Dongen (plaats)

Dongen () is de hoofdplaats van de gelijknamige gemeente Dongen in de provincie Noord-Brabant. Het dorp telt zo'n  inwoners en heeft een industrieel karakter. De gemeente Dongen bestaat sinds 1 januari 1997 uit het grotere Dongen, het landelijk gelegen dorp 's Gravenmoer en de kleine groene kernen Vaart en Klein-Dongen.

Toponymie 

De eerste bewoners van Dongen woonden op donken, hooggelegen zandruggen te midden van veen- en of kleigebieden. Het riviertje waaraan Dongen ontstond werd, zoals veel rivieren, de Aa genoemd en zo ontstond de benaming Donken aan de Aa of Donkaa. Hieruit ontstond uiteindelijk de naam Dongen voor de plaats en Donge voor de beek.

Geschiedenis 
Bestuurlijk gezien behoorde Dongen tijdens het ancien régime tot de Baronie van Breda. In 1330 werd Dongen een hoge heerlijkheid en de eerste heer was Willem van Duivenvoorde, die korte tijd later het Kasteel Dongen liet bouwen. Omstreeks dezelfde tijd werd ook de watermolen van Dongen gebouwd. Door doodslag te begaan verloor de laatste heer in 1513 zijn rechten en kwam het kasteel aan het Huis Nassau. Reeds in de 18e eeuw waren er enkele leerlooierijen. Gedurende de 19e eeuw zou zich deze activiteit, samen met de schoenindustrie, op industriële schaal ontwikkelen.

Wijkindeling 
 Plan West I
 Plan West II
 De Biezen
 Centrum
 Oud Dongen
 De Hoge Akker
 De Beljaart

Economie 
Historisch gezien was de leder- en schoenindustrie belangrijk voor Dongen. Het belang van deze industrie klinkt nog door in de namen van belangrijke instanties, zoals het Cambreur College. Nog steeds is er een leerlooierij onder de naam Ecco actief.

Bekende Dongense fabrieken zijn de lijm- en gelatinefabriek Trobas en Coca-Cola Enterprises Nederland BV (CCE), de enige Nederlandse productievestiging van Coca-Cola. Hier werd in het begin van de 21e eeuw ook de productie uit Schiedam naar overgebracht.

Bezienswaardigheden 

 Gemeentehuis, uit 1857
 Sint-Laurentiuskerk, een belangrijk werk van Joseph Cuypers, ook wel bekend als de "Koepelkerk"
 Oude Kerk, de hervormde kerk. Een gotisch gebouw met 14e-eeuwse toren, 15e-eeuws koor en dwarspand, en ingestort schip.
 Het Franciscanessenklooster aan de Hoge Ham, uit 1898
 De Kerkstraat, is de oorspronkelijke hoofdstraat van Dongen, met de Oude Kerk, De Looierij, een dwarsgevelboerderij uit 1782 en een Vlaamse schuur. Voorts waren hier de belangrijkste schoenfabrieken en leerlooierijen gevestigd, waaronder schoenfabriek Smits.
 Stellingmolen Koningin Wilhelmina
 Watertoren
 Restant van windmolen De Hoop
 Diverse woonhuizen, waaronder enkele schoenmakershuizen zoals Kerkstraat 15; fabrikantenwoningen zoals Lage Ham 16, behorend bij Leerlooierij Bierwagen (1880) en Hoge Ham 100, van leerfabrikant Broeders uit 1895, villa "Vredenoord" aan Hoge Ham 65, en villa "Berkenheuvel" aan Heuvelstraat 8, in chaletstijl.
 Diverse industriële monumenten zoals de voormalige leerlooierij aan de Klein Dongenseweg 13-15 uit het midden van de 19e eeuw, looierij Hessels aan de Kerkstraat 33 (nu: museum DE LOOIERIJ), leerfabriek Driessen aan Hoge Ham 7-9, en leerfabriek F. van den Assum aan de Heuvelstraat 15, uit omstreeks 1900. Voorts schoenfabrieken als Schoenfabriek J.A. Ligtenberg (JAL) aan de Sint-Josephstraat 39, uit 1880, 1912 en 1920; Schoenfabriek Smits & Cie., uit de jaren 20 van de 20e eeuw; Fabriek van Looiextracten Tanin aan de Kanaaldijk 13, uit 1916 met uitbreidingen tot 1950 en bestaande uit productiehallen en een schoorsteen.
 Diverse boerderijen, zoals Heuvelstraat 6, met een origineel interieur; langgevelboerderij aan Eindsestraat 38, uit de 18e eeuw, met Vlaamse schuur uit dezelfde tijd; kortgevelboerderij aan Eindsestraat 12.

Zie ook:
 Lijst van rijksmonumenten in Dongen
 Lijst van gemeentelijke monumenten in Dongen

Musea 
 De Looierij is gevestigd in een historische leerlooierij (1890) en toont in het gebouw het hele bewerkingsproces van het leerlooiproces vroeger en nu.
 De IJzertijdboerderij, aan de Oude Oosterhoutsebaan.

Natuur en landschap 
Dongen is ontstaan op natuurlijke hoogten nabij het dal van de Donge, die de kom van zuid naar noord doorsnijdt. Direct ten zuiden van de kom van Dongen bevindt zich het Wilhelminakanaal met ten zuiden daar weer van het bedrijventerrein Tichelrijt.

In het centrum van Dongen ligt het kleine zandverstuivingsgebiedje De Bergen. Ten zuidwesten van Dongen ligt natuur- en recreatiegebied De Duiventoren, vooral uit naaldbos bestaand, en naar het zuidoosten ligt, op de zuidoever van het kanaal, het broekgebied Lange Rekken.

Voor het overige wordt Dongen omgeven door landbouwontginningen, die voornamelijk op zandgrond liggen.

Cultuur en verenigingsleven 
Het gebouw waar de meeste culturele activiteiten gebeuren en waar ook de bibliotheek Theek 5 is gevestigd heet De Cammeleur, een multifunctionele accommodatie aan de Hoge Ham in het centrum van Dongen. Dit gebouw is in september 2018 opgeleverd. Voor jongeren is er een jongerencentrum genaamd "JC De Poort" gelegen naast de Laurentiuskerk (Koepelkerk).

Evenementen 
 Zomerspelen
 Winterspelen
 Jaarmarkt
 Dag van het Park
 Oranjeparkfestival
Dwars door Dongen
 Dongen Ice
 Dongen Draait Door
 Dongense Dorps Quiz
 Verrassend Dongen

Verenigingen (onvolledige lijst)
 Voetbalvereniging VV Dongen
 Voetbalvereniging DVVC
 Voetbalvereniging Olympia '60
 Hockeyclub M.H.C. Liberty
 Zwemvereniging De Vennen
 Handbalvereniging HV Dongen
 Badmintonvereniging Shot, Dongen
 Atletiek- en Trimvereniging Atledo
 Gymnastiekvereniging DIA, Dongen
 Tafeltennisvereniging BSM Dongen
 Tennisvereniging T.C. Basdongen
 Wandelsportvereniging WIK, Dongen
 Hengelsportvereniging De Ruischvoorn, Dongen
 Scouting Laurentius Dongen
 Scouting Sint Jozef Dongen
 Scouting De Stormvogels
 Koninklijke Muziekvereniging Dongen
 Seniorenharmonie Dongen
 Bridgeclub Bridge 82

Voorzieningen
 Winkelcentrum Dongen
 Zwemaccommodatie De Vennen
 Sporthal De Salamander

Onderwijs
Basisonderwijs
 Basisschool: St. Jan (katholiek)		
 Basisschool: J.J. Anspachschool (protestants-christelijk)		
 Basisschool: Heilig Hartschool (katholiek)				
 Basisschool: Westerkim (openbaar)
 Basisschool: De Vlinderboom (katholiek)				
 Basisschool: De Biezenkring (openbaar)
 Basisschool: Achterberg (katholiek)	
	
Voortgezet onderwijs		
 Cambreur College (tto, vmbo, havo en vwo)

Sport 
Op zondag 21 augustus 2022 liep de route van de derde etappe (van Breda naar Breda) van de Ronde van Spanje 2022 door Dongen.

Geboren
 Theodorus Martinus Roest (1832-1898), numismaat en conservator
 Cornelis Leonardus Bressers (1856-1933), ondernemer en politicus
Jan Willemen (1912-1985), graficus
H.G. de Bont (1920-1969), schrijver
Frans Verheijen (1922-1979), politicus
Véronique Akkermans (1966), judoka
Karel Willemen (1967), industrieel vormgever
Rolf Snoeren (1969), modeontwerper
Simone Atangana Bekono (1991), schrijfster
Marlou Peeters (1991), voetbalster
Desirée Emmen (1992), lange-afstand en openwaterzwemmer 
Anne Haast (1993), schaakster
Cathelijn Peeters (1996), atlete

Elders geboren bekende inwoners 
 Hans Zimniak (1929-2006), bokser
 Kelly van Zon (1987), meervoudig kampioen tafeltennis

Nabijgelegen kernen 
's Gravenmoer, Oosteind, Oosterhout, Dorst, Rijen, De Moer, Dongense Vaart, Kaatsheuvel

Externe links 
 Website van de gemeente Dongen
 Regionaal Archief Tilburg - beheert de archieven van de gemeente Dongen
 meer dan 1000 foto's vanaf 1900

 

Plaats in Noord-Brabant