Amsterdamse School (bouwstijl)

De Amsterdamse School is een stijl in de bouwkunst, te plaatsen in de periode van de moderne bouwkunst, waartoe ook onder meer De Stijl, het nieuwe bouwen, de Chicago School en het expressionisme gerekend worden, die als reactie op de zogenaamde neostijlen te zien zijn.

De Amsterdamse School kenmerkt zich door gebruik van expressieve en fantastische vormen, verwant aan het expressionisme. Ze is in zekere zin ook een reactie op het rationele werk van H.P. Berlage en dan in het bijzonder op de Beurs van Berlage (1898-1903), die dus uitdrukkelijk niet tot de Amsterdamse School behoort maar gezien kan worden als het begin van het Nederlandse traditionalisme. Ook kan de ontwikkeling verklaard worden uit de overgang van Nieuwe Kunst en de buitenlandse varianten als jugendstil en art nouveau naar wat later – zeker wat betreft de decoratieve kunsten ook wel tot de art deco wordt gerekend. In 1916 bekritiseerde Michel de Klerk de werkmethodiek van Berlage en beschreef daarmee indirect op welke manier de beweging zich hiervan distantieerde.

Voornaamste architecten 
De belangrijkste architecten van de Amsterdamse School waren Michel de Klerk, Piet Kramer en J.M. van der Meij, die allen gewerkt hebben op het bureau van Eduard Cuypers in Amsterdam. Rond 1910 begonnen zij voor zichzelf en ontwikkelden samen een nieuwe bouwstijl. In 1923 overleed De Klerk. De Amsterdamse School verloor hiermee haar belangrijkste boegbeeld, al zou de bouwstijl nog meer dan een decennium blijven voortbestaan. Ook veel andere architecten die later tot andere richtingen gerekend worden begonnen in de trant van de Amsterdamse School te bouwen, zoals J.B. van Loghem.

Zo werd in 1925 op de wereldtentoonstelling in Parijs het Nederlands Paviljoen in Amsterdamse Schoolarchitectuur uitgevoerd naar een ontwerp van Jan Frederik Staal. Ook de inrichting van dit paviljoen was geheel in de stijl van de nieuwe kunst waaronder ook de Amsterdamse School nog werd gerekend. Ook de architect Jan Gratama heeft gebouwen in de Amsterdamse Schoolstijl gebouwd en was de eerste bouwkundige die deze term gebruikt heeft.

Kenmerken 

Kenmerkend voor de Amsterdamse School is het gebruik van veel baksteen en het toepassen van versieringen in de gevels, in baksteen of gebeeldhouwd natuursteen. De vaak plastische gevels zijn meestal gevuld met laddervensters en worden bekroond met steile daken en soms met torentjes versierd. Het plastische karakter en de soms zelfs symbolisch aangebrachte draagconstructie veroorzaakten soms problemen bij het aanbrengen van de werkelijke draagconstructie.

Hendrik Wijdeveld gaf destijds de volgende omschrijving:

Gebouwen uit de Amsterdamse Schoolperiode zijn met name grote (sociale) woningbouwprojecten, scholen en enkele utilitaire werken. Door de plastische gevels en de speelse indeling hiervan is er binnen deze stijl zelden sprake van massiviteit in de gebouwen. Zij zijn wel groot, maar ogen toch menselijk.

Het expressionisme van de Amsterdamse School was de tegenpool van het nieuwe bouwen.

Wendingen 

Een belangrijke rol binnen de Amsterdamse School speelde het maandblad Wendingen. Toch werd niet uitsluitend architectuur getoond die nu tot de Amsterdams School te rekenen valt. Zo werd ook een van de boegbeelden van het Nieuwe Bouwen, de Van Nellefabriek te Rotterdam, uitgebreid afgebeeld. Het blad ontstond in januari 1918 op initiatief van enkele leden van het genootschap Architectura et Amicitia, een vereniging van architecten, beeldend kunstenaars, bouwkundigen et cetera, die, in tegenstelling tot het meer vaktechnische Bouwkundig Weekblad, meer aandacht wilden besteden aan de volgens hen verwaarloosde esthetische aspecten van de architectuur.

Een van de oprichters was Hendrik Wijdeveld, die tot 1925 de leiding had en tevens de typografie verzorgde, totdat het blad eind 1931 werd opgeheven. Erg veel zorg werd besteed aan typografie en vormgeving. Het ontwerp voor het vierkante omslag werd steeds door een andere kunstenaar verzorgd. De redactie wisselde vaak van leden. In de eerste redactie zaten onder anderen C.J. Blaauw, Piet Kramer, Mathieu Lauweriks en Richard Roland Holst.

Wendingen was geenszins alleen een architectuurtijdschrift. Er werd aandacht besteed aan vele vormen van kunst, zoals bouwsculptuur, uitheemse kunstuitingen, muurschilderingen, vroeg-Italiaanse schilderkunst, boekverluchting, affiches, toneel en dans, maskers, marionetten, interieurs, grafiek en schelpen. Ook beperkte het blad zich niet tot de Amsterdamse School: verschillende stromingen in binnen- en buitenland kregen ruimschoots aandacht.

Voorbeelden 
De grootste concentratie van Amsterdamse School-gebouwen vindt men in Amsterdam, zoals het Plan Zuid naar ontwerp van Berlage, het Scheepvaarthuis van J.M. van der Meij, de woningbouw in de Spaarndammerbuurt van Michel de Klerk en schoolgebouwen van onder andere Cornelis Kruyswijk en Nicolaas Lansdorp. Ook in Plan West zijn diverse uitingen van deze stijl aan te treffen. In Tuindorp Oostzaan en Tuindorp Nieuwendam in Amsterdam-Noord manifesteert de Amsterdamse School zich in een landelijke variant van onder andere Berend Tobia Boeyinga. Een voorbeeld daarvan is Vogeldorp. Boeyinga bouwde ook een aantal gereformeerde kerken in deze stijl.

In Amsterdam zijn ook veel bruggen uitgevoerd in de stijl van de Amsterdamse School. Veel van deze Amsterdamse bruggen zijn ontworpen door Piet Kramer.

Sinds 2001 is in een woningblok van Michel de Klerk aan het Spaarndammerplantsoen op nr. 140 Museum Het Schip gevestigd, waarin veel informatie te vinden is over de Amsterdamse School. Hier is ook een collectie Amsterdams straatmeubilair in de stijl van de Amsterdamse School te bezichtigen. Een dependance bevindt zich in het complex De Dageraad in Amsterdam-Zuid.

Honderd jaar Amsterdamse School 
In 2016 werd het eeuwfeest gevierd van de Amsterdamse School. Het Scheepvaarthuis, beschouwd als eerste hoogtepunt van deze stijl, gebouwd in 1916, bestond honderd jaar. Gedurende 2016 werden diverse activiteiten georganiseerd om aandacht te schenken aan dit jubileum.

Buiten Amsterdam 
Ook buiten Amsterdam werd in de stijl van de Amsterdamse School gebouwd. Dit is onder meer te zien aan gebouwen van Willem Dudok in Hilversum, Park Meerwijk in Bergen (Noord-Holland) (Jan Frederik Staal, Cornelis Blaauw met het Schip van Blaauw in Wageningen, Piet Kramer, Margaret Staal-Kropholler, Ad van der Steur in Rotterdam, Guillaume la Croix), en het werk van Siebe Jan Bouma en Egbert Reitsma in Groningen.

In de stad en provincie Groningen waren diverse architecten actief. Anders dan in andere middelgrote steden, waar het vaak een eenling was die er de Amsterdamse School op de kaart zette, waren het in Groningen meerdere namen die gezamenlijk de beweging vorm gaven. Lucas Drewes, Jan Kuiler, Berend Jager, Willem Reitsema, Egbert Reitsma, Siebe Jan Bouma, Evert van Linge, Jo Boer, Albert Wiersema, Evert Rozema en Kornelius Westerman zijn enkele Groninger architecten.

In de Overijsselse plaats Kuinre is de watertoren gedeeltelijk in deze stijl gebouwd. De Bijenkorf in Den Haag van Piet Kramer uit 1924-1926 wordt beschouwd als het laatste grote voorbeeld van deze stijl.

Amsterdamse School in andere toepassingen 

Niet alleen de architectuur was stijlbepalend voor de Amsterdamse School maar ook in andere toepassingen werd deze stijl gebruikt. Bekende ontwerpers zoals W. Retera Wzn, J.J. Zijffers, K.P.C. de Bazel, Paul Bromberg en Anton Kurvers ontwierpen ook meubelen, zoals tafels, stoelen, fauteuils, klokken, lampen, behang, boekbanden en textiel. Een belangrijk verkoopadres voor sommige van de genoemde producten was Metz & Co in Amsterdam.

Straatmeubilair in Amsterdam 
Verschillende soorten straatmeubilair in de gemeente Amsterdam zijn ontworpen in de stijl van de Amsterdamse school, veel hiervan sinds 1918 door Pieter Lucas Marnette, zoals de staande blauwe Gemeentegiro-bus, brandmeldpalen (de 'rode wachter') en lantaarnpalen (de 'frontsoldaat'). Van de elektrische verdeelkasten en splitskasten staat er nog een groot aantal verspreid door Amsterdam: deze zijn gedurende zeker dertig jaar in nagenoeg dezelfde vorm geplaatst. De hangende brievenbussen van de Gemeentegiro werden ontworpen door Anton Kurvers. Een collectie straatmeubilair in de stijl van de Amsterdamse School is te bezichtigen bij Museum Het Schip aan het Spaarndammerplantsoen.

Een aantal bouwwerken van de Amsterdamse school

Aalsmeer 
 Woonhuis A. Barendsen (1922, M. de Klerk)
 Centraal Veilinggebouw (1928, J.F. Staal)

Amsterdam-Centrum 
 Hugo de Vries-laboratorium (1912, J.M. van der Meij), Plantage Middenlaan 2, huidige functie: De Groene Plantage
 Brug nr. 283 (1914, J.M. van der Meij), Buiten Bantammerstraat / Waalseilandsgracht
 Scheepvaarthuis (1916, J.M. van der Meij), Prins Hendrikkade 108, huidige functie: Hotel Amrâth
 School voor schipperskinderen, (1925, P.L. Marnette), Droogbak, huidige functie: De Regenboog Groep
 Uitbreiding voormalig stadhuis (1926, N. Lansdorp e.a.), Oudezijds Voorburgwal 197-199, huidige functie: hotel Sofitel The Grand
 Grand Hotel Central, nu: Carlton Hotel (1926, G.J. Rutgers), Vijzelstraat 4

Amsterdam-Noord 
 Voormalige politiepost (1916), Buiksloterweg 9b
Tuindorp Nieuwendam
 Winkels met woningen (1925-1927, B.T. Boeyinga), Purmerplein
 Woningen (1925-1927, J. Boterenbrood), Purmerweg / Ilpendammerstraat
Tuindorp Oostzaan
 Verenigingsgebouw Het Zonnehuis (1932, J.H. Mulder), Zonneplein 30

Amsterdam-West 
 Hoofdkantoor Gemeentetram (1923, P.L. Marnette), Stadhouderskade 1, huidige functie: kantoor
 Vierwindstrekenbrug (brugnummer 381) (1925, Piet Kramer), Jan van Galenstraat / Admiralengracht)
 Het Sieraad, Vierde Ambachtsschool (1926, A.J. Westerman), Postjesweg 1, huidige functie: cultuur en onderwijs
 Woningbouw (1926, H.Th. Wijdeveld), Hoofdweg
 Westerwijk, woningen en kerkelijk wijkgebouw (1926, F.B. Jantzen), Admiraal de Ruijterweg 148-152
 Jan Maijenschool (of Mercatorschool), (1926, F.B. Jantzen), Jan Maijenstraat 11-17
 Jeruzalemkerk (1929, F.B. Jantzen), Jan Maijenstraat 14
 Gevlebrug; brug 2430 (2020), herbouw van brug 276, (1930, Piet Kramer), Houthavens

Spaarndammerbuurt
 1e woonblok Hille (1915, M. de Klerk), Spaarndammerplantsoen
 2e woonblok Eigen Haard (1918, M. de Klerk), Spaarndammerplantsoen
 Het Schip, Eigen Haard (1920, M. de Klerk), Zaanstraat / Spaarndammerplantsoen 140, huidige functie: museum

Amsterdam-Zuid 
 Hillehuis (1912, M. de Klerk), Gabriël Metsustraat 22-34
 Het zwarte huis, etage woningen (1921, Piet Kramer, Okeghemstraat 25-27)
 Woningbouwcomplex Olympia (1924, J. Gratama), Olympiaweg e.o. 
 Woningbouw (1924, J.F. Staal), Bartholomeus Roelofsstraat
 Vossius Gymnasium (1926, N. Lansdorp), Messchaertstraat 1
 Huize Lydia (1927, J. Boterenbrood), Roelof Hartplein 2
 Het Nieuwe Huis (1928, B. van den Nieuwen Amstel), Roelof Hartplein 50
 Brug nr. 410 'Lyceumbrug' (1926-28, Piet Kramer Olympiaplein / Noorder Amstelkanaal)
 Olympiahuisje (portiershuisje) (1928, J. Wils), Stadionplein 18
 Willem de Zwijgerkerk (1931, C. Kruyswijk), Olympiaweg 14

De Pijp
 Brug nr. 400 (1917, Amsteldijk / Amstelkanaal)
 Woningbouw (1920, P.L. Kramer), Van der Helstplein
 Woningbouw De Dageraad (1923, M. de Klerk / P.L. Kramer), P.L. Takstraat
 Woningbouw De Dageraad (1923, M. de Klerk), Henriëtte Ronnerplein en Thérèse Schwartzeplein
 Woningbouw De Dageraad (1923, M. de Klerk), Burgemeester Tellegenstraat 128
 Berlage Lyceum (1923, A.J. Westerman), Jozef Israëlskade / P.L. Takstraat 33
 Woningbouw (1925, J.C. van Epen), Saffierstraat, Jozef Israëlskade en Amsteldijk
 Woningbouw en leeszaal (1927, P.L. Kramer), Coöperatiehof 

Rivierenbuurt
 Woningbouw (1923, M. de Klerk), Vrijheidslaan
 Woningbouw (1923, J. Zietsma), Vrijheidslaan
 Woningbouw (1923, Piet Kramer), Vrijheidslaan 9-43 
 Woningbouw (1923, M. Staal-Kropholler), Holendrechtstraat 1-47

Andijk 
 Gereformeerde kerk, E. Reitsma

Appingedam 
 Gereformeerde kerk, E. Reitsma

Bergen (Noord-Holland) 
Park Meerwijk
 Villa (J.F. Staal)
 Villa (P.L. Kramer)
 Villa (G.F. la Croix)
 Villa (M. Staal-Kropholler)
 Huize Meerhoek (C.J. Blaauw)

Bergen op Zoom 
 Dr. Mollerlyceum (1926, J. Wielders), Bolwerk-Zuid 168
 Café-restaurant, Antwerpsestraat 56 (1930, F.C. Rampart), huidige functie: hotel

Bilthoven 
 Villa Gaudeamus / Walter Maas Huis (1925, F. Röntgen), Gerard Doulaan 21, functie: muziek

Breda 
 Watertoren (1934, ir. P.A.H. Hornix), Speelhuislaan 158, huidige functie: kantoor

Brussel 
 Burgerhuizen en garages, Auguste Reyerslaan 203, 205 en Generaal Gratrystraat 122, 112, 116, Schaarbeek

Bussum 
 Burgerhuizen: Mecklenburglaan 3, 16-18, 24, 31-33, 35-37 en 39-41 (G.F. Mastenbroek)
 Burgerhuizen: Ruthardlaan 2-4, Groot Hertoginnelaan 10-12 en Groot Hertoginnelaan 16-18 (G.F. Mastenbroek)
 Villa: Groot Hertoginnelaan 28a (G.F. Mastenbroek)

Den Haag 
 De Bijenkorf (1926, P.L. Kramer), Grote Marktstraat
 Kerkzaal Soefikerk (1928, P.L. Kramer), Anna Paulownastraat 78
 Appartementencomplex Oldenhove, Laan van Meerdervoort

Delfzijl 
 Woningbouw, wijk Oud-West
 Zeevaartschool Abel Tasman (1930, C.C.J. Welleman), Abel Tasmanplein

Den Helder 
 Marinebondsgebouw De Burcht (1914-1940, Piet Kramer), Prins Hendriklaan
 Kantoor Woningstichting Den Helder (1922, Dirk Saal), Middenweg 159
 Zeevaartschool (1930, Albert Dokter), Ankerpark 27
 Tuindorpschool (1931, Albert Dokter), Brakkeveldweg 136
 Postbrug (1933), Koningsplein
 Nationaal Monument voor het Reddingswezen (1935, Piet Kramer), Helder der Zeeplein

Deventer 
 Bioscoop Luxor / Luxor Theater (1918, J.D. Postma en B. Hoogstraten), Brink 20

Diemen 
 Burgemeester de Kievietstraat

Dordrecht 
 Julianakerk (1928, Bakker & Van Herwijnen), Mauritsweg 286

Enschede 
 Synagoge (1919, K.P.C. de Bazel), Prinsestraat 18

Groningen (stad) 
 Groningsch Odd Fellowhuis (1923, Architectenbureau Kuiler en Drewes), W.A. Scholtenstraat 21
 Kantoor Gemeentewerken (1928, S.J. Bouma), Gedempte Zuiderdiep
 Woningen rond het Bernoulliplein, Korrewegwijk (J.A. Boer)
 Woningen Flankeurspoort c.a., Tuinwijk (1926, Architectenbureau Kuiler en Drewes)
 Woningen langs de Oranjesingel en de Nassaulaan, Oranjebuurt, (o.a. E. Reitsma)
 Lutherzaal van de Lutherse kerk (Groningen), (1925, B. Kazemier en T. Tonkens)
 Oosterkerk (S.S. Rosensteinlaan), (1927, Architectenbureau Kuiler en Drewes)
 Simon van Hasseltschool (1926-'28, S.J. Bouma)
 Siebe Jan Boumaschool (voorheen Van Houtenschool); (1931-'32, S.J. Bouma)
 Vensterschool Stadspark (1927, S.J. Bouma)
 Openbare lagere school aan de Rabenhauptstraat (later in gebruik door het Grafisch Museum (1928-'29, S.J. Bouma)
 Transformatorhuisje Nieuwe Ebbingestraat (S.J. Bouma)
 Brugwachtershuisje bij de Abrug (ca. 1925, S.J. Bouma)
 Muziekkoepel (1928, (S.J. Bouma) in het Groninger Sterrenbos
 Pythagorascomplex (1930, (J.A. Boer)) gesitueerd aan de Stadhouderslaan en de Louïse Henriëttestraat.

Gouda 
 Kadeschool (1930, H. de Meer), Elizabeth Wolffstraat 1
Spa Gouda, vroeger een Badhuis (1922)

Grijpskerk 
 Transformatorhuisje, Bosscherweg, huidige functie: oorlogsmonument

Haarlem 
 Post en Telegraaf-gebouw (1920, J. Crouwel), De Raaks
 Eerste Christelijk Lyceum (1925, A. de Maaker), Zuider Emmakade 43
 Voormalige broodbakkerij 'Coöperatie Haarlem UA', Mr. Corneliszstraat

Hoorn 
 Eikstraatkerk (1933-1934, Cornelis Trappenburg), Eikstraat
 't Blokhuis, Draafsingel
 Martinuskerk (1933, Jos Bekkers), Pastoor Nuyenstraat, Zwaag

Hilversum 
 Pompgemaal Laapersveld en vijver (1919, W. Dudok)
 Politiepost Kleine Drift (1919, W. Dudok)

Kollum 
 Oosterkerk (1925, E. Reitsma)

Kuinre (Steenwijkerland)
 Watertoren (Kuinre) (1933), Bouwdijk 1

Leiden 
Gebouw Leidsch Dagblad (1917, W. Dudok), Witte Singel 1
Voormalig Politiebureau (1927, Jan Neisingh), Zonneveldstraat

Nieuw-Amsterdam 
 Noorderkerk (1925), Vaart NZ 139

Oostvoorne 
 Landhuis 't Reigersnest (1921, P. Vorkink, J.Ph. Wormser)

Paramaribo, Suriname 
 Politiebureau, Waterkant 64 (1925, W.E. Sniphout, verwoest tijdens staatsgreep in 1980)

Radio Kootwijk 
 Radio Kootwijk (zendstation) (1920, J.M. Luthmann), Radioweg 3
 Watertoren, (1922, J.M. Luthmann), Radioweg

Schimmert 
 De Watertoren (1927, J. Wielders), Klein Haasdal

Sneek 
 Bodehuis, Rienck Bockemakade 4 (1926, J. de Kok)
 Sportpark Leeuwarderweg (1928, J. de Kok)

Ter Apel 
 Regionale Scholengemeenschap Ter Apel

Utrecht (stad) 
 Dr. De Visserschool (1917), Vondellaan, gesloopt in 1995
Hoofdpostkantoor (1922, J. Crouwel), Neude 11
 Incassobank (1920), Nobelstraat 4
Ludgerschool (1930, A. Kool), Van Hoornekade 6
Noorderkerk (1923, D.J. Heusinkveld), Royaards van den Hamkade 20, huidige functie: moskee (Sultanahmet Moskee)
 Politiepost (1927, J. Planjer), Tolsteegbrug 1, huidige functie: film en cultuur (Louis Hartlooper Complex)
Rijks Veeartsenijschool, Kliniek voor Kleine Huisdieren (ca. 1921, J. Crouwel), Alexander Numankade 93
 Tolsteegbrug (1928, J. Planjer)
 Utrechtse Schoolvereniging – 'Frans Hals' in de buurtmond, (april 1923, Op ten Noort, Rozenburg en Scheffer), Frans Halsstraat 22a
Villa Wilhelminapark (1928, A. Kool) Oudwijk 37
Watertoren Amsterdamsestraatweg (1917, W.K. de Wijs), Amsterdamsestraatweg 380
 Wilhelminakerk, (ca. 1931, H.F. Mertens), Hobbemastraat 35
Woningbouw (1922, W.A. Maas / L.J.H. Zonneveldt)
Zuiderkerk (1925, A. Kool), Krommerijn 1, gesloopt in 1986

Velp (Gelderland) 
 Landhuis Maliehoeve (1923, G.L. van Straaten)

Wageningen 
 Voormalig Laboratorium voor Plantenfysiologie (Schip van Blaauw) (1920-1922, C.J Blaauw), Generaal Foulkesweg 70-72
 Laboratorium voor Microbiologie (1920-1922, C.J Blaauw), Hesselink van Suchtelenweg 4
 Laboratorium voor Tuinbouwplantenteelt (1923, C.J Blaauw), Haagsteeg 4

Weesp 
 Roeivereniging

Zeist 
 Conferentiecentrum Woudschoten

Zwolle 
 ABN Amro bankgebouw, Geldersche Credietvereeniging (1926, G.L. van Straaten), Melkmarkt

Literatuur 
 Amsterdamse bruggen. 1910-1950. Wim de Boer en Peter Evers. Uitgave Amsterdamse Raad voor de Stedebouw, 1983. 
 De Amsterdamse School. Maristella Casciato. Uitgeverij 010, Rotterdam, 1991. 
 Amsterdamse School. Architectura & Natura, Amsterdam, 1991. 
 Straatmeubilair Amsterdamse School 1911-1940. Kasper van Ommen. Stadsuitgeverij Amsterdam, 1992. 
 Amsterdamse School. Textiel 1915-1930. Ingeborg de Roode en Marjan Groot. Tentoonstellingscatalogus Nederlands Textielmuseum Tilburg/Uitgeverij THOTH Bussum, 1999. 
 De Amsterdamse school. Annuska Pronkhorst en Sophie van Ginneken, Atrium, 2003. 
 Versteende welvaart, (Amsterdamse School op het Groninger Hoogeland) 2007. Anja Reenders. 
 Wendingen 1918-1932. Martijn F. Le Coultre, 280 pagina's Librero 2009. 
 De Amsterdamse School verbeelde idealen, Museum het Schip 2011. 
 Piet Kramer, Bruggenbouwer van de Amsterdamse School. Sebas Baggelaar en Pim van Schaik. Stokerkade Cultuurhistorische Uitgeverij, Amsterdam; 2016.