alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
Гүзәл Манюрова

Гүзәл Манюрова () – танылган көрәшче, ирекле көрәш буенча халыкара дәрәҗәле спорт остасы, 2004 елда Афина шәһәрендә, 2016 елда Рио-де-Жанейро шәһәрендә узган Олимпия уеннарының көмеш медаль иясе. Россиядә шул төр көрәш буенча Олимпиада медален яулап алучы беренче хатын-кыз. 
74 кг кадәрге үлчәмдә чыгыш ясый.

Тәрҗемәи хәле 
Гүзәл Таһир кызы Манюрова 1978 елны Саранск шәһәрендә эшчеләр гаиләсендә дөньяга килгән. Атасы Таһир Манюров – Мордовиянең Кочкурово районы Ымыз дигән татар авылыннан, анасы Асия Алим кызы Атюрьево районының Түбән Пешли авылыннан.

Классик көрәш белән 2000 елда Мәскәүдә шөгыльләнә башлый.

2003 елда Россия җыелма командасына алына. Дөнья беренчелегендә чыгыш ясарга хокукын ала, ләкин Нью-Йорктан бары 9нчы булып кайта.

2004 елда Швециядә узган Европа чемпионатында җиңү яулый һәм Олимпия җыелма командасына сайлап алына.

Афинада узган көрәш бәйгесендә үз категориясендә бер-бер артлы Австриядән Marina Gastl, Anita Schätzle, Swetlana Sajenko дигән көрәшчеләрне җиңә, ә финалда Wang Xu дигән Кытай кызына оттыра.

Гүзәл Манюрова бу уңышны тыныч кына үткәрә алмаган күрәсең. 2005 елда узган Дөнья беренчелегеннән ул 14нче генә булып кайта. Бераздан әкренләп ул формасын кайтара, 2007 елда Дөнья һәм Европа чемпионатларыннан «бронза» алып кайта. 2008 елда Европа чемпионатында «көмеш» алып кайта ала.

Россиянең эчке турнирларында көндәшлек югары булганлыктан, Манюрова 2010 елда гражданлыкны алыштыра һәм Казакъстан өчен чыгыш ясый. Әлегә Азия киңлекләрендә аңа тиңнәр юк. 2010 һәм 2011 елларда узган Азия беренчелекләрендә ул чемпион исемен ала.

2016 елда Рио-де-Жанейро шәһәрендә узган Олимпия уеннарында хатын-кызлар көрәшендә (75 кг га кадәр авырлыкта) көмеш медаль яулый.

Искәрмәләр 

Көрәшчеләр
Татар спортчылары
Россия спортчылары
Казакъстан спортчылары
Афина

Афина () — Юнанстанның башкаласы һәм иң зур шәһәре.

Халык саны — 655 780 кеше (2011).

Үзәк Юнанстанда урнаша, ил икътисади, мәдәни, идарә үзәге булып тора.

Афина алиһәсенә истәлегенә аталган, ул шәһәрне яклаучы булып саналган.

Афина шәһәре бай тарихка ия була. Афина каласы тарихы Европа мәдәниятенә зур йогынты ясаган.

Шәһәр белән бөек фәлсәфәчеләр - Сократ, Платон, Аристотель, борынгы язучылар - Эсхил, Софокл, Эврипид бәйле булганнар.

Борынгы Афина сәяси тәртибе - демократия булган.

Афина тулы халык саны Грециянең өчтән бер халык санына тигез.

Афина агломерациясе халык саны: 3 361 806 кеше (2001).

Шәһәр исеме 

Борынгы заманда Афиналар дип йөртелгән, ләкин 1970 елдан рәсми рәвештә Αθήνα [aˈθina] - Афина дип  йөртелә. Латинчә - Athena

Риваять

Юнан мифлары буенча шәһәр Афина исемен Афина алиһәсе белән диңгез хуҗасы Посейдон бәхәстән соң алган.

Кекрол - шәһәр патшасы - яртылаш елан, яртылаш кеше булган, "кем миңа яхшырак бүләк бирсә ул шәһәр яклаучы булачак" дип әйткән.

Посейдон өч тешле (трезубец) белән суккач чишмә килеп чыккан.

Афина алиһәсе суккач матур кече зәйтүн агачы үскән.

Шәһәр патшасы Кекроп зәйтүн агачы белән сокланып Афина алиһәсен шәһәр яклаучы итеп сайлаган.

Ләкин Посейдонга баш тартканга күрә шәһәрдә су җитмәве сизелә.

Башка юрама буенча Афина (Αθήνα) - Афон  (άθος) -  (άνθος) - чәчәк сүзеннән килеп чыккан.

Шәхесләр 
 Менандр, борынгы грек драматургы.

Дин

Христианлык

Православие

Католиклык

Протестантлык

Ислам 
 Афина мәчете

Яһүд дине

Сылтамалар
 Афины руководство
 Фотогалерея Афин

Европа башкалалары
Греция шәһәрләре
Үмәр Мәүлиханов

Үмәр Мәүлиханов () – СССРның данлыклы спортсмен-кылыччысы. Атказанган спорт остасы (1964). РСФСР атказанган тренеры (1975).

Тәрҗемәи хәле
1937 елда Мәскәүдә дөньяга килә. Ата-анасы башкалага Горький өлкәсенең Мәдәнә авылыннан күчеп килгәннәр.

1958 елдан алып 1968 елга кадәр СССР җыелма командасында. Рим Олимпия уеннарында катнашучы. Токиодагы һәм Мехикодагы уеннарда команда турнирында җиңүче. 1964 еллар уеннарында шәхси турнирда бронза медаль иясе.

Шулай ук команда турнирында 1965, 1967, 1969 елларда Дөнья чемпионы, 1958, 1961, 1963, 1966 елларда көмеш призер, 1959, 1962 елларда бронза иясе. 1967, 1968, 1970 елларда ЦСКА составында Европа кубогы иясе. 1963, 1967, 1968 елларда шәхси һәм команда турнирларында СССР чемпионы.

1975 елда Мәскәү җиңел сәнәгатьнең технологик инстиуттын тәмамлый.

1999 елның августында Мәскәүдә, диабет авыруыннан дөнья куя.

Әдәбиятта
Контрапункт», Татьяна Любецкая. Роман

Чыганак

Олимпия чемпионнары
Татар спортчылары
Тәртип (биология)

Тәртип (), шулай ук отряд () - сыйныфтан кимрәк һәм гаиләдән биегрәк таксономик төркем. Шулай ук астәртип (, , өстәртип (, ), инфратәртип (, ) (астәртиптән кимрәк таксон)) таксоннары бар.

Тәртипләр һәм астәртипләре үрнәкләре 
 Партояклылар 
 Чәйнәүчеләр 
 Приматлар
 Турыканатлылар
 Койрыксызлар

Чыганаклар 
 Большая энциклопедия животных. - М.: ОЛМА-ПРЕСС Образование, 2005. - 640 ил.
 Рус Википедиясе

Биологик таксоннар
Тәртипләр
Сыйныф (биология)

Сыйныф () - типтан кимрәк, тәртиптән биегрәк таксон.

Сыйныфларның берселәре 
 Кошлар (Aves)
 җәнлекләр (Mammalia)
 Җирсулылар (Amphibia)

Өссыйныфлар үрнәкләре 
 Балыклар

Бөҗәкләр 
Традицион классификация буенча, бөҗәкләр (Insecta) - умырткасызлар өлешаяклылар сыйныфы. Әмма кайбер яңа классификацияләр буенча бөҗәкләр - өссыйныф ул.

 көче класс () —  класс белән түбән ранглы,

Чыганаклар 
 Большая энциклопедия животных. - М.: ОЛМА-ПРЕСС Образование, 2005. - 640 ил.

Биологик таксоннар
Сыйныфлар (биология)
Шамил Нәүретдинов

Шамил Нәүретдинов () – Россия спорт көрәше федерациясе башкарма комитеты әгъзасы, ирекле көрәш буенча ил җыелма командасының өлкән тренеры, РСФСРның һәм СССРның атказанган тренеры, педагогика фәннәре кандидаты.

Тәрҗемәи хәле
Нәүретдинов Шәмил Таһир улы 1941 елның 7 ноябрендә Мәскәү өлкәсенең Ногинск районында туган. Бабасы һәм бабасының бертуганнары үрнәгендә яшьтән көрәш белән шөгыльләнә башлады.

Хәрби хезмәттә чакта ирекле көрәш белән мавыга башлый. Ирекле көрәш буенча спорт остасы (1965). 82 кг авырлыкта Мәскәү чемпионы (1967-1975 еллар). Башка ярышлар җиңүчесе.

Дәүләт үзәк физик  культура институттын тәмамлый (1970).

Ирекле көрәш буенча күпсанлы фәнни-методик кулланмалар авторы. 40тан артык фәнни мәкалә авторы. 1978 елдан СССР Спорт комитетында эшли. Аннары Россия спорт комитетында Олимпия резервы тренеры, әйдәр баручы тренеры сыйфатында эшли. СССР һәм Россия җыелма командалары өлкән һәм баш тренеры буларак көрәшчеләрне 1988, 1992, 1996, 2000, 2004, 2008 елларда узган Олимпия уеннарына хәзерлек итә.

Россиянең көрәш Федерациясе ирекле көрәш бүлеге башлыгы.

Дәүләт бүләкләре һәм мактаулы исемнәре
 РСФСР атказанган тренеры (1981).
 СССР атказанган тренеры (1968).
 Педагогика фәннәре кандидаты (1998)
 Россиянең атказанган физик культура эшлеклесе (2001)

«Почет билгесе» ордены (СССР, 1989), «Дуслык» ордены (1996), «Почет» ордены (Россия, 2005) иясе.

Чыганак 
 Илдус Илдарханов. Без көрәшче халык. – Казан, 2009. – 145нче бит

Көрәшчеләр
Педагогика фәннәре кандидатлары
Татар спортчылары
ССРБ спортчылары
Тренерлар
Россиянең атказанган физик культура хезмәткәрләре
Скуминча психотренинг

Скуминча психотренинг — 5 күнегүдән торган яхшы нәтиҗә бирүче психотерапия ысулы: 
 
 «Релаксация» — эзлекле рәвештә аяк, кул, гәүдә, муен, баш мускулларының киеренкелеген бетерү. Кул чукларының, арка, йөзнең релаксациясенә аерым игътибар бирелә, чөнки әлеге контингентта аларның артык киеренкелеге аеруча күзгә ташлана. 
 «Җылы» — аяклар, куллар, кояш үрелмәсе, муен, баш җылытыла. Скумин синдромы авырулар периферия урыннары өшүдән, салкыннан иза чигә. Бу җайсызлыкны бетерү, турыдан-туры уңай нәтиҗәдән тыш, шәхеснең авыру белән көрәше активлашуга китерә. 
 «Очу, авырлык югалу» — очу, авырлык югалу, тәннең «эреп юкка чыгуы» кебек тойгылар уята торган формулалар кулланыла. Бу күнегүне үзләштергәч әлеге авыруларга хас булган авырту, хәлсезлек, авырлык, уңайсызлык кебек тойгылар кими, авыруларның кәефе яхшыра. 
 «Максатчан рәвештә үз-үзеңне ышандыру» — аның формулалары төгәл дәвалау бурычлары белән билгеләнә. Алар имплантатларның эшләвенә карата адекват мөнәсәбәт булдыруга, йокыны нормальләштерүгә, характерлы тайпылышларны төзәтүгә, куркуны, шөбһәләнүне җиңүгә, шәхси ресурсларны мобилизацияләүгә юнәлтелә.
 «Активлаштыру» — үз-үзеңә бикләнгәнлек халәтеннән чыгаруга булыша торган формула һәм күзаллаулар ярдәмендә эшләнә. Организмның энергия, көч җыюына басым ясала һәм бу сәламәтләнүгә, авыруның хәле яхшыруга китерә.

Әдәбият 
 Бобина Л.А. Синдром Скумина как нозологическая форма. // К Здоровью через Культуру. – 2010. – №18. – С. 22-36. ISSN 0204-3440
 Филатов А.Т., Скумин В.А. Психопрофилактика и психотерапия в кардиохирургии. – Киев: Здоров'я, 1985. – 72 с. (Б–ка практ. врача).- с. 36 - 39.

Искәрмәләр

Шулай ук карагыз 
 Виктор Скумин
 Скумин микстурасы
 Скумин синдромы

Кардиология
Медицина
Психиатрия
Психология
Риф Гайнанов

Риф Гайнанов – грек-рим көрәше буенча Халыкара класслы спорт остасы, Россиянең атказанган тренеры. СССР һәм дөнья Кубоклары иясе, 1985–1992 елларда – грек–рим көрәше буенча СССР җыелма командасы өлкән тренеры. Күп еллар Россия Спорт көрәше федерациясе вице–президенты вазифасын башкарган. 2003 елдан – Бөтенроссия билбаулы көрәш федерациясе һәм Халыкара билбау спорт көрәше федерациясе башлыгы. Педагогика фәннәре кандидаты.

Тәрҗемәи хәле
Риф Фәткылбаян улы Гайнанов 1958 елда Туймазы районына караган Нарыш исемле татар авылында (хәзер Октябрьски каласы) дөньяга килә. Октябрьскиның икенче мәктәбе каршындагы ирекле көрәш түгәрәгендә шөгыльләнә. Беренче тренерлары — Венер Гайнуллин, Николай Батов.

Мәктәптән соң Әлмәт физкультура техникумына укырга керә. Аны кызыл дипломга тәмамлагачтын, ул 1977 елны Мәскәүдәге физкультура институтына укырга керә ала.

Укыган елларында грек-рим көрәшендә Мәскәү беренчелегендә җиңә, СССР беренчелегендә 4нче урынга чыга.

Институтны тәмамлап Гайнанов кафедрада ике елга укытучы-стажер буларак кала. Кандидатлык диссертациясен яклый.

1983 елны фән белән шөгыльләрен туктата һәм туплаган белемнәрен практикада кулланышка кертә.

1983 елдан алып 1985 елга кадәр Риф Гайнанов СССР җыелма командасы составында СССР һәм Дөнья кубогын яулый. 1985-1992 елларда профсоюзлар Спорт җәмгыятендә өлкән тренер булып эшли. СССР җыелма командаларын Европа, Дөнья һәм Олимпия бәйгеләренә әзерли. Аның шәкертләре арасында танылган көрәшчеләр Сергей Забейворота, Геннадий Атмакин, Камандар Мәҗидов.

1992 елда профсоюзлар спорт җәмгыяте таркала. Риф Гайнанов үзен ирекле базар икътисадында сынап карый. Ул нефть һәм авто сатып көн күрә. 
Ангарск азот-тук заводын кулына төшерә. «Форбс» журналы аны миллиардерлар исемлегенә кертә.

Шулай да, Гайнанов спорт дөньясы белән арасын өзми. 1998 елны ул Россиянең барча көрәш төрләрен туплаган Көрәш федерациясе вице-президенты итеп сайлана. 2002 елда яңа төзелгән билбаулы көрәш Россия федерациясе президенты итеп сайлана.

Гайнанов үзенең төп максаты итеп акча туплауны түгел, билбаулы көрәшне Олимпия уеннарында күрү максатын алдына куйган. Шул спорт төренең чын энтузиасты булган. Аның катнашлыгында бер Мәскәүдә генә унлап билбаулы көрәш бүлекчәсе эшли башлаган. Россиянең 45 төбәгендә билбаулы көрәшнең урындагы бүлекләре булдырылды. Аның тырышлыгында 7 Дөнья чемпионаты уздырылды, билбаулы көрәш Җәйге Универсиада программасына кертелде.

2009 елның ноябрендә Риф Фәтхелбаян улы гаиләсе белән чит илдә ял иткәндә, йөрәге кинәт туктап үлгән. Кабере Мәскәүнең Троекурово зиратында.

Чыганаклар
 Бөтенроссия билбау көрәше федерациясе башлыгы вафат булды 
 Риф Гайнанов: Көрәш — ул тормыш, тормыш — ул көрәш 

Көрәшчеләр
Татар спортчылары
ССРБ халыкара класслы спорт осталары
Педагогика фәннәре кандидатлары
ССРБ спортчылары
Тренерлар
Эльвира Сәгъди

Эльвира Сәгъди () – спорт гимнастикасы буенча дөнья һәм Олимпия чемпионы.

Тәрҗемәи хәле
Эльвира Фуат кызы Сәгъди 1952 елны Ташкәнт шәһәрендә зыялы татар гаиләсендә дөньяга килгән. Ул – профессор Габдрахман Сәгъдинең оныкасы.

1974 елны Ташкәнт физик культура институтын тәмамлый.

1991 елдан Канадада яши. Шул илнең җыелма командасы тренерларның берсе.

Рәсемнәр

Спорт казанышлары
Олимпия уеннары

Гимнастика буенча Дөнья чемпионатлары, Дөнья кубоклары һәм СССР беренчелекләре СССР:

Искәрмәләр

Олимпия чемпионнары
ССРБ гимнастлары
Татар спортчылары
Канада тренерлары
NGC 3001

NGC 3001 — Томанлыклар һәм йолдыз тупланмалары яңа гомуми каталогында теркәлгән галактика.

Тарихы 

Әлеге галактика  елда    тарафыннан, яктылык җыючы элемент буларак көзге кулланучы,  зурлыктагы оптик телескоп ярдәмендә ачылган.

Чыганаклар 

 VizieR
 NASA/IPAC Extragalactic Database

Искәрмәләр

Шулай ук карагыз 

 Яңа гомуми каталог
 Мессье җисемнәр исемлеге

3001
3001
NGC 3008

NGC 3008 — Томанлыклар һәм йолдыз тупланмалары яңа гомуми каталогында теркәлгән галактика.

Тарихы 

Әлеге галактика  елда    тарафыннан, яктылык җыючы элемент буларак көзге кулланучы,  зурлыктагы оптик телескоп ярдәмендә ачылган.

Чыганаклар 

 VizieR
 NASA/IPAC Extragalactic Database

Искәрмәләр

Шулай ук карагыз 

 Яңа гомуми каталог
 Мессье җисемнәр исемлеге

3008
3008
Мөәммәр әл-Каддафи

Мөгаммәр бән Мөхәммәт Әбү Мәнйар Габдел Саләм бән Хәмит әл-Каддафи ( ) — Ливиянең сәясәт һәм дәүләт эшлеклесе, Ливия Җәмәһириясе башлыгы (1969-2011), полковник.

Мөгаммәр Каддафи 1942 елда бәдәвиләр гаиләсендә дөньяга килә. Мәктәптә укыган вакытта ук ул, яшерен сәяси оешмага нигез салып, антиколониаль чаралар үткәрә башлый. Мәктәптән соң Каддафи Британия хәрби колледжында укый. Аннары Ливия элемтә гаскәрләрендә хезмәт итә башлый. 1967 елдан аның исемен гарәп дөньясы горурланып телгә ала башлый. Ул вакытта Мисыр Исраил белән сугыш алып бара. Каддафи Либия патшасы Идрис I рөхсәтен алмыйча гына үз гаскәрен Мисырга ярдәмгә җибәрә.

1969 елда 27 яшендәге Каддафи Либия хәрбиләренең патшага каршы хәрәкәтен җитәкли һәм патшаны бәреп төшерә. Шулай итеп ул дөнья тарихында полковник дәрәҗәсенә ирешкән иң яшь дәүләт башлыгы була. 1970 елларда исә Каддафи үзенең «Дөньяның өченче теориясен» уйлап чыгара. «Беренче» һәм «икенче» теорияләр дип ул Адам Смит капитализмын һәм Карл Маркс коммунизмын атый. «Яшел китап» дип аталган мәшһүр хезмәтендә Каддафи халыкның сәясәт һәм икътисад белән үзаллы, хакимияткә ихтыяҗ кичермичә генә идарә итә алуын исбатларга тырыша. Ул бу теориягә нигезләнеп Ливияне дә «Җәмәһирия» (гарәпчәдән — халыкның туры хакимияте) дип атый башлый.

Мөгаммәр Каддафи Ливия белән 42 ел дәвамында идарә итә. 2011 ел кышында «гарәп инкыйлабы» Ливиягә дә барып җитә. Илдә Җәмәһирия лидерына каршы протест чаралары башлана, соңыннан алар ватандашлар сугышына әйләнә. 2011 ел язында Каддафи яклылар оппозициянең үзәге саналган Бингази шәһәрен камап алгач, баш күтәрүчеләргә НАТО ярдәм итә башлый. Августта яңа хакимият көчләре илнең башкаласы Триполине яулый. Шушы вакыттан алып Мөгаммәр Каддафиның туган шәһәре Сирт – аның тарафдарларының соңгы ныгытмасы булды.

2011 елның 20 октябрендә баш күтәрүчеләр Сирт шәһәрен яулап ала. Мәгълүмат чаралары Мөгаммәр Каддафиның вафат булганын хәбәр итте. Аның терәп ату нәтиҗәсендә үтерелүе турында хәбәр ителде. БМО һәм Amnesty International аның үлем сәбәпләрен ачыкларга чакырды.

Фотосурәтләр

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Мөгаммәр Каддафинең соңгы көне

Ливия җитәкчеләре
XXI гасыр сәясәтчеләре
XX гасыр сәясәтчеләре
Виталий Константинов

Виталий Константинов — танылган көрәшче, классик көрәш буенча Олимпия чемпионы (1976), Дөнья (1975), Европа чемпионы (1980), СССР чемпионы (1976, 1977, 1979, 1980). 52 кг кадәрге үлчәмдә чыгыш ясаган.

Тормыш юлы 
Виталий Константинов 1949 елны Сембер өлкәсенең Чардаклы районы, Татар Колмаеры авылында дөньяга килгән.

9 сыйныф тәмамлагач, Сембердә сыйныфташы Соколов белән һөнәри уку йортына урнаша, Винник атлы тренерны табып, аның көрәш түгәрәгенә языла. 1965 елда аның авырлыгы 40 кг да тулмый.

1969 елны 48 кг кадәр авырлыкта РСФСР беренчелегендә җиңә. 1970 елда СССР кубогында 48 кг авырлыкта җиңә, 57 кг категориядә дусты Юрий Соколов җиңә. Сембер «Динамо»сы өчен чыгыш ясый.

1972 елда Мюнхендагы Олимпиадага бара, ләкин уңышсыз чыгыш ясый. Булачак 3нче һәм 2нче урынны алачак Кальтабиано һәм Хираямага оттыра. Чемпион булып Болгариядән Панайот Киров чыга.

Монреальдәге Җәйге Олимпия уеннары-76 
 Беренче әйләнештә Италиядән Антонио Кальтабианодан өстен чыга (10-8).
 Икенче әйләнештә Нику Джинга (Румыния) белән очраша, исәп 17-11. 
 Өченче әйләнештә Жюльен Мюис (Бельгия) аңа каршылык күрсәтмә дияргә була, исәп – 22-4. 
 Дүртенче очрашуда Көньяк Кореядан Бак Сонг-Хьен-ны 8нче минутта аркасына сала. 
 Бишенче очрашуда ГФР көрәшчесе Рольф Краусны балар буенча җиңә (16-11).
 Соңгы очрашуда Японияле Коичиро Хираямага баллар буенча отыруга карамастан 52 кг үлчәүдә чемпионы булып кала.

1980 елда Европа чемпионатында җиңгәч, тренерлык эшенә күчә. Сембернең «Динамо» берлегендә эшли. 1993 елда майор чинында лаеклы ялга чыга.

Сембердә 1998 елдан башлап Константинов бүләгенә Бөтенроссия грек-рим көрәше бәйгесе оештырыла.

Чыганаклар 
 Россия көрәш Федерациясе сайтында Константинов белән әңгәмә  

Көрәшчеләр
Олимпия чемпионнары
Чуаш спортчылары
ССРБ атказанган спорт осталары
Тренерлар
Итальяннар

Итальяннар () — роман телләр төркеменә кергән халык. Гомуми саны — якынча 130 миллион кеше, аларның 56 миллионы Италиядә яши. Шулай ук Бразилия, Аргентина, АКШ, Уругвай, Канадада күпләп яши. Венесуэла, Австралия, Швейцария, Алмания, Перу, Франция, Бельгия, Испания, Чили, Бөекбритания, Парагвай һәм башка илләрдә дә итальяннарның зур диаспоралары яши.

Күпчелек итальян католикчылык динендә.

Телләре — итальян теле. Ул һинд-аурупа телләренең роман төркеменә карый. Бер-берсеннән нык аерылган диалектларга бүленә. Әдәби итальян теленә Данте Алигьери нигез салган дип санала.

Искәрмәләр 

Европа халыклары
Италия халыклары
Франция халыклары
Мисыр музее

Мисыр музее (), тулы исеме Мисыр һәм папируслар туплау музее () — Берлин дәүләт музейлары рәтенә кергән музей. Борынгы Мисырга кагылышлы артефактларны туплаган дөньяда иң мөһим музейларның берсе. Коллекция Яңа музей өлешен тәшкил итә. 2005 елда Мисыр музее вакытлыча Иске музейга күчерелсә дә, 2009 елда ул кире, торгызылган Яңа музей бинасына кайткан.

Тарих 
Мисыр музеена Фридрих Вильгельм III патшасы коллекциясенең Мисыр бүлеге нигез сала. Ул 1828 елда ачылган.

1850 елда музей яңа бинага күчә. Ул «Музей утравында» төзелә. Бүгенге көндә анда Яңа музей урнаша.

Икенче бөтендөнья сугышы вакытында музей фонды бүленә. 1943 елда, җитди янгын нәтиҗәсендә күп экспонатларның югалу нәтиҗәсендә, коллекцияне төрле урыннарга озаталар. Аның бер өлеше Көнчыгыш Берлинга күчеп, Боде музеенда урнаштырыла. Икенчесе исә Көнбатыш Берлинда Штюлеров сараенда урын ала.

Алмания берләшүе нәтиҗәсендә музей да берләшә. 2005 елда коллекция Иске музейда урнаштырыла. 2009 елда яңа торгызылган Яңа музейга кайта.

Коллекция 
Музейда безнең эрага кадәр 4 меңенче елдан башлап, якынча безнең эрага кадәр 1300 нче елларга кадәр вакыт аралыгында булдырылган экспонатлар урнаша. Алар арасында иң күренеклесе — данлыклы Нефертити сыны.

Фотосурәтләр 

Берлин музейлары
Археологик музейлар
Мисырны өйрәнү
Алексей Морозов

Алексей Морозов — Россиянең атказанган спорт остасы, хоккейчы.

Алексей Морозов хоккей өлкәсендә тәүге адымнарын Мәскәүнең «Крылья Советов» командасында ясый. Бу команда өчен беренче матчларын ул 1993-1994 еллар сезонында уздыра. Киләсе Россия чемпионатында исә яшь форвард, 48 матчта 15 шайба кертеп, үз-үзен таныта. Тагын берничә елын Россиядә уздырганнан соң, Морозов 1997 елда Төньяк Америкага күчеп китә.

Беренче сезонда ук ул, «Питтсбург Пингвинз» (Питтсбург) өчен 26 очко (13+13) җыеп, МХЛның (Милли хоккей лигасының) яңа уенчылары символик җыелма командасына керә. Шунысы кызык: Алексей МХЛдагы карьерасын легендар хоккейчы Марио Лемье кебек башлап җибәрә. Беренче шайбасын беренче матчның беренче сменасында беренче сугуы белән үк кертә.

«Питтсбург» командасында үткәрелгән җиде сезон эчендә һөҗүмче 451 матчта уйный, 84 шайба кертә һәм 219 очко җыя. Төньяк Америкада Морозовка, «Нью-Джерси» командасы белән матчларда уңышлы уйнаганы өчен, «Тhе Devil Killer» («иблисне үтерүче», «иблистәй үтерүче») дигән кушамат тагалар.

МХЛда (Милли хоккей лигасы) локаут булганда, хоккеист «Ак Барс» командасы өчен чыгыш ясый башлый, бу вакытта командага МХЛдан күп кенә йолдызлар килә. Составлары көчле булуга карамастан, казанлылар чемпион була алмый. Морозов «Ак Барс»та калырга карар кыла, һәм 2005-2006 еллар сезонында инде команда алтын медальләр яулый. Даими чемпионатта Морозов иң күп (23) шайба кертүче була. Алексей плей-оффта иң яхшы уенчы булып таныла. Аның исәбендә 13 уенда 26 очко (13+13). 2005-2006 еллар сезоны тәмамланганнан соң, ул Казан клубы белән янә өч елга контракт төзи.

2007 елның гыйнварында «Ак Барс» командасы Европа чемпионнары кубогын яулый, Морозов турнирның иң яхшы форварды һәм алыштыргысыз уенчысы дип табыла. 2006-2007 еллар сезонында һөҗүмче, 83 очко (34+49) җыеп, Россия суперлигасында рекорд куя.

2006 елгы дөнья чемпионатында Алексей, 7 матчта 8 шайба кертеп, турнирның иң яхшы снайперы булып таныла.

Россия чемпионатының 2007-2008 еллар сезонында ул 30 шайба кертә һәм 33 гол передачасы ясый, ләкин «Ак Барс» бу юлы бары ярымфиналга гына барып җитә.

2009 елда финалның җиденче матчында Морозов чын капитаннарча бердәнбер, ләкин хәлиткеч шайба кертә, һәм Казан «Ак Барс»ы Россия хоккее тарихында беренчеләрдән булып Гагарин кубогын яулый.

2009 елгы дөнья чемпионатында Алексей шулай ук җыелма команданың капитаны була һәм команданы алтын медальләргә алып килә.

Алексей Морозов — Олимпия уеннарының көмеш призеры (1998), Россия чемпионы (2005-2006), Россия чемпионатының көмеш призеры (2006-2007), дөнья чемпионатының бронза призеры (2007), дөнья чемпионы (2008, 2009), Гагарин кубогы иясе һәм КХЛ чемпионы (2009, 2010).

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Чемпион булу серләре: хоккей/ авт-төз. Г.Сибгатова. — Казан: Татар. кит. нәшр., 2010. — 71 б.: рәс. б-н.

Сылтамалар

Шулай ук карагыз 

Россия хоккейчылары
Октав Мирбо

Октав Мирбо (; 1848 елның 16 феврале, Тревьер, Франция — 1917 елның 16 феврале, Париж, Франция) — француз язучысы, драматург, журналист.

Төп эшләре 
 Le Calvaire (1886)
 L'Abbé Jules (1888).
 Sébastien Roch (1890).
 Le Jardin des supplices (1899).
 Le Journal d'une femme de chambre (1900).
 Les affaires sont les affaires (1903).
 La 628-E8 (1907).
 Le Foyer (1908).
 Dingo (1913).
 Combats esthétiques (1993).
 Combats littéraires (2006).

Сылтамалар 
 Октав Мирбо 

Франсуз язучылары
Франция язучылары
Данис Хәйруллин

Данис Тәбибулла улы  Хәйруллин (1945 елның 7 октябрендә туган) — татар шагыйре, ике китап авторы, Татарстан Язучылар берлеге әгъзасы (1992 елдан). Белгечлеге буенча инженер. Илдар Юзеев исемендәге премия лауреаты (2021).

Тәрҗемәи хәле 
Ул 1945 елның 7 октябрендә Татарстанның хәзерге Азнакай районы Таштуган авылында дөньяга килә. Башлангыч белемне туган авылының җидееллык мәктәбендә ала (1953-1960), ә 1964 елда Азнакай районының Чалпы урта мәктәбен тәмамлый. Казанның химия-технология институтына укырга керә. Бер елдан Казан авыл хуҗалыгы институтына күчә, 1969 елда аны тәмамлый. Белгечлеге — авыл хуҗалыгы инженеры-механигы.

1969-1970 елларда Совет Армиясендә хезмәт итә. Берникадәр вакыт Азнакай районының «Марат» һәм «Октябрьнең 40 еллыгы» исемендәге колхозларда баш инженер булып эшли. 1972-1998 елларда Данис Хәйруллин Чаллы шәһәренең Төзелешне механикалаштыру идарәсендә өлкән инженер, прораб, бүлек башлыгы булып эшли. 1998 елдан бирле «Кран-сервис» оешмасында директор урынбасары вазифасын үти.

Иҗат 
Шагыйрьнең беренче шигырьләре матбугатта 1979 елдан күренә башлый. 1988 елда Татарстан китап нәшриятында аның «Хәтер» дип исемләнгән шигырьләр җыентыгы дөнья күрә. 1991 елда шул ук нәшриятта аның «Йөрәк тибеше» җыентыгы басылып чыга.

Бүләкләре, мактаулы исемнәре 
 2021 — Илдар Юзеев исемендәге премия

Әдәбият 
 Хәтер: шигырьләр. — Казан: Татарстан китап нәшрияты, 1988. — 86 б. — 3400 д.
 Йөрәк тибеше: шигырьләр. — Казан: Татарстан китап нәшрияты, 1991. — 96 б. — 1000 д.

Сылтамалар 
 Татар язучылары порталы
 Яр Чаллы язучылары

Искәрмәләр 

Татар шагыйрьләре
Илдар Юзеев премиясе лауреатлары
Төрки каганлыгы

Төрки каһанлыгы (Күк төркиләре) — кешелек тарихында иң зур Азия дәүләтләренең берсе. Ашина нәселеннән чыккан хакимнәр нигез салган дәүләт. 

Мәйданы 13 млн км² тәшкил иткән. VI гасырда, үзенең иң көчле чорында, хәзерге Төньяк-Көнчыгыш Кытай, Монголия, Алтай, Көнчыгыш Төркестан, Көнбатыш Төркестан, Казакъстан һәм Төньяк Кавказ җирләрен биләгән. Моннан тыш Төрки каһанлыгына шулай ук Сасанид Ираны, Кытай дәүләтләре Көньяк Җоу, Көньяк Ци ясак түләгәннәр.

576 елда Төрки каһанлыгы Византияне җиңеп, Төньяк Кавказ һәм Кырымны кушып ала.

Каһанлык 552 елда оешкан. 603 елда исә ул ике өлешкә, Көнбатыш Төрки каһанлыгы һәм Көнчыгыш Төрки каһанлыгына бүленә.

Этимология

Борынгы төрки телендә (ингл.) исеме  Түрүк,   Көк Түрүк, яки  Түрүк булды (уңдан сулга укыла).

Шулай ук карагыз

Искәрмәләр 

Тарихи дәүләтләр
Төрки дәүләтләр
Азиянең тарихи дәүләтләре
Уйгырлар
Мощеная

Мощеная (, ) — Украинаның Волын өлкәсе Ковель районында урнашкан авыл. Район үзәге булган Ковель шәһәренә кадәр ара 9 км. Халык саны 581 кеше (2010).

Тарихы 
Авылга 1543 елда нигез салына. Ул вакытта ул Польша составына кергән. 1793 елда Волын өлкәсе Россия империясенә күчә. Әмма Беренче дөнья сугышыннан соң авыл Польшага күчә, ләкин Икенче дөнья сугышыннан соң ул яңадан күчә, бу юлысы Украин СССР-га.

География 

Авыл тигез җирдә урнашкан. Диңгез өстендә биеклеге 179 м. 1,05 км² мәйдан били.

Халык 
2001 елда узган халык санын исәпкә алу мәгълүматлары буенча авылда 546 кеше яшәгән, 2010 елда — 581 кеше. Халык тыгызлыгы — 553 кеше./км².

Җирле халык, нигездә, авыл хуҗалыгы тармагында эшли, башка тармакларда эшләүчеләр саны да байтак. Продукция, гадәттә, Ковель шәһәрендә сатыла, Польша белән дә килешүләр бар.

Инфрастуктура 

Авылда 1997 елда төзелгән «Рождества Пресвятой Богородицы» исемендәге кирпеч чиркәү бар. Анардан ерак түгел Дан обелискы (1979) һәм Билгесез солдат һәйкәле (1988) урнашканнар. Авылга керү юлында Зелинский бюсты белән хәтер билгесе урын алган (1988).

Мәдәният йорты һәм мәктәп эшләп киләләр.

Берис-Киев тимер юлы авылдан 3 чакрым ераклыкта уза. 2001 елда ул электрлаштырылды.

Өстәмә мәгълүматлар

Статистик мәгълүмат 

 Код КОАТУУ — 0722184601.
 Почта индексы — 45030.
 Телефон коды — 3352.
 Автомобиль коды — AC / 03.

Җирле совет адресы 
45030, Волын өлкәсе, Ковель районы, Мощен авылы, тел. 58-9-16.

Искәрмәләр 

Украина
Бөек Октябрь инкыйлабы

Бөек Октя́брь инкыйлабы – 1917 елда Россиядә булып узган ХХ гасырда иң зур сәяси вакыйгаларның берсе, Дөнья тарихына зур йогынты ясаган.

В. Ленин җитәкчелегендә Бөек Октябрь инкыйлабы нәтиҗәсендә Россия 
 беренче Бөтендөнья сугышыннан чыккан (Солых декреты), 
 алпавыт җирләрен фәкыйрь крестьяннарга бирелгән (Җир декреты), 
 зур ширкәтләр дәүләтләштерелгән (милләтләштерелгән), 
 патшаның бурычларыннан баш тарткан, 
 милләтнең үзбилгеләнү сәясәте үткәрелә башлаган, 
 электрификацияләү сәнәгать эшләрен тормышка ашырган,
 дөнья тарихында иң зур  Наданлыкны бетерү  сәясәтен үткәрелгән, 
 бөтенесе милләтләр хокукларында тигезләнгән, 
 хатын-кызларына сайлау хокукы бирелгән, 
 В. Ленин тарафыннан башлаган Яңа Икътисади Сәясәте вакытында икътисадый үсеш кайбер елларда 30%кә ирешкән.

Бөек Октябрь инкыйлабы нәтиҗәсендә Вакытлы хөкүмәт бәреп төшерелгән, хакимияткә II Бөтенроссия Шуралар корылтае төзегән, күпчелекне большевиклар һәм аларның союздашлары сул эсерлар тәшкил иткән хөкүмәт килгән. Хөкүмәтне шулай ук кайбер милли оешмалар, бер өлеш меньшевиклар һәм анархистлар хуплап чыккан. Тулы исеме Бөек Октя́брь социалистик инкыйлабы. Башка атамалар – Октябрь түнтәрелеше, большевиклар түнтәрелеше.

Вакытлы хөкүмәтне 25—26 октябрь көнне (яңа стиль белән 7-8 ноябрь) коралланган баш күтәрүчеләр бәреп төшерә. Төп оештыручылар В. Ульянов-Ленин, Лев Троцкий, Яков Свердлов булалар. Баш күтәрүчеләр белән Петроград Шурасының Хәрби-инкыйлаби комитеты идарә иткән.

Сылтамалар 
 Декреты Советской власти. Том 1. 25 октября 1917 — 16 марта 1918
 Джон Рид «Десять дней, которые потрясли мир»; Приложения 
 «Большевики приходят к власти: Революция 1917 года в Петрограде»
 «Мировая революция» вторая глава книги «Эпоха крайностей: Короткий двадцатый век (1914—1991)»
 «Путь к Октябрю» // Октябрь 1917: Величайшее событие века или социальная катастрофа? / Под ред. П. В. Волобуева — М.: Политиздат, 1991.
  Правда и ложь о революциях 1917 года // Социологические исследования. — 1997. — № 2. — С. 30—47.
 А. В. Островский «Октябрьская революция: случайность? Исторический зигзаг? Или закономерность?» // Из глубины времён. Вып. 2 СПб., 1993 С. 129—187.

Шулай ук карагыз 
 Февраль инкыйлабы
 Россия ватандашлар сугышы

Искәрмәләр

Тышкы сылтамалар 

Өр-яңа вакыт
XX гасыр тарихы
Россия тарихы
Октябрь инкыйлабы
Инкыйлаблар
Россия инкыйлабы
Дмитрий Менделеев

Дмитрий Иван улы Менделеев (; 27 гыйнвар (8 февраль) 1834, Тубыл — 20 гыйнвар (2 февраль) 1907, Санкт-Петербург) — рус галиме, химик, физикохимик, физик, метролог, икътисадчы, технолог, геолог, метеоролог, мөгаллим, һава гизүче, приборлар уйлап табучы. Санкт-Петербург университеты профессоры, Санкт-Петербург Фәннәр Академиясе әгъза-мөхбире. Иң зур ачышларының берсе — химик элементларның периодик законы.

Ул уйлап тапкан төтенсез дары төренең беренче партиясе 1893 елда Бандүк авылындагы (хәзер Менделеевск шәһәре) химия эаводында эшләнә, галим шунда химик технология мәсьәләләре буенча консультант була.

Тәрҗемәи хәл
Ул гаиләдә соңгы  – унҗиденче бала була. 13 яшендә – әтисез, ә студент елларында әнисез кала.
Дмитрий Менделеев Санкт-Петербургның Баш педагогия институтын тәмамлаган. Педагогик карьерасының башлангычында  математика, физика, табигать фәннәрен укыта.

Гаиләсе
Менделеев ике мәртәбә өйләнгән. Беренче хатынын үзеннән күпкә яшь кыз өчен ташлаган, бу гамәл җәмгыятьтә ризасызлык тудырган. Дмитрий Иванович алты бала атасы: икесе Феозва Лещева белән беренче никахтан туа, дүртесе – Анна Попова белән икенче никахтан.
Өлкән улы Владимир диңгез офицеры була. Өлкән кызы Ольганың токымлы этләр үрчетүе турында билгеле. Кызы Любовь Мейерхольд төркемендә артист була һәм Александр Блокка кияүгә чыга. Иван, әтисе юлыннан китеп, метрология институтында эшли. Мария әтисенең Ленинград университеты каршындагы музей-архивын җитәкли. Василий су асты көймәләре, миналарга киртә ясау конструкторы була. Россиядә беренче бронировкаланган чылбырлы трактор проектын эшли.

Искәрмәләр 

Химиклар
Россия галимнәре
Дима Билан

Дмитрий Николай улы Билан (тугандагы һәм 2008 елның июненә кадәр исеме Виктор Николай улы Белан; 1981 елның 24 декабрендә туган) — Россия җырчысы. РФ атказанган артисты (2018). 2008 елда Eurovision халыкара җыр бәйгесендә Россиягә җиңү китерә.

Дима Билан Россияне Аурукүренү җыр бәйгесендә ике тапкыр тәкъдим итә: 2006 елда «Never Let You Go» җыры белән икенче урын ала, 2008 елда «Believe» җыры белән беренче урын яулый, шушы бәйгедә җиңгән беренче Россия  артисты була.

Дима Билан Кабардин-Балкар Җөмһүриятенең атказанган артисты (2006), Чичәнстан  атказанган артисты (2007),  Ингуш  Җөмһүриятенең атказанган артисты (2007),  Кабардин-Балкар Җөмһүриятенең халык артисты (2008).

Тормыш юлы 
Дима Билан 1981 елның 24 декабрендә Карачай-Чиркәсия республикасының Усть-Джегута шәһәрендә туа. Әнисе - татар, әтисе - балкар .

Димага 1 яшь тулгач, ул гаиләсе белән Яр Чаллы шәһәрендә яши башлый. 5 елдан гаилә Кабарда-Балкария республикасының Майский шәһәренә күченә. Бишенче класста укыганда Дима музыка мәктәбенә йөри башлый. Бик күп төрле конкурсларда катнаша, шул исәптән Мәскәүдә үткәрелгән «Чунга-Чанга» фестивалендә.

2000 елда Гнессиннар исемендәге Дәүләт музыкаль укуханәсенә укырга керә, Укуын ГИТИСта дәвам итә.

2000 елда Дима Биланның «Осень» җырына беренче клибы дөнья күрә. 2002 елда җырчы Юрмалада «Яңа дулкын» конкурсында катнаша һәм «Бум» җыры белән анда дүртенче урынны яулый. 2003 елның октябрендя Диманың «Мин төнге хулиган» диеп аталган беренче әлбүме чыга.

2004 елда «Күк ярында» исемле икенче әлбүм дөнья күрә. 2005 елның февралендә Дима Билан «Not that simple» җыры белән «Евровидение» җыр бәйгесенең сайлап алу турында катнаша. Наталья Подольскаядан аз гына калышып икенче урын яулый.

2005 елның 20 сентябрендә Биланның продюсеры Юрий Айзеншпис вафат була. Ул вакытта артистка бик күп продюсерлар контрактлар тәкъдим итәләр, Яна Рудковская Диманың яңа продюсерына әйләнә.

2006 елда чираттагы җыентык — «Вакыт-елга» чыгарыла. Шул ук елны Дима Евровидение бәйгесендә катнаша, анда ул икенче урынны яулый. Ләкин Дима Билан моның белән генә тукталып калмый, 2008 елда кабат конкурста катнаша һәм Россия тарихында беренче тапкыр илгә беренче урынны китерә. 2008 елда бөтенләй яңа яңгырашка ия булган әлбүм чыга. Ул «Кагыйдәләргә каршы» диеп атала. Чираттагы җыентык «Believe» 2009 елда чыгарыла. 2011 елда «Хыялый» әлбүме дөнья күрә. Алдагы ике җыентыктан аермалы буларак, бу соңгы пластинкада Биланның карьера башында эшли башлаган стиле күбрәк чагылыш таба.

2011 елда Дима Билан үзенең автобиографик китабын чыгара. Ул "Хулиганнан алып хыялыйга кадәр" (оригиналь исеме "От хулигана до мечтателя") диеп атала. Сатуга 2011 елның 1 ноябрендә чыгарыла.

Күп музыкаль бүләкләр иясе. "Тавыш" (Голос) һәм Тавыш-балалар (Голос-дети) бәйгеләрендә хөкемдарларның берсе.

Сылтамалар 
 

 Интервью Димы Билана на радио «Эхо Москвы»

Искәрмәләр 

Россия җырчылары
Россиянең атказанган артистлары
Голливуд

Голливуд () - Америка Кушма Штатларының Калифорния штатындагы Лос-Анджелес шәһәренең бер районы.

Гадәттә Голливуд Американың кино индустриясе буларак күз алдына килә, чөнки биредә бик күп киностудияләр урнашкан һәм күп кенә актерлар яши.

Лос-Анджелес
«Галия» мәдрәсәсе

«Галия» мәдрәсәсе 1905 елдан алып 1919 елга кадәр Икенче Уфа мәчете каршында эшли. Оештыручы һәм алышынмас мөдәрис (директор) – Зыя Камали.

1907 елда сәүдәгәр Садри Назыйров һәм Тәфкилевлар киленнәре Суфия Җантурина-Тәфкилева акчасына Уфимская урамында өч катлы уку-укыту бинасы салына.

«Галия»дә дини сабаклар белән бергә дөньяви фәннәрдән дә тирән белем бирелә.
Мәдрәсә шагыйрь вә язучылар Галимҗан Ибраһимов, Сәйфи Кудаш, Шәехзадә Бабич, Хәсән Туфан, Фатих Сәйфи-Казанлы, Зыя Ярмәки укытып чыгарган. Профессорлар Гыйбад Алпаров, Нигъмәт Хәкимов, Галимҗан Нигъмәти, Булат Салиев, Каюм Мифтахов, кыргыз Ишангали Арабаев, композитор Солтан Габәши, музыка белгече Гата Исхаков. Дәүләт эшлеклеләре: Татарстанның мәгариф комиссарлары (министрлар) Шәһит Әхмәдиев, Галә Ходаяров; Башкортстанның мәгариф комиссарлары Исмәгыйль Солтанов, Кәрим Иделгуҗин, Казакъстанның мәгариф комиссары Ногман Манаев, Сауди Гарәбстанда СССР илчесе Кәрим Хәкимов, Төркиядәге СССР илчелегенең секретаре Хаммат Гомәров.

Мәдрәсәдә башка төрки халыклар вәкилләре дә белем ала, соңыннан укымышлы, атаклы шәхесләргә әверелә. Казакълардан Баембәт Майлин, Җыенгали Түләпбергенов; Кырым татарлары Үмәр Ипчи, Абдулла Латыйф-задә, Мәмәт Кузет; Госманлы Садыйков; адыгея кешеләре Әхмәт Хатков, Тембет Кәримов; башкортлардан Хәбибулла Габитов язучы булып китәләр.

1916 елның 26 декабрь көнне узган тантаналы җыелышта директор горурлык белән хисап тотты. Ун ел эчендә «Галия»дә 950 егет укып чыккан. Шулардан 224е – татар булмаганнар. Укып чыкканннары 28 губернаның 230 төрле дәрәҗәле мәктәпләрдә 17 мең чамасы баланы укытып ятканнар. 38 кеше указлы мулла булып торган, 14е – гаскәри мулла, 29ы – ул вакытта инде сәнгать әһеле булып киткән. Шуны дә әйтеп узмый булмый, Галияне тәмамлап чыкканнарның Совет чорында 70%ын дәүләт юк итә.

1919 елны мәдрәсә ир балалар мәктәбе итеп үзгәртелә. Ул 15нче татар мәктәбе сыйфатында 1970 елларга кадәр эшләп килгән. Бушаган бинага Уфаның № 92 акыл үсеше тоткарланган балалар өчен интернат күчерелә.

2001 елның гыйнварында Уфа шәһәр советы карары белән бина Үзәк диния нәзарәтена караган Россия ислам университетына тапшырылган.

Шулай ук карагыз 
 :Төркем:Галия мәдрәсәсен тәмамлаучылар

Искәрмәләр

Башкортстан мәдрәсәләре
Ябылган уку йортлары
Алмаз Юлдашев

Алмаз Юлдашев — татар галиме, трактор двигательләре гыйлеме белгече, техник фәннәр докторы, ТР ФАнең мөхбир әгъзасы, Русиянең атказанган фән эшлеклесе, Татарстан Республикасының атказанган механизаторы.

Тормыш юлы 
1926 елның 26 июлендә Татарстан Республикасының Чистай шәһәрендә укытучылар гаиләсендә туа. Атасы Кыям Юлдашев — җәдитче мөгаллим, шагыйрь.

Алмаз Юлдашев 1949 елда "моторлар төзү" белгечлеге буенча Казан авиация институтын тәмамлый. 1949—1955 елларда Казанның 708 нче заводында конструктор. 1959 елдан Казан авыл хуҗалыгы институтында доцент булып эшли башлый, 1962—1985 елларда "Тракторлар һәм автомобилләр" каферасы мөдире. 1961 елда кандидатлык диссертациясе һәм 1988 елда докторлык диссертациясе яклый. 1989 елда аңа профессор исеме бирелә.  320дән артык фәнни хезмәтләре бар, шул исәптән «Тракторлар һәм автомобилләр» исемле дәреслек, ике монография, урысча-татарча техник терминнар сүзлеге. Төп хезмәтләре эчке янулы двигательләр эшенең динамик сыйфатламаларын билгеләүгә карый. Фәнни хезмәтләренең нәтиҗәләре Владимир трактор заводында, КамАЗ һәм ГАЗ заводларында гамәлгә кертелә. Аның җитәкчелеге астында 3 фәннәр докторы һәм 12 фәннәр кандидаты әзерләнә.

Фәнни хезмәтләре
 Юлдашев А. К. Тракторлар һәм автомобилләр: югары уку йортлары өчен д-лек / А. К. Юлдашев, Ә. Х. Җомагылов. – Казан : Мәгариф, 1999. – 335 б.: рәс., табл. – Библиогр.: 331 б. (11 исем). – 1000 д.
 Русча-татарча техник терминнар сүзлеге / А. К. Юлдашев, Ә. З. Әфләтунов, Ә. Х. Җомагылов, Р. Г. Нуруллин. – Казан: Мәгариф, 2000. – 256 б. – Библиогр.: 256 б. (15 исем.). – 1000 д.
 Татар телендә югары белем бирү мәсьәләләре: 4нче ф.-метод. һ. ф. конф. мәкаләләре / Казан дәүләт авыл хуҗ. акад.; А. К. Юлдашев, Ә. Х. Җомагылов, Р. Г. Нуруллин. – Казан : Тәгълимат, 2000. – 44 б.

Мәңгеләштерү 
 2018 елның 5-6 апрель көннәрендә Казан дәүләт аграр университетында А.К.Юлдашевның истәлегенә багышланган I Халыкара фәнни-гамәли конференция уздырылды.
 Казанның Карл Маркс урамы 65нче йорт диварына истәлек тактасы урнаштырыла.

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Нуруллин Р.Г. Тургайлар сайраганда. — Казан: «Ихлас» нәшрияты, 2017. — 160 б. — 500 д. — ISBN 978-5-906701-94-7.

Сылтамалар 

 Член-корреспондент Академии наук Республики Татарстан Юлдашев Алмаз Киямович 
 Юлдашев Алмаз Киямович

Моны да карагыз 

Татар галимнәре
Техник фәннәр докторлары
Русиянең атказанган фән эшлеклеләре
АКШ ватандашлар сугышы

АКШ ватандашлар сугышы () яки Төньяк белән Көньяк сугышы — 1861—1865 елларда Американың штатлары арасында сугыш. Көрәш күпчелектә төньякта урнашкан штатлар белән көньякта урнашкан штатлар арасында бару сәбәпле низагны еш кына «Төньяк белән Көньяк сугышы» дип атыйлар.

Сугыш дәвамында якынча 2 мең бәрелеш булган, 600 меңнән артык кеше һәлак булган.

Сугыш сәбәпләре 

XIX гасырның беренче яртысында АКШта ике система формалашты. Көньякта колбиләүчелек таралса, төньякта капитализм колач җәя. Бер федерациядә булуга карамастан, штатлар ике икътисадый регионга бүленгән була.

Салымнар, колбиләүчелек, яңа штатларның аңлашылмаган халәте һәм башка факторлар каршылыкларны Берлекнең таркалуына һәм сугышка китерә.

1860 ел президент сайлауларында Авраам Линкольн җитәкләгән Республикан фиркасенең җиңүе Берлектән көньяк штатларының чыгуына китерә. Аерылып чыккан 6 штат Америка Конфедератив Штатлары исемле яңа дәүләткә берләшәләр. Соңрак аларга тагын 5 штат кушыла.

Сугыш барышы 
Хәрби бәрелешләр 1861 елның 12 апрелендә Самтер форты өчен башлана. Моңа җавап буларак Линкольн көньяк штатларны баш күтәрүчеләр дип атый һәм аларга каршы сугыш игълан итә. 21 июльдә, беренче җитди бәрелештә, төньяклылар артка чигенергә мәҗбүр була. Тагын берничә бәрелештә алар җиңеләләр.

Шул ук вакытта, Улисс Грант җитәкләгән гаскәрләр көнбатыш фронтта күпмедер уңышка ирешә: көньяклыларны Кентукки, Теннесси һәм Миссури штатларыннан чыгара. Мөһим сәүдә һәм стратегик нокта булган Яңа Орлеанны алу исә аеруча әһәмияткә ия. Ләкин 1861 ел ахырына таба төньяклылар янә чигенүгә күчә.

1862 елның 30 декабрендә Линкольн колларны «азат итү турында прокламация»не имзалый. Моннан башлап сугыш коллыкны юкка чыгару төсмерен ала.

Сугыш барышында 1863 ел хәлиткеч роль уйный. Төньяклылар тотрыклы җиңү юлына баса. 1865 елның 23 июненедә соңгы генерал Стенд Уэйти гаскәрләре бирелә.

Сугыш нәтиҗәләре 
Нәтиҗә буларак Ватандашлар сугышы АКШ тарихында иң кан коючан сугыш буларак тарихка кергән. Сугыш бараышында 600 меңнән артык кеше һәлак булган. Икътисад ягыннан АКШ хөкүмәте 3 млрд доллар югалткан.

Коллыкны тыю АКШ Конституциясенең 13 нче төзәтмәсендә беркетелә. Ул 1865 елның 18 декабрендә үз көченә кергән.

Сылтамалар 

 Төп бәрелешләрнең статистик йомгагы  

Ватандашлар сугышлары
XIX гасыр сугышлары
Иркә

Иркә (Айгөл Миндар кызы Шабакаева; 6 апрель 1984 ел, ТАССР Аксубай районы Яңа Ибрай авылы) — татар эстрадасының популяр җырчысы. Татарстанның (2018) һәм Башкортстанның (2021) атказанган артисты.

Тормыш юлы 
Айгөл 1984 елнын 6 апрелендә Аксубай районы Яңа Ибрай авылында туа. 
Әтисе – Миндар, колхозда 40 ел тракторчы булып эшләде. Әнисе – Миңнебәдәр, 30 елдан артык күмәк хуҗалыкта савымчы була. 
Ул гаиләдә бердәнбер кыз, Айгөлнең өч абыйсы бар. Айгөл мәктәптә укыганда классында ин озын буйлы кыз була, шул сәбәпле баскетбол уены белән мавыга. 16 яшендә Иркә авылдан Чаллы шәһәренә укырга китә. Чаллы музыкаль мәктәбендә укыган дәвердә, ул шулай ук төрле атаклы группалар, жырчылар белән концертларда катнашып йөри. Соныннан ул «Барс Медиа» компаниясе тарафыннан уздырылган «Йолдызлар Фабрикасы»нда катнашып танылып китә.

Иркә тамашачының күңелен үзенә генә хас булган кием һәм җырлау стиле белән яулап ала.

Беренче никяхтан Айсылу исемле кызы бар. 2012 елдан архитектор Артур Шабакаевта кияүдә. Ике кызлары, Әминә, Сөембикә туа.

Дискографиясе 
 Бәхетле булыр идең (2007)
 Яңадан тудым (2007)
 Әллә миңа рәхәт дисеңме? (2009)
 Бик әйбәт (2011)
 Карлыгачта хәбәрем юк (2012)
 Тулы бәхет (2014)

Искәрмәләр

Тышкы сылтамалар 

 Иркә: “Тамашачы йомшак, сабыр, тыныч холыклы Иркәне белмәде”

Шулай ук карагыз 

Татар җырчылары
Татарстанның атказанган артистлары
«Алтын Барс» премиясе лауреатлары
Башкортстанның атказанган артистлары
Версаль килешүе

1919 елгы Версаль тынычлык килешүе - 1914-1918 еллардагы Беренче бөтендөнья сугышын рәсми тәмамлаган килешү. 1919 елның 28 июнендә Версаль сараенда (Франция) бер яктан, АКШ, Бөекбритания, Франция, Италия һәм Япония, шулай ук Бельгия, Боливия, Бразилия, Куба, Эквадор, Греция, Гватемала, Гаити, Хиҗаз, Һондурас, Либерия, Никарагуа, Панама, Перу, Польша, Португалия, Румыния, Серблар, хорватлар һәм словенлылар корольлеге, Сиам, Чехословакия һәм Уругвай, икенче яктан – Алмания тарафыннан төзелә.

Моны да карагыз 
 Беренче бөтендөнья сугышы

Сылтамалар 
 Тулы текст 

Халыкара килешүләр
Беренче бөтендөнья сугышы
KGB төркеме

«KGB törkeme» яки «Kazan Gruppası Bedretdin» — 1992 елда фин татары Дениз Бәтретдин тарафыннан нигезләнгән татар альтернатив этно рок/джаз-оркестры.

Тарих
1992 елга кадәр «The Sounds of Tsingishan (Чынгызхан тавышлары)», «Башкарма» төркемнәрендә чыгыш ясаган Дениз Бәдретдин 1992 елның августында Казанга Беренче бөтендөнья татар конгрессына чакырыла. Ул анда Гала-концертта катнаша.

Бу елны бөтендөнья татарлары тарихта беренче тапкыр җыелалар һәм Бәдретдин бердәнбер Россия һәм БДБ илләреннән булмаган кеше була.

Бу вакыт куелган концерт, шулай ук, KGB төркеменең оешу вакыты булып та тора, чөнки монда Дениз Бәдретдин белән Глеб Антонов (саксофон), Язнур Гарипов (гитара), Константин Кузнецов та катнашалар. Төркем «Spekulantlarga sälamnär» җырын башкара.

1993 елдан төркем рок прогрессив йогынтылы татар халык музыкасын оештыра. Шул ук вакытта, Бәдретдин үзенең татар телендәге җырларын булдыра башлый.

Төркемнең Казанда, Петербургта, Һелсинкидә, Ярвенпяяда, Каустиненда, Нефтекамада чыгышлары була.
Мәскәүдәге беренче чыгыш 2003 елның апрелендә була.

Беренче альбом

KGB төркеме үзенең беренче «ТАТАРСТАН POYEZI» альбомын  «Akbazar Oy»дә 2003 елда чыгара.

Бу CDны Каллус, Мәскәү, Һелсинки калаларындагы 2003 елның апрелендә узган үзләренең «Bez Tawiş işetäbez (Без тавыш ишетәбез)» исемле турларыннан соң чыгаралар.

Альбомда ике халыкара музыкант та кунак буларак бар:
Зөлфия Камалова (Zulya) — вокал;
Юкка Толонен — гитара.

Җырлары 
 lkayem;
 Yulcinin yazmishi;
 Birelma, tatar haligi;
 һ.б.

Төркем әгъзалары
 Марсель Баһаутдин, гитара (Казан);
 Дмитрий Каплев, бас-гитара (Казан);
 Константин Кузнецов, барабаннар һәм перкуссия (Казан);
 Володя Базаров, клавишалар һәм вокал, көй аранжировщигы (Казан);
 Глеб Антонов, саксофон, вокал, оркестра җитәкчесе (Казан);
 Дениз Бедретдин, вокал һәм гитара, җырлар авторы, төркемне оештыручы һәм лидеры (Һелсинки).

Төркемдә кайчандыр булган әгъзалар
 Яри Пуламаки, бас-гитара (Һелсинки) ;
 Сабит Насретдин, барабан һәм перкуссия (Һелсинки);
 Алексей Головин, бас-гитара (Казан);
 Рафаэль Бәдретдинов, барабан һәм перкуссия (Казан);
 Марат Нигъмәтуллин, бас-гитара (Казан).

Моны да карагыз 

 Финляндия татарлары

Искәрмәләр

Сылтамалар 
http://yzekparty.ru/?s=kgb  Tatar rock music in Finland.

Татар музыкантлары
Татар альтернатив төркемнәре
Татар рок-төркемнәре
Финляндия музыкасы
Магеллан бугазы

Магеллан бугазы — континенталь Көньяк Американы һәм Утлы Җир архипелагын аерып торучы бугаз. Бугаз бик тар (минималь киңлеге 2,2 км тәшкил итә) һәм кайбер урыннар кораблар өчен аеруча хәтәр. Бугазның озынлыгы - 575 км, фарватерда иң аз тирәнлек - 20 м .

Беренче тапкыр Фернан Магеллан тарафыннан 1520 елда аның дөнья тирәли сәяхәте вакытында үтелә. Утлы Җир озак вакыт дәвамында Билгесез Көньяк җирнең төньяк өлеше буларак саналган була.

Искәрмәләр 

Әлифба буенча бугазлар
Аргентина географиясе
Чили географиясе
Белем җәүһәрләре

Белем җәүһәрләре — Татнеттагы интернет-проектлар һәм аларның веб-сәхифәләре бәйгесе.

Бәйге татар телендә ясалган, фән, мәгариф һәм мәдәният өлкәләре белән бәйле интернет-ресурсларны барлау, аларны дөньяга таныту, әлеге ресурс авторларына ярдәм күрсәтү максатыннан оештырылып үткәрелә..

Оештыручылары 
 Бәйгенең учредителе (нигез салучысы) һәм төп оештыручысы — җаваплылыгы чикләнгән «Белем.ру» җәмгыяте.
 Бәйгенең төп оештыручы-партнерлары:
 Татарстан Республикасы Мәгариф һәм фән министрлыгы
 Татарстан Республикасы Мәдәният министрлыгы,
 Җаваплылыгы чикләнгән «Белем.ру» җәмгыяте,
 «Таттелеком» ачык акционерлык җәмгыяте,
 «Аксу» компаниясе.
 Номинация партнёрлары:
 ВКонтакте социаль челтәре
 Татарча Википедия өчен Викимедиа Россия табышсыз партнёрлыгы һәм татарча вики-волонтёрлар берләшмәсе (проект бите)

Тарихы 
Бәйге беренче тапкыр 2010 елда үткәрелә. Бәйгенең «туган көне» булып 2010 елның 5 феврале (иң беренче бәйге ачылу көне) санала. 2017 елгы бәйгесендә катнашучы гаризалары 10 февраль белән 10 сентябрь арасында кабул ителә.

Номинацияләре 
Бәйге түбәндәге номинацияләр буенча үткәрелә:
 «Укытучы — җәүһәр»
 «Укучы — җәүһәр»
 «Гаилә һәм башлангыч белем җәүһәрләре»
 «Урта белем — яшь җәүһәрләр»
 «Югары белем — фән җәүһәрләре»
 «Тематик ресурс — иҗади җәүһәр»
 «.tatar домены — җәүһәрләр чыганагы»
 «Күренекле татар җәүһәрләре»
 «Җәүһәрләр галәме»

Җәүһәрләр тезмәсе 
«Белем җәүһәрләре» бәйгесенең җиңүчеләре тезмәсе:

Татар Википедиясе 
Татар википедиясе бу бәйгедә 2010 елда «Тематик ресурс — иҗади җәүһәр» номинациясендә икенче урынны яулый. 2011 елда шул ук номинациядә беренчелеккә ирешә.

Искәрмәләр

Тышкы сылтамалар 

 Бәйгенең рәсми сәхифәсе
 Казанда VII Дөньякүләм «Белем җәүһәрләре» бәйгесе җиңүчеләрен бүләкләү тантанасы узды

Шулай ук карагыз 

Татар интернеты
Бәйгеләр