database of British and Irish hills”. Uchder y copa o lefel y môr ydy 831 metr (2726 tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 10 Mawrth 2007.

Llwybrau 
Gellir ei ddringo o Lyn Ogwen, trwy ddilyn y llwybr heibio Llyn Idwal a dringo i'r grib ger y Twll Du. Yna gellir dringo Y Garn gyntaf ac yna ymlaen i gopa Foel Goch. Gerllaw mae Llyn y Gaseg-fraith

Gweler hefyd 
 Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
 Rhestr mynyddoedd Cymru
 Rhestr o gopaon Cymru
 Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

Cyfeiriadau

Dolenni allanol 
 Clwb Mynydda Cymru
 Lleoliad ar wefan Streetmap 
 Lleoliad ar wefan Get-a-map

Capel Curig
Copaon Hewitt
Copaon Nuttall
Mynyddoedd a bryniau Eryri
Mynyddoedd a bryniau Gwynedd
Theo Bos

Seiclwr trac o'r Iseldiroedd ydy Theo Bos (ganwyd 22 Awst 1983 yn Hierden, Yr Iseldiroedd), mae'n enillydd medal arian yn y Gemau Olympaidd ac yn bencampwr y byd pum gwaith.

Enillodd y fedal arian yn sbrint Gemau Olympaidd 2004.

Enillodd y fedal aur yn y sbrint a'r treial amser 1 km (neu kilo) ym Mhencampwriaethau Trac y Byd, UCI 2004. Y flwyddyn canlynol, enillodd y fedal aur yn y pursuit unigol, a medal arian ym Mhencampwriaethau Trac y Byd, UCI 2005.

Ym Mhencampwriaethau Trac y Byd, UCI 2006, enillodd y fedal aur yn y ras keirin, gan gyflawni "Coron Drifflig" o fuddugoliaethau (gan iddo fod yn Bencampwr y Byd yn sbrint, kilo a keirin). Enillodd y ras y argyhoeddiadol ar ôl cyflynmu â dau lap i fynd, a chwythu'r cystadlwyr eraill i ffwrdd, gan ennill â bwlch llydan rhynddo ef a'i gystadleuwyr a chael digon o amser i godi ei ddwylo i chwifio at y dorf wrth groesi'r linell.  Disgrifiodd ei cyd-gystadlwr Ffrangeg, ac enillydd y fedal efydd, Arnaud Tournant, berfformiad Bos fel "yr un gorau iddo weld ers amser maith" (Saesneg: "the best I’ve seen in a very long time.") Ail-enillodd ei deitl sbrint hefyd.

Ar 16 Rhagfyr, 2006, torodd Bos record seiclo trac y byd 200 metr, yn ystod cymalau ymgymhwyso sbrint Cypan y Byd yn Moscow. Clociodd Bos amser o 9.772 eiliad (ar ôl i nam cyfrifiadurol roi amser annhebygol o 9.086 eiliad iddo), a curodd y record a ddelwyd gan Ganadiwr, Curt Harnett am 11 mlynedd gynt. Yn dilyn hyd, datganodd Bos mai'r 200 m Following his record setting run Bos declared the 200 m oedd y "record eithafaf" ar gyfer seiclwyr trac.   Pum diwrnod yn ddiweddarach, anrhydeddwyd Bos â gwobr Chwaraewr y Flwyddyn, yr Iseldireoedd.

Mae ei frawd Jan Bos, hefyd yn seiclwr trac ond yn bennaf mae'n sglefriwr cyflymder.

Canlyniadau
Pencampwriaethau Trac y Byd, UCI
Treial Amser 1 km: 2003 (3ydd), 2005 (1af)
Treial Amser (Iau) 1 km: 2001 (1af)
Keirin: 2006 (1af), 2007 (2il)
Sbrint: 2004 (1af), 2006 (1af), 2007 (1af)
Pursuit Tîm: 2004 (2il), 2005 (1af)
Sbrint Tîm: 2005 (2il)
Gemau Olympaidd
Sbrint: 2004 (2il)
Clasuron Trac, Cwpan y Byd, UCI
Cymal Los Angeles, Treial Amser 1 km: 2005 (1af)
Cymal Los Angeles, Sbrint Tîm: 2005 (1af)
Cymal Manceinion, Treial Amser 1 km: 2004 (2il)
Cymal Manceinion, Sbrint: 2005 (1af)
Cymal Manceinion, Sbrint Tîm: 2005 (2il)
Cymal Moscow, Sbrint Tîm: 2004 (2il), 2006 (2il)
Cymal Moscow, Treial Amser 1 km: 2003 (2il), 2004 (1af)
Cymal Moscow, Sbrint: 2004 (3rd), 2006 (1af)
Cymal Sydney, Keirin: 2005 (1af), 2006-1 (1af), 2006-2 (1af)
Cymal Sydney, Sbrint: 2005 (1af)
Cymal Sydney, Sbrint Tîm: 2006-1 (1af), 2006 (2il)
Pencampwriaethau Trac Ewrop
Treial Amser 1 km (Odan 23): 2002 (2il), 2003 (1af)
Keirin (Odan 23): 2002 (1af), 2003 (2il)
Sbrint (Odan 23): 2002 (2il), 2003 (1af)
Pencampwriaethau Cenedlaethol Trac yr Iseldiroedd
Treial Amser 1 km: 2003 (1af)
Keirin: 2004 (1af), 2006 (1af)
Sbrint: 2003 (1af), 2004 (1af), 2006 (1af)
Eraill
Masters of Sbrint: 2007 (1af)
Rotterdam Sbrint Cup: 2007 (1af)
Dernyrace Wierden: 2006 (3rd)

Dolenni Allanol
Gwefan Swyddogol (Iseldireg)

Bos, Theo
Bos, Theo
Hierden

Pentref yw Hierden sy'n rhan o ddinas Harderwijk yn nhalaith Gelderland yng ngogledd yr Iseldiroedd, tua 30 milltir i'r dwyrain o Amsterdam.

Ceir Castell Essenburgh yno.

Pobl a aned yn Hierden
 Henk Timmer (3 Rhagfyr 1971), pêl-droediwr
 Jan Bos (29 Mawrth 1975), sglefriwr
 Theo Bos (22 Awst 1983), seiclwr

Pobl fu farw yn Hierden
Vilmos Huszár (1960), Arlunydd o Hwngari

Trefi'r Iseldiroedd
Gelderland
Vilmos Huszár

Peintiwr a dyluniwr o Hwngari oedd Vilmos Huszár (5 Ionawr 1884 – 8 Medi 1960). Adnabyddir ef orau am fod yn un o sefydlwyr symudiad arlunio'r Iseldiroedd, De Stijl.

Ganwyd yn Bwdapest, Hwngari ac ymfudodd i'r Iseldiroedd yn 1905, gan fyw yn Voorburg gyntaf, dylanwadwyd gan arlunwaith Ciwbiaeth a Dyfodiaeth. Cyfarfu nifer o arlunwyr dylanwadol megis Piet Mondrian a Theo van Doesburg, y ddau yn ganolig yn sefydliad symudiad De Stijl gyda Huszár yn 1917. Cyd-sefydlodd gylchgrawn De Stijl yn ogystal, a dyluniodd glawr y rhifyn cyntaf.

Yn 1918 dyluniodd gynllun lliw mewnol ar gyfer lloft Tŷ Bruynzeel yn Voorburg. Rhwng 1920 a 1921 cydweithiodd gyda Piet Zwart ar ddyluniadau dodrefn. Gadawodd y grŵp De Stijl yn 1923 a chyd-weithiodd gyda Gerrit Rietveld ar arddangosfa mewnol ar gyfer Arddangosfa Alrunio Berlin Fwyaf. Rhwng 1925, Huszár canolbwyntiodd ar ddylunio graffeg a phaentio.

Yn 1926 creodd hunaniaeth gweledol cyflawn ar gyfer cwmni sigaret Miss Blanche Virginia, a gynhwysodd pecynnu, hysbysebu, a deunudd arddangos man gwethiant. Tynnodd y gysyniad elfennau o'r lluniau a oedd yn gysylltiedig â "Merched Newydd", neu Flappers, a oedd yn dechrau ymddangos yn yr 1920au. Cafodd y Flappers eu cael eu gweld fel merched ifanc, sengl, dinesig, a chyflogedig, gyda syniadau annibynnol a dirmyg arbennig tuag at awdurdod ac arferion cymdeithasol. Cafodd ysmygu sigaret ei gysylltu â'r annibyniaeth newydd yma.

Ni wyddwn leoliad y rhan fwyaf o waith Huszár, mae nifer o'i beintiadau a'i gerfluniau yn wybyddus i ni yn unig oherwydd y ffotograffau a welwyd yng nghylchgrawn De Stijl, neu o ffotograffau'r arluniwr ei hun. Mae'r gweithiau sydd wedi mynd ar goll yn cynnwys y Dancing mechanical doll, teclyn a allai portreadu nifer o stumiau a fe'i ddefnyddiwyd yng nghynhadleoedd cynnar Dada yn y 1920au cynnar.

Bu farw Huszár yn Hierden, Yr Iseldiroedd, yn 1960. Rhwng 8 Mawrth a 19 Mai 1985, cynhaliwyd arddangosfe adolygol mawr o waith Huszár yn y Gemeentemuseum yn Y Hague.

Dolenni allanol 

  Artcyclopedia
  Bywgraffiad Byr 

Arlunwyr Hwngaraidd
Ciwbiaeth
Dylunwyr graffeg Hwngariaidd
Genedigaethau 1884
Marwolaethau 1960
Henk Timmer

Pêl-droediwr o'r Iseldiroedd ydy Hendric "Henk" Timmer (ganwyd 3 Rhagfyr 1971 yn Hierden), ceidwad gôl ydyw sy'n chwarae i glwb Heerenveen.

Ymunodd â Feyenoord yn Gorffennaf 2006 o AZ Alkmaar, ar ôl dadl honedig gyda'r rheolwr, Louis van Gaal.

Mae'n byw gyda'r sglefriwraig cyflymder, Marianne Timmer.

Ni gafodd Timmer gap genedlaethol yr Iseldiroedd tan yn hwyr yn ei yrfa, yn 2005. Hyd yn hyn, mae ganddo 7 gap drost ei wlad.

Ystadegau Gyrfa

Dolenni Allanol
 Gwefan swyddogol Henk a Marianne Timmer

Genedigaethau 1971
Pêl-droedwyr Iseldiraidd
Léon Georget

Seiclwr proffesiynol Ffrengig oedd Léon Georget (ganwyd 2 Hydref 1879, Preuilly-on-Claise, Indre-et-Loire; bu farw 5 Tachwedd 1949), bu'n broffesiynol rhwng 1902 a 1927. Roedd yn frawd hyn i'r seiclwr proffesiynol arall, Émile Georget.

Roedd y Bol d'Or (Cymraeg: Y bowlen aur) yn brawf caled ar gyfer seiclwyr trac, syniad cyfarwyddwr papur newydd y Paris-Pédale, Mr Decam, oedd y ras, a chynigwyd y wobr, powlen efydd goreurog, gan Chocolats Meunier. Bwriad y ras oedd i rasio am 24 awr, y tu ôl i hyfforddwr ar gefn motobeic. Rhwng 1894 a 1928, delwyd y ras yn Vélodrome Buffalo, neu'r Vélodrome d'Hiver. Bu Georget yn aml yn reidio dros 900 km yn ystod y ras.

Enillwyd y ras yn 1904 gan Lucien Petit-Breton.

Canlyniadau  
 Bol d'or: Enillodd hwn 9 gwaith rhwng 1903 a 1919, gan gynnwys 8 cyn y rhyfel (2il 1904; 3ydd 1906 a 1924). (Record Léon: 914 km mewn 24 awr)
 24 awr o Frwsel: 1906 (gyda'i frawd, Emile)
 Ras Chwe diwrnod Toulouse: 1906 (gyda Emile)
 2il Bordeaux-Paris: 1903 (3ydd 1910)
 3ydd Ras Chwe diwrnod Efrog Newydd: 1907 (cymerodd ran gyda Emile hefyd yn 1906, 1909 ac 1911)
 8fed Tour de France: 1906 (y flwyddyn gyntaf i ddau frawd gyflawni'r tour) Cystadlodd yn 1903, 1907 ac 1908 ond ni orffennodd Léon y ras yn y blynyddoedd rheiny.

Ffrancod y 19eg ganrif
Ffrancod yr 20fed ganrif
Genedigaethau 1879
Marwolaethau 1949
Seiclwyr Ffrengig
Pobl o Indre-et-Loire
Rhydgrawnt

Mae Rhydgrawnt yn enw a ddefnyddir weithiau i gyfeirio at brifysgolion Rhydychen a Chaergrawnt, y ddwy brifysgol hynaf yn y Deyrnas Unedig a'r byd Saesneg. Gair wedi'i lunio o gymysgu enwau'r ddwy brifysgol ydy'r enw. Mae'n dilyn patrwm y term Saesneg Oxbridge, a ddefnyddir yn y Gymraeg hefyd i gyfleu'r un ystyr.

Yn 2006, daeth Prifysgolion Caergrawnt a Rhydychen yn ail ac yn drydydd yn rhestr y Times Higher Education Supplement o'r brifysgolion ymchwil amlycaf yn y byd, ar ôl Prifysgol Harvard. Yn y gydran bwysicaf o system sgorio y THES, gofynnwyd i 3703 o academyddion ledled y byd ddethol hyd at 30 o brifysgolion a ystyrient yn sefydliadau ymchwil arweiniol yn eu maes. Yma, daeth Caergrawnt yn gyntaf, Rhydychen yn ail, a Harvard yn drydydd.

Cyfeiriadau

Prifysgolion Lloegr
Tour de France 1904

Delwyd yr ail rifyn o'r Tour de France yn 1904, rhwng 2 Gorffennaf a 24 Gorffennaf 1904. Roedd llwybr y daith yn union run fath a  1903, ac ail-adroddodd Maurice Garin ei berffomiad buddugol o'r flwyddyn blaenorol, o drwch blewyn dros Lucien Pothier. Enillodd Hippolyte Aucouturier bedwar o'r chwech cam.

Er, bu'r ras yn ddioddefwr i'w fuddugoliaeth ei hun, cafodd ei threfferthu gan gyfres o sgandaliau.

Yn ystod y ras, cafodd naw seiclwr eu gwahardd oherwydd defnydd anghyfreithlon o geir neu trenau. Ffurfiodd yr Undeb Seiclo Ffrengig (Union Velo Francais neu UVF) bwyllgor ymchwiliol i glywed tystiolaeth dwsinau o gystadleuwyr a thystion, ac yn Rhagfyr 1904, cafodd pob enillydd cam a'r pedwar a orffennodd gyntaf yn y ras eu diarddel, Maurice Garin, Lucien Pothier, César Garin, a Hippolyte Aucouturier (oherwydd cytundebau anghyfreithlon). Felly daeth yr enillydd a oedd yn y bumed safle gynt, Henri Cornet, yn 20 oed, yn enillyd y ras, ac enillydd ieuengaf y Tour. Cafodd deg o'r rheiny a cafodd eu diarddel eu gwahardd am flwyddyn, gwaharddwyd, Maurice Garin (yr enillydd gwreiddiol) am ddwy flynedd a gwaharddwyd y ddau seiclwr arall am gydol eu oes.

Camau

Dolenni Allanol 
Gwybodaeth Tour 1904

1904
1904
Tour de France 1933

Tour de France 1933 oedd y 27fed rhifyn o'r Tour de France. Cymerodd le ar 27 Mehefin i 23 Gorffennaf 1933. Cyfansoddwyd o 23 cam dros 4,395 km, a gafodd ei reidio ar gyflymder cyfartaledd o 29.818 km/h.

Gwelodd y ras yma gyflwyniad cystadleuaeth Brenin y Mynyddoedd. Yn y cystadleuaeth hwn, rhoddwyd pwyntiau i'r dringwyr cyflymaf i gopa mynyddoedd, y seiclwyr a oedd gyda'r nifer mwyaf o bwyntiau ar ddiwedd y gystadleuaeth enillodd.

Canlyniadau

Safleodd

Dolenni allanol
 Canlyniadau Tour de France 1933 

1933
1933
Eglwys Gadeiriol Sant Basil

Eglwys gaderiol uniongred Rwsiaidd yng nghanol Moscfa, ar y Sgwâr Coch, yw Eglwys Gadeiriol Sant Basil. Hon yw un o henebion mwyaf cyfarwydd Rwsia. Enw swyddogol yr eglwys yw Eglwys Cyfryngdod y Forwyn Fair ar y Ffos (Rwsieg Собо́р Покрова́, что на Рву́  / Sobor Pokrova, chto na Rvu).

Adeiladwyd yr eglwys gan Ifan IV rhwng 1555 a 1561 er parch am oresgyniad dinas Kazan a Tatariaid y Volga. Yn ôl chwedl poblogaidd (sy ddim yn wir), dallodd Ifan IV y pensaer, Postnik Yakovlev fel na byddai'n cynllunio adeilad godidocach na'r gadeirlan.

Ychwanegwyd capel ar ochr ddywreiniol y safle dros fedd Sant Basil y Ffwl Sanctaidd gan Tsar Fedor Ivanovich ym 1588. Y capel hwnnw yw ffynhonnell enw poblogaidd yr holl eglwys. Heddiw mae'n cynnwys naw capel ar yr un safle. Cydnabyddir Eglwys Gadeiriol Sant Basil heddiw fel un o Safleoedd Treftadaeth y Byd UNESCO.

Basil, Eglwys Gadeiriol Sant
Moscfa
Novalis

Awdur ac athronydd oedd Georg Philipp Friedrich Freiherr von Hardenberg (2 Mai 1772 - 25 Mawrth 1801), ffugenw Novalis.

Llyfryddiaeth
Die Christenheit oder Europa (1799)
Hymnen an die Nacht (1800)
Das Allgemeine Brouillon

Athronwyr Almaenig
Beirdd Almaenig yn yr iaith Almaeneg
Genedigaethau 1772
Marwolaethau 1801
Iorwerth ap Bleddyn

Tywysog rhan o Deyrnas Powys oedd Iorwerth ap Bleddyn (1053-1111).

Bywgraffiad
Roedd Iorwerth yn fab i Bleddyn ap Cynfyn, brenin Powys a Gwynedd. Pan laddwyd Bleddyn yn 1075, rhannwyd Powys rhwng tri o'i feibion, Iorwerth, Cadwgan a Maredudd.

Daliai Iorwerth, Cadwgan a Maredudd eu tiroedd oddi wrth Robert o Bellême, 3ydd Iarll Amwythig. Yn 1102 gwysiwyd yr Iarll i lys Henri I, brenin Lloegr i ateb cyhuddiadau, ac ymatebodd trwy wrthryfela yn erbyn y brenin. Ar y cychwyn roedd pob un o'r tri brawd yn cefnogi Robert ac yn ymladd ar ei ran, gan anrheithio Swydd Stafford. Gyrrodd y brenin   William Pantulf i geisio ennill cefnogaeth Iorwerth, y mwyaf grymus o'r tri brawd, trwy gynnig tiroedd eang iddo. Llwyddodd William, ac arweiniodd Iorwerth fyddin fawr o Gymry i anrheithio Swydd Amwythig ar ran y brenin. Gorfodwyd Robert i ildio, ac alltudiwyd ef o'r deyrnas. Daliodd Iorwerth ei frawd Maredudd hefyd, a'i drosglwyddo i'r brenin.

Ni parhaoedd cefnogaeth Iorwerth i'r brenin yn hir. Rhoddwyd llawer o'r tiroedd oedd wedi eu haddo iddo ef i eraill, ac yn 1103 gwysiwyd Iorwerth o flaen tribiwnllys brenhinol yn Amwythig a'i garcharu. Ni ryddhawyd ef hyd 1110 wedi i Owain ap Cadwgan, mab ei frawd Cadwgan, gipio Nest, gwraig Gerallt o Benfro, gan arwain at ymladd. Llwyddodd Iorwerth i yrru Owain allan o Bowys ac adennill ei safle am gyfnod byr. Fodd bynnag, yn 1111 ymosododd Madog ap Rhiryd, oedd mewn cynghrair ag Owain, ar Iorwerth pan oedd yn aros mewn tŷ yng nghwmwd Caereinion. Gyrrwyd teulu Iorwerth ar ffo, a llosgwyd y tŷ. Pan geisiodd Iorwerth ddod allan o'r tŷ, gorfodwyd ef yn ei ôl a gwaywffyn, a bu farw. Ni adawodd fab, a phan laddwyd Cadwgan gan Madog yn fuan wedyn, cipiodd Owain ap Cadwgan y deyrnas.

Llyfryddiaeth
John Edward Lloyd A history of Wales: from the earliest times to the Edwardian conquest (Longmans, Green & Co., 1911)

Cymry'r 11eg ganrif
Cymry'r 12fed ganrif
Genedigaethau 1053
Llinach Mathrafal
Marwolaethau 1111
Teyrnoedd Powys
148

1g - 2g - 3g 
90au 100au 110au 120au 130au - 140au - 150au 160au 170au 180au 190au 
143 144 145 146 147 - 148 - 149 150 151 152 153

Digwyddiadau 
An Shih Kao yn cyrraedd Tsieina
Ysgrifennu Efengyl Pedr yn Syria
Patriarch Euzois yn olynu Patriarch Athendodorus fel Patriarch Caergystennin

Genedigaethau

Marwolaethau 
 Aeulius Nicon, pensaer Groegaidd (neu 149)

148
Amgylchedd

Mae'r term amgylchedd yn cyfeirio at y pethau byw a difywyd i gyd sy'n bodoli yn naturiol ar y ddaear neu ar ran ohoni (e.e. yr amgylchedd naturiol mewn gwlad). Mae'r term yn cynnwys dwy gydran allweddol:

 Unedau cyflawn tirweddol sy'n gweithio fel systemau naturiol heb ymyriad sylweddol gan fodau dynol, gan gynnwys planhigion, anifeiliaid, creigiau ac ati, yn ogystal â'r ffenomenau naturiol sy'n digwydd y tu mewn i'w ffiniau.
 Adnoddau naturiol cyffredinol a ffenomenau corfforol sydd heb ffiniau clir, megis awyr, dŵr a hinsawdd, yn ogystal ag ynni, ymbelydredd, gwefr trydanol a magnetedd, nad ydynt yn tarddu o weithgaredd dynol.

Gellir cyferbynnu'r amgylchedd naturiol â'r amgylchedd adeiledig, sy'n cynnwys yr ardaloedd a chydrannau y dylanwadir yn drwm arnynt gan fodau dynol. Ystyrir ardal ddaearyddol i fod yn amgylchedd naturiol os ydy'r effaith ddynol wedi ei chadw dan lefel gyfyngedig. Mae'r lefel hon yn dibynnu ar y cyd-destun penodol, felly mae'n newid yn ôl yr ardal a'r cyd-destun. Y term anial, ar y llaw arall, sy'n cyfeirio at ardaloedd sydd heb ymyriad gan fodau dynol o gwbl (neu sydd ag ychydig iawn o ymyriad).

Y Byd Bregus
Yn ystod y blynyddoedd dwethaf, mae gwyddonwyr wedi taflu golau ar rai materion amgylcheddol sy'n achosi pryder. Rydym oll yn gyfarwydd â'r materion amgylcheddol hyn megis cynhesu byd eang a haen yr oson sy'n cael eu harddangos yn y cyfryngau yn aml. Mae'r dosbarth hwn yn cynnwys gwybodaeth am y problemau, y gwyddoniaeth ynghylch y problemau a hefyd y datrysiadau.

Gweler hefyd
Amgylcheddaeth
Ffracio

 
Bioleg
Ecoleg