alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
Микеланджело

Микела́нджело де Франче́ско де Нери́ де Миниа́то де́ль Се́ра и Лодо́вико ди Леона́рдо ди Буонарро́ти Симо́ни (); 1475 елның 6 марты  — 1564 елның 18 феврале) — бөек итальян сынчысы, рәссам, архитектор, шагыйрь, фәлсәфәче. Ренессанс чорының иң күренекле вәкилләренең берсе.

Микеланджело 1475 елның 6 мартында Капрезе-Микеланджело шәһәр киңәшчесе Лодовико Буонарроти гаиләсендә дөньяга килә. Әнисе якынча 1481 елда вафат була. Бала чагы Флоренциядә үтә, аннары соң Сеттиньно шәһәрендә яши.

1488 елда Доменико Гирландайоның остаханәсенә укырга китә. Бер елдан соң Микеланджело сынчы Бертольдо ди Джованни мәктәбенә күчә.

1494—1495 елларда Микеланджело Болоньяда яши, биредә иҗат итә. 1495 елны ул Флоренциягә кайта. Күп кенә әсәрләрен биредә иҗат итә.

1505 елда сынчы Римга чакыртыла. Рим папасы Юлий II аңа төрбәне төзәргә куша. Бу эшне ул өзлекле рәвештә 1505—1545 елларда башкара. Параллель рәвештә башка әсәрләрне дә иҗат итә.

1564 елның 18 февралендә Микеланджело вафат була. Васиятендә ул «Җанымны Аллаһка, гәүдәмне җиргә, милегемне туганнарыма калдырам» дигән.

Италия сынчылары
Яңарыш сынчылары
Яңарыш архитекторлары
Италия рәссамнары
Яңарыш рәссамнары
Фрэнк Келлог

Фрэнк Биллингс Келлог (; 22 декабрь 1856 ел, Потсдам, Нью-Йорк (штат) — 21 декабрь 1937) - америкалы дәүләт эшлеклесе, 1929 елда Тынычлык өчен Нобель премиясе лауреаты.

Биография 
Фрэнк Келлог Потсдамда, Нью-Йорк штатында Абигейл Биллингс Келлог һәм Аза Фансуорт Келлоглар гаиләсендә туа. Малайга тугыз яшь булганда, гаилә көнбатышка күченә һәм Миннесота штатында бер фермада урнаша. Фрэн фермада эшли, соңрак Рочестерга бара һәм анда юридик конторада клерк булып эшли, шул ук вакытта хокук өйрәнә. 1877 елда ул имтихан тапшыра һәм адвокатлар коллегиясына кертеләю 1882-1887 елларда ул округ прокуроры вазифасына сайлана. 1886 елда Клара Кукка өйләнә. Келлог монополияларга каршы эшләрне алып барып дан казана. 1912 елда ул Америка адвокатлар ассоциациясенең рәисе итеп сайлана. 1916 елда АКШ сенатына сайлана, 1922 елда исә бик тырышса да, яңадан сенатка керми. 1923 елда президент Уоррен Гардинг аны бишенче Панамерикан конференциясенә вәкил итеп җибәрә. 1923-1925 елларда Келлог Бөекбританиядә АКШ илчесе була. 1925 елда исә Калвин Кулидж аны АКШ Дәүләт сәркатибе итеп билгели. Бу вазифада ул Бриан-Келлог пактын имзалау белән дан казана һәм моның өчен 1929 елда Тынычлык өчен Нобель премиясе белән бүләкләнә.

Сылтамалар 

 Фрэнк Келлог — биография 
 Nobelprize.org 

Тынычлык өчен Нобель премиясе лауреатлары
АКШ дәүләт сәркатипләре
Бөекбританиядә АКШ илчеләре
Илчеләр
Фердинанд Бюиссон

Фердинанд Эдуард Бюиссон (; 20 декабрь 1841,  Париж – 16 февраль 1932) — француз педагогы һәм җәмәгать эшлеклесе.

Биография 
1879-1896 елларда Франция башлангыч белем бирү директоры. Бюиссон исеме белән XIX гасыр ахырында үткәрелгән реформалар бәйле. Аның иницативасы буенча ике югары гадәти мәктәп оештырыла һәм берничә гуманитар факультетларда педагогика курсларын уку кертелә. 1896 елдан Фердинанд Бюиссон Сорбоннаның педагогика кафедрасын җитәкли. Аның ярдәмендә Педагогия музее оештырыла. 1902-1924 елларда Бюиссон парламент депутаты (радикал-социалистлар фракциясеннән). Ул «Кеше хокуклары лигасы»на нигез салучыларның берсе.

Педагогик эшчәнлек 
Китапларында, мәкаләләрендә, нотыкларында Бюиссон мәктәпне чиркәүдән аеру турында яза һәм сөйли. Мәктәп курсыннан динне укытуны алып атып, ул бер үк вакытта әхлак программасында «камил зат» — Алла һәм «кешенең Аллага карата вазифалары» дигән аңламнарны кертә.

Нобель премиясе 
1927 елда «Алман һәм француз халыклары арасында дуслыкны кайтаруга юнәлтелгән эшчәнлек өчен», Бюиссон Людвиг Квидде белән бергә Тынычлык өчен Нобель премиясе белән бүләкләнә.

Тынычлык өчен Нобель премиясе лауреатлары
Франция сәясәтчеләре
Франция педагоглары
Квадрат

Квадра́т — барлык почмаклары туры булган дөрес дүртпочмаклык яки ромб, яисә, башкача әйткәндә, барлык яклары һәм почмаклары тигез булган параллелограмм.

Үзлекләре 
  — квадратның бер ягы,  — камаучы әйләнәнең радиусы,  — эченә сызылган әйләнә радиусы. Алайса
 Камаулы әйләнә радиусы тигез:
 ,
 Камаучы әйләнә радиусы тигез:
 ,
 Квадратның периметры тигез:
 ,
 Квадратның мәйданы  тигез:
 .

Квадратның үзенә генә хас үзлекләре:
1. Квадратның барлык почмаклары да туры.
2. Квадратның диагональләре тигез, үзара перпендикуляр, кисешү ноктасы белән урталай бүленәләр һәм квадратның почмакларын урталай бүләләр.

Шулай ук кара 
 Параллелепипед
 Әйләнә
 Ромб

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Ибатуллина Л. З., Нуруллин Р. Г. Математикадан кыскача белешмәлек. Геометриянең төп формулалары = Краткий справочник по математике. Основные формулы геометрии. – Казан: Яз, 2011. – 140 б. – Библиогр.: 140 б. (10 исем.). – 2000 д.

Геометрик фигуралар
Күппочмаклар
Гали Акыш

Гали Акыш, Ali Aqış (1918 елның 14 гыйнвары — 2011 елның 17 июле) — күренекле татар журналисты, җәмәгать эшлеклесе, сәясәтче, язучы, Бөтендөнья татар лигасының мактаулы президенты.

Тормыш юлы 
Ул 1918 елның 14 гыйнварында Төньяк Маньчжуриянең Хайлар шәһәрендә дөньяга килә. Әти-әнисе Октябрь инкыйлабыннан элегрәк, Пенза губернасының Усть-Рахмановка волостендагы Татар Юнәсе авылыннан килеп, Хайларда урнашып калганнар.

1924—1929 елларда Хайларда татар башлангыч мәктәбендә белем ала. Аннан соң Хайлардагы рус гимназиясендә укуын дәвам итә. 1934 елда Гали Акыш Гаяз Исхакыйның Хайлар татарлары алдында ясаган чыгышын ишетә. Әлеге чыгыш Гали Акышны гомер буе милләткә хезмәт итәргә этәрә.

Гимназияне тәмамлагач, Гали Ерак Көнчыгыштагы татар милли-мәдәни оешмасы ярдәме белән Мисырдагы Әл-Әзһәр университетына җибәрелә. 1938 елдан башлап ул Варшава каласында яши башлый, «Прометей лигасы» эшчәнлегендә актив катнаша. 1938 елда ул Гаяз Исхакый белән таныша.

1940 елда Гали Акыш Төркиягә күченә. Анда Истанбул университетының икътисад факультетын тәмамлый, журналист булып эшли башлый. 1956 елның 28 ноябрендә Финляндия татары Зарифә Хөснетдин белән гаилә кора.

1966 елда Гали Акыш Азатлык радиосында эшләү өчен Мюнхенгә күчә. 1966—1983 елларда ул Азатлыкның татар-башкорт редакциясендә тәрҗемәче һәм диктор булып эшли.

1990 елда Гали беренче тапкыр Казанга килә. Аның сәфәр вакытында Татар иҗтимагый үзәгенә беренче санак бүләк итә. Бөтендөнья Татар Лигасы җитәкчесе итеп сайлана.

1990 нчы еллар башында Чаллыдагы бер татар гимназиясенә Гали Акыш исеме бирелә. Гали Акыш Милли Мәҗлес депутаты булып та сайлана.

Гали Акыш — татар, рус һәм төрек телләрендәге 60 тан артык мәкалә авторы. Ул татар, рус, төрек, алман, инглиз телләрен яхшы белгән. 1994 елда Владимир Жириновскийның «Последний бросок на Юг» китабын укыгач, Гали Акыш төрек «Миллият» газетасы өчен рус милләтчесе һәм аның карашлары турында мәкалә яза. Мәкалә төрки җәмәгатьчелегендә зур кызыксыну уята.

2000 елда ул кабат Төркиягә әйләнеп кайта. Гомернең соңгы елларын Төркиянең Әнкара шәһәрендә сеңелләре Саидә һәм Наҗия Акышлар белән бергә кичерә.

Гали Акыш йөрәге 2011 елның 17 июлендә тибүдән туктый. Ул Әнкараның Җебеҗи зиратындагы әти-әнисе, абыйсы һәм сеңлесенең каберләре янына җирләнгән.

Китаплары 
 «Idel-Ural Dagvasi hem Sovet Imperializmi» (Идел-Урал мәсьәләсе һәм совет империализмы). Әнкара, 1963 ел. Бу китабы өчен Татарстан Югары Совет рәисе Салих Батыев Гали Акышны милләтчелектә гаепләп чыга.
 «Idel-Ural Horriyat Mocagalese» (Идел-Урал бәйсезлеге өчен көрәш). 1985 ел.
 «Исемдә калганнар» истәлекләр китабы. «Иман» нәшрияты.

Искәрмәләр

Сылтамалар 
 Гали Акыш мөрәҗәгате (видео)
 Милләтпәрвәр аксакал журналист Али Акышка 90 яшь
 “Гали Акыш татарның дөньяга яңача карашын булдырырга тырышты”
 Күренекле милләттәшебез Али Акыш арабыздан китте
 Ali Aqış  wafat buldı
 Озак еллар Бөтендөнья татар лигасын җитәкләгән Гали Акыш вафат
 Али Акыш: «25 лет в ЦК КПСС меня считали врагом народа» 

Татар язучылары
Азатлык радиосы журналистлары
Чит илләрдә яшәүче татарлар
Әл-Әзһар университетын тәмамлаучылар
Советологлар
Октябрьск

Октябрьск () — Самар өлкәсендә урнашкан шәһәр.

Халык саны — 27 244 кеше (2010).

География 
Октябрьск Идел елгасының (Сарытау сусаклагычының) уң ярында, Самар борылышының көньяк-көнбатыш өлешендә, Самардан 154 километр көньяк-көнбатыштарак урнаша. Куйбышев тимер юлында станциясе (Самар—Сызран—Пенза сызыгы). Шәһәр янында М5 «Урал» (Мәскәү — Рязань — Пенза — Самар — Уфа — Чиләбе) автоюлы бара. Октябрьскида Идел аша тимер юл күпере («Сызран күпере») урнаша.

Тарих 
1684 елда татар крепосте җимереклекләре урынында Городище (соңрак — Вознесенское, Костычи, Старые Костычи) бистәсе барлыкка килә. 1704 елда Батраки бистәсе барлыкка килә.

1874 елда Моршанск-Сызран тимер юл сызыгы Батраки кадәр төзелә; 1876 һәм 1898 елларда Батраки аша тагын ике тимер юл (Самар-Ырынбур һәм Мәскәү-Казан сызыклары) төзелә. 1880 елда Идел аша күпере ачыла. 1882 елда Печерский әсфәлт заводы эшчеләрнең бистәсе оеша.

1942 елда югарыдагы торак пунктлар Сызран шәһәренең Октябрь районына үзгәртеп корылалар. 1956 елда Сызран шәһәренең Октябрь районы шәһәр составыннан чыгарыла һәм Октябрьск шәһәренә үзгәртеп корыла.

Халык

Милли состав

Шәһәрдә туган танылган кешеләр 
 Владимир Федотов (1950) - баянчы, педагог, Тукай премиясе иясе (2010).

Искәрмәләр
Ак аю

Ак аю, яки төньяк аюы, яки поляр аю, яки диңгез аюы – иң зур ерткыч хайваннарның берсе.

Аның гәүдә озынлыгы 3 метрга кадәр җитә. Авырлыгы 800 килограммга җитә.

Ул көрән туганыннан ак туны белән аерыла. Шул ук вакытта аның тиресе кара төстә. Озак вакыт кояш астында йөрсә, аның йоны саргылт төскә керә.

Тиресе астындагы калын май катламы аны котып суыкларыннан саклый.

Зур булуга карамастан ул шәп йөзә, чума ала. Суда тизлеге 5,4 км/сәг. җитә ала.

Ак аю ау белән туена: нерпа, диңгез куяны, морж һәм башка диңгез хайваннарын аулый. Ау вакыт аңа ис тою, күрү сәләте, ак туны ярдәм итә.

Көрән аюдан аерма буларак, кышын 50-80 көнгә, гадәттә, ана аюлар гына йокыга ята.

Декабрь-гыйнварда алар 1-2, сирәгрәк 3 бала тудыралар һәм язга бергә өннән чыгалар. Балаларын ана аюлар 2 яшькә кадәр тәрбияли.

Ата аюлар күпчелек гомерен ялгыз үткәрә.

Искәрмәләр 

Плаценталылар
Хөр милләт

«Хөр милләт» газетасы  – 1917 елда Троицк шәһәрендә чыккан татар газетасы

Тарих 
Беренче саны 1917 елның 17 мартында басыла. Аның төп максаты «милли мәнфәгатькә хезмәт итү» була. Дингә кагылышлы карашы Мәхкәмәи шәргыйәне реформалау булса, сәясәттә «Милләт бер, бай һәм ярлыга аерылу юк, милләтнең теләге бер генә» дигән фикердә торган.

Газета Троицкның «Энергия» дигән басмаханәсендә атнага ике мәртәбә дүрт битле булып чыга. Соңгы 35 нче саны 1917 елның 13 сентябрендә нәшер ителә. Газетаның нашире «Троицк мөселман шәгъбәсе», ә мөхәрире Әхмәт Таҗетдин Рахманкулов була.

Чыганак

Татарча гәҗитләр
Х
Рембрандт

Ре́мбрандт Ха́рменс ван Рейн ( , 1606 елның 15 июле — 1669 елның 4 октябре) — күренекле нидерланд рәссамы, гравюралар ясаучы. Европа рәсем сәнгатенең иң күренекле вәкилләренең берсе.

1606 елның 15 июлендә күп балалы гаиләдә дөньяга килә. Латин мәктәбендә белем ала, аннары соң рәсем сәнгатен өйрәнә башлый. Бөтен гомеренә буе рәсемнәр иҗат итә. 1669 елның 4 октябрендә Амстердамда вафат була.

Рембрандтның «Гомер бюсты белән Аристотель», «Гөнаһлы улның кайтуы», «Яһүд кәләше», «Төнге дозор», «Таш күпер» кебек рәсемнәре бөтен дөнья рәсем сәнгатенең җәүһәр җимешләрдән санала.

Танылу исә рәссамга ике йөз елдан соң, XIX гасырда гына килә. Амстердамның бер мәйданына Рембрандт исеме бирелә, аңа һәйкәл куела. Амстердамның Дәүләт музеенда аның күп эшләре тупланган.

Сылтамалар 

 Рембрандт турында рустелле сайт 

Нидерланд рәссамнары
Нияз Вәлиев

Нияз Вәлиди, чын исеме Нияз Хасият улы Вәлиев — татар шагыйре, Татарстан Язучылар берлеге әгъзасы (2001 елдан).

Ул 1955 елның 20 ноябрендә Татарстанның Буа районы Ташкичү авылында дөньяга килә. Урта мәктәпне тәмамлый, Казан ветеринария институтына укырга керә. Укудан бүленергә мәҗбүр булып, әрмедә хезмәт итә, югары белемен Казан дәүләт университетында дәвам иттерә. 1979 елдан Чаллының технология проектлары оешмасында технолог-инженерлар төркемен җитәкли.

XX гасырның 80 нче еллардан матбугатта шигырьләрен бастыра башлый. 1988 елда кыска шигырьләре «Беренче карлыгачлар» җыентыгында, ә 1992 елда «Бер тауда ун чишмә» исемле китапта урын ала. 1994-2004 елларда Чаллының «КамАЗ», «Хәерле иртә» нәшриятларында аның тагын дүрт китабы басыла.

Нияз Вәлиди шигъриятендә үзенең иҗат йөзен беренче чиратта хикмәтле сүзгә, тормыш күренешләрен тасвирлауда һәм дөньяны танып белүдә ассоциатив фикерләүгә, параллелизм ысулларына таянып эшләнгән кыска шигырь формалары аша чагылдырырга омтыла.

Әдәбият 
 Тәрәзәле еллар: шигырьләр. — Чаллы: КамАЗ, 1994. — 128 б. — 2500 д.
 Күңел ишеге: шигырьләр. — Чаллы: Хәерле иртә, 1999. — 96 б. — 1000 д.
 Болытлар сагышы: шигырьләр. — Чаллы: Шәһәр матбагасы, 2002. — 112 б. — 500 д.
 Кыска шигырьләр-өчьюллыклар. — Чаллы: Шәһәр матбагасы, 2004. — 80 б. — 500 д.

Сылтамалар 
 Татар язучылары порталы
 Яр Чаллы язучылары

Татар шагыйрьләре
Мәхмүт Газизов

Мәхмүт Минәхмәт улы Газизов — татар шагыйре, мөгаллим, Татарстан Язучылар берлеге әгъзасы (1978 елдан).

Ул 1940 елның 8 февралендә Татарстанның Шөгер (хәзерге Лениногорск) районы Туктар Урдаласы авылында колхозчы гаиләсендә дөньяга килә. Иске Шөгер урта мәктәбен тәмамлый, 1958—1963 елларда Казан педагогия институтында тарих-филология белгечлеге буенча укый.

1963—1969 елларда Лениногорск районы мәктәпләрендә тарих, җәмгыять белемен укыта, мәктәптә укыту бүлеге мөдире, мөдир булып эшли. 1970 елдан Чаллы шәһәрендә яши, анда тулай торакта тәрбияче, төзелештә геодезист, мастер, тимерчелек заводында эшче булып эшли.

Беренче шигырьләрләрен әле урта мәктәптә укыганда район һәм өлкә газеталарында бастыра. 1969 елда аның «Миләш сиртмә» исемле шигырьләр җыентыгы чыга. 1972 елда аның балалар өчен язылган «Бер, ике, өч» шигырьләр җыентыгы, ә 1976 елда «Тәгәри китте йомгагым...» җыентыгы дөнья күрә. Мәхмүт Газизов — җиде китап авторы.

Мәхмүт Газизовның кайбер шигырьләре «Новый мир», «Волга» журналларында һәм күмәк җыентыкларда рус теленә тәрҗемә ителеп чыкты.

Искәрмәләр

Сылтамалар 
 Татар язучылары
 Татар язучылары порталы

Татар шагыйрьләре
Мансур Сафин

Мансур Габдулла улы Сафин — татар язучысы, Татарстан Язучылар берлегенең Шәйхи Маннур исемендәге премиясе иясе, Эдуард Касыймов, Егор Уткин премияләре лауреаты, Татарстан Язучылар берлеге әгъзасы (1997 елдан). Россия һәм Татарстан журналистлар берлекләре әгзасы (1996).

Тәрҗемәи хәле 
1949 елның 11 маенда Кемерово өлкәсе Анжир шәһәрендә шахтер гаиләсендә туган. 1950 елда әти-әнисе туган якка — Мамадыш шәһәренә әйләнеп кайта. М. Сафинның балачагы һәм үсмер чагы әлеге шәһәрдә уза. 1966 елда  Г.К. Орджоникидзе исемендәге Ырынбур зенит — артиллерия укуханәсенә кабул ителә. Казан дәүләт университетының физика факультеты радиофизика бүлеген тәмамлаган (1970).

Хезмәт юлы 
 1970 Казан язу җайланмалары заводында цех инженеры.
 1976 КПСС Мамадыш райкомы инструкторы.
 1976—1978 Мәскәү өлкәсе Сергиев Посад районы Пересвет шәһәрендә әфисәр вазыйфасында хәрби хезмәттә була.

Яр Чаллыда 
1978 елдан гаиләсе белән Яр Чаллы шәһәрендә яши. «КамАЗ» ААҖ автомобиль, агрегат, автомеханика, кою заводларында һәм кадрлар бүлегендә инженер вазыйфасында 15 ел эшли. Урта мәктәпләрдә, махсус урта уку йортларында, Яр Чаллы дәүләт педагогика институтында (татар филологиясе кафедрасында) укыта. 1990 елларда журналист эшенә күчә. «Аргамак»  журналы баш мөхәррир урынбасары  вазыйфасында (1995-2000), «Бизнес-класс», «Отчий край», «Светлый путь» гәҗитләре (Яр Чаллы) мөхәрририятендә, «Казань» журналында (Казан) (2003-2004)  эшли.

Иҗаты 
М. Сафин ике телдә – рус һәм татар телләрендә яза. Русчадан татарчага һәм татарчадан русчага  һөнәри тәрҗемәче. Туган якны өйрәнүче язучы буларак, Татарстан һәм Яр Чаллы җирлегендә күп археология һәм археография сәяхәтләрендә катнаша. Кама буе, Кама аръягы, Татарстан көнчыгышы тарихы һәм әдәби эзләнүләр буенча күп санлы очерклар авторы.
 
Флера Андреева, Яр Чаллы мэры урынбасары: «Безнең арада һәр яктан талантлы, ун кеше эшен берүзе башкара торган шәхесләр бар. Мансур Габдулла улы нәкъ шундый шәхес: белеме буенча радиофизик, шул ук вакытта лирик шагыйрь, журналист, тәрҗемәче, туган якны өйрәнүче. Яр Чаллы тарихын барлау, шәһәрдә әдәби традицияләрне булдыру һәм ныгыту, шәһәрнең уңай имиджын бар итүгә һәм халыклар дуслыгын ныгытуга бәяләп бетермәслек хезмәт итә.»

Татар һәм рус телләрендә дистәдән артык китап авторы.

Сылтамалар 
 Яр Чаллы язучылары
  Татар язучылары порталы

Искәрмәләр 

Татар язучылары
Балалар язучылары
Казан университетын тәмамлаучылар
Журналистлар
Тәрҗемәчеләр
Шәйхи Маннур премиясе лауреатлары
Шәхесләр:КамАЗ
Эдуард Касыймов премиясе лауреатлары
Альберт Сафин

Альберт Нургали улы Сафин (1948 елның 22 июне, Күлбай Мораса, Татарстан АССР - 1991 елның 18 декабре) — татар язучысы, Татарстан Язучылар берлеге әгъзасы (1990 елдан).

Тәрҗемәи хәле 
1948 елның 22 июнендә Татарстан АССРның Октябрь районы (хәзерге Татарстан Республикасы Норлат районы) Күлбай Мораса авылында туа.
«Күз карашы» (1986), «Ак сыерчык» (1994) исемле китаплар авторы.

Сылтамалар 
 Альберт Сафин турында Әхмәт Дусайлы
 Альберт Сафинның «Беренче кар» хикәясе

Татар язучылары

Искәрмәләр
Килдеш (Чуашстан)

Килдеш (, ) — Чуашстанның Ялчык районында урнашкан авыл.

Халык 
2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 383 кешенең яшәве мәгълүм.

2002 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халык: чуашлар (97,6%).

Искәрмәләр

Тышкы сылтамалар 
Чуаш энциклопедиясе.

Ялчык районы торак пунктлары

ru:Кильдюшево
Монастырское (Киров өлкәсе)

Монастырское () — Киров өлкәсенең Юрья районында урнашкан авыл.

Климат 
Биредә климат уртача-континенталь. Төньяк Боз океаны якын булганлыктан һәм төньяктан исүче җилләрне тоткарлаучы таулар булмаганга, кыш озын һәм суык булып тора, шулай ук җәй көне дә нык суыта, кырау еш төшә ала.

Сәгать поясы

Тарих 
1857 елда нигезләнгән.

Халык 
Халык саны динамикасы:

2010 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халыклар: руслар (87%), арлар (4%), украиннар (3%), татарлар (2%), чирмешләр (1%).

Искәрмәләр 

Юрья районы торак пунктлары
Киров өлкәсе торак пунктлары
Роберт Сесил

Роберт Сесил (; тулы исеме  Эдгар Олджернон Роберт Гэскойн Сесил (виконт Сесил-оф-Челвуд); 14 сентябрь 1864 ел, Лондон – 24 ноябрь 1958 ел,  Көнбатыш Суссекс) – британияле юрист, парламент, җәмгыять һәм дәүләт эшлеклесе, Милләтләр Лигасының актив хезмәткәре һәм идеологы, 1937 елда Тынычлык өчен Нобель премиясе лауреаты.

Биография 
Роберт Сесил Лондонда туа. Ул  лорд Роберт Гаскойн-Сесилның һәм барон Олдерсонның кызы Джорджинаның гаиләсендә  өченче була.

Кайбер фактлар 
 Сесил 1946 елда  Милләтләр Лигасының иң соңгы утырышында катнаша. 
 Ул Лигада эшчәнлеге турында «Бар юлым» дигән автобиография авторы.
 Роберт Сесил Берләшкән Милләтләр Ассоциациясенең гомерлек мактаулы президенты итеп сайланыла.

Тынычлык өчен Нобель премиясе лауреатлары
Милләтләр Лигасы
Amnesty International

Amnesty International (инглиз теленнән — Халыкара амнистия, Amnesty, AI) — халыкара табышсыз һәм бәйсез оешма. Үз максаты булып оешма кеше хокукларын, вөҗдан иреген бозу очракларын алдан кисәтүне яки туктатуны игълан итә. Гадәттә, оешма кеше хокукын бозу очракларына җәмәгатьчелек игътибарын җәлеп итә, һәм шул рәвешле кеше хокукын бозучыларга басым ясый.

Оешма 1961 елда Бөекбританиядә нигезләнә. 1977 елда Amnesty International  Тынычлык өчен Нобель премиясенә лаек була. Шулай ук аңа кеше хокуклары өлкәсендә БМО премиясе дә бирелә.

Халыкара хокук яклаучы оешмалар арасында Amnesty International иң озын һәм бай тарихлы. Һәм ул хокук яклаучылар хәрәкәтенең әйдәп баручы ролен үти дип санала.

Тарих 
Amnesty International оешмасына Питер Бененсон исемле инглиз юристы нигез сала. Газеталарда гаделсез төрмәләрдә утырган кешеләр турында мәкаләләр укып, ул көчсезлеккә сыкрый иде. Һәм ул дуслары белән бергә «The Observer» газетасында бу проблемага кагылышлы мәкалә чыгара. Материал зур кызыксыну уята, «Appeal for Amnesty 1961» хәрәкәте оештырыла. Хәрәкәтнең мөрәҗәгатьләре төрле газеталарта басыла. Бененсон вөҗдан тоткыннары турында сөйләгән «Persecution 1961» китабын да чыгара.

1961 елда хәрәкәт җитәкчелеге кеше хокуклары өлкәсендә даими эшли торган оешманы булдыру турында карар кабул итә. 1962 елның 30 сентябрендә ул Amnesty International исемен ала.

Моны да карагыз

Искәрмәләр

Сылтамалар 

 Amnesty International 
 

Табышсыз оешмалар
Тынычлык өчен Нобель премиясе лауреатлары
Кеше хокуклары
Орнитишийлар

Орнитишийлар (, ) - динозаврларның триас чорының азагында барлыкка килгән тәртибе. Кемдер орнитишийларны һәм зауришийларны архозаврлар өстәртибенең аерым төркемнәренә чыгара. Динозаврларны, ләгәннәре төзелешендәге аерманы күреп, ике тәртипкә 1887 елда профессор Гарри Говьер Сили аерган. Зауришийларның лонный сөяге, башка сөйрәлүчеләрнекедәй, алга юнәлешелгән, ә орнитишийларныкы, кошларныкыдай, — атрка.
Барлык орнитишийлар үсемлекашаучылар иде. Бу тәртипнең өч төп ботагы бар: 
Орнитоподлар (кошаяклылар) — икеаяклы, баштан вак һәм тиз, шуннан (юра чорының азагында - акбүр периодының башында) авыр һәм әкрен төрләр биргән төркем; вәкилләре - игуанодон, һадрозаврлар, фаброзаврлар һ.б.; 
Анкилозаврлар һәм стегозаврлар — броняга ябынганнар дүртаяклы динозаврлар. Гелиозавр, коритозавр һ.б.;
Цератопслар — тутыйборынлы динозаврлар. Беренчеләре — триас чорының азагындагы фауна вәкилләре — икеаяклы булганнар. Акбүр чорының уртасында дүрт аякка басканнар. Шушы ботакка трицератопс карый.

Шулай ук кара
Мезозой дәвере
Триас
Юра
Акбүр чоры
Сөйрәлүчеләр
Диапсидлар
Архозаврлар
Текодонтлар
Динозаврлар
Динозаврларның юкка чыгуы
Зауришийлар
Птерозаврлар
Крокодиллар

Чыганаклар
Зауришийлар

Зауришийлар (, ) — динозаврларның триас чорының уртасында барлыкка килгән беренче тәртибе. Кемдер зауришийларны һәм орнитишийларны архозаврлар өстәртибенең аерым төркемнәренә чыгара. Динозаврларны, ләгәннәре төзелешендәге аерманы күреп, ике тәртипкә 1887 елда профессор Гарри Говьер Сили аерган. Зауришийларның лонный сөяге, башка сөйрәлүчеләрнекедәй, алга юнәлешелгән, ә орнитишийларныкы, кошларныкыдай, — атрка.
Зауришийлар тәртибенең өч ботагы бар:
целурозаврлар — вак, җиңел, озынмуенлы һәм тиз ерткыч хайваннар. Иң бәләкәкәй динозаврлар — компсогнатуслар — бу төркемгә караганнар; 
карнозаврлар — эре, авыр һәм акрын ерткычлар. Шушы төркемгә тиранозавр рекс, спиннозавр һ.б. ерткыч гигантлар карый. Кайбер әдәбияттә целурозаврлар һәм карнозаврлар тероподларга бергәләштереләләр;
завроподлар — авыр, бик эре, озынмуенлы һәм озынкойрыклы хайваннар. Кагыйдә буларак, үсемлекне ашаганнар. Шушы ботакка диплодоклар, платеозавр, маменчизавр һ.б. карыйлар.

Шулай ук кара
Мезозой дәвере
Триас
Юра
Акбүр чоры
Сөйрәлүчеләр
Диапсидлар
Архозаврлар
Текодонтлар
Динозаврлар
Динозаврларның юкка чыгуы
Орнитишийлар
Птерозаврлар
Крокодиллар

Чыганаклар

Динозаврлар
Джон Мотт

Джон Рэлей Мотт (; 25 май 1865 ел – 31 гыйнвар 1955 ел Орландо) ― атаклы протестант эшлеклесе, Бөтендөнья христиан студентлары ассоциациясенең (WSCF) һәм Яшь Кешеләрнең Христиан Ассоциациясенең (YMCA) җитәкчесе,  1946 елда Тынычлык өчен Нобель премиясе лауреаты.

Биография 
Джон Рэлей Мотт Джон һәм Эльмира Мотт гаиләсендә туа. Өлкән Мотт урман сәүдәгәре һәм Айовадагы бер кечкенә шәһәрнең мэры була. Рэлей Мотт исә 16 яшендә Югары Айова университетына укырга керә, ләкин 1885 елда Корнелль университетына күчә. Университетта ул YMCAга керә, һәм тиздән аның университет бүлеген җитәкли, ә 1886 елда  халыкара христиан конференциясендә аның вәкиле була. Университетны 1888 елда тәмамлап, Мотт YMCAның АКШ һәм Канада милли сәркатибе вазифасына керешә.

1895 елда ул Бөтендөнья христиан студентлары ассоциациясенә (WSCF)  нигез сала һәм аның генераль сәркатибе була.

1910 елда Мотт бөтен дөньяның протестант чиркәүләрен берләштергән Эдинбург Бөтендөнья миссионерлык конференциясенең рәисе була. Соңрак аның даими комиссиясенең әгъзасы. Шулай ук, ул халыкара миссионерлык шурасының рәисе итеп сайлана.

1916 елда Мотт дипломатик миссия белән Мексикага җибәрелә, ә 1917 елда, инкыйлаб чорында, ул Элиу Рут миссиясе составында Россияга җибәрелә.

1946 елда ул «миссионерлык эшчәнлеге» өчен Тынычлык өчен Нобель премиясе белән бүләкләнә. 1948 елда Джон Рэлей Мотт Бөтендөнья чиркәүләр  шурасына нигез салуда катнаша һәм аның мактаулы рәисе итеп сайлана.

Мотт 1955 елның 31 гыйнварында вафат була.

Әдәбият

Моттның тәрҗемәи хәлләре 
 Fisher, Galen M., John R. Mott Architect of Cooperation and Unity. New York, Association Press, 1953.
 Mackie, Robert C., and others, Layman Extraordinary: John R. Mott, 1865-1955. London, Hodder & Stoughton, 1965.
 Matthews, Basil Joseph, John R. Mott: World Citizen. New York, Harper, 1934.

Моттның әсәрләре 
 Mott, John R., Addresses and Papers of John R. Mott. 6 vols. New York, Association Press, 1946-1947.
 Mott, John R., Confronting Young Men with the Living Christ. London, Hodder & Stoughton, 1923.
 Mott, John R., Cooperation and the World Mission. London, Student Christian Movement Press, 1935.
 Mott, John R., The Future Leadership of the Church. London, Hodder & Stoughton, 1909.
 Mott, John R., The Larger Evangelism: The Sam P. Jones Lectures at Emory University, 1944. London, Lutterworth, 1944.
 Mott, John R., Leadership of the Constructive Forces of the World. London, Oxford University Press, 1931.
 Mott, John R., Liberating the Lay Forces of Christianity. London, Student Christian Movement Press, 1932.
 Mott, John R., The Present-Day Summons to the World Mission of Christianity. London, Student Christian Movement Press, 1932.
 Mott, John R., The Present World Situation. New York, Student Volunteer Movement for Foreign Missions, 1914.
 Mott, John R., Strategic Points in the World's Conquest: The Universities and Colleges as Related to the Progress of Christianity. London, Nisbet, 1897.

Тынычлык өчен Нобель премиясе лауреатлары
Корнель университетын тәмамлаучылар
Протестантлык эшлеклеләре
АКШ дипломатлары
Протестант миссионерлары
Ральф Банч

Ральф Джонсон Банч (, 7 август, 1904 — 9 декабрь, 1971) — американ дипломат һәм хокук яклаучысы, 1950 елда Тынычлык өчен Нобель премиясе лауреаты.

Яшь чаклары һәм белеме 
Банч 1904 елда Мичиган штатында, Детройтта туа. Аның әтисе парикмахер булып эшли, әнисе музыкант була. Ральф кечкенә булганда гаилә Альбукеркка үзләренең какшаган сәламәтлекләрен төзәтер өчен күченә. Ләкин озак та үтми, алар вафат булалар һәм малай Лос-Анҗелестагы әбисендә яши башлый.

1927 елда халыкара мөнәсәбәтләр буенча бакалавр дәрәҗәсе белән ул Лос-Анҗелестагы Калифорния унивеситетын тәмамлый. Белем алуны Гарвард университетында дәвам итә. 1928 елда ул анда магистр, 1934 елда докторлык дәрәҗәсенә ирешә.

Карьера 
1928 елдан 1950 елга кадәр Бранч Говард университетының политология факультетын җитәкли. Америка укытучылар федерациясенең әгъзасы булып тора. Шушы елларда ул раса белән бәйле хорафатларга катгый рәвештә каршы чыга.

1948 елдан 1949 еллар арасында Банч гарәп-исраил низагын хәл итүдә хәлиткеч роль уйный. Бу низагны көйләү өчен ул 1950 елда Тынычлык өчен Нобель премиясенә лаеклы дип табыла.

Банч 1971 елда 68 яшендә вафат була. Бронкста (Нью-Йорк) җирләнгән.

Сылтамалар 
 
 Ральф Банч — биография 
 Nobelprize.org 
 Dr. Martin Luther King Jr. and Dr. Ralph J. Bunche: Nobel Peace Prize Winners Whose Paths Converge  

Тынычлык өчен Нобель премиясе лауреатлары
АКШ сәясәтчеләре
Эмили Болч

Эмили Грин Болч (; 8 гыйнвар 1867 ел, Бостон, Массачусетс, АКШ ― 9 гыйнвар 1961 ел) ― америкалы икътисадчы, пацифистка, 1946 елда Тынычлык өчен Нобель премиясе лауреаты.

Биография 
Эмили Грин Болч данлыклы адвокат һәм педагог Фрәнсис Вернье Болчның гаиләсендә икенче бала булып, 1867 елның 8 гыйнварында Бостонда дөньяга килә. 1889 елда ул Брин Мар колледжын тәмамлый һәм аннары ике ел Парижда, Сорбоннада белем ала. Бу уку дәверендә ул Франциянең ярлы катлауларына ярдәм итүгә багышланган тикшеренүен тәкъдим итә. АКШка кайткач, ул укуын Һарвард университетында һәм Чикаго университетында дәвам итә. Белем алуын ул 1896 елда Берлин университетында тәмамлый.

Шул ук елны Болч Уэллсли колледжында укыта башлый, һәм 1913 елда шул белем бирү йортында аңа икътисад һәм социология профессоры дәрәҗәсе бирелә. Эмили Грин Болч яхшы мөгаллим була һәм студентлар арасында ул бәян итүенең җиңел аңлашылуы, тормыш тәҗрибәсенең тирәнлеге, дәртлелеге һәм мескеннәргә ярдәм итүе белән дан казана. Болч хатын-кызларга сайлау хокукы бирү өчен; расалар тигезлеге өчен; балалар хезмәте өстендә катгый контроль һәм эшчеләргә хезмәт хакын арттыру өчен хәрәкәтләрнең актив катнашучысы була. 1910 елда аның АКШтагы славян иммигрантларына багышланган «Our Slavic Felow-Citizens» дигән тикшеренүе нәшер ителә.

1915 елда Болч Америка делегациясе составында Гаагадагы Халыкара хатын-кызлар конгрессында катнаша. 1918 елдан 1922 елгача Эмили Грин Болч Тынычлык һәм ирек өчен Халыкара хатын-кызлар лигасының сәркатип-казначысы итеп билгеләнә. 1926 елда ул оккупациядәге Гаитидагы социаль шартларны өйрәнә һәм Америка хөкүмтенә гаскәрләрен чыгарып, җирле халыкка җирне шәхси милек итеп тапшырырга тәкъдим итә. Икенче бөтендөнья сугышы елларында ул качакларга ярдәм итүдә катнаша. 1941 елда Перл-Харборга һөҗүм итү Болчның АКШ нейтралитетына карата фикерен үзгәртә һәм ул иленең сугышка керүен хуплый. Хиросима һәм Нагасакига атом һөҗүме ясалгач, ул атом-төш коралын тыю кирәклеге турында белдерә.

1946 елда Джон Мотт белән бергә, ул Тынычлык өчен Нобель премиясе белән бүләкләнә.

Эмили Грин Болч 1961 елның 9 гыйнварында 95 яшендә вафат була.

Сылтамалар 

 Эмили Грин Болч — биография 
 Nobelprize.org 

Тынычлык өчен Нобель премиясе лауреатлары
АКШ педагоглары
Пацифистлар
Мингер

Мингер — Россия территориясеннән ага торган елга. Новосибирск өлкәсе, Тум өлкәсе биләмәләрендә ага. Елга  Шегарка елгасының уң ярына тамагыннан 14 км өстәрәк  кушыла. Елга озынлыгы 51 км.

Су реестры мәгълүматы 
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Югары Об су бассейны округында урнашкан, су хуҗалыгы участогы — Об  елгасы Новосибирск сусаклагычынан Чулым  елгасы менән кушылгансы,   Иняи һәм Томь елгаларын кетрмичә. Кече елга бассейны — (Югары) Об кушылдыклары бассейны, Томь кушылганга кадәр, елга бассейны — (Югары) Об, Иртеш кушылганга кадәр.

Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
 Дәүләт су реестрында су объектының коды — 13010200712115200013541
 Гидрологик өйрәнү (ГӨ) буенча коды — 115201354
 Бассейн коды — 13.01.02.007
 ГӨ буенча  — 15
 ГӨ буенча чыгарылышы — 2

Искәрмәләр

Сылтамалар 
 РФ табигать ресурслары һәм экология министрлыгы сайты 

Новосибирск өлкәсе елгалары
Тум өлкәсе елгалары
Курган өлкәсе

Курган өлкәсе — Россия Федерациясенең Азия өлешендә урнашкан субъекты. Урал федераль округсена керә.

Өлкә үзәге — Курган шәһәре.

География

Чиктәшлек 

Өлкә Көнбатыш Себернең көньяк-көнбатышында, Тубыл елгасының урта агымы бассейнында урнашкан. Җир өсте тигез диярлек, көнбатышта һәм көньяк-көнбатышында аз гына күтәренке.

Климат 
Климат — кискен континенталь, июльнең урта температурасы — +19 °С, гыйнварның урта температурасы — -18 °С. Уртача еллык явым-төшем күләме ~400 мм.

Гидрография 
Төп елгалар — Тубыл, Исәт (Мияс, Теча һәм Сәнәр белән), Уй, Кортамыш, Юргамыш — өлкәнең көнбатыш өлешендә урнашалар.

Курган өлкәсендә 2943 күл исәпләнә, аларның күпчелеге көнчыгышта һәм көньяк-көнбатышында урнашалар.

Тарих 
Урал артының тарихы палеолит чорыннан ук башлана.

Беренче кешеләр торагы Шикаевка авылында табыла.

Неолит чоры тораклары Кошкина һәм Охотина авылларында табыла.

Б.э.к. XVII — VIII гасырларда биредә алакүллеләр яшәгән.

13-16 гасырларда бүгенге өлкә җирләре Алтын Урда, ә соңрак Себер ханлыгы составында булганнар.
1586 елдан, Күчем хан җитәкләгән Себер ханлыгы басып алынгач,бу җирләр тулысы белән руслар кулына күчә.

Совет чорында хәзерге Курган өлкәсе җирләре башта Урал, ә аннан соң Чиләбе өлкәсе составында булганнар.

Курган өлкәсе 1943 елның 6 февралендәге ССРБ Югары  указы белән оештырылган. Өлкә составына Чиләбе өлкәсенең 32 көнбатыштагы район һәм Омск өлкәсенең 4 районы кертелгән. 1944 елда өр-яңадан оештырылган Төмән өлкәсе составына Армизон, Бердюжье, Исәт һәм Упорово районнары кертеләләр.

Халык 
Курган өлкәсе халкы 2010 елга якынча 911 мең кеше.

Торак пунктлар 
Курган өлкәсенең эре торак пунктлары
<noinclude>

Милли состав 
1959—2002 еллар:

Администртив бүленеш

Муниципаль районнар 

 Әлмән районы
 Белозерское районы
 Варгаши районы
 Далматово районы
 Звериноголовское районы
 Каргаполье районы
 Катай районы
 Кетово районы
 Куртамыш районы
 Лебяжье районы
 Макушино районы
 Мишкино районы
 Мокроусовский районы
 Петухово районы
 Половинное районы
 Тубыл буе районы
 Сафакүл районы
 Целинное районы
 Частоозёрье районы
 Шадринск районы
 Шатровский районы
 Шумиха районы
 Щучье районы
 Юргамыш районы

Шәһәр округлары 
 Шадринск
 Курган

Шулай ук карагыз

Искәрмәләр 

pnb:کرگان
Мартыново (Киров өлкәсе)

Мартыново () — Киров өлкәсенең Луза районында урнашкан авыл.

Климат 
Биредә климат уртача-континенталь. Төньяк Боз океаны якын булганлыктан һәм төньяктан исүче җилләрне тоткарлаучы таулар булмаганга, кыш озын һәм суык булып тора, шулай ук җәй көне дә нык суыта, кырау еш төшә ала.

Сәгать поясы

Халык 
Халык саны динамикасы:

2010 елгы җанисәп буенча даими яшәүче халкы юк.

Искәрмәләр 

Киров өлкәсенең юкка чыккан торак пунктлары
Луза районы торак пунктлары
Киров өлкәсе торак пунктлары
Норвегия терактлары (2011)

Норвегиядә террористик актлар — 2011 елның 22 июлендә Ослода һәм Утойя утравында булган ике теракт. Аларны оештыруда Норвегия ватандашы Андерс Брейвик гаепләнә. Ул үзе бу гамәлләрне бер үзе башкармады, дип игълан итте.

Башта 93 кеше һәлак дип хәбәр ителсә дә, соңрак 76 кеше үлгән дип әйтелде.

Норвегия премьер-министры Йенс Столтенберг булган бу һөҗүмнәрне илкүләм фаҗига дип атады. Бу аңлап булмаслык коточкыч фаҗига, диде Столенберг.

Норвегия кануннары нигезендә мондый җинаятьләр өчен 21 елга кадәр төрмә җәзасы билгеләнә.

Искәрмәләр

Сылтамалар 
 Норвегиядәге һөҗүмнәрдә 92 кеше һәлак булды
 Брейвик Путинны үрнәк итеп күрә

Террор гамәлләре
2011 ел
22 июль
Норвегия тарихы
Рәис Мөхәммәдиев

Рәис Гатаулла улы Мөхәммәдиев (01.09.1946, Башкортстан, Бакалы районы, Сазанлы) — Башкортстанда яшәп иҗат иткән фантаст татар язучысы.

Тормыш юлы  
Рәис Гатаулла улы Мөхәммәдиев 1946 елның 1 сентябрендә Башкортстанның Бакалы районы Сазанлы авылында туа. Татарстанның Мөслим районы Күбәк урта мәктәбен тәмамлаганнан соң 1965 елда Казан дәүләт университетының тарих-филология факультетына укырга керә. Аны тәмамлагач хәрби хезмәттә була, Себер якларында эшләп йөри.

Хәзерге вакытта Башкортстанның Чишмә районы Ибраһим авылында яши.

Иҗаты

Р. Мөхәммәдиевнең каләме исә, 3. Мәхмүдидән аермалы буларак, галәми фантастикада көчлерәк. Ул чит-ят планеталар белән бәйле, үтә дә гаҗәеп маҗаралар хакында яза, оригиналь образлар, ситуацияләр уйлап таба. Аның әсәрләре укучының аның, хисләрен баштан ахыргача киеренкелектә тота, конфликт исә иң соңгы юлларда гына чишелеп китә. Бу үзенчәлек Р. Мехәммәдиев әсәрләрен мавыктыргыч һәм кызыклы итә. Рәис Мөхәммәдиев — Галәмнең ерак чикләрендә яңадан-яңа әхлакый сынаулар белән очрашкан астронавтлар турында кыска, сeрәтләмә хикәяләр остасы.

Әсәрләре
Дистәләгән фантастик хикәя һәм повесть авторы. Татар телендә «Билгесез планетада: фантастик hәм маҗаралы повестьлар hәм хикәяләр» 
җыентыгын чыгара.

"Билгесез планетада"
"Дөньяда ниләр юк"
"Хөкем"
"Әүл ия"
"Җәүһәр планета"
 һ.б.

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Татар электрон китапханәсе.

Сылтамалар 
 Татар фантастикасы сайты. Р.Мөхәммәдиев бите.

Татар язучылары
Язучы-фантастлар
Корделл Халл

Корделл Халл (; 2 октябрь 1871 ел, Олимп, Теннесси – 23 июль 1955 ел, Вашингтон) — америкалы дәүләт эшлеклесе. 11 ел буена (1933-1944 елларда) ул АКШ Дәүләт сәркатибе була. 1945 елда Тынычлык өчен Нобель премиясе белән бүләкләнә.

Биография 
Корделл Халл Бирдстон тирәсендә, Теннесси штатында, фермер Уильям Халл һәм Элизабет Райли гаиләсендә өченче бала булып туа. Аларның гаиләсендә биш бала була.

1891 елда Халл Камберленд университетында 10-айлык курсны биш айда тәмамлап,  юрист дәрәҗәсен ала. 1893 елда ул Теннесси штатының вәкилләр палатасына сайлана. Испан-американ сугышы вакытында ул Кубада теннессилы пехота капитаны булып хезмәт итә.

1906 елда ул АКШ Конгрессына сайлана һәм анда 1920 елга кадәр эшли. Корделл Халл керемләтә салым һәм мирас салымы турында кануннарның авторы була. 1920 елгы сайлауларда җиңелгәч, Демократик милли комитет (АКШ демократик фиркәсе белән идарә итүче комитет) рәисе итеп куела. 1923 елда яңадан Конгресска сайлана һәм андагы урынын 1930 елга кадәр саклый. 1931 елда аны АКШ Сенатына сайлыйлар.

1933 елда Франклин Рузвельт К.Халлны АКШ Дәүләт сәркатибе итеп билгели.  Шул ук елны Корделл Халл Лондон икътисади конференциясендә Америка делегациясен җитәкли. Халл Латин Америкасы илләре белән тыныч мөнәсәбәтләр урнаштыру өчен күп көч куя.  Икенче бөтендөнья сугышы башлангач, Рузвельт Европа эшләре белән шәхсән үзе шөгыльләнә башлый һәм Халлга тын океан проблемасы өстендә эшләүне тапшыра. Корделл Халл Япония һәм Кытай белән сөйләшүләр алып бара. 1939 елда ул үзенең йогынтысын кулланып, Европадан килгән йөзләрчә яһүд качакларына АКШта SS St. Louis  корабыннан төшүне тыя, һәм нәтиҗәдә аларга Европага кире кайтырга туры килә. 1942 елның февраленнән ул сугыштан соңгы чор мәсьәләләре буенча киңәшләшү комитетын җитәкли. 1943 елның 18 октябрендә ул Мәскәү конференциясендә катнаша. 1944 елда Халл дәүләт сәркатибе вазифасыннан, авыруы сәбәпле, китә. Ләкин моннан соң, 1945 елда ул БМО оештыру конференциясендә америкалы делегацияне җитәкли. Моның өчен ул Тынычлык өчен Нобель премиясе белән бүләкләнә.

Корделл Халл 1955 елда Вашингтонда вафат була.

Сылтамалар 
 The Cordell Hull Foundation, a non-profit NGO, based around furthering international peace and co-operation 
 The Cordell Hull Institute, a US think-tank focusing on furthering debate in international economic development and trade  
 The Cordell Hull Musuem, located in Byrdstown, Tennessee, focusing on Hull’s life and work 

Тынычлык өчен Нобель премиясе лауреатлары
АКШ дәүләт сәркатипләре
Калга

Калга́ () — Кырым ханлыгында ханнан соң икенче шәхеснең титулы. Бу вазифаны Кырымның өченче ханы Мәңгле I Гәрәй (1468–1515) оештырды. Һәрбер хан тәхеткә утырганда калганы билгеләде, гадәттә үзенең бертуганнарыннан, улларыннан яки бертуганнарының улларыннан. Калгалар тик Гәрәйләр нәселленнән  солтаннарыннан билгеләнделәр, шуңа күрә аларны шулай ук «калга-солтан» дип атаганнар. Калга тора торган урыны Акмәчет шәһәрендә (хәзерге Симферополь) булган. Кафа портыннан килеренең өлеше алды.

Моны да кара 
 Нуреддин-солтан

Кырым ханлыгы
Титуллар
Нуреддин-солтан

Нуредди́н () — Кырым ханлыгында хан һәм калгадан соң өченче шәхеснең титулы. Бу вазифаны Кырымның ханы Мәхмәд II Гәрәй (1577–1584) оештырды. Һәрбер хан тәхеткә утырганда калгадан соң нуреддинне билгеләде, гадәттә үзенең бертуганнарыннан, улларыннан яки бертуганнарының улларыннан. Нуреддиннәр тик Гәрәйләр нәселленнән  солтаннарыннан билгеләнделәр, шуңа күрә аларны шулай ук «нуреддин-солтан» дип атаганнар.

Нугай Урдасында берисемле нуреддин титулы булган.

Моны да кара 
 Калга
 Нуреддин

Кырым ханлыгы
Титуллар
Агота Кристоф

Агота Кристоф (; 1935 елның 30 октябре — 2011 елның 27 июле) — француз телендә иҗат иткән Швейцария язучысы. Чыгышы буенча маҗар. Готфрид Келлер исемендәге (2001) һәм Фридрих Шиллер исемендәге (2005) әдәби премияләр иясе.

Ул 1935 елның 30 октябрендә Маҗарстанда туа. 1956 елда, коммунизмга каршы инкыйлаб бастырылгач, Швейцариягә күчә. Анда ул француз телен үз итә.

1986 елда ул «Le grand cahier» («Калын дәфтәр») исемле беренче романын бастыра. Роман җылылык белән кабул ителә, утыздан артык телгә тәрҗемә ителә. Соңрак аның дәвамы да языла.

Гомеренең соңгы елларында әдәби эшчәнлек белән шөгыльләнмәгән. 2011 елның 27 июлендә үзенең Нойшательдагы йортында вафат була.

Библиография 
 1986: Le grand cahier (Калын дәфтәр)
 1988: La preuve (Дәлил)
 1991: Le troisième mensonge (Өченче ялган)
 1998: L'Heure grise et autres pièces
 1995: Hier (Кичә)
 2004: L'analphabète 
 2005: C'est égal (Барыбер)
 2006: La trilogie des jumeaux

Сылтмалар 
 Умерла писательница Агота Кристоф 

Француз телле язучылар
Швейцария язучылары
Карлос Сааведра Ламас

Карлос Сааведра Ламас (; 1 ноябрь 1878 ел – 5 май 1959 ел) — аргентиналы галим-хокукчы һәм сәясәтче, 1936 елда Латин Америкасыннан беренче Тынычлык өчен Нобель премиясе лауреаты.

Биография 
Карлос Сааведра Ламас 1878 елда Буйныс-Айрыста туа. 1903 елда хокук докторы дәрәҗәсе белән Буйныс-Айрыс университетын тәмамлый. Халыкара хокук профессоры була, шулай ук Ла-Плата университетында хокук белемен һәм социологияне укыта. Сәяси карьерасын 1906 елда иҗтимагый кредит хезмәтен җитәкләү белән башлый. 1908 елда Аргентина парламентына сайлана, ә 1915 елда юстиция һәм иҗтимагый мәгариф министры итеп билгеләнә. 1932 елдан 1938 елга кадәр Сааведра Агустин Педро Хусто хөкүмәтендә тышкы эшләр министры вазифасын үти. Бу вазифасында ул Боливия-Парагвай конфликтын хәл итүдә катнаша һәм алты нейтраль Америка дәүләтеннән дуслашу комиссиясен оештырып, 1934 елның июнендә тынычлык килешүенә кул куюга ирешә. Тынычлык булдыруда хезмәтләре өчен ул 1936 елда Тынычлык өчен Нобель премиясе белән бүләкләнә. Шул ук елны ул Милләтләр Лигасының президенты итеп сайлана.

1959 елда Буйныс-Айрыста 80 яшендә вафат була.

Сылтамалар 
 Карлос Сааведра Ламас — биография 
 Nobelprize.org 

Тынычлык өчен Нобель премиясе лауреатлары
Аргентина сәясәтчеләре
Нуреддин

Нуредди́н () — Нугай Урдасында уң (көнбатыш) канат хөкемдарының титулы, бий белән бергә хакимлек итүче һәм аның варисы. Титулның исеме Идегәй бәкнең улы Нуретдин исеменнән чыга. Вазифаны 1537 елда Идел буе күчеп йөрү җирләрендә идарә итү өчен керткәннәр. 1560 елларга кадәр бер үк вакытта ике нуреддинне билгеләгәннәр: берсе канат башлыгы буларак, икенчесе гаскәр башлыгы буларак; аннан соң бу ике бурычны бер мирза башкарган. Гадәттә нуреддин булып хакимлек итүче бийнең энесе яки улы билгеләнгән.

Кырым ханлыгында берисемле нуреддин титулы булган.

Әдәбият 
  Трепавлов, В.В. История Ногайской Орды. — М.: Восточная литература.

Моны да кара 
 Нуреддин-солтан

Нугай Урдасы
Титуллар
Франция милли символы

Хәзерге эмблема 1953 елдан Франция символы булып тора. Ләкин аның рәсми билге буларак хокукый статусы бөтенләй юк. Эмблема берничә өлештән тора:

 арыслан башы һәм République Française (Француз җөмһүрияте) дигән сүзне белдерүче «RF» монограммасы белән пельта;
 акыллылык, хикмәтне белдерүче имән ботагы;
 гаделлек билгесе булган фасция.

Тарих

Шулай ук кара 
 Марианна (символ)
 Франция байрагы
 Франция символлары

Франция
Әлифба буенча герблар
Артур Һендерсон

Артур Һендерсон (; 13 сентябрь 1863 ел, Глазго – 20 октябрь 1935 ел, Лондон) – Бөекбритания сәясәтчесе, Бөекбритантия Лейбористлар фиркасы лидеры, 1934 елда Тынычлык өчен Нобель премиясе лауреаты.

Биография 
Артур 1863 елда  текстиль эшчесе гаиләсендә туа. Әтисе вафат булганда, аңа нибары 10 яшь кенә була. Металл коючы булып эшли, методистлар чиркәвенә керә һәм методист дин әһеленә әйләнә. 1892 елдан – металл коючылар һөнәри берләшмәсе хезмәткәре. 1888 елда Һендерсон Элеонора Уотсонга өйләнә. Аларның гаиләсендә бер кыз һәм өч ул туа.

1900 елда Артур Һендерсон 1903 елда төзелгән Бөекбритания Лейбористлар фиркасенең нигезе булган хезмәт вәкилләре комиссиясенә нигез салучыларның берсе. 1903 елда ул Бөекбритания парламентына сайлана. 1935 елга кадәр Һендерсон төрле сайлау урыннарыннан парламентка яңадан сайлана.

1911-1934 елларда ул Лейбористлар фиркасе сәркатибе.

Беренче бөтендөнья сугышы елларында, 1915-1917 елларда, Һендерсон Һерберт Һенри Асквит һәм Ллойд Джордж хөкүмәтләренә портфельсез министр буларак керә һәм «җиңү белән тәмамланачак сугыш» өчен чыгышлар ясый.

Февраль инкыйлабыннан соң  Россияга килә һәм Россия Вакытлы хөкүмәте һәм Эшче һәм солдан депутатларының Петроград шурасы белән сөйләшүләр алып бара.

Сугыштан соң Һендерсон Милләтләр Лигасы оештыруны яклый. 1924 елда Джеймс Рамсей Макдональдның беренче лейбористик кабинетында эчке эшләр министры; 1929-1931 елларда Макдональдның  икенче кабинетында тышкы эшләр министры, бу вазифасында ул 1929 елда ССРБ белән Бөекбритания арасында 1927 елда бетерелгән дипломатик мөнәсәбәтләрне торгыза. 1931-1933 елларда коралсызландыру буенча халыкара конференция рәисе була. 1934 елда Тынычлык өчен Нобель премиясе белән бүләкләнә.

Артур Һендерсон 1935 елның 20 октябрендә Лондонда вафат була.

Тынычлык өчен Нобель премиясе лауреатлары
Бөекбритания лейбористлары
Бөекбритания эчке эшләр министрлары
Бөекбритания тышкы эшләр министрлары
Франция географиясе

Франция мәйданы — 547 030 км² (диңгез арты җирләре белән бергә — 674 843 км²). Ил көньяктан төньякка һәм көнбатыштан көнчыгышка 1000 км-га сузыла. Зурлыгы буенча Франция Аурупада тулысынча урнашкан илләр арасында икенче урынны алып тора (Украинадан соң).

Франция җирләре аша Пиреней, Альп, Юра сузыла.

Чиктәшлек 
Франциянең күпчелек өлеше Көнбатыш Аурупада урнаша. Төньяк-көнчыгышта ул Бельгия, Люксембург һәм Алмания белән, көнчыгышта Алмания һәм Швейцария белән, көньяк-көнчыгышта Монако һәм Италия белән, көньяк-көнбатышта исә Испания һәм Андорра белән чиктәш.

Көнбатышта һәм төньякта Франция Атлантик океан (Бискай култыгы һәм Ла-Манш бугазы), көньякта Урта диңгез тарафыннан юыла.

Чикләр нокталары

Метрополия 
 Иң төньяк нокта — Bray-Dunes, Nord 
 Иң көньяк нокта — Îles Lavezzi, Corsica 
 Иң көнбатыш нокта — Île d'Ouessant, Brittany 
 Иң көнчыгыш нокта — Cervione, Haute-Corse

Кыйтга өлеше 
 Иң төньяк нокта — Bray-Dunes, Nord  
 Иң көньяк нокта — Puig de Comanegra, Pyrénées-Orientales 
 Иң көнбатыш нокта — Pointe de Corsen, Finistère  
 Иң көнчыгыш нокта — Lauterbourg, Bas Rhin

Искәрмәләр

Әдәбият

Сылтамалар

Моны да карагыз
Анкилозаврлар

Анкилозаврлар () — тиреофорлар асотрядының инфраотряды.

Систематика һәм төзелеш үзенчәлекләре
Анкилозаврлар — орнитишийлар тәртибенең вәкилләре, тиреофорлар төркеменә керәләр. Анкилозаврларны санамыйча, бу төркемгә стегозаврлар, скутеллозаврлар һәм сцелидозавридлар карыйлар. Анкилозаврларның үзенчәлекләре: арткы азаклыклар алгылардан ике тапкырга зуррак булганнар, бөтен тәне сөякле пластиналар белән капланган иде, кай урыннарда шиплар да булганнар, «калкансыз» тамак һәм корсак кына калганнар.

Анкилозаврларның тешләре нечкә, сулы ризык кына ашау өчен кирәк. Шуңа күрә, мөгаен, анкилозаврлар үсемлекләрне генә түгел, үлгән хайваннарның гәүдәләрен һәм башка динозаврларның йомырткаларын ашый алганнар.

Инфратәртип ике гаиләлеккә бүленә:
Анкилозавридлар, иң борынгы анкилозаврлар: калын, бер-берсенә кушылган, сөяк белән бергәләштерелгән пластиналар белән капланган киң, өчпочмаклы баш, койрыктагы палица, башның арткы өлешендә эре түгел сөякле мөгезләр. Эуплоцефалусның сөякле, әмма хәрәкәтле күз кабагы булган. Иң алдынгы анкилозавридларның баш сөягендә тын алу өчен кыен каналлар системасы бар иде. Алар исләр сизүне яхшыртканнар һәм авазлар ясау өчен кулланыла алганнар. Анкилозавридлар юраның яртысында барлыкка килгәннәр. Без белгән анкилозаврларның борынгысы — гаргойлезавр (Вайоминг, бәләкәй баш сөяге һәм тулы булмаган скелет буенча билгеле). Анкилозаврларның таңы стегозаврларның һәм завроподларның иң яхшы вакытында башлана (Дракопелта, Португалия, һәм мумоорапелта, Колорадо).
Нодозавридлар: палицалар юк, зур шиплар күп, башы таррак, җиңелрәк, сөякле мөгезләр юк. Нодозавридларның иңбашларында нык үсеш алган мускуллар булганнар (анкилозавридларның иңбаш мускуллары болай нык үсеш алмаган). Шулай итеп, анкилозавридларның палицасын нодозавридларныкы шиплар алыштыра: ерткычның һөҗүме вакытында нодозавридларның мускуллары шипларны хәрәкәт итерә алганнар. Ләкин, мөгаен, шипларның төп мәксәте төр эчендәге демонстрациядә, территория һәм партнёрлар өчен сугышта булган. Чын нодозавридларның калдыклары акбүр чорының башына кадәр очрамый. Беренче чын нодозавридлар — завропелта (Монтана), цедарпелта (Юта) һәм попозавр (Техас). Анкилозавридлар да, нодозавридлар да динозаврларның юкка чыгуына кадәр яшәгәннәр һәм чәчкә атканнар.
Кайбер анкилозаврлар (мәсәлән, гастония, иртәнге акбүр, Юта, һәм полакантус, иртәнге акбүр, Англия һәм Испания) үзләрендә анкилозавридларның һәм нодозавридларның сыйфатларын бергәләштерәләр. Бәлки, алар өченче ботакка карыйлар.

Искзрмәләр
Анкилозавридлар

Анкилозавридлар () - анкилозаврлар инфратәртибенең гаиләлеге. Юра  чорының уртасында барлыкка килгәннәр, акбүр чорының азагына кадәр яшәгәннәр. Без белгән анкилозаврларның борынгысы — гаргойлезавр (Вайоминг, бәләкәй баш сөяге һәм тулы булмаган скелет буенча билгеле). Анкилозаврларның таңы стегозаврларның һәм завроподларның иң яхшы вакытында башлана (Дракопелта, Португалия, һәм мумоорапелта, Колорадо).

Нодозавридлардан калын, бер-берсенә кушылган, сөяк белән бергәләштерелгән пластиналар белән капланган киң, өчпочмаклы баш, койрыктагы палица, башның арткы өлешендә эре түгел сөякле мөгезләр белән аерылалар. Эуплоцефалусның сөякле, әмма хәрәкәтле күз кабагы булган. Иң алдынгы анкилозавридларның баш сөягендә тын алу өчен кыен каналлар системасы бар иде. Алар исләр сизүне яхшыртканнар һәм авазлар ясау өчен кулланыла алганнар.

Чыганаклар 

Юра периоды динозаврлары
Акбур периоды динозаврлары