Mazelen

Mazelen (morbilli) is een ziekte die veroorzaakt wordt door het mazelenvirus en vooral kinderen treft. Het mazelenvirus behoort tot de virusfamilie paramyxoviridae, genus morbilli. Het is een enkelstrengs RNA-virus.

Hoewel er een veilig en goedkoop vaccin beschikbaar is, is mazelen een van de belangrijkste oorzaken van kindersterfte wereldwijd. In België en Nederland wordt een vaccin aan alle kinderen aangeboden.

Incubatietijd en besmettelijkheid 
Het is een zeer besmettelijk virus met een basaal reproductiegetal tussen 16 en 18, dat alleen bij mensen voorkomt. De incubatietijd van mazelen is 7 à 14 dagen. Een patiënt is ongeveer 4 dagen eerder al besmettelijk en dit duurt tot 5 dagen na het optreden van huiduitslag.

Het virus van mazelen zit in de neus en keel van besmette personen. Het virus wordt verspreid via de lucht (hoesten, niezen, praten).

Symptomen en behandeling 
Mazelen heeft een verloop in twee fasen. Het virus nestelt zich eerst in de luchtwegen. Daarna komen de met het virus geïnfecteerde lymfocyten in het bloed en verschijnen de rode vlekjes op de huid.

Meestal begint het ziekteverloop dan ook met verschijnselen die lijken op een stevige griep of verkoudheid (koorts, hoesten, loopneus, ontstoken ogen). Mazelen wordt vaak pas herkend als de kenmerkende rode vlekjes vanachter de oren zich over het gezicht verspreiden. Voordat de huiduitslag verschijnt, zijn er kleine witte vlekjes op het mondslijmvlies te zien (zgn. vlekjes van Koplik). Deze worden gevolgd door verder stijgende koorts en de voor mazelen typische licht jeukende paarsrode vlekjes, vanachter de oren naar het gezicht en in de hals. De koorts kan een tweede keer hoog oplopen, en vervolgens zakt de uitslag via de romp naar armen en benen. De grote en kleine rode vlekken gaan geleidelijk op in een egale roodheid.

Er is geen behandeling tegen mazelen. Na een week verdwijnen de symptomen van mazelen meestal weer spontaan doordat het eigen lichaam antistoffen heeft aangemaakt (zoals na vaccinatie). Als er complicaties optreden zijn medicijnen en/of ziekenhuisopname nodig.

In ontwikkelingslanden wordt aangeraden om kinderen met mazelen vitamine A te geven. Dit verkleint de kans op blindheid en reduceert de sterfte aan mazelen met 50%.

Complicaties 
Bij 10 tot 20% van de gevallen treden complicaties op, zoals middenoorontsteking of longontsteking. Bij 1 op de 1000 gevallen treedt een zeer gevreesde hersenontsteking op. Een patiënt kan dan in coma raken. Zeldzamer is de subacute scleroserende panencefalitis, die wordt veroorzaakt door een langzaam voortschrijdende mazelenvirusinfectie in de hersenen.

Een ernstige complicatie kan tot overlijden van de patiënt leiden. Hersenontsteking kan ook blijvende schade opleveren.

De sterfte aan mazelen in een ontwikkelingsland als Nigeria is met 5-10% veel hoger dan in een land als Duitsland, waar sinds het jaar 2000 ongeveer 1 op 10.000 geïnfecteerden (dat is 1 à 2 personen per jaar) aan mazelen stierf.

Onderzoekers van onder meer het Wellcome Sanger Institute in Cambridge (VK), het Amsterdam UMC en het Erasmus MC toonden in november 2019 aan dat een mazeleninfectie het risico op secundaire infecties vergroot, doordat de infectie het immuunsysteem onderdrukt. Mensen met mazelen verliezen een deel van hun eerder opgebouwde resistentie tegen ander ziekten. De onderzoekers toonden aan dat een mazeleninfectie 11 tot 73 procent van de opgebouwde antilichamen kan verwijderen, tot twee maanden na de infectie. Het herstel van het immuunsysteem duurt maanden, bij sommigen jaren.

Preventie via vaccinatie 
Het is mogelijk zich te laten vaccineren met het BMR-vaccin (bof, mazelen, rodehond). Het vaccin beschermt voor 95% na de eerste vaccinatie en voor 98% na het tweede vaccin. Het vaccin biedt ook nog bescherming als het binnen drie dagen na contact met mazelen wordt toegediend.

De vaccinatie tegen mazelen is sinds 1976 opgenomen in het Nederlandse Rijksvaccinatieprogramma (14 maanden en 9 jaar), dat uitgevoerd wordt door de Jeugdgezondheidszorg (consultatiebureaus en GGD’s). 95 procent van de Nederlandse bevolking is sinds 1976 gevaccineerd; de vaccinatiegraad geldt als ‘hoog’. In het Vlaamse vaccinatieprogramma van Kind en Gezin raadt men vaccinatie aan op een leeftijd van 12 maanden en een tweede keer op een leeftijd tussen 10 en 13 jaar.

In 2000 kreeg wereldwijd 73% van alle kinderen in het eerste levensjaar een mazelenvaccin toegediend. In 2015 was dat gestegen tot 85%. Door vaccinaties zijn in de periode 2000-2015 naar schatting 20,3 miljoen sterfgevallen aan mazelen voorkomen. Niettemin stierven er in 2015 wereldwijd nog steeds 134.200 mensen aan de mazelen. Het ging hierbij vooral om kinderen jonger dan 5 jaar. Ten gevolge van ondervoeding is de mortaliteit het hoogst bij kinderen uit ontwikkelingslanden, vooral in delen van Afrika en Azië.

De WHO heeft voor Europa een actieplan 2015-2020 ingericht, waaraan 53 landen meedoen, met als doel om mazelen in dit gebied geheel uit te roeien.

In 2017 werd inenting tegen mazelen en elf andere ziekten bij schoolgaande kinderen verplicht in Italië. In Duitsland werden in datzelfde jaar kinderdagverblijven verplicht om het te melden als de ouders niet kunnen aantonen dat hun kinderen gevaccineerd zijn. De ouders kunnen dan een boete krijgen.

Bijwerkingen van de BMR-vaccinatie 

De BMR-inenting geeft meestal weinig bijwerkingen. Als ze voorkomen, zijn ze mild en duren ze kort. Bijwerkingen beginnen pas 5 tot 12 dagen na de vaccinatie.

Epidemieën 
Doordat in sommige gebieden onvoldoende mensen gevaccineerd zijn, komen soms nog relatief kleine epidemieën voor in de Westerse wereld. Op wereldschaal is er niet zozeer sprake van een epidemie, maar van continue sterfte aan mazelen.

Nederland 
De grootste en dodelijkste epidemie was in de periode 1900-1904. In 1901 stierven 2744 mensen en dat waren er 2345 in 1904. De wettelijke aangifteverplichting voor de mazelen was in 1899 uit de wet geschrapt. Er waren eerder 28248 ziektegevallen van de mazelen in 1893 geregistreerd en daarvan overleden er 1177 mensen.
In de dertiger jaren van de vorige eeuw waren er 200 - 300 sterftegevallen per jaar, waarna het aantal afnam met een uitschieter in 1946 toen er 385 mensen aan de mazelen overleden. De vaccinatie tegen de mazelen is in 1976 ingevoerd, in het jaar daarvoor was nog een persoon overleden. Er zijn uit de 35 jaar tussen 1981 en 2015 uit de doodsoorzakenstatistiek en de meldingen in totaal elf sterfgevallen van mazelen bekend, waarvan een aantal door in het buitenland opgelopen infectie.

Mazelen komt in Nederland nauwelijks meer voor, hoewel er af en toe wel kleine epidemieën opflakkeren bij niet-gevaccineerden. Vanwege de hoge besmettelijkheid hanteert de Wereldgezondheidsorganisatie WHO voor mazelen een minimale vaccinatiegraad van 95 procent om groepsimmuniteit te garanderen. Nederland zit daar tegenwoordig onder, vooral in de Bijbelgordel.
 een persoon in 1998 overleden
 epidemie eind 20e eeuw  door lage vaccinatiegraad in de Bijbelgordel, met ruim 2300 geïnfecteerden in 1999 en ruim 1000 in 2000  Bij die epidemie zijn drie personen overleden.
 een persoon in 2003 overleden
 kleine lokale uitbraak van mazelen in 2008 in Den Haag onder een antroposofische gemeenschap met een lage vaccinatiegraad
 uitbraak van de mazelen van mei 2013 tot maart 2014 in de Bijbelgordel, een meisje in Tholen in oktober overleden
 een meisje in 2023 overleden

Frankrijk 
 Er was in januari 2016 een uitbraak in het vluchtelingenkamp van Calais onder de daar verblijvende mensen uit onder andere Syrië en Afghanistan.

Duitsland 
Er brak in oktober 2014 in Berlijn een mazelenepidemie uit. Een peuter van anderhalf jaar overleed in februari 2015 aan de ziekte. sommige Berlijnse scholen bleven daarna uit voorzorg dicht. Duitse media berichtten dat het de eerste dode door mazelen was in Berlijn sinds 2001. Artsen raadden ouders aan om hun baby's thuis te houden, uit angst voor besmetting en voor een mogelijke chronische hersenvliesontsteking. De besmetting kwam oorspronkelijk vooral bij asielzoekers uit de Balkan voor, maar verspreidde zich daarna ook onder andere inwoners van Berlijn. De epidemie heeft de discussie over de verplichting van de vaccinatie ook op de politieke agenda geplaatst.

Overig Europa 
Er was in 2016 en 2017 een epidemie van mazelen in Europa, die de doelstelling van de WHO, om mazelen uit te roeien, in gevaar bracht. Vooral in Roemenië kwamen veel gevallen voor., maar ook in Italië kwamen veel gevallen voor.

Verenigde Staten 
De mazelen zijn in 2000 in de Verenigde Staten uitgeroeid verklaard, maar later kwam de ziekte weer terug. Sommige ouders weigeren hun kinderen te laten inenten tegen de ziekte, onder andere vanwege een vermeend verband tussen het vaccin en autisme, dat op een onjuiste publicatie was gebaseerd. Andere ouders lieten hun kinderen uit religieuze overwegingen niet inenten, onder andere binnen kringen van het orthodox jodendom in Brooklyn.

Er waren in 2014 meer dan 600 gevallen van mazelen in de Verenigde Staten, het grootste aantal in meer dan twintig jaar en er was in januari 2015 een uitbraak van mazelen met in die maand meer dan honderd gevallen in veertien verschillende staten. De meeste zieke personen waren niet gevaccineerd.

Het werd in maart 2019 in een voorstad van New York, Rockland County, verboden om niet-gevaccineerde kinderen op openbare plaatsen te laten komen, op straffe van 500 dollar boete of zes maanden cel. Er vonden bij de epidemie in 2018/2019 in Rockland County, waar de vaccinatiegraad onder de 75 procent was, 48 besmettingen plaats tot 27 maart 2019. Sinds oktober 2018 zijn tot 9 april in Rockland County 166 gevallen geteld. Burgemeester Bill de Blasio heeft bepaald dat vanaf 9 april 2019 iedereen die in de wijk Williamsburg in New York woont of werkt zich moet laten vaccineren. Op het niet laten vaccineren staat een boete van 1000 dollar. Het was sinds 1981 de grootste uitbraak van mazelen in New York.

Samoa 
Op de eilandstaat Samoa brak eind 2019 een mazelenepidemie uit. Van een bevolkingsaantal van ongeveer 200.000 werd van meer dan 3000 bewoners bevestigd dat ze waren geïnfecteerd. Er overleden in november van dat jaar 42 mensen, van wie 38 kinderen jonger dan 4 jaar. In 2015 kreeg nog 85% van de 1-jarigen een vaccin toegediend, in 2017 was dat nog maar 60%. Het aantal doden was begin december 2019 al meer dan 60.

Congo-Kinshasa 
Er waren eind 2019 in Congo-Kinshasa meer dan 4500 sterfgevallen als gevolg van een mazelen-epidemie. De epidemie is mede te wijten aan lokale conflicten en slecht functionerende gezondheidsdiensten.

Afrika 
De WHO waarschuwde dat ziektes, die met vaccinaties zijn te voorkomen, in Afrika in opmars zijn. Er worden behalve voor mazelen weer meer gevallen van gele koorts en polio geregistreerd.

Kinderziekte
Meldingsplichtige infectieziekte groep B2
Virusziekte