Filon z Aleksandrii

Filon z Aleksandrii, także Philo Judaeus, Yedidia, Filon Żyd, Filon Aleksandryjski ( Philon ho Aleksandreus, ; ur. przed 10 p.n.e., zm. po 40 n.e.) – filozof i teolog żydowski, pozostający pod wpływem kultury greckiej.

Życiorys 
Filon pochodził z bogatej i wpływowej rodziny. Jego brat był bankierem Heroda Agryppy I a bratanek, Tyberiusz Juliusz Aleksander, prokuratorem Judei. Filon mieszkał w diasporze żydowskiej w Aleksandrii.
Józef Flawiusz opisał uczestnictwo Filona w poselstwie do cesarza rzymskiego:

Twórczość 
Filozofia Filona stanowi eklektyczne połączenie zwulgaryzowanej greckiej filozofii (zwłaszcza stoicyzmu, a także platonizmu i pitagoreizmu) z religią żydowską. Filon pisał po grecku. Został wychowany w kręgu kultury hellenistycznej i znajdował się pod wpływem takich filozofów, jak Platon, Arystoteles, Posejdonios czy neopitagorejczycy. Ich poglądy usiłował pogodzić z prawdami i zasadami religii żydowskiej. Focjusz podkreśla podziw wśród hellenistów dla twórczości Filona, którzy mieli sformułować powiedzenie: albo Platon filonizuje, albo Filon platonizuje.

Filon był twórcą nowej, filozoficzno-judaistycznej koncepcji Boga, jako pierwszy sformułował tezę, że zadaniem filozofii jest poznanie Boga. Wcześniej rozważania filozoficzne wychodziły od świata i potem ewentualnie docierały do Boga. Konsekwencją tego jest dualizm świata i Boga. Według Filona Bóg jest jeden, nie ma postaci złożonej – jest bytem jednolitym, niezłożonym (zob. Deus omnia simplex). Jest niezmienny, wieczny, czyli nieograniczony, transcendentny ontologicznie (istniejący ponad światem) i epistemologicznie (niedający się poznać ludzkim zmysłom i rozumowi), istniejący sam z siebie. Bóg jednocześnie jest osobą dobrą, wszechpotężną i wszechwiedzącą. Platońskie idee są Jego myślami i siłami. Najpotężniejszą z tych idei-sił jest Logos – pośrednik między Bogiem a światem oraz anioł i syn Boży. To za ich pośrednictwem następuje oddziaływanie na świat materii odwiecznej, będącej jednocześnie nosicielem nicości i zła. Materia jest bierna, złożona, wtórna i zmienna.

Fundamentem dla Filona jest „Pięcioksiąg” Mojżesza, ale nie w wersji oryginalnej, tylko w przekładzie greckim zwanym Septuagintą. Było to dokonane w Egipcie tłumaczenie Biblii pochodzące z okresu od III do II w. p.n.e. Przekład ten był powszechnie używany w diasporze żydowskiej. Filon uprawiał alegorezę, czyli wyjaśniał Biblię alegorycznie, szukając w niej ukrytych treści filozoficznych. Tekst rozumiany dosłownie dla Filona jest znakiem ukrytej natury, która ujawnia się w alegorii. Metoda interpretacji alegorycznej była w czasach Filona rozpowszechniona w niektórych kręgach żydowskich oraz w środowisku hellenistycznym. W ten sposób gramatycy aleksandryjscy interpretowali Homera i Hezjoda.

O raju i upadku pierwszych ludzi 
Filon analizował ludzką kondycję w raju w dziełach O stworzeniu świata (De opificio mundi) oraz Alegorie praw. W trakcie refleksji, myśl filozofa prawie natychmiast, niepostrzeżenie przechodzi z sensu dosłownego w alegoryczny. Drzewo poznania dobra i zła jest dla niego symbolem mądrości, roztropności, dającej duszy zdolność rozeznawania. Raj dla Filona jest bowiem symbolem ludzkiej duszy. Zerwanie owoców z drzewa oznaczało naruszenie tej mądrości w duszy człowieka. Adam jest symbolem inteligencji, Ewa zaś świata zmysłów. Ewa została ukazana jako wzięta z żebra Adama w czasie jego snu, dlatego że gdy inteligencja śpi, rozbudza się zmysłowość. W raju, zmysły były pomocą inteligencji. Byli oni nadzy, co oznaczało, że przed upadkiem byli w stanie, który nie charakteryzował się ani cnotami, ani wadami. Wąż był symbolem doznawania przyjemności w sposób nieuporządkowany, które w konsekwencji sprawia, że człowiek pełza po ziemi. A podążanie za tymi przyjemnościami niesie za sobą karę; człowiek skazany jest na ciężką pracę na roli, by nie być głodny. Najprawdopodobniej od Filona pośrednio, poprzez Heksaemeron Ambrożego, zaczerpnął inspirację do analizy stanu natury ludzkiej Adama i Ewy w raju augustynianizm i scholastyka.

Znaczenie 
Koncepcja filozoficzna Filona nie przyjęła się i nie wywarła wpływu na myślicieli żydowskich, przez których już sama myśl o odwieczności materii została potępiona. Większy rozgłos Filon znalazł wśród filozofów pogańskich – neoplatończyków oraz wśród teologów chrześcijańskich, takich jak: Klemens Aleksandryjski, Orygenes, Święty Ambroży oraz Augustyn z Hippony.

Filon uchodzi za jednego z poprzedników wczesnego chrześcijaństwa.

W artukule „Bruno Bauer a wczesne chrześcijaństwo” Fryderyk Engels szczegółowo zastanawia się nad rolą Filona w kształtowaniu chrześcijaństwa i nazywa go „właściwym ojcem chrześcijaństwa”.

Prace 
Filon był bardzo płodnym pisarzem, nie wszystkie jego pisma zachowały się w całości.

Dzieła filozoficzne 
 Quis omnis probus liber est (Każdy człowiek cnotliwy jest wolny)
 De aeternitate mundi (O wieczności świata)
 Alexander sive de eo quod rationem habeant bruta animalia (Aleksander, czyli o tym, że nierozumne zwierzęta mają rozum)
 De providentia (O Opatrzności)

Dzieła historyczne 
Z uwagi na wykorzystanie dzieł Flakkus i Poselstwo w dyskusji na dworze Klaudiusza, oba dzieła zaliczają się do najwartościowszych źródeł historycznych z 1. poł. I w. po Chr. – epoki panowania Tyberiusza, Kaliguli i Klaudiusza, z której zachowało się stosunkowo niewiele pierwszorzędnych dokumentów papirusowych i literackich.
 Contra Flaccum (Przeciw Flakkusowi)
 Legatio ad Gaium (Poselstwo do Gajusza)
 De virtutibus (O cnotach).

Dzieła apologetyczne 
 De vita Moisis (O życiu Mojżesza),
 De vita contemplativa (O życiu kontemplacyjnym).

Egzegetyczne i teologiczne 
 De Abrahamo
 De Aeternitate Mundi
 De Agricultura
 De Cherubim
 De Confusione Linguarum
 De Congressu Eruditiones Gratia
 De Decalogo
 De Ebrietate
 De Escrecationibus
 De Fuga et Inventione
 De Gigantibus
 De Josepho
 De migratione Abrahami (Sources chrétiennes 47, wyd. J. Carreaux, Paryż 1965).
 De Mutatione Nominum
 De Opificio Mundi
 De Plantatione
 De Posteritate Caini
 De Praemiis et Poenis
 De Sacrificiis Abeli et Caini
 De Sobrietate
 De Somniis – O snach lub O marzeniach
 De Specialibus Legibus
 Legis Allegoriae
 Quod Deterius Potiori Insidiari Soleat – O tym, że gorszy zazwyczaj knuje podstępy przeciw zdolniejszemu.
 Quod Deus Sit Immutabilis – O niezmienności Boga
 Quaestiones in Exodum
 Quaestiones in Genesim
 Quis rerum divinarum heres sit

Wydania krytyczne 
Istnieją dwie serie wydań krytycznych dzieł Filona:
 35 tomów wydanych w Berlinie w latach 1896–1915 przez następujących uczonych: L. Cohn, P. Wendland, J. Reiter. Dwa tomy indeksów opracował J. Leisegang 1926-1930.
 Nowe wydanie dzieł Filona razem z przekładem francuskim podjęli w Paryżu w 1962 roku następujący uczeni: R. Arnaldez, C. Mondésert, J. Pouilloux.

Wydania polskie 
 
 
 
 Flakkus, Pierwszy pogrom Żydów w Aleksandrii (wprowadzenie, przekład, komentarz: Ewa Osek), WAM, Kraków 2012, .

Przypisy

Bibliografia 
 po polsku
 Filon Aleksandryjski, w: 
 Reale G., Historia filozofii starożytnej, Lublin, 2005
 Legowicz J. – Historia filozofii starożytnej Grecji i Rzymu. Warszawa, 1973.
 

 w innych językach

Linki zewnętrzne 
 
 

Filozofowie żydowscy
Teolodzy judaizmu
Starożytni Żydzi
Filozofowie starożytni
Egipt (prowincja rzymska)