Keltoj

Keltoj (el greka κελτοι (keltoj) unuafoje uzita de Hekateo el Mileto pr. 500 a.K., lat. celtae [keltaj] - la sama vorto per aliaj prononcoj donis ankaŭ galloj (= gaŭloj) kaj galatoj, du grandaj triboj keltaj) estas grupo de hindeŭropaj triboj. Ili vivis jam dum la 2-a jarmilo a.K. en la okcidenta Eŭropo.

Historio 

La Keltoj migris el la nuntempa germana teritorio al la supra parto de Rejno kaj Marne (8-a jc. a.K.) kaj tie evoluis el unu tribo la Gaŭloj (aŭ Galloj) (7-a jc. a.K.).
Ili konkeris en la 5-4-aj jarcentoj a.K. la nuntempan Francion, Brition kaj nordan Italion, kaj prirabis Romon (387, 390 a.K.) kaj poste dum jardekoj danĝerigis la urbon.

Tiutempe ili ankaŭ invadis Hispanion, kie miksiĝante kun la loka ibera popolo evoluigis la keltiberan popolon. En la 3-a jarcento a.K. ili konkeris areon preter Danubo, poste parton de la Balkana Duoninsulo (Trakio, Makedonio).
Eta grupo da keltoj eĉ atingis dum la konkeroj Anatolion kaj tie estigis la ŝtaton Galatia aŭ Galatio.
Tie ili konstruis fortikaĵ-urbojn, havis florantan manindustrion (kulturo de La Tène).

Laŭ iu teorio, ĉefe bazita sur ligvistikaj datumoj, Keltoj en Italio disdividis kaj kreis du branĉojn, norde la italajn keltojn (gallos) kaj la osko-umbrojn kaj latinojn sude, tre influitajn de etruskoj kaj grekoj.

Keltoj estis venkitaj de la Romia imperio, la ĝermanoj kaj iom post iom asimiliĝis en la Imperion, perdinte siajn lingvojn kaj tradiciojn.
Ili multfoje batalis por la libereco ene de la Romia imperio, sed senrezulte.
La plej grava gvidanto estis Vercingetorix kaj la movado de bagaŭdoj.

Religio kaj kulturo 

En ilia vivo havis gravan rolon la pastroj: vatoj, kiuj plenumis la oferojn kaj interpretis la naturon, kaj druidoj kiuj instruis kaj juĝis, kaj eposaj poetoj: la bardoj.
La druidaro estis estrata de ĉefdruido elektita sekretloke en regiono de la Karnutoj (Karnutio estante rigardata kiel centro de Gaŭlio).
Sed oni konsideris Brition kiel centron kaj fonton de klereco pri la druida religio.

Kelta arto estas termino kiu aludas al la arta esprimo de la nomataj keltaj popoloj. Tamen temas pri kategorio iel subjektiva kaj disputata, same kiel la propra koncepto de "kelta civilizo", ĉar ĝi aplikiĝas al tempoperiodo tro ampleksa kaj al multaj kulturoj interrilataj sed diferencaj. Fakte, la esprimo "Kelta arto" uzatas ĉefe rilata al la arto malfrupagana kaj prakristana de la Brita Insularo, kies plej elstara montro estas la iluminitaj manuskriptoj de la frua Alta Mezepoko riĉe ornamitaj per estetikaj elementoj propraj de la insula indiĝena arto. Ekzemploj estas la Libro de Kells, la Libro de Durrow aŭ la Evangelioj de Lindisfarne. Elstaras ankaŭ la skotaj piktaj ŝtonoj, kalikoj, fiboloj kaj keltaj krucoj.

Aparte estas tre disvastigita la nomata Kelta muziko.

Keltidaj popoloj 
Nur malmultaj keltoj konservis sian lingvon de la kelta lingvaro: kelkaj irlandanoj, bretonoj, kimroj, skotoj kaj kornvalanoj.
Genoj de la kontinentaj keltoj plutroviĝas inter popoloj kiel francoj, hispanoj.

Kelta mitologio 
La keltoj havis riĉan mitologion, kiu donis la legendojn de Tristan, Gralo, Reĝo Arturo (vidu: Artura ciklo).

Keltaj triboj 
Listo de la keltaj gentoj (la nomoj de la Romianoj)

Alpaj triboj 
 Ambisontes
 Camunni
 Helvetii
 Tigurini
 Toygenes
 Verbigenes
 Lepontii
 Nantuates
 Raetii (origine malkelta, sed keltiĝa)
 Sedunes
 Uberi
 Veragres

Akvitanoj 
 Ausci
 Bigerriones
 Bituriges
 Cubi
 Vivisci
 Cadurci
 Cocosates
 Eleusates
 Garunni
 Gates
 Ptianii
 Ruteni
 Santones
 Sibulates
 Tarbelli
 Tarusates
 Vocates

Belgoj 
 Aduatuci
 Ambiani
 Atrebates
 Bellovaci
 Menapii
 Morini
 Nervii
 Remi
 Suessiones
 Velicasses
 Viromandui

Gaŭloj 
 Aedui
 Ambivaeti
 Insumbri
 Mandubii
 Segusiavi
 Senones
 Ambiliati
 Aremorici
 Ambarri/Ambibarii
 Caletes
 Curiosolites
 Lemovices
 Osismi
 Redones
 Venelli/Unelli/Vinelli
 Veneti
 Arverni
 Allobroges
 Cadurci
 Eleuteti
 Gabali
 Vellavi
 Andes/Andecavi
 Aulerci
 Brannovices
 Cenomani
 Diablintes
 Eburovices
 Coriosolites
 Elvii
 Esuvii
 Karnutes
 Keltori
 Leuci
 Lexovii
 Mediomatrici
 Namnetes
 Norici
 Alauni
 Ambidravi
 Ambilici/Ambilini
 Ambisontes
 Carni
 Catali
 Iapodes
 Laianci
 Norici
 Saevates
 Sevaces
 Taurisci
 Uperaci
 Nitiobriges
 Parisii
 Pictones
 Rauraci
 Segobriges
 Tricastini
 Turoni
 Vindelici
 Brigantes
 Clautenatii
 Cosuaneten
 Estionen
 Licates
 Rucinaten
 Volcae
 Arecomici
 Tectosages
 Treveroj

Italaj triboj 
 Anares/Masicii
 Aulerci
 Boii
 Caturiges
 Cenomani
 Insubri
 Laer
 Lingones
 Senones

Iberaj kaj luzitanaj triboj 
 Asturoj
 Kantabroj
 Gallaeci
 Keltiberi (origine malkelta)
 Arevaci
 Bastetani
 Belli
 Berones/Briones
 Carpetani
 Cerindones
 Edetani
 Lusones
 Murbogi
 Oretani
 Pelendones
 Titti
 Turmogidi
 Vaccei
 Vetonoj
 Lusitanii
 Turditani

Ĝermanaj triboj 
 Germani Cisrhenani
 Caeroesi
 Catalauni
 Cimbri
 Condrusti
 Paemani
 Segni
 Treveri Treveroj
 Eburones

Danubaj triboj 
 Eravisci/Aravisci
 Cotini
 Iapodes/Iapydes
 Latobici
 Leuci
 Scordisci
 Taurisci
 Volcae
 Tectosages

Galatiaj triboj 
 Tectosages
 Tolistobogii
 Vaturi
 Ambitouti
 Trocmi
 Toutobodiaci

Brit-belgaj triboj 
 Atrebates
 Belgae
 Catuvellauni
 Suessiones

Britaj triboj 
 Ancalites
 Bibroci
 Brigantes
 Deceangli/Ceangi
 Cantii/Cantiaci
 Carvetii
 Cassi
 Cenimagni
 Coritani
 Cornavii
 Demetae (Dyfed)
 Dobunni
 Dumnonii (Damnonii)
 Durotriges
 Gangani
 Iceni
 Novantae
 Ordovicer
 Parisii
 Regni/Regnenses
 Segontiaci
 Selgovae
 Setantii
 Siluroj
 Trinovantes
 Venetii (Gwynned)
 Votadini (Goddoddin)

Kaledonoj kaj Piktoj 
 Atacotti
 Boresti
 Caereni
 Caledonii
 Carnonacae
 Ciarraige
 Cornovii
 Creones
 Decantae
 Dicalydones
 Epidii
 Lugi
 Maetae
 Smertae
 Taexali
 Vacomagi
 Venicones
 Verturiones

Hibernoj 
 Autini
 Brigantes
 Cauci
 Coriondi
 Darini
 Eblani
 Gangani
 Herpeditani
 Iverni
 Magnati
 Menapii
 Robogdi
 Scoti
 Uoluntii
 Velabrii
 Venicnii
 Vodii

Vidu ankaŭ 
 listo de la keltaj popoloj kaj triboj
 Kelta kulturo
 Keltaj nacioj
 Kelta kapo

Eksteraj ligiloj 
 
 teksto pri la kelta religio priskribita de la antikvaj aŭtoroj, tre riĉa (france)

 
Etnoj en Eŭropo
Kelta mondo