Gmina (Polska)

Gmina (od  – komuna, społeczność) – jednostka podziału administracyjnego w Polsce.

Określenie „gmina” może odnosić się także do innych wspólnot, np. „gmina wyznaniowa” (por.: kahał), „gmina szkolna” itp.

Regulacje prawne 

W latach 1954–1972 w miejsce gmin powołano gromady. Od 1990 r. w Polsce gmina jest podstawową jednostką samorządu terytorialnego. Status samorządu gminnego reguluje w Polsce ustawa z dnia 8 marca 1990 r. o samorządzie gminnym () obowiązująca od 27 maja 1990 r..

Gmina może być gminą wiejską, gminą miejsko-wiejską lub gminą miejską. W Polsce niektóre gminy wykonują także zadania powiatów (zob. miasto na prawach powiatu).

Gmina może tworzyć jednostki pomocnicze: sołectwa, dzielnice, osiedla i inne. O ustroju gminy stanowi jej statut.

Organy gminy 
 władza uchwałodawcza i kontrolna:
 rada gminy
 komisje stałe i doraźne (powoływane przez radę gminy spośród radnych)
 władza wykonawcza:
 wójt (gmina wiejska)
 burmistrz (gmina miejska, gmina miejsko-wiejska)
 prezydent miasta (gmina miejska, gmina miejska na prawach powiatu)

W miastach na prawach powiatu funkcjonuje ponadto komisja bezpieczeństwa i porządku. Jest ona oddzielnym organem administracji (niebędącym komisją rady miasta na prawach powiatu), złożonym między innymi z przedstawicieli władz samorządowych.

Zadania gminy 
Do zakresu działania gminy należą wszystkie sprawy publiczne o znaczeniu lokalnym,
niezastrzeżone ustawami na rzecz innych podmiotów. Zadania te dzielimy na własne – nadane ustawowo i zlecone – przydzielane przez władze państwowe.

Gmina realizuje wszystkie zadania niezastrzeżone do kompetencji innych jednostek samorządu terytorialnego (powiat, województwo samorządowe).

Mieszkańcy uczestniczą w sprawowaniu władzy na terenie swojej gminy poprzez głosowanie: w wyborach samorządowych oraz referendum lokalnym lub za pośrednictwem organów gminy.

Gmina realizuje dwa rodzaje zadań: własne i zlecone.

Zadania własne 
Są to zadania publiczne wykonywane przez jednostkę samorządu terytorialnego, które służą zaspokojeniu potrzeb wspólnoty samorządowej. Mogą one być:
 obowiązkowe – gmina nie może zrezygnować z ich realizacji, musi zapewnić w budżecie środki na ich realizowanie; przyczyna: dążenie do zapewnienia mieszkańcom świadczeń publicznych o charakterze elementarnym;
 fakultatywne – gmina realizuje je w takim zakresie, w jakim jest to możliwe ze względu na środki posiadane w budżecie oraz lokalne potrzeby (samodzielnie na własną odpowiedzialność z własnego budżetu).

Zadania własne obejmują sprawy:
 ładu przestrzennego, gospodarki nieruchomościami, ochrony środowiska i przyrody oraz gospodarki wodnej,
 gminnych dróg, ulic, mostów, placów oraz organizacji ruchu drogowego,
 wodociągów i zaopatrzenia w wodę, kanalizacji, usuwania i oczyszczania ścieków komunalnych, utrzymaniu czystości i porządku oraz urządzeń sanitarnych, wysypisk i unieszkodliwiania odpadków komunalnych, zaopatrzenia w energię elektryczną i cieplną oraz gaz,
 planowania i finansowania oświetlenia dróg i miejsc publicznych znajdujących się na terenie gminy,
 lokalnego transportu zbiorowego,
 ochrony zdrowia,
 pomocy społecznej, w tym ośrodków i zakładów opiekuńczych,
 gminnego budownictwa mieszkaniowego,
 edukacji publicznej,
 kultury, w tym bibliotek gminnych i innych instytucji kultury oraz ochrony zabytków i opieki nad zabytkami,
 kultury fizycznej i turystyki, w tym terenów rekreacyjnych i urządzeń sportowych,
 targowisk i hal targowych,
 zieleni gminnej i zadrzewień,
 cmentarzy gminnych,
 porządku publicznego i bezpieczeństwa obywateli oraz ochrony przeciwpożarowej i przeciwpowodziowej, w tym wyposażenia i utrzymania gminnego magazynu przeciwpowodziowego,
 utrzymania gminnych obiektów i urządzeń użyteczności publicznej oraz obiektów administracyjnych,
 polityki prorodzinnej, w tym zapewnienia kobietom w ciąży opieki socjalnej, medycznej i prawnej,
 wspierania i upowszechniania idei samorządowej,
 promocji gminy,
 współpracy z organizacjami pozarządowymi,
 współpracy ze społecznościami lokalnymi i regionalnymi innych państw.

Zadania zlecone 
Są to inne zadania publiczne wynikające z uzasadnionych potrzeb państwa ustawowo zlecone do wykonania jednostkom samorządu terytorialnego. Są:
 przekazywane na mocy regulacji ustawowej;
 przekazywane w drodze porozumień między jednostką samorządu terytorialnego a administracją rządową.

Lista gmin

Statystyki 
Na terenie Polski 1 stycznia 2021 r. było 2477 gmin trzech rodzajów:
 1523 gminy wiejskie,
 652 gminy miejsko-wiejskie,
 302 gminy miejskie.

Ogółem liczba wsi wynosi ponad 43000, natomiast miast (w gminach miejskich i miejsko-wiejskich łącznie) wynosi (stan z 1 stycznia 2020 r.) 954.

Powierzchnia 
(stan 1 stycznia 2007, GUS)

Ogólnie:
 największa: gmina Pisz (powiat piski) – 633,69 km²
 najmniejsza: Górowo Iławeckie (powiat bartoszycki) – 3,32 km²

Gminy miejskie:
 największa: Warszawa (miasto na prawach powiatu) – 517,22 km²
 najmniejsza: Górowo Iławeckie (powiat bartoszycki) – 3,32 km²

Gminy miejsko-wiejskie:
 największa: gmina Pisz (powiat piski) – 633,69 km²
 największe miasto na terenie gminy miejsko-wiejskiej: Szczytna (powiat kłodzki) – 80,38 km²
 największy obszar wiejski na terenie gminy miejsko-wiejskiej: gmina Pisz (powiat piski) – 623,61 km²
 najmniejsza: gmina Świątniki Górne (powiat krakowski) – 20,35 km²
 najmniejsze miasto na terenie gminy miejsko-wiejskiej: Stawiszyn (powiat kaliski) – 0,99 km²
 najmniejszy obszar wiejski na terenie gminy miejsko-wiejskiej: gmina Suchedniów (powiat skarżyski) – 15,54 km²

Gminy wiejskie:
 największa: gmina Wałcz (powiat wałecki) – 574,89 km²
 najmniejsza: gmina Jejkowice (powiat rybnicki) – 7,59 km²

Miasta:
 największe: Warszawa (miasto na prawach powiatu) – 517,22 km²
 najmniejsze: Stawiszyn (powiat kaliski) – 0,99 km²

Liczba mieszkańców 
(stan 1 stycznia 2007, GUS)

Ogólnie oraz gminy miejskie:
 największa: Warszawa (miasto na prawach powiatu) – 1 702 139 mieszk.
 najmniejsza: Krynica Morska (powiat nowodworski) – 1390 mieszk.

Gminy miejsko-wiejskie:
 największa: gmina Piaseczno (powiat piaseczyński) – 63 828 mieszk.
 największe miasto na terenie gminy miejsko-wiejskiej: Nysa (powiat nyski) – 47 333 mieszk.
 największy obszar wiejski na terenie gminy miejsko-wiejskiej: gmina Wieliczka (powiat wielicki) – 29 439 mieszk.
 najmniejsza: gmina Nowe Warpno (powiat policki) – 1563 mieszk.
 najmniejsze miasto na terenie gminy miejsko-wiejskiej: Opatowiec (powiat kazimierski) – 330 mieszk.
 najmniejszy obszar wiejski na terenie gminy miejsko-wiejskiej: gmina Nowe Warpno (powiat policki) – 379 mieszk.

Gminy wiejskie:
 największa: gmina Długołęka (powiat wrocławski) – 33 838 mieszk.
 najmniejsza: gmina Cisna (powiat leski) – 1676 mieszk.

Miasta:
 największe: Warszawa (miasto na prawach powiatu) – 1 702 139 mieszk.
 najmniejsze: Opatowiec (powiat kazimierski) – 330 mieszk.

Próby secesji 
Na obszarze Polski jest szereg gmin, których części z różnych powodów chcą się usamodzielnić, tworząc oddzielne gminy, np.

 utworzenie gminy Szczawa z miejscowości Szczawa w gminie Kamienica.

 utworzenie miasta i gminy Komorów z miejscowości Komorów, Komorów-Wieś i Granica w gminie Michałowice

 reaktywacja gminy Chełmsko Śląskie, obecnie w granicach gmin Lubawka i Kamienna Góra.

 reaktywacja gminy Kamyk, obecnie w granicach gminy Kłobuck.

 utworzenie gminy o nazwie Miasto Śląskie z obszarów południowych osiedli Mysłowic: Brzezinka, Dziećkowice, Kosztowy, Krasowy, Larysz-Hajdowizna, Morgi i Wesoła (de facto byłaby to reaktywacja odpowiednika dawnej gminy Wesoła z Wesołą).

 utworzenie gminy Huta-Dąbrowa z miejscowości Huta-Dąbrowa w gminie Krzywda

 utworzenie gminy Majdan Stary z siedzibą w miejscowości Majdan Stary (Majdan Stary, Majdan Nowy, Stary Lipowiec, Nowy Lipowiec, Rogale, Kulasze, część sołectw Zanie i Markowicze) w gminie Księżpol

 utworzenie gminy Jankowice z miejscowości Jankowice Rybnickie w gminie Świerklany

 utworzenie gminy Grabówka z miejscowości Grabówka. Zaścianki, Sobolewo, Sowlany i Henrykowo, obecnie w gminie Supraśl

 utworzenie gminy Łagiewniki z miejscowości Łagiewniki i siedmiu innych sołectw, należących obecnie do Łodzi

Ostatnia zakończona pomyślnie próba secesji dotyczyła gminy Jaśliska w 2010 roku (z gminy Dukla).

Zobacz też 

 podział administracyjny Polski (1975–1998)
 TERYT
 związek międzygminny

Przypisy

Linki zewnętrzne 
 Interaktywna mapa szacunkowych dochodów podatkowych gmin w 2014 roku (forsal.pl)
 Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Tom II: 

Podział administracyjny Polski
Jednostki podziału administracyjnego
Samorząd terytorialny w Polsce
Hasła kanonu polskiej Wikipedii