alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
Biom

Biom – rozległy obszar o określonym klimacie, charakterystycznej szacie roślinnej i szczególnym świecie zwierzęcym. Typ roślinności biomu jest charakterystyczny, choć skład gatunkowy może być różny w zależności od położenia geograficznego i historii flory. Podobnie rzecz się ma ze składem gatunkowym zwierząt. O zaliczeniu różnych obszarów do tego samego biomu decyduje podobieństwo fizjonomiczne, a nie pokrewieństwo zasiedlających je organizmów i ich zespołów (które to pokrewieństwo z kolei decyduje o wydzielaniu państw zoogeograficznych i fitogeograficznych). Większe biomy wyróżnia się na podstawie roślinności i dużych zwierząt, często ssaków.

Biomy a formacje roślinne 
Przyczyną pewnego zamieszania w terminologii ekologicznej dotyczącej tego tematu jest fakt, że ekolodzy anglojęzyczni czasem używają wymiennie określenia biom i formacja roślinna. W ujęciu powszechnie przyjętym biom jest pojęciem abstrakcyjnym, rodzajem kategorii, grupującej jednostki niższe. Jednakże należy pamiętać, że zespoły wchodzące w skład poszczególnych biomów mogą w ogóle nie być spokrewnione. Przykładem mogą być lasy liściaste Ameryki Północnej i Południowej. Wchodzą one w skład biomu las strefy umiarkowanej, jednakże niektóre gatunki w nich występujące nie są ze sobą spokrewnione. Podobnie ma się rzecz z biomem pustynia, który zawiera w sobie zupełnie odmienne pod względem składu gatunkowego pustynie Australii i Afryki. Im mniej barier oraz im krótsza izolacja różnych obszarów tego samego biomu, tym wikaryzujące (tj. odpowiadające sobie) gatunki są bliżej spokrewnione. Np. flora i fauna makii europejskiej i azjatyckiej są niemal takie same, od flory i fauny chaparralu różni się nieznacznie (np. występują inne gatunki z tego samego rodzaju, gdyż wyewoluowały od wspólnych przodków zasiedlających Laurazję, a różnią się dość mocno od odpowiednich formacji, np. fynbosu, których flory i fauny wyewoluowały pod przodków zasiedlających Gondwanę.

Rodzaje biomów 
Najprostsza klasyfikacja biomów to podział na lądowe i wodne. Ze względu na strefowość dzieli się natomiast biomy na:
 strefowe (zonalne)
 niestrefowe (azonalne)
 pozastrefowe (ekstrazonalne)
 międzystrefowe (intrazonalne)
 nizinne (anakimatyczne)
 wyżynne (unakimatyczne)

Biomy na kuli ziemskiej

Przypisy
Vipassana

Vipassana (sanskryt: wipaśjana) – buddyjska technika medytacyjna. Wywodzi się z tradycji therawady. Medytacja vipassany w skrócie polega na utrzymywaniu świadomości na naturalnych doznaniach w obrębie ciała medytującego. Praktyka zwykle zaczyna się od nauki techniki Anapana, czyli koncentracji na naturalnym oddechu.

Semantycznie vipassana (w języku pali) oznacza wgląd, czyli postrzeganie rzeczy i zjawisk takimi, jakimi są w istocie. Vipassana w tym ujęciu to esencja nauki Buddy, doświadczenie faktycznej prawdy, którą głosił.

Zobacz też 
 Śamatha

Linki zewnętrzne 
 Medytacja Vipassana w prostych słowach
 Vipassana nauczana przez S.N Goenkę w tradycji Sayagi U Ba Khina

Medytacja buddyjska
Ind

Ind (In, łac. indium) – pierwiastek chemiczny, metal z bloku p układu okresowego.

Został odkryty w 1863 r. przez Ferdinanda Reicha i Hieronymousa Theodora Richtera z Akademii Górniczej we Freibergu. Nazwa pochodzi od koloru indygo, na jaki barwi płomień (linia spektralna 451,13 nm). W temperaturze pokojowej jest odporny na działanie powietrza. Dopiero w podwyższonej temperaturze tworzy tlenek. Nie reaguje z kwasami nieutleniającymi. Z kwasem siarkowym i azotowym reaguje na gorąco. Rozpuszcza się w roztworach zasad. W wyższych temperaturach reaguje z chlorowcami, siarką i azotem.

Występowanie i otrzymywanie 
Zawartość indu w skorupie ziemskiej średnio wynosi około 50 ppb (µg/kg), a w wodzie 0,1-0,01 ppt (ng/kg). W przyrodzie występuje w minerałach: rokezycie CuInS2, indycie FeIn2S4 i gallindycie In(OH)3. Często towarzyszy rudom cynku, żelaza, miedzi i cyny.

Metaliczny ind otrzymuje się przez redukcję tlenku indu wodorem lub metodą elektrolizy roztworu jego soli.

Zastosowania 

Ind wykorzystywany jest intensywnie przez przemysł półprzewodnikowy, m.in. do wytwarzania tranzystorów p-n-p z germanem oraz do niskotemperaturowego lutowania półprzewodników. Z pierwiastkami grupy 15 tworzy półprzewodniki III-V. Spośród nich arsenek indu (InAs) i antymonek indu (InSb) są stosowane do produkcji tranzystorów niskotemperaturowych i termistorów, a fosforek indu (InP) do tranzystorów wysokotemperaturowych.

Ind stosuje się też jako dodatek stopowy (np. do stali) podwyższających ich twardość i odporność na korozję. Wykorzystuje się go (w postaci drutu) przy produkcji termometrów oporowych i przyrządów optycznych. Wchodzi w skład metalicznych powłok antykorozyjnych. Niektóre stopy indu mają właściwości nadprzewodzące. W postaci tlenku indowo-cynowego jest wykorzystywany w wyświetlaczach ciekłokrystalicznych (LCD). Wytwarza się z niego stopy niskotopliwe (stop zawierający 24% indu i 76% galu). Tlenek indu stosuje się również przy wytwarzaniu powierzchni o własnościach elektroluminescencyjnych.

W pierwszej dekadzie XXI w. produkcja indu zaczęła gwałtownie wzrastać z powodu zastosowań tego pierwiastka w przemyśle elektronicznym, szczególnie w produkcji wyświetlaczy LCD oraz paneli słonecznych. W 2007 roku 75% rocznej produkcji indu zużyto do produkcji LCD dla odbiorników telewizyjnych i wyświetlaczy w telefonach komórkowych. Zaledwie 8% odbiorników telewizyjnych na świecie są odbiornikami LCD, co stwarza potencjalnie duży wzrost zapotrzebowania na ten metal. W 2011 globalna produkcja indu wyniosła 1800 ton, z czego Japonia zużyła 60%.

Ze względu na duży przekrój czynny dla neutronów ind używany jest także do produkcji prętów kontrolnych do reaktorów jądrowych. Inne zastosowanie to detekcja neutronów metodą aktywacyjną.

Uwagi

Przypisy 

Pierwiastki chemiczne
 
Niemieckie odkrycia
Orange (Vaucluse)

Orange (oks. Aurenja) – miasto na południu Francji, w departamencie Vaucluse (region Prowansja-Alpy-Lazurowe Wybrzeże), położone w dolinie Rodanu, na północ od Awinionu, ok. 90 km od Morza Śródziemnego.

Według danych na rok 2008 gminę zamieszkiwało 29 527 osób, a gęstość zaludnienia wynosiła 363 osoby/km² (wśród 963 gmin regionu Prowansja-Alpy-W. Lazurowe Orange plasuje się na 26. miejscu pod względem liczby ludności, natomiast pod względem powierzchni na miejscu 71.).

Umiejscowione w Orange, a zbudowane między 10 a 25 rokiem n.e., rzymski teatr, łuk triumfalny Tyberiusza (zbudowany w 27 roku na pamiątkę zwycięstwa nad Galami) i otaczająca zabudowa zostały w 1981 wpisane na listę światowego dziedzictwa UNESCO. Miasto znane było w czasach rzymskich pod nazwą Colonia Julia Firma Secundanorum Arausio.

W 529 r. odbył się tu ważny dla historii dogmatu o łasce II synod w Orange (Concilium Arausicanum). Synod ten skrytykował poglądy semipelagian odwołując się do nauczania św. Augustyna z Hippony.

Od nazwy miasta przyjęło swą nazwę Księstwo Oranii, z którego wywodzą się przedstawiciele sprawującej władze w Holandii po dzień dzisiejszy Dynastii Orańskiej.

Pomiędzy 6 a 26 lipca 1794 roku w Orange zostały zgilotynowane 32 siostry zakonne, które odmówiły złożenia przysięgi na konstytucję cywilną uchwaloną przez Konstytuantę. Ich męczeńską śmierć Kościół katolicki wspomina w dniu 16 lipca.

W mieście znajduje się stacja kolejowa Gare d'Orange.

Populacja

Galeria

Miasta partnerskie 
  Breda
  Diest
  Dillenburg
  Byblos
  Jarosław
  Kielce
  Rastatt
  Spoleto
  Vélez-Rubio
  Vyškov
  Weifang

Przypisy

Bibliografia 
 Źródło danych:

Linki zewnętrzne 
 Oficjalna strona internetowa Orange

 
Miejscowości w departamencie Vaucluse
Obiekty z listy dziedzictwa UNESCO we Francji
Stanowiska archeologiczne we Francji
Galia (prowincja rzymska)
Miasta w regionie Prowansja-Alpy-Lazurowe Wybrzeże
Wilga

Wilgi (Oriolidae) – rodzina ptaków, blisko 30 gatunków

Miejsca:

 Wilga – rzeka w województwie małopolskim
 Wilga – rzeka w województwie mazowieckim
 Wilga – wieś w województwie mazowieckim
 Osiedle Wilga (powiat garwoliński)
 Wilga – osiedle na warszawskim Gocławiu
 Wilga – gmina wiejska w województwie mazowieckim, w powiecie garwolińskim
 Wilga – dawna gromada w powiecie garwolińskim w województwie warszawskim

Osoby:
 Joachim Wilga – marszałek konfederacji targowickiej
 Ludwik Wilga – starosta grabowiecki, rotmistrz Kawalerii Narodowej
 Remigian Wilga – podstoli żytomierski

 Wilga – wydawnictwo książkowe

Zobacz też 

 Wilga Badowska – malarka, plastyczka.
 Wilga Garwolin – klub sportowy z Garwolina
 GTS Wilga Garwolin –  sekcja siatkarska klubu Wilga Garwolin
 PZL-104 Wilga – samolot
 Sympozjum Wilga
Cyprian (biskup)

Cyprian (zm. 16 listopada 1207) – biskup lubuski od 1198, następnie biskup wrocławski od 1201.

Przed przybyciem do Polski około 1185 był zakonnikiem w klasztorach norbertańskich w Cappenbergu i w Želivie. W 1193 został opatem tegoż konwentu w klasztorze ołbińskim. Biskupem lubuskim prekonizowany 8 kwietnia 1198, ale już w 1201 (między marcem a sierpniem) został przeniesiony na stolec biskupi we Wrocławiu(został wybrany przez kapitułę katedralną).Bliski współpracownik książąt śląskich Bolesława Wysokiego i jego syna i następcy Henryka Brodatego, wspierał ich (a zwłaszcza Henryka) w realizacji planów kolonizacyjnych na prawie niemieckim na Śląsku, z którym zawarł nawet umowę w sprawie dogodniejszego płacenia dziesięcin przez kolonistów. W 1201 poparł Henryka w walce ze stryjem Mieszkiem Plątonogim, prosząc jednocześnie o interwencję tak u biskupa krakowskiego Pełki, jak i u arcybiskupa gnieźnieńskiego Henryka Kietlicza, co doprowadziło do ugody między zwaśnionymi książętami. Brał czynny udział w fundacji klasztoru Cysterek w Trzebnicy – nadał im dziesięciny ze Ścinawy i Stobna, a 13 stycznia 1203 uroczyście wprowadził mniszki do dopiero co zbudowanego drewnianego klasztoru. został pierwszym biskupem wrocławskim wybranym przez kapitułę katedralną, a nie bezpośrednio przez księcia.  Wybór kapituły został potem zatwierdzony przez papieża.

Tradycja przypisuje mu zlikwidowanie ostatnich miejsc kultu pogańskiego na Śląsku. Według lokalnych przekazów jaworskich opisanych w kronice z XVII w. "Annales Jaurani bei Rohinus" z woli Cypriana spalono święty gaj na Górze Bazaltowej położonej 6 km od miasta Jawor.

Przypisy

Zobacz też 
 biskupi wrocławscy
 Wrocław

Bibliografia
 Waldemar P. Könighaus: Die Zisterzienserabtei Leubus in Schlesien von ihrer Gründung bis zum Ende des 15. Jahrhunderts, Otto Harrassowitz Verlag, 2004

Biskupi katoliccy Polski średniowiecznej
Biskupi wrocławscy
Biskupi lubuscy
Ludzie związani z Wrocławiem (Polska średniowieczna)
Norbertanie (biografie)
Urodzeni w XII wieku
Zmarli w 1207
Jan Tricius

Jan Tricius, Tretko (zm. 1692 w Krakowie) – malarz polski.

Życiorys 
Nie istnieje wiele szczegółów z biografii malarza. Kształcił się w Paryżu, gdzie zafascynowała go twórczość francuskiego malarza barokowego - Nicolasa Poussina. Następnie doskonalił warsztat w Antwerpii. Zapoznał się z dziełami jednego z najwybitniejszych flamandzkich mistrzów pędzla - Jacoba Jordaensa. Jan Tretko zachwycił się jego obrazami i przez długi czas czerpał z nich inspirację. Po powrocie z Antwerpii Trycjusz kontynuował naukę malarstwa w Gdańsku. 
Od 1655 roku artysta przebywał w Krakowie. Kontakty z dworem Jana II Kazimierza Wazy pomogły mu wkrótce otrzymać posadę malarza nadwornego. Trycjusz tworzył głównie portrety dostojników utrzymane w estetyce charakterystycznej dla wizerunków sarmackich. Malował później, również kolejnych władców – Michała Korybuta Wiśniowieckiego i Jana III Sobieskiego. Monarchowie pozowali samotnie oraz z członkami najbliższej rodziny. Ze względu na znaczną liczbę obrazów przedstawiających ostatniego wymienionego władcę, Trycjusz jest niekiedy nazywany portrecistą Jana III. 
Oprócz wizerunków dostojników świeckich i duchownych malował on także obrazy religijne. Jeden z nich znajduje się w gotyckim kościele pod wezwaniem świętych apostołów Piotra i Pawła, położonym w podkrakowskich Bolechowicach. Obraz zatytułowany „Ukrzyżowanie” zdobi ołtarz główny tej świątyni. W nawie bocznej katedry łowickiej znajduje się inne dzieło autorstwa Jana Tretki - „Król Jan Kazimierz w Łowiczu”. Przedstawia monarchę, który wraz ze swą małżonką składa hołd relikwiom św. Wiktorii. 
Oprócz malowania dzieł własnych Trycjusz zajmował się także konserwacją obrazów zdobiących ściany Zamku Królewskiego na Wawelu. W 1684 roku król Jan III Sobieski wyraził uznanie wobec swego nadwornego malarza i powierzył mu funkcję klucznika.

Dzieła  
 "Portret Jana III Sobieskiego z synem Jakubem " 
 "Portret Jana III Sobieskiego" (1677 r.) 
 "Portret Jana III Sobieskiego" (1684 r.)

Przypisy 

Artyści związani z Gdańskiem w I Rzeczypospolitej
Artyści związani z Krakowem (I Rzeczpospolita)
Malarze nadworni Jana II Kazimierza Wazy
Polscy malarze XVII wieku
Zmarli w 1692
Zlewisko

Zlewisko (basen) – zbiór dorzeczy, obszar lądowy, z którego wszystkie wody powierzchniowe i podziemne spływają do jednego morza, oceanu bądź też innego zbiornika wodnego.

Zobacz też 
 zlewnia
 dział wód

Przypisy 

Hydrologia
Enigma (zespół muzyczny)

Enigma – zespół muzyczny, którego twórcą jest Michael Cretu.

Zespół działa od początku lat 90. XX wieku i łączy muzykę pop oraz dance z chorałami gregoriańskimi.

Muzyka Enigmy, niezwykle nastrojowa, charakteryzuje się ciepłym, łagodnym, relaksującym brzmieniem, opartym na instrumentarium elektronicznym, miękkiej grze gitary elektrycznej, wielogłosowym śpiewie oraz łagodnych rytmach. Teledyski Enigmy, równie nastrojowe, jak jej muzyka, wyróżniają się spokojnym, płynnym montażem. Michael Cretu wielokrotnie zaprzeczał, jakoby jego projekt był związany z new age i nigdy nie chciał tworzyć w tym nurcie. Enigma do tej pory wydała osiem albumów studyjnych oraz pięć wydawnictw będących kompilacjami lub remiksami.

Dyskografia 
 Albumy

 Kompilacje

 Single

 Albumy wideo

Zobacz też 
 Trance Atlantic Air Waves

Przypisy

Linki zewnętrzne 
 Oficjalna strona grupy

Niemieckie zespoły popowe
Niemieckie zespoły trance
Niemieckie zespoły ambient
Projekty muzyczne
Zdobywcy platynowych płyt
Ciepło topnienia

Ciepło topnienia – ilość energii potrzebnej do stopienia jednostki masy danej substancji. W układzie SI jednostką ciepła topnienia jest J/kg (dżul na kilogram). Zależność ciepła pobranego przez substancję od masy substancji jest wyrażona wzorem:
 

gdzie:
  – ilość dostarczonego ciepła,
  – masa ciała,
  – ciepło topnienia.

Topnienie przeprowadzane jest zazwyczaj przy stałym ciśnieniu, dlatego odpowiada ono entalpii przemiany i jest zwane entalpią topnienia.

Molowe ciepło topnienia 
Ciepło topnienia wyrażone w dżulach na mol (J/mol) nazywa się molowym ciepłem topnienia. Jest to ciepło pobrane przez 1 mol substancji podczas topnienia, gdy substancja pozostaje w temperaturze topnienia. Pobierane ciepło wyraża wzór
 

gdzie:
  – liczba moli substancji,
  – molowe ciepło topnienia.

Zależność pomiędzy oboma ciepłami topnienia ma postać
 

gdzie  jest masą molową danej substancji.

Ciepło topnienia wybranych substancji

Zobacz też 
 ciepło spalania
 ciepło właściwe
 wartość opałowa

Przypisy 

Przemiany fazowe
Wielkości termodynamiczne
Ciepło skraplania

Ciepło skraplania – ilość energii oddanej przy skraplaniu przez jednostkę masy danej substancji. W układzie SI jednostką ciepła skraplania jest J/kg (dżul na kilogram).

W danych warunkach jest równe ciepłu parowania.

Zobacz też 
 ciepło właściwe
 ciepło spalania
 wartość opałowa

Przemiany fazowe
Wielkości termodynamiczne
Ciepło krzepnięcia

Ciepło krzepnięcia – energia oddana przez ciało w wyniku krzepnięcia jednostki masy danej substancji. W układzie SI jednostką ciepła krzepnięcia jest J/kg.

Zależność oddanego ciepła Q od masy m substancji jest wyrażona wzorem:
 

Ciepło krzepnięcia jest równe ciepłu topnienia tej samej substancji, ze względu na to, że są to przeciwne procesy odwracalne.

Zobacz też
ciepło spalania
ciepło właściwe
wartość opałowa

Przemiany fazowe
Wielkości termodynamiczne
Ciepło parowania

Ciepło parowania – ilość energii potrzebnej do odparowania jednostki masy danej substancji przy stałym ciśnieniu i temperaturze. W układzie SI jednostką ciepła parowania jest J/kg. Stosuje się też jednostkę J/mol.

Ciepło parowania zależy silnie od ciśnienia (i temperatury) malejąc wraz ze wzrostem temperatury i osiągając 0 w punkcie krytycznym. 

Jeżeli nie podano dla jakiego ciśnienia określono ciepło parowania, to uznaje się, że określono je dla ciśnienia atmosferycznego.

Ciepło parowania dla niektórych substancji

Zobacz też 
 ciepło właściwe
 ciepło spalania
 wartość opałowa

Przypisy 

Przemiany fazowe
Wielkości termodynamiczne
Warunki normalne

Warunki normalne – temperatura i ciśnienie otoczenia, które stanowią rodzaj punktu odniesienia do niektórych obliczeń fizykochemicznych. W przeciwieństwie do warunków standardowych, określenie „warunki normalne” nie jest jednoznaczne i zalecane jest każdorazowe podawanie wartości, dla których to określenie zostało użyte.

Wartości określonych warunków normalnych:
dla gazów:
 ciśnienie normalne: 101 325 Pa = 1013,25 hPa = 1 atm
 temperatura normalna: 273,15 K = 0 °C
dla obliczeń termodynamicznych:
 ciśnienie: 1 atm
 temperatura: 
inne użycie:
 ciśnienie otoczenia
temperatura pokojowa.

Warunki normalne są szczególnie często stosowane do obliczeń przemian zachodzących w fazie gazowej. Np. w obliczeniach tych, przyjęło się odnosić objętość i inne wartości funkcji stanu gazów do tych warunków. Wiele stałych występujących w rozmaitych równaniach termodynamicznych jest wyznaczana w warunkach normalnych i aby je użyć, należy najpierw przeliczyć wartości funkcji stanu wyznaczone w warunkach danego eksperymentu do warunków normalnych. Często mówi się przy tego rodzaju obliczeniach, że sprowadza się wartości tych funkcji do warunków normalnych.

Z pojęciem warunków normalnych jest też związana temperatura normalna i ciśnienie normalne.

Zobacz też 
 warunki standardowe

Przypisy 

Chemia fizyczna
Termodynamika
Collegium Minus Uniwersytetu Jagiellońskiego

Collegium Minus – jeden z najstarszych gmachów Uniwersytetu Krakowskiego. Budynek ten to kamienica mieszczańska, usytuowana przy ulicy Gołębiej 11, którą w roku 1449 przejął Uniwersytet. Znajdowała się tutaj izba wspólna, lektoria i mieszkania profesorskie.

Do czasów współczesnych zachowały się tylko fragmenty dawnej budowli (w piwnicach), natomiast reszta uległa przebudowie w końcu XIX i początkach XX wieku.

Dzisiaj Collegium Minus mieści Instytut Archeologii UJ.

Zobacz też 
 Collegium Maius

Przypisy

Linki zewnętrzne 
 Wizualizacja Collegium Maius, Collegium Minus i Collegium Nowodworskiego (dostęp: 2011-02-20)
 

Zabytkowe budynki w Krakowie
Budynki Uniwersytetu Jagiellońskiego
Big Bang (ujednoznacznienie)

Big Bang – południowokoreański zespół muzyczny
 Big Bang – polski film z 1986 r. w reżyserii Andrzeja Kondratiuka
 Wielki Wybuch (ang. Big Bang) – model powstania Wszechświata
 Wielki Wybuch – instalacja artystyczna Tomasza Urbanowicza w Białymstoku z 2014 roku
 Teoria wielkiego podrywu (oryg. The Big Bang Theory) – amerykański serial komediowy
 System Software 7, system operacyjny, którego nazwa kodowa to Big Bang
SVO (Subject Verb Object)

SVO (Subject Verb Object)  – skrót oznaczający typ zdania, w którym podmiot występuje przed orzeczeniem, a dopełnienie występuje na końcu oraz typ języka, w którym takie zdania są dominujące. Jest to jeden z dwóch najpopularniejszych typów obok SOV, ten rodzaj składni jako podstawowy występuje w  41,79% języków.

Języki SVO 
To m.in.: polski, angielski, albański, estoński, fiński, francuski, ganda, grecki, hausa, hebrajski, chiński, hiszpański, indonezyjski, islandzki, jawajski, joruba, kaszubski, khmerski, kicze, łotewski, macedoński, malajski, niemiecki, portugalski, rosyjski, rumuński, serbsko-chorwacki, słoweński, suahili, tajski, ukraiński, wietnamski, włoski, zulu.

Przykładowe zdanie SVO 
 He (podmiot) ate (orzeczenie) an apple (dopełnienie)
 Er (podmiot) aß (orzeczenie) einen Apfel (dopełnienie)
 Il (podmiot) a mangé (orzeczenie) une pomme (dopełnienie)
 Он (podmiot) съел (orzeczenie) яблоко (dopełnienie)
 Hän (podmiot) söi (orzeczenie) omenan (dopełnienie)
 On (podmiot) zjadł (orzeczenie) jabłko (dopełnienie)

W językach pozycyjnych, np. w języku angielskim, taki szyk jest w zdaniach orzekających konieczny, gdyż miejsce w ciągu determinuje tu równocześnie funkcję w zdaniu. Przestawienie członów powoduje zmianę znaczenia lub czyni zdanie bezsensownym, por.

 Peter killed a lion. vs. A lion killed Peter.
 Peter brachte einen Löwen um. vs. Ein Löwe brachte Peter um.
 Pierre a tué un lion. vs. Un lion a tué Pierre.
 Pietari tappoi leijonan. vs. Leijona tappoi Pietarin.
 Pietro uccise un leone. vs. Un leone uccise Pietro.

W języku polskim, który dysponuje bogatym systemem form fleksyjnych informujących o funkcji składniowej, szyk SVO jest tylko jedną z możliwości uporządkowania wyrażeń, niemniej jednak w wyrażeniach o szyku neutralnym z reguły składniki występują w takiej właśnie kolejności.

Gdy formy mianownika i biernika odpowiednich rzeczowników są identyczne i semantyka czasownika (całego zdania) nie pozwala na jednoznaczne ustalenie funkcji składniowych, zdanie staje się dwuznaczne, np.:

Radość ze zwycięstwa przyćmiła mu śmierć przyjaciela (a także Śmierć przyjaciela przyćmiła mu radość ze zwycięstwa) można rozumieć dwojako:
 Radość ze zwycięstwa zajęła miejsce smutku po stracie przyjaciela.
 Śmierć przyjaciela odebrała radość ze zwycięstwa.

W tej sytuacji zaleca się właśnie użycie szyku SVO. Dla uniknięcia nieporozumień w zdaniach tego typu najlepiej jednak użyć strony biernej.

Przypisy

Bibliografia 
 
 

Typy zdań pod względem szyku
ORP Kaszub

ORP „Kaszub” – nazwa noszona na przestrzeni dziejów przez okręty polskiej Marynarki Wojennej. Pochodzi od określenia ludności zamieszkującej Kaszuby:
 ORP „Kaszub” – torpedowiec typu V 105 z okresu międzywojennego, eks-niemiecki SMS V 108
 ORP „Kaszub” – okręt podwodny typu M-XV z lat 50. XX wieku, eks-radziecki M-290
 ORP „Kaszub” (240) – korweta zwalczania okrętów podwodnych (dozorowiec) projektu 620 z lat 80. XX wieku

Przypisy

Bibliografia 
 
 

Nazwy polskich okrętów
Tanganika

Tanganika – nazwa kontynentalnej części Tanzanii
 Tanganika – jezioro w Afryce
 Tanganika – prowincja w Demokratycznej Republice Konga
Szkafut

Szkafut - tak nazywana jest na żaglowcach i dużych jachtach ta część pokładu jednostki, która znajduje się na śródokręciu, pod warunkiem jednak, iż jest ona położona na niższym poziomie niż pokłady: dziobowy (fordek) i rufowy (achterdek).

Pokład (żeglarstwo)
Półpokład

Półpokład – część powierzchni pokładu na jednostce pływającej, której ciągłość pomiędzy burtami jest przerwana poprzez elementy konstrukcyjne wystające z pokładu, lub zagłębiające się w niego. Półpokłady są wąskimi i długimi odcinkami pokładu biegnącymi wzdłuż burt, a rozdzielone pomiędzy burtami mogą być kokpitem, pokładówką, nadbudówką, lukiem towarowym itp. Półpokłady służą do przemieszczania się załogi. Ze względu na małą szerokość półpokładów często stosuje się poręcze nazywane handrelingami.

Zobacz też 
 promenada

Bibliografia

Konstrukcja jednostek pływających
Pokład (żeglarstwo)
Bak (żeglarstwo)

Bak, także Bakdek – skrajna część pokładu dziobowego (fordek), położona najbliżej dziobu statku wodnego. Mieści się między dziobnicą a przednim masztem; również pokład nadbudowy dziobowej, zazwyczaj ponad pokładem głównym. Na baku mogą być zainstalowane urządzenia cumownicze i kotwiczne, zaś znajdujące się pod nim pomieszczenia to komora łańcuchowa, magazyny bosmańskie, czasem pomieszczenia załogi. Pod bakiem może być również schowek na najrzadziej używane rzeczy.

Na jachcie rodzaj kadłuba, którego nadbudowa (a tym samym pokład) rozciąga się od dziobu do ok. 2/3 długości kadłuba. Mniej więcej w połowie nadbudówki umiejscowiony jest maszt.

Zobacz też 

 bakista
 achterdek
 fordek
 spardek

Bibliografia 
 

Konstrukcja jednostek pływających
Pokład (żeglarstwo)
Amon Düül

Amon Düül – niemiecka komuna hippisowska istniejąca w Monachium oraz grupy rockowe ściśle z nią związane.
Przez grupę Amon Düül przewinęła się wielka liczba muzyków, niektórych znanych tylko z imienia, często całkowicie przypadkowych. Z tego powodu grupa nie wykształciła swego stałego brzmienia ani stylu, oscylując pomiędzy elektronicznym, psychodelicznym i eksperymentalnym rockiem. Muzyka grupy była doskonałym odbiciem anarchistycznego idealizmu komuny. Jednakże spośród części muzyków przewijających się przez zespół z czasem wykształciła się grupa zainteresowana poważniejszym muzykowaniem. Nagrywali oni i koncertowali pod nazwą Amon Düül II. Muzyka tej formacji, ujęta w bardziej zdyscyplinowaną formę i poparta lepszą techniką instrumentalną, stanowi, obok twórczości takich grup jak Faust, Ash Ra Tempel, Cluster i Popol Vuh, przykład niemieckiej odmiany eksperymentalnego rocka.

Skład zespołu 
 Chris Karrer – gitara, saksofon, śpiew
 Lothar Meid – instrumenty klawiszowe
 Renate Knaup-Kroetenschwanz – śpiew
 Peter Leopold – perkusja
 Falk U. Rogner – gitara basowa, instrumenty klawiszowe
 John Weinzierl – gitara basowa, gitara, śpiew
 Danny Secundus Fichelscher – perkusja

Dyskografia 
Dyskografia grup Amon Düül i Amon Düül II (tytuły pogrubione):
 Amon Düül (1969)
 Psychedelic Underground (1969)
 Phallus Dei (1969)
 Collapsing/Singvögel Rückwärts & Co. (1970)
 Para Dieswärts Düül (1970)
 Yeti (1970)
 Tanz der Lemminge (1971)
 Disaster (1971)
 Carnival in Babylon (1972)
 Wolf City (1972)
 Viva La Trance (1973)
 Hijack (1974)
 Live in London (1974)
 Made in Germany (1975)
 Pyragony (1976)
 10th Pyragony (1976)
 Almost Live (1977)
 Only Human (1978)
 Rock in Deutschland (1978)
 Vortex (1981)
 Hawk Meets Penguin (1981)
 Utopia (1982)
 Monde Meets Penguin, Vol. 1 (1985)
 Experimante (1985)
 Amon Düül II (1989)
 BBC in Concert Plus (1992)
 Live in Tokyo (1996)

Niemieckie zespoły rockowe
Krautrock (grupy muzyczne)
Arboretum

Arboretum (łac. arbor, arboris – drzewo), ogród dendrologiczny, dendrarium  – miejsce, w którym kolekcjonuje się drzewa i krzewy oraz zwykle prowadzi się badania nad nimi. Przy arboretach działają często placówki naukowe badające morfologię, anatomię, ekologię, fizjologię i genetykę roślin drzewiastych oraz możliwości aklimatyzacji gatunków obcych. Arboreta funkcjonować mogą jako placówki samodzielne, ale stanowić też mogą część ogrodów botanicznych o wszechstronnych kolekcjach. Gatunki dawniej nasadzano w kolekcjach arboretów głównie kierując się względami estetycznymi. Współczesne kolekcje gromadzą różne gatunki według kryterium ekologicznego (tworząc grupy o podobnych wymaganiach siedliskowych) lub systematycznego (grupując gatunki i rodzaje spokrewnione).

Według definicji formalnej arboretum jest szczególnym rodzajem ogrodu botanicznego, którego zasady tworzenia i funkcjonowania w Polsce definiuje ustawa z dnia 16 kwietnia 2004 r. o ochronie przyrody. Kolekcje drzew i krzewów w oficjalnym wykazie Generalnej Dyrekcji Ochrony Środowiska definiowane są jako ogrody botaniczne. W szerszym ujęciu arboretum to dowolna powierzchnia służąca uprawie kolekcji drzew i krzewów.

Arboreta w Polsce 

 Arboretum – Ogród Botaniczny Uniwersytetu Kazimierza Wielkiego w Bydgoszczy
 Arboretum w Bolestraszycach 
 Arboretum w Glinnej
 Arboretum w Gołuchowie – jeden z najstarszych i największych ogrodów założonych w stylu angielskim w II połowie XIX w.
 Arboretum w Karnieszewicach
 Arboretum w Kopnej Górze
 Arboretum w Kórniku – ok. 3000 gatunków drzew i krzewów; najstarsze i najbogatsze w gatunki arboretum w Polsce;
 Arboretum w Ogrodzie Botanicznym Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie
 Arboretum w Kudypach
 Arboretum Leśne w Laskach
 Arboretum w Lądku-Zdroju
 Arboretum w Lipnie
 Arboretum w Lusławicach
 Arboretum w Luzinie
 Arboretum w Łódzkim Ogrodzie Botanicznym
 Ogród Dendrologiczny Uniwersytetu Przyrodniczego w Poznaniu
 Arboretum w Marculach – Regionalna Dyrekcja Lasów Państwowych w Radomiu
 Arboretum przy Nadleśnictwie Narol
 Arboretum w Nietkowie
 Arboretum – Ośrodek Badań Dendrologicznych w Pawłowicach – Uniwersytet Przyrodniczy we Wrocławiu
 Ogród Dendrologiczny w Przelewicach
 Arboretum Bramy Morawskiej w Raciborzu
 Arboretum w Rogowie 
 Arboretum Leśne im. Prof. Stefana Białoboka w Nadleśnictwie Syców
 Arboretum w Ogrodzie botanicznym PAN w Warszawie
 Arboretum Wirty
 Arboretum w Wojnowicach
 Arboretum w Wojsławicach – filia Ogrodu Botanicznego Uniwersytetu Wrocławskiego - ponad 14 tysięcy gatunków i odmian roślin, z których prawie 90 % stanowią odmiany uprawne
 Arboretum w Zielonce – 870 taksonów drzew i krzewów

Zobacz też 

 Palmiarnia

Przypisy 

 
Typy ogrodów
Dendrologia

Dendrologia (gr. déndron „drzewo”, lógos „słowo, nauka”), drzewoznawstwo – dział botaniki zajmujący się drzewami i krzewami, w tym m.in. ich morfologią, anatomią, geografią, genetyką. Zajmuje się też introdukcją – wprowadzeniem do uprawy obcych gatunków roślin oraz ich aklimatyzacją.

Badania i obserwacje drzew są prowadzone w arboretach i ogrodach botanicznych oraz ogrodach dendrologicznych.
Dendrologia ma duże znaczenie w ogrodnictwie, leśnictwie oraz architekturze krajobrazu.

Przypisy

Bibliografia
Frenologia

Frenologia (gr. phrēn – rozum) – teoria neuropsychologiczna, wedle której kora mózgu jest podzielona na odrębne ośrodki, z których każdy zapewniał fizykalne podstawy zjawisk psychicznych. Uznana za pseudonaukę.

Opracowali ją w XVIII i XIX wieku Franz Joseph Gall i Johann Spurzheim.

Opis teorii 
Zjawiska psychiczne, o jakich stwierdza ta koncepcja, stanowią wybór, prawdopodobnie zupełnie subiektywny, różnych zdolności intelektualnych, muzycznych, cech charakteru itp. Frenolodzy zakładali, że te różne talenty i zdolności u różnych ludzi rozwijają się w różny sposób, co ma swoje odzwierciedlenie również w anatomicznych rozmiarach odpowiedniego ośrodka korowego – a więc odpowiedniej części kory mózgu. Ponieważ pewne przymioty intelektualne, o jakich koncepcja ta mówi, rozwijały się silniej, ich neuroanatomiczne podłoże również przyjmowało większe rozmiary, a tym samym miało wpływ na rozwój kształtu czaszki. Tym samym określony ośrodek korowy (utożsamiony z określoną funkcją psychiczną) o większych rozmiarach powodował w tym właśnie miejscu uwypuklenie czaszki. W praktyce poglądy te sprowadzały się do twierdzeń frenologów, że na podstawie kształtu czyjejś czaszki są w stanie określić, jakie ta osoba ma talenty i ułomności. Koncepcja ta była bardzo popularna i przez wiele osób traktowana poważnie (zob. ). Przeprowadzane przez frenologów badania czaszek i wnioski wysuwane na tej podstawie były subiektywne i prowadziły do potwierdzenia istniejących ówcześnie stereotypów płciowych czy rasowych. Związku kształtu czaszki ze zdolnościami intelektualnymi, cechami charakteru, czy talentami muzycznymi nie potwierdzono naukowo. 

Podczas gdy Gall poszukiwał naukowych dowodów na poparcie swoich twierdzeń o neuronalnym podłożu różnych funkcji psychicznych (początek neurologii i neuropsychologii), jego współpracownicy rozwijali tę ideę w kierunku pseudonaukowym – jako frenologię.

Gall postulował m.in. że zdolności językowe są związane z przednimi rejonami mózgu. Wielu badaczy prowadziło dyskusję, szukając argumentów potwierdzających tę tezę, bądź jej przeczących. W takie tło właśnie wpisał się Paul Broca, korelując objawy afazji z uszkodzeniem przednich części mózgu (zob. ośrodek Broki, afazja Broki), dzięki czemu jego obserwacje były szeroko cytowane i dość szybko zostały uznane przez innych badaczy (doniesienia na temat objawów afazji i uszkodzenia przednich części mózgu były czynione na długo, zanim Broca ogłosił wyniki swoich badań, lecz nikt ich nie wiązał z frenologią).

Zobacz też 
 fizjonomika
 modułowość mózgu
 fMRI

Przypisy

Bibliografia 

 R.M. Young, Mind, Brain and Adaptation in the Nineteenth Century, Clarendon Press, 1970; przedruk, [w:] History of Neuroscience Series, Oxford University Press, 1990.
 

Teorie psychologiczne
Zdezaktualizowane teorie
Kraniologia

Kraniologia (gr. kranion ‘czaszka’) – dział anatomii porównawczej zajmujący się budową czaszki (u człowieka i innych naczelnych) oraz jej kształtowaniem się w rozwoju osobniczym i filogenetycznym.

Zobacz też 
 kraniometria

Przypisy 

Czaszka
Embriologia
Mandolina

Mandolina (wł. mandolino, skrót: mn. lub mno.) – strunowy instrument muzyczny z rodziny chordofonów szarpanych mający cztery pary strun strojonych w kwintach. Skala mandoliny (zakres dźwięków muzycznych) wynosi od g do fis³.

Współczesna mandolina jest niewielkim instrumentem z krótkim gryfem i płytkim, okrągłym pudłem rezonansowym. Na mandolinie od drugiej połowy XIX wieku (Raffaele Callace) w wolnym tempo gra się tremolo.

Nazwa 
Jej nazwa prawdopodobnie wywodzi się z perskiego pandura i dalej arabskiego dambura. Zwłoszczona nazwa łacińskiego mandora brzmi mandola, w zdrobnieniu mandolina.

Historia 

Mandolina wywodzi się z miniaturowej lutni. W jednej z galerii w Waszyngtonie znajduje się obraz pędzla Agnola Gaddiego (1350–1396, mal. od 1369) przedstawiający anioła grającego na miniaturowej lutni nazwanej mandora, obecnie znanej jako mandolina barokowa. 

Mandolina była instrumentem typowym dla wiejskiego i miejskiego folkloru Europy południowej i wschodniej. Wraz z napływem imigrantów z tych regionów do USA mandolina stała się w Ameryce popularnym instrumentem. Była też jednym z pierwszych instrumentów, którego dźwięk zapisano na cylindrach wynalezionych przez Edisona. Mandolina szybko stała się popularnym instrumentem muzyki bluesowej, country i folk. 

Twórcą współczesnego standardu mandoliny, opartego na konstrukcji skrzypiec, był Orville H. Gibson, który w 1898 zdobył patent na swoją konstrukcję mandoliny, a ta wkrótce stała się dominująca. Charakterystyczną dla niej jest obłe, przypominające kroplę, płaskodenne pudło rezonansowe z charakterystycznymi dla instrumentów smyczkowych otworami w kształcie litery f. W latach pięćdziesiątych zaczęto produkować mandoliny elektryczne na wzór gitar elektrycznych.

Pierwszymi znanymi wirtuozami mandoliny byli w większości emigranci do USA Bernardo Dapace, Samuel Siegel, Dave Apollon i Giduanni Giuuale, którzy w latach 40. koncertowali z repertuarem popularnym i transkrypcjami muzyki poważnej na ten instrument. Najwięcej jednak dla popularności instrumentu zrobił twórca stylu bluegrass, Bill Monroe, doprowadzając brzmienie mandoliny do perfekcji. 

Mandolina znalazła zastosowanie, choć dość ograniczone w muzyce rockowej. Dźwięk mandoliny słychać w wielu sentymentalnych piosenkach Roda Stewarta. Na mandolinach często grali muzycy z grupy Jethro Tull: Ian Anderson, Martin Barre i Dave Pegg oraz Eric Bazilian z zespołu The Hooters. Sporadycznie na mandolinie grał John Paul Jones z Led Zeppelin, Steve Howe z Yes,  Chris Cornell z Soundgarden i Peter Buck z R.E.M.

Na mandolinie zagrał także Paul McCartney w swoim przeboju „Dance Tonight”.

Zobacz też 

 mandora
 mandolina barokowa
 mandola
 Orkiestra Mandolinistów Edwarda Ciukszy
 mandriola

Instrumenty lutniowe
Chordofony szarpane
Ext3

ext3 () – system plików oparty na systemie ext2. Jest to domyślny system plików w większości dystrybucji systemu Linux opartych na jądrze od 2.4 do 2.6.

Księgowanie 
System plików ext3 jest rozszerzeniem ext2 i różni się od niego dodanym mechanizmem księgowania – dokładnego zapisu zmian na dysku, który w razie awarii systemu umożliwia szybsze przywrócenie spójności systemu plików niż w przypadku ext2. Poza mechanizmem księgowania system plików ext3 różni się od ext2 brakiem możliwości odzyskania skasowanych plików.

W odróżnieniu od większości innych systemów z księgowaniem, system ext3 daje do wyboru trzy tryby księgowania:
 w trybie najbezpieczniejszym księgowane są zarówno metadane, jak i zwykłe dane;
 w trybie domyślnym księgowane są tylko metadane;
 istnieje jeszcze jeden tryb, w którym również księgowane są tylko metadane, ale jest mniej bezpieczny, ponieważ pozwala na modyfikację danych objętych metadanymi niezapisanymi jeszcze na dysk.

Konwersja 
System plików ext2 może być w prosty sposób przekształcony do systemu ext3 i odwrotnie. Konwersja systemu plików z ext2 do ext3 polega na dodaniu pliku dziennika. Z tego względu nie jest konieczne tworzenie kopii zapasowej konwertowanych partycji. Konwersję w dowolną stronę można przeprowadzić bezpośrednio po prawidłowym odmontowaniu systemu plików, np. dla pierwszej partycji pierwszego dysku:
 z ext2 na ext3
poleceniem:
 tune2fs -j /dev/hda1
i zmieniając odpowiadający jej wpis w pliku fstab z ext2 na ext3
 z ext3 na ext2
zmieniając odpowiadający jej wpis w pliku fstab z ext3 na ext2

i poleceniami:
 tune2fs -O ^has_journal /dev/hda1
 e2fsck /dev/hda1

System plików ext3 jest w pełni kompatybilny wstecz. Mogą z niego korzystać programy napisane dla ext2 (np. program rozruchowy GRUB).

Limity 

Innym ważnym ograniczeniem jest maksymalna liczba podkatalogów w jednym katalogu, których może być 31998.

Zalety 

 Prosta implementacja
 Znikoma fragmentacja plików
 Małe obciążenie procesora w porównaniu z ReiserFS i XFS
 Kompatybilność z ext2.

Wady 
 Ze względu na zerowanie wskaźników do węzłów usuniętych plików, w systemie ext3 jest bardzo utrudnione odzyskanie skasowanych plików (w przeciwieństwie do ext2).
 Zmiana wielkości partycji bez utraty danych możliwa jedynie po odmontowaniu i zamianie na ext2 – zmianę wielkości pracującej partycji umożliwia ReiserFS.
 Dla danych dostępna niepełna powierzchnia dysku.
 Ograniczona wielkość partycji do 32 TiB – pół miliona razy większą wielkość partycji (do 16 EiB) zapewnia XFS.

Zobacz też 
 ext
 ext2
 ext4

Linki zewnętrzne 
 FAQ na temat ext3 
 kontrola i naprawa

Dyskowe systemy plików
GNU GRUB

GNU GRUB () – program rozruchowy rozwijany w ramach projektu GNU. Jego nazwa jest grą słów związaną z fizyczną teorią wielkiej unifikacji ().

Za jego pomocą można uruchomić jeden z wielu (m.in. GNU/Linux, FreeBSD, Windows, Windows NT, DOS, OS X) systemów operacyjnych zainstalowanych na komputerze lub udostępnionych w sieci (z wykorzystaniem Pre-boot eXecution Environment (PXE) dostarczanym przez BIOS). GRUB potrafi odczytywać wiele systemów plików: AFFS, AtheOS FS, BeFS, BtrFS, cpio, Linux ext2/ext3/ext4, DOS FAT12/FAT16/FAT32, exFAT, HFS, HFS+, ISO 9660, JFS, Minix, nilfs2, NTFS, ReiserFS, ROMFS, SFS, Squash4, tar, UDF, BSD UFS/UFS2, XFS i ZFS. W ten sposób można załadować jądro systemu operacyjnego oraz ewentualnie wirtualny dysk startowy (initrd). Dodatkowo GRUB potrafi ładować systemy bezpośrednio z urządzenia.

GRUB obsługuje zabezpieczenia hasłem uruchamiania dowolnego systemu operacyjnego lub możliwości uruchomienia powłoki. Dla haseł obliczana jest suma MD5, co powoduje trudności w odgadnięciu hasła, nawet gdy zna się sumę kontrolną.

Zobacz też 
 LILO
 SYSLINUX

Przypisy

Linki zewnętrzne 
 Oficjalna strona projektu GNU GRUB 
 Oficjalny podręcznik 

Programy rozruchowe
GNU
Wolne oprogramowanie napisane w C
Program rozruchowy

Program rozruchowy (ang. bootstrap loader, skr. bootloader) – działający na zasadzie „samorozruchu” program uruchamiany jako pierwszy po zakończeniu wykonywania przez BIOS lub UEFI procedury POST, służący do załadowania systemu operacyjnego do pamięci operacyjnej komputera.

Bootstrap 
Bootstrap (od ang. pull oneself up by one’s bootstraps, dosł. „wyciągnąć się za pomocą pętli z tyłu butów”) to idea rozwiązania systemowego w informatyce obrazująca samorozruch komputera. Sama procedura rozruchowa nazywana jest w języku angielskim terminami boot lub booting.

Pierwotnie (np. EXEC) bootstrap polegał na manualnym wpisaniu (bit po bicie) z pulpitu technologicznego komputera komendy „ładuj i wykonaj z urządzenia”, na którym załadowany był OS, interpreter komend lub inny program.

Później proces ten został zaszyty sprzętowo jako koniec prawidłowo przeprowadzonego przebiegu BIOS-a i działał w kooperacji z interpreterem komend systemu nadrzędnego, takiego jak DOS, UNIX czy Windows. Proces ten został nazwany programem rozruchowym.

Rozruch w różnych architekturach komputerów 
W komputerach PC nagłówek (segment startowy) programu rozruchowego może być umieszczony w pierwszym, 512-bajtowym fragmencie sektora startowego dysku twardego (ang. Master Boot Record). W systemach DOS/Windows jest tam zapisany program, który ładuje kolejny program rozruchowy z partycji oznaczonej jako aktywna. W systemach uniksowych pliki dodatkowe programu rozruchowego znajdują się zazwyczaj w katalogu lub partycji montowanej w katalogu /boot.

Rozruch z innych urządzeń 
Program rozruchowy oraz cały system operacyjny może być pobierany także z innych urządzeń takich jak stacja dyskietek, napęd CDROM, dyski USB, a nawet spoza komputera, z serwera w sieci lokalnej (zob. PXE). Dawniej także z taśmy perforowanej albo pamięci bębnowej.

Boot Device Menu 
Boot Device Menu (z ang. menu urządzeń rozruchowych) to menu służące do bootowania (uruchamiania) systemu z innego urządzenia niż domyślne bez potrzeby zmiany kolejności bootowania w ustawieniach BIOS-u.

Boot Device Menu wywołuje się klawiszami funkcyjnymi zaraz po uruchomieniu komputera, a przed startem systemu. W zależności od sprzętu najczęściej używa się: . Boot Device Menu niekiedy mylnie nazywane jest w skrócie Boot Menu.

Lista klawiszy wywołujących Boot Device Menu 
 Acer – 
 Albatron – 
 Asus – 
 Compaq – 
 Dell – 
 DFI – 
 ECS – 
 Epox – 
 Gigabyte – 
 HP – 
 Intel – 
 Lenovo –  lub Lenovo One Key Recovery (przycisk ten znajduje się obok przycisku zasilania lub obok gniazda zasilania)
 Microstar – 
 MSI – 
 Packard Bell – 
 Sony Vaio – 
 Toshiba – 
 Samsung –

Przykłady 
 NT OS Loader (NTLDR) – program rozruchowy stosowany w Windows NT
 GRUB – projekt GNU
 GRUB2 – następca GRUB-a
 LILO – Linux Loader, towarzyszy rozwojowi tegoż systemu od jego narodzin
 SYSLINUX – stosowany do rozruchu m.in. z płyt CD/DVD oraz z bezpośrednio sieci komputerowej.

Uwagi 

!
Pokładówka

Pokładówka − niskie, skrzyniowe, o lekko wypukłym dachu wyniesienie pokładu, stanowiące lokalne podwyższenie przestrzeni podpokładowej na jachcie, statku lub innej jednostce pływającej. Na jachtach laminatowych może być wyprofilowane z formy pokładu. Pokładówka może posiadać w bocznych ścianach wąskie, nieotwieralne iluminatory, a na górnej powierzchni świetliki lub inne otwory np. wentylacyjne. Często konstrukcja pokładówki jest na tyle mocna, że można po niej chodzić tak, jak po reszcie pokładu (szczególnie na mniejszych jednostkach). Od dziobu jachtu pokładówka może w sposób płynny przechodzić w pokład dziobowy. Na górnej powierzchni pokładówki mogą znajdować się również luki (włazy) spełniające jednocześnie rolę iluminatorów, natomiast tylna część pokładówki z reguły kończy się zejściówką. Po obu bokach pokładówki od strony burt znajdują się półpokłady. Na pokładówce montuje się handrelingi służące jako poręcze. Przez dach pokładówki może przechodzić kolumna masztu. Niekiedy spotkać można wbudowaną w pokładówkę kopułę wykonaną ze szkła akrylowego będącą stanowiskiem sterowania wewnętrznego. Istotną rolę odgrywa ciężar pokładówki, gdyż wpływa on znacząco na położenie środka ciężkości jachtu, a więc i na dynamikę żeglugi. Zazwyczaj pokładówki wykonuje się z materiałów lekkich, takich jak kompozyt, sklejka lub hydronalium.

Na większych jednostkach pływających pokładówki są konstrukcjami otaczającymi z boków i zamykającymi od góry każdy większy otwór w pokładzie. Mogą przykrywać oraz doświetlać i lokalnie podwyższać takie pomieszczenia jak: schowki, magazyny i ładownie, oraz zejścia pod pokład.

W przypadku jachtów, pokładówka nie zajmuje całej szerokości pokładu, czym różni się od nadbudówki, która na jachtach zawsze sięga burt (jednak na większych statkach wodnych pojęcie nadbudówki jest nieco inne). Ponadto pokładówka jest zwykle niższa od nadbudówki i zazwyczaj nie sięga nawet nadburcia.

Bibliografia

Konstrukcja jednostek pływających
Pokład (żeglarstwo)
Nadburcie

Nadburcie, falszburta - bariera ochronna znajdująca się na jednostkach pływających, na krawędzi odkrytego pokładu, zabezpieczająca przed wypadnięciem za burtę przedmiotów i ludzi. Na dużych statkach wodnych sięga zdecydowanie powyżej pasa dorosłego człowieka.

Nadburcie może być naturalnym przedłużeniem poszycia burty. Wtedy u nasady nadburcia znajdują się specjalnie wycięte otwory do odprowadzania wody z pokładu zwane odpływnikami pokładowymi, skalopsami (lub niepoprawnie szpigatami). Do odpływników prowadzi waterwajs, czyli rynna w postaci wyżłobienia w pokładzie. W powierzchni samego nadburcia mogą znajdować się również duże otwory do wyprowadzania lin cumowniczych poza jednostkę tzw. kluzy.

Nadburcie może być wykonane także w inny sposób - nie związane z poszyciem burty, a jedynie będące barierą w postaci płaszczyzny opartej na wspornikach sztormrelingu. Wtedy woda odpływa z pokładu przez celowo pozostawione szpary na wysokości powierzchni pokładu. Nadburcie jest solidniejszą ochroną od sztormrelingu wykonanego z lin opartych o wsporniki.

Na niewielkich jednostkach pływających (łódki, niewielkie jachty) nadburcie jest inaczej wykonane i spełnia inne funkcje. Jest krawędzią przedłużającą powierzchnię burty na kilka do kilkunastu centymetrów ponad górne elementy szkieletu jednostki i spełnia rolę falochronu oraz zabezpiecza przed wypadnięciem niewielkich rzeczy do wody.

Zobacz też
 listwa odbojowa

Bibliografia

Konstrukcja jednostek pływających
Pokład (żeglarstwo)
Rudawa



Miejscowości i ich części w Polsce 
 Wg TERYT jest ich 7, w tym 3 podstawowe
 Rudawa – część wsi Poniatów w woj. dolnośląskim, w pow. kłodzkim w gminie Bystrzyca Kłodzka 
 Rudawa – przysiółek wsi Tłumaczów w woj. dolnośląskim, w pow. kłodzkim w gminie Radków 
 Rudawa – wieś w woj. dolnośląskim, w pow. wołowskim, w gminie Wińsko 
 Rudawa – część wsi Gaj w woj. małopolskim, w pow. krakowskim, w gminie Mogilany
 Rudawa – wieś w woj. małopolskim, w pow. krakowskim, w gminie Zabierzów 
 Rudawa – część wsi Bodzanów w woj. opolskim, w pow. nyskim, w gminie Głuchołazy
 Rudawa – wieś w woj. świętokrzyskim, w pow. pińczowskim, w gminie Złota

Miejscowości na Białorusi 

 Rudawa – wieś w obwodzie witebskim, w rejonie brasławskim, w sielsowiecie Achremowce.

Miejscowości historyczne 
 Rudawa – folwark wysiedlony po II wojnie światowej, obecnie pozostałości na Białorusi, w obwodzie grodzieńskim, w rejonie brzostowickim

Rzeki 
 Rudawa – rzeka, lewy dopływ rzeki Wisła
 Rudava – rzeka na Słowacji, dopływ Morawy

Stacja kolejowa 
 Rudawa – stacja kolejowa w Rudawie w woj. małopolskim
Rudawa (rzeka)

Rudawa – rzeka w województwie małopolskim, lewy dopływ Wisły, do której uchodzi w 75,4 km biegu Wisły, przy bulwarze Rodła w Krakowie. Stanowi jedno ze źródeł wody pitnej dla Krakowa (ujęcie w Mydlnikach).

Przebieg 
Rudawa powstaje z połączenia potoków Dulówki, Krzeszówki i Rudawki, wypływających z Wyżyny Olkuskiej w okolicach Trzebini, Krzeszowic i  na południowo-zachodnich krańcach wsi Rudawa, następnie płynie przez Rów Krzeszowicki, gdzie przepływa przez Niegoszowice, Kochanów i Zabierzów, pod Szczyglicami przedziera się przez Garb Tenczyński i uchodzi w Krakowie między Półwsiem Zwierzynieckim a Zwierzyńcem koło klasztoru Norbertanek. Rzeka przepływa przez piękne krajobrazowo i ciekawe geologicznie i przyrodniczo obszary Tenczyńskiego Parku Krajobrazowego. W miejscu, gdzie przełamuje Garb Tenczyński, znajduje się rezerwat przyrody Skała Kmity.

Na terenie Krakowa Rudawa poprowadzona jest sztucznym korytem obwałowanym wraz z bulwarami. U ujścia co roku organizuje się wielkanocny festyn zwany Emausem. Po obu stronach rzeki, począwszy od Salwatora, wzdłuż Błoń ku Mydlnikom ciągną się bulwary. Wiodą nimi asfaltowe alejki spacerowe oraz drogi rowerowe. W dalszej części Rudawa i jej bulwary przebiegają pośród ogródków działkowych i bujnej zieleni Woli Justowskiej.

Historia 

Przed uregulowaniem rzeki w latach 1910–1912 Rudawa przepływała przez Kraków kilkoma odnogami. Rozlewiska na obszarze Błoń nazywano wówczas Niecieczą ze względu na brak głównego nurtu. Północną odnogą była Młynówka Królewska. Południowa prowadziła do klasztoru Norbertanek w miejscu współczesnego przekopu.

Do XIX wieku Rudawa przepływająca przez teren krakowskich błoń wylewała co roku wiosną, zamieniając je w grzęzawisko, na wysepkach którego w latach epidemii cholery pozostawiano umierających.

Galeria

Zobacz też 
 Prądnik (Białucha)
 Rzeki Polski

Bibliografia

Linki zewnętrzne 
 Lokalny serwis informacyjny. Zabierzów oczami Jana Sas Zubrzyckiego: Rudawa–odwieczne zagrożenie. Autor tekstu Józef Olchawa.
 Gospodarcza rola Młynówki Królewskiej w Krakowie
 Rudawa na zdjęciach archiwalnych
 

Hydrologia Krakowa
Sieć wodna Wyżyny Krakowsko-Częstochowskiej