Romaanse talen

De Romaanse talen zijn een tak van de Indo-Europese taalfamilie. Oorspronkelijk werden deze talen voornamelijk in Zuid-Europa gesproken. In de 21e eeuw worden de Romaanse talen, als gevolg van emigratie en kolonisatie vanaf de 15e eeuw, gesproken in veel andere delen van de wereld, met name Latijns-Amerika. Wereldwijd spreken circa 800 miljoen mensen een Romaanse taal als hun eerste taal.

Oorsprong en ontwikkeling 
De Romaanse talen zijn de enige nog levende tak van de Italische talen. Ze stammen alle af van een van de Italische talen: het Latijn, de taal van de Romeinen, die door de Romeinse expansie (militairen, ambtenaren, handelaren en vooral ook veteranen) verspreid raakte over een groot deel van Europa en in het westelijke deel van het Romeinse Rijk de algemene voertaal werd. Vaak wordt bij het voorgaande de kanttekening gemaakt dat de Romaanse talen niet afstammen van het bekende klassiek Latijn zoals dat in geschreven vorm is overgeleverd, maar van het vulgair Latijn (Volkslatijn). Hierbij moet weer worden opgemerkt dat het onderscheid tussen klassiek en vulgair Latijn niet te veel moet worden verabsoluteerd en dat ook het vulgair Latijn zeker geen eenheid vormde, maar eerder een grote groep dialecten.  In de loop der eeuwen werden de verschillen tussen deze dialecten steeds groter en de onderlinge verstaanbaarheid steeds kleiner, zodat ze vanaf ca. 800 als verschillende talen worden beschouwd. Verschillen tussen de Romaanse talen en het Latijn worden ten dele toegeschreven aan de invloed van substraattalen, de talen van door de Romeinen onderworpen volken.

Veel bekend geworden kunsttalen, waaronder het Esperanto, Interlingua en Ido, zijn in hoge mate gebaseerd op de grammatica en woordenschat van de Romaanse talen.

Taal- en cultuurgebied in Europa 

Het Romaanse taal- en cultuurgebied in Europa is gecentreerd rond de westelijke Middellandse Zee (Frankrijk, Italië, Portugal en Spanje). Maar ook in landen als België, Luxemburg, Roemenië, Moldavië en Zwitserland worden Romaanse talen gesproken. Deze gebieden zijn van oudsher sterk rooms-katholiek, behalve in Roemenië en Moldavië (Roemeens-orthodox). Veel van deze landen zijn lid van de Latijnse Unie.

Westelijke Romaanse talen

Gallo-Romaans 
Gallo-Romaans is de naam voor alle Romaanse talen die worden of werden gesproken in een groot deel van het huidige Frankrijk en in Wallonië. Deze subgroep omvat zowel de Langue d'Oc als de Langue d'Oïl. Al deze talen zijn rechtstreeks voortgekomen uit het Gallo-Romaans, een vroege Romaanse taal die op zijn beurt was voortgekomen uit het Laatlatijn en tussen de 4e en de 9e eeuw werd gesproken in het toenmalige Gallië. Omdat van het Gallo-Romaans geen schriftelijke bronnen bewaard zijn gebleven, kan deze taal alleen worden gereconstrueerd op basis van vergelijkingen tussen met name het Oudfrans en het klassiek Latijn.

 Langues d'oïl
 Waals
 Picardisch
 Gallo
 Gaumais
 Frans
 Champenois
 Bourgondisch
 Lotharings
 Poitevin
 Saintongais
 Franc-comtois
 Angevin
 Mayenais
 Manceau
 Tourageau
 Orleanais
 Normandisch
 Jèrriais
 Dgèrnésiais
 Anglo-Normandisch (uitgestorven) Noot: Het Anglo-Normandisch heeft een enorme invloed uitgeoefend op het Oudengels, waardoor het moderne Engels nu een lexicon met zo'n 50% Romaanse woorden heeft. Daarmee is het de meest geromaniseerde Germaanse taal.
 Francoprovençaals
 Dauphinees
 Faetar
 Lyonees
 Piemontees
 Savoyaards
 Valdostaans
 Vauds
 Occitano-Romaans 
 Occitaans
 Gascons
 Languedocien (in enge zin)
 Limousijns
 Vivaro-alpin
 Auvergnat
 Catalaans
 Reto-Romaans (ook Rhaetisch)
 Friulisch
 Ladinisch
 Reto-Romaans
 Gallo-Italiaans
 Piëmontees
 Lombardisch
 Venetiaans
 Ligurisch
 Monegaskisch
 Emiliaans-Romagnools
 Emiliaans
 Romagnools

Iberisch/ Romaans-Iberisch / Ibero-Romaans 
 West-Iberisch
 Castiliaans
 Spaans (Castiliaans)
 Ladino (Judeo-Spaans)
 Portugees-Galicisch
 Portugees
 Judeo-Portugees
 Galicisch
 Eonaviegan
 Fala (gesproken in het noordwestelijke gedeelte van het Spaanse Extremadura)
 Asturisch-Leonees
 Leonees
 Asturisch
 Mirandees
 Extremaduriaans
 Pyrenese-Mozarabische 
 Aragonees
 Mozarabisch (uitgestorven in de 15e eeuw)

Sardijns 
 Sardijns
 Campidanees
 Logudorees

Istriotisch 
 Istriotisch

Oostelijk Romaanse talen

Italo-Romaans 
 Toscaans
 Italiaans
 Corsicaans
 Sassarees
 Gallurees
 Zuid-Centraal
 Marchigiano
 Umbro
 Laziale
 Romanesco
 Sabino
 Zuidelijk
 Napolitaans
 Siciliaans

Balkan-Romaans  
 Roemeens
 Istro-Roemeens
 Megleno-Roemeens
 Aroemeens
 Dalmatisch (uitgestorven)

Woordenschatvergelijking

Noten

Zie ook 
 Lijst van talen van de wereld
 Dialect