Marcin Kromer

Marcin Kromer herbu Kromer (ur. 11 listopada 1512 w Bieczu, zm. 23 marca 1589 w Lidzbarku Warmińskim) – humanista, historyk i pisarz okresu renesansu, teoretyk muzyki, dyplomata; od 1579 biskup warmiński, kustosz sandomierski, kanonik krakowski, wiślicki, kielecki i warmiński,  jeden z przywódców polskiej kontrreformacji, pisał po polsku i po łacinie, sekretarz króla Zygmunta I Starego od 1544 roku, przedstawiciel dyplomatyczny Królestwa Polski w Państwie Kościelnym w 1548 roku.

Życiorys 
Marcin Kromer urodził się w spolonizowanej rodzinie mieszczanina Grzegorza i szlachcianki Agnieszki z Czermińskich. Ukończył szkołę parafialną w Bieczu, a następnie studiował w Akademii Krakowskiej (1528–1530). Po uzyskaniu tytułu bakałarza pozostał w Krakowie. W latach 1533–1537 pracował w kancelarii królewskiej. W latach 1537–1539 studiował we Włoszech: w Padwie i Bolonii. W roku 1540 wrócił do Polski jako doktor obojga praw, by zostać sekretarzem arcybiskupa krakowskiego Piotra Gamrata.
W 1542 roku przyjął święcenia kapłańskie. W latach 1543–1544 pełnił funkcję posła arcybiskupa do Rzymu, w 1544 roku otrzymał kanonię krakowską.

W 1544 roku został sekretarzem królewskim Zygmunta I Starego i bliskim współpracownikiem podkanclerzego (i późniejszego kanclerza wielkiego koronnego) Samuela Maciejowskiego.
Zajmował się sprawami pruskimi i jako znawca tej prowincji otrzymał w 1551 roku kanonię warmińską. W 1552 roku za prace historyczne o Polsce otrzymał od króla nobilitację. W latach 1558–1564 był stałym posłem na dworze cesarza. W 1570 roku został mianowany koadiutorem biskupstwa warmińskiego zastępując kardynała Stanisława Hozjusza.
W 1579 roku został biskupem diecezji warmińskiej, na jego zlecenie wykonane zostały pierwsze mapy Warmii. W dniu 18 marca 1583 roku zatwierdził pierwszą regułę Zgromadzeniu św. Katarzyny w Braniewie, którego założycielką była bł. Regina Protmann. Powiększył zbiory biblioteki biskupiej, m.in. o rękopis Galla Anonima, ufundował też epitafium Mikołajowi Kopernikowi.

Dzieła

Po łacinie 
 Musicae elementa (Kraków, 1532, wyd. Hieronim Wietor) – traktat dedykowany Mikołajowi Lutomirskiemu, do naszych czasów dotrwał tylko początek fragmentu De plana musica liber prior
 De musica figurata liber posterior (Kraków, 1534, 1539 także u Wietora), razem z Opusculum musices noviter congestum Sebastiana z Felsztyna.
 Martini Cromeri Sermo de tuenda dignitate sacerdotii, Petricoviae in Synodo habitus, Kraków 1542
 De origine et rebus gestis Polonorum libri XXX (O pochodzeniu i czynach Polaków ksiąg trzydzieści, znane także jako O sprawach, dziejach i wszystkich innych potocznościach koronnych polskich, przekład polski w 1611) wydana po raz pierwszy w 1555 roku w Bazylei
 Polonia sive de situ, populis, moribus, magistratibus et re publica regni Polonici libri duo (znane jako Opis Polski albo Polska, przekład polski Polska, czyli o położeniu, obyczajach, urzędach Rzeczypospolitej Królestwa Polskiego Władysława Syrokomli w 1853) – pierwsze autoryzowane wydanie w 1577 roku
 Catecheses sive Institutiones duodecim de septem Sacramentis & sacrificio Missae & de funebribus exequiis: ad utilitatem parochorum & aliorum Sacerdotum, in Polonicam Germanicamque linguam conversae, Kraków 1570
 Oratio Martini Cromeri in funere optimi & maximi principis, Sigismundi, eius nominis primi Polonorum, Lituanorum, Russorum, Prussorum, & Masoviorum Regis etc., Kraków 1548

Po polsku 
 Rozmowy Dworzanina z Mnichem, wydana 1551–1554
 Historyja prawdziwa o przygodzie żałosnej książęcia finlandzkiego Jana i królewny polskiej Katarzyny – fabularyzowana historia Jana Wazy i Katarzyny Jagiellonki (rodziców Zygmunta III Wazy), wydana anonimowo w 1570 roku (Marcin Kromer: Historyja prawdziwa o przygodzie żałosnej książęcia finlandzkiego Jana i królewny polskiej Katarzyny, oprac. Janusz Małłek, Pojezierze,  Olsztyn 1983, )

Przypisy

Bibliografia 
 Elżbieta Witkowska-Zaremba: Kromer Marcin. W: Encyklopedia muzyczna PWM pod red. Elżbiety Dziębowskiej. T. V: klł, PWM, Kraków 1997.
  Elżbieta Witkowska-Zaremba: Kromer, Marcin. W: The New Grove Dictionary of Music and Musicians, wersja online
 Aleksander Batowski: Sprawa z poselstwa Marcina Kromera do Ferdynanda cesarza w latach 1558–1563, Lwów 1853.
 Towarzystwo Kulturalne Biecza i Regionu im. bpa Marcina Kromera

Linki zewnętrzne 
 Dzieła Marcina Kromera w bibliotece Polona

Absolwenci i studenci Akademii Krakowskiej
Absolwenci i studenci Uniwersytetu w Bolonii
Absolwenci i studenci Uniwersytetu w Padwie
Biskupi koadiutorzy i pomocniczy I Rzeczypospolitej
Biskupi warmińscy
Doktorzy obojga praw (I Rzeczpospolita)
Duchowni katoliccy – szlachta I Rzeczypospolitej
Historycy I Rzeczypospolitej
Kanonicy kieleckiej kapituły kolegiackiej
Kanonicy krakowscy
Kanonicy warmińscy
Kanonicy wiślickiej kapituły kolegiackiej
Książęta sambijscy
Kustosze sandomierskiej kapituły kolegiackiej
Ludzie urodzeni w Bieczu
Ludzie związani z Bieczem (I Rzeczpospolita)
Ludzie związani z Lidzbarkiem Warmińskim (I Rzeczpospolita)
Ludzie związani z Sandomierzem (I Rzeczpospolita)
Ludzie związani z Wiślicą (I Rzeczpospolita)
Nobilitowani przez Zygmunta II Augusta
Pisarze związani z Bolonią
Pisarze związani z Krakowem
Polscy działacze kontrreformacji
Polscy filolodzy
Polscy pisarze nowołacińscy XVI wieku
Polscy pisarze religijni XVI wieku
Polscy pisarze renesansu
Polscy teoretycy muzyki
Posłowie I Rzeczypospolitej w Świętym Cesarstwie Rzymskim
Przedstawiciele dyplomatyczni Polski przy Stolicy Apostolskiej (I Rzeczpospolita)
Sekretarze Zygmunta I Starego
Senatorowie duchowni I Rzeczypospolitej
Senatorowie za panowania Stefana Batorego
Senatorowie za panowania Zygmunta III Wazy
Urodzeni w 1512
Zmarli w 1589