1865

Godina 1865 (MDCCCLXV) bila je redovna godina koja počinje u nedjelju po gregorijanskom odn. redovna godina koja počinje u petak po 12 dana zaostajućem julijanskom kalendaru (linkovi pokazuju kalendare).


Događaji

Januar/Siječanj 
 7. 1. - Ponovo otvorena niža gimnazija u austrijskom Kotoru.
 15. 1. - Američki građanski rat: Druga bitka za Fort Fisher u Severnoj Karolini, unionisti zauzimaju poslednje veće priobalno uporište Konfederacije.
 januar - Paragvajski rat: paragvajske snage zauzimaju brazilski grad Corumbá (Brazilsko Carstvo je zauzeto Urugvajskim ratom).
 januar - Osmanlije završile telegrafsku liniju od Carigrada do Faoa na Persijskom zalivu, gde je spojena sa nedavno postavljenim Indo-evropskim telegrafom do Karačija u Britanskoj Indiji (prva telegrafska veza Britanije i Indije).
 26. 1. - Rumunski knez Alexandru Ioan Cuza smenio premijera Kogălniceanua zbog nesuglasica oko primene agrarne reforme i drugih pitanja.
 27. 1. (15. 1. po j.k.) - Član 76 u srpskom Zakonu o činovnicima promenjen tako da vladi daje pravo proizvoljnog otpuštanja činovnika - u narednim decenijama biće korišćen i protiv političkih protivnika (važiće i u vreme Kraljevine SHS).
 27. 1. - Špansko-južnoamerički rat: ugovor Vivanco–Pareja o saradnji Španije i Perua (peruanski predsednik će u novembru biti zbačen zbog ovoga).
 31. 1. - Predstavnički dom SAD usvaja Trinaesti amandman na Ustav SAD kojim je zabranjeno ropstvo i nevoljno služenje, osim kao kazna za zločin (ratifikovan u decembru).
 31. 1. - Robert E. Lee unapređen u vrhovnog generala Armije KAD.

Februar/Veljača 
 februar, početkom - Gen. William Tecumseh Sherman kreće na pohod kroz obe Karoline.
 3. 2. - Firenca je nova prestonica Kraljevine Italije (do 1871).
 4 - 11. 2. - Banska konferencija u Hrvatskoj, u kojoj učestvuju samo pristaše proaustrijskog kancelara Mažuranića - promijenjen izborni red.
 17. 2. - Sherman zauzeo Columbiju, glavni grad Južne Karoline, grad je sledeće noći u plamenu.
 20. 2. - Okončan Urugvajski rat, za privremenog predsednika postavljen liberal Venancio Flores.
 22. 2. - Amandmanom na ustav, Tennessee ukida ropstvo.

Mart/Ožujak 
 3. 3. - Aktom Kongresa, u SAD osnovan Biro izbeglica, oslobođenika i napuštenih zemalja, poznatiji kao Oslobođenički biro (traje do 1872).
 3. 3. - Rat Dominikanske restauracije: pošto španski Cortes ne želi više finansirati rat, kraljica Izabela potpisuje poništenje aneksije Dominikanske Republike (poslednji španski vojnici se povukli 15. jula).
 4. 3. - Abraham Lincoln inauguriran za drugi mandat predsednika SAD, potpredsednik Andrew Johnson.
 13. 3. - Američki građanski rat: Konfederacija nevoljko pristaje koristiti crnačke trupe u svojim redovima.
 mart - Zakon o naseljavanju stranaca u Kneževini Srbiji - olakšice koriste mnogi Srbi iz Bosne tako da vlada obustavlja useljavanje, da se Bosna ne bi raselila.
 18. 3. - Paragvajski diktator Francisco Solano López objavljuje rat Argentini, sledećeg meseca zauzima grad Corrientes.
 19 - 21. 3. - Bitka kod Bentonvilla je pobeda unionističkog generala Shermana u Severnoj Karolini.
 25. 3. - Opsada Petersburga u Virdžiniji: posle više od devet meseci opsade, Bitka kod Fort Stedmana je neuspešni pokušaj proboja konfederalnih snaga - Leejev poraz je samo pitanje vremena.

April/Travanj 
 1. 4. - Bitka kod Five Forksa je značajna unionistička pobeda kod Petersburga.
 2. 4. - Treća bitka za Petersburg je odlučujući proboj unionističkog glavnokomandujućeg gen. Granta.
 3. 4. - Američki građanski rat: Trupe Unije ulaze u Richmond.
 6. 4. - U Mannheimu, Baden, osnovan BASF (Badische Anilin- und Soda-Fabrik), iz ekoloških razloga ubrzo prelaze u Ludwigshafen.
 6. 4. - Bitka kod Sailor's Creeka je poslednja veća Leejeva bitka, i poraz.
 9. 4. - Američki građanski rat: nakon Bitke kod Appomattoxa, general Robert E. Lee nema izbora do predati svoju vojsku generalu Grantu čime je građanski rat uglavnom završen.

 14. 4. - Konfederalni simpatizer John Wilkes Booth smrtno ranjava predsednika SAD Abrahama Lincolna u Fordovom pozorištu; u paralelnom napadu ranjen državni sekretar William H. Seward, bilo planirano i ubistvo potpredsednika Johnsona.
 14. 4. - Milivoje Blaznavac ministar vojni u Srbiji, umesto Hippolyte Mondaine-a.
 15. 4. - Andrew Johnson postaje novi američki predsjednik nakon Lincolnove smrti.
 21. 4. - 3. 5. - Lincolnov pogrebni voz putuje zaobilaznom putanjom od Washingtona do Springfielda; popularizovana Pullmanova spavaća kola.
 26. 4. - Konfederalni general Joseph E. Johnston se predao W. T. Shermanu u Severnoj Karolini.
 26. 4. - John Wilkes Booth uhvaćen u stupicu u jednom ambaru, gde je i ubijen.
 27. 4. - Parobrod Sultana eksplodirao na Misisipiju kod Memphisa - čak 1800 mrtvih, uglavnom bivših severnjačkih zarobljenika.
 27. 4. - Osnovan Univerzitet Cornell u Ithaci, New York.
 april-maj - Na Teritoriji Arizona počinje Hualapaiski rat - petogodišnji sukob doseljenika i naroda Hualapai.

Maj/Svibanj 
 1. 5. - Svečano otvoren bečki Ringstrasse.
 1. 5. - Paragvajski rat: potpisan Ugovor Trojne alijanse, Argentina, Brazil i Urugvaj protiv Paragvaja.
 4. 5. - Konfederalni general Richard Taylor se predaje u Alabami - kraj otpora istočno od Misisipija.
 5. 5. - Blizu North Bend, Ohio izvršena prva pljačka voza u SAD.
 10. 5. - Zarobljen Jefferson Davis, predsjednik Konfederativnih Američkih Država, pet dana nakon što je zvanično raspustio vladu KAD.
 12 - 13. 5. - Bitka kod Palmito Rancha u Teksasu je poslednja bitka Američkog građanskog rata sa žrtvama (konfederalna pobeda).

 maj - Na Pariskom salonu izložena Maneova slika Olympia, praćena negodovanjem i podsmehom.
 17. 5. - Osnovana Međunarodna telegrafska unija (danas Međunarodna unija za telekomunikacije).
 19. 5. - Nianska pobuna u Kini: ćingovski general Sengge Rinchen ubijen iz zasede,
 25. 5. - Eksplozija skladišta municije u Mobile, Alabama, oko 300 poginulih.
 29. 5. - Predsednik Johnson proklamuje amnestiju za većinu građana bivše Konfederacije, ovo je i zvanični kraj Američkog građanskog rata.

Jun/Juni/Lipanj 

 2. 6. - General Edmund Kirby Smith predaje konfederalne snage zapadno od Misisipija - posljednji značajniji komandant južnjačkih snaga.
 4. 6. (23. 5. po j.k.) - Proslava 50. godišnjice Drugog srpskog ustanka (o Duhovima umesto Cvetima), povodom koje je ustanovljen Orden Takovskog krsta (prvi orden u Srbiji).
 10. 6. - Praizvedba Wagnerove opere "Tristan i Izolda" u Minhenu.
 11. 6. - Bitka kod Riachuela: brazilska mornarica je potukla paragvajsku flotu na rijeci Paraná, što je prekretnica Paragvajskog rata.
 13. 6. - Novi hercegovački biskup, fra Anđeo Kraljević stiže u Mostar.
 19. 6. - General Gordon Granger objavio u Galvestonu Proklamaciju o emancipaciji robova iz 1863. - danas je to praznik Juneteenth.
 21. 6. (9. 6. po j.k.) - Beogradska realka dobila svoj naziv.
 21. 6. - Alfred Nobel osnovao fabriku nitroglicerina Alfred Nobel & Company nedaleko od Hamburga, gde će za dogodine biti razvijen dinamit.
 23. 6. - Konfederalni general Stand Watie se predao u Oklahomi.
 26. 6. - Car Franjo Josip povukao poverenje kabinetu nadvojvode Rainera odn. ministru unutarnjih poslova von Schmerlingu.
 27. 6. (15. 6. po j.k.) - Ruski general Mihail Černjajev protivno naređenjima zauzima Taškent u Kokandskom kanatu.
 jun - Knez Mihailo Obrenović tražio razvod od Julije, što ona odbija i odlazi iz Srbije (krajem godine potpisali pogodbu); Knez želi da se oženi rođakom Katarinom Konstantinović, što nailazi na skoro opšte nezadovoljstvo.

 lipanj-srpanj - Izbori u Krajini (većina za proaustrijske kandidate) i Hrvatskoj (dvije trećine za koaliciju narodnjaka i unionista).

Jul/Juli/Srpanj 

 2. 7. - Ivan Kukuljević Sakcinski imenovan banskim namjesnikom u Hrvatskoj, ali nadbiskup Haulik se vraća već u prosincu.
 2. 7. - U Londonu osnovana crkva i humanitarna organizacija Vojska spasa.
 5. 7. - Osnovana Tajna služba SAD za borbu protiv falsifikovanih novčanica.
 7. 7. - Pogubljeno četvoro zaverenika u Lincolnovom ubistvu.
 14. 7. - Osvajanje Matterhorna: Grupa britanskih planinara se penje na vrh Matterhorna, koji je bio posljednji neosvojeni alpski vrh (dio će poginuti pri spuštanju).
 21. 7. - Wild Bill Hickok ubio Davisa Tutta u Springfieldu, Missouri, u valjda prvom obračunu sa brzim potezanjem.
 27. 7. - Konzervativac Richard Belcredi je novi predsedavajući habsburške vlade (do 1867).
 30. 7. - Položen kamen-temeljac prve "Bolnice varoši i okruga Beograda" - kasnije Očna klinika, danas Muzej medicine.
 30. 7. - Pored Kalifornije potonuo parobrod Brother Jonathan - 225 mrtvih, potonula i velika količina zlata.
 jul? - Union Pacific Railroad počinje iz Omahe rad na transkontinentalnoj železnici u pravcu zapada (ove godine je malo urađeno).

Avgust/August/Kolovoz 
 20. 8. - Potpisana Gasteinska konvencija: pruska kontrola nad Schleswigom, austrijska nad Holsteinom, Pruska otkupila austrijska prava u Lauenburgu - ali napetost između Austrije i Pruske nije umanjena.
 29. 8. - U El Salvadoru streljan bivši liberalni predsednik Gerardo Barrios.

Septembar/Rujan 
 20. 9. - U Austrijskom carstvu suspendovan Februarski patent iz 1861 (carstvo ponovo nema formalni ustav), car želi čuti "mnijenje sabora istočnih zemalja (Ugarske i Hrvatske)"; oslobođeni su poltički zatvorenici, Ivan Perkovac, Ante Starčević i Eugen Kvaternik.
 24. 9. - Španija objavljuje rat Čileu, jer im nisu želeli prodavati ugalj, iz solidarnosti sa Peruom, niti odati počast španskoj zastavi.
 25. 9. - Papska bula Multiplices inter osuđuje masonstvo i druga tajna udruženja.

Oktobar/Listopad 
 2. 10. - Umirovljen dalmatinski namjesnik Lazar Mamula, protivan ujedinjenju sa Hrvatskom, biće postavljen podmaršal barun Franjo Filipović.
 4. 10. - Sastanak Napoleona III i Bismarcka u Biarritzu: Francuska će biti neutralna u slučaju prusko-austrijskog konflikta, u zamenu za kompenzaciju na Rajni.
 4. 10. - Otvoren Bečki tramvaj, u početku sa konjskom vučom.
 7. 10. - U Zadru svečano otvoreno Novo kazalište, srušeno nakon Drugog svjetskog rata.
 11. 10. - Pobuna u Morant Bayu: Paul Bogle predvodi crnce koji traže prava na britanskoj Jamajci.
 25. 10. - Parobrod SS Republic sa velikom količinom zlatnog novca potonuo kod Džordžije.
 25. 10. - Izdat Vernov roman "Putovanje na Mesec" (De la Terre à la Lune).

Novembar/Studeni 
 1. 11. - Ivan Mažuranić odstupio s mjesta dvorskog kancelara, biće postavljen podmaršal barun Milan Kušević, unionista.
 6. 11. - Konfederalna fregata CSS Shenandoah se predala Britancima.
 11. 11. - Anglo-butanski rat okončan Ugovorom iz Sinčule - Butan predaje neke teritorije Britanskoj Indiji u zamenu za godišnju subvenciju.
 12. 11. - Hrvatski sabor otvoren nakon tri odgađanja.
 14. 11. - Ponovo izlazi "Pozor" (vlasnik Ivan Perkovac, urednik Bogoslav Šulek).
 novembar - Pruska nudi Austriji da otkupi njene interese u Holštajnu, ali Beč odbija.
 26. 11. - Objavljene Alice's Adventures in Wonderland.
 26. 11. - Špansko-južnoamerički rat: pomorska Bitka kod Papuda je čileanska pobeda nad Špancima.

Decembar/Prosinac 
 2. 12. - Abdullah bin Faisal bin Turki Al Saud (Abdulah III ibn Fejsal) postaje novi imam vahabita (vl. 1865–71, 1873–84 i 1887–89).
 5. 12. - Čile i Peru potpisali savez protiv Španije (u Peruu su prošlog meseca bila dva puča protiv lidera nevoljnih za rat).
 9. 2. - Smrću Laufilitonge gasi se i carska titula Tu'i Tonge.
 14. 12. - Posetom Franje Josipa, nakon četiri godine ponovo otvoren Ugarski sabor u Pešti.
 17. 12. - Leopold II postaje kralj Belgijanaca (do 1909).
 18. 12. - Proglašeno da je 6. decembra ratifikovan Trinaesti amandman na Ustav SAD kojim je zabranjeno ropstvo; oslobođeno preostalih 45.000 robova u Kentuckyju i Delawareu.
 23. 12. - Francuska, Belgija, Švajcarska i Italija potpisuju ugovor za osnivanje Latinske monetarne unije od 1866. - standardizovani i slobodno razmenjivi srebrni i zlatni novac (Austrougarska se delimično pridružila 1870. a Srbija 1873.).
 24. 12. - Na američkom jugu osnovan Ku Klux Klan, ciljevi su otpor Rekonstrukciji, zastrašivanje karpetbagera (severnjaka na Jugu) i skalavaga (južnjačkih pristalica Rekonstrukcije) i maltretiranje oslobođenika.

Kroz godinu 

 Vukova ćirilica prihvaćena kao službena na beogradskoj Velikoj školi.
 Uz pomoć Srbije proširena radionica oružja na Rijeci Crnojevića i mala radionica za izradu puščane municije na Cetinju.
 Čerkesko muhadžirstvo: turske vlasti naseljavaju Čerkeze i Tatare uz istočne i južne granice Srbije.
 Bosanski ejalet ima sedam sandžaka umesto četiri, uključujući novopazarski.
 Kuga u Bosni.
 Zmajeve pesme "Jututunska juhahaha" i "Jututunska narodna himna", ismevanje Mihailovog režima.
 Osnovan Patriotski savez, poznatiji kao Mlade Osmanlije, tajno društvo posvećeno reformama radikalnijim od Tanzimata.
 Haw ratovi: ostaci Tajpingista napadaju sever Sijama (Tajlanda), neredi traju do 1890. Liu Yongfu odlazi u severni Vijetnam (→ Armija crne zastave).
 Indijanski ratovi: vojska SAD će imati blizu 1000 okršaja u 12 kampanja protiv Indijanaca od 1865 do 1890.
 Nauka i tehnika
 August Kekulé opisao strukturu benzena.
 Brodom SS Great Eastern se polaže novi transatlantski telegrafski kabl.
 Francis Galton predložio eugeniku.
 1865-66 - Gregor Mendel izneo zakone nasleđivanja (nezapaženi do 1900).
 Johann Josef Loschmidt procenio Loschmidtovu konstantu, broj čestica idealnog gasa u datoj zapremini.
 Danski pastor Rasmus Malling-Hansen izmislio pisaću kuglu, preteću pisaće mašine.
 "Lokomotivski" zakon u Velikoj Britaniji ograničava brzinu vozila van grada na 4 milje (6,4 km) na sat, ispred vozila se mora kretati čovek sa crvenom zastavom (relaksirano 1896).
 Otvoren Massachusetts Institute of Technology.
 Blizu finskog grada Nokia osnovana fabrika drvne pulpe, jedna od prethodnica kompanije Nokia.

Rođenja

Januar/Siječanj – Jun/Lipanj 
 14. 1. - Persida Pavlović, pozorišna glumica († 1944)
 31. 1. - Patrijarh moskovski Tihon († 1925)

 2. 2. - Ćiro Truhelka, hrvatski arheolog i povjesničar († 1942.)
 14. 2. - Ljubomir Jovanović, istoričar i političar († 1928)
 17. 2. - Silvije Strahimir Kranjčević, hrvatski književnik († 1908.)
 19. 2. - Sven Hedin, geograf, istraživač srednje Azije († 1952)
 27. 2. - Ilarion Zeremski, episkop gornjokarlovački († 1931)

 4. 3. - Svetislav Simić, srpski političar, novinar († 1911)

 3. 4. - Menci Klement Crnčić, hrvatski slikar i grafičar († 1930.)
 9. 4. - Erich Ludendorff, njemački general u Prvom svjetskom ratu († 1937)
 21. 4. - Otto Franz Joseph, austrijski nadvojvoda, otac cara Karla († 1906)

 13. 5. - Friedrich Karl Johannes Thiele, hemičar († 1918)
 25. 5. - Pieter Zeeman, holandski fizičar, nobelovac († 1943)
 25. 5. - John Mott, lider YMCA, nobelovac za mir († 1955)
 25. 5. - Friedrich August III., poslednji kralj Saksonije († 1932)

 3. 6. - George V, kralj Ujedinjenog Kraljevstva († 1936)
 10. 6. - Frederick Albert Cook, američki istraživač i pisac
 13. 6. - William Butler Yeats, irski pesnik, nobelovac. († 1939)
 19. 6. - Alfred Hugenberg, njemački biznismen i političar († 1951)
 23. 6. - Milorad Petrović (glumac) († 1928)
 27. 6. - John Monash, australski inženjer i general († 1931)

Jul/Srpanj – Decembar/Prosinac 
 26. 7. - Philipp Scheidemann, kancelar Nemačke († 1939)
 26. 7. - Miloš Savčić, industrijalac, gradonačelnik Beograda († 1941)

 1. 8. - Eugen Švedski, princ i slikar († 1947)
 2. 8. - Danilo Pantelić, episkop dalmatinski († 1927)
 10. 8. - Aleksandar Glazunov, ruski kompozitor († 1936)
 11. 8. - Hannah Chaplin, glumica, Charliejeva majka († 1928)
 24. 8. - Ferdinand I, kralj Rumunije († 1927)
 27. 8. - Charles G. Dawes, potpredsednik SAD, nobelovac za mir († 1951)
 27. 8. - James Henry Breasted, arheolog, istoričar († 1935)

 20. 9. - Lubor Niederle, arheolog, antropolog († 1944)
 23. 9. - Suzanne Valadon, francuska slikarka († 1938)
 28. 9. - Miroslav Čačković, hrvatski kirurg, rendgenolog († 1930)

 4. 10. - Milorad Pavlović Krpa, novinar, književnik, prevodilac († 1957)
 11. 10. - Jovan Cvijić, srpski geograf. († 1927.)
 31. 10. - Wilfrid Voynich, poljski revolucionar, bibliofil, antikvar († 1930)

 1. 11. - Stevan Švabić, oficir srpske vojske († 1935)
 2. 11. - Warren G. Harding, predsjednik SAD († 1923)
 25. 11. - Kate Gleason, inženjerka, filantropinja († 1933)
 28. 11. - James Brandon Connolly, američki atletičar, prvi olimpijski pobjednik Igara modernog doba († 1957)
   28. 11. - Berchmana Leidenix, najstarija od Drinskih mučenica († 1941)

 8. 12. - Jean Sibelius, finski kompozitor († 1957)
 28. 12. - Félix Vallotton, slikar, grafičar († 1925)
 30. 12. - Rudyard Kipling, engleski književnik († 1936)

Kroz godinu 
 Vojislav Veljković, srpski političar. († 1931.)
 Milorad Pavlović, srpski profesor i publicista. († 1957.)
 Pitu Guli, revolucionar u Makedoniji († 1903)

Smrti 

 19. 1. - Pierre-Joseph Proudhon, francuski filozof, anarhista (* 1809)
 2. 2. - Aksentije Češmedžijski, bivši hercegovački mitropolit (* 1798)
 6. 2. - Isabella Beeton, kuvarica, ekspert za domaćinstvo (* 1836)
 10. 2. - Heinrich Lenz, fizičar (* 1804)
 25. 2. - Otto Ludwig, njemački književnik (* 1813)
 1. 3. - Ana Pavlovna, kraljica-supružnica Holandije (* 1795)
 3. 3. - Fra Mihovil Sučić, bosanskohercegovački svećenik, liječnik i hirurg
 1. 4. - Giuditta Pasta, sopranistica (* 1797)
 15. 4. - Abraham Lincoln, predsednik SAD (* 1809)
 16. 4. - Kornelije Stanković, srpski kompozitor. (* 1831)
 24. 4. - Nikolaj Aleksandrovič (cesarevič), ruski prestolonaslednik (* 1843)
 28. 4. - Samuel Cunard, osnivač Cunard Line (* 1787)
 18. 8. - Aleksandros Mavrokordatos, grčki političar (* 1791)
 26. 8. - Johann Franz Encke, astronom (* 1791)
 2. 9. - William Rowan Hamilton, matematičar (* 1805)
 2. 9. - Stefan Stefanović Tenka, bivši predsednik Državnog saveta (* 1797)
 2. 9. - Angelik Juraj Bedenik, hrvatski misionar (* 1808)
 18. 10. - Henry John Temple, 3rd Viscount Palmerston, premijer Ujedinjenog Kraljevstva (* 1784)
 10. 11. - Henry Wirz, konfederalni oficir, osuđen za ratne zločine (* 1823)
 12. 11. - Elizabeth Gaskell, književnica (* 1810)
 25. 11. - Heinrich Barth, nemački istraživač (* 1821)
 1. 12. - Luko Didak Sorkočević, pjesnik (* 1776)
 2. 12. - Faisal bin Turki bin Abdullah Al Saud, imam vahabita (* 1785)
 9. 2. - Laufilitonga, poslednji tonganski car (* 1797)
 10. 12. - Leopold I, kralj Belgijanaca (* 1790)

Reference 

 Literatura
 Rudolf Horvat (hr Wikisource): Najnovije doba hrvatske povjesti/Ponovni savez s Ugarskom
 Istorija srpskog naroda, Od Prvog ustanka do Berlinskog kongresa 1804-1878, Beograd 1981
 Peta knjiga prvi tom (V-1)
 Peta knjiga drugi tom (V-2)

1865