Ryby

Ryby – tradycyjna nazwa zmiennocieplnych, pierwotnie wodnych kręgowców, oddychających skrzelami i poruszających się za pomocą płetw. Obejmuje bezżuchwowce krągłouste (Cyclostomata) oraz mające szczęki ryby właściwe (Pisces).

Ryby stanowią najliczniejszą i najbardziej zróżnicowaną grupę współcześnie żyjących kręgowców (ponad połowę). Różnią się od siebie pod względem budowy zewnętrznej i wewnętrznej, ubarwienia oraz przystosowania do warunków środowiska. Ponad 32 tysiące współcześnie żyjących gatunków opisano naukowo, a co roku naukowcy opisują 100–150 nowych gatunków morskich i nieco więcej słodkowodnych. Szacuje się, że nie odkryto jeszcze co najmniej 5000 gatunków, głównie ryb głębinowych ze strefy klimatu tropikalnego. W Polsce występuje około 120 gatunków.

Dział zoologii zajmujący się rybami to ichtiologia.

Występowanie 
Wszystkie typy zbiorników wodnych na Ziemi z wyjątkiem zbiorników o skrajnie trudnych warunkach. Ryby występują we wszystkich strefach oceanów. Największym bogactwem gatunków ryb wyróżnia się strefa otwartej toni wodnej, liczne gatunki występują również w strefie dennej.

Cechy charakterystyczne 
 opływowe ciało, kształtu zwykle wrzecionowatego, przystosowane do pokonywania oporu wody
 głowa łączy się z tułowiem nieruchomo, nie występuje odcinek szyjny
 szkielet chrzęstny, częściowo skostniały lub kostny
 otwór gębowy zaopatrzony w ruchome szczęki (nie dotyczy krągłoustych)
 płetwy parzyste: piersiowe i brzuszne, nieparzyste: grzbietowa, ogonowa i odbytowa
 skóra u większości gatunków pokryta łuskami, u niektórych naga (bez łusek), gruba, z licznymi gruczołami śluzowymi
 u wielu gatunków występuje pęcherz pławny
 oddychają skrzelami, niektóre mogą oddychać powietrzem atmosferycznym dzięki uchyłkom jelita
 większość ma charakterystyczny dla ryb narząd – linię boczną
 zmiennocieplne
 zamknięty układ krążenia
 rozdzielnopłciowe
 w większości jajorodne

Ekologiczne grupy rozrodcze ryb 
Wśród ryb rozwinęły się różnorodne strategie rozrodcze. Jednym z elementów z tym związanych jest miejsce składania ikry. Z tego względu wyróżniane są ekologiczne grupy rozrodcze:
 ryby litofilne – składają ikrę na twardym, piaszczysto-kamienistym podłożu, w miejscach płytkich o dobrze natlenionej wodzie,
 ryby speleofilne – ryby litofilne ukrywające ikrę pod kamieniami,
 ryby fitofilne – składają ikrę na częściach roślin w wodach stojących,
 ryby psammofilne – składają ikrę przy brzegach pokrytych roślinnością, na częściach roślin lub na podłożu (np. żwirze lub piasku),
 ryby pelagofilne – których ikra swobodnie unosi się w wodzie, w strefie pelagialnej,
 ryby pelagolitofilne – składają ikrę na twardym podłożu, ale ta jest zabierana przez nurt wody i unoszona nad dnem,
 ryby ostrakofilne – składają ikrę do jamy płaszczowej małży,
 ryby ochraniające ikrę – składają ikrę do gniazd, zagłębień, szczelin skalnych, muszli mięczaków lub inkubują w pysku jednego z rodziców, pilnują jej, a niektóre opiekują się również potomstwem.

Znaczenie gospodarcze 

Ryby przetwarzają bezużyteczne – z punktu widzenia człowieka – rośliny i zwierzęta wodne na wartościowe dla niego mięso. Są wykorzystywane na całym świecie w celach konsumpcyjnych, przemysłowych oraz rekreacyjno-poznawczych:
 konsumpcja (pożywienie) – od najdawniejszych czasów ryby są jednym z podstawowych składników pożywienia człowieka. Rybie mięso jest łatwo przyswajalne i wartościowe pod względem odżywczym. Zawiera wysokiej jakości białko, jod, fosfor, potas, wapń oraz witaminy A i D.
 przemysł – dostarczają surowca dla przemysłu rybnego, farmaceutycznego, do produkcji nawozów, klejów, karmy dla zwierząt i innych (np. z łusek uklei produkowano sztuczne perły i inne tanie imitacje klejnotów).
 akwarystyka – stanowią obiekt badań naukowców (laboratoria, ośrodki naukowe), są prezentowane w akwariach publicznych, hodowane w akwariach prywatnych. Istnieje wiele firm wyspecjalizowanych w poławianiu, hodowli i dystrybucji ryb akwariowych.
 wędkarstwo – popularny na całym świecie rodzaj hobby i sportu polegający na łowieniu ryb przy pomocy wędki.
 są bioindykatorami czystości wód (np. pstrąg potokowy i sieja).

Zagrożenia 
Odmienne środowiska, w jakich żyją ludzie i ryby nie zmniejszają faktu, że wzajemnie mogą być dla siebie zagrożeniem.

Zagrożenia dla człowieka:
 niebezpieczeństwo pogryzienia – wiele gatunków dużych, drapieżnych ryb (rekiny, barrakudy) jest zdolnych do zaatakowania człowieka, który z ich punktu widzenia naruszył ich terytorium (np. podczas kąpieli),
 niebezpieczeństwo zatrucia – mięso ryb jest uważane za smaczne i zdrowe, jednak istnieją gatunki, a nawet całe rodziny ryb, których mięso jest dla człowieka śmiertelnie trujące (takifugu, rozdymkokształtne). Inne natomiast są wyposażone w kolce połączone z gruczołem jadowym (skorpenokształtne).

Zagrożenia dla ryb:
 przełowienie – nadmierna, niekontrolowana eksploatacja łowisk,
 zatrucie środowiska – ograniczanie obszaru występowania gatunków poprzez pogarszanie parametrów wody.

Systematyka 
Ryby stanowią takson parafiletyczny, ponieważ każdy klad obejmujący ryby obejmuje również czworonogi (Tetrapoda), które nie są rybami. Z tego powodu tradycyjnie rozumiane ryby (Pisces) nie są już traktowane jako jednostka taksonomiczna.

Obecnie zwierzęta zaliczane do ryb dzielone są na gromady:
 śluzice (Myxini)
 cefalaspidokształtne (†Cephalaspidomorphi)
 Petromyzontida (obejmuje minogi)
 ryby pancerne (†Placodermi)
 ryby chrzęstnoszkieletowe (Chondrichthyes)
 fałdopłetwe (†Acanthodii)
 ryby kostnoszkieletowe (Osteichthyes, w tym czworonogi).

Zobacz też 

 lista rodzin ryb
 rybołówstwo
 ochrona przyrody w Polsce

Przypisy

Bibliografia

Linki zewnętrzne 
 World Register of Marine Species  Światowy rejestr gatunków morskich.
 Eschmeyer W. N. (red.) Catalog of Fishes. Electronic version.  Taksonomiczna baza danych o rybach.
 FishBase  Kompleksowa baza danych z informacjami o ponad 32 000 gatunków ryb.
 ANGFA – Aquatic Survey Database  Ilustrowana baza danych ryb słodkowodnych Australii i Nowej Gwinei.
  Ilustrowana baza danych ryb słodkowodnych Niemiec.
 The Native Fish Conservancy  Ochrona i badania ryb słodkowodnych Ameryki Północnej.