Kotowate

Kotowate (Felidae) – rodzina ssaków z podrzędu kotokształtnych (Feliformia) w obrębie rzędu drapieżnych (Carnivora).

Charakterystyka 

Zwierzęta o uzębieniu tnąco-kruszącym, z silnie rozwiniętymi kłami i łamaczami. Mają mniejszą liczbę zębów niż inne drapieżniki; nie przekracza ona 30. Dobrze wykształcone zmysły, zwłaszcza wzroku i słuchu. Głowa zaokrąglona, ciało wydłużone, pysk krótki, najczęściej długi ogon. Kończyny przednie pięciopalczaste, z chowanymi pazurami (poza gepardem). Kończyny tylne czteropalczaste. Owłosienie miękkie, zazwyczaj równomierne (wyjątkiem jest samiec lwa), ubarwienie zmienne, często w plamy, pręgi lub cętki. Siatkówka oczu kotowatych jest niezwykle czuła dzięki warstwie guaninowej, powodującej charakterystyczne „świecenie oczu” pod wpływem światła. Niezwykle ważnym narządem jest język. Służy nie tylko do wylizywania sierści, ale przede wszystkim pozwala pobierać pokarm oraz wodę – koci język musi być na tyle zwinny, by zdążyć, mimo oddziałującej na wodę grawitacji, wciągnąć słup cieczy do pyska. W przypadku utraty języka zwierzę jest w stanie przeżyć zaledwie dwa, trzy dni.

Zamieszkują wszystkie strefy klimatyczne. Występują na wszystkich kontynentach poza Australią (nie licząc sprowadzonego kota domowego) i Antarktydą. Zależnie od gatunku prowadzą nocny lub dzienny tryb życia, wspinają się na drzewa, niektóre bardzo szybko biegają (gepard), inne polują z zasadzki. Żyją przeważnie samotnie, znacznie rzadziej w grupach rodzinnych lub niewielkich stadach. Rozmnażają się raz lub dwa razy w roku; młode przychodzą na świat ślepe.

Wielkie i małe koty 

Wielkie koty (Pantherinae) nie mogą mruczeć, są za to w stanie ryczeć. Wiąże się to z budową kości gnykowych u podstawy języka. U tych dużych kotów kość o nazwie epihyoideum została w toku ewolucji zastąpiona cienkim więzadłem, łączącym luźno język i krtań z podstawą czaszki. Źrenica wielkich kotów jest okrągła.

Małe koty (Felinae), jak kot domowy i inne koty z rodzaju Felis oraz większość niewielkich kotowatych, mają rozbudowane kości gnykowe i wydają pomruki, a ich źrenice są pionowe. Czasami wyróżniana jest jeszcze podrodzina gepardów (Acinonychinae) na podstawie bardzo charakterystycznych i unikatowych wśród kotowatych cech. Nowsze analizy filogenetyczne wskazują jednak, że gepard jest silnie zmodyfikowanym przedstawicielem Felinae, a jego najbliższymi krewniakami są puma płowa i jaguarundi amerykański.

Historia ewolucyjna 

Historia ewolucyjna kotów sięga końca eocenu. Wywodzą się prawdopodobnie z jednej z gałęzi wiwerowatych (Viverridae). Do dziś niektórzy przedstawiciele tej rodziny, jak np. żenety lub fossa, wykazują wiele cech wspólnych z kotowatymi. Może to być przykład konwergencji ewolucyjnej lub też spadek po wspólnym przodku. Pierwsze prawdziwe kotowate pojawiły się w oligocenie. Najstarszy opisany kot to pochodzący z oligocenu Proailurus lemanensis odkryty w Europie. Był to niewielki drapieżnik, prowadzący tryb życia prawdopodobnie zbliżony do dzisiejszego margaja. Wiele czasu spędzał na drzewach, gdzie zdobywał pokarm i ukrywał się przed większymi drapieżnikami. Od późniejszych kotowatych różni się wyraźnie częściowo stopochodnymi łapami tylnymi, dłuższym pyskiem i większą ilością zębów policzkowych. Następnym kotem był Pseudaelurus, który zróżnicował się na co najmniej kilkanaście gatunków i prawdopodobnie dał początek wszystkim późniejszym gałęziom kotowatych. Pseudaelurus dał początek dwóm najważniejszym grupom kotowatych, szablastozębnym machajrodontom (Machairodontinae) oraz stożkozębnym kotom (Felinae). Wśród tych ostatnich wyodrębniła się potem jeszcze jedna gałąź – pantery (Pantherinae), do których zalicza się potocznie duże kotowate.

Badania genetyczne wykazały, że ostatni wspólny przodek żyjących dziś gatunków kotów żył około 10,8 miliona lat temu. Rodzaj ten rozprzestrzenił się z Europy na tereny Azji, Ameryki Północnej i prawdopodobnie Afryki. Podrodzina Pantherinae wyodrębniła się około 6,4 miliona lat temu z kolei rodzaj Panthera pojawił się około 3,8 miliona lat temu. Aż 60% dzisiejszych gatunków kotowatych wyodrębniło się w ciągu ostatniego miliona lat.

Systematyka 
Do rodziny kotowatych należą dwie żyjące współcześnie podrodziny:
 Pantherinae  – pantery
 Felinae  – koty

Opisano również dwie podrodziny wymarłe:
 Machairodontinae  – machajrodony
 Proailurinae 

Wymarłe rodzaje o niepewnej pozycji systematycznej nie należące do żadnej z podrodzin:
 Asilifelis  – jedynym przedstawicielem był Asilifelis coteae 
 Diamantofelis  – jedynym przedstawicielem był Diamantofelis ferox 
 Hyperailurictis 
 Katifelis  – jedynym przedstawicielem był Katifelis nightingalei 
 Namafelis  – jedynym przedstawicielem był Namafelis minor 
 Nimravides  
 Pratifelis  – jedynym przedstawicielem był Pratifelis martini 
 Pseudaelurus 
 Styriofelis 

Taksony określane jako nomen dubium i species inquirenda:
 Felis brachyryncha  (nomen dubium)
 Felis dorsalis  (species inquirenda)
 Felis Lamilloquensis  (species inquirenda)
 Felis lyncoides  (nomen dubium)
 Felis minuta  (nomen dubium)
 Felis nigra  (species inquirenda)
 Felis propuma  (nomen dubium)
 Leontoceryx bessarabiae  (species inquirenda)
 Pikermia  (nomen dubium)
 Pristinofelis chimborazi  (species inquirenda)

Kladogram 
Kladogram przedstawiający filogenetyczne pokrewieństwo współcześnie żyjących kotowatych:

Uwagi

Przypisy

Bibliografia