Park Krajobrazowy Lasy nad Górną Liswartą

Park Krajobrazowy Lasy nad Górną Liswartą – park krajobrazowy w Polsce na terenie województwa śląskiego, w dolinie górnego biegu rzeki Liswarty, na terenie Lasów Lublinieckich. Utworzony w grudniu 1998 roku.

Powierzchnia parku wynosi 51 134 ha (park – 38 731 ha, otulina – 12 403 ha). Powierzchnia leśna stanowi ok. 60% parku, 30% stanowią użytki rolne, 10% stawy i cieki wodne, a 2% tereny zabudowane.

Celem ochrony jest przede wszystkim zachowanie kompleksów leśnych oraz łąk śródleśnych wraz z szatą roślinną, a szczególnie roślinami chronionymi i rzadkimi zbiorowiskami roślinnymi. Podejmowane są szczególnie działania na rzecz poprawienia stosunków wodnych na terenach leśnych i terenach podmokłych.

Na terenie parku znajdują się liczne stawy hodowlane, stanowiące istotny składnik krajobrazu. Często spotykane są tu torfowiska oraz tereny źródliskowe. Poza krajobrazem stawów rybnych występują tu też krajobrazy: z dominacją siedlisk lasów mieszanych świeżych; lasów iglastych borów i lasów mieszanych zdominowanych przez monokultury sosnowe oraz krajobraz dolin rzecznych z fragmentami łęgów wierzbowo-topolowych i torfowisk.

Położenie geograficzne 
Park znajduje się na terenie trzech powiatów:
 częstochowskiego
 w obrębie gmin Blachownia, Konopiska, Starcza
 kłobuckiego
 w obrębie gmin Panki, Przystajń, Wręczyca Wielka
 lublinieckiego
 w obrębie gmin Boronów, Ciasna, Herby, Kochanowice, Koszęcin, Woźniki.

Cały park leży na terenie Wyżyny Woźnicko-Wieluńskiej, wchodzącej w skład Wyżyny Śląsko-Krakowskiej. Przeważająca część parku znajduje się na terenie Obniżenia Liswarty-Prosny, fragmenty w części południowo-zachodniej leżą na terenie Progu Woźnickiego, zaś w części północno-wschodniej park leży w obszarze Progu Herbskiego.

Park położony jest na terenie czterech nadleśnictw: Herby, Lubliniec, Koszęcin i Kłobuck.

Historia Parku 
Pierwsze robocze wytyczenie granic parku na obszarze dorzecza górnej Liswarty dokonane zostało przez Janusza Hereźniaka i Izabellę Maszczyńską w latach 1982–1983. Jednakże ze względu na to, że w roku 1994 weszła w życie ustawa o zagospodarowaniu przestrzennym, dopiero w 1996 roku przygotowana została dokumentacja projektowa Parku Krajobrazowego „Lasy nad Górną Liswartą”.

Siedziba parku wpierw znajdowała się w miejscowości Herby, a następnie przeniesiona została do sąsiedniej Kaliny.

Rezerwaty przyrody 

Na terenie parku znajdują się cztery istniejące oraz trzy projektowane rezerwaty przyrody.

Istniejące na terenie parku rezerwaty przyrody mają charakter leśno-florystyczny. W rezerwatach „Cisy nad Liswartą” oraz „Cisy w Łebkach” w drzewostanie dominuje olsza czarna zajmując ok. 60% całego drzewostanu z domieszką sosny zwyczajnej, świerka pospolitego oraz brzozy. W obu przypadkach celem ochrony jest zachowanie naturalnych stanowisk cisa pospolitego. W obu rezerwatach zasoby florystyczne oszacowano na prawie 200 gatunków roślinnych w każdym.

„Łęg nad Młynówką” to rezerwat przyrody położony na obszarze leśnictwa Panoszów. Powierzchnia rezerwatu to ok. 90 ha. Celem ochrony jest zachowanie podgórskiego łęgu jesionowego Carici remotae-Fraxinetum z udziałem gatunku charakterystycznego turzycy rzadkokłosej. Występuje tu 7 gatunków roślin chronionych: barwinek pospolity, bluszcz pospolity, grążel żółty, kukułka plamista, kukułka Fuchsa, listera jajowata oraz wawrzynek wilczełyko. Z roślin górskich stwierdzono tu następujące gatunki: bez koralowy, kozłek bzowy, liczydło górskie, starzec kędzierzawy, trybula lśniąca, trzcinnik owłosiony, wiechlina odległokłosa. W części obszaru, gdzie odpływ wód jest słaby, znajduje się ols porzeczkowy Ribeso nigri-Alnetum.

W rezerwacie „Rajchowa Góra” dominującymi gatunkami w drzewostanie są sosna zwyczajna i buk zwyczajny stanowiące odpowiednio ok. 50% i 30% masy drzewostanu. Na obszarze tego rezerwatu szacuje się występowanie ok. 100 gatunków roślin naczyniowych. Celem ochrony jest wielogatunkowy las mieszany pochodzenia naturalnego.

Projektowane rezerwaty przyrody 

„Kochanowicki Grąd” jest projektowanym rezerwatem przyrody, położonym na obszarze leśnictwa Kochanowice. Proponowana powierzchnia rezerwatu to ok. 20 ha. Celem ochrony ma być ponad stuletni starodrzew dębowy składający się z pomnikowych dębów szypułkowych. Z gatunków pod ochroną ścisłą występują tu: kruszczyk szerokolistny, goryczka wąskolistna, wawrzynek wilczełyko, widłak jałowcowaty. Pod ochroną częściową znajdują się: kruszyna pospolita, kalina koralowa, czosnek niedźwiedzi, przylaszczka pospolita i kopytnik pospolity. Poza tym występują tu z gatunków rzadkich: przetacznik górski, starzec Fuchsa, starzec kędzierzawy.

Zespoły przyrodniczo-krajobrazowe 
 „Rozlewisko Górnej Stradomki” – utworzony w 1993 roku, później zlikwidowany. Planuje się przywrócenie ochrony tego obszaru w formie użytku ekologicznego. Występują tu z gatunków roślin ściśle chronionych: kukułka plamista, widłaczek torfowy, widłak jałowcowaty oraz mieczyk dachówkowaty, a do częściowo chronionych należą: centuria pospolita, grążel żółty oraz bagno zwyczajne.
 „Dolina Młynówki” – projektowany.

Użytki ekologiczne 

Na terenie parku krajobrazowego znajduje się pięć użytków ekologicznych: „Bagno w Jeziorze” niedaleko miejscowości Jezioro, „Jeziorko” w pobliżu miejscowości Korzonek, Bagienko w Pietrzakach w miejscowości Pietrzaki, „Brzoza” koło wsi Lubockie oraz „Żwirowiska w Cieszowej”.

„Jeziorko” położone jest w obrębie leśnictwa Hutki. Jest to wyrobisko potorfowe otoczone częściowo borem bagiennym Vaccinio uliginosi-Pinetum. Na obszarze torfowiska występuje wełnianka wąskolistna.

„Bagno w Jeziorze” znajduje się w obrębie nadleśnictwa Herby. Jest to śródleśne jezioro oligotroficzne. Na jego terenie występują m.in. brzoza czarna i bagno zwyczajne.

„Bagienko w Pietrzakach” znajduje się w obrębie leśnictwa Trzepizury. Na terenie tego użytku występuje wierzba szara, wierzba uszata, kruszyna pospolita, bagno zwyczajne, borówka bagienna, wełnianka pochwowata, żurawina błotna, trzęślica modra, a także kilka gatunków turzycy: dziubkowata, siwa, gwiazdkowata oraz zaostrzona. Turzyce zarastają głównie najniżej położone obszary, towarzyszą im takie gatunki jak: sit rozpierzchły, wąkrota zwyczajna, siedmiopalecznik błotny oraz tojeść bukietowa. Bagno to okresowo wysycha i zarasta. Otoczone jest ono sosnowym borem bagiennym.

Proponowane użytki ekologiczne 

„Lubocki Łęg” wcześniej był projektowanym rezerwatem przyrody, położonym na obszarze leśnictwa Lubockie. Proponowana powierzchnia rezerwatu miała wynosić ok. 40 ha. Celem ochrony miał być fragment podgórskiego łęgu jesionowego. Ze względu na osuszenie stawów i terenów podmokłych obecnie trwają starania o renaturalizację tego terenu. Chronione prawnie rośliny na tym obszarze to: goryczka wąskolistna, kukułka szerokolistna, kruszczyk błotny, liczydło górskie, listera jajowata, mieczyk dachówkowaty, podkolan biały. Utworzenie rezerwatu na tym obszarze zaproponowane zostało przez Janusza Hereźniaka w roku 1993, natomiast w roku 2004 zaproponowano utworzenie użytku ekologicznego na części tego obszaru pod nazwą „Trzęślicowa łąka w Lubockiem”.

Pomniki przyrody 

Na terenie parku znajdują się 54 zarejestrowane pomniki przyrody ożywionej i nieożywionej. W większości przypadków są to pojedyncze drzewa oraz grupy czy aleje drzew. Ochronie podlegają też pojedyncze stanowiska cennych gatunków roślin oraz głaz narzutowy.

Stanowiska roślin
 Stanowisko różanecznika katawbijskiego na terenie gminy Kochanowice, w Nadleśnictwie Herby.
 Stanowisko ciemiężycy zielonej w nadleśnictwie Koszęcin.
 Stanowisko liczydła górskiego w gminie Boronów w nadleśnictwie Koszecin.

Przyroda nieożywiona

 głaz narzutowy w Olszynie o wysokości 180 cm i obwodzie 510 cm.

Korytarze ekologiczne 
Na terenie parku wyznaczono dwa korytarze ekologiczne łączące go z zewnętrznym układem przyrodniczym:
 korytarz dolinowy rzeki Liswarty,
 korytarz dolinowo-leśny Potoku Jeżowskiego („południowo-zachodni”)
Obszar parku krajobrazowego stanowi przejście kompleksami leśnymi pomiędzy Borami Stobrawskimi a Jurą Krakowsko-Częstochowskiej.

Flora 
Oznaczenia w tekście:  – gatunek pod ochroną całkowitą, poddany ochronie czynnej.

Mchy 
 Sphagnum girgensohnii
 torfowiec błotny

Fauna

Ssaki 
Na terenie parku występuje 46 gatunków ssaków, m.in.:
 dzik
 sarna europejska
 jeleń europejski
 bóbr europejski
 wydra
 nietoperze
 ryjówka aksamitna

Ptaki 
Na terenie parku występuje 155 gatunków ptaków lęgowych. Wśród nich wyróżnia się:
 błotniak stawowy
 bocian czarny
 brodziec krwawodzioby
 derkacz
 kormoran czarny
 łabędź niemy
 orlik krzykliwy
 rybołów
 zimorodek
 żuraw

Płazy i gady 
Na obszarze parku występuje 7 gatunków gadów i 12 płazów, m.in.:
 rzekotka drzewna
 grzebiuszka ziemna
 traszka grzebieniasta
 traszka zwyczajna
 żmija zygzakowata
 padalec zwyczajny
 jaszczurka zwinka
 jaszczurka żyworodna

Ryby 
Na terenie parku występuje 39 gatunków ryb.

Skorupiaki 
 rak szlachetny

Środowisko kulturowe 

Na terenie parku znajduje się szereg obiektów, posiadających walory środowiska kulturowego, które zaleca się chronić. Są to m.in. historyczne układy przestrzenne w miejscowościach Boronów, Kochanowice, Lisów, Mochała i Olszyna, czy zespoły pofolwarczne.

Obiekty kulturowe podlegające ochronie na terenie parku 
 Kościół NMP Królowej Różańca świętego w Boronowie z 1611 roku (Zespół kościoła parafialnego)
 Kościół św. Wawrzyńca w Kochanowicach
 Zespoły parkowo-pałacowe i pofolwarczne
 Zespół pałacowy w Kochanowicach
 Zespół pofolwarczny w Boronowie
 Zespół pofolwarczny w Braszczoku (pozostałości)
 Zespół pofolwarczny w Hadrze
 Zespół pofolwarczny Dionisienhof
 Zespół pofolwarczny Glashutte
 Zespół pofolwarczny Mittelvorwerk
 Zespół pofolwarczny w Cieszowej
 Zespół pofolwarczny w Aleksandrii
 Zespół dawnej zabudowy dworskiej w Kochanowicach
 Teren na północ od Zumpów, w którym wysŧepują pozostałości po dawnej kopalni rud żelaza.
 Historyczne drogi
 Droga łącząca Lipowiec z Cielcem
 Droga łącząca Nowy Dwór z Molną
 Tzw. droga Napoleońska łącząca Lubliniec z Częstochową
 Obszary obserwacji archeologicznej:
 Bogdala, Boronów, Chwostek, Hadra, Hucisko, Kierzki, Łebki, Mochała, Molna-Zapiece, Pawełki, Piaski, Szklana Huta, Szklarnia, Tanina,
 Cmentarzysko kultury łużyckiej w Pawełkach
 Cmentarze
 Cmentarz ewangelicki w Molnej
 Cmentarz katolicki w Cieszowej
 Cmentarz żydowski w Cieszowej
 Place, układy przestrzenne
 Układ przestrzenny głównego placu w Lisowie
 Zorganizowana zabudowa z lat 30. i 40. XX w. w Molnej
 Układ przestrzenny w centrum miejscowości Zborowskie
 Plac wiejski w Olszynie wraz ze znajdującymi się przy nim obiektami
 Pozostałości po dawnej fabryce w Mochale
 Fortyfikacje polowe z okresu II wojny światowej w Herbach.
 Leśniczówka Lubockie
 Młyn wodny w Klucznie

Na terenie parku znajduje się 112 obiektów zabytkowych, 6 zabytkowych parków, 10 zabytkowych cmentarzy oraz 123 stanowisk archeologicznych.

Turystyka 
Przez obszar parku przebiegają szlaki turystyczne:
 Szlak Józefa Lompy
 Szlak pomników przyrody
 Szlak rezerwatów przyrody
 Szlak Powstań Śląskich

Ścieżki przyrodniczo-dydaktyczne 
 Na Brzozę
 Kierzkowskie Bagna
 Cisy nad Liswartą
 Zborowskie
 Diabelski Kamień

Zobacz też 
 ochrona przyrody w Polsce
 parki krajobrazowe w Polsce

Uwagi

Przypisy

Bibliografia 
 Janusz Hereźniak, Świat roślin w istniejących i projektowanych obiektach ochrony przyrody Parku Krajobrazowego „Lasy nad Górną Liswartą”, [w:] red. Marceli Antoniewicz Ziemia Częstochowska Tom XXXII, Wyd. Częstochowskie Towarzystwo Naukowe, Częstochowa 2005. .
 Projekt Planu Ochrony PK „Lasy nad Górną Liswartą”, Instytut Ochrony Środowiska, Warszawa 2006 (Raport przejściowy z realizacji Etapu III prac na projektem planu ochrony Parku Krajobrazowego „Lasy nad Górną Liswartą”)

Linki zewnętrzne 
 Informacje o parku na stronie Zespołu Parków Krajobrazowych Województwa Śląskiego
 Informacja o parku na stronie Przyrody Województwa Śląskiego
 

Parki krajobrazowe w województwie śląskim
Ochrona przyrody w powiecie częstochowskim
Park Krajobrazowy Lasy nad Górną Liswartą