Altówka

Altówka (wł. viola, skrót: vla.) – muzyczny instrument strunowy z grupy chordofonów smyczkowych. Altówka jest nieco większa od skrzypiec, ma niższy, głębszy i łagodniejszy ton. Pomimo większych rozmiarów altówkę trzyma się podczas gry tak samo jak skrzypce, opierając ją na ramieniu (po stronie o słabszej lateralizacji). Składa się z podłużnego pudła rezonansowego (w razie potrzeby zaopatrzonego w żeberko) z dwoma otworami w kształcie stylizowanej litery f, gryfu z bezprogową podstrunnicą, zakończonego główką w charakterystycznym kształcie ślimaka. Struny, podparte na mostku (podstawku), napinane są za pomocą stożkowatych naciągów (kołków).

Struny altówki, niegdyś wykonywane z preparowanych jelit zwierzęcych, dziś niemal wyłącznie wykonywane są ze stali lub tworzyw sztucznych z cienką metalową owijką.

Standardowe długości pudeł rezonansowych altówek wynoszą 16" (40,6 cm), 15 1/2" (39,4 cm), (41 cm), (42 cm), (43 cm) – największe mają zastosowanie głównie jako koncertowe.

Instrument ma cztery struny strojone w kwintach do następujących dźwięków (począwszy od najniżej strojonej) – c, g, d1, a1 i obejmuje zakres dźwięków od c do a³. Tonacja zazwyczaj w kluczu altowym należącym do grupy kluczy C, wyższe partie często zapisuje się w kluczu wiolinowym z grupy kluczy G.

Technika gry na altówce jest podobna do skrzypcowej, altowiolista gra z nieco większym oparciem. Dłuższa menzura powoduje nieco szerszy rozstaw palców na podstrunnicy niż w przypadku skrzypiec. Smyczek jest nieco dłuższy i nieco cięższy niż w skrzypcach.

Altówka powstała wraz ze skrzypcami w okresie baroku i była używana jako instrument akompaniujący skrzypcom, grający zwykle w rejestrach środkowych, pogłębiając przestrzeń muzyczną. Dopiero współcześnie, wraz z rozwojem sztuki instrumentacji zaczęto traktować altówkę jako samodzielny instrument nadając mu ważniejszą rolę w orkiestrze symfonicznej. Zaczęto też komponować utwory solowe na altówkę.

Kompozycję na altówkę i ich kompozytorzy 
Kompozytorzy, których utwory wykorzystują instrument:
 Georg Philipp Telemann
 Johann Sebastian Bach
 Georg Friedrich Händel
 Karl Ditters von Dittersdorf
 Carl Stamitz
 Franz Anton Hoffmeister
 Johann Baptist Vanhal
 Wolfgang Amadeus Mozart
 Alessandro Rolla
 Niccolò Paganini
 Carl Maria von Weber
 Michaił Glinka
 Johannes Brahms
 Robert Schumann
 Hector Berlioz
 Max Reger
 Max Bruch
 Béla Bartók
 Ralph Vaughan Williams
 York Bowen
 Arthur Honegger
 Arnold Bax
 George Enescu
 Ernest Bloch
 Dmitrij Szostakowicz
 William Walton
 Paul Hindemith
 Benjamin Britten
 Grażyna Bacewicz
 Herbert Howells
 Tadeusz Baird
 Alfred Schnittke
 Krzysztof Penderecki
 Sofija Gubajdulina
 Philip Glass

Znane kompozycje na altówkę:

Koncerty

 Koncert G-dur – Georg Philipp Telemann
 Koncert C-dur – Joseph Schubert
 Koncert D-dur – Franz Anton Hoffmeister
 Koncert D-dur – Carl Stamitz
 Koncert C-dur – Johann Baptist Vanhal
 Koncert D-dur – Ignaz Pleyel
 Koncert F-dur – Alessandro Rolla
 Koncert c-moll – York Bowen
 Koncert g-moll – Cecil Forsyth
 Koncert a-moll – William Walton
 Koncert „Der Schwanendreher” – Paul Hindemith
 Koncert na altówkę – Béla Bartók
 Koncert na altówkę – Grażyna Bacewicz
 Koncert na altówkę – Krzysztof Penderecki
 Koncert na altówkę – Alfred Schnittke
 Koncert na altówkę – Sofija Gubajdulina
 Koncert-Elegia – Hikaru Hayashi

Sonaty

 Sonata Es-dur – Johann Nepomuk Hummel
 Sonata d-moll – Michaił Glinka
 Sonata c-moll – Luigi Boccherini
 Sonata Per La Grand’ Viola – Niccolò Paganini
 Sonaty op. 120: f-moll nr 1, Es-dur nr 2 – Johannes Brahms
 Sonata C-dur – Dmitrij Szostakowicz
 Sonata na altówkę – Arthur Honegger
 3 Sonaty na altówkę i fortepian, 4 Sonaty na altówkę solo – Paul Hindemith
 Sonata na altówkę – Nikołaj Rosławiec
 Sonata Fantastyczna na altówkę i harfę – Arnold Bax

Etiudy, kaprysy

 12 Etiud – Franz Anton Hoffmeister
 41 Kaprysów op. 22 – Bartolomeo Campagnoli
 10 Künstler-Etüden op. 44 – Johannes Palaschko
 24 Kaprysy op. 77 – Johannes Palaschko

Inne formy, m.in.:

 Harold w Italii op. 16 na altówkę i orkiestrę – Hector Berlioz
 Märchenbilder op. 113 – Robert Schumann
 Andante e Rondo Ungarese – Carl Maria von Weber
 Romance Oubliée – Ferenc Liszt
 Elegia op. 30 – Henri Vieuxtemps
 Muzyka żałobna – Paul Hindemith
 Romans na altówkę op. 85 – Max Bruch
 Lachrymae: Reflections on a Song of John Dowland na altówkę i orkiestrę smyczkową op. 48a – Benjamin Britten
 Suita na altówkę i orkiestrę – Ralph Vaughan Williams
 „Styx” na altówkę, chór i orkiestrę – Gia Kanczeli
 „Styx” na altówkę, chór i orkiestrę – Gia Kanczeli
 opera „Akhnaten” – Philip Glass

Znani altowioliści:

William Primrose, Lionel Tertis, Rudolf Barszaj, Jurij Baszmiet, Kim Kashkashian, Gérard Caussé, Stefan Kamasa, Tabea Zimermann, Claude Lelong, Nobuko Imai, Jerzy Kosmala, Janusz Pisarski, Ryszard Groblewski, Bjarne Brustad, John Cale, Marek Marczyk, Hatto Beyerle, Piotr Reichert, Lech Bałaban, Hartmut Rohde, Marcin Murawski, Michał Bryła, Ewa Grzywna, Katarzyna Budnik-Gałązka, Volker David Kirchner, Zbigniew Fil

Przypisy

Bibliografia 

 Drobner A. Instrumentoznawstwo i akustyka, Kraków: Polskie Wydawnictwo Muzyczne, 1997, s. 67-69
 Encyklopedia Instrumentów Muzycznych Świata, Warszawa: Wydawnictwo Bellona, Oficyna Wydawnicza Rytm, 1996, s. 212-213

Linki zewnętrzne 

 Viola in music – History, the viola as seen by famous composers and players 
 Altówka, Muzyka na altówkę w: Narodowy Uniwersalny Katalog Centralny NUKAT

Chordofony smyczkowe
Altowioliści