Scienca Universitato Loránd Eötvös

La budapeŝta Scienca Universitato Loránd Eötvös [otvoŝ] (hungare Eötvös Loránd Tudományegyetem, latine Universitas Budapestinensis de Rolando Eötvös Nominata - vaste konata ankaŭ la mallongigo ELTE) estas la plej malnova kaj plej granda universitato de Hungario, kiu funkcias kontinue. Sian hodiaŭan nomon ĝi ricevis en 1950, laŭ fizikisto kaj akademiano Loránd Eötvös (Roland Eötvös). La institucio apartenas al la Koimbra Grupo, internacia asocio de 41 universitatoj en Eŭropo.

Historio 

La universitato fondiĝis en 1635 kiel Jezuita Universitato de Nagyszombat en Nagyszombat (hodiaŭ: Trnava, Slovakio) fare de Péter Pázmány, ĉefepiskopo kaj teologo. Li volis funkciigi la universitaton tuj en Buda-Pest, sed la necesaj konstruaĵoj mankis. Komence la universitato havis nur 2 fakultatojn (filozofian kaj teologian) kaj la gvidanta stabo konsistis el jezuitoj. La jura fakultato ekfunkciis en 1667, la medicina en 1769. La universitato estis deklarita Reĝa Universitato en 1769. Inter 1770-1784 instrua respondeculo estis György Fekete (reĝa juĝisto). La jezuita ordeno estis malpermesita en 1773, la universitato transformiĝis al sekulara instituto. La universitato translokiĝis al Buda en 1777, kie povis studi ankaŭ inĝenieroj kaj bestkuracistoj. Ekde 1784 la universitato funkcias en la najbara Pest (urbo), ekde 1873 pro unuiĝo de Pest kaj Buda la universitato funkcias en Budapeŝto. Ĝi estis nomita Reĝa Universitato de Pest ĝis 1873. Intertempe en 1787 Jozefo la 2-a (Sankta Romia Imperio) fondis veterinaran katedron en la medicina fakultato, post 3 jaroj la katedro jam estis aparta instituto (vidu plu: Veterinara Universitato de Budapeŝto). En 1921 ĝi prenis la nomon Scienca Universitato Pázmány Péter, en 1950 la universitato prenis la novan nomon de Loránd Eötvös.

Dum la Hungara revolucio de 1848 la revolucia stabo unue iris al la universitato por varbi junulojn.

Ĝis 1844 la de universitato la uzata lingvo estis Latino, poste la hungara lingvo. En 1895 laŭ ministra permeso la inaj studentoj rajtis viziti la universitaton.

Post la 1-a mondmilito laŭ nova leĝo judoj rajtis lerni nur en proporcio 20 %. Post la 2-a mondmilito la studentoj povis esti laboristoj aŭ kamparanoj.

Dum Hungara revolucio de 1956 la studentoj plejparte apogis la revolucion.

Disigoj en la universitato 
 En 1782 oni fondis apartan fakultaton Institutum Geometricum el Reĝa Universitato de Buda por la inĝenieroj havu aparte universitatan nivelon. La hodiaŭa nomo estas Teknika kaj Ekonomia Universitato de Budapeŝto.
 El la supra Teknikuniversitato eligis apartaj fakultatoj por ekonomikistoj en 1948. La hodiaŭa nomo estas Universitato Corvinus de Budapeŝto.
 En 1851 la Veterinara Instituto iĝis plene sendependa.
 En 1950 la teologia fakultato memstariĝis al aparta Teologia Akademio. La hodiaŭa nomo estas Katolika Universitato Pázmány Péter.
 La medicina fakultato forlasis la universitaton en 1951 kaj funkciis plu memstara universitato. Ĝi prenis la nomon Universitato Semmelweis en 1969.
 En 1952 estis kreita interne Instituto Lenin. Post 2 jaroj la instituto plene sendependiĝis. Oni instruis kaj la rusan lingvon, kaj leninismon por estontaj instruistoj. En 1957 la instituto Lenin reintegriĝis al la universitato.

Interesaĵoj 
Hodiaŭ ĝi havas 8 fakultatojn kaj pli ol 30.000 studentojn.

Laŭ la Academic Ranking of World Universities (Akademia Takso de la Universitatoj de la Mondo) fare de Shanghai-Universitato en 2003, ĉi tiu estas kvalifikita kiel la 2-a plej bona universitato en Hungario, post Scienca Universitato de Szeged.

La universitato ankaŭ havas altlernejan Esperanto-fakon. Vidu la artikolon Esperanto-instruado ĉe ELTE kaj Katedro de Ĝenerala kaj Aplikata Lingvistiko.

Ĝi kontrolas la instituton pri fremdaj lingvoj Idegennyelvi Továbbképző Központ (ELTE-ITK).

Fakultatoj 
 Fakultato pri ŝtataj kaj juraj sciencoj de 1667
 Fakultato difektologia (handikapita) Gusztáv Bárczi de 1900 (ene de ELTE de 2000)
 Fakultato pri filozofio de 1635
 Fakultato pri informatiko de 2003
 Fakultato pri pedagogio kaj psikologio de 2003
 Fakultato pri instruo kaj infanĝardenistoj de 1869, (ene de ELTE de 2000)
 Fakultato pri sociologio de 2003
 Fakultato pri natursciencoj de 1949 
En 1950 la teologia fakultato sendependiĝis kiel akademio, en la sekva jaro la medicina fakultato sendependiĝis kiel Universitato Semmelweis.

Rektoroj (elekto) 

 György Dobronoki (1735, 1744, la unua rektoro)
 György Zsigmond Lakits, (1772, la unua sekulara rektoro)
 József Jakab Winterl (1779, 1790)
 Mátyás Vuchetich (1821)
 Ignác Frank (1832)
 Ede Flórián Birly (1842)
 Tivadar Pauler (1861)
 Béla Mauritz (1943)
 Imre Trencsényi-Waldapfel (1950–1953)
 Gyula Ortutay (1957–1963)
 Gyula Eörsi (1978-1984)
 István Klinghammer (2000–2006)

Studentoj (poste gajnintoj de la Premio Nobel) 
 John Charles Harsanyi
 Albert Szent-Györgyi
 György Békésy
 George de Hevesy
 Philipp Lenard

Aliaj plej famaj studentoj 
 Miĥaelo Babits, poeto
 István Bethlen, hungara ĉefministro
 Loránd Eötvös, nomdonanto de la universitato
 Gyula Juhász, poeto
 Dezső Kosztolányi, poeto
 Menyhért Lónyay, hungara ĉefministro
 Iuliu Maniu, rumana ĉefministro
 János Neumann, komputilisto
 Lajos Kossuth, hungara nacia heroo
 Ignaz Semmelweis, kuracisto
 Kálmán Széll, hungara ĉefministro
 Pál Teleki, hungara ĉefministro
 Mihály Vörösmarty, poeto
 Sándor Wekerle, hungara ĉefministro

Pliaj studentoj en ELTE (elekto) 

 József Antall
 Emőke Bagdy
 Dénes Berinkey
 Péter Boross
 Kálmán Darányi
 Paul Erdős
 Móric Esterházy
 Ágnes Heller
 György Jánosi
 Gyula Kenézy
 Radó Kövesligethy
 Géza Kresz
 Viktor Orbán
 Karl Polanyi
 Sarolta Steinberger (la unua ina studento-kuracisto en la universitato)
 Lipót Szondi

Studentoj, poste instruistoj en ELTE (elekto) 

 Miklós Ajtai (matematikisto)
 Nándor Baumgarten
 Gyula Eörsi
 Géza Faludi
 Júlia György
 Tivadar Huzella
 József Imre (1851)
 Géza Krepuska
 Sándor Lumniczer
 Zoltán Magyary
 Imre Navratil
 Péter Oszkó
 Zsigmond Purjesz (pli maljuna)
 Pál Ranschburg
 Vilmos Schulek
 Kálmán Tellyesniczky
 Tibor Verebélÿ

Pliaj instruistoj en la universitato (elekto) 

 Pál Angyal
 Etele Baráth
 Alfréd Doleschall
 Béni Grosschmid
 János Hunfalvy
 Árpád Béla Kisfaludy
 Gyula Ortutay
 Lajos Schedius
 Aurél Török
 János Wagner

Vidu ankaŭ 
 Universitata Biblioteko (ELTE)

Fontoj 
   
 oficiala paĝo , , 
  , 

Universitatoj de Budapeŝto