alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
Muezzin

De muezzin (Arabisch: مؤذن, muadhdhin) is binnen de islam diegene die door middel van de azan en de iqama oproept tot het rituele gebed. De muezzin vervult dus in de islam dezelfde functie als (vanouds) de kerkklokken in het christendom. Hij doet de oproep vanaf een minaret of van wat voor een hoogte dan ook.

Het is wenselijk dat de muezzin een helder klinkende stem heeft, dat hij eerlijk en onderlegd in de gebedstijden is. Wanneer hij zegt: Haast u naar het gebed, haast u naar het welslagen dan draait hij naar rechts en links. Hij behoort geen beloning te krijgen voor het doen van de gebedsoproep, behalve van de staat of uit een vroom legaat (waqf).

De oproep tot gebed is uitsluitend afhankelijk van de muezzin. Breekt het tijdstip aan voor het gebed, dan wacht hij niet noch ontvangt hij van iemand een opdracht.

In de praktijk komt de oproep van de muezzin haast altijd van luidsprekers uit de minaret en meestal wordt er ook een geluidsopname bij gebruikt. De oproep tot het gebed, de azan, vindt vijfmaal per dag plaats, waaronder op vrijdag voor de vrijdagse gang naar de moskee.

De eerste muezzin was een vrijgekochte slaaf, Bilaal Ibn Rabaah'.

Zie ook 
 Lijst van islamitische termen in het Arabisch

Islamitisch gebed
Islamitische titulatuur
Oea

Oea is de in de 7e eeuw v.Chr. door Feniciërs gestichte stad die samen met Sabratha en Leptis Magna door Siciliaanse Grieken werd omgevormd tot een synoikismos bekend onder de naam Tripolis (Gr. τρίς + πόλίς).

Het antieke Oea vormt nog steeds de kern van de moderne stad Tripoli in Libië. Zij viel binnen de invloedssfeer van die andere belangrijke Fenicische nederzetting Carthago. Na de Tweede Punische Oorlog werd ze door de Romeinen aan Numidië overgelaten. Toen de Romeinen Numidië echter tegen het einde van de tweede eeuw v.Chr. versloegen, werd Oea opgenomen in de provincia Africa als deel van de regio Tripolitana.

Dankzij de grote ontginningen van de Limes Tripolitanus bloeide ook Oea. De ereboog, die aan keizer Marcus Aurelius werd gewijd, is met de façade van een nabijgelegen tempel het voornaamste monument. Het dagelijks leven in de stad wordt geïllustreerd door de Apologie van Apuleius, die in Oea werd beschuldigd van magie en zich daartegen verdedigde met deze tekst.

Oea bleef ook in de Late Oudheid en Vroege Middeleeuwen een belangrijke stad, al was het net als alle middeleeuwse steden kleiner dan daarvoor. De ineenstorting in de elfde eeuw van de op zorgvuldig waterbeheer gebaseerde achterland betekende dat de bevolking van de Tripolitania snel terugliep. De steden Sabratha en Lepcis Magna werden ontruimd. De bewoners vestigden zich in Oea, dat voortaan met recht Tripolis (drie steden) heette.

Externe links
 Oea (Tripoli) op livius.org

Antieke bronnen
 Diodorus, Bibliotheca historica XVI 41.1 - 2.

Carthaagse stad
Fenicische stad
Romeinse stad in Libië
Geschiedenis van Tripoli
Cornelis Prul

Cornelis Prul (Engels: Cornelius Coot) (1790-1880) is een fictieve eend uit de Duckstad-wereld. Hij geldt als de stichter van Duckstad. De geestelijke vader van Cornelis Prul is Carl Barks, al is Cornelis Prul als stripfiguur hoofdzakelijk getekend door Keno Don Rosa.

Achtergrond
Cornelis Prul werd geboren als Amerikaans staatsburger. Zijn voorouders woonden al geruime tijd in Amerika, en zijn wortels gaan terug tot de kolonisatie van Jamestown, Virginia (1607) en de reis van de Mayflower (1620), tot de dageraad van de Engelse kolonisatie van Noord-Amerika dus. Hij is echter de eerste van de Prul-tak die beroemd geworden is. Zijn geboorteplaats is onbekend, en voordat hij Fort Drakeburg bereikte (de plaats waar later Duckstad in 1818 zou verrijzen), leefde hij als trekkende jager. Naar het zich laat aanzien is hij helemaal van de oostkust naar de westkust gereisd, waarbij hij zijn inkomsten verkreeg uit het verkopen van de huiden van de dieren waarop hij joeg.

Ter ere van Cornelis Prul is in Duckstad een groot beeld opgericht.

Cornelis Prul heeft één zoon, Theodoor Prul.

Standbeeld 
Tijdens een competitie die Dagobert Duck eens aanging met de maharadja van Hoedoejoestan, liet Dagobert talloze beelden van Cornelis Prul bouwen in Duckstad. Het standbeeld waarop Cornelis Prul maïskolven in zijn hand heeft, beeldt  uit hoe Cornelis de Spanjaarden uit Fort Drakeburg verjoeg.

Voorgeschiedenis 
Voordat Prul Duckstad stichtte, redde hij de Caliso-indianen van een bestaan in een reservaat. Als dank daarvoor hakten de indianen een standbeeld van hem uit in een grot.

Stamboom

In andere talen 
 Deens: Kornelius Blisand
 Duits: Emil Erasmus Erpel
 Engels: Cornelius Coot
 Fins: Julle Ankanpää
 Frans: Cornelius Écoutum
 Italiaans: Cornelius Coot
 Noors: Kornelius Kvakk
 Pools: Korneliusz Kwaczak
 Portugees: Cornélio Patus
 Spaans: Cornelius Coot en Cornelio Palomino
 Zweeds: Cornelius Knös

Externe links
Duckipedia
COA Inducks-database

Personage uit Donald Duck
Antropomorf personage
Fictieve eend
Groot rijnschip

Een groot rijnschip, ook wel rijnaak genoemd, is een binnenschip dat is ontworpen voor waterwegen die men sinds 1992 indeelt in CEMT-klasse V.

Een groot rijnschip kan maximaal zo'n 1500 à 4200 ton vervoeren en heeft een diepgang van 2,70 tot 3,60 meter. Deze schepen hebben een lengte van 95 tot 135 meter en een breedte van 11,45 meter. Tevens zijn er schepen tot een breedte van 17,40 meter en met een tonnage van 5200 ton.

Een zee-rijnschip is een schip dat aan dezelfde specificaties voldoet, en bovendien geschikt is om in de kleine handelsvaart, en dan vooral op Groot-Brittannië en naar het Iberisch Schiereiland, gebruikt te worden. Men spreekt meestal van een kruiplijncoaster.

Vrachtschip
Binnenvaartschip naar type
Dortmunder

Dortmunder (bier), een bepaald soort bier
 Dortmunder (schip), een bepaald type vrachtschip
Section d'or / Puteaux-groep

De Section d'or ook wel Puteaux-groep genoemd, was een groep van Franse schilders die in 1911 ontstond in het atelier van de Franse schilder Jacques Villon te Puteaux. De naam verwijst naar de (Gulden Snede).

Villons broers Raymond Duchamp-Villon en Marcel Duchamp, alsmede Albert Gleizes, František Kupka, Jean Metzinger, Francis Picabia, Tobeen en Fernand Léger behoorden tot de groep. De eerste expositie van groep vond plaats in het Parijse Grand Palais. Het jaar daarop exposeerden de leden, ditmaal aangevuld met Marie Laurencin, Louis Marcoussis en André Lhote in galerie La Boétie. Metzinger en Gleizes verwerkten de beweging tot een theoretisch systeem in hun boek Du Cubisme (1912). Ze werden in de pers scherp aangevallen maar werden verdedigd door Apollinaire en door Maurice Raynal.

In 1920 vond opnieuw een tentoonstelling van La Section d'Or plaats in galerie La Boétie. De belangrijkste deelnemers waren dit keer: François Angiboult, Alexandre Archipenko, Georges Braque, Constantin Brâncuşi, Raymond Duchamp-Villon, Serge Férat, Albert Gleizes, Natalja Gontsjarova, Thorvald Helessen, Frantisek Kupka , Irène Lagut, Mikhail Larionov, Henri Laurens, Fernand Léger, Louis Marcoussis, Jeanne Rij-Rousseau, Léopold Survage, Tour Donas, Marie Vassilieff, Jacques Villon.

In 1919 zocht de Nederlandse kunstenaar en De Stijl-voorman, Theo van Doesburg, contact met Section d'Or-lid Alexander Archipenko. Archipenko benoemde hem tot vertegenwoordiger van de Section d'Or in Nederland en liet hem een reizende tentoonstelling organiseren, die van 20 juni tot na 7 november 1920 plaatsvond en de steden Rotterdam, Den Haag, Arnhem, Amsterdam en Brussel aandeed.

De laatste expositie van de groep werd in 1925 gehouden, in de Galerie Vavin-Raspail. Naar hun stijl-opvatting gingen ze door als de Section d'or-groep, terwijl ze, ingevolge hun onderlinge relatie, als de Puteaux-groep even bekend waren.

Opmerkelijk genoeg speelden de ontwikkelingen van de Puteaux-groep zich af buiten Pablo Picasso om, en sloot Georges Braque zich pas in 1920 aan, terwijl zij algemeen als de belangrijkste vernieuwers van de moderne kunst worden gezien.

Noten

Kunstenaarscollectief
Puteaux
Lijst van Nederlandse muziek

Dit artikel bevat een lijst van Nederlandse muziek, betreffende de uitvoerenden.

Klassieke muziek in Nederland

Componisten

Symfonieorkesten 
Koninklijk Concertgebouworkest
Radio Filharmonisch Orkest 
Radio Kamer Filharmonie
Nederlands Philharmonisch Orkest
Nederlands Kamerorkest
Rotterdams Philharmonisch Orkest
Residentie Orkest
Het Balletorkest (voorheen Holland Symfonia)
Het Gelders Orkest
Orkest van het Oosten
Phion
Limburgs Symfonie Orkest
Noord Nederlands Orkest
Orkest van de Achttiende Eeuw
Amsterdam Sinfonietta

Koren 
Groot Omroepkoor
Koor van De Nationale Opera (voorheen De Nederlandse Opera)
Maastreechter Staar
Nederlands Kamerkoor
Nederlandse Bachvereniging

Operagezelschappen 
De Nationale Opera (voorheen De Nederlandse Opera)
Nederlandse Reisopera (voorheen Nationale Reisopera)
Opera Zuid

Harmonieorkesten, fanfareorkesten en brassbands in Nederland

Volksmuziek 
 Volksmuziek in Nederland

Jazz 
 Jazz in Nederland

Kleinkunst 
 Kleinkunst

Popmuziek 
 Nederpop
 Indierock in Nederland

Zie ook 
 Lijst van Nederlandse artiesten
 Lijst van Nederlandse bands
 Lijst van Nederlandse dirigenten
 Nederlandstalige muziek

Muziek in Nederland
muziek
Nederlandse
Doorslaande tong

Een doorslaande tong of vrij riet is een begrip dat gebruikt wordt bij het beschrijven van een aantal muziekinstrumenten zoals het accordeon. De term wordt gebruikt als tegenstelling tot een opslaande tong.

Een doorslaande tong is een strip van metaal, die in een precies passend frame vastgeklonken wordt. Als er lucht tegen de strip wordt geblazen, buigt hij door en kan de lucht even door de ontstane opening ontsnappen. Door de veerkracht van het metaal springt de strip terug en onderbreekt daardoor de luchtstroom. Dit plotselinge onderbreken van de luchtstroom zorgt voor een trilling in de omringende lucht en veroorzaakt zo een geluidsgolf.

De toonhoogte hangt af van de massa en de veerkracht van de tong. De tong kan gestemd worden door op de juiste plaats een beetje metaal weg te vijlen:
 bij de klinknagel: de tong wordt dunner en minder stijf, en trilt daardoor langzamer en klinkt lager.
 Aan het losse uiteinde: de tong wordt vooral minder zwaar en trilt daardoor sneller, en klinkt dus hoger.
Tongen werden vroeger van brons of messing gemaakt; tegenwoordig meestal van staal.

Het oudste instrument met doorslaande tongen was het Chinese mondorgel sheng. Hedendaagse muziekinstrumenten waarin het geluid door doorslaande tongen wordt opgewekt zijn de mondharmonica, de melodica, de diverse balginstrumenten (bijvoorbeeld het accordeon) en het harmonium.

Zie ook
 Lijst van muziekinstrumenten met doorslaande tong

Externe link 
 Trekzakpagina

Muziekinstrumentonderdeel
Arcadië (periferie-district)

Arcadië (Grieks: Αρκαδία, Arkadia) is een bergachtige, schaars bevolkte landstreek in het centrum van de Peloponnesos. Het had in 2001, toen het nog de status van prefectuur (nomos) had, 102.035 inwoners.

Geschiedenis 
Arcadië was in de Oudheid het enige Griekse landschap dat niet aan zee grensde. Door de afgelegen ligging bood het historische Arcadië zijn bewoners weinig overlevingskansen: grootschalige landbouw is er nagenoeg onmogelijk, het merendeel der bevolking leefde als herder en vele Arcadiërs zochten hun fortuin elders als huursoldaten (vergelijkbaar met de Zwitsers later ten tijde van de Zwitserse landsknechten).

Ook in de moderne tijden heeft de streek nog steeds erg te lijden onder ontvolking en landvlucht. Reizend door Arcadië merkt men dat heel wat dorpen er verlaten bijliggen en als het ware herleid zijn tot de status van spookdorpen. Toeristen kiezen Arcadië dan ook zelden als reisdoel op zichzelf. In dit gebied wordt door een klein aantal mensen nog steeds de minderheidstaal Tsakonisch, gebaseerd op het Dorisch, gesproken.

Voor de Griekse mythologie was Arcadië de geboortegrond en geliefkoosde verblijfplaats van de halfdierlijke god Pan en het jachtterrein voor Artemis. Herakles verrichtte er enkele van zijn werken en nog in historische tijd waren er sporen van kinderoffers in de eredienst van Zeus Lykaios (letterlijk Zeus-van-de-Wolven). Ook Arcas speelt hier een rol als leider van de Arcadiërs.

Arcadisch 
Het imago van een idyllisch, paradijselijk land van fluitspelende herders en wulpse herderinnetjes kreeg Arcadië pas door de bucolische poëzie. Het land symboliseerde in de Oudheid de afwijzing van iedere vorm van stadscultuur, met haar consumptiemaatschappij, haar gewelddadige politieke en andere conflicten. Tegenover deze "corrupte" stadswereld werden de "echte" waarden gesteld: liefde voor de natuur, voor de ongekunstelde schoonheid, voor de muziek. "Arcadisch" betekent in deze context dan ook: liefelijk onbedorven, naïef.

Claude Lorrain is een belangrijke vertegenwoordiger van de arcadische schilderkunst.

Plaatsen

Geografie van de Peloponnesos
Oud-Griekse landstreek
Periferie-district van Griekenland
Pathanen

De Pathanen, ook wel Pasjtoen of historisch Afghanen, vormen een bevolkingsgroep die in Afghanistan en Pakistan woont. Het woord Pathanen duikt al op in het jaar 1617 in het reisjournaal van Pieter van den Broecke, in dienst van de VOC. Hij vermeldt: "Dese Rasboetse Natie zijn naest de Pathannen de kloekste Soldaten, die de Grooten Mogol ofte Coningh van Indien heeft". Ook gedurende de Britse overheersing werden ze Pathanen genoemd.

Taal 
De taal van de Pathanen wordt Pasjtoe, Pashto of Pakhto genoemd. Andere talen in Afghanistan zijn onder meer het Turkmeens, het Oezbeeks en het Perzisch (Dari), dat in 1964 tot nationale taal van Afghanistan verklaard is naast het Pasjtoe.

Religie 
De Pathanen zijn overwegend soennitische moslims en vormen de kern van de Afghaanse regering in Afghanistan.

Woongebied 
Verschillende bronnen schatten dat de Pathanen tussen 38 en 70 procent van de bevolking van Afghanistan vormen (de CIA houdt het op 42%). Ze vormen daarmee de grootste etnische groep in Afghanistan. Daarnaast wonen veel Pathanen in Pakistan. De internationale grens tussen Afghanistan en Pakistan loopt dwars door de stammengebieden heen. Deze grens wordt echter niet door iedereen erkend. Zo eisen Pathanen aan beide zijden van deze grens een eigen gebied op dat loopt van de Amu Darja tot aan de Indus. Ze baseren zich hierbij op een overeenkomst tussen de Afghaanse emir Abdoer Rahman Khan en sir Henry Durand waarmee de Afghaanse regering het gebied ten oosten van de zogenaamde Durandlijn met ingang van 12 november 1893 voor honderd jaar aan Brits-Indië zou verhuren. Deze termijn is inmiddels al geruime tijd verstreken.

De Pathanen in Afghanistan wonen in een gebied dat bestaat uit een denkbeeldige halve cirkel van de provincie Kunar in het oosten, via Kaboel tot de provincies Herat en Badghis in het westen.

Stammen 
De Pathanen worden in twee grote stamconfederaties onderscheiden: de zuidelijke en zuidwestelijke stammen die samen tot de Durrani, ook Abdali genoemd, worden gerekend, en de oostelijke en zuidoostelijke die tot de Ghilzai behoren.

Daarnaast zijn er stammen die tot geen van beide stammengroepen behoren. Hieronder vallen o.a. de Waziri die leven in Waziristan in Pakistan. Voorts zijn er clans, dorpsgemeenschappen en families te onderscheiden, waartussen ook regelmatig conflicten plaatshebben.

Regels 
De Pathanen houden er, naast de islamitische wetten, een eigen stelsel van ongeschreven regels op na, het zogenaamde "Pashtunwali". Voor een groot deel kent het Pashtunwali zijn oorsprong in lokale gebruiken en gewoontes die zijn terug te voeren op de pre-islamitische tijd.

Trivia 
 De wereldberoemde foto van een meisje met indringende groene ogen op een omslag van National Geographic uit 1985 toont de toen nog anonieme Pathaanse Sharbat Gula.

Volk in Afghanistan
Volk in Pakistan
Iraans volk
Iphigenia (mythologie)

Iphigeneia (Oudgrieks: ) is een figuur uit de Griekse mythologie. Zij was de dochter van koningin Klytaimnestra en koning Agamemnon.

Haar vader Agamemnon wilde haar offeren in opdracht van Artemis, omdat hij de heilige hinde van Artemis had gedood, om een gunstige wind te verkrijgen om uit te varen vanaf Aulis voor de Trojaanse Oorlog. Zij werd op het laatste moment uit mededogen gered door Artemis, die haar inwisselde voor een hinde. Het voorgenomen offeren van haar dochter was voor Klytaimnestra de reden om Agamemnon te doden. Haar zoon Orestes op zijn beurt heeft deze dood weer gewroken door het doden van zijn eigen moeder en haar nieuwe man.

Volgens een andere lezing koos Iphigenia er zelf voor geofferd te worden. Ze wilde dit voor Hellas doen en bedacht dat ze als heldin in de geschiedenis zou worden beschreven. Artemis had bij de offerande echter medelijden met het meisje en legde een hinde in haar plaats.

Iphigenia werd door Artemis in een van haar heiligdommen in de Krim (Tauris) geplaatst als priesteres. Jaren later ontmoette zij haar broer Orestes daar en samen vluchtten ze van Tauris (de Krim) weer naar Mycene.

Theater 
Iphigenia is de hoofdpersoon in twee drama's van Euripides:
 Iphigeneia in Aulis
 Iphigeneia in Tauris

Stamboom 

Myceense sage
Personage in werk van Homerus
Priester in de Griekse mythologie
Pasjtoe

Pasjtoe (ook wel: Pakhto, Pashto, Pashtu of Afghaans) is een Indo-Europese taal die in Afghanistan en Pakistan gesproken wordt. Het is een van de twee officiële talen in Afghanistan, waar het, afhankelijk van de bron, door 50% van de bevolking gesproken wordt.

Het is de grootste taal van Afghanistan. Schattingen van het aantal sprekers lopen uiteen: circa 14 miljoen volgens de taalkundige Andrew Dalby, 17 miljoen volgens het UCLA Language Materials Project, 25-30 miljoen volgens Omniglot en 49,53 miljoen volgens Ethnologue.

Literatuur in het Pasjtoe is sinds de zestiende eeuw in manuscriptvorm opgetekend. Het Pasjtoe werd pas in de loop van de twintigste eeuw een taal van onderwijs en pers. In 1933 verving het de Dari-variant van het Perzisch als taal van de overheid. Zowel het Dari als het Pasjtoe zijn officiële talen in Afghanistan. Het Pasjtoe gebruikt de Perzische variant van het Arabisch schrift, met een aantal toegevoegde symbolen. Het Pasjtoe leende veel van het Perzisch, het Urdu en het Punjabi.

Dialecten 
Sprekers van het Pasjtoe zijn ongeveer gelijk verdeeld over Afghanistan en Pakistan.
Andrew Dalby onderscheidt drie dialectgroepen:
 de zuidwestelijke groep (met onder andere Kandahar)
 de zuidoostelijke (met Beloetsjistan)
 de noordoostelijke (met onder andere Pesjawar)

De dialecten van Kandahar en Pesjawar vormen de basis van de twee standaardvormen van geschreven Pasjtoe.

Ethnologue en Glottolog onderscheiden ook drie dialectgroepen:
 de centrale dialectgroep in Pakistan met iets meer dan 7,9 miljoen sprekers
 de zuidelijke dialectgroep met 1,36 miljoen sprekers in Pakistan en 2,68 miljoen sprekers in totaal (Beloetsjistan en Quetta in Pakistan, Afghanistan, Iran, Tadzjikistan, de Verenigde Arabische Emiraten)
 de noordelijke dialectgroep met 9,59 miljoen sprekers in Pakistan en 9,72 miljoen sprekers in totaal (onder andere in Afghanistan, Indië en de Verenigde Arabische Emiraten)

Externe links 
 Qamosona Online Dictionaries: website met woordenboeken van Pasjtoe naar verschillende andere talen en vice versa.
 Pashto Web: website over Pasjtoe, met een Pasjtoe-Engels woordenboek.

Referenties 

Natuurlijke taal
Iraanse taal
Taal in Afghanistan
Taal in Pakistan
LD50

De letale-dosismediaan
afgekort LD50 of LD50 (van median Lethal Dose for 50% of subjects) is de hoeveelheid van een stof die bij 50% van een populatie tot de dood leidt. De stof wordt in een keer toegediend en hierdoor is de LD50 een maat voor de acute giftigheid en zegt niets over de langetermijntoxiciteit van de stof. De LD50 wordt meestal opgegeven in μg of mg per kg levend weefsel. 

Metingen van de LD50 werden voor het eerst in 1927 door J. W. Trevan gebruikt om de potentiële toxiciteit van medicijnen en chemische stoffen te kunnen schatten.

De keuze van 50% mortaliteit als referentiepunt voorkomt het testen van individuen onder extreme omstandigheden en verkleint het aantal tests dat nodig is. Niet ieder individu is namelijk even gevoelig voor de stof. De giftigheid van een stof kan daarom ook worden gemeten bij een LD1 of een LD99, de hoeveelheid vergif die nodig is om respectievelijk 1% en 99% van de populatie te doden.  

Het is van belang te vermelden voor welke soort en voor welke toedieningsweg dit getal geldt omdat er tussen soorten grote verschillen in gevoeligheid kunnen bestaan: een bij ratten gemeten waarde hoeft niet automatisch ook voor mensen op te gaan. Ook kan het een groot verschil maken of de stof wordt ingeademd, ingespoten, door de huid wordt opgenomen of opgegeten. De meest gebruikte toedieningswegen om de LD50 te bepalen zijn dermaal (via huid) en oraal (via mond). De reden hiervoor is dat deze lichaamsoppervlakken  het meest frequent in contact komen met stoffen.

Voor het bepalen van een LD50 wordt een aantal dieren vergiftigd, dat is de reden waarom veel mensen deze experimenten afwijzen.

LC50 
Een vergelijkbare meting is de LC50 (van "median Lethal Concentration for 50% of  subjects"). Hier wordt gekeken naar de mediane concentratie van een stof in voeding, lucht, water of bodems. De LC50 wordt meestal opgegeven in mg/kg, µg/l of mg/m3.

Lijst van enige stoffen met hun LD50

Gifschaal 
Een logaritmische weergave vereenvoudigt de LD50-waarden.

Externe link 
  Website met meer LD50-waarden
{{DISPLAYTITLE:LD50}}

Stofeigenschap
Geneeskundig onderzoek
Milieuwetenschappen
Toxicologie
Slaapliedje

Een slaapliedje of wiegeliedje is een kinderliedje dat gezongen wordt om een kind in slaap te krijgen. De inhoud van de tekst van het lied is zeer eenvoudig en refereert doorgaans aan het in slaap vallen van het kind. De muziek is rustig en wiegend (3/4 of 6/8 maat). Meestal wordt het door een ouder of verzorger gezongen.

Beroemd is het Wiegelied van Johannes Brahms, Guten Abend, gut’ Nacht, dat wereldwijd klinkt uit speeldoosjes die boven kinderbedjes hangen.

Bekend is ook het slaaplied uit A midsummer night's dream So goodnight with lullaby, dat door de vier feeën wordt gezongen voor hun koningin Titania. Het werd door Felix Mendelssohn getoonzet.

Voorbeelden van slaapliedjes

Nederlandse taalgebied 
Slaap kindje slaap
daar buiten loopt een schaap
een schaap met witte voetjes
dat drinkt zijn melk zo zoetjes
slaap kindje slaap
daar buiten loopt een schaap.

Drie oudere liedjes:

(Tekst: H. Bruining. Muziek: H.J. den Hertog.)

Franse taalgebied

Twintigste eeuw
In de liedbundel Kun je nog zingen, zing dan mee (1e druk in 1906) werd een aantal wiegeliedjes of slaapliedjes opgenomen. Door de populariteit en lange drukgeschiedenis van dit liedboek (41e druk in 1986) bleven dit decennialang in ruime kring bekende liedjes. Het gaat om onder meer de liedjes: Als goede kind'ren slapen zacht, dan houden Eng'len trouw de wacht, De bloempjes gingen slapen, zij waren geurensmoe en  't Wordt duister, mijn Roosje, kom, speel nu niet meer.

Moderne slaapliedjes 
Annie M.G. Schmidt heeft een slaapliedje geschreven, Suja suja Prikkeltje, daar buiten schijnt de maan (onder de titel Stekelvarkentjes wiegelied, in Het fluitketeltje en andere versjes (1950)), waarmee een stekelvarken door zijn moeder in slaap wordt gezongen.

Externe links 
 Wiegeliedjes en slaapliedjes met tekst en muziek (met subkopje Slaapliedjes)
 Slaaplied "Kleertjes uit, pyjamaatjes aan", van het project lullabiesoftheworld.org

Slaap
Kinderlied
Wiegelied

Een ander woord voor slaapliedje
 Wiegelied (Weinberg), een compositie van Mieczysław Weinberg uit 1935
 Wiegelied (3JS), een lied van 3JS uit 2007
Elektrische machine

Elektrische machines zijn machines, die elektrische energie omzetten in mechanische energie of andersom. Elektrische machines kunnen op wisselstroom (AC) of gelijkstroom (DC) draaien.

Wanneer een machine elektrische energie omzet in mechanische energie, dan wordt er gesproken over een elektromotor. Wanneer andersom mechanische energie wordt omgezet elektrische energie spreekt men van een dynamo of generator.

Zie ook 
Inductiemotor
Gelijkstroommotor

Elektriciteit
Machine
Espeyrac

Espeyrac is een gemeente in het Franse departement Aveyron (regio Occitanië) en telt 243 inwoners (1999). De plaats maakt deel uit van het arrondissement Rodez.

Het vormt de laatste etappe voor Conques op de bedevaartweg naar Santiago de Compostella (via Puy-en-Velay, de via podiensis).

Etymologie : Sparius-acum (Sparius-hem, tehuis van Sparius). Van de twee kastelen die het ooit bezat staat nog slechts een deel van het kasteel van de heren van Espeyrac overeind, een stuk gebouw met een torentje.

In de jaren 1950-1960 werd er uranium gedolven. Er zijn bossen in de omgeving met veel kastanjebomen. De beek La Daze wordt gevormd uit het samenvloeien van een aantal beekjes die ontspringen op de hoogvlakte, onder andere la Daze de Saint-Félix-de-Lunel, la Daze des Vernhettes die uit Campuac komt en la Daze de la Molinarie uit Sénergues. Bij Esperyrac vormen zij samen een prachtig stroompje van 3 meter breed dat zich door de weiden naar de rivier de Lot slingert. Bij het gehucht Dazes is een klein stuwmeertje.

Geografie 
De oppervlakte van Espeyrac bedraagt 22,5 km², de bevolkingsdichtheid is 10,8 inwoners per km².

Demografie 
Onderstaande figuur toont het verloop van het inwonertal (bron: INSEE-tellingen).

Externe links 
 

Gemeente in Aveyron
Galmkamer

Een galmkamer is een ruimte voor het verrichten van akoestische metingen. Een galmkamer heeft uitsluitend kale, zo min mogelijk absorberende wanden, vloer en plafond die in verschillende hoeken ten opzichte van elkaar staan om eenvoudige staande golven te voorkomen. In een ideale galmkamer heerst een 'ideaal reverberant geluidsveld', hetgeen wil zeggen dat de geluidsgolven in alle richtingen en op alle posities even sterk zijn. Eenmaal veroorzaakt geluid in een galmkamer blijft lang in stand zolang in die kamer niets aanwezig is dat het geluid absorbeert. 

Een galmkamer kan gebruikt worden om de geluidsabsorptie van een materiaal te bepalen. Dit geschiedt door de nagalmtijd in de kamer met en zonder het materiaal of een voorwerp te bepalen. Door de absorptie van het voorwerp wordt de nagalmtijd korter.

Omdat de absorptie afhankelijk is van de frequentie van het geluid, dienen deze metingen bij verschillende frequenties plaats te vinden. Gebruikelijk is het om metingen uit te voeren in elke octaaf- of tertsband.

De tegenhanger van een galmkamer is een dode kamer.

Akoestiek
Dode kamer

Een dode kamer of anechoïsche kamer is een ruimte voor het verrichten van akoestische metingen. Een dode kamer heeft wanden, vloer en plafond die geluid maximaal absorberen en dus geen enkel geluid reflecteren. Meestal is een dode kamer voorzien van absorberend materiaal in de vorm van punten gevuld met schuim of steenwol. Hoe langer deze punten zijn, des te beter worden vooral de lage frequenties van het geluid geabsorbeerd. Dit is de reden dat grote, dus duurdere, dode kamers beter geschikt zijn voor metingen bij lage frequenties.

Om metingen te kunnen doen in een dode kamer is er een stalen net gespannen waarop gelopen kan worden. Een dode kamer is tevens uitstekend akoestisch geïsoleerd van de omgeving, vaak met een zware dubbele deur. Ook de muren van een dode kamer zullen zwaar moeten zijn uitgevoerd.

Een ideale dode kamer absorbeert alle geluidsfrequenties, zodat in de kamer alleen de lopende golven vanaf een eventuele geluidsbron kunnen blijven bestaan. Een spreker ervaart dit alsof hij of zij in de buitenlucht staat te praten, waar het bovendien volkomen stil is, hetgeen een vervreemdend effect geeft omdat men in een ruimte verwacht een echo van de eigen stem te horen, die in de dode kamer ontbreekt. Als een persoon zich stil houdt in een dode kamer gaat ook het ruisen van bloed in de oren opvallen.

Een dode kamer wordt veel gebruikt voor metingen aan microfoons en luidsprekers. Een dode kamer kan ook, in combinatie met een tweede dode kamer of een galmkamer, gebruikt worden om het transmissieverlies van een akoestische constructie te meten (bijvoorbeeld een raam of een muur). De te meten constructie wordt dan tussen de twee ruimtes in geplaatst. 

Ook een dode kamer is niet volledig stil; de Brownse beweging van de moleculen in de lucht geeft al een minimale geluidssterkte van -23 dBA. De stilste dode kamer is een dode kamer van Microsoft, deze dode kamer staat in het Guinness Book of Records en de geluidssterkte is daar -20,6 dBA.

De tegenhanger van een dode kamer is een galmkamer.

Een anechoïsche kamer kan ook gebruikt worden om elektromagnetische stralingen van toestellen op te meten. De kamer zelf is dan ook een kooi van Faraday.

Zie ook 
 Stilte

Akoestiek
Ventrikelfibrilleren

Ventrikelfibrilleren (ook wel kamerfibrilleren of VF genoemd) is een toestand waarbij de spiervezels van de hartkamers wel samentrekken, maar niet gecoördineerd, zodat er geen pompfunctie bestaat (het bloed stroomt niet meer en de weefsels worden niet meer van zuurstof voorzien). Hierdoor verliest het slachtoffer binnen ca. 10 seconden na het ontstaan van het ventrikelfibrilleren het bewustzijn, en zal, als er niet wordt ingegrepen, binnen ca. 5 minuten onherstelbare hersenbeschadiging optreden, en na meer dan 10 minuten vrijwel zeker de biologische dood intreden. Bij een acuut hartinfarct is het optreden van ventrikelfibrilleren direct levensbedreigend.

Behandeling 
De enige manier om deze toestand te bestrijden is door een geforceerde elektrische schok door het hart: defibrillatie. Na de derde defibrillatie schok wordt 1 mg adrenaline en 300 mg amiodarone toegediend. Na de vijfde schok wordt nog eens 1 mg adrenaline en 150 mg amiodarone (maximale dosis is 450 mg) toegediend. Verder wordt er elke 3 à 5 minuten 1 mg adrenaline toegediend en hartmassages en beademingen gegeven (30 compressies per 2 beademingen). Elke 2 minuten moet er een nieuwe ritmecheck uitgevoerd worden.

Defibrillatie 

Voor hart defibrillatie bestaan apparaten die defibrillators heten en die in ziekenhuizen, ambulances en op andere risicoplaatsen te vinden zijn. Bij binnen enkele minuten defibrilleren is de kans op volledig herstel zeer groot. Op steeds meer plaatsen worden (groene) automatische externe defibrillators (AED's) geplaatst. Iedereen kan ze bedienen aangezien het toestel zowel gesproken als visuele instructies geeft. Het toestel voert de nodige analyses uit en dient indien nodig zelfstandig een elektrische schok toe. Ook worden in gebieden waar de ambulance niet binnen enkele minuten aanwezig kan zijn, brandweervoertuigen uitgerust met een dergelijk apparaat. Deze voertuigen worden als 'first responder brandweer' (FRB) aangeduid.

Door het toepassen van hartmassage en beademing kan het hart op gang worden gehouden tot een levensreddende elektrische schok wordt toegediend.

Een studie naar het effect van reanimatie door omstanders vond een twee- tot driemaal grotere overlevingskans vergeleken met uitsluitend ingrijpen door medisch personeel. De kans op overleven na 30 dagen lag in 2014 rond de 14% wanneer een getrainde burger assisteerde of 17% bij aanwezigheid van een arts buiten dienst.

Zie ook 
 hart
 boezemfibrilleren
 eerste hulp
 hartinfarct
 ritmestoornis
 asystolie

Hartaandoening
Cardiologie
IJsmummie

Een ijsmummie is een mummie die ontstaat als een menselijk of dierlijk lichaam na het overlijden door ijs wordt omgeven en daardoor geconserveerd wordt.

Menselijke ijsmummies 

In augustus 2004 werden in de Italiaanse Alpen drie lichamen gevonden van Oostenrijkse soldaten uit de Eerste Wereldoorlog. Het lichaam van een van hen werd aan het museum van Bozen overhandigd ter bestudering. De lichamen van de drie soldaten waren ongewoon goed bewaard gebleven. Ze werden gevonden door Maurizio Vincenzi, directeur van een museum voor krijgsgeschiedenis in Peio en tevens lid van een bergreddingsteam, die gericht zoekend het uiteinde van de gletsjer bestudeerde en de lichamen al opmerkte voor ze kans hadden geheel te ontdooien. De andere twee lichamen zijn op een militaire begraafplaats in Peio ter aarde besteld.

De "huurling van de Theodulpas" is de ijsmummie van een zestiende-eeuwse cavalerieofficier gevonden op een gletsjer tussen Zwitserland en Italië. In 1885 werden de eerste delen van het lichaam gevonden, samen met een zilveren kruisje en enkele medaillons. In 1985 werden de overige lichaamsdelen gevonden. De man was ongeveer 45 jaar oud en had een fors postuur. Hij had tweehonderd zilveren munten op zak en droeg een ruiterdegen, een dolk en een radslotpistool.

Een beroemd voorbeeld van een menselijke ijsmummie is "Ötzi". Andere ijsmummies zijn bijvoorbeeld gevonden op Groenland en hoog in de Andes, maar geen daarvan was zo oud als Ötzi.

Zie ook
 Veenlijk

Archeologische terminologie
Paleozoölogie
Mummie
Plastinatie

Plastinatie is een conserveringstechniek voor (onder andere) biologisch materiaal die buitengewone preparaten oplevert met zeer natuurlijke vormen en kleuren en een praktisch onbeperkte houdbaarheid. De methode is in 1977 uitgevonden door Gunther von Hagens, een Duits anatoom die veel faam heeft verworven door de tentoonstelling Körperwelten die hij van een groot aantal geplastineerde preparaten, voornamelijk van mensen, samenstelde. Deze tentoonstelling riep veel controverse op maar werd ook door enorme aantallen mensen bezocht.

Methode in het kort 
De methode berust op volledige ontwatering van het preparaat door dit eerst in zuivere aceton te leggen, en die naarmate hij verdund raakt een aantal malen te vervangen, waarna aan de aceton een dunvloeibare siliconenmonomeer wordt toegevoegd, en de aceton heel langzaam door verdamping onder vacuüm en koeling aan het mengsel wordt onttrokken, waardoor het monomeer in de cellen wordt getrokken. Dit kan weken tot maanden duren, afhankelijk van de dikte van het preparaat. Als uiteindelijk al het intracellulaire water door siliconenmonomeer is vervangen wordt het preparaat uit het bad genomen en door inwerking van een gasvormig reagens de polymerisatie gestart. Dit duurt weer geruime tijd, waarna men een preparaat overhoudt waarin het water door siliconenkunststof is vervangen. Het vet in vetweefsel wordt in een apart maar soortgelijk proces vervangen. Een zo behandeld preparaat lijkt onbeperkt houdbaar te zijn. In plaats van siliconen kunnen ook andere monomeren worden gebruikt. Het gebruikte materiaal bepaalt de eigenschappen van het geproduceerde preparaat - hardheid, mate van flexibiliteit, beïnvloeding van de doorzichtigheid, etc.

Körperwelten 
Doordat Von Hagens dit toepaste op zeer zorgvuldig en nauwkeurig ontlede lichamen en deze op een bepaald artistieke manier rangschikte (een van de grootste stukken is bijvoorbeeld een ruiter te paard, een andere een man waarvan alle spieren zichtbaar gemaakt zijn terwijl hij zelf zijn afgestroopte huid in de hand houdt en daarnaar kijkt) ontstijgt zijn werk het niveau van het anatomieboek. Dit roept bij sommigen afkeer op, bij anderen bewondering.

Ondertussen heeft de techniek navolging gevonden en hebben anderen vergelijkbare tentoonstellingen ontwikkeld. Zo is er de tentoonstelling Bodies: The Exhibition – van Amerikaanse origine – welke van 25 november 2006 t/m 14 april 2007 te zien was in de Amsterdamse Beurs van Berlage en het recordaantal van 304.000 bezoekers heeft getrokken.

Externe link 
 Journal of the International Society for Plastination

Dood
Taxidermie
Mirliton (blaasinstrument)

Mirlitons zijn membranofonen waarbij het membraan in trilling gebracht wordt door zingen of blazen.
 Kazoo (kazoe)
 Eunuch-fluit
 Hoornmirliton
 Zobo 
Het 'instrument' dat verkregen wordt door een stukje vloeipapier over een kam te vouwen en daarop te blazen of te neuriën wordt ook tot de mirlitons gerekend.

Membranofoon
Blaasinstrument
Nyenrode Business Universiteit

De Nyenrode Business Universiteit, of kortweg Nyenrode, is de oudste particuliere universiteit van Nederland: zij werd opgericht in 1946. Het onderwijs is gericht op het (internationale) bedrijfsleven. De Nyenrode Business Universiteit is geaccrediteerd door EQUIS, AMBAS en NVAO.

De onderwijsinstelling is genoemd naar het kasteel waar de opleiding in gevestigd is: kasteel Nijenrode te Breukelen. Rector magnificus was sinds 1 november 2012 prof. dr. Misa Džoljić. Met ingang van 1 oktober 2020 werd prof. dr. Koen Becking de nieuwe rector magnifcus van Nyenrode Business Universiteit.

Geschiedenis 
Nyenrode is in 1946 opgericht onder de naam Nederlands Opleidings Instituut voor het Buitenland (NOIB) door een groot aantal bedrijven, waaronder KLM, Shell, Unilever, Philips en Akzo. De oprichting vloeide voort uit een idee van KLM-directeur Albert Plesman. In de opleiding werd bijzondere aandacht besteed aan zaken als het vervaardigen van werkstukken, business cases, en actieve taalbeheersing. Er waren verschillende buitenlandse docenten en er was een actief uitwisselingsprogramma met universiteiten in Duitsland, Frankrijk, Engeland en de Verenigde Staten

In 1970 was Nijenrode het toneel voor de eerste actie van feministische activistengroep Dolle Mina, daar het instituut tot op dat moment geen vrouwen toeliet. Uiteindelijk werden in 1972 vrouwen toegelaten, waarbij tot op heden een verdeling is van 60-70% mannen en 30-40% vrouwen.

In 1982 kreeg Nijenrode de status van universiteit. De naam werd Universiteit Nyenrode. (De schrijfwijze werd aangepast omdat de lettersamenstelling ij als klinker buiten het Nederlands onbekend is.) Per 15 februari 2005 werd de naam gewijzigd van Nyenrode - The Netherlands Business School in Nyenrode Business Universiteit.

Opleidingsaanbod 
Bachelor of Science in Business Administration
Bachelor of Science in Accountancy
Master Fiscaal Recht
Master Fiscale Economie
Master of Science in Accountancy & post Master RA
Post-Bachelor Controlling
Master of Science in Controlling
Executive Master of Finance & Control (RC)
Schakeltraject Accountancy & Controlling
Master of Science in Management
Executive MBA
International MBA
International Executive Modules
Modular Executive MBA
Executive Education programs
Sports Leadership Program
Executive Pensions Program

Nyenrode Entrepreneurship Award 
Een jaarlijkse prijs uitgereikt door docent ondernemerschap Ger Zwartendijk aan het beste team van de Minor Entrepreneurship.

(Oud-)bestuurders en docenten

(Oud-)bestuurders 
 Neelie Kroes

(Oud-)docenten 
 Eduard Bomhoff
 Jan Bots
 Harry Commandeur
 Ad van Goor
 Bram Peper
 Hessel Visser
 André Wierdsma

Gastdocenten 
 Marco Kroon

Entrepreneur in Residence 
 Sebastiaan Hooft

Externe link 
 Officiële website

 
Businessschool
Economie in Stichtse Vecht
Carcinogeen

Carcinogeen of kankerverwekkend betekent dat wanneer men in contact met de stof komt, dit kanker kan veroorzaken. Hoe kankerverwekkender de stof en hoe vaker en intensiever het contact, hoe groter de kans is dat men daadwerkelijk kanker krijgt. Contact kan ingedeeld worden in huidcontact, inademing, contact met slijmvliezen, inname en contact met open wonden. Het gevaar bij elk van deze contacten hangt af van de stof en het mechanisme waardoor de stof kanker kan verwekken.

De carcinogeniteit van stoffen wordt door verschillende organisaties ingedeeld. Bijvoorbeeld door het Internationaal Agentschap voor Kankeronderzoek en de Europese classificatie van carcinogenen.

Zie ook 
 MAC-waarde
 Mutageen
 Mycotoxine
 Streef- en interventiewaarden
 Teratogeen

Carcinogene stof
Milieuwetenschappen
Beloetsji

Beloetsjen, volk in Pakistan, Afghanistan en Iran
 Beloetsji (taal), taal van dit volk
Pirin (bergketen)

De Pirin (Bulgaars: Пирин) is een hooggebergte in het zuidwesten van Bulgarije, in de oblast Blagoëvgrad. Het ligt ten zuiden van het wat hogere Rilagebergte en in het westen en oosten begrensd door de rivieren de Strymon en de Mesta. De hoogste top is de Vichren (2914 m) in de noordelijke Pirin. De op een na hoogste berg is de ernaast gelegen Koetelo (2908 m). De  2232 m hoge berg Falakro in Griekenland, ten noorden van de stad Drama, kan als een zuidelijke uitloper van het Pirin-gebergte worden beschouwd.

Het gebied is beschemd als Nationaal park Pirin. Sinds 1983 staat het op de Werelderfgoedlijst van de UNESCO.

Het zuidwesten van Bulgarije, overeenkomend met de provincie Blagoëvgrad, staat, naar dit gebergte, historisch ook bekend onder de naam Pirin-Macedonië.

Gebergte in Bulgarije
Blagoëvgrad (oblast)
Turkmeens

Turkmeens (Türkmen of cyrillisch Түркмен) is een Turkse taal, verwant aan onder meer het Turks en het Azerbeidzjaans. Het is de officiële taal van Turkmenistan.

Verspreidingsgebied 
Het wordt gesproken door circa 3,4 miljoen mensen in Turkmenistan en door circa 3 miljoen mensen in andere landen, waaronder Iran (2 miljoen), Afghanistan (500.000) en Turkije (1000).
Ongeveer 50% van de Turkmeense bevolking spreekt ook goed Russisch.

Schrijfsysteem 

Officieel wordt het Turkmeens geschreven met het Latijnse alfabet, dat Täze Elipbiýi ofwel "het nieuwe alfabet" wordt genoemd. Ook het in de Sovjetperiode ingevoerde Cyrillische alfabet wordt echter nog op grote schaal gebruikt, vooral door tegenstanders van het regime dat het Latijnse alfabet invoerde.

Vóór 1929 werd het Turkmeens in het Arabische alfabet geschreven. In 1929-1938 werd het vervangen door het Latijnse alfabet, en daarna werd het Cyrillische alfabet gebruikt van 1938 tot 1991. In 1991 werd het Latijnse alfabet weer geïntroduceerd, hoewel de overgang moeizaam verliep.

Het geschreven Turkmeens is nu gebaseerd op het Yomud-dialect.

Natuurlijke taal
Taal in Turkmenistan
Taal in Afghanistan
Turkse taal
Thymine

Thymine is een van de nucleobasen in DNA. De stof komt voor als een wit kristallijn poeder.

Synthese 
Thymine kan op verschillende manieren bereid worden. Een mogelijk manier is de cyclisatie van N-ethoxycarbonyl-3-methoxy-2-methylacrylamide in een ammoniakoplossing:

Een alternatieve synthesemethode gaat uit van 3-methylappelzuur, die met ureum een decarboxylering en condensatiereactie in rokend zwavelzuur ondergaat:

Structurele eigenschappen 
In principe kan thymine tautomeriseren en ook in de enolvorm voorkomen, naast de meer gebruikelijke lactamvorm:

Biochemische functies 
Samen met adenine, cytosine en guanine wordt deze base in een DNA-keten gebonden. Thymine kan twee waterstofbruggen vormen met adenine. Door deze twee bruggen is DNA met veel thymine en adenine naar verhouding minder stabiel dan DNA met veel cytosine en guanine, die drie waterstofbruggen vormen. Thymine komt als nucleobase vrijwel uitsluitend voor in het DNA. In het RNA komt het zeer zelden voor (in het t-RNA). Daar wordt het in de regel vervangen door uracil.

Thymine, cytosine en uracil worden pyrimidinen genoemd.

Thymine vormt thymidine, een desoxyribonucleoside, bij binding met desoxyribose. In tegenstelling tot de andere nucleobasen vormt het geen ribonucleoside.

Externe link 
  MSDS van thymine

Nucleobase
Pyrimidine
Alfa,bèta-onverzadigde carbonylverbinding
Bogoljoebov

Efim Bogoljoebov (1889-1952), een Russische schaker
Nikolaj Bogoljoebov (1909-1992), een Russisch-Oekraïense wiskundige en theoretisch fysicus
Alf Poier

Alf Poier (Judenburg, 22 februari 1967) is een Oostenrijks artiest en stand-upcomedian.

Hij werd geboren in Judenburg, Stiermarken. Hij begon met cabaret in 1995 in Graz, en won verschillende prijzen, waaronder de Salzburger Stier in, de Deutsche Kleinkunstpreis, Prix Phanteon, RTL Comedy Award in 2000 en de Oostenrijkse Karl in 2002.

In 2003, nam Poier deel aan het Eurovisiesongfestival en behaalde de 6e plaats met zijn lied "Weil der Mensch zählt" ("Omdat de mens telt"). Zowel lied als optreden waren een parodie op het songfestival.

Externe links 
 https://web.archive.org/web/20090414154546/http://www.alfpoier.at/ - Alf Poiers officiële homepage

Oostenrijks zanger
Deelnemer aan het Eurovisiesongfestival 2003
Oostenrijks deelnemer aan het Eurovisiesongfestival
Declinatie

Het woord declinatie wordt in verschillende betekenissen gebruikt:

Declinatie (astronomie), een term in de astronomie die wordt gebruikt om de positie van een hemelobject ten opzichte van de hemelevenaar aan te duiden
Declinatie (taalkunde), het veranderen van de vorm van een naamwoord om de grammaticale functies van dat woord in het zinsverband aan te duiden
Declinatie (Latijn)
Magnetische declinatie
Declinatie (taalkunde)

In de taalkunde is een declinatie of verbuiging het veranderen van de vorm van een woord (tenzij een werkwoord) om de grammaticale functies van dat woord in het zinsverband aan te duiden. Een taal waarin meer of mindere mate declinatie of conjugatie (vormen van flexie) optreedt, benoemt men als 'flecterend'. Ook betekent declinatie de verzameling vormen die een naamwoord aan kan nemen. (Het veranderen van een werkwoord heet vervoeging of conjugatie.)

Prominente talen die een declinatie bezitten, zijn bijvoorbeeld het Duits, Latijn, Grieks, Pools en Russisch.

De grammaticale vormen die een woord kan aannemen worden naamvallen genoemd. Naamvallen worden vaak weergegeven in een "rijtje" ofwel woordparadigma, waarover menig taalstudent al dan niet goede herinneringen aan overhoudt.

In verschillende talen

Nederlands 

In het Nederlands worden zelfstandige naamwoorden enkel nog naar getal verbogen. Het gebruik van naamvallen is grotendeels verloren, maar persoonlijke voornaamwoorden worden nog wel verbogen naar naamval.

Latijn 

Het Latijn maakt gebruik van suffixen om de declinatie aan te geven. Het telt zeven naamvallen (nominatief, genitief, datief, accusatief, vocatief, ablatief en locatief) en vijf declinaties: naamwoorden op -a (eerste declinatie), op -us, -um en -er (tweede), op -is in de genitivus (derde), op -us met genitivus -us (vierde) en op -es (vijfde).

Zie ook 
 Agglutinatie
 Algemene Latijnse vervoegingen en verbuigingen
 Congruentie (taal)
 Geslacht (taalkunde)
 Getal (taalkunde)
 Naamval
 Onverbogen woord
 Synthetische taal

Grammatica
Paradigma in de taalkunde
Mendel

Felix Mendel (1862-1925), Duits arts
Gregor Mendel (1822-1884), Oostenrijks-Tsjechisch augustijn, die met zijn theorieën over de erfelijkheid de basis gelegd heeft voor de latere wetenschap van de genetica
Mendelcollege, de naar Gregor Mendel vernoemde middelbare school in Haarlem
Henriëtte Mendel (1833-1891), Duits toneelspeelster, vrouw van Lodewijk in Beieren
Kurt Mendel (1874-1946), Duits neuroloog
Nate Mendel (1968), Amerikaans muzikant
Basculebrug

Een basculebrug is een beweegbare brug waarvan het brugdek open en dicht gaat door draaiing om een horizontale as haaks op de rijrichting en evenwijdig met het wegdek van de brug. De brug is uitgevoerd als een bascule met aan de ene kant van het draaipunt het brugdek en aan de andere kant het contragewicht.

Het contragewicht is meestal onzichtbaar weggewerkt onder de weg, in de basculekelder. Een ballastkist, in veel gevallen gevuld met beton en schroot, vormt het contragewicht. Doordat brugdek en contragewicht met elkaar in evenwicht zijn, kost het minder energie om de brug te openen en te sluiten.

De basculebrug is de opvolger van de ophaalbrug. Het belangrijkste verschil tussen deze twee bruggen is dat de basculebrug één draaipunt heeft en de ophaalbrug twee. Bij de ophaalbrug is aan het ene draaipunt het brugdek verbonden en aan het andere draaipunt het contragewicht. Als aandrijving van de basculebrug kan een verticaal (heel of) half panamawiel toegepast zijn, of een tandheugel. Er wordt ook wel voor hydraulische aandrijving gekozen.

Hoge beweegbare bruggen worden vaak uitgevoerd als basculebrug, omdat de basculekelder in dat geval bovengronds gebouwd kan worden. Het basculegedeelte van de Erasmusbrug in Rotterdam is het grootste en zwaarste van West-Europa. Doordat de Erasmusbrug niet loodrecht op de rijrichting scharniert staat de geopende brug scheef.

Het contragewicht is niet altijd in een kelder weggewerkt: het kan ook boven de weg hangen. Hierdoor heeft de brug meer het uiterlijk van een ophaalbrug, maar werkt volgens het principe van een basculebrug. De Noordkasteelbruggen in de haven van Antwerpen zijn van dit type.

Een basculebrug waarbij de ballastkist aan een zogenaamde staart boven en naast het wegdek hangt, wordt ook wel staartbrug genoemd. Bij het openen van de brug hangt de val naast de weg en naast het water. De Slauerhoffbrug in Leeuwarden is een typisch voorbeeld van een staartbrug.

Klapbrug 
Een klapbrug is een basculebrug zonder contragewicht. Het voordeel van een dergelijke brug is dat deze minder plaats inneemt, maar het grote nadeel is dat er veel meer energie nodig is om de klapbrug te openen dan bij de volwaardige basculebrug. Daarom worden klapbruggen alleen bij kleine overspanningen gebruikt.

In de provincie Groningen is klap of klabbe van oudsher de benaming voor een ophaalbrug in het algemeen.

Zie ook
 Rolbasculebrug