Wisława Szymborska

Wisława SZYMBORSKA , plena nomo: Maria Wisława Anna SZYMBORSKA-WŁODEK [marja visŭava anna ŝimborska vŭodek] (naskiĝis la  en Prowent (nuntempe: Kórnik), mortis la  en Krakovo) estis pola poetino, eseistino kaj tradukistino. Ŝi gajnis la Premion Nobel de Literaturo (1996) por "poezio, kiu kun ironia precizeco permesas, ke la historia kaj biologia kunteksto aperu en fragmentoj de homa realo".

Szymborska naskiĝis en Prowent, kiu estas nuntempe parto de urbo Kórnik. En la jaro 1931 ŝia familio transloĝiĝis al Krakovo, kie ŝi studis polan filologion kaj sociologion. Ekde la 1950-aj jaroj ŝi laboris kiel ĵurnalisto por la literatura revuo Życie Literackie. La artikolojn, kiujn ŝi publikigis tie kaj en aliaj revuoj, poste aperis libroforme. Krome ŝi verkis lirikon kaj tradukis el la franca lingvo.

En Esperanto aperis Mi inventas la mondon, kolekto de poemoj de Szymborska el la tuta periodo de ŝia verkado (1945–2012). Ĝi estis eldonita en 2015 de Bjalistoka Esperanto-Societo kaj Podlaĥia Libraro Łukasz Górnicki kadre de la Serio Oriento-Okcidento (kiel n-ro 50). La poemojn tradukis Tomasz Chmielik, István Ertl, Danuta Kowalska, Lidia Ligęza, Kris Long, Adam Łomnicki, Martyna Taniguchi kaj Włodzimierz Wesołowski.

Stilo kaj kreaĵo 
La stilo de Ŝimborska estas originala kaj ne apartenas al iu ajn fluo; Ĝi estas esence intelekta, rekte parolata kaj konversacia kun la leganto. Multfoje la kantoj estas konstruitaj kiel ripetaj rigardoj al la sama koncepto aŭ frazo, aldonante ion ĉiun fojon, ĝis surprizo ĉe la fino. Ekzemple la kanto "Iuj amas poezio" estas konstruita tiel, ke ĉiu el la tri strofoj traktas vorton de la titolo. Ŝi prezentas la situacion tia kia ĝi estas, kutime sen dankaj vortoj, kaj el la priskribo aperas simpla homaro. Do laŭ la stilo de ŝiaj poemoj, ŝi evitas artan ornamadon, metaforon, rimon aŭ ion alian. Tiel, la enhavo estas reliefigita kaj eĉ la ritmo celas malkaŝi la surprizan signifon enecan al aferoj.

Ŝia poezio traktas la tempon, historion, kosmon, la rilato de la homo al sia ĉirkaŭaĵo, la mondo kaj ĝia pleneco. Ĝi traktas la plej grandajn aferojn, sed provas kapti la momenton, la agon aŭ la plej malgrandan punkton. Tiel en la poemo Ĉielo kie ŝi ŝajne traktas aferojn ĉe la pinto de la mondo:

Sed rapide disfaligas tion al ni -

Kiam ŝi diskutas militon (la kanto Fino kaj Komenco) ŝi fokusiĝas al la tiel nomataj "neinteresaj" faktoj:

Do kiam temas pri morto, la pejzaĝo, la mondo kaj ĉio ajn. Ŝi skribas:

Kaj en la kanto la 16-an de majo 1973, ŝi emfazas eĉ pli -

Ŝi havas sobran kaj penetran vizion, ne akompanatan de kolero aŭ agreso, sed de kompreno pri la malforto kaj empatio al la suferanto. Ŝi priskribas la homon kiel farantan bagatelajn kaj senefikajn agojn, sed eĉ tio havas signifon, "eĉ por momento pasas glora pasinteco." La homa vivo kaj malgrandaj momentoj estas tiel gravaj kiel la grandaj eventoj, kaj kelkfoje eĉ pli. Ekzemple, rilate al morto, estas klare, ke li venkos finfine, sed ĉiun momenton, kiam ni ankoraŭ vivas, ni estas gajnantaj kaj gajnas lin. Tamen, kelkfoje la senkiala indiferenteco de la vivo estas terura kaj detrua, kiel en la poemo la teroristo, li rigardas, kie la teroristo spektas nekonatan viron, kiu revenas por demeti siajn gantojn kelkajn sekundojn antaŭ ol la bombo eksplodas en planita atako.

Ŝia nurunueco evidentiĝas ankaŭ en ŝiaj eseoj kaj prozaĵoj, kiuj kutime komenciĝas per traktado de io speco de libroj, pri kiuj kutime oni nek tro atentas kaj certe nek recenzas, kiel leksikonoj, konsultaj libroj kaj eĉ unu listo en la kalendaro. Szymborska konfesis, ke la libroj estas nur "preteksto por malorda ŝpinado de liberaj asocioj", kiuj kondukas ŝin al interesaj pripensoj. Ankaŭ ĉi tie videblas ke ŝia humanismo ne estas blinda al la realo. Tio ankaŭ reflektas en ŝia zorgema kaj sobra sinteno al poezio, specife de kaj per kiu ŝi malkaŝas sian gravecon kaj potencon. Do ŝia tuta verkaro estas plenŝtopita de fortaj realismaj observoj, senescepte de liaj ĝoja-malĝoja valoro sed ĉiam envolvita de kompato.

Inter la plej konataj poemoj de Szymborska estas Kato en malplena loĝejo, tre aklamita en Pollando, kiu traktas morton laŭ la vidpunkto de kato, kaj la unua foto de Hitlero prezentanta Hitler kiel amindan infaneton.

Libroj aŭtoritaj 

 1952: Dlatego żyjemy ("Por tio ni vivas")
 1954: Pytania zadawane sobie ("Demandoj, kiujn mi faras al mi mem")
 1957: Wołanie do Yeti ("Alvoko al Jetio")
 1962: Sól ("Salto")
 1966: 101 wierszy ("101 Poemoj")
 1967: Sto pociech ("Senfina amuzo")
 1967: Poezje wybrane ("Selektita poezio")
 1972: Wszelki wypadek ("ĉiokaze")
 1976: Wielka liczba ("buntega selekto")
 1986: Ludzie na moście ("homoj sur la ponto")
 1989: Poezje: Poems, dulingva Pola-Angla versio
 1992: Lektury nadobowiązkowe ("Ne-rekvizita legado")
 1993: Koniec i początek ("Fino kaj komenco")
 1996: Widok z ziarnkiem piasku ("Vido kun Greno de Sablo")
 1997: Sto wierszy – sto pociech ("100 poemoj – 100 ĝojoj")
 2002: Chwila ("momento")
 2003: Rymowanki dla dużych dzieci ("Ritmoj por grandaj infanoj")
 2005: Dwukropek ("du ponktoj")
 2009: Tutaj ("Ĉi tie")
 2012: Wystarczy ( "Sufiĉas")
 2013: Błysk rewolwru ("La Ekbrilo de Revolvero")
 2014: Czarna piosenka ("Kantisto nigra")

En Esperanto aperis 

 L' afableco de la nevidantoj. (Uprzejmość niewidomych.) Tradukis Helena Tylipska. 2010.
 Ĝentileco de nevidantoj. (Uprzejmość niewidomych.) Tradukis Danuta Kowalska.
 Atlantido.  Tradukis Martyna Taniguchi.
 Amo al patrujo. Tradukis Danuta Kowalska.
 La cepo. (Cebula.) Tradukis Helena Tylipska. 2011.
 En kaoso. Tradukis Danuta Kowalska.
 Filoj de la epoko. (Dzieci epoki.) Tradukis Helena Tylipska. 2009.
 Fino kaj komenco. (Koniec i początek.) Tradukis Danuta Kowalska.
 Fino kaj komenco. (Koniec i początek.) Tradukis Helena Tylipska. 2011.
 La foto pri la 11-a de septembro. Tradukis Danuta Kowalska.
 Funeralo. (Pogrzeb.) Tradukis Helena Tylipska. 2010.
 Greka statuo. (Grecki posąg.) Tradukis Helena Tylipska. 2009.
 Iuj homoj. Tradukis Danuta Kowalska.
 Kapreolo. Tradukis Danuta Kowalska.
 Kato en malplena loĝejo.  (Kot w pustym mieszkaniu.) Tradukis Lidia Ligęza.
 Kato en senhoma loĝejo. (Kot w pustym mieszkaniu.) Tradukis Danuta Kowalska.
 Kiel mi fartas. Tradukis Helena Tylipska. 2011.
 Konkurso de vira beleco. Tradukis Danuta Kowalska.
 La konsolo. (Pociecha.) Tradukis Lidia Ligęza. En: Apudvistula Bulteno 9 (115). 2009.
 Malamo. Tradukis Danuta Kowalska.
 Mi frapas al pordo de ŝtono. Tradukis Danuta Kowalska.
 Momento. Tradukis Danuta Kowalska.
 Morgaŭo – sen ni. (Nazajutrz – bez nas.) Tradukis Helena Tylipska. 2008.
 Nenio dufoje.  (Nic dwa razy.) Tradukis Jarosław Zawadzki.
 La nuboj. Tradukis Danuta Kowalska.
 La poeto kaj la mondo. Tradukis Walter Żelazny. En: Femina 26. 2011.
 Portreto de virino. Tradukis Helena Tylipska. 2009.
 Pri la morto sen troigi. (O śmierci bez przesady.) Tradukis Helena Tylipska. 2010.
 Surpriza renkonto. (Niespodziane spotkanie.) Tradukis Helena Tylipska. 2010.
 Torturoj. Tradukis Danuta Kowalska.
 La unua amo. Tradukis Danuta Kowalska.

Polaj eseistoj
Polaj verkistoj
Pollingvaj verkistoj
Polaj poetoj
Pollingvaj poetoj
Nobel-premiitoj pri literaturo
Verkistinoj