Bieruń

Bieruń (niem. Berun) – miasto w Polsce, historycznie na Górnym Śląsku, położone w województwie śląskim, siedziba władz powiatu bieruńsko-lędzińskiego. Według danych GUS z 31 grudnia 2021 r. miasto miało 19 087 mieszkańców.

Położenie 
Bieruń leży w południowej części Polski, przy granicy województwa śląskiego i małopolskiego, którą wyznacza Wisła. Centrum miasta wyznaczają współrzędne geograficzne: 50º 05' szerokości geograficznej północnej i 19º 05' długości geograficznej wschodniej.

Miasto oddalone jest w linii prostej: 20 km od śródmieścia Katowic, 6 km od centrum Tychów, 10 km od centrum Oświęcimia, 61 km od centrum Krakowa i 273 km od centrum Warszawy. Bieruń graniczy z miastami: Tychy i Lędziny i z gminami: Chełm Śląski, Chełmek, Bojszowy i Oświęcim.

Teren miasta położony jest na pograniczu Pagórów Jaworznickich, Doliny Górnej Wisły i Równiny Pszczyńskiej. Historycznie Bieruń leży na Górnym Śląsku.

Według danych z 1 stycznia 2013 r. powierzchnia miasta wynosiła 40,5 km², czyli 25,6% powierzchni powiatu, co stawia to miasto na 106. pozycji w Polsce pod względem powierzchni.

Dzielnice 
W powszechnym użytku mieszkańców znajdują się następujące dzielnice:
 Bieruń Nowy
 Bieruń Stary
 Bijasowice
 Czarnuchowice
 Jajosty
 Kopań
 Ściernie
 Zabrzeg

Demografia 

Bieruń liczy ponad 19 tys. mieszkańców i plasuje się na 225. miejscu wśród miast Polski oraz na 38. miejscu pod tym względem wśród miast województwa śląskiego.

Wykres liczby ludności miasta Bieruń na przestrzeni lat:

Według danych z 2015 r. w Bieruniu na 100 mężczyzn przypadały 102 kobiety.

Struktura płci i wieku mieszkańców Bierunia według danych z 31 grudnia 2015 r.:

Historia 

Obok Bierunia znajdowała się antyczna osada Leucaristus. Została ona odwzorowana na antycznej mapie Klaudiusza Ptolemeusza z lat 142–147 naszej ery. O tym, że miejscowość ta znajdowała się w sąsiedztwie Bierunia, informuje skorowidz nazw historycznych ORBIS LATINUS i wynika to z położenia wśród innych zidentyfikowanych miejscowości Śląska.

W X–XI w. istniał tu otoczony palisadą i niewątpliwie posiadający wieżę obserwacyjną gródek obronny mający za zadanie chronić kupców przeprawiających się przez rzekę. Pozostałość – bieruński kopiec na szczycie którego stoi obecnie kapliczka św. Jana Nepomucena, z XIX wieku. W średniowieczu na pobliskiej Orlej Górce prawdopodobnie oddawano też hołd starosłowiańskiemu bogu Perunowi.

Bieruń otrzymał prawa miejskie w 1387 r. od księcia opawsko-raciborskiego Jana II Żelaznego. Akt ten polegał na nadaniu praw wójtowskich Kusowiczowi za jego długoletnią wierną służbę. O istnieniu na obszarze miasta osadnictwa świadczą wzmianki zamieszczone w dokumentach, na przykład o Ścierniach z 1272 r., Bijasowicach z 1360 r., Bieruniu z 1376 r. Do 1551 r. własność Piastów górnośląskich, od 1327 r. pod zwierzchnictwem Czech jako lenno. Od 1743 r. w państwie pruskim i utrata praw miejskich. Od 1865 r. ponownie miasto i zmiana nazwy na Bieruń Stary (Alt Berun). Od 1922 r. ponownie w granicach Polski. W czasie II wojny światowej wcielony do Niemiec. W latach 1945–1954 istniała wiejska gmina Bieruń Nowy. W latach 1973–1975 miasto było siedzibą gminy wiejskiej Bieruń Stary. W latach 1973–1991 dzielnica Tychów. Od 1991 r. ponownie samodzielne miasto (powtórnie pod nazwą Bieruń).

Od odzyskania samodzielności przez Bieruń datuje się konflikt między tym miastem a sąsiednimi Tychami o tereny fabryczne Fiat Auto Poland (b. FSM) oraz osiedle zbudowane przy tej fabryce. Obecnie osiedle leży już w granicach administracyjnych Bierunia, natomiast sama fabryka pozostaje w Tychach. Historycznie sporny teren należał do Bierunia, jednakże pozostawienie go w granicach Tychów było warunkiem zgody tego miasta na odłączenie Bierunia. Spór odżył w 2010 r., bieruńscy samorządowcy domagali się od Tychów zwrotu 123 ha terenów fabrycznych, na których działa kilka spółek-córek firmy Fiat Auto Poland. Tychy zaproponowały korektę granicy o 123 ha na korzyść Bierunia, lecz w innym miejscu, na obszarze niezabudowanym. Roszczenia Bierunia negatywnie zaopiniował wojewoda śląski.

W 1993 r. po raz pierwszy odbył się w Bieruniu I Festiwal Filmów Nieprofesjonalnych im. Leona Wojtali. Został on zorganizowany przy pomocy KWK Piast. W 2005 r. odbyła się siódma edycja tego festiwalu, gdzie zanotowano rekordową ilość uczestników z całej Polski.

Gminę nawiedzają powodzie w 1997 i 2010 r.

Staraniem władz lokalnych, w tym z dużym zaangażowaniem finansowym, w dniu 1 października 2006 r. oddano do użytku nowo wybudowany budynek i uruchomiono nową jednostkę organizacyjną – Komendę Powiatową Policji o składzie osobowym 109 policjantów.

Nazwa 
Nazwa miejscowości wywodzi się od polskich zwrotów „brać, pobierać” i wiąże się z poborami podatkowymi. Niemiecki nauczyciel Heinrich Adamy w swoim dziele o nazwach miejscowych na Śląsku wydanym w 1888 r. we Wrocławiu jako najstarszą nazwę wymienia Biernia podając jej znaczenie „Steuerort (Abgaben)”, czyli w języku polskim „Wieś podatków (pobór opłat, podatków)”. Nazwa została później fonetycznie zgermanizowana na Berun w wyniku czego utraciła ona swoje pierwotne znaczenie.

Od chwili zaistnienia, aż do obecnych czasów, czyli do odzyskania samodzielności prawnej w 1991 r., używano jednej nazwy w wymowie Bieruń. W zależności od reguł pisowni używano nazw Bieron, Bierun. W źródłach historycznych nazwa osady „de Beruna” użyta została dopiero w 1376 r. Górny Śląsk znajdował się wówczas pod panowaniem czeskich Przemyślidów. Pisano też o nazwie Boruń. Nazwę miejscowości w zlatynizowanej staropolskiej formie Byerun wymienia w latach 1470–1480 Jan Długosz w księdze Liber beneficiorum dioecesis Cracoviensis.

Na mapie Abrahama Orteliusa z 1603 r. miejscowość widnieje pod nazwą Bierun. W statystycznym opisie Prus z 1837 r. występuje jedynie nazwa Berun. Polską nazwę Bieruń w książce „Krótki rys jeografii Szląska dla nauki początkowej” wydanej w Głogówku w 1847 r. wymienił górnośląski pisarz, Józef Lompa. Słownik geograficzny Królestwa Polskiego wydany pod koniec XIX w. podaje dwie polskie nazwy miejscowości – Beruń i Bieruń oraz niemiecką Berun.

Zabytki 

W mieście znajdują się następujące obiekty wpisane do rejestru zabytków:
 sanktuarium św. Walentego z XVII w. (nr rej.: A/423/14 z 28.05.1966)
 kościół św. Bartłomieja Apostoła z lat 1770–1776 (nr rej.: 675/66 z 28.05.1966)
 kościół Najświętszego Serca Pana Jezusa z 1909 r. (nr rej.: A/402/13 z 26.02.2013)
 miasto w ramach historycznego założenia (nr rej.: 390/53 z 14.03.1953, 731/66 z 15.06.1966 oraz A/801/2021 z 21.04.2021)
 cmentarz żydowski (nr rej.: A/840/2021 z 24.06.2021)
 kaplica pw. Świętej Trójcy przy w Bieruniu Nowym, w rejonie skrzyżowania ulic Warszawskiej i Niedługiej (nr rej. A/1163/23 z 5 kwietnia 2023)

W Bieruniu znajdują się też inne obiekty – które, mimo że nie widnieją w rejestrze zabytków – pełnią funkcję historyczną. Są to:
 kopiec z 1295 r.
 grobla z lat 1530–1540

Kultura 
Instytucjami kultury w mieście są:
 Bieruński Ośrodek Kultury
 Miejska Biblioteka Publiczna nr 1
 Miejska Biblioteka Publiczna nr 2

Edukacja 
W mieście funkcjonują trzy publiczne przedszkola, dwie szkoły podstawowe, liceum ogólnokształcące oraz Powiatowy Zespół Szkół (w skład którego wchodzą: zasadnicza szkoła zawodowa i technikum).

Wspólnoty wyznaniowe 
Na terenie Bierunia funkcjonują trzy parafie rzymskokatolickie należące do dekanatu Bieruń (parafia św. Bartłomieja Apostoła, parafia św. Barbary i parafia Najświętszego Serca Pana Jezusa).

Gospodarka

Bezrobocie 
W 2015 r. stopa bezrobocia zarejestrowanych w liczbie ludności w wieku produkcyjnym w mieście wynosiła 2,1%.

Przemysł 
Na terenie miasta znajduje się kilka dużych zakładów pracy, m.in. KWK Piast-Ziemowit (ruch Piast), zakłady tworzyw sztucznych i materiałów wybuchowych Nitroerg S.A., Johnson Controls, zakłady mleczarskie: Danone i Okręgowa Spółdzielnia Mleczarska w Bieruniu. Na terenie Bierunia występują bogate złoża kruszyw: żwiru i piasku. Złoża te ze względu na ochronę środowiska nie są eksploatowane.

Rolnictwo 
Na terenie Bierunia działa 200 gospodarstw rolnych, które zajmują się głównie hodowlą trzody chlewnej, produkcją mleka oraz uprawą roślin (zboża, kukurydza, rzepak).

Transport 
Przez miasto przebiega droga krajowa nr 44 i linia kolejowa Mysłowice – Tychy oraz linia kolejowa Katowice – Oświęcim. W ramach rozważanej budowy Kanału Śląskiego w Bieruniu miałby zostać zlokalizowany port żeglugi śródlądowej.

W mieście kursuje 15 linii autobusowych:

 M22 (Międzyrzecze Gospoda – Katowice Sądowa)
 L (Wartogłowiec Kościół – Tychy Barwna Cmentarz)

 31 (Tychy Dworzec PKP – Bieruń Plac Autobusowy)
 54 (Tychy Lodowisko – Imielin Wiadukt)
 56 (Wola Skrzyżowanie – Bieruń Plac Nobla)
 65 (Tychy Barwna Cmentarz – Tychy Rynek)
 95 (Bieruń KWK Piast – Goławiec Szkoła)
 181 (Pszczyna Centrum Przesiadkowe – Bieruń Plac Nobla)
 262 (Rachowy Osiedle – Tychy Dworzec PKP)
 274 (Tychy Szpital Wojewódzki – Bieruń KWK Piast)
 536 (Mysłowice Centrum Handlowe – Tychy Dworzec PKP)
 627 (Międzyrzecze Gospoda – Tychy Jana Pawła II)
 686 (Oświęcim Dąbrowskiego Miasto – Tychy Jana Pawła II)
 931 (Zawodzie Centrum Przesiadkowe – Bieruń Potok Stawowy)
 995 (Mysłowice Towarowa – Lędziny Kopalnia Ziemowit)

Polityka

Burmistrz 
Obecnym burmistrzem Bierunia jest Krystian Grzesica, który otrzymał 55,96% głosów w I turze wyborów samorządowych w 2018 r. osiągając wynik lepszy niż w wyborach w 2014 r. (52,7%). Zdeklasował wszystkich pozostałych kandydatów już w I turze.

Rada Miasta

Miasta partnerskie 
Lista miast partnerskich Bierunia:
  Moravský Beroun
  Gundelfingen
  Ostróg
  Meung-sur-Loire

Prasa lokalna 
W Bieruniu wydawana jest gazeta lokalna Rodnia.

Sport 

W Bieruniu działają trzy kluby sportowe: założony w 1925 r. KS Unia Bieruń Stary (poza sekcją piłkarską posiada sekcje: badmintonową i szachową), Piast Bieruń Nowy oraz Uczniowski Klub Sportowy Maraton-Korzeniowski.pl”, który rozpoczął swoją działalność 19 listopada 1999 r. i jest klubem jednosekcyjnym o profilu lekkoatletycznym, ukierunkowanym na przygotowanie młodzieży do startów w chodzie sportowym.

Turystyka

Szlaki turystyczne 
 Szlaki piesze
  Szlak Południowy: Bieruń – Tychy – Kobiór – Studzienice – Pszczyna – Wisła Mała – Strumień
  Szlak im. ks. Jana Kudery: Mysłowice – Imielin – Chełm Śląski – Lędziny – Bieruń

 Szlaki rowerowe
  Trasa czerwona nr 151: Lędziny – Bieruń – Bojszowy – Jedlina
  Trasa niebieska nr 152: Bieruń – Chełm Mały – Imielin – Mysłowice

Baza noclegowa 
W Bieruniu znajduje się jeden hotel (2015).

Honorowi obywatele i zasłużeni dla miasta 
Miasto Bieruń posiada ośmioro honorowych obywateli:
 Jan Brenkus – działacz społeczny i samorządowy
 Bruno Zimmermann – uczestniczył w nawiązaniu wzajemnych stosunków partnerstwa między Bieruniem, a Gundelfingen
 Alojzy Palowski – burmistrz Bierunia I i II kadencji (1991–1998)
 ks. kard. Stanisław Nagy – kardynał diakon
 Werner Rynski – profesor prawa socjalnego
 Wojciech Czech – architekt i działacz regionalny, wojewoda katowicki w latach 1990–1994
 Reinhard Bentler – doktor prawa
 Ewa Stachura-Pordzik – działacz gospodarczy

Miasto nadaje tytuł „Zasłużony dla miasta”, którym zostali uhonorowani:
 Krzysztof Ficek
 Henryk Skupień
 Stowarzyszenie Mieszkańców Bierunia
 Zespół Folklorystyczny „Bierunianki”
 Ludwik Jagoda
 Maria Surma-Mazurkiewicz
 Norbert Jaromin
 Stowarzyszenie „Radość życia”
 Ludwik Wioska
 Anna Berger
 OSP Czarnuchowice
 Okręgowa Spółdzielnia Mleczarska Bieruń
 Stowarzyszenie „Porąbek”
 Roman Nyga
 Franciszek Kocurek
 KS Unia Bieruń Stary
 KWK Piast
 Zakład tworzyw sztucznych „ERG”
 OSP Bieruń Stary
 OSP Bieruń Nowy
 Eugeniusz Jaromin
 Jan Czempas
 Gerard Miś
 Józef Berger
 Polski związek emerytów, rencistów i inwalidów o/Bieruń
 Stowarzyszenie Miłośników 600-letniego Bierunia
 Norbert Gonszcz
 Jan Wieczorek
 Karol Wierzgoń
 Konrad Bajura
 Francisze Zawisz

Zobacz też 
 Ruchoma szopka w Bieruniu
 Synagoga w Bieruniu

Przypisy

Linki zewnętrzne 
 Oficjalna strona miasta Bieruń
 Historia Żydów w Bieruniu na portalu Wirtualny Sztetl
 
 

 
Miasta w województwie śląskim
Miasta w Polsce lokowane w XIV wieku