alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
RNA-virus

Een RNA-virus is een virus waarvan het erfelijk materiaal uit RNA bestaat; dit in tegenstelling tot een DNA-virus (waarvan het erfelijk materiaal uit DNA bestaat, net als het geval is bij de meeste organismen).

Soorten en voorbeelden
RNA-virussen worden onderverdeeld in:
(+)ssRNA-virussen: voorbeelden poliovirus, rhinovirus, SARS-virus, SARS-CoV-2, hepatitis C-virus
(-)ssRNA-virussen: voorbeelden mazelenvirus, ebolavirus, influenzavirus
dsRNA-virussen: voorbeeld rotavirus
ssRNA-RT-virussen: voorbeeld humaan immunodeficiëntievirus (hiv)

De afkorting ss staat voor single strand, één enkele RNA-streng, vergelijkbaar met mRNA zoals dat in de cellen van alle organismen voorkomt. De (+) geeft aan dat het RNA direct leesbaar is voor ribosomen en de (-) dat er eerst een matrijs (positieve kopie) moet worden gemaakt.

De afkorting ds staat voor double strand, een dubbele RNA-streng. Dit is buiten de groep van RNA-virussen verder zeer zeldzaam bij organismen.

SsRNA-RT-virussen zijn RNA-virussen die aan reverse-transcriptie doen. Hierbij wordt het RNA-streng omgezet in cDNA door het viraal enzym reverse-transcriptase. Het cDNA wordt dan geïntegreerd in het genoom van de gastheercel door integrase en zal net als ander cellulair DNA getranscribeerd worden in mRNA.

Zie ook 
 Classificatie en evolutie
378

Het jaar 378 is het 78e jaar in de 4e eeuw volgens de christelijke jaartelling.

Gebeurtenissen

Italië
 Damasus I wordt definitief, mede door de steun van Sint-Hiëronymus en Rufinus, tot paus uitgeroepen; hiermee neemt de kerkelijke macht van tegenpaus Ursinus af. Hij geeft opdracht om de Vulgaat (een Bijbelvertaling in het Latijn) te schrijven.

Europa
 Slag bij Argentovaria: De Alemannen worden bij Colmar (Frankrijk) aan de Rijngrens door de Romeinse veldheer Mallobaudes verslagen. Keizer Gratianus krijgt voor zijn overwinning tegen dit Germaanse volk de titel van Alemannicus Maximus aangeboden.
 9 augustus - Slag bij Adrianopel: Het Romeinse leger (20.000 man) wordt bij Adrianopel (Turkije) door de Visigoten onder leiding van Fritigern verslagen. Keizer Valens sneuvelt en twee derde deel van zijn veldleger – de elite van de oostelijke krijgsmacht van Rome – wordt vernietigd.
 Gratianus benoemt Flavius Theodosius, gouverneur van Moesië, tot augustus (medekeizer) van het Oost-Romeinse Rijk. Hij begint een veldtocht tegen de plunderende Goten en Sarmaten.

Klein-Azië
 Valens vaardigt een wet uit waarbij het verboden wordt zichzelf tot slaaf van een grootgrondbezitter te verklaren. Veel kleinere landeigenaren doen dat, omdat zij niet meer in staat zijn de hoge belastingen op te brengen.
 Gregorius van Nazianze wordt gewijd tot bisschop van Constantinopel. Het christendom wordt de officiële staatsgodsdienst van het Romeinse Rijk.

Midden-Amerika
 8.17.1.17.16: In Tikal (Mexico) wordt ahau Jaguarpoot vermoord en Siyah K'ak bestijgt de troon. Vogel Jaguar I wordt de derde heerser van de stadstaat Yaxchilán.

Geboren 
 Euthymius de Grote, kluizenaar en bisschop (overleden 473)
 Eutyches, priester en theoloog (overleden 454)
 Germanus van Auxerre, Romeins praefectus en bisschop (waarschijnlijke datum)

Overleden 
 9 augustus - Flavius Iulius Valens (50), keizer van het Romeinse Rijk
 Viator van Bergamo, bisschop

000
Cat (Unix)

Het cat-commando, wat staat voor concatenate, is een standaardprogramma voor Unix-achtige systemen om een of meer bestanden en/of de standaardinvoer samen te voegen en af te drukken op de standaarduitvoer. Vaak wordt het in combinatie met een zogenaamde pipe gebruikt om de inhoud van een reeks bestanden te verwerken:

 cat bestand1 bestand2 bestand3 | een_commando met eventueel argumenten

Op GNU-systemen is cat onderdeel van het pakket GNU Core Utilities.

GNU
Unix
Cd (Unix)

Het commando cd (change directory) wordt op Unix en Unix-achtige systemen gebruikt om de huidige werkdirectory te wijzigen. Meestal zal het commando met één argument aangeroepen worden; dat argument bevat dan het (absolute of relatieve) pad naar de nieuwe directory. Als het commando zonder argumenten aangeroepen wordt, verandert de huidige werkdirectory in de waarde van de omgevingsvariabele $HOME, waarin de thuisdirectory van de gebruiker staat. Als die variabele om wat voor reden dan ook niet gezet is zal het commando falen. Datzelfde zal uiteraard ook gebeuren als de opgegeven directory niet bestaat of niet toegankelijk is.

Omdat cd de toestand van het huidige proces verandert (namelijk de werkdirectory) moet het in de shell ingebouwd worden en kan het geen apart programma zijn, want onder Unix kunnen dochterprocessen niet de toestand van hun ouderproces veranderen.

In modernere shells wordt het pad naar de oorspronkelijke directory opgeslagen in $OLDPWD en het pad naar de nieuwe directory wordt opgeslagen in $PWD. Met cd - kan dan naar de "vorige" directory teruggegaan worden. Op dat moment veranderen $PWD en $OLDPWD van plaats, oftewel nogmaals cd - gaat niet "nog verder terug"!

In modernere shells is het tevens mogelijk om twee argumenten mee te geven. In dat geval wordt in de naam van de huidige directory het eerste voorkomen van het eerste argument, vervangen door het tweede argument. De resulterende naam is de naam van de directory waar men naartoe gaat. Voorbeeld:
de huidige directory: /home/jan/literatuur/engels
de gebruiker geeft het commando cd jan piet
de nieuwe directory wordt dan: /home/piet/literatuur/engels

Het equivalent in POSIX C is de functie chdir() in unistd.h.

Unix
Ls (Unix)

Onder Unix en zijn varianten is ls (list) een commando om de bestandslijst in een directory weer te geven. Zonder argumenten wordt de inhoud van de werkdirectory (= huidige directory) getoond.

Voorbeeld 
ufo@sp500:~/perl> ls -Slr
total 100
-rw-r--r--    1 ufo      users       20317 2003-03-02 11:54 xperibot-0.2.0.tar.gz
-rw-r--r--    1 ufo      users       20878 2003-03-23 18:47 xperibot-0.2.1.tar.gz
-rw-r--r--    1 ufo      users       22048 2003-06-05 13:23 xperibot-0.2.2.tar.gz
-rw-r--r--    1 ufo      users       38213 2003-07-09 13:23 geheim_plan.txt

Enkele argumenten 
 -S: sorteer op bestandsgrootte
 -l: lang formaat, inclusief o.a. gebruikersnaam, grootte, datum, tijd
 -r: draai de volgorde om
 -R: recursief, geef ook de inhoud van de subdirectory('s) weer
 -a: geef ook de bestandsnamen weer die beginnen met een punt ("verborgen bestanden")
 -d: geef bij directory-argumenten niet de inhoud ervan weer, maar slechts de directorynaam zelf

Uitvoerformaat 
Als het commando ls wordt uitgevoerd geeft het het volgende resultaat.

De permissies -rw-r--r-- moeten als volgt gelezen worden:
Het eerste teken is het type van het bestand. Globaal zijn er vijf typen:
 -: een normaal bestand
 d: een directory
 b: een block-apparaat
 c: een character-apparaat
 l: een symbolische link, zie ln

De drie tekens daarna geven de permissies voor de eigenaar ten opzichte van het bestand aan.
 r: mag lezen
 w: mag schrijven
 x: mag uitvoeren
 -: geen toegang voor deze functie

De drie daarna zijn de permissies voor andere groepsleden en de laatste drie betreffen de wereld, de rest van de gebruikers.

Het bovenstaande voorbeeld is dus een normaal bestand dat de gebruiker ufo zowel mag lezen als wijzigen, terwijl de rest van de gebruikers het alleen maar mag lezen.

Externe link 
 ls zoals gespecificeerd door de Single Unix Specification.

Unix
Mkdir

mkdir, van make directory, is een commando onder Unix, de varianten daarvan en voor DOS om een nieuwe directory aan te maken. mkdir kan onder DOS ook tot md worden afgekort.

Enkele argumenten zijn:

 -m [permissies]: stel de permissies, oftewel de modes, van de directory in
 -p: Maak zonder foutmeldingen ook meteen de bovenliggende parentdirectory's aan

Er is onder POSIX ook een systeemaanroep mkdir() in de bibliotheek sys/stat.h voor de programmeertaal C.

DOS
Unix
Lijst van Belgische gemeenten naar bestuurlijke indeling

Deze lijst geeft aan bij welke bestuurlijke entiteiten een Belgische gemeente ingedeeld is.

Vlaams Gewest: 300 gemeenten 
Meer informatie op de officiële website van Vlaanderen.

Provincie Antwerpen: 69 gemeenten 
Dit vormt ook het gerechtelijk arrondissement Antwerpen

Arrondissement Antwerpen

Arrondissement Mechelen

Arrondissement Turnhout

Provincie Limburg: 42 gemeenten 
Dit vormt ook het gerechtelijk arrondissement Limburg

Arrondissement Hasselt

Arrondissement Maaseik

Arrondissement Tongeren

Provincie Oost-Vlaanderen: 60 gemeenten 
Dit vormt ook het gerechtelijk arrondissement Oost-Vlaanderen

Arrondissement Aalst

Arrondissement Dendermonde

Arrondissement Eeklo

Arrondissement Gent

Arrondissement Oudenaarde

Arrondissement Sint-Niklaas

Provincie West-Vlaanderen: 64 gemeenten 
Dit is ook het gerechtelijk arrondissement West-Vlaanderen

Arrondissement Brugge

Arrondissement Kortrijk

Arrondissement Diksmuide

Arrondissement Oostende

Arrondissement Roeselare

Arrondissement Tielt

Arrondissement Veurne

Arrondissement Ieper

Provincie Vlaams-Brabant: 65 gemeenten

Arrondissement Halle-Vilvoorde 

Samen met het Brussels Hoofdstedelijk Gewest vormt dit het gerechtelijk arrondissement Brussel (dat samenvalt met de voormalige kieskring Brussel-Halle-Vilvoorde)

Arrondissement Leuven 

Dit is ook het gerechtelijk arrondissement Leuven

Waals Gewest: 262 gemeenten

Provincie Henegouwen: 69 gemeenten 
Dit vormt ook het gerechtelijk arrondissement Henegouwen

Arrondissement Aat

Arrondissement Charleroi

Arrondissement Bergen

Arrondissement La Louvière

Arrondissement Zinnik

Arrondissement Thuin

Arrondissement Doornik-Moeskroen

Provincie Luik : 84 gemeenten 
Deze provincie omvat twee gerechtelijke arrondissementen: Luik en Eupen (Dat samenvalt met de Duitstalige Gemeenschap)

Arrondissement Hoei

Arrondissement Luik

Arrondissement Verviers

Arrondissement Borgworm

Provincie Luxemburg: 44 gemeenten 
Dit vormt ook het gerechtelijk arrondissement Luxemburg

Arrondissement Aarlen

Arrondissement Bastenaken

Arrondissement Marche-en-Famenne

Arrondissement Neufchâteau

Arrondissement Virton

Provincie Namen: 38 gemeenten 
Dit vormt ook het gerechtelijk arrondissement Namen

Arrondissement Dinant

Arrondissement Namen

Arrondissement Philippeville

Provincie Waals-Brabant: 27 gemeenten 
Dit vormt ook het gerechtelijk arrondissement Waals-Brabant

Arrondissement Nijvel

Brussels Hoofdstedelijk Gewest: 19 gemeenten

Arrondissement Brussel-Hoofdstad 

Samen met het arrondissement Halle-Vilvoorde vormt dit het gerechtelijk arrondissement Brussel: zie Brussel-Halle-Vilvoorde

Externe link 
 Zoek de bevoegde rechtbanken voor een gemeente (voor Wallonië de Franse naam ingeven)

Bestuurlijke indeling
Pwd (Unix)

Het pwd commando (print working directory) geeft in een Unix-omgeving (een familie van besturingssystemen) de naam van de huidige werkdirectory weer. Omdat dit commando veel gebruikt wordt, is het net zoals het commando "cd" (change directory) vaak ingebouwd in shells, zoals in de KornShell en Bash. Wanneer het commando in een shell is ingebouwd, verloopt  het aanroepen en uitvoeren ervan sneller en efficiënter, dan wanneer het uitgevoerd moet worden door het programma aan te roepen en uit te voeren, dat eerst in het bestandssysteem (file system) gelokaliseerd en daarna in het systeem geladen moet worden, alvorens het uitgevoerd kan worden.

Voorbeeld
ufo@sp500:~/perl> pwd
/home/ufo/perl

Gebruik in programma's

Functionaliteit zoals geboden door pwd kan in een programma gebruikt worden door middel van de POSIX C functies getcwd() en/of getwd().

GNU
Unix
Lijst van Nederlandse netnummers

Dit is een lijst van netnummers in Europees Nederland.
Vermeld zijn de namen van de telefoonnetten zoals opgenomen in het Nummerplan telefoon- en ISDN diensten (versie 17 april 2008) van het Ministerie van Economische Zaken.
Dat is meestal de naam van de belangrijkste plaats in het net.

Zie voor de netnummers zoals deze vóór 1995 werden gebruikt de Lijst van historische Nederlandse netnummers.

Geografische netnummers 

In de grotere netten kon men vanouds aan de begincijfers van een abonneenummer zien in welk deel van het net een aansluiting zich bevond. Bij de Operatie Decibel werden veel netten samengevoegd, waarbij de abonneenummers een extra begincijfer kregen.  Het werd echter mogelijk telefoonnummers uit te geven die met andere cijfers begonnen en het werd mogelijk met behoud van een abonneenummer binnen het net (het grotere net - na Decibel) te verhuizen. De begincijfers, die in onderstaande tabel tussen haakjes staan, zijn dus minder betrouwbaar geworden.

Niet-geografische nummers en prefixen

Overige nummers die niet beginnen met een netnummer 
Er zijn nummers die nooit een netnummer hebben. Ze beginnen met het cijfer 1.
112 (alarmnummer)
113 (zelfmoordpreventie)
116××× (diverse hulpdiensten)
140×× en 140××× (gemeentes, zie hieronder)
144 (meldpunt voor dieren in nood)
16 voor carrier select
1800 tot en met 1899, met uitzondering van 1818. Deze zgn 18xx nummers zijn bedoeld voor abonnee-informatiediensten (voorheen 118).

De 14-reeks 
Sommige gemeenten in Nederland zijn bereikbaar via 14+netnummer. Deze reeks is bij wet gereserveerd voor de overheid en de 14+netnummers zijn beschikbaar gesteld voor gemeentelijke informatienummers. Het telefoonnummer van de gemeente bestaat dan uit slechts 5 of 6 cijfers: de cijfers 14 gevolgd door het netnummer van de gemeente. De gemeente Amsterdam is bijvoorbeeld bereikbaar via 14 020, Eindhoven en een aantal omliggende gemeenten via 14 040, de gemeente Emmen via 14 0591 en de gemeente Leeuwarden via 14 058.

Ook de rijksoverheid heeft zo'n nummer: 14 00.

Met een nummer uit de 14-reeks krijgen gemeenten één herkenbare telefonische ingang. Dit is onderdeel van de afspraken tussen gemeenten en de rijksoverheid zoals vastgelegd in de i-NUP (Implementatie-agenda Nationaal Uitvoeringsprogramma Dienstverlening en e-Overheid) en tevens het Antwoord© Concept, een project van de overheid waarmee zij haar dienstverlening aan burgers wil verbeteren.

Een voor de hand liggend bezwaar van deze nummers is dat gemeenten niet altijd samenvallen met telefoonnetten - vaak omvat een telefoonnet meerdere gemeentes. Na het kiezen van 14+netnummer hoort men in dat geval een tekst met de vraag de gemeente te kiezen waar men voor belt. Verder is 14 niet gratis; men betaalt het lokale tarief.

Zie ook 
 Lijst van historische Nederlandse netnummers
 Lijst van Belgische zonenummers

Externe links 
 Telecommunicatiewet: Nummerplan telefoon- en ISDN-diensten
 KING: lijst van 14+gemeenten

Noten 

Communicatie in Nederland
Geografie van Nederland
Nederland, netnummers
Telefoonnummer
Netnummers
Brandstof

Een brandstof is een energiedrager. De vrijkomende energie kan gebruikt worden om warmte, licht, en kinetische energie te leveren.

Organische brandstoffen 

Veel brandstoffen zijn van organische aard, ze bevatten koolstof. Geologische, in de aardkorst aanwezige organische brandstoffen zijn, onder hoge druk en temperatuur, gedurende miljoenen jaren in de aardkorst gevormd uit afgestorven  organisch materiaal. Het gaat daarbij om diagenese van hetzij detritus (in zee) of van plantaardig materiaal (op land), waarbij de zogeheten fossiele brandstoffen werden gevormd. Voorbeelden zijn:
 aardolie en de daaruit afgeleide motorbrandstoffen benzine, dieselolie, lpg en kerosine
 aardgas (cng en lng)
 steenkool
 turf

Daarnaast zijn er verschillende soorten organische brandstoffen van recentere plantaardige oorsprong, die anders dan fossiele brandstoffen, niet van geologische oorsprong zijn, zogeheten biobrandstof: 
houtpellets
biodiesel
bio-ethanol

Zowel fossiele brandstoffen als biomassa leveren hun energie via verbranding, een exotherme chemische reactie, waarbij de brandstof (koolstof) met dizuurstof reageert, en waarbij er koolstofdioxide in de atmosfeer vrijkomt.

Anorganische brandstoffen 
Brandstoffen kunnen ook van anorganische aard zijn. Ook anorganische brandstoffen kunnen energie leveren door oxidatie.
 waterstofgas

Ook kunnen verschillende scheikundige verbindingen als brandstof gebruikt worden, door ze in een galvanische cel elektrische energie te laten produceren.

Kernbrandstoffen 
Een heel andere soort brandstoffen zijn zogenaamde kernbrandstoffen, waarbij de energie niet wordt geleverd door een chemische reactie, maar door een kernreactie. Deze hebben een energiedichtheid die miljoenen keren hoger is dan chemische brandstoffen. Enkele voorbeelden zijn .
 uranium en plutonium die als brandstofstaven verwerkt worden voor de kernsplijting in de kernreactor.
 deuterium als brandstof voor kernfusie

Zie ook 
 Esbitblokjes
 Brandstofverbruik

 
Motortechniek
Geologie
Milieu
Lactose

Lactose, ((β-D-galactosepyranosyl)-D-glucopyranose) ook wel melksuiker genoemd, is een suiker die voorkomt in de melk van alle zoogdieren, koemelk bevat 4 tot 5 procent lactose. Lactose zit dus ook in de meeste zuivelproducten. Het komt niet voor in plantaardige producten. Zuivere lactose vormt grote, harde kristallen die moeilijk oplosbaar zijn. Lactose wordt daarom ook wel zandsuiker genoemd.

Lactose is een disacharide van galactose en glucose. Het is minder zoet dan suikers zoals sacharose (kristalsuiker / rietsuiker / bietsuiker) en glucose (druivensuiker).

 Lactose en zijn afgeleide producten

Het lac-operon is een operon dat voor de regulatie van de afbraak van lactose zorgt en voorkomt in onder andere de bacterie Escherichia coli.

Lactose-intolerantie

In de spijsvertering wordt lactose door het enzym lactase afgebroken tot de monosachariden (galactose en glucose) waaruit het is opgebouwd. Bij sommige mensen lukt dit afbreken echter niet goed door een gebrek aan dit enzym. Zij zijn daardoor overgevoelig voor lactose, een aandoening die lactose-intolerantie wordt genoemd. Dit houdt in dat ze geen grote hoeveelheden lactose kunnen verteren. Als iemand met deze aandoening een glas melk drinkt, kan onder andere misselijkheid optreden.

Lactose-intolerantie is zeker geen zeldzame aandoening. Meer dan de helft van de mensen met een Afrikaanse of Aziatische achtergrond is lactose-intolerant. In Europa en Noord-Amerika wordt in bijna alle gerechten gebruikgemaakt van melkproducten. Behandeling kan alleen door niet te veel lactose binnen te krijgen of kort van tevoren lactase-enzymen in te nemen.

Externe link 
 Hoe gezond is suiker?

Disacharide
Rm (Unix)

Onder het Unix-besturingssysteem en alle varianten erop is rm (remove) het commando om één of meer bestanden te verwijderen van een bestandssysteem.

Net als onder vele andere besturingssystemen wil verwijderen niet zeggen dat het bestand ook fysiek van de schijf verwijderd wordt. Alleen de verwijzing naar het bestand wordt verwijderd. Voor de gebruiker lijkt het dan wel alsof het bestand echt helemaal weg is, maar speciale programma's kunnen het met enig geluk soms toch nog opvissen, doordat de data feitelijk niet gewist wordt maar slechts de locatie op het opslagmedium weer als 'vrij' of 'overschrijfbaar' wordt aangemerkt. Er zijn dus nog kansen voor data recovery. Dit gegeven heeft onder meer implicaties voor de omgang met 'gevoelige' gegevens, hetgeen nog weleens over het hoofd wordt gezien bij het vervangen en eventueel hergebruiken van oude opslagmedia zoals vaste schijven

Enkele parameters
Als belangrijkste parameter moet aan de opdracht rm uiteraard een specificatie worden meegegeven van het bestand (of de bestanden) die men wil verwijderen. Hierbij kunnen de gebruikelijke jokertekens worden toegepast om eenvoudig een groep bestanden te specificeren met namen die een bepaalde mate van overeenkomstigheid vertonen. Zo verwijdert rm brief*  alle bestanden waarvan de naam met 'brief' begint.

Daarnaast kunnen één of meer opties worden meegegeven om de exacte werkwijze te beïnvloeden. De beschikbare opties en hun functie zijn niet voor alle unices gelijk (wees dus voorzichtig), maar enkele gebruikelijke zijn deze:
 -r: Verwijder recursief ook in onderliggende subdirectory's
 -f: Negeer fouten en vraag nooit om bevestiging of je het bestand wel echt wilt verwijderen
 -i: Vraag bevestiging voor elk bestand

Wanneer meer opties gewenst zijn kunnen deze gezamenlijk opgegeven worden achter één voorvoegselteken '-' (Engels: option prefix). Zo zal bijvoorbeeld rm -rf * vanaf de actieve werkdirectory alle bestanden (*) en subdirectory's (-r) wissen zonder verdere waarschuwingen of foutmeldingen (-f).

Onbedachtzaam met rm omgaan kan ernstige gevolgen hebben, zoals het niet meer kunnen terugkrijgen van de bestanden of, indien men als rootgebruiker werkt, het onklaar maken van het hele systeem.

Unix
Spokanië

Spokanië is een fictief eilandenrijk in de Atlantische Oceaan oorspronkelijk bedacht door de taalkundige Rolandt Tweehuysen. Als kind verzon hij in 1960 de taal die in Spokanië gesproken wordt, het Spokaans, maar sindsdien hebben meer mensen op verschillende gebieden bijgedragen aan het concept Spokanië.

Het rijk kent een oppervlakte 43.220 km² en kende in 1992 zo'n 7.250.250 inwoners en een bevolkingsdichtheid van 168 per km². De hoofdstad van het rijk is Hirdo. De huidige minister president van Spokanie heet Vikter Oemâve-Mesâdul, van de LiZa partij.

Ergynne is de naam van de Spokanische staatsgodsdienst. Deze godsdienst is gebaseerd op vier principes, marâts genaamd:

 Mainkeltiy (Individualisme: de mens is uniek) 
 Monta tjel sompe ef monta painos (zelfde straf volgt uit dezelfde (mis-)daad) 
 Leldelira ûlg-ÿrlikkiy (Sociale gelijkheid van man en vrouw, afhankelijk van capaciteiten)
 Šaðôr-ergâs (Natuurverering)

De nationale munteenheid is de Herco (SPH) (100 toeftos). De nationale feestdag is op 23 oktober; dit wordt het Kindis-tof genoemd, wat Koningsdag betekent. Het volkslied van Spokanië heet Šark pai Erget (Land bij Erget).

Tweehuysen bedacht Spokanië als achtergrond en context voor een zelfverzonnen taal, het Spokaans. Hij is van mening dat een taal om succesvol te zijn een achtergrond moet hebben. Volgens hem is dit de reden dat het Esperanto nooit van de grond is gekomen; het is een taal zonder context.

De enige niet-fictieve spreker van het Spokaans is Tweehuysen zelf, al geeft hij zelf aan de taal niet vloeiend te beheersen.

Televisie
Op 14 januari 1994 werd aan Spokanië, het Spokaans en Tweehuysen een complete aflevering gewijd van de socio-linguïstische tv-serie Mooie Woorden van de toenmalige omroep RVU.

Bibliografie 
 Rolandt Tweehuysen: Uit in Spokanië nooit weg - een reisverslag. Gralkrich, Pelger & Mardant, 1982. Met bijgevoegde grammofoonplaat, tekeningen en kaarten. 
 Rolandt Tweehuysen: Spokanië: Berref. Reisgids. Uitgeverij Dominicus. 

Spokanie
Salamander

Salamanders, een orde van de amfibieën
 Salamander (webbrowser)
 De Salamander, een houtzaagmolen in Leidschendam
 Salamander (heildronk)
 Salamanderpockets (boekenreeks)
 Salamander (televisieserie), een Belgische televisieserie
 Salamander (2017), Amerikaanse film uit 2017 
 Salamander (album), het debuutalbum van Doug Gillard
 Salamander (computerspel), computerspel gemaakt door Konami
 Salamanderkachel, een kachel van de fabriek La Salamandre
 Salamander (grill), een type grill met bovenwarmte
 Salamander (schoenen), Duits schoenmaakbedrijf
Herfst

De herfst of het najaar is een van de vier seizoenen. In gematigde klimaatzones verliezen de meeste loofbomen en ook andere planten hun bladeren. 

In de herfst wordt het over het algemeen flink kouder dan in de zomer. Periodes met warmte kunnen desondanks ook in de herfst optreden, dit wordt dan nazomer genoemd.

Etymologie
	
Het woord herfst is afgeleid van het Oudnederlandse heruist ([ɦɛrvɪst]), dat uiteindelijk uit het gereconstrueerde Proto-Germaanse *harbusta is ontstaan. Daarmee is het Engelse woord harvest ("oogst") een cognaat. De exacte oorspronkelijke betekenis van *harbusta is niet bekend, wel is dankzij cognaatvergelijkingen met verwante Indo-Europese talen duidelijk dat het verband houdt met "plukken, snijden en snoeien".

Astronomische herfst 
Het astronomisch bepaalde begin van de herfst is de herfstnachtevening rond 23 september op het noordelijk halfrond, en rond 20 maart op het zuidelijk halfrond. De zon gaat dan door het herfstpunt en de dag en de nacht zijn dan overal ter wereld nagenoeg even lang (dit verschijnsel heet de equinox). 

De herfst eindigt rond 22 december op het noordelijk halfrond, en rond 21 juni op het zuidelijk halfrond, met de winterzonnewende.

Aanvangstijdstippen 
De aanvangstijdstippen van de astronomische herfst op het noordelijk halfrond tussen de jaren 2001 en 2030 zijn als volgt:

De aangegeven tijd is de Midden-Europese Zomertijd, die onder andere wordt gebruikt in Nederland en België. Op het zuidelijk halfrond begint op deze tijden de lente.

Het astronomisch begin van de herfst is het ijkpunt van de Franse republikeinse kalender.

Meteorologische herfst 
De meteorologische herfst begint eerder, op 1 september op het noordelijk halfrond en op 1 maart op het zuidelijk halfrond. Deze duurt dan tot en met respectievelijk 30 november en 31 mei.

Weerextremen België

Feesten 
Feestdagen die vallen tijdens de herfst zijn Mabon, Hervormingsdag, Allerzielen en Allerheiligen, Sint-Maarten, Sinterklaas en Halloween.

Varia 
"Herfst" wordt wel beschouwd als een van de moeilijkste rijmwoorden in de Nederlandse taal. Onder andere de dichter Drs. P heeft een poging gedaan met de zin: "De buren waren grimmig, zijn ouders diep gegriefd. En onder zijn collega's was hij ook al niet geliefd. De oude juffrouw Zomer, baas Voorjaar, meester Herfst. Ze riepen driewerf schande, juffrouw Zomer het driewerfst." Oorspronkelijk van Marcel Verreck, maar later geclaimd door Drs. P., en vaak toegeschreven aan Ivo de Wijs en Pieter Nieuwint is verder de dichtregel: "In de winter en de herfst, Zijn bejaarden op hun sterfst."

Foto's
Butaan

Butaan (C4H10) is een koolwaterstof uit de groep alkanen.

Bij kamertemperatuur is butaan een brandbaar gas dat als brandstof gebruikt wordt. Ook in de chemische industrie heeft het tal van toepassingen. Het wordt gewonnen uit de raffinage van aardolie en aardgas.

Isomeren 
Er bestaan twee verschillende isomere moleculen van butaan. De koolstofketens van de twee soorten butaanmoleculen verschillen  daarbij in de mate van vertakking:
 onvertakt, vier koolstofatomen op een rij: n-butaan, orthobutaan of gewoon butaan.
 vertakt: isobutaan of methylpropaan.

Etymologie 
Het prefix but- is afgeleid uit het Latijnse butyrum, dat boter betekent. Boterzuur is de gebruikelijke naam voor butaanzuur. Zouten en esters van boterzuur heten butyraten.

Zwaarder dan lucht 
De relatieve dichtheid van butaan ten opzichte van lucht bedraagt circa 2,09. Butaan is dus iets meer dan twee keer zo zwaar als lucht. Doordat butaan zwaarder is dan lucht kan het zich, bij onvoldoende ventilatie, laag bij de grond ophopen met mogelijk gevaarlijke situaties als gevolg. Uit veiligheidsoogpunt moet daarom worden voorzien in onderventilatie bij opslag en gebruik van butaan.

Toepassingen 

Butaan in gasflessen wordt in België - naast propaan - gebruikt op plaatsen waar geen aardgas beschikbaar is (voornamelijk om eten te bereiden). In Nederland worden gasflessen voornamelijk gevuld met propaan. Ook wordt butaan gebruikt als gas in aanstekers, hiervoor wordt het ook als navulling in bussen verkocht.

Het kookpunt van −0,5 °C is soms een probleem: butaan is bij omgevingstemperaturen beneden deze waarde vloeibaar en dus niet direct bruikbaar. Bij lage temperaturen is propaan daarom beter geschikt voor verwarming en om te koken.

Mengsels van butaan en propaan worden onder de naam lpg gebruikt als brandstof voor voertuigen. Bij kamperen wordt dit gas gebruikt om op te koken en dergelijke. Ook de gaspatronen voor hobbybranders zijn er mee gevuld. Bedrijfsmatig worden gasflessen met butaan en propaan gebruikt door onder meer dakdekkers en loodgieters. Mengsels in gezuiverde vorm worden gebruikt als drijfgas in spuitbussen.

Gezondheid 
Butaangas zoals dat voorkomt gemengd met propaangas in onder andere aanstekers, kan als dat wordt geïnhaleerd ernstige hartritmestoornissen veroorzaken. Iemand kan daaraan zelfs overlijden. Dit wordt aangeduid met het ”sudden sniffing death syndrome”. Gebruik van drijfgassen om ze te snuiven kan bovendien tot leverschade leiden.  Door het inhaleren van aanstekergas overleed in maart 2017 een 13-jarige Nederlandse jongen en een maand eerder  een 19-jarige Belgische vrouw. In 2010 raakte een 15-jarige jongen in coma.

Externe links 
 
 

Alkaan
Aardolie
Fossiele brandstof
Koudemiddel
Ontvlambare stof
Keeley Hawes

Keeley Claire Julia Hawes (Londen, 10 februari 1976) is een Brits actrice.
Ze is getrouwd met Matthew Macfadyen.

Filmografie

Televisie 
 Talking to Strange Men (1992) - Sarah Mabledene
 The Moonstone (1996) - Rachel Verinder
 Cold Lazarus (1996) minitelevisieserie - Linda Langer
 Karaoke (1996) miniserie - Linda Langer
 The Beggar Bride (1997) - Angela Harper
 Our Mutual Friend (1998) miniserie - Lizzie Hexam
 The Cater Street Hangman (1998) - Charlotte Ellison
 The Blonde Bombshell (1999) - jonge Diana Dors
 Wives and Daughters (1999) miniserie - Cynthia Kirkpatrick
 Hotel! (2001) - Tricia
 Othello (2001) - Dessie Brabant
 A Is for Acid (2002) - Gillian Rogers
 Me & Mrs Jones (2002) - Jane
 Tipping the Velvet (2002) - Kitty Butler
 Spooks (2002-2011) televisieserie - Zoe Reynolds
 Lucky Jim (2003) - Christine Callaghan
 Canterbury Tales (2003) minitelevisieserie - Emily (The Knight's Tale)
 The Murdoch Mysteries (2004) televisieserie - Dr. Julia Ogden
 Sex & Lies (2004) - Kate
 Marple: A Murder Is Announced (2005) - Philippa Haymes
 Macbeth (2005) - Ella Macbeth
 Under the Greenwood Tree (2005) - Fancy Day
 The Best Man (2006) - Kate
 Ashes to Ashes (2008) - DI Alex Drake
 Upstairs Downstairs (2010) - Lady Agnes Holland
 The Tunnel (2013) - Suze Beaumont
 Line of Duty (2014) - Lindsay Denton
 The Durrells (2016)
 Bodyguard (2018) - Julia Montague
 Finding Alice (2021) - Alice Dillon
 It's a Sin (2021) - Valerie Tozer

Film 
 The Avengers (1998) - Tamara
 The Last September (1999) - Lois Farquar
 Complicity (2000) - Yvonne
 Chaos and Cadavers (2003) - Samantha Taggert
 A Cock and Bull Story (2005) - Elizabeth Shandy
 The Bank Job (2008) - Wendy Leatherg

Externe link 
 

Brits acteur
Hoofdketen

In de organische chemie is de hoofdketen de keten waarop de nummering, nodig voor de nomenclatuur, plaatsvindt. Bij een koolstof-waterstofbinding is dit de koolstofketen met de meeste koolstofatomen. Bij een heterogene organische verbinding is de hoofdketen niet bepaald door het aantal atomen, maar door de functionele groepen in het molecuul. De hoofdketen van nucleïnezuur bestaat uit twee zich afwisselende groepen van suikers en fosfaten.

Chemische formules en nomenclatuur
Organische chemie
Wilde zwaan

De wilde zwaan (Cygnus cygnus) is een vogel uit de familie van de eendachtigen (Anatidae). De wetenschappelijke naam van de soort werd in 1758 als Anas cygnus gepubliceerd door Carl Linnaeus. In 1803 plaatste Johann Matthäus Bechstein de soort in het geslacht Cygnus.

Kenmerken 
De vogel is volkomen wit, op de snavel en de poten na. De lengte varieert van 140 tot 165 centimeter; de spanwijdte bedraagt 205 tot 275 cm. De soort is verwant aan de trompetzwaan (Cygnus buccinator), die voorkomt in het noorden van Amerika. Het onderscheid met de even grote en ook in Noordwest-Europa voorkomende knobbelzwaan is dat de wilde zwaan een zwarte snavel heeft met een grote gele vlek aan de basis. De gele vlek loopt naar voren uit in een punt, een verschil met de afgeronde en minder ver naar voren doorlopende gele vlek bij de kleinere maar in uiterlijk verder sterk gelijkende kleine zwaan (Cygnus bewickii). De bovenkant van de snavel verloopt recht, zonder de knobbel die de knobbelzwaan heeft. Wilde zwanen zijn schuwer dan de knobbelzwaan, en geven de voorkeur aan een rustige nestelgelegenheid. Ze zijn luidruchtig, zowel tijdens het vliegen als bij de verdediging van hun territorium.

Voortplanting 
Het legsel bestaat meestal uit vier tot zeven crèmewitte eieren, die in ongeveer 36 dagen door het vrouwtje worden uitgebroed. De kuikens zijn grijswit.

Verspreiding en leefgebied 
Deze soort komt voor in Eurazië en overwintert in Europa en zuidoostelijk China.

Zie ook 
 Zwanen

Externe links 
 SoortenBank.nl beschrijving, afbeeldingen en geluid

IUCN-status niet bedreigd
Cygnus
Pliniusbron

De Pliniusbron of Pliniusfontein is een bron, genoemd naar Plinius de Oudere. Deze Romeinse encyclopedist maakte in zijn Natuurlijke Historie (31.12) melding van een waterbron in het gebied van de Tungri, een stam in Gallia Belgica:

"Bij de Tungri is een opmerkelijke bron die tintelt met veel waterbelletjes naar roest smaakt, wat men overigens pas gewaar wordt wanneer men ervan heeft gedronken. Het water reinigt het lichaam en geneest de derdedaagse koorts en de pijn van nierstenen."<ref>Plinius de Oudere, Natuurlijke Historie 31.12; vertaling Jona Lendering, De randen van de aarde. De Romeinen tussen Schelde en Eems (2000).</ref>

Sinds de zestiende eeuw wordt deze bron gelijkgesteld met een ijzerhoudende bron bij Tongeren. Deze ligt ongeveer twee kilometer ten noorden van de stad, richting Hasselt in het Pliniuspark. Het water is ijzerhoudend en werd ook in middeleeuwse geschriften als genezend omschreven: "zij die leden aen daghse kortse, het graveel, bloetspouwen of andere quaelen" zochten er bevrijding van hun kwalen. Het water werd in kruiken gedaan en, voorzien van het stadszegel naar overal verzonden. De bron werd zo beroemd dat zowel de Franse koning Lodewijk XV als Napoleon er hun dorst kwamen lessen maar raakte daarna in vergetelheid.

Nochtans is het water van de bron niet 'tintelend'. De koolzuurhoudende bronnen van Spa voldoen wel aan de beschrijving van Plinius, en lagen bovendien binnen de Civitas Tungrorum. Een andere mogelijkheid is dat hij op de geneeskrachtige wateren van Aken doelde.

In 1913 inspireerde de Pliniusfontein de Vlaamse componist Arthur Meulemans tot de symfonische schets Plinius' Fontein''.

Externe link
Onroerend erfgoed - Pliniusbron
 

Geschiedenis van Tongeren
Onroerend erfgoed in Tongeren
Romeinen in België
Fontein in België
Elbroes

De Elbroes (Russisch: Эльбрус) is een stratovulkaan in de Grote Kaukasus, in het zuidwesten van de autonome Russische republiek Kabardië-Balkarië, vlak bij de grens met Georgië en de autonome Russische republiek Karatsjaj-Tsjerkessië. De vulkaan is sinds ongeveer 2000 jaar ingeslapen en is met 5642 m de hoogste berg van Europa, Rusland en de Kaukasus. De berg heeft twee toppen. In het Balkaars, de taal van de autochtone bevolking aan de voet van de berg, heet de berg Mingi-Tau.

In de klassieke oudheid stond de berg bekend onder de naam Strobilus. Volgens de Griekse mythologie was Prometheus in dit gebergte vastgeketend.

Zie ook 
 Lijst van bergen
 Lijst van bergen in Europa
 Lijst van bergen in Rusland

Berg in de Kaukasus
Berg in Rusland
Vijfduizender
Vulkaan in Rusland
Geografie van Kabardië-Balkarië
79

Het jaar 79 is het 79e jaar in de 1e eeuw volgens de christelijke jaartelling.

Gebeurtenissen

Italië
 In Rome worden Vespasianus Augustus (negende maal) en Titus Caesar Vespasianus, door de Senaat herkozen tot consul van het Imperium Romanum.
 23 juni - Vespasianus overlijdt aan een diarreeaanval, zijn laatste woorden zijn: "Ik geloof dat ik een god word."
 24 juni - Titus (79 - 81) volgt zijn vader Vespasianus op en wordt door de pretoriaanse garde uitgeroepen tot keizer van het Romeinse Keizerrijk.
 Keizer Titus laat de werkzaamheden aan de Domus Aurea (Nero's Gouden Huis) stopzetten en bouwt er thermen over. Het bouwwerk zal tot de 15e eeuw niet meer zichtbaar zijn.
 24 augustus of 24 oktober - Pompeï, Herculaneum en Stabiae worden door een uitbarsting van de Vesuvius onder een laag van 4 meter vulkanische as en brokstukken (lapilli) bedolven. Ruim 10.000 inwoners komen bij deze natuurramp om het leven. De steden worden zwaar beschadigd door een pyroclastische stroom (geen lava, maar net zo dodelijk en verwoestend).
De 17-jarige Plinius de Jongere beschrijft de vulkaanuitbarsting in een brief aan Publius Cornelius Tacitus.

Geboren 
 Han Hedi, keizer van het Chinese Keizerrijk (overleden 105)

Overleden 
 23 juni - Titus Flavius Vespasianus (69), keizer van het Romeinse Keizerrijk
 24 augustus - Plinius de Oudere, Romeins schrijver en natuurwetenschapper

00
Scarlatti

Scarlatti is een Italiaanse achternaam

 Alessandro Scarlatti (1660-1725), Italiaanse componist
 Domenico Scarlatti (1685-1757), Italiaanse componist, zoon van Alessandro Scarlatti
 Francesco Scarlatti (1666–1741), Italiaanse componist en muzikant uit de Barok, broer van Alessandro Scarlatti
 Giorgio Scarlatti (1921–1990), Italiaanse autocoureur
 Giuseppe Scarlatti (1718/1723–1777), Italiaanse componist uit de Barok, neef van Alessandro Scarlatti of Domenico Scarlatti
 Pietro Filippo Scarlatti (1679-1750), Italiaanse componist, oudste zoon van Alessandro Scarlatti
 Rosa Scarlatti (1727–1775), Italiaanse operazangeres, zuster van Giuseppe Scarlatti en nicht van Alessandro Scarlatti of Domenico Scarlatti

Zie ook 
 The Scarlatti Inheritance, roman geschreven door Robert Ludlum
 6480 Scarlatti, planetoïde
 Scarlatti (krater), inslagkrater op Mercurius
 Scarlatti Peak, op Alexandereiland, Antarctica
23

Het jaar 23 is het 23e jaar in de 1e eeuw volgens de christelijke jaartelling.

Gebeurtenissen

Italië
 Lucius Aelius Seianus, prefect van de pretoriaanse garde, wordt tot adviseur benoemd van keizer Tiberius.
 Drusus de Jongere wordt vergiftigd door zijn vrouw Livilla, onder invloed van Seianus.

Afrika 
 Ptolemaeus van Mauretania (r. 23-40) volgt zijn vader Juba II op als koning van Mauretania.

Klein Azië
 De stad Kibyra wordt getroffen door een reeks aardbevingen.

China
Keizer Wang Mang wordt in Chang'an, door opstandige boeren (de "Rode Wenkbrauwen") in zijn paleis gevangengenomen en onthoofd. Hiermee komt er een einde aan de Xin-dynastie.

Geboren 
 Plinius de Oudere, Romeins schrijver en natuurwetenschapper (overleden 79)

Overleden 
 Drusus de Jongere, zoon van Tiberius Claudius Nero
 Germanicus Gemellus, tweelingzoon van Drusus de Jongere
 Juba II (75), koning van Numidië
 Liu Xin (69), Chinese astronoom en bibliothecaris
 Wang Mang (68), keizer van het Chinese Keizerrijk

00
Geloofsbelijdenis

Een geloofsbelijdenis is een geheel van artikelen waarin een geloof is samengevat, of een belangrijke formulering of spreuk die de kern van een religie uitdrukt.

Voorbeelden
 het joodse sjema
 de islamitische sjahada
 de boeddhistische toevlucht
 de christelijke apostolische geloofsbelijdenis, Geloofsbelijdenis van Nicea-Constantinopel en Geloofsbelijdenis van Athanasius
 de gereformeerde Drie Formulieren van Enigheid
 de Heidelbergse Catechismus
 de Dordtse Leerregels
 de Nederlandse Geloofsbelijdenis
 de lutherse Augsburger Confessie
 de remonstrantse Belijdenis

Bepaalde geloofsbelijdenissen zijn ook op muziek gezet, met name het Credo in de Katholieke Kerk.

Openbare belijdenis van het geloof 
In sommige protestantse tradities bestaat de mogelijkheid om als volwassene openbare belijdenis van het geloof af te leggen. Dit is met name van toepassing indien er al kinderdoop heeft plaatsgevonden.

Religieuze terminologie
Sjema

Het Sjema voluit Sjema Jisrael (Hebreeuws: שמע, "hoor" of "besef") is het centrale gebed in het ochtend- en avondgebed van het jodendom. De tekst is afkomstig uit de Thora. Het complete Sjema-gebed bestaat uit drie onderdelen: Deuteronomium 6:4-9, 11:13-21, en Numeri 15:37-41.

De kernzin van het Shema in het Hebreeuws is: שמע ישראל יהוה אלהינו יהוה אחד, hetgeen wordt uitgesproken als: Sjema Israel, Adonai Elo-hénoe, Adonai echád.

Oorspronkelijk was dit het gehele gebed (zie Talmoed Soekkot 42a; Berachot 13b). Later is het uitgebreid.

De Nederlandse vertaling (NBV) van het Sjema is:

Hoor Israël, de HEER is onze God, de HEER is de enige. (Deuteronominum 6:4). Heb daarom de HEER, uw God, lief, met hart en ziel en de inzet van al uw  krachten. (Deut. 6: 5, 11:13) en Schrijf ze op de deurposten van uw huis en op de poorten van de stad. (Deut. 6:9, 11:20).

Het Sjema geeft uitdrukking aan het absolute geloof in God en wordt dan ook op belangrijke momenten in het jodendom uitgesproken. Bij het uitspreken van het gebed houdt men een hand voor de ogen, met drie vingers gespreid zodat ze de letter Sjin vormen, de eerste letter van een van de aanduidingen voor God. Door de handen voor de ogen te houden kan het gebed bovendien met volledige concentratie worden uitgesproken, als gebaar van eerbied voor God.

Het gebed wordt tevens gezegd bij het slot van de dienst op Jom Kipoer, maar ook door iemand in direct doodsgevaar, alsmede indien iemand de laatste adem uitblaast, of men dat verwacht, door de aanwezigen. Men herhaalt deze zin dan steeds, in de hoop dat het woord Echad samenvalt met de laatste ademtocht, zodat de ziel op de belijdenis van de Eenheid van de schepper naar de eeuwigheid gaat. 

In de holtes van de tefilin zit deze tekst evenzo opgeslagen. Een gedeelte van de tekst staat eveneens vermeld op het rolletje in de mezoeza, de kokertjes aan de deurposten van woningen van joden.

Betekenis
Het woord sjema betekent niet alleen "hoor", maar ook "besef": neem het goed in je op. De laatste letter van het eerste woord van sjema (ע -ajien) en de eerste letter van het laatste woord (ד, dalet) vormen tezamen het woord voor getuige of eed (עד). De meest bekende Toraverklaarder, Rasjie, legt het als volgt uit: "Hoor Israël, de Eeuwige, die nu onze God is - en dus alleen door ons wordt erkend - zal eens één God zijn, dat wil zeggen dat Hij eens de enige God van de hele wereld zal zijn, omdat iedereen Hem zal erkennen."

Zie ook
 Joods gebed
 Sjemoné Esré

Joods gebed
Credo

Credo (Latijn voor "ik geloof") kan verwijzen naar:
Religieus
 Credo (mis), Geloofsbelijdenis, vast onderdeel bij Heilige mis.
 Credo (gedicht), een gedicht van de dichter Remco Campert
 Credo (Penderecki), een muziekcompositie van Krzysztof Penderecki uit 1998
 Credo (Stravinsky), een muziekcompositie van Igor Stravinsky uit 1932
Overig
 Credo (sigaar), een sigarenmerk
 synoniem van motto
Databus (elektronica)

Een databus is een bus of het deel van een systeembus, die het transport van digitale data voor zijn rekening neemt.

In de computertechniek vormt deze bus in combinatie met een adresbus en een besturingsbus een veelal gestandaardiseerde verbinding tussen de diverse onderdelen.

Parallel en serieel    
Er zijn parallelle en seriële bussen. Een parallelle bus kan meerdere databits tegelijk versturen (vaak 8, 16, 32, 64, ...) terwijl bij een seriële bus de bits na elkaar verzonden worden. Algemeen kan gesteld worden dat parallelle bussen sneller zijn, maar de afstand tussen de componenten moet klein blijven, bij de seriële bus is dit omgekeerd. Ook is een seriële verbinding gunstiger in prijs door het beperkt aantal geleiders en verbindingen dat nodig is en bovendien is de seriële bus minder storingsgevoelig.

Zie ook
 Schuifregister 

Elektronica   
Computerhardware
24

Het jaar 24 is het 24e jaar in de 1e eeuw volgens de christelijke jaartelling.

Gebeurtenissen

Italië 
 Gaius Silius Aulus Caecina Largus wordt door de Senaat aangeklaagd wegens chantage en pleegt zelfmoord.

Numidië 
De Numidische opstand (sinds 17) onder leiding van Tacfarinas in Africa, wordt door de Romeinen onderdrukt.

China 
Een burgeroorlog verscheurt het Chinese Keizerrijk, de hoofdstad Chang'an wordt door rivaliserende clans verwoest.

Geboren

Overleden 

 Tacfarinas, Numidisch militaire leider

00
Franekeradeel (1984-2018)

Franekeradeel (; Fries: Frjentsjerteradiel ()) was een gemeente in de Nederlandse provincie Friesland met 20.180 inwoners (30 april 2017, bron: CBS) met een oppervlakte van 109,17 km², waarvan 6,44 km² water.

Geschiedenis 
Tot de gemeentelijke herindeling op 1 januari 1984 was Tzum de grootste plaats van de toenmalige gemeente Franekeradeel. Echter, het gemeentehuis van Franekeradeel was gevestigd in de Martenastins in Franeker. Daarna werd de rol van bestuurscentrum overgenomen door het gemeentehuis van de gemeente Franeker.

Na het besluit tot fuseren in april 2016 ging Franekeradeel per 1 januari 2018 samen met Het Bildt, Menaldumadeel en vier dorpen uit Littenseradeel op in de nieuwgevormde gemeente Waadhoeke.

Kernen

Stad en dorpen 
De gemeente Franekeradeel bestond uit zeventien officiële kernen, waarvan de stad Franeker verreweg de grootste was. De Nederlandse namen waren de officiële.

Aantal inwoners per woonkern op 31 december 2009:

Bron: Burgerjaarverslag 2009 Gemeente Franekeradeel

Buurtschappen 
Naast deze officiële kernen bevonden zich in de gemeente de volgende buurtschappen:

Aangrenzende gemeenten

Gemeenteraad
De gemeenteraad van Franekeradeel bestond uit negentien zetels. Hieronder staat de samenstelling van de gemeenteraad sinds 1998:

College 2010-2014
Het college van burgemeester en wethouders van Franekeradeel in de zittingsperiode 2010-2014 bestaat uit een coalitie van PvdA, Gemeentebelang en de VVD.

De burgemeester en wethouders zijn:
 Eduard van Zuijlen (GL): Waarnemend burgemeester sinds 1 december 2015;
 T. Twerda (PvdA);
 J.R. Bekkema (Gemeentebelang);
 D. Osinga-Bonnema (VVD).

Cultuur

Monumenten 
In de voormalige gemeente zijn er een aantal rijksmonumenten en oorlogsmonumenten, zie:
 Lijst van rijksmonumenten in Franekeradeel
 Lijst van oorlogsmonumenten in Franekeradeel

Kunst in de openbare ruimte 
In de voormalige gemeente zijn diverse beelden, sculpturen en objecten geplaatst in de openbare ruimte, zie:
 Lijst van beelden in Franekeradeel

Zie ook 
 Lijst van grietmannen van Franekeradeel
 Lijst van burgemeesters van Franekeradeel

 
Voormalige gemeente in Friesland
25

Het jaar 25 is het 25e jaar in de 1e eeuw volgens de christelijke jaartelling.

Gebeurtenissen

China 
 Han Guangwudi (r. 25 - 57) een afstammeling van Liu Bang, roept zich uit tot keizer en herstelt de Han-dynastie. Hij verplaatst de hoofdstad naar Luoyang en hervormt het bestuursstelsel.
De Han-edelen krijgen hun privileges en adellijke titels terug. De economie en landbouw kennen een heropbloei door handel met overzeese gebieden, vanuit de haven Kanton.

India 
 In Gandhara, een oud koninkrijk in Noord-Pakistan, wordt Boeddha voor de eerste keer als menselijke figuur gebeeldhouwd en weergegeven.

Geboren 
 Tiberius Catius Asconius Silius Italicus, Romeins consul en episch dichter (overleden 100)
 Valeria Messalina, keizerin en echtgenote van Claudius (overleden 48)

Overleden 
 Aulus Cremutius Cordus, Romeins historicus en schrijver
 Lucius Domitius Ahenobarbus, Romeins consul

00
27

Het jaar 27 is het 27e jaar in de 1e eeuw volgens de christelijke jaartelling.

Gebeurtenissen

Italië
Keizer Tiberius trekt zich terug op het eiland Capri en laat Lucius Aelius Seianus, de prefect van de pretoriaanse garde, regeren over het Romeinse Keizerrijk.
In Rome breekt een grote brand uit, waarbij het houten amfitheater van Fidenae in vlammen opgaat en instort. Hierbij komen 20.000 toeschouwers om het leven.

Geboren 
 Gaius Petronius Arbiter, Romeins schrijver (overleden 66)
 Herodes Agrippa II, koning van Judea (overleden 92)

Overleden 

00
28

Het jaar 28 is het 28e jaar in de 1e eeuw volgens de christelijke jaartelling.

Gebeurtenissen

Italië 
De 18-jarige Tiberius Claudius Drusus trouwt voor de tweede maal met Aelia Paetina.

Nederlanden 
 Friezen komen in opstand tegen verhoogde belasting van de Romeinse gouverneur Olennius. De Romein eist huiden met afmeting van oerossen, maar Friezen hebben slechts klein vee uit kwelderweiden. Olennius laat als straf vrouwen en kinderen als slaven wegvoeren. De Friezen belegeren tevergeefs Castellum Flevum (Velsen). De romeinen geven dat marinekamp op en trekken zich terug achter de Limes Germanicus.
 Slag in het Baduhenna-woud: Het Romeinse leger onder bevel van Lucius Apronius wordt in het Baduhenna-woud (waarschijnlijk in Kennemerland) verslagen door de Friezen. 900 Romeinen sneuvelen en anderen doden elkaar uit angst voor verraad.
 Keizer Tiberius weigert een strafexpeditie te sturen naar de Lage Landen en de Friezen herwinnen hun onafhankelijkheid.
 Romeinse troepen trekken terug op de Rijnlinie.
 Germaanse Cananefaten leveren een ruiterij-afdeling (ala) aan de Romeinen.

Palestina 
 In het christendom wordt soms aangenomen dat in dit jaar Jezus van Nazareth in de Jordaan werd gedoopt door Johannes de Doper en het openbaar optreden van Jezus begon. Andere christenen geloven dat dit in 26 plaatsvond.

Geboren

Overleden 

 Vipsania Julia Agrippina, dochter van Marcus Vipsanius Agrippa

00