Beskid Śląski

Beskid Śląski (, czasem również Těšínské Beskydy, 513.45) – pasmo górskie, stanowiące część Beskidów Zachodnich. Jest mezoregionem wchodzącym w skład prowincji Karpat Zachodnich. Najwyższymi szczytami Beskidu Śląskiego są Skrzyczne (1257 m) i Barania Góra (1215 m), natomiast dla części czeskiej Czantoria Wielka (995 m).

Położenie 
Beskid Śląski graniczy z Beskidem Śląsko-Morawskim na zachodzie, Beskidem Żywieckim na południowym wschodzie, Kotliną Żywiecką na wschodzie, Beskidem Małym na północnym wschodzie i Pogórzem Śląskim na północy.

Do 1968 roku góry leżące na zachód od rzeki Olzy zaliczano do Beskidu Śląskiego, potem zaś wyodrębniono je jako Beskid Śląsko-Morawski. Granicą pomiędzy Beskidem Śląskim a Śląsko-Morawskim jest Przełęcz Jabłonkowska oraz doliny spływającego spod przełęczy na północ potoku Osetnica (czes. Ošetnice) i rzeki Olzy.

Na terenie Słowacji granicą między Beskidem Śląskim a Beskidem Żywieckim (w nomenklaturze słowackiej: Beskidami Kisuckimi) jest spływająca spod Przełęczy Zwardońskiej Skaliczanka (Skaliťanka), w dolnym biegu nosząca nazwę Čierňanki.

Na terenie Polski granicą pomiędzy Beskidem Śląskim a Beskidem Żywieckim jest Przełęcz Zwardońska, potok Czerna, a następnie Soła. Granicą pomiędzy Beskidem Śląskim a Beskidem Małym jest Brama Wilkowicka, a dalej na północy rzeka Biała. Pomiędzy Bramą Wilkowicką a doliną Soły poniżej Węgierskiej Górki Beskid Śląski sąsiaduje od wschodu z Kotliną Żywiecką.

Biorąc pod uwagę krainy historyczne, większa część Beskidu Śląskiego (części zachodnia, centralna i północna) wchodzi w obszar Śląska Cieszyńskiego. Części wschodnia i południowo-wschodnia to tereny Małopolski (a konkretniej tzw. ziemi żywieckiej lub Żywiecczyzny). Zupełnie niewielki fragment południowy (na południe od głównego wododziału karpackiego) wchodził w skład tzw. ziemi czadeckiej.

W nowej regionalizacji fizycznogeograficznej Polski wyłączono z Beskidu Śląskiego region Międzygórza Jabłonkowsko-Koniakowskiego.

Klimat 
Beskid Śląski, podobnie jak całe Beskidy Zachodnie charakteryzuje się opadami wynoszącymi od 800 do 1200 mm rocznie i dużym zaśnieżeniem w miesiącach zimowych. Największy wpływ na kształtowanie się pogody wywierają masy powietrza polarno-morskiego z przeważającym wiatrem zachodnim.

Temperatura powietrza obniża się wraz ze wzrostem wysokości n.p.m. stopniowo ku południowemu wschodowi. Średnia roczna temperatura waha się od 5,4 C w partiach grzbietowych do 8,5 C w dolinie rzeki Olzy. Najchłodniejszym miesiącem jest styczeń, natomiast najcieplejszym jest lipiec. Istotnym czynnikiem klimatycznym jest silny wiatr, który jest łagodzony przez otaczające góry. W porze wiosny i jesieni wieje tu wiatr halny. W partiach szczytowych Baraniej Góry, Równicy i Czantorii przeważają wiatry zachodnie i północno-zachodnie.

W okolicy Istebnej wiatrów zachodnich jest mniej, dlatego też notuje się tu mniejszą ilość opadów atmosferycznych. Strefa maksymalnej ilości opadów leży na wysokości 1400–1500 m n.p.m. Wyższe partie, ponad 1000 m n.p.m. notują mniejszą liczbę dni z deszczem, opad spada tu w większej ilości jednorazowo, natomiast w niższych partiach liczba dni z deszczem jest większa. W zimie zachmurzenie jest podobne do zachmurzeń w innych partiach gór i podobnie jak w innych częściach gór, zima jest tu łagodniejsza niż na nizinach w następstwie inwersji temperatury. Dzięki czystemu górskiemu powietrzu, dużemu nasłonecznieniu i dobrej wilgotności powietrza, klimat Beskidu Śląskiego sprzyja rekonwalescencji po chorobach dróg oddechowych i serca, a także łagodzi choroby nerwowe.

Budowa geologiczna 
Beskid Śląski zbudowany jest z masywnych piaskowców godulskich i istebniańskich. W części południowej góry zbudowane są z fliszu magurskiego. Występują tu złoża mineralne: piaskowce, wapienie i kruszywa naturalne. Duże znaczenie mają piaskowce godulskie, które występują tu w dwóch rodzajach: godulskie środkowe (wydobywane w dwóch kamieniołomach w Brennej) oraz godulskie dolne (wydobywane w kamieniołomie w Wiśle). Znajdują się tu również źródła wód mineralnych.

Charakterystyczne dla Beskidu Śląskiego jest występowanie stosunkowo licznych i miejscami dość rozbudowanych wychodni skalnych, a także największa na terenie polskich Beskidów koncentracja jaskiń, wśród których znajdują się m.in. dwie największe jaskinie polskiego fliszu karpackiego (Jaskinia Wiślańska – długość korytarzy 2275 m oraz Jaskinia Miecharska – długość korytarzy 1838 m). Według stanu na 31 sierpnia 2014 r. w polskim Beskidzie Śląskim było 415 jaskiń i schronisk skalnych o łącznej długości korytarzy 12 275,6 m. W dalszym ciągu są jednak odkrywane kolejne jaskinie, a w wielu dawniej znanych odkrywane są nowe partie. Według stanu na dzień 31 lipca 2017 r. w polskiej części Beskidu Śląskiego znanych było 526 jaskiń i schronisk skalnych o łącznej długości korytarzy 14 756 m. Dziewięć najdłuższych jaskiń polskich Karpat Fliszowych znajduje się w Beskidzie Śląskim.

Pasma górskie 
Beskid Śląski składa się z dwóch rozciągniętych południkowo pasm górskich, rozdzielonych doliną rzeki Wisły. Na zachodzie znajduje się Pasmo Stożka i Czantorii, natomiast na wschodzie Pasmo Wiślańskie, dzielone na kilka innych pasm i grup górskich:
 Pasmo Stożka i Czantorii, nazywane również Pasmem Czantorii,
 Pasmo Wiślańskie:
 Pasmo Baraniej Góry i Skrzycznego, biegnące od doliny Wisły w Szczyrku na południe, po szczyt Karolówkę, na zachodzie po Przełęcz Salmopolską;
 niski grzbiet między szczytem Karolówka a przełęczą Kubalonka. Jest on łącznikiem między Pasmem Baraniej Góry i Skrzycznego a Pasmem Stożka i Czantorii;
 Pasmo Równicy odbiegające od Przełęczy Salmopolskiej na południowy zachód;
 Beskid Węgierski odbiegający na północ od Przełęczy Salmopolskiej. Jest łącznikiem między Pasmem Baraniej Góry a Grupą Klimczoka i Szyndzielni;
 Pasmo Klimczoka i Szyndzielni;
 Pasmo Błatniej odgałęziające się na Trzech Kopcach od Grupy Klimczoka i Szyndzielni.

Miejscowości turystyczne

Zabytki 
 kościół parafialny w Górkach Wielkich z XV–XVIII w., wystrój z XIX w.;
 ruina dworu w Górkach Wielkich;
 kościół parafialny z XVIII wieku w Brennej (centrum);
 kościół parafialny z XVIII wieku w Brennej Leśnicy;
 kościół drewniany z XVIII w. pod Przełęczą Kubalonka w Istebnej, przeniesiony z Przyszowic w 1958 r.;
 chałupa Kawuloków z drugiej połowy XIX w. (ob. Izba Regionalna); kilkadziesiąt innych drewnianych chałup i budynków gospodarczych w Istebnej;
 chałupy z XVIII–XIX wieku w Brennej (zabytki zanikające w wyniku rozbiórek);
 kościół drewniany z XVIII w. w Szczyrku;
 cmentarz z XIX w. w Szczyrku;
 wieża kościelna z XVI w. w Wiśle Łabajowie, przeniesiona w 1983 r. z Połomi k. Wodzisławia Śl.;
 pałacyk myśliwski Habsburgów z XIX w. w Wiśle, przeniesiony w 1985 r. z polany Przysłop pod Baranią Górą;
 chałupy drewniane i budynek Muzeum Regionalnego w Wiśle;
 kościół drewniany z XVIII w. w Ustroniu Nierodzimiu;
 kościół katolicki św. Klemensa z XVIII w. i kościół ewangelicki z XIX w. w Ustroniu;
 Zameczek Prezydencki z l. 1927-31 i kaplica z 1909 r. na Zadnim Groniu w Wiśle;
 Zamek Sułkowskich w Bielsku-Białej z II poł. XIV w., rozbudowany w XV – XVIII w.;
 katedra św. Mikołaja w Bielsku-Białej z XV w., gruntownie przebudowana na pocz. XX w.;
 Bielski Syjon
 katedra Zbawiciela w Bielsku-Białej z XVIII w. (ewangelicko-augsburska);
 Kościół św. Stanisława w Bielsku-Białej;
 kościół drewniany św. Barbary z XVII w. w Bielsku-Białej;
 Ratusz w Bielsku-Białej z XIX w.;
 dworzec PKP w Bielsku-Białej z XIX w.;
 zabytkowy układ urbanistyczny Starego Miasta w Bielsku-Białej
 Kościół Opatrzności Bożej w Bielsku-Białej
 Wille fabrykanckie w Bielsku-Białej
 Hotel President w Bielsku-Białej
 Ulica 11 Listopada w Bielsku-Białej
 Teatr Polski w Bielsku-Białej z XIX w.;
 Dom Tkacza, drewniany z XVIII w. w Bielsku-Białej;
 Willa Juliana Fałata w Bystrej;
 zamek z XVI w. w Grodźcu, obok park zamkowy i ruina kościoła;
 kościół z XVIII w. w Jasienicy;
 drewniany, XVI-wieczny kościół św. Mikołaja w Nydku;
 i inne.

Dawne przejścia graniczne 
 Jaworzynka – Hrčava
 Stożek – Velký Stožek
 Stożek – Maly Stožek
 Beskidek – Beskydek
 Wielka Czantoria – Nýdek
 Jasnowice – Bukovec
 Leszna Górna – Horní Líštná
 Puńców – Kojkovice
 Cieszyn (most Wolności, most Przyjaźni) – Český Těšín (most Svobody, most Družby)
 Cieszyn – Chotěbuz
 Cieszyn – Český Těšín.

21 grudnia 2007 r. na mocy Układu z Schengen przejścia zostały zlikwidowane. Po tej dacie granicę można przekraczać na całej jej długości.

Szlaki turystyczne 
W Beskidzie Śląskim rozpoczyna swój bieg Główny Szlak Beskidzki:
  Ustroń – Równica – Czantoria Wielka – Stożek Wielki – przełęcz Kubalonka – Barania Góra – Węgierska Górka.

Inne ważniejsze szlaki piesze Beskidu Śląskiego:
 Pasmo Stożka i Czantorii:
  – Goleszów – Tuł – Czantoria Mała – Czantoria Wielka
  – Ustroń Zdrój – Czantoria Mała
  – Wisła Uzdrowisko – Schronisko na Soszowie Wielkim
  – Wisła Dziechcinka – Stożek Mały
  – Wisła Dziechcinka – Kobyla – Stożek Mały
  – Głębce – Stożek Wielki
  – Głębce – Kiczory – Stożek Wielki
  – Stożek Wielki – Istebna
  – Stożek Wielki – Jaworzynka
  – Głębce – przełęcz Kubalonka.

 Pozostałe pasma:
  – Skoczów – Nierodzim – Równica
  – Równica – Orłowa – Trzy Kopce Wiślańskie
  – Ustroń Polana – Orłowa – Ustroń Dobka – Wisła Obłaziec
  – Wisła – Trzy Kopce Wiślańskie – Przełęcz Salmopolska – Szczyrk
  – Brenna – Równica
  – Wisła Czarne – Schronisko PTTK Przysłop pod Baranią Górą
  – Koniaków – Schronisko PTTK Przysłop pod Baranią Górą – Barania Góra – Wisła Czarne
  – Barania Góra – Kamesznica
  – Brenna – Grabowa – Przełęcz Salmopolska
  – Szczyrk – Skrzyczne – Małe Skrzyczne – Malinowska Skała – Magurka Wiślańska – Barania Góra
  – Wilkowice – Siodło pod Klimczokiem – Szczyrk – Skrzyczne – Ostre
  – Mikuszowice Śląskie – Dębowiec – Szyndzielnia – Siodło pod Klimczokiem – przełęcz Karkoszczonka – Kotarz – Przełęcz Salmopolska – Malinowska Skała
  – Mikuszowice Śląskie – Bystra Krakowska – Klimczok
  – Mikuszowice Śląskie – Kozia Góra – przełęcz Kołowrót – Szyndzielnia – Klimczok
  – Brenna – Wielka Cisowa
  – Jasienica – Wielka Cisowa – Błatnia
  – Jaworze – Siodło pod Przykrą – Błatnia – Klimczok
  – Wapienica – Błatnia.

Ważniejsze szlaki piesze po stronie czeskiej:
  – Trzyniec – stok Wielkiej Czantorii – Nýdek – Filipka – Bukowiec – Girowa – Mosty koło Jabłonkowa
  – schronisko pod Wielką Czantorią – Soszów Wielki – Stożek Wielki
  – Jabłonków – Groniczek (połączenie ze szlakiem  z Czantorii Wielkiej)

Schroniska i chatki studenckie

Ludność i historia regionu 
Wśród ludów żyjących w Beskidzie Śląskim zaszły w początkach młodszej epoki kamienia (między 2500 a 1700 lat p.n.e.) poważne zmiany i przeobrażenia na tle przechodzenia ze zbieractwa i łowiectwa w uprawę roli i hodowli zwierząt. Były one następstwem przypływu nowych fal ludności znad Dunaju poprzez Bramę Morawską i Przełęcz Jabłonkowską. Przybywały tędy karawany kupieckie z imperium rzymskiego, czego świadectwem są różne znaleziska monet rzymskich, z których część znajduje się w Muzeum Cieszyńskim. W IX wieku obszar Beskidu Śląskiego stał się częścią państwa wielkomorawskiego, następnie w X wieku został przyłączony do nowo utworzonej Polski. W 1290 r. powstało księstwo cieszyńskie, którego teren obejmował większą część Beskidu Śląskiego. W 1526 r. obszar ten – z wyjątkiem wschodnich stoków Pasma Wiślańskiego, należących do Królestwa Polskiego – znalazł się pod panowaniem Habsburgów. W średniowieczu grody powstawały głównie na pogórzu i nizinach wokół Beskidu Śląskiego, później osadnictwo zaczęło się posuwać na południe, w głąb dolin Olzy i Wisły. Kolonizacji tych terenów dokonywali książęta cieszyńscy lub szlachta za ich przyzwoleniem. Osadnictwo było popierane przez panujących, bo zwiększało dochody pana ziemi. W 1763 r. po wojnach śląskich powstał tzw. Śląsk Austriacki – część Śląska, która pozostała w rękach Habsburgów. Po roku 1867, kiedy powstały Austro-Węgry, austriacki Śląsk jako jeden z krajów koronnych uzyskał autonomię z własnym sejmem krajowym w Opawie.

Na przełomie XIX i XX wieku powstały pierwsze miejscowe organizacje turystyczne, mające na celu zagospodarowanie turystyczne tego terenu: w 1893 r. niemieckie Beskidenverein, a w 1909 r. polskie Towarzystwo Turystyczne „Beskid” w Cieszynie.

Po rozpadzie monarchii habsburskiej teren Beskidu Śląskiego był miejscem konfliktów (również zbrojnych: wojna polsko-czechosłowacka 1919 r.) między nowo powstałym państwem polskim i Czechosłowacją. Ostatecznie Beskid Śląski znalazł się w częściach w granicach obu krajów.

Dodatkowe informacje 
Na stokach Baraniej Góry znajdują się tereny źródliskowe Wisły. Beskid Śląski jest mocno zalesiony: pierwotnie dominowały tu lasy bukowo-jodłowe (buczyna karpacka), obecnie – głównie świerczyny sztucznego pochodzenia.

Beskid Śląski posiada gęstą sieć osadniczą i dobrze rozwiniętą sieć komunikacyjną. Główne miasta Beskidu Śląskiego po stronie polskiej to Wisła i Szczyrk, a u północnego podnóża – Ustroń i Bielsko-Biała. Po stronie czeskiej głównymi miastami są Trzyniec i Jabłonków w dolinie Olzy.

Beskid Śląski w obrębie historycznego Śląska Cieszyńskiego zamieszkiwali górale śląscy, natomiast wschodnie stoki, opadające ku Kotlinie Żywieckiej – górale żywieccy. Gospodarka tych terenów tradycyjnie opierała się na pasterstwie, a szczególnie na jego specyficznej górskiej odmianie – szałaśnictwie. W ostatnich dziesięcioleciach coraz większego znaczenia nabierają funkcje wypoczynkowe, turystyczne i uzdrowiskowe beskidzkich miejscowości. W miejscowościach położonych w południowej części regionu zachowane są przykłady budownictwa ludowego (gł. drewnianego), kultywowana jest kultura ludowa (liczne zespoły folklorystyczne).

Za ratownictwo górskie w rejonie Beskidu Śląskiego odpowiedzialna jest Beskidzka Grupa GOPR.

Zobacz też 

 Park Krajobrazowy Beskidu Śląskiego
 Beskidzka Trójwieś
 Beskid Śląsko-Morawski

Przypisy

Linki zewnętrzne 
 Regionalny serwis turystyczny BeskidSlaski.pl
 Mapa turystyczna Beskidu Śląskiego wydawnictwa Compass w formie elektronicznej
 Galeria zdjęć Beskidu Śląskiego stworzona przez pasjonatów wędrówek po polskich górach
 

 
Obszary Natura 2000 w województwie śląskim