alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
Wanta (żeglarstwo)

Wanta (z , a to z ) – lina olinowania stałego stabilizująca maszt w płaszczyźnie prostopadłej do płaszczyzny symetrii jednostki pływającej. Wanty występują symetrycznie parami na obu burtach, a na większych jachtach i żaglowcach jest ich zwykle kilka par. Zazwyczaj wykonane są z lin. Na większych jednostkach mogą być zastąpione prętami. Końce want są zaplatane, zawalcowywane lub zakończone w specjalnych końcówkach, by umożliwić ich przytwierdzenie do okuć masztu i podwięzi. Rozmiar, liczba oraz układ want zależy od wielkości masztu i przeznaczenia jednostki pływającej.

Rodzaje 
Nazewnictwo want pochodzi od części masztu, do którego są przymocowane; i tak wyróżniamy: wanty kolumnowe, stenwanty, bramstenwanty, topwanty, wanty krzyżowe.

Wanta kolumnowa
Usztywnia kolumnę masztu i mocowana jest do niej w miejscu występowania salingu, skąd biegnie w kierunku pokładu. W przypadku masztu wielosegmentowego zazwyczaj występuje parami na burtę.

Stenwanta
Usztywnia stengę. Mocowana jest do masztu przy stensalingu. Rozparta salingiem biegnie do podwięzi w pokładzie.

Bramstenwanta
Usztywnia bramstengę. Mocowana jest do masztu przy bramstensalingu i rozparta przez stensaling oraz ewentualnie saling biegnie do pokładu.

Topwanta
Biegnie od topu masztu do pokładu rozparta o najwyższy saling.

Wanta krzyżowa
Inaczej diamentowa lub krojcwanta. Współcześnie rzadko spotykana. Biegnie od topu masztu i rozparta przez najwyższy saling wraca z powrotem do mocowania w maszcie.

Użycie 
Możliwe jest regulowanie napięcia want, a przez to i pochylanie masztu. Wykonuje się to poprzez zmianę jej długości, często przez skręcanie lub rozkręcanie ściągacza. Na jachtach sportowych, szczególnie wyczynowych, regulacji want można dokonywać również w trakcie żeglugi.

Współczesne jachty klasy turystycznej wyposażone są zazwyczaj w 2 lub 3 wanty na każdej burcie. Ich liczba jest zależna od elementów konstrukcyjnych statku, użytych materiałów, typu ożaglowania, przeznaczenia statku. Regulacja tak zaprojektowanych want (i całego olinowania stałego) jest sporadyczna, wymaga zazwyczaj jedynie kontroli poprawności mocowania do podwięzi wantowych.

Zobacz też 

 olinowanie 
 omasztowanie 
 ożaglowanie

Bibliografia

Olinowanie (żeglarstwo)
Dirka

Dirka – lina olinowania ruchomego przy ożaglowaniu gaflowym, biegnąca od noku bomu na ukos do górnej części masztu, służąca do podtrzymywania bomu. Na każdy bom przypadają dwie dirki, przy czym wybierana jest dirka nawietrzna, zaś zawietrzną luzuje się, aby nie odkształcała i nie przecierała żagla.
 Na jednostkach o ożaglowaniu bermudzkim zamiast dwóch direk stosuje się topenantę. Stosowane też bywają dwa lazy jacki, które konstrukcyjnie przypominają dirki.

Zobacz też 

 gafel
 lazy jack
 olinowanie
 omasztowanie
 ożaglowanie
 takielunek

Bibliografia 
 

Olinowanie (żeglarstwo)
Eol (syn Hippotesa)

Eol (także Ajolos; gr.  Aíolos, łac. Aeolus) – w mitologii greckiej władca wiatrów oraz wyspy Eolii.

Uchodził za syna Hippotesa (lub Posejdona) i Melanippe. Zamieszkiwał Wyspy Liparyjskie (nazywane również Eolskimi). Dzięki jego przychylności Odyseusz uzyskał bezpieczną morską podróż. Wichry, które mogłyby utrudniać dalszą podróż, dostał zamknięte w worku. Towarzysze Odyseusza widząc już brzegi Itaki otworzyli worek wypuszczając z niego wichry. Spowodowało to, że uwolnione wiatry wypchnęły ich znów na Wyspy Eolskie.

Przypisy 

Królowie w mitologii greckiej
Bóstwa wiatrów
Gejtawa

Gejtawa – lina olinowania ruchomego używana podczas pierwszej fazy sprzątania żagla rejowego. Gejtawy występują w jednej parze na każdy żagiel i są obsługiwane z pokładu żaglowca. Każda z gejtaw biegnie z pokładu przez blok umieszczony na rei w okolicy masztu, lub w pewnej odległości od niego, po czym schodzi skośnie w dół do rogu szotowego. Służy do podciągnięcia tego rogu do rei, co powoduje złożenie żagla w "kopertę". Ponieważ żagle rejowe są najtrudniejszymi do sprzątania (jako jedyne podnosi się je wtedy do góry, a nie opuszcza), oraz są jednymi z największych na jednostce, gejtawy są często wyposażone w talie na wysokości rei (lina biegnie wtedy z talii do rogu żagla i z powrotem). Po wybraniu gejtaw wybiera się gordingi.

Zobacz też 
 olinowanie
 olinowanie stałe
 omasztowanie
 ożaglowanie

Bibliografia

Olinowanie (żeglarstwo)
Gording

Gording – jedna z lin służąca do sprzątania żagla rejowego (dociągania go do rei z pokładu). Jest przymocowana do dolnego liku (brzegu) żagla, następnie przechodzi przez kilka pierścieni (baranków) i przez blok biegnie na pokład. Przez wybranie gordingów, po uprzednim zluzowaniu szotów obciągających żagiel do dołu i wybraniu gejtaw, żagiel zostaje sprzątnięty (podobnie jak żaluzja okienna). Dla ostatecznego zwinięcia żagla trzeba wejść na reję, porządnie ułożyć fałdy płótna i przywiązać do rei. Zazwyczaj żagiel wyposażony jest w 6-8 gordingów.

Gordingi należą do olinowania ruchomego.

Zobacz też 
 olinowanie
 olinowanie stałe
 omasztowanie
 takielunek

Bibliografia

Olinowanie (żeglarstwo)
Marsel

Marsel lub marsżagiel (ang. topsail) – prostokątny żagiel rejowy (zawieszany na marsrei), pomiędzy marsem, a bramsalingiem.
 
Jeśli znajdują się tam dwa żagle, to nazywane są marslem dolnym i marslem górnym. W zależności zaś od masztu, na którym żagiel jest podniesiony, otrzymuje on także nazwę tego masztu, np. foka czy grota, i wówczas pełna nazwa brzmi fokmarsel dolny, grotmarsel górny itd.

Zobacz też 
 olinowanie
 omasztowanie
 ożaglowanie
 takielunek

Bibliografia 
 

Ożaglowanie
Nagiel

Nagiel, kołek (ang. belaying pin) – drewniany lub metalowy, odpowiednio ukształtowany kołek, włożony pionowo, do połowy długości w otwór nagielbanku (kołkownicy). Służy do obkładania (mocowania) lin. Spełnia podobną rolę jak knaga, z tym że znacznie łatwiej na nim pracować, gdy jak to bywa na żaglowcach jedną linę wybiera wiele osób. Kiedyś liny produkowane były z włókien naturalnych (np. sizal, konopie siewne, juta, bawełna) znacznie zatem zmieniały długość zależnie od zmian wilgotności. Przez to pracująca pod dużym obciążeniem zaknagowana lina mogła zacisnąć się tak, że jedynym sposobem, aby ją zwolnić było przecięcie liny. Aby tego uniknąć na naglach nie stosowano węzła knagowego, a jedynie wielokrotnie linę obwijano "w ósemkę" naprzemiennie wokół górnej i dolnej części nagla. Wolną cześć liny swobodnie (bez związywania) buchtowano na górnej części nagla. Obecnie, gdy liny żeglarskie produkowane są nieomal wyłącznie z włókien syntetycznych praktycznie nie ma ryzyka zaciśnięcia się jej na naglu. Na wielu żaglowcach dopuszcza się, a nawet zaleca parokrotne "ósemkowe" obwinięcie liny wokół nagla, a na koniec (zwłaszcza dla cieńszych lin) użycie węzła knagowego.

Bibliografia

Zobacz też 

 olinowanie, olinowanie stałe, olinowanie ruchome, omasztowanie, takielunek

Wyposażenie jachtu i osprzęt
Nok

nok – wolny koniec poziomych drzewc w omasztowaniu jednostki żaglowej
 Nok – kultura ludu zamieszkującego niegdyś tereny dzisiejszej środkowej Nigerii
 NOK (niem. Nord-Ostsee-Kanal) – Kanał Kiloński, kanał morski łączący Bałtyk z Morzem Północnym
 NOK – oznaczenie waluty korony norweskiej
 NOK – Narodowa Organizacja Kobiet, zał. w 1918
 NOK – najwyższy organ kontroli
 Nok – potok, dopływ Słopniczanki
Zobacz też:
 Noc
 Nock
 Nokk
Reja

Reja (od niem. Rah, Raa lub Rahe) – poziome drzewce na jednostce żaglowej przytwierdzone do masztu, do której przymocowany jest górny lik prostokątnego żagla rejowego. Współcześnie spotykane rzadko, w większości na żaglowcach szkoleniowych (np. STS Dar Młodzieży, STS Pogoria). W miejscu łączenia rei i masztu występuje okucie zwane rakiem, które umożliwia obracanie (brasowanie) rei wokół masztu w celu ustawienia żagla do optymalnej pracy zgodnie z kursem względem wiatru. Reja może być opuszczana lub podnoszona przy pomocy bejwutu. 

Żagiel rejowy mocuje się do rei poprzez jaksztag przy pomocy bencli. Po przeciwnej stronie jaksztagu z rei zwisa perta, lina, na której stają marynarze sprzątający ożaglowanie. Dodatkowo czasami wzdłuż rei występuje lajflina, do której można wpiąć pasy bezpieczeństwa. Od noków do pokładu w kierunku rufy biegną brasy służące do obracania rei, natomiast w górę w kierunku masztu reje stabilizuje się topenantami. Podczas sprzątania ożaglowania wybiera się gejtawy przyciągające żagle do rei, a następnie gordingi.

W ożaglowaniu rejowym reje stanowią kolejne piętra żagli, przy czym na większych jednostkach może się zdarzyć, że najniższa reja ostatniego masztu jest pozbawiona własnego żagla, a służy jedynie do rozpinania dolnych rogów żagla piętra drugiego.

Spotyka się do ośmiu pięter rei. Ich nazwy wraz z nazwami żagli są następujące (od topu masztu):
 8. topreja (moonraker) – moonsel lub topsel
 7. trumselreja – trumsel lub skysel
 6. bombramreja – bombramsel lub trumsel
 5. bramreja górna – bramsel górny
 4. bramreja dolna – bramsel
 3. marsreja górna – marsel górny
 2. marsreja dolna – marsel
 1. reja – fok lub grot.

Rozróżnienie na bramreję górną i dolną oraz marsreję górną i dolną występują jedynie, gdy żaglowiec nosi kolejno dzielony marsel i bramsel. 

Niekiedy na jednostkach o ożaglowaniu skośnym spotyka się pojedynczą reję zwaną bryfokreją służącą do podnoszenia bryfoka. Przykładem takiego żaglowca jest szkuner sztakslowy Zawisza Czarny.

Zobacz też 

 blindreja
 olinowanie
 omasztowanie
 ożaglowanie
 takielunek

Przypisy

Bibliografia 
 
 

Omasztowanie
Saling

Saling – termin żeglarski oznaczający:

1a. Połączenie kolumny masztu ze stengą (przedłużeniem kolumny) w przypadku masztu wieloczłonowego.

1b. Platforma znajdująca się w miejscu połączenia kolumny masztu ze stengą. Na platformie tej mogą przebywać marynarze obsługujący drzewca, żagle i olinowanie ruchome danego piętra żagli, oraz znajdujące się w jego otoczeniu elementy olinowania stałego jednostki. Z obrzeża tej platformy biegną w górę wyższe wanty, a od spodu może być ona stabilizowana podwantkami.

Czasami pojęcia saling używa się również ogólnie w odniesieniu do wszystkich połączeń i platform masztu wieloczłonowego, aczkolwiek pierwszą platformą w czteroczłonowym maszcie jest mars i kolejnymi saling, stensaling, bramsaling.

2. Na jednostkach z jednoczłonowymi masztami: Sztywna rozpórka zwiększająca kąt pomiędzy olinowaniem stałym a masztem, usztywniająca maszt na wysokości zamocowania want kolumnowych. Przymocowana jednym końcem (piętą) do masztu pod odpowiednim kątem, a drugim końcem (nokiem) rozpierająca wantę zwiększając tym samym kąt między liną a masztem. Wbrew pierwszemu wrażeniu rozpórki nie są ustawione pod kątem prostym do masztu a w dwusiecznej kąta załamanej wanty. Salingi umieszczane są symetrycznie po obu stronach masztu.

Zobacz też 

 jumpsaling
 olinowanie, omasztowanie, ożaglowanie, takielunek

Bibliografia

Omasztowanie
Latacz

Latacz – żagiel należący do sztaksli przednich o kształcie trójkątnym i podnoszonym przy słabych wiatrach na sztagu dziobowym powyżej foka i kliwra. Charakteryzuje się wysoko uniesionym nad pokład rogiem halsowym i rogiem fałowym sięgającym topu pierwszego masztu.

Zobacz też 

 olinowanie
 omasztowanie
 ożaglowanie
 takielunek

Bibliografia 
 

Ożaglowanie
Fok

Fok – żagiel i jeden z podstawowych elementów ożaglowania występujący w formie sztaksla przedniego bądź żagla przymasztowego. 

Jako sztaksel wieszany jest na sztagu umiejscowionym najbliżej przedniego masztu. W przypadku większej liczby sztaksli przednich fok występuje jako ostatni, najbliżej masztu (w kolejności za lataczem, kliwrem i bomkliwrem). W odróżnieniu od genui kryje grota w nieznacznym stopniu bądź też wcale.

Na żaglowcach i większych jednostkach wielomasztowych fok może występować jako żagiel przymasztowy i wtedy jest to główny żagiel pierwszego masztu. Wyjątek stanowią jol i kecz, gdzie przednim masztem jest grotmaszt, a żagiel na nim to grotżagiel (grot).

Fokmasztem nazywamy pierwszy maszt od strony dziobu znajdujący się na większości jednostek pływających o napędzie żaglowym i posiadających co najmniej dwa maszty. Wyjątkiem są jednostki dwumasztowe, na których pierwszy maszt jest wyższy od drugiego. W tym wypadku pierwszy maszt nazywany jest grotmasztem a drugi bezanmasztem.

Obecnie przedrostek „fok-” zastępuje wcześniej stosowaną formę „for-” dla oznaczenia elementów ożaglowania, omasztowania i osprzętu pierwszego masztu (fokbramwanty, fokmarsreja). 

Można wyróżnić następujące rodzaje foków ze względu na ich zastosowanie:
 fok marszowy – podstawowy typ foka stosowany w standardowych warunkach żeglugowych dla danej jednostki pływającej
 foki pasatowe – inaczej bliźniacze; zestaw dwóch symetrycznych foków stosowanych na kursach pełnych. Wystawiane są po jednym na każdą burtę i rozpinane dodatkowo bomami. Stosowane w warunkach wiatrowych do 7° w skali Beauforta.
 fok wodny – inaczej spinakerowy, stawiany dodatkowo ze spinakerem jako żagiel wspomagający
 balonfok – zamiennik foka marszowego stosowany przy słabych wiatrach (do 3° B) o zwiększonej powierzchni i zmodyfikowanym kroju
 demoiselle – zamiennik foka marszowego przeznaczony do żeglugi przy bardzo słabych wiatrach (ok. 1° B)

Zobacz też 
 olinowanie 
 omasztowanie 
 ożaglowanie 
 takielunek

Bibliografia 
 
 

Ożaglowanie
Kliwer

Kliwer – żagiel zaliczanych do sztaksli przednich. Charakteryzuje się wysoko uniesionym rogiem halsowym. Występuje przed fokiem, a przy większej liczbie sztaksli przednich może być dodatkowo poprzedzony lataczem i (rzadziej)
bomkliwrem. Dawniej nazywany był również yankee. 

Kliwer jest żaglem trójkątnym, podnoszonym na sztagu lub samodzielnie na liku. Uniesiony róg halsowy może biec bezpośrednio do okucia na dziobie jednostki lub do noku bukszprytu.  Nok ten może dzielić z lataczem. W konfiguracji z bomkliwrem róg halsowy kliwra przesunięty jest do tyłu (w przypadku dużych żaglowców każdy sztaksel przedni ma własne miejsce na bukszprycie). Róg fałowy kliwra mocowany jest w okolicy topu masztu natomiast w konfiguracji z lataczem przesunięty jest w dół masztu o 1/3 wysokości.

Przy słabym wietrze bywa zastępowany większym balonkliwrem. 

Czasami kliwrami nazywa się ogólnie grupę wszystkich sztaksli przednich jednostki.

Zobacz też 

 olinowanie
 omasztowanie
 ożaglowanie
 takielunek

Przypisy

Bibliografia

Ożaglowanie
Achtersztag

Achtersztag (inaczej aftersztag) – lina olinowania stałego, biegnąca od topu lub górnej części masztu w kierunku rufy, a tam zamocowana na pokładzie. Stabilizuje maszt przeciwdziałając siłom pochylającym go do przodu. Achtersztag biegnie w płaszczyźnie symetrii jednostki pływającej. Niekiedy spotyka się achtersztag podwójny wtedy każdy z nich mocowany jest na rufie na jednej z burt. W przypadku ożaglowania gaflowego zamiast achtersztagu stosowana jest jedna lub więcej par baksztagów, aby można było manewrować gaflem. Na dawnych żaglowcach achtersztagiem nazywano linę łączącą topy masztów.

Zobacz też 

 achterluk, achterpik, achtersztaksel, achterwatersztag, bukszpryt, forsztag, olinowanie, olinowanie ruchome, omasztowanie, ożaglowanie, sztag, takielunek, watersztag, wystrzał

Bibliografia 
 

Olinowanie (żeglarstwo)
Baksztag

Baksztag (z niem. Backstag) – lina olinowania stałego stabilizująca maszt, biegnąca od jego topu do okucia na burcie umieszczonego na odcinku między masztem a rufą bądź nazwa kursu względem wiatru.

Baksztag jako element olinowania

Baksztagi są linami stosowanymi symetrycznie po obu burtach, w jednej lub dwu parach i należą do olinowania stałego (dawniej półstałego) – w każdej parze wybierana jest lina od strony nawietrznej, a przeciwległa jest luzowana aby nie przeszkadzała żaglowi.

Baksztag jako kurs względem wiatru
Od nazwy liny pochodzi również nazwa kursu względem wiatru. Baksztag to kurs gdzie wiatr wieje z ukosa, w sektorze pomiędzy trawersem i rufą. Można wyróżnić baksztag ostry tj. bliższy półwiatrowi bądź pełny - bliższy fordewindowi.

Baksztag jako wiatr 

Baksztagiem w żeglarstwie nazywany jest również wiatr wiejący pomiędzy półwiatrem, a fordewindem. Jest to najkorzystniejszy wiatr występujący w sportach jachtów żaglowych.

Zobacz też 

 olinowanie, olinowanie stałe, olinowanie ruchome, takielunek
 bajdewind, fordewind, mordewind, półwiatr, róża wiatrów
 omasztowanie, ożaglowanie
 achtersztag

Przypisy 

Olinowanie (żeglarstwo)
Żeglarstwo
Kanał Erie

Kanał Erie (ang. Erie Canal) – otwarty w 1825 historyczny szlak wodny o długości 584 km, część śródlądowego szlaku wodnego między Wielkimi Jeziorami i Atlantykiem. Dawny system połączeń wodnych zaczyna się w Buffalo nad rzeką Niagara, a kończy w Albany nad rzeką Hudson.

Kanał funkcjonował do 1918, kiedy oficjalnie zastąpił go nowocześniejszy, równolegle biegnący New York State Barge Canal, dziś największy element systemu kanałów żeglugowych w USA. Nowszy kanał z kolei utracił znaczenie gospodarcze w drugiej połowie XX wieku i w latach 90. został oficjalnie zamknięty dla przewozu ładunków. W ostatnich latach jest stopniowo przystosowywany do żeglugi rekreacyjnej, a wiele jego odcinków zostało ponownie przemianowane na Erie Canal. Większe miasta leżące na trasie kanału to Syracuse, Rochester i Buffalo.

Zaproponowany po raz pierwszy w 1724 przez Cadwalladera Coldena. Kanał wybudowano jako strategiczną budowę rozwoju Stanów Zjednoczonych w kierunku zachodnim w dobie rewolucji przemysłowej dzięki pomocy finansów publicznych.

Po otwarciu w 1825 r. kanał przyczynił się do rozwoju gospodarczego prywatnych przedsiębiorstw na sąsiednich obszarach. Co więcej, tworząc łatwe połączenie między Wielkimi Jeziorami i Atlantykiem, otworzył wnętrze Ameryki i walnie przyczynił się do rozwoju miast takich jak Cleveland, Detroit i Chicago.

W następnych latach obok kanału Erie zbudowano system mniejszych kanałów łączących go między innymi z jeziorami Ontario i Champlain. W XIX wieku kanał poszerzono dwukrotnie. Między 1905 i 1918 przeprowadzono szeroko zakrojone unowocześnienie szlaku wodnego. W wielu miejscach drogę wodną przeprowadzono równolegle do starego kanału, często wykorzystując skanalizowane koryta rzek, które stary kanał omijał. Nowy szlak wodny przemianowano na New York State Barge Canal. Po otwarciu nowego szlaku wiele starych odcinków Kanału Erie zostało zakopanych, wiele innych popadło w ruinę. Z kolei nowy kanał odnotował drastyczny spadek ruchu wodnego w drugiej połowie XX wieku i utracił swoje znaczenie, głównie z powodu otwarcia dużo dogodniejszej Drogi Wodnej Świętego Wawrzyńca. Obecnie wiele jego odcinków jest przekształcanych w obiekty rekreacyjne.

Kanał Erie był wielkim osiągnięciem inżynieryjnym, m.in. z tego powodu, że jego duża część została wykuta w litej skale oraz iż był kopany ręcznie, a także że przebiegał przez centra miast. Tysiące robotników-imigrantów zmarłych z wycieńczenia podczas prac pochowano bezimiennie wzdłuż trasy kanału.

Zobacz też 
 Kanał Morris
 kanał wodny

Linki zewnętrzne 

 Stare fotografie kanału Erie
 
 
 
 

Erie, Kanał
Kulis

Kulis – tragarz w południowej i wschodniej Azji, noszący zarówno ładunki, jak i ludzi w lektykach. Członek najniższej kasty w Indiach.

Przypisy

Linki zewnętrzne 
 Kulisi z Indii 

Azja
Zawody
Pikfał

Pikfał – element olinowania ruchomego występujący przy ożaglowaniu gaflowym. Fał ten mocowany jest do piku gafla zazwyczaj przez wodzik (prowadnicę). Przy żaglu występuje w parze z gardafałem. Podczas stawiania ożaglowania w pierwszej kolejności wybierany jest pikfał, aby unieść pik gafla, a następnie oba pikfał i gardafał.

Zobacz też 
 olinowanie stałe
 omasztowanie
 takielunek
 żagiel

Bibliografia

Olinowanie (żeglarstwo)
Fregata (klasa okrętów)

Fregata – klasa okrętów wojennych średniej wielkości lub dużych. Nazwa klasy istnieje co najmniej od XVI wieku do chwili obecnej, lecz przeznaczenie i charakterystyki fregat zmieniały się znacznie na przestrzeni epok. Nie należy jej mylić z fregatą w znaczeniu typu ożaglowania.

Rodzaje fregat 
Opisane szerzej osobno rodzaje fregat (chronologicznie):
 fregaty (okręty żaglowe lub z napędem mieszanym)
 fregaty pancerne
 fregaty (okręty eskortowe)
 fregaty rakietowe

Historia 
Początkowo, do XVI wieku, fregatami nazywano różne małe jednostki wiosłowe, z pomocniczym ożaglowaniem. Wyodrębniona klasa fregat, jako żaglowych okrętów pełnomorskich, zaczęła się ustalać w XVI wieku i uformowała w wieku kolejnym. Do początku XIX wieku były to średnie lub duże okręty żaglowe, przeznaczone głównie do zadań rozpoznawczych i eskortowych oraz samodzielnych działań na odległych akwenach (fregaty żaglowe). Klasa ta ukształtowała się jako okręty trzymasztowe, z ożaglowaniem typu fregata. Ich wyporność wynosiła ok. 1000-2000 ton. W I połowie XIX wieku obok żagli na fregatach pojawiły się maszyny parowe i napęd bocznokołowy, następnie śrubowy. Wszystkie fregaty parowe zachowywały jednocześnie nadal pomocnicze ożaglowanie, ich wyporność sięgała maksymalnie 6000 ton.

W latach sześćdziesiątych XIX wieku pojawiły się parowe fregaty pancerne, wkrótce też ożaglowanie na nich zanikło. Ich wyporność wynosiła ok. 4000-10 000 ton. Dalsza ewolucja fregat nastąpiła dwutorowo: z fregat pancernych wykształciły się pancerniki, stając się główną klasą okrętów (okrętami liniowymi), natomiast nieopancerzone fregaty wyewoluowały w klasę lekko opancerzonych lub nieopancerzonych krążowników, przejmujących dotychczasowe zadania fregat. Klasa fregat jako takich zanikła.

Nowa klasa okrętów nazwanych fregatami pojawiła się podczas II wojny światowej, jako rodzaj okrętów eskortowych, służąca do ochrony konwojów i zespołów okrętów przed atakami okrętów podwodnych i w mniejszym stopniu przed samolotami. Ich wyporność wynosiła ok. 1000-2500 ton. Od lat sześćdziesiątych XX wieku fregaty o uzbrojeniu artyleryjskim były wypierane przez fregaty rakietowe, uzbrojone w wyrzutnie kierowanych pocisków przeciwlotniczych i przeciwokrętowych. Wyporność ich sięgała ok. 1000-4500 ton. Klasa ta następnie nabierała cech uniwersalności i w takiej postaci fregaty istnieją obecnie, będąc jedną z podstawowych i najliczniejszych klas okrętów.

Należy wspomnieć, że w latach sześćdziesiątych i siedemdziesiątych XX wieku istniała duża niejednolitość w rozróżnianiu klas okrętów i w niektórych krajach fregatami oraz wielkimi fregatami nazywano także niszczyciele (do tej pory we Francji), a nawet krążowniki rakietowe.

Zobacz też 
 fregata (okręt żaglowy), fregata (typ ożaglowania)
 fregata (okręt eskortowy), fregata pancerna, fregata rakietowa
 korweta
 niszczyciel eskortowy

Bibliografia 
 

 
Klasy okrętów
Części rowerowe

Podstawową częścią każdego roweru jest jego rama.

Do ramy są zwykle przymocowane:
 koła rowerowe, na które składają się:
 piasty
 szprychy
 obręcze
 nyple rowerowe
 dętki
 opony
 patrz też: błotnik
 oraz:
 siodło przymocowane przez sztycę
 kierownica (czasami z lemondką) połączona za pomocą
 mostka zwanego też fajką z
 widelcem, który jest połączony z ramą za pomocą
 łożysk sterowych (sterów)
 oprócz tego do ramy mogą być przymocowane rozmaite dodatkowe utensylia takie jak:
 koszyk na bidon wraz z bidonem
 pompka
 dzwonek
 licznik
 dynamo
 lampki
 sakwy
 błotniki
 bagażnik
 chorągiewka rowerowa

Rower jest zwykle napędzany przez układ napędowy, na który składają się:
 mechanizm korbowy, do którego są przymocowane
 pedały, korby zaś są połączone razem przez ułożyskowany wałek
 suportu, na której są z kolei zamocowane
 przednie zębatki, zwane też czasami „koronkami” Największa z nich (czasami wszystkie) jest zwana w slangu kolarzy „blatem”. Zębatki te są połączone za pomocą
 łańcucha do
 tylnych zębatek, które mogą być zakładane na
 bębenek w formie luźnych zębatek lub zintegrowanej kasety lub tworzyć jedną, nierozerwalną część z
 wolnobiegiem

Większość współczesnych rowerów posiada możliwość zmiany biegów, dzięki systemowi zębatek tylnych i przednich oraz systemu zmiany biegów, na który składają się:
 przerzutka (z tyłu)
 przekładnia (z przodu)
 manetki oraz
 linki

Rower posiada też zwykle system hamulcowy.
Istnieją różne rodzaje hamulców rowerowych:

 hamulce szczękowe
 hamulce Cantilever
 hamulce V-brake
 hamulce tarczowe
 hamulce bębnowe

W rozwiązaniach tych stosowane są:

 klamki hamulcowe
 linki lub przewody hydrauliczne
 klocki lub
 okładziny hamulcowe

Niektóre rowery – oprócz powyższych części – posiadają również amortyzację.

!
Równoległobok

Równoległobok – czworokąt mający dwie pary równoległych boków.

Właściwości 
Równoległobok jest szczególnym przypadkiem trapezu. Jego przeciwległe boki są nie tylko równoległe, ale też równej długości. Jego przekątne przecinają się w połowie swojej długości (nie zawsze pod kątem prostym). Przeciwległe kąty są równej miary. Suma miar kątów sąsiednich, czyli leżących przy tym samym boku, wynosi 180° (kąt półpełny).

Szczególnymi przypadkami równoległoboku są: romb (o wszystkich bokach takiej samej długości), prostokąt (o wszystkich kątach prostych), oraz kwadrat (o wszystkich bokach takiej samej długości i kątach prostych).

Wzory

Oznaczenia 
  – długości boków równoległoboku;
  – wysokość równoległoboku, czyli długość odcinka łączącego dwie podstawy i prostopadłego do obydwu;
  – długości przekątnych równoległoboku;
  – kąt pomiędzy bokami równoległoboku;
  – kąt pomiędzy przekątnymi równoległoboku.

Pole powierzchni 
Pole powierzchni równoległoboku wyrażają wzory

Obwód 
Wzór na obwód równoległoboku

Długości przekątnych równoległoboku

Długości boków równoległoboku

Przypisy 

Rodzaje czworokątów
Rumb

Rumb (ang. Compass point) – pozaukładowa miara kąta uzyskana przez podział okręgu na 32 części. Niegdyś powszechnie używana w nawigacji morskiej, nieomal całkowicie wyparta przez system 360°. Jeden rumb = 11,25° (0,1963495 rad).

Budowa systemu 
 System składa się z hierarchicznych poziomów:
 poziom I - kierunki kardynalne (oznaczenia jednoliterowe): północ (N), wschód (E lub niem. O), południe (S) i zachód (W)
 poziom II - kierunki interkardynalne (oznaczenia dwuliterowe): północny wschód (NE lub NO), południowy wschód (SE lub SO), południowy zachód (SW) oraz północny zachód (NW).
 poziom III - nazwy/oznaczenia składają się z połączenia nazw/oznaczeń sąsiadujących ze sobą kierunków kardynalnych i interkardynalnych np.: północny północny wschód (oznaczenia trzyliterowe - np. NNE lub NNO)
 poziom IV - nazwy/oznaczenia tworzy się według schematu: nazwa/oznaczenie najbliższego kierunku kardynalnego lub interkardynalnego + przyimek ku (pol.), by (ang.), zu (niem.) + nazwa/oznaczenie kierunku kardynalnego, w którego stronę dany kierunek jest "odchylony" np. północ ku wschodowi (NbE), północny zachód ku zachodowi (NWbW)

pół- i ćwierć-rumby 

Potrzeba dalszego doprecyzowania systemu została zrealizowane poprzez podział rumbów na pół lub ćwierć, co dało system składający się ze 128 jednostek. ¼ rumba odpowiada 2,8125° (czyli 2° 48′ 45″)

Zastosowania współczesne 
Rumby bywają używane do określania (odniesionego do linii symetrii wzdłużnej kadłuba statku) kierunku, w którym znajduje się obiekt np: dwa rumby z prawej pława, albo rumb za lewym trawersem stawa itp.

System rumbowy, ale tylko do 16 kierunków (a więc do poziomu III) nadal stosowany jest do określania kierunków prądów morskich, kierunków wiatrów w prognozach meteorologicznych, dziennikach okrętowych itp.

Tabela 
Zestaw nazw pełnych rumbów (32 rumby):

Zobacz też 
 kompas
 róża wiatrów
 SI
 pozaukładowe jednostki miary

Przypisy

Bibliografia 
 Encyklopedia żeglarstwa, Wydaw. Naukowe PWN, Warszawa 1996, praca zbiorowa - red. Jacek Czajewski 

Nawigacja
Ambra

Ambra (Ambergris Tincture) – wydzielina z przewodu pokarmowego kaszalota (Physeter macrocephalus), która jest prawdopodobnie wynikiem niestrawności lub zaparcia wieloryba.

Charakterystyka i występowanie 
Ambra pojawia się w okolicach żerowania, unosi się na powierzchni wody (skąd może zostać odłowiona), a następnie wyrzucana jest na wybrzeże oceanów. Bryły ambry mają najczęściej rozmiary pięści lub ludzkiej głowy. Mają postać różnokształtnych form o masie 1-20 kg.  Ambra może przybierać barwę szarą, żółtawą lub brązową. Ma konsystencję wosku, jest lżejsza od wody, mięknie w cieple ręki i ulega upłynnieniu w temperaturze wrzenia wody. Jest słabo rozpuszczalna w alkoholu, lepiej rozpuszcza się w tłuszczach.

Ambra jest jednym z nielicznych naturalnych surowców przemysłu perfumeryjnego pochodzenia zwierzęcego. Charakteryzuje się zapachem porównywalnym do końskiego potu oraz zapachu morza. Ze względu na swe właściwości jest używana przez najbardziej renomowanych producentów perfum. Czysta ambra nie ma zapachu, powstaje on w wyniku fotooksydacji i autooksydacji, a składnikami decydującymi o jej charakterystycznym zapachu są ambreina, ambriole, jonony i aldehyd ambrowy. Tynkturę otrzymuje się przez macerację wysuszonego i rozdrobnionego surowca alkoholem etylowym. Otrzymywane są również zagęszczone roztwory alkoholowe otrzymywane z tinktury, tzw. rezynoid lub absolut ambry. Tynktura i zagęszczone ekstrakty muszą dojrzewać przez pół roku, zanim zostaną użyte w kompozycjach zapachowych. W przemyśle perfumeryjnym poza balsamicznym zapachem ambry wykorzystuje się jej właściwości doskonałego utrwalacza.

Pozyskiwanie 
Dawniej wydobywano ją, sondując lancami zawartość jelit rozpłatanych zwierząt – wielorybów odławianych w celu pozyskania m.in. wielorybiego tłuszczu (w tym spermacetu) i fiszbinów. Ośrodkiem pozyskiwania ambry były m.in. wybrzeża Australii, Nowej Zelandii i Nowej Kaledonii, na której plażach ambra bywa znajdowana szczególnie często. Obecnie naturalna ambra jest niedostępna ze względu na ochronę kaszalotów. Wytwarzane są jej substytuty syntetyczne lub roślinne (np. produkty otrzymywane z nasion hibiskusa).

Według mitów ambra potrafi też hipnotyzować syreny.

Główne składniki
 ambreina
 epicoprostanol
 norphyton
 coproston

W wielu krajach stosowanie ambry jest zakazane, ze względu na ochronę kaszalotów. Jako zamiennika ambry używa się zazwyczaj żywicy ladanum otrzymywanej z niektórych gatunków czystków.

Przypisy

Uwagi

Bibliografia 
 Władysław S. Brud, Iwona Konopacka-Brud; "Podstawy perfumerii. Historia, pochodzenie i zastosowanie substancji zapachowych"; Łódź 2009; 
 

Surowce zwierzęce
Fizjologia zwierząt
Leon Czolgosz

Leon Frank Czolgosz (ur. w maju 1873 w Alpenie, zm. 29 października 1901 w Auburn) – amerykański sympatyk anarchizmu, zabójca prezydenta Williama McKinleya.

Życiorys 
Czolgosz pochodził z rodziny polskich imigrantów. Urodził się w Alpenie, w stanie Michigan jako jedno z ośmiorga dzieci Pawła (Paula) Czolgosza (1843–1944) i Marii (Mary) Nowak (1843–1883). Po 1880 roku rodzina przeniosła się do Alpene, a następnie do Cleveland w stanie Ohio. Czolgosz porzucił rodzinną farmę, wyjechał wraz z dwoma braćmi i rozpoczął pracę w fabryce stali. Za uczestnictwo w strajku bracia zostali zwolnieni z pracy i wrócili do Cleveland. Był powiązany z grupą anarchistyczną „Siła”, a wcześniej uczestniczył w wykładach Emmy Goldman.

Duży wpływ na życie Czolgosza miało zabójstwo króla Włoch, Humberta I, dokonane przez Gaetano Bresciego. 31 sierpnia 1901 roku Czolgosz przyjechał do Buffalo, gdzie 6 września, w czasie wystawy Pan American Exposition dokonał zamachu, strzelając dwukrotnie do prezydenta USA McKinleya. Złapany przez policję, podał fałszywe nazwisko – Fred Nieman. Prezydent zmarł z poniesionych ran osiem dni po zamachu, a Czolgosz, po krótkim procesie, został skazany i stracony na krześle elektrycznym dnia 29 października 1901 roku w więzieniu stanowym w Auburn. Przed straceniem powiedział: „Zabiłem prezydenta, ponieważ był wrogiem prawych ludzi – prawych robotników. Nie żałuję swojego czynu”.

Ciała Czolgosza nie wydano rodzinie. Mózg Czolgosza został dokładnie zbadany i opisany przez Edwarda Anthony’ego Spitzkę. Resztę ciała Czolgosza zalano kwasem siarkowym, natomiast listy i ubrania spalono.

Przypisy

Bibliografia 
 Briggs LV. The manner of man that kills; Spencer-Czolgosz-Richeson. Boston: R. G. Badger, 1921

Amerykańscy zamachowcy
Amerykańscy anarchiści
Amerykanie pochodzenia polskiego
Straceni na krześle elektrycznym
Urodzeni w 1873
Zmarli w 1901
Trautonium

Trautonium – instrument muzyczny z grupy elektrofonów elektronicznych skonstruowany w 1930 roku przez niemieckiego inżyniera Friedricha Trautweina we współpracy z kompozytorem Oskarem Salą. Jak większość instrumentów ówczesnej doby, opierał się on technice lampowych oscylatorów RLC. Także podobnie jak jemu współczesny Hellertion zamiast klawiatury posiadał pasek (lub paski w polifonicznej wersji) czuły na dotyk, spełniający rolę opornika o zmiennej oporności. W późniejszych modelach dołączono także listwę z metalowymi suwakami, którymi można była oznaczać wybrane tony i używać ich jako rodzaju klawiszy. Pozwalało to uzyskać dokładny mikrotonowy strój instrumentu. Domowa wersja instrumentu była wytwarzana przez firmę Telefunken.

Trautonium posiadał zakres trzech oktaw, wybieranych przełącznikiem z szerszego zakresu.

Mimo wyraźnych podobieństw do innych instrumentów wcześniej i współcześnie wytwarzanych Trautonium posiadał pewne cechy wyróżniające je spośród innych. Była to możliwość bardziej swobodnego kształtowania dźwięku. Instrument posiadał dodatkowe oscylatory, kontrolowane szeregiem przełączników i pokręteł, wzbogacające brzmienie o dodatkowe składowe harmoniczne oraz szereg filtrów dodatkowo kształtujących falę. Brzmienie Trautonium dzięki temu było dużo bogatsze od wszelkich innych instrumentów tamtych czasów tak, że może być uznane za prekursora współczesnych syntezatorów.

W późniejszych latach powstały zmodyfikowane wersje instrumentów:
 Mixture Trautonium – oparte na technologii półprzewodnikowej oraz z tak dobraną charakterystyką opornik, że była ona liniowa, a nie wykładnicza jak w innych modelach.
 Radio Trautonium – wersja bez wzmacniacza, przeznaczona do bezpośrednich transmisji radiowych
 Trautonium koncertowe – ze wzmacniaczem o większej mocy i rozwiniętym zestawem głośników.

Instrument ten znalazł zastosowanie w praktyce muzycznej. Powstało pewna liczba kompozycji specjalnie na ten instrument. Między innymi Paul Hindemith skomponował utwór Concertino na trautonium i orkiestrę smyczkową. Instrument w pracy kompozytorskiej i scenicznej używali także Julis Wiesmann oraz Oskar Sala.

Zobacz też 
 elektrofony
 elektromechaniczne instrumenty muzyczne
 elektroniczne instrumenty muzyczne
 muzyka elektroniczna

Elektrofony elektroniczne
Hamulec hydrokinetyczny

Hamulec hydrokinetyczny – hamulec w budowie i działaniu podobny do  sprzęgła hydrokinetycznego, z tą różnicą, że wał, na którym osadzony jest wirnik turbiny, jest utwierdzony i nie ma możliwości obracania się. Zwykle jest używany jako hamulec wspomagający. W większych jednostkach ciecz wymaga chłodzenia.

Hamulec hydrokinetyczny nie jest w stanie doprowadzić do pełnego zatrzymania mechanizmu, lecz jest w stanie rozproszyć pewną porcję energii.

Hamulce
SACLANT

SACLANT - (ang. Supreme Allied Commander Atlantic), czyli Naczelny Dowódca Sojuszniczych Sił Zbrojnych NATO na Atlantyku. Zadaniem jego było utrzymanie i rozwijanie zdolności istotnych dla zachowania pokoju, bezpieczeństwa oraz integralności terytorialnej państw członkowskich NATO. Obszar, za który odpowiadał (AOR - ang. Area of Responsibility) rozciągał się od Bieguna Północnego aż po Zwrotnik Raka, i od Wschodniego Wybrzeża Ameryki Północnej do Zachodniego Wybrzeża Afryki i Europy. Był on odpowiedzialny za strzeżenie bezpieczeństwa mórz, szlaków handlowych i przywracanie porządku w jego AOR. SACLANT odgrywał istotną rolę w utrzymaniu transatlantyckiego połączenia między Europą i Ameryką Północną.

Tak jak i SACEUR, doradzał politycznym i wojskowym organom NATO w sprawach wojskowych. Jeśli wymagały tego okoliczności, mógł też kontaktować się bezpośrednio z szefami obrony, ministrami obrony i szefami rządów państw członkowskich NATO. Odpowiadał przed Komitetem Wojskowym za wypełnianie tych obowiązków.

Dowództwo Sił Sojuszniczych Atlantyku (Allied Command Atlantic) zostało rozwiązane 19 czerwca 2003, a jego funkcje przejęło nowo utworzone Dowództwo Sił Sojuszniczych NATO ds. Transformacji (Allied Command Transformation – ACT). 

NATO
Supreme Allied Commander Europe

Supreme Allied Commander Europe (SACEUR), naczelny dowódca sojuszniczy w Europie – głównodowodzący połączonych sił zbrojnych NATO w Europie, stojący na czele Sojuszniczego Dowództwa Operacji (Allied Command Operations).

Jest nim zazwyczaj najwyższy rangą generał Sił Zbrojnych Stanów Zjednoczonych, stojący na czele Europejskiego Dowództwa Stanów Zjednoczonych.

Kwatera główna Sojuszniczego Dowództwa Operacji, czyli SHAPE, znajduje się w Casteau koło Mons w Belgii. Jego misją jest przyczynianie się do zachowywania pokoju, bezpieczeństwa oraz integralności terytorialnej państw członkowskich NATO w jego obszarze odpowiedzialności (w tym przypadku od północnych krańców Norwegii aż po wschodnią granicę Turcji).

Podobnie jak SACLANT jest dowódcą strategicznym i za wypełnienie swoich obowiązków odpowiada przed Komitetem Wojskowym OTP. SACEUR pełni także funkcję COMUSEUCOM.

Naczelni dowódcy sił NATO w Europie 
Funkcję naczelnego dowódcy połączonych sił zbrojnych NATO w Europie (Supreme Allied Commander Europe) od chwili powstania sojuszu pełnili wyłącznie wojskowi amerykańscy.

Przypisy

Bibliografia 
 
 
 

NATO
Przekładnia

Przekładnia – mechanizm lub układ maszyn służący do przeniesienia ruchu z elementu czynnego (napędowego) na bierny (napędzany) z jednoczesną zmianą parametrów ruchu, czyli prędkości i siły lub momentu siły.

Przekładnia może zmieniać:
 ruch obrotowy na ruch obrotowy 

Ze względu na rodzaj wykorzystywanych zjawisk fizycznych, przekładnie dzielą się na:
 przekładnie mechaniczne,
 przekładnie hydrauliczne,
 przekładnie pneumatyczne,
 przekładnie elektryczne.

Przekładnia może być:
 reduktorem (przekładnia redukująca) – gdy człon napędzany obraca lub porusza się z mniejszą prędkością niż człon napędzający,
 multiplikatorem (przekładnia multiplikująca) – gdy człon napędzany obraca lub porusza się z większą prędkością niż człon napędzający.

Przekładnia o zmiennym przełożeniu nazywana jest wariatorem.

Szczególnym przypadkiem przekładni jest sytuacja, gdy prędkość na wejściu równa jest prędkości na wyjściu. Taki przypadek stosuje się, gdy chodzi tylko o zmianę kierunku wektora prędkości lub siły (momentu).

Podstawowymi parametrami przekładni są:
  – maksymalna prędkość na wale napędzającym,
  – maksymalne obciążenie – siła lub moment siły na wale napędzanym,
  – przełożenie przekładni, gdzie  to prędkość na wale napędzającym i  to prędkość na wale napędzanym,
  – sprawność energetyczna przekładni, gdzie  to moc użyteczna i  to moc włożona.

Zobacz też 

 przekładnia elektryczna
 przekładnia transformatora

Przypisy 

 
Maszyny proste
Nabieżnik

Nabieżnik to zestaw dwóch (nie dotyczy światła sektorowego) znaków nawigacyjnych, w dzień będących widocznymi znakami o charakterystycznym kształcie, w nocy światłami o określonej charakterystyce (kolor, ciągłość lub zsynchronizowana modulacja trwania), z których jedno jest ustawione wyżej (jeśli to możliwe) i dalej, a oba wyznaczają dla statków oś toru wodnego, lub jego krawędź. 

Nabieżniki służą do oznaczania głównie podejść do portów, trudnych, wąskich przejść, mielizn, wraków ukrytych pod wodą, podziałów administracyjnych. W skomplikowanych przypadkach oś toru wodnego może być łamana i wyznaczana przez szereg nabieżników. Nabieżniki zazwyczaj zbudowane są na podstawie staw. Zazwyczaj przednią stawę nabieżnika buduje się nieco niższą, aby nie zasłaniała całkowicie stawy tylnej. Istnieją również nabieżniki radarowe. Prawidłowo skonstruowany nabieżnik (znaki rozstawione w odpowiedniej odległości i przy odpowiedniej różnicy wysokości) zapewnia kontrolę położenia statku (w stosunku do linii nabieżnika) z dokładnością kilku-kilkunastu metrów.

Ze względu na konstrukcję występują:
 nabieżniki liniowe – dwa lub trzy znaki określające konkretny kierunek (oś nabieżnika),
 nabieżniki przeziernikowe – trzy znaki umieszczone w wierzchołkach trójkąta równoramiennego skierowanego podstawą w stronę morza, określają kierunek poprzez położenie tylnego znaku centralnie pomiędzy dwoma przednimi,
 nabieżniki szczelinowe – trzy znaki umieszczone w wierzchołkach trójkąta równoramiennego skierowanego podstawą w stronę morza, określają sektor pływania – tylny znak musi znajdować się między przednimi.

Często stosuje się także tzw. wachlarz nabieżników, składający się z jednej stawy centralnej i kilku ustawionych za nią w ten sposób, aby namiary na nie zmieniały się o stałą wartość (najczęściej 10°), co jest przydatne np. przy określaniu dewiacji kompasu.

Bibliografia 
 

Nawigacja
Ognie świętego Elma

Ognie świętego Elma (ognie św. Bartłomieja, ognie Kastora i Polluksa) – zjawisko akustyczno-optyczne w postaci małych, cichych, ciągłych wyładowań elektrycznych na różnych powierzchniach, a szczególnie krawędziach przedmiotów, mające miejsce w czasie pogody zapowiadającej burzę. Wyładowaniom tym mogą towarzyszyć bardzo ciche dźwięki w postaci syczenia lub świstu, a czasem może być to głośny gwizd.

Zjawisko pojawić się może na powierzchni skał, drzew, masztów, anten, lin. Występuje w różnych miejscach, ale najłatwiej zaobserwować je w górach lub na morzu. Wyładowania te są niegroźne, a można je zaobserwować nawet na wyciągniętej ręce. Ognie św. Elma pojawiają się podczas pogody zwiastującej zbliżanie się burzy z piorunami, chociaż nie zawsze do tego dochodzi. W skrajnych przypadkach zjawisko to może występować podczas burzy. Efekty świetlne w czasie widnego dnia są niewidoczne, ale o brzasku, zmierzchu i w nocy, oraz podczas bardzo silnego zachmurzenia widać je w postaci łuny lub świetlnych miotełek wytryskujących z różnych miejsc.

Na statkach szczególnie wydatnie zjawisko to występuje na końcach masztów, ponieważ gęstość ładunku w naładowanych przewodnikach jest zawsze największa tam, gdzie promień krzywizny powierzchni jest najmniejszy (a więc np. na ostrzu).

Marynarze nazwali te wyładowania „ogniami świętego Elma” prawdopodobnie dlatego, że niegroźne zjawiska odczytywali jako wysłuchanie modlitw zanoszonych podczas burz do Boga za wstawiennictwem świętego. Według legendy bowiem święty Elmo miał nie bać się uderzających obok niego piorunów.

Same ognie św. Elma nie są groźne, ale duża ich intensywność świadczy o wysokiej różnicy potencjałów elektrycznych pomiędzy ziemią i warstwą chmur, co powinno być ostrzeżeniem dla obserwatora, że w każdej chwili gdzieś w okolicy może uderzyć piorun.

Ognie św. Elma występują także podczas przelotu samolotu przez naładowaną elektrostatycznie chmurę lub chmurę pyłów wydobywających się podczas erupcji wulkanu. Wtedy te ostre drobinki pyłu trą o krawędzie natarcia skrzydeł, powodując wyładowania elektrostatyczne, a także jasną poświatę.

Zobacz też 

 wyładowanie koronowe
 błędne ogniki
 meteorologia

Przypisy 

Atmosferyczne zjawiska optyczne
Elektryczność atmosferyczna
Fizyka plazmy
Meteorologia morska
Drygawka

Drygawka – długie wiosło flisackie umieszczone na przodzie lub tyle tratwy, służące do jej sterowania.

"drygawka", zwana na Pomorzu – sterem, na wschodzie Polski – opoczyną, w Krakowskiem – pojazdem, jest to duże wiosło długości 8-9 m, w grubszym końcu płasko zaciosane lub też oprawione w cienkie deszczułeczki /wyłącznie na Dunajcu/. Średnica dłużycy przeznaczonej na wyrób drygawki wynosi w grubszym końcu ok. 20 cm.

Bibliografia 
 W. Jędrysik, Spław drewna PWRiL Warszawa 1952 r./

Żeglarstwo
Nafta

Nafta (inaczej kerozyna) – ciekła frakcja ropy naftowej wrząca w granicach 170–250 °C, mająca gęstość 0,78–0,81 g/cm³. Żółtawa, palna ciecz o charakterystycznym zapachu, będąca mieszaniną węglowodorów, których cząsteczki zawierają 12–15 atomów węgla. Stosowana jako paliwo, rozpuszczalnik i do celów kosmetycznych.

Historia 
Nafta została po raz pierwszy wytworzona z naturalnego asfaltu przez Abrahama Gesnera. Z ropy naftowej jako pierwszy wyekstrahował ją i zbadał jej właściwości polski chemik Filip Walter. Nafta stała się towarem powszechnego użytku, gdy polski farmaceuta Ignacy Łukasiewicz skonstruował lampę naftową. Oświetlenie naftowe, obok oświetlenia gazowego, było głównym źródłem światła w budynkach aż do upowszechnienia się elektryczności.

Zastosowanie współczesne 
Produkcja nafty jest relatywnie tania, ponieważ powstaje ona praktycznie wyłącznie w procesie rektyfikacji ropy naftowej, bez dodatkowych procesów uszlachetniających, stosowanych przy produkcji innego rodzaju paliw. Jest częściowo przerabiana na benzynę i inne produkty w procesach krakingu i reformingu.

Paliwo silnikowe 
Z uwagi na niską liczbę cetanową i liczbę oktanową, jest nieprzydatna do zasilania silników zarówno o zapłonie iskrowym (benzynowych), jak i samoczynnym (wysokoprężnych – Diesla), choć używano jej w, dziś już historycznych, silnikach średnioprężnych. 
Jest znacznie tańsza od benzyny i oleju napędowego, w związku z czym jest stosowana w dużych ilościach w lotnictwie jako paliwo (pod nazwą „kerozyna” lub „nafta lotnicza”) do silników odrzutowych, turboodrzutowych, turbowałowych, turbośmigłowych. 

Ponadto, po wysokiej rafinacji znalazła zastosowanie jako paliwo do silników rakietowych, znane jako RP-1.

Paliwo do urządzeń grzewczych 

W niektórych krajach nafta stosowana jest jako paliwo do zasilania urządzeń grzewczych. Dostępna jest w tym celu na stacjach benzynowych lub dostarczana jest cysternami.

Zobacz też 

 Szlak Naftowy

Przypisy 

Materiały ropopochodne
Mieszaniny węglowodorów
Paliwa do silników cieplnych
Paliwa rakietowe
Rozpuszczalniki
Reguła de l’Hospitala

Reguła de l’Hospitala lub de l’Hôpitala – zwyczajowa nazwa twierdzenia rachunku różniczkowego, które umożliwia wyznaczenie granic wyrażeń dających w wyniku symbol nieoznaczony.

Rys historyczny 
Reguła ta została opisana po raz pierwszy przez Johanna Bernoulliego, opublikowana zaś  przez jego ucznia Guillaume’a François Antoine’a de l’Hospitala. W 1696 Guillaume de l’Hospital wydał pierwszy podręcznik rachunku różniczkowego i całkowego L’Analyse des infiniment petits pour l’intelligence des lignes courbes, w którym zawarte zostało dyskutowane tu twierdzenie. De l’Hospital nigdy nie twierdził, że jest autorem tego twierdzenia, niemniej jednak nazwa reguła de l’Hospitala jest powszechnie używana.

Reguła de l’Hospitala 
Bezpośrednio z definicji pochodnej funkcji można wykazać następujące twierdzenie:
 Jeżeli funkcje  i  są określone w przedziale otwartym zawierającym punkt  oraz
 
 
 oraz istnieją (skończone) pochodne  i  przy czym 
 wówczas
 
 Jeśli dodatkowo  i  mają ciągłe pochodne w punkcie  to:
 

Powyższe twierdzenie może być użyteczne w liczeniu granic wielu funkcji, np.
 

Często zdarza się jednak, że funkcje  i  nie są określone w punkcie  jednak ich iloraz ma w tym punkcie granicę. Prawdziwe jest wówczas następujące twierdzenie, zwane regułą de l’Hospitala:

Wersja podstawowa (dla granic w punkcie) 
Niech funkcje  i  będą określone w przedziale  oraz
 
 

lub
 
 

oraz istnieją (skończone) pochodne  i  w przedziale  przy czym  dla 

Wówczas, jeśli istnieje granica
 

to wtedy również
 

Analogiczne twierdzenie jest też prawdziwe dla granic lewostronnych i obustronnych.

Wersja dla granic w nieskończoności 
Niech funkcje  i  będą określone w przedziale  oraz
 
 

lub
 
 

oraz istnieją (skończone) pochodne  i  w przedziale  przy czym  dla 

Wówczas, jeśli istnieje granica
 

to wtedy również
 

Analogiczne twierdzenie jest też prawdziwe dla granic gdy

Wersja twierdzenia dla funkcji n-krotnie różniczkowalnych 
Jeżeli funkcje  i  są określone w przedziale otwartym  zawierającym punkt  oraz
 w przedziale  istnieją (skończone) pochodne wszystkich rzędów do  włącznie funkcji  i 
   oraz 
  dla 

wówczas

Zobacz też 
 granica funkcji
 pochodna funkcji
 symbol nieoznaczony
 twierdzenie Stolza

Uwagi

Przypisy

Bibliografia

Linki zewnętrzne 
  [dostęp 2022-06-20].
  L'Hospital rule , Encyclopedia of Mathematics, encyclopediaofmath.org, [dostęp 2022-08-06].

Pochodne
Granice