Jaworzynka (wieś)

Jaworzynka () – wieś w Polsce, położona w województwie śląskim, w powiecie cieszyńskim, w gminie Istebna, w historycznych granicach Śląska Cieszyńskiego. Powierzchnia sołectwa wynosi 2215 ha, a liczba ludności 3332 , co daje gęstość zaludnienia równą 150,4 os./km².

W latach 1945–1954 wieś była siedzibą gminy Jaworzynka. W latach 1954–1972 wieś należała i była siedzibą władz gromady Jaworzynka. w latach 1975–1998 położona była w województwie bielskim.

Wraz z Istebną oraz Koniakowem współtworzy tzw. Trójwieś Beskidzką. Miejscowość turystyczna o walorach krajoznawczych. Znajduje się w niej m.in. izba regionalna „Muzeum na Grapie”, w której można zapoznać się z życiem dawnych Górali Śląska Cieszyńskiego i obejrzeć wytwory rękodzieła lokalnej społeczności. W Jaworzynce Trzycatku znajduje się ośrodek wczasowy „Jaworzynka”.

Położenie geograficzne 
Wieś Jaworzynka położona jest w Beskidzie Śląskim w dolinach potoków zlewiska Morza Czarnego – Krężelki i Czadeczki oraz na otaczających je grzbietach. Od północy graniczy z Istebną, a od północnego wschodu z Koniakowem. Na wschodzie i południowym wschodzie poprzez sąsiedztwo z wioskami Skalité (pl. Skalite) i Czerne (pl. Czarne) graniczy ze Słowacją. Na zachodzie zaś poprzez sąsiedztwo z miejscowościami Hrčava (pl. Herczawa) i Bukovec (pl. Bukowiec) graniczy z Czechami. W południowej części wioski zbiegają się więc granice trzech państw: Polski, Słowacji i Czech.

Trójstyk 

W południowej części wsi, na Trzycatku, znajduje się trójstyk granic Polski, Czech i Słowacji. Do chwili przystąpienia tychże państw do układu z Schengen 21 grudnia 2007 r. istniało w tym miejscu potrójne przejście graniczne w tym po polskiej: Jaworzynka-Hrčava i Jaworzynka - Čierne. Na trójstyku znajdują się trzy jednakowe trójgraniaste, granitowe obeliski, po jednym w narożniku każdej ze stron. W 2007 od strony polskiej do trójstyku doprowadzono drogę i chodnik, a nad potokiem powstał drewniany mostek między Polską a Słowacją. Po słowackiej i czeskiej stronie znajdują się też wiaty dla turystów.

W Jaworzynce do 21 grudnia 2007 r. funkcjonowało jeszcze przejście graniczne małego ruchu granicznego Jaworzynka - Hrčava, a w okresie Czechosłowacji Jaworzynka - Hrčava I.

Integralne części wsi

Historia 
Początki osadnictwa na terenie miejscowości sięgają 1620 r. Rejestr gruntów (Grundregister Jaworzinka), pisany po czesku, powstał w 1646 roku; wieś miała wtedy 14 gruntów i 7 zagród.  

Pierwsze osiedla powstały na północno-zachodniej stronie dzisiejszej Jaworzynki, po obu stronach drogi prowadzącej do Istebnej. Druga część gminy Jaworzynki, to tzw. nowa osada, powstała w XVIII wieku, przez karczowanie lasów, w których rosły m.in. jawory, stąd nazwa Jaworzynka. Symbolem Jaworzynki jest siekiera figurująca w pieczęci gminnej.

W 1820 r. powstała pierwsza w Jaworzynce szkoła parafialna. Mieściła się w góralskiej chacie w przysiółku Duraje, u gospodarza Jałowiczora z przydomkiem Cieślarek. Jaworzynka nie posiadała jeszcze wtedy miejscowego nauczyciela, więc przez wiele lat przychodził tu dwa razy w tygodniu nauczyciel z Istebnej – Paweł Michałek, który uczył dzieci bezpłatnie. Wioska liczyła wtedy 145 dzieci, z których do szkoły uczęszczało tylko około 30. Od 1832 r. uczył tu pierwszy miejscowy „rechtór”, napływowy komornik Zimmerman. Uczył rachunków, szwabachy, katechizmu i śpiewu kościelnego. Gdy w 1849 r. zniesiona została granica między Austrią i Węgrami (do momentu połączenia) gmina, wykorzystując okazję, zakupiła budynek celny, który po niewielkich przeróbkach przeznaczyła na szkołę. Był to trzydziesty budynek na ówczesnej granicy i od miejscowej gwary (trzydzieści – trzycet) otrzymał nazwę Trzycatek. Chociaż dotyczył konkretnego numeru domu 89, to nazwa rozpowszechniła się na cały przysiółek Szkawrany i przetrwała do dziś.

Według austriackiego spisu ludności z 1900 w 255 budynkach w Jaworzynce na obszarze 2315 hektarów mieszkało 1505 osób, co dawało gęstość zaludnienia równą 65 os./km². z tego 1485 (98,7%) mieszkańców było katolikami a 20 (1,3%) ewangelikami, 1484 (98,6%) było polsko-, 8 (0,5%) niemiecko- a 1 czeskojęzyczna. Do 1910 roku liczba budynków wzrosła do 288, a mieszkańców do 1642.

Po rozpadzie monarchii austro-węgierskiej oraz wojnie czechosłowacko–polskiej o Śląsk Cieszyński z 1919 r. wieś, na mocy decyzji Rady Ambasadorów, została przyznana Polsce. Po protestach części mieszkańców  z mniejszej części wsi utworzono Herczawę i w 1924 przyłączono do Czechosłowacji.

W latach 1945–1991 stacjonowała tu Strażnica WOP Jaworzynka. Z dniem 16.05.1991 roku strażnica została przejęta przez Straż Graniczną i funkcjonowała do 15.01.2008 roku, kiedy to została rozformowana oraz w latach 1954–1964 Strażnica WOP Krężelka, która również została rozformowana.

W Jaworzynce urodził się:

 Gustaw Heczko – podporucznik broni pancernej Wojska Polskiego, Polskich Sił Zbrojnych na Zachodzie i Armii Krajowej, cichociemny.
 Jan Łysek – poeta związany ze Śląskiem Cieszyńskim, polski legionista i założyciel Legionu Śląskiego.

Religia 
Na terenie wsi działalność duszpasterską prowadzi Kościół Rzymskokatolicki (parafia Świętych Apostołów Piotra i Pawła oraz parafia Matki Bożej Frydeckiej).

Trasy rowerowe 
Przez miejscowość przechodzi trasa rowerowa:
  zielona trasa rowerowa nr 253 – Istebna - Jaworzynka - Koniaków (28 km)

Przypisy