Bern (stad)

Bern (Duits: Bern; Bernduits: Bärn; Frans: Berne; Italiaans: Berna; Reto-Romaans: Berna) is de bondsstad van Zwitserland en bestuurlijk centrum van het kanton Bern. Bern telt volgens de gemeentelijke website 134.794 inwoners (dec. 2020) en is daarmee de vijfde stad van het land na Zürich, Genève, Bazel en Lausanne.

De oude binnenstad van Bern is opgenomen in de Werelderfgoedlijst van de UNESCO.

Geschiedenis 
Hoewel er weliswaar al nederzettingen waren, werd de huidige stad Bern gesticht door Hertog Berthold V van Zähringen in 1191. Volgens een sage heet de stad Bern omdat de hertog op deze plaats een beer heeft gedood; de beer is dan ook de mascotte van de stad. Berthold V bouwde de stad volgens een duidelijk plan, waarbij de stad aan drie zijden omringd werd door de Aare en daarom beter verdedigbaar was. Aan de vierde (westelijke) zijde werd een muur en een toren gebouwd. Aan die kant werd de stad relatief snel verder vergroot. De rand van de stad werd tot 1256 gemarkeerd door de Zytgloggetoren, daarna tot 1345 door de Käfigtoren en tot 1622 door de Christoffelturm. Deze toren stond op de plaats van het huidige centraal station en werd in 1865 afgebroken.

Na het uitsterven van het Zähringergeslacht in 1218 werd Bern een vrije stad. Ten slotte bereikte de stad zijn onafhankelijkheid na 2 oorlogen, de eerste in 1298 tegen Fribourg en de Habsburgers en daarna in 1339 tegen de Bourgondiërs. In de tweede oorlog werd Bern ondersteund door de Eedgenoten van Nidwalden, Uri en Schwyz, waarmee het zich in 1323 verbond.

In maart 1990 kwam het in Bern tot ernstige rellen toen ca. 20.000 mensen betoogden tegen Zwitserland als 'snuffelstaat', nadat eerder bekend was geworden dat de overheid van 900.000 burgers en 70 parlementariërs een omvangrijk dossier had aangelegd.

Hoofdstad 
Hoewel Bern de hoofdstad van Zwitserland genoemd wordt, heeft Zwitserland eigenlijk geen hoofdstad. Bern is officieel de Bondsstad. Toen in 1848 de Zwitserse statenbond werd omgevormd tot bondsstaat waren er drie kandidaat-steden om bondsstad te worden. Op 28 november werd Bern verkozen. Zürich, toen al de economisch sterkste stad van Zwitserland, werd, juist om die positie niet nog meer te versterken, niet gekozen. Luzern was de derde kandidaat, maar had als nadeel dat het bij de Sonderbund-oorlog bij de afvallige kantons hoorde, iets wat de machthebbers niet wilden belonen.

Voordat Bern de bondsstad werd, wisselde de bondsregering vanaf 1803 elk jaar, en later elke twee jaar, van de ene Zwitserse stad naar de andere stad.

Geografie 
De stad ligt aan de rivier de Aare, oorspronkelijk gebouwd in een bocht van die rivier. De rivier omslingert dan ook een groot deel van de oude binnenstad. De oude binnenstad wordt omringd door de stadsdelen Breitenrain en Lorraine in het noorden, in het oosten Schosshalde en in het zuiden Kirchenfeld. Deze delen worden met de binnenstad van Bern met de bruggen Kornhausbrug, Nydeggbrug en Kirchenfeldbrug verbonden. In het westen grenzen de stadsdelen Bümpliz en Bethlehem aan de stad.

Om Bern liggen enkele gemeenten zoals Köniz, Muri, Ostermundigen, Ittigen, Bolligen en Zollikofen, die tot de agglomeratie van Bern worden gerekend. Deze agglomeratie heeft ongeveer 300.000 inwoners.

Klimaat

Religie 
In 1999 was 52% van de bevolking gereformeerd en 27% rooms-katholiek; beide groeperingen hebben veel aanhangers verloren in de periode 1999-2009. In 2009 waren 57402 (of 44 % van de) inwoners nog gereformeerd (een afname met 8%) en het aantal katholieken was eind 2009 afgenomen naar 31077 (24 %), een afname van (slechts) 4 %. Het aantal niet-gelovigen (konfessionslosen) en aanhangers van andere niet erkende religies is toegenomen naar 31 %.

Bezienswaardigheden 
 Oude binnenstad van Bern
 Aare (Marzilibad)
 Bärengraben en BärenPark
 Botanischer Garten Bern
 Bundesplatz
 Dierenpark Dählhölzli
 Elfenau
 Erlacherhof
 Gurten
 Kornhaus
 Marzilibahn
 Parlementsgebouw van Bern
 Untertorbrücke
 Zytglogge-toren

Kastelen 
 ilu Schloss Bümpliz
 Neues Schloss Bümpliz
 Schloss Holligen
 Schloss Wittigkofen

Kerken 
 Berner Münster
 Französische Kirche
 Heiliggeistkirche
 Nydeggkirche
 Friedenskirche
 Johanneskirche
 Pauluskirche
 Petruskirche
 Dreifaltigkeitskirche
 St. Peter en Paulkerk
 St. Ursula's Church

Begraafplaatsen 
 Bremgartenfriedhof, met graf van Michail Alexandrowitsch Bakunin
 Schosshaldenfriedhof, met graf van Paul Klee
 Friedhof Bümpliz
 Joods kerkhof, met graf van Max Horkheimer

Cultuur

Theater 
 Stadttheater Bern
 Schlachthaus Theater Bern
 Hochschule der Künste Bern
 Theater aan de Effingerstrasse
 Narrenpack Theater Bern
 Tojo Theater in der Reitschule

Musea 
 Kunstmuseum Bern
 Kunsthalle Bern
 Zentrum Paul Klee
 Historisches Museum Bern
 Museum für Kommunikation Bern
 Schweizerisches Literaturarchiv in de Schweizerische Nationalbibliothek
 Naturhistorisches Museum der Burgergemeinde Bern
 Trammuseum

Sport 
In het Wankdorf Stadion werd in 1954 de finale van het WK voetbal gespeeld.

Ook werden in het stadion ook wel Stade de Suisse genaamd wedstrijden gespeeld van het EK voetbal 2008 gespeeld. Het Nederlands Elftal speelde er alle drie de groepswedstrijden.

De voetbalclub BSC Young Boys en FC Bern komen uit Bern.

Bern is verder het regelmatig eindpunt van de Ronde van Zwitserland, een meerdaagse wielerwedstrijd die vlak voor de Ronde van Frankrijk wordt verreden. In 1936 en 1961 werden de wereldkampioenschappen wielrennen in Bern georganiseerd. De wereldtitels voor de heren beroepsrenners gingen respectievelijk naar de Fransman Antonin Magne en de Belg Rik van Looy.

In 2016 was Bern start- en finishplaats voor een etappe in de Ronde van Frankrijk. De Slowaak Peter Sagan won in Bern.

De ijshockeyclub SC Bern speelt in de PostFinance-Arena. Bern was speelstad voor het WK ijshockey in 1971, 1990 en 2009.

In 2006 was Bern een van de vijf speelsteden tijdens het EK handbal (mannen).

Vervoer 
Hoewel Bern de bondsstad van het land is, is de ontsluiting voor luchtverkeer eerder beperkt. De luchthaven Bern-Belp is een kleine luchthaven met routes naar enkele Europese bestemmingen. Het gros van luchtverkeer van en naar Bern loopt via de luchthavens van Zürich en Genève. Langs de weg is er een uitstekende ontsluiting via de A1, A6 en A12. Voor de Schweizerische Bundesbahnen is het station van Bern een belangrijk knooppunt.

Stadsvervoerbedrijf Bernmobil exploiteert vijf tramlijnen, vijf trolleybuslijnen en meerdere dieselbuslijnen.

Bekende inwoners van Bern

Geboren 

 Burchard van Schwanden (≈1245-1310), de twaalfde grootmeester van de Duitse Orde
 Beat Ludwig von Muralt (1665-1749), schrijver en filosoof in de Verlichting
 Albrecht von Haller (1708-1777), arts, dichter, natuurwetenschapper en magistraat
 Julie Bondeli (1732-1778), salonnière
 Johann David Wyss (1743-1818), gereformeerd prediker en schrijver
 Daniël Wyttenbach (1746-1820), hoogleraar in de klassieke talen aan de Leidse Universiteit en tevens bibliothecaris van de universiteitsbibliotheek
 Rosette Niederer-Kasthofer (1779-1857), lerares, pedagoge en pionier voor het meisjesonderwijs
 Friedrich Ludwig von Effinger (1795-1867), politicus
 Carl Meissner (1800-1874), botanicus en rector
 Ludwig Stantz (1801-1871), arts, glaszetter en glasschilder
 Henriette Bitzius-Zeender (1805-1872), redactrice
 Christoph Albert Kurz (1806-1864), politicus
 Sofie Daendliker (1809-1878), diacones
 Rudolf Otto von Büren (1822-1888), politicus
 Karl Brunner-von Wattenwyl (1823-1914), fysicus en entomoloog
 Karl Schenk (1823-1895), gereformeerd dominee en politicus
 Friedrich Rudolf Simon (1828-1862), kunstschilder
 Anna Bachofner (1839-1909), schrijfster
 Emil Theodor Kocher (1841-1917), arts en Nobelprijswinnaar (1909)
 Karl Stämpfli (1844-1894), ondernemer en politicus
 Heinrich Dübi (1848-1942), filoloog en alpinist
 Emma Stämpfli-Studer (1848-1930), onderneemster
 Carl Stooss (1849-1934), jurist en hoogleraar
 Helene von Mülinen (1850-1924), feministe, activiste
 Ferdinand Hodler (1853-1918), schilder
 Julie Studer-Steinhäuslein (1853-1924), feministe
 Marie de Gottrau-von Wattenwyl (1860-1910), feministe
 Hedwig Dietzi-Bion (1867-1940), schrijfster
 Friedrich Moritz von Wattenwyl (1867-1942), militair
 Martha Stettler (1870-1945), kunstschilderes
 Walter Breisky (1871-1944), Oostenrijks politicus
 Hermann Lindt (1872-1937), politicus
 Theodor Tobler (1875-1941), chocolatier
 Gertrud Woker (1878-1968), chemica, feministe en pacifiste
 Clara Winnicki (1880-voor 1938), apothekeres
 Margarethe Faas-Hardegger (1882-1963), Zwitserse syndicaliste, feministe en antimilitariste
 Ida Somazzi (1882-1963), onderwijzeres en feministe
 Luzia Emma Bähler (1885-1970), onderwijsstatistica
 Hélène Gautier-Pictet (1888-1973), feministe
 Agnes Debrit-Vogel (1892-1974), journaliste en feministe
 Rudolf Ramseyer (1897-1943), voetballer
 Eduard Freimüller (1898-1966), politicus
 Robert Roth (1898-1959), worstelaar, olympisch kampioen
 Helen Dünner (1899-1985), advocate, notaris en feministe
 Hans Albert Einstein (1904-1973), professor in de hydrauliek; zoon van de theoretisch natuurkundige Albert Einstein (1879-1955)
 Auguste R. Lindt (1905-2000), jurist, bankier, diplomaat
 René Gardi (1909-2000), reiziger, schrijver en fotograaf
 Lotti Lobsiger-Schibli (1912-1975), kunstschilderes en olympisch deelneemster
 Beno Eckmann (1917-2008), wiskundige
 Marc Hodler (1918-2006), president van de internationale ski federatie (1951-1998) en sinds 1963 lid van het Internationaal Olympisch Comité
 Gottfried von Einem (1918-1996), Oostenrijks componist; Rechtvaardige onder de Volkeren
 Ruth Bietenhard (1920-2015), onderwijzeres, dialectoloog en schrijfster
 Hazy Osterwald (1922-2012), schlagerzanger en orkestleider
 Werner Bircher (1928-2017), politicus
 Bernhard Luginbühl (1929-2011), beeldhouwer
 Liselotte Pulver (1929), actrice (in Duitse en Franse films)
 Kurt Stettler (1932-2020), voetballer (doelman) en voetbaltrainer
 Ariane Etienne-Kfouri (1935-2010), psychologe en hooglerares
 Ursula Andress (1936), de eerste Bond-girl, is geboren vlak bij Bern (in Ostermundigen)
 Mani Matter (1936-1972), componist/singer-songwriter
 Hansruedi Fuhrer (1937), voetballer
 Victor Ruffy (1937-2016), politicus
 Stefan Trechsel (1937), rechtsgeleerde
 Christiane Langenberger (1941-2015), politica
 Balthasar Burkhard (1944-2010), kunstfotograaf
 Pascal Mercier (1944-2023), schrijver en filosoof
 Duarte Pio van Bragança (1945), sinds 1976 hertog van Bragança en pretendent van de Portugese troon
 Christine Stückelberger (1947), amazone, die gespecialiseerd was in dressuur
 Martin Brauen (1948), antropoloog, bhutanist, tibetoloog, boeddholoog en museumdirecteur
 Heinz Bigler (1949-2021), voetballer en voetbaltrainer
 Peter Reber (1949), singer-songwriter
 Alexander Tschäppät (1952-2018), politicus
 Hans-Peter Zaugg (1952), voetballer en voetbalcoach
 Thomas Demenga (1954), cellist en componist
 Urs Gasche (1955), politicus
 Thomas Hirschhorn (1957), beeldend kunstenaar
 Christine Bulliard-Marbach (1959-), onderwijzeres en politica
 Urs Dellsperger (1963), duatleet
 Daniel Mojon (1963), oogarts en oogchirurg
 Frederik Vansina (1964), Belgisch generaal-majoor vlieger en commandant van de Belgische luchtmacht
 Roeland Wiesnekker (1967), toneelspeler
 Alain Sutter (1968), voetballer
 Alexander Schallenberg (1969), Oostenrijks bondskanselier
 Paul Laciga (1970), beachvolleyballer
 Alain Rohr (1971), atleet
 Mirjam Ott (1972), enkelvoudig wereldkampioen curlingspeelster
 Gunvor (1974), zangeres
 Tanja Frieden (1976), snowboardster
 Milo Rau (1977), regisseur, journalist, essayist en docent
 Samuel Rohrer (1977), jazz-drummer
 Thomas Lamparter (1978), bobsleeër
 Alain Bieri (1979), voetbalscheidsrechter
 Esther Staubli (1979), voetbalscheidsrechter
 Andrea Jansen (1980), TV-presentatrice
 David Loosli (1980), wielrenner
 Julien Clément (1981), golfprofessional
 Fabian Cancellara (1981), wielrenner
 Edita Abdieski (1984), zangeres
 Muhamed Demiri (1985), voetballer
 Anouk Vergé-Dépré (1992), beachvolleyballer
 Marco Bürki (1993), voetballer
 Luca Hänni (1994), zanger
 Ismael Tajouri (1994), voetballer
 Marc Hirschi (1998), wielrenner
 Fabian Rieder (2002), voetballer

Bekende inwoners 
 Albert Einstein (1879-1955) werkte aan zijn relativiteitstheorie als medewerker bij het Zwitserse Patentbureau in Bern
 Léon Savary (1895-1968), Franstalig schrijver en journalist

Overleden 

 Maria Margaretha von Wildermeth (1777-1839), gouvernante
 Victor Ruffy (1823-1869), politicus, lid van de Bondsraad
 Gonzalve Petitpierre (1805-1870), politicus
 Ludwig Stantz (1801-1871), arts, glaszetter en glasschilder
 Henriette Bitzius-Zeender (1805-1872), redactrice
 Niklaus Niggeler (1817-1872), advocaat, notaris, bestuurder en politicus
 Michail Bakoenin (1814-1876), Russisch anarchist
 Sofie Daendliker (1809-1878), diacones
 Auguste Bachelin (1830-1890), kunstschilder, tekenaar, kunstcriticus, romanschrijver, politicus en historicus
 Karl Stämpfli (1844-1894), ondernemer en politicus
 Jean Tobler (1830-1905), chocolatier
 Marie Adam-Doerrer (1838-1908), Duits-Zwitserse feministe
 Otto Hebbel (1847-1912), militair
 Clara von Rappard (1857-1912), kunstschilderes
 Emma Hodler (1840-1913), schrijfster en onderwijzeres
 Louis Perrier (1849-1913), politicus, lid van de Bondsraad
 Jacques Schiesser (1848-1913), ondernemer
 Eliza von Wattenwyl-de Portes (1812-1914), feministe
 Felix von Schumacher (1856-1916), ingenieur en politicus
 Eugen Huber (1849-1923), jurist en politicus
 Julie Studer-Steinhäuslein (1853-1924), feministe
 Emma Graf (1865-1926), onderwijzeres, suffragette en feministe
 Emma Stämpfli-Studer (1848-1930), onderneemster
 Theodor Tobler (1875-1941), chocolatier
 Heinrich Dübi (1848-1942), filoloog en alpinist
 Friedrich Moritz von Wattenwyl (1867-1942), militair
 Martha Sommer (1863-1944), arts
 Ida Hoff (1880-1952), Amerikaans-Zwitserse interniste
 Ida Somazzi (1882-1963), onderwijzeres en feministe
 Franziska Baumgarten (1883-1970), psychologe en hooglerares
 Marguerite Weidauer-Wallenda (1882-1972), Duits-Zwitserse onderneemster en foorkraamster
 Agnes Debrit-Vogel (1892-1974), journaliste en feministe
 Lotti Lobsiger-Schibli (1912-1975), kunstschilderes en olympisch deelneemster
 Elisabeth Binz-Winiger (1890-1981), journaliste en feministe
 Monika Meyer-Holzapfel (1907-1995), zoöloge en hooglerares
 Marie Boehlen (1911-1999), advocate, jeugdrechter en politica
 Maria Bindschedler (1920-2006), hooglerares en taalkundige
 Denise Bindschedler-Robert (1920-2006), hooglerares, advocate en rechter in het Europees Hof voor de Rechten van de Mens
 Elsbeth Pulver (1928-2017), journaliste, literatuurcritica en onderwijzeres
 Kofi Annan (1938-2018), Ghanees secretaris-generaal van de Verenigde Naties
 Roland Jeanneret (1947-2021), journalist

Externe link 
 Officiële website van de stad Bern

Noten 

 
Zwitserse kantonhoofdstad
Hoofdstad in Europa