alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
Srebrenica

Srebrenica aŭ Srebrenjica estas urbo en Bosnio kaj Hercegovino kaj situas nordoriente de Sarajevo proksime al la limo de Serbio. Srebrenica apartenas hodiaŭ al Serba Respubliko (Republika Srpska).

La loĝantaro de la urbo estas ĉirkaŭ 21 000, kiuj estas preskaŭ senescepte serboj, duono de ili estas rifuĝintoj el la Bosna-Kroata Federacio.

La urbo fifamiĝis en julio 1995, kiam bosniaj serboj kun gvido de generalo Ratko Mladić okupis la islaman enklavon kaj ĉiun viran personon - eĉ junajn kaj maljunajn - murdis, masakris. Mortis ĉirkaŭ 8.000 homoj.

La tie deĵorantaj nederlandaj blukaskuloj povis fari nenion kontraŭ la masakro.

Ankaŭ en la jaro 2004 oni trovis novajn amastombejojn. En 2005 aperis en la haga proceso kontraŭ Slobodan Miloŝeviĉ videofilmo pri masakroj de muzulmanoj fare de serbaj soldatoj.

Vidu ankaŭ 
 Masakro de Srebrenico

Bosnio kaj Hercegovino
Solanino

Solanino estas glukozida alkaloido de solanidino kun sukeroglukozo, galaktozo kaj ramnozo. Kiel alkaloido ĝi kaŭzas ĉe homoj post formanĝo lakson, malbonfarton, duonsvenon,timemon, ŝvitadon, spirmankon, senkonciiĝon kaj spasmojn (tiuj simptompoj estas priskribitaj kelkfoje kiel solanismo).

Ĝi estas ofta en la botanika familio de solanacoj kiel terpomo aŭ tomato. Grandan entenon je solanino havas la frua terpomo kaj la verda parto de tomato. Se la terpomo estas prilumita dum longa tempo, kreskas en ĝi la solanin-enhavo. La solanino ne malkombiniĝas kiel ofta okazas ĉe kombinaĵoj, sed ĝi parte transiras en la bolakvon.

Referencoj

Alkaloidoj
Kemiaj kombinaĵoj
Glukozidoj
Someraj Olimpikoj

Someraj Olimpikoj aŭ Someraj Olimpiaj Ludoj okazas ekde jaro 1896, ĉiukvarjare, krom dum Unua kaj Dua mondmilitoj. Vintraj Olimpikoj okazis samjare kiam someraj de 1924 ĝis 1994, kiam ili ŝoviĝis du jarojn aparte. Atletiko, biciklado, gimnastiko, naĝado kaj skermado estas nuraj sportbranĉoj, kiuj ĉiam ekzistis ekde origino de Someraj Olimpikoj.

 Somera Olimpiko 1896: Ateno (Grekio)
 Somera Olimpiko 1900: Parizo (Francio)
 Somera Olimpiko 1904: Sankta Luiso (Usono)
 Somera Olimpiko 1906: Ateno (Grekio)
 Somera Olimpiko 1908: Londono (Unuigita Reĝlando)
 Somera Olimpiko 1912: Stokholmo (Svedio)
Ne okazis Olimpikoj dum unua mondmilito.

 Somera Olimpiko 1920: Antverpeno (Belgio)
 Somera Olimpiko 1924: Parizo (Francio)
 Somera Olimpiko 1928: Amsterdam (Nederlando)
 Somera Olimpiko 1932: Los-Anĝeleso (Usono)
 Somera Olimpiko 1936: Berlino (Germanio)
Ne okazis Olimpikoj dum dua mondmilito.
 Somera Olimpiko 1948: Londono (Unuigita Reĝlando)
 Somera Olimpiko 1952: Helsinko (Finnlando)
 Somera Olimpiko 1956: Melburno (Aŭstralio)
 Somera Olimpiko 1960: Romo (Italio)
 Somera Olimpiko 1964: Tokio (Japanio)
 Somera Olimpiko 1968: Meksikurbo (Meksiko)
 Somera Olimpiko 1972: Munkeno (Germanio)
 Somera Olimpiko 1976: Montrealo (Kanado)
 Somera Olimpiko 1980: Moskvo (Soveta Unio)
 Somera Olimpiko 1984: Los-Anĝeleso (Usono)
 Somera Olimpiko 1988: Seulo (Sud-Koreio)
 Somera Olimpiko 1992: Barcelono (Hispanio)
 Somera Olimpiko 1996: Atlanto (Usono)
 Somera Olimpiko 2000: Sidnejo (Aŭstralio)
 Somera Olimpiko 2004: Ateno (Grekio)
 Somera Olimpiko 2008: Pekino (Ĉinio)
 Somera Olimpiko 2012: Londono (Unuigita Reĝlando)
 Somera Olimpiko 2016: Rio-de-Ĵanejro (Brazilo)
 Somera Olimpiko 2020: Tokio (Japanio)
 Somera Olimpiko 2024: Parizo (Francio)

Vidu ankaŭ 
 Vintraj Olimpikoj
 Olimpiaj ludoj
 Sporto

Eksteraj ligiloj 
 Terminaro Someraj Olimpiaj Ludoj (esperante, germane)

 
Sporto
Olimpikoj
Poezia Edda

Poezia Edda, ankaŭ konata kiel Sæmundar Edda estas islanda manuskripto de la 13a jarcento en kiu troviĝas 29 poemoj, nomitaj Edda-poemoj laŭ nomo de la manuskripto. La tekstoj verŝajne estis unue buŝaj, verkitaj inter la jaroj 800-1000 en Norvegio kaj Islando kaj eble en Gronlando. Ili dividiĝas en du ĝenroj laŭ ilia enhavo: diaj poemoj kaj heroaj poemoj. La diaj poemoj temas pri la skandinavaj aŭ norenaj dioj kaj mitoj el la olda religio. La plej famaj de ili estas Völuspá (Antaŭdiro de la aŭguristino) kaj Hávamál (Paroloj de Odino).Aliflanke la heroaj poemoj estas pri mezepokaj eŭropaj herooj, reĝoj kaj reĝinoj, kaj iliaj tragikaj fatoj. Estas personoj kiel Sigurd, mortiginto de la drako Fafnir, Gudrun, filino de la reĝo Gjuki, kaj Helgi mortiginto de Hundingur. Ĉiuj verkistoj de la poemoj estas anonimaj. Oni nenion scias pri la manuskripto de Poezia Edda antaŭ ol la episkopo, Brynjólfur Sveinsson episkopo en Skálholt ekhavis ĝin en la jaro 1643. Brynjólfur donis ĝin al la reĝo de Danio ĉar li mem ne havis rajton eldoni ĝin en Skálholt. De tiam la manuskripto estis rezervita en la Reĝa biblioteko en Kopenhago kaj pro tio nomita Codex Regius aŭ Libro de la Reĝo. Nun ĝi denove estas rezervita en Islando post longa tempo en la Reĝa Biblioteko (Det Kongelige Bibliotek) en Kopenhago. Danoj liveris la libron ree al Islandanoj la 21an de aprilo 1971 kune kun Flateyjarbók kiuj nun ambaŭ estas rezervataj en Instituto de Árn Magnússon en Islando.

Poemoj 
La Poezia Edda enhavas jenajn poemojn:

Diaj poemojn:

 Völuspá
 Hávamál
 Vafþrúðnismál
 Grímnismál
 Skírnismál
 Hárbarðsljóð
 Hymiskviða
 Lokasenna
 Þrymskviða
 Völundarkviða
 Alvíssmál

Herooj 
Jen heroaj poemoj:

 Helgakviða Hjörvarðssonar með Hrímgerðarmálum
 Helgakviða Hundingsbana I
 Völsungakviða hin forna (Helgakviða Hundingsbana II)
 Grípisspá
 Reginsmál
 Fáfnismál
 Sigrdrífumál
 Sigurðarkviða hin meiri (Brot)
 Guðrúnarkviða hin fyrsta
 Sigurðarkviða hin Skamma
 Helreið Brynhildar
 Guðrúnarkviða hin forna
 Gudrúnarkviða hin þriðja
 Oddrúnargrátr
 Atlakviða
 Atlamál hin grænlensku
 Guðrúnarhvot
 Hamðismál

La heroaj poemoj grandparte temas pri la sama rakontaro kiel la posta germanlingva La Kanto de la Nibelungoj, do pri okazintaĵoj ne en Islando, nek en Skandinavio, sed en Rejnlando sur la eŭropa kontinento.

Vidu ankaŭ 
 Proza Edda
 Valhalla (komikso)

Fontoj 
 Íslenzk fornrit: Eddukvæði I-II. Ritstjóri Þórður Ingi Guðjónsson. Jónas Kristjánsson og Vésteinn Ólason gáfu út. Hið íslenzka fornritafélag. Reykjavík 2014.

Islando
Ĝermana mitologio
Edda

Edda estas la nomo de du verkoj en la pranorvega/praislanda lingvo (ambaŭ esperantigitaj de Baldur Ragnarsson kaj espereble eldonotaj):

1. La frua aŭ Poezia Edda.

2. La malfrua aŭ Proza Edda; ĝi aperis en la traduko de Baldur Ragnarsson ĉe Mondial, Nov-Jorko 2008.

vidu ankaŭ Edda (rokgrupo)

Ĝermana mitologio
M

M estas la 13-a litero de la latina alfabeto kaj la 17-a litero de la esperanta alfabeto. La litero M havas jenajn signifojn:

 Je astronomio, M estas la mallongigo de objektoj el la Messier-katalogo.
 M estas romia cifero 1000.
 M estas kodo priskribanta dimension de vesto.
 Kiel prefikso de SI-unuoj majuskla M signifas milion-obligon («mega-»), minuskla m signifas mil-onigon («mili-»).
 Same en la Sistemo Internacia de Unuoj minuskla m estas la simbolo de la unuo metro.
 M estas 1931-a filmo de reĝisoro Fritz Lang.
 M estas simbolo de aminoacido metionino en kemio.

Vidu ankaŭ 

 Morsa kodo
 M kun nombro

Bazaj latinaj literoj
Glata muskolo

Glataj muskoloj, aŭ visceraj muskoloj, troviĝas en la homa korpo ĉefe ĉe la kavaj organoj kiel sanga kaj limfa angio. Ĝi konsistas el glataj fibroj. Kompare kun la stria muskolo, ĝi kapablas malpli forte kun tiriĝi, sed dum pli longa tempo. La movo de glata muskolaro estas sen intenca volo.

Aspekto kaj konstruo 
La glata muskolhisto organiziĝas en faskoj de la ŝpindelformaj glataj muskolĉeloj. Tiuj ĉeloj estas longaj inter 5 kaj 800 mikrometroj (en la utero de gravedino) kaj de 3 ĝis 10 mikrometrojn larĝaj. Ties ĉelkernoj estas longecaj kaj situas ĉelmeze. La kuntiriĝo de la ĉeloj okazas same kiel ĉe aliaj muskoltipoj, tra energi-foruzanta preter-moviĝo de ambaŭ proteinoj: aktino kaj miozino.

Funkcio 
Glata muskolo funkcias tie en la korpo, kie necesas longtempa elteno. Tiel zorgas glatmuskolaro – nomata ankaŭ viscera muskolaro - per peristalto en stomako, intestaro kaj por urinvojo- kaj sangopremo-regulado. Ĝi movas ankaŭ la haretojn sur la haŭto, tiel estiginte "anserhaŭton".

Referencoj

Eksteraj ligiloj 
 http://www.gesundheit.de/anatomie-lexikon/Muskulatur.shtml  
 http://news.bbc.co.uk/2/hi/health/3549285.stm 
 http://www.thirdage.com/health/adam/ency/article/003531.htm  

Besta anatomio
Muskoloj
Krys Williams

Krys WILLIAMS, naskonomo Krystyna Franciszka Jabłońska, edzinonomoj Krys Ungar, kaj poste Krys Bottrill (naskiĝis en 1954) estas doktoro pri Imunologio kaj poetino esperantlingva.

Esperantisto de 1985, ŝi gajnis diversajn premiojn por poezio kaj eseoj ĉe la Belartaj Konkursoj kaj Floraj Ludoj, estis proklamita Florluda Majstro (1990). Ŝi estis redaktoro de la rubrikoj Scienco kaj Arto en la magazino Monato de 1992 ĝis 1998 kaj aktuale prizorgas la Medio-rubrikon.

Dum pluraj jaroj, ŝi ne multe aktivis en la E-movado, pro diversaj vivo- kaj laborpremoj. De 1989 ĝis 2003 laboris en fonduso por anstataŭigo de bestoj en medicinaj eksperimentoj. Aktuale ŝi laboras kiel sendependa tradukisto, principe en la medicina fako. Ŝi loĝas en Abertawe (Swansea) en Kimrio.

 Meznokto Metropola (poemaro, FEL, 1991)

Specimeno 
Kaj tamen....

Foje mi revis pri reven’ 
al verva vers’ kaj verda mor’. 
Pikis min anticip’, sed jen 
langvoris plumo, ĉar la kor’ 
profundas tro por simpla kant’. 
Dum vortoj vakis en mallum’. 
mi, provizora kabeant’, 
tiamen strebis el la nun’. 

For memkompato, for riproĉoj!
Amo min vokas kaj destino. 
Eksonas novaj verdaj voĉoj – 
ne gravas ĉi ekspoetino. 
Tamen, solene mi promesos:
mi Esperanton ne forgesos.

(Aperigita kun permeso de la verkinto)

Eksteraj ligiloj 
 Blogo de Krys Williams
 Foto pri Krys Ungar kaj ligo al verko
 Profesia retejo

Referencoj 

Britaj esperantistoj
Britaj verkistoj
Esperanto-verkistoj
Kimraj esperantistoj
Honŝu

Honŝu aŭ Honŝuo (  ) estas la plej granda japana insulo.

Honŝu longas 1300 kilometroj kaj havas 230 500 km², kio faras ĝin la 7a plej granda insulo en la mondo. Tie loĝas ĉirkaŭ 98 milionoj personoj.

Plej alta loko de Honŝu estas la Monto Fuĝi kun 3776 metroj.

Plej grandaj urboj estas Tokio, Jokohamo, Osako, Nagojo, Kobeo, Kioto, Sendaj, Niigata kaj Hiroŝimo.

Plej longa rivero estas la Ŝinano.

Biogeografie Honŝuo troviĝas en la orient-azia ekoprovinco de la palearktisa ekozono laŭ la tipologio de la Monda Natur-Fonduso (WWF). Ĝi interalie entenas la honŝuajn alpajn koniferarojn.

Honŝu kaj Esperanto 
En la kvina kanto de la verko de Abel Montagut nome Poemo de Utnoa okazas asembleo de la Gobanoj (eksterteranoj). Tie oni akceptas, ke oni plikuraĝigu la malfortigitan Utnoan (nome la ĉefrolulo Noa) pere de la drogo anoŭdo. Inna malsupreniras kaj liveras ĝin al Noa. Je ties efiko aperas antaŭ li la poeto Valmikio kiu montras al li la enormajn atingojn de la estonta homaro, se li sukcesas savi ĝin, nome, en Azio, el Ĉina Murego al insulo Srilanko. Poste aperas la japana pentristo Hokusajo kiu siavice montras aliajn mirindaĵon el Azio. Jen kiel oni prezentas Honŝuon:

En lia akompano Utnoa superlibelas
la landon de Honŝuo, meze de maro safira.
Ili alflugas Kjoton, kaj poste Sanhusagendon,
la lignan konstruaĵon sur tuta mondo plej vastan,
sanktejojn ĝardenitajn kun harmonia primeto.

Notoj 

 
Insuloj alfabete ordigataj
Insuloj en Japanio
Arĉo

Arĉo aŭ arketo estas ilo uzata por ludi arĉajn muzikajn instrumentojn.

Historio 
Sen arĉo vasta tereno de muziko ne eblus kaj kelkaj el la plej sublimaj homaj verkoj. Sed oni ne scias kiu kiam kaj kie kiel unue havis ideon sonorigi kordomuzikilon pere de arĉo (kaj ankaŭ dua aĵo necesas, sen kio tio ne eblus: estas kolofono aŭ kolofonaĵo, rezino, kies nomo devenas de la helena urbo, en Malgrand-Azio, Kolofono). oni konjektas ke tiu uzo devenas el okcidenta Azio (la plej malnova bildo de arĉo trovatis sur muro de monaĥejo de Baŭit en Egipto konjekteble de la 6-a jarcento p.K.). En la araba lingvo la vorto por arĉo estas kamân, kiu estas persa, do persa origino verŝajnus. Kelkaj konjektas, ke la plej unua fonto estus Hindio, sed oni havas multajn Hindajn bildojn de kordmuzikiloj datiĝantaj de la unuaj jarcentoj, kaj neniu kun arĉo. Estas konjektita, ke la maŭroj kunportis ĝin en Hispanion dum la 8-a jarcento, kaj ke tio estas ties origino en Eŭropo.

Bildaro

Eksteraj ligiloj 

 http://www.johnson-inst.com/horse.htm  
 http://www.archerylibrary.com/books/book_of_archery/chapter08/chapter8_3.html 
 http://www.rfd.cc/ta/flemish  
 http://www.andreasgrutter.nl/book/p0_frame.html

Vidu ankaŭ 
 arĉa kvarteto
 arko

Muzikaj instrumentoj
Kordinstrumentoj
Hakodate

Hakodate ( [hakodate]) estas urbo en Japanio, kiu situas en plej suda parto de Hokajdo.
Ĝi havas multajn vizitindaĵojn, noktvido de Hakodate estas tre fama.
1-an de decembro 2004, 1 urbo, 3 urbetoj kaj 1 vilaĝo: Hakodate, Toi, Esan, Minamikajabe, Todohokke kunfandiĝis en urbon Hakodate kun loĝantaro de ĉ. 300,000.
 Koordinatoj:

Turismo 
 Fortikaĵo Gorjokaku

Vidu ankaŭ 
 Listo de urboj de Japanio

Eksteraj ligiloj 
 http://hakodate.cbiz.co.jp/index.htm 
 http://www.expandbiz.net/rss/index.html  
 http://www.city.hakodate.hokkaido.jp/kikaku/english  

Urboj de Japanio
P

P estas la 16-a litero de la latina alfabeto kaj la 20-a litero de la esperanta alfabeto. La litero P signifas la jenon:

Signifoj 
 En kemio, P estas la simbolo por Fosforo.
 Kiel internacia aŭtosigno, P signifas Portugalion.
 En probablo-teorio, P signifas probablon.
 La klaso de komplikeco P estas la klaso de decidaj problemoj solveblaj per determinisma maŝino de Turing en polinoma tempo.
 P estas simbolo de aminoacido prolino en kemio.

Vidu ankaŭ 

 P kun nombro

Bazaj latinaj literoj
Hannes Kolehmainen

Hannes (plena Johannes Petteri) KOLEHMAINEN (Naskiĝis 9-an de decembro 1889, Kuopio, Finnlando; Mortis 11-an de januaro 1966, Helsinko, Finnlando) estis finna sportisto, kiu estis la unua el la grandaj modernaj longdistancaj kurantoj de Finnlando. Li akiris atenton per sia escepteca eltenivo kaj gajnis kvar orajn olimpikajn medalojn.

KOLEHMAINEN naskiĝis en sportema familio – du pli aĝaj fratoj ankaŭ estis rimarkindaj longdistancaj kurantoj - kaj komencis kuri kun dekkelkaj jaroj. En la jaro 1911 li venkis en la brita ĉampionado trans kvar mejloj.
Dum la Olimpiaj ludoj 1912 en Stokholmo KOLEHMAINEN gvidis sub ardega suno en la 10.000-metra konkurso ekde la unua raŭndo kaj venkis facile. En la kuro trans 5.000 metroj plejan parton de la tempo li kuris kiel dua, tre proksime al la gvidanta Jean BOUIN el Francio kaj restis nur 20 metroj ĝis la celo, kiam li sturmis antaŭen por venki en mondrekorda tempo de 14 minutoj kaj 36.6 sekundoj. Sian trian oran medalon li gajnis en la kampokura konkurso (poste ne plu olimpika disciplino), kiu tiutempe mezuris 8.000 metrojn (proksimume 5 mejlojn).
Kvankam li metis plian mondan rekordon en antaŭkonkurso de la 3.000-metra teamokuro, Finnlando ne sukcesis kvalifikiĝi por la finalo.

KOLEHMAINEN kuris per mole kaj konstante fluantaj paŝoj, tenis siajn brakojn altaj kaj movis ilin en nekutima kirla maniero. Li trejnis harde kaj manĝis laŭ vegetara dieto.
Ekde 1912 ĝis 1921 li vivis en Usono, kie li daŭrigis konkursi. En 1913 li metis rekordojn kaj subtegmente kaj subĉiele.
Dum la olimpikoj en Antverpeno 1920 li kuris por Finnlando en la plej longa el ĉiuj maratonaj konkursoj (42.750 metroj). En vipanta pluvo li venkis kun eta antaŭeco post 2 horoj 32 minutoj kaj 35,8 sekundoj.

Legu ankaŭ pri aliaj longdistancaj kurantoj!

Eksteraj ligiloj 

 http://koti.mbnet.fi/ugo/juoksuharjoittelu.html  
 https://web.archive.org/web/20060520084702/http://www.paivalehdenmuseo.fi/images/hs19120709007.pdf 

Finnaj kuristoj
KOLEHMAINEN, Hannes
KOLEHMAINEN, Hannes
The Doors

The Doors estis usona rokmuzika grupo, organizita 1965 de Jim Morrison kaj Ray Manzarek en Venice Beach, Los Anĝeleso. La nomo estis prenita el la titolo de la eseo "The Doors of Perception" - "La pordoj de la percepto" de la verkisto Aldous Huxley.

En aŭgusto 1965 Jim Morrison skribis kelkajn tekstojn, ekzemple la postan Doors-kanton "Moonlight Drive", kaj montris ilin al Ray Manzarek. Ray aŭskultis ilin kaj esprimis sian ŝaton (precize en angla lingvo: "Those are the greatest fuckin' song lyrics I've ever heard. Let's start a rock 'n' roll band and make a million dollars." - Jen la plej grandiozaj kantaĉoj, kiujn mi aŭdis iam ajn. Ni lanĉu rokenrolan bandon kaj gajnu milionon da dolaroj!). Ambaŭ konis unu la alian de la University of California de Los-Anĝeleso. Ĉe la tiea filmlernejo instruis tiam jam famaj filmreĝisosoroj kiel ekzemple Stanley Kramer aŭ Jean Renoir kaj Francis Ford Coppola.

Unuafoje Jim ekzercadis en Rick and the Ravens, la grupo de Ray, kun liaj du fratoj kaj tri aliaj muzikistoj. Jim ne ludis instrumenton, sed kantis. Mallonge poste la aliaj muzikistoj partigis. John Densmore, kiun Ray konis de la meditadoinstruado, aliĝis al la grupo. Poste ili surbendigis ses kantojn. Ili prezentis la sonbendojn ĉe aro da muzikofirmaoj, sed tiuj konstante malakceptis ilin.

En oktobro Jim kaj Ray vidis dosieron de Billy James, manaĝero de Columbia Records en Kalifornio. Ili decidis, ke Billy estis sufiĉe "hip" por kompreni ilian muzikon. Du tagojn poste The Doors havis la unuan kontrakton kun Columbia.

Albumoj 
 The Doors (1967)
 Strange Days (1967)
 Waiting for the Sun (1968)
 The Soft Parade (1969)
 Morrison Hotel (1970)
 L.A. Woman (1971)
 Other Voices (1971)
 Full Circle (1972)
 An American Prayer (1978)

Doors
Doors
Muzikaj grupoj en 1960-1969
Muzikaj grupoj en 1970-1979
Muzikaj grupoj fonditaj en 1965
Q

Q, minuskle q, prononcita nomo kuo, estas la 17-a litero de la latina alfabeto. Ĝi ne estas parto de la esperanta alfabeto.

Historio de Q 

La origino de Q estas la ŝemida signo qôp/kop, kies prononco estis  (senvoĉa uvulara plozivo, t. e. k-eca sono pli malantaŭa en la buŝo ol k).

En la helena alfabeto ĉi tiu signo adaptiĝis kiel qoppa , kaj ĝi ekuziĝis por lipaj velarplozivoj, kiaj  kaj  (spira kŭ-). Poste ĉi tiuj sonoj evoluis al  kaj  (spira P, kiel en la Germana Polizei). Tial la Helenoj evoluigis el qoppa, kiu nur tenis sian numeran valoron, la literon fi, ekreprezentantan la sonon . En la helenida la prononco evoluis al . La Etruskoj nur uzis Q antaŭ V, tiele simbolante sonkombinon . De la etruska alfabeto la kombino <QV> eniris la latinan alfabeton.

(Notu: Kelkaj sciencistoj negas ajnan konekton inter Q kaj Fi.)

Prononco de Q 
En la lingvoj Azera, Uzbeka, Tatara, Ajmara, Keĉua, kaj Gronlanda (Kalaallisut) Q estas prononcita kiel senvoĉa uvulara plozivo. En la Internacia Fonetika Alfabeto la minusklo q havas la saman signifon. Ankaŭ en oftaj latinigoj de la lingvoj Ĉina (pinjino) kaj Araba uziĝas tiu signo.

En multaj aliaj lingvoj, kie ĝi regule aperas (Angla, Franca, Germana, Hispana, Itala), ĝi aperas nur antaŭ U por kune esprimi sonojn ,  aŭ , depende de lingvo. Nur en fremdaj vortoj aperas Q en aliaj pozicioj, ekzemple en pruntitaj Arabaj vortoj: Qatar "Kataro", al-Qaida "Al-Kaida".

En aliaj lingvoj la sonoj  kaj  skribiĝas sen "q", ekzemple en la Nederlanda <kw> (kwaliteit), en Esperanto <kv> (kvalito), en la Hispana <cu> (cualidad).

Bazaj latinaj literoj
Lasse Virén

Lasse VIRÉN (naskiĝis la 22-an de julio 1949 en Myrskylä, Finnlando) estis finna longdistanca kuranto kaj estas nuntempe finnlanda politikisto (de la partio Nacia koalicio).

Li estis la unua sportisto, kiu gajnis oran medalon kaj tra 5.000 kaj tra 10.000 metroj en du sinsekvaj Olimpiaj ludoj en Munkeno 1972 kaj en Montrealo en 1976.

Virén jam junule komencis kuri. Havante 19 jarojn li forlasis lernejon por trejniĝi ĉe Rolf Haikkola, sekvanto de la novzelanda trejnisto Arthur Lydiard, kiu emfazis la elformadon de eltenivo per kurado de granda semajna distancosumo.
Gajnante la oran medalon en la Olimpikoj de 1972 en Munkeno, li metis novan mondan rekordon tra 10.000 metroj (27 minutoj kaj 38,4 sekundoj) kaj tra 5.000 metroj (13 minutoj kaj 16,4 sekundoj).

Vidu ankaŭ 
 Legu ankaŭ pri aliaj longdistancaj kurantoj.

Finnaj kuristoj
Finnaj politikistoj
R

R estas la 18-a litero de la latina alfabeto kaj la 22-a litero de la esperanta alfabeto. La litero R signifas la jenon:

Signifoj 
 Je komerco, cirklita R, ®, signifas registrita fabrikmarko.
 Je ŝako, R povas signifi la turo, el la angla "Rook".
 Je matematiko, r estas la radiuso de cirklo.
 En komputa komplikteorio, RP (komplikeco) (iam nomata kiel R) ("hazardigita polinoma tempo") estas komplikeca klaso de decidaj problemoj kiuj povas esti solvitaj per probableca maŝino de Turing en polinoma tempo.
 R estas simbolo de aminoacido arginino en kemio.
 R estas simbolo de rentgeno kiu estas mezurunuo por joniga radiado (kiel ikso-radioj kaj gamaj radioj).
 En la pinjina alfabeto la litera R estas prononcata kiel Ĵ.

Vidu ankaŭ 

 R kun nombro

Bazaj latinaj literoj
S

S estas la 19-a litero de la latina alfabeto kaj la 23-a litero de la esperanta alfabeto. La litero S signifas la jenon:

Signifoj 
 Laŭ kemio, S estas la simbolo por sulfuro.
 Laŭ internacia aŭtosigno, S estas la simbolo por Svedio.
 S estas kodo priskribanta dimension de vesto.
 En fiziko, s estas simbolo por sekundo, mezurunuo de tempo.
 En fiziko, S estas simbolo por simenso, mezurunuo de konduktanco.
 En fiziko, S estas simbolo por entropio.
 En organika kemio, S estas simbolo por serino (aminoacido).

Vidu ankaŭ 

 ß
 S kun nombro
 Ŝ

Bazaj latinaj literoj
T

T estas la 20-a litero de la latina alfabeto kaj la 25-a litero de la Esperanta alfabeto. T estas senvoĉa konsonanto. Ĝia  prononco estas aŭ aspiracia  aŭ ne-aspiracia , depende de la lingvo kaj de la ĉirkaŭaj sonoj.

La latina litero T korespondas al la greka litero taŭo, de kiu ĝi evoluis.

Vidu ankaŭ 

 T kun nombro
 TH
 Ŧ
 Þ

Bazaj latinaj literoj
Tegla Loroupe

Tegla LOROUPE (naskita la 9-an de majo 1973 en Wes Pokot, Kenjo) estas kenja sportistino, kiu nun vivas en Germanio.

Ŝi estis tri fojojn monda ĉampiono de duonmaratono kaj du fojojn monda ĉampiono de maratono, posedas nacian rekordon de Kenjo trans 3.000m, 5.000m, kaj 10.000m (stato de 2003).

En 1993 ŝi gajnis bronzan medalon en la monda ĉampionado de duonmaratono. Ŝi gajnis bronzan medalon trans 10.000m en monda ĉampionado 1995 kaj 1999. Dufoje ŝi venkis la maratonon de Novjorko: 1994 kaj 1995.

Ŝi venkis 1997, 1998, 1999 en la maratono de Roterdamo, venkis maratonon en Berlino 1999, en Londono kaj Romo 2000.

Legu ankaŭ pri aliaj longdistancaj kurantoj!

LOROUPE, Tegla
Loroupe Tegla
Maratonistoj
Dean Koontz

Dean Ray KOONTZ (naskiĝis la 9-an de julio 1945) estas usona verkisto. Apud Stephen King li estas konsiderata la plej sukcesa usona verkisto de fantasto.

Vivo 

Dean R. Koontz naskiĝis en Everett, Pensilvanio. Li pasigis sian infanaĝon en malriĉeco, krome li kaj lia patrino spertis perforton fare de la alkoholmania patro. Belajn memorojn pri sia infanaĝo li ĉerpas preskaŭ nur el la libroj, kiujn li avide legis. Ok jaraĝe li verkis siajn unuajn rakontojn. Por gajni iom pli da poŝmono, li vendis ilin al najbaroj kaj parencoj.

En la jaro 1965 li gajnis la unuan premion en verkista konkurso de gazeto. Samjare li unuafoje venis rakonton al profesia eldonisto. En 1966 li edziĝis.

Dum longa tempo lia kariero stagnis, sed en 1981 li per Night Whispers unuafoje aperis sur la listo de la gazeto New York Times pri la plej bone vendataj libroj. Dum la sekvaj jaroj li plurfoje reakiris tiun ĉi sukceson.

La verkaro de Dean Koontz estas ege varia. Kelkaj el liaj verkoj estas sciencfikciaj, aliaj estas hororaj aŭ fantastaj – aŭ miksaĵo el ĉio. Por ne konfuzi la legantojn, oni rekomendis al li, uzi po unu pseŭdonimon por ĉiu skribĝenro. Tiel li ekuzis la nomojn Leigh NICHOLS, Brian COFFEY, K. R. DWYER, Deanna DWYER, Owen WEST kaj David AXTON. Tuj kiam li havis sufiĉe da sukceso, li tamen forlasis la pseŭdonimojn kaj publikigis ĉion, eĉ noveldonojn de siaj malnovaj libroj, uzante sian veran nomon.

Dean R. Koontz estas ege laborema verkisto, kelkfoje li laboras 14 horojn dum unu tago. En sia domo li posedas bibliotekon kun proksimume 30.000 libroj uzataj por esploroj.

Parto el liaj libroj estas filmigita, sed Dean R. Koontz ĉiam malkontentis pri la rezultoj. Por la filmigo de sia verko Phantoms li fine mem verkis la scenaron, por garantii rezulton konforman al la libro.

Nuntempe li kune kun sia edzino Gerda vivas en Kantono Orange, Kalifornio.

Listo de verkoj 

Chase (1972)
Winter Moon (1975)
Icebound (1976)
Night Chills (1976)
The Face of Fears (1977)
Vision (1977)
The Key to Midnight (1979)
The Funhouse (1980)
The Voice of the Night (1980)
Whispers (1980)
The Eyes of Darkness (1981)
The Mask (1981)
The House of Thunder (1982)
Phantoms (1983)
The Servants of Twilight (1984)
Darkfall (1984)
The Door to December (1985)
Strangers (1987)
Twilight Eyes (1987)
Shadowfires (1987)
Watchers (1988)
Oddkins (1988)
Lightning (1988)
Midnight (1989)
The Bad Place (1990)
Cold Fire (1991)
Hideaway (1992)
Mr. Murder (1993)
Dragon Tears (1993)
Dark Rivers of the Heart (1994)
Intensity (1996)
Tick Tock (1997)
Fear Nothing (1998)
Seize the Night (1998)
False Memory (1999)
From the Corner of His Eye (2000)

Usonaj verkistoj
Kometo Hale-Bopp

La Kometo Hale-Bopp (hejl bop) (C/1995 O1) estis unue observita la 23-an de julio, 1995 de du sendependaj observantoj, Alan Hale kaj Thomas Bopp. Ĝin oni nomis La Granda Kometo de 1997.

Ekobservita ĉe 7.1 AU for de la Suno, antaŭobservadaj bildoj aperis montrantaj ĝin ĉe 13AU for de la Suno. Ĉi tio rapide notiĝis kiel rimarkinda. La kometo estis tre aktiva ĉe ĉi tiuj distancoj, kiu estas nenormala.

Multaj kometoj havas grandajn ekaktiviĝadojn ĉe longaj distancoj kaj poste malaktiviĝas. Hale-Bopp ne faris tion. Ĝi estis nudokule videbla ĉe 2AU for de la Suno kaj kontinuis briliĝi.

Se ĝi pasis same proksime al la Tero kiel la Kometo Hyakutake en 1996, la vosto de la kometo vastiĝus trans la tuta ĉielo kaj ĝi estus pli brila ol la plena luno. Tamen, ĝi alproksimiĝis la Teron ĉe distancoj kiuj nevidebligus multajn aliajn pli etajn kometojn kaj ĝi tamen vastiĝis trans duono de la ĉielo kun ĝiaj du vostoj, kvankam la pli longaj partoj de la vosto estis tro malbrila por esti videbla. Ĝia nukleo estis 50km diametre, ĉirkaŭ trioble la diametro de Kometo Halley.

La unua nudokula observo okazis la 20-a de majo, 1996 kaj decembra 1997 nudokula observo signifas ke la kometo kontinuas videbli sen helpo dum 596 tagoj, aŭ proksime 18,5 monatoj. La antaŭan rekordon havis la Granda Kometo de 1811, kiu estis ĉirkaŭ 9 monatoj.

La kometo verŝajne laste pasis sian perihelion antaŭ 4200 jaroj, sekvante la perihelia paso de 1997, ĝi revenos al la interna sunsistemo post 2380 jaroj kiel, sendube, denova spektakla kometo.

La kultgrupo, Heaven's Gate (HEvenz gejt) elektis la aperon de la kometo kiel signo por sia amasa sinmortigo.

Eksternaj Ligiloj 

 Cometography.com: Comet Hale-Bopp (angle)

Hale-Bopp
Dumao

Dumao ( : penso) signifas ĝenerale konsilanta asembleo, ekzemple urba konsilantaro. De 1906 ĝis 1917 kaj denove ekde 1993 unuavice temas pri la Ŝtata Dumao de Rusio, la unua ĉambro de la parlamento de la Rusia Federacio (ambaŭ parlamentaj ĉambroj kune estas la Federacia Asembleo de Rusio). Ankaŭ ekster Rusio (ekzemple en Ukrainio, kies parlamento oficiale nomatas Verĥovna Rada) la vorto eniris analogan uzon. La nuna rusia dumao estas (same kiel estis la historia rilate al la caro) en ne tre forta pozicio kompare kun la prezidento. Laŭ la konstitucio de 1993 en la dumaon elektiĝas 450 deputitoj; duono per listo, duono rekte. Ĉiu civitano de la Rusia federacio, havanta 21 jarojn aŭ pli, povas esti elektita por 4-jara ofica periodo.

Eksteraj ligiloj 
 oficiala retejo de rusia Dumao 

Rusio
Leĝoj kaj leĝdonado de Rusio
U

U estas la 21-a litero de la moderna latina alfabeto kaj la 26-a litero de la esperanta alfabeto.

Signifoj 
La litero U signifas:
 Laŭ edukado, U ofte estas mallongigo de universitato.
 Laŭ kemio, U estas la simbolo por uranio.
 Laŭ geografio, U estas mallongigo por uesto (okcidento).
 Laŭ fiziko kaj kemio, u (minuskla) estas la simbolo por la SI-akceptata mezurunuo unuigita atommasa unuo, aŭ amu.
 Laŭ elektra inĝenierarto, U estas la simbolo por tensio.
 En inĝenierarto, U estas unuo de alteco de maŝino en komputilŝranko, kiu egalas al 44,45 mm.
 U estas simbolo de aminoacido selenocisteino en kemio.
 U(n) estas unita grupo, konsistanta el ĉiuj n×n unitaj matricoj.
u (minuskla) estadas uzata anstataŭ "μ" kiel simbolo de dekuma prefikso "mikro-", se necesas limiĝi al latina alfabeto.

En H-sistemo 
H-sisteme por skribi Esperanton en kelkaj okazoj la litero "U" ankaŭ signifas la alian literon "Ŭ'" (U kun hoketo) de konsonanto. Ekzemploj estas "autobuso" (aŭtobuso), "hodiau" (hodiaŭ) ktp.

Vidu ankaŭ 

 U kun nombro
 Ŭ
 Ů
 Ü
 U (cirila alfabeto)

Bazaj latinaj literoj
W

W (esperante nomata duobla vo, ĝermana vo aŭ
vavo,
malofte vu aŭ vuo: Vidu ĉi-sube) estas la 23-a litero de la moderna latina alfabeto. La litero estis neniam uzata en la latina lingvo mem, sed evoluis el bezonoj de aliaj eŭropaj lingvoj. Ĝi aperis komence kiel kunigo de literparo uu aŭ vv (u kaj v estis formoj de unu sama litero en la klasika latina); la angla nomo de la litero signifas duobla u kaj naskiĝis do el la evoluo de uu al w.

En la Internacia Fonetika Alfabeto la litero w estas signo de voĉa rondigita vela alproksimiĝo, la sono kiun ĝi havas ekz. en la anglaj vortoj wit kaj weather. En la eŭropaj lingvoj ĝi estas uzata precipe en la germana, pola (en tiuj du ĝi signas la sonon v), angla, nederlanda kaj kimra; la aliaj eŭropaj lingvoj uzas ĝin preskaŭ nur en fremdvortoj.

Signifoj 
Kiel mallongigo aŭ simbolo la litero W aŭ w havas interalie la jenajn signifojn:

 En biokemio, W estas la simbolo por triptofano.
 En la Sistemo Internacia de Unuoj, W estas la simbolo de vato.
 En kemio, W estas la simbolo por volframo.
 En partikla fiziko, W estas simbolo por unu el la elementaj bosonoj.

Vuo 
Vuo estas plia nomo de la litero w, proponita kaj uzata de Sergio Pokrovskij.

La nomo "vuo" entenas ambaŭ referencojn (al U kaj al V). Plue, kelkajn jarcentojn antaŭe la grafemoj U kaj V estis du formoj de unu sama litero en multaj lingvoj (oni origine skribis la literon kiel "v" nur je la komenco de vortoj kaj kiel "u" aliloke), kaj la W evoluis el ĝia duobligo (uu aŭ vv). Do iasence la nomo "vuo" efektive enhavas W-on, simile al kiel oni skribis ĝin, antaŭ kiam ĝi iĝis unu litero.

Aparte de sia kurteco, ĝi prezentas ankaŭ la avantaĝon ke ĝi similas al aliaj liternomoj kuo (Q) aŭ muo (μ).

Parenteze, "vuo" similas al la nomo de la litero W en la pola lingvo: wu. (prononco: )

Noto 

Bazaj latinaj literoj
Y

Y (ipsilono) estas la 25-a litero de la moderna latina alfabeto.

Signifoj 
 En biokemio, Y estas la simbolo por tirozino.
 Y estas la simbolo por la kemia elemento itrio.
 En matematiko, y estas la nomo de la vertikala akso.
 ¥ (deksesume 00A5 en Unikodo) estas signo de monunuo por la eno de Japanio kaj la juano de la Ĉina Popola Respubliko.
 Y estas vilaĝo en norda Francio.

Vidu ankaŭ 

 Y kun nombro

Bazaj latinaj literoj
Z

Z estas la 26-a litero de la moderna latina alfabeto kaj la 28-a litero de la esperanta alfabeto. Ĝi estas la lasta litero de ambaŭ alfabetoj.

Signifoj 
La litero Z signifas:
 Laŭ matematiko (specife nombroteorio),  estas la aro de entjeroj (aŭ plenaj nombroj).
 Laŭ kemio, Z estas la atomnumero de elemento.
 Z estas simbolo de aminoacido glutamino aŭ glutama acido je biokemio.
 Laŭ Esperanto, Z ofte estas mallongigo por L. L. Zamenhof.

Vidu ankaŭ 

 Z (cirila alfabeto)
 Zeto - litero de la greka alfabeto
 Zenzizenzizenzike

Bazaj latinaj literoj
Kresko

En ĉiutaga lingvouzo kreski signifas pligrandiĝi, pliampleksiĝi.

En la sciencoj ĝenerale kresko signifas la entempan pliiĝon de mezurita grando aŭ observitan pliiĝantan kompleksecon de fenomeno.

En biologia kunteksto kresk(ad)o estas unu el la esencaj karakterizaĵoj de la vivo kaj ampleksas ĉiujn ŝangiĝojn per kiuj vivanta organismo atingas maturan staton de evoluo, tio estas kompletan disvolvon de siaj organoj, kapabloj kaj grandeco konforme al sia  genetika programo. Vidu: kreskado

En matematiko estadas konsiderataj asimptotaj superaj, subaj kaj striktaj baroj por kresko (grandeco) de funkcio kiam la argumento proksimiĝas al malfinio aŭ certa punkto, vidu en granda O.

Fiziologio
Ekonomio
Programo

Programo povas interalie esti:
 Skema libreto, vidu la artikolon programo (skemo)
 Komputila programo aŭ plenumebla dosiero
 Radiodramo
 Televida programo
Auguste Rodin

Auguste RODIN (François-Auguste-René Rodin) (naskiĝis la  en Parizo, mortis la  en Meudon) estis franca skulptisto, unu el la plej eminentaj skulptistoj de la moderna epoko. Li ludis gravan rolon en la arto de la malfrua 19-a jarcento.

Eble lia plej fama verko estas la bronza skulptaĵo, La Pensanto.

Vivo 

Auguste Rodin naskiĝis la , ĉe la numero 3 de la strato Arbalète en Parizo, en kamparo-devena kaj malriĉa familio.
Lia patro, Jean-Baptiste, estas normanddevena, lia patrino Marie Cheffer estas lorendevena.
Per la unua edziĝo de sia patro kun Gabrielle Cateneau, li havas bofratinon, Clothilde, kiu verŝajne estis forigita el la familio post la dua edziĝo de Jean-Baptiste.
Auguste havas pli aĝan fratinon, Maria.

Rodin devenis el konservativa familio de oficistoj; lia patro laboris ĉe policadministracio. En la jaro 1853, Rodin, 13-jara, estiĝis lernanto en École Spéciale de Dessin et de Mathématiques. Postajare li ŝanĝis al École des Arts Décoratifs. Tie li restis ĝis la jaro 1862. Dume li vane provis estiĝi studento ĉe la fama École des Beaux-Arts.

Kiam lia fratino mortis en 1862, Rodin spertis krizon kaj iĝis membro de la ordeno de la Pères du Saint-Sacrement. Ekde lia eniro li havis la rajton por ĉiam fari artverkojn.

2 jarojn poste Rodin estiĝis lernanto de Albert-Ernst Carrier-Belleuse, kie li restis ĝis la jaro 1870. Post ilia disiĝo en Bruselo li finfine ricevis publikajn mendojn kaj laŭdon.

Por studi la verkojn de Michelangelo li vojaĝis en 1875 al Italio kaj li revenis en 1877 al Parizo por studi gotikajn katedralojn. Ekde 1879 ĝis la jaro 1882 li laboris por fabriko de porcelanaĵoj en Sèvres. En 1883 Camille Claudel estiĝis la lernantino de Rodin kaj poste lia amatino.

Kiam Rodin loĝis ekde 1894 en Meudon, li gvidis rondon el junaj verkistoj kaj artistoj.

Ĉe la Internacia ekspozicio en Parizo en 1900 oni montris en pavilono Rodin 171 verkojn de li. Dum la jaroj 1905 kaj 1906 Rainer Maria Rilke laboris kiel privata sekretario por Rodin. En la Hôtel Biron, la nuna Musée Rodin, Rodin instalis en 1907 pluan atelieron.

En februaro 1917, li edziĝis 76-jara kun sia vivkunulino Rose Beuret. Auguste Rodin mortis la  en Meudon.

Vidu ankaŭ 
 Muzeo Rodin
 Camille Claudel
 Rodin-skandalo, Vajmare 1906

Eksteraj ligiloj 

 http://www.musee-rodin.fr 
 http://www.rodinmuseum.org 
 http://www.rodin-web.org 
 http://www.scultura-italiana.com/Galleria_estero/Rodin%20Auguste/index.html  
 http://rodin100.org

Francaj skulptistoj
Francaj litografoj
Sileno (mitologio)

En greka mitologio, Sileno (en la malnova helena lingvo Σειληνός Silenós) estis kunulo kaj mentoro de Dionizo, la dio de vino. Li estis granda ebriulo, tipe figurigata kiel maljunulo, sed ankaŭ granda saĝulo. Laŭ rakontoj de Ovidio kaj aliaj aŭtoroj, la frigia reĝo Midaso ricevis sian kapablon ĉion origi kiel rekompencon de Dionizo pro helpo al Sileno.

Plurale, silenoj estis raso de estaĵoj duone ĉevalaj kaj duone homaj apartenantaj al la sekvantaro de Dionizo, similaj al la duone kapraj satirusoj.

Referencoj

Eksteraj ligiloj 

 http://cerbi.ldi5.net/article.php3?id_article=114 
 http://cerbi.ldi5.net 

Estaĵoj de la helena mitologio
Romia mitologio
Adalberto Huleŝ

Adalberto HULEŜ, ankaŭ konata sub la nomo HULES Béla  [huleŝ bela] (naskiĝis la  en Zalabér; mortis la ) estis hungara verkisto, poeto, filozofo, tradukisto, profesoro kaj parolanto de Esperanto (hungara esperantisto), esperantlingva verkisto kaj poeto.

Adalberto Huleŝ estas Esperanta nomversio uzita ankaŭ kiel verkista nomo en la Esperantlingvaj verkoj. Lia verkaro estis en 1980 rekonata kun eŭropa premio.

Vivkuro kaj Esperanto 
Huleŝ vivis en Zalabér ĝis 1938. Poste lil vivis ĝis 1944 en urbo Zalaegerszeg; li lernadis en gimnazio de tiu okcidenthungaria urbo. De februaro ĝis majo 1945 li devis servi kiel levento (membro de tiuepoka soldateca junulara organizo) en Aŭstrio. Li pasis abiturientan ekzamenon en gimnazio de cistercianoj en urbo Székesfehérvár.

En 1945 kaj 1946 li studis en la medicina universitato en urbo Pécs. Ekde 1946 li studis latinan kaj hungaran filologiojn en Budapeŝta Universitato Rolando Eötvös, akronime nomata ankaŭ ELTE. En 1951 li finstudis kaj akiris diplomon.

Inter 1951 kaj 1958 li instruadis la latinan lingvon en urbo Nagykanizsa. De septembro 1957 ĝis januaro 1958 oni malliberigis lin pro tiel nomata "kontraŭrevolucia agado" en 1956.

Somere de la jaro 1958 li transloĝiĝis en Budapeŝton. Li laboris kiel scienca esploristo ĉe la hungaria Centro de dokumendado pri Arthistorio. Poste li iĝis liberprofesiulo: li tradukadis, vivis laŭ okazaj laboroj, eniris la literaturan vivon.

En la jaro 1964 li transloĝiĝis reen al Pécs. Li instruadis la hungaran kulturon (lingvon kaj literaturon) ĝis 1976. Poste, dungate, li instruadis Esperanton je diversaj niveloj, interalie en la jaroj 1968-69 en la Pedagogia Altlernejo de Pécs. Inter 1969 kaj 1979 li laboris kiel maŝin-manipulisto ĉe la akvo-entrepreno de Pécs.

En la jaro 1979 li revenis al Budapeŝto. Li laboris ĉe Hungara Esperanto-Asocio, poste en la Bibilioteko Széchenyi. En la jaro 1980 li iĝis distingita je premio Eŭropo.

En 2001 li transloĝiĝis al vilaĝo Tinnye, kie li ofte gastigis amikojn-artistojn, por komuna laboro.

El liaj tri geedzecoj li havas kvin infanojn.

Verkoj 
1982 : Katoj kaj ĉevaloj, poemoj

1985 : Magányos iniciálé (Soleca inicialo), poemoj

1996 : Egér-pillanat (Mus-momento), poemoj

1999 : Jó és rossz (Bono kaj malbono)

2000 : Az Ember Lényeg és a Lelketlen Gép – avagy melyik lábunkra álljunk ? (Homa esenco kaj senanima maŝino aŭ kiupiede ekstari?)

2001 : Aki A-t mondott, mondjon B-t is (Kiu levis piedon, devas ekpaŝi), poemoj

Ekde la jaro 1976 aperadis liaj poemoj kaj tradukoj en Esperantaj revuoj.

Eksteraj ligiloj 

István Ertl en La Ondo de Esperanto pri lia poezio 

Eventoj pri lia forpaso

Vidu ankaŭ 
Esperanto-verkisto

Béla HULES (en la hungara vikipedia versio)

Notoj kaj referencoj 

Hungaraj esperantistoj
Hungaraj verkistoj
Hungaraj poetoj
Hungaraj profesoroj
Gepidoj

La gepidoj estis popolo kun orient-ĝermana deveno, signifo de ilia nomo estas „riĉa, donacema”. La prahistorio de la gepidoj estas nebula, ĉar ilia nomo restis nur en la kronikoj de la gotoj, kiuj estis iliaj malamikoj.

Ili migris el la Vistula riverbuŝo kaj aperis en la nord-orienta parto de la Karpat-baseno post 269 sub gvido de reĝo Fastido. Ili potenco etendiĝis preter la Tiso ĝis rivero Körös, sed ili devis obei al la hunoj. (Tiam oni kaŝis trezoron de la reĝo, kiujn oni malkovris en 1797 kaj nomis post la trovejo Trovaĵo de Szilágysomlyó). Ili partoprenis en militoj de Atilo, huna reĝo. Ilia reĝo Ardariko estis ano de la imperia konsilantaro de Atilo. Post morto de la huna reĝo (453), la gepidoj ribelis kaj venkis super filoj de Atilo sub gvido de Adariko. Ili akiris la orientan parton de la Karpat-baseno, Dacion, Banaton (Bánát) kaj orientan parton de interriverejo de Tiso kaj Danubo.

Parto de la gepidaj armeoj servis en soldo de Bizanco, alia parto aliĝis al la longobardoj (longbarbuloj) kaj iris al Italio. Senarmea parto de gepidoj venis sub potencon de la avaroj.

Legu ankaŭ 
 ostrogotoj
 visigotoj

Eksteraj ligiloj 

 http://www.northvegr.org/lore/jgoth/009.php 
 http://www.acs.ucalgary.ca/~vandersp/Courses/texts/jordgeti.html  
 http://mek.oszk.hu/02100/02114/html

Historio de Eŭropo
Rumanio
Antikvaj etnoj
Gotoj

La gotoj estis antikva etno kiu havas orient-ĝermanan devenon kaj ili parolis en la gota lingvo. Pri la originaj sidejoj de gotoj oni povas scii jam de la antikvaj aŭtoroj kaj de arkeologiaj esploroj. Plinio la Maljuna (23-79 p.K.) skribis en sia verko "Naturalis historia" ("naturhistorio") pri la gotoj. Ankaŭ Jordanes la gota historiisto kaj monaĥo en la 6-a jc p.K. en sia verko 'Pri la deveno kaj la agado de gotoj" skribis de la legendoj ĝis la jaro 540 p.K., i.a. pri la genealogioj de la ostrogotaj reĝoj la Amaloj kaj pri la vizigotaj reĝoj la Baltingoj. La gotoj praloĝis en suda parto de la nuntempa Svedio kaj de tie translokiĝis al riverbuŝo de Vistulo. Ili migris en la 2-a jarcento p.K. suden kaj disiĝis al du partoj: la okcidentaj gotoj (visigotoj) setlis en Dakio, la orientaj (ostrogotoj) en norda parto de la Nigra Maro.

La visigotoj (el la germana Westgoten, t.e. okcidentaj gotoj), rifuĝintaj for de la hunoj petis en 376 p.K. sub gvido de Ataraniko rifuĝejon de la Romia imperio. Ili ribelis en 378 kaj murdis la imperiestron Valento kaj kuntiris fortojn en Ilirio. Ili okupis Romon en 410 (sub gvido de Alariko), poste sud-Gaŭlion, finfine fondis imperion en Hispanio, kiun detruis la araboj en 711.

La Reĝlandon de la ostrogotoj forbalais la hunoj, poste la ostrogotoj partoprenis en la militiroj de tiuj. Post morto de Atilo (nomo fakte ne huna sed gota; "Atti-la" signifas "Patr-eto"), ili reakiris sian sendependecon kaj setlis en la 5-a jarcento p.K. en Panonio.

Notoj kaj referencoj

Vidu ankaŭ 

 Gota lingvo
 Götaland
 Gotiko
 Etnogenezo
 Rugoj

Antikvaj etnoj
Visigotoj

La visigotoj (el la germana Westgoten, t.e. okcidentaj gotoj) estas ĝermana popolo kaj unu el du ĉefaj partoj de la gotoj.

La gotoj havas orient-ĝermanan devenon, ili praloĝis en suda parto de la nuntempa Svedio kaj de tie translokiĝis al riverbuŝo de Vistulo. Ili migris en la 2-a jarcento suden kaj disiĝis al du partoj: la okcidentaj gotoj (visigotoj) setlis en Dacia, la orientaj (ostrogotoj) en norda parto de la Nigra Maro.

La visigotoj, rifuĝintaj for de la hunoj petis en 376 sub gvido de Ataraniko rifuĝejon de la Romia imperio. Ili ribelis en 378 kaj murdis la imperiestron Valento kaj kuntiris fortojn en Ilirio. Ili okupis Romon en 410 (sub gvido de Alariko), poste sud-Gaŭlion, finfine fondis imperion en Hispanio, kiun detruis la araboj en 711.

Kulturo

En konstruado la visigota arto uzis duoncirklan kaj hufan arkojn; en skulptado uzis latinan krucon kaj grekajn signojn kiel simbolajn ornamojn. Geometriaj ornamaĵoj estis tre uzitaj, krom simbolaj bildoj.

 
Antikva epoko
Antikvaj etnoj
Historio de Hispanio
Partenogenezo

Partenogenezo estas maniero de reproduktado ĉe plantoj kaj bestoj, en kiu la nefekundigitaj ovoloj disvolviĝas kaj generas novajn estaĵojn (rotiferoj, laŭsoj).

Ĉe abeloj, la virabeloj evoluas per partenogenezo, ĉe ŝildlaŭsoj, male, la abelinoj.

Inter la vertebruloj kapablas multiĝi per partenogenezo nur ĉirkaŭ 70 specioj, sed nur kelkaj reptilioj. La komoda varano de Indonezio same povas apliki partenogenezon en malfavoraj cirkonstancoj (zooparko). La varaninoj naskas ĉiam virvaranojn per partenogenezo.

Reproduktado
Kitino

Ĥitino aŭ kitino estas polimero de glukozamino, tre kontraŭstara al acidoj kaj alkaloj, konsistiganta grandparte la malmolan korpotegaĵon de artikuloj kaj aliaj animaloj. Ĝi estas ankaŭ la ĉefa komponento de ĉelmuro de fungoj kaj la ekzoskeleto de insektoj.

Kitino estas polisaĥarido, kiu konsistas el acetilglukozaminoj (pli precize: N-acetil-D-gluguz-2-amino). La acetilglukozamino estas ligita per β-1,4 ligo - tiu estas la sama ligotipo kiu ĉe la glukozoj en celulozo.

La ĥitino respondecas ĉe insektoj pri moleco kaj elasteco de ekzoskeleto. La kutiklo duriĝas nur per aldono de sklerotino.

Iom da historio 
Kitino estis malkovrita, en 1811, en fungoj, de la franca profesoro Henri Braconnot (1780-1855), ricevante la komencan alnomon fungino. La nomo kitino ricevis fare de Antoine Odier (1766-1853) en 1823, kiam ĝi estis izolita ekde insektoj. Nur en 1843 Anselme Payen (1795-1871) malkovris ke kitino enhavis nitrogenon en sia strukturo, kiu estas simila al la plantfibro nomita celulozo. La struktura diferenco inter la du fibroj ŝuldiĝas al la hidroksilgrupoj situantaj ĉe pozicio 2, kiuj en kitino estis anstataŭigitaj per acetaminogrupoj. Ĝi estas la plej abunda nature okazanta fibro post celulozo.

Polisaĥaridoj
Alerono

Alerono estas diversmaniermovabla klapo, metita ĉe apud la alopinto kaj uzata por doni ruliĝan movon al aviadilo.

Kelkfoje oni kombinas aleronon kun alteriĝa klapo kaj tiel ĝi formas flaperonon.

Vidu ankaŭ 
 Spojlero

Eksteraj ligiloj 
 http://ibis.experimentals.de 
 http://www.grc.nasa.gov/WWW/K-12/airplane/alr.html  

Aviadiloj
Levoforto

Ç

eta|Skemo de la fortoj kaj iliaj komponentoj: levoforto FL ,  trenaĵo FD (paralela al la fluo), rezultanta forto F, en la puŝpunkto

Levoforto estas tia aerodinamika forto, kie estas perpendikulara al la relativa rapideco de la fluido, en kiu moviĝas objekto. La forto, kiu estas paralela al la rapideco estas la trenaĵo. Kun flugilo, la levoforto estas kaŭzita de la fakto, kie estas pli da aero frapanta la malsupro de la objekto ol la supro, kaj tial la forto puŝas la objekton supren. La rapideco devas esti sufiĉe granda, por ke la levoforto estu pli granda ol la gravita forto. Tio ne koncernas nur flugilojn; helicoj, hidroplanoj, veloj, ventoturbino kaj tiel pli uzas levoforton por funkcii.

Klarigoj 
Estas pluraj klarigoj por la levoforto, malsame en sia komplekseco, iom de ili dependas de la principo de Bernoulli aliaj de la tria leĝo de Newton pri movo.

Referencoj

Vidu ankaŭ 

 Flugilŝarĝo

Forto
Aerodinamiko
Aviada terminologio
Ovo

Pri la aliaj signifoj de OVO rigardu en OVO.

Ovo, kiel ovoĉelo, estas organa korpo, produktata de inoj de diversaj klasoj de bestoj kaj enhavanta ĝermon de estonta samspeca besto. La ovo pluevoluas ekster la patrina korpo (ovonaskuloj, birdoj, fiŝoj, insektoj, reptilioj, amfibioj kaj monotremoj) aŭ en ĝi (vivonaskuloj:mamuloj)

Ovoj povas do esti ege malsamaj je grandeco, formo kaj koloro. Ankaŭ la metodoj por prizorgi la eloviĝintajn idojn estas tre diversaj. La sekco de ovo estas preskaŭ ĉiam ovalo.

La kokina ovo estas produkto de la kokino por krei idaron. Homoj uzas ĝin kiel nutraĵon.

La ovomolaĵo enhavas multan nutrontan proteinon kaj kolinon. Ĝin kovras ĉe birdoj kalka ovoŝelo aŭ (ĉe reptilioj) pergameneca ovoŝelo.

La vera ovoĉelo de birda ovo estas ĉe la ovoflavo, sur kiu troviĝas ĝermoplato. La ovoflavo kaj la ĝermo (gameto) estas ĉirkaŭita per membrano.

Kuirado 
En la kuirado oni nomas ovoj nur ovojn de kortobestoj, ĉefe la kokinajn ovojn, kiuj estas riĉaj je diversaj vitaminoj (A, D, E, K, B1, B2).

Opinioj pri ovo 
 Samuel Butler: "Kokino estas rimedo de ovo por produkti plian ovon".

Vidu ankaŭ 

 Ovoblanko
 Ovobulo
 Ovoflavo
 Albumino
 Ovoĉelo
 Ovodukto
 Frajo
 Kokina ovo
 Ovoŝelo
 Nesto
 Fabergé-ovoj
 Ovo de Kolumbo
 Ovotranĉilo
 Senŝela ovo
 Senflava ovo

Proverbo 
Ekzistas pluraj proverboj pri ovo en la Proverbaro Esperanta de L. L. Zamenhof, inter ili:

Referencoj
Polimero

Polimero estas kemia kombinaĵo kies molekuloj estas tre grandaj kaj konsistas el pluraj samaj eroj kiuj estas enligitaj nature aŭ sinteze. Oni nomas ilin makromolekulaj materialoj. La sintezaj polimeroj ĉefe devenas el nafto. Elastoj, plastoj, likvaj kristaloj kaj fibroj estas gravaj grupoj de polimeraj materialoj.

Natura polimero: ekz. celulozo, proteino
Nenatura polimero: ekz. plasto, arta fibro

Unumero estas molekulo konsistanta je unu mero aŭ reakcianta grupo
Dumero estas molekulo konsistanta je du mero aŭ reakciantaj grupoj
Trimero estas molekulo konsistanta el tri meroj,
Kvarmero estas molekulo, konsistanta el kvar meroj, ktp
Oligomero estas molekula komplekaĵo kiu konsistas je kelkaj unumeraj unuaĵoj, kontraste al polimero, kie la nombro da unumeroj principe ne estas limigita. Dumeroj, trimeroj k kvarmeroj estas, ekzemple, oligomeroj komponitaj je du, tri aŭ kvar unumeroj respektive.

Vidu ankaŭ
 Makromolekulo
 Molekuloj (libro)
 Polietileno
 Konduktiva polimero
Glukozamino

Glukozamino aŭ aminoglukozo estas amina derivaĵo de glukozo. Ĝi solviĝas bone en akvo, facile kristaliĝas. Ĝi estas tre disvastigita en ligita formo en glukoproteido, heparino, sango, galo. Ĝi estas ĉefa parto de kitino, skeleta materialo de krustuloj, insektoj, fungoj. Ĝi produkteblas el kitino per kloracida hidrolizo.

Eksteraj ligiloj 

 http://www.celostnimedicina.cz/glucosamin-a-klouby.htm 
 http://www.glucosamine-arthritis.org 
 http://nccam.nih.gov/news/19972000/121100/qa.htm  
 http://www.nytimes.com/2006/02/23/health/23arthritis.html 

Aminosukeroj