Carl Gustaf Mannerheim

Carl Gustaf Emil Mannerheim (ur. 4 czerwca 1867 w Askainen, zm. 27 stycznia 1951 w Lozannie) – fiński arystokrata, wojskowy i polityk, generał porucznik Armii Imperium Rosyjskiego. Po uzyskaniu niepodległości przez Finlandię dowódca Białej Gwardii w czasie wojny domowej, w latach 1918–1919 regent efemerycznego Królestwa Finlandii. W okresie wojny zimowej Naczelny Dowódca Sił Obrony Finlandii, marszałek Finlandii od 1942 roku i prezydent w latach 1944–1946.

Życiorys

Pochodzenie i młodość 
Carl Gustaf Emil Mannerheim urodził się 4 czerwca 1867 roku w rodzinnej rezydencji Louhisaari (, ) w miejscowości Askainen (szw. Villnäs), w Wielkim Księstwie Finlandii należącym do Imperium Rosyjskiego. Pochodził ze szwedzkiego rodu arystokratycznego Mannerheim, którego założycielem był pochodzący z Niemiec XVII-wieczny kupiec. Pod koniec XVIII wieku jego pradziadek, Carl Erik Mannerheim osiedlił się w należącej wówczas do Królestwa Szwecji Finlandii. W rodzinie Mannerheima silne były tradycje podróżnicze, co miało znaczny wpływ na Carla Gustafa. Jego daleki kuzyn, Leonard Jägerskiöld był kapitanem korwety Griden, której załoga dopłynęła do ujścia rzeki Amur i założyła nad nim małą osadę, która po 1860 roku została rozbudowana przez rosyjską marynarkę wojenną w portowe miasto Władywostok. Wuj Carla Gustafa, szwedzki podróżnik Adolf Erik Nordenskiöld odkrył prowadzącą na Daleki Wschód Północną Drogę Morską, dopływając do cieśniny Beringa w 1879 roku.

Carl Gustaf Mannerheim był dzieckiem pisarza oraz przedsiębiorcy, hrabiego Carla Roberta Mannerheima (1835–1914) i jego żony, hrabiny Hedvig Charlotty Heleny (Hélène) von Julin (1842–1881), córki znanego  fińskiego przemysłowca. Miał trzech braci: Carla Erika Johana (1865–1915), Carla Fridolfa Johana (1868–1934) i Carla Augusta Ludviga (1873–1910) oraz dwie siostry: Evę Charlottę Sophie (1863–1928) i Evę Hedvig Vilhelminę Johannę (1870–1958). Jako młodszemu synowi hrabiego przysługiwał mu tytuł barona. Po bankructwie prowadzonej przez siebie fabryki papieru ojciec Carl Gustawa zostawił rodzinę i wyjechał do Paryża z kochanką. Po śmierci matki, Hélène von Julin rodzeństwo zostało rozdzielone między członków rodziny. Nastoletni Carl Gustaf trafił pod opiekę wuja ze strony matki, Alberta von Julina (1876–1918).

Kariera wojskowa i polityczna 
Jako czternastolatek wstąpił do Szkoły Kadetów w Haminie, skąd musiał odejść ze względów dyscyplinarnych. Przez krótki czas studiował na Uniwersytecie Helsińskim. Od 1887 był słuchaczem Mikołajewskiej Szkoły Oficerskiej Kawalerii w Petersburgu. Od 1889 służył jako kornet w 15 Aleksandryjskim Pułku Dragonów stacjonującym w Kaliszu. W 1891 staraniem swych krewnych został przeniesiony do Sankt Petersburga do Gwardyjskiego Pułku Kawaleryjskiego. W 1896 roku uczestniczył w koronacji cara Mikołaja II, był także świadkiem masakry na Chodynce. Po wybuchu wojny rosyjsko-japońskiej wystąpił o przeniesienie na front. Po bitwie pod Mukdenem był leczony przez Richarda Faltina, z którym od dzieciństwa łączyła go przyjaźń. U schyłku wojny został awansowany do stopnia pułkownika.

W latach 1906–1908 na zlecenie szefa sztabu armii carskiej, gen. Fiodora Palicyna udając naukowca odbył podróż z rosyjskiej Azji Centralnej przez wschodnie prowincje cesarstwa Qingów aż do Pekinu celem zbadania zagrożenia dla państwa carów ze strony Chin oraz wpływów japońskich. Część drogi pokonał razem z francuskim badaczem Paulem Pelliotem. Po sporządzeniu 130-stronicowego raportu udał się następnie razem z rosyjskim ambasadorem w podróż do samej Japonii.

5 stycznia 1909 został przeniesiony do Królestwa Polskiego, gdzie objął dowództwo 13 Włodzimierskiego Pułku Ułanów w Mińsku Mazowieckim. 1 stycznia 1911 został dowódcą Lejb-Gwardyjskiego Pułku Ułanów Jego Wysokości, elitarnego pułku kawalerii w armii Imperium Rosyjskiego, którego koszary mieściły się w parku warszawskiego Belwederu. Następnie objął dowództwo Samodzielnej Brygady Kawalerii wcześniej odmawiając podobnego stanowiska w jednostce stacjonującej w głębi Rosji.

W czasie I wojny światowej był dowódcą związków taktycznych i dowódcą korpusu kawalerii. Został odznaczony Orderem Świętego Jerzego, awansowany do stopnia generała-majora, a następnie w 1917 generała-lejtnanta.

Rewolucja lutowa 1917 zachwiała jego karierą wojskową w armii rosyjskiej, a październikowa ostatecznie ją przerwała. W grudniu 1917 Mannerheim powrócił do Finlandii, która walczyła o niepodległość. Senat powierzył mu zadanie sformowania armii fińskiej i przywrócenia porządku w kraju. Po odzyskaniu przez Finlandię niepodległości (6 grudnia 1917) został naczelnym dowódcą wojsk fińskich (1917–1918). Pełnił też funkcję regenta Królestwa Finlandii od 12 grudnia 1918. W 1918 roku otrzymał niemieckie odznaczenie wojskowe – Krzyż Żelazny.

Oddziały Mannerheima rozbrajały rosyjskie garnizony na północy kraju, zajmując m.in. wielki arsenał w Vaasa. W tym czasie zorganizowana przez lewicę Czerwona Gwardia kontrolowała południe kraju, gdzie powstał rewolucyjny rząd (tzw. Ludowa Rada Finlandii). Przy pomocy oddziałów niemieckich tzw. Biała Armia pod dowództwem Mannerheima pokonała oddziały Czerwonej Gwardii do maja 1918 r., nie cofając się przed stosowaniem terroru i surowych represji. Mannerheim, przewidując upadek państw centralnych, wszedł w konflikt z proniemieckim Senatem i złożywszy dymisję wyjechał z kraju. Został wezwany do Finlandii ponownie w grudniu 1918 r. by objąć funkcję regenta. Opowiadał się za wprowadzeniem monarchii w Finlandii, podczas tworzenia konstytucji domagał się umocnienia władzy głowy państwa. Gdy kraj przyjął republikańską formę rządów – wystartował w wyborach prezydenckich, które przegrał. Jego ostatnią decyzją jako regenta było podpisanie konstytucji Republiki Finlandii w lipcu 1919 r. 25 lipca 1919 r. wycofał się z życia politycznego.

W następnych latach oficjalnie nie uczestniczył w polityce, ale zachowywał wpływy i działał w organizacjach społecznych m.in. w Czerwonym Krzyżu. W latach 1919–1920 podróżował po Europie, odwiedził wtedy między innymi Polskę, gdzie spotkał się z Piłsudskim, który poinformował go o fiasku misji gen. Karnickiego. Mannerheim był w tym czasie zwolennikiem fińskiej interwencji w rosyjskiej wojnie domowej przeciw bolszewikom, pod warunkiem że biali uznaliby niepodległość Finlandii.

W 1929 r. odmówił poparcia prawicowego zamachu stanu, choć zamachowcy oferowali mu władzę dyktatorską. W 1931 r., po przejęciu prezydentury przez Svinhufvuda, przyjął funkcję przewodniczącego Rady Obrony Państwa (do 1939), z której kilkukrotnie składał demonstracyjne dymisje protestując przeciw ignorowaniu potrzeb obronności przez polityków. Od 1933 r. marszałek polny. Jako głowa Rady Obrony zabiegał o wznowienie budowy umocnień na Przesmyku Karelskim, nazwanych później Linią Mannerheima.

Był naczelnym dowódcą armii fińskiej w czasie wojny zimowej (1939–1940) i wojny kontynuacyjnej (1941–1944). Mimo olbrzymiej przewagi sowieckiej i niegotowości kraju do wojny Finom udało się wówczas zadać atakującym znaczne straty i zachować niezależność kraju za cenę znacznych ustępstw terytorialnych.

Mimo nieprzyjaznej neutralności III Rzeszy w czasie wojny zimowej, Finlandia podjęła potem współpracę z Rzeszą a w 1941 po niemieckim ataku na ZSRR została zaatakowana przez Związek Radziecki. Mannerheim wystrzegał się jednak formalnego sojuszu. Starał się unikać zbytniego zaangażowania po stronie Osi, odmówił m.in. wydania fińskich Żydów, uczestnictwa wojsk fińskich w oblężeniu Leningradu i zaatakowania kolei murmańskiej, wycofał ochotników fińskich z formacji SS oraz mimo stanu wojny utrzymywał kontakt z Churchillem i Rooseveltem.

Po ustąpieniu prezydenta Risto Rytiego Mannerheim 4 sierpnia 1944 r. został wybrany na prezydenta Finlandii, podpisał 19 września zawieszenie broni z ZSRR i zgodnie z jego warunkami skierował wojska fińskie przeciw Niemcom. 31 grudnia 1944 zrzekł się dowództwa nad armią. Ze względów zdrowotnych ustąpił z urzędu prezydenta 9 marca 1946 r. i wkrótce przeniósł się do Szwajcarii.

Zmarł 27 stycznia 1951 roku w Lozannie. Jego ciało sprowadzono do Finlandii. W pogrzebie uczestniczyło ponad 100 tys. osób. Został pochowany na cmentarzu Hietaniemi w Helsinkach.

Znaczenie 
Jest bohaterem narodowym Finlandii. W czasie rosyjskiej wojny domowej doprowadził do wyzwolenia swego kraju spod władzy Rosji, a następnie przyczynił się do zachowania jego niepodległości w latach II wojny światowej i okresie powojennym.

Udało mu się także zapobiec na konferencji pokojowej w Wersalu przekazaniu Wysp Alandzkich Szwecji i ich przynależność z korzyścią dla Finlandii rozstrzygnęła potem Liga Narodów.

Zasługi militarne dla kraju:
 zdobycie broni dla tworzących się sił zbrojnych Finlandii w 1918 dzięki zajęciu garnizonu rosyjskiego w mieście Vaasa.
 zabieganie o budowę umocnień na Przesmyku Karelskim.
 powstrzymanie ofensywy 3-krotnie silniejszej Armii Czerwonej (przy kilkukrotnie mniejszych stratach (26 tys. wobec 127–168 tys. zabitych) w czasie wojny zimowej 1939–1940.

W grudniu 2004 r. Mannerheim został wybrany w fińskim programie telewizyjnym „Suuret suomalaiset” (Wielcy Finowie) największym Finem w dotychczasowej historii kraju.

Życie prywatne

Tożsamość narodowa i języki 
Carl Gustaf Mannerheim określał się jako Fin, zaś Finlandię nazywał „swoim własnym krajem” — był przy tym przeciwnikiem jej rusyfikacji. Jako że wywodził się ze szwedzkiej rodziny jego językiem ojczystym był język szwedzki, co notabene było typowe dla większości fińskich oficerów w tamtych czasach. Język fiński był jego drugim językiem, a umiejętność płynnego posługiwania się nim opanował w wieku dorosłym, po 1917 roku. Oprócz języków szwedzkiego i fińskiego, znał ponadto: rosyjski, francuski, angielski, niemiecki, polski, portugalski i łacinę. Rozumiał również język mandaryński.

Rodzina 
2 maja 1892 roku w Petersburgu Carl Gustaf Mannerheim poślubił zamożną rosyjską dziedziczkę Anastazję Arapową (1872–1936), z którą miał dwie córki: Anastasie Mannerheim (1893–1977) i Sophy Mannerheim (1895–1963). Dziesięć lat po ślubie Mannerheim rozstał się z żoną, a w 1919 roku formalnie się z nią rozwiódł.

Od czasu jego służby w Mińsku bliska zażyłość łączyła go z księżną Marią Lubomirską, żoną Zdzisława Lubomirskiego, z którą korespondował potem przez wiele lat.

Odznaczenia 
 Fińskie
 Order Krzyża Wolności z Mieczami I klasy (6.4.1918)
 Order Krzyża Wolności z Mieczami IV klasy (6.4.1918)
 Krzyż Wielki Orderu Krzyża Wolności (30.4.1918)
 Krzyż Wielki Orderu Białej Róży Finlandii (13.5.1919)
 Krzyż Wielki z Mieczami Orderu Krzyża Wolności (20.3.1940)
 Medal Orderu Krzyża Wolności (16.5.1940)
 Order Krzyża Wolności I klasy (7.10.1941) – Krzyż Mannerheima
 Order Krzyża Wolności II klasy (7.10.1941) – Krzyż Mannerheima
 Łańcuch Orderu Białej Róży Finlandii (4.6.1944)
 Krzyż Wielki Orderu Lwa Finlandii (4.8.1944)

 Zagraniczne
 Kawaler Orderu Franciszka Józefa (1895, Austro-Węgry)
 Kawaler Orderu Świętych Maurycego i Łazarza (1902, Włochy)
 Krzyż Złoty Orderu Zbawiciela (1902, Grecja)
 Order Świętego Stanisława II klasy (21.4.1905, Rosja)
 Order Świętego Włodzimierza IV klasy z mieczami (18.11.1905, Rosja)
 Oficer Legii Honorowej (1912, Francja)
 Order Świętego Jerzego IV klasy (18.12.1914, Rosja)
 Order Świętego Włodzimierza II klasy (26.1.1916, Rosja)
 Order Świętej Anny I klasy (Rosja)
 Order Świętego Stanisława I klasy (Rosja)
 Krzyż Żelazny I klasy (1918, Niemcy)
 Order Serafinów (1919, Szwecja)
 Order Miecza I klasy (1918, Szwecja)
 Order Wazów V klasy (Szwecja)
 Krzyż Wielki Orderu Danebroga (1919, Dania)
 Order Słonia (1919, Dania)
 Order Krzyża Orła I klasy (6.6.1930, Estonia)
 Order Estońskiego Czerwonego Krzyża I klasy (23.11.1932, Estonia)
 Krzyż Wielki Orderu Imperium Brytyjskiego (1938, Wielka Brytania) – wer. cywilna
 Krzyż Żelazny II klasy z okuciem ponownego nadania (1939, Niemcy)
 Krzyż Wielki Legii Honorowej (1940, Francja)
 Krzyż Rycerski Orderu Żelaznego Krzyża (18.8.1941, Niemcy)
 Order Michała Walecznego III klasy (1.11.1941, Rumunia)
 Order Michała Walecznego II klasy (1.11.1941, Rumunia)
 Order Michała Walecznego I klasy (1.11.1941, Rumunia)
 Krzyż Wielki Orderu Zasługi z Mieczami (1942, Węgry)
 Order Korony Króla Zwonimira (1942, Chorwacja)
 Wielki Oficer Orderu Sabaudzkiego Wojskowego (23.5.1942, Włochy)
 Wielka Wstęga Kwiatów Paulowni Orderu Wschodzącego Słońca (1942, Japonia)
 Krzyż Wielki Orderu Zasługi Orła Niemieckiego (4.6.1942, Niemcy)
 Krzyż Rycerski Orderu Żelaznego Krzyża z Liśćmi Dębu (8.8.1944, Niemcy)

Uwagi

Przypisy

Bibliografia

Linki zewnętrzne 
 Fińska strona o Mannerheimie 

Finowie pochodzenia szwedzkiego
Finowie pochodzenia niemieckiego
Fińscy wojskowi
Generałowie Imperium Rosyjskiego
Komandorzy Legii Honorowej
Ludzie związani z Kaliszem
Ludzie związani z Warszawą
Marszałkowie
Odznaczeni Królewskim Orderem Wiktoriańskim
Odznaczeni Krzyżem Mannerheima
Odznaczeni Krzyżem Rycerskim
Odznaczeni Krzyżem Wielkim Legii Honorowej
Odznaczeni Orderem Białej Róży Finlandii
Odznaczeni Orderem Danebroga
Odznaczeni Orderem Estońskiego Czerwonego Krzyża
Odznaczeni Orderem Imperium Brytyjskiego
Odznaczeni Orderem Królewskim Serafinów
Odznaczeni Orderem Krzyża Orła
Odznaczeni Orderem Krzyża Wolności (Finlandia)
Odznaczeni Orderem Krzyża Ziemi Maryjnej
Odznaczeni Orderem Lwa Finlandii
Odznaczeni Orderem Michała Walecznego
Odznaczeni Orderem Słonia
Odznaczeni Orderem Świętego Jerzego (Imperium Rosyjskie)
Odznaczeni Orderem Świętego Stanisława (Imperium Rosyjskie)
Odznaczeni Orderem Świętego Włodzimierza
Odznaczeni Orderem Świętej Anny
Odznaczeni Orderem Świętych Maurycego i Łazarza
Odznaczeni Orderem Wazów
Odznaczeni Orderem Wschodzącego Słońca
Odznaczeni Orderem Zasługi Orła Niemieckiego
Odznaczeni Orderem Zbawiciela
Oficerowie Legii Honorowej
Politycy związani z Mińskiem Mazowieckim
Prezydenci Finlandii
Regenci
Uczestnicy I wojny światowej (Imperium Rosyjskie)
Uczestnicy II wojny światowej
Uczestnicy wojny rosyjsko-japońskiej
Uczestnicy wojny fińsko-radzieckiej
Szwedzkojęzyczni Finowie
Urodzeni w 1867
Zmarli w 1951