Dyktator (starożytny Rzym)

Dyktator ( od dictō forma częstościowa dīcō ‘mówić’ i –tor ‘sprawca czynności’) – rzymski urzędnik nadzwyczajny (extraordinarius), któremu przyznawano najwyższą władzę na okres maksymalnie sześciu miesięcy, w sytuacji kryzysowej państwa (np. podczas wojny lub w celu przeprowadzenia wyborów).

Wybór dyktatora należał początkowo do komicjów centurialnych. Później powoływany był przez konsulów na polecenie senatu i był to jedyny urząd w republice rzymskiej, na który mianowano, a nie wybierano. Dyktator powoływał dowódcę jazdy (magister equitum), który w czasie wojny dowodził jazdą, podczas gdy dyktator stał na czele piechoty. Oznaką nieograniczonej władzy dyktatora było 24 liktorów towarzyszących mu nawet w samym mieście. Do legendy przeszedł Lucjusz Kwinkcjusz Cyncynat – rolnik, którego w 458 p.n.e. obwołano dyktatorem podczas wojny z ludem Ekwów. Po jej zakończeniu natychmiast zrezygnował z urzędu i powrócił do pracy na roli.

W I wieku p.n.e. nadużywanie tego urzędu (wpierw przez Lucjusza Korneliusza Sullę, który objął urząd bez ograniczeń czasowych, następnie przez Juliusza Cezara, który został dictator in perpetuum „dyktatorem na zawsze”) doprowadziło do końca republiki.

Lista rzymskich dyktatorów 
 501 p.n.e. Titus Larcius
 501 p.n.e. Manius Valerius. Rei gerundae causa.
 499 p.n.e. Aulus Postumius Albus Regillensis
 494 p.n.e. Manius Valerius Maximus
 463 p.n.e. Gaius Aemilius Mamercus?
 458 p.n.e. Lucjusz Kwinkcjusz Cyncynat (I raz)
 439 p.n.e. Lucjusz Kwinkcjusz Cyncynat (II raz)
 437 p.n.e. Mamercus Aemilius Mamercinus (I raz)
 435 p.n.e. Quintus Servilius Priscus Fidenas (I raz)
 434 p.n.e. Mamercus Aemilius Mamercinus (II raz)
 431 p.n.e. Aulus Postumius Tubertus
 426 p.n.e. Mamercus Aemilius Mamercinus (III raz)
 418 p.n.e. Quintus Servilius Priscus Fidenas (II raz)
 408 p.n.e. Publius Cornelius Rutilus Cossus
 396 p.n.e. Marcus Furius Camillus (I raz)
 390 p.n.e. Marcus Furius Camillus (II raz)
 389 p.n.e. Marcus Furius Camillus (III raz)
 385 p.n.e. Aulus Cornelius Cossus
 380 p.n.e. Titus Quinctius Cincinnatus Capitolinus
 368 p.n.e. Marcus Furius Camillus (IV raz)
 368 p.n.e. Publius Manlius Capitolinus
 367 p.n.e. Marcus Furius Camillus (V raz)
 363 p.n.e. Lucius Manlius Capitolinus Imperiosus
 362 p.n.e. Appius Claudius Crassus Inregillensis
 361 p.n.e. Titus Quinctius Poenus Capitolinus Crispinus
 360 p.n.e. Quintus Servilius Ahala
 358 p.n.e. Gaius Sulpicius Peticus
 356 p.n.e. Gaius Marcius Rutilus
 353 p.n.e. Titus Manlius Imperiosus Torquatus (I raz)
 352 p.n.e. Gaius Iulius Iullus
 351 p.n.e. Marcus Fabius Ambustus
 350 p.n.e. Lucius Furius Camillus (I raz)
 349 p.n.e. Titus Manlius Imperiosus Torquatus (II raz)
 345 p.n.e. Lucius Furius Camillus (II raz)
 344 p.n.e. Publius Valerius Publicola
 342 p.n.e. Marcus Valerius Corvus (I raz)
 340 p.n.e. Lucius Papirius Crassus
 339 p.n.e. Quintus Publilius Philo
 335 p.n.e. Lucius Aemilius Mamercinus Privernas
 333 p.n.e. Publius Cornelius Rufinus
 332 p.n.e. Marcus Papirius Crassus
 331 p.n.e. Gnaeus Quinctius Capitolinus
 325 p.n.e. Lucius Papirius Cursor (I raz)
 324 p.n.e. Lucius Papirius Cursor (II raz)
 322 p.n.e. Aulus Cornelius Cossus Arvina
 320 p.n.e. Gaius Maenius (I raz)
 320 p.n.e. Lucius Cornelius Lentulus
 320 p.n.e. Titus Manlius Imperiosus Torquatus (III raz)
 316 p.n.e. Lucius Aemilius Mamercinus Privernas
 315 p.n.e. Quintus Fabius Maximus Rullianus (I raz)
 314 p.n.e. Gaius Maenius (II raz)
 313 p.n.e. Gaius Poetelius Libo Visolus
 313 p.n.e. Quintus Fabius Maximus Rullianus (II raz)
 312 p.n.e. Gaius Sulpicius Longus
 312 p.n.e. Gaius Junius Bubulcus Brutus
 310 p.n.e. Lucius Papirius Cursor (III raz)
 309 p.n.e. Lucius Papirius Cursor (IV raz)
 306 p.n.e. Publius Cornelius Scipio Barbatus
 302 p.n.e. Gaius Iunius Bubulcus Brutus (II raz)
 302 p.n.e. Marcus Valerius Corvus (II raz)
 301 p.n.e. Marcus Valerius Corvus (III raz)
 291–285 p.n.e. Marcus Aemilius Barbula
 291–285 p.n.e. Appius Claudius Caecus
 291–285 p.n.e. Publius Cornelius Rufinus
 287 p.n.e. Quintus Hortensius
 280 p.n.e. Gnaeus Domitius Ahenobarbus
 263 p.n.e. Gnaeus Fulvius Maximus Centumalus
 257 p.n.e. Quintus Ogulnius Gallus
 249 p.n.e. Marcus Claudius Glicia
 249 p.n.e. Aulus Atilius Caiatinus
 246 p.n.e. Tiberius Coruncanius
 231 p.n.e. Gaius Duilius
 224 p.n.e. Lucius Caecilius Metellus
 221 p.n.e. Quintus Fabius Maximus Verrucosus Cunctator (I raz)
 217 p.n.e. Quintus Fabius Maximus Verrucosus Cunctator (II raz)
 217 p.n.e. Marcus Minucius Rufus
 216 p.n.e. Marcus Iunius Pera
 216 p.n.e. Marcus Fabius Buteo
 213 p.n.e. Gaius Claudius Centho
 210 p.n.e. Quintus Fulvius Flaccus
 208 p.n.e. Titus Manlius Torquatus
 207 p.n.e. Marcus Livius Salinator
 205 p.n.e. Quintus Caecilius Metellus
 203 p.n.e. Publius Sulpicius Galba Maximus
 202 p.n.e. Gaius Servilius Geminus
 82–81 p.n.e. Lucius Cornelius Sulla
 49-45 i 44 p.n.e. Gaius Iulius Caesar

Zobacz też 

 ajsymneta

Przypisy 

Tytuły w starożytnym Rzymie