Arcybiskup

Arcybiskup (gr. αρχή, arché – pierwszeństwo, gr. επίσκοπος, epískopos – nadzorca, biskup) – tytuł honorowy lub urząd nadawany biskupom ważniejszych diecezji (archidiecezja), a także jako wyróżnienie samej osoby biskupa (ad personam).

Pierwotnie arcybiskup był biskupem ważnego miasta czy regionu, sprawując często pieczę duszpasterską nad całym krajem. Miał prawo przewodniczyć synodom podległych sobie biskupów, korygować ich prace, prowadzić wybory lub mianować i wyświęcać nowych biskupów w prowincji. W historii utworzyła się w ten sposób instytucja arcybiskupa metropolity.

Metropolitą prowincji rzymskiej jest papież.

Inne Kościoły 
Oprócz Kościoła rzymskokatolickiego arcybiskupi istnieją także w Kościołach prawosławnym, luterańskim Szwecji, anglikańskim, Kościele starokatolickim Holandii, Kościele Katolickim Mariawitów.

W Kościołach Wschodnich metropolici mają znacznie więcej władzy: wpływ na wybór biskupów, tworzenie diecezji i inne, zachowują więc część pierwotnej struktury metropolitalnej (zob. arcybiskup większy).

Godności arcybiskupie 
 Metropolita – biskup stojący na czele metropolii, tj. stolicy prowincji kościelnej, obejmującej archidiecezję i diecezje (sufraganie), noszący paliusz (tylko na terenach, które mu podlegają – wyjątek stanowi papież, biskup Rzymu, który paliusz może nosić na całym świecie).
 Arcybiskup sufragalny – arcybiskup stojący na czele archidiecezji, należącej do jakiejś metropolii, ale nią niebędącej (np. Archidiecezja Gaeta w metropolii Rzymu).
 Arcybiskup rezydencjonalny – stoi na czele archidiecezji podlegającej bezpośrednio Stolicy Apostolskiej, jemu natomiast nie podlegają żadne sufraganie.
 Arcybiskup tytularny – biskup stojący na czele nieistniejącej obecnie archidiecezji (archidiecezja historyczna), pełniący najczęściej służbę w dyplomacji (nuncjusze apostolscy) lub w kurii rzymskiej lub biskup dieceji (istniejącej lub historycznej) wyróżniony (przez papieża) tytułem arcybiskupa (arcybiskup ad personam), np. abp Hoser, który w randze arcybiskupa stał na czele diecezji warszawsko-praskiej.

Polscy arcybiskupi

Arcybiskupi katoliccy 

 Mirosław Adamczyk – tytularny Otriculum (ad personam), nuncjusz apostolski
 Stanisław Budzik – metropolita lubelski
 Tymon Chmielecki – tytularny Tres Tabernae (ad personam), nuncjusz apostolski
 Wacław Depo – metropolita częstochowski
 Andrzej Dzięga – metropolita szczecińsko-kamieński
 Stanisław Dziwisz – senior krakowski, kardynał
 Adrian Galbas – metropolita katowicki
 Stanisław Gądecki – metropolita poznański, przewodniczący KEP
 Sławoj Leszek Głódź – senior gdański
 Marian Gołębiewski – senior wrocławski
 Józef Górzyński – metropolita warmiński
 Tomasz Grysa – tytularny Rubiconu (ad personam), nuncjusz apostolski
 Józef Guzdek – metropolita białostocki
 Henryk Jagodziński – tytularny Limosano, nuncjusz apostolski
 Juliusz Janusz – tytularny Caprulae (ad personam), nuncjusz apostolski
 Marek Jędraszewski – metropolita krakowski, wiceprzewodniczący KEP
 Andrzej Józwowicz – tytularny Lauriacum, nuncjusz apostolski
 Józef Kowalczyk – senior gnieźnieński, prymas senior
 Konrad Krajewski – jałmużnik papieski, kardynał
 Józef Kupny – metropolita wrocławski
 Jan Paweł Lenga – ad personam, senior karagandyjski
 Jan Martyniak – senior przemysko-warszawski
 Józef Michalik – senior przemyski
 Henryk Muszyński – senior gnieźnieński, prymas senior
 Alfons Nossol – ad personam, senior opolski
 Henryk Józef Nowacki – tytularny Blery (ad personam), nuncjusz apostolski
 Edward Nowak – tytularny Luni (ad personam), sekretarz senior Kongregacji ds. Świętych
 Kazimierz Nycz – metropolita warszawski, kardynał
 Edward Ozorowski – senior białostocki
 Jan Pawłowski – tytularny Sejn (ad personam), nuncjusz apostolski
 Wojciech Polak – metropolita gnieźnieński, prymas Polski
 Eugeniusz Popowicz – metropolita przemysko-warszawski
 Grzegorz Ryś – metropolita łódzki, kardynał
 Stanisław Ryłko – archiprezbiter bazyliki Matki Bożej Większej, kardynał
 Wiktor Skworc – senior katowicki
 Marek Solczyński – tytularny Cezarei Mauretańskiej (ad personam), nuncjusz apostolski
 Waldemar Sommertag – tytularny Traiectum ad Mosam (ad personam), nuncjusz apostolski
 Adam Szal – metropolita przemyski
 Stanisław Szymecki – senior białostocki
 Stanisław Wielgus – tytularny Viminacium
 Tadeusz Wojda – metropolita gdański
 Marek Zalewski – tytularny Africa (ad personam), nuncjusz apostolski
 Wojciech Załuski – tytularny Diocleziany (ad personam), nuncjusz apostolski
 Damian Zimoń – senior katowicki
 Władysław Ziółek – senior łódzki

Arcybiskupi prawosławni 
 Abel (Popławski) – ordynariusz lubelsko-chełmski
 Grzegorz (Charkiewicz) – bielski, wikariusz diecezji warszawsko-bielskiej
 Jakub (Kostiuczuk) – ordynariusz białostocko-gdański
 Jerzy (Pańkowski) – ordynariusz wrocławsko-szczeciński, prawosławny ordynariusz Wojska Polskiego
 Paisjusz (Martyniuk) – ordynariusz przemysko-gorlicki
 Sawa (Hrycuniak) – metropolita warszawski i całej Polski

Uwagi

Zobacz też 

 Arcykapłanka
 Biskup
 Kardynał
 Prymas

Urzędy i tytuły kościelne