Zgorzelec

Zgorzelec (, grnłuż. Zhorjelc, dlnłuż. Zgórjelc, ) – miasto przygraniczne w województwie dolnośląskim, w polskiej części Górnych Łużyc, na prawym brzegu Nysy Łużyckiej, w Obniżeniu Żytawsko-Zgorzeleckim. Przed 1945 stanowiło prawobrzeżną część miasta Görlitz.

Zgorzelec jest siedzibą gminy wiejskiej Zgorzelec oraz powiatu zgorzeleckiego. Miasto należy do Związku Miast Polskich.

Według danych GUS z 1 stycznia 2023 r. miasto miało 29 313 mieszkańców (150. miejsce w kraju). Gęstość zaludnienia wynosi 1845,9 osób/1 km² (5. miejsce w województwie).

Barwy herbu i flagi Zgorzelca (niebiesko-żółte) są identyczne jak we fladze Górnych Łużyc, na terenie których Zgorzelec leży.

Geografia 
Według danych z 2002 Zgorzelec ma obszar 15,86 km² (1586 ha), w tym:
 użytki rolne: 40%
 użytki leśne: 3%

Według danych z 1 stycznia 2011 powierzchnia miasta wynosiła 15,88 km². Miasto stanowi 1,89% powierzchni powiatu.

W latach 1975–1998 miasto administracyjnie należało do województwa jeleniogórskiego.

Miasto położone jest na Dolnym Śląsku, w polskiej części Górnych Łużyc, na wschód od Nysy Łużyckiej, która przecina wschodnią krawędź granitowego masywu łużyckiego z przedgórzami pogranicza czesko-łużyckiego. Znajduje się na styku północnych terenów wrzosowisk i stawów Górnołużyckich i południowego Pogórza Łużyckiego. Na południe od płaskowyżu przełomu Nysy Łużyckiej do Nysy wpływa Czerwona Woda (Rothwasser) . Na płaskowyżu nad Nysą znajduje się tzw. Lasek Myśliwski (Jägerwäldchen).

Na północny wschód od miasta znajduje się tzw. Zgorzeleckie Wrzosowisko  (Görlitzer Heide), duży obszar leśny, który był własnością miasta do czasu podziału miasta w 1945 roku. Dzisiejszy obszar miejski Zgorzelca to około 209 mnpm., natomiast regionów nadbrzeżnych na Nysie jest około 175 mnpm . Najwyższym wzniesieniem jest Drewniak ( Jäckelsberg, dawniej też Holzberg ) w południowej dzielnicy Ujazd o wysokości 225,3 mnpm, następnie Mojeska Góra (Długa Góra) na południowy wschód od cmentarza komunalnego na 224,7 mnpm. i Krucze Wzgórze (również Krucza Góra; Rabenberg ) w na Przedmieściu Nyskim (Neissevorstadt) z 221,7 mnpm. Teren około 215 mnpm. - widok z tzw. Kamiennej Ambony (Felsenkanzel) na przeciwległą winnicę (obecnie zarośniętą drzewami) oraz browar Landskronbrauerei i około 30 metrów poniżej Przełomowa Dolina Nysy Łużyckiej - teren na wysokości około 185 mnpm. z dawną wojskową szkołą pływania tzw. Weinlache
.

Geologia 
Obszar miejski położony jest w dużej mierze na szarogłazie łużyckim. Jedynie obszar na południe od mostu miejskiego znajduje się na granodiorycie łużyckim. Granica między dwoma warstwami skał biegnie mniej więcej od mostu granicznego (im. Jana Pawła II) przez ulicę Marszałka Józefa Piłsudskiego, dalej ulicami Ignacego Daszyńskiego i Bohaterów II Armii Wojska Polskiego.

Szarogłaz składa się z biotytu, szarego kwarcu i jasnego skalenia z warstwami drobnoziarnistego szarogłazu i gęstych łupków szarogłazowych. Na południe od wiaduktu (most kolejowy), na wysokości ujścia Czerwonej Wody, nastąpiło zwężenie doliny Nysy spowodowane twardymi brzegami z granodiorytu.

Toponimia 

Nazwa pochodzi od wyrazu gorzeć (psł. *gorěti). Określała ona miejsce wypalone, osadę powstałą na miejscu wypalonym. Dzisiejsza polska nazwa wzięła się od form łużyckich, tj. Zgórjelc i Zhorjelc. Formą zniemczoną jest Görlitz.

Nazwy pojawiające się w najstarszych dokumentach

 Villa Goreliz (1071) – najstarsza pisemna wzmianka o Görlitz/Zgorzelcu jest w łacińskim dokumencie wystawionym przez cesarza Henryka IV. Zgodnie z jego wolą biskupowi miśnieńskiemu Benonowi zostało przekazanych z rąk banity o imieniu Ozer osiem „łanów królewskich” w „Villa Goreliz” (Gorelic) (ok. 192÷432 ha).
 Yzcorelik, Yzcorzelik – 1126
 Drewnow, Drzewniow, Yzhorelik – 1131
 Gorliz, Gorlic – 1238
 Zgorliz – 1241
 Goerlitcz, Goerlitz – 1266
 Gorlicz – 1301
 Gorlitz – 1322
 Gerlicz – 1378
 Gurlicz – 1384, 1456
 Garlicz – 1429
 Gorlicze – 1430
 Gorlitcz – 1434, 1475
 Ghorlitz – 1443
 Gorlitzsch – 1488
 Gorlytz – 1511
 Gorlicium, Gorlicia – używane były także formy zlatynizowane
 Zgorelc oraz Zgorzelec – 1847; śląski pisarz Józef Lompa w książce Krótki rys jeografii Szląska dla nauki początkowej wydanej w Głogówku
 Ost-Görlitz – (do 1946) nazwa prawobrzeżnej części miasta
 Görlitz Moys – (od 1 czerwca 1929 do 14 marca 1947) nazwa prawobrzeżnej południowej dzielnicy miasta
 Zgorzelice – nazwa polskiej części miasta w latach 1945–1946
 Zgorzelec – obecna nazwa polskiej części miasta wprowadzona po II wojnie światowej obowiązująca od 19 maja 1946
 Zgorzelec Ujazd – nazwa południowej dzielnicy miasta obowiązująca od 15 marca 1947 (obecnie administracyjna nazwa Zgorzelec).

Historia 

 okolice obecnego Zgorzelca początkowo zamieszkiwali Bieżuńczanie (Besunzane civitates II) oraz Milczanie (Milzane civitates XXX) wymienieni w połowie IX wieku w nocie „Geografa Bawarskiego” sporządzonej dla Ludwika Niemca.
 871–894 – teren państwa wielkomorawskiego
 na przełomie X i XI w. gród Serbołużyczan zajęty i włączony do Polski wraz z Łużycami przez Bolesława I Chrobrego; po jego śmierci przejściowo pod panowaniem margrabiów brandenburskich, następnie Czech
 1071 – Pojawia się najstarsza pisemna wzmianka o Zgorzelcu w dokumencie wystawionym przez cesarza Henryka IV. Zgodnie z jego wolą biskupowi miśnieńskiemu Benonowi zostało przekazanych z rąk banity o imieniu Ozer osiem „łanów królewskich” w „Villa Goreliz” (Gorelic)
 1076 – osada wraz ze wschodnią częścią Górnych Łużyc przyłączona do Czech
 1131 – powstał gród nad Nysą Łużycką z polecenia czeskiego księcia Sobiesława
 1303 – prawa miejskie
 1319–1329 – miasto częścią piastowskiego księstwa jaworskiego pod panowaniem Henryka I Jaworskiego. W 1319 miasto złożyło księciu hołd, a 26 sierpnia 1319 roku książę potwierdził przywileje miasta
 1346–1815 – miasto-członek górnołużyckiego Związku Sześciu Miast
 1377 – powstało oddzielne księstwo Görlitz utworzone przez króla czeskiego i cesarza Karola IV, z Janem Zgorzeleckim jako księciem
 1466 – pod panowaniem króla węgierskiego Macieja Korwina
 1490 – miasto ponownie w granicach Korony Czeskiej
 1618–1648 – zniszczenia w czasie wojny trzydziestoletniej
 1635 – z Łużycami Górnymi włączone do Elektoratu Saksonii
 1697–1763 – we władaniu królów Polski Augusta II Mocnego i Augusta III Sasa. Przez miasto biegła wówczas jedna z tras łączących Drezno i Warszawę
 1806 – miasto zostaje częścią Królestwa Saksonii, od 1807 w unii z Księstwem Warszawskim
 1815 – po kongresie wiedeńskim włączony został do Prus i stał się częścią prowincji Śląsk (Schlesien),
 od 1848 połączenie kolejowe z Węglińcem, od 1865 z Lubaniem i Jelenią Górą
 1914–1919 – w czasie I wojny światowej znajdował się tu obóz jeniecki, w którym Niemcy przetrzymywali m.in. Rosjan, Francuzów i Brytyjczyków a później już nie jako jeńców – Greków.
 1919 – miasto zostaje częścią prowincji Dolny Śląsk
 W 1940 do Zgorzelca i okolic dotarł pierwszy gaz przesłany z Gazowni Miejskiej w Wałbrzychu co znacząco poprawiło rozwój miasta.
 w czasie II wojny światowej 1939–1945 obóz dla jeńców – podoficerów i szeregowych różnej narodowości (Stalag VIII A), przez który według szacunków przeszło ponad 100 tysięcy więźniów, a zginęło kilka tysięcy jeńców – głównie radzieckich i włoskich
 kwiecień 1945 – zacięte walki o sforsowanie Nysy Łużyckiej na północ od Zgorzelca w okolicach wsi Prędocice, miasto nie zostało dotknięte bezpośrednimi działaniami wojennymi. Wysadzenie wszystkich mostów na Nysie Łużyckiej przez oddziały SS. W walkach z niemieckimi wojskami w rejonie Zgorzelca uczestniczyła 2 Armia Wojska Polskiego oraz 3 Armia Pancerna, 3 Gwardyjska Armia Pancerna, 52 Armia i 5 Gwardyjska Armia z 1 Frontu Ukraińskiego Armii Czerwonej. 
 1945 – ustalenie granicy na Nysie Łużyckiej, w wyniku czego prawobrzeżna część miasta zostaje włączona do Polski; wysiedlenie dotychczasowej ludności do Niemiec
 1948 – data powstania obowiązującej nazwy miasta (zamiast Zgorzelice)
 6 lipca 1950 – podpisano tu układ zgorzelecki między PRL a NRD uznający formalnie granicę na Odrze i Nysie Łużyckiej
 Po II wojnie światowej osiedlono tu (oraz w Policach w woj. zachodniopomorskim) dużą kolonię greckich i macedońskich uchodźców (głównie komunistycznych partyzantów), którzy szukali schronienia w Polsce po greckiej wojnie domowej 1946–1948. Łącznie ich liczba sięgała 14 tysięcy osób. Wielu z nich wróciło do Grecji po upadku dyktatury wojskowej i amnestii dla uczestników wojny. Od 1998 w mieście odbywa się festiwal piosenki greckiej (→ Eleni) pod patronatem ambasady greckiej organizowany przez Nikosa (Nikolaosa) Rusketosa.
 1959–1965 – niedaleko Zgorzelca zlokalizowano odkrywkową Kopalnię Węgla Brunatnego Turów oraz Elektrownię Turów.
 1998 – 5 maja proklamowano powołanie wraz z Görlitz Europamiasta Zgorzelec/Görlitz (Europastadt Görlitz/Zgorzelec)

Zabytki 

Do wojewódzkiego rejestru zabytków wpisane są:
 miasto, ośrodek historyczny
 zespół parków miejskich, z l. 1870–1930
 kamienice, ul. Bohaterów Getta 1 A, 3, 5, z l. 1896–1897, 1900
 dom, ul. Czachowskiego 1, z pocz. XX w.
 Przedmieście Nyskie – zespół architektoniczny – najstarsza cz. Zgorzelca od XVII w.:
 kamienice, ul. Daszyńskiego 9, 10, 11, 12, 13, 14, 15, 16, 17, 19, 20, 67, 68, 70, 71, 72, 73, 75A, 75B, 76 z budynkiem gospodarczym, 77, 78, 82, 83, 98, z XVI w., XVII-XVIII w., XIX w./XX w.
 dom Jakuba Böhmego, ul. Daszyńskiego 12
 kamienica, ul. Wolności 7, z ok. 1880
 zespół dawnego młyna, ul. Wrocławska 2: budynek administracyjny, obecnie mieszkalny, elewator
 kamienice, ul. Domańskiego 1, 2, 4, z l. 1898–99, XIX w.
 pałac, ul. Francuska 39 (d. 12), z 1730: park
 rządcówka, ul. Henrykowska 5, z 1880, ogród
 willa, ul. św. Jana 20, z 1898
 kamienice, ul. Kościuszki 2, 16, z l. 1905–1910
 dom kołodzieja, budynek mieszkalno-gospodarczy (przeniesiony), aleje Lipowe 1, drewniany, z 1822 o konstrukcji przysłupowy przy obwodnicy miejskiej
 kamienica, ul. Łużycka 11, z 1898
 monumentalny gmach Miejskiego Domu Kultury, ul. Parkowa 1, z l. 1898–1902, miejsce podpisania układu zgorzeleckiego
 dwa domy, obecnie internat, ul. Partyzantów 2–4, z pocz. XX w.
 kamienice, ul. Piłsudskiego 3, 4, 5, 7, 8, 10, 12, 14, z XIX w.
 dom, ul. Staszica 7, z k. XIX w.
 kamienice, ul. Warszawska 1, 2, 3, 7, 14, 15, z l. 1900–7, 1910–14, XX w.
inne zabytki:
 kościół pw. św. Jana Chrzciciela, neoromański z l. 1905–1907
 kościół pw. św. Bonifacego z l. 1929–1930
 wieża ciśnień przy ulicy św. Jana
 dworzec PKP Zgorzelec Ujazd
 most kolejowy na Nysie Łużyckiej
 dom studzienny, przy Placu Pocztowym
 kruczy folwark – Dom Pomocy Społecznej, przy ulicy Przechodniej. Niegdyś dom Bartłomieja Scultetusa.

Klimat

Demografia 

Dane z 30 czerwca 2010:

Piramida wieku mieszkańców Zgorzelca w 2014.

Transport

Transport drogowy 
Przez Zgorzelec przebiegają następujące drogi:

Dawniej przez Zgorzelec przebiegała .

Transport kolejowy 
 linia kolejowa nr 274
 linia kolejowa nr 278 (E30)

Stacje kolejowe 
 Zgorzelec
 Zgorzelec Miasto
Na terenie miasta znajdują się 3 wiadukty kolejowe oraz jeden drogowy.

Publiczny transport zbiorowy 
Na terenie zamkniętego dworca kolejowego Zgorzelec Miasto ma się rozpocząć inwestycja "Metro Park". Budowa obiektu przewiduje wybudowanie przystanków autobusowych oraz kasy biletowej dla autobusów oraz pociągów.

PKS 
 PKS Sp. z o.o. w Kamiennej Górze
 PKS w Lubaniu Sp. z o.o.

Prywatni przewoźnicy 
 Astel
 Bieleccy

Komunikacja miejska 
Miasto posiada jedną linię autobusową nr „50” obsługiwaną przez firmę ASTEL (nr 1, nr 2S i nr 3).
Dawniej miasto posiadało sieć tramwajową.

Transport lotniczy 
W 2013 przy ul. Lubańskiej oddano do użytku sanitarne lądowisko.

Oświata

Kultura i sztuka 

 Miejski Dom Kultury
 Biblioteka Miejska w Zgorzelcu
 Państwowa Szkoła Muzyczna I i II stopnia
 Muzeum Łużyckie
 Młodzieżowa Orkiestra Mandolinistów
 Grupa Teatralna „Widziadło”
 Dziecięcy Teatr Baśni.
 W mieście działa kino „PoZa NoVa”.

Media lokalne 

 zgorzelec.info (od 21 stycznia 2003, a od 30 listopada 2005 roku jako dziennik).
 zinfo.pl
 Telewizja Kablowa „Tomków” oferującą kanały telewizyjne, internet oraz telefon, a także emitująca lokalną stację TVT Zgorzelec.
 Lokalny portal informacyjny www.nastyku.pl
.

Media regionalne o charakterze ponadmiejskim poruszające problemy miasta Zgorzelca:
 Gazeta Wojewódzka
 Gazeta Regionalna Dolny Śląsk

Turystyka 
Przez miasto przebiega Dolnośląska Droga św. Jakuba odcinek szlaku pielgrzymkowego do grobu św. Jakuba w Santiago de Compostela w Hiszpanii.

Sport i rekreacja 
 Hala sportowo–widowiskowa mogąca pomieścić od 4,5 tys. osób przy ulicy Lubańskiej.

 Centrum Sportowo-Rekreacyjne przy ul. Maratońskiej, w którego skład wchodzą: dwa boiska do piłki nożnej, kompleks boisk o nawierzchni sztucznej, hala sportowa, basen kryty, basen odkryty, korty tenisowe, siłownia, sauna, gabinet odnowy biologicznej.

Kluby i zespoły 

 KKS Turów Zgorzelec (koszykówka) – mistrz Polski 2013/2014
 MKS Osa Zgorzelec (lekkoatletyka, żeńska koszykówka)
 Zgorzelecki Klub Bokserski (boks)
 MKS Nysa Zgorzelec (piłka nożna)
 UKS Basket Zgorzelec (koszykówka)
 UKS Energetyk Zgorzelec (pływanie)
 KS Turów Zgorzelec (żeglarstwo)
 BS Edi-Team Zgorzelec (bieganie)
 UKS Warrior Zgorzelec (taekwondo)
 Kick Fighters Zgorzelec (kick-boxing (K-1))
 UKS Zapasy Zgorzelec (zapasy)
 UKRSA Cogito Zgorzelec (sporty alternatywne; windsurfing, snowboarding, kitesurfing, turystyka piesza i rowerowa, wspinaczka skałkowa)
 Wing-Tsun Polska - klub w Zgorzelcu (Wing Tsun - sztuki walki)

Religia 

Na terenie miasta funkcjonują następujące związki wyznaniowe:
 Kościół Chrześcijan Baptystów:
 zbór w Zgorzelcu
 Kościół Ewangelicko-Augsburski:
 filiał Zgorzelec-Görlitz należący do parafii w Lubaniu
 Kościół rzymskokatolicki (dekanat Zgorzelec):
 parafia św. Bonifacego
 parafia św. Jadwigi Śląskiej
 parafia św. Jana Chrzciciela
 parafia św. Józefa Robotnika
 parafia Matki Bożej Łaskawej
 Kościół Zielonoświątkowy:
 zbór „Arka”
 Mesjańskie Zbory Boże (Dnia Siódmego):
 punkt misyjny w Zgorzelcu podległy zborowi w Warszawie
 Polski Autokefaliczny Kościół Prawosławny:
 parafia Świętych Równych Apostołom Konstantyna i Heleny
 Świadkowie Jehowy 
 zbór Zgorzelec–Południe
 zbór Zgorzelec–Zachód
 zbór Zgorzelec–Śródmieście (w tym grupa języka migowego) z Salą Królestwa.

Atrakcje 

 Przez Zgorzelec prowadzą szlak Via Regia oraz dwa szlaki pątnicze: Wielkopolska i Dolnośląska Droga św. Jakuba, które przez Most staromiejski łączą się z europejską siecią dróg św. Jakuba (hiszp. Camino de Santiago).
 Na placu Pocztowym w Zgorzelcu stoi rekonstrukcja pocztowego słupa dystansowego z 1725, postawionego za panowania króla Polski i Wikariusza Świętego Cesarstwa Rzymskiego Augusta II Mocnego. Słup jest ozdobiony herbem Rzeczypospolitej oraz monogramem króla. Oryginał znajduje się w Muzeum Poczty i Telekomunikacji we Wrocławiu.
 W Zgorzelcu znajduje się jedna z największych wojskowych nekropolii w Polsce – Cmentarz 2 Armii Wojska Polskiego (3420 grobów).

Ludzie związani ze Zgorzelecem

Współpraca międzynarodowa 
Miasta i gminy partnerskie:
  Avion
  Görlitz
  Mirhorod
  Nausa

Panoramy miasta

Przypisy

Bibliografia

Linki zewnętrzne 

 Urząd Miasta Zgorzelec

 
Miasta w województwie dolnośląskim
Miasta w Polsce, którym nadano prawa miejskie w XX wieku