Stary Testament

Stary Testament – starsza część Biblii, przyjęta przez chrześcijaństwo. Żydowska (a za nią protestancka) wersja obejmuje 39 ksiąg (w judaizmie liczone jako 24; spisane głównie w języku hebrajskim), katolicka zawiera 46, a prawosławna w sumie 49-51 (księgi hebrajskie i greckie z Septuaginty).

Stary Testament razem z Nowym Testamentem tworzą Pismo Święte – Biblię.

Historia Starego Testamentu 
Stary Testament powstawał w ciągu wielu wieków, najstarszym tekstem w nim zawartym jest Pieśń Debory z Księgi Sędziów, spisana w XII w. p.n.e. Cały kanon Starego Testamentu został ustalony pod koniec I w. n.e. Znanych jest kilka teorii co do wyboru ksiąg kanonicznych – uważa się np., że do kanonu weszły tylko te teksty, w których powstaniu dopatrywano się interwencji (natchnienia) Boga. Długotrwały proces formowania kanonu ST rozpoczął się w 622 p.n.e., kiedy król Jozjasz wprowadził reformę religijną.

Stary Testament był już w starożytności tłumaczony na język aramejski (Targum), samarytański (Pentateuch samarytański) i grekę. Najstarsze greckie tłumaczenie to Septuaginta, zostało ono zapoczątkowane w Aleksandrii w połowie III w. p.n.e. i miało być stworzone dla istniejącej tam gminy żydowskiej. Według legendy przekładu dokonano na polecenie faraona Ptolemeusza II Filadelfosa, który chciał zapoznać się z prawem żydowskim. Na rozkaz kapłana Eleazara 70 mędrców żydowskich przetłumaczyło księgi w ciągu 70 dni. W rzeczywistości przekład kolejnych ksiąg trwał ponad 100 lat.

Kanon żydowski 

Istnieje wiele opinii na temat momentu ostatecznego ukształtowania się kanonu hebrajskiego. Przyjmuje się, że nastąpiło to pomiędzy II w. p.n.e., a II w. n.e.
Po ustaleniu kanonu hebrajskiego działalność rozpoczęli Masoreci, którzy bardzo dokładnie kopiowali księgi – dzięki temu dysponujemy dzisiaj hebrajskimi tekstami, które są identyczne z tymi, których używano w czasach Chrystusa. Tanach został napisany głównie w biblijnym hebrajskim, a niektóre części (zwłaszcza Księga Daniela i Księga Ezdrasza) w biblijnym aramejskim.

Prawo – Tora (Pięcioksiąg Mojżesza)
 1.   Księga Rodzaju – Bereszit („Na początku”)
 2.   Księga Wyjścia – Welle szemot („Oto imiona”)
 3.   Księga Kapłańska – Wajjikra („I zawołał”)
 4.   Księga Liczb – Wajedabber („I mówił”) a. Bemidmar („Na pustyni”)
 5.   Księga Powtórzonego Prawa – Elle Haddewarim („Oto słowa”)

Prorocy – Newiim
 6.   Księga Jozuego – Jehoszua
 7.   Księga Sędziów – Szoftim
 8.   1-2 Księgi Samuela – Szemuel
 9.   1-2 Księgi Królów – Melachim
 10.  Księga Izajasza – Jeszajahu
 11.  Księga Jeremiasza – Jiremijahu
 12.  Księga Ezechiela – Jichzekel
 13.  Dwunastu Proroków Mniejszych – Trej Asar (תרי עשר)
 Księga Ozeasza
 Księga Joela
 Księga Amosa
 Księga Abdiasza
 Księga Jonasza
 Księga Micheasza
 Księga Nahuma
 Księga Habakuka
 Księga Sofoniasza
 Księga Aggeusza
 Księga Zachariasza
 Księga Malachiasza

Pisma – Ketuwim
 14.  Księga Psalmów – Tehilim
 15.  Księga Przysłów – Miszlei
 16.  Księga Hioba – Ijow
 17.  Pieśń nad Pieśniami – Szir Haszirim
 18.  Księga Rut – Rut
 19.  Lamentacje Jeremiasza – Eika
 20.  Księga Koheleta – Kohelet
 21.  Księga Estery – Ester
 22.  Księga Daniela – Daniel
 23.  Księgi Ezdrasza i Nehemiasza – Ezra wuNechemia
 24.  1-2 Księgi Kronik – Diwrej Hajamim

Kanony chrześcijańskie 
Chrześcijanie bardzo długo nie mieli ustalonego kanonu Starego Testamentu, gdyż uważali go za odziedziczony po judaizmie i przezeń skompletowany. Ponadto – inaczej niż żydzi – tradycyjnie dzielili księgi Biblii na historyczne, dydaktyczne i prorockie.
W V wieku n.e. powstała Wulgata, przekład Starego Testamentu z hebrajskiego i greki (oraz Nowego Testamentu z greki) na łacinę, dokonany przez Hieronima, który za źródło przyjął hebrajskie oryginały pism, ale posiłkował się Septuagintą. Sam Hieronim nie uważał jednak ksiąg później nazwanych deuterokanonicznymi za część natchnionego kanonu.

Podobne opinie istniały wśród wielu chrześcijańskich uczonych i duchownych aż do XVI w.
Jednym z podających w wątpliwość wartość I Księgi Machabejskiej (ale nie pozostałych ksiąg deuterokanonicznych) był papież Grzegorz I („Moralia”, XIX.34-PL 76,119).
Wielu teologów chrześcijańskich przedstawiało bardzo różne koncepcje kanonu, jednak do rozłamu doszło dopiero w trakcie reformacji.

Kanon katolicki 
Kursywą zaznaczono księgi nieuznawane przez żydów i protestantów, tzw. deuterokanoniczne (wtórnokanoniczne).

Księgi historyczne
 Prawo – (Pięcioksiąg Mojżesza)
 1.    Księga Rodzaju (Rdz) – Liber Genesis (Gen)
 2.    Księga Wyjścia (Wj) – Liber Exodus (Ex)
 3.    Księga Kapłańska (Kpł) – Liber Leviticus (Lev)
 4.    Księga Liczb (Lb) – Liber Numeri (Nu)
 5.    Księga Powtórzonego Prawa (Pwt) – Liber Deuteronomium (Deu)
 Pozostałe księgi historyczne
 6.    Księga Jozuego (Joz) – Liber Iosue
 7.    Księga Sędziów (Sdz) – Liber Iudicum
 8.    Księga Rut (Rt) – Liber Ruth
 9.    1 Księga Samuela (1Sm) – Liber I Samuelis
 10.   2 Księga Samuela (2Sm) – Liber II Samuelis
 11.   1 Księga Królewska (1Krl) – Liber I Regum
 12.   2 Księga Królewska (2Krl) – Liber II Regum
 13.   1 Księga Kronik (1Krn) – Liber I Paralipomenon
 14.   2 Księga Kronik (2Krn) – Liber II Paralipomenon
 15.   Księga Ezdrasza (Ezd) – Liber Esdrae
 16.   Księga Nehemiasza (Ne) – Liber Nehemiae
 17.   Księga Tobiasza (Tb) – Liber Thobis
 18.   Księga Judyty (Jd) – Liber Iudith
 19.   Księga Estery (Est) – Liber Esther
 20.   1 Księga Machabejska (1Mch) – Liber I Maccabeorum
 21.   2 Księga Machabejska (2Mch) – Liber II Maccabeorum

Księgi mądrościowe (dydaktyczne)
 22.   Księga Hioba (Hi) – Liber Iob
 23.   Księga Psalmów (Ps) – Liber Psalmorum
 24.   Księga Przysłów (Prz) – Liber Proverbiorum
 25.   Księga Koheleta (Koh) – Liber Ecclesiastes (Ecl)
 26.   Pieśń nad pieśniami (Pnp) – Canticum Canticorum
 27.   Księga Mądrości (Mdr) – Liber Sapientiae
 28.   Mądrość Syracha (Syr) – Liber Ecclesiasticus

Księgi prorockie
 Prorocy więksi
 29.   Księga Izajasza (Iz) – Liber Isaiae
 30.   Księga Jeremiasza (Jer) – Liber Ieremiae
 31.   Lamentacje Jeremiasza (Treny) (Lm) – Lamentationes (Threni)
 32.   Księga Barucha (Ba) – Liber Baruch
 33.   Księga Ezechiela (Ez) – Prophetia Ezechielis
 34.   Księga Daniela (Dn) – Prophetia Danielis
 Prorocy mniejsi
 35.   Księga Ozeasza (Oz) – Prophetia Osee
 36.   Księga Joela (Jl) – Prophetia Ioel
 37.   Księga Amosa (Am) – Prophetia Amos
 38.   Księga Abdiasza (Ab) – Prophetia Abdiae
 39.   Księga Jonasza (Jon) – Prophetia Ionae
 40.   Księga Micheasza (Mi) – Prophetia Michaeae
 41.   Księga Nahuma (Na) – Prophetia Nahum
 42.   Księga Habakuka (Ha) – Prophetia Habacuc
 43.   Księga Sofoniasza (So) – Prophetia Sophoniae
 44.   Księga Aggeusza (Ag) – Prophetia Aggaei
 45.   Księga Zachariasza (Za) – Prophetia Zachariae
 46.   Księga Malachiasza (Ml) – Prophetia Malachiae

Kanon Wschodniej Ortodoksji (Prawosławia) I Orientalnej Ortodoksji 
Zawiera dodatkowo (w Septuagincie):
 2 Księga Ezdrasza
 3 Księga Machabejska
 4 Księga Machabejska (przez Cerkiew gruzinską uznawana za natchnioną, przez pozostałe autokefaliczne cerkwie jako pozakanoniczny apokryf, ale dozwolony w lekturze – księga o charakterze dydaktyczno-mądrościowym)
 Modlitwa Manassesa
 Psalm 151

W tradycji prawosławia rosyjskiego I gruzińskiego, a także etiopskiej koptyjskiego występuje również księga znana jako 2(3/4) Księga Ezdrasza, która zawiera w sobie Księgę Ezdrasza i Księgę Nehemiasza. Kanon etiopski zawiera dodatkowo Księgę Henocha, Księgę Jubileuszów, 1, 2 i 3 Księgę Mekabiego (różne od Ksiąg Machabejskich) oraz 4 Księgę Barucha. Z kolei kanon syryjski zawiera również księgę uznawaną jako apokryf – 2 Księgę Barucha oraz Psalmy 152-155.

Kanon protestancki 
W XVI w. Marcin Luter, podobnie jak niektórzy inni katoliccy bibliści owego czasu, przyjął założenie, że kanon hebrajski jest bardziej pierwotny niż zbiór ksiąg uznawanych dotychczas przez większość chrześcijaństwa. Odrzucił księgi w nim nie występujące, zachowując tradycyjny chrześcijański układ pism. W chrześcijaństwie rozgorzała trwająca do dziś dyskusja, które księgi powinny należeć do kanonu. Pisma odrzucone przez Lutra nazwano deuterokanonicznymi. Większa liczba ksiąg wynika z innego podziału (według podziału hebrajskiego prorocy mniejsi i niektóre inne księgi stanowią całość i dlatego kanon żydowski tradycyjnie liczy 24 księgi).

Nazwy ksiąg zgodnie z Biblią warszawską; w nawiasie odpowiedniki nazw w katolickiej Biblii Tysiąclecia.

Księgi historyczne
 Prawo – (Pięcioksiąg Mojżesza)
 1.    Pierwsza Księga Mojżeszowa (Księga Rodzaju)
 2.    Druga Księga Mojżeszowa (Księga Wyjścia)
 3.    Trzecia Księga Mojżeszowa (Księga Kapłańska)
 4.    Czwarta Księga Mojżeszowa (Księga Liczb)
 5.    Piąta Księga Mojżeszowa (Księga Powtórzonego Prawa)
 Pozostałe księgi historyczne
 6.    Księga Jozuego
 7.    Księga Sędziów
 8.    Księga Rut
 9.    1 Księga Samuela
 10.   2 Księga Samuela
 11.   1 Księga Królewska
 12.   2 Księga Królewska
 13.   1 Księga Kronik
 14.   2 Księga Kronik
 15.   Księga Ezdrasza
 16.   Księga Nehemiasza
 17.   Księga Estery
Księgi mądrościowe (dydaktyczne)
 18.   Księga Joba (Hioba)
 19.   Księga Psalmów
 20.   Przypowieści Salomona (Księga Przysłów)
 21.   Księga Kaznodziei Salomona (Księga Koheleta)
 22.   Pieśń nad pieśniami
Księgi prorockie
 Prorocy więksi
 23.   Księga Izajasza
 24.   Księga Jeremiasza
 25.   Treny Jeremiasza (Lamentacje)
 26.   Księga Ezechiela
 27.   Księga Daniela
 Prorocy mniejsi
 28.   Księga Ozeasza
 29.   Księga Joela
 30.   Księga Amosa
 31.   Księga Abdiasza
 32.   Księga Jonasza
 33.   Księga Micheasza
 34.   Księga Nahuma
 35.   Księga Habakuka
 36.   Księga Sofoniasza
 37.   Księga Aggeusza
 38.   Księga Zachariasza
 39.   Księga Malachiasza

Tabela ksiąg Starego Testamentu 

Łączna liczba rozdziałów: 
 1103 (kanon prawosławny)
 1067 (kanon katolicki)

Zobacz też 

 kanon Biblii
 Tanach
 Tora
 księgi deuterokanoniczne
 Nowy Testament
 stworzenie świata według Biblii
 Josef Markwart
 siglum

Przypisy

Linki zewnętrzne 
  Karolina Głowacka i Łukasz Niesiołowski-Spanò, Kto, kiedy i po co napisał Biblię? Nowe datowanie Starego Testamentu, kanał „Radio Naukowe” na YouTube, 26 sierpnia 2021 [dostęp 2023-09-21].

!