Gwiazdozbiór Rzeźbiarza

Rzeźbiarz (łac. Sculptor, dop. Sculptoris, skrót Scl) – słabo widoczny gwiazdozbiór nieba południowego, w całości widoczny na południe od równoleżnika 51°N, wprowadzony w 1752 roku przez francuskiego astronoma, kartografa i duchownego Nicolasa Louisa de Lacaille′a podczas pobytu w obserwatorium na Przylądku Dobrej Nadziei. Jest to 36. co do wielkości gwiazdozbiór na niebie. Teoretycznie pozostaje w zasięgu obserwatorów z Polski, w praktyce żadna jego gwiazda nie wschodzi wyżej niż kilkanaście stopni nad horyzont. Najlepszy czas do obserwacji to początek października, wówczas góruje o północy czasu polskiego. 
W północnej części gwiazdozbioru, w pobliżu gwiazdy α Sculptoris, znajduje się południowy biegun Galaktyki, jeden z dwóch punktów, w których oś obrotu naszej Galaktyki przecina sferę niebieską (jego współrzędne α2000 = 0h 51,4m; δ = −27,13°).

Pochodzenie nazwy 
Nawet gdyby starożytni astronomowie mogli zobaczyć blade gwiazdy Rzeźbiarza, to i tak nie stworzyliby z nich konstelacji. Lacaille wypełnił miejsce pomiędzy Wielorybem a Feniksem. Początkowo nazwał tę konstelację po francusku:L'Atelier du Sculpteur (Pracownia Rzeźbiarza). Astronom widział pośród gwiazd popiersie w trakcie obrabiania na trójnogu, natomiast na stojącym obok bloku marmuru młotek oraz dwa dłuta. Niedługo później gwiazdozbiór otrzymał łacińską nazwę Apparatus Sculptoris, która znalazła się w dziele „Uranographia” Johanna Bodego. Bode zrezygnował z bloku skalnego, przenosząc narzędzia na stół artysty. Angielski zwyczaj skracania nazw nie ominął również tego gwiazdozbioru i aktualnie ta konstelacja nosi nazwę Rzeźbiarz (Sculptor). Od czasów Lacaille’a nie poczyniono znaczących zmian w gwiazdach tej konstelacji.

Gwiazdy Rzeźbiarza 
Gwiazdy Rzeźbiarza wyglądają jak przypadkowy zbiór bladych światełek, nie przypominający żadnego wizerunku. Alfa, Beta i Gamma są czwartej wielkości, a Delta prezentuje sobą gwiazdę piątej wielkości.  
 Najjaśniejsza gwiazda – Alfa Sculptoris (α Scl) ma zaledwie 4,3 i jest odległa od Słońca o 780 lat świetlnych. Jest to niebiesko-biały olbrzym typu B7, gwiazda zmienna typu SX Arietis o wysokim polu magnetycznym. Amplituda zmian jej blasku to zaledwie 0,01m.
 Druga co do jasności - Beta Sculptoris (β Scl); 4,38m), to z kolei podolbrzym, w którym obserwuje się znaczne pole magnetyczne oraz nadwyżkę takich metali, jak rtęć i magnez.
 Trzecia co do jasności - Gamma Sculptoris (γ Scl:4,41m), to pomarańczowy olbrzym typu K oddalony od nas o 179 lat świetlnych.
 Kolejna gwiazda – Delta (δ Scl) to niebieskobiała gwiazda ciągu głównego. Znajduje się w odległości 143 lat świetlnych.
 Epsilon (ε Scl) położona w odległości 89 lat świetlnych jest gwiazdą podwójną, której składniki można rozdzielić za pomocą małego teleskopu. Wzajemny okres obiegu wynosi 1200 lat.
 Najbardziej znaną gwiazdą zmienna jest R Sculptoris (R Scl). Jest to czerwony olbrzym na skraju swojego istnienia. Wyrzuca z siebie gaz i pył w zjawisku pulsów termicznych. Każde takie zdarzenie trwa kilkaset lat i ma miejsce co 10-50 tysięcy lat. W przypadku R Scl ostatni puls termiczny miał miejsce zaledwie 1800 lat temu i trwał około 200 lat. Obserwacje wykonane w obserwatorium ALMA pokazały skomplikowaną strukturę materii wokół gwiazdy. Gwiazda w ostatniej dekadzie zmieniała jasność w przedziale 5,5–10m z okresem około 370 dni. W związku z tym jest to idealny obiekt do obserwacji przez lornetkę.
 S Scl jest czerwonym olbrzymem, gwiazdą zmienną Mira Ceti o jasności zmieniającą się w czasie około jednego roku. Położona jest w odległości 1500 lat świetlnych.
 Układ wielokrotny - Kappa Sculptoris (κ Scl) składa się z pięciu gwiazd. Para żółtych olbrzymów w podukładzie κ1 Scl o jasności 6,2 i 6,3m jest dostępna dla obserwatorów. Same składniki κ1 i κ2 są oddalone od siebie o 32 minuty łuku.
 Mniejszy dystans dzieli gwiazdy λ1 i λ2 z układu wielokrotnego Lambda Sculptoris (λ Scl), bo tylko 17 minut łuku. Bardziej interesujący jest układ λ1 Scl, w którym znajduje się niebieskobiały karzeł o jasności 6,7m w towarzystwie gwiazdy o jasności 7m.

Interesujące obiekty  
 Grupa Rzeźbiarza, najbliższa, nieliczna gromada galaktyk, odległa o 11,4 mln lat świetlnych, zawiera głównie galaktyki spiralne, pośród których najjaśniejszą jest NGC 253, zwana Srebrną Monetą, ze względu na swój charakterystyczny kształt. Obiekt został odkryty przez Caroline Herschel podczas poszukiwania komety w 1783 roku. W tej galaktyce zachodzą gwałtowne procesy gwiazdotwórcze. Galaktyka jest skierowana do nas krawędzią dysku, toteż wydaje się mieć kształt eliptyczny. Długość kątowa wynosi prawie jeden stopień. Nie ma centralnego wybrzuszenia, za to jej ramiona obfitują w gwiazdy i pył. NGC 253 jest widoczna przez lornetkę w dobrych warunkach atmosferycznych. Znajduje się w odległości 11,4  milionów lat świetlnych od Słońca.
 Na granicy z Feniksem leży galaktyka karłowata NGC 55. Należy do klasy galaktyk karłowatych z pojedynczym ramieniem spiralnym. Galaktyka ósmej wielkości jest skierowana do nas krawędzią dysku. Wielkością i kształtem przypomina NGC 253, ale jest nieco słabsza.Znajduje się w odległości sześciu milionów lat świetlnych.
 Blisko NGC 253 mieści się gromada kulista NGC 288. W 15-centymetrowym teleskopie można zobaczyć średniej wielkości pasemko mgły z wieloma wbudowanymi gwiazdami, ale z niedużą koncentracją do środka. Dość słaba koncentracja gwiazd ku środkowi wskazuje, że część gwiazd może po jakimś czasie ulec rozproszeniu w przestrzeni kosmicznej.
 W pobliżu gwiazdy ksi Sculptoris (ξ Scl) znajduje się galaktyka spiralna NGC 300 (9m). Wydaje się być blada, bo jej światło jest rozproszone na wielkim obszarze. Potrzebne są sprzyjające warunki, by w 20-centymetrowym teleskopie zobaczyć owalne pasemko o rozmiarach połowy średnicy Księżyca.
 Teleskop Hubble'a przekazał na Ziemię fotografie galaktyki Koło Wozu (PGC 2248). Symetryczny kształt obiektu, z jasnym centrum, delikatnie zarysowane  szprychy materii i pierścienie wokół niego  tłumaczą potoczną nazwę. Wyjątkowy kształt galaktyki jest pozostałością po odległej kolizji z inną, która prostopadle przeszła przez jej dysk.

Przypisy

Zobacz też 
 lista gwiazd w gwiazdozbiorze Rzeźbiarza
 lista najjaśniejszych gwiazd w poszczególnych gwiazdozbiorach
 The clickable Sculptor