alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
Зыя Ярмәки

Зыя Шәйхи улы Насыйров, Әхмәтзыя Шәйхетдин улы Насыйров
— татар шигъриятендә күп еллар эшләгән һәм аның тарихында үзенчәлекле эз калдырган әдипләрнең берсе.

Тәрҗемәи хәл
Ул 1887 елның 9 январенда (яңа стиль белән 21 январьда) Самар губернасы Богырыслан өязе (Самар өлкәсенең башта Келәүле, аннары Камышлы районы) Иске Ярмәк авылында мулла гаиләсендә туа. Авыл мәктәбендә башлангыч белем алганнан соң, ун елга якын Чистай шәһәрендәге кадим мәдрәсәдә (Закир ишан мәдрәсәсендә) укый, аннары, 1909 елдан 1912 елга кадәр, укуын Уфадагы «Галия» мәдрәсәсендә дәвам иттерә. Шунда укыганда әдәбият белән кызыксына башлый, шигырьләр яза.

Уфа
1912 елда Уфада «Яшьлек дәртләре» һәм «Күрсәтәм» исемле ике шигъри җыентыгы, тагын бер елдан «Тойгыларым» (Уфа, 1913) һәм «Әдәбият гөлләре» Ырынбур, 1913) исемле шигырь китаплары дөнья күрә.

Иске Ярмәки
1912 елда Зыя Ярмәки туган авылы Иске Ярмәккә кайта һәм балалар укытырга керешә. Берара, 1915—1916 елларда, авылда мулла булып та тора. Бөек Октябрь революциясеннән соң, яңадан мөгаллимлек хезмәтенә» күчеп, 1918—1931 еллар арасында башта Богырысланда — укытучылар әзерләү курсларында, аннары туган авылы совет мәктәбендә укытучылык итә, соңрак китапханә мөдире, балалар йортында тәрбияче, вулыс башкарма комитетында ЗАГС мөдире булып эшли.

Үзбәкстан
1931 елның көзендә Үзбәкстанга күчеп китеп, мамык игү совхозында идарә секретаре һәм тәрҗемәче булып хезмәт итә, ә 1935 елдан башлап 1953 елга кадәр Фәрганә өлкәсенең Ташлак район башкарма комитетында җаваплы секретарь һәм бүлек мөдире вазифалары» башкара. Совет аппаратында озак еллар намуслы хезмәт иткән өчен уя «Батыр хезмәт өчен» медале, Үзбәкстан Югары Советының Мактау грамотасы һәм «Зур Фәрганә каналы» значогы белән бүләкләнә.
Зыя Ярмәки 1953 елда пенсиягә чыга.

Үзбәкстандагы иҗаты
Шагыйрь Үзбәкстанда яшәгән елларында да иҗат эшчәнлеген ташламый: патриотик шигырьләр, халык әкиятләре сюжетына «Зөһрә кыз» һәм «Туган авыл» исемле поэмалар яза. Аларның аерым үрнәкләре, революциягә кадәр иҗат ителгән шигырьләре белән бергә, 1966 елда Казанда басылып чыккан «Ак каен» исемле җыентыгына кертелгәннәр.
Зыя Ярмәки шигырьләре, нигездә, Тукай поэтик мәктәбе үрнәгендә, классик поэзиягә һәм халык җырларына хас үлчәүдә язылган. Алар ритмик төгәл, эчке рифмаларга бай һәм хәтергә тиз сеңүчән музыкаль яңгырашлы булулары белән аерылып торалар. Аеруча ул табигать күренешләрен оста тасвирлый. Аның «Җәй башы», «Иртә», «Кич», «Язгы тамчы» кебек шигырьләре һәм бигрәк тә халык җырына әверелгән атаклы «Ак каен»ы озак еллар буе мәктәп дәреслекләрендә урын алып килгәннәр.

Үлеме
Зыя Ярмәки 1965 елның 26 ноябрендә үзе күп еллар яшәгән Ташлак авылында вафат була һәм Фәрганә өлкәсенең Мәргылан шәһәрендәге Хуҗагәз дигән зиратка күмелә.

Хәтер 
 2022 ― Самара өлкәсе Иске Ярмәк авылында шагыйрь Зыя Ярмәки исемендәге сквер-ял итү зонасы ачылган.

Искәрмәләр

Чыганак
http://adiplar.narod.ru/jarmaki.htm

Моны да карагыз 
Татар сәясәтчеләре
Татар язучылары
Ганка (йолдыз)

Ганка ( әл-‘әнқа’ — «ганка», «феникс»; Ганка α, Ганка альфасы, α Phe) — Ганка йолдызлыгының иң якты йолдызы. Бу К0 спектр сыйныфылы кызгылт-сары икеле йолдыз. Аның күренмә йолдызча зурлыгы +2,4m тәшкил итә.

Ганка Җирдән якынча 80 яктылык елы ераклыкта урнаша. Уртача зурлыклы кызгылт-сары зур йолдыз булуы сәбәпле, Ганка үзенең хасиятләре буенча Арктурга һәм Әлдәбәранга ошый. Йолдызда кечкенә иптәш-йолдыз бар, әмма аның турында мәгълүматлар юк.

Күк йөзендә йолдыз янында ике якты йолдыз — Ахирнәр (Эридан α) һәм Фәмелхут (Көньяк Балык α) урнашалар. Урта гасырлар гарәп астрономлары йолдызлыкны «ганка кошы белән көймә» рәвешендә күзәттеләр, шуңа күрә йолдызның икенче исем бар — Нәййирелзәүрак ( ән-нә’ир әз-зәүрәқ — «көймәнең яктысы»). Европа телләрендә аның исеме Анкаа () формасында куллана.

Искәрмәләр 

Йолдызлар әлифба буенча
Ганка йолдызлыгы
Таһир Ахунҗанов

Таһир Ахунҗанов (псевдонимы Таһир Таһиров) () – Башкортстанның күренекле дәүләт һәм коммунистлар фиркасе әһеле, язучы, тарих фәннәре кандидаты.

Тәрҗемәи хәле
Таһир Исмәгыйль улы Ахунҗанов Бишбүләк районының Муса авылында туып-үскән. 1941 елны Бәләбәй педагогия училищесын тәмамлаганнан соң, үз авылында башлангыч мәктәптә, аннары Ново-Васильевка авылында җидеелык мәктәптә укыта. Бөек Ватан сугышында катнаша. Аннан исән-сау әйләнеп кайткач, Усак-Кичүдә директор булып эшли. Соңрак Бишбүләк райкомының ВЛКСМ секретаре итеп сайлана.

Фирка эшендә
1948-50 елларда КПСС өлкә комитеты каршындагы партия мәктәбендә укый. КПСС Үзәк Комитеты каршындагы иҗтимагый фәннәр академиясендә белем ала. 1961-63 елларда тарих фәннәре кандидаты Ахунҗанов КПССның Башкортстан өлкә комитетында фән һәм мәгариф буенча бүлек җитәкчесе итеп билгеләнә. 1964-67 елларда - «Кызыл таң» республика гәзите баш мөхәррире булып эшли.

1967-1987 елларда – КПССның Башкортстан өлкә комитеты секретаре. Югары Советның VI-X чакырылышларында депутат итеп сайлана. Обкомдагы хезмәт еллары республика белән Мидхәт Шакиров җитәкчелек иткән чорга туры килә. Ахунҗанов аның төркемендә идеологик көрәш, шул исәптән мәдәният, сәнгать өчен җавап тота.

Иҗади эше
Таһир Таһиров буларак билгеле булган язучы, драматург. «Галия», «Күке саннарын ишетәм», «Буранлы өч көн», «Лейтенантлар» исемле повестьлар һәм хикәяләр китаплары, шулай ук вакытлы матбугат тарихы буенча берничә монография һәм брошюралар авторы. «Галия» пьесасы Башкорт академия театры сәхнәсендә зур уңыш белән уйнала.

Кандидатлык хезмәте Башкортстан матбугаты тарихына багышланган.

Чыганаклар
 “Сәгать” сукканда. «Өмет» гәзите
 Таһир Таһиров
 Башкортстанда Таһир Ахунҗанов белән хушлаштылар

Искәрмәләр 

Фронтовик язучылар
Тарих фәннәре кандидатлары
Бәләбәй педагогика көллиятен тәмамлаучылар
Фәмелхут

Фәмелхут ( фәм әл-хут — «зур балыкның авызы»; Көньяк Балык α, Көньяк Балык альфасы, α PsA) — Көньяк Балык йолдызлыгының иң якты йолдызы. Аның күренмә йолдызча зурлыгы +1,16m тәшкил итә. Ул Җирдән 25 яктылык елы ераклыкта урнаша.

Моны да карагыз 
 Иң якты йолдызлар исемлеге

Искәрмәләр 

Йолдызлар әлифба буенча
Көньяк Балык йолдызлыгы
Көньяк Балык йолдызлыгы

Көньяк Балык () — күк йөзенең көньяк ярымшарының йолдызлыгы. 245,4 квадрат градус мәйданны иңләп тора. Аның эченә гади күз белән күренә торган 43 йолдыз керә. Йолдызлыкның иң якты йолдызы — Фәмелхут.

Күренүчәнлек шартлары 
Йолдызлык үзәк һәм көньяк өлкәләрендә күренә. Тулы күренүчәнлек +53° көньяктарак киңлекләрендә була. Иң яхшы шартлары сентябрь аенда була.

Йолдызлыклар
Нури Сакаев

Нури Сакаев (,  — , ) — Татар театрына нигез салучыларның берсе, актер һәм режиссер,  Хезмәт Батыры (1926).

Тәрҗемәи хәле
Туган авылында һәм Бәләбәйнең башлангыч мәктәбендә укый. Атасы үлгәч, гаиләләре Ырынбурга күчә. Нури Хөсәения мәдрәсәсенә укырга керә. Урта курсны тәмамлагач, Нури чәйханәдә эшли, 1904 елдан – Ырынбурда урнашкан Ташкәнт тимер юл мастерскоенда эш таба. Революцион хәрәкәттә катнашкан өчен Сакаевны эштән куалар. 1907 елда Сакаев үзенең ике туган абыйсы Ильяс Кудашев-Ашказарский җыйган театр труппасына кушыла (1908 елдан – «Сәйяр» труппасы). «Сәйяр»дә 1912 елга кадәр эшли.

1912-1915 еллардан Уфада, яңа төзелгән «Нур» труппасында. 1915 елда Казанга әйләнеп кайта. 1916 елда хәрби хезмәткә алына, бераздан сәламәтлеге сәбәпле кире җибәрелә. 1917 елдан Ырынбурда, «Ширкәт» труппасында. 1919-1920 елларда Нури Сакаев — фронт театрында. 1920 елның ахырында аны Ташкәнткә татар театрына эшкә чакыралар, ул агитация поезды режиссеры булып хезмәт куя. 1921 елның уртасында Татарстан мәгариф комиссиясе аны Казанга чакыра, Татар театрында эшләргә.

1922 елны аны Уфага, 1нче башкорт дәүләт театрына режиссерлык итәргә чакыралар. 1926 ел уртасына кадәр шунда эшләп, кире Казанга, Татар академия театрына әйләнеп кайта, 1927 елның февралендә кинәттән вафат була. Кабере Казанда — Яңа бистә зиратында.

Рольләре 
Сакаев – образларны ботен тирәнлеге белән, чын тормышчан итеп тамашачыга җиткерә алган күренекле артист. Гомерендә йөздән артык роль башкара. Габделхаликъ — "Помада мәсьәләсе" (И. Багданов); Осип, Ляпкин-Тяпкин — "Ревизор" (H. Гоголь); Саттар — "Ямьсез тормыш" (Ф. Сәйфи-Казанлы); Сафый бай — «Тигезсезләр» (Ф. Әмирхан); Тимерхан — "Беренче чәчәкләр", Нуретдин — «Җилкәнсезләр» (К.Тинчурин) һ.б.

Дәүләт бүләкләре һәм шәрәфле исемнәре
1926 елда  Хезмәт Батыры исеме белән бүләкләнә.

1967 елның февралендә, Татар дәүләт академия театрының 60 еллыгы уңаеннан, элек Академия театры урнашкан Казан Яшь тамашачылар театры дивары бинасына аның исеме уелган хәтер тактасы эленгән.

Гаиләсе 

Улы Ринат Сакаев, театр укуханәсен тәмамлаган, ВЛКСМ Казан шәһәр комитетының эшче-яшьләр бүлеге мөдире, соңрак «Татарстан яшьләре»ндә журналист, радио-телевидениедә режиссёр булып эшләгән.
Ринат...тәбәнәк буйлы, бик тә хәрәкәтчән. Кара бөдрә чәч. Очкынлы күзләре аңа Аллаһы тарафыннан артист булу өчен бүләк ителгәндер, мөгаен. Өс-башы һәрвакыт сәхнәдәгечә гөлт итеп тора. Чалбарының сыры май кисәрлек. Әллә инде көмеш тешләре дә бар иде шунда, якты елмаюы күңелгә сеңеп калган. Мөгамәләсе йомшак, дустанә. Бер сүз белән әйткәндә, зыялы зат! Никтер сәхнәгә тартылмады. Ә сеңлесе Иркә кабатланмас диктор булып танылды. Ринат туганы өчен куанып яшәде. Иртә өзелде яшь Сакаевларның гомере. Сәбәбен чамалыйм...
Кызы Иркә (19??—1982), Казан дәүләт  телевидениесе дикторы.

Чыганаклар
 Нури Сакаев — один из основоположников татарского театра 
 Сакаев Нури Набиуллович  
 Галиәсгар Камал исемендәге Татар дәүләт академия театры. Йөз ел. Ике томда. Икенче том бит112

Сылтамалар

Искәрмәләр 

Татар артистлары
Татар режиссёрлары
Камал театры актерлары
«Сәйяр» актерлары
Бенгаль теле

Бенгаль теле яки бенгали ( Bāṇlā) — Һинд-аурупа телләренең һинд-иран төркеме телләренең берсе, бенгалиялеләрнең милли теле. Бенгаль телендә 230 миллионнан артык кеше сөйләшә. Баңладеш һәм Көнбатыш Бенгалиядә киң таралган, шулай ук Һиндстанның аерым штатларында бу телдә сөйләшүчеләр күп яши.

Тел XV — XVII гасыр башында формалаша дип санала. XIX гасыр ахырында яңа бенгаль тел барлыкка килә.

Бенгаль теле брахми язуыннан барлыкка килгән бонгаккхор графикасын куллана. Тел орфографиянең фонетик принцибына буйсынса да, искәрмәләр бар.

Шигърият 

Бенгаль шигъриятендә ике төп юнәлешне аералар. Беренчесе Вайшнавизм белән илһамландырылган булган - Вишну һәм аның аватарлары культы белән, бигрәк тә Кришна культы белән. XIV-XVI гасырда Бенгалиядә Вайшнав мистик-эротик шигърият чәчәк аткан, аның яраткан темасы булып Кришна һәм аның сөйгәне Радханың мөнәсәбәтләре булган, аларга моңа кадәр берничә гасыр элек мәшһүр Санскрит поэмасы "Гитаговинда"да Джаядэва дан җырлаган.
XVI гасырда икенче шигъри юнәлеш үсә башлаган, ул Шива һәм Кали Алиһәсе культына нигезләнгән.

Таралу 
Тарихи яктан Бенгаль теле Бенгалиядә шактый киң таралган. Ул — Баңладешның рәсми теле һәм Һиндстанның 23 рәсми телләренең берсе.

Һинд штатларына килгәндә, Көнбатыш Бенгалия һәм Трипурда рәсми статусны йөртә. Шулай ук Ассам, Андаман һәм Никобар утраулары, Джаркханд, Аруначал-Прадеш һәм Мизорам штатларында таралган.

Искәрмәләр

Әдәбият

Сылтамалар  
 

 Рус телендә бенгаль теле дәресләре

Шулай ук карагыз 

 Сөйләшүчеләр саны буенча телләр исемлеге

Әлифба буенча телләр һәм диалектлар

Һиндстан телләре
Бангладеш телләре
Һинд дине
Чардаклы районы

Чардаклы районы — Сембер өлкәсенең муниципаль районы.
Район үзәге — Чардаклы поселогы. Район мәйданы - 2,4423 км². Районда барлыгы 44 торак пункт бар.

Халык 
2002 елга халык саны 45 мең кеше, шул исәптән:
 рус халкы – 61 %,
 татар халкы – 21 %,
 чуаш халкы – 10 %,
 мордва халкы – 4 %.

Татар авыллары 
 Татар Колмаеры
 Әсән
 Папау
 Уразгилде

Сембер өлкәсе
Сембер өлкәсе районнары
Демьян Фәтхи

Демьян Фәтхи (чын исеме — Касыйм Фәтхетдин улы Фәтхетдинов) — татар шагыйре.

Тәрҗемәи хәле 

Ул 1906 елның 10 октябрендә Самара губернасының Ставорополь өязендәге (хәзер Сембер өлкәсенең Чардаклы районы) Татар Колмаеры авылында крестьян гаиләсендә туа. Башта үз авылларында укый, аннан Самар шәһәрендәге Татар-башкорт педагогия техникумында белем ала. Техникумда укыган чагында шигырьләр яза башлый. 1926 елда Казанга килеп, Татрабфакка укырга керә. Шул елларда ул көндәлек матбугатта актив языша. 1929 елда инде аның «Тальян» исемле беренче шигъри җыентыгы, аннан соң озак та үтми «Бояр урманында» (1930), «Металл тавышлары» (1931) дигән җыентыклары басылып чыга. Шушы беренче китапларында ук ул үзен образлы фикерләүдә, тасвирда һәм шигъри формада үзенчәлекле, оригиналь стильле әдип итеп таныта.

Утызынчы елларның урталарында Демьян Фәтхи Ерак Көнчыгышка китә һәм сигез елга якын төрле җирләрдә гади эшче булып эшли. Бу чор шигырьләрендә ул алтын рудникларында эшләүче эшчеләр тормышын, революция алып килгән тарихи үзгәрешләрне һәм Себер табигатенең матурлыгын сурәтли. Алтын казучы шахтерларның революциягә кадәрге газаплы тормышын һәм күмәк хезмәт шартларында социаль аңнары үсүен реалистик картиналарда тасвирлаган «Алтын тайга трагедиясеннән» (1939—1940) исемле поэмасы шагыйрь иҗатында үзенең тыгыз эчтәлеге, эмоциональ көче һәм тел-сурәтләүдәге шигъри образлары, көтелмәгән чагыштырулары белән аеруча күренекле урын алып тора.

Сугыш алдыннан Демьян Фәтхи Татарстанга кайта һәм Яшел Үзән шәһәрендә производствода гади эшче булып эшли. 1941 елда ул фронтка китә. Сталинград янындагы тарихи сугышларда катнаша, берничә тапкыр яралана; совет гаскәрләре белән бергә, дошманны куа-куа, Украина чикләренә кадәр барып җитә һәм 1943 елны Кантемирово (Воронеж өлкәсе) янындагы сугышларның берсендә батырлар үлеме белән һәлак була.

Шагыйрьнең сайланма шигырьләре, поэмалары һәм хикәяләре «һәрвакыт сафта» (1970) исемле җыентыгында урын алган.

Ватан азатлыгы өчен гомерен биргән язучы-солдат буларак, Демьян Фәтхинең исеме Татарстан язучылар берлеге бинасына куелган мемориаль тактага язылды.

Сылтамалар 
 Тулы биографиясе

Татар шагыйрьләре
Татар Колмаеры

Татар Колмаеры — татар авылы. Сембер өлкәсенең Чардаклы районында урнашкан. 1919 елга кадәр Самара губернасының Ставрополь өязенә кергән. Башта авыл Олу Колмаер, Зур Колмаер йә Чуаш Колмаеры дип исем йөртә.  XX гасырның 20-нче елларында авылда биш мәхәллә булган.

Авылның имамнары 
1916 елда:
 1 мәчет - Хисаметдин Мөсәгыйтов 
 2 мәчет - Мөхәммәтгариф Шаммасов (1869-1937)
 3 мәчет - Җәмалетдин Йосыпов
 4 мәчет - Мөхетдин Габдеррахим улы Аитов
 5 мәчет - Сәхәбетдин Шәмсетдинов

Билгеле шәхесләр 
 Демьян Фәтхи — шагыйрь
 Хәдичә Сөнгатьзадә — шагыйрә
 Аюханов Закир — галим, журналист
 Абдулла Кыям улы Сәгыйтов — галим, биология фәннәре докторы (1966), Үзбәкстан атказанган фәннәр белгече
 Виталий Константинов — Җәйге Олимпия уеннары 1976 классик көрәштә җиңүче

Татар Колмаеры мәктәбе Дамир Шәрипов исемен йөртә. Ул өч дистә елга якын Чардаклы районын җитәкләде, аны барлык төп күрсәткечләр буенча алдынгылар сафына чыгарды, бүген исә Сембер өлкәсе һәм Чардаклы районының Мактаулы гражданы дигән дәрәҗәле исем йөртә, өлкәнең Иҗтимагый палатасы әгъзасы булып сайланды. Сиксәненче еллар ахырында ул Сембер өлкәсенең милли проблемалар буенча махсус комиссиягә җитәкчелек итте. Шушы комиссиянең тырышлыгы аркасында Советлар Союзында беренчеләрдән булып нәкъ Сембер өлкәсе телевидениесендә татар һәм чуаш телләрендә «Чишмә», «Еткер» тапшырулары пәйда булды, «Өмет», «Канаш» газеталары нәшер ителә башлады, ә мәктәпләрдә ана телләрен фән буларак һәм факультатив рәвешендә укытуга керештеләр. Шулай ук Татар мәдәни үзәге, пединститутта милли группалар булдырылды.

2019 елда тарихчы Әмир Әхмәтовның авыл турында урыс телендә китабы басылып чыга .

Искәрмәләр

Сылтамалар 
  Татар Колмаеры турында блог

Сембер өлкәсе татар авыллары
Чардаклы районы торак пунктлары
Фотосинтез

Күзәнәк яшәр өчен, энергиягә мохтаҗ. Яшел үсемлекләр күзәнәкләре энергияне яктылыктан ала. Аларда фотосинтез үтә. Фотосинтез - яктылык энергиясен йоту һәм аны химик энергиясенә (синтез ителгән углеводлар, мәсәлән, глюкоза, молекулалары химик бәйләнешләре энергиясенә) әйләндерү процессы. Глюкоза һәм башка углеводлар синтезыннан бар Җирдәге тереклек тора. Бу синтез хлорофилл пигментын тоткан хлоропласт дигән үсемлек күзәнәкләре органеллаларында үтә. Хайваннар күзәнәкләрендә шундый органеллалар булмый.

Яктылык фотосинтез фазасы 

Хлоропласт эшчән төпөлешләре граннар дип атала. Хлорофилл граннарда тотына. Граннар кояш нурлары энергиясен алу өчен кирщк. Таза тышта алган хлорофилл, яктылыкны алып, аны тотмый, шул чакта ул аны кирегә юнәлтә. Ул яктылык энергиясе тирә-юньдәге иркенгә сибелеп чыга. Граннарда хлорофилл молекулалары тынычсыз хәлгә кереп, секунда өлешләренә саклана. Шул вакыт энергия югалмас формага үтеп керә. Шулай хлорофилл молекулалары шуннан кулланыла торган энергияне җыеп саклый.
Хлорофилл суны әче тудыргычка һәм су тудыргычка аера. Әче тудыргыч атмосферага чыга, ә су тудыргыч органик мәтдаләр сотавына керә.
Бу ике процесс яктылык фотосинтез фазасы дип атала. Тизлеге яктылык дәрәҗәсеннән тора.

Караңгылык фотосинтез фазасы 
Бу фаза вакытында яктылык фазасында җыеп сакланган энергиясеннән глюкоза молекулалары ясала. Бу процесс өчен яктылык кирәкми, шуның өчен ул фаза шулай атала (төндез үтә дип уйламагыз!). Бу фаза түбән температура вакытында үтә алмый, шуңа күрә биек таулардагы үсемлекләр, интенсив яктылыкка карамыйча, бик озак үсәләр.

Фотосинтезның әһәмияте 
Фотосинтез биологик энергиянең төп чыганагы булып тора. Автотрофлар аны  матдәләрдән органик матдәрне синтезлауда кулланалар, ә гетеротрофлар фотосинтез ярдәмендә химик элемтәләрдә тупланган энергия исәбенә яшиләр.

Кешелекнең казылмалар (күмер, табигый газ, нефть, торф) яндырып, ясалган энергия шулай ук фотосинтез процессы ярдәмендә тупланган.

Кулланылган әдәбият 
 Я познаю мир: Биология: Дет. энцикл./Б.Ф. Сергеев; Худож. О.П. Багина, С.В. Наугольных, О.А. Герасина и др. - М.: ООО "Издательство АСТ": ООО "Издательство Астрель": ЗАО НПП "Ермак", 2004. - 398 [2] с.: ил.

Биология
Кастор (йолдыз)

Кастор (Җәүза α, Җәүза альфасы, α Gem) — Җәүза йолдызлыгының яктырыш буенча икенче йолдызы. Ул Җирдәң 49,8 яктылык елы ераклыкта урнаша.

Хасиятләр 
Димәк, Кастор — катлаулы йолдыз, алты компоненттан гыйбарәт:
Солтан Рахманкулов

Солтан Рахманколый, Әхмәдсолтан Габделмәннан улы Рахманкулов — әдип, тәрҗемәче, сүзлекләр авторы, журналист.

Тәрҗемәи хәле 
1888 елда хәзерге Татарстан Республикасының Саба районы Олы Шыңар авылында туа. Бераздан әтисе Габделмәннан Рахманколый (үз чорының алдынгы карашлы кешесе, әдип һәм педагог) гаиләсе белән Казанга күчеп килә. 
Солтан Рахманколый беренче реаль училищега укырга керә, әмма 1905 елгы революцион хәрәкәткә катнашкан өчен бер төркем студентлар белән училищедан куыла.1908 ел Рахманкуловлар гаиләсендә шактый борчулар, кайгы-хәсрәт алып килә. Йорт башы Габделмәннан абзый авырый башлый, мохтаҗлыктан котылу юлларын эзләп, Солтан Рахманкулов үзе дә китап бастыру эшенә керешә. Озак һәм каты авырудан соң 1908 елда Габделмәннан Рахманколый үлә. Әтисе үлгәч, гаилә тәрбиясе (әнисе Мәстүрә апа, сеңлесе Мәрьям) тулысы белән Солтан өстенә кала. Бу вакытта инде С.Рахманколый «Йолдыз» газетасында эшләшеп йөри.

Язу-тәрҗемә эше
1907 елларда язу-тәрҗемә эшенә керешә. Пушкиннан «Дубровский», «Алеко, яки Чегәннәр», «Борис Годунов», Тургеневтан «Яһүди», «Төтен», Гюгодан «Вөҗдан газабы» һ.б. авторлардан тәрҗемә китаплары басыла. «Телләр тарихы», «Хәйванат» кебек фәнни-популяр жанрдагы әсәрләрне дә тәрҗемә итеп бастыра. Аның Габдрахман Кәрам белән бергә төзегән «Урысча-татарча мөкәммәл лөгате» аеруча зур әһәмияткә ия. Болардан башка тагын «Татарча-урысча лөгать», «Балалар өчен татарча өйрәткеч» дигән китаплары һәм «Гасыр» наширендә «Солтан Рахманколый хикәяләре» басыла. Бу соңгысына аның «Аң» журналында чыккан хикәяләре туплап бирелә.
С.Рахманколый — татар әдәбиятында борылыш ясаган, зур тавыш куптарган мәшһүр язучы түгел. Аның хикәяләре аз. Язучы буларак, ул 1909 елда «Йолдыз» газетасы битләрендә күренә башлый, анда «Чын хыял» дигән беренче хикәясе басылып чыга.
«Чын-чыннан язучы булып бик кыска вакыт эчендә — империалистик сугышның беренче елларында формалаша», - дип яза Солтан Рахманколый турында Мөхәммәт Мәһдиев.

Үлеме 
С.Рахманколый иҗатының чәчәк атып килгән чагында үпкә авыруыннан 1916 елның 8 апрелендә Казанда вафат була. Үз-үзенә кул салган дигән имеш-мимешләр дә бар.

Чыганаклар 
 Нуруллин Р.Г. Яхиннар. — Казан: «Ихлас» нәшрияты, 2016. — 208 б. – 500 д. – ISBN 978-5-906701-70-1.

Сылтамалар 
https://archive.is/20121225151318/adiplar.narod.ru/rahmankoli_s.htm — С.Рахманколый.
http://www.egpu.ru/lib/elib/Data/Content/129219467249642555/Default.aspx — Солтан Рахманколый иҗатына бер караш.

Татар язучылары
Химик төзелеш теориясе

Яңа теория нигезләрен 1861 елда Казан университеты профессоры Александр Михаил улы Бутлеров эшли.

Тарих 

Ул вакытларда химиядә атомистика идеяләре инде шактый таралган була. Элек бер-берсеннән ачык аерылып тормаган атом һәм молекула төшенчәләренә химикларның 1860 елда үткәрелгән халыкара съездында төгәл билгеләмә бирелә. Ләкин галимнәр молекулаларның атомнардан ничегрәк төзелүенә әле әһәмият итмиләр һәм бу төзелешне химик методлар белән танып белү мөмкин түгел дигән нәтиҗә ясыйлар. Атом һәм молекулаларның барлыгына, гомумән, ышанмаучы галимнәр дә була.

A. M. Бутлеров атомнарны һәм молекулаларны матдәнең реаль кисәкчекләре итеп санау белән генә чикләнми, бәлки атомнар молекулаларда тәртипсез урнашмаганнар, ә билгеле бер эзлеклелектә үзара бәйләнгәннәр, һәм бу эзлеклелекне химик методлар белән билгеләргә, формулада күрсәтергә мөмкин дип исәпли.

Бутлеров теориясенең төп идеясе 
A. M. Бутлеров үз теориясенең төп идеясен түбәндәгечә аңлата: «Катлаулы кисәкчекнең химик табигате аны тәшкил иткән элементар кисәкчекләрнең табигате, аларның микъдары һәм химик төзелеше белән аңлатыла». Без күнеккән терминнар белән аңлатканда, бу — молекуланың химик үзлекләре аны тәшкил итүче атомнарның үзлекләренә, аларның санына һәм молекуланың химик төзелешенә бәйле була дигән сүз.

Бутлеров фикеренчә, химик төзелеш, — молекулада атомнарның тоташу эзлеклелеге, аларның үзара бәйлелек һәм бер-берсенә тәэсир итү тәртибе ул. Атомнарның молекулаларга кушылуы аларның атомлыкларының (валентлыклары) нинди булуына карый дип күрсәтә Бутлеров.

Мисаллар 
Атомнарның молекулаларга кушылганда бер-берсенә йогынты ясауларын неорганик химия мисалларында күреп була. Мәсәлән, су тудыргыч белән әче тудыргыч кушылып су хасил иткәч, үзара тәэсир итешүдән бик нык үзгәрәләр. Нәтиҗәдә су тудыргыч инде янмый, ә әче тудыргыч януга ярдәм итми, суда су тудыргычның да, әче тудыргычның да үзлекләре юк.

Химия
Химия теорияләре
Зәйнулла Рәсүлев

Зәйнулла Рәсүлев (Зәйнулла бин Хәбибулла бин Рәсүл, Зәйнулла-ишан, 1833 — 1917) — күренекле мөселман дин әһеле, башкорт ишаны.

Тормыш юлы 
1833 елның 25 мартында Троицк өязе Туңгатар волосының Шәрип авылында (хәзерге (Башкортстанның Учалы районында) мулла гаиләсендә туып үсә.

Туган авылында мәдрәсәдә укый, унике яшеннән кантун үзәге — Малай Муйнак мәдрәсәсендә белем ала, аннары Якуп хәзрәт артыннан Ахун авылына күчеп, анда дин гыйлемен арттыра. 1851 елда Троицк шәһәре (хәзерге Чиләбе өлкәсендә) мәдрәсәсенә килеп урнаша, 1858 елда тиешле имтиханнарын тапшырып, Верхнеуральск өязенең Акхуҗа авылына (хәзер шул ук Учалы районында) имам-хамедицина булып кайта.

Шәкерт булган чорында суфичылык белән кызыксынып китә. 1859 елда Нәкъшбәндия суфи ордены сафына алына. 1869—1870 елларда Истанбулда хәкыйкатьне мистик рәвештә танып белү (тарикъ) ысулын өйрәнеп аны камилләштерә. Истанбулда ук Нәкъшбәндия суфилык тарикаты тәгълимәтен укытырга рөхсәт (иҗазнамә) ала. Туган төбәгенә кайткач, суфи башкортлар арасында яңа тәртип урнаштыра, шул исәптән тәсбих киеп йөрү, Аллаһы Тәгалә исемен күп тапкыр кычкырып әйтү (зикер),  Мәүлет көнен — Мөхәммәт пәйгамбәрнең туган көнен бәйрәм итү һ.б.

Суфичылык идеяләрен халыкка таратуы өчен хакимият тарафыннан эзәрлекләнгән. Исламның рәсми вәкилләре булган муллалар аны дин кануннарын бозып мөртәтлек таратуда, җәмәгатьчелекне хөкүмәткә каршы күтәрүдә гаепли. Муллалар аны кулга алдыра. 1873 елның гыйнварында аны туган төбәгеннән Вологда губернасына сөрәләр.

Ул сөргеннән 1881 елда әйләнеп кайта. 1884 елда татар сәүдәгәре Сәйфулла Габбасов аны  Троицк каласындагы 5нче мәчеткә икенче имам итеп чакыра. 1891 елны аңа мәчет каршындагы мәдрәсәне җитәкләргә тапшыралар. Ул биредә җәдитчә укыту тәртибен кертеп, Россиянең иң дәрәҗәле мөселман уку йортлары биеклегенә күтәрә. Мәдрәсә аның исеме белән «Рәсүлия» дип атала башлый.

1917 елның 2 февралендә вафат була. Кабере Троицк шәһәренең татар зияратында.

Улы Габдрахман Рәсүлев шулай ук күренекле дин әһеле, Үзәк диния нәзарәтендә мөфти. Оныгы Атилла Расих (Атилла Кадыйр улы Рәсүлев) — күренекле татар язучысы.

Хәтер 
 2008 елда Зәйнулла Рәсүлев исеме Уфадагы бер урамга бирелә.

Чыганаклар 
ШӘЕХ ТӘРҖЕМӘ-И ХӘЛЕ

Искәрмәләр 

Башкорт дин әһелләре
Шәхесләр:Ислам
Зәнәб

Зәнәб ( ҙәнәб — «койрык»; Аккош α, Аккош альфасы, α Cyg) — Аккош йолдызлыгының иң якты йолдызы һәм күк йөзенең иң якты йолдызларыннан берсе. Аның күренмә йолдызча зурлыгы +1,25m тәшкил итә. Вега һәм Әлтаир йолдызлары белән җәйге өчпочмакны тәшкил итә.

Ераклыклар һәм физик хасиятләр 

Зәнәб мәгълүм булган иң эре һәм иң куәтле йолдызлар исәбенә керә. Аның диаметры якынча Җир орбитасы диаметрына тиң (≈300 млн. км). Йолдызга кадәр төгәл ераклыгы мәгълүм түгел, әмма якынча 1500 яктылык елына хисаплана. Йолдызның абсолют йолдызча зурлыгы −6,5m хисаплана. Шулай булгач Зәнәб күк йөзенең иң якты 25 йолдызыннан иң куәтле йолдыз булып тора.

Зәнәб — ак үтә зур йолдыз. Аның массасы Кояшныкы якынча 20–25 массасына тиң. Аның яктыртучанлыгы Кояшныкы якынча 60 000 тиң (әгәр йолдызга кадәр ераклыгы 1500 яктылык елы булса).

Тарих һәм исем 
Йолдызның исеме Зәнәбелдөҗаҗә ( ҙәнәб әд-дөҗаҗәһ — «тавыкның койрыгы») исеменең кыскартылган формасы. Европа телләрендә йолдызның исеме Денеб (, ) формасында йөртелә.

Искәрмәләр
Вера Минкина

Вера Минкина, Вера Егор кызы Минкина (1918 елның 9 сентябре — 2011 елның 20 сентябре) — драма артисты, 1952—2011 елларда Камал театры актрисасы, ТАССР (1968) һәм РСФСР (1977) халык артисты.

Тәрҗемәи хәле 
1918 елның 9 сентябрендә Чистай районының Бахта авылында дөньяга килә. Казанга килеп Театр техникумына укырга керә, аны 1938 елда тәмамлый. Иҗат юлын Республика татар күчмә театрында башлый. 1952 елдан исә ул — Г.Камал исемендәге Татар дәүләт Академия театры артисткасы. Биредә ул 60 тан артык ел хезмәт итә.

Артистка 2011 елның 20 сентябрендә Казанда вафат булды.

Рольләр

Фильмография 
 1993 — «Италия контракты» (, Россия, Ренат и К` студиясе, режиссер Владислав Чеботарев (II) — эпизод.
 1981 — «Зифа оныгы – Ришат» (, СССР, Горький исемендәге киностудия, режиссер Марк Осепьян) — Зифа.
 1975 — «Хәзинә» (, СССР, Свердловск киностудиясе, режиссер Ольгерд Воронцов) — Мәгыйшә, Әнвәрнең анасы.

Искәрмәләр

Сылтамалар 

 Авыр югалту
 Бәхетле ул Вера Минкина

Моны да карагыз 

Татар артистлары
ТАССР халык артистлары
РСФСР халык артистлары
Казан театр училищесын тәмамлаучылар
Керәшен татарлары
Габдрахман Рәсүлев

Габдрахман Зәйнулла улы Рәсүлев — күренекле дин әһеле, мөфти (1936-1950). Үзәк диния нәзарәте архивында аның турында «замананың голәмәләре белән нык бәйләнештә була», дип язылган.

Габдрахман Рәсүлевнең Ислам дөньясында танылуында атасының күренекле ишан булуы да зур роль уйнаган дип санала. Совет хөкүмәте аның чагыштырмача бәйсез эшчәнлегенә түзеп торырга мәҗбүр булган.

Тәрҗемәи хәле 
Габдрахман Рәсүлев Верхнеуральск өязенең Ахун исемле зур татар авылында күренекле ишан Зәйнулла Рәсүлев гаиләсендә 1889 елның 10 ноябрь көнне туа. Атасы 1884 елда Троицки шәһәренең 5нче мәчетенә икенче имам итеп билгеләнә. Габдрахман атасы җитәкләгән «Рәсүлия» мәдрәсәсендә белем ала, 1901 елда шунда укытучы, 1903 елда мөдәррис (директор) итеп билгеләнә. Бу мәдрәсәдә Мәҗит Гафури белем ала, инкыйлабтан соң мәдрәсә Татар-башкорт педагогика техникумы итеп үзгәртелә.

Ватандашлар сугышыннан соң ― Урал өлкәсе мөхтәсибәтенең имам-мөхтәсибе.

1936 елда, Риза хәзрәт Фәхретдинов вафат булгач, Рәсүлев сайлаусыз гына мөфтилек вазифасын башкарырга тотына.

1943 елда армия өчен халыктан акча җыела. Мөфтинең бу турыда хәбәр итеп Сталинга тилиграм җибәрүе һәм җавап та алуы билгеле. Диния Нәзарәтенең тугызынчы мөфтие булган Г. Рәсүлевнең эшчәнлеге шактый кызыклы һәм нәтиҗәле була. Г. Рәсүлев сугыш елларында барлыкка килгән мөмкинлекләрдән файдаланырга тырыша. Бу елларда исә дини тормыш җанлана башлый, яңа мәчетләр, дини оешмалар ачыла.

СССРда дүрт Диния Нәзарәте барлыкка килгәч, 1945 елда хөкүмәт тарафыннан, мөфтиятләрнең эшләрен бер-берсенә туры китереп кору максаты белән, бердәм дини идарә төзү мәсьәләсе дә кузгалтыла. Мондый фикернең барлыкка килүенә мөфтиятләрнең төрле программа белән эш итүләре һәм, нәтиҗәдә, хаҗ сәфәрен оештырганда, чит ил кунакларын каршылаганда һ.б. очракларда төрле кыенлыклар килеп чыгу сәбәп була. Бу уңайдан Дини культлар эше буенча Советның Башкортстандагы вәкиле Кәримов, Мәскәүдәге җитәкчеләре кушуы буенча, мөфти Рәсүлев белән очрашып, аның фикерләрен сорашкан. Әлеге идея мөфтидә зур кызыксыну тудыра һәм ул, Мәскәүдә әлеге дини идарә оеша калса, үзен аның җитәкчесе итеп куярга тәкъдим итә. Гомумән, Г.Рәсүлев бу фикерне Уфа Диния Нәзарәтен Мәскәүгә күчереп, аның статусын күтәрү дип кабул иткән.

Мөфти бәйсез эш йөртергә тырышкан. Дини культлар эше буенча Советның Башкортстандагы вәкиле язган: “Элеккеге мөфти Рәсүлев үзенең гамәлләре белән теркәлмәгән дини жәмгыятьләрнең һәм төркемнәрнең күбәеп китүенә мөмкинлек бирде,... ул бернинди тикшерүсез “таныклыклар”, ягъни кичекмәстән башкарылырга тиешле дини кануннарны үтәргә хокуклар бирде, бөтен дини төркемнәрне еллык календарьлар белән тәэмин итеп торды”. Габдрахман Рәсүлев үз кулы белән “мәчетсез муллаларга” 917 таныклык тапшырган. 1945 һәм 1947 елларда хаҗ сәфәренә чыга.

1950 елның 6 июлендә мөфти Габдрахман Рәсүлев вафат була. Совет хөкүмәтенең дингә каршы көрәше кабат мөфти Г.Рәсүлев вафат булгач көчәеп китә.
Уфаның мөселман зиратында җирләнгән.

Шулай ук карагыз

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Татарстан Җөмһүрияте мөселманнарының Диния Нәзарәте тарихы 
 «Ислам Уралда». 300 бит 

Татар дин әһелләре
Мөфтиләр
Россия мөфтиләре
Оппауда химик заводта шартлау

Оппауда химик заводта шартлау — 1921 елның 21 сентябрендә BASF компаниясенең Оппау шәһәрчеге (хәзерге вакытта Рейнланд-Пфальц җирендә урнашкан Рейндагы Людвигсхафен шәһәре составына керә) янында урнашкан химик эшханәсендә булган авыр техноген һәлакәт. Һәлакәт корбаннары саны 561 кеше була. Шулай ук күпсанлы җимерелүләргә китерә.

Шартлау анилинлы буяулар һәм ашламалар заводында була, шулай ук анда төрле шартлагыч матдәләрнең компонентларын, шул исәптән агулы фосген газын да җитештергән булалар. Һәлакәткә кадәр берничә ай алдан эшханәдә якынча йөз кешенең үлеменә китергән авыр бер авария булган була: азот белән водородны катыштыру мичкәсе шартлый. 

Һәлакәтнең турыдан-туры сәбәбе булып озак ятып тыгызланган аммоний сульфатын һәм нитратын ваклар өчен шартлагыч матдә кулланганда бу ятмаларның детонациясе тора . Аңа кадәр озак вакыт дәвамында бу максатта детонация тудырмаган кара дарылы картон торбалар кулланыла торган була. Ләкин подрядчы-шартлатучы экономия максатында көпшәкләндерү максатында куәтлерәк шартлагыч матдәне - рекарокны  (калий хлораты белән бензинның кушылмасы) кулланырга карар кыла. Ул аммоний нитратының үзеннән-үзе таркалуына һәм зур күләмдә энергия чыгаруына китерә . Реакциядә 4 500 т аммоний сульфаты һәм нитраты катнаша, шартлау энергиясе тротил эквивалентында 1-2 килотонн тәшкил итә.

Оппауда 1000 бинаның 800 җимерелә, 7 500 кеше яшәү урынсыз кала . Шартлау нәтиҗәсендә якында урнашкан Франкенталь һәм Эдигхайм авыллары җимерелә. Якындагы станцияләрдә торучы поездлар юлларыннан алып ыргытылалар, 70 км радиуста, шул исәптән Людвигсхафенда һәм Мангеймда, барлык йортлар тәрәзәсез калалар , шартлау тавышы 300 км ераклыкта урнашкан Мюнхенда да ишетелә. Шартлау урынында 90га 125 метрлы үлчәмле һәм тирәнлеге 20 мга җитүче чокыр барлыкка килә. Аның урынында килеп чыккан янгын берничә көннән соң гына сүндерелә. Һәлакәт корбаннары саны 561 кеше тәшкил итә, бер ярым меңнән артык кеше яралар һәм пешүләр ала .

Искәрмәләр 

ШартлауларТехноген һәлакәтләр
Лемма

Лемма - математикада бер яки берничә теореманы исбатлау өчен кулланыла торган ярдәмче теорема. Билгеле леммалар үрнәге буларак Евклид, Гаусс, Абель леммаларын китерергә була. 

Грек теленнән тәрҗемә иткәндә «лемма» () сүзе бушка алынган әйберне, мәсәлән бүләкне, ришвәтне аңлата. 

Математика
Төшенчәләр
Евклидча геометрия

Евклидча геометрия — Евклид фәзасы геометриясе. Бу геометрияне борынгы (б.э.к. III гасыр) грек галиме Евклид үзенең «Башлангычлар» китабында билгеле бер системага сала, XIX гасырга кадәр реаль физик фәзаның хасиятләрен ачып бирүче бердәнбер геометрия дип санала. Рәсәй математигы Николай Иванович Лобачевский яңа геометрия төзегәч һәм шуннан соң башка геометрияләр барлыкка килгәч кенә бу фикер үзгәрә. Евклидча геометриянең аксиомалар системасы Лобачевский геометриясе аксиомалар системасыннан параллель турылар аксиомасы белән аерыла.

Аксиомалар

Евклид "Башлангычлар" дигән китапта 5 төп постулатны китерә:

 Һәр ноктадан һәр ноктага туры сызык сызып була
 Чикләнгән туры сызыкны өзлексез рәвештә туры сызыкка озайтып була
 Һәр үзәктән һәр ачылу киңлеге (җәзбә аяклары) белән түгәрәкне сызып була
 Барлык туры почмаклар бер-берсенә тигез
 Яссылыктагы, әлеге туры сызыкта ятмый торган нокта аша әлеге туры сызыкка параллель тик бердәнбер туры сызык сызып була.

1829 елда Казан император университетында күренекле математик Николай Лобачевский бишенче Евклид постулатын кире кагып, үз геометриясен булдыра. Лобачевский Евклидның бишенче постулатын болай үзгәртә:
Әлеге туры сызыкта ятмый торган нокта аша бер яссылыктагы туры сызыкны кисеп үтмәүче кимендә ике туры сызык сызып була.

Шулай ук кара 
 Гильберт аксиоматикасы
 Лобачевский геометриясе
 Риман геометриясе
 Аналитик геометрия

Евклидча геометрия
Плазма (мәгънәләр)

Пла́зма ( — рәвеш алган, әвәләнеп ясалган):
 Плазма — ионлашкан газ.
 Кан плазмасы — канның сыек өлеше.

Шулай ук кара 
 Plazma — Россия поп-төркеме.
Шәһит Заһретдинов

Шәһит Заһретдинов () – мәшһүр совет спортчысы, велосипедчы, шоссе велоузышлары буенча СССР чемпионы. Тынычлык велоузышларын шәхси зачетта җиңү яулаган соңгы СССР спортчысы (1981).

Тәрҗемәи хәле
Шәһит Заһретдинов 1958 елның 15 ноябрендә Иске Кади авылында туган. Мәктәптә укыганда ук велосипед спорты белән шөгыльләнә башлаган һәм 1974-77 елларда СССРның яшьләр җыелма командасы составында чыгыш ясаган. Үзбәк физкультура институтында укый, Ташкәнт «Динамо»сы өчен чыгыш ясый.

1980 нче елны үткән дөнья чемпионатында ул беренче урынны алуга ирешә. 1981 елда  Берлин-Праһа-Варшава арасында узган Тынычлык велоузышында җиңү яулый.

Бүген Шәһит Заһретдинов Мәскәүдә яши. Мәскәү «Динамо» спорт җәмгыятен җитәкли, милисә (полиция) полковнигы.

Велосипедчылар
Татар спортчылары
ССРБ атказанган спорт осталары
ССРБ чемпионнары
Эволюция

Эволюция (; төгәлрәк: биологик эволюция яки органик эволюция) — бер төркем галимнәр тарафыннан тере табигатьнең табигый үсеш процессы дип табылган тәгълимәт. Аларның фикеренчә, эволюция процессы популяцияләрнең генетик составы үзгәрүеннән, адаптацияләрдән, төр үзгәрешләреннән, юкка чыгулардан һәм экосистема белән биосфераның гомуми үзгәрешләреннән гыйбарәт.

Эволюция күренешен аңлатучы берничә теория бар. Бүгенге көндә иң киң таралганы — эволюциянең синтетик теориясе. Аның нигезендә Чарльз Дарвин теориясе ята.

Эволюционизм тәнкыйте 
Төрле галимнәр төркеме шулай ук эволюция теориясен тәнкыйтьләп, аның фәнгә каршы килгәнен дәлилли. Тәнкыйтьчеләр фикерләре нигезендә эволициянең дингә каршы булуы, археологик дәлилләр булмау, генетик яктан туры килмәү, фальсифицикациянең мөмкин булуы һәм башка фикерләр ята.

Эволюция
Эволюцион биология
Идел-кыпчак телләре

Идел-кыпчак телләре (болгар-кыпчак телләре, урал-кыпчак телләре, төньяк-кыпчак телләре) - кыпчак төркеменә кергән телләр төркемчәсе. Бу төркемчәгә татар һәм башкорт телләре керә. Бу төркемчә диалектлар континуумы булып килә (мәсәлән, башкорт теленең көнбатыш диалекты татар теленең үзәк диалектына охшаш, татар теленең типтәр диалектында башкорт сыйфатлары бар). Себер татарлары сөйләшә торган телне мөстәкыйль тел дип санарга мөмкин. Мөстәкыйльлек сыйфатлары мишәр диалектында да бар.
Идел-кыпчак телләренең берлеге барлык галимнәр тарафыннан да кабул ителми. О.А. Мудрак татар телен "сары-кыпчак", башкорт телен ногай-кыпчак төркемчәсенә керткән. Шуннан Мудрак бу классификациядән кире кайткан, әмма хәзерге вакытта аны Анна Дыбо тота.

Үзәнчелекләр
Идел-кыпчак телләре башка көнбатыш-кыпчак телләреннән элегрәк барлыкка килгәннәр һәм көнчыгыш-кыпчак телләре белән күбрәк бәйләнешләре бар.
Төркемчәнең төп үзәнчелеге - и/е, у/о, ү/ө һәм аларның киресенчә алмашуы:

Әмма себер-татар, мишәр сөйләмнәрендә һәм башкорт теленең кайбер диалектларында бу күчмә хәрәкәт юк. 
Үзәнчәлекләр морфологиядә дә очрый: мәсәлән, фигыльнең өченче зат берлек санындагы төрләнеше: тат. бара, башк. бара, каз. барады, кырг. барат.

Башкорт һәм татар теле бик охшаш, әмма аермалары да бар (түбәндәге үрнәкләрнең беренчесе — башкортча, икенчесе — татарча, өченчесе — казакъча):
беренче иҗектә башкортча "ә", татарча "и" булуы (реализациясе): кәрәк - кирәк - керек, кәм - ким - кем, тәрән - тирән - терең, кәңәш - киңәш - кеңес;
башкортча ыу, еү, татарча у, ү реализациясе: һыу - су - су, тыуыу - туу - туу, эсеү - эчү - iшу, бешеү - пешү - пiсу;
башкорт телендә тартык аваздан башланучы сүз башына о, у кушылуы (протеза): ысын - чын - шын, ыласын - лачын - лашын;
е-җи алмашуы: ете - җиде - жети, ер - җир - жер, еҙ - җиз - жез; 
с-ч алмашуы: сәй - чәй - шай, бесәй - песи - мысық;
һ-с алмашуы: һары - сары - сары;
ҫ-с, ҙ-з, д алмашуы: ярҙам - ярдәм - жәрдем, ҡырҙа - кырда - қырда (казакъча қыр сүзе аз гына биекләнгән көтүле урын);
сүз башындагы яңгыраулык-саңгыраулык алмашынулары: ете - җиде - жети, бесәй - песи - мысық
Шулай ук башка аермалар да бар.

Сылтамалар
Рус Википедиясе

Тел белеме
Төрки телләр
Татар теле
Башкорт теле
Кыпчак телләре
Рәшит Нәҗметдинов

Рәшит Һибәт улы Нәҗметдинов (, 15 декабрь 1912, Актүбә, Россия империясе — 3 июнь 1974, Казан, РСФСР) — шахмат буенча халыкара дәрәҗәдәге оста, шашка буенча спорт остасы, ССРБның атказанган тренеры, биш тапкыр РСФСР чемпионы, илнең командалы беренчелекләрендә өч тапкыр ССРБ чемпионы. Язучы Кави Нәҗминең энесе.

Биография 
Бүгенге көндә Казакъстанда урнашкан Актүбә шәһәрендә эш эзләп килгән ярлы крестьян гаиләсендә туа. Биш яшендә ата-анасын югалта. Ерак туганнарында тәрбияләнә. 1921 елда, ачлык вакытында, балалар йортына эләгә.

1922 елда олы абыйсы Кави энесен үз янына Казанга ала.

1930 елда мәктәпне тәмамлагач, Рәшит Казан химия-технология институтының эзләнү факультетына укырга керә. Абыйсын кулга алганнан соң Әдистә яши, аннары Казанга кайта.

1937 елда Казан дәүләт педагогика институтының физика-математика факультетына укырга керә. Институтны 1940 елда тәмамлаганнан соң Кызыл Армия сафларына алына. Бөек Ватан сугышын кече политҗитәкче Нәҗметдинов Берлинда тәмамлый.

Казанышлары

Шашка 
Уен кагыйдәләрен мәктәп укучысы Рәшит Нәҗметдинов 1928 елның гыйнварында белеп ала. Шул ук елның мартында Казан чемпионатында икенче урынны яулый.

Күп тапкыр Казанның чемпионы була, 1931-33 елларда Әдис чемпионы, «Учитель» спорт җәмгыятенең чемпионы. ССРБның XII чемпионатының ярымфиналы җиңүчесе (Казан, 1949). 1950 елдан башлап шашка буенча бәйгеләрдә катнашмый.

Шахмат 
1927 елда Рәшит мәктәп укучылары арасында Казан чемпионы, 1930 елда — олылар арасында чемпион була һәм Бөтенсоюз категориясен алуга ирешә. 1939 елда остага кандидат була. Казанның, ТАССР һәм Идел буеның күп тапкыр чемпионы була.

Биш тапкыр РСФСР чемпионы (1950, 1951, 1953, 1957, 1958 еллар).

ТАССРның атказанган мәдәният эшлеклесе.

Татар телендәге шахмат уены буенча беренче китап авторы (1953 ел). Икенче басмасы — 1982 ел, «Шахматы» — рус теленә тәрҗемәсе (1985 ел), «Сайланма партияләр» (1975 ел).

Казан шахмат мәктәбе Рәшит Нәҗметдинов исемен йөртә.

Шулай ук карагыз

Искәрмәләр 

Шахматчылар
Казакъстанда туганнар
Татар спортчылары
ССРБ атказанган тренерлары
Кыпчак телләре

Кыпчак телләре (төньяк-көнбатыш төркем, тау-төркем һ.б.) - төрки телләр гаиләсенең иң эре төркемнәренең берсе (11 телдән тора). Кыпчак телләре борынгы кыпчаклар кулланган кыпчак теленнән барлыкка килгәннәр.

Кыпчак телләренең төп үзәнчәлеге - башка төрки телләрдәге "аг(ъ)" кыпчак "ау" яки "ай" иҗекләренә үзгәрүе, һәм шуннан охшаш авазларга күчүе: төрекчә "dağ" - татарча, башкортча "тау" - кыргызча "тоо" (караим-кырымтатар телләрендә кирегә кайта ала: кырымтатар "дагъ")

Төркемчәләре

Сары-кыпчак телләре (половец-кыпчак телләре) 
Половец (сары-кыпчак) теленнән чыгалар.
Бу төркемчәнең төп үзәнчелеге - угыз телләренә якынлык.
О.А. Мудрак буенча, үзен дә ике төркемчәгә бүлергә мөмкин:
 Караим-кырымтатар телләре: аларның төп үзәнчелеге - "аг(ъ)"ның кирегә үзгәрүе (дагъ) 
 караим теле
 кырымтатар теле
Әмма ул телләр диалектлары башка төрки телләр төркемнәренә керә ала: кырымтатар теленең төньяк диалекты - кыпчак-ногай төркемчәсенә, көньяк-кырымтатар теле - төрек теленең диалекты, димәк, угыз телләренә керә.
 Кумык-карачай-балкар телләре: аларның төп үзәнчелеге - кайбер позицияләрдә изәфет (билгеләнүче сүздә өченче затның кушымчалы булуы, мәсәлән, татар телендә "Казан шәһәре, башкорт телендә "илһам шишмәһе) юклыгы, үзатлыкларда: къарачай-малкъар тил
 кумык теле
 карачай-балкар теле
 сары-кыпчак теле†
 мәмлүк-кыпчак теле†

Идел-кыпчак телләре 
Болгар-кыпчак телләре яки  Идел-кыпчак телләре.

Бу төркемчәнең төп үзәнчелеге - иренләнгән сузыкларның алмашуы
 татар теле
 башкорт теле
Бу төркемчәнең бергәлеге белән бөтен галимнәр түгел риза. О.А. Мудрак татар телен сары-кыпчак, башкорт телен ногай төркемчәсенә керткән. Әмма үзе ул бу бүленештән кире каккан, бу гипотезаны Анна Дыбо тота.

Ногай-кыпчак телләре 
Төп үзәнчелеге - с-ш күчмә хәрәкәте.
 искеногай сөйләм теле (мөстәкыйль сөйләмнәргә бүленү кадәр ногай теле)
 казакъ теле
 әстерхан-татар теле
 каракалпак теле
 кыпчак-үзбәк диалектлары
 йорт диалекты
 алабуга диалекты
 кырымтатар теленең төньяк диалекты

Кыргыз-кыпчак телләре 
 кыргыз теле
 фәргән-кыпчак теле
 көньяк-алтай теле

Чагыштыру 

Төрле төрки телләрне күрсәтү өчен җәдвәл латыйнча китерелгән:

Әдәбият 
 БОРЫНГЫ ТӨРКИ ТЕЛЛӘР Татар энциклопедиясе
    Э. Р. Тенишев (ред.). Сравнительно-историческая грамматика тюркских языков. Региональные реконструкции. М., 2002;
    Языки мира. Тюркские языки. М., 1997, Бишкек, 1997.
Johanson, Lars and Csató, Éva Ágnes (1998). The Turkic Languages. London: Routledge. ISBN 0-415-08200-5.
Menges, Karl H. (1995). The Turkic Languages and Peoples. Wiesbaden: Harrassowitz. ISBN 3-447-03533-1.
А. Н. Самойлович. Тюркское языкознание. Филология. Руника. М., 2005
Э. Р. Тенишев (ред.). Сравнительно-историческая грамматика тюркских языков. Региональные реконструкции. М., 2002.
 Рус Википедиясе

Төрки телләр
Кыпчак телләре
Закир Аюханов

Закир Насретдин улы Аюханов 1889 елның 23 маенда Самара губернасының Ставорополь өязендәге (хәзер Сембер өлкәсенең Чардаклы районы) Татар Колмаеры авылында җир эшкәртүче гаиләсендә дөньяга килә.

1907-1910 елларда Ырынбур шәһәрендә эшләп килгән «Хөсәения» мәдрәсәсендә белем ала. 1910-1914 елларда  Мисыр башкаласының Каһирә университетында укый.  Мисырдан кайткач, үзе укыган «Хөсәения»дә мөгаллим булып балаларны гарәп, төрки, татар теленә, тарих фәннәренә өйрәтә.  1915 елда Хөсәения ачылмагач үзенә эш урыны эзләү турында игьлан бастыра. 1914-1916 елларда аның риба хакында язмалары «Шура» журналында басылып чыга.

1917 елда “Тупракчылар” фракциясеннән Милләт Мәҗлесенең Мәгариф һәм Дин оешмаларын идарә итү комиссияләренә сайлана .

1918 елда Уфаның «Галия» мәдрәсәсендә укыта. Г.Ибраһимов һәм Ш.Әхмәдиев җитәкчелегендә чыгып килә торган «Безнең юл» газетасында мәкаләләр бастырып үзен журналист итеп тә таныта. 1918 елда Уфа губернасының укытучылар берләшмәсенең рәисе буларак, Казан шәһәрендә булып узган III съезда делегат булып катнаша.

Закир Аюханов Төмән шәһәрендә педагогия техникумында укыта һәм шул ук вакытта университетта дөньяви белемен арттыра. 1919 елда Себер якларын  «Тум сүзе» газетасында журналист булып эшли. 1920 елда «Тум сүзе», «Азат Себер» газетасына әйләнә, аның редакциясе Новосибирск шәһәренә күчерелә. Редакция хезмәткәрләре белән 3.Аюханов Новосибирск шәһәренә килә. 1926 елда Закир Аюхановны яңадан Уфага күчерәләр. Ул үрнәкле Ленин исемен йөрткән 9 еллык татар мәктәбендә эшли һәм шул ук вакытта уку һәм укыту программаларын хәзерләү комиссиясендә актив катнаша. 1926 елда зур коллективка җитәкчелек итеп беренче башкорт халкының яңа "Әлифба" китабын нәшриятта бастырып чыгаралар. 1929 һәм 1968 еллар арасында Әлифба җәмгысе 25 тапкыр нәшер ителә. 

Закир Насретдин улы Аюханов Мәскәү, Уфа мәктәпләрендә балаларга белем бирә. 1954-1961 елларда башкорт кабиләләренең тарихын гарәп, төрки чыганакларыннан тәрҗемә итә.  1961 елның 22 июнендә вафат була һәм Уфа шәһәренең зиратына күмелә.

Искәрмәләр

Чыганак 
 "Сембер татарларның мәдәни мирасы" җыентыгындагы Әмир ӘХМӘТ мәкәләсеннән. Сембер, 2002

Татар галимнәре
Мәдрәсә тәмамлаучылар
XV гасыр

XV (унбишенче) гасыр — 1401 елдан 1500 елга кадәр дәвам иткән гасыр.

Вакыйгалар 
 Алтын Урда кече дәүләтләргә таркала: Зур Урда, Кырым ханлыгы, Казан ханлыгы, Әстерхан ханлыгы, Себер ханлыгы.
 Казан ханлыгына нигез салына.
 Йөзьеллык сугыш дәвам итә.
 Китап басу уйлап чыгарыла.

Туулар

Шулай ук кара
Искергән сүзләр

Искергән сүзләр — төрле сәбәпләр аркасында (сүзнең аерым бер мәгънәсе югалу, теге яки бу төшенчәнең телдән бөтенләй югалуы) кулланылыштан төшеп калган сүзләр.

Калын язылыш== Тарихи сүзләр ==
Кайбер искергән сүзләрнең аерым очракларда, билгеле бер максат белән телдә кулланыла торганнары бар. Мондый сүзләрне тарихи сүзләр дип атыйлар. Алар белдергән төшенчәләрнең башка исемнәре юк, бу төшенчә үзе инде телдә кулланылмый. Мәсәлән, патша, хан, алпавыт, морза, ясак һ.б.

Тарихи сүзләр тарихи китапларда, фәнни, фәнни-популяр хезмәтләрдә, әдәби-тарихи әсәрләрдә урын ала.

Тарихи сүзләр халыкның үткәнен иҗтимагый-сәяси тормышка караган сүзләр (җария - рабыня, сарайби - придворный, пайтәхет, ханбалык - столица, карачы - высший сановник, бәк - князь) аша, хәрби лексика (йөзбашы - сотник, чирү - войско, кыны - футляр, кирмән - военный лагерь, алай - отряд), савыт-саба атамалары (чапчак - кадка, аяк - сосуд, күбәтә - ёмкость для супа, таскак - деревянная полка), кием-салым атамалары (көбә күлмәк - военная одежда из железа, очлым - головной убор, тирлек - нижнее белье, көртәй - одежда из меха) аша чагылдыралар.

Архаизмнар 
Искергән сүзләрнең тагын бер төркеме - архаизмнар - нинди дә булса бер төшенчәнең искергән атамасы, ләкин хәзерге заманда ул кулланылмый, ә аның синонимы кулланыла.

Чыганаклар 
Искергән сүзләр 

Лексикология
Тел, әдәбият һәм сәнгать институты

Татарстан Республикасы Фәннәр Академиясенең Галимҗан Ибраһимов исемендәге Тел, әдәбият һәм сәнгать институты ТАССР Совнаркомы карары нигезендә 1939 елның 23 августында оештырыла, эшен шул ук елның 7 октябрь көненнән «Татар теле һәм әдәбияты фәнни-тикшеренү институты» буларак башлый.

Институтта татар теленең тарихы һәм хәзерге вәзгыяте, икетеллелек, татар әдәбияты тарихы һәм башка халык әдәбиятлары белән бәйләнеше, текстология һәм археография, татар халык авыз иҗаты, театр, рәсем, музыка сәнгатенең актуаль проблемалары тирәнтен өйрәнелә.
Институт бүлекләрендә хезмәт итүче бөтен галимнәрнең уртак бурычы булып яңа концепция буенча татар халкының дөрес һәм тулы тарихын язу эше тора.

Тарих
ТӘСИ Бөек Ватан сугышына кадәр 5 бүлектән тора: әдәбият, халык авыз иҗаты, татар теле, рус теле һәм тарих. 1961 елны тарих бүлегеннән археология һәм этнография бүлекләре аерылып чыга, 1968 елны сәнгать бүлеге, 1975 елны иҗтимагый фикер бүлеге оештырыла.

Үзгәртеп кору елларында институтның киләчәге яңадан карала, үсеш планына үзгәрешләр кертелә. Нәтиҗәдә, тел белеме бүлеге тел белеме һәм лексикология, лексикография бүлекләренә; археология һәм этнография бүлеге археология бүлеге һәм этнография бүлегенә; әдәбият бүлеге әдәбият бүлеге һәм кулъязмалар, текстология бүлегенә таркалалар. 1988 елны яңа икътисад бүлеге, 1990 елны тарих һәм мәдәни истәлекләр, татар энциклопедиясе бүлекләре ачыла.

1988 елдан башлап институтка Республика җитәкчелеге тарафыннан яңа эшчәнлек ‑ югары уку йортлары һәм фәнни-тикшеренү институтларында бара торган гуманитар фәннәр буенча тикшеренүләрне координацияләү, башка республикаларда, чит илләрдә яшәүче татар халкы проблемаларын өйрәнү бурычлары куела.

Бүген
Бүген Тел, әдәбият һәм сәнгать институтында 215 фәнни хезмәткәр эшли, тел, әдәбият һәм халык авыз иҗаты юнәлешләре буенча докторлык һәм кандидатлык диссертацияләре яклау советлары бар.

ТӘСИ галимнәре гуманитар фәннәр үсеше, татар һәм Татарстан Республикасының башка халыклары милли рухы һәм мәдәнияты торгызылуына бик зур өлеш кертәләр. Институт Мәскәү, Петербург, Башкортстан, чит ил (АКШ, Төркия, Казахстан, Үзбәкстан һ.б.) галимнәре белән тыгыз элемтәдә тора.

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Татарстан Фәннәр академиясенең Тел, әдәбият һәм сәнгать институты

Сылтамалар

Шулай ук карагыз 
Татар халык иҗаты бүлеге (ТӘһСИ)

Казанның фәнни институтлары
Фәнни-тикшеренү институтлар
Татарстан Фәннәр академиясе
Галимҗан Ибраһимов хөрмәтенә аталган объектлар
Татар телле оешмалар
Тел, әдәбият һәм сәнгать институты