Székesfehérvár

Székesfehérvár [sEkeŝfehErvAr]  estas urbo en Hungario en regiono Meza Transdanubio, en departemento Fejér. Ĝi estas ĉefurbo de la departemento kaj distrikto, havanta la rangon departementrajta, fine ankaŭ sidloko de diocezo. La loknomo signifas hungare: rezida-blanka-fortikaĵo. Ĉar ne estis latina nomo (tie estis nur marĉo dum la romianoj), oni uzas la vorton Alba Regia.

Situo 
Székesfehérvár situas sur ebenaĵo preter aŭtoŝoseo M7 inter Budapeŝto kaj Balatono, laŭ la fervoja linio Budapeŝto-Balatono, krome estas ankaŭ aliaj ĉefvojoj kaj fervojoj.

Historio 
La urbo estis loĝata jam dum la neolitiko. Unue la romianoj ne fondis tie urbon, ĉar tiutempe ĝi estis marĉa regiono, sed estis proksime alia granda urbo Gorsium, kie nun estas vilaĝo Tác.

Hungara princo Géza en 972 fondis komunumon, poste Stefano la 1-a (Hungario) faris tion grava urbo, dume ĝi iĝis episkopejo. Multaj reĝoj vivis tie. Troviĝas tie 15 reĝaj tomboj. La loko kontraŭstaris la mongolan atakon en 1241. La turkoj okupis la urbon inter la 1543-1688. En 1703 la urbo ricevis la rangon libera reĝa urbo. En 1777 episkopejo fondiĝis.

Post la 1-a mondmilito, kiam restis nur la unu triono da la landoparto, la urbo ricevis pli da taskoj. Komenciĝis industria prospero. Longe estis famaj fabrikoj Ikarusz (autobus-produktado) kaj Videoton (televizio-produktado). La urbo estas ankaŭ universitata urbo. En 1945 okazis grandaj bataloj inter Ruĝa Armeo kaj germanoj. La germanoj sukcese reokupis la urbon kaj tenis ĝin dum pli ol unu monato, dume estis oftaj bombardadoj.

Kroma vidindaĵo estas fortikaĵo de Bory [bori]. Jenő Bory estis profesoro pri arkitekto, sed estis ankaŭ pentristo, skulptisto kaj poeto. Li mem konstruis fortikaĵon. En ĝi trobeblas pentraĵoj, skulptaĵoj kaj poemoj.

Oni profitas mineralakvon "Mathias Aqua".

Vidindaĵoj

Sakralaj vidindaĵoj 
 Kronada Ruino-Baziliko de Székesfehérvár
 Baziliko-katedralo Reĝo Sankta Stefano en Székesfehérvár
 Preĝejo Ĉieliro de Maria kaj Johano Nepomuko (Székesfehérvár)
 Preĝejo Ĉieliro de Maria kaj Sankta Jozefo (Székesfehérvár)
 Episkopa palaco (Székesfehérvár)
 Preĝejo Sankta Sebastiano (Székesfehérvár)
 Preĝejo de Emeriko de Hungario (Székesfehérvár)
 Preĝejo Koro de Jesuo (Székesfehérvár)
 Kapelo de Sankta Anna (Székesfehérvár)
 Preĝejo de Bona Pastoro (Székesfehérvár)
 Preĝejo Johano Baptisto (Székesfehérvár) (grekokatolika)
 Kalvinana preĝejo (Székesfehérvár)
 Luterana preĝejo (Székesfehérvár)

Profanaj vidindaĵoj 
 ruino de fortikaĵo
 Departementa domo (Székesfehérvár)
 Urbodomo de Székesfehérvár
 Teatro Vörösmarty (Székesfehérvár)
 Bory-burgo
 Kastelo de Kégl (Székesfehérvár)

Famuloj 

 en Székesfehérvár naskiĝis kaj mortis:
 monaĥo Bonifác Ferenc Platz
 arkitekto kaj skulptisto Jenő Bory
 en Székesfehérvár naskiĝis:
 unua episkopo de la urbo Ignác Nagy (episkopo)
 esteto, pastro József Beély Fidél
 geologo Elemér Vadász
 historiistoj István Deák, Gyula Schvarcz kaj Gyula Szekfű
 Ernő Nagy (juristo)
 kardinalo János Simor
 kemiisto Móric Say
 kuracisto Károly Laufenauer
 lingvisto Ignác Goldziher
 literaturhistoriisto Béla Zolnai
 ministroj Antal Günther kaj László Somogyi (ministro)
 pastro-poeto Antal Egyed
 poetoj Ferenc Jankovich kaj István Bella
 poetino Sarolta Lányi
 reĝisoro Tamás Almási
 pentristoj László Bencze kaj László Fehér
 verkistoj Péter Kuczka kaj Aladár Tóth
 en Székesfehérvár mortis:
 reĝo Kolomano (Hungario)
 aktoro Sándor Novák
 arkivisto Károly Moenich
 István Györffy (botanikisto)
 gitaristo Béla Tibor Jeszenszky
 episkopoj János Pauer, Miklós Bertalan Milassin kaj Jusztin Nándor Takács
 instruistoj Béla Kelemen kaj Júlia Terézia Horváth
 kalvinana episkopo István Németh
 Pál Nagy (kanoniko)
 János Fekete (notario)
 pastroj Ödön Szabolcs Barlay kaj Ádám Fejes
 pentristo Lajos Áron Nagy
 prelato Ferenc Galla
 reĝa juĝisto László Szőgyény-Marich (1806)

Eduko 
 Altlernejo János Kodolányi

Ĝemelurboj 

  Alba Iulia, Rumanio
  Birmingham (Alabamo), Usono (2011)
  Blagoevgrad, Bulgario
  Bratislavo, Slovakio (2008)
  Cento, Italio
  Chorley, Britio
  Kemi, Suomio
  Luhansko, Ukrainio
  Opole, Pollando (2009)
  Sarivon, Nord-Koreio
  Schwäbisch Gmünd, Germanio
  Zadar, Kroatio
  İzmit, Turkio
  Erdenet, Mongolio
  Ĉangĉuno, Ĉinio

Referencoj