Gabriela Zapolska

Gabriela Zapolska, właśc. Maria Gabriela Janowska z domu Piotrowska herbu Korwin, primo voto Śnieżko-Błocka (ur. 30 marca 1857 w Podhajcach, zm. 17 grudnia 1921 we Lwowie) – polska aktorka, dramatopisarka, powieściopisarka, publicystka, krytyczka teatralna i artystyczna.

Przedstawicielka polskiego naturalizmu, wykpiwała moralną obłudę mieszczaństwa; pisała komedie satyryczne, dramaty i powieści.

Życiorys 
Urodzona we wsi Podhajce (przedmieście Łucka) na Wołyniu w rodzinie ziemiańskiej. Ojciec – Wincenty Korwin-Piotrowski, był zamożnym ziemianinem, właścicielem majątku Kiwerce (dziś Pryłućke), a matka – Józefa z Karskich, eks-tancerką baletową z Warszawy. Jej bratem był Kazimierz Korwin-Piotrowski, znany adwokat i dziennikarz (zm. 1922).

Uczyła się w rodzinnym domu i krótko w zakładzie Sacré Coeur oraz w prywatnym Instytucie Wychowawczo-Naukowym we Lwowie. W wieku 19 lat, w 1876 roku, wyszła za mąż za porucznika gwardii carskiej, młodego ziemianina ze Żmudzi, Konstantego Śnieżko-Błockiego herbu Leliwa.

Gorąco pragnęła zostać aktorką, co zaprowadziło ją do różnych zespołów wędrownych i okresowych, na poły amatorskich teatrzyków Galicji, Królestwa Polskiego oraz Poznańskiego.

W 1879 zaczęła występować w amatorskim teatrze w Warszawie; w 1881 zerwała z mężem (małżeństwo unieważniono w 1888), rodziną i środowiskiem, a w styczniu 1882 została zaangażowana jako aktorka w teatrze w Krakowie i tam przyjęła pseudonim Gabriela Zapolska. 

Występowała też we Lwowie, Poznaniu i w galicyjskich zespołach wędrownych. Cechowała ją obsesyjna niechęć, a czasem wprost wrogość w odniesieniu do mężczyzn, w których niemal zawsze widziała tylko sprawców wszelkich nieszczęść mogących spotkać kobiety w ich życiu. Nieustannie skonfliktowana ze środowiskiem teatralnym, w roku 1889 wyjechała do Paryża w celu doskonalenia swoich aktorskich umiejętności i osiągnięcia większego uznania. Przebywała tam 5 lat, do roku 1895, wchodząc w skład słynnego Théâtre Libre A. Antoine’a, a potem modernistycznego Théâtre de l'Œuvre. Sukcesów jednak nie odniosła. Po powrocie do kraju bez powodzenia starała dostać się do warszawskich Teatrów Rządowych, trafiła ponownie do teatrzyków objazdowych i ogródkowych, by wreszcie dobić się angażu w krakowskim teatrze kierowanym przez Tadeusza Pawlikowskiego, gdzie zdobyła pewne powodzenie, stając się jednakże przy okazji ofiarą ostrej krytyki sprawozdawców teatralnych.

Jako pisarka zadebiutowała w 1883 roku pod pseudonimem Gabriela Zapolska. Debiutowała opowiadaniem pt. Jeden dzień z życia róży (1881), ogłaszała nowele i powieści w prasie lwowskiej, następnie warszawskiej. Jej utwory: opowiadanie Małaszka (1883), powieści Kaśka Kariatyda (1885–1886), Przedpiekle (1889) stały się przedmiotem polemik, wywołały oburzenie konserwatywnej krytyki ze względu na dominujący w nich naturalizm; w powieściach O czym się nie mówi (1909) i O czym się nawet myśleć nie chce (1914) podjęła problematykę prostytucji i chorób społecznych. Napisała wiele nowel, powieści i sztuk teatralnych, z których najsłynniejszą jest grana do dziś Moralność Pani Dulskiej. Ze względu na swoje porywcze usposobienie i różne niefortunne uwarunkowania życiowe Zapolska stale była z kimś skłócona i poróżniona. Miewała nieustannie zatargi z dyrektorami i reżyserami teatrów, w których występowała lub w których wystawiano jej sztuki. Od 1904 zamieszkała na stałe we Lwowie, zorganizowała wraz z drugim mężem, malarzem Stanisławem Janowskim, zespół teatralny, z którym objeżdżała Galicję.

W roku 1912 wzięła udział w zorganizowanej w Pradze Wystawie Pracy Kobiety Polskiej; została członkiem komisji artystycznej Teatru Premier, współpracowała z lwowskim Teatrem niezależnym. Po zajęciu Lwowa przez wojska rosyjskie (wrzesień 1914) prowadziła przez pewien czas cukiernię. Mieszkała w willi „Skiz” na Łyczakowie, gdzie spędziła ostatnie lata swego życia.

Zmarła 17 grudnia 1921 we Lwowie i 22 grudnia została pochowana w Alei Zasłużonych na Cmentarzu Łyczakowskim.

Twórczość 

Utwory literackie Zapolskiej są bardzo nierówne pod względem poziomu artystycznego, co było efektem pisania w celach zarobkowych i skupienia na karierze aktorskiej. Nieuregulowany tryb życia nie pozwalał na szlifowanie stylu czy uzupełnianiu braków z wiedzy ogólnej. Autorka skupiała się przeważnie na aprobacie lub negacji jakichś cech ludzkich lub zjawisk społecznych – sama podkreślała, że traktuje swoją twórczość jako protest przeciwko wszelkiej obłudzie.

Pod wpływem Émila Zoli i innych naturalistów opisywała fakty i zjawiska życia codziennego. Zmysł obserwacji i umiejętności dziennikarskie pomagały jej w tym. Była przekonana o społecznej służbie literatury.

Twórczość dramatyczna Zapolskiej podzieliła się na dwa rodzaje: melodramatyczną dla popularnych wówczas „teatrów ogródkowych” (Skiz, Małka Szwarcenkopf) i komedie bądź tragedie dla teatrów wielkomiejskich. Tę drugą część cechuje wyraźny wpływ dramatów naturalistycznych (postulat pogłębienia psychologii postaci, rezygnacja z zawikłanej i nieprawdopodobnej akcji – intrygi, analizowanie ludzkich charakterów etc.). Zwracała uwagę na rolę rekwizytów, dekoracji, mimiki i na zróżnicowanie języka kreowanych bohaterów.

Interesowała się kulturą żydowską, piętnowała antysemityzm. W tygodniku „Życie” opublikowała powieść Antysemitnik. Podejmowała również tematykę patriotyczną (Tamten został, Sybir, Jesiennym wieczorem) – nawiązywała do tradycji romantyzmu.

W 1888 Kurier Warszawski opublikował artykuł Zapolskiej W sprawie emancypacji. Autorka krytykowała dążenia kobiet do zdobywania wyższego wykształcenia i wykonywanie przez nie zawodów zarezerwowanych dotychczas dla mężczyzn; w jej opinii studentki medycyny (artykuł powstał w związku z uzyskaniem doktoratu przez pochodzącą z Warszawy Karolinę Szulc) „zatracały godność niewieścią”.

W 1927 w Berlinie odbyła się premiera operetki Carewicz z muzyką Ferenca Lehára i librettem Beli Jenbacha i Heinza Reicherta, na podstawie sztuki Zapolskiej o tym samym tytule.

Krytyczka sztuki 
W latach 90. XIX w. wzrosła liczba artykułów poświęconych kobietom oraz autorkom tekstów na tematy artystyczne. Zmiany zachodzące w Paryżu – stowarzyszenia zakładane przez artystki oraz ich wystawy nie pozostawały niezauważone, relacjonowały je paryskie korespondentki polskiej prasy, wśród nich Zapolska w „Przeglądzie Tygodniowym” (zaliczanym do tzw. prasy postępowej). Jeden ze swoich felietonów z cyklu Listy paryskie poświęciła ona wystawie L'art de femme, zorganizowanej w Paryżu w roku 1892. Na ekspozycji zaprezentowano sztukę użytkową przeznaczoną dla kobiet oraz dzieła stworzone przez kobiety lub je przedstawiające. Wystawa miała dowodzić, iż potrzeby kobiet są zauważane i rozumiane. Niestety w rzeczywistości nie spełniała tego założenia, co w swoim artykule podkreśliła Zapolska. Autorka wytknęła nieadekwatność wystawy do rzeczywistości w jakiej żyły kobiety jej czasów. Eksponowane na wystawie przedmioty zbytku były dla współczesnych kobiet niedostępne – według Zapolskiej większość kobiet doświadczała nędzy materialnej lub moralnej. 

Gabriela Zapolska, jako krytyczka sztuki, była zwolenniczką twórczości Władysława Podkowińskiego oraz Józefa Pankiewicza, niedocenianych w jej czasach impresjonistów. W swoim sprawozdaniu z paryskich Salonów, opublikowanym w „Przeglądzie Tygodniowym” w 1894 roku skrytykowała malarstwo akademickie. Natomiast malarstwo impresjonistyczne, jako nowy nurt, uwzględniła w swoim przeglądzie sztuki, który rozpoczęła od twórczości Maneta, a skończyła na działaniach uczniów z Pont-Aven. Z listów pisarki wynika, że jej poglądy ukształtowane zostały dzięki Stefanowi Laurysiewiczowi oraz Paulowi Serusierowi. Jak pisze w swojej publikacji Danuta Knysz-Rudzka, Gabriela Zapolska była początkowo szczególnie zafascynowana naturalizmem, co widać w prozie jej autorstwa, jednak krytykę artystyczną poświęciła zwłaszcza impresjonizmowi i symbolizmowi. Spotkanie w 1893 roku Paula Serusiera sprawiło, że zainteresowała się malarstwem tzw. syntetystów. O syntetystach spod znaku Gauguina pisała w eseju pt. Wśród różowych wrzosów i mgieł opalowych, opublikowanym w periodyku „Wiek Nowy” (1910), gdzie wyraziła swój zachwyt dla dzieł Wyspiańskiego.

Zapolska w swoich tekstach zawsze pisała o artystach polskich w kontekście sztuki zagranicznej, nie traktowała ich jako odrębnej grupy, którą trzeba byłoby traktować w sposób specjalny. Na przykład zestawiała obrazy Pankiewicza z twórczością Maneta, ostrzegając przed niesłusznym określeniem „naśladownictwa”. Krytyczka zawsze pisała konkretnie i z charakterystycznym dla niej entuzjazmem dla nowych kierunków sztuki. 

Zapolska była również krytyczką teatralną. Jej krytyka kurtyny wykonanej przez Henryka Siemiradzkiego dla teatru we Lwowie, była prześmiewcza i pełna pasji. Pisząc o swojej opinii autorka odwołała się do twórczości Puvis de Chavannes'a, którego dekoracje teatralne szczególnie doceniała. Teksty Zapolskiej oceniane były jako bardzo emocjonalne, co z jednej strony czyniło ich atut – były bardzo szczere, z drugiej wadę – celne zestawienia i porównania nikły wśród sztucznej nastrojowości i mało znaczących sformułowań.

Opinie ówczesnej krytyki 
Teodor Jeske-Choiński (czasopismo konserwatywne „Niwa”) zarzucał niemoralność sztuk Zapolskiej – a zwłaszcza lubieżność i ordynarność. Takie opinie środowiska konserwatywnego nie zmieniły się aż do początku dwudziestolecia międzywojennego. Pozytywnie sztuki Zapolskiej oceniali Piotr Chmielowski i Wilhelm Feldman, nie dostrzegali jednak istotnych problemów poruszanych w jej twórczości. Stanisław Brzozowski uważał natomiast, że Zapolska mogłaby napisać jedną książkę bardzo dobrą, ale elementy tej książki rozproszyły się w zbyt wielu nowelach, komediach i powieściach.

Dzieła 

 1881 – Jeden dzień z życia róży (debiut, nowela; druk w „Gazecie Krakowskiej”)
 1883 − Małaszka (opowiadanie; druk w „Kurierze Lwowskim”)
 1885 – Akwarele (zbiór nowel), Kaśka Kariatyda (powieść; druk w „Dzienniku Polskim”  przerwano po 20 odcinkach; druk w „Przeglądzie Tygodniowym” do 1886 r.)
 1889 – Przedpiekle (powieść; druk w „Przeglądzie Tygodniowym”)
 1891 – We krwi (powieść; druk w „Tygodniku Romansów i Powieści”), Szmat życia (powieść; druk w „Kurierze Warszawskim” od 1 lipca 1891 r. do 27 lutego 1892 r. z przerwami)
 1893 – Menażeria ludzka (zbiór opowiadań), Janka (powieść; druk w „Kurierze Codziennym” od 4 grudnia 1893 r. do 28 lipca 1894 r. z przerwami)
 1894 − Fin-de siecle’istka (powieść; druk w „Przeglądzie Tygodniowym” od 22 grudnia 1894 r. do 15 sierpnia 1896 r.)
 1895 − Kaśka Kariatyda (przeróbka dramatyczna powieści Kaśka Kariatyda)
 1896 – Wodzirej (powieść; druk w „Kurierze Warszawskim” od 1 maja do 21 grudnia z przerwami; wydanie osobne t. 1-2 Warszawa 1896) 
 1897 – Małka Szwarcenkopf (utwór dramatyczny), Żabusia (utwór dramatyczny), Antysemitnik (powieść; druk w „Życiu” od 27 listopada 1897 r. do 18 czerwca 1898 r. z przerwami)
 1898 – Tamten (utwór dramatyczny), Jojne Firułkes (utwór dramatyczny)
 1899 – Zaszumi las (powieść; druk w „Słowie Polskim” od 23 września 1898 do 3 lipca 1899 z przerwami; wydanie osobne t. 1-2 Lwów 1899), Sybir (utwór dramatyczny)
 1899 – W Dąbrowie Górniczej (utwór dramatyczny wydany pod pseudonimem Józef Maskoff)
 1902 – Jak tęcza (powieść; druk w „Kurierze Codziennym” od 2 stycznia do 18 czerwca z przerwami), Tresowane dusze (utwór dramatyczny), Mężczyzna (utwór dramatyczny)
 1903 – A gdy w głąb duszy wnikniemy (powieść; druk w „Bibliotece Warszawskiej” do września 1903 r. do lipca 1904 r.), Nieporozumienie (utwór dramatyczny), Jesiennym wieczorem (utwór dramatyczny, wydanie pod pseudonimem Józef Maskoff)
 1904 – Sezonowa miłość (powieść; druk w „Kurierze Warszawskim” (dodatek poranny) od 15 kwietnia do 4 listopada z przerwami; wydanie osobne t. 1-3 Warszawa 1905 [na karcie tytułowej data 1904])
 1905 – Pan policmajster Tagiejew (Lwów), powieść wydana pod pseudonimem Józef Maskoff
 1906 − Moralność pani Dulskiej (utwór dramatyczny)
 1907 – Córka Tuśki (powieść; druk w „Kurierze Warszawskim” (dodatek poranny) od 3 stycznia do 8 listopada; wydanie osobne Warszawa 1907), Ich czworo (utwór dramatyczny)
 1908 – Pani Dulska przed sądem (opowiadanie, druk w „Świecie” od 30 maja do 22 czerwca)
 1909 – O czym się nie mówi (powieść), Skiz (utwór dramatyczny)
 1910 – Panna Maliczewska (utwór dramatyczny)
 1911 – Śmierć Felicjana Dulskiego (nowela; druk w czasopiśmie „Romans i Powieść” (dodatku do „Świata”) od 1 stycznia do 4 czerwca)
 1912 – Nerwowa awantura (utwór dramatyczny)
 1913 – Kobieta bez skazy (utwór dramatyczny), Pariasy. Szkice sceniczne (utwór dramatyczny)
 1914 – O czym się nawet myśleć nie chce (powieść)
 1917 – Carewicz (Czterdziesty pierwszy Czerkies) (utwór dramatyczny)
 1919 – Asystent (utwór dramatyczny) 
 1922 – Frania Poranek: jej dalsze losy (powieść)
 1923 – Z pamiętników młodej mężatki (opowiadanie)

Ekranizacje

Zobacz też 
 dulszczyzna
 kołtun
 tabu

Przypisy

Bibliografia 
 Tomasz Weiss, Wstęp [do:] Gabriela Zapolska, Moralność pani Dulskiej. Zakład Narodowy im. Ossolińskich. Wrocław 1986.
 Czachowska Jadwiga, Gabriela Zapolska: monografia bio-bibliograficzna, Wyd. Literackie, Kraków, 1966.

Linki zewnętrzne 
 
 Utwory Gabrieli Zapolskiej w serwisie Polona.pl

Aktorzy prowincjonalni w Galicji
 
Ludzie urodzeni w Podhajcach
Naturaliści (pisarze)
Gabriela Zapolska
Pisarze Młodej Polski
Pisarze związani ze Lwowem
Pochowani na Cmentarzu Łyczakowskim we Lwowie
Polscy dramaturdzy XIX wieku
Polscy dramaturdzy XX wieku
Polscy pisarze pozytywizmu
Polscy prozaicy XIX wieku
Polscy prozaicy XX wieku
Polscy publicyści
Polscy scenarzyści XX wieku
Urodzeni w 1857
Zmarli w 1921