alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
Dyrektywa (Unia Europejska)

Dyrektywa Unii Europejskiej – akt prawa pochodnego Unii Europejskiej, którego mocą prawodawcy państw członkowskich Unii zostają zobowiązani do wprowadzenia (transpozycji) określonych regulacji prawnych, służących osiągnięciu wskazanego w dyrektywie celu.

Opis 
Dyrektywy przyjęte wspólnie przez Parlament Europejski oraz Radę Unii Europejskiej, a także dyrektywy skierowane do wszystkich państw członkowskich są ogłaszane w Dzienniku Urzędowym Unii Europejskiej i wchodzą w życie w terminie przez nie wskazanym lub dwudziestego dnia od ogłoszenia.

Dyrektywy mają różną wagę: zalecana, obowiązująca oraz wprowadzana na okres próbny. Pozostawiają one krajom członkowskim Unii swobodę wyboru doboru środków i metod realizacji wskazanych w nich celów.

Jakkolwiek dyrektywa wprost jedynie zobowiązuje państwa członkowskie do ustanowienia danego porządku prawnego, to w świetle orzecznictwa Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej, jeśli dane państwo nie dokona implementacji, obywatel ma prawo powoływać się bezpośrednio na dyrektywę wobec wszelkich przepisów prawa krajowego niezgodnych z dyrektywą. Koniecznym zastrzeżeniem dodanym przez TSUE jest uzależnienie tego bezpośredniego skutku od tego, czy przepisy dyrektywy z punktu widzenia ich treści wydają się bezwarunkowe i wystarczająco precyzyjne.

Dyrektywy mają duże znaczenie dla jednolitego rynku.

Przypisy

Linki zewnętrzne
Dyrektywa ptasia

Dyrektywa ptasia – potoczna nazwa dyrektywy 2009/147/WE z 30 listopada 2009 w sprawie ochrony dzikiego ptactwa, stanowiącej wersję skonsolidowaną wcześniejszej dyrektywy EWG 79/409/EWG z 2 kwietnia 1979 o ochronie dziko żyjących ptaków (Directive on the Conservation of Wild Birds). Dyrektywa ptasia składa się z 20 artykułów i 7 załączników, które precyzują metody jej realizacji. W szczególnych przypadkach, określonych w art. 9 dyrektywy, dopuszcza się, by państwa członkowskie udzielały indywidualnych zezwoleń na odstępstwa od zakazów sformułowanych w dyrektywie.

Cele dyrektywy 
 ochrona przed wyginięciem wszystkich istniejących współcześnie populacji ptaków występujących w stanie dzikim w UE
 prawne uregulowanie handlu i odłowu ptaków
 przeciwdziałanie pewnym metodom ich odłowu i zabijania

Załączniki 
Załącznik nr 1 to lista 182 gatunków ptaków, które powinny być chronione, poprzez ochronę ich siedlisk. Na równi z ptakami z tego załącznika są traktowane ptaki wędrowne.

Załączniki nr 2 i 3 określają gatunki ptaków, na które można polować, a upolowanymi handlować, co jest wyjątkiem wobec ogólnego zakazu zabijania ptaków i handlu nimi. Jednak nawet na ptaki gatunków wymienionych w tym załączniku nie można polować w okresie ich wędrówki wiosennej, toków ani rozrodu.

Załącznik nr 4 zawiera opis nieakceptowanych form odłowu i zabijania ptaków.

Załącznik nr 5 określa propozycje badań naukowych i eksperymentów.

Metody ochrony zalecane w dyrektywie 
Dyrektywa zobowiązuje do ochrony ptaków przez:
 stworzenie obszarów specjalnej ochrony ptaków, stanowiących część sieci Natura 2000;
 utrzymanie i zagospodarowania siedlisk ptaków zgodnie z potrzebami ekologicznymi, zarówno w ramach specjalnych obszarów ochrony, jak i poza nimi;
 przywracanie zniszczonych biotopów ptaków;
 tworzenie biotopów dla ptaków;
 zakaz umyślnego zabijania lub chwytania jakichkolwiek ptaków jakimikolwiek metodami (z wyjątkiem w postaci polowań na gatunki ujęte w załączniku 2);
 zakaz umyślnego niszczenia lub uszkadzania gniazd i jaj ptaków lub usuwania ich gniazd;
 zakaz wybierania jaj ptaków dziko występujących oraz zatrzymania tych jaj, nawet gdy są puste;
 zakaz umyślnego płoszenia tych ptaków, szczególnie w okresie lęgowym i wychowu młodych, jeśli mogłoby to mieć znaczenie w odniesieniu do celów dyrektywy;
 zakaz przetrzymywania ptactwa należącego do gatunków, na które polowanie i których chwytanie jest zabronione.

Zobacz też 
 ochrona przyrody
 Unia Europejska
 Natura 2000
 Referendum w sprawie wiosennych polowań na Malcie w 2015 roku

Linki zewnętrzne 
 Dyrektywa Rady z dnia 2 kwietnia 1979 r. w sprawie ochrony dzikiego ptactwa (79/409/EWG) – tekst starej dyrektywy
 Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady 2009/147/WE z dnia 30 listopada 2009 r. w sprawie ochrony dzikiego ptactwa (wersja ujednolicona) – tekst aktualnej dyrektywy

Dyrektywy w Unii Europejskiej
Natura 2000
Prawo ochrony środowiska
2009 w Unii Europejskiej
Ster strumieniowy

Ster strumieniowy – pędnik okrętowy stosowany początkowo na średnich i dużych jednostkach pływających o napędzie mechanicznym, obecnie także na mniejszych np. jachtach, którego istota działania polega na wytworzeniu siły naporu wody prostopadle do płaszczyzny symetrii jednostki poniżej linii wodnej w części dziobowej oraz (rzadziej) rufowej.

Dzięki sterowi strumieniowemu znacznie zwiększa się manewrowość jednostki przy małych prędkościach oraz możliwa jest manewrowość jednostki nieruchomej. Stery strumieniowe umożliwiają np. dosuwanie/odsuwanie jednostki do/od nabrzeża, a także obracanie jednostki w miejscu lub dokonywanie bardzo ciasnych zwrotów – o wiele ciaśniejszych niż przy posługiwaniu się klasycznym sterem i śrubą napędową.

Istnieje kilka rozwiązań technicznych steru strumieniowego. Może to być tunel umieszczony poprzecznie w podwodnej części kadłuba z umieszczoną w tym tunelu dodatkową śrubą napędową, może to być sama śruba ustawiona poprzecznie w dostatecznie wąskiej części kadłuba, lub też rozwiązanie, w którym woda zasysana jest od spodu, a wypychana przez otwór w części podwodnej wybranej burty.

Zobacz też
samoster

Bibliografia

Pędniki jednostek pływających
Szpring

Szpring – lina cumownicza działająca odwrotnie do cumy, tzn. umocowana w części rufowej jednostki biegnie do nabrzeża w stronę dziobu (szpring rufowy), a umocowana w części dziobowej biegnie w stronę rufy (szpring dziobowy). Ma działanie pomocnicze i stabilizujące w stosunku do cumy. Szpringi mocuje się do nabrzeża na wysokości śródokręcia, a na większych jednostkach nawet nie dochodząc do tej części.

Na mniejszych jednostkach (gł. rekreacyjnych) szpringiem nazywa się także linę biegnącą do kotwicy z przeciwnego końca jednostki niż koniec, z którego tę kotwicę spuszczono. Takie zastosowanie liny używane jest dla ustawienia zakotwiczonej jednostki prostopadle do aktualnego kierunku wiatru lub prądu wody.

Bibliografia 
 

Okrętownictwo
Olinowanie (żeglarstwo)
Antropopresja

Antropopresja – ogół działań człowieka (zarówno planowych i przypadkowych) mających wpływ na środowisko przyrodnicze. 

Czynniki antropopresji, czyli czynniki antropogeniczne – czynniki związane z każdą formą pośredniego lub bezpośredniego wpływu człowieka na środowisko i bytujące w nim rośliny i zwierzęta. Na terenach użytkowanych rolniczo jest to całokształt działalności związanej z produkcją roślinną i zwierzęcą. Działalność rolnicza, podporządkowana nadrzędnemu celowi, tj. maksymalizacji produkcji, często prowadzi do degradacji środowiska (np. w wyniku nadmiernej chemizacji). W rezultacie działalności pozarolniczej również zachodzą niekorzystne zmiany, np. zmniejszanie powierzchni użytków rolnych na korzyść gospodarki komunalnej i zabudowy przemysłowej, skażenie atmosfery, wody i gleby przez przemysł, zachwianie stosunków wodnych w glebie wskutek pogłębiania rzek lub wadliwej melioracji. Na terenach użytkowanych rolniczo jest to całokształt działalności związanej z produkcją roślinną i zwierzęcą, a na terenach uprzemysłowionych - z przemysłem.

Rodzaje antropopresji – konkretne oddziaływania człowieka na środowisko, np. zanieczyszczenie wody, emisja hałasu, zaśmiecanie, wycinanie lasu, emisja zanieczyszczeń powietrza. 

Skutkami antropopresji są rozmaite przemiany środowiska, zwane ogólnie jego degradacją np.zatrucie wody, wyjałowienie gleby, zniszczenie pokrywy roślinnej. Innymi efektami antropopresji może być np. zaburzenie funkcjonowania stad zwierząt. Aby temu zapobiegać, stosuje się:
 ochronę środowiska w postaci zakładania parków narodowych, rezerwatów, oczyszczania środowiska
 umiejętne gospodarowanie np. zalesianie, rekultywacja, racjonalne użytkowanie gleb.

Przypisy

Bibliografia 
 Podgórski Zbigniew: Antropopresja wywołana funkcjonowaniem młynów wodnych na przykładzie wschodniej części Kotliny Grudziądzkiej, Dolina Dolnej Wisły. Wrocław : Polskie Towarzystwo Geograficzne, 2004. Czasopismo Geograficzne, 2004, 75, 1-2. Literatura s. 77-81.
 
 Geochemiczne, hydrochemiczne i biochemiczne zmiany środowiska przyrodniczego na obszarach objętych antropopresją : geochemiczne zmiany w środowisku gruntowo-wodnym pod wpływem związków toksycznych : materiały IV konferencji naukowej, Kraków - AGH, 9 grudnia 1997 (red. materiałów konferencyjnych Zenon Kłapyta, Jerzy Fijał) ; Akademia Górniczo-Hutnicza im. S. Staszica, Zakład Mineralogii, Petrografii i Geochemii. Wojewódzki Inspektorat Ochrony Środowiska w Krakowie. Komitet Nauk Mineralogicznych przy VII Wydziale Polskiej Akademii Nauk. Kraków : CPPGSMiE PAN, 1997. .
 Klimko Ryszard: Antropopresja w geosystemie miasta Piły i jego otoczeniu: Poznań : UAM, 1991. .
 Burdzik Tomasz: Przemiany przestrzeni a społeczny wymiar miasta, w: Z badań nad wpływem antropopresji na środowisko, T. XIII, Wydział Nauk o Ziemi Uniwersytetu Śląskiego, Katowice, Sosnowiec 2012,  ss. 18-24, ISSN 1895-6785

Ekologia
Ochrona środowiska
Ostoja (ekologia)

Ostoja (refugium) – w ekologii i ochronie przyrody jest to obszar wyróżniający się pod względem przyrodniczym, na którym występują rzadkie, ginące, zagrożone gatunki roślin lub zwierząt czy zanikające typy ekosystemów. Przykładowo, refugiami dla
leśnych gatunków roślin w krajobrazie rolniczym mogą być zarośla śródpolne, wyspy leśne itp.

W biogeografii pojęciem tym określa się stanowiska reliktowych lub izolowanych populacji organizmów niegdyś szerzej rozpowszechnionych. Izolacja ta może być wynikiem działania czynników klimatycznych lub antropogenicznych (np. wylesienia). Z refugiami związane jest zjawisko endemizmu.

Biogeografia
Ostoja (kolejnictwo)

Ostoja – rama pojazdu szynowego (np. lokomotywy, wagonu lub wózka). Zależnie od budowy i zastosowania taboru ostoja może być metalowa lub drewniana, a pod względem zawieszenia na osi, zewnętrzna lub wewnętrzna (umocowana po zewnętrznej lub wewnętrznej stronie koła).

Ostoja parowozu 
W wykształconej typowej postaci, ostoja parowozu to stalowa rama nośna, złożona z dwóch wzdłużnych belek (ostojnic), połączonych poprzecznicami. W zależności od technologii wykonania wyróżnia się ostoje blachowe (profile tłoczone z płyty grubości ok. 30 mm), belkowe (z walcowanych płyt stalowych grubości 70-125 mm) i kombinowane. Poprzecznice mogą być blachowe lub kątownikowe, a także w formie ażurowych skrzyń. Z przodu i tyłu ostoi ostojnice są połączone belkami zderzakowymi – czołownicą i tylnicą lub skrzynią sprzegową w przypadku parowozów z tendrem.

Ostojnice mają wycięcia i wykroje, w których mogą poruszać się w pionie łożyska osi (najczęściej maźnice, w nowszych konstrukcjach łożyska toczne), zawieszone na resorach. Niektóre konstrukcje miały ostoje zewnętrzne, z ostojnicami z zewnętrznej strony kół, napędzanych wówczas za pomocą korb Halla lub wykorbionych osi.

Przypisy 

Tabor kolejowy‎
Części parowozu
Integrated Injection Logic

Integrated Injection Logic (I2L, IIL, I2L) to typ bipolarnych cyfrowych układów scalonych. Dzięki uproszczonej budowie bramki logicznej w tym standardzie uzyskuje się bardzo dużą gęstość upakowania w połączeniu z dużą szybkością. W momencie wprowadzenia układów I2L ich szybkość była porównywalna z układami TTL, a pobór energii był na poziomie technologii CMOS, co idealnie nadawało się do projektowania nowoczesnych, jak na tamte czasy, układów scalonych.

Różnica między poziomami logicznymi wysokim (0,7 V) a niskim (0,2 V) jest niewielka i wynosi zaledwie pół wolta – jest to wystarczające w obrębie jednego układu scalonego, lecz aby umożliwić łączenie układów I2L, zapewniając zadowalającą odporność na zakłócenia, wyposaża się je w wejściowe i wyjściowe bufory konwertujące poziomy logiczne, np. do standardu TTL. Ze względu na łatwość wykonania w standardowych procesach technologicznych układów bipolarnych, struktury I2L znalazły zastosowanie w mieszanych (analogowo-cyfrowych) układach scalonych.

Zobacz też 
 ECL
 tranzystor bipolarny

Elektronika cyfrowa
Typy układów scalonych
Podpis elektroniczny

podpis cyfrowy – zbiór technik zapewniających uwierzytelnione pochodzenie oraz integralność danych
 podpis elektroniczny (prawo) – ramy prawno-organizacyjne podpisu cyfrowego
MC68008

MC68008 – mikroprocesor skonstruowany przez amerykańską firmę Motorola, będący zmodyfikowanym układem MC68000. Zredukowano w nim liczbę wyprowadzeń (8 linii danych, 20 linii adresowych; istniała też wersja o 22 liniach), mniej sygnałów sterujących, zachowując zgodność programową.

Zastosowany m.in. w komputerze Sinclair QL

Procesory Motorola
Równanie algebraiczne

Równanie algebraiczne – równanie w postaci  gdzie  jest wielomianem stopnia  jednej lub wielu zmiennych  .

Np. równanie algebraiczne jednej zmiennej ma postać
 

gdzie:
  – liczba całkowita nieujemna,
  – elementy pewnego ciała, nazywanymi współczynnikami równania,
  – zmienna (niewiadoma, poszukiwane rozwiązanie równania).

Zakłada się, że współczynniki równania algebraicznego nie są wszystkie równe zero.

Stopniem równania nazywa się największą liczbę naturalną  dla której

Klasyfikacja równań 
 Równaniem liniowym nazywa się równanie pierwszego stopnia.
 Równaniem kwadratowym nazywa się równanie drugiego stopnia.
 Równaniem sześciennym nazywa się równanie trzeciego stopnia.
 Równanie zerowego stopnia też można uważać za równanie liniowe.

Pojęcie pierwiastków równania 
Pierwiastkami lub rozwiązaniami równania nazywa się wartości niewiadomej  które spełniają równanie (to znaczy po podstawieniu ich w miejsce  zamieniają równanie w tożsamość); są one jednocześnie pierwiastkami wielomianu

Co znaczy rozwiązać równanie? 
Rozwiązać równanie algebraiczne w ciele  znaczy znaleźć wszystkie jego pierwiastki będące elementami ciała 

Zazwyczaj bierze się takie ciało  które zawiera wszystkie współczynniki równania. Np. jeżeli wszystkie współczynniki są rzeczywiste, to można rozwiązywać równanie w ciele liczb rzeczywistych, a można też w ciele liczb zespolonych (ponieważ każda liczba rzeczywista jest również liczbą zespoloną).

Twierdzenia 
Tw. 1 (tzw. zasadnicze twierdzenie algebry)

Każde równanie algebraiczne z zespolonymi współczynnikami (z wyjątkiem równania ze stałą częścią lewą) ma co najmniej jeden pierwiastek zespolony.

Tw. 2 Równanie stopnia nie wyższego niż czwarty zawsze można rozwiązać, przy czym pierwiastki mają postać skończonych wyrażeń matematycznych, które

a) zawierają współczynniki danego równania

b) zawierają wyłącznie operacje dodawania, odejmowania, mnożenia, dzielenia, potęgowania, pierwiastkowania.

Tw. 3 (twierdzenie Abela-Ruffiniego)

Dla równań stopnia wyższego niż czwarty w przypadku ogólnym powyżej opisane metody nie mogą istnieć.

Dla rozwiązywania równań stopnia wyższego niż czwarty często są potrzebne przybliżone metody numeryczne.

Tw. 4 Jeśli wielomian w ma pierwiastki wielokrotne, to można skonstruować wielomian o takich samych, ale jednokrotnych pierwiastkach: R(w)(x) = NWD(w,w′), gdzie w′ to pochodna wielomianu w.

Zobacz też 
 układ równań
 układ równań liniowych

Przypisy
Ostrów (powiat jarosławski)

Ostrów – wieś w Polsce położona w województwie podkarpackim, w powiecie jarosławskim, w gminie Radymno.

Przez miejscowość przepływa rzeka, Łęg Rokietnicki, lewy dopływ Sanu.

W latach 1975–1998 miejscowość należała administracyjnie do województwa przemyskiego.

Części wsi 

We wsi funkcjonują między innymi:
 Ludowy Klub Sportowy Łęk,
 Zespół Pieśni i Tańca „Ostrowiacy”.

Wierni kościoła rzymskokatolickiego należą do rzymskokatolickiej parafii Matki Bożej Królowej Polski w Ostrowie.

Transport 

  Droga krajowa nr 94: Jędrzychowice (węzeł „Zgorzelec”) – Bolesławiec – Krzywa – Chojnów – Legnica – Prochowice – Wrocław – Oława – Brzeg – Opole – Strzelce Opolskie – Toszek – Pyskowice – Zabrze – Bytom – Siemianowice Śląskie – Czeladź – Będzin – Sosnowiec – Dąbrowa Górnicza – Sławków – Olkusz – Modlniczka – ... – Kraków (węzeł „Kraków Wielicka”) – Wieliczka – Bochnia – Brzesko – Wojnicz – Tarnów – Pilzno – Dębica – Ropczyce – Sędziszów Małopolski – Rzeszów – Łańcut – Przeworsk – Jarosław – Radymno – Korczowa – granica państwa (Ukraina)
  Droga krajowa nr 77: Lipnik – Sandomierz – Gorzyce – Stalowa Wola – Nisko – Leżajsk – Tryńcza – Jarosław – Radymno – Żurawica – Przemyśl

Inne 

Z Ostrowa pochodzi Mieczysław Kasprzak, poseł na Sejm II, IV, V, VI, VII, VIII i IX kadencji (1993–1997, od 2001), w latach 2011–2013 sekretarz stanu w Ministerstwie Gospodarki.

Przypisy

Linki zewnętrzne 
 
 Zespół Pieśni i Tańca "Ostrowiacy"

Ostrów (powiat jarosławski)
Wsie w powiecie jarosławskim
Wiązar

wiązar (budownictwo)
 wiązar (mechanika)
Spalanie niezupełne

Spalanie niezupełne – reakcja chemiczna, zachodząca w sytuacji gdy substancja nie może z jakichś powodów utlenić się do końca.

Np.: 2C + O2 → 2CO

Zobacz też 
 ciepło spalania
 spalanie całkowite
 wartość opałowa
 Spalanie zupełne

Reakcje chemiczne
Detektor

Detektor – urządzenie służące do wykrywania (detekcji) i ewentualnie rejestracji. Detekcji podlegać mogą różne obiekty, zjawiska i parametry fizyczne. Detektory stosuje się wówczas, gdy badany sygnał nie możne być zarejestrowany bezpośrednio zmysłami człowieka lub wówczas, gdy działa jako element urządzenia automatycznie reagującego na nadejście sygnału oraz wtedy, gdy pożądana jest bezobsługowa rejestracja sygnałów. Detektor zamienia wykrywany sygnał na formę możliwą do obserwacji lub rejestracji.

Detektory można podzielić na:
 detektory cząstek, np. detektor cząstek elementarnych;
 detektory promieniowania elektromagnetycznego, np. fotodioda, fototranzystor;
 detektory (czujniki) zmiany parametrów fizycznych, np. detektory zmian temperatury, detektor bimetaliczny;
 detektory (czujniki) zmian składu chemicznego, np. spektrofotometryczne, elektrochemiczne, konduktometryczne, w tym np.:  
 Katarometr
 Detektory jonizacyjne
 Detektor płomieniowo-jonizacyjny (FID)
 Detektor azotowo-fosforowy (NPD)
 Detektor fotojonizacyjny (PID)
 Detektor wychwytu elektronów (ECD)
 Detektor pulsacyjno-wyładowczy (VICI PDD)
 Detektor płomieniowo-fotometryczny (FPD) 
 Detektor olfaktometryczny (metoda GC-O)
 Biodetektor EAG (zob. elektroantenografia) 
 detektory mechanicznych zmian w otoczeniu (ruchu, drgań).

Wśród detektorów promieniowania elektromagnetycznego można wyróżnić:

 Detektory termiczne
 Termopary
 Bolometry
 Detektory piroelektryczne
 Detektory fotoprzewodzące
 Detektory promieniowania X i promieniowania γ (gamma)
 Fotorezystory z ALxGa1-xN
 Fotorezystory z CdS
 Fotorezystory ze związków ołowiu
 Fotorezystory z Hg1-xCdxTe
 Detektory podczerwieni typu SPRITE
 Fotorezystory domieszkowe
 Detektory fotowoltaiczne
 Fotodiody p-i-n
 Fotodiody lawinowe
 Fotodiody heterozłączowe
 Fotodiody MSM
 Fotodiody z ALxGa1-xN
 Fotodiody krzemowe
 Fotodiody germanowe
 Fotodiody z InxGa1-xAs
 Fotodiody z InSb
 Fotodiody z HgCdTe
 Detektory fotoemisyjne
 Detektory z supersieci i studni kwantowych

Wpływ wzajemnego usytuowania geometrycznego detektora w stosunku do źródła określany jest współczynnikiem geometrii pomiarowej. Jest on proporcjonalny do kąta bryłowego między źródłem a detektorem. Na geometrię pomiarową ma również wpływ, m.in. promieniowanie rozproszone i osłabienie promieniowania na drodze źródło-detektor.

Zobacz też 

 czujnik
 CERN
 detekcja 
 detektory fal grawitacyjnych

Przypisy 

Czujniki
Publiczna komutowana sieć telefoniczna

Publiczna komutowana sieć telefoniczna, publiczna przełączana sieć telefoniczna, PSTN (od ang. public switched telephone network) – sieć telefoniczna utworzona i działająca początkowo wyłącznie w oparciu o technikę analogową, współcześnie przeważnie oparta na technice cyfrowej i sieci szkieletowej. Dostęp użytkowników do centrali (łącze abonenckie) nadal jest głównie analogowy dla usług rozmownych lub równocześnie cyfrowy dla łączy szerokopasmowych DSL. Usługi PSTN obejmują zarówno usługi analogowe POTS (ang. plain old telephone service), jak i cyfrowe ISDN (ang. integrated services digital network).

Publiczna komutowana sieć telefoniczna jest regulowana standardami opracowywanymi przez ITU-T. Adresacja PSTN, określana powszechnie jako „numeracja telefoniczna”, zdefiniowana została w zaleceniach E.163/E.164.

Historia 
Pierwsze systemy telekomunikacyjne nie były połączone w sieć, opierały się głównie na połączeniach parami. Jeśli rozmówca chciał rozmawiać z inną osobą, potrzebował innego telefonu. Osoba chcąca wykonać rozmowę gwizdała głośno w przekaźnik, aż druga osoba usłyszała dźwięk.

Potem do sygnalizowania rozmów używano dzwonków, a następnie przełączników. Telefonia czerpała też chętnie z zaawansowanych rozwiązań centralowych stosowanych w sieciach telegraficznych. Każdy telefon był podłączony do centrali telefonicznej, a centrale były łączone ze sobą za pomocą łączy międzycentralowych. Sieci były łączone w sposób hierarchiczny, aż objęły zasięgiem miasta, kraje i kontynenty. To były początki sieci PSTN, choć wtedy nie używano jeszcze tej nazwy.

Automatyzacja wprowadziła wybieranie impulsowe między telefonem a centralą, a następnie między centralami, używając bardziej skomplikowanego adresowania sygnałowego zawierającego multiczęstotliwość, a kończąc na SS7, przez które większość central zostało podłączonych do końca XX wieku.

Rozwój PSTN oznaczał stosowanie technik zarządzania ruchem telekomunikacyjnym, by można było zachować poziom QoS dla użytkowników końcowych. Prace Agnera Krarupa Erlanga pozwoliły ustanowić podstawy metod szacowania pojemności, konfiguracji sprzętowej i zasobów ludzkich do określenia poziomu usług dostarczanych użytkownikom końcowym.

W latach 70. przemysł telekomunikacyjny zaczął implementować komutacje pakietów, używając protokołu X.25. W latach 80. przemysł planował wykorzystanie cyfrowych technologii przesyłania głosu oraz myślał o zastosowaniach Broadband ISDN. Wizja zastosowania Broadband ISDN upadła w miarę rozwoju Internetu.

Dziś tylko najstarsze części systemu używają jeszcze łączy analogowych. Spotyka się jeszcze lokalne pętle abonenckie używające łączy analogowych. W ostatnich latach usługi cyfrowe rozszerzają swoją obecność dla użytkowników końcowych w postaci DSL, ISDN, FTTX.

Istnieje bardzo wiele prywatnych sieci telefonicznych, które nie są podłączone do publicznych sieci PSTN, które najczęściej wykorzystywane są do celów wojskowych. Istnieją też prywatne sieci, uruchamiane w dużych korporacjach, które są podłączone do publicznych sieci PSTN przez limitowane bramy sieciowe podobne do PBX.

Zobacz też 
 ADSL
 ATM

Linki zewnętrzne 
 

Telefonia
Punkt materialny

Punkt materialny (masa punktowa) – ciało fizyczne obdarzone masą, ale mające nieskończenie małe rozmiary (będące punktem).

Punkt materialny nie jest obiektem istniejącym w rzeczywistości. Jego stosowanie jest przybliżeniem i upraszcza znacząco opis ruchu danego ciała.

Zastosowania 
Przybliżenie masy punktowej stosuje się w sytuacjach, w których rozmiary ciała można pominąć, ponieważ są dużo mniejsze od odległości pomiędzy ciałami rozpatrywanego układu ciał. Wtedy rozwiązanie równań ruchu uzyskane dla punktów materialnych jest dobrym przybliżeniem rozwiązania dla ciał o skończonych rozmiarach. Przybliżenia tego można użyć również, gdy rozmiary ciała i jego kształt nie są istotne dla analizowanego zagadnienia. Wtedy można przyjąć, że cała masa układu jest skupiona w środku masy układu.

W przypadku jednorodnego ciała kulistego masa punktowa jest nie tylko idealizacją, ponieważ takie ciało zachowuje się tak jak masa punktowa, pod warunkiem że ciało jest doskonale sztywne. Wszystkie planety jednak są nieco spłaszczone wskutek ruchu wirowego i dlatego badając ruch bliskich satelitów wokół planet trzeba uwzględniać fakt spłaszczenia.  

Pojęcia punkt materialny używa się również w kinematyce w przypadku ciała o dowolnym kształcie, jeżeli jest bryłą sztywną i nie wykonuje obrotów. Wygodnie jest wówczas analizować np. ruch dowolnego wyróżnionego punktu tego ciała, któremu przypisujemy całą jego masę, niż opisywać ruch ciała jako całości. Podobnie w dynamice, gdy rozpatruje się siły, które powodują tylko przesunięcie (nie obracają ciałem), można bryłę sztywną zredukować do punktu. Wybieranym punktem reprezentującym ciało jest zazwyczaj środek masy danej bryły.

Przykłady 
W zależności od problemu, jako punkt materialny można traktować np.:
 kamień rzucony pod pewnym kątem do powierzchni Ziemi – jego rozmiary są nieistotne w porównaniu z odległością jaką przebędzie i dokładnością pomiarów,
 Ziemia poruszająca się po orbicie wokół Słońca – jej wymiary są nieistotne w porównaniu z promieniem orbity,
 ciężarek wahadła, jeżeli jego rozmiary są znikomo małe w porównaniu z długością nici, na jakiej jest zawieszony (wahadło matematyczne).

Przypisy 

Mechanika
Frednowy

Frednowy – wieś w Polsce położona w województwie warmińsko-mazurskim, w powiecie iławskim, w gminie Iława. Wieś zlokalizowana jest nieopodal drogi krajowej nr 16 (Dolna Grupa – Ogrodniki).

W latach 1975–1998 miejscowość administracyjnie należała do województwa olsztyńskiego.

Wieś założona w latach 1316–1326.

Kościół barokowy z lat 1754–1768 o skromnych elewacjach, z dobudowaną od południa w 1928 neobarokową wieżą, wewnątrz rokokowy ołtarz i ambona. 16 czerwca 2019 iglica wieży kościoła została uderzona przez piorun i runęła na dach świątyni.

We wsi działa ośrodek hodowli indyków należący do Indykpolu.

Przypisy

Bibliografia 
 Tomasz Darmochwał, Marek Jacek Rumiński: Warmia Mazury, przewodnik. Białystok: Agencja TD, 1996. , s. 52

Linki zewnętrzne 
 

Frednowy
Topologia algebraiczna

Topologia algebraiczna – dział matematyki, który zajmuje się badaniem przestrzeni topologicznych przy użyciu metod algebraicznych.

Zazwyczaj polega ono na tym, że przestrzeniom topologicznym przyporządkowuje się pewne obiekty algebraiczne (przykładem takiego obiektu może być grupa podstawowa przestrzeni topologicznej). Przyporządkowanie takie powinno spełniać określone warunki, na przykład taki, że obiekty przyporządkowane przestrzeniom homeomorficznym (czyli izomorficznym w sensie topologicznym) są izomorficzne w sensie algebraicznym. W wielu teoriach dowodzi się ogóloniejszego twierdzenia o tym, że przyporządkowane obiekty algebraiczne są izomorficzne już dla przestrzeni topologicznych równoważnych homotopijnie. Homeomorfizm jest izomorfizmem w kategorii przestrzeni topologicznych, homotopijna równoważność w kategorii homotopijnej.

Następnie bada się uzyskane struktury algebraiczne i na tej podstawie wyciąga wnioski dotyczące własności wyjściowych przestrzeni topologicznych. Wykorzystuje się w tym celu między innymi przekształcenia pomiędzy kategorią przestrzeni topologicznych i kategorią struktur algebraicznych określonego rodzaju, które określa się mianem funktorów. Te ostatnie stanowią jedno z podstawowych pojęć teorii kategorii, która – podobnie jak algebra homologiczna – właśnie w topologii algebraicznej znajduje najliczniejsze zastosowania.

Zagadnienia 
 homotopia
 droga
 grupa podstawowa
 przestrzeń nakrywająca
 kompleksy łańcuchowe
 bordyzm
 teoria punktów stałych
 grupy homologii
 grupy kohomologii
 operacje Steenroda

Zobacz też 
 algebra topologiczna
 topologia
 algebra

Przypisy

Linki zewnętrzne 
  Barbara Mahler, Bernadette Stolz, H is for Homology , Oxford University Mathematical Institute, maths.ox.ac.uk, 10 czerwca 2022 [dostęp 2023-05-29].
  [dostęp 2023-06-01].
  Algebraic topology , Encyclopedia of Mathematics, encyclopediaofmath.org, [dostęp 2023-06-18].
Algebra homologiczna

Algebra homologiczna – dział algebry będący swoistym zapleczem topologii algebraicznej, na którą składają się między innymi niektóre obszary teorii grup, teorii modułów i teorii pierścieni, przejawiający przy tym ścisły związek z teorią kategorii. W wąskim rozumieniu obiektem badań algebry homologicznej są funktory pochodne, ich własności i sposoby obliczania. W szerszym rozumieniu algebra homologiczna zajmuje się również kategoriami pochodnymi, różnymi topologiami Grothendiecka (etalna, Nisnevicha, płaska itp.) i snopami na tych topologiach − w ten sposób geometria algebraiczna czerpie z algebry homologicznej.

Przypisy

Bibliografia 
 Stanisław Balcerzyk, Wstęp do algebry homologicznej, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1970.
 Nicolas Bourbaki, Algèbre. Chaptire X. Algèbre homologique, Mason 1980.
 Henri Cartan, Samuel Eilenberg, Homological Algebra, Princeton 1956.

Linki zewnętrzne 
  Homological algebra , Encyclopedia of Mathematics, encyclopediaofmath.org, [dostęp 2023-06-18].
Socjologizm pedagogiczny

Socjologizm pedagogiczny – nurt pedagogiczny rozwijający się od XIX wieku  na gruncie determinizmu społecznego, uzależniający istotę procesu wychowania od warunków środowiska społecznego w którym przebiega. Wartości tkwią w społeczeństwie ("socjo"). 
Socjologizm pedagogiczny był przeciwieństwem pedagogiki naturalistycznej, która na pierwszym miejscu stawiała indywidualność jednostki.

Korzenie:
1) filozofia T. Hobbes'a - mówił, że wszystko, co najlepsze łączy się z postępem, rozwojem. Istota społeczna tworzy się dzięki społeczeństwu, które nadaje wartości. Dziecko jako leniwy egoista, nieuspołeczniona istota.
2) teoria społeczna, historia - chcąc poznać człowieka należy rozważyć jego otoczenie (świat społeczny). Oddziaływanie na kogoś poprzez grupę.

Skrajny socjologizm zdegradował pedagogikę do zajmowania się technologią wychowania, za jedynie słuszną naukę uznając socjologię. Traktował  wychowanie jako uspołecznianie jednostki, którą społeczeństwo urabiało, niejako zmuszając do przyjęcia norm, wartości wyznawanych w danej społeczności i postępowanie zgodnie z nimi. Nie brał pod uwagę możliwości przeciwstawienia się jednostki siłom społecznym. Nie uwzględniał też takich czynników w wychowaniu jak warunki ekonomiczne, biologiczne, czy wartości wyznawane przez jednostkę.  
Umiarkowany socjologizm nie traktuje uspołecznienia jako wyłącznego wyznacznika wychowania, ujmuje je w szerokim aspekcie oddziaływań zarówno intencjonalnych, jak i naturalnych.

Przedstawiciele: Emile Durkheim, Florian Znaniecki, Paul Natorp, Helena Radlińska, Ryszard Wroczyński.

Socjologia edukacji
Nurty pedagogiczne
Biocenoza

Biocenoza (gr. bios ‘życie’, koinós ‘wspólny’), zespół biotyczny – zespół populacji organizmów roślinnych (fitocenoza), zwierzęcych (zoocenoza) oraz mikroorganizmów (mikrobiocenoza) danego środowiska abiotycznego (biotopu), należących do różnych gatunków, ale powiązanych ze sobą różnorodnymi czynnikami ekologicznymi i zależnościami pokarmowymi (sieci troficzne), tworzących całość, która pozostaje w stanie równowagi. Biocenoza oraz biotop tworzą ekosystem. Biocenozy sąsiadujące ze sobą zwykle nie są od siebie sztywno odseparowane, lecz przenikają się wzajemnie. Niektóre biocenozy mogą również składać się z kilku pomniejszych biocenoz.

Pojęcie biocenozy wprowadził Karl Möbius.

Podział biocenoz 
Biocenozy mogą być naturalne (sawanna, las, jezioro) i sztuczne (park, ogród, pole uprawne). W zależności od środowiska, wyróżnia się m.in.:
 agrocenoza – biocenoza pól uprawnych
 hylocenoza – biocenoza leśna
 pratocenoza – biocenoza łąk i pastwisk (trwałych użytków zielonych)
 urbicenoza – biocenoza miasta

Zobacz też 
 nekrocenoza
 tanatocenoza
 struktura ekosystemu

Przypisy 

Leśnictwo
Ekologia
Gatunek kserotermiczny

Gatunek kserotermiczny (gr. kseros - suchy i thermos - ciepły) to gatunek przystosowany do życia w suchym i gorącym środowisku, inaczej gatunek ciepło- i sucholubny.

Zobacz też 
 murawa kserotermiczna

Tolerancja ekologiczna
Ekoton

Ekoton (gr. oikos = dom + tonos = napinanie) – ekosystem, który stanowi strefę przejściową między co najmniej dwoma ekosystemami.

Zamieszkują go organizmy charakterystyczne dla obu biocenoz (efekt styku) oraz takie, które są swoiste tylko dla tej strefy. Obszary te charakteryzują się więc dużą bioróżnorodnością.
Populacje ekotonu mogą być liczniejsze niż sąsiadujących ekosystemów.

Przykładami są: miedza, wybrzeże, a także strefa rozdzierająca łąkę od lasu lub lasu i stepu.

Zobacz też 

 struktura ekosystemu

Przypisy

Bibliografia 
 
 

Ekologia
Herbicydy

Herbicydy (łac. herba - trawa, caedo - zabijać) – rodzaj pestycydów służących do selektywnego lub nieselektywnego zwalczania chwastów w uprawach. Ich stosowanie może stanowić uzupełnienie mechanicznych zabiegów pielęgnacyjnych.

Pierwszym powszechnie stosowanym herbicydem był kwas 2,4-dichlorofenoksyoctowy.

Herbicydy dzielą się na:

Ze względu na czas użycia:
 stosowane przed rozpoczęciem uprawy
 przedsiewne; czasem wymagają wymieszania z glebą,
 przedwschodowe
 stosowane pogłówne

Ze względu na sposób użycia
 o działaniu dolistnym
 o działaniu doglebowym 
 o działaniu dolistnym i doglebowym

Ze względu na zakres działania:
 totalne (np. glifosat)
 selektywnie niszczące rośliny dwuliścienne
 selektywnie niszczące rośliny jednoliścienne

Przyczyny różnic w toksyczności dla różnych grup roślin są nie do końca wyjaśnione. Większość herbicydów to herbicydy selektywne zwalczające określone grupy roślin, a nieniszczące rośliny uprawnej. Stosuje się też nieselektywne herbicydy zawierające glifosat zwalczający wszystkie rośliny, dlatego może być stosowany przed założeniem plantacji roślin, a stosowany jest w celu zwalczenia uciążliwych chwastów. 

Tworzenie roślin genetycznie zmodyfikowanych o zwiększonej odporności na herbicydy ułatwia ich stosowanie (w krajach, gdzie takie uprawy są dopuszczalne). Np. otrzymano rośliny odporne na glifosat, wobec których związek ten ma charakter herbicydu selektywnego. 

Zastosowanie herbicydów w zbyt dużej dawce, w nieodpowiedniej fazie rozwoju rośliny, niewłaściwych warunkach atmosferycznych może uszkodzić roślinę uprawną wywołując poparzenia lub różne nieprawidłowości w rozwoju rośliny zwane uszkodzeniem herbicydowym.

Zobacz też 
 herbologia
 tęczowe herbicydy
 pestycydy
 defolianty

Przypisy 

Agrochemia
Pestycydy
Biotop

Biotop (gr. βίος bíos „życie”, τόπος tópos „miejsce, region”) – środowisko życia biocenozy, środowiskowa część ekosystemu. Pierwotnie biotopem określano tylko abiotyczne elementy siedliska. Obecnie często rozumiany jest jako siedlisko nieożywione zmienione przez biocenozę. Biotop razem z biocenozą tworzy ekosystem.

Zbliżonym terminem jest siedlisko (habitat), określane jako zespół czynników niezależnych od biocenozy.

W akwarystyce i terrarystyce biotopem potocznie określa się wzorzec warunków środowiska, z którego pochodzą hodowane zwierzęta i rośliny. Przygotowanie i pielęgnacja akwarium lub terrarium środowiskowego zmierza do zapewnienia warunków możliwie zbliżonych do naturalnych (np. biotop tanganikański, biotop malawijski czy biotop południowoamerykański).

Zobacz też 
 struktura ekosystemu

Bibliografia 
 
 

Ekologia
Populacja

populacja (biologia)
 populacje gwiazdowe
 populacja statystyczna
 populacja standardowa
 populacja nieskończona
 populacja skończona
 populacja stacjonarna
 liczba ludności
Ruchliwość

Ruchliwość nośników – w fizyce oraz chemii, wielkość wyrażająca związek między prędkością dryfu elektronów, jonów lub innych nośników ładunku, i zewnętrznym polem elektrycznym. Ruchliwością nazywa się czasem również sam proces ruchu skierowanego (dryfowania) nośników ładunku pod wpływem pola elektrycznego.

W przypadku ciał stałych ruchliwość elektronów oraz dziur (ruchliwość nośników ładunku) zależy od temperatury.

Definicja i jednostka 
Ruchliwość definiowana jest jako prędkość dryfu nadawana przez jednostkowe pole elektryczne:
 

gdzie:
  – ruchliwość.

Najczęściej wyraża się ją w m²/Vs.

Relacja Einsteina 
Wzór Einsteina wyraża związek między ruchliwością a współczynnikiem dyfuzji:
 

gdzie:
  – współczynnik dyfuzji,
  – temperatura nośników ładunku,
  – stała Boltzmanna,
  – ładunek elektryczny.

Ruchliwość elektronów w gazie 
W zmiennym polu elektrycznym skierowana prędkość elektronów nie musi zgadzać się w fazie z natężeniem pola. Tym samym przewodność elektryczna jest wielkością zespoloną. W słabo zjonizowanym gazie ruchliwość opisuje związek Langevina:
 

gdzie:
  – masa elektronu,
  – częstość kołowa pola elektrycznego,
  – częstotliwość zderzeń elektronów z cząsteczkami.

W stałym polu elektrycznym ruchliwość wynosi:
 

gdzie:
  – średnia droga swobodna elektronu,
  – średnia prędkość ruchu cieplnego elektronów,
  – współczynnik liczbowy rzędu 0,5-1.

Elektrony posiadają znacznie mniejszą masę niż cząsteczki, dlatego podczas zderzeń sprężystych z nimi tracą bardzo małą część energii kinetycznej. W wyniku tego nawet w słabych polach ich energia średnia przewyższa energię cząsteczek obojętnych i rośnie w miarę wzrostu natężenia pola. Przy założeniu, że zderzenia mają charakter sprężysty, otrzymano wzór Dawydowa:
 

gdzie:
  – masa cząsteczki,
  – temperatura gazu.

Ruchliwość jonów w gazie 
W teorii Langevina atomy i jony są traktowane jako kule sztywne, odpychające się przy bezpośrednim zbliżeniu, a poza tym przyciągają się wzajemnie siłami polaryzacyjnymi. Wzór Langevina:
 

gdzie:
  – przenikalność dielektryczna gazu,
  – masa jonu,
  – masa atomu,
  – gęstość gazu,
  – parametr wyrażający względny udział w mechanizmie ruchliwości zderzeń bezpośrednich w stosunku do sił polaryzacji.

Jeśli w gazie są tylko jony powstałe w wyniku jonizacji cząsteczek tego samego gazu, to ich ruchliwość związana jest przede wszystkim z procesem wymiany ładunku jonów.

Ruchliwość nośników w półprzewodniku 
Ruchliwość nośników zależy od koncentracji domieszek. W półprzewodnikach do wartości koncentracji domieszek rzędu 1015 cm−3 ruchliwość nośników jest praktycznie stała, a powyżej tej wartości zaczyna maleć.

Ruchliwość zależy także od temperatury. W zakresie temperatur dominuje rozpraszanie nośników na atomach sieci (ruchliwość sieciowa). W takim przypadku ruchliwość maleje przy wzroście temperatury zgodnie z zależnością:
 

gdzie:  – jest stałą niezależną od temperatury.

Zobacz też 
 łańcuch kinematyczny

Bibliografia 
 Encyklopedia fizyki, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1974.
 

Elektrochemia
Fizyka ciała stałego
Prędkość dryfu

Prędkość dryfu (prędkość unoszenia) – średnia prędkość jaką ma cząstka (elektron, dziura, jon itp.) w materiale, w którym płynie prąd elektryczny. Używanie tego pojęcia w odniesieniu do cząstek w próżni nie ma sensu, gdyż są one przyspieszane a ich prędkość zależy od różnicy potencjałów, ich masy i miejsca. W przypadku zaś ośrodków materialnych (ciało stałe, ciecz, gaz itp.) ruch przyspieszanej cząstki jest spowalniany przez oddziaływania z siecią krystaliczną (w ciele stałym) lub inne cząstki (w cieczy, gazie). W układzie będącym w stanie równowagi prędkość cząstek podlegają pewnemu rozkładowi. Nawet gdy nie ma możliwości poznania go, można posługiwać się mierzalną wielkością makroskopową: średnią prędkością cząstki, czyli właśnie prędkością dryfu.

Prędkość dryfu elektronów w przewodniku o długości  w którym płynie prąd stały, można określić na podstawie koncentracji elektronów przewodnictwa  pola przekroju poprzecznego  i natężenia prądu .

W objętości  przewodnika jest  elektronów przewodnictwa:
 

Ich sumaryczny ładunek wynosi zatem:
 

Natężenie prądu w przewodzie jest równe:
 

Prędkość dryfu to:
 

Stąd wynika:
 

Prędkość dryfu można także wyrazić przez gęstość prądu:
 
 

Elektrony mają ładunek ujemny, więc wektory  i  mają przeciwne zwroty.

Podstawiając przykładowe dane, odpowiadające silnie obciążonemu przewodowi w instalacji elektrycznej:
 

Otrzymujemy:

Zobacz też 
 model Drudego

Przypisy 

Elektryczność
Fizyka materii skondensowanej
D
Punkt potrójny

Punkt potrójny – stan, w jakim dana substancja może istnieć w trzech fazach termodynamicznych równocześnie w równowadze termodynamicznej. Punkt ten określony jest przez temperaturę i ciśnienie punktu potrójnego. Na diagramie fazowym, ukazującym zależności ciśnienia od temperatury stanów równowagi faz, jest to punkt przecięcia krzywych równowagi fazowej substancji odpowiadający stanowi równowagi trwałej trzech stanów skupienia (ciało stałe, ciecz, gaz).

Punkt potrójny jest wielkością charakterystyczną dla danej substancji, podawany jest w opisach substancji. Punkty potrójne niektórych substancji są używane jako wzorce skali temperatur. Niektóre substancje nie mają punktu potrójnego, ponieważ nie występują we wszystkich trzech stanach skupienia. Przyczyną tego może być rozkład tych substancji w temperaturze mniejszej od temperatury przejścia fazowego, niezależnie od ciśnienia.

Punkt potrójny wody 
Woda w stanie ciekłym, lód i para wodna są w równowadze (punkt potrójny) w temperaturze 0,01 °C (273,16 K) i ciśnieniu 611,73 Pa. Temperatura punktu potrójnego wody jest punktem odniesienia w definiowaniu termodynamicznych skal temperatur: Kelvina, Celsjusza i Rankine’a.

Temperatura punktu potrójnego wody wyznaczana przy swobodnym dostępie powietrza atmosferycznego wynosi 0 °C. Należy wówczas rozpatrywać nie ciśnienie, a prężność pary wodnej. Obniżenie temperatury jest spowodowane ciśnieniem atmosferycznym (o ok. 0,0075 °C) i rozpuszczaniem się gazów atmosferycznych w wodzie (dalsze 0,0025 °C).

Diagram fazowy wody ma nietypowy przebieg. Zgodnie z równaniem Clausiusa ciepło przemiany fazowej można wyrazić wzorem
 

gdzie:
  – temperatura,
  – zmiana objętości podczas przemiany fazowej,
  – pochodna ciśnienia po temperaturze, określa zależność zmiany ciśnienia na skutek zmiany temperatury dla danego przejścia fazowego.

Pochodna ciśnienia po temperaturze odpowiada nachyleniu krzywej rozdziału faz, dokładniej jest równa tangensowi kąta nachylenia prostej stycznej do krzywej w danym punkcie. Dla krzywej rozdziału faz ciecz-ciało stałe wielkość ta ma zwykle wartość dodatnią (krzywa jest rosnąca). Jeżeli temperatura rośnie, substancja topnieje i pobiera ciepło  Przy dodatniej wartości  oznacza to, że również  musi być dodatnie, czyli wzrasta objętość cieczy w stosunku do fazy stałej. W przypadku wody jest odwrotnie. Krzywa  czyli  zatem objętość podczas topnienia maleje.

Substancje wielofazowe 
 Siarka w stanie stałym występuje w kilku odmianach alotropowych, dlatego ma kilka punktów potrójnych.

Zobacz też 
 reguła faz Gibbsa

Przypisy 

Przemiany fazowe
Bariony

Bariony – rodzina cząstek silnie oddziałujących fermionów (o spinie połówkowym). Bariony są podrodziną cząstek silnie oddziałujących, nazywanych hadronami. Barionem jest proton czy neutron, wspólnie nazywane nukleonami.

Formalnie bariony definiuje niezerowa liczba kwantowa nazywana liczbą barionową. Prawo zachowania liczby barionowej jest konsekwencją fundamentalnej globalnej symetrii U(1) (grupa transformacji unitarnych). Kwarki charakteryzują się ułamkową liczbą barionową równą 1/3.

Termin barion pochodzi z klasycznej greki i oznacza "ciężki" (βαρύς). Cząstki te były znacznie cięższe niż inne (np. elektron który jest leptonem). Bariony razem z mezonami tworzą rodzinę hadronów. Bariony są to hadrony składające się z trzech kwarków (stąd ich liczba barionowa jest równa 1). Cięższe bariony zbudowane przynajmniej z jednego kwarku dziwnego s to hiperony (Λ, Σ, Ξ, Ω, ...).

Model Standardowy przewiduje, że bariony tworzy pięć kwarków: d, u, s, c, b (t rozpada się zbyt szybko, żeby wchodzić w skład hadronów). Bariony mogą mieć spin 3/2 (wtedy każda kombinacja kwarków jest możliwa) bądź 1/2 (wtedy kombinacje typu aaa są niemożliwe, a kombinacje typu abc występują w dwóch stanach). Z tego wynika liczba barionów (bez uwzględnienia stanów wzbudzonych): .

Nazewnictwo:
 bariony mające trzy kwarki u lub d mają symbol N dla izospinu 1/2 i Δ dla izospinu 3/2
 bariony mające dwa kwarki u lub d mają symbol Λ dla izospinu 0 i Σ dla izospinu 1
 bariony mające jeden kwark u lub d mają symbol Ξ
 bariony bez kwarków u lub d mają symbol Ω
Obecność kwarków cięższych niż s oznacza się indeksem dolnym.

Kombinacje niektórych kwarków:

Przypisy

Linki zewnętrzne 

 Particle data group
 Masy, momenty magnetyczne i średnie czasy życia barionów
 LHCb experiment is charmed to announce observation of a new particle with two heavy quarks  Ξcc++ (ang. 06.07.2017r.)
Przełęcz Dukielska

Przełęcz Dukielska () – najniżej położona (500 m n.p.m.) przełęcz w głównym grzbiecie Karpat. Znajduje się w centralnej części Beskidu Niskiego nad wsią Barwinek.

W granicznym grzbiecie Karpat od zachodu sąsiaduje z przełęczą Porubské sedlo, a od wschodu z Beskidem nad Czeremchą.

Na przełęczy do 2007 roku działało całodobowe przejście graniczne Barwinek-Vyšný Komárnik na międzynarodowej trasie E371.

Historia 
Przełęcz Dukielska od najdawniejszych czasów stanowiła wygodny punkt przekraczania głównego grzbietu Karpat. Choć niektóre źródła wspominają o biegnących przez tę przełęcz drogach handlowych już w starożytności, z całą pewnością już w XIV w. n.e. wiódł nią trakt handlowy z Polski na Węgry i dalej – na Bałkany. Konkurował on z traktem wiodącym przez nieodległą Przełęcz Beskid nad Czeremchą. Młaki (wypływy wodne) na Przełęczy Dukielskiej i często wiejące feny utrudniały komunikację, szczególnie wiosną i jesienią, przez co tamta przełęcz, mimo że wyższa o 81 m, z powodzeniem opierała się konkurencji. Ostatecznie budowa wygodnego traktu przez Przełęcz Dukielską na początku XIX w. przypieczętowała los szlaku przez przełęcz Beskid i przyczyniła się do rozwoju miast leżących na trakcie dukielskim.

Przez przełęcz, która już od czasów państwa Wiślan niemal nieprzerwanie wyznaczała południową granicę Polski, niejednokrotnie wkraczały na jej terytorium obce wojska. Od 1471 r. w czasie zatargów Kazimierza Jagiellończyka z Maciejem Korwinem przez przełęcz wędrowały wojska węgierskie. W 1619 r. lisowczycy przekroczyli ją w drodze do Siedmiogrodu, by – w wyniku zobowiązań sojuszniczych z cesarzem Ferdynandem II – spacyfikować oddziały Jerzego I Rakoczego. W 1657 r. przełęcz przekroczyły wojska jego syna, Jerzego II. W czasie konfederacji barskiej nieopodal przełęczy na wzgórzu zwanym dziś Szańcami istniał konfederacki obóz warowny. 14 maja 1772 przekroczył przełęcz austriacki korpus preszowskiej straży przedniej gen. Esterházyego wkraczający na ziemie I zaboru.

W 1914 roku, w czasie I wojny światowej, na przełęczy toczyły się ciężkie walki. Jednak największą w historii Przełęczy Dukielskiej była bitwa o Przełęcz Dukielską we wrześniu i październiku 1944 r., gdy poległo około 90 tys. żołnierzy Armii Czerwonej, głównie słowackich powstańców i Ukraińców.

Szlaki 
Piesze szlaki turystyczne:
  Baranie (754 m n.p.m.) – Barwinek – Przełęcz Dukielska (500 m n.p.m.) – Czeremcha – Jasiel – Kanasiówka (823 m n.p.m.)
  Przełęcz Dukielska – Zyndranowa

Zobacz też 
 zmiana granicy państwowej na Przełęczy Dukielskiej

Bibliografia 
 
 
 
 
 
 
 
 

Dukielska, Przełęcz
Łużyczanie

Łużyczanie () – plemię słowiańskie, które zamieszkiwało teren Dolnych Łużyc w dorzeczu Sprewy i Nysy Łużyckiej. Jednym z najstarszych grodów, wokół których skupiały się plemiona Łużyczan było Lubnjow. Łużyczanie należeli do plemion Serbów łużyckich i są oni przodkami dzisiejszych Dolnych Łużyczan (w odróżnieniu od Łużyczan Górnych, których przodkami są Milczanie). Pierwszej wzmianki o Łużyczanach dokonał Geograf Bawarski w połowie IX wieku wyliczając dwadzieścia osad grodowych.

W drugiej połowie IX wieku Łużyczanie uznali zwierzchnictwo Wielkich Moraw, któremu to państwu podlegali aż do jego upadku w roku 907. W latach 870–890 rozpoczęto budowę grodów obronnych w związku z narastającym zagrożeniem ze strony państwa wschodniofrankijskiego. Rozbudowa tych grodów nasiliła się po 920, gdy król wschodniofrankoński Henryk I Ptasznik rozpoczął podbój siedzib zachodnich sąsiadów Łużyczan – Glomitów. Po ich podporządkowaniu w 932 dokonał pierwszej poważnej wyprawy na ziemie Łużyczan. Ataki Sasów nasiliły się w połowie X wieku i w końcu w roku 963 Łużyczanie zostali podporządkowani królestwu niemieckiemu przez Gerona, margrabiego Marchii Wschodniej. 

W wyniku wojen polsko-niemieckich w latach 1002–1018 Łużyce przejściowo znalazły się w granicach Polski. Niemcy podbili ziemie Łużyczan ponownie po roku 1031 (IV wojna polsko-niemiecka); po tej dacie utrwalili swe rządy i w ciągu kolejnych wieków dokonali germanizacji większości ludności łużyckiej.

Zobacz też 
 Łużyce
 Limes Sorabicus 
 Słowianie, Słowianie połabscy, Serbołużyczanie, Łużyce Dolne

Przypisy

Linki zewnętrzne 
 

Łużyce
Plemiona połabskie