alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
Pilica (ujednoznacznienie)



Rzeki 
 Pilica – rzeka 
 Pilica – struga, dopływ Granicznej, środkowy bieg rzeki Trzebiochy

Lokalizacje 
 Pilica – miasto w województwie śląskim, w powiecie zawierciańskim, w gminie Pilica 
 Pilica – wieś w województwie mazowieckim, w powiecie grójeckim, w gminie Warka
 Pilica – gmina miejsko-wiejska w województwie śląskim, w powiecie zawierciańskim
 Pilica – dawna gromada w powiecie olkuskim w województwie krakowskim

Pozostałe 
 Pilica Tomaszów Mazowiecki – klub sportowy w Tomaszowie Mazowieckim
 Pilica – tor łyżwiarski w Tomaszowie Mazowieckim
 Pilica – parowy wiślany statek pasażerski Królestwa Polskiego
 Pilica – polski rakietowo-artyleryjski system przeciwlotniczy
 Pilica – wieś w Serbii, w okręgu zlatiborskim, w gminie Bajina Bašta
 PSR-A Pilica - polski przeciwlotniczy system rakietowo-artyleryjski bardzo krótkiego zasięgu

Zobacz też 
 Dekanat pilicki, Nowe Miasto nad Pilicą, Pilica Tomaszów Mazowiecki, Grabów nad Pilicą, Bukowiec nad Pilicą, Sulejów Pilica
Jednostka systemowa

Jednostka systemowa (zwana także jednostką centralną lub po prostu komputerem) – zasadnicza część zestawu komputerowego zawierająca najważniejsze jego elementy składowe, umieszczone we wspólnej obudowie. Pojęcie to zostało wprowadzone w celu wyeliminowania wieloznaczności, ponieważ już wcześniej w kontekście ściśle informatycznym jednostką centralną nazywano procesor (ang. CPU – Central Processing Unit).

W zależności od konstrukcji danego typu komputera, jednostka systemowa zawiera najczęściej: zasilacz, płytę główną z procesorem, dysk twardy wraz z zainstalowanym systemem operacyjnym, pamięć RAM (pamięć operacyjną) oraz porty do komunikacji z pozostałymi elementami zestawu komputerowego. W skład jednostki systemowej mogą wchodzić również dalsze podzespoły umieszczane najczęściej w postaci kart rozszerzeń.

Od czasów wprowadzenia na rynek charakterystycznej wizualnie serii komputerów iMac wygląd jednostki systemowej stał się przedmiotem zainteresowania producentów i użytkowników popularnych komputerów osobistych. Wcześniej ich obudowy były zwykle jednolicie szare w kształcie prostopadłościanu, inne projekty plastyczne można było spotkać jedynie wśród markowych modeli komputerów.

Samodzielne dostosowywanie wyglądu pecetów przez użytkowników określa się jako modyfikowanie komputera (ang. modding, case modding).

Linki zewnętrzne 
 Elementy zestawu komputerowego

Sprzęt komputerowy
Wydruk

Wydruk – odbitka uzyskana na komputerowym urządzeniu wyjściowym typu drukarka lub ploter, lub też pochodząca z faksu.

Odbitki uzyskane różnymi metodami druku dzieli się na:
 wydruki – z drukarki, faksu, plotera
 druki – z maszyny drukarskiej
 maszynopisy – z maszyny do pisania

Wydruki można uzyskiwać następującymi metodami:
 druk atramentowy
 druk laserowy
 druk termiczny
 druk termotransferowy
 druk solwentowy

Zobacz też 
 druk

Druki
Pieśń dwuczęściowa

Pieśń dwuczęściowa – mała forma muzyczna oparta na dwóch okresach (A+B).

Przypisy 

Pieśni (formy muzyczne)
Pieśń trzyczęściowa

Pieśń trzyczęściowa, trzyczęściowa forma pieśni – mała forma muzyczna oparta na trzech okresach. 

Występuje w dwóch odmianach:
mała pieśń trzyczęściowa  zwykle w schemacie a  + b + c lub a  + b + a (forma da capo inaczej zwana formą repryzową ze względu na powtórzenie pierwszej części dosłowne lub z niewielkimi zmianami - wtedy trzecia część określana jest jako a1 lub a'). Części zewnętrzne są okresami, a b może być zdaniem lub okresem. 
wielka pieśń trzyczęściowa   składa się z trzech części, z których każda z kilku ogniw A (np. a - b - a) + B (np. c - d) + A (wtedy znów:a - b - a). Część środkowa tzw. Trio, posiada odmienny charakter (zwykle skomponowana w pokrewnej tonacji). Trzecia część jest powtórzeniem pierwszej - wiernym (A) lub przetworzonym (A1 lub A') tworząc formę repryzową - da capo. Inna możliwa kombinacja wielkich części to: A + B + C.

Przypisy

Bibliografia 
 
 

Pieśni (formy muzyczne)
Arietta

Arietta – forma muzyczna, aria o mniejszych rozmiarach, zwykle w formie 2-częściowej lub utwór instrumentalny.

Arietta w dziełach muzycznych 
 Nikołaj Rimski-Korsakow: Arietta Śnieżki z opery "Śnieżka" (Снегурочка), (1880).
 Beethovena: Sonata c-moll op. 111.
 Wolfgang Amadeus Mozart: Arietta F-dur.

Przypisy

Bibliografia

Linki zewnętrzne 
 Arietta Śnieżki z opery "Śnieżka" (Schneeflöckchen) 
 Arietta z Sonaty c-moll op. 111  Beethovena 
 Arietta F-dur Mozarta 

Pieśni (formy muzyczne)
Formy wokalne
Aria

Aria (wł. aria, l.mn. arie dosł. powietrze) – wokalno-instrumentalna forma muzyczna z kantylenowo rozwiniętym głosem solowym.

Aria jest zwykle częścią większej formy muzycznej, jak kantata, oratorium lub opera. Umieszczana jest najczęściej w punkcie kulminacyjnym dramaturgii utworu. Na ogół przyjmuje formę pieśni trzyczęściowej.

Występuje również jako forma wyłącznie instrumentalna, np. jako część suity barokowej o charakterze nietanecznym.

Samodzielną formą arii jest aria koncertowa – utwór muzyczny na głos i orkiestrę, zwykle w formie sonaty.

Istnieją następujące rodzaje arii:
 aria de cour – krótka pieśń zwrotkowa, na jeden lub kilka głosów z towarzyszeniem lutni, rozpowszechniona we Francji w XVI i XVII w.;
 aria wariacyjna – oparta na ostinatowej melodii basowej, pojawiła się ok. 1600;
 aria da capo – aria trzyczęściowa o budowie ABA, szczególnie rozwinęła się w szkole neapolitańskiej;
 aria dal segno – łączyła elementy arii da capo i formy sonatowej z kontrastującymi tematami, była charakterystyczna dla opery seria;
 arietta – aria o mniejszych rozmiarach, przedstawiana zwykle w formie 2-częściowej lub jako utwór instrumentalny;
 cavatina – krótkie arioso, zamykające recytatyw, miała niewielkie rozmiary, prostą strukturę, charakter liryczny;
 aria di bravura – aria, której głównym zadaniem był popis możliwości wokalnych;
 aria polonezowa – pojawiła się w muzyce polskiej i niemieckiej XIX w.

Zobacz też 

 Aria katalogowa
 Aria z kurantem
 Aria na strunie G

Przypisy

Bibliografia 
 
 
 
 

Pieśni (formy muzyczne)
Formy wokalne
Pigmalion (król Cypru)

Pigmalion (czasem także Pygmalion, gr. Πυγμαλίων) – w mitologii greckiej król Cypru, który ożenił się z ożywionym przez Afrodytę posągiem kobiety z kości słoniowej – Galateą.

Według Owidiusza zniechęcony kondycją kobiet, szczególnie oszalałych nierządnic projtydzkich, żył samotnie. Był zapalonym rzeźbiarzem i wyrzeźbił w kości słoniowej swój ideał kobiety. Rzeźba była wykonana perfekcyjnie, a odróżnić ją od prawdziwej kobiety można było tylko przez dotyk. Pigmalion obdarowywał ją kwiatami i prezentami, przebierał także w wytworne suknie. Za sprawą Afrodyty, która usłuchała modłów króla podczas wiosennych obchodów jej święta, rzeźba ożyła podczas jego pieszczot. Pigmalion ożenił się z kobietą i mieli razem dziecko. Jedno źródło podaje córkę, Pafos, a inne syna.

Grecka wersja mitu, znana z Biblioteki (przypisywanego Apollodorowi zbioru streszczeń mitów prozą), opisuje Pigmaliona jako zakochanego w Afrodycie króla Cypru, który chciał się ożenić z boginią. Afrodyta odmówiła, lecz, litując się nad zakochanym, ożywiła jeden ze swych posągów. Z tego związku miał się narodzić syn Pafos i córka Metarme.

Zobacz też 
 efekt Pigmaliona
 kompleks Pigmaliona
 Pigmalion

Przypisy

Bibliografia 
 Owidiusz, Metamorfozy przeł. Anna Kamieńska, Stanisław Stabryła, Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, Wrocław 1995, 
 Vojtech Zamarovský, Słownik mitologii greckiej i rzymskiej, Videograf II, Katowice 1998, 
 Zygmunt Kubiak, Mitologia Greków i Rzymian, Świat Książki, Warszawa 1998, 

Królowie w mitologii greckiej
Ludzie upamiętnieni nazwami zjawisk psychologicznych
Pieśń jednoczęściowa

Pieśń jednoczęściowa – mała forma muzyczna oparta na jednym okresie, dwóch zdaniach lub czterech frazach.

Przypisy

Bibliografia

Zobacz też 
 pieśń

Pieśni (formy muzyczne)
Scherzo

Scherzo (wł. żart) – forma muzyczna występująca samodzielnie lub jako część utworu cyklicznego. W scherzu wyrazisty rytm oraz artykulacja są ważniejszymi elementami utworu. Najczęściej ma metrum 3/4 oraz formę A-B-A z trio jako częścią środkową.

Pierwotnie scherzo było utworem instrumentalnym (rzadko wokalnym) o charakterze żartobliwym, wchodzącym w skład formy cyklicznej np. suity. Ludwig van Beethoven ustala miejsce scherza w romantycznej symfonii oraz sonacie — zastępowało ono menueta w trzeciej części cyklu. Na początku XIX wieku, głównie za sprawą F. Chopina, scherzo zmienia swój charakter na poważny, niekiedy nawet tragiczny, upowszechnia się również samodzielność scherza.

Przykłady

Jako samodzielne utwory 

 F. Mendelssohn-Bartholdy – Scherzo e-moll z 3 Fantazje op. 16
 F. Chopin – Scherzo h-moll op. 20, b-moll op. 31, cis-moll op. 39, E-dur op. 54
 J. Brahms – Scherzo op. 4

Jako części utworów cyklicznych 
 F. Chopin – cz. II Sonaty b-moll op. 35, cz. II Sonaty h-moll op. 58
 L. van Beethoven – cz. III V. Symfonii c-moll op. 67, cz. III Symfonii nr 3 Es-dur op. 55 "Eroica"
 A. Dvořák – cz. III Symfonii nr 9 e-moll "Z Nowego Świata"
 G. Mahler – cz. III V. Symfonii cis-moll
 J. Brahms – cz. III Kwintetu f-moll op. 34

Scherzo w literaturze 
Termin ten używany jest także w literaturze do nazywania utworów poetyckich o charakterze liryczno-żartobliwym i wyrazistej rytmizacji. Przykładem takiego utworu jest Scherzo Juliana Tuwima.

Bibliografia 

 D. Wójcik, ABC form muzycznych, Musica Iagiellonica, Kraków 1999, s. 59

Przypisy 

Formy muzyczne
Imitacja

Imitacja (z łac. oznacza naśladowanie) – najstarsza technika polifoniczna polegająca na powtórzeniu melodii z jednego głosu w innym.

Rodzaje imitacji:
 ze względu na liczbę głosów i struktur (teoretycznie liczba głosów jest nieograniczona, najczęściej występują imitacje 2-5 głosowe, imitowane mogą być jednocześnie 2, 3 lub 4 struktury (imitacje podwójne, potrójne, poczwórne)
 ze względu na stosunek interwałowy głosów (w praktyce od unisono do oktawy)
 ze względu na stosunek rytmiczny
 kierunek interwałów
 ruch melodii 

Najbardziej znanymi formami imitacyjnymi są
kanon, fuga i motet przeimitowany.

Imitacja na dwie gitary elektryczne jest typowym składnikiem rockowego stylu muzycznego heavy metal.

Interesującym przykładem zastosowania imitacji w muzyce rockowej jest album Inventions for Electric Guitar progresywnej grupy Ash Ra Tempel.

Zobacz też 

 atrapa
 naśladownictwo

Przypisy

Bibliografia 
 

Polifonia
Derywacyjne elektrownie wodne

Derywacyjne elektrownie wodne - małe elektrownie wodne, które wykorzystują kanał derywacyjny. Kanał taki przecina w poprzek naturalne zakole rzeki sztucznie zwiększając wysokość spadu elektrowni. W takim kanale jest umieszczana turbina.

Zobacz też: energia spadku wody, odnawialne źródła energii.

Polityka ekologiczna
Elektrownie wodne
Mors (ujednoznacznienie)

mors –  (Odobenus rosmarus) duży ssak morski, zamieszkujący wody przybrzeżne Arktyki
 mors – osoba zanurzająca się lub pływająca w zimnej, bądź lodowatej wodzie
 Mors – francuski producent samochodów
 mors – potocznie alfabet Morse’a
 Mors – polski pistolet maszynowy z 1939 r.
 WPT Mors – polski wojskowy wóz pogotowia technicznego
 Mors – duńska wyspa w cieśninie Limfjorden
 mors (alkohol)
 mors – potocznie: człowiek posiadający stopień żeglarski jachtowego sternika morskiego
 Mors – italska bogini, personifikacja śmierci
 ORP Mors – polskie  okręty:
 ORP „Mors” – trałowiec typu YMS
 ORP „Mors” – trałowiec projektu 254

Zobacz też 
 Morse (1899) i Morse (1925) – francuskie okręty podwodne
 Moers
 Mörs
Vision (dystrybutor filmów)

Vision Film spółka z ograniczoną odpowiedzialnością s.k.a. (dawniej Vision Film Distribution sp. z o.o.) – polski dystrybutor filmów.

Istnieje od 1991 roku i prowadzi działalność w dziedzinie dystrybucji kinowej, video i licencji telewizyjnych, a przez kilka lat również produkcji filmowej i budowy multipleksów.
Funkcjonuje wyłącznie w oparciu o polski kapitał. Obsługiwał około 25% rynku (najwięcej 26,8% w 1999 r). W 2007 roku doszło do zmiany formy prawnej przedsiębiorstwa – przekształciło się ze spółki z ograniczoną odpowiedzialnością w spółkę komandytowo-akcyjną oraz dokonało zmiany nazwy.

Anime Gate – dział przedsiębiorstwa Vision, którego prawnie i finansowo stanowiło część. Jego zadaniem była dystrybucja japońskich filmów animowanych oraz aktorskich filmów azjatyckich.

Dystrybucja w Polsce

Filmy animowane

Filmy fabularne

Przypisy

Linki zewnętrzne 
 Oficjalna strona internetowa

Dystrybutorzy filmowi
Spółki z ograniczoną odpowiedzialnością
Warszawskie wytwórnie filmowe
Przedsiębiorstwa założone w Polsce w 1991
Fuga

fuga – forma muzyczna
 fuga – rodzaj spoiny w budownictwie
 fuga – rodzaj zaburzenia nerwicowego
 Fuga – polski film w reżyserii Agnieszki Smoczyńskiej z 2018 roku
Taniec (muzyka)

Taniec – w muzyce: rodzaj utworów o określonej rytmice, pośrednio lub bezpośrednio związanej z tańcem.

Termin ten pojawia się w dwóch znaczeniach:
 tańce użytkowe - podkład muzyczny do tańca 
 tańce artystyczne, od XVI w. wykorzystywane w balecie, operze i muzyce instrumentalnej - w tym formy taneczne (tańce stylizowane), przeznaczone do słuchania.

W tańcach stylizowanych, wzbogacenie używanych środków formalnych, harmonicznych i melodycznych powoduje oddalenie się od tanecznych pierwowzorów i usamodzielnienie się tańca jako formy muzycznej. W takiej postaci tańce weszły w skład form cyklicznych: suity, symfonii i sonaty, albo funkcjonują jako samodzielne utwory.

Przypisy

Bibliografia
 
 

Formy taneczne
Taniec
Energia prądów morskich, pływów i falowania

Energia kinetyczna prądów morskich.

Moc prądów morskich jest oceniana na 7 TW (to prawie dwa razy więcej niż moc możliwa do otrzymania ze spadku wód śródlądowych). Jednak jej wykorzystanie jest bliskie zeru z powodu problemów technicznych i obawy przed zaburzeniem naturalnej równowagi. Wielu badaczy uważa, że prądy morskie mają fundamentalne znaczenie dla klimatu i uszczuplenie ich energii, choćby niewielkie, mogłoby doprowadzić do nieobliczalnych zmian klimatycznych.

Energia pływów.

Pływy są źródłem energii o mniejszym potencjale (szacuje się, że możliwe do wykorzystania jest 200 GW) niż prądy morskie, ale za to bezpieczniejszym i lepiej poznanym. Pierwsza wzmianka na temat ich wykorzystania pochodzi z 1086 r. z Dover, gdzie podobno pracował młyn napędzany energią pływów. Pierwszą elektrownię pływową zbudowali w roku 1967 Francuzi w Saint-Malo. Elektrownia ta ma moc maksymalną 550 MW i pracuje od 4 do 8 godzin dziennie, wytwarzając średnio 600 GWh energii elektrycznej rocznie. Obecnie takie elektrownie są również w Rosji i Wielkiej Brytanii, jednak żadna z nich obecnie (styczeń 2007 r.) nie pracuje na skalę przemysłową z powodu problemów technicznych oraz niebezpieczeństwa sztormów i huraganów.

Energia falowania.

Moc fal ocenia się na 3 TW, jednak wykorzystanie tej energii sprawia pewne trudności, pomimo iż opracowano wiele teoretycznych metod konwersji energii falowania na energię elektryczną. Największym problemem jest zmienność wysokości fal i wytrzymałość elektrowni. Najważniejsze sposoby konwersji energii fal na elektryczną:
 elektrownie pneumatyczne – fale wymuszają w nich ruch powietrza, które napędza turbinę
 elektrownie mechaniczne – wykorzystują siłę wyporu do poruszania się prostopadle do dna, co powoduje obracanie się wirnika połączonego z prądnicą
 elektrownie indukcyjne – wykorzystują ruch pływaków do wytwarzania energii elektrycznej poprzez zastosowanie poruszających się wraz z pływakami cewek w polu magnetycznym
 elektrownie hydrauliczne – w których przez ścianki nieruchomego zbiornika przelewają się jedynie szczyty fal, a woda wypływająca ze zbiornika napędza turbinę.

Zobacz też 
 energia wodna
 odnawialne źródła energii

Energia wodna
Pływy morskie
Miniatura (muzyka)

Miniatura – mała lub średnia forma muzyczna, często skrócona wersja większego dzieła. Zwykle skomponowana na solowy instrument (fortepian, skrzypce) lub na mały zespół.

Bardzo popularna w XIX wieku jako muzyka grana na recitalach oraz w salonach towarzyskich. Wiele form miniaturowych ma swoją unikatową budowę lub charakter, inne natomiast związane są z aktualną modą w nazewnictwie.

Zobacz też 
 lista form muzycznych zaliczanych do miniatur

Przypisy

Bibliografia
Marillion

Marillion – brytyjska grupa rockowa powstała w 1979, która była jedną z pierwszych nowych grup progresywnych po kryzysie, jaki ten gatunek przechodził w końcu lat 70. Do dziś pozostaje jedną z najważniejszych grup neo-progresywnych.

Nazwa 
Na początku grupa występowała pod nazwą Electric Gypsy. Późniejsza nazwa grupy pochodzi od tytułu powieści J.R.R. Tolkiena Silmarillion. Brian Jelliman spowodował, że nazwa została skrócona o „Sil” (które mogło się kojarzyć ze słowem „silly” = „głupi”).

Historia 
Grupa wypracowała bogate instrumentalne brzmienie, zaś parateatralna forma koncertów, stosowane przez pierwszego wokalistę zespołu, Fisha kostiumy i makijaż, a także trudne w odbiorze, wieloznaczne teksty przyczyniły się do oskarżania zespołu przez niektórych krytyków o wzorowanie się na twórczości grupy Genesis.

W twórczości Marillion da się zauważyć wpływy wielu zespołów, między innymi Pink Floyd, Genesis czy Camel, jednak zespół potrafił stworzyć własne, oryginalne brzmienie, stając się zarazem inspiracją dla innych muzyków. Sygnaturą grupy był w pierwszych latach charakterystyczny, bardzo teatralny i często histeryczny śpiew Fisha, niewątpliwego lidera grupy w pierwszym okresie jej działalności.

Grupa nagrywała m.in. albumy tematyczne, poświęcone różnym aspektom życia. Na przykład Misplaced Childhood to refleksje na temat dzieciństwa i jego wpływu na dorosłego człowieka, zaś Clutching at Straws traktuje o alkoholizmie i samotności płynącej ze sławy.

W 1988 Fish opuścił grupę, by poświęcić się solowej karierze. Sama zaś grupa kontynuowała nagrywanie albumów i uwolniła się od piętna grupy zakorzenionej w rocku progresywnym lat 70. z innym wokalistą – Steve’em Hogarthem. Po nagraniu czterech płyt w zreformowanym składzie zespół rozstał się z wytwórnią EMI i obecnie wydaje płyty we własnej wytwórni Racket Records.  Członkowie zespołu działają w zespołach Kino, Transatlantic, h band, The Wishing Tree i innych.

We wrześniu 2008 zespół postanowił udostępnić swój nowy dwupłytowy album Happiness Is the Road w całości do bezpłatnego pobrania z Internetu.

Muzycy 

Aktualni członkowie grupy
 Steve Hogarth – śpiew i teksty (od 1989)
 Steve Rothery – gitara (od 1979)
 Mark Kelly – instrumenty klawiszowe (od 1981)
 Pete Trewavas – gitara basowa (od 1982)
 Ian Mosley – perkusja (od 1984)

Byli członkowie grupy
 Fish – śpiew i teksty (1981–1988)
 Doug Irvine – gitara basowa (1979–1981)
 Brian Jelliman – instrumenty klawiszowe (1979–1981)
 Diz Minnett – gitara basowa (1981–1982)
 Mick Pointer – perkusja (1979–1983)
 Andy Ward – perkusja (1983)
 John Martyr – perkusja (1983)
 Jonathan Mover – perkusja (1983–1984)

Dyskografia

Przypisy

Bibliografia 

 
 „Marillion” – Jon Collins, Wydawnictwo „Kagra”, Poznań 2004, 
 „Marillion – teksty, przekłady”, Mariola Tapka, Wydawnictwo „Rock-Serwis”, Kraków 1999, 
 „Rock encyklopedia” (cz.1) – Wiesław Weiss, Wydawnictwo Iskry, Warszawa 1997, , str.360-361

Linki zewnętrzne 
 Strona internetowa Marillion

 
Brytyjskie zespoły rocka progresywnego
Brytyjskie zespoły artrockowe
Muzyka inspirowana Śródziemiem
Arabeska (muzyka)

Arabeska – forma muzyczna, krótki utwór instrumentalny, miniatura z efektami ornamentacyjnymi i kolorystycznymi.

Nazwę wprowadził Robert Schumann w Arabesce op. 18. Szeroko znane są również dwie arabeski na fortepian Claude’a Debussy’ego – E-dur i G-dur.

Przypisy

Bibliografia 
 
 

Miniatury (formy muzyczne)
Atlas

Atlas – w mitologii greckiej tytan dźwigający sklepienie niebieskie
 Atlas – pasmo górskie w północno-zachodniej Afryce
 Atlas – publikacja zawierająca zbiór map, wykresów, rycin, ilustracji, np. atlas geograficzny, historyczny, atlas grzybów, atlas anatomiczny i inne
 Atlas barw stosowany w technice
 SM-65 Atlas – pierwszy amerykański pocisk międzykontynentalny
 Atlas – w anatomii to nazwa łacińska pierwszego kręgu szyjnego - kręgu szczytowego, na którym spoczywa czaszka
 Atlas – w architekturze rzeźba w postaci muskularnego mężczyzny podtrzymująca sklepienie zamiast kolumny
 Atlas – księżyc Saturna
 Atlas – rakieta kosmiczna
 Atlas – wielofunkcyjny przyrząd sportowy służący do wykonywania ćwiczeń kulturystycznych
 Atlas Wrocław – klub żużlowy
 Atlas Buenos Aires – argentyński klub piłkarski
 Atlas – pojęcie algebraiczne
 ATLAS – język programowania
 ATLAS – komputer
 ATLAS – detektor cząstek w akceleratorze LHC
 atlas (Attacus atlas) – jeden z największych motyli
 Atlas – album muzyczny meksykańskiego artysty Kinky
 Atlas – album muzyczny australijskiej grupy Parkway Drive
 Atlas Copco – szwedzkie przedsiębiorstwo
 Atlas Economic Research Foundation – amerykańska fundacja
 Grupa Atlas – polski producent materiałów chemii budowlanej
 Tele Atlas – holenderskie przedsiębiorstwo
 Atlas – postać z gry wideo BioShock
 Atlas Games – amerykańskie przedsiębiorstwo
 Atlas zbuntowany – powieść Ayn Rand z 1957
 Club Atlas (Club Social y Deportivo Atlas de Guadalajara) – meksykański klub piłkarski
 Atlas (gwiazda) – gwiazda potrójna w gwiazdozbiorze Byka
 Cedr atlaski – gatunek drzewa z rodziny sosnowatych
 Geochelone atlas – wymarły gatunek lądowego żółwia skrytoszyjnego
 Atlas Aircraft Corporation – wytwórnia lotnicza z RPA
 Atlas Blue – marokańskie tanie linie lotnicze
 Airbus A400M Atlas – samolot transportowy
 Atlasjet – turecka linia lotnicza
 USS Atlas – nazwa trzech okrętów US Navy
 Atlas – polski film fabularny, krótkometrażowy z 2018

Osoby:
 Janusz Atlas – polski dziennikarz sportowy
 Natacha Atlas – belgijska piosenkarka arabskiego pochodzenia

Gminy w USA:
 Atlas (ang. Atlas Township) – gmina w stanie Illinois, w hrabstwie Pike
 Atlas (ang. Atlas Township) – gmina w stanie Michigan, w hrabstwie Genesee
Inżynieria energetyczna

Inżynieria energetyczna – wiedza dotycząca przetwarzania, przesyłania i dystrybucji energii. 

Źródła energii dzielimy umownie na:
odnawialne,
nieodnawialne.

Energia z powyższych źródeł jest zamieniana w elektrowniach, ciepłowniach lub elektrociepłowniach na:
energię elektryczną,
energię cieplną.

Zobacz też
sieć energetyczna

Nauki techniczne
Energetyka
Kępa Oksywska

Kępa Oksywska  (niem. Oxhöfter Kämpe) – rozległa, lekko pofalowana wysoczyzna morenowa z urwistym 30-40-metrowym klifem na wybrzeżu Zatoki Puckiej. Razem z kępami: Pucką, Redłowską i Swarzewską oddzielona od reszty trójmiejskiej wysoczyzny Pradoliną Kaszubską, ukształtowaną przez wody ustępującego lądolodu.

Historia 
Od 1224 roku teren ten był przedmiotem nieustającego sporu między norbertankami z Żukowa a oliwskimi cystersami, co doprowadziło nawet do krwawego zajazdu na wieś Mosty w 1596 roku.

1 września 1939 roku oddziały Lądowej Obrony Wybrzeża (około 14 700 ludzi na wysuniętych pozycjach, na Kępie Oksywskiej i w rejonie Gdyni) zostały zaatakowane przez korpus generała Leonharda Kaupischa i zgrupowanie generała Eberhardta. Od 10 do 19 września miały tu miejsce zacięte walki polsko-niemieckie na stosunkowo niedużym obszarze, znane jako bitwa o Kępę Oksywską

W Wietrze od morza Stefana Żeromskiego można znaleźć m.in. opis napadu wikingów na Kępę.

Przypisy

Linki zewnętrzne 
 
 

Historia Gdyni
Ukształtowanie terenu w Gdyni
Antypapież

Antypapież – osoba powołana na tron papieski nieprawnie, za pontyfikatu legalnego papieża lub w czasie, gdy urząd papieski był nieobsadzony.

Antypapieże wybierani byli najczęściej wskutek sporów teologicznych (np. Hipolita powołano w czasie sporów wokół sabelianizmu) lub politycznych (np. Paschalis obsadził tron papieski dzięki przekupieniu niezwykle wpływowego wówczas arcybiskupa Rawenny). Gdy zaczęło kształtować się Państwo Kościelne i rosło jego znaczenie polityczne, coraz częściej spory wokół powołania papieża były odbiciem walki o wpływy różnych stronnictw czy rodów. Pomimo wprowadzenia w 1059 roku zasady powoływania papieży przez kolegium kardynalskie, sytuacja nie uległa zmianie.

W czasie wielkiej schizmy zachodniej, obok biskupów Rzymu urzędowali również antypapieże obediencji awiniońskiej oraz pizańskiej.

Przez sedewakantystów ostatni papieże są uznawani za antypapieży. Według większości z nich ostatnim prawowitym papieżem był Pius XII (zm. 1958) bądź Jan XXIII (zm. 1963), ale istnieją również nurty sedewakantyzmu uznające za ostatniego papieża Piusa XI (zm. 1939), a nawet Piusa IX (zm. 1878).

Sam fakt ogłoszenia się przez kogoś papieżem to za mało, by uznać daną osobę za antypapieża. Na przykład były zakonnik katolicki Francuz  (zm. 1974) przybrał imię Klemensa XV i głosił, że w 1950 roku Chrystus powołał go na papieża. Hiszpan Clemente Domínguez y Gómez (1946–2005) uznał się w 1978 roku za papieża Grzegorza XVII, traktując papieża w Rzymie jako antypapieża. Od 1998 w Stanach Zjednoczonych działał pod imieniem Piusa XIII były zakonnik i dawny zwolennik abp. Marcela Lefebvre Lucian Pulvermacher. Status tych osób, w przeciwieństwie do dawnych antypapieży, którzy mieli poparcie choćby części kolegium kardynalskiego, nie wystarcza, aby uznać je za antypapieży. Z tego względu w ich wypadku umieszczane przy imieniu słowo „antypapież” powinno być brane w cudzysłów.

Istnieją spory co do liczby antypapieży w historii. Wymienia się od 36 do 43 antypapieży. W roku 1942 kardynał Giovanni Mercati, Archiwista Świętego Kościoła Rzymskiego, stworzył listę antypapieży, która od tamtej pory została oficjalnie uznana przez Kościół katolicki. Zamieszczona lista jest zgodna z listą Mercatiego. Różnice w liczbie antypapieży wynikają z podejścia historyków, a nawet teologów Kościoła katolickiego (np. watykańskie Annuario Pontificio aż do XX wieku wymieniało jako legalnych papieży obediencji pizańskiej).

Lista Mercatiego

Współcześni „antypapieże”

Zobacz też 

 Jean Carrier
 Bernard Garnier – domniemany antypapież Benedykt XIV
 papież
 poczet papieży
 Watykan
 sedewakantyzm

Uwagi

Przypisy

Bibliografia 
 J. Warmiński, H. Wojtyska, Antypapież, [w:] Encyklopedia Katolicka, t. 1, Lublin 1973, kol. 727-728.
Encja

encja (bazy danych)
 encja (SGML)
 encja (XML)
 odwołania znakowe SGML
Burleska (muzyka)

Burleska – forma muzyczna powstała w XVIII wieku jako część formy teatralnej o tej samej nazwie (zobacz burleska). Zwykle oparta na formie pieśni. Krzykliwa i groteskowa. Do miana sztuki podniesiona w okresie romantyzmu jako forma wokalna lub instrumentalna. Zachowała swój ludyczny charakter
.

Do znanych burlesek należą:
 Richard Strauss - burleska na fortepian i orkiestrę
 Igor Strawinski - balet Pietruszka - burleska w czterech scenach
 Béla Bartók - burleska na fortepian op. 8 c

Przypisy

Bibliografia 
 
 

Miniatury (formy muzyczne)
Elegia (muzyka)

Elegia – forma muzyczna, miniatura wokalna lub instrumentalna o melancholijnym i nostalgicznym charakterze. 

Często jest utworem tematycznym wyrażającym smutek po utracie bliskiej lub ogólnie znanej i cenionej osoby. Elegia nie posiada stałej formy; znana jest też pod nazwą „lament”.

Znane elegie:
 Richard Wagner – Elegia na fortepian w As-dur (1859)
 Gabriel Fauré – Elegia c-moll na wiolonczelę i orkiestrę Op. 24 (1880)
 Edvard Grieg – Elegia na fortepian op. 38/6 (1883)
 Nikołaj Rimski-Korsakow – Elegia na głos i fortepian Op.42/3 (1897)
 Herbert Howells – Elegia na skrzypce, kwartet smyczkowy i orkiestrę smyczkową (1917)
 Dmitrij Szostakowicz – Adagio i Allegretto (Elegia i Polka) na kwartet smyczkowy (1931)
 Igor Strawinski – Elegia dla J.F.K. na głos i trzy klarnety (1964)
 John Barnes Chance – Elegy na zespół instrumentów dętych (1972)
 Lukas Foss – Elegia dla Anne Frank na fortepian, narratora i orkiestrę (1989) 
 Mikołaj Górecki – Elegia na wiolonczelę i orkiestrę smyczkową (2015)

Zobacz też 
 dumka

Przypisy

Bibliografia 
 
 

Miniatury (formy muzyczne)
Etiuda (muzyka)

Etiuda – utwór muzyczny, zwykle na instrument solowy. 

Początkowo etiuda miała wyłącznie cel dydaktyczny i była przeznaczona dla uczniów w celu doskonalenie techniki gry. Z czasem stała się samodzielnym utworem koncertowym, skierowanym na techniczną złożoność, wymagającym od instrumentalisty brawury i wirtuozerskich umiejętności, a także posiadającym walory artystyczne. Tego typu etiudy zapoczątkował Fryderyk Chopin. Wielkimi ich twórcami byli również Ferenc Liszt, Robert Schumann, Niccolò Paganini, Henryk Wieniawski, Siergiej Rachmaninow, Claude Debussy, Karol Szymanowski, Aleksandr Skriabin czy György Ligeti. 

Autorem olbrzymiego zbioru etiud dydaktycznych na fortepian był Carl Czerny.

Znane etiudy:
 Fryderyk Chopin – 12 etiud op. 10 (m.in. nr 12 c-moll Rewolucyjna) oraz 12 etiud op. 25
 Ferenc Liszt – 6 etiud według Paganiniego (m.in. La campanella)
 Ferenc Liszt – Etiudy transcendentalne
 Niccolò Paganini – 24 kaprysy na skrzypce solo op. 1

Przypisy

Bibliografia 
 
 
 

Miniatury (formy muzyczne)
Sprzęgło zębate

Sprzęgło zębate – sprzęgło przymusowe kompensacyjne stałe lub rozłączne. Składa się z dwóch kół zębatych cylindrycznych lub stożkowych, o tej samej liczbie zębów. Koło tworzące człon czynny sprzęgła ma zwykle uzębienie wewnętrzne, bierny – zewnętrzne. Wsprzęglenie polega na wsunięciu członu biernego w człon czynny. Obciążenie przenoszą zęby kół zębatych.

Sprzęgła
Konrad X Biały

Konrad X Biały (Młodszy) (ur. ok. 1420, zm. 21 września 1492) – ostatni książę oleśnicki ze śląskiej linii dynastii Piastów, syn Konrada V Kąckiego i jego żony Małgorzaty.

Życiorys 
Po śmierci ojca w 1439 pod opieką stryja Konrada VII Białego. Wraz z bratem Konradem Czarnym przejął księstwo w 1450, by dwa lata później dokonać jego podziału. Biały objął księstwo oleśnickie, ale bez Oleśnicy, która przypadła Czarnemu podobnie jak górnośląskie posiadłości księstwa.

W czasie wojen o koronę czeską wspierał początkowo Jerzego z Podiebradów, składając mu hołd lenny w 1459 razem z bratem w zamian za potwierdzenie spadku po ojcu. Utrzymywał dobre stosunki z Polską. Wobec wkroczenia na Śląsk wojsk Macieja Korwina złożył mu wraz z bratem hołd.

Po śmierci brata 1471 objął ziemie górnośląskie, pozostawiając Oleśnicę jako wyprawę księżnej-wdowie Małgorzacie i jej córce Barbarze. Wobec zadłużenia sprzedał domeny górnośląskie nowemu księciu ziębickiemu z rodu Podiebradów, Henrykowi.

Po objęciu tronu w Czechach przez Władysława Jagiellończyka i wybuchu wojny między Jagiellonami polskimi i czeskimi a Korwinem, opowiedział się po stronie tych pierwszych.

Nie radząc sobie z zadłużeniem próbował sprzedać księstwo najpierw władcom Saksonii – co doprowadziło do interwencji Korwina, a w 1480 znowu bezskutecznie Krzyżakom. Doszedł do ugody z Korwinem, zapisując mu księstwo jako królowi Czech i przystępując do sojuszniczego układu ołomunieckiego. W 1488 próbował odwrócić sojusze przystępując do koalicji z Janem II Szalonym, księciem głogowskim i Henrykiem ziębickim, jednak w 1489 uległ wojskom węgierskim. Osadzony na zamku w Urazie z pensją ze skarbca królewskiego. Po śmierci Macieja Korwina odbił Oleśnicę, Syców i Wąsosz.

Ożenił się z Dorotą, córką bogatego rzemieślnika oleśnickiego zajmującego się wytwarzaniem kotłów, niejakiego Nikodema Rinkenberga. Umarł bezpotomnie.

Jego siostrą była Anna, żona Władysława I, ks. mazowieckiego.

Zobacz też 
 Piastowie oleśniccy, 
 Piastowie śląscy, Piastowie, 
 Oleśnica

Przypisy 

Ludzie związani ze Śląskiem (Królestwo Czech)
Piastowie oleśniccy
Urodzeni w XV wieku
Zmarli w 1492
1U

1U – przemysłowy parowóz bezogniowy produkowany przez Fablok w Chrzanowie oraz ZNTK Wrocław dla kolei przemysłowych.

Eksploatacja 
Lokomotywa została zaprojektowana przez Centralne Biuro Konstrukcyjne Przemysłu Taboru Kolejowego w latach 1953–1954. Zostało wyprodukowanych 36 parowozów przez zakłady w Chrzanowie oraz siedem parowozów przez Zakłady Naprawcze Taboru Kolejowego we Wrocławiu. Z powodu przestawienia działalności zakładów w Chrzanowie na produkcję lokomotyw spalinowych dalsze siedem parowozów zostało wyprodukowanych we Wrocławiu. Ostatni parowóz bezogniowy wyprodukowany we Wrocławiu był ostatnim parowozem zbudowanym w Polsce. Parowóz został sprzedany koksowni w Zabrzu, gdzie w 1970 roku został wycofany z eksploatacji; nie został zachowany. Parowozy bezogniowe oznakowano jako TKbb. Parowozy bezogniowe eksploatowano na bocznicach zakładów przemysłowych do końca XX wieku.

Konstrukcja 
Dwuosiowe podwozie parowozu zapewniało kursowanie po bocznicach zakładowych o promieniu 60 metrów. Cylindry parowe zostały zlokalizowane pod budką maszynisty i posiadały suwaki Trofimowa. W parowozie zamontowano zasobnik wyprodukowany przez Sosnowieckie Zakłady Budowy Kotłów. Zasobnik parowozu został wykonany z blach grubości 20 milimetrów jako całkowicie spawany walczak złożony z dwóch części o średnicy 1760 mm. Walczak parowozu miał podwójną izolację z waty żużlowej oraz izolowanej przestrzeni powietrznej. Budka parowozu bezpaleniskowego była wykonana jako zamknięta. Napełnianie zasobnika lokomotywy parą ze stacjonarnego zbiornika wynosiło około 30 minut pozwalając na maksymalne sześciogodzinne eksploatowanie parowozu. Pierwotnie parowozy nie posiadały oświetlenia, później kilka lokomotyw zostało przez użytkowników wyposażonych w turbogeneratory oraz reflektory elektryczne.

Zachowane parowozy 
Zostały zachowane cztery parowozy bezpaleniskowe.

Dwa parowozy dawniej eksploatowane przez Mazurskie Zakłady Roszarnicze w Szczytnie po zakończeniu eksploatacji zostały na terenie zakładu jako pomniki. Ostatecznie jednak zostały eksponatami Muzeum Komunikacji w Warszawie.

Nieznany jest stan parowozu bezpaleniskowego eksploatowanego w Hucie Szczecin oznakowanego jako TKbb nr 1, wyprodukowanego w 1956 roku z numerem fabrycznym 4701. Parowóz był pomnikiem w parowozowni Szczecin, jednak został wywieziony lub zezłomowany.

W Jaworzynie Śląskiej został zachowany TKb/b 14813 wyprodukowany w 1956 roku z numerem fabrycznym 4698. Dawniej był pomnikiem na terenie dawnej gazowni we Wrocławiu, gdzie służył do 2000 roku! Drugi parowóz bezogniowy gazowni, z oznakowaniem 1W-204, został wyprodukowany w ZNTK Wrocław w 1963 roku z numerem fabrycznym 03. Został zezłomowany w 2000 roku.

Przypisy 

Lokomotywy parowe eksploatowane w Polsce
Tabor kolejowy produkowany przez Fablok
Tendrzaki o układzie osi B
Parowóz bezogniowy

Parowóz bezogniowy – parowóz nieposiadający paleniska. Stosowany był w miejscach zagrożonych wybuchem, np. w rafineriach, składach materiałów łatwopalnych itp. Zamiast kotła parowego wyposażony był w ciśnieniowy zasobnik pary, w którym para była uzupełniana okresowo z kotłowni.

W Polsce produkowany był typ 1U  – w zakładach Fablok wyprodukowano 36 szt. (lata 1954 – 1956), a w ZNTK Wrocław – 7 sztuk.

W latach pięćdziesiątych na bezogniowe przerobiono część starych parowozów na parę nasyconą np. typu TKi3 na  TKi3b.

Przypisy 

Lokomotywy parowe
Kotłownia

Kotłownia – pomieszczenie lub budynek, przedział statku lub okrętu, w którym znajduje się kocioł grzewczy lub parowy. 

Na statku część siłowni, przeważnie wydzielona. W odniesieniu do okrętownictwa termin archaiczny.

Zobacz też 
 centralne ogrzewanie
 elektrownia cieplna
 maszynownia
 ciepłownia

Pomieszczenia na statku
Konrad IX Czarny

Konrad IX Czarny (ur. między 1415 a 1420, zm. 14 sierpnia 1471) – książę oleśnicki ze śląskiej linii dynastii Piastów, syn Konrada V Kąckiego i jego żony Małgorzaty

Życiorys 
Po śmierci ojca w 1439 pod opieką stryja Konrada VII Białego. Wraz z bratem Konradem X Białym Młodszym przejął księstwo w 1450, by dwa lata później dokonać jego podziału. Biały objął księstwo oleśnickie, ale bez Oleśnicy, która przypadła Czarnemu podobnie jak górnośląskie posiadłości księstwa.

W czasie wojen o koronę czeską wspierał początkowo Jerzego z Podiebradów, składając mu razem z bratem hołd lenny w 1459 w zamian za potwierdzenie spadku po ojcu. Wobec wkroczenia na Śląsk wojsk Macieja Korwina bracia złożyli mu hołd lenny.

Zmarł 14 sierpnia 1471 roku. Zgodnie z jego wolą ziemie górnośląskie przejął brat. Oleśnica pozostała wyprawą księżnej-wdowy Małgorzaty i ich córki Barbary.

Jego siostrą była Anna, żona Władysława I, ks. mazowieckiego

Małżeństwo i potomstwo 
Jego żoną była Małgorzata mazowiecka. Posiadali córkę Barbarę.

Zobacz też 
 Piastowie oleśniccy, Piastowie śląscy, Piastowie, 
 Oleśnica

Przypisy 

Ludzie związani ze Śląskiem (Królestwo Czech)
Piastowie oleśniccy
Urodzeni w XV wieku
Zmarli w 1471
Recital

Recital – koncert z udziałem solisty (ewentualnie duetu, w przypadku recitalu kameralnego, np. skrzypka i towarzyszącego mu pianisty).
Słowo pochodzi z języka angielskiego recital i pierwszy raz zostało użyte przez Ferenca Liszta w 1840 w związku z jego występami pianistycznymi.

Zobacz też 

 benefis
 muzyka
 koncert
 koncert solowy

Bibliografia 
 Mała encyklopedia muzyki, red. naczelny Stefan Śledziński, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, s. 862, Warszawa 1970.

Linki zewnętrzne 
 Recital. Słownik języka polskiego PWN [dostęp 2017-01-10]
 Recital. Wielki słownik języka polskiego WSJP [dostęp 2017-01-10]

Muzyka
Rozrywki
Bagatela (muzyka)

Bagatela – lekki gatunek muzyczny o nieokreślonym kształcie muzycznym, zwykle na fortepian. 

Terminu tego pierwszy raz użył François Couperin Le Grand w 1717. 

Ludwig van Beethoven skomponował 24 bagatele (6 z op.126, 11  z op.119 i 7 z op.33). Komponowali je także m.in.: 
 Ferenc Liszt,
 Bedřich Smetana, 
 Camille Saint-Saëns, 
 Jean Sibelius, 
 Béla Bartók

Znane bagatele:
 Ludwig van Beethoven – Dla Elizy
 Ferenc Liszt – Bagatela bez tonacji

Przypisy

Bibliografia 
 
 

Miniatury (formy muzyczne)
Benefis

Benefis – spektakl, koncert lub podobne wydarzenie zorganizowane dla uczczenia konkretnej osoby lub zespołu osób. Uroczystość ma charakter retrospektywny i najczęściej odbywa się z okazji jubileuszu. W benefisie uczestniczy uhonorowywany, czyli benefisant (formy niepoprawne: beneficjant, beneficjent) oraz zaproszeni przez niego goście.

Benefisantami zazwyczaj są artyści, sportowcy, działacze społeczni, uczeni i inne osoby mające znaczny dorobek i zasługi.

Początkowo słowo benefis oznaczało "przedstawienie teatralne lub koncert, z którego dochód idzie na korzyść jednego z wykonawców".

Zobacz też 

 recital

Przypisy 

Rozrywki
Media
Socjologia kultury
Fantazja (muzyka)

Fantazja (gr. phantasia – wyobraźnia)
 Utwór instrumentalny, często wirtuozowski, swobodnie zestawiający różne melodie operowe, operetkowe lub ludowe (porównaj: potpourri, parafraza).
 Utwór oryginalny kompozytora, oparty często na wielu kontrastujących ze sobą tematach (porównaj: rapsodia).
 Fantazja chorałowa – forma opracowania chorału z XVIII w., pokrewna przygrywce chorałowej. W baroku także temat muzyczny nieprzypisany konkretnej formie muzycznej. (J.S. Bach).

Znane fantazje:
 Fryderyk Chopin – Fantaisie-Impromptu cis-moll op. 66
 Johann Sebastian Bach – Fantazja (i fuga) g-moll BWV 542
 Konstanty Gorski – Fantazja organowa f-moll

Zobacz też 

 wariacje

Przypisy

Bibliografia 
 
 
 

Polifonia
Miniatury (formy muzyczne)
Muzyka
Formy liturgiczne
Przegub Cardana

Przegub Cardana, przegub krzyżakowy, przegub wychylny – sprzęgło przymusowe nierozłączne, kompensacyjne (według hierarchii podstaw konstrukcji maszyn: sprzęgło nierozłączne, mechaniczne, samonastawne, kątowe), rodzaj przegubu asynchronicznego. Jego nazwa pochodzi od nazwiska Girolama Cardana.

Krzyżowy łącznik (1), rodzaj zdwojonego sworznia, łączy dwa widłowe zakończenia wałów czynnego (2) i biernego (3). Takie połączenie pozwala na przeniesienie momentu pomiędzy wałami nawet znacznie odchylonymi względem siebie. Problemem przegubów krzyżakowych jest to, że prędkość wału biernego jest pulsacyjna. Im kąt pomiędzy osiami wałów większy, tym pulsacja większa. Przeguby zapewniające brak pulsacji noszą nazwę przegubów homokinetycznych.

W przypadku przegubu krzyżakowego pulsacje wału biernego można wyeliminować, stosując przegub dwukrzyżakowy, jeśli pozwala na to geometria napędu.

Zależności kinematyczne 
Oznaczając przez  kąt obrotu wałka wejściowego,  wałka wyjściowego oraz przez  kąt pomiędzy osiami wałków przegubu otrzymuje się zależność:
 .

Na podstawie tego równania można wyznaczyć przełożenie  jako stosunek prędkości  do  w funkcji kąta obrotu wałka wejściowego 
 .

Funkcja ta jest okresowa o okresie równym 180° i wartości średniej równej 1. Osiąga ona minimum dla kąta  = 0° i 180° wynoszące  Natomiast maksimum występuje dla kąta  = 90° i 270° o wartości

Uwagi

Przypisy 

Sprzęgła
Przeguby

ca:Junta cardan
no:Kardang
Humoreska (muzyka)

Humoreska – forma muzyczna, miniatura, najczęściej fortepianowa, często wokalno-instrumentalna o radosnej, humorystycznej treści. 

Pierwszym, który użył terminu humoreska był Robert Schumann w 1839 w tytule swej miniatury op. 20. Najbardziej znanym twórcą humoresek był Antonín Dvořák, który pisał je jako parodystyczne pieśni z użyciem tekstów stylizowanych na dziecięce strofy. Humoreski komponowali także Edvard Grieg, Ignacy Paderewski i inni.

Humoreska Dvořáka jest też wykorzystywana w serialach komediowych, np. w serialu Rodzina Zastępcza.

Przypisy

Bibliografia 
 
 

Miniatury (formy muzyczne)
Kaprys

Kaprys (wł. capriccio „zachcianka, wybryk, kaprys”) – forma muzyczna.

 W muzyce renesansu, żywa improwizowana kompozycja instrumentalna oparta na zasadzie kontrapunktu, będąca jednym ze źródeł fugi. Do rozwoju tej formy przyczynili się Girolamo Frescobaldi, Johann Jakob Froberger, Georg Friedrich Händel i Jan Sebastian Bach. Oprócz capriccia polifonicznego, wykształciło się również capriccio o charakterze swobodnym, zbliżone do fantazji, często o charakterze programowym. Inne nazwy używane zamiennie to: toccata, ricercar lub canzona.

 W muzyce romantycznej powstały dwie odmiany kaprysów:
 zbliżone do etiudy, o charakterze popisowym (np. kaprysy na skrzypce solo Niccolò Paganiniego, Etiudy-kaprysy Henryka Wieniawskiego).
 miniatury zaliczane do liryki instrumentalnej (np. Capriccia Johannesa Brahmsa).

Czasem forma capriccia była krzyżowana z innymi formami, np. Walc-kaprys Piotra Czajkowskiego, Rondo-capriccioso Felixa Mendelssohna-Bartholdy'ego

Znane kaprysy:
 Nikołaj Rimski-Korsakow - Kaprys hiszpański op. 34
 Piotr Czajkowski - Kaprys włoski op. 45
 Niccolò Paganini - Kaprys nr 24 z cyklu 24 kaprysów na skrzypce solo

Zobacz też 
 capriccio
 Kaprysy

Przypisy

Bibliografia 
 
 
 

Formy muzyczne
Legenda (muzyka)

Legenda – gatunek muzyczny o charakterze zazwyczaj lirycznym, powstały w XIX w.

Legenda może być utworem instrumentalnym lub wokalnym, małą formą muzyczną (np. miniaturą, często w  formie ballady) lub wielką (np. oratorium). Jest utworem programowym, opowiadającym baśń, legendę lub mit.

Znane legendy muzyczne:
 Henryk Wieniawski Legenda op. 17, na skrzypce, (1859)
 Ferenc Liszt: Legenda o św. Elżbiecie, oratorium, (1857–1862)
 Antonín Dvořák: Legendy op. 59, na orkiestrę, (1881)
 Ignacy Jan Paderewski: Legenda nr 1 As-dur op. 16, na fortepian, (1886–1888)

Przypisy

Bibliografia 
 
 
 

Formy muzyczne
Noweleta (muzyka)

Noweleta (wł. novelletta; ang. novellette) - forma muzyczna. Utwór tematyczny o nieokreślonej formie, zwykle na fortepian. Składa się z szeregu niezależnych tematów o wspólnym rytmie. Wbrew narzucającym się skojarzeniom, nie był to początkowo muzyczny odpowiednik literackiej noweli. Forma ta została stworzona przez Roberta Schumanna.

Znane nowelety:
Robert Schumann - osiem nowelet op. 21 1838
Jean Sibelius - noweleta na skrzypce i fortepian op. 102
George Gershwin - noweleta w czterech częściach - rag na fortepian

Przypisy

Bibliografia 
 

Miniatury (formy muzyczne)
Piastowie oleśniccy

Piastowie oleśniccy – jedna z gałęzi śląskiej linii Piastów, rządząca księstwem oleśnickim z Oleśnicą, Sycowem, a w pewnych okresach także Oławą i drobnymi ziemiami na Górnym Śląsku. 

Wyodrębniła się w końcu XIII wieku z linii głogowskiej począwszy od syna Henryka III, Konrada I oleśnickiego. Ostatnim ich przedstawicielem był zmarły w 1492 Konrad X Biały młodszy, po jego śmierci księstwo wcielono do ziem Królestwa Czech.

Drzewo genealogiczne Piastów oleśnickich

Zobacz też 
 Piastowie
 Piastowie śląscy
 Piastowie głogowscy
 Śląsk

!
Drzewa genealogiczne
Dumka

Dumka – ukraińska wielozwrotkowa pieśń w formie ballady o rzewnym nastroju, często wyrażająca żal po utraconej osobie lub tęsknotę do jakiegoś miejsca czy wydarzenia; zwykle wykonywana z towarzyszeniem bandury.

Dumka to też forma muzyczna rozwinięta w okresie romantyzmu i będąca bliskim odpowiednikiem elegii; często wzorowana na ukraińskich dumkach.

Niektóre dumki 
 Fryderyk Chopin – Dwojaki koniec - dumka na głos i fortepian op. 74/11 (1845)
 Piotr Czajkowski – Dumka C-dur na fortepian op. 59 (1886)
 Antonín Dvořák – Trio fortepianowe Dumki op. 90 (1890)
 Stanisław Moniuszko – Przychodź, miły, dzień już biały - dumka na głos i fortepian (1855)
 Krzesimir Dębski – Dumka na dwa serca (1998)

Przypisy

Bibliografia 

 
 

Pieśni (formy muzyczne)
Gatunki literackie
Preludium (muzyka)

Preludium, praeambulum – instrumentalna forma muzyczna, która jest wstępem do większego dzieła muzycznego. 

Początkowo, w XV w. był to krótki utwór figuracyjny z fragmentami akordowymi improwizowany na organach lub lutni, ułatwiający śpiewakom i wykonawcom intonowanie (tzn. ustalający tonację przed rozpoczęciem śpiewu). Po 1650 r. weszło w skład sonaty kameralnej i suity jako ich pierwsza część. Pojawiało się także w połączeniu z fugą, np. dwa tomy preludiów i fug, uporządkowanych chromatycznie napisał Jan Sebastian Bach. Podobne cykle komponowano jednak wcześniej (np. Girolamo Frescobaldi), ale także później (np. Ferruccio Busoni). Powstawały też pojedyncze preludia z fugami (np. Johannes Brahms, César Franck, Max Reger, Arthur Honegger: Prelude, arioso et fughetta sur le nom de BACH).

Preludium jako krótki, samodzielny utwór instrumentalny powstało w okresie romantyzmu. Jego twórcą był Fryderyk Chopin, autor cyklu 24 preludiów fortepianowych op. 28 (łącznie skomponował 26 preludiów). Tradycję tę podjęło wielu kompozytorów. W Rosji – przede wszystkim Siergiej Rachmaninow i Aleksandr Skriabin. We Francji impresjonistyczne preludia na fortepian tworzył Claude Debussy (2 zeszyty po 12 preludiów), a później Olivier Messiaen. Preludia komponował też George Gershwin i Alberto Ginastera. Również obecnie kompozytorzy nazywają swoje utwory preludiami (preludia na fortepian Krzysztofa Meyera).

W muzyce orkiestrowej preludia komponowano jako wstępy do oper (od uwertur różniły się tym, iż łączyły się bezpośrednio z muzyką I sceny): Richard Wagner – preludia do Złota Renu oraz Tristana i Izoldy, Giuseppe Verdi – do opery Aida.

Preludium pojawiło się w tytułach dwóch słynnych dzieł orkiestrowych z XIX wieku. Franciszek Liszt skomponował poemat symfoniczny Preludia, Claude Debussy – Preludium: Popołudnie fauna (1892–1894).

Zobacz też 

 interludium
 postludium

Przypisy

Bibliografia
Postludium

Postludium – utwór odgrywany po zakończeniu nabożeństwa, zwykle organowy i improwizowany. 

W suicie fortepianowej Ludus tonalis Paula Hindemitha z 1942, zawierającej 12 fug i 11 interludiów ostatnia część została nazwana postludium.

Przypisy 

Formy muzyczne
Rapsodia

Rapsodia – forma muzyczna.
rodzaj pieśni wywodzący się z tradycji antycznej Grecji. Pochodzi od słów rapto i ode i może być przetłumaczone jako "tkana muzyka". Greccy śpiewacy prezentowali te pieśni na publicznych zgromadzeniach.
miniatura na instrument solowy lub orkiestrowa, tworzona od końca XVIII wieku. Posiada swobodną, improwizowaną formę opartą na motywach muzyki ludowej. Forma jej jest swobodniejsza niż w wariacjach.
nazwa rapsodia pochodzi od starożytnych greckich recytatorów, zwanych rapsodami. Jest to utwór instrumentalny o rozmaitej budowie. Składa się zwykle z kilku segmentów  z kontrastującymi ze sobą tematami. W niektórych rapsodiach wykorzystane zostały tematy ludowe.

Znane rapsodie:
 Siergiej Rachmaninow – Rapsodia na temat Paganiniego na fortepian i orkiestrę
 Johannes Brahms – Rapsodia na alt, chór męski i orkiestrę op.53 (1869)
 Claude Debussy – Rapsodia na saksofon altowy i orkiestrę (1911)
 Leoš Janáček –  Taras Bulba (1915-1918)
 George Gershwin – Błękitna rapsodia (1924)
 Rick Wakeman – album Rhapsodies (1979)
 Ferenc Liszt – 19 Rapsodii Węgierskich
 George Enescu – Rapsodia rumuńska
 Mieczysław Karłowicz – Rapsodia litewska (poemat symfoniczny)

Przypisy 

Miniatury (formy muzyczne)
Pieśni (formy muzyczne)
Serenada

Serenada – forma muzyczna:
 Od XVI wieku pieśń miłosna śpiewana przy akompaniamencie gitary o zmroku pod oknem ukochanej kobiety.
 Od XVIII wieku utwór o treści romantycznej, zwykle na niewielki zespół instrumentalny, wykonywany w dni świąteczne w czasie koncertów parkowych.

Znane serenady 

 Wolfgang Amadeus Mozart
 XIII Serenada G-dur Eine kleine Nachtmusik (KV 525) – Mała nocna muzyka

 Serenada B-dur Gran Partita (KV 361) na 13 instrumentów dętych
 Richard Strauss
 Serenada na 13 instrumentów dętych Es-dur
 Antonín Dvořák
 Serenada na orkiestrę smyczkową E-dur
 Franz Schubert
 Serenada d-moll

Przypisy

Bibliografia 
 
 

Miniatury (formy muzyczne)
Pieśni (formy muzyczne)