alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
Lyon Sprague de Camp

Lyon Sprague DE CAMP, aŭ pli simple L. Sprague DE CAMP (27-a de novembro, 1907 - 6-a de novembro, 2000) estis usona verkisto, plej fama pro liaj sciencfikciaj kaj fantastaj verkoj, sed ankaŭ verkinta multajn nefikciajn verkojn, ĉefe pri historio. Li kunverkis kun Fletcher Pratt plurajn gravajn fantastajn romanojn kaj novelarojn.

Inter liaj plej famaj verkoj 
 Lest Darkness Fall, tempovojaĝa romano, 1939 ("Por ke ne mallumiĝu")
 Serio de noveloj kaj romanoj pri Harold Shea (kun Fletcher Pratt), diverse librigita; fina difinitiva kolekto: The Complete Compleat Enchanter ("La tutampleksega sorĉisto")
 The Ancient Engineers (nefikcio, pri la historio de inĝenierado)

Eksteraj ligiloj 

 http://www.lspraguedecamp.com  
 http://193.40.240.76/sfbooks/teosed.asp?Autor=69&krit=Vorm  
 http://www.bibliotheka-phantastika.de/autoren/autordecamp.htm  

De Camp, Lyon Sprague
De Camp, Lyon Sprague
Debora

Debora estas hebredevena virina nomo (דברה aŭ דב׀רה ), kiu signifas abelo. Inter alia, Debora estis profetino-juĝistino en la biblia epoko de la Juĝistoj.

La nomo Debora troviĝas en la Nova PIV.

Biblio
Virinaj personaj nomoj
Götaland

Götaland (proksima elparolado Jetaland) estas la plej suda landotriono de Svedio. Ĝi hodiaŭ inkluzivas la historiajn provincojn Skåne, Halland, Blekinge, Småland, la du islandaj provincoj Öland kaj Gotland, Västergötland, Östergötland, Dalsland kaj Bohuslän. La arbaroj Tiveden, Tylöskog kaj Kolmården situas en la bordo al Svealand.

La areo estas 87,78 kvadratkilometroj, kaj Götaland havis preskaŭ 4,78 miljonojn loĝantojn en 2016. Kun tio, ĝi estas la landoparto de Svedio kun la plej granda loĝantaro.

Göta en la nomo temas pri la fruaj signifaj grupoj östgötar kaj västgötar, kaj land signifas «lando». Laŭ hipotezo, la nomo de Götaland estas en pluralo: Göta-landoj. La hodiaŭa sveda pluralo estas länder, sed do ne la tiama. Notu ke la rilataj praprovinc-nomoj Västergötland kaj Östergötland mankas la «a».

La praa Götaland havis iom malsamajn limojn ol la nuna. En la land-leĝo de Kristoforo de la 15-a jarcento, un de la unuaj mencioj de la nocio, Götaland ŝajne konsistas de Östergötland, Västergötland, Småland, Öland, Dalsland (malnove Dal) kaj Värmland.

Kun la vastiĝo de Svedio, la antaŭe danaj Blekinge, Halland kaj Skåne, la antaŭe dana-norvega Bohuslän, kaj Gotland – sufiĉe longe sendependa kaj poste kontrolita de malsamaj reĝpovaĵoj – iĝis vidita kiel partoj de Götaland. En 1815, la provinco Värmland estis movita de Göta jurisdikcio al Svea jurisdikcio, kaj ekde tio iĝis vidita kiel parto de Svealand.

Vidu ankaŭ 
 Göta-kanalo
 Norrland
 Svealand

Eksteraj ligiloj 

 http://sunsite.berkeley.edu/OMACL/Volsunga 
 http://www.snerpa.is/net/forn/sogubrot.htm
 http://www.snerpa.is/net/forn/hervar.htm
 Mapo de Götaland de 1635

Geografio de Svedio
Svealand

Svealand, esperante Sveonujo, estas la meza landotriono de Svedio en kaj ĉirkaŭ akvobaseno de la lago Melareno. Historie ĝi inkluzivas la historiajn provincojn Dalarna, Västmanland, Uppland, Närke, Södermanland kaj Värmland, kvankam el lingva (akĉenta) vidpunkto ĉi lasta pli apartenas al Gaŭtalando.

Vidu ankaŭ 
 Norrland
 Götaland

Geografio de Svedio
Norrland

Norrland estas la plej norda landotriono de Svedio. Ĝi inkluzivas la historiajn provincojn Gästrikland, Hälsingland, Medelpad, Ångermanland, Härjedalen, Jämtland, Västerbotten, Norrbotten kaj Lappland.

Vidu ankaŭ 
 Svealand
 Götaland

Geografio de Svedio
Vindiciae contra tyrannos

Venko kontraŭ tiranoj (signifante Defendo [de libereco] kontraŭ tiranoj) estas libro pri politika teorio, skribita en la latina lingvo, okaze de la debatoj igitaj de la protestantisma Reformacio kaj la eŭropaj militoj de religio, kiu atingis tute ĝeneralajn konkludojn, sed kiuj markas gravan etapon en la disvolviĝo de politikaj ideoj pri socia kontrakto, pravigo (aŭ malpravigo) de la ŝtata povo kaj demokratio. Ĝiaj aŭtoroj estas laŭdire la du francoj Philippe Duplessis-Mornay (1549-1623) kaj Hubert Languet (1518-1581); ĝi estis unuafoje eldonita en Amsterdamo far Valckenier en 1660.

Listo de la demandoj pristuditaj en la libro:
Unua demando: Ĉu la regatoj devas obei je la regantoj?
La interkonsento inter Dio kaj reĝoj. 
Dua demando:Ĉu estas rajto rezisti je reganto, kiu malobservas la leĝo de Dio?
Ĉu la privatuloj rajtas rezisti armile
Ĉu rajtas preni armilojn pro religio
Tria demando:
Reĝojn faras la popolo
La plena korpo popola staras super la reĝo
Asembleo de la tri sociaj "statoj"
Ĉu paso de tempo forsvenigas la popolan rajton
Kiucele reĝoj kreitas
De la popolo reĝoj ricevas la leĝojn
Ĉu la reganto rajtas fari novajn leĝojn
Ĉu la regantoj havas povon pri vivo kaj morto super siaj ragatoj
Ĉu reĝo povas pardoni al tiuj, kiujn leĝo kondamnas
La regatoj estas la gefratoj de la Reĝo kaj ne liaj sklavoj
Ĉu la posedaĵojn de la popolo posedas la Reĝo
Ĉu la Reĝo estas posedanto de la reĝlando
Ĉu la Reĝo estas la fruktuzulo de la reĝlando
Kvara demando: Ĉu la najbaraj regantoj rajtas, aŭ leĝe devas, helpi al la regatoj de aliaj regantoj?

Tiu libro kompreneble en tiu epoko renkontis fortan oponon de la ŝtatoj, kaj ĝi estis leĝe bruligita en jaro 1683 pro enteni tiun tezon ke: "Se la perleĝaj regantoj iĝas tiranoj, aŭ regas alimaniere ol ili devus fari pro la leĝoj de dio aŭ de la homo, ili tial perdas sian rajton al sia rego."

Vidu ankaŭ 

 Parolado pri memvola servuto

Eksteraj ligoj 
la plena teksto angligita

Libroj
Gubernio Iŝikavo

<table align="right" border=1 cellspacing=0 cellpadding=2 style="border: solid 2px #000000; margin-left: 16px">石川県

Municipa Kodo
017000-3<TR>
Guberniestro
<TD align="left" valign="middle" style="border-style: none none solid solid">TANIMOTO Masanori</sup></TD>
</TR>Areo
4,185.22km2Loĝantaro
1,180,744（1-a de januaro 2003）ISO 3166-2
JP-17Gubernia Floro
"Kuro-juri"(Fritillaria camtschatcensis)Gubernia Arbo
"Ate" (Hiba) Thujopsis dolabrataGubernia Birdo
Reĝa agloGubernia oficejoAdreso
〒920-8580石川県金沢市鞍月1丁目1番地1,Kurazuki 1-chome,Kanazawa-shiIshikawa JP-920-8580 JapanioTelefono
+81-76-225-1111Hejmpaĝo
Gubernia Retpaĝo

</table>
La gubernio Ishikawa aŭ Iŝikavo (石川県 [iŝi-kaŭa-ken]; Hepburn: Ishikawa; Kunrei: Isikawa) estas gubernio en regiono Hokuriku, kies gubernia ĉefurbo estas Kanazawa.

Geografio

Urboj 
 Hakui
 Kaga
 Kahoku
 Kanazavo (gubernia ĉefurbo)
 Komacu
 Hakusan
 Nanao
 Nomi
 Nonoiĉi
 Suzu
 Vaĵimo

Urbetoj kaj Vilaĝoj 
 Hakui-distrikto
 Ŝika
 Hodacuŝimizu
 Housu-distrikto
 Anamizu
 Noto
 Kahoku-distrikto
 Cubata
 Uĉinada
 Kaŝima-distrikto
 Nakanotomi
 Nomi-distrikto
 Kavakito

Gubernioj de Japanio
Ulisse Aldrovandi

Ulisse ALDROVANDI ([[[Helpo:Prononcindiko|ulisse aldrovandi]]] (konata ankaŭ kiel Ulysses ALDROVANDUS aŭ simple Aldrovandus); naskiĝis la 11-an de septembro 1522 en Bolonjo, mortis la 4-an de majo 1605 en Bolonjo) estis itala kuracisto kaj natursciencisto.

Li unue fariĝis komercisto. Poste studis diversajn fakojn, i.a. juron, filozofion, matematikon, naturan historion kaj medicinon. Ekde 1560 li okupis profesoran postenon en la Universitato de Bolonjo. En la jaro 1568 li samloke fondis Botanikan Ĝardenon.

Aldrovandi (apud Conrad Gesner) estas konsiderata unu el la fondintoj de la moderna zoologio. Precipe liaj detalaj sistematikaj ekzamenoj lin famigis.

Lia ĉefverko estas la 11-voluma Historia animalium. El ĝi ĉefe la tri volumoj pri birdoj (Ornithologia), kompletigantaj la samnoman verkon de Gesner, akiris famon. 

En Historia Monstrorum li - sen kritika ekzameno - priskribis diversajn fabelajn estaĵojn (ekz. ĥimeron kaj centaŭron), kies ekziston oni tiutempe ne pridubis. Tria konata verko estas De Monstris. Ĝi temas pri diversaj misformaĵoj de homaj korpoj.

Vidu ankaŭ 
 Luca Ghini (1490-1556)
 Andrea Cesalpino (1519-1603)

Profesoroj
Universitato de Bolonjo
Kuracistoj de la 16-a jarcento
Plantagacoj

La plantagacoj () estas planta familio el la dukotiledonaj angiospermoj. Tiu familio apartenas al la ordo lamialoj (Lamiales). Ĝi enhavas ĉirkaŭ 120 genrojn kaj pli ol 1600 speciojn. Ĝia tipa genro estas plantago.

Taksonomio 
La plantagacoj estas tradicie priskribataj kun nur tri genroj: Bougueria, Littorella, kaj Plantago. Novaj filogenaj esploroj montris ke la plantagacoj en strikta senco estas interplektitaj kune kun pluraj genroj antaŭe listigitaj en la familio de skrofulariacoj (sed ne la tipogenro skrofuliaro). Kvankam la nomo Veronicaceae (1782) estas la plej malnova familionomo por ĉi tiu grupo, Plantaginaceae (1789) estas protektita laŭ la Internacia Kodo de Botanika Nomenklaturo (IKBN) kaj havas sekve prioritaton super ĉiu pli frua familinomo priskribanta grupo en kiu estas plantagacoj. Krome la IKBN ne konsideras familinomojn uzitaj antaŭ 1789 protekteblaj, kio plue elŝlosas uzadon de la nomo Veronicaceae. Oni proponis ke la nomo Antirrhinaceae havu konservan prioritaton super Plantaginaceae, sed intertempe la Angiosperm Phylogeny Group akceptis la nomon Plantaginaceae. Olmstead (2003) tamen elektis uzi la nomon Veronicaceae.

Laŭ WFO kaj TPL 
Laŭ World Flora Online kaj The Plant List (26 jun. 2020), jen ĉi-sube la listo de la akceptitaj taksonoj, kaj ties Esperantaj nomoj:

*genro akceptita en TPL sed ne en WFO, kiu tamen akceptas ĝiajn speciojn.
**genro akceptita en WFO sed ne en TPL. Tamen laŭ WFO, estas neniu akceptita specio en ĝi.

Referencoj 

Magnoliofitoj
Plantagacoj
Plantofamilioj
Ljubomir Trifonĉovski

Ljubomir TRIFONĈOVSKI ( Любомир Трифончовски) (naskiĝis la , mortis 55-jara la  en Vraca, Bulgario) estis bulgara esperantisto, dramaturgo en pupteatro. Esperantisto ekde 1973, li estis kunorganizanto de la Internaciaj Junularaj Kongresoj de 1978 kaj 1993, ĉefredaktoro de la revuo "Literatura Foiro" (1996-2013), sekretario de la Esperanta PEN-Centro (2008-2013). Krome li estis Vickonsulo de la Esperanta Civito (2002-2011 kaj 2011-2013).

Originalaj libroj en Esperanto 
 Manuskriptoj por bruligo (eld. Pres-Esperanto, Sofio 1992; ricevinta la Jaran Premion de BEA en la kampo de la Esperanta Kulturo kaj la Libro-Premion de la Internacia Literatura Konkurso "Ivo Rotkviĉ" en Kroatio)
 Balado pri la Luno kaj la Cervo, originalo en Esperanto kaj tradukoj en la lingvojn finna, sveda, angla kaj itala (eld. Bambu, Varna 1998; speciala eldono okaze de la Mondkongreso de PEN-Klubo Internacia en Helsinko)

Originalaj teatraĵoj en Esperanto 
 Scenaro por ombroteatro (en revuo “Literatura Foiro”, n-ro 125/1990); Du kokidoj kvereladis (en revuo "Juna Amiko", n-ro 91/1991, ankaŭ en la libro Amatora arto, eld. BEA, Sofio 1991)
 Balado pri la Luno kaj la Cervo (en revuo "Literatura Foiro", n-ro 136/1992)

Lernohelpilo 
 Esperanto por komencantoj, aŭtoro kune kun Kiril Velkov (eld. M&W, Vraca 1994)
 Ek al Leg'!, kunredaktis.

Tradukoj el la bulgara en Esperanton 
 Pri la renovigo de BEA de Sava Dalbokov (eld. BEA, Sofio 1988);
 La ovo, pupteatraĵo de Boris Aprilov, tradukis kune kun Kiril Velkov (prezentita dum la 72-a UK en Varsovio kaj la 43-a IJK en Krakovo en 1987);
 La hundeto kiu ne povis boji, pupteatraĵo de Stefka Jordanova, tradukis kune kun Kiril Velkov (prezentita dum la 19-a PIF en Zagrebo (1990, (ricevinta la ĉefan Lingvan Premion kaj la Premion "Tibor Sekelj" de la festivalo)

Traduko el Esperanto en la bulgaran 
 Al unu lingvo por Eŭropo? La estonteco de la eŭropa Babelo, eseo de Mark Fettes, tradukis kune kun Kiril Velkov (eld. Pres-Esperanto, Sofio 1991, la traduko ricevis la Jaran Premion de BEA en la kampo de Esperanta Kulturo).

Eksteraj ligiloj 
 minimuma biografia prezenteto de li kun portreta foto en la retejo esperanto.net 
 oracio de Giorgio Silfer HeKo 
 nekrologo en la periodaĵo La Balta Ondo 
 kritika nekrologo pri li fare de Jorge Camacho 

Esperantaj dramverkistoj
Pupteatristoj
Libroj de Ljubomir Trifonĉovski
Demokrata socialismo

Ne konfuziĝu kun: Socialdemokratismo.

Demokrata socialismo estas politika filozofio kiu subtenas demokration kaj komunan posedaĵon aŭ striktan reguladon de la produktadrimedoj kun emfazo je laborista memregado kaj demokratia regado de ekonomiaj institutoj aŭ en merkato aŭ en malcentralizi planita socialista ekonomio.

Laŭ demokrataj socialistoj kapitalismo estas fundamente malkongrua kun demokratiaj valoroj de libereco, egaleco, kaj solidareco; kaj tiuj ideoj nur povas realiĝi en socialisma socio. Demokrataj socialistoj povas subteni aŭ revolucian aŭ reformisman vojojn al socialismo.

La termino 'demokrata socialismo' estas ofte uzata sinonime kun socialismo, sed la adjektivo 'demokrata' estas kelfoje uzata por distingi demokratan socialismon de la marksismo-leninismo kompreno de socialismo, kiu kelkaj homoj taksas ĝin ne-demokrata je praktiko. Demokrataj socialistoj malaprobas stalinismon kaj la sovetia ekonomia planado, kontraŭante ambaŭ la aŭtoritatismon kaj la ege planitan ekonomion.

Demokrata socialismo malsamas al Socialdemokratio ĉar demokrataj socialistoj volas sisteme transformi la ekonomion de kapitalismo al socialismo, kontraŭe socialdemokratiistoj subtenas nur reformojn al kapitalismo. Kiel socialistoj, demokrataj socialistoj ke la sistemaj problemoj kun kapitalismo nur povas esti solvita per tuta anstataŭigo de kapitalismo per socialismo; t.e. anstataŭigi privatan posedon de la produktrimedoj al sociala popola posedo.

Vidu ankaŭ 
 Demokrataj Socialistoj de Usono
 Kapitalo
 Kapitalismo
 Socialismo
 Persona posedo
 Publika posedo
 Marksismo

Socialismo
Jordan Todorov

Jordan TODOROV (naskiĝis en 1976) estas bulgara esperantisto kaj reĝisoro. Esperantisto de 1999, li aktivis en TEJO.

Li finis studojn pri teatra reĝisorado en la Nacia Akademio pri Teatra kaj Filma Artoj en Sofio.

Li reĝisoris la originalan spektaklon en Esperanto La familio de Anto Speri de Giorgio Silfer, prezentitan de Torina Nova Trupo dum la 76-a SAT-Kongreso en Svislando kaj dum la Ekumena Esperanto-Kongreso en Italio (2003).

Sub la nomo Jordan SLAVEJKOV (kiel li estas konata en la teatraj medioj en Bulgario) li estis nomumita por la nacia teatra premio Ikaro (2007) pro sia debuta profesia spektaklo Oskaro kaj la roza damo.

Bulgaraj esperantistoj
Bulgaraj reĝisoroj
Hubert Languet

Hubert LANGUET (naskiĝis en 1518 en Viteaux, apud Dijon, mortis la  en Antverpeno) estis franca diplomato kaj protestantismano.

La ĉefa verko, kiun postlasis Languet, estas Vindiciae contra tyrannos (Edinburgh [Basel?], 1579). La libro konsistas el kvar partoj, ĉiu el kiu celas respondi la jenajn demandojn:
 Ĉu kaze de disputo necesas sekvi Dion, sed ne reganton?
 Ĉu necesas kontraŭstari reganton, kiu preterpasas ordonojn de Dio kaj ruinigas eklezion?
 Ĝis kia grado oni rajtas kontraŭstari reganton, kiu ruinigas kaj tiranas sian landon?
 Ĉu la najbaraj regantoj havas rajton helpi la reganton, kiu tiranas siajn subulojn?

Francaj diplomatoj
Protestantismo
Historio de Francio
Esperanto-Societo de Nov-Anglio

La Esperanto-Societo de Nov-Anglio (angle "Esperanto Society of New England", ESNE) estas ombrela organizaĵo kiu subtenas la fondiĝon de lokaj Esperanto-grupoj tra la usonaj subŝtatoj Konektikuto, Majno, Masaĉuseco, Nov-Hampŝiro, Rod-Insulo kaj Vermonto.

Ĝis junio 2002 ĝi estis nomita La Esperanto-Societo de Nov-Anglujo.

Eksteraj ligiloj 
 www.esne.net, la societa retejo

Nov-Anglio
Usonaj Esperanto-asocioj
Intonacio

Per intonacio aŭ entonigo oni nomas la fajnagordon de laŭteco kaj sonkoloro de unuopaj tonoj ĉe muzikiloj kaj ĉe la kantado.

 Ĉe la kantado samkiel ĉe arĉ- kaj blovinstrumentoj la nocio rilatas precipe al la ekzakteco de la tonalto dum la muzikado, ĉar tiu ĉi estas ŝanĝebla kaj iliaj ekzakteco estas tasko de la interpretisto. La sonkoloro kaj la tonaltoj de diversaj tonoj estas individue reguligitaj.

 Antaŭ ĉio je klavariloj, por kiuj por ĉiu tono ekzistas aparta tongenerilo (kutime kordoj aŭ fajfiloj), intonacio signifas ĉefe la asimiladon de laŭteco kaj sonkoloro de la tongeneriloj unu kun la aliaj. Tio ĉi fariĝas per korektadoj ĉe la tongenerilo aŭ ĉe la al tiu apartena mekaniko k.e. la martelo ĉe la piano. La intonacio tiam estas tasko de la instrumentkonstruisto. Kutime instrumento estas unufoje intonaciita. Speciale elspeziga estas la intonacio de orgeno, ĉar jen ĉiu fajfilo devas esti intonaciata unuope. Ĉe gitaroj oni nomas la gradon de agorditeco de la tonaltoj ankaŭ kiel fretpureco lige kun la oktavpureco.

 Intonacio povas ankaŭ signifi mallongan enkondukon de muzikaĵo. Ĉe gregoriaj ĉantoj ekz. enkonduko realigata de la kantoro aŭ ankaŭ mallonga orgenpreludo antaŭ ĥoralo, vd. liturgia orgenludado.

 en la lingvistiko Intonacio estas frazmelodio, kaŭzata de la variado de la voĉa sonalto dum parolado, en lingvo, kiu ne estas tonlingvo.

Fonetiko
Lingvoscienco
Muzika teorio
Firno

Firno estas intera stato de akvo inter neĝo kaj glacio. La vorto firno devenas de la malnovgermana vorto firni, kiu signifas matura respektive plenaĝa. Firno estas neĝo, kiu aĝas minimume unu jaron kaj do postvivis almenaŭ unu abalciperiodon.

Firnlimo 
La firnlimo estas la suba somera limo de la seninterrompa neĝkovrilo sur glaĉeroj. La parto de la glaĉero super la firnlimo oni tial ankaŭ nomas firnkampon.

Estiĝo 
Firno estiĝas, kiam neĝkristaloj per ripeta degelado kaj refrostiĝo kunfandiĝas al pli grandaj grajlaj kaj grajnecaj objektoj. El ok metroj da neĝo dum tiu ĉi proceso estiĝas proksimume unu metro da firno. La denseco de firno estas inter 0,4 kaj 0,8 g/cm³. La sekvan ŝtupon de la transformproceso al glaĉerglacio oni nomas firnglacion. Tiu ĉi metamorfozproceso (metamorfozo) estas ĉefe kaŭzata per premo.

Malnovneĝo 
En popola lingvo oni utiligas la vorton firno ofte ankaŭ ĝenerale por specialaj formoj de malnova aŭ krustiĝinta neĝo. Kelkfoje oni nomas kampojn kun malnova neĝo ankaŭ firnkampoj, kvankam la neĝo ne nepre aĝas unu jaron. Ankaŭ kiam sur glaĉero troviĝas pli nova neĝkuŝo oni foje parolas pri firnigita glaĉero. Ankaŭ la surfacan, molan neĝkuŝaĵon, kiu en printempo estiĝas pro sunradioj kaj altaj aertemperaturoj sur krustiĝinta neĝkuŝaĵo, oni nomas firno. Oni tiam ekzemple diras, ke deklivo firnkovriĝas.

Utiligo de la vorto por glaĉero 
Oni ofte utiligas la vorton firno por firnkovritaj glaĉeroj kaj ankaŭ foje kiel sinonimo de glaĉero (la bavara kaj aŭstra vorto Ferner por glaĉero devenas de la radiko firno.

Vidu ankaŭ 
 Glaĉero
 Neĝo

Akvo
-
Glacio

Glacio estas la solida formo de akvo. La akvo fariĝas glacio, kiam likva akvo estas malvarmigita sub 0 °C (273 K, 32 °F) ĉe normala atmosfera premo. Glacio povas formiĝi je pli altaj temperaturoj en pliprema medio, kaj akvo daŭros likva aŭ gasa ĝis -30 °C ĉe malpliprema medio. Glacio formita ĉe alta premo havas malsaman kristalformon kaj densecon ol normala glacio.

Proverbo 
Ekzistas pluraj proverboj pri glacio en la Proverbaro Esperanta de L. L. Zamenhof, inter ili:

Bildaro

Referencoj

Vidu ankaŭ 
 Eŭropo (luno)
 Flosglacio
 Frostoprismo
 Glaceglacio
 Glaciaĵo
 Glaciero
 Glacikampo
 Glacikerno
 Glacimonto
 Glacitavolo
 Glaĉero
 Neĝo
 Polusa glacikovro
 Prujno

Eksteraj ligiloj 

 http://www.its.caltech.edu/~atomic/snowcrystals/ice/ice.htm 
 http://www.webmineral.com/data/Ice.shtml 
 http://www.mindat.org/min-2001.html 
 http://www-2.cs.cmu.edu/~dst/ATG/ice.html 

 
Oceanografia terminologio
Regulo

Regulo estas formulo, kiu diras kio sekvas aŭ farendas en certa okazo. La vorto devenas de la latina regula.

 El sociologia vidpunkto regulo estas konvencio, kiun homoj obeas en sia konduto. Sociaj reguloj kaj normoj pluvivas pro tio, ke oni obeas ilin. Kiu sekvas regulojn povas kalkuli je akcepto flanke de la socio.
 En sportaj konkursoj kaj ludoj respekti regulojn estas nepra kondiĉo por oficiala rekono de la atingitaj rezultoj.

Logiko
Sciteorio
Ĉampiono

Ĉampiono estas homo aŭ teamo, venkinto en sporta aŭ alispeca konkurso (vidu, ekzemple, "Kio? Kie? Kiam?"), kutime ricevanta konforman trofeon (pokalon) kaj/aŭ medalon ktp. Depende de skalo de okazinta konkurso aŭ turniro estas proklamataj ĉampionoj de la Mondo, de certa kontinento, de certa lando, regiono ktp.

La originala signifo de la vorto: dum la Feŭdismo, kavaliroj estis atenditaj esti ĉampionoj kaj virtuloj de ambaŭ lerteco en batalo kaj de kaŭzoj, ĉi-lasta plej ofte estas aŭ patriota, romantika aŭ religia en naturo (tiel iĝante modeloj de virto). Ĉi tio atingas sian plej laŭvortan signifon en provo per batalo, en kiu ĉiu batalanto defendas la kaŭzon de unu flanko de la provo. 

"Reĝa Ĉampiono" estas nomumita por ceremoniaj celoj ĉe la kronado de angla monarko, por venki ajnan defianton al la rajto de la monarko esti kronita.

Ĉampiona militado rilatas al speco de batalo, plej ofte trovita en la epopeo kaj mito de antikva epoko, en kiu la rezulto de la konflikto estas determinita per duelo, individua duelo inter la plej bonaj soldatoj ("ĉampionoj") de ĉiu kontraŭa armeo. Tiu formo anstataŭigas la homamasan batalon kaj resulte ŝparas multe da vivoj.

Alia, evitinda signifo de tiu vorto (aperinta pro nacia influo) estas "porbatalanto de afero, partio ktp."

Vidu ankaŭ 
 Mondĉampiono pri ŝako

Sporto
Ludoj
Sonĝo de Ĝuang Dzi

Unu el la plej konataj paraboloj de Ĝuang Dzi estas la tiel nomata Papilia Sonĝo.

En ĝi Ĝuang Dzi sonĝas, ke li estas papilio, kiu beate flirtadas. Kiam li vekiĝas, li ne scias, ĉu li estas Ĝuang Dzi, kiu sonĝis esti papilio aŭ papilio, kiu sonĝas, ke ĝi estas Ĝuang Dzi.

La parabolo montras la skeptikan rigardmanieron de tiu filozofo kaj instigas multajn demandojn de la penso- kaj lingvofilozofio, ankaŭ de la teorio de la ekkono. Ekzemplo estas fama demando de Rene Descartes: kiel oni povas scii, ĉu oni ekzistas. La hungara poeto Lőrinc Szabó sprite kaj humure prilumis la Papilian Sonĝon per jena poemo:

Sonĝo de Ĝuang Dzi 
Jam antaŭ du mil jaroj Ĝuang Dzi 
la majstro, montris papilion. - Sonĝe 
li diris - mi ´stis tiu papilio, 
kaj nun min embaraso ĝenas ronĝe. 

Jes papilio mi ´stis, papilio, 
kiu dancadis gaje sub la sun´, 
sen konjektet´, ke ĝi ´stas Ĝuang Dzi, 
kaj mi vekiĝis, kaj ne scias nun, 

ne scias nun - revante li daŭrigis - 
kio la vero, kiu estas mi: 
ĉu Ĝuang Dzi la papilion sonĝis, 
aŭ min nun sonĝas tiu papili´? 

Mi ridis ege: - Ej, ĝuang Dzi, ne ŝercu, 
kiu vi estus? Vi ´stas Ĝuang Dzi. 
Ridetis li: - La papili´ sonĝata 
ja kredis, ke la vera estas ĝi.  

Ridetis li, mi ŝultrotiris. Poste 
min frosttremigis tamen ia tim´: 
de tiam mi meditis du mil jarojn 
kaj pli kaj pli jam dubas la anim´,

mi kredas jam, ke ne ekzistas vero, 
ĉio ´stas nur imago kaj poem´, 
kaj Ĝuang Dzi la papilion sonĝas, 
ĝi lin kaj nin ĉiujn tri mi mem. 

(tradukis Kalman Kalocsay)

Komento: La poemo aludas al la taoisma ĉina filozofo Ĝuangzio.

Eksteraj ligiloj 

 La hungara poemo estas mencita en Esperanta Blogo ĉi tiu.

Literaturo de Hungario
Virto

Virtoj estas bonaj inklinoj de la homa animo.
Al la virtoj oni kalkulas tradicie:

En Okcidento la tiel nomatajn bazajn (aŭ kardinalajn) virtojn 
justeco, saĝo, forto kaj modereco.

Vidu ankaŭ 

 virgeco
 ĉasteco
 obeo
 humileco
 pacienco
 justeco
 forto
 karitato
 fido
 senkulpeco
 paco
 mizerikordo
 persisto
 mizerikordo
 kuraĝo
 La sep virtoj de Buŝido
 La sep gravegaj pekoj kaj la sep sanktaj virtoj
 Protagoro
 Teologiaj virtoj
 Tomaso de Akvino pri virtoj
 Valoro
 Virta etiko
 Yamato
 Malvirto

Proverbo 
Ekzistas pluraj proverboj pri virto en la Proverbaro Esperanta de L. L. Zamenhof, inter ili:

Bibliografio 
 Vivere le virtù,  (el meditoj de) François Xavier Nguyen Van Thuan, Città Nuova, 2012 ISBN 9788831144391.

Referencoj 

 
Filozofio
Ideo

Ideo estas nemateria modelo de efektiva aŭ supozita elemento de la realo. Ideo estas ero de nia pensaĵo. Kiam ni pensas ion, tiu unuopa pensata afero estas ideo. La ideoj estas la atomoj de la pensaĵo, kaj la pensaĵo estas kombinaĵo de ideoj.

Vidu ankaŭ 
 Idealo
 Ideokratio
 Nocio
 Opinio
 Publikpropraĵo
 Pensfabriko
 Koncepto
 Bildo
 Signifo
 Sociologio de sciaro
 Penso
 Pensaĵo
 Pensado
 Imago
 Filozofio

Eksteraj ligiloj 
 http://www.newadvent.org/cathen/07630a.htm 
 http://www.filosofia.org/ave/001/a015.htm
Fenomeno

Fenomeno estas tio ( objekto, fakto aŭ okazaĵo ), kion senso aŭ menso rekte ekkonas ( perceptas aŭ observas ).
Ĝenerale fenomenoj estas la objektoj de la sensoj (ekzemple vido kaj aŭdo) kontraste al tio, kion ni ekscias per nia intelekto.
La greka verbo phainesthai ( ŝajni aŭ aperi ) ne indikas, ĉu la perceptaĵo diferencas de la aperaĵo.
Tiel do en la etiko de Aristotelo la videble bona estas tio, kio al la homo ŝajnas esti bona, indiferente chu ĝi vere estas bona aŭ ne.
Postaj grekaj filozofoj distingis faktojn (fenomenojn) disde teorioj. Ĉi lastaj estis por ili instrumentoj por klarigi la faktojn. Tiu ĉi aliro, kiun ekde la 17a jarcento vaste alprenis la natursciencistoj por trovi klarigojn por la fenomenoj de la naturo, ankoraŭ hodiaŭ estas aktuala.(Legu ankaŭ sub: eksperimento).

En la moderna filozofio la vorto fenomeno estas en uzo pri kion la sensoj senpere perceptas antaŭ ol ia ajn juĝo okazas, tamen fenomeno neniam fariĝis faktermino inter la filozofoj, kvankam ili akceptis la nociojn fenomenalismo kaj fenomenologio.
La germana filozofo Immanuel Kant uzis en siaj verkoj la vorton Erscheinung, tradukebla per aperaĵo aŭ fenomeno, ĝi estas la KANTa faktermino por la senpera objekto de la sensa intuicio, la nuda donitaĵo, kiu fariĝas objekto nur dum interpretado per la kategorioj substanco kaj kaŭzo. KANT metis ĝin en kontrasto kun la noumeno, aŭ la aĵo-estante-si-mem, al kiu ne aplikeblas la nomitaj kategorioj.

Fenomenoj
Filozofio
Edmontono

Edmontono estas la ĉefurbo de la kanada provinco Alberto. Ĝi situas en la centro de la provinco en regiono de montetoj kaj altaj ebenoj oriente de la Roka Montaro. Ĝi estas la due plej granda urbo de Alberto kaj la sese plej granda en Kanado.

Metropola regiono 
Edmontono lokiĝas centre de metropolo en kiu estas 35 sendependaj municipoj aŭ apud la urbolimoj de Edmontono aŭ nur kelkaj kilometrojn for de ili. Inter la pli grandaj tiaj komunumoj estas Sherwood Park (parto de la Distrikto Strathcona), St. Albert, Fort Saskatchewan, Leduc, Nisku (granda industria regiono en Distrikto Leduc), kaj la urboj Beaumont, Devon kaj Morinville. Tiu grandskala teritoria diserigo ludis rolon en la evoluo de la Edmontona regiono. Kvankam la Urbo Edmontono jam plurfoje provis aneksi ĉirkaŭajn munipojn, neniun proponon ĝis nun aprobis la provinca registaro.

Politiko 
La provinca asembleo de Alberto situas en Edmontono.

Vidindaĵoj 
 Konservatorio Muttart

Esperanto en Edmontono 
Vadim' Victor Obrastsoff fondis Esperanto-Grupon en Edmontono ĉirkaŭ 1930. Estas gastiganto de Pasporta Servo en la urbo.

Vidu ankaŭ 

 Fort Edmonton
 Edmontosaurus

 
Urboj en Alberto
Ĉefurboj de Kanadaj Provincoj kaj Teritorioj
Lingvoj de Oregono

La mapo pri indiĝenaj lingvoj de Oregono montras jenajn lingvojn (aŭ lingvogrupojn):

 Alsea-Jakvina
 Ĉinuka
 Kajusa
 Kalapuja
 Klackania
 Klamata/Modoka
 Kokvila/Umpkva/Ŝastakosta
 Kusa
 Molala
 Nezperca
 Norda Pajuta
 Sahaptena
 Sjusloa
 Ŝasta
 Ŝoŝona (nomade tra la makuletita parto de la mapo, ĉefe oriente)
 Takelma/Latgaŭa
 Tilamuka

Eksteraj ligiloj 
Languages of oregon 

Oregono
Lingvo
Penuta lingvaro

La Penuta lingvaro estas hipotezita superfamilio de kvin ĝis dek kvin apartaj lingvofamilioj en Nordameriko. Ĝin unue proponis Edward Sapir; multaj lingvistoj ne akceptas ĝian validecon.

 Ĉinuka
 Marborda ĉinuka
 Klatsopa
 Supra ĉinuka
 Katlameta
 Klackamasa
 Kaskada
 Vaskoa
 Kalapuja-Takelma
 Tulatina kalpuja
 Tulatina
 Jamhila
 Santiama kalapuja
 Santiama
 Mary's River
 McKenzie
 Jonkala kalapuja
 Jonkala
 Takelma
 Takelma
 Latgaŭa
 Sahaptia
 Sahaptena
 Umatila
 Warm Springs
 Nezperca
 Lutuamia
 Klamata
 Klamata
 Modoka
 Molala
 Molala
 Ŭailatpua
 Kajusa
 Jakona
 Alsea
 Alsea
 Jakvina
 Sjusloa
 Sjusloa
 Kŭiĉa
 Kusa
 Miluka
 Hanisa

Renkontiĝas de tempo al tempo aserto, ke ankaŭ la Zunjia lingvo apartenas al la penuta superfamilio, sed tio montriĝis intenca trompo.

Vidu ankaŭ 
 Ohlonoj

Lingvofamilio
Se kaj nur se

En matematiko, filozofio kaj logiko, se kaj nur se aŭ mallonge "s.n.s" estas ligesprimo de du asertoj. La frazo "P estas necesa kaj sufiĉa por Q" havas la saman signifon kiel "Q s.n.s. P".

Formule oni indikas tiun rilaton per la signoj ⇔ aŭ ≡.

logiko
Nocio

Nocio estas iu ajn pens-elemento, ĝenerale esprimita per termino, litera simbolo aŭ per iu ajn alia simbolo. Kiel pliprecizigo de ideo ĝi ne rilatas al lingvoj, vortoj aŭ simboloj. Nocio estas baza koncepto de terminologio.

Klasoj de nocioj 
Nocioj povas esti la mensaj prezentaĵoj ne nur de estaĵoj aŭ objektoj (esprimataj per substantivoj), sed pli larĝ-signife ankaŭ de kvalitoj (esprimataj per adjektivoj aŭ substantivoj), de agoj (esprimataj per verboj aŭ substantivoj), kaj eĉ de lokoj, situacioj aŭ rilatoj (esprimataj per adverboj, prepozicioj, konjunkcioj aŭ substantivoj). Nocio povas reprezenti nur unu individuan objekton aŭ - per abstraktado - ĉiujn individuojn, kiuj komune havas iujn karakterizaĵojn. Krome nocio povas estiĝi el kombino de aliaj nocioj eĉ sen rilato al realeco. La nombro de nocioj (reprezentataj per terminoj), kiuj povas esti kombinataj por formi novan nocion (reprezentatan de termino) estas limigita per la fakto, ke en propozicio nocio povas esti nur aŭ subjekto aŭ predikato, sed ne ambaŭ kune.

Ekzemploj: 
 Neptuno (dio) kaj Neptuno (planedo) estas du nocioj, esprimita per la sama termino Neptuno en Esperanto. Altdorf estas (minumume) dekdu diversaj nocioj (nome 12 diversaj urboj kaj vilaĝoj), esprimita per unu termino. 
 La veturilo difinita en la artikolo dentorela fervojo estas unu nocio, esprimita (laŭ la situacio) per du (aŭ eĉ pli da) terminoj en Esperanto, nome (ĝenerallingve) per “dentorela fervojo”, “dentrela fervojo”, (fake) per “dentotramvojo” ktp. 
 La mamulo elefanto estas unu nocio esprimita per diversaj terminoj en diversaj lingvoj, ekzemple olifant, fil, slon ktp.

Pliaj ekzemploj: 
La nocioj esprimataj per la terminoj Sokrato, Grekujo; homo, martelo, kruc-martelo; ronda, rondeco, magneta permeablo; rotacii, rivoluo, nombro de rivoluoj dum temp-unuo; spaco, forto, kvadrata radiko; super, antaŭ, dum; centaŭro, ekasilicio (t.e. la kemia elemento prognozita fare de Mendelevo en lia perioda sistemo, poste nomita germaniumo - unu nocio, du terminoj).

Nocioj en Vikipedio 
Ĝenerale (sed estas esceptoj) en Vikipedio unu nocio egalas al unu artikolo. La difino priskribas la karakterizaĵojn de la nocio kaj tiel disigas ĝin de aliaj nocioj, tiel ke ekestas nocio-sistemo. La apartigaj paĝoj (en la vikipedia ĵargono “apartigiloj”) disigas diversajn nociojn, kiuj (hazarde aŭ pro historia analogio) estas esprimitaj per samaj terminoj.

Problemoj de tradukado 
Nocioj per siaj difinoj disigas la senfinan kontinuon de la homa pensado kaj klasifikas la unuopajn pens-elementojn. Tiu ne ĉiam aŭ eĉ nur malofte okazas centprocente idente. Nocio en iu lingvo povas esti pli vasta aŭ pli malvasta ol en alia. Ĝi ekzemple en iu lingvo povas inkluzivi karakterizaĵojn, kiuj laŭ la “mondo-kompreno” de alia lingvo ne apartenas al la nocio.

Vidu ankaŭ 
 Koncepto
 Taksonomio

Literaturo 
 1969/1992: Terminologia Vortaro - Provtraduko de ISO Recommendation R 1087 Vocabulary of Terminology, tradukita de Rüdiger Eichholz, Conrad Fisher, Erich-Dieter Krause kaj Jan Werner, 1-a eld. 1969, publikigita en Plena Pekoteko, Bailieboro (Ontario) 1992, n-roj 85/288 ss.

Fontoj 

Lingvoscienco
Terminologio
Filozofio
Ideismo

Ideismo, aŭ idealismo, estas la filozofia doktrino laŭ kiu nur la ideoj, t.e. konsciencostatoj de pensanta spirito, ekzistas, ne la supozitaj realaĵoj, kiuj tiujn ideojn pririlatas.

Absoluta idealismo estas ontologie monisma filozofio ĉefe asociata kun G. W. F. Hegel kaj Friedrich Schelling, ambaŭ el kiuj estis filozofoj de la germana idealismo de la 19a jarcento.

Ĉefaj ideistoj 
 Platono
 Plotino
 Renato Kartezio
 George Berkeley
 Johann Gottlieb Fichte
 Friedrich Wilhelm Schelling
 Immanuel Kant
 Georg Wilhelm Friedrich Hegel
 Arthur Schopenhauer

Vidu ankaŭ 
 Konscio
 Realismo

Eksteraj ligiloj 
   
   (?) 
   
   

 
Metafiziko
Rekonada scienco
Ŝaloto

Ŝaloto (aŭ evitinda Askalono, latin-science: Allium ascalonium) estas staŭda kaj unukotiledona planto de la familio Aliacoj.

Origine, Askalono estis urbo en antikva Israelo.

Ekzistas diversaj specoj kun diversaj formoj (ronda aŭ oblonga) kaj koloroj (de bruna al griza). Askalono gustas iom pli delikata ol ordinara cepo kaj estas pli facile digestebla.

Askalono estas kiel konjekteble simila al cepoj; ĝi povas esti hakita por spici salatojn, aŭ povas esti kuirita.

Amarilidacoj
Legomoj
Spicoj
Lőrinc Szabó

SZABÓ Lőrinc estis hungara poeto, kiu naskiĝis en Miŝkolco la 31-an de marto 1900 laj mortis en Budapeŝto la 3-an de oktobro 1957. Lia filino estis Klára Gáborjáni.

Aprezo 
Lőrinc Szabó estis membro de la Nyugat-generacio, al kiu instruas la poezion Mihály Babits, Dezső Kosztolányi - ne sensukcese. SZABÓ Lőrinc havas personecon dubeman, senkredan, malkapablan entuziasmi por io ajn; senĉese li kvazaŭ vivisekcias ankaŭ sin mem, sen trovi ion pozitivan eĉ en la propra personeco. Sed ĉiun ĉi rigidan flegmon, malesperon, triston li transformas je poezio kun milda delikateco kaj aro da koloroj. Li estas vera urba poeto,en liaj poemoj pulsas la malkvieto de la moderna vivo, kaj tiu de la penso - kaj sentomondo de la grandurba homo; tion atestas la granda nombro de transpaŝoj en lia poezio.(ĝis la morto li restis soleca homo, el ĉiuj vidpunktoj: li kapablis trovi kunulon nek kiel poeto, nek kiel homo. Li estis ankaŭ elstara tradukisto.

Verkoj inter aliaj:

 Sonĝo de Ĝuang Dzi

Eksteraj ligiloj 

 http://www.mek.iif.hu/porta/szint/tarsad/irodtud/magyarir/html/szabol.htm 
 http://www.mek.iif.hu/porta/szint/human/szepirod/magyar/szabol 
 http://kincsestar.radio.hu/panoptikum/koltok/szabolorinc.php  
 http://magyarok.sulinet.hu/nagymagyarok/irodalom/szabolorinc.html  

Hungaraj poetoj
Transpaŝo

Transpaŝo kiel nocio en la poetiko signifas malkoincidon de pensofino kaj versfino. Ĝi povas esti forta kaj malforta; nome malforta, se la salto de unu verso al venonta koincidas kun ia paŭzo, ekzemple "la vivo estas pli bela/ ol la malvivo." Transpaŝo estas forta se la salto okazas sen paŭzo aŭ inter grupo de kunigitaj vortoj, ekzemple "estas pli bela la/ vivo ol la malbela" ktp. Temas pri rimedo utila por kalkulita versaro, tio estas kun preciza silabonombro.

Poezio
Puĉo

Puĉo (aŭ ŝtatrenverso) estas subita perforta provo renversi ŝtatan sistemon. Kontraŭe al revolucio ĝi estas kutime farata de malgranda, sed influhava grupo. Ofte tiu grupo jam posedas parton de la potenco, ekzemple armeon, policon ktp.

La koncepto de puĉo rilatas ĉefe al la konsidero de laŭleĝa ŝtato aŭ ŝtatformo, kui estus renversita de kontraŭa partio, sektoro aŭ gravulo. Ekzemple renverso de demokrata registaro fare de nedemokrata partio aŭ gravulo. Tre ofte tiu renverso direktas sin al malpli demokrata aŭ progresema reĝimo (ekzemple en Latinameriko dum la dua duono de la 20-a jarcento), sed ne ĉiam: ankaŭ inverse al pli demokrata aŭ progresema reĝimo (ekzemple en Portugalio dum la 1970-aj jaroj).

Rilato al revolucio 
Foje okazas ke la efiko de puĉo superas la limojn de la lando, tiam kio okazas ĝi ŝanĝus la mondan ordon de la tuta politika kulturo kaj perspektivon de la homa socio; Ĉi-kaze ĝi nomiĝas revolucio. Ekzemplo de tio estas la Oktobra Revolucio, kiu komenciĝis kiel puĉo en Rusio, sed celante disvastigi komunismon tra la mondo. La esprimo "revolucio" estas iam uzata por priskribi puĉo, en kiu neniu substanca ŝanĝo en la reĝimo-speco estis farita, ekz. de unu diktatureco al la sekvanta. Tio okazas plej ofte pro kialoj de mallarĝa nacia vidpunkto, kaj precipe pro kialoj de retoriko kaj propagando. Foje la propaganda diskurso ankaŭ trapenetras historiografion, kvankam tio ne estas koncipe preciza.

Referencoj

Vidu ankaŭ 
 Listo de puĉoj

Perforto
Politiko
Ebenaĵo

En geografio, ebenaĵo estas formo de pejzaĝo, kiu estas grandarea regiono aŭ tereno kun nur etaj diferencoj de alteco. Ĝi estas ebena aŭ preskaŭ tute horizontala tereno (dekliveco ĝis 3 gradoj).

Kutime, en la ebenaĵo, la montetoj ne superas 100 metrojn da alteco, kaj kutime estas senarbaj. Ebenaĵoj taŭgas por agrikulturo, pro sia plata kaj senroka grundo. Ebenaĵoj povas esti sur terenoj de: malaltebenaĵoj, altebenaĵoj aŭ montaroj (riveraj valoj aŭ montsupraĵoj), ebenaĵajn formojn havas ankaŭ notindaj surfacoj de oceanaj fundoj. 

Ebenaĵo povas enhavi diversajn specojn de ebenaj areoj, kiuj inkluzivas: preriojn, fragojn, savanojn, tundrajn kaj arbustajn areojn. Ankaŭ dezertojn aŭ valoj kaj eĉ arbarojn kaj iuj ebenaĵoj povas esti inunditaj dum parto de la jaro. 

La ebenaĵo ankaŭ povas esti malalta kaj plata parto de la tero. Foje malaltaj montetoj leviĝas super la ebenaĵo.

La plej granda ebenaĵo en la mondo, la Granda Glacia Ebenaĵo (nomita laŭ la glaĉeroj kaj montoj, kiuj ĉirkaŭas ĝin), situas sur la kontinento Antarkto, en la teritorio de Argentina Antarkto. Ĝia areo estas 3.672 kvadrataj kilometroj.

La tria plej granda ebenaĵo en la mondo, la Sahalena Ebenaĵo, situas en orienta Rusio sur la insulo Sahaleno.

Plej famaj ebenaĵoj estas en Flandrio, norda Germanio, norda Italio (Pada Ebenaĵo), Ebenaĵo de Transilvanio KTP.

Vidu ankaŭ
 Eŭropa ebenaĵo

Vidu ankaŭ 
 Altebenaĵo
 Malaltebenaĵo
 Prerio
 Savano
 Stepo

Geomorfologio
Strategio

Strategio estas plano laŭ kiu aganto realigas unuopajn paŝojn por atingi (pli ampleksan kaj foran) celon. Krome oni uzas la nocion por la arto ellabori kaj realigi tian planon.

Strategio kaj taktiko 

Strategio estas la ĝenerala plano por atingi gravan celon - taktiko difinas la vojon kaj la rimedojn por atingi interan celojn.

Strategio povas difini la ĝeneralan modelon de la agado. La koncerna plano povas konkretigi ĝeneralan vizion aŭ mision en la ekonomio, la atingon de plimulto aŭ de la potenco en politiko aŭ (tradicie) militan celon. Strategio traktas mezan ĝis longan tempoperspektivon.

Per taktiko oni en militoj difinas la gvidadon de la trupoj en batalo. En politiko kaj ekonomio per taktiko oni priskribas agadojn, per kiuj oni provas atingi celojn de mallonga aŭ meza tempoperspektivo.

Literaturo

anglalingva 

 Robert Greene: War - The 33 Strategies of War. Pinguin Group, ISBN 0-670-03457-6
 Polyaenus: Strategems of war. Eldono kaj traduko: Peter Krentz, Everett L. Wheeler, Chicago 1994

germanlingva 

 Marco Althaus: Strategien für Kampagnen. Klassische Lektionen und modernes Targeting. In: ders. (Hrsg.): Kampagne! Neue Strategien für Wahlkampf, PR und Lobbying. (Medienpraxis, 1), Münster 2001, S. 11–44.
 Patrik Berend, Gari Walkowitz: "Effektive Koordination." In: Harvard Business Manager, August 2007.
 F. Thomas Bruss "Die Kunst der richtigen Entscheidung" In: Spektrum der Wissenschaft 2005 (Juni), S. 78-84.
 Carl von Clausewitz: Strategie denken. Die hohe Kunst der Strategie. dtv München
 (Sextus Iulius) Frontin(us): Kriegslisten. Lateinisch und Deutsch von Gerhard Bendz, 2. Aufl. Berlin, 1978
 Robert Greene: Power – Die 48 Gesetze der Macht. dtv, ISBN 3-423-36248-0
 Edward Luttwak: Strategie. Die Logik von Krieg und Frieden., Zu Klampen, 2002, ISBN 3-934-92012-8
 Joachim Raschke, Ralf Tils: Politische Strategie. Eine Grundlegung. : VS Verlag für Sozialwissenschaften, Wiesbaden 2007, ISBN 9783531149561
 Harro von Senger: Strategeme, Die berühmten 36 Strategeme der Chinesen – lange als Geheimwissen gehütet, erstmals im Westen vorgestellt, Scherz, ISBN 3-502-15660-3.
 Harro von Senger: Strategeme. Lebens- und Überlebenslisten aus drei Jahrtausenden. Scherz, Bern, München, Wien 2000
 Sunzi: Über die Kriegskunst; Sun Bin: Über die Kriegskunst, Übers. Zhong Yingjie, Verlag Volkschina, ISBN 7800655083 (mit einer Übersetzung ins moderne Chinesisch); Neuauflage Verlag für fremdsprachige Literatur, Beijing 2007, ISBN 978-7-119-04486-6 (ohne chinesischen Text)

Vidu ankaŭ 

 Milito
 Militistiko
 Politiko
 Strategioj por Esperanto
 Problemo de Monty Hall

Milito
Merkatiko
Ekologio
Politiko
Strategio
Taktiko

Taktiko estas la arto trovi kaj realigi unuopajn paŝojn por atingi (pli foran) celon aŭ realigi (pli ampleksan) planon en tuja aŭ baldaŭ maniero (diferente al strategio, kiu temas pri longdaŭra klopodo). La termino uzebla de profitcela organizaĵo, armitaj fortoj, en konkurencaj ludoj kiel en ŝako, ĉiaspecaj sociaj luktoj - ĉefe laboristaj luktoj, teama sporto kaj por organizi protestoj kaj manifestacioj. Taktiko konsistas el organizado kaj rangigo de la diversaj celoj.

Ekzemple, ekzistas ebleco, ke certa flanko gajnos taktikan venkon en batalo, sed spertos strategian perdon en la milito pro la malsukceso atingi la celojn dum la tuta kurso de la konfrontiĝo. De tio estas derivita la frazo "gajni la batalon sed perdi la militon."

La esprimo estas uzita ne nur en armeaj kuntekstoj sed ankaŭ en civilaj kuntekstoj kiel ekzemple ekonomiko, merkatado, ludoj, intertraktado, sportoj kaj multaj aliaj klopodaj kampoj.

Referencoj

Vidu ankaŭ
 Strategio
 Strategio kaj taktikoj en ŝako
Milita strategio

Eksteraj ligiloj

 tactics - BusinessDictionary.com definition
Eksperimento

Eksperimento estas metoda provo kontroli aŭ pruvi hipotezon per observo de intence produktita fenomeno. Se oni volas uzi la rezultojn en la scienco, estas necese ke la eksperimento estas ripetebla, kaj donas (en samaj cirkonstancoj) ĉiam la saman rezulton.

Eksperimento estas bazangula ŝtono de empiriisma aliro al scio. Eksperimento donas eblecon distingi sciencan teorion disde tiu de ŝajnscienca.

Pedagogio

Esperanto

Vidu ankaŭ 
 Pensa eksperimento
 Sperto

Scienco
Hipotezo

Hipotezo estas nepruvita supozo, provizore akceptata kadre iu teorio por klarigi kaj komprenigi konstatitajn faktojn, sed kontrolota per pluaj eksperimentoj.

Por konstrui hipotezo oni uzu la razilon de Occam, precipo laŭ kiu pluralitas non est ponenda sine necessitate (multo ne estas metenda sen neceso), t.e. la plej simpla hipotezo estas la plej bona.

Estas multaj evitindaj falacoj al krei hipotezon. Ekzemple, la argumento Post hoc ergo propter hoc (post tiu, sekve pro tio). Tiu falaco estas bazita sur eraro laŭ kiu se afero okazas post alia, la dua estas nepre la kaŭzo de la unua. Ekzemple, la Plejadoj aperas ĉiam antaŭ sekperiodo en Brazila Nordoriento, do, la apero de Plejadoj kaŭzus la halton de pluvoj. Por estigi ligo de kaŭzo kaj efekto inter du faktoj, oni bezonas elimini aliaj faktoroj, kiel hazardo aŭ alia rilato ne konata.

Kelkaj hipotezoj 
 Alternativa hipotezo
 Gaja hipotezo
 Nula hipotezo

Vidu ankaŭ 
 Lerno
 Logiko
 Scienca metodo
 Tezo
 Retoriko

Eksteraj ligiloj 

 http://www.claymath.org/millennium 
 http://www.nuevoweb.com/tutorial/glossary.html 
 http://www.null-hypothesis.co.uk
Minareto

Minareto ( manara/  aŭ  ) estas svelta turo, kiu apartenas al moskeo kaj de kies supro laŭtkrias muezino por preĝado. Ĝi estas unu el la tipaj konstruelementoj de moskeo kaj ankaŭ unu el la karakteraj simboloj de islamaj urboj. Kelkaj el ili pluhavis arkitekturan gravon eĉ post la detruo de la resto de la moskeo, kiaj la Giraldo de Sevilo.

Laŭ Francisko Azorín minareto estas Tipa turo de mahometana templo, en kies plej alta balkono la muezeno alvokas la kredantojn. Li indikas etimologion el la araba al minara (la turo), el minar (lumaĵo) kaj nar (brilo).

Kelkaj gravaj minaretoj 
 Giraldo
 Minareto de Samaro
 Minareto Kutubo

Vidu ankaŭ 
 Islamaj terminoj

Referencoj 

Konstruado
Islama arkitekturo
Islamo
Arabaj vortoj
Turoj
Minaretoj
Abebe Bikila

Abebe BIKILA (amhara: አበበ ቢቂላ; en Mont, Etiopio la 7-an de aŭgusto 1932 - en Adisabebo, Etiopiola 25-an de oktobro 1973) estis etiopa atleto, maratonisto, dufoje sinsekve olimpika maratona ĉampiono, ĉe la Roma Olimpiko kaj la Tokia Olimpiko. Li estas la unua nigra afrika atleto, kiu gajnis olimpikan oran medalon, la unua, kiu finis dufoje en la olimpika maratono, kaj la unua en posta longa vico de elstaraj longdistancaj kuristoj el Afriko ĝenerale kaj Etiopio precipe.

Li estas fama pro la fakto ke li kuris ĉe la 1960 maratono nudpiede. 

Li gajnis oran medalon kaj atingis neoficialan mondan rekordon kurante nudapiede dum olimpikaj ludoj 1960 en Romo. Poste li superis sian propran rekordon en la olimpikaj ludoj de Tokio 1964.

Li estis filo de paŝtisto kaj komencis kuri en aĝo de 24 jaroj. Li estis malmulte konata ekster Etiopio, kiam partoprenante la olimpikon de 1960 li kuris nudapiede sur la krudaŝtona pavimo de Via Appia. Post la 41-a kilometro li apartiĝis de la konkurantoj kaj transis la celan linion ĉe Arko Konstantina dum la horloĝo montris 2 horojn 15 minutojn kaj 15,2 sekundojn.

Ses semajnojn antaŭ la olimpikaj ludoj de Tokio de 1964 li havis apendicektomion. Spite al tio li gajnis duan oran medalon – sed ĉi-foje kun ŝuoj - post 2 horoj 12 minutoj kaj 11,2 sekundoj. Li partoprenis la olimpikon de 1968 en Meksik-Urbo, sed devis forlasi la konkurson post 10 mejloj / 16 kilometroj pro rompita kruro. Kiel membro de la imperiestra korpogardistaro de Haile Selasi li avancis ĝis la rango de kapitano de la palaca gvardio. Aŭtakcidento en 1969 subzone paralizis lin.

La lasta provo kaj emeritiĝo 
Abebe BIKILA atingis la olimpikan maratonon de 1968 en Meksiko kun unu celo: fari la nekredeblo kaj gajni trian sinsekvan oran medalon en la maratono, kio kompreneble neniam estis farita. En siaj antaŭaj du aperoj en la Olimpikoj (1960 kaj 1964) li ne nur gajnis la oran medalon, sed ankaŭ atingis novajn mondajn rekordojn. La etiopa kuristo estis la pioniro kaj ambasadoro de la afrikaj kuristoj kaj per ĉi tiu titolo li ankaŭ atingis la startlinion de la olimpika maratono de 1968 en Meksiko.

La preparo de Bikla por la ludoj ne estis perfekta, sed li alkutimiĝis. Tri semajnojn antaŭ la Tokia Maratono en 1964 li suferis apendicitan operacion kaj ankaŭ tio ne malhelpis lin gajni oron. Sed ĉi-foje la olimpka ĉampiono, kiu kuris kun la numero unu surbruste rekone al sia grandeco, haltis post 15 km kaj retiriĝis de la maratono. Ĉi tiu estis la lasta fojo, kiam Abba Bikla kuris maratonon en sia vivo.

Vidu ankaŭ 
 longdistanca kuro

Maratonistoj
Etiopiaj sportistoj
Atletoj
Olimpikaj medalistoj
Apendicektomio

Apendicektomio estas operacia forigo de apendico. Legu ankaŭ sub: apendicito.

Eksteraj ligiloj 

 http://www.kinderchirurgie.med.uni-muenchen.de/abt/mic/kic-miclapap.html  
 http://www.crainshaw.com/video.html  

Kirurgio
Duonmaratono

Laŭ sporto, la duonmaratono estas konkurso, kiu apartenas al longdistanca kurado. Duonmaratono mezuras 21,0975 kilometrojn, kaj norme estas kurata laŭ vojoj.

Maratonoj
Konkurado (biologio)

Biologia konkurado okazas inter du aŭ pluraj individuoj (intraspecia konkurenco inter bestoj, plantoj, arĥeoj aŭ aliaj organismoj), aŭ inter du aŭ pluraj specioj (interspecia konkurenco), kiam certa resurso (akvo, teritorio, lumo, sekspartneroj) malabundas. Konkurado rezultigas naturan selektadon kaj eventuale, kiel flankefikon, povas kunporti morton de individuoj kaj eĉ formorton de specioj.

Ekologio
Metodo

metodo povas esti:

celkonforma procedaroprogramero de objekto en objektema programado vira persona nomo''', interalie de Sankta Metodo
Sistemo

Sistemo (de la greka σύστημα) estas unueca tutaĵo da interdependaj partoj (elementoj). Sistemojn esploras la teorio de sistemoj.

Ekzemploj 

 Biologia sistemo
 Ekosistemo
 Formala sistemo
 Informa sistemo
 Mastrumsistemo
 Merkato
 Nerva sistemo
 Planedsistemo
 Politika sistemo
 Sistematiko
 Sistemiko
 Sistemo Lindenmayer (Sistem L)
 Sunsistemo

Ecoj de sistemoj 
 Elapereco

Bildaro 
Regado de dinamikaj sistemoj

Vidu ankaŭ 

 Teorio de sistemoj
 Teorio de kaoso
 Internacia sistemo de unuoj
 Kibernetiko
 Kinematiko
 Sistemo de ekvacioj
 Strukturo
 Holono

 
Filozofio
Fokuso

La vorto havas diversajn signifojn:

Fokuso estas la punkto, kie kuniĝas la radioj senditaj de unu lumfonto, post ilia trairo tra optika sistemo. Pli ĝenerale fokuso signifas: centro de la atento, de la interesiĝo.
 Eksteraj ligiloj:
 OPTIKO: Ĉapitro el lernolibro verkita de SÁRKÖZI János. Subĉapitroj: optiko ĝenerale, fotometrado, ekesto, propagiĝo, refrakto de la lumo, ondooptiko, polarigo, lumo kaj materialo, la okuloj, optikaj instrumentoj. 129 paĝoj, formo PDF, 882 KB.

Fokuso estas specifa punkto ĉe koniko.

Fokuso estas la nomo de scienca bibliografio eldonita de Ebbe  Vilborg  de 1967 ĝis 1976. Ĝi prezentas laŭpove kompletan bibliografion de ĉiuj verkoj (libroj, broŝuroj, artikoloj) pri la internacilingva problemo kaj pri esperantologio. Ĝia ĉefa enhavo fariĝis la nukleo de Elektronika Bibliografio de Esperantaj Artikoloj [EBEA http://www.esperantoland.de/ebea].

 Fokuso estis Esperanto-gazeto eldonita en Hungario en la 1980-aj jaroj.

Vidu ankaŭ 

 Samfokusa

Optiko
Geometrio