alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
Sygnaturka (dzwon)

Sygnaturka – rodzaj dzwonu kościelnego:
 najmniejszy z dzwonów kościoła, umieszczony zazwyczaj na małej wieży również nazywanej sygnaturką. Kiedyś sygnaturka dzwoniła podczas podniesienia, lecz później zastąpił ją gong, obecnie jest używana 5 min przed Mszą Świętą.
 dzwonek umieszczony przy wyjściu z zakrystii kościoła, który służy do informowania wiernych, że właśnie rozpoczęła się procesja wejścia, a tym samym liturgia.
 dzwonek w kapliczce, pełniący funkcje ostrzegawcze i informacyjne (pożar, śmierć).

Przypisy

Bibliografia 
 
 

Dzwony
Lektorium

Lektorium – murowana lub drewniana przegroda oddzielająca w kościołach katedralnych i klasztornych przestrzeń przeznaczoną dla księży lub zakonników (prezbiterium) od części, w której mogły przebywać osoby świeckie (nawy głównej).

Lektorium stanowiło dalszą formę rozwojową wczesnochrześcijańskiej przegrody chórowej i najczęściej miało formę ażurowej ścianki z drzwiami pośrodku, na której znajdowało się miejsce do czytania ewangelii, wygłaszania kazań, oznajmiania zarządzeń oraz ukazywania wiernym relikwii.

Lektoria zaczęły pojawiać się w późnym romanizmie, w gotyku ich stawianie stało się regułą. Pod względem pastoralnym rozwiązanie to nie było korzystne, gdyż l dzieliło społeczność Kościoła, służyło utrwalaniu podziału na duchowieństwo i wiernych, było wyrazem liturgii duchowieństwa (Klerliturgie). Pojawienie się reformacji spowodowało uznawanie lektorium za przeszkodę. W czasach nowożytnych, zgodnie z zaleceniami soboru trydenckiego, zostały w większości rozebrane, a ich funkcję jako miejsca wygłaszania kazania przejęła ambona.

Zabytki tego typu zachowały się m.in. w katedrach w Albi, Naumburg (Saale) i Magdeburgu, kościołach Saint-Étienne-du-Mont w Paryżu, św. Elżbiety w Marburgu, św. Pantaleona w Kolonii, w Exeter oraz w katedrze w Bristolu. Do II wojny światowej lektorium posiadała kolegiata w Kołobrzegu. Nieistniejące dziś gotyckie lektoria znajdowały się np. w kościele św. Jana Chrzciciela w Zawichoście oraz w kościele św. Wincentego i św. Jakuba we Wrocławiu. Obecnie jedyne w Polsce zachowane oryginalne lektorium znajduje się w kościele Świętej Trójcy w Gdańsku.

Uwagi

Zobacz też 
 balaski ołtarzowe
 templon
 ikonostas

Przypisy 

Architektura sakralna
Architektura wnętrz
Maswerk

Maswerk (z niem. Maßwerk) – dekoracyjny, geometryczny wzór architektoniczny odkuty z kamienia lub zrobiony z cegieł, używany do wypełnienia górnej części gotyckiego okna, przeźrocza, rozety itp. Występuje także jako dekoracja ścian, murów, wimperg, blend - taki element jest nazywany ślepym maswerkiem.

Pierwszy maswerk pojawił się w kaplicach katedry Notre Dame w Reims – maswerk geometryczny (ok. 1230). Z czasem maswerki stawały się coraz bardziej ażurowe, a elementy geometryczne w nich zastosowane coraz bardziej skomplikowane. Początkowo była to kombinacja kół, sześcioliści, łuków ostrych. W gotyku dojrzałym i późnym zaczęto stosować motyw rybiego pęcherza oraz cztero- i trójliścia.

Maswerkowi towarzyszy często laskowanie – dekoracja złożona z wąskich, pionowych prętów (lasek) o zróżnicowanym profilu, wypełniających otwór drzwiowy, okienny lub blendę, połączonych w części górnej łukami.

Przypisy

Bibliografia 
 

Detale architektoniczne
Okna
Brama Floriańska w Krakowie

Brama Floriańska (Brama św. Floriana) – średniowieczna brama miejska z basztą, położona na Starym Mieście w Krakowie u końca ulicy Floriańskiej, przy skrzyżowaniu z ulicą Pijarską. Stanowi pozostałość po dawnych murach miejskich. Jest jedną z ośmiu krakowskich bram obronnych obok Sławkowskiej, Grodzkiej, Wiślnej, Mikołajskiej, Rzeźniczej (na Gródku), Szewskiej, Nowej i Pobocznej.

Opis bramy 
Liczy 34,5 m wysokości (do gałki hełmu). Znajdującą się nad wejściem (od strony Plant) płaskorzeźbę z orłem piastowskim wykonał Zygmunt Langman według projektu Jana Matejki. Zastąpiła ona w 1882 roku wcześniejszego orła. Od strony miasta widnieje płaskorzeźba z XVIII wieku wyobrażająca św. Floriana. Barokowe zwieńczenie Bramy Floriańskiej zostało wykonane w 1660 roku. Przy portalu bramnym do dziś zachowały się prowadnice na kratę. Wewnątrz bramy znajduje się klasycystyczny ołtarz z początku XIX w. z późnobarokową kopią cudownego obrazu Matki Boskiej Piaskowej.

Obecnie brama wchodzi w skład trasy turystycznej Mury Obronne.

Historia 
W XIII i XIV wieku Kraków otoczono murem. Źródła pisane wspominają o Bramie Floriańskiej od 1307 roku. Przez bramę biegł trakt do Kleparza koło Kościoła św. Floriana; od niej też zaczynała się Droga Królewska na Wawel.

Obecna budowla w swojej najstarszej części pochodzi z przełomu XIII i XIV wieku. W latach 1565–1566 w pobliżu Bramy Floriańskiej zbudowany został Arsenał Miejski. W XVI w. mieściły się w Bramie stajnie miejskie. W 1694 r. przeprowadzony został jej gruntowny remont.

Na początku XIX wieku planowano zburzyć mury. W ich obronie stanął prof. Feliks Radwański, który pisał: „Chronią one przed wiatrami wiejącymi pod Kościół Mariacki od Kleparza. Niedobre to wiatry, bo smrody i śmieci znosić będą, a także bezbożnie podwiewać spódnice Paniom Matkom i Żonom”. 13 stycznia 1817 r. Radwański wywalczył w senacie Rzeczypospolitej Krakowskiej decyzję o pozostawieniu dla potomnych fragmentów średniowiecznej fortyfikacji. Zachowano więc części murów, w tym Barbakan i Bramę Floriańską. 

W roku 1882 ocalono Bramę przed wyburzeniem po raz drugi. Uczynił to książę Władysław Czartoryski. Postanowił utworzyć w baszcie nad bramą, rodową kaplicę Czartoryskich. Rada miasta wyraziła zgodę pod warunkiem, że brama i baszta będą miały wygląd taki jak w połowie XVIII wieku. W 1889 ukończono kaplicę i konsekrował ją kardynał Albin Dunajewski.

Ponownie rozebranie bramy planowano na początku XX wieku, gdy w mieście uruchamiano tramwaj elektryczny. Linia miała biec przez bramę, ale tramwaj nie mieścił się w niej. Ostatecznie postanowiono pogłębić przejazd i bramę ocalono.

Zobacz też 

 Mury miejskie w Krakowie
 Baszty Krakowskie
 Widok Krakowa (obraz Juliana Fałata)

Przypisy

Bibliografia

Linki zewnętrzne 
 Brama Floriańskana stronie polska-org.pl
 Archiwalne widoki bramy w bibliotece Polona

Mury miejskie Krakowa
Bramy w Krakowie
Architektura gotyku w Krakowie
Blanszowanie

Blanszowanie (z fr. blanchir) – rodzaj obróbki cieplnej żywności polegający na zanurzeniu na kilkanaście do kilkudziesięciu sekund we wrzątku i następnym schłodzeniu poprzez zanurzenie w zimnej wodzie (najlepiej z dodatkiem lodu).

Blanszowanie wykonuje się na delikatnych owocach i warzywach (np. liściach szczawiu, brokułach). Nie obniża ono w nich zawartości witamin.

Blanszowanie przed zamrożeniem pozwala na zachowanie naturalnego koloru.

Poza dezaktywacją enzymów blanszowanie powoduje również:
 mycie surowca i zmniejszenie zakażeń mikrobiologicznych;
 usuwanie gazów z komórek oraz z przestrzeni międzykomórkowej i redukcję przez to wolnej przestrzeni po załadowaniu do opakowań, jak również zmniejszenie korozji puszek;
 polepszenie struktury żywności, szczególnie odwadnianej później;
 straty rozpuszczalnych w wodzie składników odżywczych.

Blanszowanie może być wykonane:
 w parze wodnej;
 przez ogrzewanie mikrofalowe;
 metodą zanurzania (immersyjną) w gorącej wodzie, w roztworze soli lub cukru.

Obróbka żywności
Walonowie

Walonowie (, l.mn. Wallons; , l.mn. Walen lub Wallon, l.mn. Wallons) – mieszkańcy lub osoby pochodzące z Walonii. Belgowie posługujący się językiem francuskim jako językiem ojczystym. Czasami posługują się nieformalnie językiem walońskim, czyli językiem francuskim w postaci mówionej, używanej w Walonii i północnej Francji. Wśród Walonów są zwolennicy Le mouvement wallon – ruchów politycznych, które domagają się zachowania odrębności walońskiej i Walonii, występują w obronie języka francuskiego, francuskiej kultury oraz praw francuskojęzycznej ludności w Belgii, zachowania języka walońskiego lub dążą do niezależności Walonii, a przynajmniej mocnej pozycji w federalnym rządzie belgijskim.

Historia 

Naród romański zamieszkujący głównie w południowej Belgii (ok. 3,9 mln) oraz we Francji (ok. 60 tys.) i Stanach Zjednoczonych (ok. 80 tys.). Większość Walonów używa języka francuskiego lub języka walońskiego. Walonowie są potomkami zromanizowanych Celtów (głównie Belgów). Są oni w większości katolikami (chrystianizacja w III–IV wieku). Mimo germańskiej ekspansji (od V wieku) zachowali romańską kulturę.

Już od czasów średniowiecznych w Walonii rozwijał się przemysł, dzięki obecności złóż węgla, złóż żelaza, lasów, dróg wodnych i siły roboczej. Walońscy wytapiacze metali byli znani i cenieni w Europie – w 1626 specjaliści z Walonii byli zatrudniani do prac przy wytopie w Szwecji.

Walonowie byli fachowcami od wydobywania i przetwarzania bogactw naturalnych, a szczególnie od eksploatacji srebra i złota rodzimego oraz kamieni szlachetnych.

Zobacz też 
 Flamandowie
 Christus Rex – ugrupowanie polityczne
 28 Ochotnicza Dywizja Grenadierów Pancernych SS (1 walońska) „Wallonien”

Przypisy

Linki zewnętrzne 
 

Narodowości
Etnografia Belgii
Holendrzy

Holendrzy () – naród germański zamieszkujący głównie Holandię (prawie 14 mln), a także Stany Zjednoczone (ok. 5 mln osób pochodzenia holenderskiego), Francję, Kanadę, Belgię, Niemcy i holenderskie posiadłości na Morzu Karaibskim. W Południowej Afryce mieszka około 5 milionów Afrykanerów, którzy są w dużej mierze potomkami holenderskich osadników.

 W XVI wieku Holendrzy uzyskali niepodległość i w następnym stuleciu stali się morską i handlową potęgą.

Kolonistów holenderskich osiedlających się na ziemiach I Rzeczypospolitej nazywano „Olędrami”.

Zobacz też 

 Flamandowie

Przypisy 

Narodowości
 
Etnografia Holandii
Dynamika układów

Dynamika układów – pojęcie określające charakterystyczną cechę wszelkich rzeczywistych układów fizycznych - zdolność do magazynowania i przetwarzania energii. Każda zmiana parametru układu (jego struktury, parametru elementu czy też wielkości wejściowej układu) powoduje przepływ i przetwarzanie energii w układzie. Ponieważ przepływ energii wymaga upływu czasu, zmiany wielkości układu powiązanych bezpośrednio z elementami magazynującymi energię nie mogą być skokowe.

Prostym przykładem pozwalającym przedstawić dynamikę układów są naczynia połączone.

Intuicyjnie wiadomo, że usunięcie przegrody spowoduje przepływ cieczy ze zbiornika 1 do zbiornika 2, aż do wyrównania się poziomów w obydwóch zbiornikach. Z punktu widzenia dynamiki układów, każdy zbiornik reprezentuje magazyn energii potencjalnej. W procesie przepływu cieczy następuje wyrównanie się energii potencjalnych w obydwóch zbiornikach (dokładniej rzecz ujmując znaczenie ma też energia kinetyczna przepływającej wody, ale pomija się ją dla uproszczenia przykładu). Chociaż przykład jest bardzo prosty, można w nim wyróżnić wszystkie istotne elementy rozpatrywane w bardziej skomplikowanych układach:
 komutacja – zmiana parametru układu (struktury układu, parametru jednego lub wielu elementów układu, wielkości wejściowej układu) – w tym przypadku usunięcie przegrody;
 stan nieustalony – przedział czasowy, w którym następuje proces przepływu energii – czas od usunięcia przegrody, aż do wyrównania się poziomów w obydwóch zbiornikach;
 stan ustalony – następuje po stanie nieustalonym, w tym stanie wielkości występujące w układzie mają stałe wartości – w przykładzie jest to czas po wyrównaniu się poziomów cieczy.

W układach stosowanych w technice występowanie stanów nieustalonych jest zazwyczaj zjawiskiem niepożądanym i szkodliwym, gdyż zjawiska dynamiczne są często skomplikowane i trudne w analizie.

Zobacz też 
 automatyka
 elektronika

Dynamika
Teoria układów dynamicznych
Przekładnia śrubowa

Przekładnia śrubowa – przekładnia mechaniczna złożona ze śruby i nakrętki. W przekładni tej, zamianie ulega ruch obrotowy jednego z jej elementów na ruch liniowy jednego względem drugiego. W przekładniach śrubowych stosowane są najczęściej gwinty pociągowe i toczne.

Przekładnia śrubowa ma zwykle niewielką sprawność energetyczną.

Gdy kąt wzniosu gwintu śruby γ jest mniejszy od kąta tarcia ς przekładnia śrubowa staje się samohamowna. Jest to zjawisko pożądane w niektórych konstrukcjach. Na przykład przekładnia taka stosowana w mechanicznych podnośnikach samochodowych, nie wymaga dodatkowych hamulców.

Przykłady zastosowania przekładni śrubowej 
 prasa śrubowa
 podnośnik
 imadło
 napęd posuwu obrabiarek
 odciągi, sprzęgi i mocowania z śrubą rzymską
 regulowany wieszak do szafek kuchennych
 opaska zaciskowa ze śrubą

śrubowa, przekładnia
Przekładnia hydrauliczna

Przekładnia hydrauliczna - szczególny rodzaj przekładni,
w której wejściowa energia mechaniczna przekazywana jest na wyjście, z pośrednimi etapami przemiany energii mechanicznej na hydrauliczną, a następnie hydraulicznej na mechaniczną. Przekładnia hydrauliczna jest mechanizmem składającym się z dwóch maszyn hydraulicznych.

Przekładnie hydrauliczne dzielą się na:
 przekładnie hydrokinetyczne
 przekładnie hydrostatyczne
Kryspina (cesarzowa)

Kryspina, Bruttia Crispina (ur. po 160, zm. po 187) – pierwsza i jedyna legalna żona rzymskiego cesarza Kommodusa. 

Pochodziła z zamożnego rodu południowoitalskiego z Brucjum. Latem 178 zawarła związek małżeński z 17-letnim synem Marka Aureliusza, ówczesnym współrządcą ojca, otrzymując zwyczajowo tytuł augusty. Po latach nieudanego małżeństwa została pod zarzutem cudzołóstwa wygnana przez niego na Capri (podobnie jak wcześniej siostra cesarza Lucylla), a po 187 (lub nawet ok. 192) stracona. Jej wizerunek pojawiał się na monetach do 184 roku. Zmarła bezpotomnie.

Bibliografia 
 Aleksander Krawczuk: Poczet cesarzowych Rzymu. Warszawa: Iskry, 1998, s. 127-128, 

Cesarzowe rzymskie
Urodzeni w II wieku
Zmarli w II wieku
Julia Soaemias

Julia Soaemias, Julia Bassiana (180 – 11 marca 222 w Rzymie) – córka Julii Maesy i Syryjczyka Gajusza Juliusza Awitusa Aleksianusa, siostra cioteczna cesarza Karakalli. Jej mężem był Sextus Varius Marcellus, a siostrą – Julia Mamaea (matka cesarza Aleksandra Sewera).

Po zamordowaniu Karakalli i wybuchu rebelii Macrinusa, razem z matką 15 maja 218 roku wszczęła rewoltę i doprowadziła do ponownej restauracji dynastii Sewerów (cesarzem został jej syn – Heliogabal, o którym mówiło się, że był naturalnym synem Karakalli). Zamordowana przez pretorian wraz z Heliogabalem oraz jego kochankiem Hieroklesem.

Linki zewnętrzne 
https://www.livius.org/articles/person/julia-soeamias/

Dynastia Sewerów
Urodzeni w II wieku
Zmarli w 222
Julia Mamaea

Julia Mamea, Iulia Avita Mamaea (ok. 180–235) – córka Juli Maesy i Syryjczyka Gajusza Juliusza Awitusa Aleksianusa. Siostra cioteczna cesarza Karakalli. Jej mężem był Gessius Marcianus, a synem późniejszy cesarz Aleksander Sewer. Siostrą jej była Julia Soaemias, matka jego poprzednika – Heliogabala.

Wraz z synem została zamordowana w 235 roku w obozie niedaleko Mogontiacum podczas buntu legionistów pod wodzą Maksymina. Jej wizerunek z tytułem augusty pojawiał się na monetach w latach 222–235.

Dynastia Sewerów
Urodzeni w II wieku
Zmarli w 235
Filip II (cesarz rzymski)

Filip II, Marcus Iulius Philippus II, Filius (ok. 237–249) – syn cesarza rzymskiego Filipa I Araba i Otacilii Severy. Tytuł cezara otrzymał w 244 (w roku tym jego ojciec przejął władzę), tytuł augustus zaś w 247 roku (miał wtedy 10 lat).

Po śmierci ojca w bitwie pod Weroną we wrześniu 249 roku, przebywający w Rzymie Filip II został zamordowany przez pretorianów z rozkazu nowego cesarza Decjusza.

Cesarze rzymscy
Konsulowie Cesarstwa Rzymskiego
Urodzeni w III wieku
Zmarli w 249
Salonina

Salonina (Iulia Cornelia Salonina) – żona cesarza rzymskiego Galiena, matka Waleriana II i Saloninusa. Zamordowana wraz z mężem w 268 roku. Jej wizerunek z tytułem Augusta pojawiał się na monetach w latach 253–268.

Linki zewnętrzne 
Biogram

Cesarzowe rzymskie
Zmarli w III wieku
Walerian II

Walerian II, Licinius Cornelius Valerianus, Valerianus II – cesarz rzymski.

Syn cesarza rzymskiego Galiena i Saloniny. Starszy brat Salonina. Współrządził Cesarstwem Rzymskim razem z ojcem. Został zamordowany około roku 257, najprawdopodobniej przez Ingenuusa.

Cesarze rzymscy
Zmarli w 257
Aluminium

Aluminium – glin o czystości technicznej, zawierający różne ilości zanieczyszczeń, zależnie od metody otrzymywania. W wyniku rafinacji elektrolitycznej otrzymuje się aluminium zawierające 99,950–99,955% Al. Aluminium hutnicze, otrzymywane przez elektrolizę tlenku glinu w stopionym kriolicie, zawiera 99,0–99,8% Al. 

Nazwą systematyczną pierwiastka chemicznego (Al, łac. aluminium) jest „glin”. Według niektórych źródeł oraz w mowie potocznej termin „aluminium” odnosi się również do pierwiastka chemicznego (glinu, Al).

Technologia wytwarzania 
Aluminium głównie pozyskuje się z boksytu. Urobek z kopalni trafia do zakładu wzbogacania, w którym boksyt przetwarza się w tlenek glinu. Pierwszymi operacjami są:
 rozdrobnienie rudy do konsystencji piasku w młynie kulowym, 
 ekstrakcja tlenku glinu w trakcie procesu Bayera, w którym zmielony boksyt miesza się z wapnem palonym i wodorotlenkiem sodu.
Produkt umieszcza się w ciśnieniowych zbiornikach i podgrzewa się do 240 °C, w efekcie czego powstaje glinian sodu. 
Po odseparowaniu nierozpuszczalnych zanieczyszczeń od glinianu sodu w zbiornikach grawitacyjnych przeprowadza się hydrolizę. W obecności zarodków krystalizacji wytrąca się wodorotlenek glinu, który w procesie kalcynacji przeprowadza się w tlenek glinu.

W elektrolitycznym procesie Halla-Heroulta tlenek glinu zostaje przetworzony w wolny metal w wyniku:
 rozpuszczenia tlenku glinu w elektrolicie, którym jest stopiony kriolit o temperaturze ponad 900 °C,
 zanurzenia grafitowej anody do wanny i prowadzenia elektrolizy prądem o natężeniu setek tysięcy amperów. 
Powstający metal opada na dno wanny w postaci płynnej i jest sukcesywnie usuwany.

Historia wytwarzania 
Pierwsza europejska huta aluminium powstała w okolicy wodospadu Rheinfall, przy czym ostatecznie wodospad nie został źródłem energii.

Zobacz też 
 stopy aluminium, w tym sekcja: właściwości czystego aluminium
 aluminium utwardzane dyspersyjnie

Przypisy 

 
Metaloznawstwo
Galeria Waleria

Galeria Waleria (zamordowana w 315) – córka cesarza Dioklecjana i cesarzowej Pryski. Druga i ostatnia żona cesarza rzymskiego – Galeriusza (od 293).

Przypisy 

Cesarzowe rzymskie
Zmarli w 315
Urodzeni w III wieku
Sekwencer

sekwencer (biotechnologia),
 sekwencer (muzyka),
 mikrosekwencer w informatyce.
Kondensor

Kondensor – układ optyczny służący do równomiernego oświetlenia np. przedmiotu w mikroskopie, diapozytywów w przeglądarce slajdów, rzutniku przeźroczy, grafoskopie albo powiększalniku.

Rodzaje kondensorów:
 soczewkowy – w postaci soczewki skupiającej (albo kilku), zamieniającej punktowe źródło światła żarówki na równoległy snop – najpopularniejszy;
 zwierciadlany – rzadko stosowany, np. w polskim powiększalniku Beta;
 rozpraszający – w postaci szyby mlecznej, dający bardzo miękkie światło – stosowany prawie wyłącznie w stykowych kopiarkach fotograficznych i przeglądarkach slajdów.

Zobacz też 
 soczewka Fresnela
 optyka

Sprzęt fotograficzny
Urządzenia optyczne
Lorenzo Ghiberti

Lorenzo Ghiberti, właśc. Lorenzo di Bartolo (ur. ok. 1378 we Florencji, zm. 1 grudnia 1455 tamże) – florencki rzeźbiarz, złotnik i architekt, a także teoretyk sztuki. Tworzył w okresie quattrocenta.

Jako teoretyk sztuki pozostawił nieukończony 3-częściowy traktat Commentari będący podsumowaniem twórczości artystów włoskich XIV wieku.

Drugie drzwi do baptysterium we Florencji 
Drzwi Ghibertiego nazywane są "drugimi", ponieważ pierwsze wykonał w XIV wieku Andrea Pisano. W 1401 roku Ghiberti wygrał konkurs (pierwszy w dziejach historii sztuki) na projekt i wykonanie brązowych drzwi (północnych) do baptysterium przy florenckim kościele S. Maria del Fiore.
Ustalono warunki: wykonać płytę z brązu z przedstawieniem Ofiarowania Izaaka. W konkursie tym uczestniczyło siedmiu artystów, lecz zachowały tylko dwie płyty ze współzawodnictwa, autorstwa Lorenzo Ghibertiego i Filippo Brunelleschiego, wówczas bardzo młodych, zaledwie dwudziestoletnich.

Dzieło to zawierające 20 płaskorzeźb z życia Chrystusa i 8 z postaciami ewangelistów i ojców kościoła. Drzwi są złocone i pokryte dodatkowo rtęcią co nadaje im połysk. Pokazanie postaci stanowiło przełom w plastyce włoskiej jako renesansowe studium indywidualizmu postaci z rysami portretowymi oraz antykizacją draperii. Charakterystyczne jest również niemal oderwanie postaci od tła. W tle przedstawień umieszcza architekturę antyczną lub włoską ściśle wykreśloną przez perspektywę.

Ghiberti w Ofiarowaniu Izaaka buduje przedstawienie w diagonalny splot linii, bardzo wówczas nowoczesny. Figura starego Abrahama wygina się sierpowato, piękny nagi Izaak inspirowany jest już posągami klasycznymi. Pracę tę charakteryzuje płynność form i zwarta kompozycja. Skała dzieli przedstawienie na dwie części. Artysta skupia się na oddaniu napięcia towarzyszącemu temu wydarzeniu. Nie bez znaczenia dla rozstrzygnięcia konkursu był również fakt, iż płaskorzeźba Ghibertiego była znacznie lżejsza, co przy niebotycznych wówczas cenach metali kolorowych miało pewne znaczenie.

W płycie Bruneleschiego figury są modelowane w sposób twardy i suchy, nie tworzą tak integralnej kompozycji jak u Ghibertiego. Niektóre figury zdają się nie mieć związku z akcją. Główne wydarzenie jest przedstawione z dramatycznym, nieco oschłym i zbyt dosłownym napięciem które osiąga szczyt w nożu w ręku Abrahama. Linie kompozycji są pionowe i poziome, jeszcze gotyckie.

"Rajskie Wrota" 

Arte di Calimala powierzyła mu wykonanie także trzecich drzwi, wschodnich. Okazały się one tak piękne, że Michał Anioł, z pewnością sędzia niezbyt łaskawy, nazwał je sto lat później "Drzwiami Raju".

Linki zewnętrzne 
Galeria na Web Gallery of Art.

Włoscy rzeźbiarze
Urodzeni w 1378
Zmarli w 1455
Teoretycy sztuki
Włoscy złotnicy
121



Wydarzenia 

 Europa
 Cesarz Hadrian nakazał budowę wału w Brytanii (mur Hadriana).
 Azja
 Xu Shen wydał Shuowen Jiezi, pierwszy słownik języka chińskiego.

Urodzili się 
 26 kwietnia – Marek Aureliusz, filozof, pisarz i cesarz rzymski (zm. 180)

Zmarli 
 Cai Lun, chiński urzędnik i wynalazca masowej produkcji papieru (ur. 50)
 Deng Sui, chińska cesarzowa (ur. 81)

121
180



Wydarzenia 

 17 marca – po śmierci ojca Kommodus objął rządy w Rzymie (był współcesarzem od 176), a 22 października odbył triumfalny wjazd do stolicy.
 17 lipca – w Kartaginie ścięto 7 mężczyzn i 5 kobiet, pierwszych męczenników chrześcijańskich na ziemi afrykańskiej.
 Galen badał związki między paraliżem a zerwaniem rdzenia kręgowego.
 W Brytanii Rzymianie zostali wyparci za wał Hadriana.
 Zawarcie pokoju z Markomanami i Kwadami, rezygnacja ze zdobyczy poza Dunajem.

Zmarli 
 17 marca - Marek Aureliusz, filozof, pisarz i cesarz rzymski, zmarł w Windobonie na dżumę
 Aulus Gellius, pisarz i gramatyk
 Lukian z Samosat, satyryk grecki (data sporna lub przybliżona)

180
129



Wydarzenia 

 Europa
 zakończono budowę muru Hadriana, mającego chronić Rzymian w Brytanii przed najazdami Piktów.

Urodzili się 
 Galen – jeden z najwybitniejszych lekarzy starożytności

Zmarli 
 Osroes I, Król Partów
 Diogenes, Biskup Konstantynopola

129
Walończycy

Walończycy, także: walonowie – poszukiwacze minerałów i rud opisani przez średniowieczne i późniejsze legendy mieszkańców gór środkowoeuropejskich. Nazwanie profesji nieodnoszące się do narodu Walonów. W Karkonoszach gospodarka turystyczna nawiązała do legendy i często korzysta z nazwania.

W niemieckojęzycznych siedliskach górskich nazywano poszukiwaczy Venediger albo Walen, nazwa pochodna od Welsche, określająca obcokrajowców, najczęściej ludzi mówiących językami romańskimi. Według ówczesnych dokumentów i legend mieli pochodzić z Włoch, Francji czy Hiszpanii. Rzekomi gwarkowie złota i kamieni szlachetnych posługiwali się nie tylko obcym dla Niemców językiem, ale także niezrozumiałymi znakami i zachowaniem. Mają od nich pochodzić zapisy i księgi walońskie opisujące rzekome dojścia do skrytych skarbów i bogatych pokład rud.

Przypisy

Bibliografia 
 P. Wiater: Walonowie u Ducha Gór: podziemne skarby Karkonoszy i Gór Izerskich, Jelenia Góra 2010 r., Wydawnictwo „Ad Rem”, .
 Peuckert W. E., Das älteste schlesische Walenbuch, Breslau 1938 .

Grupy etnograficzne
Kościół św. Wojciecha w Krakowie (Rynek Główny)

Kościół św. Wojciecha –  rzymskokatolicki kościół rektoralny znajdujący się na Rynku Głównym w Krakowie. Pierwotnie romański, w XVII i XVIII wieku przebudowany w stylu barokowym.

Historia 
Wedle tradycji w tym miejscu miał głosić kazania św. Wojciech, a na pamiątkę tego wydarzenia miał powstać drewniany kościółek. Podczas badań archeologicznych odsłonięto pod obecną budowlą relikty wcześniejszej, murowanej, z przełomu X i XI wieku. Obecna romańska świątynia powstała w 2. połowie XI lub na początku XII wieku. W 1404 roku, dzięki bp. Piotrowi Wyszowi Radolińskiemu, kościół został prebendą uniwersytecką. W 1453 wygłaszał tu swoje kazania Jan Kapistran. Na początku XVII w. budowla uległa barokizacji: podwyższono ściany kościoła, całość budowli nakryto kopułą, wytynkowano romańskie mury oraz wybudowano od strony zachodniej nowe wejście. Przebudową kierowali prof. Walenty Fontana oraz ks. Sebastian Mirosz. W 1711 roku dobudowano zakrystię, w 1778 – kaplicę bł. Wincentego Kadłubka. 

Budowla jest jednonawowa, nakryta eliptyczną kopułą, z prosto zamkniętym prezbiterium. Do nawy przylegają dwie nisze (pastoforia). Od północy do kościoła przylega zakrystia w formie zbliżonej do półkolistej absydy, od południa – prostokątna kaplica Kadłubka. Do wnętrza świątyni prowadzi późnobarokowy portal (2. połowa XVIII). Wyposażenie wnętrza jest barokowe, z ok. połowy XVIII wieku. W ołtarzu głównym znajduje się XVII-wieczną kopię obrazu Matki Boskiej Większej. Kopuła jest współcześnie polichromowana przez Eugeniusza Czuhorskiego. W tęczy wisi XV-wieczny krucyfiks. Kaplica ma sklepienie kolebkowe z lunetami, znajduje się w niej obraz Kadłubka przypisywany Szymonowi Czechowiczowi. 

W podziemiach kościoła znajduje się ekspozycja związana z historią Rynku.

Przypisy

Linki zewnętrzne 
 
 Kościół św. Wojciecha na stronie krakow4u.pl
 Władysław Łuszczkiewicz, Dawny romański kościół św. Wojciecha na podstawie własnych zdjęć i badań, „Rocznik Krakowski”, 3 (1900), s. 153-172 

Architektura I Rzeczypospolitej (województwo krakowskie)
Wojciecha
Świątynie pod wezwaniem św. Wojciecha
Architektura romańska w województwie małopolskim
Wojciecha
Kościół, Wojciecha
Przysadka mózgowa

Przysadka mózgowa, przysadka () – gruczoł dokrewny występujący u wszystkich kręgowców, wywodzący się z ektodermy, którego funkcją jest wytwarzanie i wydzielanie hormonów.

Jest ona zlokalizowana wewnątrz czaszki w dole przysadki () – części kostnego zagłębienia nazywanego siodłem tureckim (), obustronnie otacza ją zatoka jamista (łac. sinus cavernosus), a przykrywa przepona siodła (łac. diaphragma sellae). Przysadka jest ściśle funkcjonalnie związana z częścią mózgu – podwzgórzem.

Przysadka dzieli się na trzy części: przednią (adenohypophysis), środkową i tylną. Część przednia i środkowa powstały z nabłonka wyścielającego podniebienie wtórne, natomiast część tylna powstała z podwzgórza i funkcjonalnie jest jego częścią: nie wytwarza ona własnych hormonów, a jedynie magazynuje i uwalnia oksytocynę i wazopresynę (hormon antydiuretyczny). Przedni płat przysadki o różowawym zabarwieniu ma w przekroju poprzecznym kształt nerki.

Niedoczynność przysadki powoduje karłowatość i upośledzenie rozwoju biologicznego. Nadczynność natomiast objawia się gigantyzmem i przedwczesną dojrzałością płciową (w wieku dziecięcym) albo akromegalią (u dorosłych).

Część przednia (gruczołowa) wydziela:
 hormon wzrostu (GH) odpowiedzialny za rozrost organizmu, transport aminokwasów i syntezę białek, wzrost poziomu glukozy we krwi, rozkład tłuszczów zapasowych oraz zatrzymanie jonów wapniowych i fosforanowych potrzebnych do rozrostu kości;
 prolaktynę (PRL) – u kobiet zapoczątkowuje i podtrzymuje wydzielanie mleka (laktacja), a u kobiet karmiących hamuje wydzielanie estrogenu blokując menstruację i owulację;
 hormon adrenokortykotropowy ACTH wzmaga wydzielanie hormonów przez korę nadnerczy;
 hormon tyreotropowy TSH – pobudza tarczycę do wydzielania trijodotyroniny i tyroksyny, czyli pobudza metabolizm. Występuje między tymi gruczołami zasada sprzężenia zwrotnego, tzn. zwiększenie stężenia TSH powoduje zwiększenie stężenia T4 (tyroksyna) i T3 (trójjodotyronina), których zwiększenie stężenie we krwi powoduje zmniejszenie wydzielania TSH.
 hormon folikulotropowy FSH – u kobiet pobudza wzrost i dojrzewanie pęcherzyka jajnikowego oraz wydzielanie estrogenu, u mężczyzn pobudza spermatogenezę;
 hormon luteinizujący LH – u kobiet podtrzymuje jajeczkowanie i produkcję progesteronu, a u mężczyzn pobudza produkcję testosteronu;
 endorfiny PEA.

Część środkowa wydziela:
 Melanotropina MSH – pobudza komórki barwnikowe skóry do syntezy melaniny.
 Proopiomelanokortynę ciętą na ACTH, lipotropinę (LPH) – powoduje lizę komórek tłuszczowych, a także MSH

Część tylna (nerwowa) magazynuje:
 oksytocynę – wspomaga zapłodnienie oraz powoduje skurcze mięśni macicy, co ma znaczenie podczas akcji porodowej;
 wazopresynę ADH (hormon antydiuretyczny) – powoduje wzmożone wchłanianie zwrotne wody w nefronach, zmniejszając tym samym ilość moczu. Zapobiega odwodnieniu.
Hormony części tylnej przysadki są syntetyzowane w okolicy podwzgórzowej przedniej.

Przypisy

Bibliografia 
 
 

Gruczoły
Mózgowie
Układ dokrewny człowieka
Kwintylian

Marcus Fabius Quintilianus (ok. 35 – ok. 96) – rzymski retor i pedagog w dziedzinie teorii wymowy. Pierwszy płatny z kasy państwowej nauczyciel retoryki.

Życiorys 
Kwintylian urodził się w Calagurris (obecnie Calahorra w Hiszpanii) i z zawodu był adwokatem. Najprawdopodobniej także jego ojciec był retorem. W wieku lat pięćdziesięciu ożenił się z młodziutką dziewczyną, która jednak po kilku latach małżeństwa zmarła, pozostawiając dwóch synów (obaj zmarli w wieku dziecięcym). Został kierownikiem pierwszej państwowej szkoły retorycznej, założonej przez Wespazjana. Natomiast cesarz Domicjan zaangażował Kwintyliana na nauczyciela synów swojej siostrzenicy, Domitilli.

Twórczość 
Jego najważniejsze dzieło w 12 księgach Kształcenie mówcy () zawiera nie tylko teorię wymowy, ale i uwagi o wychowaniu oraz ideał nauczyciela. Rękopis z pełnym dziełem Kwintyliana odkrył (w opactwie Sankt Gallen w Szwajcarii) i rozpropagował włoski humanista Poggio Bracciolini w roku 1416, choć różne wersje tekstu znane były już od wieku IX.

Poglądy 
Według Kwintyliana mowa powinna uczyć, bawić i motywować. Podczas wygłaszania mowy niezwykle istotna jest gestykulacja, bez której przemówienie jest nieudolne.
Aby poprawnie zbudować mowę, należy uwzględnić następujące elementy:
 inventio – zebranie materiału;
 dispositio – skomponowanie materiału;
 elocutio – nadanie odpowiedniej formy stylistycznej;
 memoria – zapamiętanie mowy;
 actio – wygłoszenie mowy.
Dobry mówca powinien być dobrze wykształcony, znać teorię wymowy, a także mieć nieposzlakowane zasady moralne. Za wzór wymowy stawiał Cycerona (który skądinąd był też najsławniejszym rzymskim teoretykiem wymowy i to na jego pracach przeważnie bazował Kwintylian).

Kwintylian dowodził, że wychowanie zbiorowe przynosi o wiele więcej korzyści niż nauczanie prywatne, argumentując to tym między innymi, że przyszły mówca będzie żył wśród ludzi, więc jak najwcześniej powinien się do tego przyzwyczajać. Zwracał uwagę na zawierane w szkole przyjaźnie, które łączą ludzi na całe życie. W szkole uczniowie uczą się nie tylko od nauczyciela, ale i od siebie nawzajem. Te i inne jego wywody przyczyniły się do upowszechnienia idei zbiorowego nauczania w Rzymie.

Przedstawiona przez niego pierwsza teoria szkoły publicznej powinna spełniać następujące warunki:
 odpowiednio dostosowany do wieku uczniów program nauczania,
 dobry nauczyciel,
 stosowanie przemienności lekcji,
 robienie przerw między lekcjami,
 zapewnienie uczniom wypoczynku.

Kwintylian został obdarzony godnością konsula przez Domicjana za zasługi w dziedzinie nauczania. Do jego uczniów należał Pliniusz Młodszy.

Zobacz też 

 pedagogika

Przypisy

Bibliografia 
 Kwintylian, Kształcenie mówcy: księgi I, II i X, przeł. [z łac.] i oprac. Mieczysław Brożek, Ossolineum, Wrocław 1951. Nowe wydanie: Wyd. Akademickie „Żak”, Warszawa 2002.

Linki zewnętrzne 
 „Institutio oratoria” na The Latin Library.
 Kwintylian jako przeciwnik edukacji domowej

Fabiusze
Pisarze I wieku p.n.e.
Pisarze łacińscy starożytnego Rzymu
Urodzeni w 35
Zmarli w 96
Bania Herona

Bania Herona, turbina Herona, aeolipila – pierwowzór turbiny parowej skonstruowany w I wieku około roku 60 n.e. przez Herona z Aleksandrii.

Urządzenie składało się z podgrzewanego ogniem kotła oraz właściwej turbiny w formie kuli zamocowanej na osi. Na jej obwodzie znajdowały się dwie dysze skierowane przeciwbieżnie. Powstająca w kotle para doprowadzana była do kuli przez wydrążone osie i wydostawała się z niej poprzez dysze. Wywołane przez wypływ pary z dysz siły odrzutu o tym samym kierunku lecz przeciwnym zwrocie wytwarzały siłę ciągu i wprawiały kulę w ruch obrotowy.

W starożytności wynalazek nie znalazł żadnego praktycznego zastosowania, ze względu na zbyt małą moc oraz brak układu automatycznej regulacji prędkości turbiny. Przez wieki turbina Herona pozostała ciekawostką techniczną lub zabawką.

Przypisy 

Greckie wynalazki
Zabawki
Serwer poczty elektronicznej

Serwer poczty elektronicznej  Mail Transfer Agent, MTA – program poczty elektronicznej przesyłający wiadomości internetowe pomiędzy adresami poczty elektronicznej, wykorzystujący architekturę oprogramowania typu klient-serwer.

Niepoprawnie skonfigurowany MTA może stanowić tzw. open relay i służyć do rozsyłania spamu.

Obsługiwane protokoły komunikacyjne 
MTA musi obsługiwać protokół komunikacyjny SMTP w roli serwera (ciągły nasłuch, odbieranie poczty) oraz klienta (nadawanie poczty).

W zależności od implementacji, MTA może spełniać równocześnie rolę programu MDA i/lub MAA – w takim przypadku obsługuje również protokół POP3 oraz IMAP.

Przykładowe implementacje MTA 
 Courier-MTA
 Exim
 Microsoft Exchange Server
 MDaemon
 Mercury Mail Transport System
 Postfix
 qmail
 Sendmail
 ZMailer

Rodzaje programów poczty elektronicznej 
W kolejności działania, według terminologii w języku angielskim:
 Mail User Agent (MUA) – klient poczty elektronicznej – pobiera pocztę od MRA, odczytuje, redaguje, wysyła do MSA.
 Mail Submission Agent (MSA) – odbiera pocztę od MUA i wysyła do MTA.
 Mail Transfer Agent (MTA) –  serwer poczty elektronicznej – odbiera pocztę od MSA.
 Mail Delivery Agent (MDA) – pobiera pocztę od MTA i przekazuje do skrzynek.
 Mail Access Agent (MAA) – pobiera pocztę ze skrzynek i wysyła do MRA.
 Mail Retrival Agent (MRA) – pobiera pocztę od MAA.

Zobacz też 
 alias poczty elektronicznej
 przekierowanie poczty elektronicznej
 skrzynka poczty elektronicznej

Linki zewnętrzne 
  Kompendium wiedzy o poczcie elektronicznej.
Kobiałka (pojemnik)

Kobiałka (łubianka) – prostopadłościenny koszyk do transportu drobnych owoców (np. truskawek, borówek), grzybów i innych produktów, tradycyjnie wykonywany z łubu (łuby).

Łub był od wieków używany do wyplatania koszy. Łubianki mogą być plecione ręcznie lub maszynowo, tak jak i łubę można strugać maszyną albo pozyskiwać ręcznie. Łubianki naturalne pokazują barwę i strukturę drewna, co dodaje im walorów estetycznych. Koszyczki i tacki z łuby mogą być barwione.

Kobiałka jest również jedną ze zwyczajowych jednostek objętości oraz (pośrednio) jednostek masy, pełniąc również rolę miarki. Należy do jednostek używanych w rozliczeniach najczęściej o odważonej zawartości. 1 kobiałka to około 2–2,5 kilograma drobnych owoców.

Tę samą nazwę noszą podobne ekologiczne kartonowe opakowania o pojemności 1 kg i 2kg.

Zobacz też 
 Jednostki miar stosowane w gospodarstwie domowym
 Pozaukładowe jednostki miary
 Układ SI

Przypisy 

Pojemniki
Jednostki miar objętości
Bab al-Mandab

Bab al-Mandab (arab. باب المندب, dosł. „Brama Łez”, „Wrota łez”) – cieśnina pomiędzy Afryką a Półwyspem Arabskim należącym do Azji, łącząca Morze Czerwone z Oceanem Indyjskim (Zatoka Adeńska). Jest to ważny punkt żeglugowy na trasie Europa – Daleki Wschód, zwłaszcza od czasu otwarcia Kanału Sueskiego.

Nazwa cieśniny związana jest z niebezpieczeństwami, na jakie natrafiały przepływające tędy statki. Natomiast według legendy arabskiej nazwa ta odnosi się do wielkiej liczby osób, które utonęły w czasie trzęsienia ziemi, które doprowadziło do oddzielenia Afryki od Azji.

Długość cieśniny wynosi ok. 50 km, a szerokość w najwęższym miejscu ok. 26 km. Położona na środku wyspa Perim dzieli ją na dwie części Bab Iskandar (Cieśnina Aleksandra) i Dact al-Majun. W obu cieśninach występują silne prądy morskie, zarówno powierzchniowe, jak i podwodne. W roku 2008 media doniosły, iż istnieje plan budowy największego na świecie mostu nad cieśniną, pomiędzy Jemenem a Dżibuti. Inwestycja miałaby być finansowana przez firmy z Jemenu, Francji i Arabii Saudyjskiej. Wody cieśniny na całej szerokości stanowią morze terytorialne państw nadbrzeżnych, a żegluga odbywa się na zasadach prawa przejścia tranzytowego.

Przypisy 

Cieśniny Azji
Morze Czerwone
Cieśniny Afryki
Geografia Jemenu
Geografia Dżibuti
Geografia Erytrei
Cieśniny Oceanu Indyjskiego
Drzewo binarne

Drzewo binarne – drzewo, w którym stopień każdego wierzchołka jest nie większy od 3.

Ukorzenione drzewo binarne to drzewo binarne, w którym wyróżniono jeden z wierzchołków (zwany korzeniem) stopnia najwyżej 2.

W informatyce drzewo binarne to jeden z rodzajów drzewa (struktury danych), w którym liczba synów każdego wierzchołka wynosi nie więcej niż dwa. Wyróżnia się wtedy lewego syna i prawego syna danego wierzchołka.

Drzewo binarne, w którym liczba synów każdego wierzchołka wynosi albo zero albo dwa, nazywane jest drzewem regularnym. Przykładem takich drzew są drzewa Huffmana.

Szczególnymi odmianami drzew binarnych są drzewa BST, drzewa BSP oraz kopce binarne.

Własności 
Liczba n-wierzchołkowych ukorzenionych drzew binarnych wynosi:

 
 
 

Istnieje też postać zwarta:

 

znana jako rekursywna relacja Catalana.

Zobacz też 

 przechodzenie drzewa

Binarne
Teodor I (papież)

Teodor I (ur. w Jerozolimie, zm. 14 maja 649) – 73. papież w okresie od 24 listopada 642 do 14 maja 649.

Życiorys  
Był Grekiem z Jerozolimy, synem biskupa Teodora. Jego wybór na papieża został bardzo szybko potwierdzony przez egzarchę Rawenny, prawdopodobnie dlatego, że Teodor był Grekiem.

Pontyfikat Teodora upłynął pod znakiem walki z monoteletyzmem – odmianą monofizytyzmu. Papież wystosował list do cesarza bizantyjskiego Konstansa II, w którym poinformował go, iż nie może uznać wyboru Pawła II na patriarchę Konstantynopola, ponieważ złożenie z urzędu jego poprzednika odbyło się w sposób niekanoniczny. Domagał się również od Konstansa II, by ten wycofał swoje poparcie dla edyktu Ekthesis cesarza Herakliusza.

Napisał również do Pawła i biskupów, którzy go popierali, zwracając im uwagę, że jeśli chcą, by wybór Pawła został uznany, powinni dopilnować, by złożenie z urzędu Pyrrusa I odbyło się zgodnie z prawem.

O ile w Konstantynopolu papież niczego nie uzyskał, o tyle pisma dotyczące monoteletyzmu odbiły się szerokim echem. Biskupi Cypru, Palestyny i Afryki zdecydowanie poparli stanowisko papieża. Nawet zdymisjonowany Pyrrus odrzucił w 645 roku, w obecności papieża, herezję. Wkrótce jednak do niej powrócił, za co został ekskomunikowany (648).

Tymczasem Teodor, naciskany przez biskupów z Afryki, podjął próbę odwołania Pawła. Uzyskał jedynie tyle, iż Paweł oficjalnie podkreślił wiarę w monoteletyzm. W odpowiedzi Teodor nałożył na niego ekskomunikę i odwołał go ze stanowiska (649). W odwecie Paweł użył swych wpływów, by utrudnić życie papieskiemu nuncjuszowi w Konstantynopolu. Namówił również Konstansa do wydania dekretu znanego jako Typos. Odwoływał on poprzedni dekret (Ekthesis) i przewidywał, iż na temat doktryny monoteletyzmu nie będą prowadzone dalsze dyskusje. Typos został szybko potępiony przez cały Zachód oraz przez następcę Teodora, Marcina I.

Teodor, uważany za opiekuna biedoty i dobroczyńcę rzymskich kościołów, zmarł w czasie przygotowań do synodu, który miał się odbyć w październiku 649 roku.

Przypisy

Bibliografia 
 

Zmarli w 649
Monoenergizm
Monoteletyzm
Ludzie urodzeni w Jerozolimie
Papieże VII wieku
Grecy
Celestyn IV

Celestyn IV (, właśc. Goffredo da Castiglione ur. w Mediolanie, zm. 10 listopada 1241 w Rzymie) – papież od 25 października do 10 listopada 1241.

Życiorys  
W starszej historiografii przypisuje mu się, że był bratankiem papieża Urbana III, a także mnichem cysterskim, ale nie ma na to dowodów.

Między grudniem 1219 a lipcem 1223 objął urząd kanclerza archidiecezji mediolańskiej. 18 września 1227 papież Grzegorz IX mianował go kardynałem prezbiterem S. Marci, a rok później wysłał jako swojego legata do Lombardii i Toskanii. W 1238 został wybrany biskupem suburbikarnej diecezji Sabina.

Kiedy po śmierci Grzegorza IX, kardynałowie nie mogli dojść do porozumienia, do akcji wkroczył prefekt Rzymu Matteo Rosso Orsini. Zebrał 10 z 12 elektorów (2 było więzionych przez Fryderyka II) w jednym miejscu i zamknął w Septizonium, celowo stwarzając tam okrutne warunki. Zamknięci w ciasnym i dusznym pomieszczeniu, w czasie ciężkich letnich upałów, kardynałowie pozostawali tam przez kilka tygodni. Początkowo elektorzy preferowali kandydata procesarskiego, Goffreda da Castiglione, lecz nie uzyskał on wymaganej większości 2/3 głosów. Chcieli wówczas odstąpić od tej kandydatury i dokonać nowego wyboru, lecz Orsini zastraszył ich i ostatecznie w październiku 1241 r. wybrano Celestyna IV. W czasie elekcji jeden z kardynałów zmarł.

Spartańskie warunki wyczerpały Celestyna do tego stopnia, że zmarł przed konsekracją, 10 listopada 1241 roku.

Zobacz też 
 Papieska elekcja 1241

Przypisy

Bibliografia 
 Agostino Paravicini Bagliani, Cardinali di Curia e "familae" cardinalizia dal 1227 al 1254, Padwa 1972, s. 32-39

Linki zewnętrzne 

 

Urodzeni w XII wieku
Zmarli w 1241
Ludzie urodzeni w Mediolanie
Papieże XIII wieku
Gelazjusz I

Gelazjusz I, (także Gelazy I; ur. w Rzymie, zm. 19 listopada 496) – święty Kościoła katolickiego, 49. papież w okresie od 1 marca 492 do 19 listopada 496 roku.

Życiorys  
Pochodzący z Afryki sekretarz papieży Symplicjusza i Feliksa III urodził się w Rzymie. W obliczu trwającej schizmy akacjańskiej, a także narastających konfliktów ze Wschodem i szerzących się poglądów pelagiańskich podjął wiele działań mających na celu pokonanie piętrzących się przed Kościołem trudności. Bronił wypracowanych przez Leona I na Soborze chalcedońskim formuł chrystologicznych. Łączyły go znakomite relacje z Teodorykiem Wielkim, następcą Odoakra, do którego zwracał się m.in. z prośbą o pomoc dla ubogich.

Sformułował dogmat o grzechu pierworodnym i jako pierwszy tezę rozdziału władzy cesarskiej i papieskiej, która w późniejszych latach znalazła swoje rozwinięcie w ideach z okresu walki z cesarstwem. Wiele zarządzeń dyscyplinarnych Gelazjusza weszło na stałe do prawodawstwa kościelnego.

Okres pontyfikatu św. Gelazego nazywany jest okresem gelazjańskiego renesansu.

W 494 w liście do cesarza Bizancjum sformułował doktrynę dwuwładzy. W tym samym roku, na synodzie ogłosił zasady kształcenia duchownych i podziału funduszy kościelnych. Podczas swojego pontyfikatu zwalczał tendencje heterodoksyjne, a w szczególności arianizm, monofizytyzm. Wydał w tym celu też traktat De duobus naturis in Christo. Zwalczał także manicheizm, pelagianizm.

Błędnie przypisuje mu się autorstwo Decretum Gelasianum – anonimowej kompilacji z początku VI w. zawierającej pięć części:
 O Duchu Świętym i o imionach Chrystusa
 O kanonie Pisma Świętego
 O prymacie rzymskim i o siedzibach patriarszych
 O uznawanych soborach powszechnych
 O dziełach, które należy przyjąć
Dekret znany jest także pod nazwą Epistula decretalis de libris recipiendis et non recipiendis (Dekret o księgach, które należy przyjąć oraz odrzucić).

Gelazjusz nie jest także autorem sakramentarza gelazjańskiego.

Jego wspomnienie wymienione jest w Martyrologium Rzymskim 21 listopada.

Zobacz też 
 kult świętych
 modlitwa za wstawiennictwem świętego
 święci i błogosławieni Kościoła katolickiego
 dogmat o nieomylności papieża
 Gelazy (imię)

Przypisy

Bibliografia 
 
 Praca zbiorowa,Historia powszechna Tom 7 Od upadku cesarstwa rzymskiego do ekspansji islamu. Karol Wielki, Mediaset Group SA, 2007, ss. 50, .
 

Zmarli w 496
Święci papieże
Ludzie urodzeni w Rzymie
Papieże w średniowieczu
Papieże V wieku
Czynne prawo wyborcze

Czynne prawo wyborcze (prawo wybierania) – prawo przysługujące obywatelom, które zapewnia im możliwość udziału w głosowaniu i oddania głosu na swojego kandydata do organów przedstawicielskich państwa, do organów samorządu terytorialnego bądź w referendum.

W Polsce czynne prawo wyborcze przysługuje wszystkim obywatelom polskim, którzy ukończyli 18 lat (najpóźniej w dniu głosowania), a którym prawo to nie zostało odebrane prawomocnym wyrokiem sądowym (pozbawienie praw publicznych) albo Trybunału Stanu i nie są ubezwłasnowolnieni. Prawo to przysługuje także pełnoletnim obywatelom państw członkowskich Unii Europejskiej w wyborach do Parlamentu Europejskiego (pod warunkiem stałego zamieszkiwania w Polsce) oraz w wyborach do rad gmin (pod warunkiem stałego zamieszkiwania na obszarze gminy) – o ile nie zostali pozbawieni praw wyborczych w kraju pochodzenia. Wyjątkiem w Unii Europejskiej jest Austria, w której prawo wyborcze przysługuje osobom, które ukończyły 16 lat. 16- i 17-latkowie mogli zagłosować pierwszy raz w życiu podczas wyborów parlamentarnych 28 września 2008. W państwach byłej Jugosławii 16-latkowie posiadają czynne prawo wyborcze, jeśli pracują, co jest spuścizną byłego ustroju.

Kobiety a czynne prawo wyborcze 
Jako pierwsze prawo do głosowania wywalczyły kobiety w amerykańskim stanie Wyoming w 1869 roku. W całych Stanach Zjednoczonych kobiety uzyskały możliwość głosowania w 1920 roku. W ślad za mieszkańcami Wyoming poszli obywatele Nowej Zelandii, którzy przyznali Nowozelandkom możliwość głosowania w roku 1893. W 1903 roku do tego grona dołączyły także kobiety z Australii. Na Starym Kontynencie jako pierwsze przy urnach znalazły się obywatelki Finlandii (1906 rok). W ślad za nimi poszły: Norwegia (1913 rok), Islandia i Dania (1915 rok), Rosja, Holandia (1917 rok). Także w 1917 prawo to otrzymały Kanadyjki, a rok później prawo do głosowania przyznała kobietom Polska. Francja obdarzyła swoje kobiety prawami wyborczymi w 1944 roku. W całej Szwajcarii kobiety uzyskały czynne prawa wyborcze dopiero w 1990 roku, choć w części kantonów mogły wybierać swoich przedstawicieli już od 1971 roku. W Brunei kobiety nie mają praw wyborczych.

Zobacz też 
 prawo wyborcze
 bierne prawo wyborcze

Przypisy 

Prawo wyborcze
Teoria systemów wyborczych
Fundamentalizm

Fundamentalizm – rygorystyczne trzymanie się zasad i norm wyznaczonych przez daną religię (fundamentalizm religijny), doktrynę polityczną (fundamentalizm polityczny) lub ideologię (np. fundamentalizm „światopoglądu naukowego” w komunizmie).

Zobacz też 

 ortodoksja
 terroryzm
 nacjonalizm
 fundamentalizm religijny
 fundamentalizm islamski
 chrześcijański fundamentalizm

Przypisy 

Psychologia społeczna
Religioznawstwo
Doktryny polityczne
Tona

Tona – jednostka masy stosowana w technice i handlu. Przeważnie, szczególnie w Polsce, utożsamiana z toną metryczną.

Tona metryczna 
Jednostka podstawowa układu MTS, legalna, lecz poza układem jednostek SI.
 1 tona = 1000 kg = 1000000 g = 1 Mg

Powszechnie używaną jednostką w handlu produktami rolnymi jest decytona zwana kwintalem.
 1 decytona = 1 dt = 0,1 t = 1 kwintal = 1 q = 100 kg

Długa tona 
(ang. long ton) – pozaukładowa jednostka masy zwana też toną angielską (w okrętownictwie określana też jako tona standardowa – ts lub tona waszyngtońska – tW, przyjęta do pomiaru wyporności okrętów w traktacie waszyngtońskim).
 1 tona angielska = 20 cetnarów angielskich = 2240 funtów brytyjskich = 1016,05 kg

Wyporność okrętów w nomenklaturze anglosaskiej tradycyjnie określano w długich tonach w odniesieniu do każdej z klas okrętów z wyjątkiem jednostek typów: San Antonio, Zumwalt, Osprey oraz okrętów LCS, dla których miarą wyporności całkowitej jest tona metryczna. Również jednak najnowsza anglojęzyczna literatura fachowa podaje wyporności ogółu okrętów w tonach metrycznych (ang. tonne).

Krótka tona 
(ang. short ton) – pozaukładowa jednostka masy, zwana też toną amerykańską.
 1 tona amerykańska = 2000 funtów brytyjskich = 907,18 kg

Przypisy

Zobacz też 

 tona (siła)
 tona TNT
 tona rejestrowa
 Tonna
 pozaukładowe jednostki miary

Jednostki miar masy