alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
Ź

Ź (ziet) – trzydziesta pierwsza litera alfabetu polskiego służąca do zapisu spółgłoski szczelinowej. Używana także w alfabecie łacińskim języka czarnogórskiego, w białoruskiej łacince, języku dolnołużyckim i wilamowskim. W języku polskim jest najczęściej przypisana spółgłosce [].

Kodowanie

Zobacz też 
 Lista jednoliterowych skrótów i symboli

Przypisy 

Litery alfabetu łacińskiego
Spółgłoski
Geometria algebraiczna

Geometria algebraiczna – dział matematyki z pogranicza algebry i geometrii, badający obiekty geometryczne metodami algebraicznymi lub struktury algebraiczne metodami geometrii, teorii funkcji analitycznych, teorii kategorii i innych podobnych.

Rozwój geometrii analitycznej spowodował wyodrębnienie z niej geometrii algebraicznej w II połowie XIX wieku. Jedną z teorii czerpiących z geometrii algebraicznej jest teoria pierścieni przemiennych. Znajduje również zastosowania w fizyce.

Geometria algebraiczna zajmuje centralne miejsce we współczesnej matematyce; jest spoiwem łączącym tak odległe od siebie dziedziny, jak analizę zespoloną, topologię i teorię liczb. Stosując metody geometrii algebraicznej, Andrew Wiles udowodnił wielkie twierdzenie Fermata, natomiast Pierre Deligne udowodnił hipotezę Weila (powiązaną z hipotezą Riemanna).

Przypisy

Linki zewnętrzne 
  Algebraic geometry , Encyclopedia of Mathematics, encyclopediaofmath.org, [dostęp 2023-06-18].
Algebra liniowa

Algebra liniowa – dział algebry opisujący przestrzenie liniowe i inne moduły, zwłaszcza skończonego wymiaru, a także blisko powiązane tematy jak układy równań liniowych i macierze. Algebra liniowa obejmuje przez to zarówno elementy algebry elementarnej, jak i abstrakcyjnej.

Algebra liniowa jest narzędziem różnych dziedzin matematyki oraz innych nauk, zwłaszcza empirycznych i technicznych. Do jej pojęć i twierdzeń odwołują się teoria liczb, geometria, inne obszary algebry, analiza matematyczna z równaniami różniczkowymi i tematy o licznych zastosowaniach jak programowanie liniowe. Fizyka teoretyczna korzysta ze wspomnianych dyscyplin, wiele jej wielkości to wektory i tensory, a mechanika kwantowa jest formalizowana jako teoria pewnego typu przestrzeni wektorowych (przestrzeń Hilberta).  W ekonomii algebra liniowa dostarcza metod modelowania i rozwiązywania problemów związanych z alokacją zasobów. Macierze są też podstawą niektórych technik kryptograficznych i technologii informatycznych jak sieci neuronowe i uczenie maszynowe.

Podstawowe problemy zaliczane do tej dziedziny – jak układ dwóch równań liniowych zmiennych rzeczywistych – postawiono i rozwiązano już w starożytności. W nowożytności nastąpiły intensywny rozwój jej pojęć, wyodrębnienie tej dziedziny i nazwanie jej. Niektóre wyniki z jej pogranicza opublikowano dopiero w II połowie XX wieku – przykładem jest algorytm Strassena. W XXI wieku algebra liniowa bywa uznawana za poznaną dość dobrze, jednak istnieje całe towarzystwo naukowe jej poświęcone, wydające czasopisma na jej temat i przyznające nagrody za jej rozwój.

Zagadnienia 
Algebra liniowa zawiera teorie:
 form kwadratowych,
 macierzy, 
 homomorfizmów (przekształceń liniowych)  między przestrzeniami liniowymi,
 przekształceń dwuliniowych  (np. iloczyn skalarny)
 przekształceń antyliniowych (np. iloczyn skalarny w przestrzeniach zespolonych)
 przekształceń półtoraliniowych,
 przekształceń wieloliniowych.

Naukowcy 

Tej dziedzinie algebry przysłużyli się między innymi:

Przypisy

Bibliografia 
 Grzegorz Banaszak, Wojciech Gajda: Elementy algebry liniowej Tom 1 i 2, Wydawnictwa Naukowo-Techniczne, 2002.
 Andrzej Białynicki-Birula: Algebra liniowa z geometrią, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1979.
 Aleksiej Kostrikin: Wstęp do algebry: Algebra liniowa, PWN, Warszawa 2004.
 Andrzej Mostowski, Marceli Stark: Algebra liniowa, PWN, Warszawa 1968.
 Jacek Gancarzewicz: Algebra liniowa i jej zastosowania, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 2009.

Linki zewnętrzne 
 Algebra liniowa z geometrią analityczną (materiały dydaktyczne przygotowane w ramach projektu Opracowanie programów nauczania na odległość na kierunku studiów wyższych – Informatyka.)
  [dostęp 2022-10-06].
  Linear algebra , Encyclopedia of Mathematics, encyclopediaofmath.org, [dostęp 2022-10-06].
 Grant Sanderson, Essence of linear algebra, kanał 3blue1brown na YouTube, 16 marca 2019 [dostęp 2021-03-15] – krótki, animowany kurs algebry liniowej.
A cappella

A cappella  (pol. „jak w kaplicy”, w luźnym tłumaczeniu: „w stylu kościelnym”) – styl muzyczny polegający na wykonywaniu przez chór utworów wielogłosowych bez towarzyszenia instrumentów. Ów styl wykształcił się na gruncie muzyki kościelnej XVI wieku, a jego teoretyczne dookreślenie dokonało się w teorii muzyki w I połowie XVII wieku.

Początkowo termin a cappella odnosił się do wykonawstwa muzyki sakralnej, w obecnie używanym znaczeniu jest to każdy rodzaj kompozycji (i techniki) chóralnej, wykonywanej bez towarzyszenia instrumentów. Styl a cappella narodził się w czasach kompozytora Josquin des Prés pod koniec XV wieku, a popularność osiągnął w wieku XVI, kiedy to kompozytor Giovanni Pierluigi da Palestrina pisał utwory wykonywane w watykańskiej kaplicy Sykstyńskiej. W kompozycjach tego rodzaju nie zamieszczano żadnych informacji dotyczących akompaniamentu, który miał towarzyszyć śpiewowi. Do wieku XVII śpiew a cappella ustąpił miejsca wokalno-instrumentalnemu stylowi kantatowemu.

W Polsce najwybitniejszym przedstawicielem stylu a cappella był Wacław z Szamotuł.

Przypisy 

Teoria muzyki
Tutti

Tutti (wł. wszyscy) – termin muzyczny wskazujący na udział wszystkich wykonawców w określonym dla danego utworu zespole orkiestrowym.

Terminem tutti określa się też partię orkiestry wykonywaną w trakcie pauzowania solisty w koncertach i innych utworach przeznaczonych dla solisty i orkiestry.

W grze organowej tutti oznacza użycie wszystkich rejestrów łącznie, także nazwę specjalnego manubrium, włączającego wszystkie rejestry.

Przypisy

Bibliografia 
 
 
 

Teoria muzyki
Teoria dowodu

Teoria dowodu – dział logiki matematycznej zajmujący się analizą pojęcia dowodu oraz możliwych sposobów używania go w rozważaniach matematycznych. Za ojca tej dziedziny uważa się Davida Hilberta, jednego z najwybitniejszych matematyków przełomu dziewiętnastego i dwudziestego wieku.

Do głównych zadań teorii dowodu należy kształtowanie takich systemów logicznych wraz z odpowiednimi zestawami aksjomatów, które nadawałyby się do formalizowania dowodów matematycznych, następnie zaś badanie siły tych systemów (im silniejszy system, tym więcej twierdzeń można udowodnić na jego gruncie wychodząc z danego zbioru aksjomatów). Bada się też szczegółowo strukturę dowodów formalnych, co czyni teorię dowodu odpowiednikiem
syntaktyki logicznej (czasem obu tych terminów używa się zamiennie).

Zobacz też 
 automatyczne dowodzenie twierdzeń
 dedukcja naturalna
 klasyczny rachunek logiczny
 system Hilberta
 bez straty ogólności

Linki zewnętrzne 
  Proof theory , Encyclopedia of Mathematics, encyclopediaofmath.org, [dostęp 2023-06-18].
  Proof theory , Routledge Encyclopedia of Philosophy, rep.routledge.com [dostęp 2023-05-10].

 
 

Logika matematyczna
Japońskie regalia cesarskie

– trzy święte symbole japońskiej władzy cesarskiej, oznaki rządów suwerena; Trzy Święte Skarby (Zwierciadło, Miecz, Klejnoty); trzy boskie symbole japońskiego tronu cesarskiego, trzy regalia cesarskie. Według legendy bogini Amaterasu przekazała je swojemu wnukowi Ninigiemu, kiedy posłała go na ziemię, a on z kolei dał je swojemu wnukowi Jimmu, pierwszemu cesarzowi Japonii. Należą do nich:
 Ośmiogranne zwierciadło – Yata-no-kagami (八咫鏡); także nazwa Mafutsu-no-kagami (真経津の鏡); symbolizuje mądrość, boginię Amaterasu Ōmikami; jest przechowywane w chramie Naikū należącym do Ise-jingū (najświętsze sanktuarium shintō), w prefekturze Mie;
 Miecz-Trawosiecz – Kusanagi-no-tsurugi (草薙の剣); także Ama-no-murakumo-no-tsurugi (天叢雲剣); symbolizuje odwagę; przechowywany w chramie Atsuta-jingū w Nagoi, a jego replika w Pałacu Cesarskim w Tokio;
 Szczęścionośne krzywulce – Yasakani-no-magatama (八尺瓊勾玉, 八尺瓊曲玉, 八坂瓊曲玉); symbolizują życzliwość, czynienie dobra.

Przedmioty te mają charakter sakralny przez ich ścisłe powiązanie z mitami o wielkiej bogini Słońca Amaterasu, prarodzicielce narodu japońskiego. Wysyłając swego wnuka Ninigiego na ziemię dla zaprowadzenia na niej porządku i ucywilizowania nieznanej krainy, powiedziała: „Kraj japoński jest tym krajem, którym powinni rządzić nasi potomkowie. Ty idź i rządź! Tron cesarski trwać będzie wiecznie, jak niebo i ziemia i będzie rozkwitać po wsze czasy”, a według Kojiki:

Początkowo przedmioty te były przechowywane w pałacu cesarskim, później jednak w obawie przed ich skażeniem zostały przekazane do świątyni, a dla dodatkowego bezpieczeństwa sporządzono ich duplikaty.

Nawet w czasach, gdy potęga możnych rodów i shōgunów przyćmiewała blask majestatu władców Japonii, każdego z cesarzy otaczano powszechną czcią, jako świętego wodza narodu, bowiem każdy cesarz posiadał te „trzy święte skarby”, świadczące o jego boskim pochodzeniu oraz zapewniające mu poparcie bogów:
 lustro – ma oznaczać stałą obecność u jego boku bogini słońca Amaterasu,
 miecz – ma magiczną moc działania w obronie cesarskiego rodu i całego narodu,
 klejnoty – są świadectwem doświadczeń zgromadzonych przez jego boskich przodków, a swą mocą i ostrością symbolizują rozum i wiedzę.

Obecnie w pałacu cesarskim w Tokio przechowywany jest oryginał klejnotów oraz kopie zwierciadła i miecza. Oryginał zwierciadła przechowywany jest w relikwiarzu w chramie Naikū w Ise, a oryginał miecza w świątyni Atsuta w Nagoi.

Przekazanie regaliów jest najistotniejszym elementem ceremonii intronizacji nowego cesarza Japonii – tennō. Nie są one jednak pokazywane publicznie.

Zobacz też 
 cesarze Japonii

Przypisy

Linki zewnętrzne 
 Japananese Imperial Regalia

Artefakty mitologii japońskiej
Japońska rodzina cesarska
Japońskie regalia cesarskie
Regalia

Regalia (łac. regalis = królewski) – oznaki i symbole władzy monarszej, królewskiej, jak: korona, berło, jabłko itp.

Przykłady regaliów:
 regalia cesarskie
 japońskie regalia cesarskie 
 polskie insygnia koronacyjne
 
Także określenie na specjalny ubiór, szczególnie strojny, ozdobny.

Zobacz też 

 regalia – charakterystyczne dla wczesnego średniowiecza dziedziny gospodarki zastrzeżone dla panującego
 tron

Insygnia
Monarchia
Frazowanie

Frazowanie – kształtowanie wyrazowe odcinków muzycznych, jakimi są frazy.

Frazowanie ma na celu uplastycznienie melodii i całej struktury horyzontalnej frazy. Frazy często (choć nie zawsze, gdyż nie każda fraza jest wykonywana legato) obejmuje się łukami, prowadzonymi nad lub pod nutami (po stronie przeciwnej do pałeczek nut). We frazowaniu zwykle stosuje się lekkie crescendo, a następnie diminuendo, przy czym kulminacja frazy występuje około jej połowy lub na najwyższej nucie.

Zobacz też 
 Fraza

Przypisy

Bibliografia 
 
 

Artykulacja i ekspresja
Chromatyzacja gam

Chromatyzacja gam - rozszerzanie skal diatonicznych poprzez alteracje (podwyższenie lub obniżenie o półton) poszczególnych stopni (dźwięków). Początkowo wprowadzano je między dźwiękami oddalonymi o cały ton jako dźwięki prowadzące do dominanty, medianty górnej lub dolnej; z czasem zaś dla każdego stopnia. W ten sposób powstała skala chromatyczna.

Zobacz też 
 znak chromatyczny

Przypisy 

System dźwiękowy
Środek transportu

Środek transportu – maszyny transportowe lub istoty żywe, dzięki którym możliwe jest przemieszczanie ludzi lub ładunków, czyli transport.

Podział środków transportu jest zbliżony do podziału transportu. Najprostszy obejmuje środki transportu wewnętrznego zwanego też transportem bliskim (wewnątrz danego obiektu, np. magazynu) oraz środki transportu zewnętrznego (dalekiego).

Środki transportu dzielą się na:
 środki transportu dalekiego / zewnętrznego
 środki transportu lądowego – pojazdy
 pojazdy szynowe
 pojazdy samochodowe
 pojazdy jednośladowe (motocykle, rowery, hulajnogi elektryczne)
 urządzenia transportu osobistego
 urządzenia wspomagające ruch
 środki transportu wodnego
 śródlądowego
 morskiego
 środki transportu lotniczego
 środki transportu specjalnego (poduszkowiec, amfibia)
 środki transportu bliskiego/wewnętrznego (urządzenia dźwigowo-transportowe)
 urządzenia dźwigowe (dźwignice)
 urządzenia transportowe (wózki i przenośniki).

Przykłady środków transportu jako istot żywych: zwierzęta juczne, zwierzęta pociągowe, tragarze.

Przykłady środków transportu jako maszyn: samochód, statek, wagon, lokomotywa, samolot, rower.

W Polsce podział i definicje środków transportu w zakresie urządzeń były określane przez normę PN-72/M-78001, którą wycofano w dniu 01.08.2014 r.

Środki transportu a wpływ na środowisko 

W badaniu z 2011 r. przeprowadzonym przez Europejską Federację Cyklistów (European Cyclists’ Federation – ECF) porównano średnie emisje rowerów zwykłych i elektrycznych z innymi środkami transportu, biorąc przy tym pod uwagę środowiskowy koszt ich produkcji oraz użytkowania. W przypadku rowerów uwzględniono też dodatkowy wydatek energetyczny samych użytkowników w postaci spalonych kalorii. Według obliczeń emisja na każdy kilometr pokonany zwykłym rowerem wynosi 21 gramów , a rowerem elektrycznym 1 gram więcej. W przypadku samochodów wynik to 271 gramów na kilometr na osobę oraz 101 gramów na kilometr na pasażera autobusów.

Rower jest jedynym środkiem transportu, który Unia Europejska uznała za w 100% przyjazny zarówno dla klimatu, jak i ochrony środowiska.

Przypisy
Ama no Nuboko

Wedle japońskiego mitu o stworzeniu świata:

Izanagi i Izanami stanęli na unoszącym się w przestrzeni moście niebios (tęczy), spojrzeli w dół na rozchybotaną ziemię i zapytali: „Czy nie ma tam jakiegoś kraju?”. Po czym pchnęli w wody oceanu bezcenną, wysadzaną niebieskimi klejnotami włócznią, którą otrzymali od bogów. Kilkoma ruchami zamieszali wodę aż zachlupotała: gdy unieśli włócznię ku górze, z jej grotu spłynęła gęsta kropla iłu, potem druga i następna. Gęsta ciecz skrzepła i stała się wyspą . Wtedy boska para demiurgów zapragnęła być mężem i żoną, zstąpiła z Niebios i zamieszkała na tej wyspie. W ustronnym miejscu bogowie ustawili słup (co w obyczaju dawnych japońskich budowniczych było równoważnikiem położenia pod budowlę kamienia węgielnego). Według Nihon-shoki słupem tym była właśnie owa włócznia, dana im przez duchy nieba.

Bibliografia 
 Kojiki, czyli Księgi Dawnych Wydarzeń – w przekładzie W. Kotańskiego, PIW, Warszawa 1986
 Kotański W. – Japońskie opowieści o bogach, Iskry, Warszawa 1983

Linki zewnętrzne 
 Angielski przekład Kojiki (i paru innych tekstów mitologii japońskiej, Public Domain)w serwisie Sacred Texts.

Artefakty mitologii japońskiej
Mityczna broń
Pojazd kołowy

Pojazd kołowy – urządzenie służące do transportu lądowego, poruszające się na kołach. Są to np.: samochód osobowy, samochód ciężarowy, riksza, rower, hulajnoga, deskorolka, łyżworolki, motorower, skuter, motocykl, ciągnik rolniczy/traktor, autobus, wózek inwalidzki, kombajn oraz pojazdy szynowe.

Zobacz też 
 Pojazd
 Pojazd jednośladowy
 Pojazd zaprzęgowy
 Pojazd mechaniczny
 Pojazd gąsienicowy
 Pojazd elektryczny
 Pojazd samochodowy

Pojazdy
Wojtek

Wojtek – niedźwiedź-żołnierz, maskotka 22 Kompanii Zaopatrywania Artylerii w armii gen. Andersa
 Wojtek – piwo angielskiego browaru Beartown Brewery z Congleton
 zdrobnienie imienia Wojciech
 gwarowe określenie bociana
Swetoniusz

Gaius Suetonius Tranquillus (ur. ok. 69 n.e., zm. 130) – rzymski pisarz, pisał po łacinie i po grecku.

Pochodził ze stanu ekwickiego. Jego ojciec, Swetoniusz Laetus, był trybunem wojskowym przy XIII Legionie, gdzie walczył pod Bedriakum w oddziałach Otona, o czym Swetoniusz informuje w żywocie Otona.

Przyjaźnił się z Tacytem i utrzymywał bliskie kontakty z Pliniuszem Młodszym, który wstawił się za nim u cesarza Trajana, w jednym ze swych listów. Większość wiadomości, które posiadamy o Swetoniuszu, pochodzi z korespondencji Pliniusza.

Około roku 120 został sekretarzem kancelarii cesarskiej Hadriana. Jednak już niedługo później zwolniono go za zbyt swobodne przystawanie z żoną cesarza - Sabiną. Wówczas poświęcił się twórczości literackiej. Na ten okres przypada wydanie słynnych Żywotów Cezarów. Zawierają one biografie Juliusza Cezara, Oktawiana Augusta, Tyberiusza, Kaliguli, Klaudiusza, Nerona, Galby, Otona, Witeliusza, Wespazjana, Tytusa i Domicjana. Są one ważnym źródłem, uzupełniającym relację Tacyta (która np. nie obejmuje Kaliguli, bo odpowiednie księgi Roczników Tacyta nie zachowały się). Szczególna wartość ich polega na opisie obyczajowości cesarskiej. Każda biografia, w mniejszym bądź większym stopniu, zachowuje trójpodział. Na początku część omawiająca wydarzenia z życia cesarza (nie zawsze przestrzegająca chronologii), jego pochodzenie, sprawowane urzędy; następnie opisuje cechy charakteru i wygląd władcy (species), a w końcowych partiach śmierć, poprzedzaną zawsze znakami wróżebnymi.

Do naszych czasów zachowały się oprócz Żywotów cezarów (De vita Caesarum), fragment dzieła O słynnych mówcach i nauczycielach (De grammaticis et rhetoribus), będące częścią większej całości O sławnych mężach (De viris illustribus).

Niektóre jego zaginione prace cytują autorzy późniejsi i Księga Suda.

Wspomina (w biografii Klaudiusza, 25) postać bliżej nieokreślonego Chrestosa: Iudaeos impulsore Chresto assidue tumultuantes Roma expulit („Żydów wypędził z Rzymu za to, że bezustannie wichrzyli podżegani przez jakiegoś Chrestosa”, wyd. pol. tłum. Janina Niemirska-Pliszczyńska).

Przypisy

Bibliografia

Linki zewnętrzne 
 Pisma Swetoniusza na The Latin Library.
 „Żywoty cezarów” (w oryginale i po ang.)
 Swetoniusz – dzieła w bibliotece Polona

Historycy starożytnego Rzymu
Pisarze greckojęzyczni starożytnego Rzymu
Pisarze łacińscy starożytnego Rzymu
Pisarze I wieku
Pisarze II wieku
Urodzeni w I wieku
Zmarli w 130
Kach

Kach ( tylko w ten sposób) – ekstremistyczna, szowinistyczna organizacja żydowska założona przez rabina Me’ira Kahanego. Departament Stanu USA, Unia Europejska i rząd Izraela zaliczają tę organizację do organizacji terrorystycznych.

Organizacja ta nawoływała do oczyszczenia Izraela z Arabów i startowała w wyborach parlamentarnych (otrzymując nieznaczne poparcie).

W 1984 mimo kłopotów z dopuszczeniem do wyborów ugrupowanie przekroczyło próg wyborczy, a Kahane został jedynym posłem. Po zmianie prawodawstwa, której dokonano specjalnie dla partii Kach, ugrupowanie to uznano za rasistowskie i w wyborach w roku 1988 nie mogło już startować.

W roku 1990 rabin Me’ir Kahane został zabity w Nowym Jorku przez mieszkańca Egiptu. Po tym zabójstwie syn rabina Binjamin (zabity 10 lat później) utworzył drugą organizację Kahane chaj (Kahane żyje). Obie organizacje ściśle ze sobą współpracowały w dziele odtworzenia „biblijnego wizerunku i stanu Izraela”. Mają one na swoim koncie zamachy, strzelaniny i podżeganie do zamieszek. Organizowały protesty przeciwko izraelskiemu rządowi, nękały i zastraszały Palestyńczyków.

Władze izraelskie zdelegalizowały obie organizacje w 1994 roku, za poparcie przez nie zamachu dokonanego przez izraelskiego osadnika Barucha Goldsteina w Grocie Patriarchów w Hebronie, w którym zginęło 29 Palestyńczyków. Po tym organizacja kontynuowała półlegalną działalność.

Bibliografia 
 A. Krawczyk, Terroryzm ugrupowań fundamentalistycznych na obszarze Izraela w drugiej połowie XX wieku, Toruń 2007
 J. Tomasiewicz, Kahane: anatomia izraelskiego ekstremizmu, „Arcana” nr 44, Kraków 2002.

I
Syjonizm
Judaizm
Organizacje terrorystyczne według Departamentu Stanu USA
Historyczne partie i ugrupowania w Izraelu
Przedrostek dwójkowy

Przedrostki dwójkowe – stosowane w informatyce przedrostki jednostek miary o identycznych nazwach i oznaczeniach jak przedrostki SI, ale o mnożniku 103 zastąpionym przez 210 (103 = 1000 ≈ 1024 = 210). Dodatkowo przedrostek kilo jest często oznaczany literą K, a nie k jak w układzie SI. Zastosowanie przedrostków dwójkowych jest bardzo praktyczne, jeśli operujemy wielkościami, dla których naturalnym jest dwójkowy system liczbowy, np. rozmiarami pamięci komputerowej.

Ponieważ takie użycie przedrostków SI nie jest zgodne z ich oryginalnym przeznaczeniem, w 1998 r. IEC zaproponowało metodę wyeliminowania rozbieżności (IEC 60027-2:1998, IEC 80000-13:2008). Polega ona na dodaniu po znaku mnożnika (pisanym zawsze wielką literą) litery i, i zastąpienie drugiej sylaby nazwy mnożnika przez bi (od binarny). Przykładowo KiB, czyli kibibajt ma oznaczać 1024 bajty, w odróżnieniu od kB, czyli kilobajta oznaczającego 1000 bajtów. Propozycja ta przyjmuje się jednak bardzo powoli, mimo że używane są coraz wyższe mnożniki powodujące coraz większe rozbieżności.

Bibliografia 
 Physical Measurement Laboratory
 jednostka informacji

Komputerowe reprezentacje danych

Listy związane z informatyką
Listy związane z metrologią
Broń ćwiczebna

Broń ćwiczebna – broń o specjalnej konstrukcji umożliwiająca wykonywanie ćwiczeń pozwalających na nabywanie wprawy w posługiwaniu się bronią bojową lub myśliwską, jednak bez ryzyka poważnego uszkodzenia ciała. Przyjmuje się założenie, że broń ćwiczebna powinna zachować jak najwięcej cech upodabniających ją do broni używanej w rzeczywistych działaniach, np. pod względem wagi, kształtu, sprężystości itp.

Broń ćwiczebna była bardzo szeroko stosowana, szczególnie w okresach, gdy wysoki poziom umiejętności i wprawy w posługiwaniu się bronią białą miał ogromne praktyczne znaczenie; obecnie broń ćwiczebna jest stosowana w niektórych sztukach i sportach walki.

Z broni ćwiczebnej wykształciło się wiele rodzajów współczesnej broni sportowej, której konstrukcja i cechy o wiele bardziej odbiegają od swych pierwowzorów niż w przypadku konstrukcji i cech broni ćwiczebnej.

Podobnie jak w przypadku ogólnej klasyfikacji broni, broń ćwiczebną można podzielić na broń zaczepną i broń ochronną.

Broń ćwiczebna - zaczepna:

 przykłady: bokken, Iaitō, floret, palcat, rękawice (łagodzące siłę zadawanego ciosu), shinai, strzały ze stępionymi grotami
 sposoby modyfikowania jej konstrukcji:
 zastosowanie słabszego materiału (np. drewno zamiast metalu)
 stępienie metalowego ostrza lub grotu
 owinięcie części broni miękkim, amortyzującym materiałem (skóra, tkanina, słoma, pakuły, gąbka itp.)

Broń ćwiczebna - ochronna:

 wszelkiego rodzaju ochraniacze, protektory i tarcze: maski, kaski, okulary, rękawice (chroniące dłonie i przedramiona przed skutkami otrzymywanych uderzeń), ochraniacze łokci, kolan, suspensoria, nabiodrki, nagolenniki itp.).

Zobacz też 
 broń pneumatyczna
 KBKS

Bibliografia 
 

Broń
Strumień danych

Strumień danych definiowany jest w literaturze w różny sposób, poniżej przedstawiono kilka stosowanych definicji:

 Według Federal Standard 1037C oraz według definicji Data_stream:
 W telekomunikacji, strumień danych jest sekwencją cyfrowo przetworzonych sygnałów stosowaną w transmisji informacji.
 Według Computing on data streams, SCR Technical Note, Digital Research Center:
 Strumień danych jest sekwencją elementów  gdzie każdy z elementów jest odczytywany tylko raz, wraz ze zwiększającym się indeksem 
 Według Słownika Encyklopedycznego – Informatyka, Wydawnictwa Europa, autorstwa Zdzisława Płoskiego (rok wydania 1999):
 Strumień (angielskie stream), połączenie między nadawcą a odbiorcą w postaci nieprzerwanej sekwencji danych, nie dzielonych na komunikaty. Komunikacja strumieniowa jest realizowana za pomocą buforów pozwalających nadawcy wyprzedzać odbiorcę. Strumienie znajdują zastosowanie przy zdalnych rejestracjach, przesyłaniu plików i są podstawą organizowania komunikacji typu producent-konsument.
 Według An Abstract Semantics and Concrete Language for Continuous Queries over Streams and Relations:
 Strumień jest nieograniczonym zbiorem elementów  gdzie  jest krotką należącą do schematu strumienia, a  należące do  jest stemplem czasowym elementu.
 Według Planethmath.org:
 Strumień jest serią danych, której kolejne elementy oddziela zmienny interwał czasu. Formalnie: Strumień to para uporządkowana  gdzie  jest ciągiem krotek, a  jest ciągiem interwałów czasowych oraz dla każdego

Zobacz też 
 strumieniowa baza danych

Podstawowe systemy wejścia i wyjścia
Bala (Sumer)

Bala (sum. bala, tłum. „rotacja”) – nazwa podatku płaconego rotacyjnie przez prowincje w sumeryjskim państwie III dynastii z Ur (2113-2005 p.n.e.). Wraz z podatkiem gun mada, płaconym przez personel wojskowy z peryferiów państwa, podatek ten stanowił podstawę nowego systemu podatkowo-redystrybucyjnego wprowadzonego przez króla Szulgiego (2096-2048 p.n.e.). 

Podatek bala płacony był w postaci dóbr w których produkcji dana prowincja się specjalizowała. Najczęściej chodziło tu o produkty rolne (np. zboża), żywy inwentarz (np. bydło czy owce) i surowce (np. drewno). Wszystkie te dobra gromadzone były w specjalnie w tym celu ustanowionych centrach redystrybucji, takich jak Puzrisz-Dagan (gdzie gromadzono bydło i owce) czy Dusabara (gdzie gromadzono produkty rolne). Stąd dopiero były one rozprowadzane – część przeznaczona była dla władcy, część trafiała do głównych świątyń w kraju, a z pozostałej części utrzymywano urzędników administracji państwowej.

Przypisy

Bibliografia 
 
 

Sumer
Słowa z języka sumeryjskiego
Podatki
Barka

Barka – rodzaj statku o płaskim dnie, służącego do transportu ładunków w żegludze śródlądowej. Barki są najczęściej pozbawione własnego napędu. 

Pierwotnie barki poruszały się z prądem rzeki a pod prąd były holowane przez ludzi (burłacy) lub zwierzęta pociągowe, które poruszały się po specjalnej drodze wzdłuż rzeki.

Potem do holowania barek wykorzystano holowniki parowe a następnie motorowe oraz pchacze. 

Barki w żegludze śródlądowej dzielą się na górno- i dolnopokładowe. Mogą być przystosowane do pchania, holowania lub posiadać własny napęd. 

W żegludze morskiej używa się barek większych, o nośności kilku tysięcy ton, głównie do transportu ładunków masowych i drewna. 

W górnictwie morskim stosowane są barki o nośności nawet kilkudziesięciu tysięcy ton. Służą do transportu platform wiertniczych i ich części oraz materiałów do budowy konstrukcji.

Innym rodzajem są barki robocze, przeznaczone do wykonywania prac w górnictwie podmorskim. Są wyposażone w dźwigi (często o udźwigu kilku tysięcy ton), urządzenia do układania rurociągów oraz zestawy umożliwiające nurkowanie. Na barce takiej może mieszkać kilkuset pracowników.

Zobacz też 

 barka desantowa
 jednostka zespolona
 lichtuga
 szalanda
 barka turystyczna
 barka mieszkalna
 bieliana

Bibliografia 
 

Typy statków
Cavea

Cavea – łaciński termin określający widownię w kształcie półkola lub elipsy w teatrze rzymskim.  

Widownie tworzyły wznoszące się koncentrycznie rzędy kamiennych stopni - siedzeń. Patrycjusze siedzieli w pierwszych rzędach (prima cavea), a plebejusze w najwyższych (ultima cavea)

Bibliografia 
 

Kultura starożytnego Rzymu
Teatr starożytny
Cezar (tytuł)

Cezar (łac. caesar) – jeden z tytułów używanych przez rzymskich cesarzy. Słowo cezar było rodowym mianem Juliusza Cezara oraz Oktawiana – jego adoptowanego syna i pierwszego cesarza rzymskiego, ale z czasem stało się tytułem władców Rzymu. W okresie tetrarchii tytułu cezara używali dwaj młodsi tetrarchowie. W Cesarstwie Bizantyńskim tytuł utracił swą rangę i był przyznawany najpierw następcy tronu, a potem dalszym synom cesarskim. W Imperium Osmańskim tytuł cezara przyjął sułtan Mehmed II dla podkreślenia kontynuacji przez Osmanów Cesarstwa Rzymskiego

W Cesarstwie Bizantyńskim 
W Cesarstwie Wschodnim (nazwanym później Bizantyńskim) tytuł cezara (gr.: Καῖσαρ, kaisar) oznacza następcę tronu, choć od czasów  Teodozjusza I (379-395) cesarze chętniej wynoszą swoich następców do godności współcesarza. Tytuł cezara zaczyna natomiast być przyznawany kolejnym synom cesarskim lub ich bliskim, a wpływowym krewnym, i tak na przykład cesarz Teofil (829-842) przyznał go swemu zięciowi Aleksemu Mosele, Michał III (842-867) – swemu wujowi Bardasowi, Nicefor II Fokas (963-969) – ojcu Bardasowi Fokasowi. Do wyjątków należało nadanie tej godności przywódcy obcego państwa. Postąpił tak Justynian II w stosunku do chana Bułgarii Terweła w podzięce za pomoc w odzyskaniu tronu w 705 roku.

Zgodnie z Klētorologionem z 899 roku cezar nosił koronę bez krzyża. Tytuł utracił swoją wysoką rangę po reformie tytulatury cesarskiej przez Aleksego I Komnena (1081-1118) i wprowadzenia nowych tytułów pochodzących od starego tytułu cesarskiego sebastos. Tytuł cezara zachował się do końca istnienia Cesarstwa, w okresie Paleologów był nadawany wpływowym arystokratom, jak np. Aleksy Strategopul. Od XIV wieku przyznawano go głównie władcom państw obcych z terenu Bałkanów: Wołoszczyzny, Serbii, Tesalii. W Księdze urzędów Pseudo-Kodyna z połowy XIV wieku jest wymieniony po sebastokratorze i megadomestyku.

Zobacz też 
 August,
 Imperator.

Przypisy

Bibliografia 
 
 

Tytuły w starożytnym Rzymie
Bizantyńskie tytuły cesarskie
Comitatenses

Comitatenses (comitatus) – odwodowe wojska polowe z okresu późnego cesarstwa, stanowiące obok wojsk pogranicznych (limitanei) trzon sił zbrojnych państwa rzymskiego. 

Rozmieszczone były w głębi imperium i składając się przeważnie z konnicy, miały charakter mobilny; ich zadaniem było uniemożliwienie wdarcia się w głąb państwa najeźdźcom, którzy przedarli się przez limes. 

Wojska te powstały w wyniku reform Dioklecjana, choć pomysł utworzenia takiej manewrowej armii rezerwowej należy zawdzięczać wcześniejszym reformom cesarza Galiena. Ostateczny podział armii na polowe siły mobilne i garnizonowe wojska pograniczne przypisuje się Konstantynowi, w wyniku czego te drugie wzmocniono znaczną siłą uderzeniową ciężkiej kawalerii, określanej mianem cesarskich „towarzyszy” (comitatus). W wymiarze społeczno-ekonomicznym zmiana ta spowodowała podwojenie liczebności armii rzymskiej, ale i przeszło dwukrotny wzrost kosztów jej utrzymania.

W przeciwieństwie do wojsk pogranicznych jednostki comitatenses nie były przypisane do stałych miejsc stacjonowania. W warunkach pokojowych rozlokowane były w miastach, gdzie przysługiwało im prawo kontyngentu kwaterunkowego (w postaci 1/3 dostępnych miejsc zamieszkania), a ich żołnierze też mogli mieć własne rodziny. Wprawdzie dla potrzeb naczelnego dowództwa Konstantyn stworzył dwa stanowiska „generalskie” (magister equitum dla dowódcy kawalerii i magister peditum dla dowódcy piechoty), w praktyce jednak niemożliwością okazało się skupienie wszystkich tych jednostek w jednej armii. W rezultacie comitatenses ulegli rozczłonkowaniu na zgrupowania regionalne (najważniejsze w Galii, prowincjach naddunajskich i na Wschodzie) pod komendą magistra equitum, któremu podlegali niżsi dowódcy – komesi (comes), w szczególnych sytuacjach dowodzący mniejszymi siłami mobilnymi, oddelegowanymi do zadań specjalnych.

Przypisy 

Armia bizantyńska
Armia starożytnego Rzymu
Limitanei

Limitanei – wojska rzymskie stanowiące obsadę limes złożone prawie wyłącznie z piechoty. Nazwa ta pojawiła się w wyniku reform cesarza Konstantyna I Wielkiego (306 – 337). Jako jednostka rzymska, strzegąca granic państwa, jej zadaniem było osłabienie przeciwnika nim przedostanie się w głąb imperium.

Przypisy 

Armia starożytnego Rzymu
Nut

Nut (egip. noc) — w mitologii egipskiej bogini nieba należąca do Wielkiej Enneady. Nut była dzieckiem Szu, boga powietrza oraz Tefnut uosabiającej wilgoć. Za męża oraz brata Nut Egipcjanie uznawali Geba, reprezentującego Ziemię. Taka personifikacja odróżnia mitologię egipską od wielu innych, gdzie niebo kojarzono z pierwiastkiem męskim, a ziemię z żeńskim, np. Uranos i Gaja u Greków.

Nut i Geb mieli pięcioro dzieci, symbolizujących pięć dni egipskiego tygodnia:
 Ozyrysa,
 Horusa Starego,
 Seta,
 Izydę,
 Neftydę.

Horusa uważano jednak również za syna Ozyrysa i Izydy, więc niekiedy Nut i Gebowi przypisywano tylko czwórkę dzieci. Bogini Nut otrzymała od swojego ojca zakaz łączenia się ze swoim bratem, Gebem, we wszystkie dni roku egipskiego (360 dni), jednak Thot, pokonując w kolejnych walkach Księżyc, stworzył pięć dodatkowych dni, w trakcie których bogini poczęła swoje dzieci.

Zgodnie z mitem Nut i Geb przez całą wieczność leżeli złączeni w miłosnym zespoleniu, ale zostali rozdzieleni przez Szu, czyli powietrze. Według egipskiej kosmologii świat znajduje się pomiędzy ich ciałami. Nut starożytni wyobrażali sobie jako nagą kobietę stojącą na rękach i na nogach, której pokryte gwiazdami ciało było wygięte w łuk, tworząc sklepienie niebieskie. Jej ręce i nogi miały wyznaczać cztery kierunki świata. Kiedy Słońce uosabiane przez Re zbliżało się ku zachodowi, Nut połykała je, co powodowało nastanie nocy, i mogła ponownie kochać się z Gebem. Co rano o świcie bogini nieba rodziła Słońce, dając początek nowego dnia. Gdy czasami Geb i Nut zapragnęli zbliżyć się w ciągu dnia, wtedy nastawała burza.

Czasami Egipcjanie przedstawiali w sztuce Nut jako Niebiańską Krowę, na której grzbiecie Słońce pokonywało nieboskłon. W tym ujęciu Geba określano jako Byka Nut.

Zobacz też 
 Enneada

Bibliografia 
 Pavan, Ada Russo w przekł. Agnieszki Michalskiej-Rajch Tajemna Wiedza Egiptu, Wydawnictwo Ravi, Łódź 2002 r., s. 29, 

Egipskie boginie
Bóstwa nieba
Pieczęć cylindryczna

Pieczęć cylindryczna – pokryty rytym wzorem cylinder, który przesuwano po tabliczce z wilgotnej gliny, uzyskując w ten sposób odbicie w postaci powtarzającego się wzoru (bardzo często sceny z życia codziennego). Były one używane w Mezopotamii i innych częściach Bliskiego Wschodu od IV do I tysiąclecia p.n.e. Liczne odnalezione pieczęcie pozwoliły uzyskać dużą wiedzę o życiu w tamtych czasach.

Zobacz też 
 pieczęć

Mezopotamia
Pieczęcie
Źródła archeologiczne
Inżynieria transportu

Inżynieria transportowa – dziedzina wiedzy technicznej zajmująca się zagadnieniami najogólniej rozumianego transportu.

Zagadnienia te można podzielić na podstawowe grupy:
 Środki transportu
 Transport kołowy
 Transport kolejowy
 Transport wodny
 Transport morski
 Transport śródlądowy
 Transport lotniczy
 Transport hydrauliczny (także część inżynierii mechanicznej)
 Projektowanie dróg, dróg kolejowych, kanałów żeglownych (także część inżynierii lądowej)
 Modelowanie ruchu drogowego i kolejowego
 Analiza przepustowości dróg i skrzyżowań
 Inteligentne miejskie systemy transportowe
 Planowanie transportu
 Metody przewidywania obciążenia systemów transportowych
 Analiza i projektowanie miejskich systemów transportowych i parkingowych
 Ekonomia systemów transportowych
 Wpływ systemów transportowych na środowisko
 Zanieczyszczenie środowiska
 Hałas
 Zużycie energii

Nauki techniczne
Transport
Comitium

Comitium (łac.) – miejsce zgromadzenia ludowego w antycznym Rzymie. Składało się z placu, na którym zbierało się zgromadzenie ludowe, Kurii (miejsca obrad Senatu) i rostrów (czyli mównicy, z której przemawiali oratorzy).

Comitia oznaczały same zgromadzenia. Odbywało się ich kilka typów:
 comitia centuriata - zgromadzenie centurii
 comitia curiata - zgromadzenia kurii
 comitia tributa - zgromadzenia tribus
 comitia consulatis - wybory konsulów
 comitia praetoria - wybory pretorów

Starożytny Rzym
Graffiti (ujednoznacznienie)

graffiti
 graffiti (archeologia)
 graffiti (PDA)
 Graffiti – album Chrisa Browna
 Graffiti – singel Gackta

Zobacz też 
 Amerykańskie graffiti
Jota (taniec)

Jota – hiszpański taniec ludowy, w metrum 3/4, tańczony z kastanietami. Istnieje wiele innych piosenek/tańców zwanych "Jotas" (Jota Castellana, Jota Valenciana, Jota Manchega ...), ale najbardziej znana z nich jest wersja aragońska.

Przypisy 

Taniec w Hiszpanii
Tańce ludowe
Trojak (taniec)

Trojak (śl. Trojŏk) – śląski taniec ludowy, wykonywany w trzyosobowych grupach składających się z 1 tancerza i 2 tancerek. Taniec dzieli się na 2 części: wolną w metrum 3/4 i rytmie polononezowym, oraz szybką w metrum 2/4.

Nazwa trojak związana głównie z Górnym Śląskiem, w innych częściach regionu taniec znany jako zagrodnik lub ogrodnik.

Przypisy

Linki zewnętrzne 

 Opis trojaka na portalu Taniec tradycyjny Narodowego Instytutu Muzyki i Tańca

Polskie tańce ludowe
Kultura Śląska
Hasła kanonu polskiej Wikipedii
Demotyka

Demotyka ( demotika ‘ludowe’, od  demotika grammata ‘pismo ludowe’) – nazwa zarówno odmiany pisma wywodzącego się z regionalnego wariantu hieratyki stosowanej w Dolnym Egipcie w trzecim okresie przejściowym, jak i ówczesnego potocznego języka zapisywanego tym pismem używanego w starożytnym Egipcie w epoce późnej, okresie greckim i rzymskim. Jako pismo codziennego użytku wyparło hieratykę w czasach XXVI dynastii. Po raz pierwszy termin ten został wprowadzony przez Herodota dla odróżnienia go od inskrypcji zapisywanych przy użyciu hieratyki lub hieroglifów.

Pismo demotyczne było używane dla celów administracyjnych, handlowych, do pisania korespondencji, aktów prawnych, a także celem sporządzania podręcznych notatek. Jednakże od czasów okresu ptolemejskiego zaczęto go używać do zapisu tekstów naukowych, literackich, a nawet religijnych (także na monumentach) używając przy tym bardziej starannej wersji demotyki. Teksty zapisywano horyzontalnie od prawej do lewej przede wszystkim na papirusach i ostrakonach.

Ze względu na stosowaną mnogość skrótów i innych cech ortograficznych czytanie tekstów jest znacznie utrudnione, a transkrypcja na hieroglify praktycznie niemożliwa.
Demotyka w zastosowaniach urzędowych została wyparta przez grekę, a w mowie przekształciła się w język koptyjski. Ostatnie znane użycie pisma demotycznego – na wyspie File w świątyni Izydy – datowane jest na 450 rok n.e.

Zobacz też 
 język egipski
 język nowoegipski
 język koptyjski
 pisma egipskie
 pismo hieroglificzne
 hieroglify
 lista znaków hieroglificznych Alana Gardinera
 hieratyka

Bibliografia 
 W.V. Davies w przekładzie Macieja G. Witkowskiego, Egipskie hieroglify, Wydawnictwo RTW, 1998 r., s. 6-10, 27-29

Linki zewnętrzne 
 Pismo demotyczne
 
 Pismo egipskie - pismo hieroglificzne, hieratyczne, demotyczne - opis, historia

Język egipski
Języki wymarłe
Pisma egipskie
Kozak (taniec)

Kozak (ukr. Koзaчoк, ros. Казачок) – ukraiński taniec ludowy mężczyzn, wykonujących w czasie jego trwania przysiady, podskoki i wyrzuty nóg do przodu.

Metrum 2/4. Charakteryzuje się żywym, stopniowo przyspieszanym tempem.

Zobacz też 

 Kozak (muzyka)

Przypisy

Bibliografia 
 Ludowy taniec ukraiński. abcukraina.pl

Taniec na Ukrainie
Rosyjskie tańce ludowe
Białoruskie tańce ludowe
Tańce ludowe
Krzesany

Krzesany – polski taniec ludowy (jeden z tańców podhalańskich). W krzesanym w zależności od rodzaju wykonuje się krok zwany "krzesaniem", po czym zmienia się nogę, obijając jedną o drugą w powietrzu i dalej "krzesze". Wchodzi zazwyczaj w skład tańców w solówce.

Rodzaje krzesanych to między innymi: "po dwa", "po śtyry", "po osiem" czyli tzw. "grzybowo" i "wiecno".

"Krzesane" to również grupa melodii góralskich ("nut"; "nuta" to po góralsku melodia) przygrywanych do tańca krzesanego.

Niektórzy do krzesanych zaliczają "drobne", ale ze względu na krok podstawowy są one odrębną grupą tańców podhalańskich.

Polskie tańce ludowe
Podhale
Diadochowie

Diadochowie (od  diadochos „następca”) – termin określający dowódców armii Aleksandra Macedońskiego, którzy przejęli władzę w imperium po jego śmierci w 323 roku p.n.e. Wkrótce potem wybuchły między nimi wojny (zobacz: wojny diadochów) o kontrolę nad ziemiami podbitymi przez Aleksandra.

Do diadochów zaliczani są:
 Antygonos (zapoczątkował dynastię Antygonidów);
 Antypater i jego syn Kassander (zapoczątkowali dynastię Antypatrydów);
 Lizymach;
 Ptolemeusz (zapoczątkował dynastię Ptolemeuszów); 
 Seleukos (zapoczątkował dynastię Seleucydów);
 Eumenes z Kardii;
 Leonnatos;
 Perdikkas;
 Krateros.

Pewną rolę, choć krótkotrwałą, odegrał również Poliperchon, nominowany przez Antypatra na swego następcę z pominięciem syna Kassandra.

Spośród wszystkich wymienionych tylko trzej założyli własne dynastie i zapoczątkowali dzieje trzech wielkich królestw hellenistycznych.

Następcy diadochów nazywani byli epigonami.

Inne znaczenia 
Terminem tym określano oficjalnie następców tronu nowożytnego Królestwa Grecji.

Przypisy

Bibliografia
 

!
Westa

Westa (łac. Vesta) – w mitologii rzymskiej bogini ogniska domowego i państwowego, rzymski odpowiednik bogini Hestii z mitologii greckiej. Jedno z najważniejszych bóstw rzymskich. Kult Westy miał rodowód praindoeuropejski. Jest to przypuszczalnie jedno z najstarszych bóstw europejskich.

Tradycja przypisuje wprowadzenie kultu Westy królowi Numie Pompiliuszowi. Jednak dokonał on prawdopodobnie tylko wprowadzenia kultu Westy jako bogini ogniska państwowego i wybudował odpowiednią świątynię. Sam kult ogniska domowego jest przypuszczalnie przedhistoryczny i przed Numą był uprawiany prywatnie przez poszczególne rodziny (familiae) i szczepy (gentes) italskie.

Świątynia Westy, pierwotnie umiejscowiona była (wraz z gajem) na stoku Palatynu, a obecnie znajduje się na Forum Romanum w Rzymie. Płonął w niej wieczny, reprezentujący samą Westę ogień, którym opiekowały się kapłanki-dziewice zwane westalkami. Jego zgaśnięcie uznawano za zły zwiastun dla państwa. Palenisko było czyszczone raz do roku, 1 marca (który to dzień był początkiem roku w kalendarzu rzymskim) po czym odbywała się uroczysta ceremonia odnowienia ognia. Rozpalania dokonywano przez potarcie dwóch kawałków drewna, pochodzącego z pnia drzewa owocującego. Jego ostateczne wygaszenie nastąpiło w 394 r. n.e. na polecenie chrześcijańskiego cesarza Teodozjusza Wielkiego.

Świątynia Westy miała nieco inny charakter niż reszta rzymskich świątyń. W szczególności nie była inaugurowana (konsekrowana przez augurów) i w związku z tym − ściślej rzecz biorąc − w ogóle nie była świątynią. W konsekwencji, na przykład, nie mógł się tam zbierać i obradować Senat.

Przypisy

Bibliografia 
  
 

Rzymskie boginie
Bóstwa ognia
Dux (wódz)

Dux – wódz armii rzymskiej. Po reformach Galiena mógł nim zostać nawet prosty żołnierz (wcześniej tylko członek arystokracji).
Od słowa dux pochodzą m.in. słowa diuk, czyli książę (tytuł honorowy), doża oraz duce.

Armia starożytnego Rzymu
Tytuły w starożytnym Rzymie
Pas

Pas – długi, wąski kawałek skóry, tkaniny lub innego materiału. Zazwyczaj służący do przytrzymywania spodni, koszuli itp. blisko ciała, ale niekiedy pełniący też funkcję czysto ozdobną. Zwykle zapinany jest na sprzączkę i przytrzymywany szlufkami.

Galeria

Zobacz też 

 pas kontuszowy
 pas (mechanika)
 trzos (pas)

Pasy
Pas (balet)

Pas z francuskiego – krok, termin ma kilka znaczeń:

 W tańcu klasycznym to określenia jednej z kilku skodyfikowanych kombinacji ruchowych:
 pas de bourree
 pas de basque
 pas de chat
 pas cheval

 rodzaj wariacji:
 pas de deux
 pas de trois
 pas de quatre

 rodzaj scenicznego chodzenia:
 pas alle
 pas marche

Balet
Ekwici

Ekwici (łac. equites, l.poj. eques) – średnio zamożna rzymska klasa społeczna, w skład której wchodzili kupcy, przedsiębiorcy, bankierzy, posiadający majątki o wartości minimum 400 000 sesterców (III w. p.n.e.). Symbolami przynależności do stanu ekwickiego było posiadanie konia (stąd nazwa ekwitów znacząca "jeźdźcy": łac. equus oznacza konia), noszenie stroju wojskowego zwanego trabea, złotego pierścienia oraz wąskiego purpurowego szlaku zdobiącego tunikę (szeroki nosili senatorowie).

Początkowo terminem tym określano obywateli rzymskich, których było stać na zakupienie i utrzymanie konia oraz ekwipunku żołnierza jazdy rzymskiej. (dużo droższego od ekwipunku piechura). Rekrutowali się oni z 3 tribus: Tities, Ramnes i Luceres, a przewodził im tribunus celerum. Setka ekwitów stanowiła centurię, dzielącą się na pododdziały zwane decuriae, składające się z dziesięciu osób, każda pod dowództwem dziesiętnika (łac. decurio).

Ekwici stanowili swego rodzaju stan rycerski (łac. ordo equestris) i brali udział w corocznej, odbywającej się 15 lipca paradzie jeźdźców.

W III wieku p.n.e. ta militarna funkcja ekwitów uległa zatarciu, ale pozostali oni wpływową i zamożną grupą właścicieli ziemskich i przedsiębiorców. Stanowili trzon biurokracji rzymskiej. Grupa ta stała w hierarchii społecznej poniżej senatorów, jednak ostro rywalizowała z nimi o wpływy.

W 67 r. p.n.e. senat wydał tzw. ustawę Roscjusza, nadającą ekwitom prawo do zasiadania w teatrze w wydzielonych rzędach, ustawionych tuż za ławami senatorskimi i oddzielonych od pozostałej części miejsc wydzielonych dla plebsu.

Ateńskim odpowiednikiem ekwitów byli hippeis.

Zobacz też 

 nobilowie
 patrycjusze
 plebs

Uwagi

Przypisy 

Historia społeczna starożytnego Rzymu
Mendel

Mendel (z niem. mandel) – zwyczajowa miara liczbowa: 15 sztuk, czyli 1/4 kopy, stosowane w Polsce od XIV wieku. Gdzieniegdzie mendel liczył 16 (mendel chłopski). 

Miara stosowana w odniesieniu do produktów rolnych np. jajek, drobiu. Określenie to bywa jeszcze spotykane na bazarach.

Na Podkarpaciu specyficznie układano snopy zboża w mendle. Cztery snopy były kładzione na ziemi kłosami do środka, a następnie układało się dwie następne warstwy; na wierzchu w formie daszka układane były trzy snopy. W niektórych okolicach mendlami nazywało się sztygi.

Zobacz też 
 gros
 kopa
 tuzin

Przypisy 

Metrologia historyczna
Nazwy liczb
Historia rolnictwa
En

En – w społeczeństwie sumeryjskim namiestnik boga na ziemi.

Według wierzeń mezopotamskich ludzie zostali stworzeni w celu odciążenia bogów od pracy codziennej. Bogowie byli właścicielami ziemi, człowiek jedynie je dzierżawił w zamian za ofiary. Pośrednikiem pomiędzy bogami a ludźmi został ustanowiony en, przez którego bogowie obdarzali ludzi swoją łaską, w zamian zaś odbierali należną im cześć. En łączył w sobie funkcje króla i kapłana i w społeczeństwie pierwotnym był symbolem płodności. Za sprawowaną przez siebie funkcję ponosił śmierć rytualną. Mieszkaniem ena było giparu (egipar) – wydzielony dla niego obszar świątynny. 

W okresie powstawania miast-państw funkcja ena uległa zeświecczeniu. Król-kapłan przeniósł się do pałacu, pozostawiając w świątyni swojego przedstawiciela, który sprawował kult. Odtąd boskiemu namiestnikowi na ziemi nadano tytuł ensi. W dalszym rozwoju, gdy miasta-państwa zaczęły się łączyć w jeden organizm państwowy, ensi najpotężniejszego miasta otrzymał tytuł lugal – król.

Przypisy 

Sumer
Słowa z języka sumeryjskiego
Ensi

Ensi (sum. ensi2 zapisywane PA.TE.SI) – tytuł sumeryjski oznaczający księcia lub namiestnika prowincji. Pierwotnie oznaczał prawdopodobnie wysokiego kapłana, którego kompetencje obejmowały nadzór nad budową świątyni. W okresie starosumeryjskim termin ensi powszechnie oznaczał niezależnego władcę miasta-państwa. Posiadał on na swoim terytorium pełnię władzy ustawodawczej, wojskowej, sądowej i administracyjnej. Jeśli miejscowy książę w drodze podbojów podporządkowywał sobie inne państewka, a jego zwierzchnictwo zaczynało obejmować większe terytorium, nazywano go lugal, tłumaczone jako "wielki człowiek". Od okresu staroakadyjskiego (czasy Sargona Wielkiego) termin ten oznaczał już tylko podporządkowanego królowi namiestnika prowincji. To samo znaczenie zachował w epokach późniejszych, w tym w państwie babilońskim.

Zobacz też 
 en

Bibliografia 
 M. Jaczynowska, D. Musiał, M. Stępień, Historia Starożytna, TRIO, Warszawa 2006, s. 219.

Sumer
Słowa z języka sumeryjskiego

ca:Sumer#Títols polítics sumeris
Mocja

Mocja (od  „poruszanie, ruch”) – zjawisko zmiany rodzaju gramatycznego rzeczownika przez proces słowotwórczy w obrębie jednego leksemu, z reguły z rodzaju męskiego na żeński (feminatywy), występujący w przypadku imion i nazwisk, nazw zawodów i nazw zwierząt. Także różnorodność końcówek gramatycznych z powodu zmiany rodzaju.

Podstawowe sposoby to:
 sufiksacja (np. autor – autorka),
 zmiana paradygmatu fleksyjnego (np. Stanisław – imię kobiece Stanisława).

Różnie rozpatruje się zjawisko mocji nazwisk, które bywa przedmiotem kontrowersji. Na przykład w standardowym języku czeskim mocja nazwisk jest dobrze ugruntowana i następuje za pomocą końcówki -ová, dodanej do nazwiska męża, natomiast w języku angielskim nie występuje nigdy. Rada Języka Polskiego zaleca zmianę końcówki tylko w przypadku nazwisk zakończonych na -ski, -cki, -dzki.

Mocja jest szczególnie produktywna w językach germańskich – niemieckim i niderlandzkim, w innych językach europejskich występuje rzadko bądź w niewielkim stopniu, np. w języku angielskim: actor → actress. W niektórych językach, np. hiszpańskim zmiana rodzaju może odbywać się bez mocji, ze zmianą rodzajnika: el estudiante → la estudiante

Zjawisko istnienia różnych wyrazów dla różnych płci, np. w parach: mężczyzna-kobieta, ojciec-matka, syn-córka, gdzie każdy z wyrazów ma inne podłoże językowe, nie jest uważane za przejaw mocji.

Przypisy

Bibliografia 
 
 

Morfologia