Liturgische kleur

Een liturgische kleur is de kleur van de liturgische gewaden die binnen de Katholieke Kerk en Orthodoxe Kerk gedragen worden door de celebrant en de eventuele medecelebranten tijdens de Mis of de Liturgie en het goddelijk officie of urengebed (het officiële gebed van de Katholieke Kerk, gebeden op geregelde uren; sedert de Middeleeuwen in het Nederlands ook getijden genoemd). Al naargelang de aard van een kerkelijke feestdag of het tijdstip van een kerkelijke viering varieert de kleur van de gewaden. Dit is geen vrijblijvend kleurgebruik. Het is vastgelegd als voorschrift binnen de Katholieke Kerk. Tussen de Latijnse Kerk en de oosters-katholieke kerken in eenheid met Rome bestaan wel kleurverschillen. De katholieken van de verschillende oosterse riten gebruiken de traditie van liturgische kleuren zoals die ook in de oosters-orthodoxe kerken en de oriëntaals-orthodoxe kerken gebruikelijk is.

De kleuren naar feestdag of tijd
In de op Witte Donderdag 2000 door paus Johannes Paulus II goedgekeurde Institutio Generalis Missalis Romani (Algemene instructie voor het Romeinse Missaal) geven de paragrafen 345, 346 en 347 (in hoofdstuk VI, deel IV) de volgende voorschriften met betrekking tot het gebruik van liturgische kleuren tijdens de mis en het officie van de Katholieke Kerk.

Orthodoxe Kerk
Het kleurenschema is in de Orthodoxe kerk niet zo sterk als in de Latijnse kerk. Er zijn in de orthodoxe kerk eigenlijk geen strikte regels van de liturgische gewaden, altaar- en lessenaarbekleding, maar een zekere praktijk heeft zich desondanks ontwikkeld. In hoofdlijnen bestaat het kleurenspectrum uit de volgende basiskleuren: wit, rood, oranje, geel, groen, lichtblauw, donkerblauw, violet en zwart.

In de kleuren zijn nuanceverschillen.

 Wit: Doop, Waterwijding, Theofanie, Hemelvaart, Transfiguratie, Lazaroszaterdag, paastijd. (Feest-)dagen ter ere van de Alheilige Moeder Gods, de onlichamelijke machten en maagdelijke heiligen.
 Wit of helderrood: van Pasen tot Pinksteren.
 Goudgroen, in alle nuances: (Feest-)dagen ter ere van de prepodobnije, podvizjniki en jurodivije, Intocht des Heren in Jeruzalem (Palmzondag), Dag van de Drie-eenheid en de dag van de Heilige Geest (Zondag en maandag van Pinksteren), pinkstertijd, gedachtenis van monniken en monialen.
 Goudgeel, in alle nuances: (Feest-)dagen ter ere van de Heer Jezus Christus, profeten, apostelen en geestelijken, kersttijd en op de “normale” tijden in de loop van het jaar en op Witte donderdag, maar dan is het goudgeel iets feestelijker.
 Licht(helder)blauw: (Feest-)dagen ter ere van de Alheilige Moeder Gods en de Moeder Gods-vasten, de onlichamelijke machten en maagdelijke heiligen. 
 Blauw: Feesten van het H. Kruis. 
 Rood:	Kleine vastentijden en op Apostelfeesten.
 Donkerrood: (Feest-)dagen ter ere van martelaren.
 Violet of zwart: Grote Vasten en (feest)-dagen van het H. Kruis.
Violet of donkerrood: Feestdagen ter ere van het Kruis des Heren.
Donkergroen en violet: Zaterdagen en zondagen in de Vasten.

Pasen begint in wit. Maar de paasliturgie en de week erna worden weer gecelebreerd in rode gewaden.
 De huidige Russische oestav (rubrieken) schrijven voor, dat bij de panichida of uitvaart donkere kleuren gedragen worden, maar er is ook een oudere praktijk, die de voorkeur geeft aan heldere gewaden.
 Op Witte Donderdag is de kleur van de gewaden donkerrood, hoewel de altaarruimte geheel in het zwart blijft. Het altaarkleed is wit.

In de vastenperiodes worden de kleuren donkerblauw, violet, donkergroen, donkerrood en zwart gedragen. De laatste kleur wordt voornamelijk tijdens de Grote Vasten gebruikt. In de eerste week van deze vasten en op de werkdagen van de overige weken is de kleur zwart. Op zondagen en bij feesten: donker met afwerking in goud en/of kleuren. Begrafenissen worden in de regel in witte gewaden voltrokken. In Rusland werd het eerste officiële voorstel zich zo veel mogelijk in zwart te kleden gedaan in 1730 aan de Petersburgse geestelijkheid voor deelname aan de begrafenisplechtigheid van tsaar Peter II. Sindsdien vormen zwarte gewaden een vast attribuut in begrafenis- en vastendiensten.

In de canon voor liturgische kleuren heeft oranje geen eigen “plaats”. Desalniettemin is deze kleur in de Kerk aanwezig sinds de vroegste tijd. Oranje is een verfijnde nuance, waarvan de betekenis menig oog ontgaat. Als samenvloeiing van rood en geel is hij voortdurend onderhevig aan verschuivingen: indien hij naar geel neigt, wordt hij als geel waargenomen (goud heeft dikwijls een oranje weerschijn) en indien rood domineert, als rood. Een dergelijke instabiliteit van oranje heeft deze kleur de gelegenheid ontnomen een vaste plaats in te nemen tussen de algemeen aanvaarde kleuren voor de gewaden. Maar in de praktijk treedt hij vaak op in kerkelijke gewaden die ofwel voor geel, ofwel voor rood doorgaan.

Protestantisme
In navolging van het katholieke, westerse gebruik van liturgische kleuren, gebruiken sinds het einde van de twintigste eeuw ook voorgangers binnen verschillende protestantse kerken in toenemende mate deze liturgische kleuren. In de lutherse kerkgenootschappen van Scandinavië waar het kazuifel gehandhaafd werd, draagt men reeds langer klederen in de liturgische kleuren. In Calvinistische kerken van orthodoxe snit wordt dit gebruik veelal afgewezen.

Externe links 
Institutio Generalis Missalis Romani (Amerikaanse vertaling met lokale aanpassingen)
Institutio Generalis Missalis Romani 2002  (Nederlandse vertaling)

Liturgie in de Rooms-Katholieke Kerk
Kleurensymboliek