Mikołów

Mikołów () – miasto w południowej Polsce, w województwie śląskim, siedziba władz powiatu mikołowskiego, w południowej części Górnośląskiego Okręgu Przemysłowego.

Według danych z 31 grudnia 2021 roku w Mikołowie żyje 41 314 osób.

Mikołów uzyskał lokację miejską w 1276 roku, ponowne nadanie praw miejskich przed 1300 rokiem.

Położenie 
Mikołów położony jest na Wyżynie Śląskiej, graniczy bezpośrednio od wschodu z Katowicami, od południa z Tychami, gminą Wyry, Łaziskami Górnymi i Orzeszem, od zachodu z gminą Ornontowice i gminą Gierałtowice, a od północy z Rudą Śląską. Współrzędne geograficzne centrum miasta wynoszą: 50º 10' szerokości geograficznej północnej i 18º 54' długości geograficznej wschodniej.

Pod względem historycznym Mikołów pierwotnie należał do Małopolski jako część kasztelanii bytomskiej, położonej w ziemi krakowskiej. W 1179 kasztelanię bytomską włączono do księstwa raciborskiego i od tamtego czasu Mikołów leży na Górnym Śląsku.

W latach 1975–1998 miasto administracyjnie należało do województwa katowickiego.

Powierzchnia miasta wynosi 79,2 km². Miasto zajmuje 34% powierzchni powiatu.

Według danych z 2017 r. powierzchnia lasów w Mikołowie wynosiła 2147 ha

Sąsiednie gminy: Gierałtowice, Katowice, Łaziska Górne, Ornontowice, Orzesze, Ruda Śląska, Tychy, Wyry.

Podział administracyjny 

 Dzielnica:
 Kamionka

Sołectwa:
 Borowa Wieś
 Bujaków
 Mokre
 Paniowy
 Śmiłowice

Osiedla:
 Osiedle Przy Plantach
 Adama Mickiewicza
 C.K. Norwida
 Grunwaldzkie
 Jana Kochanowskiego
 Józefa Piłsudskiego
 Juliusza Słowackiego
 Leśna Bryza
 Słoneczna Polana
 Wojciecha Korfantego
 Nowy Świat

Demografia 

W samej dzielnicy i sołectwach zameldowanych było kolejno:

– Kamionka: 2975 osób,

– Borowa Wieś: 2642 osoby,

– Bujaków: 2036 osób,

– Mokre: 2379 osób,

– Paniowy: 1708 osób,

– Śmiłowice: 1076 osób.

Piramida wieku mieszkańców Mikołowa w 2014 roku:

Nazwa 
Nazwa miasta pochodzi prawdopodobnie od imienia Mikołaj, nie jest jednak pewne, czy pochodzi od św. Mikołaja Biskupa (najstarszy kościółek, a właściwie kapliczka, poświęcona jest św. Mikołajowi), czy też od jakiegoś dziedzica imieniem Mikołaj (po ludowemu Mikula), bogatego właściciela mieszkającego w tej okolicy w czasach powstania osady. Za drugą możliwością przemawiają dawne nazwy miasta: Miculow, Mikulau, Mikulow, Mikułów (w księgach kościelnych ta ostatnia nazwa występuje do 1824) oraz data fundacji kościoła- nastąpiła ona później niż 1222 rok. W alfabetycznym spisie miejscowości na terenie Śląska wydanym w 1830 roku we Wrocławiu przez Johanna Knie miejscowość występuje pod niemiecką nazwą Nicolai i polską Mikołow (org. polnisch Mikołow). Statystyczny opis Prus z 1837 roku wymienia tylko niemiecką nazwę Nikolai.

Historia

Kalendarium 
 1222 – pierwsza historyczna wzmianka o Mikołowie – w dokumencie wydanym przez księcia opolskiego Kazimierza I dla biskupa wrocławskiego Wawrzyńca, gdzie jako świadek wymieniony jest hrabia Andrzej, kasztelan z Mikołowa (oryg. comes Andreas, castellanus de Miculow). Świadczy to o tym, iż Mikołów pełnił już funkcje w administracji państwowej jako gród i siedziba kasztelanii.
 1228 – wzmianka o Mikołowie pojawiła się w dokumencie księcia opolsko-raciborskiego Kazimierza I, będącym umową z wojewodą Klemensem, gdzie jako świadek, po raz kolejny, pojawia się kasztelan mikołowski, Andrzej. Podobne wzmianki, w których występuje ów Andrzej, znajdujemy również w dokumentach z lat 1232 i 1234.
 1258 – w dokumentach księcia Władysława opolskiego dwukrotnie pojawia się kasztelan mikołowski imieniem Jan, syn Wernera.
 1265–1280 – rozbudowa miasta przez Jana z Grabia.
 1266 – 1 marca pierwsza wzmianka o kościele pw. św. Wojciecha w Mikołowie; biskup krakowski Paweł przebywający w Sławkowie nadał kościołowi św. Wojciecha w Mikołowie dziesięciny ze wsi Przeczyce, Toporowice i Targoszyce (dziś część Mierzęcic). Mikołów należał w tych czasach do dekanatu Sławkowskiego.
 1349 – 1350 – epidemia czarnej ospy, umiera 1/3 mieszkańców miasta.
 1375 – książę raciborski Jan I sprzedaje miasto Mikołów i Pszczynę z okolicami księciu opolskiemu Władysławowi Opolczykowi.
 1473 – w okolicach miasta zatrzymały się wojska księcia rybnickiego Wacława.
 ok. 1500 – początki górnictwa.
 1545 – cesarz niemiecki Ferdynand I nadaje miastu Mikołów prawo do urządzania jarmarków i targów tygodniowych.
 1547 – 27 lipca nadanie Mikołowowi ordynacji miejskiej, staraniem ówczesnego pana ziemi pszczyńskiej, barona Jana Thurzo. Od tej daty, Mikołów stał się miastem.
 1580 – czasy Reformacji, do Mikołowa przybywa pierwszy pastor.
 1630 – parafia mikołowska wraca w ręce katolików (proboszczem zostaje Tomasz Aleksander Czarniecki).
 1645 – miasto dotknęła klęska pożaru – świadczy o tym dokument z tegoż roku, w którym miasto Mikołów prosi urząd podatkowy we Wrocławiu o umorzenie 500 florenów zaległości podatkowych.
 1760 – po raz pierwszy w dokumentach pojawia się dzisiejsza nazwa miasta „Mikołów”.
 1794 – 20 maja największy pożar w historii miasta, centralna część miasta uległa zniszczeniu – pożar prawdopodobnie wybuchł w domu kowala Marcina Kozaka znajdującym się na rynku miasta.
 1837 – w Mikołowie znajdują się 2 kościoły katolickie, szkoła, 250 domów, a zamieszkuje go 2000 osób.
 1840 – L. Froehlich zakłada w Mikołowie fabrykę łyżek (przetrwała do końca stulecia).
 1842 – otwarto fabrykę wyrobów żelaznych i części maszyn pod nazwą huta „Maria Ludwika”.
 1845 – Tomasz Nowacki zakłada w Mikołowie polską drukarnię.
 1848 – w Mikołowie miała miejsce epidemia tyfusu, zmarło wówczas 20% ogółu ludności.
 1856 – zbudowano dworzec kolejowy w Mikołowie.
 1858 – zbudowano hutę „Waltera” (późniejsza Fabryka Palenisk Mechanicznych).
 1861 – 25 września konsekracja nowego kościoła pw. św. Wojciecha, od 2008 roku, bazylika mniejsza.
 1862 – austriacki przedsiębiorca Carl Gustav Dittrich zakłada papiernię.
 1868 – uruchomienie gazowni miejskiej, która umożliwiła oświetlenie miasta i domów mieszkańców.
 1872 – zburzenie starego ratusza, zbudowanego tymczasowo, po wielkim pożarze w 1794 roku i zbudowanie nowego budynku w Mikołowie. Niemiecki przedsiębiorca Heinrich Koetz uruchamia największy na ziemi pszczyńskiej zakład budowy kotłów.
 1874 – Karol Miarka senior rozpoczyna działalność wydawniczą w Mikołowie.
 1908 – ukończenie budowy wodociągów miejskich, na które wydano ok. 250 tys. marek.
 1909 – uruchomiono wodociąg miejski.
 1919 – 17 sierpnia walki w mieście podczas I powstania śląskiego.
 1921 – plebiscyt na Górnym Śląsku; w Mikołowie większość głosów pada za Niemcami (3059 do 2434).
 1922 – 29 czerwca Mikołów wraz ze wschodnią częścią Górnego Śląska przyłączony do Polski.
 1932 – założenie na terenie podarowanym przez rolnika Józefa Bojdoła ogródków działkowych; cztery lata później działki rozparcelowano i podzielono między właścicieli (obecny ROD „Krokus”; 5,8 ha).
 1939 – 3 września wkroczenie wojsk niemieckich do miasta Mikołów.
 1945 – styczeń – tzw. „marsz śmierci” więźniów KL Auschwitz przez Mikołów i Borową Wieś do Gliwic
 1945 – 28 stycznia wkroczenie Armii Czerwonej.
 1954 – Mikołów zostaje włączony do powiatu tyskiego.
 1975 – do Mikołowa przyłączono Śmiłowice, Mokre i Paniowy.
 1994 – 30 grudnia przyłączenie Bujakowa.
 1998 – powstaje powiat mikołowski obejmujący Mikołów, Łaziska Górne, Orzesze, Wyry i Ornontowice.
 1998 – ogłoszenie św. Wojciecha patronem Mikołowa.
 2002 – przebudowa rynku w Mikołowie.
 2003 – założenie Śląskiego Ogrodu Botanicznego w Mikołowie.
 2008 – kościół św. Wojciecha staje się bazyliką mniejszą w Mikołowie.
 2009 – poświęcenie kościoła pw. św. Antoniego Padewskiego w Mikołowie Recie.
 2013 – Rozbudowa Centrum Edukacji Przyrodniczej i Ekologicznej Śląskiego Ogrodu Botanicznego w Mikołowie-etap II.
 2013 – odsłonięcie pomnika św. Wojciecha, patrona Polski i Mikołowa.
 2018 – Koronacja obrazu Matki Bożej Mikołowskiej.

Opis miasta z 1859 
Informacje pochodzące ze „Słownika geograficznego Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich”, Warszawa 1885:

Informacje o stosunkach narodowościowych w połowie XIX wieku 
.Po trzech wojnach śląskich jakie miały miejsce w latach 1740–1763, między Austrią i Prusami miasto znalazło się w granicach Prus i należało do powiatu pszczyńskiego. W połowie XIX wieku zarówno w powiecie jak w samym mieście, dominowała ludność polska. Topograficzny opis Górnego Śląska z 1865 roku notuje „Das polnische Element ist im Kreise das bei Weitem vorherrschende. Unter 75.725 Einwohnern sind nur 8.413 Deutsche, 67.312 sprechen Polnisch”, czyli w tłumaczeniu na język polski „Element polski dominuje w powiecie. Spośród 75,725 mieszkańców tylko 8.413 to Niemcy, podczas gdy 67.312 mówi po polsku”. Również w samym mieście było więcej Polaków niż Niemców co odnotowuje spis we fragmencie: „Sogar in den Städten ist die Bevölkerung zum großen Theile polnisch. So zählt Pless unter 3.154 Einwohnern 560 polnisch Sprechende, Nikolai sogar unter 4.479 Einwohnern deren 2.971” w tłumaczeniu „Nawet w miastach ludność w dużej części jest polska. W Pszczynie z 2.971 mieszkańców 560 mówi po polsku, a w Mikołowie z 4.479 mieszkańców jest ich aż 2.971.”.

Żydzi w Mikołowie 

Pierwsza żydowska rodzina zamieszkała w mieście w 1640, po wydaniu, kilkanaście lat wcześniej, edyktu cesarskiego, łagodzącego politykę Habsburgów wobec Żydów. Spis ludności żydowskiej z 1691 r. wspomina o mieszkających w Mikołowie Żydach. Przez wiele lat byli jednak stosunkowo nieliczni i np. w 1758 r. miało tutaj żyć zaledwie 6 osób tego wyznania.

W latach 70. XVIII wieku władze pruskie nakazały początkowo przesiedlić wszystkich Żydów na prawą stronę Odry i to tylko na tereny wiejskie, następnie zmieniono zdanie i przyszło polecenie osiedlenia ich w miastach – w 1780 r. Mikołów został jednym z pięciu miast przesiedleńczych. W 1787 roku i to zarządzenie odwołano w obawie o skutki gospodarcze, ale liczba żydowskich mieszkańców w ówczesnym Nikolei wzrosła do 84 osób.

W 1816 r. Mikołów zbudował synagogę, a w 1854 powstała gmina żydowska, jednak była ona na tyle mała, że aż do 1931 r. funkcję rabinów pełnili kantorzy. W 1861 r. mieszkało w mieście 504. Żydów (ok. 11% społeczeństwa), istniała też żydowska szkoła, do której uczęszczało ponad 100 uczniów. W 1872 r. miejscowa gmina żydowska weszła w skład Związku Górnośląskich Gmin Synagogalnych (Oberschlesische Synagogen-Gemeinden).

Na przełomie wieków liczba Żydów spadła w wyniku emigracji do Stanów Zjednoczonych i Palestyny – spis z 1900 r. wykazał 192 osoby (na 6638 ogółu mieszkańców), a w 1910 r. 175 osób. W Mikołowie działał Izraelicki Związek Pielęgnowania Chorych i Izraelicki Związek Pogrzebowy „Chewra Kadisza”.

W czasie plebiscytu większość Żydów głosowała za pozostawieniem miasta w Niemczech, mimo ogólnego zwycięstwa tej opcji, w Mikołowie miasto włączono w granice Polski. Poskutkowało to emigracją wielu Żydów na Zachód. Z drugiej strony nastąpił napływ żydowskich obywateli z głębi Polski, głównie z Zagłębia Dąbrowskiego. Ich przyjazd spotykał się jednak z niechęcią zarówno władz miejskich, jak i zamieszkałych już w mieście członków gminy żydowskiej, których przyczyną były obawy gospodarcze, negatywny wizerunek Kongresówki w oczach mieszkańców Górnego Śląska i obawy o wzrost tendencji propolskich.

W 1931 r. wybrano pierwszego rabina, którym został Ajzyk Chameides. Ten jednak dojeżdżał do Mikołowa z Katowic. Liczba Żydów mikołowskich wzrosła z 74 (1928 r.) do 243 osób.

Po 1933 r. ruszyła następna fala żydowskich emigrantów, tym razem przyjeżdżali z rządzonych przez nazistów Niemiec na polski Górny Śląsk. Liczba uchodźców była na tyle duża, że Zwierzchność Gmin Izraelickich w Katowicach przeprowadziła zbiórkę pieniężną, aby ich wspomóc. W 1938 r. po anszlusie Austrii wielu Żydów kolejny raz opuszczało polski Górny Śląsk, obawiając się rychłego wybuchu wojny polsko-niemieckiej emigrowali na Zachód.

Po zajęciu tych terenów przez III Rzeszę mikołowskich Żydów wywieziono do getta w Sosnowcu, skąd większość 12 maja 1942 r. trafiła do obozu w Auschwitz-Birkenau.

Po II wojnie światowej społeczność żydowska już się w Mikołowie nie odrodziła. Stary cmentarz żydowski został zlikwidowany, na jego miejscu powstała zabudowa osiedlowa. W 1972 na polecenie ówczesnych władz miasta synagogę wysadzono w powietrze, a na miejscu powstał nowy węzeł komunikacyjny – plac 750-lecia. Jedyną pamiątką jest tzw. nowy cmentarz żydowski.

Zabytki 

 Układ urbanistyczny z rynkiem i nieregularną siatką ulic.
 Kościół parafialny pw. św. Mikołaja z 1720 r. Został przeniesiony z Przyszowic do Borowej Wsi w latach 1937–1939. Ołtarz pochodzi z roku 1600.
 Kościół parafialny pw. św. Ap. Piotra i Pawła w Paniowach.
 Kościół parafialny pw. Matki Bożej Śnieżnej (nazwany tak dopiero po zbudowaniu kościoła parafialnego pw. św. Wojciecha, który przejął jego wcześniejszą nazwę) zbudowany w latach 1270–1280, później przebudowany.
 Kościół parafialny pw. św. Wojciecha (bazylika mniejsza) zbudowany w stylu neoromańskim w latach 1843–1861.
 Kościół parafialny pw. św. Mikołaja Bpa w Bujakowie.
 Kościół parafialny pw. św. Wawrzyńca w Mokrem.
 Kościół ewangelicki im. św. Jana z lat 1860–1861.
 Nowy cmentarz żydowski w Mikołowie z najstarszą macewą z połowy XVIII w. przy ul. Konstytucji 3 Maja (istniał też stary cmentarz żydowski w Mikołowie, lecz został zniszczony podczas II wojny światowej).
 Zabytkowe kamienice w śródmieściu.
 Budynek przy ul. Krakowskiej 33, którego historia może sięgać czasów średniowiecza (mury piwnic), a obecnie jest przykładem architektury historyzująco-modernistycznej.
 Park tzw. Duże i Małe Planty, którego początki sięgają końca XVIII wieku.
 Schrony z Obszaru Warownego „Śląsk”.

Edukacja 
W mieście znajduje się: 
 12 przedszkoli i 2 oddziały przedszkolne przy szkołach podstawowych
 11 szkół podstawowych, w tym 2 tzw. specjalne
 7 szkół średnich

Gmina Mikołów jest organem prowadzącym dla 12 przedszkoli i 10 szkół podstawowych, w tym jednej z oddziałami przedszkolnymi.

Gospodarka 
Przez większą część swojej historii Mikołów był miastem handlowym, a w XX wieku miastem przemysłowym. W XX wieku w Mikołowie powstało wiele dużych zakładów przemysłowych, m.in. MiFaMa (Mikołowska Fabryka Maszyn), FPM (Fabryka Palenisk Mechanicznych), Wiromet. W Mikołowie znajduje się jedyna w Polsce i jedna z dwóch w Europie Kopalnia Doświadczalna „Barbara”. W Mikołowie położone jest wzgórze Gronie, od którego pochodzi nazwa piwa Tyskie Gronie (na wzgórzu tym znajduje się ujęcie wody dla browaru).

Wspólnoty religijne

Katolicyzm 
 Kościół rzymskokatolicki:
 parafia św. Antoniego z Padwy
 parafia św. Mikołaja (sołectwo Borowa Wieś)
 parafia św. Mikołaja (sołectwo Bujaków)
 parafia Matki Bożej Częstochowskiej (sołectwo Śmiłowice)
 parafia Najświętszej Maryi Panny Matki Zbawiciela
 parafia św. Wawrzyńca (sołectwo Mokre)
 parafia św. Urbana Papieża i Męczennika
 parafia Świętych Apostołów Piotra i Pawła (sołectwo Paniowy)
 parafia św. Wojciecha

Protestantyzm 
 Kościół Chrześcijan Baptystów w RP:
 zbór w Mikołowie
 Kościół Ewangelicko-Augsburski w RP:
 parafia w Mikołowie
 Kościół Wolnych Chrześcijan w RP:
 zbór w Mikołowie
 Stowarzyszenie Zborów Chrześcijan w RP:
 Zbór Chrześcijan w Mikołowie

Restoracjonizm 
 Świadkowie Jehowy:
 zbór Mikołów:

Kultura 

 Instytut Mikołowski – obecnie mieści się w dawnym domu rodzinnym Burmistrza Mikołowa Jana Koja (uprzednio mieścił się w mieszkaniu Rafała Wojaczka)
 Mikołowskie Dni Muzyki – odbywający się w maju festiwal muzyki poważnej
 Impresje Mikołowskie – plenery malarskie
 Dni Mikołowa – święto miasta

Sport 
 Aqua Plant – kryta pływalnia z dwoma basenami, jacuzzi oraz dwiema saunami.
 Rajd Mikołowski – okręgowy rajd samochodowy rozgrywany w ostatni weekend kwietnia, połączony z wystawą pojazdów zabytkowych.
 Mikołowski Bieg Uliczny, im. Henryka Biskupiaka, cykliczna impreza odbywająca się pod koniec września.
 Mikołowski Rodzinny Rajd Rowerowy – rajd odbywający się na terenie powiatu mikołowskiego.
 Otwarte Mistrzostwa Mikołowa w Kolarstwie Górskim XC – mistrzostwa odbywające się co roku w czerwcu.

Kluby sportowe 
 AKS Mikołów – klub piłkarski (obecnie klasa okręgowa), klub szachowy, sekcja szermiercza szpada, sekcja tenisa stołowego
 allinone Mikołów – klub bilardowy (obecnie w II lidze bilardowej, grupa 4)
 KS Kamionka Mikołów – klub piłkarski (obecnie w klasie „A”, grupa Katowice)
 KS Burza Borowa Wieś – prowadzi sekcje piłki nożnej (obecnie klasa okręgowa), siatkówki (III liga kobiet), tenisa stołowego i akrobatyki
 LKS 45 Bujaków – klub piłkarski (obecnie w klasie „C”, grupa Zabrze), sekcja tenisa stołowego (obecnie Liga okręgowa mężczyzn i II Liga kobiet)
 Orzeł Mokre – klub piłkarski (obecnie w klasie „A”)
 LKS Strażak Mikołów – klub piłkarski (obecnie w klasie „B”), sekcja speedrowerowa (obecnie walczą o medale Drużynowych Mistrzostw Okręgu Południowego PFKS)
 Orkan KS Kamionka – klub skata (obecnie w II lidze)
 SSiSW Kong Sao
 UKS Satori – klub karate, reprezentujący powiat mikołowski na arenie krajowej i międzynarodowej według zasad Karate WKF i WUKF
 UKS Silesia Mikołów – klub koszykówki
 UKS Trójka Mikołów
 STS Biegaton Mikołów

Turystyka 
Szlaki turystyczne
 Szlak Obrońców Polskiej Granicy
 Trasa: Zabrze – Mikołów – Tychy
 Szlak Krawędziowy GOP
 Trasa: Gliwice – Mikołów – Chełm Śląski
 Szlak Bohaterów Wieży Spadochronowej
 Trasa: Katowice – Mikołów – Chudów
 Szlak Okrężny wokół Gliwic
 Trasa: Rudy – Mikołów – Stodoły
 Szlak Historii Górnictwa Górnośląskiego
 Trasa: Łubianki – Mikołów – Rybnik
Szlak architektury drewnianej
 Trasa: Bielsko-Biała – Mikołów – Żywiec

Media 
Czasopisma miejskie:
 Gazeta Mikołowska
 Aktualności
Telewizja internetowa:
 Mikołów TV

Portale internetowe:
 MojMikolow.pl – portal miejski

Polityka 
Obecnym burmistrzem jest Stanisław Piechula, który w ostatnich wyborach (2018 rok) uzyskał 57.98 proc. poparcie (łącznie 10 438 głosów).

Przewodniczącą Rady Miejskiej Mikołowa jest Katarzyna Syryjczyk-Słomska, wiceprzewodniczącymi Remigiusz Kuś i Michał Rupik.

Przewodniczącą Rady Powiatu jest Barbara Pepke. Starostą mikołowskim jest Mirosław Duży, a jego zastępcą Tadeusz Marszolik.

Miasta partnerskie 
Lista miast partnerskich Mikołowa:
  Beuningen od 1991 roku
  Sainte-Geneviève-des-Bois od 1997 roku
  Klimkovice od 2000 roku
  Ilava od 2008 roku

Zobacz też 

 Synagoga w Mikołowie
 Ratusz w Mikołowie
 Śląski Ogród Botaniczny w Mikołowie
 ROD „Krokus” Mikołów
 Park Duże Planty w Mikołowie
 Osiedle im. Adama Mickiewicza w Mikołowie

Przypisy

Bibliografia 
 
 
 
 Konstanty Prus, „Z przeszłości miasta Mikołów i jego okolicy”, Mikołów 1932.
 Jan Kantyka, Alojz Targ, „Mikołów – zarys rozwoju miasta”, Katowice 1972.
 W. Galasińska-Hrebenda, Grodzisko w Mikołowie, [w:] Informator Konserwatora Zabytków Archeologicznych na województwo katowickie za lata 1966–1970, Katowice 1971.
 Z. Musioł, O dawnym grodzie mikołowskim, „Zaranie Śląskie” 1929, z. 2.

Linki zewnętrzne 
 Oficjalna strona Urzędu Miasta Mikołów
 
 
 Wirtualne panoramy Mikołowa
 Gazeta mikołowska

 
Miasta w Polsce lokowane w XIII wieku
Miasta w województwie śląskim