alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
Scharreldier

Scharreldieren zijn dieren die - ten opzichte van hun in de gangbare agrarische systemen voor intensieve teelt gehouden soortgenoten - wat meer ruimte hebben om rond te kunnen lopen (scharrelen). Het vlees van scharreldieren wordt wel scharrelvlees genoemd.

Ontstaan 
Het begrip is ontstaan als reactie op de omstandigheden waaronder veel economisch aantrekkelijke diersoorten worden gehouden in de bio-industrie: kippen in legbatterijen, kalveren vrijwel zonder bewegingsruimte, varkens in megastallen en koeien die de wei niet meer ingaan. Hun bewegingsvrijheid wordt ingeperkt om de voerbehoefte laag te houden en om zo veel mogelijk dieren op een klein oppervlak te kunnen houden.

Dit leidt tot een onaanvaardbaar lage graad van welzijn voor deze dieren. Er is als reactie op de industrialisering en schaalvergroting in de veehouderij een roep om een meer natuurlijke vorm van dierproductie. Hoewel veel mensen bereid zeggen te zijn wat meer voor voeding te betalen als dat het dierenwelzijn ten goede zou komen, blijkt het moeilijk het systeem dat is gericht op massaproductie en prijsconcurrentie te veranderen.

Regelgeving 
Verbetering door wetgeving wordt bemoeilijkt omdat iedere nieuwe regelgeving die de kosten van de productie doet stijgen kan rekenen op intensieve bemoeienis vanuit het agrarisch bedrijfsleven. Een belangrijk argument daarbij is de angst dat men niet meer in staat zal zijn te concurreren met het buitenland, waar men niet aan normen voor diervriendelijke veehouderij zou hoeven te voldoen. Het afzetten van dieren of dierproducten in Europese Unie en op de wereldmarkt zou dan bemoeilijkt worden.

Er is middels regelgeving sinds de jaren 90 wel wat verbeterd met betrekking tot de leefomstandigheden van dieren in de intensieve veeteelt. Zo zijn er nu voorgeschreven minimum-ruimtes voor legbatterijkippen en stalvarkens en is het opfokken van kalveren in kisten verboden.

Zie ook 
 Ecologische landbouw
 Partij voor de Dieren

Huisdier
Veeteelt
Plasmide

Een plasmide is een cirkelvormige streng DNA die zich buiten het chromosomaal DNA bevindt van sommige eencellige organismen. Met dit DNA kan genetische informatie tussen bacteriën, ook tussen soorten, worden uitgewisseld. Dit is een vorm van horizontale genoverdracht. Via plasmiden worden vaak eigenschappen overgedragen die bijdragen aan de overleving van het organisme, bijvoorbeeld resistentie tegen antibiotica. Afhankelijk van de omstandigheden kunnen er tussen de één en duizenden plasmiden in een enkele cel voorkomen. De grootte van een plasmide kan variëren van zo’n 1.000 tot wel 200.000 baseparen.

Kunstmatige plasmiden worden veel in biotechnologische en biomedische laboratoria gebruikt om genetische modificaties uit te voeren. Deze plasmiden zijn samengesteld uit stukken DNA die gewenste eigenschappen aan een cel kunnen toevoegen of bepaalde kenmerken van een cel kunnen veranderen. Zo kunnen met behulp van plasmiden genen worden gekloneerd en vermenigvuldigd of  tot expressie (genexpressie) worden gebracht. Plasmiden worden onder meer toegepast om grote hoeveelheden van een gewenst eiwit, bijvoorbeeld insuline, te produceren in gist of bacteriën. Plasmiden worden verder ook gebruikt voor het opzetten van ziektemodellen, het onderzoek naar gentherapieën en het genetisch modificeren van voedselplanten.

Zie ook 
 Episoom
 Ti-plasmide
 Horizontale genoverdracht

Microbiologie
Genetica
Iona Community

De Iona Community is een in 1938 op het Schotse eiland Iona gestichte oecumenische gemeenschap. De stichter was George MacLeod. Deze gemeenschap zoekt naar nieuwe manieren om het evangelie in deze tijd vorm te geven.

Het doel van de gemeenschap is: "om het gemeenschappelijke leven te herbouwen, door te werken aan sociale en politieke verandering, te streven naar vernieuwing van de kerk met nadruk op de oecumene, en nieuwe inclusievere benaderingen van eredienst te verkennen en dat alles gebaseerd op een geïntegreerd begrip van spiritualiteit."

Hun gemeenschappelijke regels zijn:
Dagelijkse gebed en Bijbellezen
Wederzijdse rekenschap voor het gebruik van geld en tijd
Geregelde onderlinge ontmoetingen
Actie voor en bezinning op gerechtigheid, vrede en de heelheid van de schepping

De gemeenschap telt 250 leden, 1500 geassocieerde leden en 1400 vrienden.

Deze gemeenschap wordt wel beschouwd als Angelsaksische versie van Communauté de Taizé en vormt de drijvende kracht achter de huidige interesse voor het Keltische christendom.

Externe link
 Iona Community (Engelstalig)

Christendom in Schotland
Iona
Vliegveld Drachten

Vliegveld Drachten (ICAO: EHDR) is een vliegveld gelegen nabij Drachten in de gemeente Smallingerland in Nederland. Het vliegveld is in 1962 aangelegd als airstrip voor de Philipsvestiging te Drachten en wordt geëxploiteerd door de Stichting Vliegveld Drachten, die het vliegveld in bruikleen heeft van de gemeente Smallingerland. Het vliegveld is thuishaven van de Ultralight Vliegclub Fryslân.

Banen 
Vliegveld Drachten beschikt over de volgende start- en landingsbaan:
 Baan 07-25: lengte 730 meter (verhard)

Bijzonderheden 
Drachten heeft een lange geschiedenis van dragracen, de eerste dragrace op het vliegveld in Drachten werd in 1975 gehouden. In 2015 werd het 40-jarige jubileum uitgebreid gevierd. De Dutch Hot Rod Association organiseert de races voor auto's en motoren waarvoor de dragstrip wordt geprepareerd met spuitlijm om de banden grip te geven op de baan. Ook worden tijdelijk vangrails langs de baan geplaatst en dranghekken voor het publiek.

Ook is dit vliegveld de plaats van het jaarlijkse internationale vliegerfestival in Drachten.

Drachten
Verkeer en vervoer in Friesland
Drachten
Duif (sterrenbeeld)

Duif (Columba, afkorting Col) is een klein sterrenbeeld aan de zuidelijke hemelkoepel tussen rechte klimming 5u03m en 6u28m en tussen declinatie −27° en −43°. Het is vanaf de breedte van de Benelux nauwelijks te zien. De Duif werd in 1592 geïntroduceerd door Petrus Plancius als "Columba Noachi", de duif die door Noach losgelaten werd na de zondvloed.

Sterren 
(in volgorde van afnemende helderheid)
 Phact (α, alpha Columbae)
 Wezn (β, beta Columbae)

Telescopisch waarneembare objecten in het sterrenbeeld Duif, opgenomen in de New General Catalogue en Index Catalogue

New General Catalogue (NGC) 
NGC 1792, NGC 1800, NGC 1808, NGC 1811, NGC 1812, NGC 1827, NGC 1851, NGC 1879, NGC 1891, NGC 1963, NGC 1989, NGC 1992, NGC 2049, NGC 2061, NGC 2090, NGC 2188, NGC 2255

Index Catalogue (IC) 
IC 2122, IC 2135, IC 2136, IC 2147, IC 2150, IC 2153, IC 2155, IC 2158

Aangrenzende sterrenbeelden 
(met de wijzers van de klok mee)
 Haas (Lepus)
 Graveerstift (Caelum)
 Schilder (Pictor)
 Achtersteven (Puppis)
 Grote Hond (Canis Major)
Vliegveld Midden-Zeeland

Vliegveld Midden-Zeeland (EHMZ), ook wel Zeeland Airport genoemd, is een vliegveld gelegen in de buurt van Arnemuiden in de gemeente Middelburg. Ten westen van het vliegveld ligt buurtschap Oranjeplaat en naar het noordwesten ligt het Veerse Meer.

Banen
Vliegveld Midden-Zeeland beschikt over de volgende start- en landingsbaan:
 Baan 09-27: lengte 1000 meter (gras), breedte 30 meter, met een displaced threshold van 115 meter voor baan 27 en 190 meter voor baan 09.

Bijzonderheden
Het vliegveld wordt voornamelijk gebruikt voor kleine zakenluchtvaart en vluchten met een recreatief karakter. Daarnaast wordt het vliegveld gebruikt door de traumahelikopter (Lifeliner) en helikopters van Gasunie die de gasleidingen in de omgeving controleren. Ook politiehelikopters en milieu-inspecties maken gebruik van deze luchthaven, die sinds 4 november 2022 ook uitvalsbasis is voor de Noordzee Reddingsdienst van Bristow. 

Op 1 november 2013 werd het nieuwe luchthavenbesluit voor het vliegveld Midden-Zeeland definitief goedgekeurd, hierdoor werden de plannen om een verharde baan aan te leggen mogelijk. Op 4 augustus 2017 is de verharde baan geopend, de hiermee gemoeide kosten van €400.000 zijn door de aandeelhouders betaald. De baan is verhard met kunststofvezels en voorzien van drainage, waardoor ze het hele jaar door gebruikt kan worden.

Aan de zuidzijde van het veld ligt een zweefvliegstrip die onder meer gebruikt wordt door de Stichting Samenwerkende Zweefvliegers Midden Zeeland.

Communicatie
Midden-Zeeland INFO 119.255

Externe link 
 Website Midden-Zeeland Airport

Midden-Zeeland
Verkeer en vervoer in Zeeland
N359

Een verkeersweg:
N359 (België)
N359 (Frankrijk)
N359 (Nederland), zie Provinciale weg 359
Fon Klement

Fon Klement (Amsterdam, 11 november 1930 – Amsterdam, 9 oktober 2000) was een autodidactisch kunstenaar. Hij tekende en schilderde, maar was vooral bekend vanwege de voor hem typerende techniek van de hoogdruk boardsnede. 

Hij is in de jaren tachtig vooral bekend geworden door zijn kleurrijke bloemenstillevens.

Externe link
 Website over Fon Klement

Nederlands beeldend kunstenaar
Gia

Gia is een uit 1998 daterende film over het leven van topmodel Gia Marie Carangi met in de hoofdrollen Angelina Jolie, Mercedes Ruehl, Faye Dunaway en Elizabeth Mitchell. Hij werd geregisseerd door Michael Cristofer en geschreven door Cristofer en Jay McInerney. De muziek werd gecomponeerd door Terence Blanchard.

Verhaal 

Gia Carangi is een vrouw uit Philadelphia die verhuist naar New York om model te worden, en meteen de aandacht trekt van Wilhelmina Cooper, een machtige agent. Gia's gedrag, schoonheid en bereidheid naakt te poseren lanceren haar snel naar de top van de modellenwereld, maar haar eenzaamheid zorgt voor sterke gedragswisselingen en brengt haar ertoe te experimenteren met drugs als heroïne. Ze raakt verstrengeld in een passievolle affaire met Linda, een make-up specialiste. Maar na een tijdje begint Linda zich zorgen te maken over Gia's drugsgebruik en stelt Gia een ultimatum waarbij Gia kiest voor de drugs. Na mislukte verzoeningspogingen bij Linda en bij haar moeder Kathleen Carangi begint Gia verslaafd te raken aan heroïne. Hoewel ze uiteindelijk van haar drugsverslaving afraakt, ontdekt ze dat ze hiv heeft opgelopen doordat ze drugs heeft gespoten met een naald met besmet bloed. Ze sterft op 26-jarige leeftijd aan aids.

Rolverdeling

Trivia 
 James Haven, een broer van Angelina Jolie, speelde een bijrol in de film.

Externe links 
 

Biografische film
Dramafilm
Film uit 1998
Amerikaanse film
Amerikaans televisieprogramma
Film met lesbisch thema
A2

een papierformaat (zie aldaar)
 Audi A2, een personenauto 
 A2 (diploma), een voormalig onderwijsdiploma in België
 A2-melk, koemelk die rijk is aan A2-caseïne
 Antenne 2, de oude naam van de Franse televisiezender France 2
 A2, een taalniveau van het Gemeenschappelijk Europees referentiekader, zoals bijvoorbeeld gevraagd tijdens de inburgering

Verkeerswegen:
A2 (Albanië)
A2 (België)
A-2 (Bosnië en Herzegovina)
A2 (Bulgarije)
A2 (Cyprus)
A2 (Duitsland), zie Bundesautobahn 2
A2 (Frankrijk)
A2 (Griekenland)
A2 (Groot-Brittannië)
A2 (Italië)
A2 (voormalig wegnummer in Italië)
A2 (Ivoorkust)
A2 (Jamaica)
A2 (Kroatië)
A2 (Letland)
A2 (Litouwen)
A2 (Man)
A2 (Marokko)
A-2 (Montenegro)
A2 (Nederland), zie Rijksweg 2
A2 (Noord-Ierland)
A2 (Noord-Macedonië)
A2 (Oostenrijk), zie Süd Autobahn
A2 (Polen)
A2 (Portugal)
A2 (Roemenië)
A2 (Slovenië)
A-2 (Spanje)
AP-2 (Spanje)
A2 (Zwitserland)
Andrew Wiles

Andrew John Wiles (Cambridge, 11 april 1953) is een wiskundige uit Engeland, die bekend is geworden doordat hij het bewijs construeerde voor de laatste stelling van Fermat.

Loopbaan
Wiles werd in 1981 benoemd als hoogleraar wiskunde aan de Princeton-universiteit. In 1985–86 was hij een Guggenheim Fellow aan het Institut des hautes études scientifiques bij  Parijs en aan de École normale supérieure. Van 1988 tot 1990 was Wiles een Royal Society research hoogleraar aan de Universiteit van Oxford, waarna hij terugkeerde naar Princeton. Van 1994 tot 2009, was Wiles een Eugene Higgins hoogleraar in Princeton. Hij kwam terug in Oxford in 2011 als Royal Society research hoogleraar. In mei 2018 werd hij benoemd als 'Regius Professor' wiskunde in Oxford, de eerste in de geschiedenis van de universiteit.

Laatste stelling van Fermat
Andrew Wiles maakte het tot zijn levenswerk om de laatste stelling van Fermat te bewijzen. De laatste stelling van Fermat is de stelling in de getaltheorie die stelt dat de vergelijking
 
voor  geen oplossingen heeft voor positieve gehele getallen.

Wiles heeft zeven jaar lang in isolement aan dit bewijs gewerkt en in 1993 presenteerde hij het resultaat voor een zaal vol wiskundigen aan het Isaac Newton-instituut in Cambridge. Bij controle onder regie van het wiskunde tijdschrift Inventiones Mathematicae bleek in de bewijsvoering echter een fout te zitten. Hij besloot samen met Richard Taylor het bewijs te corrigeren en op 19 september 1994 kwam de doorbraak: het bewijs werd geleverd. Het meer dan 100 pagina's tellende bewijs werd in mei 1995 in de Annals of Mathematics gepubliceerd.

Prijzen
Wiles ontving naast de Wolfskehl-geldprijs, die in 1908 was uitgeloofd voor degene die de stelling zou bewijzen, de Rolf Schock-prijs van de Koninklijke Zweedse Academie voor Wetenschappen in Stockholm en de Prix Fermat van de Université Paul Sabatier. Daarnaast kreeg hij in 1998 een speciale vermelding bij de uitreiking van de Fieldsmedaille, hoewel hij toen al boven de leeftijdsgrens van 40 jaar zat. Hij kreeg in 2016 de Abelprijs toegekend voor de oplossing van de laatste stelling van Fermat. In 2017 werd aan hem de Copley Medal toegekend.

Brits wiskundige
Getaltheoreticus
Lid van de Académie des sciences
Lid van de Academia Europaea
20e-eeuws wiskundige
Dieseltrein

Een dieseltrein is een trein die direct of indirect aangedreven wordt door een dieselmotor. Een dieseltrein kan zowel een motorrijtuig of een treinstel als een locomotief met rijtuigen of goederenwagens zijn.

Dieseltreinen kunnen worden onderverdeeld naar hun transmissie:

Dieselhydraulische trein 
Een dieselmotor bouwt oliedruk op waarmee de wielen worden aangedreven. Dit principe wordt vooral gebruikt bij treinstellen en locomotieven met hun oorsprong in Duitsland.

Voorbeelden
Baureihe 614
NS/Arriva/Syntus serie 3400 (DM '90 "Buffel").
Arriva/Connexxion serie 3100 en 3200 (Wadloper)
NMBS reeks 41.

Dieselmechanische trein 
Dit principe is het beste te vergelijken met de versnellingsmechaniek van een auto of bus: tussen de motor en de wielen is een versnellingsbak met koppeling geplaatst. Dit principe kan alleen bij lichte treinstellen (light train) en kleine locomotieven worden gebruikt.

Voorbeelden
LINT (o.a. Syntus).
DB Talent BR 643.
DSB IC4.
locomotoren.
OmBC's.
Motorwagens (1801-1804) van de Rotterdamsche Tramweg Maatschappij.
verscheidene typen industrielocomotieven.

Dieselelektrische trein 
Deze trein wordt aangedreven door elektromotoren. De benodigde elektriciteit wordt in de trein zelf opgewekt door een dieselmotor met generator. De meeste diesellocomotieven worden op deze wijze aangedreven.

Voorbeelden
NS Plan U.
DB Talent serie 644.
Railion 6400 locomotief.
Verscheidene typen motorwagens van de Rotterdamsche Tramweg Maatschappij.
GTW (o.a. als Spurt voor Arriva)
WINK

Trein
Lang Leve de Koningin

Lang Leve de Koningin is een Nederlandse kinderfilm uit 1995 van Esmé Lammers, kleindochter van Max Euwe, met Tiba Tossijn in de hoofdrol als Sara en Monique van de Ven als de  witte koningin uit het schaakspel. De film won in 1996 een Gouden Kalf voor beste lange speelfilm.

Verhaal 

De film gaat over een meisje, Sara, dat van haar zakgeld een schaakspel koopt van de vader van een vriendje. Dat vriendje, Victor, leert haar schaken met het decoratieve schaakspel, dat in haar fantasie tot leven komt. Tegelijkertijd komt zij steeds meer te weten over haar vader, die zij nooit gekend heeft. Zowel het schaken als het leren kennen van haar vader wordt haar niet makkelijk gemaakt. Het enige wat haar moeder kwijt wil, is dat haar vader in Zuid-Afrika leeft. Ook de meester van haar klas weigert aanvankelijk in Sara's mogelijkheden te geloven. Maar als ze tegen de verwachting in goed leert schaken, mag ze meedoen aan een sessie simultaanschaken tegen de beroemde schaker Bob Hooke. Met haar spel maakt ze grote indruk op de topschaker. Als Victor tijdens de schaakpartij ziek wordt, brengt Sara hem naar huis. In de haast vergeet ze haar schaakspel. Als Bob Hooke haar achterna gaat, om haar het schaakspel te brengen, ontdekt hij dat ze zijn dochter is.

Rolverdeling 
Hoofdrollen

|-
|||Sara
|-
|||Witte koningin
|-
|||Bob Hooke
|-
|||Sara's moeder
|-
|||Sara's grootvader
|}

Bijrollen

|-
|||Zwarte koningin
|-
|||Witte koning
|-
|||Zwarte koning
|-
|||Onderwijzer
|-
|||Witte loper
|-
|||Witte Hofdame
|-
|||Zwarte Hofdame
|-
|||Televisieverslaggever
|-
|||Mariëtte
|-
|||Vriendin van Mariëtte
|-
||| Vader van Mariëtte
|-
|||Victor
|-
|||Vader van Victor
|-
|||Tom de Ruyter
|-
|||Wit paard
|-
|||Verslaggever
|-
|||De lakei van de koning
|-
|||Dokter
|-
|||Witte toren
|-
|||Thomas
|}

Zie ook 

 Lijst van schaakfilms en -romans

Externe link 
 

Schaakfilm
Kinderfilm
Nederlandse film
Film uit 1995
Avonturenfilm
Fantasyfilm
Zwijndrecht

Zwijndrecht (België), een gemeente in de Belgische provincie Antwerpen
 Zwijndrecht (Nederland), een gemeente in de Nederlandse provincie Zuid-Holland
Miss Congeniality

Miss Congeniality  is een komische Amerikaanse film uit 2000 met Sandra Bullock in de hoofdrol. In 2005 krijgt de film een vervolg met Miss Congeniality 2: Armed & Fabulous.

Verhaal
FBI-agente Gracie Hart (Bullock) gaat undercover als Miss USA om een aanslag op de missverkiezingen te voorkomen. Ze moet, om uit te kunnen komen voor een van de staten, een uitgebreide cursus vrouwelijkheid ondergaan. Dit valt niet mee omdat ze een mannelijk karakter heeft...

Rolverdeling
Sandra Bullock - Gracie Hart
Mary Ashleigh Green - jonge Gracie
Michael Caine - Victor Melling
Benjamin Bratt - Eric Matthews
Candice Bergen - Kathy Morningside
Ernie Hudson - Harry McDonald
William Shatner - Stan Fields
John DiResta - Agent Clonsky
Heather Burns - Cheryl Frasier, Miss Rhode Island
Melissa De Sousa - Karen Krantz, Miss New York
Steve Monroe - Frank Tobin
Deirdre Quinn - Mary Jo Wright, Miss Texas
Wendy Raquel Robinson - Leslie Davis, Miss California
Asia De Marcos - Alana Krewson, Miss Hawaii

Prijzen en nominaties
 American Comedy Award
 Gewonnen - Beste filmactrice (Sandra Bullock)
BMI Film Music Award
 Gewonnen - Ed Shearmur
Blockbuster Entertainment Award
Gewonnen - Beste actrice in een komedie (Sandra Bullock)
Gewonnen - Beste mannelijke bijrol in een komedie (Benjamin Bratt)
Genomineerd - Beste vrouwelijke bijrol in een komedie (Candice Bergen)
Canadian Comedy Award
Genomineerd - Grappigste acteur (William Shatner)
Golden Globe
Genomineerd - Beste lied (One In A Million - Bosson)
Genomineerd—Beste actrice in een komedie (Sandra Bullock)
Golden Satellite Award
Genomineerd - Beste actrice in een komedie (Sandra Bullock)
Teen Choice Award
Gewonnen - Beste komedie
Gewonnen - Beste actrice (Sandra Bullock)

Externe link
 

Komische film
Film uit 2000
Amerikaanse film
Misdaadfilm
Abel (voornaam)

Abel is een jongensnaam. De vrouwelijke pendant is Abelina. Het is de vleivorm van de naam Abe of een Bijbelse naam, die in het Hebreeuws "adem" of "de vergankelijke" betekent. In de middeleeuwen was de naam ook de verkorte vorm van Albrecht.

Abel in de Bijbel 
In de Bijbel is Abel de tweede zoon van Adam en Eva. Hij werd vermoord door zijn broer Kaïn, zie Abel (Bijbel).

Heilige 
 Abel (heilige), aartsbisschop van Reims

Bekende naamdragers 
 Abel van Denemarken, koning van Denemarken (1250-1252)
 Abel Antón, Spaans langeafstandsloper en tweevoudig wereldkampioen op de marathon
 Abel Balbo, Argentijns voetballer
 Abel Hernández, Uruguayaans voetballer
 Abel Herzberg, Nederlands toneel- en kroniekschrijver en essayist
 Abel Matutes, Spaans politicus
 Abel Moreno Gómez, Spaans componist
 Abel Muzorewa, Zimbabwaans politicus en bisschop
 Abel Pacheco, president van Costa Rica (2002-2006)
 Abel Tasman, Nederlands ontdekkingsreiziger
 Abel Tesfaye, Canadees zanger, bekend onder zijn artiestennaam The Weeknd
 Abel Xavier, Portugees voetballer

Externe link
 Populariteit, verspreiding en verklaring van de naam Abel, Nederlandse Voornamenbank, Meertens Instituut.

Jongensnaam
85 v.Chr.

Het jaar 85 v.Chr. is een jaartal volgens de christelijke jaartelling.

Gebeurtenissen

Italië
In Rome worden Lucius Cornelius Cinna en Gnaius Papirius Carbo, door de Senaat gekozen tot consul van het Imperium Romanum.
De 15-jarige Julius Caesar ontvangt uit handen van zijn vader Gaius Julius Caesar Strabo de toga virilis (het teken van volwassenheid) en zet zijn eerste stappen in de Romeinse politiek. Kort daarna overlijdt zijn vader en wordt Caesar pater familias, het hoofd van het gezin.

Griekenland
Einde van de Eerste Mithridatische Oorlog, Lucius Cornelius Sulla verslaat bij Orchomenos het Pontische leger van Mithridates VI. Hij accepteert de "Vrede van Dardanus" en moet aan Rome een oorlogsschatting van 3.000 talenten betalen.

Palestina
Aretas III (85 - 62 v.Chr.) volgt zijn vader Obodas I op als koning van de Nabateeërs.

Egypte
Ptolemaeus IX Soter verovert in Opper-Egypte, na een beleg van drie jaar Thebaïs.

Klein-Azië
Winter - Lucius Valerius Flaccus steekt met een Romeins expeditieleger (2 legioenen) de Bosporus over naar Byzantium, maar wordt tijdens een muiterij vermoord.

Geboren 
Atia Balba Caesonia (~85 v.Chr. - ~43 v.Chr.), moeder van Gaius Julius Caesar Octavianus (Augustus)
Juba I (~85 v.Chr. - ~46 v.Chr.), koning van Numidië
Marcus Junius Brutus (~85 v.Chr. - ~42 v.Chr.), Romeins senator en een van de samenzweerders tegen Julius Caesar
Marcus Vitruvius Pollio (~85 v.Chr. - ~20 v.Chr.), Romeins architect en ingenieur, schrijver van De architectura
Tiberius Claudius Nero (~85 v.Chr. - ~33 v.Chr.), Romeins praetor en vader van Tiberius Claudius Nero (de latere princeps (keizer)).

Overleden 
Gaius Julius Caesar Strabo (~140 v.Chr. - ~85 v.Chr.), Romeins senator en vader van Julius Caesar (55)
Lucius Accius (~170 v.Chr. - ~85 v.Chr.), Romeins tragediedichter (85)
Lucius Valerius Flaccus, Romeins consul en veldheer

Jaar in de 1e eeuw v.Chr.
Niagara Falls (New York)

Niagara Falls is een stad in de Verenigde Staten in de staat New York. De stad had in het jaar 2000 55.593 inwoners op een oppervlakte van 43,5 km².

Aan de andere kant van de grens in de staat Ontario in Canada ligt het gelijknamige Niagara Falls. Beide steden zijn vooral bekend vanwege de Niagarawatervallen.

Plaatsen in de nabije omgeving 
De onderstaande figuur toont nabijgelegen plaatsen in een straal van 20 km rond Niagara Falls.

Geboren 
 Charlie Utter (1838-?), bekend persoon uit het Wilde Westen
 Franchot Tone (1905-1968), acteur

 Pat E. Johnson (1939), acteur, Tang Soo Do instructeur

Externe link 
 

Plaats in New York (staat)
Performancekunst

Performancekunst is een kunstvorm binnen de beeldende kunst waarbij live-acties door beeldende kunstenaars plaatsvinden in het bijzijn van of met participatie van publiek. Elementen hierbij zijn provocatie, unieke ervaringen en het ontwikkelen van een kunstwerk zonder vooropgezette regels.

Geschiedenis 
In de kunststroming Fluxus speelden performances een belangrijke rol. De stroming wilde muziek en beeldende kunst dichter bij elkaar brengen. Vaak vonden de Fluxusconcerten wel plaats op een podium in de ambiance van een klassiek concert, bijvoorbeeld met een concertvleugel op het toneel en een acteur met een viool. Maar bij Fluxus werden de bezoekers getrakteerd op werken die zij zo niet hadden verwacht, zoals het met een grote spanningsboog kapotslaan van een viool op een piano. Het resulterende geluid was op te vatten als het muziekstuk en de hele actie was beschreven in een korte aanwijzing, die de compositie van het muziekstuk vormde. Dit soort concert kwam mede voort uit de dadabeweging en de concrete muziek. Het vond zijn vervolg in de happenings en de levende kunstwerken (Gilbert & George, Fabiola). Andere benamingen voor deze kunstrichting zijn 'interventiekunst' en action art. Verwante richtingen zijn: living theatre, straattheater, situationisme.

Performancekunstenaars 
De Duitse conceptuele kunstenaar Joseph Beuys deed verschillende performances met dode hazen en één met een levende coyote in een kooi in een galerieruimte in New York, maar zelf noemde hij deze werken liever simpelweg 'acties' (Duits: Aktionen). Een Koreaanse kunstenaar die in zijn begintijd als performance speciaal geprepareerde piano's bespeelde was Nam June Paik. Andere performancekunstenaars zijn de Nederlanders Moniek Toebosch en, het voormalige kunstenaarsduo, Marina Abramović en Ulay.

Internationaal bekende kunstenaars

Bodyart 
Vanuit de performancekunst en de conceptkunst ontwikkelde zich in de jaren 60 de kunstvorm die bodyart (lichaamskunst) genoemd wordt en die sterk de nadruk legt op fysieke methoden, zoals bodypainting, tattoeages en piercings om tot een beeldend statement te komen.

Overige betekenissen van performance 
 Mensen die bij voorkeur Engelse termen bezigen (vooral in de ICT komt dat veel voor) zeggen en schrijven performance als ze prestatie bedoelen.
 In de psychodiagnostiek wordt performance (of performantie) gebruikt om dat aspect van de intelligentie aan te duiden, waar de verbale component nauwelijks een rol speelt.

Bibliografie 
 ; Cross-over. Kunst, media en technologie in Vlaanderen, 2008, Uitg. LannooCampus, Leuven, ISBN 978-90-209-7850-6. (Hoofdstuk: Reis naar de binnenkant van het beeld, door Kurt Vanhoutte)

Zie ook 

 Beat Generation
 Fluxus
 Gutai-groep
 Interactieve kunst
 Mail art
 Mediakunst
 Poetry slam
 Pussy Riot
Synchronisatiehoogte

De synchronisatiehoogte van een satelliet is die hoogte van een satelliet boven een planeet waarbij synchrone rotatie optreedt. Synchrone rotatie is de situatie dat de omlooptijd van de planeet om zijn as gelijk is aan de omlooptijd van de satelliet om de planeet. De maan bijvoorbeeld is hierdoor steeds met dezelfde kant naar de aarde gericht. 

De aarde bevindt zich op de synchronisatiehoogte van de maan, zodat we vanaf de aarde altijd dezelfde kant van de maan zien.
Het omgekeerde is niet het geval.
Een geostationare satelliet bevindt zich op de synchronisatiehoogte van de aarde, ongeveer 42 164 km boven het middelpunt van de aarde.
Dit is voor telecommunicatiesatellieten van groot belang.

Door getijde-effecten zal een satelliet die sneller om zijn as draait dan om de planeet in zijn asdraaiing worden afgeremd, en ook de planeet draait na verloop van voldoende tijd zo langzaam dat hij steeds dezelfde kant naar de satelliet keert. Op wat libratie na is dat na miljarden jaren voor het stelsel aarde-maan bijna het geval. Dan wordt de baan verder stabiel, tot die tijd verwijdert de maan zich heel langzaam van de aarde, zoals met onze Maan het geval is.

Hemelmechanica
Insteekkaart

Een insteekkaart zorgt in samenwerking met de andere elektronica voor een functionele uitbreiding van een computer.

Computers en andere elektronische apparatuur worden vaak uit modules opgebouwd. Met insteek- of uitbreidingskaarten kan makkelijk specifieke functionaliteit aan een computersysteem toegevoegd worden, of vervangen wanneer de capaciteit onvoldoende is. 

Vaak is er naast de hardware van de insteekkaart nog extra software nodig in de vorm van een stuurprogramma of applicatie.

Type insteekkaarten 
 Industry Standard Architecture (ISA) - de eerste standaard voor IBM PC's en compatibele systemen (tot circa 1998).
 VESA Local Bus - uitbreidingen van de ISA-standaard, hoofdzakelijk voor videokaarten; veelal gebruikt in personal computers die gebaseerd zijn op Intel's 80486 CPUs.
 Accelerated Graphics Port (AGP) - standaard voor videokaarten (tot circa 2005).
 Peripheral Component Interconnect (PCI) - een moderne standaard, vastgelegd in 1991, vanaf 1995 meer en meer toegepast, ook buiten IBM PC's, onder andere door Apple, Sun en Digital Equipment Corporation (DEC).
 PCI Express (PCIe) - de opvolger van PCI, met een grotere bandbreedte. Als eerste gebruikt voor videokaarten en uitbreidingskaarten voor massaopslag.
 PC Card - insteekkaart voor laptops, gestandaardiseerd als PCMCIA (in 1991) en later als CardBus (32 bit).

Minder gangbare of oudere insteekkaarten 
 Microchannel Architecture (MCA) - een door IBM ontwikkelde 32-bits uitbreidingsbus die de ISA bus moest vervangen. In pc's beperkt gebruikt; ook toegepast in RS6000 systemen.
 Extended Industry Standard Architecture (EISA) - 32 bitsuitbreidingen van de ISA-standaard; beperkt toegepast
 PCI-X - een computerbus die oorspronkelijk is bedoeld voor servers.
 NuBus - Toegepast in de Apple Macintosh; met de opkomst van de Power Mac vervangen door de PCI-bus
 Processor Direct Slot (PDS) - Beperkt gebruikt in de Apple Macintosh
 SBus - Uitbreidingsbus voor Sun Sparc-systemen.
 Ultra Port Architecture (UPA) - Uitbreidingsbus voor videokaarten in Sun Sparc-werkstations.
 Turbochannel - Uitbreidingsbus voor DEC-stations en de eerste Alpha-systemen van DEC.
 VMEbus - 32/64 bit-systeembus, vooral toegepast in industriële controllers.

Zie ook 
 Bus (elektronica)

Computerhardware
Data

Gegeven, een vastgelegde uitdrukking van een feit: datum, meervoud data gegevens
 Dataset, een gegevensverzameling
 Meervoud van Datum (dagaanduiding) (ook wel datums), een verzameling van tijdsaanduidingen  
 Data (Star Trek), een androïde uit Star Trek
 Data Records, een muzieklabel uit Groot-Brittannië
 Data (geslacht), een vlindergeslacht
Bemonsteringstheorema van Nyquist-Shannon

Het bemonsteringstheorema van Nyquist-Shannon is de stelling in de informatietheorie dat wanneer een analoog signaal naar een tijddiscreet signaal wordt geconverteerd, de bemonsteringsfrequentie minstens tweemaal zo hoog moet zijn als de hoogste in het signaal aanwezige frequentie om het origineel zonder fouten te kunnen reproduceren. De helft van de bemonsteringsfrequentie is de nyquistfrequentie. Anders gezegd, voor een foutloze reproductie na bemonstering mag het analoge signaal geen frequenties bevatten hoger dan de nyquistfrequentie. De tijd tussen de bemonsteringen is de nyquistinterval. Het is genoemd naar Harry Nyquist die dit theorema in 1928 bewees.

Als een signaal bemonsterd wordt en er komen frequenties in voor hoger dan de nyquistfrequentie, resulteert dit in een teruggevouwen signaal waarvan de frequentie beneden de nyquistfrequentie is. Zo zal een signaal met een frequentie van 12 kHz dat op 20 kHz bemonsterd wordt, hetzelfde lijken als de bemonstering van een 8 kHz ingangssignaal, de 12 kHz vouwt om de 10 kHz Nyquistfrequentie. Dit geeft een probleem als het ingangssignaal componenten met zowel 8 kHz als 12 kHz bevat; in dat geval is uit het bemonsterde signaal niet meer op te maken wat van de 8 kHz en 12 kHz afkomstig is. Deze fout, c.q. vervorming van het signaal, wordt aliasing genoemd. Om dit te voorkomen, moet het bemonsteringssysteem voorzien zijn van een anti-aliasing filter. Dit is een analoog laagdoorlaat-filter dat signalen met frequenties hoger dan de nyquistfrequentie uit het ingangssignaal verwijdert.

Voor bepaalde toepassingen kan ook bewust gebruik worden gemaakt van dit vouweffect om de frequentie van een signaal naar beneden te brengen.

Het door Nyquist opgestelde theorema houdt geen rekening met ruis na conversie naar het discrete domein. Claude Shannon breidde de theorie in 1949 uit door wel rekening te houden met de beperking veroorzaakt door ruis. Hij stelde de wet van Shannon-Hartley op voor de maximale informatiecapaciteit van een bandbreedtegelimiteerd kanaal met ruis.

Hoewel het bemonsteringstheorema van Nyquist-Shannon meestal in één adem met digitale informatie wordt genoemd, is het geldig in alle systemen waar bemonsterd wordt.

In technisch Nederlands wordt voor bemonstering ook wel het woord samplen gebruikt, naar het Engelse sampling.

Zie ook
Claude Shannon
Aliasing
ADC
Sample

Informatietheorie
Signaalanalyse
Heideblauwtje

Het heideblauwtje (Plebejus argus) is een vlinder die vooral op vochtige heide kan worden aangetroffen.

Kenmerken 
De vlinder heeft een spanwijdte van hooguit 3 centimeter. Bij de mannetjes zijn de vleugels aan de bovenzijde blauw, bij de vrouwtjes bruin met een rijtje halvemaanvormige vlekjes aan de achterrand.

Habitat 
Het heideblauwtje komt bijna enkel voor in vegetatie met gewone dophei, voornamelijk in de associatie van gewone dophei (Ericetum tetralicis).

Gedrag en voortplanting 
Zowel de rups als de vlinder hebben als waardplant de gewone dophei of (na de bloei van voorgaande) struikhei. De rupsen leven van de bloemen en jonge scheuten van de plant, de vlinders van de nectar. De verpopping vindt onder de grond plaats.

De rupsen van het heideblauwtje leven in mutualisme met mieren van het geslacht Lasius, waaronder de humusmier (Lasius platythorax). Zowel de rupsen als de poppen hebben klieren die een zoete stof afscheiden, waar de mieren verzot op zijn. Vaak bouwen de mieren een nest rond de pop. De mieren 'beschermen' de rups en de pop en zelfs de net uitgekomen vlinder tegen predatoren. De vliegtijd is van juni tot augustus.

Verspreiding en voorkomen 
Het heideblauwtje komt voor in Europa en Azië, van Midden-Scandinavië tot Zuid-Spanje en van Frankrijk tot in Japan.

In Vlaanderen komt de soort enkel nog voor in de Kempen.

De soort gaat in aantal achteruit vanwege vermesting, verdroging en vergrassing van de heide. Maar ook vorst in de lentes en extreme hitte in de zomers midden jaren negentig en in 2004 zijn aan te wijzen als oorzaken.
Het heideblauwtje heeft de status kwetsbaar op de Nederlandse rode lijst.

Synoniemen 
 Lycaeides argus orientaloides , 1931
 Lycaeides argus altaegidon , 1931
 Lycaena alpina , 1911
 Lycaena aegon plouharnelensis , 1910

Ondersoorten 
 Plebejus argus argus
 Plebejus argus aegon (, 1775)
 Plebejus argus asur , 1966
 Plebejus argus bejarensis (, 1902)
 Plebejus argus bellus (, 1844)
 Plebejus argus branuelasensis (, 1909)
 Plebejus argus casaiacus , 1907
 Plebejus argus claraobscura (, 1931)
 Plebejus argus clarasiaticus (,1931)
 Plebejus argus cleomenes (,1910)
 Plebejus argus coreanus , 1909
 Plebejus argus hypochionagraecea (, 1909)
 Plebejus argus lydiades (, 1910)
 Plebejus argus micrargus (, 1878)
 Plebejus argus obensis (, 1936)
 Plebejus argus pamirus (, 1936)
 Plebejus argus seoki , 1943
 Plebejus argus sultana (, 1936)
 Plebejus argus vigensis , 1909
 Plebejus argus wolgensis (, 1936)

Lycaenidae
Dier uit het Palearctisch gebied
Spanwijdte (vlucht)

Met spanwijdte (soms: vlucht) wordt de afstand in vliegende toestand tussen de twee vleugeluiteinden van vogels, vleermuizen, vlinders en andere insecten, vliegtuigen en molens aangeduid. Bij molens is de spanwijdte de lengte van de roede.

Voorbeelden van spanwijdte 
 Heideblauwtje (vlinder): maximaal 3 centimeter
 Grutto: 62 tot 70 centimeter
 Libel in het Carboon tijdperk: tot 70 centimeter
 Wilde eend: 91 tot 98 centimeter
 Grote zilverreiger: 1,45 tot 1,70 meter
 Andescondor: 3 meter
 B-hunter telegeleid vliegtuig: 8,9 meter
 F-16 (straaljager): 10 meter
 Wright Flyer (het eerste gemotoriseerde vliegtuig): 12,3 meter
 Fokker 50 (passagiersvliegtuig): 29 meter
 U-2 (spionagevliegtuig): 30,9 meter
 Rutan Voyager: 33,8 meter
 Airbus A380: 79,8 meter
 Boeing 747-400: 64,4 meter
 Spruce Goose: 97,51 meter
 Laaglandse Molen: 27,30 meter

Aerodynamica
Vogels
Gelpermeatiechromatografie

Gelpermeatiechromatografie (GPC) is een techniek verwant aan chromatografie en een onderdeel van size exclusionchromatografie (SEC), waarbij een oplossing over een stationaire gel als drager wordt gevoerd, en de verschillende opgeloste verbindingen daarbij verschillende vertragingen oplopen.

In de gelpermeatiechromatografie wordt de vertraging niet veroorzaakt door adsorptie van de opgeloste stof aan de stationaire fase, maar doordat de stationaire fase verschillende poriegrootten heeft waarin grote moleculen niet, en kleine moleculen wel passen. Indien die moleculen in die gaatjes passen leggen de moleculen een langere weg af dan de moleculen die er niet in passen. Hierdoor worden kleine moleculen meer vertraagd dan grote moleculen.

Evenals bij andere chromatografische scheidingen geldt ook hier de van Van Deemter-vergelijking.

Deze techniek wordt veel gebruikt voor moleculaire gewichtsverdelingen van polymeren en het zuiveren van een eiwit.
Het kolommateriaal bestaat vaak uit sepharosegel of styreendivinylbenzeen.

Chromatografie
Bal (voorwerp)

Een bal is een bolvormig voorwerp. Ballen, die in sport en spel worden gebruikt, zijn meestal equivalent aan de bolvorm. Ze zijn dan zo rond mogelijk, afhankelijk van de nauwkeurigheid van het productieproces, de gebruikte materialen, de gebruiksomstandigheden, de oppervlakteafwerking, etc. 

In sommige sporten wordt met de balvorm enigszins afgeweken van de bolvorm. Voorbeelden hiervan zijn de ballen die gebruikt worden bij rugby of American football. Deze hebben meer een ei-vorm.

Een bal is vaak hol. Dit in tegenstelling tot ballen die massief zijn, dus door-en-door van een materiaal gemaakt zijn. Een voorbeeld van deze laatste is de bal gebruikt bij biljarten.

Een holle bal wordt meestal met lucht opgeblazen (via een ventiel) tot er een zeker gewenst evenwicht tussen de interne druk en de trekkrachten in het balmateriaal optreedt. Hoe meer men de bal oppompt, hoe groter de trekkrachten in het materiaal, en hoe harder een bal aanvoelt. Dit heeft ook gevolgen voor de mate waarin de bal kan stuiten. De spelervaring leert wat de optimale of gewenste (stuit)eigenschappen zijn en hieraan wordt de interne luchtdruk aangepast.

Er zijn ook holle ballen, zoals tennisballen, die niet worden opgepompt, maar die een relatief dikke huid hebben. De samenstelling van die huid bepaalt de (stuit)eigenschappen. 

Voor de vervaardiging van ballen waarmee gesport en gespeeld wordt, kunnen veel verschillende materialen worden gebruikt, zoals aan elkaar bevestigde stukjes leer zoals bij een voetbal, allerlei soorten kunststof, hout, metaal zoals bij petanque, en zelfs touw, gewonden in een bolvorm. Om gewenste eigenschappen te verkrijgen wordt vaak een combinatie van verschillende materialen gebruikt.

Galerij van ballen voor verschillende sporten

Voorbeelden van sporten met ballen 

Naast vele sporten wordt de bal ook gebruikt bij het kinderspel.

Zie ook 
 Lijst van Nederlandse spreekwoorden A-E#bal

Speelgoed
Gandria

Gandria is een dorpje aan het Meer van Lugano in Zwitserland. Het telt ongeveer 200 inwoners.

Gandria maakt deel uit van de stad Lugano en is per boot te bereiken. Ook kan men van Gandria naar Lugano en andere omliggende steden wandelen. Het olijvenpad, dat van Gandria naar Castagnola loopt, gaat langs olijvenvelden en biedt uitzicht over het Meer van Lugano. In Gandria ligt de grens tussen Zwitserland en Italië. Zwaarder verkeer kan beter gebruikmaken van de grensovergang bij Chiasso op de doorgaande route naar Milaan.

Lugano
Plaats in Ticino
Ángelwaterval

De Ángelwaterval (Spaans: Salto Ángel, soms met de inheemse naam Kerepakupai merú aangeduid) is de hoogste vrij vallende waterval ter wereld met een totale hoogte van 979 meter. De hoogste vrije val is 807 meter. De waterval is genoemd naar de ontdekker Jimmie Angel.

Hij is gelegen aan een naamloze zijrivier van de Caroní in het Nationaal park Canaima te Venezuela. Ter plaatse bevindt zich het hooggelegen rotsplateau Auyan, het is een tepui met een bijzonder kenmerkende flora en fauna. De vele regen die in deze tropische regionen valt baant zich een weg naar de randen van de plateaus via vele onderaardse grotten. Het gesteente van de wand is zandsteen van de Roraima Supergroep.

Hoewel eerder in de 20e eeuw al gezien door verkenner Ernesto de Santa Cruz werd het natuurfenomeen pas bekend in de westerse wereld na de officiële ontdekking door de Amerikaanse avonturier-vlieger Angel die in 1933 met zijn vliegtuig op zoek was naar goud. Angel was in 1899 geboren in Springfield, Missouri.

De hoogte van de waterval werd in 1949 vastgesteld door een expeditie van de National Geographic Society. Hierover schreef Ruth Robinson het artikel Jungle Journey to the World's Highest Waterfall.

In het boek Angels Four beschrijft David Mott de eerste succesvolle beklimming van Auyan-tepui (Duivelsberg) naar de top van de waterval. De waterval is Venezuela's bekendste toeristische attractie.

Zie ook 
 Lijst van watervallen

Externe link 
 www.salto-angel.com

Angel
Lijst van hoogste bergen ter wereld

Dit is een lijst van hoogste bergen op Aarde.
Materialisme

materialisme (filosofie), een filosofische opvatting
dialectisch materialisme
historisch materialisme
materialisme (levenshouding), het streven naar materieel bezit/genot
Mercury MR-3

Mercury MR-3 is de eerste bemande ruimtevlucht in het kader van het Amerikaanse Mercury programma. De capsule genaamd Freedom 7 werd gelanceerd met een Redstone raket.

Tijdens deze vlucht werd Alan Shepard de eerste Amerikaan in de ruimte. Het was een korte, zogenaamde ballistische vlucht, maar daarbij werd wel een hoogte van meer dan 100 km bereikt (namelijk 187 km), dus het geldt als een officiële ruimtevlucht. De Freedom 7 landde na een vlucht van 15 minuten in de Atlantische Oceaan, 486 km verwijderd vanaf het punt van lancering.

vluchtgegevens:
 lancering:
 tijd: 5 mei 1961 14:34 GMT
 plaats: Cape Canaveral Air Force Station, Verenigde Staten (LC-5)
 landing:
 tijd: 5 mei 1961 14:49 GMT
 plaats: 27° 14' N, 75° 53' O (Atlantische Oceaan)
 duur van de vlucht: 0,011 dagen (0 dagen 0 uur 15 min.)
 bemanning: Alan Shepard (1e vlucht van 2 ruimtevluchten)

Literatuur 
NATIONAL GEOGRAPHIC, September 1961:
 The Flight of Freedom 7 (Carmault B. Jackson, Jr.)
 The Pilot's Story (Alan B. Shepard, Jr. - Photos by Dean Conger)

Zie ook 
 Lijst van bemande ruimtevluchten

Bemand ruimtevaartuig
Mercuryprogramma
Watervallen van Coo

De Watervallen van Coo, in de rivier de Amblève, worden met een hoogte van 15 meter vaak als de hoogste watervallen van België beschouwd. De toeristische dienst van de moedergemeente Stavelot geeft 13 meter aan. De hoogste waterval van België is echter de waterval van Reinhardstein in de vallei van de Warche. Deze waterval is zelfs 60 meter hoog.

De kleine waterval bestond al in of vóór de 15e eeuw. In opdracht van de prins-abt van het Abdijvorstendom Stavelot-Malmedy is in de 17e eeuw door monniken de grote waterval gemaakt, waarschijnlijk om het aan de meander gelegen Petit-Coo tegen overstromingen te beschermen.

De waterval is een toeristische attractie, die in de handen is van Studio 100, als onderdeel van het tegenover de watervallen gelegen pretpark Plopsa Coo.

Ardennen
Oppervlaktewater in Luik (provincie)
Stavelot
Studio 100
Coo
Stroomgebied van de Maas
Saab

Saab AB is een Zweedse vliegtuigfabrikant en een fabrikant van militaire systemen. Het staat sinds 1990 volledig los van de autofabrikant Saab Automobile.

Geschiedenis 
In 1937 start Svenska Aeroplan Aktiebolaget (SAAB) in Trollhättan als fabrikant van militaire vliegtuigen. Na de Tweede Wereldoorlog lag de keuze voor het maken van auto's voor de hand. Met de in de vliegtuigbouw opgedane expertise op het gebied van de luchtweerstand had SAAB een goede uitgangspositie voor de auto-industrie.

In 1969 fuseerde Saab met de Zweedse vrachtwagenfabrikant Scania en in 1990 werd het bedrijf in twee delen gesplitst: de vliegtuigbouw (Saab) en de autofabrikant (Saab Automobile), de namen worden sindsdien met kleine letters gespeld. Van het laatste onderdeel was 50% in handen van de familie Wallenberg en 50% van General Motors. Tussen 2000 en 2010 was Saab Automobile een volle dochter van General Motors.

Saab AB is mede-eigenaar van de Zweedse internationale luchthaven Linköping City Airport.

Vliegtuigen 

De vliegtuigbouw is ondergebracht in Saab AB. Saab levert ook onderdelen aan andere vliegtuigbouwers, onder andere Airbus en NHI. De productie omvatte in het verleden zowel militaire als civiele vliegtuigen; later werden uitsluitend militaire toestellen geproduceerd.

Militaire vliegtuigen 
 Saab 17
 Saab 18
 Saab 21
 Saab 21R
 Saab 29 Tunnan
 Saab 32 Lansen
 Saab 105
 Saab 35 Draken
 Saab 37 Viggen
 Saab 39 Gripen

Civiele vliegtuigen 
 Saab 90A Scandia
 Saab 91 Safir
 Saab Safari
 Saab SF-340
 Saab SF-2000

Experimentele vliegtuigen 
 Saab 201 Experimental Aircraft

Schepen 
In juli 2014 nam Saab de Zweedse werven van ThyssenKrupp Marine Systems over. Hiermee kan Saab meer diensten en technologie leveren aan de Zweedse marine. De overgenomen werven in Malmö, Karlskrona en Muskö gaan verder onder de naam Saab Kockums. Er werken zo’n 850 medewerkers. Belangrijke klanten zijn de marines van Zweden, Australië en Singapore. Saab betaalde SEK 340 miljoen voor de werven.

Externe links 

  Website van Saab AB

 
Zweeds vliegtuigbouwer
Mercury MR-4

Mercury MR-4 is de tweede bemande ruimtevlucht in het kader van het Amerikaanse Mercury programma. De capsule genaamd Liberty Bell 7 werd gelanceerd met een Redstone-raket.

Tijdens deze vlucht werd Virgil Grissom de tweede Amerikaan in de ruimte. Evenals Mercury MR-3 betrof dit een korte, zogenaamde ballistische vlucht, waarbij wel een hoogte van meer dan 100 km werd bereikt, dus het geldt als een officiële ruimtevlucht.

Na de landing in de Atlantische Oceaan werd het luik van de capsule geopend door bouten te laten exploderen. Dit gebeurde echter voortijdig. De capsule liep vol met zeewater en zonk. Grissom verliet op tijd de capsule en werd gered. Hij beweerde dat de bouten te vroeg af waren gegaan. Technici trokken dat echter in twijfel, en in het officiële rapport kwam te staan dat Grissom zelf verantwoordelijk was voor het verlies van de capsule. Technisch onderzoek heeft later echter uitgewezen dat dit niet waarschijnlijk was.

Enkele jaren later was er een luik dat juist te laat open ging, met het gevolg dat Grissom en twee andere bemanningsleden stierven tijdens de brand in de capsule van de Apollo 1.

De Liberty Bell lag jarenlang op een diepte van ruim 4500 meter op de bodem van de Atlantische Oceaan, totdat op 20 juli 1999 een team onder leiding van Curt Newport erin slaagde om de capsule te bergen. Het luik werd nooit terug gevonden. De Liberty Bell wordt nu tentoongesteld in Kansas Cosmosphere, Hutchinson, Kansas, Verenigde Staten.

Vluchtgegevens:
 lancering:
 tijd: 21 juli 1961 12:20 GMT
 plaats: Cape Canaveral Air Force Station, Verenigde Staten (lanceercomplex LC5)
 landing:
 tijd: 21 juli 1961 12:35 GMT
 plaats: 486 km ten Oosten van Cape Canaveral, Atlantische Oceaan
 duur van de vlucht: 0,011 dagen (0 dagen 0 uur 16 min)
 bemanning: Virgil Grissom (1e vlucht van 2 ruimtevluchten)

Bemand ruimtevaartuig
Mercuryprogramma
Ruimtevaartincident of -ongeluk
Mercury MA-6

Mercury MA-6 is de derde bemande ruimtevlucht in het kader van het Amerikaanse Mercury-programma. De capsule genaamd Friendship 7 met aan boord John Glenn werd gelanceerd met een Atlasraket, gadegeslagen door 100 miljoen televisiekijkers in de Verenigde Staten.

Het is een hardnekkig misverstand dat John Glenn tijdens deze vlucht de eerste Amerikaan in de ruimte werd. Omdat hij de eerste Amerikaan in een baan om de aarde was, veronderstelt men vaak per vergissing dat hij tevens de eerste Amerikaan in de ruimte was. Vóór John Glenn hebben echter de Amerikanen Alan Shepard en Virgil Grissom al in de ruimte gevlogen, elk tijdens een korte ballistische vlucht, dus niet in een baan om de aarde. 

Glenn landde na 3 maal om de aarde te zijn gevlogen met een snelheid van 28.000 km per uur, op een hoogte van 159 tot 265 km boven het aardoppervlak. Deze vlucht bewees dat bijna vijf uur gewichtloosheid geen nadelige medische gevolgen had.

vluchtgegevens:
 lancering:
 tijd: 20 februari 1962 14:47 GMT
 plaats: Cape Canaveral Air Force Station, Verenigde Staten (lanceercomplex LC-14)
 landing:
 tijd: 20 februari 1962 19:43 GMT
 plaats: ten NW van Puerto Rico nabij Grand Turk Island, 1300 km ZO van Bermuda, Atlantische Oceaan
 duur van de vlucht: 0,205 dagen (0 dagen 4 uur 55 min.)
 bemanning: John Glenn (1e vlucht van 2 ruimtevluchten)

Cecilia "Cece" Bibby en John Glenn's Friendship 7 
De sierletters op de buitenkant van John Glenn's capsule (Friendship 7) werden aangebracht door de kunstenares Cecilia "Cece" Bibby. John Glenn had indertijd moeite ondervonden om NASA te overtuigen dat ook een vrouw in staat was om een bijdrage te leveren aan een ruimtevaartproject.

Literatuur 
 National Geographic: John Glenn's Three Orbits in Friendship 7: A Minute-by-Minute Account of America's First Orbital Space Flight (Robert B. Voas, June 1962).

Zie ook 
 Lijst van bemande ruimtevluchten

Bemand ruimtevaartuig
Mercuryprogramma