alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
Dániel Berzsenyi

Dániel BERZSENYI [berĵenji], (naskiĝis la 7-an de majo, 1776 en Egyházashetye, mortis la 24-an de februaro, 1836) en Nikla; estis elstara hungara poeto.

Liaj poemoj, verkitaj en antikvaj versformoj, radias senbridan forton, sed lia poezia lingvaĵo tamen restas disciplinema, kvazaŭ majesta.

Biografio 
Li frekventis lernejon en Sopron de 1788, sed forlasis ĝin kaj iĝis soldato, sed ankaŭ tio ne plaĉis al li. Sekreti li ofte verkis poemojn. Fine li estris bienon, dume li edziĝis. En 1808 li sendis manuskripton de poemaro al Ferenc Kazinczy. Ekde 1816 li ofte malsaniĝis. sed lia volumo aperis en la sekva jaro. Ferenc Kölcsey kritikis la poemojn, tio ne plaĉis al Berzsenyi, tial li respondis en 1825. Baldaŭe li okupiĝis pri arto de poezio.

Verkoj (selekto) 
 A magyarországi mezei szorgalom némely akadályairul (Pri problemoj de la hungarlanda kamparana laboro), fakverko, 1833
 Berzsenyi Dániel Összes művei (Ĉiuj verkoj de Berzsenyi), 1979
 Berzsenyi Dániel művei (Verkoj de Berzsenyi), 1985

Memorigiloj 
 skulptaĵo en Nikla
 gimnazioj portantaj la nomon Berzsenyi en Sopron, Budapeŝto, Celldömölk
 koruso portanta la nomon Berzsenyi

Fontoj 
 Hungara Vikipedio

En Esperanto aperis 
 Mia dividparto; Proksimiĝanta vintro. - Trad. Kálmán Kalocsay. Ambaŭ poemoj en: Hungara antologio 1933, p. 53-54
 Hungara antologio 1983 : 2 poemoj

Eksteraj ligiloj 

 La poemo "Proksimiĝanta vintro"  en la Esperanto-traduko de Kalocsay.

Hungaraj poetoj
Hungaraj akademianoj
Mihály Babits

szentistváni BABITS Mihály [babiĉ mihAj] (naskiĝis la  en Szekszárd, mortis la  en Budapeŝto) estis krom Endre Ady la plej granda poeto de la generacio de Nyugat. Li estis ankaŭ verkisto, tradukisto kaj literaturhistoriisto.

La poeto Babits, kiu jam en 1913 partoprenis la unuan Ido-kurson, vidis en Ido-movado por la internacia lingvo forton kontraŭ la naciismo kaj kontraŭ la ŝovinismo. En 1918 li iĝis honora membro de ULII, krome li estis membro korespondanta de Hungara Scienca Akademio, membro de Societo Petőfi kaj membro de Societo Kisfaludy.

Biografio 
Miĥaelo Babits (nomformo aperinta en 1929, vidu bildon) frekventis bazlernejojn en Budapeŝto kaj Pécs, poste cistercianan gimnazion. Li akiris pedagogian diplomon en Scienca Universitato Pázmány Péter. Dum la studentaj jaroj li konatiĝis kun Gyula Juhász kaj Dezső Kosztolányi. Li instruis en diversaj urboj, en la komenciĝanta 20-a jarcento li komencis kontribui. En 1921 li edziĝis al Ilona Tanner, li donis al ŝi pseŭdonimon Török Sophie.

En Esperanto aperis 
 La Cikoni-kalifo : romano / El la hungara trad. Bodó Karlo. - Berlin: Mosse, Esperanto-Fako, 1929. - 188 p. : ilustr. - (Biblioteko Tutmonda ; 23-25)
 Fortissimo ; Cigano en mortkondamna ĉelo. - En: Tutmonda sonoro. Vol. 2. p. 548 - 550
 Vespera demando ; La Danaidoj ; Cigankanto ; Fortissimo ; Cigano en la mortkondamna ĉelo ; La anĝelo / Trad. Kálmán Kalocsay, Rados Péter András. - En: Hungara antologio ; p. 178 - 188 (uzata nomformo Mihály Babits)

Eksteraj ligiloj 

 http://www.museum.hu/search/museum_en.asp?ID=621 
 http://www.brindin.com/pobabdan.htm  
 http://www.mek.oszk.hu/00600/00602/index.phtml 
 Oggi 

Hungaraj poetoj
Hungaraj verkistoj
Hungaraj tradukistoj
Hungaraj literaturhistoriistoj
Hungaraj akademianoj
Hungaraj instruistoj
Hungaraj idistoj
Attila József

JÓZSEF Attila [jOĵef atilla] (naskiĝis la 11-an de aprilo 1905, mortis la 3-an de decembro 1937) estis apud Endre Ady la plej granda poeto de la 20-a jarcenta hungara literaturo. Lia naskiĝtago (11-a de aprilo) estas la Tago de la Poezio.Li naskiĝis en malriĉa familio kiel filo de JÓZSEF Áron sapokuirista laboristo kaj PŐCZE Borbála, lavistino. Liaj du pli aĝaj fratinoj estas Jolán kaj Etelka, lia bofrato estis Elemér Pászti. 

Attila József studis en Scienca Universitato Francisko Jozefo.
Li mortis en 1937 sub radoj de ŝargovagonaro. Oficiale oni parolas pri memmortigo, sed kelkaj diras, ke okazis nur akcidento, kiam li volis trairi inter la vagonoj kaj la vagonaro abrupte ekmoviĝis.

En Esperanto aperis 
Traduko farita de Kálmán Kalocsay kaj muzikigita de Klára Mikola de lia fama "Lulkanto" estis transdonita en 2018 al la tute nova muzeo dediĉita al li en Budapeŝto.

Ĉe la urborando ; Ĉe Danubo. - En: Tutmonda sonoro. Vol. 2. p. 551 - 555,

Kun pura koro ; Kanto de junedzinoj ; Tuŝu frunton… ; Medaloj ; Betlehemaj reĝoj ; Ĉe la urborando ; Profitbalado ; Panjo ; Lulkanto ; Ĉe Danubo ; Saluto al Thomas Mann ; Je mia naskiĝtago ; Patrujo. - Trad. Kálmán Kalocsay, Márton Fejes, Lajos Tárkony, Rados Péter András. - En: Hungara antologio; p. 246 - 258

Urboranda nokto : elektitaj poemoj. Trad. Tibor Bessenyei, Miklós Fehér, Márton Fejes, Kálmán Kalocsay, Rados Péter András, Imre Szabó, Lajos Tárkony, Julio Varga. - Budapest: Hungara Esperanto-Asocio, 1986. - 141 p. ISBN 963-571-169-7

Purakore : poemoj. Trad. Imre Szabó, Humana Eŭropo-Asocio, Zalaegerszeg, 2006. 128 p. ISBN 978-963-87500-0-6

Eksteraj ligiloj 

 Kanto de junedzinoj 
 József Attila összes verse

Vidu ankaŭ 
 Listo de hungaraj verkistoj

Referencoj 

Hungaraj poetoj
Budapeŝtanoj
Naskiĝintoj la 11-an de aprilo
Mortintoj la 3-an de decembro
Imre Madách

Imre MADÁCH (naskiĝis la 21-an de januaro 1823, mortis la 5-an de oktobro 1864) estis hungara poeto, edzo de Erzsébet Fráter. Lia patro estis la samnoma Imre Madách (ĉambelano), lia avo estis Sándor Madách.

Lia plej signifa verko estis La Tragedio de l' Homo (1861) (origine Az ember tragédiája), poema dramo en 4000 rimversoj kaj 15 aktoj, en kiu li diskutas ideojn similajn al tiuj en Faŭsto de Goethe kaj kiu estas konsiderata la pinto de filozofia poezio en la hungara lingvo.

Li verkis tiun dramon je la fino de sia tragika vivo instigita de lia amiko János Arany.

Tiu ĉi dramo estis tradukita en aron de lingvoj, inkluzive de Esperanto. La intrigo disvolviĝas jene: Al Adamo kaj Eva, forpelitaj el la Paradizo, Lucifero sendas sonĝon kaj prezentas al ili la estontecon de la homa raso ekde la Antikva Egiptio ĝis la pereo pro la malvarmiĝo de la suno. En la lasta verso de la dramo eldiriĝas el la buŝo de Dio la sola ebla vivprogramo: "Mi diris, luktu, hom', kaj firme fidu!". Prie tiu verko oni faris animacian filmon kaj multaj teatraj adaptoj.

Li estis membro de Hungara Scienca Akademio kaj membro de Societo Kisfaludy.

En Esperanto aperis 
La Tragedio de l' Homo : drama poemo / Kun dudek desegn. de Miĥaelo ZICHY. El la hungara originalo: K. Kalocsay. – Budapest: Hungara Esperanto-Instituto, 1924. – 237, XXIV p.

La Tragedio de l' Homo : drama poemo / El la hungara trad.: Kálmán Kalocsay. – Budapest: Corvina, 1965. – 259 p.

Eksteraj ligiloj 

 http://mek.oszk.hu/00900/00919 
 http://mek.oszk.hu/00900/00920 
 http://mek.oszk.hu/00900/00918 
 La tragedio de l'homo

Hungaraj dramaturgoj
Hungaraj poetoj
Hungaraj akademianoj
Joel Amis

Joel AMIS [ĝoel ejmis] naskiĝis la 5-an de majo 1978 en Atlanto, ŝtato Georgio, Usono. En 2010 li enmigris en Kanadon kaj nun loĝas en Montrealo, Kebekio kun sia edzino Ĵenja.

Joel AMIS eklernis Esperanton en decembro 1994. En 1997 li kunfondis la Esperanto-Societon de Metropola Atlanto, kaj estis membro de la loka kongresa komitato por la Landa Kongreso de Esperanto-Ligo por Norda Ameriko en 2000. Li krome estas delegito de UEA.

De 2000 ĝis 2002 Joel loĝis kaj laboris kiel asista instruisto de la angla en Japanio. De 2005 ĝis 2010 Joel laboris en la ŝtata registaro de Georgio. Ekde aŭtuno 2010 Joel laboras kiel administranto por Esperantic Studies Foundation.

Ekde 2002 Joel kunlaboris pri la revuo Kontakto kiel ĉef-korektisto, kaj de somero 2003 ĝis somero 2007 - kiel vic-redaktoro kaj ĉefa asistanto al redaktorino Eugenia Amis. De 2004 ĝis 2006 li estis redaktoro de TEJO Tutmonde, kaj de 2005 al 2007 li estis redaktoro de Esperanto USA.

En majo 2005 li edziĝis al Eugenia (Ĵenja) Zvereva en rozkruca geedziĝceremonio en la Atlanta Loĝio de la Rozkruca Ordeno, AMORC.

En 2000 Joel diplomiĝis de la Ŝtata Universitato de Georgio kun bakalaŭra diplomo pri Religiaj Studoj.

Krom pri Esperanto, Joel ankaŭ interesiĝas pri mistikismo/esoterismo, rozkrucismo [AMORC], martinismo, framasonismo, esotera kristanismo, k.a.) politiko (demokrata socialismo, NDP), teologio, historio, religioscienco, filozofio, lingvoj, ekologio, senaŭtomobila vivstilo/publika transporto, kaj diversaj intelektaj temoj.

Usonaj esperantistoj
Kanadaj esperantistoj
Naskiĝintoj en Usono
Montrealanoj
Miklós Radnóti

RADNÓTI Miklós Miklós Radnóti (naskiĝis Miklós Glatter la 5-an de majo, 1909, mortis la 9-a de novembro 1944 ĉe Abda) estis hungara juddevena instruisto kaj poeto, unu el la plej grandaj hungaraj poetoj de la dudeka jarcento. Gajnis la premion Baumgarten (1937). Lia kuzo estis Ödön Heller.Li debutis kiel avangarda poeto, liaj fruaj poemoj montras la influojn de esprimismo kaj superrealismo.

Ekde 1940 li plej ofte militservis en senarmila t.n. laborservo, kien oni rekrutis judojn kaj komunistojn. Dum tiu periodo li fariĝis vere granda poeto.

Laŭ ĉeestintaj atestantoj, en novembro 1944, dum marŝo de grupo de judoj, li estis severe batita kaj torturita de ebria gardisto. Li tiam estis vundita kaj tro malforta por labori kaj tial estis pafita kaj entombigita en amastombo proksime al la vilaĝo Abda, en nordokcidenta Hungario.

Stilo 
En la 1920-aj jaroj li komencis verki dadaisman poezion, sed pluiris al simbolisma-ekspresionisma verkado. Tri tendecoj elstaras en lia verkado: persona, pensiga kaj politika.

En 1934, li finis siajn studojn per la filozofia doktoriĝa tezo "La arta evoluo de Margit Kaffka."

En la 1930-aj jaroj li aliĝis al la lukto kontraŭ faŝismo, antisemitismo kaj rasa diskriminacio. La influo de Bertolt Brecht evidentas en lia verko. Liaj malfruaj poemoj reflektas animon disŝiritan inter espero kaj sopiro al lia hejmo por liaj amantoj kaj timo pri la venko de perforto.

Unu el la plej famaj poemoj de Radnoti nomiĝas "Il faut laisser" (france: 'devus forlasi'), eldonita la 7-an de oktobro 1938; Ĉi tio estas la komenca linio de poemo el 1586 de la franca poeto Pierre de Ronsar. Ronsar argumentas, ke "oni devas forlasi hejmon kaj fruktoplantejon kaj ĝardenon" ("Il faut laisser maisons et vergers et jardins"), do abstini sin zorgi pri posedaĵoj kaj aliaj ruboj de la materia mondo. Radnoti laŭte pripensas ĉi tiun malnovan verdikton.

Miklós Radnóti tradukis en la hungaran verkoj de Jean de La Fontaine kaj Guillaume Apollinaire. Liaj verkoj estis tradukitaj en la anglan de Edward G. Emery kaj Frederick Turner, al la serbokroata de Danilo Kiš, al la germana de Franz Fühmann kaj al la franca de Jean-Luc Moreau

Iuj poemoj estis trovitaj sur lia korpo kaj publikigitaj en la volumo nomita Storma Ĉielo. Li ankaŭ verkis aŭtobiografian verkon nomitan Ĝemelo (1940).

En Esperanto aperis 
Odo hezita ; Kiel mi scius ; Kvara eklogo; Fragmento ; Sepa eklogo ; Letero al la edzino ; A la recherche... ; Razglednica / [Trad. Fejes Márton, Kálmán Kalocsay, Szabó Imre, Ferenc Szilágyi, Vilmos Benczik. - En: Hungara antologio ; p.259 - 266

Laŭ informoj de Ada Csiszár, plurfoje aperis en Esperanto lia Sepa eklogo, tradukita de Kalocsay. En: Hungara Vivo 1965:1, p. 6;

Paco 1969:182 (Hungara eldono), p. 14; Tutmonda Sonoro, Vol. 2. p. 556-557; Hungara Antologio (1983), p. 263-264.

Eksteraj ligiloj 

 Letero al mia edzino 
 Elektitaj poemoj hungare
 Pri la poeto angle 

Radnóti, Miklós
Hungaraj judoj
Naskiĝintoj la 5-an de majo
Mortintoj la 9-an de novembro
Esperanto-Societo de Metropola Atlanto

La Esperanto-Societo de Metropola Atlanto estis fondita en 1997 en Atlanto, Georgio ĉefe de Randy Dean kaj Joel Amis.  Aliaj aktivuloj inkluzivas Craig Bryant, Andreas Dieberger, Stanley Drake, Jim Henry, Frans Jahger, kaj Clyde Price.  

En 2000 ESMA organizis kaj gastigis la Landan Kongreson de ELNA, kun postkongreso en la historia marborda urbo Savano.

Inter siaj diversaj agadoj, ESMA de tempo al tempo donacas librojn pri Esperanto al bibliotekoj ene de la Granda Atlanta Metropola Regiono.

ESMA kunvenas regule - vidu la retpaĝon (sube) por informoj pri tempo kaj loko.

Eksteraj ligiloj 
ESMA

Usonaj Esperanto-asocioj
Atlanta
TEJO Tutmonde

TEJO Tutmonde, mallongigita kiel TT, estas oficiala informilo de Tutmonda Esperantista Junulara Organizo (TEJO) pri la junulara Esperanto-movado. Inter la jaroj 1983 kaj 2010 ĝi aperadis kiel memstara papera revuo, post tiam kiel memstara rubriko de la revuo Kontakto, kultursocia revuo de la sama organizo. Kiam ĝi estis aparta, ĝi kutime estis sendata kun Kontakto, kelkfoje aparte. Ricevadis ĝin individuaj membroj de TEJO kaj Patronoj de TEJO. Ĝi aboneblis ankaŭ aparte kontraŭ duono de la (UEA)/TEJO-kotizo MJ-T por la koncerna lando.

La lasta aperinta numero de TEJO Tutmonde kiel aparta revuo estis la duobla numero 143–144 (2010:5-6). Post tiam, lige kun renovigo de Kontakto kiel reago al okazinta legantara enketo, TEJO decidis transformi la revuon TEJO Tutmonde en apartan rubrikon en Kontakto konservante la nomon „TEJO Tutmonde“.

Redaktoroj 
Redaktoroj de TEJO Tutmonde kiel aparta revuo estis:
 Paul Hopkins (1983-1984)
 Andy E. Künzli (1985-1991)
 Klaus Dahmann kun Thomas Pusch kaj Remi Rudaitytė (1991-1993)
 Kalle Kniivilä (1993-1997)
 Rick Newsum (1997-2003)
 Joel Amis (2004-2006)
 Marcos Cramer (2006-2009)
 Nicola Ruggiero (2009-2011)

Redaktoroj de TEJO Tumonde kiel movada rubriko de Kontakto estis:
 Daniel Mrázek (2011)
 Szilva Szabolcs (2012-2013)
 Massimo Ripani (2014 - 2017)

Referencoj

Vidu ankaŭ 
 TEJO-aktuale - ĉiusemajna novaĵletero de TEJO
 Kontakto - soci-kultura revuo de TEJO

Eksteraj ligiloj 
 TEJO tutmonde Arkivo kun ĉiuj numeroj de 1983 ĝis 2010, senpage elŝuteblaj
 Aliĝilo al TEJO (TEJO-membroj aŭtomate ricevas la gazeton Kontakto kun la rubriko TEJO Tutmonde)

Esperanto-gazetoj
Internaciaj gazetoj
Junularaj gazetoj
TEJO
Skvamo

Skvamo estas haŭtestaĵo ĉe plimulto de la fiŝoj, kovranta la korpohaŭton. La skvamoestiĝo kaj evoluo komenciĝas tuj post elkovo el la krajo kaj daŭras dum la tuta vivo de la besto. Ĝi estiĝas en la dermo (corium) de la haŭto. Kelkaj fiŝoj, ekz. siluro kaj huzo, ne havas skvamojn.

Ties formo estas karakteriza ĉe la diversaj fiŝoj.

Tipoj:
 dentohava skvamo ĉe praaj fiŝoj kiel ŝarko (plakoid); estiĝas el la epidermo kaj dermo
 ronda skvamo havas glatan surfacon (cikloid) ĉe karpoformaj, bramoformaj
 kombila skvamo estas unuparte rasposurfaca kun elstraraĵoj (ktenoid) ĉe sandro, perko
 kirasa skvamo (ganoid)

La skvamo lokiĝas en la t.n. skvamujo. La skvamoj situas kiel tegoloj sur la domtegmento.La skvamoj havas jarringojn, kiuj helpas difini la aĝon de la fiŝo. (skvamoformulo)

Ĥitinaj skvamoj tegas la flugilojn de lepidopteroj.

Ĉe plantoj skvamo estas plata, membreneca folio, mola aŭ malmola.

Skvamoj nomiĝas ankaŭ tiuj epidermaj lamenetoj, kiuj disiĝas de la haŭto, speciale de la kapa.

 skvamaj reptilioj
 psoriazo estas hereda haŭta malsano (vidu homaj malsanoj)

Zoologio
Gramatika modo

Gramatika modo estas ĉefe kategorio de verba formo. Ĝi indikas la realecon, certecon, aŭ specon de nerealeco/necerteco. En Esperanto ekzistas nur kvar fleksiaj modoj: deklara, aŭ reala (kun tri verbotempoj, -is, -as, -os); ordona, aŭ vola (imperativo, -u); kondiĉa, aŭ imaga (kondicionalo, -us); kaj infinitiva, aŭ neŭtra (infinitivo, -i). La demandaj kaj neaj modoj en Esperanto montriĝas per la memstaraj partikuloj "ĉu" kaj "ne", dum en kelkaj lingvoj ili montriĝas per fleksio aŭ afikso.

En aliaj lingvoj ekzistas multaj aliaj fleksiaj modoj, ekz. ebla, hipoteza, duba, verŝajna, konjekta, ktp. La funkcioj de la u-modo de Esperanto dividiĝas en kelkaj lingvoj en optativa, subjunktiva, admona, kaj aliaj distingoj. Kontraŭe, kelkaj lingvoj montras per partikuloj la modojn, kiujn montras Esperanto per fleksioj: ekz. to montras infinitivon en la angla.

Vidu ankaŭ 
 Konjugacio

Eksteraj ligiloj 

 http://www.summerschoolaltconference.it/ALT/Abstracts/Friedman.htm  Pri fideca nivelo en balkanaj lingvoj ()
 http://humanities.uchicago.edu/depts/slavic/friedman.html  
 http://www.sil.org/linguistics/GlossaryOfLinguisticTerms/WhatIsDeonticModality.htm Probabla modo
 http://www.sil.org/linguistics/GlossaryOfLinguisticTerms/WhatIsVolitiveModality.htm Vola modo

Gramatiko
Skvamoformulo

skvamoformulo montras la situon de la skvamoj de iu fiŝospecio. La skvamoj situas paralele al la flankolinio (flusentaj organoj) en vicoj.  La nombro de skvamoj en unu vico estas destinita. Ekz. bramo havas la formulon de  51-54 13/(6-7). Tio signifas, ke oni trovas sur la flankolinio 51-54 skvamojn kaj superlinie 13, sublinie 6-7 vicojn da skvamoj. Ĝi estas karakteriza por la unuopaj bestoj, pro tio helpas  priskribon, klasifikon de specioj.

Fiŝoj
Kristnaskaj kantoj

Tiu ĉi artikolo estas pri kantoj. Ankaŭ ekzistas artikolo pri la libro Kristnaska Kanto.

Estas multaj kristnaskaj kantoj en ĉiuj kristanaj landoj. En Anglio, kie ili nomiĝas Christmas Carols (kristnaskaj karoloj), ili konsistigas grandan nacian tradicion, regule kantitaj de infanaj ĥoroj.

En Brazilo, unu konata kanto estas jena:

Papileto tre bela
Kiu restas en rozejo
venu por vidi kiom da ĝojeco
Ĉar hodiaŭ estas kristnaska nokto
Mi estas papileto
Tre bela kaj ĉarma
mi restas inter la floroj
atendante kiu amos min.

En slavaj kaj ortodoksaj landoj, ili nomiĝas kolinda (kolendoj), kaj ilin kantas infanoj, kiuj iras pord-al-porde, ktp.

En Esperanto kantas 
La nederlanda grupo Akordo registris plenan K-diskon da esperantigitaj kristnaskaj kantoj el multaj landoj kantitaj a-capella t.e. nurvoĉe: Kristnaska Kordo.
La itala kantistino Cristina Casella registris en 2012 la novan kristnaskan kanton Kredu Kristnaskon. La kanto estas originale verkita de Roberto Pigro en Esperanto, kadre de bonfara iniciato. Oni povas aŭskulti la kanton en Jutubo kaj elŝuti ĝin, serĉante ĝian titolon en la retejo https://kantaro.ikso.net/.

Rete legeblaj en Esperanto 
 148 kristnaskaj kantoj kompilataj de Haruo Ros'. (Rim. ke ties malnova retloko de GeoCities nun troveblas per la "Internet Archive", ligilata ĉi tie.)
 Yuletide Carols / Jula Karolaro kompilataj de Gene Keyes. Dekunu simplaj partituroj ĝis nun, inkluzive nova kaj angla kaj esperanta traduko: Cantique de Noël / Canticle Noel / Kantik' de Noel'/ (O Holy Night). Ankaŭ Vencelas la Bona Reĝ', Koventria Karolo, Aŭdu! Kantas Angel-ĥor’, Tien Arbaren, L'Amikaj Bestoj, La Dek Du Tagoj de Kristnasko, La Animanta Kanto [Anim-Kuk'], Riu Riu Chiu, Trans la Riveron kaj Tra l'Arbar', Eĥo-Karolo.

Rete elŝuteblaj Mp3 dosieroj en Esperanto 
Ralph Glomp kantas i.a. Abio vi!

Akordo kantas i.a. Paca Nokt'

Vidu ankaŭ 

 Sankta Nokto
 Tintilar'
 Villancico
 Kristnaska karto

Kristana muziko
Kristnasko
Muzikaj ĝenroj
Aero

Aero estas nomo por la miksaĵo el gasoj en la atmosfero de la Tero. Laŭ la kondiĉoj de norma stato, ĝia denso estas 1.2 kg/m3 (1,2 g/l aŭ 0,0012 g/cm3).

Seka aero konsistas je ĉirkaŭ 79% el azoto, je 20% el oksigeno, kaj je 1% el argono. Aero povas enhavi 0-7% da akvovaporo (la 79%, 20% kaj 1% laŭe malgrandiĝetas), kaj malpli ol 1% da karbona dioksido. La konsisto de aero ŝanĝiĝas laŭ alteco, kaj elspirita aero enhavas pli da karbona dioksido ol enspirita aero, ĉirkaŭ je 4,5%.

Aerpremo malgrandiĝas laŭ alteco; tial aviadiloj estas deinterne premigataj. Oni konservas la premon en la maŝino pli alta ol ekstere, por ke restu la komforto de la enaj homoj, sed por ŝpari brulaĵon la premo estas ete malpli alta ol ĉe la tersurfaco. Kiam la suma aerpremo malgrandiĝas, la parta premo de ĉiu konsista gaso (inkluzive oksigeno) malgrandiĝas. Montgrimpistoj devas kunporti oksigenon, kiam ili grimpas altajn montojn por konservi la partan premon de oksigeno en la sango ĉe normala nivelo; se ne, ili suferas hipoksion, kiam la parta premo de oksigeno estas malsupre ol 0,16 bar (16 kPa) en la aero.

Oni ofte uzas densigitan aeron dum subakva naĝado kiel malprofundakva spira gaso kaj por plenblovi flosilojn. Densigatan aeron oni uzas ankaŭ kiel energifonton por pneŭmatikaj motoroj.

Vidu ankaŭ 

 Aerdenso
 Atmosfera absorbo kaj difuzo
 Silfino
 Tera atmosfero

Meteologio
Naturscienco
Gasoj
Fundamentaj vortoj

en:Atmosphere of Earth#Composition
Rinocero

Rinocero (Rhinoceros) estas genro de grandaj, dikhaŭtaj, sovaĝaj mamuloj el subordo de neparhufuloj, el familio rinoceredoj, kun unu longa korno sur la nazo.

Oni foje uzas la nomon rinocero kiel sinonimo por rinoceredo.

Paco interna

Specioj 
El la genro rinocero, multaj specioj malaperis, kaj nur restas du specioj:

Rhinoceros sivalensis †
Rhinoceros paleindicus †
Rhinoceros platyrhinus †
Rhinoceros sinensis †
Hindia rinocero - (Rhinoceros unicornis)
Java rinocero - (Rhinoceros sondaicus)

Referencoj 

Neparhufuloj
Genroj de mamuloj
Rumeno

Rumeno (rumen) estas la unua, kaj la plej granda, stomaka poŝo de la remaĉula stomako ĉe remaĉuloj, de kie la nemaĉita herbo revenas bulforme en la buŝon.

Kiam ŝafoj aŭ aliaj remaĉuloj paŝtas, vegetalo estas maĉata al amaso nome boluso, kiu estas poste pasata tra la rumeno, al la centipelio. Tia interago ien kaj reen povas daŭri  je 20 ĝis 48 horoj antaŭ ke la boluso iras al la omaso, Ĉar intertempe la boluso revenadas al la buŝo per la ezofago (remaĉoprocezo). 

Besta anatomio
Remaĉula stomako

Remaĉula stomako estas kompleksa, kvarparta stomako de remaĉuloj (bovedoj, cervedoj). Ankaŭ la kameledoj remaĉas la nutraĵon sed oni konsideras, ke ili havas nur 3-partan stomakon pro la la fakto, ke omaso kaj abomaso estas kunnmiksitaj.

Se oni parolas pri remaĉula stomako, oni pensas pri kvarĉambra stomako de bovedoj. Ĝi konsistas el la kvar partoj kiel rumeno, centipelio (aŭ retostomako), omaso (aŭ faldostomako), abomaso (aŭ postomaso). La unuaj tri fakoj pruduktas nur mukon, la abomaso produktas digestajn materialojn.

Rumeno (rumen) estas la unua stomaka poŝo de la remaĉula stomako, de kie la nemaĉita herbo revenas bulforme (estas la boluso) en la buŝon. Tie la besto denove maĉas la nutraĵon (tiam la makzeloj moviĝas horizontale). De la rumeno venas la digesteblaj nutraĵoj tuj tra la reteca stomako al la omaso, poste al abomaso kie ĝi vere digestiĝas, kaj fine al la intesta sistemo.

Referencoj 

Besta anatomio
Omaso

Omaso (omasus) estas la tria stomaka fako en la remaĉula stomako de remaĉuloj, nomata ankaŭ faldostomako pro sia interna surfaco.

Besta anatomio
Abomaso

Abomaso (abomasus) estas la kvara fako de la remaĉula stomako, lokita post omaso. Nomatas ankaŭ kazeiga stomako, ĉar tranĉita el la bovido, kaprido aŭ ŝafido ĝi servis por kazeigi lakton, fari kazeon, fromaĝon.
La aliaj stomakaj fakoj (rumeno, centipelio, omaso) estas nomitaj antaŭ-stomakoj, ĉar ili partoprenas al mikroba digesto, sed la grava enzima digesto okzas en tiu ĉi abomaso.

Eksteraj ligiloj 

 http://www.zwergziegen.ch/verdauungsvorgangtext.html  (germane)
 http://www.que.at/html/nutztiere/rind/labmagenverlagerung.html (ligilo perdita)

Besta anatomio
Manmohan Singh

Manmohan SINGH (urdue: منموہن سنگھ, panĝabe: ਮਨਮੋਹਨ ਿਸੰਘ, hinde: मनमोहन सिंह) (naskotago: 26-a de septembro, 1932) estas la dekkvara ĉefministro de Barato. Naskiĝinte en vilaĝo en la tiama provinco de Panĝabo en la Brita Barato, li kompletigis sian bazan edukon ĉe la Universitato de Panĝabo en 1948. Poste li iris al Unuiĝintan Reĝlandon por studi ekonomikon ĉe la Universitato de Cambridge. Li publikigis sian unuan libron India’s Export Trends and Prospects for Self-Sustained Growth en 1964, kiu estas kritika de la tiamaj, barataj, negocaj polisoj.

Politika kariero 
En la 70-aj jaroj li laboris por la ŝtato, kiel financa konsilisto. Komence de la 80-aj jaroj li iĝis estro de la centra banko. Poste li laboris kiel konsilisto de la ĉefministro, poste (1991-1996) ministro pri financoj ĉe la registaro de Narasimha Rao.

Lia rolo kiel financa ministro donis al li grandan prestiĝon. Li klopodis ekvilibrigi politikon favoran al malsupraj tavoloj kun liberaligo de la ekonomio kaj privatigo de ŝtataj entreprenoj.

Post la malvenko en la sekvaj balotoj, li restis fidela al la grupo de la familio Gandhi, en la krizo sekvanta la elekton de Sonia Gandhi kiel gvidanto de la partio Barata Nacia Kongreso (ŝi estis kontraŭita de parto de la partio pro sia itala deveno). Li agadis dum tiuj jaroj kiel gvidanto de opozicio en la Rajya Sabha (Senato).

Kiam la Kongreso venkis en la baloto de majo de 2004, Sonia Gandhi refuzis sian nomumon kiel ĉefministron, kaj sugestis la nomon de Dro. Singh. Li estis elektita la 19-an de majo de 2004 fare de la prezidento A.P.J. Abdul Kalam.

Lia eco kiel ano de religia minoritato (kaj ankaŭ de lingva, ĉar lia denaska lingvo estas la panĝaba) helpis mildigi la tensiojn inter la diversaj grupoj de tiom varia lando. Li ankaŭ strebis mildigi la streĉojn kun la najbara lando, Pakistano.

Referencoj

Eksteraj ligiloj 
 http://pmindia.nic.in Oficejo de la Barata Ĉefministro
 http://www.manmohansingh.org/  ManmohanSingh.org
 http://india.gov.in/govt/primeminister.php Lia profilo en la retejo de la barata registaro

Barataj politikistoj
Ĉefministroj de Barato
Naskiĝintoj en 1932
Ivan Gašparovič

Ivan GAŠPAROVIČ (naskiĝis en 1941 en Poltár) estis la tria prezidento de Slovakio.

Li studis (1959-1964), poste instruis (1968-1990) juron en Bratislavo, en la Universitato de Komenio.

 1990-1992 ĉefprokuroro de Ĉeĥoslovakio
 ekde 1992 kunfondinto de la dekstra LS-HZDS
 1993-1998 prezidanto de la parlamento

Li estis tre intima konfidulo de Vladimír Mečiar.

Prezidantoj de Slovakio
Slovakaj politikistoj
Java rinocero

La java rinocero (Rinoceros sondaicus) estas tre minacata specio de rinoceredoj en la orientaliso. Nun nur 40 da ili plurestas en la okcidento de la insulo Javo de Indonezio. Origine la specio tamen vivis en vastaj partoj de sudorienta Azio kaj parte vivis simpatrie kun aliaj specioj de rinoceredoj. Kiel loĝantoj de la tropika pluvarbaro javaj rinoceroj preferas molan plantan nutraĵon kaj plejparte vivas unuope. Enĝaĝita ekologia protekta programo helpu savi la specon de kompleta formorto.

Vidu ankaŭ 
 Centra-hindoĉinaj sekaj arbaroj

Neparhufuloj
Orientalisa faŭno
Georges Wolinski

Georges WOLINSKI (naskiĝis  en Tunizo, mortis  en Parizo dum atenco kontraŭ Charlie Hebdo) kiel filo de pola patro kaj itala patrino. Li estas franca politika kaj erotika karikaturisto, bildstriisto kaj humura pensisto kun foje tre spica humuro, kaj foje profunde filozofa konsciiĝo.Li tre ofte uzas dubsencojn, kaj dusencojn, se oni legas ilin "unuatavole", naive, multaj el liaj pensoj kaj desegnoj ŝajnas estis ege dekstrismaj - nu li afiŝas sin kiel ege maldekstrisma! divenu kie estas la eraro! li sperte kaj ĝue ludas per tiaj ambiguecoj.

Kelkaj pensoj:
"La unua homo, kiu mortis ja konjekteble estis surprizita."
"Mi preferas esti estonta komunisto, ol estinta komunisto!"
"Oni devas lasi al la malriĉuloj sufiĉe da mono, ke ili ne ribelu"
"Inter mi kaj aliulo mi ne havas elekton."
(dialogo inter riĉa turisto kaj enmigrinto:) "Mi havas ege simplajn gustojn, mi povus loĝi en kelo. - Loĝas mi en kelo!"

Vidu ankaŭ 
 Charlie Hebdo

Francaj karikaturistoj
Kavaliroj de la Honora Legio
Naskiĝintoj en Tunizo
Nigrapieduloj
Mortintoj en Parizo
Provinco Mazandarano

La provinco Mazandarano -  - estas unu el tridek provincoj en la nuntempa ŝtato Irano. Ĝia administra centro estas la urbo Sari. La provinco kovras areon de  kvadrataj kilometroj kaj laŭ la stato de oktobro 2006 havas  loĝantojn. Ĝi troviĝas en la nordo de la ŝtato kaj havas vastan bordon al la Kaspia maro. Dum la antikva epoko Mazandaran aŭ Mazenderan estis parto de la regno Hirkanio.

La Ramsar-Interkonsento pri la protekto de malsekejoj estiĝis en la mazandarana urbo Ramsar en 1971.

Mazandaran estas ankaŭ rapide kreskanta centro por turismo, novigado, biotekniko kaj konstruinĝenieriko.

Plej gravaj urboj 
 Sario (urbo)
 Amol
 Babol
 Babolsar
 Ĥaemŝahr

Ekonomio 
Pro la aparta klimato de la regiono, pli malseka ol tiuj de la aliaj partoj de Irano, la produktoj de la provinco estas rizo kaj aliaj grenoj , fruktoj, kotono, teo, tabako, sukerkano kaj laste sed ne balaste silko.

Turismo 
Mazandaran estis elektita kiel la turisma ĉefurbo de membroŝtatoj de la Organizaĵo por Ekonomia Kunlaborado (ECO) en 2022.

Kulturo 
La loĝantaro estas plejparte laika kaj sekve virinoj havas pli grandan socian liberecon kaj sendependecon ol en persaj provincoj. La Universitato de Mazandaran estas universitato troviĝanta en la provinco Mazandaran, kun ĉefsidejo en la urbo Babolsar.

Personoj el Mazandarano 

 Parisa, muziko

 Khosrow Sinai (filmreĝisoro)

 Sadegh Hedayat

 Reza Ŝaho Pahlavi

 Majid Rahnema

 Baháʼu'lláh, fondinto de la bahaa kredo, kreskis en Nur, Mazandarano

 Abdu'l-Bahá

 Subh-i-Azal

Referencoj

Vidu ankaŭ 
 Mazandarananoj

Eksteraj ligiloj 

 Retejo de la Medicina Universitato Babol
 Retejo de la Universitato de Mazandarano

 
Provincoj de Irano
Hazardo

Hazardo estas imagita supernatura forto, kiun oni rigardas kiel kaŭzon de la okazaĵoj (favoraj aŭ malfavoraj) neantaŭvideblaj kaj sendependaj de nia volo: multajn aferojn oni atribuas al la hazardo (pro neesploro de iliaj veraj kaŭzoj).

Oni ankaŭ povas difini hazardon, kiel la renkontigo de du nedependaj kaŭzaj serioj.
 Ekzemplo: pluvegas ekstere, kaj iom post iom, ia tegolo povas malkroĉiĝi de mia tegmento. Tio estas kaŭza serio.
 Post la pluvo, mi deziras promeni, tio estas ankaŭ kaŭza serio, sed alia.
 Sed, se tiuj du serioj renkontiĝas, mi prenos tegolon sur la kapo, kaj estos hazardo.

Do, la hazardo ekestas, kiam kaŭzaj serioj renkontiĝas en la tempo KAJ en la spaco.

Ĝis la ekesto de la kvantuma fiziko scienco kredis je ne-ekzisto de vera hazardo. La kvantuma fiziko asertas, ke sur mikroskopa nivelo (pri la sorto de partikloj) ekzistas hazarda konduto, kiu efikas al la makroskala mondo. La fizikisto Albert Einstein, fondinto de la teorio de relativeco, ne akceptis la ekziston de hazardo; kvankam li ne sukcesis prezenti konvinkajn argumentoj kontraŭ ĝi, li stimulis la tiurilatan esploradon.

Vidu ankaŭ 
 Sorto, fortuno, destino, risko
 Hazardludo, loto, loterio
 Koincido
 Komplikeco
 Kontingenco
 Bonŝanco, Ĝojo, Feliĉo
 Informo
 Peĉo
 Serendipo

Eksteraj ligiloj 
 http://www.fooledbyrandomness.com 
 http://wetzel.psych.rhodes.edu/random/intro.html  
 http://www.random.org  
 http://www.cs.auckland.ac.nz/CDMTCS/chaitin/sciamer.html  

Probablo kaj statistiko
Hazardo
Luigi Luca Cavalli-Sforza

Luigi Luca CAVALLI-SFORZA (naskiĝis la 25-an de januaro 1922 - mortis la 31-a de aŭgusto 2018) estis itala genetikisto pri biohistorio de la homaro.

Li komencis sian karieron studante la pigmeojn en la ekvatora praarbaro.

Uzante la rimedojn de analizo al precipaj konsisteroj aplikitajn al la geno-konsisto de la popolaroj, li montris, ke disvastiĝo de agrikulturo en Eŭropo, en la aŭroro de historio, estis ne migrado de la konduto, sed migrado de la homoj ĝin praktikantaj.
Li evidentigis ankaŭ la praecon de la Eŭska gento, kaj multajn aliajn interesajn rezulojn.

Lia filo estas kinoreĝisoro, kunlabore kun li, li verkis libron pri la temo "homa diverseco".

Luigi Luca
Italaj biologoj
Genetikistoj
Anoj de la Reĝa Societo de Londono
Membroj de la franca Akademio de Sciencoj
Membroj de la Nacia Akademio de la Linkoj
Membroj de la Usona Nacia Akademio de Sciencoj
Membroj de la Papa Akademio de la Sciencoj
Bakĥo

Bakĥo, Bakko aŭ Bakho – helene Βάκχος, latine Bacchus – eble devenanta el Trakio, estas en la helena mitologio la dio de la vino Dionizo. Kiam okazis la helenigo de Romio oni transliteris lian nomon al la latina Bacchus intime rilatanta al la latina dio Libero, kies ekvivalento estas la greka dio de la vino. La trakio-frigia ekvivalento de la dio estas Sabazio.

Jen la greka signifo de Βακχος: esti en ekstaza stato, en stato de religia deliro.

Azorín derivigas el la nomo Bakho, la esprimojn bakhanalo aŭ bakhanaĵo kiel diboĉan feston ĉe adorantoj de Bakho.

Bildaro

Notoj

Eksteraj ligiloj 
 http://www.wga.hu/art/t/tintoret/4mytholo/ariadne.jpg 
 http://www.wga.hu/art/p/poussin/2/13nurtu.jpg 
 http://www.wga.hu/art/p/poussin/1/08midas.jpg 
 http://www.wga.hu/art/m/manfredi/bacchus.jpg 

Agrokulturaj dioj
Dioj pri fekundeco
Dioj pri naturo
Dioj pri saĝeco
Dioj pri vivo, morto kaj reviviĝo
Ktonikaj dioj
Romiaj dioj
Pedofilio en mitologio
Vino
Laktosuko

Ĥilo, Laktosuko (aŭ latekso) nomatas tiu suko, likvaĵo de la plantoj, kiu estiĝas ĉe rompo, vundiĝo de la planto kaj havas la denson, aspekton de lakto. Ĉ. 2000 plantoj enhavas laktosukon, la plej gravaj estas la specioj de eŭforbiacoj, morusacoj, kompozitacoj.

Ne ĉiu laktosuko estas blanka: kelidonio havas flavan sukon (la flavan koloron donas la alkaloido protoberberino).

Blankan lakosukon havas ekz. papavo, eŭforbio.

Sinteza latekso povas ankaŭ esti produktata per polimerigo de naftaj derivaĵoj.

Vidu ankaŭ 
 Balato
 Kaŭĉukarbo
 Laktokardo
 Lateksa vesto

Botaniko
Kapro

Kapro estas genro de herbomanĝantaj mamuloj kaj remaĉuloj, el familio bovedoj kaj subfamilio kaprenoj. Kaproj estas bredataj ekde antaŭ longe, ĉefe pro sia viando, sia felo kaj sia lakto. La plej ofte bredata kapro estas la hejma kapro (Capra aegagrus hircus).

Kapro estas malgranda besto, kun sabroformaj aŭ ŝraŭbe turnitaj kornoj, lertega, ĉefe pri saltado. Ĝi troviĝas en ĉiuj regionoj de la mondo, ĉefe en monto.

Kaproj povas troviĝi en sovaĝeco, sed plej ofte, ili estas bredataj. Ilia bredado estas malnova (almenaŭ ekde la 8-a jarcento a.K..) Malgrandegaj kaproj estas ankaŭ bredataj kiel dombestoj.

Iuj rasoj estas bredataj ĉefe pro siaj haroj : ekzemple, la angura kapro, devena de Turkio, kies la hararo faras lanon. Ankaŭ tiel estas pri la kapro de la Kaŝmiro.

La ĉefaj landoj je grandeco de sia kapraro estas la sekvantaj (je nombro de besto) :

! Mondparto
! Kapraro
|-----
| Mondo (tuto) || 764 500 000
|-----
| Ĉinio || 173 000 000
|-----
| Barato || 124 500 000
|-----
| Pakistano || 52 800 000
|-----
| Sudano || 40 000 000
|-----
|Bangladeŝo || 34 500 000
|-----
| Niĝerio || 27 000 000
|-----
| Irano || 26 000 000
|-----
|Indonezio || 12 450 000
|-----
| Tanzanio || 11 700 000
|-----
| Kenjo || 11 000 000
|}

Specioj kaj subspecioj

Vidu ankaŭ 
 Bredado
 Lano
 Sakŝalmo

Figura senco 
Propeka kapro estas sola ulo kontraŭ kiu grupo plendas por fari el li/ŝi la nuran kialon de problemoj kaj rifuzi vidi la verajn kaŭzojn de ċi tiuj.

Proverboj 
Ekzistas pluraj proverboj pri kapro en la Proverbaro Esperanta de L. L. Zamenhof, inter ili:

Referencoj 

Aldomigitaj bestoj
Kaprenoj
Palearktisa faŭno
Genroj de mamuloj
Condrieu

Condrieu estas franca komunumo en la departemento Rhône kaj la regiono Aŭvernjo-Rodano-Alpoj de Francio.

La vitoj tegas nur 100 hektarojn ĉe tiu urbeto, enhavanta 3 500 loĝantojn, sur la dekstra bordo de Rodano, 50 km sude de Liono. Ĝi situas en Rodana valo en Côtes du Rhône. La regiono estas konata pro produktado de vino.

Oni tie faras nur bonegan blankan vinon el uvovario nomata "viognier".

Komunumoj de Rhône
Leonid Stadnik

Leonid Stadnik (pron. Leonjid Stadnjik) (* 1971 en Podoljanci - 24-an de aŭgusto 2014) estis en 2007 kun alto de 2,59 metroj, la plej alta homo de la mondo.

Li vivis en la ukraina vilaĝo Podoljanci kun sia patrino Halina.

La enorma kresko de la viro komenciĝis en lia aĝo de 14 jaroj post cerbooperacio kaj daŭras eĉ hodiaŭ. Li laboris kiel veterinaro (bestkuracisto) en bovobieno, ĝis liaj piedoj frostis vintre, ĉar li ne havis konvenajn vintrajn ŝuojn.

Li famiĝis per dissendo de SternTV, sed listiĝis en la Guinness-libro de rekordoj nur la 8-an de aŭgusto 2007, ĉar li pli frue rifuzis necesan viziton de fak-kuracisto. Li anstataŭis Xi Shun en la Ginis-libro por mallonga tempo (ĝis 20-an de augusto 2008), ĉar li ne lasis sin mezuri laŭ la novaj (24-horaj) mezurmetodoj de la Ginis, kiuj celis averaĝan mezuralton de 24 horoj.

La (oficiale) plej alta homo estis en la historio la usonano Robert Wadlow el Alton, Illinois, kiu en 1940 mortis kun korpoalto de 2,74 metroj.

Naskiĝintoj en 1971
Ukrainoj
Ĉimozino

Ĉimozino aŭ labenzimo estas fermento, ordinare ekstraktita el la stomako de junaj, ne ankoraŭ laktonutrantaj remaĉuloj kaj kiu servis por kazeigi lakton. Tiu procezo ludas gravan rolon en la produktado ekzemple de fromaĝo.

Enzimoj
Biokemio
Selakto

Selakto aŭ laktosero estas verdeta, acideta likvaĵo, restanta el la lakto post apartigo de kremo kaj kazeo. Ĝi konsistas el 94% da akvo kaj 4-5% da laktozo kaj enhavas preskaŭ nenian grason. Cetere ĝi entenas laktacidon, la vitaminojn B1, B2 kaj B6, kalion, kalcion, fosforon kaj aliaj oligoelementoj, sed antaŭ ĉio 0,6 ĝis 1% da selakt-proteino. Tio estas eksplicite malpli da proteino ol en lakto, kies ĉefa proteino estas kazeino.

Vidu ankaŭ 
 Fasto
 Fromaĝo
 Brunfromaĝo

Proverbo 
Ekzistas proverbo pri selakto en la Proverbaro Esperanta de L. L. Zamenhof:

Referencoj 

Laktaĵoj
Trinkaĵoj
Kumiso

Kumiso. estas fermentinta acida ĉevalina lakto, uzata kiel trinkaĵo ĉe la nomadoj. La kumiso similas al la kefiro, enhavas karbonan dioksidon kaj alkoholon. Ĝi estas agrable acideta.

Farado per popola metodo: oni fermentas la ĉevalinan lakton en ledaj ujoj. Per industria metodo por pretigi kumison: oni acidigas selakton per bakterioj kaj aldonas sukeron kaj fermenton. Poste oni miksas ĝin per lakto kaj la miksaĵo fermentas plu.

Referencoj 

Laktaĵoj
Fermentintaj trinkaĵoj
Tatara kuirarto
Kazaĥa kuirarto
Rusa kuirarto
Kirgiza kuirarto
Kefiro

Kefiro estas ŝaŭma trinkaĵo en Kaŭkazio, produktata el bovina, kaprina aŭ alia mamula lakto kaj acidigita per speciala fermento (kefirfungo), sed tiu ne miksiĝas en la kefiron.

Industrie produktata kefiro estas inter la plej ŝatataj trinkaĵoj en Rusio kaj kelkaj aliaj landoj.

Eksteraj ligiloj 
 Retejo pri kefiro

Laktaĵoj
Trinkaĵoj
Summa cum laude

Summa cum laude [sum-ma kum laŭde] estas latina esprimo signifante kun plej granda laŭdo. Ĝi estas kvalifiko de la plej bonaj doktoriĝaj ekzamenoj.

La sinsekvo de kvalifikoj estas: 

 cum laude - kun laŭdo
 magna cum laude - kun multa laŭdo
 summa cum laude - kun plej granda laŭdo

Konataj personoj kun tiu titolo

Alan Greenspan
Hugo Steinhaus

Fremdaj vortoj

Vidu ankaŭ 
 Doktoro

de:Promotion (Doktor)#Bewertung
Naĝafo

Naĝaf aŭ Neĝef, , estas urbo en Irako. Ĝi situas sude de Bagdado kaj havas 200.000 loĝantojn, sed tiu nombro baziĝas nur sur diventakso pro la militaj eventoj (stato 2004). Aliaj fontoj parolas pri nombro de ĝis ĉirkaŭ 600.000 loĝantoj.
 Koordinatoj: 
La urbo estas sankta loko por ŝijaistoj, precipe por imamitoj: en la urbo troviĝas la moskeo de imamo Ali, tombomoskeo de la – por la ŝiajistoj – tre grava imamo Ali ibn Abi Talib, bofilo kaj posteulo de la profeto Mohameto. La moskeo kalkulatas al la plej signifaj islamaj sanktejoj de Irako. La moskeo allogas tage kaj nokte pilgrimantojn. Ĉiu ĉef-strato de Naĝaf kuras stelforme al altaj muroj, defendantaj la moskeon.

Historio 
En 1979 anoncis la ajatolo Ruhollah Ĥomejni revolucion en Irano el la urbo, kien li rifuĝis en 1965.

En aprilo 2004 konkeris la urbon la konfiduloj de la radikala ŝiita spirita estro Muktada al-Sadr krom la urbo Kut ankaŭ Naĝaf. La usona armeo provizore retiriĝis en majo, sed en aŭgusto rekonkeris la urbon.

Vidu ankaŭ 
 Listo de urboj de Irako

Urboj de Irako
Kardo

Kardoj estas plantoj el la tipo de karduo kaj cirsio, tio estas, pikilhavaj (i.a. kun pikilhavaj kapituloj), el la asteracoj (ekzemple, artiŝoko, centaŭreo, cirsio, ekinopso, karlino, onopordo, silibo) kaj dipsakacoj (dipsako).

Kardo estas la simbolo de Skotlando.

Vidu ankaŭ 

 Karduo
 Cnicus benedictus / Benedikta herbo (vidu la apudan foton)
 Artiŝoko
 Ekinopso
 Sentiga arĝentokardo (vidu la apudan foton)
 Kardilo / dipsako (vidu la apudan foton)

Piednotoj 

Asteracoj
Sangoplasmo

La sangoplasmo (aŭ simple plasmo) kontribuas al ca 55 % de la volumeno de sango. Ĝi konsistas el 90-92 % akvo, kaj 8-10 % cetera materio kiel jonoj, organikaj kombinaĵoj kiel grandmolekuloj (ĉefe proteinoj).

La plej oftaj jonoj de la sangoplasmo estas:
 katjonoj Na+, K+
 anjonoj Cl−, HCO3−
La malpli grandaj organikaj molekuloj estas glukozo, aminoacidoj, ureo (OC(NH2)2) kaj ureata acido (C5H4N4O3).

La plasmoproteino estas miksaĵo de diverse konstruitaj kaj funkciantaj proteinmolekuloj. La tri ĉefaj grupoj de la proteinoj, laŭ ordo de kvanto, estas:

 albuminoj - estas la plej komunaj proteinoj el aminoacidoj,
 globulinoj - enhavas ankaŭ karbonhidratojn (kunmetitaj proteinoj),
 fibrinogeno - originas fibrino-proteinon, kiu permesas koaguliĝon de sango.

Vidu ankaŭ 

 Antikoagulanto
 Plasmo
 Sero

Sango
Transfuza medicino
Klinika kemio
Buenos Aires

La gloso Buenos Aires povas signifi la jenajn:

Bonaero, ĉefurbo de Argentino;
Provinco Bonaero, provinco de Argentino;
Buenos Aires (Pernambuco) urbo en Brazilo;

Buenos Aires (metroo de Madrido), stacio de la Metroo de Madrido

Buenos Aires (Metroo de Medellín), stacio de la Tramvojo de Medellín, Medeĝino, Kolombio
Fragmito

Fragmito (genro Phragmites el graminacoj) estas plurjaraj herboj, el kiuj la plej konata estas en Eŭropo la ordinara fragmito (Phragmites australis), kiu kreskas en marĉoj kaj kreskas 2-5 metrojn alta. Ĝi havas lancetformajn laŭgrande pintiĝintajn foliojn kaj 30 cm longan tirson el floroj ĉirkaŭataj de arĝente brilaj haroj. La tigoj uzatas por tegi tegmenton, por fari matojn kaj konstrumaterialojn por domoj. Ĝi uzatas ankaŭ por produktado de papero.

La specioj de la genro vivas tutmonde, escepte de la arktaj areoj kaj ĉe la marĉoj de Amazonio.

La planto estas akvoŝatanta kun stolonoj, kiuj kreskas pli ol 10 metrojn kaj formas kelkfoje naĝantan insulon. La plej konata medio por la planto estas akvo 0-3 m profunda. Ĝi floras fine de somero, kaj oni uzas la sekan floraron por ornamado.

Kelkaj selektitaj specioj 
 Phragmites altissimus
 Phragmites arundinacea
 Phragmites australis
 Phragmites barbata
 Phragmites berlandieri
 Phragmites bifaria
 Phragmites breviglumis

 Parazitoj Claviceps purpurea (grupo G2) estas parazito de Phragmites''.

Notoj kaj referencoj

Vidu ankaŭ 
 kano
 tifao
 fragmittegmento

Eksteraj ligiloj 
 http://www.invasiveplants.net/invasiveplants/phragmites/PNAS.pdf  
 http://www.geocities.com/HotSprings/Bath/6482/Hebrew/plants/kane.html  
 http://www.bg-web.de/botanischerverein/pdf/pflanzenportraits/phraus.pdf  

Arundoideoj
Al-Hallaĝ

Abu al-Mughith al-Husayn ibn Mansur Al-Hallaĝ (t.e. la kardisto), arablitere: الحلاج , nask. 858, ekzekutita en Bagdado je la 26-a de marto 922, estis persa majstro de sufiismo.

Li estis ekzekutita pro "blasfemo", ĉar li diris, ke "en tiu ĉi turbando (t.e. la sia) ne estas envolvita alio ol Dio mem".

Male al la aliaj sufioj, li direktis sian instruon al la tuta popolo.

Eksteraj ligiloj 

 http://www.litlinks.it/ĥ/halladsch.htm 
 http://www.sufimaster.org/husayn.htm  
 http://www.arches.uga.edu/~godlas/Sufism/tawasin.html

Vidu ankaŭ 
 Mistikismo

Naskiĝintoj en 858
Mortintoj en 922
Lanugo

Lanugo estas tre delikata, maldika kaj malpeza plumaro, kovranta la ventron de birdoj sub la dikaj plumoj kaj la tutan korpon de la birdidoj. En ĝia strukturo ne troviĝas hoketoj (vidu konstruon de plumo)

La nocio estas analoge uzata por similaj molaj harkovraĵoj de plantoj aŭ plantopartoj, ekz. semlanugo de kotonujo.

Ĝi uzatas por plenigi kusenojn, peplomojn.

Birdoj
Materialoj
Kano

Tiu ĉi artikolo temas pri planto kano. En Niĝerio situas samnoma urbo Kano, ĉirkaŭata per ankaŭ samnoma subŝtato Kano.

Kano estas genro (Arundo el poacoj) el plurjaraj herboj, iufoje pli ol 4 metrojn alta, kun dikaj, fortikaj tigoj kaj kun floroj, similaj al tiuj de fragmito. Ĝi havas lanugan ariston. Menciindas, ke en ĉiutaga parolo ĝenerale ĉiun kavtigan planton oni nomas "kano".

Ili kreskas ĉe la Mediteraneo, Orient-Azio.

Itala kano (Arundo donax) estas ornamherbo.

Laŭ Francisko Azorín Kano estas Trunko kava k. nodoza de monokotiledona vegeto, uzata por konstruado, por mebloj, k.c. Li indikas etimologion el sankrita kandas (kano) kaj de tie la latina canna.

Notoj

Vidu ankaŭ 
 Ĉina kano

Arundoideoj
Palearktisa flaŭro
Orientalisa flaŭro
Ĉerizarbo

Ĉerizarbo aŭ ĉerizujo (Prunus avium) estas granda, longviva palearktisa arbospecio, kiu produktas la drupan frukton ĉerizo, nomatan ankaŭ dolĉa ĉerizo aŭ merizo.

Priskribo
La krusto de la arbo estas ruĝa, griza, neglata. Folioj estas ovalaj, pintaj kun ruĝeta petiolo. La floroj povas stari grupe (1-3), sed ili ne formas infloreskon.

Ĝi devenas el Anatolio, Kaŭkazo.

Jen aliaj specioj:

 Prunus serrulata (sin. Cerasus serrulata (Lindl.) Loudon) ankaŭ nomata Japana ĉerizo, Monteta ĉerizo, Orienta ĉerizo aŭ Azia ĉerizo estas specio de ĉerizarbo, kiu kreskas native en Japanio, Koreio kaj Ĉinio.

Ĝi estas malgranda falfolia arbo kun mallonga trunko kaj densa krono. La krusto estas malhele bruna kun rimarkeblaj horizontalaj lenticeloj. La folioj estas konsekvence aranĝitaj, simplaj, ovale-lancetoidaj, 5–13 cm longaj kaj 2.5-6.5 cm vastaj, kun mallonga folitigoj kaj dentitaj aŭ duoble-dentitaj ekstremaĵoj. En malfrua aŭtuno verdaj folioj iĝas flavaj, ruĝaj aŭ skarlataj. La floroj kreskas en infloreskoj de 2 ĝis 5. En natura vario ili estas kvinpetalaj, blankaj aŭ pale rozkoloraj. Kutime floroj aperas printempe, iom pli frue aŭ samtempe kun la folioj. La frukto estas ronda drupo, tre malhele ruĝa aŭ nigra je koloro, kun diametro de 8–10 mm.

Kultivado kaj uzoj 
Prunus serrulata estas kutime kultivata kiel dekora planto ambaŭ en sia natura arealo kaj en aliaj regionoj de modera klimato. Ekzistas multaj kulturvarioj, inkluzive tiuj kun duoblaj floroj - t.e. kun stamenoj anstataŭigitaj per aldonaj petaloj.

Kutime en kultivado en Eŭropo kaj Norda Ameriko ĝi estas greftata al radikoj de kutima eŭropa ĉerizo Prunus avium. La kulturvarioj plej ofte estas nefekundaj kaj ne produktas fruktojn, do, estas nur vegetative reprodukteblaj.

Prunus serrulata estas unu el specioj de sakuro, kutime rigardataj en japana tradicio de hanami kaj ankaŭ dum sakuraj festivaloj en aliaj landoj.

 La nana ĉerizo (Prunus fruticosa), estas plantospecio el la familio de la Rozacoj (Rosaceae). La arbusto portas  manĝeblajn, ĉirkaŭ 1 cm grandajn ruĝajn fruktojn.

Priskribo 
La nana prunuso estas somerverda arbusto, kiu  havas rigidajn branĉojn kaj stolonojn La arbusto ne havas dornojn kaj altas de 0,2 ĝis 1 metroj, malofte eĉ ĝis 1,5 metrojn. La branĉoj estas maldikaj kaj kalvaj. La folioj havas renverse ovformajn ĝis eliptajn, apenaŭ pintajn foliplatojn kun noĉita aŭ segildenta folirando. Ili fariĝas 2 ĝis 5 cm longaj. La folioj estas brilaj kun malhelverda supra surfaco kaj pli hela, kalva malsupra surfaco. La petioloj havas longecon de 0,5 ĝis 1,2 cm.

La blankaj floroj estas ĉirkaŭ 1,5 cm larĝaj kaj staras du- ĝis 5-oble dense en umbeloj,. La sepaloj estas larĝaj kaj nepintaj. La planto floras de aprilo ĝis majo.

La  frukto de la planto estas globforma, ĝis 1 cm granda drupo. La fruktoj maturiĝas en junio kaj fariĝas tiam koralruĝaj ĝis nigraj. La maturaj fruktoj estas manĝeblaj kaj ŝatata sovaĝa frukto.

Vidu ankaŭ 
 Hirkaniaj-kaspiaj miksaj arbaroj
 Paduso
 Bialbero di Casorzo

Prunusoj
Fruktarboj
Palearktisa flaŭro
Albumino

Albuminoj estas grupo de proteinoj kiuj bone solveblas en akvo; havas malgrandajn molekulajn masojn; facile kristaliĝas. Albuminoj estas en korpaj likvaĵoj (ekzemple: en sangoplasmo; en lakto) kaj en animalaj histoj kaj semoj. Albuminoj konsistas el asparta acido, glutama acido (ĝis 25%) kaj leŭcino, izoleŭcino (ĉirkaŭ 16%) sed ĝi havas malmulte da glicino (ĉirkaŭ 1%)

Albumino estas blanka kaj viskeca substanco, kiu konsistigas la blankon de ovo kaj plej grandan parton de la animalaj kaj vegetaĵaj ĉeloj. Albuminoj partoprenas en la vivuloj kiel iliaj konstrumaterialoj, kaj ili estas gravaj nutraĵoj. 10-15% de animala korpo estas konstruitaj el ili, sed en la plantoj ili estas malpli abundaj. La plej gravaj funkcioj de la vivo estiĝas ĉefe per albuminoj. La plimulto da enzimoj, aktivaj biokombinaĵoj estas konstruitaj el albuminoj. Ili estas la plej gravaj katalizenzoj de kemiaj procezoj en la vivaj organismoj. Eĉ en unu ĉelo funkcias multaj milionoj da enzim-albuminoj.

Vidu ankaŭ 
 albumeno
 ovoblanko

Referencoj 

Proteinoj
Albumeno

Albumeno aŭ endospermo (ne konfuzigu al "albumino") estas la amelriĉa histo en grajnoj, kiu pli-malpli ĉirkaŭas la embrion dum ĝermado kaj konsistigas por homo la manĝeblan parton de la grajno.

La farunalbumenoj de la tritiko respondecas pri elasteco, glueco (gliadino), panereco (gluteno), stabileco, strukturo de la pano. Ili estas kromproduktoj de la farunbaza ameloproduktado. 

Karakterizaj farunalbumenoj:
 gliadino, glutenino, gluteno (tritiko)
 hordeino (hordeo)
 zeino (maizo)
 avenino (aveno)

Planthistoj