Park Krajobrazowy Chełmy

Park Krajobrazowy Chełmy – obszar chroniony od 1992 r. Znajduje się na terenie województwa dolnośląskiego, w powiatach: jaworskim i złotoryjskim (fragment jego otuliny leży także w powiecie legnickim). Zajmuje powierzchnię 15 990,76 ha, natomiast jego otulina liczy 12 470,83 ha. 

Park jest położony we wschodniej części Pogórza Kaczawskiego (Pogórze Złotoryjskie), w Sudetach Zachodnich. Obejmuje również niewielki skrawek Wschodniego Grzbietu Gór Kaczawskich. Na północnym zachodzie w obręb Parku wchodzi skrawek Równiny Chojnowskiej, należącej do Niziny Śląsko-Łużyckiej.

Był to pierwszy park krajobrazowy jaki powstał na terenie byłego województwa legnickiego. Liczne badania potwierdziły odrębność i wyjątkowość tego obszaru. Obszar ten posiada wybitne walory krajobrazowe z unikatowymi w skali europejskiej reliktami działalności wulkanicznej – staropaleozoicznej, permskiej oraz trzeciorzędowej. Teren parku częściowo znajdował się w przeszłości pod panowaniem Cystersów z Lubiąża oraz prowadziły przez niego liczne szlaki handlowe.

Nazwa parku nawiązuje do prasłowiańskiego słowa CHOLMY, używanego jeszcze w średniowieczu, jako nazwa wzgórz wypełniających Park.

Budowa geologiczna 
Obszar Parku Krajobrazowego Chełmy leży w obrębie dwóch jednostek geologicznych: metamorfiku kaczawskiego i niecki północnosudeckiej.

Większa część podłoża Parku zbudowana jest ze skał metamorficznych należących do metamorfiku kaczawskiego, a powstałych w dolnym paleozoiku – od kambru po dolny karbon. Są to przede wszystkim zieleńce i łupki zieleńcowe, a ponadto: fyllity, łupki serycytowe, łupki kwarcowe, łupki krzemionkowe, łupki grafitowe, lidyty, skały zwane melanżami.

Utwory należące do niecki śródsudeckiej występują na dwóch obszarach – w północno-zachodniej i południowo-wschodniej części Parku. W części północno-zachodniej, w rejonie Leszczyny, Wilkowa i Kondratowa są to skały osadowe niecki Leszczyny. Występują tu piaskowce, mułowce i zlepieńce permu dolnego (czerwonego spągowca), wapienie, dolomity, margle, łupki ilaste permu górnego (cechsztynu), czerwone piaskowce triasu oraz jasne piaskowce kredy górnej. W części południowo-wschodniej, w rejonie Pogwizdowa i Kwietnik są to skały osadowe i wulkaniczne Rowu Świerzawskiego: piaskowce, zlepieńce oraz porfiry i ich tufy, powstałe w dolnym permie.

W wielu miejscach starsze skały przebite są przez trzeciorzędowe bazalty, należące do środkowoeuropejskiej prowincji bazaltowej.

Starsze podłoże przykryte jest częściowo przez osady plejstoceńskie – gliny i piaski polodowcowe oraz lessy. W wielu miejscach, a szczególnie obficie w rejonie Nowej Wsi Wielkiej występują głazy narzutowe.

Najmłodsze osady to holoceńskie piaski, żwiry i mady rzeczne, a także czwartorzędowe gliny zwietrzelinowe.

Niektóre z form geologicznych 
 lawy poduszkowe w okolicach Myśliborza, Jakuszowej i Grobli
 piaskowce na Prusickiej Górze,
 głazowisko bazaltowe na Muchowskich Wzgórzach,
 słupy bazaltowe na Czartowskiej Skale, Górzcu, Bazaltowej, Mszanie, Rataju, Radogoście i in.

Rzeźba terenu 
Park Krajobrazowy Chełmy obejmuje północno-wschodnią część Pogórza Złotoryjskiego, zwaną też Chełmami oraz wschodnią Rowu Świerzawskiego. Jest to najbardziej górzysta partia Pogórza Kaczawskiego. Od północnego wschodu opada stromą krawędzią uskoku brzeżnego sudeckiego ku Nizinie Śląskiej. Krawędź jest pocięta głębokimi, przełomowymi dolinami potoków. Pozostała część Parku jest pagórkowata i również pocięta dolinami potoków. Najwyższe wzniesienia Chełmów zbudowane są z trzeciorzędowych bazaltów.

Wody 
Cały obszar parku leży w dorzeczu Kaczawy. Przez park przepływają potoki: Wilcza, Jawornik, Młynówka, a w jego południowej części Nysa Mała.

Flora 
Lasy zajmują ok. 55% powierzchni parku. Są to głównie lasy liściaste – dąbrowy, buczyny, grądy i łęgi. Mniejsze powierzchnie zajmują zakrzewienia, łąki i pastwiska, pola orne, obszary zabudowane i drogi. Do najcenniejszych zespołów roślinnych występujących w parku są dąbrowy brekiniowe Sorbo torminalis Quercetum, występujące w Polsce tylko na terenie Pogórza Kaczawskiego. 

Na obszarze Parku występuje 75 gatunków objętych ochroną, w tym 64 objęte ochroną ścisłą. Cechą charakterystyczną dla parku jest duże nagromadzenie gatunków z rodziny storczykowatych.

Drzewa 
 buk
 dąb szypułkowy
 dąb bezszypułkowy
 grab
 jarząb brekinia
 jesion wyniosły
 jodła
 klon pospolity
 jawor
 lipa drobnolistna
 lipa szerokolistna
 olsza czarna
 olsza szara
 świerk
 wiąz górski
 egzotyczny tulipanowiec amerykański (Sichów)

Pozostałe 
 buławnik mieczolistny, najpospolitszy gatunek storczyka na tym terenie. Występuje powszechnie w środkowej i południowej części parku. 
 buławnik wielkokwiatowy, rzadki. Odnotowany tylko w południowej części.
 gnieźnik jajowaty, stosunkowo rzadka. Rośnie głównie w środkowej części parku.
 gnieźnik leśny, gatunek pospolity, głównie we wschodniej i południowej części parku. 
 goryczuszka orzęsiona, rzadka. Odnotowana tylko w okolicy nieczynnego wapiennika w Leszczynie. 
 jemioła jodłowa
 kosaciec syberyjski, stosunkowo częsty na łąkach trzęślicowych, m.in. w okolicach Nowej Wsi Wielkiej i Siedmicy. 
 kozłek bzowy
 kruszczyk błotny, rzadki. Występuje jedynie na dwóch stanowiskach w obrębie parku. 
 kruszczyk siny, rzadki. Odnotowany m.in. w Wąwozie Siedmickim i Lipa. 
 kruszczyk szerokolistny, pospolity na leśnych terenach parku. 
 kukułka bzowa, rzadka. Występuje na kilku stanowiskach w obrębie parku (m.in. okolice Nowej Wsi Małej i Czartowskiej Skały). 
 kukułka Fuchsa, rzadka. Występuje głównie w południowej części parku w wilgotnych ekosystemach. 
 kukułka szerokolistna, jeden z częstszych storczyków na terenie parku. Największe populacje można spotkać w okolicach Nowej Wsi Wielkiej. 
 lilia złotogłów, rzadka. Odnotowana we wszystkich rezerwatach oraz na kilku innych stanowiskach. 
 łuskiewnik różowy, stosunkowo rzadki, rośnie w wilgotnych lasach m.in. na terenie Wąwozu Siedmickego i Mszanej. 
 mieczyk błotny, gatunek posiadał tu jedno z dwóch znanych stanowisk w kraju. Prawdopodobnie wyginął w tej lokalizacji.
 mieczyk dachówkowaty, rzadki. Populacje odnotowane m.in. w okolicach Paszowic, Siedmicy i Czartowskiej Skały. 
 miodownik melisowaty, rzadki. Występuje głównie na terenie świetlistej dąbrowy (m.in. Bazaltowa Góra, Nad Groblą, Wąwóz Lipa)
 naparstnica zwyczajna
 nasięźrzał pospolity, rzadki, znane jedno stanowisko z okolic Muchowa.
 paprotnik kolczysty
 pełnik europejski, stosunkowo częsty na wilgotnych łąkach, m.in. wzdłuż rzeki Paszówki i Nysy Małej. 
 pierwiosnka lekarska
 podkolan biały, stosunkowo częsty, głównie na terenie świetlistej dąbrowy (m.in. Wąwóz Lipa, Bazaltowa Góra). 
 podkolan zielonawy
 przylaszczka, pospolita na terenie całego parku, zwłaszcza na terenach lasów liściastych. 
 storczyk męski, rzadki. Znany tylko z dwóch stanowisk. 
 śledziennica naprzeciwlistna, rośnie głównie wzdłuż cieków wodnych m.in. Paszówka, Nysa Mała, Młynówka. 
 śnieżyca wiosenna
 śnieżyczka przebiśnieg
 ukwap dwupienny
 wawrzynek wilczełyko
 wiciokrzew pomorski
 wyka leśna
 zanokcica języcznik, jedyna znana populacja występuje na terenie rezerwatu w Wąwozie Myśliborskim.
 zanokcica skalna, odnotowana na kilku stanowiskach, m.in. rezerwat Nad Groblą i Wąwóz Lipa.
 zimowit jesienny, stosunkowo rzadki. Występuje głównie na południu parku (m.in. Wąwóz Lipa).

Fauna 
Na obszarze Parku zaobserwowano 133 gatunki ptaków.

Ptaki:
 bocian czarny
 derkacz
 dudek
 dzięcioł zielonosiwy
 krzyżodziób świerkowy
 muchołówka białoszyja
 muchołówka mała
 pliszka górska
 puchacz
 sóweczka
 trzmielojad
 zimorodek
Występuje tu 50 gatunków ssaków.

Ssaki:
 borsuk
 dzik
 jeleń
 muflon
 22 gatunki nietoperzy
 sarna
Występuje tu 13 gatunków płazów.

Płazy:
 kumak nizinny
 salamandra plamista
 traszka zwyczajna
Występuje tu 6 gatunków gadów.

Gady:
 gniewosz plamisty
Inne: 
 minóg strumieniowy

Ochrona przyrody

Natura 2000 
Prawie cały teren Parku, poza północno-wschodnim i wschodnim skrajem, objęty jest obszarem Natura 2000 PLH020037 „Góry i Pogórze Kaczawskie” o pow. 35 005,3 ha, zajmując jego północną część.

Rezerwaty 
Na terenie parku znajduje się 5 rezerwatów przyrody:
 rezerwat przyrody Wąwóz Myśliborski
 rezerwat przyrody Wąwóz Lipa
 rezerwat przyrody Wąwóz Siedmicki
 rezerwat przyrody Nad Groblą
 rezerwat przyrody Mszana i Obłoga (utworzony w 2015 r., najmłodszy rezerwat w województwie)

Niektóre pomniki przyrody 
 Małe Organy Myśliborskie
 Czartowska Skała
W planach zagospodarowania przestrzennego gmin leżących na terenie pogórza jest powołanie kolejnych terenów chronionych m.in. seria użytków ekologicznych i rezerwatów (Góra Rataj, Łąki Muchowskie, Lasek Kondratowski, Swarna Góra).

Miejscowości

w obrębie Parku 
 Grobla
 Jakuszowa
 Kłonice
 Kondratów
 Leszczyna
 Muchów
 Myślibórz
 Myślinów
 Nowa Wieś Mała
 Nowa Wieś Wielka
 Pomocne
 Sokola
 Stanisławów

w otulinie 
 Bolkowice
 Chełmiec
 Chroślice
 Kopacz
 Krajów
 Krotoszyce
 Kwietniki
 Łaźniki
 Męcinka
 Paszowice
 Piotrowice
 Pogwizdów
 Prusice
 Rokitnica
 Rzymówka
 Sichów
 Sichówek
 Słup
 Wiadrów
 Wilków
 Winnica

Zobacz 
 parki krajobrazowe w Polsce

Przypisy

Literatura 
 Stanisław Jastrzębski: Jawor i okolice, Ossolineum, Wrocław 1973
 Andrzej Grocholski, Edward Wiśniewski: „Przewodnik geologiczny po Parku Krajobrazowym CHEŁMY”, Legnica, Wrocław 1994
 Marek Staffa (red.): Słownik geografii turystycznej Sudetów, tom 7 Pogórze Kaczawskie, Wydawnictwo I-BiS, Wrocław, 2002, 
 Edward Wiśniewski, Tomasz Horoszko: Park Krajobrazowy Chełmy, Myślibórz, Wrocław 2013, 
 Park Krajobrazowy Chełmy, mapa turystyczna, skala 1:50 000, PPWK, Warszawa – Wrocław, wydanie II, 1999
 Park Krajobrazowy Chełmy, mapa geologiczna dla turystów, skala 1:50 000, Państwowy Instytut Geologiczny, Warszawa, 1995, 

Chełmy, Park Krajobrazowy
Pogórze Kaczawskie
Góry Kaczawskie
Bolków (gmina)