Instrument muzyczny

Instrument muzyczny – urządzenie przeznaczone lub przystosowane do wydawania dźwięków muzycznych.

Dźwięk w instrumencie muzycznym wytwarzany jest za pomocą wibratora, którego własności fizyczne wpływają na wysokość dźwięku i jego barwę – najbardziej charakterystyczną cechę pozwalającą odróżnić poszczególne instrumenty tylko za pomocą słuchu.

Historia instrumentów muzycznych sięga początków kultury człowieka. Wczesne instrumenty muzyczne używane były do rytuałów, takich jak ogłaszanie powodzenia na polowaniu za pomocą rogu lub rytmiczne uderzanie w bęben podczas ceremonii religijnej. Instrumenty muzyczne ewoluowały wraz ze zmieniającymi się zastosowaniami i technologiami – od prymitywnych, wykonanych z pojedynczych części roślin i zwierząt (tykwy, kora, muszle, kości), po złożone materiałowo i strukturalnie (skrzypce, akordeon, organy) oraz współczesne instrumenty elektroniczne.

Klasyfikacja instrumentów muzycznych jest dyscypliną samą w sobie, a na przestrzeni lat stosowano różne systemy podziału. Instrumenty można szeregować według ich skali, tworzywa, rozmiaru, roli, itp. Najpowszechniejsza metoda naukowa – klasyfikacja Hornbostela-Sachsa – dzieli instrumenty wg źródła dźwięku.

Dziedziną naukową, której przedmiotem są instrumenty muzyczne jest instrumentologia.

Osoba grająca na instrumencie muzycznym nazywana jest instrumentalistą.

Budowa i działanie 
Instrumenty muzyczne wytwarzane są w szerokiej gamie stylów i kształtów, przy użyciu wielu różnych materiałów. Wczesne instrumenty muzyczne były wykonane ze "znalezionych przedmiotów", takich jak muszle, kości i części roślin. Wraz z ewolucją instrumentów zmieniał się dobór i jakość materiałów; zmieniała się również budowa. Współczesne instrumentarium obejmuje formy monolityczne, jak np. fujarka, oraz bogate strukturalnie i materiałowo konstrukcje, jak np. organy.

Instrumentoznawstwo wyróżnia w budowie instrumentu muzycznego trzy elementy: wibrator, rezonator oraz incytator. Główną częścią odpowiedzialną za generowanie dźwięków jest wibrator – ciało stałe lub słup powietrza będący źródłem drgań. Incytator wzbudza wibrator do drgań a rezonator zwiększa natężenie dźwięku i modyfikuje jego barwę. W skrzypcach wibratorem są struny, incytatorem smyczek a rezonatorem pudło rezonansowe. W trąbce odpowiednio słup powietrza, prąd powietrza z płuc oraz czara głosowa.

Konstrukcja instrumentów muzycznych, poza wymaganiami wynikającymi z uwarunkowań technicznych uwzględnia również walory estetyczne. Podobne instrumenty wytwarzane na przestrzeni wieków w różnych częściach świata przyjmują rozmaitą stylistykę. Flet – najstarszy instrument dęty – wykonywany jest z kości, trzciny, drewna, metali, minerałów, szkła lub plastiku; od prostej, surowej formy cienkiej rurki, po bogate zdobniczo korpusy z mechanizmami klapek.

Konstrukcja instrumentu muzycznego – rodzaj materiałów, geometria poszczególnych komponentów oraz sposób ich połączenia przekładają się na barwę wytwarzanego dźwięku. W terminologii muzycznej do określenia barwy dźwięków używa się określeń nawiązujących do nazw instrumentów (np. barwa klarnetowa, wiolonczelowa) lub zjawisk fizycznych (barwa jasna, ciepła, płaska, nosowa).

Gra się na instrumencie muzycznym poprzez interakcję z nim w jakiś sposób – na przykład szarpanie strun instrumentu strunowego, uderzanie w powierzchnię bębna lub dmuchanie w róg zwierzęcia.

Podział instrumentów muzycznych 
Najczęściej stosowana klasyfikacja instrumentów muzycznych dzieli je na strunowe, dęte i perkusyjne. Mimo iż powszechna i popularna, nie jest jednak naukowa i z punktu widzenia samej idei kategoryzacji, pozbawiona sensu, gdyż brak w niej wspólnego kryterium podziału. Kryterium wydzielenia grupy instrumentów strunowych jest rodzaj drgającego materiału (struna), instrumentów dętych – incytator, czyli siła pobudzająca wibrator do drgań (zadęcie), instrumentów perkusyjnych – działanie samo w sobie (łac. percussio – uderzanie). Curt Sachs – twórca nowoczesnej instrumentologii w swojej książce Historia instrumentów muzycznych pisze, że w podobny sposób można by podzielić wszystkich Amerykanów na Kalifornijczyków, bankierów i katolików.

Klasyfikacja popularna, poprzez swoje ograniczenia zakresowe, obejmuje tylko fragment współczesnego instrumentarium. Nie da się według niej zaszeregować części instrumentarium historycznego, ludowego i egzotycznego, a nawet niektórych współczesnych instrumentów takich jak harmonika szklana (instrument pocierany), drumla i pozytywka (instrumenty z języczkami szarpanymi).

Klasyfikacja popularna, mimo iż nienaukowa i nielogiczna, jest z powodu swojej intuicyjnej przystępności dla niewykwalifikowanego odbiorcy najbardziej rozpowszechniona w mediach, a nawet w środowiskach naukowych.

Opracowana przez Curta Sachsa i Ericha von Hornbostela klasyfikacja naukowa dzieli instrumenty muzyczne według źródła dźwięku (tzw. wibratora). Została ona opracowana w sposób pozwalający – według jej autorów – zakwalifikować każdy instrument muzyczny niezależnie od jego pochodzenia.

Błędem spotykanym w mediach popularnych, a także w środowiskach naukowych jest stosowanie nazewnictwa naukowego do określania grup instrumentów w podziale popularnym, i na odwrót. Przykładem może być wymienne stosowanie określeń „instrument dęty” i „aerofon”, czy „idiofon” i „instrument perkusyjny”, ponieważ instrumenty dęte stanowią tylko część aerofonów a idiofony – część instrumentów perkusyjnych.

Klasyfikacja naukowa 

 Chordofony – instrumenty, w których wibratorem jest napięta struna,
 Aerofony – instrumenty, w których wibratorem jest drgające powietrze,
 Membranofony – instrumenty, w których wibratorem jest napięta membrana,
 Idiofony – instrumenty, w których wibratorem jest ciało stałe mające własną sprężystość,
 Elektrofony – instrumenty, w których wibratorem jest membrana głośnika, a źródłem drgań pobudzających wibrator układ elektryczny.

Klasyfikacja popularna 
Wymienione poniżej podgrupy trzech podstawowych grup instrumentów w podziale popularnym mogą być w niektórych przypadkach stosowane zamiennie. Wynika to z faktu praktycznego podejścia do klasyfikacji i większego lub mniejszego spopularyzowania terminologii.

 instrumenty strunowe – instrumenty muzyczne, w których źródłem dźwięku jest drgająca struna
 smyczkowe (skrzypce, altówka, wiolonczela, kontrabas)
 szarpane (harfa, gitara, lutnia, klawesyn)
 uderzane (fortepian, pianino, cymbały)

 instrumenty dęte – instrumenty muzyczne, w których dźwięk pobudzany jest zadęciem
 drewniane (flet, obój, rożek angielski, klarnet, fagot, kontrafagot, saksofon – choć budowany z metalu, posiada drewniany stroik)
 blaszane (waltornia, trąbka, puzon, tuba)
 klawiszowe (organy, akordeon, fisharmonia)
 głos i gwizd ludzki

 instrumenty perkusyjne – instrumenty muzyczne, w których dźwięk pobudzany jest poprzez pośrednie lub bezpośrednie uderzanie instrumentu lub jego fragmentu
 podział ze względu na budowę instrumentu
 membranowe (kotły, bębny)
 płytowe (gong, talerze)
 sztabkowe drewniane (ksylofon, marimba), metalowe (dzwonki, czelesta, wibrafon)
 rurowe (dzwony rurowe)
 prętowe (trójkąt)
 inne (kastaniety, pudełka akustyczne, klekotka, terkotka, grzechotka)
 podział ze względu na emitowany dźwięk
 o nieokreślonej wysokości dźwięku (bębny, talerze, trójkąt, kastaniety)
 o określonej wysokości dźwięku (kotły, ksylofon, wibrafon, dzwony rurowe)

Włoskie skróty nazw instrumentów 
 ap., ar. – harfa
 batt. – perkusja
 bn. – fagot
 btt. – perkusja
 cast. – kastaniety
 cb. – kontrabas
 cc – fortepian
 cel. – czelesta
 cemb. – klawesyn
 cf., cfg. – kontrafagot
 ch., cht. – gitara
 c.i., cor.ingl. – rożek angielski
 cl. – klarnet
 cmp., cmplli. – dzwonki
 cor. – waltornia
 cor. di b. – rożek basetowy
 Co.i., cor.ingl – rożek angielski
 cr. – waltornia
 cri – rożek angielski
 crnt. – kornet
 Cts – kastaniety
 Fc – sakshorn
 fl. – flet
 Fla – flet altowy
 fl. gr. – flet poprzeczny
 fl. picc., Flpc – flet mały
 fl. trav. – flet poprzeczny
 fp – fortepian
 fr, frs. – bat
 ftp – fortepian
 g.c. – bęben wielki
 Gg. – gong
 gng. – gong
 gr.c. – bęben wielki
 harps.. – klawesyn
 Hrm – harmonia
 mand. – mandolina
 mbf. – marimba
 mrc. – marakasy
 Ob.d.c. – obój myśliwski
 Ob.d'a, Ob.d'am – obój miłosny
 Obpc – obój mały
 org. – organy
 pf., pfte. – fortepian
 pto, ptti – talerz, talerze
 rag., rgn. – terkotka
 sil. – ksylofon
 srf.. – suzafon
 sx, sxf. – saksofon
 tamb. – bęben
 tb. – tuba
 tbl. – temple blocks
 tbne – puzon
 timb., timbl. – kociołki kubańskie
 timp. – kotły
 tmb. – bęben mały
 tmb..bsc., tmbbsc – bębenek baskijski
 tmb.gr., tmbgr – bęben mały
 tmp. – kotły
 Tn. – puzon
 t-no – bębenek baskijski
 Tp. – kotły
 Tpgr – kocioł wielki
 Tppc – kocioł mały
 tr, tpr – trąbka (trbe – trąbki)
 trb., trba. – puzon
 trbn,, trbne – puzon (trbni – puzony)
 trg., trgl. – trójkąt
 Tromp. – trąbka
 v. – skrzypce (l .poj.)
 Vb. – kontrabas
 vbf. – wibrafon
 Vbso – kontrabas (Vbsi – kontrabasy)
 vc. Vclo – wiolonczela (Vclli – wiolonczele)
 vibf – wibrafon
 viol. – skrzypce
 Vle – altówki
 vn., vno  – skrzypce (l .poj.)
 vni  – skrzypce (l. Mn.)
 xf., xil., xlf – ksylofon

Zobacz też 

 instrumentacja
 muzyka
 skale instrumentów muzycznych

Przypisy

Bibliografia

Linki zewnętrzne 
 YouTube:Czytamy naturę #86 | Muzyka jaskiniowców - Najnudniejszy miliard lat - Wieloryb geologiem|00:42  o tym, jak brzmi instrument muzyczny sprzed 15 tysięcy lat;