alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
Юлбат

Юлбат — Татарстан Республикасының Саба районындагы авыл.

Почта индексы — 422077.

Климат 

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 3.6 °C.

Шәхесләр 
 Кәшиф Ибәтуллин (1926-2003), административ-хуҗалык эшлеклесе.

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Йолдыз (Азнакай районы)

Йолдыз — Татарстан Республикасының Азнакай районындагы авыл.

Вакыт зонасы — MSK (Мәскәү вакыты) яки UTC+4. Почта индексы — 423306.

Климат 

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.2 °C.

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Йолдыз (Әлки районы)

Йолдыз — Татарстан Республикасының Әлки районындагы авыл.

Почта индексы — 422882.

Климат 

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.7 °C.

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Йолдыз (Югары Ослан районы)

Йолдыз — Татарстан Республикасының Югары Ослан районындагы авыл.

Почта индексы — 422584.

Климат 

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.3 °C.

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Йолдыз (Чистай районы)

Йолдыз — Татарстан Республикасының Чистай районындагы поселок.

Вакыт зонасы — MSK (Мәскәү вакыты) яки UTC+4. Почта индексы — 422980.

Климат 

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.0 °C.

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Юлтимер (Сарман районы)

Юлтимер — Татарстан Республикасының Сарман районындагы авыл.

Почта индексы — 423371.

Климат 

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 3.9 °C.

Шәхесләр 
 Әнәс Абдуллин (1941), нефтьче.

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Юлтимер (Лениногорск районы)

Юлтимер — Татарстан Республикасының Лениногорск районындагы авыл.

Почта индексы — 423281.

Климат 

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.3 °C.

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Юмакау

Җумакау — Татарстан Республикасының Югары Ослан районындагы авыл.

Элек татар авылы булып торган. Җумакау авылында чукынырга теләмәгәннәрне үтергәннәр, калганнары христиан динен кабул итәргә мәҗбүр булганнар

Климат 

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.3 °C.

Танылган шәхесләр 
 Иван Денисов (1901-1938), Казан көймәләр верфенең административ бүлеге башлыгы, сәяси золым корбаны.

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Юныс

Юныс — Татарстан Республикасының Питрәч районындагы авыл.

Почта индексы — 422778.

Климат 

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.1 °C.

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Йорты

Йорты — Татарстан Республикасының Минзәлә районындагы поселок.

Почта индексы — 423724.

Климат 

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 3.8 °C.

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Юртыш

Юртыш — Татарстан Республикасының Биектау районындагы поселок.

Почта индексы — 422728.

Климат 

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.1 °C.

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Йосыф Аланы

Йосыф Аланы — Татарстан Республикасының Саба районындагы авыл.

Почта индексы — 422077.

Климат 

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 3.6 °C.

Авыл белән бәйле шәхесләр 

 Тавил Хаҗиәхмәтев

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Ютазы

Ютазы — Татарстан Республикасының Ютазы районындагы авыл.

Почта индексы — 423962.

Климат 

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.2 °C.

Мәгариф 
Ютазыда урта мәктәп, балалар бакчасы эшли (2017).

1992-2012 елларда 124нче санлы Ютазы һөнәри училищесы (2012-2016 елларда Бөгелмә аграр көллияте филиалы) эшләгән.

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Юхмачы (авыл)

Юхмачы — Татарстан Республикасының Әлки районындагы авыл.

Почта индексы — 422885.

Тарих 
1944—1956 елларда — ТАССРның Юхмачы районы үзәге.

Климат 

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.7 °C.

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Ядегәр (Алабуга районы)

Ядегәр — Татарстан Республикасының Алабуга районындагы авыл.

Почта индексы — 423619.

Климат 

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 3.9 °C.

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Ядегәр (Кукмара районы)

Ядегәр — Татарстан Республикасының Кукмара районындагы авыл.

Почта индексы — 422124.

Климат 

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 3.6 °C.

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Язлы Арташ

Язлы Арташ — Татарстан Республикасының Саба районындагы авыл.

Почта индексы — 422063.

Климат 

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 3.6 °C.

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Языково (Алексеевск районы)

Языково — Татарстан Республикасының Алексеевск районындагы авыл.

Почта индексы — 422908.

Климат 

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.0 °C.

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Язикәү

Язикәү  (, ) — Башкортстанның Болгавар районының үзәге. 
2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 6368 кешенең яшәве мәгълүм.

Демография 

Күпчелек халкы — татарлар (2002).

Искәрмәләр

Сылтамалар 
 Башкортостан Республикасының муниципаль берәмлекләр советы.

Башкортстан авыллары
Башкортстанның район үзәкләре
Яковка

Яковка — Татарстан Республикасының Мамадыш районындагы авыл.

Вакыт зонасы — MSK (Мәскәү вакыты) яки UTC+4. Почта индексы — 422154.

Климат 

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.0 °C.

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Яковлево

Яковлево — Татарстан Республикасының Алабуга районындагы авыл.

Почта индексы — 423623.

Климат 

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 3.9 °C.

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Якты Тау

Якты Тау — Татарстан Республикасының Чирмешән районындагы авыл.

Вакыт зонасы — MSK (Мәскәү вакыты) яки UTC+4. Почта индексы — 423117.

Климат 

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.5 °C.

Танылган шәхесләр 
 Гөлсем Минһаҗева (1934-2012), Социалистик Хезмәт Каһарманы.

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Якты Юл

Якты Юл — Татарстан Республикасының Азнакай районындагы поселок.

Вакыт зонасы — MSK (Мәскәү вакыты) яки UTC+4. Почта индексы — 423320.

Климат 

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.2 °C.

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Якты Елга

Якты Елга — Татарстан Республикасының Баулы районындагы авыл.

Вакыт зонасы — MSK (Мәскәү вакыты) яки UTC+4. Почта индексы — 423940.

Климат 

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.2 °C.

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Якты Көн

Якты Көн — Татарстан Республикасының Арча районындагы авыл.

Почта индексы — 422013.

Климат 

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 3.5 °C.

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Якты Күл (Азнакай районы)

Якты Күл — Татарстан Республикасының Азнакай районындагы авыл.

Вакыт зонасы — MSK (Мәскәү вакыты) яки UTC+4. Почта индексы — 423317.

Климат 

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.2 °C.

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Якты Ялан

Якты Ялан — Башкортстанның Кырмыскалы районында урнашкан авыл.

Почта индексы — 453004, ОКАТО коды — 80235805012.

Демография 

Татарлар - 91%

Искәрмәләр

Сылтамалар 
 Башкортостан Республикасының муниципаль берәмлекләр советы.

Башкортстан авыллары
Якушкино

Якушкино — Татарстан Республикасының Норлат районындагы авыл.

Почта индексы — 423021.

Климат 

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.6 °C.

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Ялкын (Алексеевск районы)

Ялкын — Татарстан Республикасының Алексеевск районындагы авыл.

Почта индексы — 422908.

Күренекле кешеләр 
 Гүзәл Минакова — Г.Камал исемендәге Татар дәүләт академия театрының артисты.

Климат 

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.0 °C.

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Ялтау

Ялтау — Татарстан Республикасының Лениногорск районындагы авыл.

Почта индексы — 423284.

Климат 

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.3 °C.

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Җәмәк

Җәмәк — Татарстан Республикасының Минзәлә районындагы авыл.

Почта индексы — 423715.

Климат 

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 3.8 °C.

Авылда туган танылган кешеләр 
 Фәхрази Галиев (1912 - 1997, Яр Чаллы) — Советлар Берлеге Каһарманы (1944), ССРБ Югары шурасы депутаты (1946-1950).

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Ямаш (Әлмәт районы)

Ямаш — Татарстан Республикасының Әлмәт районындагы авыл.

Почта индексы — 423430.

Климат 

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.3 °C.

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Ямаш (Мамадыш районы)

Ямаш — Татарстан Республикасының Мамадыш районындагы торак пункт. Чын исеме — Иске Мәкчем. 1923 елда шушы авылда туган, Татарстан Үзәк Башкарма комитеты әгъзасы Мәхмүт Бөдәйли башлангычы белән, авылның исемен атаклы революционер Хөсәен Ямашев исеменә алыштырылган.

Климат 

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.0 °C.

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Ямаши

Ямаши — Татарстан Республикасының Әлмәт районындагы авыл.

Почта индексы — 423406.

Климат 

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.3 °C.

Шәхесләр 
 Геннадий Зимин (1945-1999), нифетче.

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Ямаширмә

Ямаширмә — Татарстан Республикасының Биектау районындагы авыл.

Почта индексы — 422735.

Климат 

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.1 °C.

Шәхесләр 
 Фоат Зиннуров (1959), педагогика фәннәре докторы, профессор, полиция генерал-майоры (2011). РФ ЭЭМ Казан юридик институты башлыгы (2008 елдан). 
 Әминә Сафиуллина (1925), беренче татар телевидениесе дикторы.

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Ямбулат Пустыш

Ямбулат Пустыш — Татарстан Республикасының Кукмара районындагы авыл.

Почта индексы — 422135.

Климат 

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 3.6 °C.

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Ямбурово

Ямбурово — Татарстан Республикасының Балтач районындагы авыл.

Почта индексы — 422257.

Климат 

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 3.6 °C.

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Ямбакты (Спас районы)

Ямбакты — Татарстан Республикасының Спас районындагы авыл.

Почта индексы — 422857.

Ямбакты авылы Болгардан 50 км, Казаннан 160 км, Базарлы Матактан 20 км ераклыкта урнашкан. Халкы - татарлар, Җ харефе белан сөйләшәләр, мәсәлән: янгыр - җангыр, егет - җегет, яуган - җауган. Авыл эчендә 6 күл бар: Арткы (Арттагы күл), Бәби (Абкалар?), Урам, Кыяклы, Чуаш күле, Шатун күле. Авыл уртасыннан коры елга (Ямбакты елгасы) уза. Авылның рельефы ермаклар белән телгәләнгән.

Рәссам Айрат Хәмидуллинның бабасы шушы авылның рәисе булып торган. Соңыннан Казанга күчкән. Ямбактыдан Яңа Бистәсенең Ямки урынына күчкән.

Климат 

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.7 °C.

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Ямбакты (Тәтеш районы)

Ямбакты — Татарстан Республикасының Тәтеш районындагы авыл.

Почта индексы — 422375.

Климат 

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.7 °C.

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Әнҗерә (авыл)

Әнҗерә — Татарстан Республикасының Алексеевск районындагы авыл.

Почта индексы — 422973.

Климат 

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.0 °C.

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Яморза

Яморза — Татарстан Республикасының Әгерҗе районындагы авыл.

Почта индексы — 422215.

Климат 

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 3.4 °C.

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Яңасала (Балык Бистәсе районы)

Яңасала — Татарстан Республикасының Балык Бистәсе районындагы авыл.

Почта индексы — 422664.

Климат 

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.0 °C.

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Яңа Бүләк

Яңа Бүләк:
 Яңа Бүләк — Тукай районы авылы.
 Яңа Бүләк — БР Благовар районы авылы.

Моны да карагыз 
 Бүләк

Топонимнар
Яңа Юл (Аргаяш районы)

Яңа Юл () — Чиләбе өлкәсенең Аргаяш районы составына керүче авыл.

Климат 
Климаты уртача континенталь. Биредә һава торышы бик үзгәрүчән, моның төп сәбәбе булып Урал таулары тора. Монда алар биек булмаса да, Россиянең Европа өлешеннән килгән һава массаларын кертми, шуңа да монда салкын Арктика һавасы да, кызу Урта Азия һава массалары да җиңел үтә. Боларның нәтиҗәсе булып, биредә һава торышының кинәт үзгәреше еш күзәтелә.

Сәгать поясы

Халык 
Халык саны динамикасы:

2002 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халыклар: татарлар (100%).

Искәрмәләр 

Аргаяш районы торак пунктлары
Чиләбе өлкәсе торак пунктлары
Чиләбе өлкәсе татар авыллары
Яңа Авыл (Әгерҗе районы)

Яңа Авыл — Татарстан Республикасының Әгерҗе районындагы авыл.

Почта индексы — 422211.

Климат 

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 3.4 °C.

Шәхесләр 
 Роза Камалетдинова (Мулланурова, 1946), журналист, язучы, ТР атказанган мәдәният хезмәткәре.

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Яңа Авыл (Буа районы)

Яңа Авыл — Татарстан Республикасының Буа районындагы авыл.

Почта индексы — 422404.

Климат 

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.7 °C.

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Яңа Авыл (Биектау районы)

Яңа Авыл — Татарстан Республикасының Биектау районындагы татар авылы.

Яңавыл район үзәге Биектау тимер юл станциясеннән — 46, Казаннан 41 чакрымда урнашкан. Яңавыл тарихи белешмәләрдә Кульга-Куюк, Кулька-Куюк дип күрсәтелгән. 1859 ел мәгълүматларын эченә алган А. Артемьев тарафыннан җыеп чыгарылган тарихи чыганакта авыл Кулька-Куюк (Айбаш Көеге) дип билгеләнгән. Андагы 54 хуҗалыкта 220 ир-ат һәм 226 хатын-кыз яшәгән, бер мәчет эшләгән. Д.А.Корсаков җыеп чыгарган тарихи белешмәдә авыл Культа-Куюк дип искә алына. Анда 64 ясаклы татар һәм 1 керәшен татары яшәгән. H. H. Вечеслав бастырып чыгарган белешмәдә авыл Кулька-Куюк дип искәртелгән. Апса елгасы ярына утырган бу авылның 97 хуҗалыгында 337 ир-ат һәм 288 хатын-кыз яшәве күрсәтелә. Анда агач мәчет, мәктәп, тимерчелек, җил тегермәне, 2 кибет, кирпеч сарай булган.

1913-1915 елларда, Казанда мәдрәсә тәмамлагач, ике ел Яңа Авылда Минһаҗ Конов балалар укыта.

Климат 

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.1 °C.

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Яңа Урал (Чиләбе өлкәсе)

Яңа Урал () — Чиләбе өлкәсенең Варна районы составына керүче авыл.

Климат 
Климаты уртача континенталь. Биредә һава торышы бик үзгәрүчән, моның төп сәбәбе булып Урал таулары тора. Монда алар биек булмаса да, Россиянең Европа өлешеннән килгән һава массаларын кертми, шуңа да монда салкын Арктика һавасы да, кызу Урта Азия һава массалары да җиңел үтә. Боларның нәтиҗәсе булып, биредә һава торышының кинәт үзгәреше еш күзәтелә.

Сәгать поясы

Халык 
Халык саны динамикасы:

2002 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халыклар: руслар (86%).

Искәрмәләр 

Варна районы торак пунктлары
Чиләбе өлкәсе торак пунктлары
Яңа Болгар (Татарстан)

Яңа Болгар — Татарстан Республикасының Югары Ослан районындагы поселок.

Почта индексы — 422575.

Климат 

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.3 °C.

Шәхесләр 
 Риф Гатауллин (1950), композитор, җырлар авторы, Муса Җәлил премиясе лауреаты (1988), ТР атказанган сәнгать эшлеклесе (1996).

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Янгелде (Апас районы)

Янгелде — Татарстан Республикасының Апас районындагы авыл.

Вакыт зонасы — MSK (Мәскәү вакыты) яки UTC+4. Почта индексы — 422324.

Климат 

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.3 °C.

Танылган шәхесләр 
 Гайфетдин Галиев (1911-1996), Социалистик Хезмәт Каһарманы.

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Яңгырчы (Башкортстан)

Яңгырчы — Башкортстанның Стәрлебаш районында урнашкан авыл. 2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 388 кешенең яшәве мәгълүм.

Почта индексы — 453195, ОКАТО коды — 80248865001.

География 
Уфадан 154 километр алыс . Административ территориаль телү  буенча Эстәрлебаш муниципаль районына керә.

Климат 
Климат континенталь: -15 °C (25 декабрь — 5 февраль); + 18 °C (25 июнь — 5 август). Туллы еллык төшеме 524 мм*.

Демография

Этнохисап 
 2002 елгы ревизия буенча: татарлар — 73%;

Искәрмәләр

Сылтамалар 
 Башкортостан Республикасының муниципаль берәмлекләр советы.

Башкортстан авыллары
Соравыл

Соравыл (Яңа Гази, Яңа Соры авыл)— Татарстан Республикасының Кайбыч районындагы авыл. Ырым елгасы ярында урнашкан.

Тарих 
17 гасырда нигезләнгән. Авылда Галиябану фильмы төшерелә.

Халык саны 

Милли состав (2010): татарлар (97%), чуашлар (2%), руслар (1%).

Күренекле кешеләре 
 Лидия Әхмәтова - татар җырчысы.

Климат 

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.3 °C.

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.

Кайбыч районы керәшен татар авыллары
Кайбыч районы татар авыллары
Янурыс

Янурыс — Татарстан Республикасының Сарман районындагы авыл.

Почта индексы — 423370.

Климат 

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 3.9 °C.

Шәхесләр 
 Марсель Зарипов (1931-2017), язучы, журналист, Тукай премиясе иясе (1987).
 Рәмзия Фәйзуллина (Безус, 02.01.1962), «Әкият» курчак театры актрисасы, ТР халык артисты.

Дин 

Ислам
 Мөхәммәдхафиз мәчете

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Янсуар

Янсуар — Татарстан Республикасының Питрәч районындагы авыл.

Почта индексы — 422786.

Климат 

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.1 °C.

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Янсыбы

Янсыбы — Татарстан Республикасының Кукмара районындагы авыл.

Почта индексы — 422120.

Климат 

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 3.6 °C.

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Яншык (Чуашстан)

Яншык (, ) — Чуашстанның Батыр районында урнашкан авыл.

Климат 
Авыл уртача континенталь климат зонасында, урман-дала табигый зонасында урнашкан. Гыйнварда уртача температура −13°С; июльдә +19°С. Уртача еллык явым-төшем күләме — 530—570 мм.

Халык 
2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 428 кешенең яшәве мәгълүм.

2002 елгы җанисәп буенча авылда күпчелек халыкны чуашлар (98%) алып тора.

Искәрмәләр

Тышкы сылтамалар 
Чуаш энциклопедиясе.

Батыр районы торак пунктлары
Чуашстан торак пунктлары
Янил

Янил — Татарстан Республикасының Кукмара районындагы авыл.

Почта индексы — 422122.

Климат 

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 3.6 °C.

Авыл белән бәйле шәхесләр 

 Бәчели Горохов
 Габделфәрт Шәрәфиев
 Никипар Соловьев
 Рәшит Бәшәр

Социаль инфраструктура 
 Аграр көллият
 Урта мәктәп

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Ярак-Чурма

Ярак-Чурма — Татарстан Республикасының Балтач районындагы авыл.

Почта индексы — 422266.

Климат 

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 3.6 °C.

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Түбән Барыш

Түбән Барыш, Ясаклы Барыш — Татарстан Республикасының Апас районындагы татар-чуваш авылы.

Халык саны 
Түбән Барыш авылында 2010 елда 214 кеше яшәгән, татарлар - 83%, чувашлар - 17%.

Шәхесләр 

Асия Хәсән кызы Хәйруллина (1921 елның 15 июне — 2004 ел) — татар артисткасы, профессор, Татарстанның атказанган сәнгать эшлеклесе, 1958 елда Габдулла Тукай исемендәге Татарстан дәүләт премиясе лауреаты.

Климат 

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.3 °C.

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Яскүл

Яскүл (, ) — Татарстан Республикасының Буа районындагы авыл.

Почта индексы — 422455.

Климат 

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.7 °C.

Танылган шәхесләр 
 Антал Назул (Анатолий Ерусланов) (1932-1987), чуаш язучысы.

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Ясная Звезда

Ясная Звезда — Татарстан Республикасының Югары Ослан районындагы авыл.

Вакыт зонасы — MSK (Мәскәү вакыты) яки UTC+4. Почта индексы — 422824.

Климат 

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.1 °C.

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Ясная Поляна (Кама Тамагы районы)

Ясная Поляна — Татарстан Республикасының Кама Тамагы районындагы авыл.

Вакыт зонасы — MSK (Мәскәү вакыты) яки UTC+4. Почта индексы — 422824.

Климат 

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.1 °C.

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Яссы Тугай

Яссы Тугай — Татарстан Республикасының Ютазы районындагы авыл.

Почта индексы — 423962.

Климат 

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.2 °C.

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Ятмас Дусай

Ятмас Дусай — Татарстан Республикасының Кукмара районындагы авыл.

Почта индексы — 422135.

Климат 

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 3.6 °C.

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Яту (торак пункт)

Яту — Татарстан Республикасының Минзәлә районындагы авыл.

Почта индексы — 423724.

Климат 

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 3.8 °C.

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Яхшыбай

Яхшыбай — Татарстан Республикасының Сарман районындагы авыл.

Почта индексы — 423357.

Климат 

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 3.9 °C.

Танылган шәхесләр 
 Дамир Гарифуллин – татар шагыйре.

Дин 

Ислам
 Мәчет

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Яхшы Бай

Яхшы Бай — Татарстан Республикасының Азнакай районындагы авыл.

Вакыт зонасы — MSK (Мәскәү вакыты) яки UTC+4. Почта индексы — 423321.

Климат 

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.2 °C.

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Яхшы Каран

Яхшы Каран — Татарстан Республикасының Сарман районындагы авыл.

Почта индексы — 423352.

Климат 

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 3.9 °C.

Шәхесләр 
 Вәдүт Мифтах (1915-1942), шагыйрь.

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Яшәүче

Яшәүче — Татарстан Республикасының Чирмешән районындагы поселок.

Вакыт зонасы — MSK (Мәскәү вакыты) яки UTC+4. Почта индексы — 423119.

Климат 

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.5 °C.

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Яшевка

Яшевка — Татарстан Республикасының Буа районындагы авыл.

Почта индексы — 422406.

Климат 

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.7 °C.

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Яшелчә (Кама Тамагы районы)

Яшелчә — Татарстан Республикасының Кама Тамагы районындагы авыл.

Вакыт зонасы — MSK (Мәскәү вакыты) яки UTC+4. Почта индексы — 422812.

Климат 

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.1 °C.

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Яшьләр (торак пункты)

Яшьләр — Татарстан Республикасының Сарман районындагы авыл.

Почта индексы — 423357.

Климат 

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 3.9 °C.

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Яшь Көч

Яшь Көч — Татарстан Республикасының Биектау районындагы авыл.

Почта индексы — 422700.

Климат 

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.1 °C.

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Гарри Поттер һәм Әҗәл бүләкләре (фильм)

Бу китапның экранизациясе турында мәкалә. Китап турында мәкаләне эзләсәгез, биредә карагыз: Гарри Поттер һәм Әҗәл бүләкләре

 Гарри Поттер һәм Әҗәл бүләкләре: I өлеш ()
 Гарри Поттер һәм Әҗәл бүләкләре: II өлеш ()

Бөекбритания фильмнары
АКШ фильмнары

ja:ハリー・ポッターと死の秘宝#映画
Гарри Поттер һәм Әҗәл бүләкләре: II өлеш

«Гарри Поттер һәм Әҗәл бүләкләре: II өлеш» () — Гарри Поттер турындагы җиденче китап буенча тешерелгән фильмның икенче өлеше. Режиссер — Дэвид Йетс. Продюсерлар — Дэвид Хейман һәм Дэвид Баррон. Фильм һәм 2D, һәм 3D форматларында чыкты.

Фильмның сынаулы күрсәтелүе 2011 елның 2 апрелендә Чикаго шәһәрендә узды. 7 июльдә исә Лондонның Трафальгар мәйданында фильм премьерасы тәкъдим ителде. 

Дөньякүләм премьера — 15 июль көне.

Эчтәлеге 
Волдемортның чираттагы хоркруксын эзләп, Гарри, Рон һәм Гермиона «Гринготтс» банкына юл тоталар. Крестражны чыгара алсалар да, алар Гриффиндор кылычын югалталар. 

Волдеморт, урлау турында белгәч, бар крестражларны тикшерергә тотына. Гарри соңгы хоркруксын Хогвартста булганын белә. Анда баргач, Гарри, Рон һәм Гермиона аны эзли башлыйлар. Шул вакытта Волдеморт гаскәре мәктәпкә һөҗүм итә.

Ролләрне башкаралар 
Баш ролләр

Студентлар

Хогвартста эшләүчеләр

	

Үлем ашаучылары

Феникс Ордены

	
Уизли гаиләсе

Өрәкләр

Башка персонажлар

Искәрмәләр

Сылтамалар 
 Рәсми сайт 
 
 
 
 

АКШ фильмнары
Бөекбритания фильмнары
3D фильмнар

ja:ハリー・ポッターと死の秘宝#映画
Двинск

Двинск () — Казакъстанның Төньяк Казакъстан өлкәсе‎ндә урнашкан авыл.

Климаты 
Биредә климат континенталь. Гыйнварның уртача температурасы -11 — -13 °С, июль +22 — +24 °С. Уртача еллык явым-төшемнәр саны 350-400 мм, аларның төп күләме март-май һәм ноябрь-декабрь чорларына туры килә. Җилләр розасында төньяк-көнчыгыш (34 %) һәм төньяк (16 %) җилләр өстенлек итә. Тотрыклы кар катламы ноябрьнең соңгы декадасында формалаша һәм мартның икенче декадасында тәмамлана.

Халык саны

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 «Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9.

Әдәбият 
 Есназарова У. А. Физическая география Казахстана. — пятое, переработанное. — Алматы, Казахстан: АЛМАТЫ 2016, 2916. — С. 4, 51, 46, 8. — 247 с.
 Жетісу. Энциклопедия. — Алматы: «Арыс» баспасы, 2004. — 712 бет. ISBN 9965-17-134-3.

Казакъстан торак пунктлары
Төньяк Казакъстан өлкәсе‎ торак пунктлары
Тимер юллар

Тимер юллар – рельслар белән җиһазландырылган, рельслы транспорт поездларын йөртү өчен файдаланылган тар җир кисәге; хәрәкәт иткән махсус составлар (локомотив һәм вагоннар) өчен тәгаенләнгән рельслы юллар; илнең бердәм транспорт челтәренең кушма өлеше.

Техник чаралар комплексы — хәрәкәт иткән состав, ясалма корылмалар (күперләр, эстакадалар, туннельләр), станцияләр, автоматика һәм телемеханика чаралары (сигнализация, блокировка), шулай ук биналар (вокзаллар, деполар, остаханәләр) белән җиһазландырылган.

Классификация
Тәгаенләнеше буенча гомуми кулланылыштагы (магистраль), сәнәгать транспорты (оешмаларның керү юллары), шәһәр транспорты (метрополитен һәм сигезле юллары);

колея киңлеге буенча — киң колеялы (1520 мм) һәм тар колеялы (762, 891, 914, 1000 мм);

юллар саны буенча — бер яки рәтле була;

тарту ысулы буенча — электр, дизель, турбина, пар яки катнаш тартым көче белән йөртелә.

гомуми файдалану өчен  — сәнәгать файдалануы өчен һәм шәһәр эче тимер юллары: трамвай һәм метрополитен.

2006 елда  гомуми тимер юлларның озынлыгы – 85 000 км, трамвай юллары озынлыгы – 2800 км, метроныкы – 440 км.

Иң зур тимер юллары компаниясе – «Россия тимер юллары» ААҖ, иң озын метро – Мәскәүдә, иң озын трамвай юлы челтәре – Санкт-Петербургда.

Кара шулай ук
 Горький тимер юлы
 Куйбышев тимер юлы
 Трамвай
 Метрополитен
 Казан метросы

Тимер юллар
Поезд

Тимер юлы буенча файдалы йөкне яки пассажирларны аерым кепчәкле арбаларда ташучы тимер юл транспорт чарасы поезд дип атала. 
Хәрәкәт итү өчен көч локомотив яки аерым үзйөрешле арбаларда урнашкан моторлар тарафыннан тудырыла.

Поездланың тарихы пар көченндә эшләүче локомотивларыннан башланса да, бүгенге алдынгы төрләре — дизель һәм электр көчендә эшләүче локомотивлар. Соңгылары өчен көч тимер юл өстендә асылынган чыбыклар яки янында урнаштырылган өстәмә рельс аркылы тапшырыла. Башка кулланыла алган көч чыганаклары арасына җигүле атлар, тартыла торган кабельләр системалары, гравитация, пневматика, батареяләр, һәм газ турбиналары. 
Поезд юллары гадәттә 2, 3 яки 4 рельстан, сирәгрәк монорельс һәм магнитик левитация юлларыннан тора. 'Поезд' сүзе татар теленә  заманында, ул аңлаткан феномены белән бергә Көнбатыш Европа илләреннән теле аркылы кереп килде.

Әлегә нең ,  һәм  шәһәрләрен бәйләүче тиз йөрешле "Сапсан" поезды (фоторәсемдә шәһәрбуе һәм еракара пассажир поездары арасында) 2018 елга  аркылы ка да җитә башлар, Казан-Мәскәү арасын 3,5 сәгать эчендә каплап булачак дип көтелә.

Шулай ук карагыз 

 Бронепоезд
 Монорельс
 Тимер юл
 Тимер юл транспорты тарихы
 Тимер юллар ширкәтләре исемлеге

Искәрмәләр

Өстәмә әдәбият
 , 256 pp.

 
Тимер юллар
Чикерткә (журнал)

«Чикерткә» журналы  – 1906 елда Ырынбурда чыккан татар юмористик журналы.

Тарих 
Журналның беренче саны 1906 елның 23 апрелендә Ырынбурда басыла. Ул «Саранча»-«Чикерткә» исеме белән рус һәм татар телләрендә бер төпләмгә төпләнеп нәшер ителә. «Чикерткә» аның татар өлеше була.

Беренче саны 36 битле була, анда татар телендәге оригинал текст биш битендә, ә икенче һәм дүртенче саннарда алтышар бит тәшкил итә, өченче һәм бишенче саннары исә тоташ рус телендәге язмалардан гыйбарәт була.

Журнал 1906 елның 22 октябрендә, бишенче саны чыкканнан соң туктатыла. Аның баш мөхәрире Павел Александров, ә татар өлешендәге рәссам «Нагайка» псевдонимлы һәвәскәр була.

Чыганак

Татарча журналлар
Ч
Тимер юл транспорты

Тимер юл транспорты — йөкләрне һәм пассажирларны тәгәрмәчле транспорт чаралары белән рельс юллары буенча йөртүче  җир өсте транспорты төре.

Кулланылышы 
Күп кенә илләрдә транспортның барлык төрләре арасында тимер юл транспорты төп урынны алып тора, бу аның универсальлеге белән аңлатыла: икътисадның барлык тармакларына хезмәт күрсәтү һәм халыкның барлык климат зоналарында да диярлек пассажирлар йөртүгә булган ихтыяҗын канәгатьләндерү мөмкинлеге бирә.

Тимер юл транспортының төп өстенлекләре: күпләп йөк ташу сәләте; зур араларга массакүләм йөк ташу нәтиҗәлелеге; чагыштырмача зур тизлек; ышанычлылык һәм иминлек; ташуларның үзкыйммәте түбән; башка төр транспортка караганда әйләнә-тирә мохиткә йогынтысы азрак.

Һәр илдә тимер юл транспорты өлеше икътисадый-географик, демографик һәм башка факторларны исәпкә алып барлыкка килә.

Тарихы 
Кеше йөкне үзе тарткан борынгы тимер юллар б. э. кадәр  VI гасырга карый; аның уйлап табучысы булып җиде акыл иясенең берсе Периандр санала. Тимер юллар Бөекбританиядә XVIII һәм XIX гасырларда мөһим энергия чыганагы булган пар машинасын уйлап табудан соң чәчәк ата.

1880 нче елларда беренче  электр поездлары, шулай ук  трамвай һәм тоннель барлыкка килә. 1940-нчы еллардан башлап, күпчелек илләрдә электрлашмаган тимер юллар паровозларны дизель- электр белән алыштыра башлыйлар, бу процесс 2000-нче елда тәмамлана диярлек. 1960-нчы елларда Япониядә һәм башка берничә илдә электрлаштырылган югары тизлекле тимер юллар барлыкка килде.  

Тимер юл транспортының үсеше, төшүе һәм торгызылу тарихын кулланылган энергия белән билгеләнгән берничә чорга бүлеп була.

Тимердән ясалган беренче юл, агач рельслар өстендә чуен түшәм рәвешендә, 1768 елда салынган. Бу яңалык төрле колея үлчәүләренә мөмкинлек бирә. 1790-нчы елларда Бөек Британиядә тулы тимер рельслар барлыкка килә башлады.  1788  елда Петрозаводск шәһәрендә Россиянең беренче тимер юлы булган «Чуен тәгәрмәчле  юлүткәргече»төзелә.  

Россия Федерациясендә аның киң территориясе һәм табигый үзенчәлекләре, эшкәртү предприятиеләреннән чимал базасы ерак булган тимер юл транспорты транспорт системасының нигезен тәшкил итә. Барлык транспорт төрләренең (торба үткәргеченнән башка) йөк әйләнешенең 80% тан артыгын, ерак һәм шәһәр яны поездларында гомуми файдаланудагы транспортның пассажирлар әйләнешенең 40% тан артыграгын тимер юл бирә.

Россия тимер юллары — иң зур, яхшы үсеш алган, динамик һәм нәтиҗәле эшләп килүче система. Илнең тимер юл челтәре 85 мең км дан артык озынлыкка ия

Әдәбият

Искәрмәләр

Сылтамалар 
 Железная дорога// Большая советская энциклопедия 
 Схема Железных дорог Евразии 
 
 

Транспорт чаралары
Көймә

Көймә - кешеләргә һәм йөкләргә су өстендә коры килеш торырга һәм йөзәргә мөмкинчелек бирүче транспорт чарасы. Кораблардан зур булмавы белән аерылып тора. Көймәләр нигездә калайдан, пластиктан һәм агачтан эшләнә. Нигездә көймәләр ишкәкләр ярдәмендә хәрәкәтләнәләр, тик шулай ук җилкәнле дә булырга мөмкиннәр. Ләкин зур булмаган җилкәнле спорт көймәләрен гадәттә яхталар дип атап йөртәләр. Көймә шулай ук мотор белән җиһазландырылган булырга мөмкин. Мотор көймәне хәрәкәткә китерүче бердән-бер яки ярдәмчел көч булырга мөмкин. Күпчелек илләрдә кабул ителгән классификация буенча, асылынып торучы моторлы көймәләрне моторлы көймә дип, көймә эченә кертелгән моторлыларын исә катер дип атыйлар.

Ишүле көймә 
<center>
Ишүле көймә (Һиндстан).<center\>

Көймәләр

an:Barca
ar:قارب
arz:مركب
be:Лодка
be-x-old:Лодка
bg:Лодка
bn:নৌকা
br:Bag
bs:Čamac
ca:Barca
cs:Člun
cy:Cwch
da:Båd
de:Boot
el:Λέμβος
en:Boat
eo:Boato
es:Barco
et:Paat
fa:قایق
fi:Vene
fo:Bátur
fr:Bateau
gd:Bàta
gl:Bote
he:סירה
hi:नाव
hr:Čamac
ht:Bato
hu:Csónak
id:Perahu
io:Batelo
is:Bátur
it:Imbarcazione
ja:ボート
ko:보트
la:Linter
ln:Masúwa
lo:ເຮືອ
lt:Valtis
lv:Laiva
mk:Чамец
ms:Perahu
nl:Boot (vaartuig)
nn:Båt
no:Båt
nrm:Baté
pdc:Boot
pl:Łódź (jednostka pływająca)
pnb:کشتی
pt:Barco
qu:Wamp'u
ro:Barcă
ru:Лодка
scn:Buatta
sh:Čamac
simple:Boat
sl:Čoln
so:Doon
sr:Чамац
sv:Båt
sw:Boti
ta:படகு
th:เรือ
tl:Bangka
uk:Човен
ur:آبی کشتی
vi:Thuyền máy
war:Baloto
zh:艇
zh-yue:艇
Җигән (Ишембай районы)

Җигән авылы (Ишембай районы) (, ) — Башкортстан Җөмһүриятенең Ишембай районының Макар авыл советында урнашкан рус авылы.

Исеме Җигән (рус. Зиган, башк. Егән) елгасы исеменнән алган.

Авылның урамнары:
 Яр урамы;
 Елга урамы;
 Үзәк урамы.

Береговка һәм Ивановка дигән авыллар ― Җигән авылының микрорайоннары. Макар авылына кадәр 7 километр.

Шәхесләр 
 Владимир Стариков (1940—2007), галим-физик, физика-математика фәннәре докторы (1988), профессор (1990).

Башкортстан авыллары
Натан Седерблюм

Ларс Олоф Йонатан Седерблюм (Сёдерблюм) (; 15 гыйнвар 1866 ел – 12 июль 1931 ел) — швед рухание һәм экуменист, Уппсала архиепискобы, 1930 елда Тынычлык өчен Нобель премиясе лауреаты. Седерблюмның исеме лютеран чиркәү тәкъвимендә 12 июль көнне билгеләнгән.

Биография 
Натан Седерблюм Швециянең Евлеборгның Седерхамн муниципалитетында, ул чагындагы Трене фермасында туа. Аның әтисе дә рухани һәм ихлас христианлы була.

1883 елда Натан Уппсала университетына укырга керә. Башта ул кайсы фәнне өйрәнергә теләгәнен төгәл белмәгән дә, ләкин әтисенең юлы аша китәргә җыенган. 1892 елда АКШтан кайткач, ул теология буенча дәрәҗә ала һәм лютеран чиркәве пасторы итеп билгеләнә. Шул ук елны ул Мартин Лютерның теологиясе турында беренче китабын нәшер итә. 1892 һәм 1893 елларда Седерблюм Уппсала студентлар берлегенең беренче вице-президенты һәм президенты вазифаларын башкара.

Күпмедер вакыт ул Уппсала психиатрия хастаханәсендә капеллан булып хезмәт куя, аннары Париждагы швед чиркәвенә пастор итеп билгеләнә. 1897 елда Уппсала университетында укучы Анна Форселлга өйләнә, аларның гаиләсендә 10 бала туа. Парижда Сердеблюм җиде ел яши. Бу вакытта аның мәхәлләсендә төрле атаклы скандинавияле рәссамнар, дипломатлар һәм эшкуарлар, шул исәптән, Альфред Нобель кунак була. 1896 елның 10 декабрендә Нобель вафат булгач, Седерблюм махсус җеназа хезмәтен үткәрә.

Ул Париж университетында теология һәм дин тарихи буенча аспирантураны тәмамлый һәм теология докторы дәрәҗәсен ала. Ул 1901 елда Швецияга кайта һәм анда Уппсала университетының теология кафедрасын җитәкли. 1912 елда Натан Лейпциг университетының  дин белеме профессоры була.

1914 елның 20 маенда Седерблюм Швеция Чиркәве архиепискобы итеп билгеләнә.  Беренче бөтендөнья сугышы вакытларыннан алып, Седерблюмны  тынычлык өчен христиан хәрәкәте билгеле кеше итә. Бу чорда ул берничә эре хезмәт яза һәм 1921 елда Швед академиясенә сайлана.

Седерблюм инглиз экуменисты Джордж Белл белән якын таныш була, һәм  аның бергә экуменимзга нигез салучыларның берсе дип санала. 1925 елда ул Стокгольмда Гомуми христиан конференциясен оештыра, анда Рим-католик чиркәвеннән кала, дөньяның барлык чиркәүләре катнаша. Бу очрашу һәм соңрак дәвам иткән эшчәнлек нәтиҗәсендә 1948 елда Бөтендөнья чиркәүләр шурасы оештырыла.

Дини берләшү аша тынычлыкка ирешүдә казанышлары өчен, Седерблюм 1930 елда Тынычлык өчен Нобель премиясе белән бүләкләнә. Нобель премиясен алып, бер ел үткәч, аны Эдинбургта нотыклар сөйләргә чакыралар, ләкин ун ликсә сөйләгәч, ул Швецияга кире кайта. Седерблюм йөрәк өянәгеннән Уппсалада 1931 елның 12 июлендә вафат була.

Сылтамалар 
 Биография 
 Биография — «Фән техника»
 Натан Сёдерблом  Я. Г. Кротов китапханәсендә

Тынычлык өчен Нобель премиясе лауреатлары
Капелланнар
Лютеран теологлары
Швеция Чиркәве
Швеция дин галимнәре
Пацифистлар
Англикан изгеләре
Швеция Чиркәве Архиепископлары
Швеция дин эшлеклеләре
Рифгать Әхмәтьянов

Рифкать Газизҗан улы Әхмәтьянов (Рифгать Әхмәтҗанов) (1933 елның 10 июле, ССРБ, РСФСР, БАССР, Иглин районы, Турбаслы—2018 елның 11 октябре, шунда ук) —  татар теленең этимологиясе буенча танылган белгеч, филология фәннәре докторы, профессор.

Тәрҗемәи хәле
Рифкать Әхмәтҗанов 1933 елның 10 июлендә Башкортстанның Иглин районы Турбаслы авылында туган. Урта мәктәпне Таҗикстанда тәмамлап, Башкортстан дәүләт университетының филология факультетындагы татар-рус бүлеген тәмамлый. Берникадәр Туймазы районының Туктагул урта мәктәбендә укыткач, 1963 елда Казанга күченеп, Г. Ибраһимов исемендәге Тел, әдәбият һәм сәнгать институтына эшкә урнаша (1963-1995).

1970 елда – “Татар теле лексикасының этимологик нигез­ләре” дигән кандидатлык диссертациясен, 1990 елда “Идел-Урал тел берлегендә татар теле” дип аталган докторлык хезмәтен яклый. 1994 елда Татарстан хөкүмәте каршындагы «Ике дәүләт теле турындагы» кануны гамәлгә ашыру буенча комитетының комиссия рәисе урынбасары.

Соңрак кабат Башкортстанга кайтып, 1995-1997 елларда Стәрлетамак педагогия институты, 1997-2010 елларда Бөре дәүләт педагогика институтында профессорлык итә, биредә татар теле һәм әдәбияты белгечләрен әзерләү эшенә нигез сала.

Бүген ул – Г. Ибраһимов исемендәге Тел, әдәбият һәм сәнгать инсти­тутының әйдәп баручы фәнни хез­мәткәре.

Р. Әхмәтьяновның 10 монографиясе, 300дән артык фәнни мәкаләсе дөнья күргән.

2018 елның 11 октябрендә Башкортстанның Иглин районы Турбаслы авылында йөрәк өянәгеннән үлгән. Туган авылы зиратында җирләнгән

Хезмәтләре
 Татар терминологиясенең тарихи чыганаклары. Казан, ТКН, 2003 
 Татар теленең кыскача тарихи-этимологик сүзлеге. - Казань: тат.кн.изд. — 2001, 272с.
 Этимологический словарь татарского языка. Том 1. Бирск 2005.
 Татарско-русский словарь. Казань, 2007.
 Татарский язык в Волго-Камском языковом союзе. Казань, 1993;
 Сравнительное исследование татарского и чувашского языков. - М., 1978;
 Общая лексика духовной культуры народов Поволжья. - М., 1981;
 Общая материальной культуры народов Поволжья. - М., 1989;
 «Мөхәммәдия» мәдрәсәсе. Казан;
 Русча-татарча төзелеш атамалары сүзлеге. - Казань, 1995 (кереш сүз авторы);
 Татар терминологиясендә гарәп алынмалары. Казан, 2003;
 Сравнительная татарского и башкирского. - на тат.яз. - Бирск, 2003;
 Татар теленең зур аңлатмалы сүзлеге (авторларның берсе) - 1-3 томнар. - Казан,-1981;
 Татаро-турецкий словарь. -., 1997; 14. Турецко-татарский словарь.., 1998;
 Татарско-русский словарь. -, 2003
 «Аскын татарлары» (авторы Ф. Нуретдинов, Казан 2002 ел) китабына кереш сүз 
 "Татар теленең этимологик сүзлеге". 2015.

Кызыклы факт
Рифкать Әхмәтьянов – полиглот галим. Ул татар, чуаш һәм башка төрки телләрдән тыш чирмеш, мукшы, ар, маҗар, фин, гарәп, фарсы, шулай ук инглиз һәм алман телләрен белә.

Искәрмәләр

Сылтамалар
 Мин – “ялгыз бүре”, ди тел тарихчысы Рифгать Әхмәтьянов
  Уфада "Татар теленең этимологик сүзлеге" тәкъдим ителде 
 Тел гыйлеменең олы казанышы  
 Рифкат Ахметьянов: «Через 100 лет татарский язык исчезнет» Интервью 

Татар галимнәре
Татар теле галимнәре
Татар тел галимнәре
Филология фәннәре докторлары
Австралия татарлары

Австралия татарлары — Австралиянең 500 дән артык кеше булган этник азчылыгы. 

Күпчелеге Аделаида, Сидней һәм Мельбурн шәһәрләрендә яши.

Шулай ук карагыз 
 Аделаида татар-башкорт ассоциациясе

Тышкы сылтамалар

Сайтлары 
 Австралия татарлары сайты

Австралия татарлары турында 
 Австралия татарлары: чәк-чәктән — парламентка
 Австралия Сабан туе (2009)
 Австралия татарлары бәйрәм белән котлый
 Австралия татарлары төрмәнең ни икәнен белми
 Австралия татарлары диңгез уртасындагы көймә кебек
 Әделайд татарлары Казаннан еракмы?

Илләр буенча татарлар
Австралия халыклары