alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
Portovino

Portovino (portugale: vinho do Porto) estas vino el la regiono (de) Porto, en norda Portugalio.

Priskribo 
Ĝia ĉefa karaktero estas ricevi brandon dum la fermentado. Tiel oni haltigas ĝin kaj parto de la uva sukero ne iĝas alkoholo.

Historio 
Ekde la antikveco estis vinfarado en la regiono de rivero Doŭro, sed nur en la dua duono de la 17-a jarcento, pro elvendado al eksterlando, aperis la nomo Oporto por vinoj de tiu regiono. Tiu elvendado okazis kiam Britio kaj Nederlando ekrivalis al Francio pro kontrolo de la Norda Maro kaj haltigis la aĉetadon de vino de Bordozo. En 1703 Portugalio kaj Britio subskribis la "Interkonsenton pri Teksaĵoj kaj Vinoj", kiu permesis al Britio elvendi teksaĵojn al Portugalio sen impostoj, kaj al Portugalio elvendi vinon al Britio sen impostoj. Kompreneble Britio ne produktas vinon... En la 18-a jarcento, Britoj akuzis Portugalojn pri adulto de l' vino kaj haltigis aĉetadon; pro tio, la Portugala registaro, en 1756, kreis leĝojn pri la pureco de Oporto, kaj oni permesis elsendi al Britio nur la plej bonajn vinojn. En la 19-a jarcento okazis morboj en plantejo, kaj oni ekfaris ŝanĝojn por plibonigi la plantadon. Tio estis la fino de la "klasika" periodo de Oporto kaj la ekesto de la "nuntempa" periodo. En tiu periodo aperis French Ports, Hamburg Ports kaj Tarragona Ports, similaĵoj malpli kostaj celantaj la Britan merkaton, kondukis la regionon (de) Doŭro al mizero.

La 10-an de majo 1907, João Franco dekretis regularon por Oporto simila al tiu de la 17-a jarcento. Li rezervis la nomon Oporto al vinoj generosos (vinoj kun brando) de la regiono (de) Doŭro, kun alkoholeco de minimume 16,5º (gradoj). Kelkaj ŝanĝoj estis necesaj kaj en la 27-a de novembro 1908 estis dekretitaj la leĝoj pri Oporto, kiuj restis preskaŭ sen ŝanĝoj ĝis 1986.

En 1995, fine, ekestis la aktualaj leĝoj pri Oporto. Laŭ ili, Oporto estas regiona origina marko por vinoj kun brando, kaj aliaj fajnaj vinoj de la regiono ricevas la nomon vqprd ("kvalita produktita en difinita regiono").

Vidu ankaŭ 
 Vila Nova de Gaia

Referencoj 

Portugalaj vinoj
PH (kemia parametro)

En kemio pH (ĝusta skribo kun minuskla p kaj majuskla H) estis iniciatita de S.P.L. Sørensen en 1909. La literoj signifas la "potenco Hidrogena".

La pH kalkuliĝas tiel:

 pH = -log10[H+]

[H+] montras la pokvanto de jonoj H+, aŭ mola denseco, mezuritaj po molo en unu litro (M). Atentu, ke tiu skribo H+ ekvivalentas H3O+ (jono oksionio aŭ hidronio) solvaĵe en akvo; [H+] estas la protono nature troviĝanta en molekulo de akvo.

Ekzemple, mola denseco de [H+] = 1×10−7 M (0,0000001) estas pH de 7 ĉar : pH = -log[10−7] = 7

Acidoj estas klasifikataj kun 0 < pH < 7 (koloroj de pH-indikiloj ekde ruĝa al helverda);

Neŭtra acideco rilatas al pH = 7 (koloro de pH-indikilo verda);

Bazoj estas klasifikataj kun 7 < pH < 15 (koloroj de pH-indikiloj ekdde verdblua al purpura).

Bufroj estas akvaj solvaĵoj konsistantaj je miksaĵo da malforta acido kaj ties konjuga bazo, aŭ inverse.

Kelkaj ekzemploj de vulgaraj pH:

Kelkaj indikiloj 
Ni devas ekkompreni la malsupran tabelon laŭ la jena vidpunkto. Tiam kiam ni havas acidan aŭ bazan solvaĵon, ni uzu ĝin por kompreni la acidecon aŭ alkalecon de la akvo. Ekzemple: Kiam la pH de la akvo atingas la valoron 11.6, tiam la indikilo Malakito verdo (ekzemple) iĝas verda, dum la sama indikilo iĝas senkolora kiam la pH atingas valoron 14. Aliflanke, la samo okazas kun la indikilo Timolbluo. Kiam la pH de la solvaĵo atingas 1,2 la koloro de la indikilo en la akvo iĝas ruĝa, kaj kiam la pH atingas 2.8 (per uzo de la pH-metro), la koloro de la solvaĵo iĝas flava, ktp.

Vidu ankaŭ 

 Acido
 Bazo
 Bufrosolvaĵo
 Forto de acido

Acido-baza kemio
Prolino

Prolino (simbolo Pro aŭ P) estas neesenca aminoacido. La ĝusta, al la IUPAC - nomenklaturo konvena nomo estas (S)-Pirolidin-2-karnonacido. La empiria formulo estas C5H9NO2.

Ecoj 
Prolino (skribita laŭ mallongigita formo kiel "Pro") formas senkoloran, akvosolveblan kristalon, kiu fandiĝas je ĉirkaŭ 220°C. Prolino solviĝas bone en etanolo, pli-malpli en acetono aŭ benzolo, sed en duetila etero ĝi ne solviĝas.

Historio 
La nomo de prolino venas de Emil Fischer kaj deduktita el pirolidino.

Reakcio 
 Helpe de la enzimoj konataj kiel hidroksilazoj, prolino oksiĝas al hidrokso-prolino:

Aminoacidoj

Referencoj
Santos

Santos, prononco: /ˈsɜ̃.tʊs/, propono de esperantigo: Santo (oficiale ) estas municipo kaj havenurbo 75 km fore de San-Paŭlo en la subŝtato San-Paŭlio de Brazilo. Ĝi situas en la sudorienta regiono de Brazilo, en la mezoregiono Metropolitana de São Paulo kaj en la mikroregiono Santos. Laŭ la stato de  en la municipo vivis   sur areo de  kvadrataj kilometroj, el kiuj 240 situas sur kontinenta tero, kio rezultigas loĝdenson de  loĝantoj/km². El tiuj, la nombro de voĉdonrajtuloj en la municipo en  estis . La teritorio havas komunan limon kun .

Estas en ĝi la plej granda kaj grava haveno de Latinameriko. Ĝi estis la dua urbo en Brazilo, en kiu loĝis Esperantisto, ekde 1897.

Santos ekzistas oficiale ekde 1546, fondita de Brás Cubas, kaj en ĝi oni fondis la unuan hospitalon de Ameriko, kaj ĝi estis unu el centroj de la liberala politika pensado en Brazilo en 19-a jarcento, pro tio, ĝia devizo estas Patriam caritatem et libertatem docui (Al Patrolando, mi instruis la karitaton kaj la liberecon).

La urbo okupas duonon de insulo São Vicente; la urbo São Vicente okupas la alian duonon.

La urbo estas konata ankaŭ pro la futbal-teamo Santos FC, kaj la futbalisto Edson Arantes do Nascimento, pli konata kiel Pelé.

Esperanto en Santos 

Tie estis volapuka grupo en fino de 19-a jarcento kaj eble la volapukistoj interesiĝis pri Esperanto tiam. Jam en 1897 la revuo Lingvo Internacia havis unu abonanton en Santos, nome Francisco Portuense Machado Reis. Centro Esperantista de Santos (Esperantisma Centro de Santos) estis fondita la 30-an de januaro 1934; ĝiaj fondintoj estis grupo da esperantistoj kaj simpatiantoj de Esperanto. La unua estraro estis: Nelson Rangel, Gervasio Bonavides, Gil Rodrigues, José Maria de Araújo Costa, Pedro A. Angerami kaj Lauro Jorge de Oliveira. Ĝi ne havis propran sidejon kaj Lauro Jorge de Oliveira gvidis kurson kie eblis. Li dum multaj jaroj estis la sola delegito de UEA en Santos.

Poste, Francisco Almada kaj sia edzino Marija Pozder Almada estis la ĉefaj roluloj de la movado en Santos. Tiutempe, lernis la lingvon Carlos Augusto Siqueira da Cunha, kiu poste aktivis en la landa movado kaj Antonio Manuel de Carvalho, posta urbestro de Santos. Pro manko de membroj kaj kunlaborantoj Centro Esperantista de Santos ĉesis ekzisti en la jaro 1990, kiam forpasis Francisco de Souza Almada.

Komence de la 2000-aj jaroj, Esperanto-movado re-ek-aperis: Roberto Batista eklernis la lingvon ĉe s-ino Marija P. Almada kune de aliaj, dum Emilio C. Vaz Cid denove movadumis.

ZEOj en Santos 
En 1977 estis nomata Praça Esperanto (“Placo Esperanto”) en iom fora kvartalo de Santos kaj estis starigita busto de Zamenhof en Placo João Barbalho – kvartalo Pompéia. La piedestalon de la busto de Zamenhof donacis la tiama urbestro Manuel Antonio Carvalho, iama lernanto de Francisco de Souza Almada. Dum la inaŭguro de la busto, la festparoladon faris Athié Jorge Cury, federacia deputito, kiu ĉiam apogis Esperanton.

Referencoj

Vidu ankaŭ 	
 Municipoj de San-Paŭlio

Eksteraj ligiloj 
  () 
 Asocio de Municipoj de San-Paŭlio (same )

Municipoj de San-Paŭlio
Paulo Afonso

Paulo Afonso estas municipo en la brazila subŝtato Bahio, kiu havis 108.396 loĝantojn en 2010 .

En ĝi estas famaj akvofaloj kaj hidroelektrikaj uzinoj. Eble Paŭlo-Afonso estas la plej varma urbo en Brazilo, historie, la plej alta temperaturo estis 59 °C, sed facile oni havas 50 °C en somero, la plej malalta temperaturo estis 25° en la vintro, sed tio okazas tre malofte.

Referencoj

Vidu ankaŭ  	
 Municipoj de Bahio

Municipoj de Bahio
Nepotismo

Nepotismo estas helpo de iu potenchavulo pri akiro de posteno por sia parencaro. En usona politiko oni akuzas ekz. pri nepotismo Donald Trump kaj la familiojn Kennedy kaj Bush.

Plej konataj ekzemploj por nepotismo el la politiko, kiam unu familio donas la gvidanton de la lando inter demokratiaj aŭ diktaturaj cirkonstancoj:

Azerbajĝano 

Familio Alijev.

Usono 

 Familio Bush.
 Familio Kennedy.
 Familio de Donald Trump, kiu multe servas en lia konsilio.

Nord-Koreio 

Familio Kim.

Vidu ankaŭ 
 Korupteco
 Meritokratio - kontrakta nocio

Politiko
Ismoj
Tria mondo

La esprimo tria mondo estis unue kreita de la ekonomikisto Alfred Sauvy en artikolo en la franca ĵurnalo L'Observateur  de la 14-a de aŭgusto 1952. Ĝi intence similas al la esprimo "Tria Stato" (france, Tiers Etat), kiu estis la nomo de burĝaro kaj laboristaro en la franca parlamento vokita en 1789. Kiam la Tria Stato ekkonsciis sian gravecon kaj decidis asembli sendepende de nobelaro kaj eklezio, ekis la Franca Revolucio de 1789. Same la Tria mondo konscius sin kaj akirus sian justan potencon.

Studado pri ekonomia disvolvo temas pri tio, kiel riĉigi la triamondajn landojn.

Nuntempe la uzo de la esprimo "evolulando" estas pli ofta, kompare kun evoluinta lando.

Ŝanĝoj
Landoj siatempe taksataj triamondaj ne plu estas tiel. Ekzemple Japanio, kaj poste la tiel nomataj sudorientaziaj dragonoj (Suda Koreio, Tajvano, Hongkongo, Malajzio) akiris industrion kaj riĉiĝis. La malkovro de nafto en pluraj landoj pelis ilin el la Tria Mondo.

Male, pluraj iberamerikaj landoj malriĉiĝis kaj eniris Trian mondon.
La frakaso de Sovetio kaj ĝia trabantaro sensignifigis la esprimon "Dua mondo". La rezultaj landoj ofte estas taksitaj triamondaj.

Sinonimoj
La esprimo "Tria Mondo", kvankam intence digniga, kelkfoje estas uzata por insulti: "triamondeca hotelo", nuancante "aĉa, korupta, malriĉa, malpura".

Tial, oni proponis aliajn eŭfemismojn, intence neofendaj. Oni distingas ekzemple inter industriaj landoj, sojlolandoj kaj evolulandoj; ĉi-lastajn oni nomas ankaŭ disvolviĝantaj landoj. Krome oni foje evitas la nomon "Tria Mondo", parolante pri "Unu Mondo" (ekz. ĉe "unumonda vendejo").

Pro tio ke landoj de Tria Mondo situas ĝenerale en Afriko, Sudazio kaj Sudameriko, do sude de Eŭropo, Sovetio, Japanio kaj Nordameriko, oni parolas ankaŭ pri Nordo kaj Sudo.

Derivaĵo
Oni proponis "Kvara mondo" por malriĉularo, kiu loĝas en landoj de Unua mondo.

Alia kelkfoja uzo de "Kvara mondo" estas kiel kuniga termino por la diversaj indiĝenaj popoloj de la mondo, kiuj parte ankoraŭ vivas ekster la moderna socio kaj do ekster la kompar-skalo uzata por disdistingi la mondojn Unuan kaj Trian.

Karakterizaĵoj 
La landoj de la "Tria Mondo" havas kelkajn similajn karakterizaĵojn:

 Plejofte ekzistas aŭtoritatema, diktatora aŭ monarkia reĝimo. 
 Registara korupto en relative granda mezuro. 
 Minimumaj sanaj servoj, alta malsaneco inter la loĝantaro, malalta vivdaŭro kaj alta infana mortoprocento.
 Altaj naskoprocentoj, kiuj kune kun la malalta vivdaŭro, formas vastan segmenton de la juna loĝantaro. 
 La pokapa enspeza nivelo estas malalta. 
 Senlaboreco estas tre ofta, kaj la proporcio de malaltsalajraj laboristoj estas aparte alta. 
 Altaj indicoj de perforto.

Vidu ankaŭ
Evolulando
Movado de Nealiancitaj Landoj
Industrilando
OECD

Politiko
Unua mondo

La termino Unua mondo estas uzita por la ekonomie fortaj landoj en Eŭropo kaj Nordameriko, en plej multaj kazoj parlamentaj demokratioj, plus iuj kompareblaj ŝtatoj en aliaj mondopartoj (Japanio, Sud-Koreio, Aŭstralio, Nov-Zelando, laŭ iuj kriterioj ankaŭ Sud-Afriko).

Multaj landoj de la Unua Mondo estas membroŝtatoj de la armea ligo NATO.

Vidu ankaŭ 
 Okcidenta Bloko
 NATO

Politiko
Dua mondo

La termino Dua mondo estas uzita por komunistaj landoj kaj aliancanoj de Sovetunio.
Temas pri fama termino el la tempo de la Malvarma Milito inter la jaroj 1945 kaj 1989. Nun Unua mondo kaj Tria mondo estas uzata por riĉaj kaj malriĉaj kapitalistaj landoj.

Vidu ankaŭ 
 Orienta Bloko
 Varsovia Kontrakto

Politiko
Amenemhet la 3-a

Amenemhet la 3-a estis faraono de -1859 ĝis -1814, li estas rigardata kiel la plej granda faraono de la Meza Regno.Li eble havis longan kunregadon (de 20 jaroj) kun sia patro, Senusret la 3-a.

Dum la 12a dinastio en la 19a jarcento a.K., la faraonoj Senosert la 3-a, Amenemhet la 3-a kaj Amenemhet la 4-a IV elfosigis kanalon 16 km longan ligante la Fajuman Oazon al la Nilo en Meza Egipto.

Notoj

Vidu ankaŭ 
 5010 Amenemhêt

Eksteraj ligiloj 

 Amenemhat (III) Nimaatre

Bildaro 

Faraonoj
Iberameriko

Iberameriko estas la parto de Ameriko, kiu antaŭe estis koloniaro de Hispana Imperio (Hispanameriko) kaj Portugala Imperio (Brazilo).

Hispanio kaj Portugalio lokas en Ibera Duoninsulo; tial la nomo.

La landoj en Iberameriko estas Argentino, Bolivio, Brazilo, Kubo, Ĉilio, Domingo, Ekvadoro, Gvatemalo, Honduro, Kolombio, Kostariko, Meksiko, Nikaragvo, Panamo, Paragvajo, Peruo, Salvadoro, Urugvajo kaj Venezuelo, kaj ankaŭ Porto-Riko (dependa teritorio de Usono).

La termino estas ofte samsignifa kun "Latinameriko", sed "Latinameriko" inkluzivigus ankaŭ la francajn koloniojn sude de Usono (do, nek Kebekion nek Luizianon).

Vidu ankaŭ
 Nova latinamerika kanto

Vidu ankaŭ 
 Latin-Ameriko

 
Ameriko
Majarbo

La majarbo estas alta ligna stango ĉirkaŭ kiu oni povas danci tradician popoldancon. La monato antaŭ la somera solstico, monato majo en norda duonglobo, cititas far ĉiuj danc-historiistoj kiel tiu, kiu estigis plej da festoj.

La arbo 
La majofesto kutime komenciĝis per elekto de arbo, kiun oni eknomis Majo, kaj kiu estontis la precipa ero de la festo; ĉirkaŭ ĝi plenumiĝis ĉiuj dancoj. Foje oni elektis arbon jam starantan kaj malplenan je branĉoj kaj folioj ĉemalsupre sed kun densa supro, foje oni plantis ĝin aŭ simple maston, kiun oni starigis meze de la placo de l' vilaĝo. Tiun oni ornamis pere de girlandoj, flagrubandoj, floroj, por homaĝi al ĝi. Kaj dum tuta monato oni aranĝis feston kaj dancadis ĉirkaŭ ĝi.

La festo 
Arĥeologiistoj kaj folkloristoj opinias, ke temas pri unu de la plej malnovaj kaj praaj popolaj festoj. En la kelta kalendaro tiu periodo de jaro nomitis Beltime, kaj ofte opiniatas, ke la keltoj disvastigis tiun feston tra Eŭropo. Tiel oni festis la renaskiĝon de naturo post vintro. La arbo simbolis la spiriton de naturo, kiun oni homaĝis, kaj petis fekundecon por bona rikolto en la venonta somero.

Inter la romianoj tiu festo estis dediĉita je Venuso, kaj dancoj estis plenumitaj fare de la plej belaj fraŭlinoj de la vilaĝo, kovritaj per floroj homaĝe al Flora, romia diino de la floroj kaj patrino de printempo.

Alia danco kiun historiistoj pri folkloro renkontas en pluraj regionoj, konsistas el ĉirkaŭmasta plektado kaj malplektado de rubandoj ligitaj ĉe la mastoverto, plenumante ordigitajn dancmovojn. En Anglio oni elektis Lord kaj Lady ("Gelordojn", "Majstro" kaj "Majstrino") de majo, kaj la dancantoj ligis sonoriletojn ĉe siaj maleoloj kaj genuoj. Oni dancis la famajn tradiciajn anglajn dancojn Greensleves [GRINslivz] (tiu danco eldonitis en John Playford-a dancolernolibro de 1721, sed fakte konitas ekde 1596) kaj Sellenger's Round [SELenĝe(r)z raŭnd] (PLAYFORD 1670, konita ekde 1593), kio fakte signifas "St-Leger's Round" t.e. la cirklodanco de sanktulo Léger.

Vidu ankaŭ 
 James Frazer
 Arnold Van Gennep
 Liberarbo
 Laikarbo
 cirklodanco

Folkloro
Greensleeves

Greensleeves (angle por verdaj manikoj, laŭsence verda robo) estas fama tradicia angla kanzono el la 16-a jarcento.

Paroloj:
    Alas, my love, thou wilt do me wrong
    To cast me out so discourteously,
   For I have loved thee for so very long,
    And delighting in your [thy?] winning company.

    Greensleeves, thou wert all my joy,
   And thou knowest, Greensleeves, thou wert my delight.
    Greensleeves, thou'rt my heart of gold,
    No one else but my dear lady Greensleeves.

Danco sur ties ario, en la faka terminaro de Anglaj kampardancoj estas longways por tri paroj.

Disvolviĝo:

Eksteraj ligiloj 

 Esperanta traduko de William Auld
 Klarigoj en Esperanto kaj ludado de la kanto sur liuto de Christoph Dalitz

Anglalingvaj kantoj
Arto de la 16-a jarcento
Folkloro
Sellenger's Round

Sellenger's round estas angla kampardanco. En la fakterminaro de anglaj kampardancoj, ĝi estas Circle for as many as will (cirklo por tiom da dancantoj kiom oni bontrovas). Origine tiu estis dancita ĉirkaŭ la Majoarboj kaj iĝis unu el plej klasikaj anglaj "kampardancoj" (vidu John Playford).

Disvolviĝo: (por la fakaj terminoj vidu en la artikolon Anglaj kampardancoj)

La melodio sekvas skemon: A(8 pulsoj).A. - sur kiuj estas dancitaj la sinsekvaj "enkondukoj" - B(16 pulsoj).B. - sur kiuj dancitas la refreno -, kaj ripetitas kvarfoje.
 1-a enkonduko
pelpaŝoj dekstren kun rekuniĝo de piedoj sur la 8-a pulso
pelpaŝoj maldekstren kun rekuniĝo sur la 8-a pulso.
 refreno
set D. kaj set malD. antaŭenirante centren.
duoblaĵo por retropaŝi kaj sin trovi kontraŭ la partneron.
set and turn
 2-a enkonduko
1 duoblaĵo al cirklocentro
retropŝi 1 duoblaĵon
la sama ree
 refreno
 3-a enkonduko
sides (D. kaj malD.)
 refreno
 4-a enkonduko
arms (D. kaj malD.)

Eksteraj ligiloj 
video de la danco

Folkloro
Akebono Taro

AKEBONO Taro naskiĝis la 8-an de majo 1969 en la usona Havajo kaj lia nomo tiam estis Chad George ROWAN. Li iris en Japanion por iĝi sumoa luktisto en la teamo (japane heya) Azumazeki de la ekssumoisto Takamiyama, kiu mem estis de havaja deveno. AKEBONO estas la unua fremdlandano kiu iĝis jokozuno, kaj li gajnis dekunu konkursojn (japane basho). Li edziĝis kun japanino kaj prenis la japanan civitanecon kun nova nomo de AKEBONO Taro. Li emeritiĝis kiel sumoisto en januaro 2001.

Eksteraj ligiloj 

 Statistiko de Akebono ĉe sumoinfo.de

Sumoistoj
Bufono

Bufono estas kortega klaŭno, ofte nanuloj aŭ aliaj misformuloj, sed ne nepre, kiuj ridigis la reĝojn aŭ grandsinjorojn.

Ili iĝis famaj pro la libereco en iliaj paroloj, kiun ili ĝuis; ja ĉar ili estis teorie frenezuloj aŭ teorie diris nenion krom sensencaĵojn, kio donis al ili liberon diri kion ajn, inkluzive la veron al la reĝo, kion neniu ajn aliulo aŭdacus sen riski sian vivon! En la teatraĵoj de Michel de Ghelderoode kaj Ŝekspiro troviĝas famaj roloj de bufonoj.

Post 17-a jarcento tiu ofico malaperis: en kartezia kaj deca epoko oni ektaksis tion ne sufiĉe serioza! Ekzemple la lasta Angla bufono estis Muckle John maldungita en 1649 post la senkapigo de Karlo la 1-a.

En 2004 oni denove dungis bufonon en Britio por distri la turistojn.

Famaj bufonoj 
 Pietro Gonella
 Rigoletto

Bildaro
Akridedoj

Akridedoj () estas familio de saltantak insektoj el la ordo de ortopteroj, koneble per mallongaj antenoj, malpli longa ol la korpoduono. La familio nomiĝas laŭ la tipa genro Akrido. Oni tamen kelkfoje vastasence nomas eĉ kelkajn similajn genrojn ankaŭ iu akrido ekz. preĝanta akrido.

Multaj el ili estas relative grandkorpaj, kelkaj atingas eĉ longon de 70 mm. La akridedoj povas muzikadi per frotado de postaj kruroj al la elitroj. Ili metas ovojn en la teron. Ĝi estas plantovorantoj. Ili aperas (svarmado) kelkfoje amase kaj estigas grandajn damaĝojn. Uzatas en kelkaj landoj (Afriko) kiel proteinriĉa manĝaĵo.

Akridedo-invado en Afriko 2004 

En Maŭritanio (Nouakchott) okazis: la ĉielo iĝis bruna, la insektoj voris ĉiun verdaĵon. La aŭtoj koliziis ĉar la videbleco iĝis 0. La invado venis el la marbordo de la Mediteranea maro kaj baldaŭ atingis Okcident-Afrikon. La svarmantaj insektoj okupis unu kvadratkilometron 40-80 milion-ope, migras 130 km protage. Ili ĝenerale ekflugas je la 11-a horo kaj tuj flugas 30–50 km. Oni povas sekvi la svarmadon per radaro.

Kaŭzo eble estis, ke en 2004 estis riĉaj pluvoj ĉe la Atlasa Montaro, kio ebligis la ovo-demeton en la malsekan teron. Tie rapide evoluis la larvoj en la riĉa planta kreskaĵo. Akridedo vivas nur 30 tagojn, sed ino povas demeti 60-100 ovojn samtempe (kaj post unu semajno kapablas denove pariĝi). Unu plenkreska akridedo pezas 2 gramojn kaj povas manĝi samgrandan verdaĵon.

Aliaj invadoj 

La invado en 1987-1989 kostis ĉirkaŭ 300 milionojn da dolaroj por bridi la plagon. Fine de la svarmado oni esploris la elirlokon (epicentron) de la invado kaj trovis nur 2 akridedojn. En 1956 la akridedoj atingis eĉ Eŭropon (Brition, Hispanion, Francion).

Vidu ankaŭ 
 grilo
 lokusto

Eksteraj ligiloj 

 http://www.affa.gov.au/content/output.cfm?ObjectID=6C7252C0-ED16-4E8C-823F1CA051DC23E5&contType=outputs  
 http://www.ppis.moag.gov.il/PPIS/MilhamaHarbe/BiologiaMazik  
 http://www.ynet.co.il/articles/0,7340,L-2897108,00.html 
 lokusto, akrido pli precize ĉe SAT-kongreso 2004

Insektoj
Kerato

Kerato estas albumino kun relativa alta (35 %) sulfur-enhavo. Malmola, sed elasta materialo, el ĝi konsistas ĉefe la kornoj, ungoj aŭ hufoj (kromproduktoj de breditaj bestoj). Post kuirado ĝi moliĝas, malvarmigate denove malmoliĝas. La popolarto uzis la kavkornon de bovoj (en Mez-Eŭropo) por fari butonojn, kombilojn, ornamaĵojn.

Ĝia fundamenta substanco estas la keratino.

Biokemio
Kavkorno

Kavkorno apartenas al besto, kiu apartenas al la Kavkornuloj; ilia plej konata reprezantanto estas la bovo. Tia korno estas ne-disbranĉiĝanta kaj ne-disfalanta (krom escepto de antilokapredoj) kaj ĝi ornamas la bestojn dumvive (kornaro defalas ĉiujare). La kavkorno de la bovedoj sidas sur t.n. (kav)korna osto, kiu kunostiĝis kun la fruntosto (fruntalo). Ĝi havas epiderman originon (kornaro havas derman originon).

Oni preparis el ĝi kombilojn, butonojn, blovinstrumentojn, trink-kornojn.

Besta anatomio
Villeneuve-d'Ascq

Villeneuve-d'Ascq [vil.nœv.d‿ask] estas nova urbo konstruita dum la jaroj 1960-70 oriente de Lilo / Lille, en norda Francio, inter aro (plejmultaj ĉirkaŭ Parizo, sed ankaŭ kelkaj apud privincaj urbegoj) por malŝtopi tro densajn metropolojn dissemante urbanojn al malpli loĝataj modernaj flankaj urboj. En ĝi oni translogiĝis la universitatojn de Lilo, farante el ili kampusojn usonstile; la celo estis fari de Villeneuve d'Ascq urbo de universitatanoj kaj intelektaj profesiuloj. tamen la loĝloko ankaŭ havas historiajn konstruaĵojn - ekzemple la bela  akvokastelo château de Flers tie situis jam antaŭe. La teritorio estas en la historia pejzaĝo Franca Flandrio, Frans-Vlaanderen respektive Flandre française. La nova urbo situas en la departemento Nord [], nederlande/flandre Noorderdepartement, en la regiono Hauts-de-France (prononco [], laŭvorte "supraĵo de Francio" pikarde Heuts-d'Franche) kaj en la antaŭa regiono Nordo-Kaleza Markolo (france Nord-Pas-de-Calais , nederlande/flandre Noord-Nauw van Calais). Fine de  en la komunumo vivis  sur areo de  kvadrataj kilometroj, kio rezultigas loĝdenson de  loĝantoj/km². Administre la komunumo apartenas al la arondismento Lille (france Arrondissement Lille, nederlande Arrondissement Rijsel respektive okcidentflandre Arroundissement Rysel), kaj ĝi estas la administra centro de samnoma kantono . 

En Villeneuve d'Ascq troviĝas grava muzo pri moderna arto.

Esperanta vivo 
Okaze de la eŭropaj balotoj, Eŭropo - Demokratio - Esperanto ricevis 15 voĉojn (0,09% de voĉoj) en 2004, 41 voĉojn (0,26% de voĉoj) en 2009 kaj 43 voĉojn (0,27% de voĉoj) en 2014.

Tie estas klubo
retpaĝo de la loka Esperanto-klubo

Ĝemelaj urboj

Vidu ankaŭ 
 Ascq (stacidomo)
 Annappes (stacidomo)
 Pont-de-Bois (stacidomo)
 Nova Urbo

Eksteraj ligiloj 

  ()

 
Komunumoj de Nord
Atopia

Atopia estas vorta kreaĵo de la germana sociologo Helmut Willke kiu studas la efikon de tutmondiĝo sur moderna socio. La vorto "Atopia" signifas socion sen teritoriaj limoj.

Vidu ankaŭ 
Utopio

Libroj
Hereroj

Hereroj estas afrika popolo (ĉ. 120.000), vivinta en la iama Germana Sudokcidenta Afriko, nun en Namibio kaj Angolo, iom ankaŭ en Bocvano. Inter la jaroj 1904 kaj 1907 la germana armeo sub gvido de generalo Lothar von Trotha murdis ĉirkaŭ 65-80.000 hererojn. Ili estis per mitralo mortpafitaj, iliaj akvofontoj estis venenitaj, la ankoraŭ vivantaj estis forpelataj al la dezerto, kie oni trudis ilin morti pro malsato kaj soifo dum semajnoj malhelpante ilin eliri. La idaro de la iamaj hereroj provis akiri monon de Germanio (4 miliardojn da dolaro) okaze de la 100-jara datreveno de la herera genocido, sed ili malsukcesis. Pri tiu parolis interalie Sven Lindqvist. Dum ĉi tiu datreveno germana ministrino pri ekonomia kunlaboro Heidemarie Wieczorek-Zeul omaĝis la viktimojn (nur propranome), tamen ne pardonpetis pro la krimoj nome de la germanoj. Ne menciis reparaciojn, kion atendis la posteuloj de la murditoj.

Vidu ankaŭ 
 Herera lingvo
 Germanaj kolonioj
 Germana genocido de hereroj kaj namoj

Eksteraj ligiloj 

 http://www.gruenekraft.net/html/gz246.php 
 http://www.namibian.org/travel/namibia/population/herero.htm Herera popolo de Namibio

 http://www.einseitig.info/html/content.php?txtid=222 

 http://derstandard.at/?url=/?id=2156901

Etnoj en Afriko
Etnoj en Namibio
Etnoj en Bocvano
Etnoj en Angolo
Historio de Germanio
Namibio
Bocvano
Angolo
Atika kalendaro

La Atika kalendaro estas la nomo de la kalendaro de antikva Atenana imperio Atiko. Ĝi estas lunsuna kalendaro. Jaroj komencas dum la somero kaj daŭras 12 monatojn. Monatoj komencas je nova luno.

Interkalculaj monatoj por teni sezonojn en fiksita rilato okazis je la 3-a, 5-a, 8-a, 11-a, 13-a, 16-a kaj 19-a jaroj de la Metona ciklo. Datoj kalkuliĝis per Olimpiadoj po kvar jaroj.

Fonto

Eksteraj ligiloj 
 http://icalendrier.fr/calendriers-saga/calendriers/grec-attique/

Kalendaroj
Ebro

Ebro (, , ) estas granda rivero de norda Hispanujo. Ĝi longas ĉirkaŭ 930 km,  kaj ĝia baseno ampleksas ĉirkaŭ 85.000 km².

Ebro parte trafluas la Kantabran Montaron kaj alfluas Mediteraneon proksime al Tortosa formante riveran delton. Tiu delto estas protektita Natura Parko, pro la riĉeco i.a. de birdoj. La rivero estas apenaŭ ŝipebla pro akumuliĝo de drivaĵo (aluvio) pro la digoj.

Ĝi estas la plej akvabunda rivero en la Ibera duoninsulo, kaj fakte donas ĝian nomon al tiu ĉi.

Gravaj urboj situantaj en ĝia proksimeco: Reinosa (Kantabrio),  Miranda de Ebro (Kastilio kaj Leono), Logroño (Rioĥo), Tudela (Navaro), Zaragozo (Aragono), kaj Tortosa (Katalunio).

Ĉefaj alfluantoj:
 Alhama
 Iregua
 Najerilla
 Aragón (rivero)
 Gállego
 Segre
 Noguera Pallaresa
 Noguera Ribagorzana
 Cinca
 Oca
 Jalón
 Jiloca
 Guadalope
Ĉe la enfluejo de la rivero en la somero de 217 a.K. okazis la Batalo de la Ebro, dum la Dua Punika Milito, inter la kartaga kaj la romia mararmeo. La rivero estis la sceno ankaŭ de unu el la grandaj bataloj de la Hispana Enlanda Milito en malfrua julio 1938, kiam Respublikanaj trupoj provis halti la antaŭenmarŝon de la fortoj de Franco en vasta kontraŭatako. La rezultoj de la Batalo de la Ebro malfermis la vojon por ke la naciistoj transprenu Katalunion.

Bildoj

Vidu ankaŭ 
 hispanaj riveroj

Riveroj en Eŭropo
Riveroj en Aragono
Riveroj en Katalunio
Liberoarbo

"Liberoarbo" estis dum la Franca revolucio de 1789 arbo, kiun oni plantis simbole kaj solene je la libereco ricevita de la revolucio. Oni aranĝis feston tiuokaze, iom pensiganta tiun de la majoarbo.

Franca Revolucio
Arboj
Kvara mondo

La terminon Kvara mondo kelkaj homoj konstruis analogie al Unua, Dua kaj Tria mondoj. Laŭ unuj, ĝi signifu la malriĉularon loĝantan en Unuamondaj landoj. Laŭ aliaj, ĝi estu termino por la diversaj indiĝenaj popoloj de la mondo, kiuj parte ankoraŭ vivas ekster la moderna socio kaj do ekster la kompar-skalo (industrio, ekonomio, edukado ks.) uzata por disdistingi la Mondojn Unuan kaj Trian.

Vidu ankaŭ 
Malplej evoluigitaj landoj

Politiko
Hungara griza bovo

La hungara griza bovo (aliaj nomformoj povas esti hungara stepa bovo aŭ simple grizbovo) estas praa hungara hejma besto. Ĝi alvenis parte kun la hunoj, avaroj, sed grandnombre kun la landookupantaj madjaroj en la Karpat-basenon, kie ĝi iĝis dum jarcentoj unu el la plej valoraj podoliaj rasoj. Ĝi famiĝis en la 15–18-a jarcento en Eŭropo kiel hungara bovo, kiun oni pelis tra centoj da kilometroj al Okcident-Eŭropo al la bazaro. Ĝi havis du variojn (transilvania hungara bovo kaj ebenaĵa hungara bovo) tre similajn. La kvanto de bovoj fine de la 19-a jarcento tre malaltiĝis kaj restis tiel malalta. Ĝi estis grava tirbesto siatempa.

Nuntempe oni bredas ĝin kiel genrezervon (ŝtat-apogite) kaj por turismaj celoj. Ĝi kiel stepa bovo tre kontraŭstaras la malsanojn, manĝas nur herbojn, povas travintrumi eĉ subĉiele. Tiuj ĉi trajtoj ebligas bredi ĝin kiel biobovon, donante bioviandon.

Oni kelkfoje plibonigas la rason per gutokrucigo kun maremann-bovo (similaspekta itala bovo, kun similaj kornoj).

La bovinoj pezas 450–500 kg kaj estas arĝent-grizaj. La virbovoj pezas 600–800 kg. La bovidoj havas iom ruĝetan koloron ĝis la unua mudo (harŝanĝo). La kavkornoj estas tre longaj kaj karakterizaj. Bovino unue gravediĝas 3-jare. La karno estas kun fajnaj fibroj, riĉa je gusto- kaj aromomaterialoj, sed ne marmora, la viandoformoj nekonvenaj.

Laktemo (jara laktoprodukto) estas ĝenerale 800–1000 kg kun graso de ĉ. 4–4,2 %.

Eksteraj ligiloj 

 Bazaj informoj kaj bildoj  

Bovedoj
Hungaraj bestoj
Bovorasoj
Mátyás Szűrös

SZŰRÖS Mátyás (Sueroes Ma´tja´ŝ) (11-a de septembro 1933 Püspökladány - ) estas hungara politikisto kaj provizora prezidento (1989-1990) de Hungario.

Li studis inter 1953-1959 en Moskvo internaciajn rilatojn, poste laboris en la ministerio pri eksteraj aferoj. Li laboris en la Berlina ambasadejo de Hungario (1962-1965) kien li revenis en 1975 kiel ambasadoro kaj laboris tie ĝis 1978. Inter 1965-1975 li agadis en la internacia sekcio de la Komunista partio. Post 1978 (ĝis 1982) ambasadoro en Moskvo, poste denove agadis en politika tereno, ekde 1985 parlamentano ĝis 2002 (en 1990-1998 kiel ano de la Hungara Socialista Partio HSP.). En 1989 li elektiĝis kiel prezidanto de la parlamento, en 1989 kiel provizora respublika prezidento ĝis la parlamentaj balotoj (2-a majo 1990). Li elkriis la 3-an Hungaran Respublikon la 23-an de oktobro 1989. Ekde 1990 vicprezidanto de la parlamento ĝis 1994. Li estis Prezidanto de la Hungara Sekcio de IPU (InterParlamenta Unio) en 1989 kaj 1994-2002.
En la parlamentaj balotoj de 2002 li estis listogvidanto (prezidanto) de la nova politika formacio, nomata Nova Dekstro. Ili malsukcesis.

Li apartenis al la tiel nomataj naciaj komunistoj, tiel post la reĝimŝanĝo en Hungario li multfoje flirtis kun la dekstrulaj politikistoj. Tial oni ne elektis lin respublika prezidento (1990) kaj tiom koliziis kun la socialistalj politikistoj (jarfino de 2001), ke en la parlamentaj balotoj de 2002 li agadis kiel listogvidanto (prezidanto) de la nova politika formacio, nomata Nova Dekstro (oni diris, ke lia aneco en HSP ĉesis). Li malsukcesis. En 2004 li agadas proksime al la dekstrula partio (Fidesz), li partoprenas, prelegas en ties renkontiĝoj.

Liaj libroj:
 Hazánk és a Nagyvilág (Nia patrujo kaj la mondo) (1985)
 Hazánk és Európa (Nia patrujo kaj Eŭropo) (1987)
 Magyarságról – külpolitikáról (Pri hungareco – pri eksteraj aferoj) (1989)

Honorcivitano de Püspökladány kaj Beregszász (Beregovo nun en Ukrainio).

biografio hungare

Eksteraj ligiloj 

 biografio hungare
 notoj en la oficiala retejo pri la prezidanto de Hungario

Hungaraj politikistoj
Prezidantoj de Hungario
Hungaraj parlamentestroj
Kinga Göncz

GÖNCZ Kinga [gonc] (naskiĝis en 1947 en Budapeŝto) estas hungara psikiatro, politikisto, ministro. Ŝi estas filino de Árpád Göncz.

Biografio 
 En 1972 ŝi akiris medicinan diplomon en Universitato Semmelweis,
 en 1978 ŝi faris ekzamenon pri psikiatro kaj fine de la 80-aj jaroj fakekzamenon pri psikoterapio.
 En 1972-1978 ŝi laboris en la Tutlanda Nervo- kaj Psikokuraca Instituto,
 en 1978-1986 laboris en Szolnok, en la Hospitalo de Hetényi Géza kiel psikiatro. Post tio ŝi estis lektoro en la Tutlanda Kuraca Rehabilita Instituto.
 Ekde 1989 ŝi estas lektoro en Scienca Universitato Loránd Eötvös
 de 1994 ĝis 2002 estis direktoro de Fondaĵo Partners Hungary.

Ŝi instruis ekde 1990 en eksterlandaj universitatoj. Inter 1998-2003 ŝi instruis en la Homjura Sekcio de Mez-Eŭropa Universitato pri la socialpsikologio de la antaŭjuĝoj.

Ŝi estis ekde 2002 politika ŝtatsekretario de la Sanafera, Sociala, Familioafera Ministerio. Ekde 2004. 06. 14 ŝi estis Ministrino pri Egalŝanco, kaj ekde junio de 2006 estas ministro pri eksteraj aferoj en la unua kaj dua kabineto de Gyurcsány.

Hungaraj politikistoj
Hungaraj psikiatroj
Ministroj pri eksteraj rilatoj de Hungario
Membroj de la Eŭropa Parlamento elektitaj en Hungario
Iman

Iman, ايمان, (naskiĝis la 25-a de julio, 1955 kiel Iman Mohamed Abdulmajid en Somalio) estas modelino de Usono.

Ŝi edziĝis al la angla muzikisto kaj aktoro David Bowie. Ili havas unu filinon, Alexandria Zahra "Lexi" JONES.

Eksteraj ligiloj 

 http://www.i-iman.com 
 http://www.fmd1.com/models/Iman_Abudulmajid 
 http://www.imancosmetics.com/1.0  
 http://www.imdb.com/name/nm0408081 

Somaliaj fotomodeloj
Usonaj fotomodeloj
Elitro

Elitro estas ĉiu de la malmoligitaj antaŭaj flugiloj de skaraboj, koleopteroj, kiuj servas kiel ŝirmiloj por la membranecaj postaj flugiloj, kiuj estas la veraj flugorganoj. Elitroj ne taŭgas por flugado.

Insektoj
Eoceno

Eoceno estas la dua fazo de la tri dividoj de la Terciara epoko de geologio. La Eoceno daŭris de antaŭ 58 ĝis antaŭ 36 milionoj da jaroj. Rokoj de ĉi tiu erao enhavas malgrandan proporcion de konkoj kiuj identas kun nune vivantaj specioj. Tiu periodo gravas por la esploro de la mamula evoluo. Elformiĝis la ordoj en tiu periodo kiel neparhufuloj, primatoj, vespertoj, ronĝuloj, cetoj, dum abundis numulitoj. La eoceno sekvis paleocenon kaj sekvis ĝin oligoceno.

La Eoceno estis nomita laŭ grek-mitologia diino de la matenruĝo (Eos).

Vidu ankaŭ 
 Paleocen–Eocena Termika Maksimumo

 
Geologiaj epokoj
Paleogeno
Raŭpo

Raŭpo estas larvo de la papilioj kaj de kelkaj aliaj flugilaj insektoj kun multaj piedoj kaj fortaj haroj kelkfoje. Dum sia evoluo la lasta stadio de raŭpo estas la pupo antaŭ iĝi imagino.

La plej multaj specioj de raŭpoj estas herbovoruloj, sed ne ĉiuj; iuj (ĉirkaŭ 1%) estas insektomanĝuloj, eĉ kanibaloj. Iuj nutras sin de aliaj bestaj produktoj; ekzemple, vesto-tineoj nutras sin per lanoj, kaj korn-tineoj nutras sin per la hufoj kaj kornoj de mortaj hufuloj.

Bildaro

Vidu ankaŭ 

 Nimfo 
 Silkraŭpo

Insektoj
Larvoj
Papilioj
Lokusto

Lokusto estas saltanta insekto el la ordo de ortopteroj kun longaj antenoj (pli longaj ol duono de korpolongo), muzikante per kunfrotado de la elitroj.

Infestoj 
Foje infestadoj de lokustoj kaŭzas kolosajn ekonomiajn perdojn kaj eĉ malsategon en landoj, kie ili voris la tutan rikolton. Tiel en februaro 2020 la registaro de Somalio anoncis tutlandan krizostaton pro infestado de lokustoj kaj petis helpon de internacia komunumo.

Vidu ankaŭ 
 Ortopteroj
 akrido
 grilo
 cikado

Eksteraj ligiloj 
 lokusto, akrido pli precize ĉe SAT-kongreso 2004
 http://tolweb.org/tree?group=Caelifera  
 http://osf2x.orthoptera.org/osf2.2/OSF2X2Frameset.htm  
 http://www.rutkies.de/schrecken  
 http://www.rutkies.de/schrecken/ ]
Drezino

Drezino estas 3- aŭ 4-rada malpeza veturilo, kun movmeĥanismo aŭ motoro, destinita transporti sur reloj fervojan personaron aŭ fervojservan materialon.

Kutime drezino estas veturilo por riparistoj de la fervoja trako kaj kontakta lineo.

Komence de la 21-a jarcento ĝi servas ankaŭ por turismo, por savi la etŝpurajn fervojojn. Tiuokaze ĝi estas movata per homforto.

Eksteraj ligiloj 
 Germanlingva turisma paĝo pri drezinoj

Fervojo
Transportaj rimedoj
Ponto Rio-Antirio

La ponto Rio-Antirio () estas  longa pendoponto konstruita en 2004 inter la urboj de Rio (sude, ĉe Patra) kaj Antirio (norde). Ĝi ligas Peloponeson al okcidenta kontinenta Grekio kaj la cetero de Eŭropo. Ĝi lokas ĉe koordinatoj .

Ĝia oficiala nomo signifas ponto Ĥarilaos Trikupis. Harilaos Trikoupis estis 18-a-jarcenta greka ministro.

La entuta kosto de la ponto estis ĉirkaŭ 630.000.000 €, plejparte pagitaj de la Eŭropa Unio.

Pontoj en Grekio
Peloponezo
Konstruaĵoj finitaj en 2004
Korosten

Korostenj aŭ Korosten () estas urbo en okcidenta Ukrainio en Ĵitomira provinco.

La urbo estis fondita en la 8-a jarcento kun nomo Iskorostenj (cirile Искоростень).

En la 10-a jarcento, Korosten estis grava urbo de la historia regno de la Drevlanoj.

La 22-an de februaro 2014 loĝantoj de la urbo faligis la monumenton de Lenino eble la lastan simbolon de komunismo en la urbo, tio okazis dum la Eŭromajdano en Kievo.

Vidu ankaŭ 
 Korosten (stacidomo)

Eksteraj ligiloj 
 Pri la urbo (ukraine) 

 
Urboj en Ĵitomira provinco
Oligoceno

Oligoceno estas epoko ene de la tertempo de Terciaro. Oligoceno daŭris de antaŭ 36 ĝis antaŭ 24 milionoj da jaroj. (vidu ankaŭ geologia temposkemo).

Tiutempe komenciĝis interalie falto de Alpoj kaj Rocky-montaro. Sud-Ameriko dividiĝis de la aliaj kontinentoj kaj elformis propran faŭnon. En aliaj terpartoj evoluis la modernaj mamulo-ordoj.

En tiu epoko aperis superaj simioj kaj malaperis numulitoj.

La oligoceno sekvis miocenon kaj antaŭis eocenon.

 
Geologiaj epokoj
Paleogeno
Fusilo Dreyse

Fusilo tipo Dreyse (, t.e. pinglo-prajma pafilo) estis grava revolucio en la batalarmiloj, ĉar estis la una pafilo ŝargebla tra la eksplodujo. La ĝistiamajn pafilojn oni devis ŝargi tra la ekstremo de la paftubo, kio estis longa, komplika (ĝis la invento de la unuaj kartoĉoj kun Fusilo Enfield en 1853), kaj postulis, ke la pafisto staru dum la manipulado, kio elmetis lin je la vido, kaj pafoj, de la malamiko. Fusilo Dreyse ebligis al la pafisto kuŝi dum ŝargado, kaj en la tempo, dum kiu la antaŭaj fusiloj pafis unu pafon, ĝi pafis 6! En la Prusa-aŭstria milito de 1866 la prusa armeo disponis je tiu nova fusilo, la aŭstroj je la tradiciaj. La rezulto de la milito tute ne estis miriga. Tiu ĉi armilo do rolis grave en la eŭropa historio, ebligante la unuigon de Germanio far Prusujo (kaj sen Aŭstrio).

La inventinto estis Johann Nikolaus von Dreyse (1787—1867). Dreyse estis nobeligita en 1864.

La Dreyse-fusilo havis tamen malvirtojn. Ĝi estis uzita plu en la Franca-Prusa Milito de 1870, sed poste ĝi estis anstataŭita de plibonigitaj tipoj.

Teĥnikaj detaloj:

 tubradiuso: 15,4 mm
 pezo: 4,615 kilogramoj
 ŝargo (nigra pulvo): 4,8 gramoj
 kuglo (el plumbo): 31 gramoj
 frekvenco: 10 – 12 pafoj / minuto
 rapideco de kuglo ĉe tub-eliro: 305 metroj/sekunde
 efika pafdistanco: 600 metroj

Vidu ankaŭ 
Muzeo en la Dreyse-domo (Sömmerda)

Eksteraj ligiloj 

 http://www.beyars.com/kunstlexikon/lexikon_9823.html 
 http://www.dhm.de/sammlungen/gifs/sammlungen/militaria/waffen/zh218.jpg  
 http://www.researchpress.co.uk/firearms/needle.htm  
 http://www.preussenweb.de/armee/gewehr5.jpg 

Pafiloj
Iksodo

Iksodo (Ixodes) estas genro de traĥeuloj el la ordo de akaroj, kiu vivas sur herbo kaj arbetoj, sed suĉas sangon de mamuloj.

Ĝi transigas mikrobojn kiuj kaŭzas malsanon de Lyme (Borrelia) kaj makulan febron (Rickettsia rickettsii)

Ĝi forte multiĝas, se la vintro estas milda kaj la somero varmeta, pluva.

En Hungario vivas ekz. 42 specioj, sed la danĝerajn malsanojn (kiel la virusan meningiton kaj la bakterian morbon de Lyme) disvastigas nur la kutima iksodo. Sed tiuj malsanoj estas akireblaj eĉ per trinko de bovo-, kapro- aŭ ŝafolakto.

La piko de iksodo ne estas rimarkebla, ĉar iksodo anastezas la haŭton de viktimo antaŭ la piko. Ĝi suĉas la sangon nur dum la unuaj kelkaj horoj, tiam oni povas ankoraŭ eltiri ĝin, tiam ĝi ankoraŭ ne infektas la homon. Sed post 4-6 horoj, ĝi infektas la homajn histojn. Laŭ ĝeneralaj spertoj, nur ĉiu 1000-a iksodo estas infektokapabla per meningita viruso kaj nur ĉiu 10-a per bakterio de la Lyme-malsano. La infekton montras ruĝiĝo ĉirkaŭ la pikloko.

Oni povas vakcini kontraŭ meningita infekto (la 2-a vakcino sekvas la unuan post 1-3 monatoj kaj la 3-a vakcino sekvas la duan post unu jaro). Tio protektas la homon kontraŭ infekto de meningito dum 3 jaroj. Kontraŭ la malsano de Lyme (boreliozo) ne ekzistas preventa vakcino.

Malsano de Lyme estas malfacile ekkonebla malsano, kun jenaj simptomoj:
 laciĝemo
 malrapidiĝemo
 artikaj kaj muskolaj doloroj
 perturboj de la nerva sistemo, memoro
 ŝveliĝo de limfaj nodoj

Oni devas eviti herbaron kaj arbarojn iksodoriĉajn, sed enirinte tian lokon oni devas bone sin vesti (longa pantalono, ŝtrumpeto, blanka ĉapelo). La iksodoj kutimas atendi siajn viktimojn troviĝante fine de herbo; tial plej bone oni evitu kuŝi inter herboj.

Eksteraj ligiloj 

 http://www.ijon.de/zecken  
 http://www.emedicine.com/emerg/topic584.htm
 http://www.health.ri.gov/disease/communicable/lyme/index.php 
 http://www.health.ri.gov/disease/communicable/lyme/ticks.php
Sven Lindqvist

Sven LINDQVIST estis sveda verkisto naskita en Stokholmo la 28-a de marto 1932 kaj mortis la 14-a de majo 2019, li fariĝis konata mondskale per siaj du lastaj libroj pri kolonitempa rasismo kaj genocidoj kaj la procezo de alkutimiĝo al amasdetruon je civiluloj pere de peraviadila bombado (ĝis atombombo).

Kelkaj verkoj 

Ett förslag (Propono), 1955
Reklamen är livsfarlig: en stridsskrift (La reklamo estas vivdanĝera: polemikaĵo), 1957
Hemmaresan (La vojaĝo hejme), 1959
Kina inifrån: en preliminär rapport (Ĉinio elinterne: preliminara raporto), 1963
Asiatisk erfarenhet (Japan, Mongoliet, Formosa och Indien) (Azia sperto - Japanio, Mongolio, Formoso kaj Hindio), 1964
Myten om Wu Tao-tzu (La mito pri Ŭu Tao-cu), 1969
Slagskuggan:  Latinamerika inför 70-talet (La minacanta ombro: Latinameriko antaŭ la sepdekaj jaroj), 1970
Självklara saker (Memevidentaj aferoj), 1970
Gräv där du står: hur man utforskar ett jobb (Fosu kie vi staras: kiel oni esploras laboron, 1978)
Arbetsbyte:  tre essayer om demokrati och arbetsfördelning (Laborŝanĝo: tri eseoj pri demokratio kaj labordistribuo), 1978
Hamiltons slutsats:  politiska artiklar från 70-talet (La konkludo de Hamilton: politikaj artikoloj de la sepdekaj jaroj), 1980
En älskares dagbok (Taglibro de amanto), 1981
En gift mans dagbok (Taglibro de edzo), 1982
En underjordisk stjärnhimmel:  personligt kalendarium (Subĉiela stelĉielo: persona kalendaro), 1984
Elefantens fot: resa i Baluchistan och Afghanistan (La piedo de la elefanto: vojaĝo en Baluĉistano kaj Afganistano), 1985
Utrota varenda jävel (Eksterminu ĉiun diablon), 1992
Nu dog du: bombernas århundrade (Nun vi mortis: la jarcento de la bomboj), 1999

Eksteraj ligiloj 
pri lia libro "Eksterminu ĉiujn-ĉi sovaĝojn"

Svedlingvaj verkistoj
Stokholmanoj
Verkistoj de Svedio
Ĉerizo

Ĉerizo estas manĝebla frukto de ĉerizarbo. Oni distingas dolĉajn kaj acidajn ĉerizojn.

Priskribo 

Ĉerizo estas globforma, ofte ruĝa, kelkfoje ankaŭ flava-ruĝeta. La frukto estas drupo: meze de la fruktokarno kuŝas unu kerno je diametro de ĉirkaŭ 0,5 – 1 cm. Tiujn semojn disvastigas birdoj aŭ homoj, ŝatantaj guston de la karno.

Uzoj 

En kuirarto, ĉerizo uzatas kiel deserto krude aŭ kiel kompoto, plie oni povas el ĝi fari aŭ marmeladon aŭ fruktojogurton. Ankaŭ ŝatataj estas la ĉerizokukoj (ekz. la franca clafoutis), kiuj inkludas la fruktojn ene.

La konfitado (ĉefe per sukero) igas ĝin longe konservebla.

Oni povas per premoj la trinkeblan sukon eltiri, kaj ankaŭ jen el ĝi pretigi post fermentado vinon jen per simpla aldono de sukero obteni siropon.

Per fermentitaj ĉerizoj obteneblas post distilado alkoholaj trinkaĵoj: la merizbrando kun dolĉaj ĉerizoj kaj kirŝo (el la germana termino Kirschwasser mallongigita kirsch) kun acidaj ĉerizoj (ankaŭ loke nomata ŝnapso). Ankaŭ aromriĉas la fruktokernoj de certaj specioj de ĉerizoj, tial per ili post pistado oni elfaras ĉerizbrandon (ankaŭ loke nomata kirŝo), ĉefe en Alzaco kaj en Hungario.

Produkto

Referencoj 

 
Manĝeblaj fruktoj
Mihály Csokonai Vitéz

CSOKONAI VITÉZ Mihály [ĈOkonai VIte:z MIha:j] (naskiĝis la 17-an de novembro, 1773, mortis la 28-an de januaro, 1805) estis la plej granda lirikisto post Bálint Balassi.

CSOKONAI lernis en la Kolegio de Debrecen, poste en Komárom li oficie kiel instruisto - post kiam li estis eksigita el la rigora lernejo pro liaj libera spirito kaj nediscipliniteco -, mallongan tempon li restadis en Sárospatak (SAroŝpatak) kiel juristo poste li serĉis patronojn ĉe la parlamento en Bratislavo por eldono de siaj verkoj. Li provadis eldoni ankaŭ poezio-gazeton titolitan Diétai Magyar Múzsa (Hungara Muzo Parlamenta), sed ĝia aperado ĉesis post la 11-a numero, pro senintereso de nobeloj. Post la restado en Komárom, jam menciita, li gastadis kelkajn jarojn en la regiono Somogy (ŝoiodj), serĉante patronojn. En sian naskiĝ-urbon li revenis en printempo 1800. Kvar jarojn post tio, en Várad (nun Oradea en Rumanio), ĉe la entombiga solenaĵo funebra de grafino RHÉDEY (re'dei) - kie 1i deklamis fervore nekrologan poemon sian - li malvarmumis, lia heredita ftizo pligraviĝis,kaj la 28-an de februaro 1805 li forpasis en Debrecen.

Kvankam CSOKONAI, la poeto naskiĝinta en 1773 en Debrecen (DEBrecen),la plej granda poeto hungara de la klerismo, donacis ankoraŭ multajn poemojn belegajn por ŝatantoj de liriko. Al tiaj apartenas la Lilla-kantoj eble plej famaj ec nun, kiujn inspiris nerealiĝinta amo al bela filino de riĉa grenkomercisto en Komárom (nun Komarno en Slovakio) al Julianna VAJDA - kiu donis sian manon al riĉa komercisto, anstataŭ al la sopiranta, sed malriĉa poeto -, kiu povis danki pro sia senmorteco tiujn poemojn. Li estis framasono laŭ Magyar Katolikus Lexikon (Hungara Katolika Leksikono).

En Esperanto aperis 
 Al la espero. - En: Tutmonda Sonoro. Volumo 2, paĝo 427.
 La vespero; La feliĉo; Al rozburĝono; Al la sonĝo; Al la espero. Tradukis Fejes Márton kaj Kálmán Kalocsay. - En: Hungara Antologio, paĝoj 48 - 52.
 parto de La senmorteco de la animo. Tradukis Ferenc Szilágyi. - En: Tra mia prismo.

Hungaraj poetoj
Hungaraj framasonoj
Bálint Balassi

BALASSI Bálint (Balaŝi Ba’lint;) aŭ BALASSA Bálint (naskiĝis la 20-an de oktobro 1554 en Zólyom, kiu nun estas Zvolen, Slovakio, mortis la 30-an de majo 1594 en Esztergom) estis grava pioniro de la hungarlingva liriko, elstara, altnivela poeto de la hungara renesanco.

Li naskiĝis en la fortikaĵo de Zvolen kiel ido de riĉaj ĉefnobeluloj (Balassi János kaj Sulyok Anna). Lia patro sendis lin lerni jam 11-jare al Nurenbergo, poste lia instruisto estis Petro Bornemisza. Pro la juĝproceso kontraŭ lia patro (akuzita laŭ falŝaj leteroj je reĝoperfido), lai patro estis enprizonigita en Bratislavo en 1569 kun István Dobó, sed lia patrino sukcese liberigis la patron kaj ili fuĝis al Pollando. Tie vi kreis lian unuan literaturan verkon, kiu estis fakte traduko de germana religia meditado: Herba ĝardeneto por la malsanaj animoj (presita en Krakovo en 1572) (Beteg lelkeknek való füves kertecske). Lia patro ricevis en 1572 amnestion.

Lia vivo pasis en daŭra malkvieto pro bienaj juĝprocesoj, denuncoj; nesukcesa geedziĝo kun DOBÓ Krisztina. Ŝi estis lia kuzino, pro tio lia bopatro akuzis lin je incesto. Kvankam li surprenis la katolika kredon (1586), oni senvalorigis lian geedziĝon kaj nomis lian filon (Johano) neleĝa (1585). La reĝo amnestiigis lin en 1588, sed la denove leĝan geedziĝon li ĉesigis per divorco.

Li vivis en la transilvaniaj kaj pollandaj kortoj de István Báthory, li estis fortikaĵa soldato en Eger (1579-1582) kaj Érsekújvár (1588), multfoje fuĝis al Pollando. Li mortis en 1594 je vundiĝo ĉe ambaŭ femuroj dum atako kontraŭ la far turkoj okupinta Esztergom.

En lia poeziaĵo kunplektiĝis la ama liriko kaj la travivaĵoj de la nacia batalo. Liaj ampoemoj estis komence plenaj je ŝablonoj de la eŭropa amliriko, sed baldaŭ li kreis propran oroiginalan poeziaĵon. Li skirbis la ampoemojn por LOSONCZI Anna, kiun li nomas en la poemoj Julia (ŝi estis edzino de la fortikaĵa estro de Érsekújvár). Liaj Julia-versoj formas priodon kaj esprimas la deziron por la neatingebla feliĉo. Tiun periodon diferencigas de la eksterlandaj ampoemoj, ke tiuj enhavas ideojn, pensojn, bildojn de la soldata vivo, turka-hungara batalo.

Ĝis 1874 aperis nur liaj religiaj poemoj, tiam oni trovis la amajn kaj soldatajn poemojn en la kodekso de Radvánszky

Renkontinte Julian, jene ŝin salutis

Mondo estas senvaloro
sen vi, mia bela floro,
jen vi staras nun ĉe l’ koro:
sanu, brilu, ho trezoro!

Ho, vi, ĝoj’ de ’ kor’ ĉagrena,
vi, sopiro dolĉoplena,
vi, feliĉo plej serna,
sur vi Dia mano bena.

(fragmento: trad. Kálmán Kalocsay, la tuta poemo troviĝas en la Hungara Antologio)

titolo de pliaj poemoj el Hungara Antologio:

 Por vintrinkantoj (KK)
 Al gruoj (Julio Varga)
 In laudem confiniorum (Por la laŭdo de limoj) (KK)
 En kiu li verkas pri la ploranta Celia (Márton Fejes)
 Adiaŭ al la Patrolando (KK)

En Esperanto aperis 
 en Hungara Antologio, 1983: 6 poemoj

Eksteraj ligiloj 

 http://www.tertia.hu/h/bbbio.html 
 http://mek.oszk.hu/02000/02042/html/8.html
 http://www.budpocketguide.com/TouristInfo/famous/Famous_Hungarians25.asp 

Hungaraj poetoj