Le Corbusier

Le Corbusier (; naskiĝis la  en La Chaux-de-Fonds, mortis la  en Roquebrune-Cap-Martin), denaske oficiale Charles-Edouard JEANNERET, estis svis-franca multinflua arkitekto, kiu multe kontribuis al la kristaliĝo de moderna arkitekturo en la 20a jarcento kaj aparte al la internacia stilo. Li iniciatis multajn ŝanĝojn en la arkitekturo kaj urboplanado. Paralele kun laboro kiel arkitekto li ankaŭ sindediĉis kiel desegnisto, pentristo, skulptisto, urboplanisto, verkisto kaj mebla dezajnisto.

Le Corbusier naskiĝis en Svisio kaj iĝis Franca civitano en 1930. Lia kariero daŭris kvin jardekojn, kaj li desegnis konstruaĵojn en Eŭropo, Japanio, Barato, kaj Norda kaj Suda Ameriko.

Dediĉita al havigo de pli bonaj vivkondiĉojn por la loĝantoj de amasloĝataj urboj, Le Corbusier estis influa en urboplanado, kaj estis fondinta membro de la Internacia Kongreso de Moderna Arkitekturo (IKMA). Le Corbusier preparis la mastroplanadon por la urbo Ĉandigaro en Barato, kaj kontribuis al specifaj desegnoj por kelkaj konstruaĵoj tie.

Li mortis la , 77-jaraĝa, dum baniĝo en la Mediteraneo ĉe Roquebrune-Cap-Martin. Li estis entombigita tie.

La 17-an de Julio 2016, deksep projektoj de Le Corbusier en sep landoj estis enskribitaj en la listo de la Mondaj Heredaĵoj de UNESKO kiel La Arkitektura Verkaro de Le Corbusier, Elstara Kontribuo al la Modernisma Movado.

Lia portreto estas montrata en la svisa dek-franka monbileto.

Vivo

Frua vivo (1887–1904) 

Charles-Édouard Jeanneret naskiĝis la 6-an de Oktobro 1887 en La Chaux-de-Fonds, malgranda urbo en la franc-parolanta Kantono Neŭŝatelo en nordokcidenta Svisio, en la Ĵurasa Montaro, ĝuste je 5 km el la limo kun Francio. Ĝi estis industria urbo, dediĉita al la fabrikado de horloĝoj. (Li adoptos la pseŭdonimon Le Corbusier en 1920.) Lia patro estis manlaboristo kiu emajligis skatolojn kaj horloĝojn, do resume li estis horloĝisto, dum lia patrino instruis pianoludadon. Lia pli aĝa frato Albert estis amatora violonisto. Li ĉeestis infanĝardenon kiu uzis metodojn de Friedrich Fröbel.

Kiel liaj samtempuloj Frank Lloyd Wright kaj Mies van der Rohe, Le Corbusier ne havis formalan akademian edukadon kiel arkitekto. Li estis allogita al la vidaj artoj kaj je la aĝo de dekkvin, en 1900, li ekedukiĝis kiel gravuristo ĉe la artlernejo de La Chaux-de-Fonds kie oni lernis aplikitajn artojn konektitaj kun horloĝproduktado. Tri jarojn poste li ĉeestis en la plej alta kurso de ornamado, fondita de la pentristo Charles L'Eplattenier, kiu estis studinta en Budapeŝto kaj Parizo. Lia desegnoinstruisto, L'Eplattenier, direktis lin al arkitekturo en 1904 kaj igis lin realigi sian unuan vilaon, kiam li estis nur deksepjara.

Le Corbusier skribis poste, ke L'Eplattenier faris lin "homo de arbaroj" kaj lernigis lin pentri el la naturo. Lia patron portis lin ofte en la montoj ĉirkaŭ la urbo. Li skribis poste, "ni estis konstante sur montopintoj; ni kreskiĝis alkutimiĝintaj al vasta horizonto." Lia arkitektura instruisto en la Arta Lernejo estis la arkitekto René Chapallaz, kiu havis grandan influon sur la plej fruaj domodesegnoj de Le Corbusier. Tamen, li informis poste, ke estis la arta instruisto L'Eplattenier kiu faris, ke li elektu arkitekturon. "Mi havis hororon el arkitekturo kaj el arkitektoj," li skribis: "Mi estis dekses-jaraĝa, mi akceptis la verdikton kaj obeis. Mi moviĝis al arkitekturo."

Vojaĝoj kaj unuaj domoj (1905–1914) 

Le Corbusier eklernis mem irante al la biblioteko por legi pri arkitekturo kaj filozofio, vizitante muzeojn, skiz-pentrante konstruaĵojn, kaj konstruigante ilin. En 1905, li kaj du aliaj studentoj, sub suprarigardo de sia instruisto, René Chapallaz, desegnis kaj konstruigis sian unuan domon, nome Vilao Fallet, por la gravuristo Louis Fallet, amiko de sia instruisto Charles L'Eplattenier. Situa sur la arbara montetaro ĉe La Chaux-de-Fonds, ĝi estis granda ĉaledo kun klindekliva tegmento laŭ la loka alpa stilo kaj zorge artkoloraj geometriaj modeloj por la fasado. La sukceso de tiu domo kondukis al lia konstruado de du similaj domoj, nome la Vilaoj Jacquemet kaj Stotzer, en la sama areo.

En Septembro 1907, li faris sian unuan vojaĝon ekster Svisio, nome iris al Italio; kaj poste en tiu vintro li veturis tra Budapeŝto al Vieno, kie li restis kvar monatojn kaj renkontiĝis kun Gustav Klimt kaj klopodis, sensukcese, renkontiĝi kun Josef Hoffmann. En Florenco, li vizitis la Florencan Kartuzion en Galluzzo, kiu faris porvivan impreson sur li. "Mi estis dezirante esti loĝinta en unu el tiuj kiujn ili nomas siajn ĉelojn," li skribis poste. "Ĝi estis la solvo por unika tipo de loĝejo por laboristo, aŭ pli bone por surtera paradizo."

Kvin punktoj de arkitekturo al Vilao Savoye (1923–1931) 

La famo kiun Le Corbusier akiris el siaj verkoj kaj la Paviliono de la Ekspozicio de 1925 kondukis al mendoj por konstrui dekduon da loĝejoj en Parizo kaj en la Pariza regiono en sia "purisma stilo." Tiuj estis la Maison La Roche/Albert Jeanneret (1923–1925), kiu nun estas hejmo de la Fondaĵo Le Corbusier; la Maison Guiette en Antverpeno, Belgio (1926); rezidejo por Jacques Lipchitz; la Maison Cook, kaj la Maison Planeix. En 1927, li estis invitita de la Germana Werkbund por konstrui tri domojn laŭ la modelurbo Weissenhof apud Stutgarto, bazite sur la Domo Citrohan kaj aliaj teoriaj modeloj kiujn li estis publikiginta. Li priskribis tiujn projektojn detale en unu el siaj plej bone konataj eseoj, nome Kvin punktoj de arkitekturo.

La venontan jaron li komencis la konstruadon de la Vilao Savoye (1928–1931), kiu iĝis unu el la plej famaj inter la verkoj de Le Corbusier, kaj ikono de moderna arkitekturo. Situa en Poissy, en pejzaĝo ĉirkaŭita de arboj kaj granda gazono, la domo estas eleganta blanka skatolo metitaj sur serioj de sveltaj pilieroj, ĉirkaŭita de horizontala bendo de fenestroj kiuj plenigas la strukturon per lumo. La servaj areoj (aŭtohaltigejo, ĉambroj por servistoj kaj vestolavejo) estas situaj sub la domo. Vizitantoj eniras al vestiblo el kiu milda ramplo kondukas al la domo mem. La dormoĉambroj kaj salonoj de la domo estas distribuitaj ĉirkaŭ pendoĝardeno; la ĉambroj havas vidon kaj al la pejzaĝo kaj al la ĝardeno, kio havigas aldonajn lumon kaj aeron. Alia ramplo kondukas al la tegmento, kaj ŝtuparo kondukas suben al la kelo sub la pilieroj.

Projektoj 

Inter la jaroj 1920 kaj 1930 li realigis aron de projektoj de vilaoj, kie videblas la formaligo de lia aparta arkitektura "lingvaĵo".
Inter ili:
 La vilao Ker-Ka-Re, nomita ankaŭ vilao Besnus, en Vaucresson, finkonstruita en 1923
 La metiejo Ozenfant por lia amiko pentristo en Parizo, finkonstruita en 1923
 La metiejoj Lipchitz-Miestchaninoff, finkonstruitaj en 1925 en Boulogne-sur-Seine
 La apartamento Beistegui, konstruita super konstruaĵo sur la Champs-Élysées, en Parizo, finkonstruita en 1933, sed malkonstruita intertempe,
 La vilao Church, en Ville-d'Avray, finkonstruita en 1929 kaj same malkonstruita.

Du realigoj estas aparte rimarkindaj en tiu serio:
 La vilao Stein, konata ankaŭ kiel "vilao de la terasoj", finkonstruita ĉ. 1929 en Garches. Tiu misio, modifiita plurfoje, disiĝis de la originala plano pro disigo en apartamentojn,
 La vilao Savoye, (1929, Poissy), vera aplikado de la "kvin punktoj de moderna arkitekturo", la plej rimarkinda de tiu periodo, kiu havos gravegan influon al la historio de arkitekturo.

Praktikante sian metion de arkitekto, Le Corbusier daŭrigis teorian meditadon pri urboplanado per projektoj kiuj estigis polemikojn kiel ekzemple la plano Voisin en 1925, en kiu li proponis re-urbecigi Parizon, malkonstruante loĝejojn laŭ la kajoj kaj en la centro (krom konataj historiaj monumentoj) por konstrui vastajn nuboskrapulojn. Li organizis en 1928 la Internacian Kongreson de Moderna Arkitekturo.

En 1929 li ankaŭ prezentis meblaron dezajnitan kun Charlotte Perriand.

En 1926 li estis membro de la unua franca faŝisma partio, Le Faisceau, de Georges Valois.

1929–1944, komunaj loĝejoj, publikaj konstruaĵoj kaj urboplanado 

Ekde la ekonomia krizo de 1929 Le Corbusier koncentris sian teorian pripensadon pri la organizado de urba koncentriĝo. Ĉiuj ĉi liaj projektoj, kiel la aranĝo de la marbordo de Alĝero en 1930, urbecigesploro de Rio de Janeiro, ktp., estis akre kritikitaj.

Samtempe il realigis la urban rifuĝejon de la Savarmeo (france Armée du Salut) en 1929 en Parizo, la svisan pavilonon de la internacia universitata urbo de Parizo (1930-1932) kaj kunlabore kun la brazila arkitekto Oscar Niemeyer la ministrejon pri nacia edukado en Rio de Janeiro (1936-1943).

En tiu epoko li montris simpation al Hitler kaj Mussolini, montris sin kontraŭjuda, kontentiĝis pri la okupacio de Francio fare de la Nazia Germanio kaj instaliĝis en la teritorio de la Reĝimo de Vichy. La konduto de la arkitekto en tiu epoko levis nuntempan polemikon en Francio fare de intelektuloj kiuj klopodas eviti, ke la franca ŝtato ankoraŭ subvenciu la fondaĵon kaj aktivecon rilate al Le Corbusier.

1945–1965, postmilite 
De 1945 ĝis 1952, Le Corbusier konstruis loĝejaron en Marseille sur fostoj. En tiu konstruaĵo li provis apliki siajn arkitekturajn principojn por nova formo de loĝejaro, kreante la vertikalan vilaĝon, konsistantan el 360 apartamentoj kunigitaj de internaj stratoj.

Konstruita inter 1945 kaj 1952, sur la bulvardo Michelet de Marseille, ĉe la Stadiono Velodrome, tiu konstruaĵo estas unu el la kvin loĝejaroj konstruitaj de Le Corbusier dum lia kariero. Ĉefe konsistanta el loĝejoj, ĝi enhavas ankaŭ ĉe meza alto de la dek sep etaĝoj, oficejojn kaj aliajn komercajn servojn, kiaj vendejoj, panejo, kafejo, hotelo, restoracio, librovendejo, ktp.
La tegmentan etaĝon, libere alireblan de la publiko, okupas publikaj oficejoj: infanĝardeno, sportejo, atletisma trakaro, naĝejeto kaj aŭlo.

En 1950, 63-jaraĝa, li rekonstruis la kapelon Notre-Dame-du-Haut en Ronchamp (Franche-Comté), detruitan de la bombadoj de septembro 1944. Temis pri lia unua projekto pri religia konstruaĵo.

Li aplikis siajn urbajn arkitekturajn principojn je skalo de urbo, kiam barataj aŭtoritatoj donis al li en la 1950-aj jaroj la projekton de la urbo Ĉandigaro, nova ĉefurbo de Panĝabo. Li desegnis la administraciajn konstruaĵojn por tiu urbo: justicpalacon, palacon de la Kapitolo, sekretariejon kaj palacon de la asembleo. Li uzis sintezon inter siaj komencaj novigaj teorioj kaj novaj formoj.

En 1952 la konstruinto de grandegaj konstruaĵoj konstruigis por si mem en Roquebrune-Cap-Martin kabanon de 3,66 m x 3,66 m x 2,26 m.

La kvin punktoj de nova arĥitekturo 
En 1927 Le Corbusier kaj Pierre Jeanneret publikigis eseon sub la titolo "Kvin punktoj de nova arĥitekturo" ( Cinq points d'une nouvelle architecture); ĝi proponas kvin karaterizaĵojn, kiuj nun estas nomataj "kvin punktoj de la moderna arĥitekturo". Ĉiuj kvin dependas de la fakto, ke per ŝtalo kaj armita aŭ streĉita betono eblas realigi konstruaĵojn, kies videbla strukturo nur malmulte dependas de la necesoj de statiko. Tio ebligas jenajn kvin arĥitekturajn elementojn, kiujn Le Corbusier opiniis karakterizaj de moderna arĥitekturo:
 La pilieroj ( pilotis): La teretaĝo portu la supran parton de konstruaĵo ne per muroj, sed per pilieroj, tiel permesante ke lumo kaj homoj facile atingu ĉiujn partojn. La konstruaĵo ŝajnas konsisti nur el la supra parto ("kesto en la aero"), malkonektita disde la grundo kaj ties humideco. La ternivela spaco sub la konstruaĵo povas servi kiel trairejo aŭ traveturejo, aŭ kiel ĝardeno.
 La terasa tegmento (france toit terrasse): Tegmento ne estu laŭtradicie dekliva, sed horizontala, tiel proponante spacon utiligeblan ekzemple por ĝardeno aŭ naĝejo, ĉio ajn, kio estas elmetebla al la influoj de la vetero.
 La libera areo (france plan libre): Muroj estu lokitaj ne laŭ la necesoj de statiko, sed laŭ utileco aŭ estetiko; la statikan portadon de la konstruaĵo surprenu maldikaj elementoj el betono kaj ŝtalo.
 La libera fasado (france façade libre): Same kiel internaj muroj ankaŭ la fasado ne estu sub la ordono de la statiko, sed obeu nur al stilaj celoj, estu kvazaŭ haŭto de la konstruaĵo.
 La laŭlonga fenestro aŭ benda fenestro (france fenêtre en longueur aŭ fenêtre bandeau): Ĉar la eksteraj muroj ne bezonas porti la konstruaĵon kaj fenestroj do ne bezonas fortajn lintelojn, eblas konstrui fenestron laŭ la tuta larĝo de konstruaĵo, kio permesas elstaran lumigon de la ĉambroj.

Elstara Verkaro 

 1923: Vilao La Roche, Parizo, Francio
 1925: Vilao Jeanneret, Parizo, Francio
 1926: Cité Frugès, Pessac, Francio
 1928: Vilao Savoye, Poissy, Francio
 1929: Cité du Refuge, Armée du Salut, Paris, Francio
 1931: Palace of the Soviets, Moscow, USSR (project)
 1931: Immeuble Clarté, Geneva, Swislando
 1933: Tsentrosoyuz, Moscow, USSR
 1947–1952: Unité d'Habitation, Marseille, Francio
 1949–1952: Sidejo de UN, Novjorko, Usono (Konsultanto)
 1949–1953: Curutchet House, La Plata, Argentina (project manager: Amancio Williams)
 1950–1954: Kapelo Notre-Dame-du-Haut, Ronchamp, Francio
 1951: Maisons Jaoul, Neuilly-sur-Seine, Francio
 1951: Buildings in Ahmedabad, India
 1951: Sanskar Kendra Museum, Ahmedabad
 1951: ATMA House
 1951: Villa Sarabhai, Ahmedabad
 1951: Villa Shodhan, Ahmedabad
 1951: Villa of Chinubhai Chimanlal, Ahmedabad
 1952: Unité d'Habitation of Nantes-Rezé, Nantes, Francio
 1952–1959: Buildings in Chandigarh, India
 1952: Palace of Justice
 1952: Registara muzeo kaj artgalerio, Ĉandigaro
 1953: Secretariat Building
 1953: Governor's Palace
 1955: Palace of Assembly
 1959: Government College of Art (GCA) and the Chandigarh College of Architecture (CCA)
 1957: Maison du Brésil, Cité Universitaire, Paris, Francio
 1957–1960: Sainte Marie de La Tourette, near Lyon, Francio (with Iannis Xenakis)
 1957: Unité d'Habitation of Berlin-Charlottenburg, Flatowallee 16, Berlin, Germany
 1962: Carpenter Center for the Visual Arts at Harvard University, Cambridge, Massachusetts, U.S.
 1964–1969: Firminy-Vert, Francio
 1964: Unité d'Habitation of Firminy-Vert
 1965: Maison de la Culture de Firminy
 1967: Heidi Weber Museum (Centre Le Corbusier), Zürich, Switzerland

Referencoj

Literaturo
 Arwas, Victor (1992). Art Deco. Harry N. Abrams Inc. ISBN 0-8109-1926-5.
 Sarbjit Bahga, Surinder Bahga (2014) Le Corbusier and Pierre Jeanneret: The Indian Architecture, CreateSpace, ISBN 978-1495906251.
 Bony, Anne (2012). L'Architecture moderne. Larousse. ISBN 978-2-03-587641-6.
 Behrens, Roy R. (2005). Cook Book: Gertrude Stein, William Cook and Le Corbusier. Dysart, Iowa: Bobolink Books. ISBN 0-9713244-1-7.
 Brooks, H. Allen (1999) Le Corbusier's Formative Years: Charles-Edouard Jeanneret at La Chaux-de-Fonds, Paperback Edition, University of Chicago Press, ISBN 0-226-07582-6.
 Eliel, Carol S. (2002). L'Esprit Nouveau: Purism in Paris, 1918–1925. New York: Harry N. Abrams, Inc. ISBN 0-8109-6727-8.
 Curtis, William J.R. (1994) Le Corbusier: Ideas and Forms, Phaidon, ISBN 978-0-7148-2790-2.
 Frampton, Kenneth. (2001). Le Corbusier, London, Thames and Hudson.
 Jencks, Charles (2000) Le Corbusier and the Continual Revolution in Architecture, The Monacelli Press, ISBN 978-1-58093-077-2.
 Jornod, Naïma and Jornod, Jean-Pierre (2005) Le Corbusier (Charles Edouard Jeanneret), catalogue raisonné de l'oeuvre peint, Skira, ISBN 88-7624-203-1.
 Journel, Guillemette Morel (2015). Le Corbusier- Construire la Vie Moderne. Editions du Patrimoine: Centre des Monument Nationaux. ISBN 978-2-7577-0419-6.
 Korolija Fontana-Giusti, Gordana. (2015) 'Transgression and Ekphrasis in Le Corbusier’s Journey to the East' in Transgression: Towards the Expanded Field in Architecture, edited by Louis Rice and David Littlefield, London: Routledge, 57–75, ISBN 978-1-13-881892-7.
 Le Corbusier (1925). L'Art décoratif d'aujourdhui. G. Crés et Cie.
 Le Corbusier (1923). Vers une architecture. Flammarion (1995). ISBN 978-2-0812-1744-7.
 Dumont, Marie-Jeanne, ed. (2002). Le Corbusier- Lettres a ses maitres. Editions du Linteau.
 Solitaire, Marc (2016) Au retour de La Chaux-de-Fonds: Le Corbusier & Froebel, editions Wiking, ISBN 978-2-9545239-1-0.
 Riley, Noël (2004). Grammaire des Arts Décoratifs. Flammarion.
 Von Moos, Stanislaus (2009) Le Corbusier: Elements of A Synthesis, Rotterdam, 010 Publishers.
 Weber, Nicholas Fox (2008) Le Corbusier: A Life, Alfred A. Knopf, ISBN 0-375-41043-0.

Vidu ankaŭ 
 Arkitekturo
 Novklasika arkitekturo
Moderna arĥitekturo
Internacia stilo (arkitekturo)
Bauhaus
Internacia Kongreso de Moderna Arkitekturo

Eksteraj ligiloj 

 Oficiala retejo 
 Grandaj konstruaĵoj
 Portretoj
 Le Corbusier en svisa monbileto 
 HomeFactory 
 Chandigarh: La utopía india de Le Corbusier, Gunnar Knechtel, El País, 5a de Novembro 2018. Alirita la 5an de Novembro 2018. Pri Ĉandigaro. Fotoj.
 

 
Svisaj arkitektoj
Arkitektoj de moderno
Artistnomoj
La Chaux-de-Fonds
Arkitekturo de Svislando