Zawoja

Zawoja – najdłuższa wieś w Polsce. Położona jest w województwie małopolskim, w powiecie suskim, w gminie Zawoja, na południu kraju przy granicy ze Słowacją. Jest siedzibą gminy, Babiogórskiego Parku Narodowego i jedną z głównych osad Górali Babiogórców.

Miejscowość letniskowa i turystyczna będąca punktem wypadowym na Babią Górę, pasmo Policy i Jałowca.

Położenie 
Położona jest u stóp Babiej Góry (1725 m), w dolinie rzeki Skawica oraz na stokach pasm górskich zaliczanych do dwóch regionów geograficznych – do Beskidu Żywieckiego (Pasmo Babiogórskie) i Beskidu Makowskiego (Pasmo Przedbabiogórskie, czyli Jałowieckie).

Podział 
Zawoja jest najdłuższą (ok. 18 km) i największą pod względem powierzchni (100,78 km²) wsią w Polsce.

W obrębie wsi Zawoja istnieje 6 sołectw: Zawoja Górna, Zawoja Centrum, Zawoja Przysłop, Zawoja Dolna, Zawoja Mosorne, Zawoja Wełcza.

Pochodzenie nazwy 
Nazwa wsi wywodzi się od wołoskiego słowa zavoi i oznacza zakole rzeki (, lm. zăvoie, por. Zăvoi) lub las nad rzeką.

Historia 
Zawoja i leżąca niżej Skawica, której część początkowo stanowiła, leżą w dolinie rzeki Skawicy niosącej wody spod Babiej Góry do Skawy. Pierwsze wzmianki o Skawicy jako o wsi pochodzą sprzed roku 1593. W roku 1646 w dokumentach lustracyjnych starostwa lanckorońskiego występuje wzmianka o nowo założonej Zawoje jako wsi wolnej od pańszczyzny. Kolejne wzmianki o Zawoi pochodzą z księgi dochodów proboszczowskich ze wszystkich wsi wchodzących w skład parafii makowskiej. Pod rokiem 1689 widnieje tam Gorna Skawicza alias Zawoja, zaś pod rokiem 1700 wieś Zawoia na Skawiczy.

Dzisiejsze tereny Skawicy i Zawoi stanowiły część starostwa lanckorońskiego i pozostawały we władaniu kolejnych dzierżawców królewszczyzny (Lanckorońskich do 1512, Jarosławskich, Wolskich do 1578, Bekieszów do 1590, Zebrzydowskich do 1676, Słuszków do 1700, Myszkowskich do 1703, wreszcie Komorowskich, Wielopolskich do 1774). Odrębną miejscowością Zawoja jest od 31 sierpnia 1836 roku.

Po I rozbiorze i śmierci ostatniego starosty lanckorońskiego w 1774 królewszczyznę przejął skarb austriacki, który w 1839 r. sprzedał ją hrabiemu Filipowi Saint-Genois d’Anneaucourt. Wkrótce w Zawoi powstała kuźnica (ośrodek hutniczy żelaza złożony z 2 pieców i młota wodnego), związana z istniejącą w latach 1845–1863 Hutą Maurycy w Makowie Podhalańskim. W 1847 okolicę nawiedził głód, który doprowadził do powstania ognisk tyfusu i cholery.

Po likwidacji serwitutów do pastwisk i poboru drewna w lasach w 1853, co doprowadziło do utraty połowy terenów wypasowych, nastąpił upadek gospodarki szałaśniczej.

W 1878 r. Habsburgowie żywieccy wykupili Zawoję od Maurycego, syna hrabiego Saint Genois d’Anneaucourt, a po odzyskaniu niepodległości przez Polskę, zagrożeni parcelacją, przekazali ją w 1924 r. Akademii Umiejętności. Od roku 1928 staraniem powstałej Komisji Klimatycznej miejscowość zaczęła nabierać charakteru letniskowego.

W ramach eksploatacja lasów górskich w XIX wieku w Zawoi Wilcznej powstała fabryka zapałek i tartak parowy.

W 1954 r. utworzono Babiogórski Park Narodowy, którego siedzibę zlokalizowano początkowo w Zawoi Markowej.

2 kwietnia 1969 na północnym stoku Policy rozbił się samolot An-24 PLL LOT. W katastrofie zginęły 53 osoby (47 pasażerów i 6 członków załogi). Nikt nie ocalał. Zdarzenie upamiętnia pomnik na szczycie góry, wystawiony w jego 40. rocznicę.

W latach 1945–1991 funkcjonowała w Zawoi strażnica Wojsk Ochrony Pogranicza. 16 maja 1991 strażnicę przejęła Straż Graniczna.

W latach 1975–1998 Zawoja należała administracyjnie do województwa bielskiego.

Turystyka 
W Zawoi znajduje się wiele stacji narciarskich. Największą popularnością odznacza się ośrodek narciarski Mosorny Groń, z koleją linową z czteroosobowymi krzesełkami oraz trasą narciarską posiadającą licencję FIS na rozgrywanie krajowych i międzynarodowych zawodów narciarskich.

 Piesze szlaki turystyczne
  Zawoja Dolna – Zawoja Przysłop – Sucha Beskidzka dw. PKP
  Zawoja Centrum – Przełęcz Przysłop – Zawoja Przysłop – Sucha Beskidzka dw. PKP
  Stryszawa Górna – Siwcówka – Przełęcz Kolędówki – Zawoja Centrum – Przełęcz Kucałowa – Chorążowa
  Zawoja Mosorne – dojście do  pod Mosornym Groniem – dojście do  jw.
  Zawoja Wilczna – Mosorny Groń – Cyl Hali Śmietanowej
  Zawoja Wełcza – Jałowiec – Przełęcz Cicha – Lachowice
  Zawoja Wełcza – Zawoja Składy
  Zawoja Widły – Zawoja Składy – Zawoja Czatoża – Markowe Szczawiny – Perć Akademików – Babia Góra
  Przełęcz Jałowiecka – Zawoja Czatoża – Magurka – przełęcz pod Małą Mędralową – Krzyżówki – Korbielów – Przełęcz Glinne
  Zawoja Widły – Zawoja Składy – Zawoja Markowa – Markowe Szczawiny
  Zawoja Czatoża – Zawoja Markowa – Stary Groń – Zawoja Policzne – Przełęcz Krowiarki
  Zawoja Wilczna – Markowe Szczawiny

Atrakcje turystyczne 

 Kościół Świętego Klemensa w Zawoi z roku 1888 – powstały w miejscu starszego, małego kościoła. Zbudowano go na planie krzyża. Sufit i chór wspierają żelazne słupy. W osi posiada on czworoboczną wieżę pełniącą rolę dzwonnicy oraz dwie sygnaturki na kalenicy dachu. Polichromię w kościele wykonało w 1930 roku dwóch artystów krakowskich: Zygmunt Milli i Marian Arczyński. Ołtarze – poza barokowym ołtarzem Matki Boskiej – wykonane są w stylu renesansowym.
 Ośrodek Edukacyjny Babiogórskiego Parku Narodowego
 Klasztor Karmelitów Bosych na Przysłopie
 Elektrownia wiatrowa na Przysłopie
 Ośrodek Turystyczno-Narciarski Mosorny Groń w Zawoi z koleją linową na Mosorny Groń
 Trzy piwniczki i dzwonnica loretańska
 Ścieżki edukacyjne Babiogórskiego Parku Narodowego
 Schronisko PTTK na Markowych Szczawinach
 Skansen im. Józefa Żaka w Zawoi Markowej
 Centrum Górskie „Korona Ziemi” – multimedialne muzeum górskie

Gospodarka 
W Zawoi znajdują się liczne stolarnie.

Ludzie związani z Zawoją

Zobacz też 

 Katastrofa lotnicza na Policy w 1969
 TSR Góra Kolisty Groń
 TSR Góra Miśkowcowa

Przypisy

Bibliografia

Linki zewnętrzne 
 Oficjalna strona Zawoi
 Zawoja na starych pocztówkach
 Archiwalne widoki i publikacje o miejscowości w bibliotece Polona

 
Wsie w powiecie suskim