Bergen (Noord-Holland)

Bergen () is een dorp en gemeente in de Nederlandse provincie Noord-Holland. De gemeente telt  inwoners (, bron: CBS) en heeft een oppervlakte van 119,85 km² (waarvan 22,70 km² water). De gemeente maakt deel uit van de samenwerkingsregio Kennemerland.

De gemeente is een populaire toeristenbestemming, vooral vanwege het strand en de badplaatsen langs de Noordzeekust.

Bergen 
Sinds ongeveer 1900 is Bergen een kunstenaarsdorp dat veel schilders, schrijvers en architecten aantrekt. Het Museum Kranenburgh in Bergen toonde onder andere een verzameling kunstwerken van deze Bergense School. De villawijk Park Meerwijk werd tussen 1915 en 1918 geheel in de stijl van de Amsterdamse School gebouwd. Aan de Buerweg hebben vooraanstaande kunstenaars gewoond. Er zijn in de zomermaanden op donderdag en vrijdag kunstmarkten rondom de Ruïnekerk, er zijn muziekfestivals (de Holland Music Sessions in augustus, Jazz & Sail in het eerste weekend van september), en de Kunst10daagse die elk jaar in oktober tienduizenden bezoekers trekt.

In Bergen staat ook het voormalige woonhuis van Adriaan Roland Holst (1888-1976), de "Prins der Dichters". Hij woonde er, met enkele onderbrekingen, van 1918 tot zijn dood in 1976. Sinds 2002 wordt het A. Roland Holsthuis aan de Nesdijk bij toerbeurt bewoond door schrijvers en dichters, die er vaak de laatste hand leggen aan nieuw werk.

Bij Bergen staan twee poldermolens, de ene staat aan de Meerweg en de andere aan de Voert. Die aan de Meerweg is de Damlandermolen uit omstreeks 1700. De andere molen staat in het buitengebied van Bergen, in de Philisteinse polder ter hoogte van Het Woud. De molen draagt de naam Philisteinse Molen en dateert uit 1898.

Gemeente 
Andere bezienswaardigheden in de gemeente Bergen zijn onder andere Kasteel Egmond, de kunstgaleries, de architectuur van het Nieuwe Bouwen, het Zeeaquarium (Bergen aan Zee) en de historische musea  (Bergen) en het  (Egmond aan Zee). Op de eerste woensdag van augustus is in Bergen de traditionele Lichtjesavond, waarbij de inwoners hun tuinen versieren met lampjes.

Ten noorden van het dorp Bergen liggen de Schoorlse Duinen die in het zuiden aansluiten op het Noordhollands Duinreservaat. Dit uitgestrekte natuurgebied heeft de hoogste en breedste duinen van Nederland. Op sommige plaatsen zijn de duinen wel vijf kilometer breed. Midden in het gebied ligt De Kerf, een uniek brakwatergebied dat ontstaan is nadat in 1997 een opening in de duinenrij werd gegraven, zodat het zeewater bij hoogtij naar binnen kan stromen.

Het gemeentehuis van Bergen bevindt zich buiten de gemeente, in het naburige Alkmaar.

Overige plaatsen binnen de gemeente 
Dorpen/gehuchten:
 Aagtdorp
 Bergen aan Zee
 Bregtdorp
 Camperduin
 Catrijp
 Egmond aan den Hoef
 Egmond aan Zee
 Egmond-Binnen
 Groet
 Hargen
 Rinnegom
 Schoorl
 Schoorldam (Gedeeltelijk)
 Wimmenum

Badplaatsen (die geen woonkern vormen) :
 Hargen aan Zee
 Schoorl aan Zee

Buurtschappen:
 Duyncroft
 Egmondermeer
 Westdorp
 Het Woud
 Zanegeest

De drie plaatsen met de naam Egmond worden samen ook wel 'Egmond' en 'De Egmonden' genoemd. Derp is in de volksmond de naam voor Egmond aan Zee, De Hoef is de naam voor Egmond aan den Hoef, Akeloren is de naam voor Egmond-Binnen. De inwoners worden respectievelijk derpers, hoevers en binders genoemd.

Aangrenzende gemeenten

Geschiedenis 
Bergen wordt al vermeld in stukken uit midden 10e eeuw. Maar de naam betrof toen alleen een buurschap rond een kerk, waar tegenwoordig de Ruïnekerk staat. Om Bergen heen lagen buurschappen, die nu deel uitmaken van het dorp: Westdorp, Oostdorp, Oudburgh en het latere Saenegheest/Zanegeest, Zanegeest is het enige dat nu nog als buurschap wordt geduid, tot halverwege de twintigste eeuw was dat ook het geval met Oostdorp, totdat dit werd uitgebreid met de wijk Tuindorp.

Zanegeest ontleent volgens velen zijn plaatsnaam aan het eucharistische Mirakel van Bergen van 1421, waarbij (volgens de legende) tijdens de beruchte Sint-Elisabethsvloed de kerkinventaris van de verdronken kerk van Petten veilig aanspoelde en het zeewater dat in het aangespoelde tabernakel was gedrongen later veranderd bleek te zijn in geronnen bloed. De plek waar de inventaris aanspoelde heette sindsdien Sacramentsdijk (nu Zakedijk) en er werd een kapel ter ere van het Allerheiligste Sacrament gebouwd die echter in de Tachtigjarige Oorlog door de protestantse Staatse troepen werd verwoest. Toch werd er tot midden jaren 1960 in mei een stille ommegang georganiseerd om dit wonder te gedenken. Dit gebruik is begin 21e eeuw nieuw leven ingeblazen. 

De Ruïnekerk werd in de 15e eeuw gebouwd op de plek van een oudere kerk. In de Middeleeuwen was het de grootste kerk van de provincie Noord-Holland. In 1574, tijdens de Tachtigjarige Oorlog, werd de kerk geplunderd en afgebrand. De kerk werd echter later weer gedeeltelijk herbouwd.

In 1799, tijdens de Tweede Coalitieoorlog tegen revolutionair Frankrijk, viel een Brits-Russisch leger de huidige provincie Noord-Holland binnen. Bij Bergen vond op 19 september een veldslag plaats (de Slag bij Bergen) waarbij de geallieerden werden verslagen door de Franse-Bataafse troepen. Het Russisch Monument in Bergen herinnert aan de veldslag. De Slag bij Alkmaar op 2 oktober 1799 vond ook voornamelijk plaats bij Bergen en wordt daarom ook wel de Tweede Slag bij Bergen genoemd.

Van 1905 tot 1955 reed de tramlijn Alkmaar - Bergen aan Zee. Een stoomlocomotief van deze lijn, NS 7742 met de bijnaam Bello, stond van 1960 tot 1978 midden in het dorp opgesteld als statisch monument. Daarna werd de locomotief gerestaureerd en weer rijvaardig gemaakt bij de Museumstoomtram Hoorn-Medemblik.

Duinbrand 

Op 14 april 2010 brak in de duinen tussen Schoorl, Bergen en Bergen aan Zee een duinbrand uit. Door de noordoostelijke wind met windkracht 4-5 werd het vuur richting Bergen aan Zee gedreven en bedreigde het dorp. De bebouwde kom werd daarom verplicht geëvacueerd. De vierhonderd inwoners van Bergen aan Zee werden ondergebracht in het nabijgelegen sportcentrum De Beeck. In 2009 waren er ook verschillende grote branden in deze buurt. Deze eerdere branden waren waarschijnlijk aangestoken, het is niet zeker of de brand van april 2010 ook is aangestoken.

Bergense School 
De Bergense School (of School van Bergen) is een groep schilders die in het begin van de twintigste eeuw in deze plaats woonden en werkten. Zij werden sterk beïnvloed door het expressionisme (kubisme) van de Franse schilder Henri Le Fauconnier (die gedurende de Eerste Wereldoorlog in Nederland verbleef). Leden waren o.a. Conrad Kickert, Leo Gestel, Piet en Matthieu Wiegman, Dirk Filarski, Arnout Colnot, Piet van Wijngaerdt, Hendrik Chabot, Herman Kruijder, Charley Toorop, Ali Goubitz en Jan van Herwijnen.

De Bergense School is als een overgang te beschouwen van het late impressionisme naar het expressionisme. Voor de invoering van de moderne richtingen in de schilderkunst in Nederland heeft zij belangrijk werk gedaan.

Cultuur

Kunst in de openbare ruimte 
In de gemeente zijn diverse beelden, sculpturen en objecten geplaatst in de openbare ruimte, zie:
 Lijst van beelden in Bergen (Noord-Holland)

Monumenten 
In de gemeente zijn er een aantal rijksmonumenten en oorlogsmonumenten, zie:
 Lijst van rijksmonumenten in Bergen (Noord-Holland), van het dorp en de bijbehorende buurschappen
 Lijst van rijksmonumenten in Bergen (gemeente, Noord-Holland), van de gehele gemeente Bergen
 Lijst van oorlogsmonumenten in Bergen (Noord-Holland)

Beschermde gezichten in de gemeente 
In de gemeente bevinden zich de volgende beschermde dorpsgezichten:
 Rijksbeschermd gezicht Bergen
 Rijksbeschermd gezicht Bergen - Park Meerwijk
 Rijksbeschermd gezicht Bergen - Tuindorp Oostbuurt
 Rijksbeschermd gezicht Egmond aan den Hoef

Politiek 
Sinds 2018 heeft de gemeenteraad van Bergen 21 zetels. De samenstelling van de gemeenteraad is als volgt:

* In 2019 traden twee leden van Gemeentebelangen toe tot de fractie van de VVD.

De gemeente Bergen was op 19 juni 2019 onderwerp van het TV-programma "Opstandelingen: Boze Bergers" van BNNVARA op NPO 2, waarin inwoners van Bergen aan het woord komen die de gemeente laakbaar handelen verwijten en waarin burgemeester Hafkamp daar weerwoord op biedt.

Bekende Bergenaren 
Chronologisch naar geboortejaar

Geboren in Bergen 

 Pierre Golle, alias Pieter Goolen (circa 1620-1684), meubelmaker en ontwerper te Parijs
 Wigbold van Nassau (1729-1797), vrijheer van Bergen
 Klaas Dekker (1875-1946), gemeentesecretaris en burgemeester van Obdam
 Edgar Fernhout (1912-1974), kunstschilder
 John Fernhout (1913-1987), filmer en fotograaf
 Jaap Min (1914-1987), kunstschilder
 Karel Colnot (1921–1996), kunstschilder, tekenaar, etser, lithograaf, graveur, beeldhouwer en aquarellist
 Simeon ten Holt (1923-2012), componist
 Hans Daalder (1928-2016), politicoloog
 Joop Goudsblom (1932-2020), socioloog
 Elly de Waard (1940), dichteres en popcriticus
 Remco Ekkers (1941), dichter en recensent
 Peter Boorsma (1944), senator en bestuurskundige
 Neeltje Maria Min (1944), dichteres
 Adriaan van Dis (1946), schrijver en televisiepresentator
 Cees Nieuwenhuizen (1950), componist, musicoloog
 Thé Lau (1952-2015), muzikant en schrijver
 Elly Baltus (1956), beeldhouwer, medailleur
 Willemien Min (1956), illustratrice
 Harald Vlugt (1957), kunstenaar
 Marja Wokke (1957), atlete
 Monique Rosier (1963), actrice
 Minoesch Jorissen (1964), televisiepresentatrice
 Saskia Noort (1967), schrijfster, journaliste en columniste
 Kees van Wonderen (1969), voetballer
 Pieter Klok (1972), journalist; hoofdredacteur van de Volkskrant

Woonachtig geweest 

 Adriana Petronella van Nassau-Woudenberg (1757-1789), Vrouwe van Bergen, dochter van Wigbold van Nassau
 Richard Bisschop (1849–1926), bouwkundige, kunstschilder, tekenaar en aquarellist
 Etha Fles (1857-1948), kunstschilder, schrijver en kunstcriticus
 Jacob Daalder (1862-1935), onderwijzer, schrijver en ornitholoog
 Fokke Kamstra (1870-1950), kunstschilder en tekenaar (komt in Bergen in 1927)
 Abram Bonda ((1872–1928), fotograaf, boekhandelaar (komt in Bergen in 1906)
 Gerrit van Blaaderen (1873-1935), kunstschilder en tekenaar
 Willem van Waterschoot van der Gracht (1873-1943), jurist, mijnbouwkundige en geoloog
 Tjipke Visser (1876-1955), beeldhouwer (woont in Bergen 1907-1930 en 1945-1955)
 Piet Boendermaker (1877–1947), kunstverzamelaar en mecenas van de Bergense School
 Henri Le Fauconnier (1881-1946), Franse kunstschilder (in Bergen 1919-1920)
 Frieda Rutgers van der Loeff (1877-1948), kunstschilder en tekenaar (komt in Bergen na 1940)
 Leo Gestel (1881-1941), kunstschilder en boekbandontwerper
 Jan Ponstijn (1883-1970), kunstschilder, tekenaar, aquarellist, etser en meubelontwerper
 Henri ten Holt (1884-1968), kunstschilder, tekenaar, etser en houtsnijder
 Matthieu Wiegman (1886-1971), kunstschilder en glazenier
 Arnout Colnot (1887-1983), kunstschilder, graficus, tekenaar en lithograaf
 Edward Voûte (1887-1950), burgemeester van Amsterdam van 1941 tot 1945
 Adriaan Roland Holst (1888-1976), dichter
 Jan Hendrik Roggeveen (1888-1955), gemeentearchitect en kunstenaar
 Jan van Herwijnen (1889-1965), kunstschilder en tekenaar
 Jac Koeman (1889–1978), kunstschilder, aquarellist, tekenaar, beeldhouwer, illustrator, keramist
 Kasper Niehaus (1889-1974), kunstschilder, schrijver en kunstcriticus
 Engelien Reitsma-Valença (1889–1981), kunstschilder en graficus (komt in Bergen in 1951)
 Anke Servaes (1897-1947), schrijfster, echtgenote van Rein Valkhoff (komt in Bergen in 1927)
 Charley Toorop (1891-1955), kunstschilder (in Bergen 1922-1955)
 Klaas Boot (1897-1969), turnkampioen en olympiër
 Jo Voskuil (1897–1972), kunstschilder, boekbandontwerper, illustrator en verzetsstrijder (Bergen aan Zee)
 E. du Perron (1899-1940), dichter, criticus en prozaschrijver
 Rein Valkhoff (1899-1971), schrijver, echtgenoot van Anke Servaes (komt in Bergen in 1927)
 Bep de Roos (1903–1981), schrijfster, vertaalster, echtgenote van E. du Perron
 Kees Boendermaker (1904-1979), kunstschilder, tekenaar en aquarellist
 Rachel Fernhout-Pellekaan (1905-1989), tekenaar, illustrator en docent modetekenen en Frans
 Dolf Kamp (1905-1987), burgemeester, dijkgraaf en schrijver
 Mies Bloch (1907-1999), tekenaar, illustratrice en portretschilder (in Bergen 1938-1999)
 Rein Snapper (1907-1988), kunstschilder, illustrator en houtsnijder
 Tiny Boosman-van Delft (1908-2005), verzetsstrijder
 Gisèle d'Ailly-van Waterschoot van der Gracht (1912-2013), kunstschilder en glazenier
 Ata Kandó (1913-2017), fotografe
 David Granaat (1914-2005), arts-endocrinoloog en kunstschilder (komt naar Bergen in 1968)
 Jeanne Kouwenaar-Bijlo (1915–2000), beeldhouwster, echtgenote van David Kouwenaar
 Kees den Tex (1916-1997), kunstschilder en graficus
 Constant Nieuwenhuys (1920–2005), kunstschilder, lid van de kunstbeweging Cobra
 Eva Bendien (1921-2000), galeriehouder en kunsthandelaar (in Bergen ca. 1940-1942)
 Friso ten Holt (1921-1997), kunstschilder, glazenier en graficus
 Henk van den Idsert (1921-1993), kunstschilder, beeldhouwer
 Gerrit Kouwenaar (1923-2014), dichter, schrijver, vertaler en journalist (komt in Bergen in 1940)
 Lucebert (1924-1994), dichter, schilder, pseudoniem van Lubertus Jacobus Swaanswijk
 Reinout Vreijling (1926-2007), dichter, pseudoniem van Jaap van Rossum du Chattel
 Ans Wortel (1929-1996), kunstenares, schrijver, dichter
 Thijs Chanowski (1930-2017), televisieproducent- en regisseur, ondernemer, hoogleraar en onderzoeker
 Kees de Kort (1934-2022), schilder, illustrator en ontwerper
 Saskia Weishut-Snapper (1938), textielkunstenaar, dochter van Mies Bloch
 Theo Olthuis (1941), schrijver en dichter (komt in Bergen in 1998)
 Chris Veraart (1944–2014), advocaat, dichter en schrijver

Externe link 
 Website van de gemeente

 
Plaats in Noord-Holland