alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
Chant

Chant:
 angielska pieśń sakralna, z której wyewoluowały kantyczka i psalm. W chancie nuty nie miały ustalonej wartości, lecz były dostosowane do długości śpiewanego słowa.
 gregoriańska pięcioczęściowa forma wokalna oparta na tekstach biblijnych. Kolejne części składowe to:
 Intonacja
 Pierwsza dominanta
 Medytacja
 Druga dominanta
 Finał

Muzyka religijna
Pieśni (formy muzyczne)
Chór

Chór – zespół muzyczny składający się z wokalistów wykonujący utwór jedno- lub wielogłosowy, a cappella bądź z akompaniamentem. Najczęściej prowadzony przez dyrygenta lub chórmistrza (kierownika chóru).

Podział na głosy 
Mieszany chór tradycyjnie jest podzielony na 4 głosy − dwa żeńskie (sopran i alt) i dwa męskie (tenor i bas). Każda z partii może śpiewać unisono, jak i być podzielona na kilka samodzielnych partii. I tak Stabat Mater Krzysztofa Pendereckiego został napisany na trzy chóry po 16 partii każdy (razem 48 partii).

Najczęstszy skład chórowych głosów i ich zakresy (różne źródła podają różne skale):

Istnieje kilka wariantów rozstawienia zespołu na scenie. 
Najczęściej chórzyści stoją w dwóch lub więcej rzędach (jeden za drugim):

Istnieją też dwa warianty ustawienia tzw. blokowego:

Podział chórów

ze względu na płeć (wiek) 
 chóry jednorodne − żeńskie, męskie lub dziecięce (gł. chłopięce);
 chóry mieszane.

ze względu na liczbę głosów 
 chór jednogłosowy (unison)
 chór dwugłosowy żeński – sopran i alt
 chór dwugłosowy męski – tenor i bas
 chór trzygłosowy żeński – gł. pierwszy (wyższy) sopran, drugi sopran i alt
 chór trzygłosowy mieszany – gł. sopran, alt i tenor lub bas
 chór czterogłosowy żeński – gł. pierwszy sopran, drugi sopran, pierwszy alt i drugi alt
 chór czterogłosowy męski – gł. pierwszy tenor, drugi tenor, pierwszy bas, drugi bas
 chór czterogłosowy mieszany – gł. sopran, alt, tenor i bas.

ze względu na mecenasa 
 chóry profesjonalne
 chór operowy
 chór operetkowy
 chór filharmonii;
 chóry amatorskie
 chór przedszkolny
 chór szkolny
 chór gimnazjalny
 chór akademicki, studencki
 chór kościelny, katedralny, schola
 chór rzemieślniczy.
chór operetkowy

Chóry bardziej złożone tworzy się przez zwielokrotnienie głosów w poszczególnych rejestrach.

W muzyce popularnej stosuje się cała gamę różnych składów chóralnych − duety wokalne (zwykle kobieta i mężczyzna), chóry trzygłosowe, pięciogłosowe itd. Zobacz boysband i girlsband.

Zobacz też 

 skale instrumentów muzycznych

Przypisy

Bibliografia 
 
 

 
Rodzaje zespołów muzycznych
Zespół instrumentalny

Zespół instrumentalny – zespół muzyczny złożony tylko z instrumentalistów.

Zespoły instrumentalne dzielą się na:
 zespoły kameralne 
 orkiestry

Przypisy 

Rodzaje zespołów muzycznych
 !
Duet

Duet – kompozycja przeznaczona dla dwóch śpiewaków lub utwór muzyczny na dwa głosy wokalne, będący samodzielnym dziełem lub częścią jednej z wielkich form muzycznych: opery, operetki, kantaty, oratorium. Duety wokalne często mają charakter pedagogiczny, wówczas występują pod łacińską nazwą bicinium.

Potocznie używa się określenia duet (np. duet fortepianowy, duet gitarowy) dla dwuosobowego zespołu instrumentalnego, w którym żaden z instrumentów nie pełni funkcji akompaniującej. Taki zespół nosi nazwę duo. Również trzyosobowe składy noszą odmienne określenia (tercet – śpiewający, trio – instrumentalne). Od kwartetu wzwyż nie ma rozróżnienia, określenie dotyczy zarówno czterech śpiewaków, jak i czterech instrumentalistów.

Przypisy 

Muzyka kameralna
Formy muzyczne
Zespoły kameralne
Zespół kameralny

Zespół kameralny – niewielki zespół instrumentalny, zwykle nie liczy więcej niż dziewięciu instrumentalistów.

Niektóre spośród nich mają stałe składy instrumentalne.

Ze względu na liczbę instrumentów zespoły kameralne dzielą się na:
 duet - dwa instrumenty (niekiedy jeden instrument i dwóch instrumentalistów)
 trio - trzy instrumenty 
 kwartet - cztery instrumenty
 kwintet - pięć instrumentów
 sekstet - sześć instrumentów
 septet - siedem instrumentów
 oktet - osiem instrumentów

 nonet - dziewięć instrumentów

Do najczęściej występujących składów kameralnych należą:
 Duo, np. fortepian i skrzypce

 Trio, np. fortepian, skrzypce i flet
 Kwartet fortepianowy (fortepian, skrzypce, altówka, wiolonczela)
 Kwartet smyczkowy (skrzypce I, skrzypce II, altówka, wiolonczela)
 Kwartet dęty (fagot, flet, klarnet, obój)
 Kwintet smyczkowy (skrzypce I, skrzypce II, altówka, wiolonczela, kontrabas)
 Kwintet dęty (flet, klarnet, obój, róg, fagot)
 Kwintet fortepianowy (fortepian, skrzypce I, skrzypce II, altówka, wiolonczela)

Rodzaje zespołów muzycznych
Zespoły kameralne
Tercet

Tercet – zespół składający się z trzech wokalistów albo utwór muzyczny na trzy głosy wokalne.

Trzyosobowy zespół instrumentalny nosi nazwę trio. Analogicznie dwuosobowy zespół wokalny nosi nazwę duet, a dwuosobowy zespół instrumentalny to duo. Od kwartetu wzwyż nie ma rozróżnienia, określenie dotyczy zarówno czterech śpiewaków, jak i czterech instrumentalistów.

Muzyka kameralna
Zespoły kameralne
Trio

Trio
 utwór muzyczny na trzy instrumenty lub zespół instrumentalny składający się z trzech instrumentalistów, zob. trio fortepianowe, trio smyczkowe;
 w muzyce XVIII i XIX w. środkowy, odcinek menueta lub scherza, ewentualnie innego tańca, kontrastujący charakterem i (często) obsadą.

W muzyce rockowej trio jest rzadziej spotykaną konfiguracją, aczkolwiek istnieje (lub istniało) szereg ważnych grup grającym w takim składzie (np. trio akordeonowe – Motion Trio). Typowe trio rockowe składa się z trzech instrumentów:
 gitara,
 gitara basowa
 perkusja

Jeden z instrumentalistów często śpiewa. W takim składzie występowali m.in.: Rush, Cream, ZZ Top, The Police lub Jimi Hendrix Experience. Niewielką modyfikacją tego składu jest kwartet, w którym czwarty muzyk jest wokalistą niegrającym na żadnym instrumencie, np. Led Zeppelin lub Black Sabbath.

Istnieją też rzadziej spotykane składy trio rockowego, np. Emerson, Lake and Palmer oraz Van der Graaf Generator, które miały zmodyfikowaną konfigurację:
 instrumenty klawiszowe,
 gitara basowa
 perkusja

Zobacz też 

 tercet

Muzyka kameralna
Zespoły kameralne
Formy muzyczne
Muszla oczna

Muszla oczna – gumowa nasadka montowana na okularze przyrządów optycznych (np. lornetek, teleskopów, celowników optycznych itp.) lub wizjerze aparatu fotograficznego. Muszla oczna stosowana jest w celu poprawy komfortu użytkownika podczas obsługi urządzenia.

W aparatach fotograficznych 
Muszla oczna zazwyczaj nie występuje w komplecie z samym aparatem, toteż trzeba ją dokupić oddzielnie. Elastyczna muszla oczna przylega idealnie do oczodołu. Dzięki niej fotografujący ma w polu widzenia jedynie kadr, a sam aparat może trzymać trochę wygodniej – nie przyciskając go aż tak bardzo do oka. Jest to szczególnie przydatne przy silnym oświetleniu od tyłu oraz przy jasnej obudowie aparatu.

Dodatkowo muszla oczna ma znaczenie w aparatach fotograficznych, w których pomiar światła następuje dopiero w pryzmacie a nie np. po przejściu światła przez półprzepuszczalne lustro. W takim przypadku silne światło odtylne mogłoby bez muszli ocznej zafałszować pomiar światła w pryzmacie wpadając przez nieosłonięty wizjer.

Urządzenia optyczne
Budowa aparatu fotograficznego
Budowa broni palnej
Ustawa Zasadnicza Republiki Federalnej Niemiec

Ustawa Zasadnicza Republiki Federalnej Niemiec (niem. Grundgesetz für die Bundesrepublik Deutschland, skrót GG) – podstawowy akt prawny w niemieckim systemie prawnym.

Ustawa Zasadnicza obowiązuje jako konstytucja Niemiec do dnia, gdy po odzyskaniu ostatecznej wolności i jedności Niemiec naród niemiecki w drodze swobodnej decyzji przyjmie konstytucję (art. 146). Obwieszczona dnia 23 maja 1949 przez Radę Parlamentarną (Parlamentarischer Rat) weszła w życie dnia 24 maja 1949.

Ustawa Zasadnicza stwierdza, jakie prawa ma każdy obywatel (prawa zasadnicze, niem. Grundrechte) oraz każdy człowiek (prawa człowieka) wobec przedstawicieli władzy państwowej (Staatsgewalt).

Ustawa Zasadnicza określa również organizację państwa i wyznacza podstawowe zadania państwa oraz jego sposoby działania.

Ustawa Zasadnicza składa się z artykułów, które były zmieniane, jednak fundamentalne zasady struktury państwa (Staatsstruktur) nie podlegają żadnym zmianom (art. 1, 20 i 79 ustęp 3).
Nie oznacza to, że parlament (Bundestag i Bundesrat), jako władza ustawodawcza, uprawniona do zmiany konstytucji, nie może wkraczać w całość praw zasadniczych (Grundrechte) każdorazowo większością 2/3 głosów.

Przestrzeganie i wykładnia Ustawy Zasadniczej jest nadzorowane przez Federalny Trybunał Konstytucyjny (Bundesverfassungsgericht).

Ażeby podkreślić prowizoryczny charakter tej konstytucji wobec podziału Niemiec po II wojnie światowej, przyjęto określenie Ustawa Zasadnicza, uwarunkowując ostateczną konstytucję ponownym zjednoczeniem (niem. Wiedervereinigung).
Pierwotnie tekst konstytucji składał się z preambuły i 146 artykułów. W wyniku wielokrotnych nowelizacji dodano 39 nowych artykułów.
Mimo zjednoczenia Niemiec w 1990 roku Ustawa Zasadnicza obowiązuje nadal, dokonano w niej jedynie stosownych zmian.

Uwagi

Przypisy

Bibliografia 
 Kompletny tekst Ustawy Zasadniczej:
 Tekst źródłowy na serwerze rządu RFN 
 Archiwum tekstu źródłowego po polsku na stronie Niemiecko-Polskiego Stowarzyszenia Prawników. Stan na 29 lipca 2009. 
 Konstytucja [... z 1949 r.. – Warszawa, 2011. Biblioteka Sejmowa 

Polityka Niemiec
Niemiec 1949
Prawo w Niemczech
Chiralność

symetria chiralna – w matematyce
 chiralność cząsteczek – w chemii
 chiralność – w fizyce
Elektrophon

Elekrophon – instrument muzyczny z grupy elektrofonów elektromechanicznych wynaleziony przez Jörga Magera w 1921 i wyprodukowany z pomocą firmy Lorenz. Electrophon by instrumentem bazującym na zasadzie heterodyny i przeznaczony do wykonywania muzyki mikrotonowej. Nie posiadał klawiatury, lecz był sterowany pokrętłem. Jego rozwinięciem był Kurbelsphärophon (sfarofon korbowy), w który wprowadzono dodatkowe filtry stabilizujące dźwięk oraz wielopozycyjne pokrętło, strojone do ćwierćtonów. Instrument został zaprezentowany w 1926 roku. Grigorij Rimski-Korsakow, wnuk słynnego kompozytora Nikołaja napisał na instrument eksperymentalną kompozycję. W 1928 nastąpiła kolejna modyfikacja instrumentu, w wyniku, której powstała klawiaturowa jego wersja – Klaviatursphärophon (sfarofon klawiszowy). Dwie klawiatury, strojone były do ćwierćtonów i pozwalały wydobywać z instrumentu dwa dźwięki równocześnie. Dodatkowo zmieniono kształt głośników i wprowadzono w nich dodatkowe, mechaniczne rezonatory, które wzbogaciły brzmienie instrumentu. Rozwinięciem Klaviatursphäophonu był Partiturophon wyposażony pięć klawiatur pozwalających grać muzykę polifoniczna maksymalnie do pięciu głosów.

Instrumenty Magera były intensywnie używane w Niemczech, głównie w produkcjach teatralnych. W 1929 Mager dostał do użytku zamek w Darmstadt, gdzie otworzono pierwsze znane studio muzyki elektronicznej – Studiogesellschaft für Elektroakustische Musik.

Żaden z instrumentów Magera nie przetrwał wojny.

Zobacz też 
 elektrofony
 elektromechaniczne instrumenty muzyczne
 elektroniczne instrumenty muzyczne
 muzyka elektroniczna

Elektrofony elektromechaniczne
Przewodnik elektryczny

Przewodnik elektryczny – substancja, która dobrze przewodzi prąd elektryczny, a przewodzenie prądu ma charakter elektronowy (przewodnik metaliczny). Atomy przewodnika tworzą wiązania, w których elektrony walencyjne (jeden lub więcej) pozostają swobodne (nie związane z żadnym z atomów), tworząc w ten sposób tzw. gaz elektronowy (zob. też wiązanie metaliczne). W przypadku, gdy nośnikami ładunków są jony, mówi się o przewodnikach jonowych lub przewodnikach elektrolitycznych.

Przewodniki znajdują szerokie zastosowanie do wykonywania elementów urządzeń elektrycznych.

Do najpopularniejszych przewodników należą (uporządkowane według wzrostu przewodności właściwej):
 woda – formalnie nie spełnia podanej definicji przewodnika; może zachowywać się jak izolator lub – w zależności od zawartości elektrolitów – jak słaby lub dobry przewodnik (przewodnik elektrolityczny, przewodnik jonowy); najmniejsze jest przewodnictwo wody dejonizowanej, większe – pitnej, a jeszcze większe – wody morskiej.
 grafit – miękki, średnio dobry jako przewodnik, stosowany wszędzie tam, gdzie trzeba doprowadzić napięcie do części wirujących (szczotki)
 żelazo – tańsze od aluminium, ale ma gorsze własności elektryczne, stosunkowo kruche i nieodporne na korozję, obecnie niestosowane
 stal – własności podobne do żelaza, stosowana w elementach przewodzących aparatów elektrycznych, wymagające równocześnie większej wytrzymałości mechanicznej
 aluminium – dobry przewodnik, lekkie, plastyczne, ma korzystny stosunek przewodnictwa do ceny materiału oraz masy przewodu, powszechnie stosowane na przewody w napowietrznych liniach elektroenergetycznych
 złoto – własności elektryczne dobre, duża odporność na korozję, ale cena warunkuje stosowanie jedynie do układów mikroprocesorowych oraz na powierzchni styków
 miedź – droższa od aluminium, ale bardzo dobra jako przewodnik, odporna na przełamanie, łatwa w lutowaniu, odporna cieplnie; stosowana w instalacjach elektrycznych oraz w urządzeniach elektrycznych i stykach
 srebro – najmniejszy opór elektryczny, droższe od miedzi i aluminium, technicznie czyste lub w postaci stopów stosowane powszechnie w stykach elektrycznych w łącznikach

Zobacz też 
 dielektryk
 konduktancja (przewodność)
 nadprzewodnictwo
 półprzewodnik
 przewód elektryczny

Uwagi

Przypisy 

Materiały elektrotechniczne
Elektryczność
Sztuczne życie

Sztuczne życie – interdyscyplinarny kierunek badań, zorientowany na zrozumienie i wykorzystanie istoty życia. Pomysłodawcą i ojcem chrzestnym tego podejścia był amerykański matematyk i informatyk Christopher Langton, który zaproponował je w 1986 roku.

Dziedzina obejmuje między innymi:
 tworzenie różnorodnych modeli życia oraz prowadzenie symulacji w środowisku programowym, sprzętowym i biochemicznym,
 symulacje ewolucji biologicznej oraz innych procesów biologicznych za pomocą technik informatycznych,
 badania i symulacje układów niebiologicznych, zachowujących się podobnie jak układy biologiczne (np. automatów komórkowych),
 algorytmy ewolucyjne i ewolucję programów komputerowych.

Postęp prac 
 2009 – utworzenie całkowicie sztucznego rybosomu.
 2010 – zespół Craiga Ventera stworzył pierwszą na świecie żywą komórkę zdolną do rozmnażania

Zobacz też 
 algorytm genetyczny
 sztuczna inteligencja
 Tierra
 Game of Life
 L-system

Przypisy

Linki zewnętrzne 
 Symulator Framsticks
 Wortal o Sztucznym Życiu

Sztuczna inteligencja
Ewolucjonizm
NTP

Skrót NTP ma dwa znaczenia:
 Network Time Protocol – internetowy protokół synchronizacji czasu
 National Toxicology Program (ang. Narodowy Program Toksykologiczny w USA) – projekt mający na celu gromadzenie informacji dot. toksyczności związków chemicznych
Kwartet

Kwartet – zespół instrumentalny składający się z czterech instrumentów:
 Kwartet smyczkowy – dwoje skrzypiec, altówka i wiolonczela
 Kwartet dęty – flet, obój, klarnet i fagot
 Kwartet fortepianowy – skrzypce, altówka, wiolonczela i fortepian
 Kwartet saksofonowy – saksofony: sopranowy lub altowy, altowy, tenorowy, barytonowy
 Kwartet fletowy – flet, skrzypce, altówka i wiolonczela

Bywają też zespoły o nietypowych składach, jak Warsztat Muzyczny: puzon, klarnet, fortepian i wiolonczela.

Kwartet jest najczęściej spotykanym zespołem wśród grup rockowych. Najczęściej są to:
 poszerzone o wokalistę trio rockowe, czyli: gitara, gitara basowa, perkusja i śpiew. Na przykład Led Zeppelin, The Who.
 kwartet rockandrollowy – gitara prowadząca, gitara rytmiczna, gitara basowa i perkusja. Jeden lub więcej instrumentalistów także śpiewa. Na przykład The Beatles.
 kwartet gitarowy – dwie gitary prowadzące, gitara basowa i perkusja. Przykładowo Wishbone Ash oraz wiele grup z gatunku heavy metal.
 kwartet rockowy – gitara, gitara basowa, instrumenty klawiszowe i perkusja. Jeden lub więcej instrumentalistów śpiewa. Przykład Pink Floyd

Zobacz też 
 kwartet madrycki

Muzyka kameralna
Zespoły kameralne
Pałac

Pałac (st.czes. palác, z wł. palazzo, z łac. palātium, Palātium, Palatyn) – reprezentacyjna budowla mieszkalna pozbawiona cech obronnych, rezydencja władcy, wielkopańska lub patrycjuszowska; od XIX w. także okazały budynek użyteczności publicznej, zwłaszcza siedziba władz lub instytucji państwowych. Ze względu na funkcje i położenie wyróżnia się pałace: wiejskie, miejskie, myśliwskie i letnie.

Starożytność 
W starożytności we wszystkich kręgach kulturowych wznoszono budowle typu pałacowego, np.:
 Kreta – pałace minojskie w Knossos, Fajstos, Zakros i Malii z XIX-XIII w. p.n.e.,
 Egipt – pałace Totmesa III i Amenhotepa III w Tebach z XV-XIV w. p.n.e.,
 Mezopotamia – pałac w Dur-Szarrukin z VIII w. p.n.e.,
 Persja – pałace w Suza i Persepolis z VI-IV w. p.n.e.

W starożytnej Grecji ten typ budowli wykształcił się stosunkowo późno, w okresie hellenistycznym. Także w starożytnym Rzymie (np. na Palatynie, łac. Mons Palatinus) i Bizancjum powstawały okazałe budowle pałacowe.

Średniowiecze 
W średniowiecznej Europie budowle typu pałacowego występują jedynie w kręgu kultury bizantyjskiej i muzułmańskiej, funkcje reprezentacyjno-rezydencjonalne pełniły głównie zamki. W okresie przedromańskim i romańskim w Polsce wznoszono pałace książęce zwane palatium. We Włoszech od XV w. wykształca się pałac miejski (np. pałac Strozzich we Florencji). Architektura tych budowli sprowadzała się do prostej bryły, najczęściej o trzech kondygnacjach i wewnętrznym czworobocznym dziedzińcu arkadowym.

Renesans 
Intensywny rozwój architektury pałacowej nastąpił w okresie renesansu, głównie we Włoszech (Wenecja, Florencja, Rzym). Za formę przejściową można uznać palazzo in fortezza – ufortyfikowaną budowlę o wyraźnych cechach reprezentacyjno-rezydencjonalnych (przykłady: zamek w Łańcucie, zamek w Podhorcach, zamek w Rzeszowie, Krzyżtopór). W całej Europie przyjął się typ florenckiego renesansowego pałacu miejskiego (3-kondygnacyjna budowla z wewnętrznym czworobocznym dziedzińcem krużgankowym, elewacje boniowane lub podzielone gzymsami, czy też opilastrowane). Z czasem wzbogacano artykulację elewacji podziałami, zwiększano liczbę otworów, różnicując wysokość kondygnacji i ich program (piano nobile, mezzanino). Poza miastem wznoszono letnie pałace podmiejskie (willa).

Barok 
Rozkwit architektury pałacowej w okresie baroku zawdzięcza się realizacjom francuskim. Największą popularność uzyskał typ pałacu entre cour et jardin, charakteryzujący się ścisłą osią symetrii i wielką skalą. Główny korpus pałacu posiadał najczęściej ryzalit akcentujący oś symetrii całego założenia z przylegającymi prostopadle do niego skrzydłami, między którymi powstawał reprezentacyjny dziedziniec zwany cour d'honneur. Po przeciwnej stronie pałacu znajdował się ogród, lub park. Pałace miejskie miały często korpus główny przylegający do ulicy. W Polsce rozwinął się typ pałacu z alkierzami w narożach.

Klasycyzm 
W okresie klasycystycznym schemat założenia bywał upraszczany przez zredukowanie skrzydeł, które zastępowały wolno stojące oficyny.

Zobacz też 
 Palazzo in fortezza
 Zamek
 Twierdza
 Budynek

Przypisy 

 
Budynki
Masa krytyczna

Masa krytyczna materiału rozszczepialnego – minimalna masa, w której reakcja rozszczepienia przebiega w sposób łańcuchowy, czyli każde jedno rozszczepienie jądra atomowego inicjuje dokładnie jedno następne rozszczepienie. W masie mniejszej od masy krytycznej reakcja zainicjowana rozszczepieniem spontanicznym zaniknie, w masie większej od masy krytycznej reakcja będzie przebiegała w sposób lawinowy, tzn. jedno rozszczepienie wywoła więcej niż jedno rozszczepienie.

W materiale rozszczepialnym reakcja rozszczepienia może zajść w wyniku samorzutnego rozszczepienia jądra atomowego. W wyniku tego aktu rozszczepienia emitowane jest kilka neutronów; część z tych neutronów opuści materiał, część zostanie pochłonięta przez jądra nieulegające rozszczepieniu, a niektóre wywołają rozszczepienie następnego jądra.

Masa krytyczna danego materiału rozszczepialnego zależy od zanieczyszczeń, kształtu próbki oraz od jej otoczenia. Najmniejszą masę ma próbka o kształcie kuli otoczonej materiałem odbijającym i moderującym neutrony.

Masa krytyczna dla kuli, nieotoczonej innymi substancjami, dla czystego izotopu uranu 235 wynosi 52 kg, zaś dla plutonu (238 i 239) jest to 10 kg. Pluton w postaci tlenku plutonu ma masę krytyczną około 25 kg. Dla kuli otoczonej ekranem odbijającym neutrony masa ta jest mniejsza i zależy od materiału ekranu. Przykładowo dla plutonu 238 otoczonego wodą wynosi 7,4 kg, a stalą – 4,9 kg.

Orientacyjne masy krytyczne materiału ułożonego w kształcie kuli nieotoczonej substancją odbijającą neutrony dla wybranych izotopów:

 uran-233: 16 kg
 uran-235: 52 kg
 neptun-237: 60 kg
 pluton-239: 10 kg
 pluton-240: 40 kg
 pluton-242: 100 kg
 ameryk-241: 60-100 kg
 ameryk-242: 9-18 kg
 ameryk-243: 50-150 kg
 kiur-245: 12 kg
 kiur-246: 70 kg
 kiur-247: 7 kg
 kaliforn-251: 9 kg

Nieprawdą jest pospolicie głoszony pogląd, że „reakcja rozszczepienia zachodzi tylko dla masy równej masie krytycznej lub większej od masy krytycznej”. Jeżeli masa materiału rozszczepialnego jest mniejsza od masy krytycznej, każde rozszczepienie spontaniczne może wywołać kilka, kilkanaście, a może i więcej rozpadów wymuszonych pochłonięciem neutronów, ale w końcu dojdzie do sytuacji, że wszystkie neutrony uciekną z materiału rozszczepialnego lub zostaną pochłonięte przez nierozszczepialne jądra.

W reaktorach jądrowych pojęcie masy krytycznej nie jest ściśle określone z powodu stosowania ekranów i regulowanych moderatorów. Ekrany odbijają neutrony z powrotem w kierunku materiału rozszczepialnego, a moderator spowalnia neutrony, dzięki czemu zwiększa się prawdopodobieństwo, że spowodują one kolejne rozszczepienie. Zatem masa potrzebna do stabilnej pracy reaktora zależy od jego konstrukcji.

W wyniku umieszczenia w jednym miejscu masy większej niż masa krytyczna reakcja będzie przebiegać w sposób lawinowy, co pociągnie za sobą wydzielenie olbrzymich ilości energii, która spowoduje rozprzestrzenienie się reagujących materiałów i zatrzymanie reakcji rozszczepienia. Na tej zasadzie działa bomba atomowa.

Przypisy 

Fizyka jądrowa
Kwintet

Kwintet (z wł. quintello od quinto, czyli  piąty) – zespół instrumentalny złożony z pięciu instrumentalistów.

Kwintet to również w orkiestrze grupa instrumentów smyczkowych w składzie:
pierwsze skrzypce, drugie skrzypce, altówka, wiolonczela i kontrabas. Kompozytorzy tzw. szkoły mannheimskiej uczynili z niego podstawę orkiestry symfonicznej.

Przykłady innych kwintetów:
 Kwintet dęty - flet, obój, klarnet, róg i fagot
 Kwintet dęty blaszany - 2 trąbki, róg, puzon, tuba
 Kwintet z udziałem kwartetu smyczkowego i jednego instrumentu dętego, najczęściej klarnetu
 Kwintet fortepianowy - dwoje skrzypiec, altówka, wiolonczela i fortepian
 Kwintet smyczkowy - dwoje skrzypiec, altówka, wiolonczela, kontrabas

Możliwe są również różne inne zestawienia pięciu instrumentów, jak np. kwintet harfowy - harfa i kwartet smyczkowy.

Kwintetem określa się również utwór o budowie sonatowej przeznaczony dla pięciu wykonawców.

Kwintet jest często spotykanym zespołem wśród grup rockowych. Najczęściej jest to:
 poszerzony o wokalistę kwartet rockowy (instrumenty klawiszowe, gitara, gitara basowa i perkusja), np. Deep Purple
 poszerzony o instrumentalistę kwartet rockowy (jak wyżej), grającym na nietypowym dla rocka instrumencie, np.:
 Yes – harfa, mandolina, lutnia
 Genesis – flet
 Jethro Tull – flet, mandolina
 Kansas – skrzypce

Muzyka kameralna
Zespoły kameralne
Prąd

prąd elektryczny, natężenie prądu

 ruch cieczy, 
 zwłaszcza wody, 
 nurt (prąd rzeczny)
 prądy morskie: 
 głębinowy, 
 powierzchniowy, 
 zawiesinowy, 
 wiatrowy
 prądy strumieniowe
 ruch, strumień powietrza lub gazu: prądy termiczne, prąd konwekcyjny, strumieniowy, zstępujący, wstępujący, orograficzny,
 w fizjologii: prąd czynnościowy – bioprąd
 faradyczny, neofaradyczny, samouwolnienia, diadynamiczny, interferencyjny Nemeca – skutki fizjologiczne przepływu prądu
 tendencja, dążność w literaturze, sztuce, nauce np. prąd filozoficzny, prądy kulturalne, ideowe 
 klasycyzm, romantyzm, modernizm, pozytywizm
 „Prąd” – czasopismo stowarzyszenia Katolickiej Młodzieży Akademickiej

Zobacz też 
 miejscowości o nazwie Prądy
Enancjomorf

Enancjomorfy – pary chiralnych obiektów geometrycznych. Są nienakładalne i mają się do siebie tak, jak przedmiot i jego odbicie lustrzane. Typowe przykłady to prawa i lewa rękawiczka lub prawo- i lewoskrętna skorupa ślimaka.

W krystalografii używa się tego terminu w odniesieniu do kryształów, których komórka elementarna jest chiralna i stanowi wzajemne lustrzane odbicie. 

Enacjomorficzne cząsteczki chemiczne nazywane są enancjomerami (zob. chiralność cząsteczek).

Przypisy

Bibliografia 
 

Stereochemia
Pianorad

Pianorad − pierwszy w pełni polifoniczny instrument muzyczny z grupy elektrofonów elektromechanicznych.

Pianorad został skonstruowany przez Amerykanina Hugo Gernsbacka w 1926 roku, a jego pierwowzorem była inna konstrukcja tego autora, staccaton. Oba instrumenty bazowały na technice oscylatorów LC – produkowały czysty ton o niemal idealnym sinusoidalnym przebiegu. Dźwięk wytwarzany przez instrument był krótki i przypominał grę staccato. Pianorad wyposażony był w dwudziestopięcioklawiszową klawiaturę. Każdy klawisz sterował jednym oscylatorem, który posiadał własny głośnik. Dźwięk poszczególnych głośników był wzmacniany przez wspólną tubę rezonacyjną.

Instrument został zaprezentowany 12 czerwca 1926 roku przez rozgłośnię radiową WRNY w Nowym Jorku. Używano go do akompaniamentu na koncertach fortepianowych i skrzypcowych, nadawanych na żywo przez radiostację.

Zobacz też 
 elektrofony elektroniczne
 muzyka elektroniczna.

Elektrofony elektromechaniczne
Królewiec (ujednoznacznienie)

Królewiec (ros. Калининград, Kaliningrad) – miasto w dawnych Prusach, obecnie w obwodzie królewieckim w Rosji
 Królewiec (ukr. Кролевець, Krołeweć) – miasto na Ukrainie

 nazwa miejscowości w Polsce:
 Królewiec – przysiółek wsi Roźnów w woj. dolnośląskim, w pow. strzelińskim, w gminie Przeworno
 Królewiec – wieś w woj. mazowieckim, w pow. mińskim, w gminie Mińsk Mazowiecki
 Królewiec – wieś w woj. świętokrzyskim, w pow. koneckim, w gminie Smyków
 Królewiec – wieś w woj. wielkopolskim, w pow. gnieźnieńskim, w gminie Witkowo
 Królewiec – osada leśna w woj. wielkopolskim, w pow. nowotomyskim, w gminie Miedzichowo
 Królewiec lub Królewiec nad Odrą (niem. Königsberg in der Neumark) – przejściowa polska nazwa miasta Chojna w woj. zachodniopomorskim, pow. gryfińskim

 Zobacz też
 Královec – wieś w Czechach, w kraju kralovohradeckim, przy granicy z Polską i dawnym przejściu granicznym do Lubawki.
 Królewiec - ciasto miodowe
Cięgno

Cięgno – element pracujący na rozciąganie wzdłużne (zwykle wiotki, przenoszący tylko siły rozciągające).

Jako cięgna stosowane są liny, łańcuchy, pasy (na przykład w przekładni pasowej) i cienkie pręty.

Mogą one służyć także do sprężania konstrukcji. Cięgna sprężające mają postać drutów lub ich splotów (strun lub kabli).

Cięgno doskonale wiotkie umieszczone między dwiema podporami zwisa według krzywej o równaniu:

w którym  gdzie  jest składową poziomą naciągu cięgna, a  jego jednostkowym ciężarem własnym.

Zobacz też 

 Cięgło
 Linka Bowdena
 Krzywa łańcuchowa – wyprowadzenie wzoru 
 Trzonolinowiec

Przypisy 

Elementy budowlane
Maszynoznawstwo
Statyka
Maszyna hydrauliczna

Maszyna wykorzystująca napęd hydrauliczny do swojego działania. Układ hydrauliczny zapewnia jej pracę i poprawne działanie. Zastosowany system hydrauliczny, jego budowa i skład uzależniona jest od przeznaczenia maszyny i funkcji jaką ma spełniać. zazwyczaj w sposób bardziej lub mniej rozbudowany składa się w skrócie:

standardowa budowa układu hydraulicznego w maszynie i jego skład 
elementy połączone rurkami i przewodami w obiegu zamkniętym składają się z m.in.:
 Silnik elektryczny lub spalinowy
 sprzęgło
 pompa wyporowa
 zbiornik oleju (cieczy roboczej)
 filtr oleju
 manometry, termometry, chłodnia, przekaźniki, czujniki przemieszczania się, interface (sterowanie), i inne tego typu pomocnicze dodatki
 zawory hydrauliczne (rozdzielacze, zawory bezpieczeństwa itp.)
 elementy wykonawcze (silnik obrotowy wyporowy, siłowniki
 układ elektryczny (cewki zaworowe, bezpieczniki, zbijaki awaryjne)

przykłady maszyn hydraulicznych 
 maszyny rolnicze - ciągniki, siewniki, kombajny itd.
 maszyny budowlane - koparki, podnośniki, dźwigi, ładowarki itd.
 maszyny leśne - rębaki, przyczepy, ciągniki leśne, pilarki
 maszyny produkcyjne - prasy hydrauliczne, gilotyny, urządzenia cnc, linie produkcyjne
 maszyny górnicze - młoty, wiertnice,
 maszyny drogowe - windy, przyczepy, naczepy, podnośniki koszowe, HDS'y

dodatkowo zastosowanie takich urządzeń można spotkać w przemyśle zbrojeniowym, wydobywczym, morskim, transporcie, itp.

Obsługa, konserwacja i naprawa maszyn hydraulicznych 
Bardzo ważna z racji na złożoności i budowę w skład której wchodzą elementy o szczególnie wysokiej dokładności. W celu zadbania, aby maszyna tego typu mogła być eksploatowana przez długi okres (bezawaryjnie). Operator lub obsługa powinni posiadać podstawową wiedzę i wiadomości co wchodzi w skład w/w.

Obsługa i konserwacja - w jej skład wchodzą 
 sprawdzanie poziomu oleju (cieczy roboczej)
 sprawdzanie konstrukcji i elementów mechanicznych
 kontrola poziomu i rodzaju hałasu
 sprawdzanie chłodnic
 kontrola temperatury podzespołów
 sprawdzanie temperatury cieczy roboczej
 kontrola stanu zanieczyszczenia filtra
 wizualna kontrola szczelności układu
 kontrola ciśnienia

naprawa maszyn hydraulicznych 
Zakres i sposoby dokonywanych napraw, przy urządzeniach hydraulicznych przez operatora musi być ograniczony do minimum. Obsługa, czy operator powinni jedynie zgłaszać nieprawidłowe działanie lub spostrzeżenia awarii. Nieprawidłowe działanie lub potrzeba regulacji winna być wykryta w jak najszybszym czasie, aby zminimalizować ryzyko uszkodzenia podzespołów lub w ich skutek wyniknięcia większych awarii. Wszystkie naprawy powinno realizować się za pomocą wykwalifikowanych serwisów.

Przypisy 

Maszyny
Międzynarodowa Organizacja Morska

Międzynarodowa Organizacja Morska, IMO (ang. International Maritime Organization) jest organizacją wyspecjalizowaną systemu Narodów Zjednoczonych, zajmującą się sprawami morskimi, a w szczególności bezpieczeństwem na morzu oraz zapobieganiem zanieczyszczeniu środowiska morskiego przez statki.

Historia 
Powstała 17 marca 1959 z chwilą nabrania mocy przez Konwencję z 1948 r., początkowo pod nazwą IMCO (ang. Intergovernmental Maritime Consultative Organisation, Międzyrządowej Morskiej Organizacji Doradczej). Pierwsze posiedzenie odbyło się 22 maja 1959.  Od 22 maja 1982 działa pod nazwą obecną. Siedzibą organizacji jest Londyn, depozytariuszem Konwencji Sekretariat ONZ, języki miarodajne: angielski, francuski i hiszpański (art. 62). Spory rozwiązuje Zgromadzenie IMO bądź strony sporu w sposób na jaki się zgodzą (art. 55), Międzynarodowy Trybunał Sprawiedliwości udziela porad zgodnie z art. 96 Karty ONZ (art. 56).

Według stanu na rok 2023 jej członkami jest 175 państw i trzy państwa w charakterze członków stowarzyszonych (Hongkong, Wyspy Owcze i Makau). 66 organizacji międzyrządowych posiada umowy o współpracy z IMO, zaś 88 organizacji pozarządowych ma przy niej status doradczy.

Struktura 
IMO działa poprzez następujące organy:
 Zgromadzenie
 Radę
 5 Komitetów
 Sekretariat

Kadencja IMO trwa 2 lata, a urzędnicy nie podejmują decyzji. W skład Zgromadzenia wchodzą delegacje wszystkich krajów członkowskich.

Zobacz też 
 Prawo morza
 Międzynarodowy Kodeks Ładunków Niebezpiecznych
 Międzynarodowa konwencja o zapobieganiu zanieczyszczaniu morza przez statki
 Piraci somalijscy
 SOLAS

Przypisy

Bibliografia

Linki zewnętrzne 
 Strona internetowa IMO 
 UN System Documentation: IMO 
 Międzynarodowa Organizacja Morska zadania struktura organizacyjna i metody pracy
 ISAP: Międzyrządowa Morska Organizacja Doradcza
 ISAP: Międzynarodowa Organizacja Morska

Organizacje wyspecjalizowane ONZ
Organizacje morskie i żeglugowe
Alkestis

Alkestis (gr.  Alkēstis, łac. Alcestis) – w mitologii greckiej piękna i bogobojna córka Peliasa i Anaksibii (wg innej wersji mitu – Filomachy).

Była żoną tesalskiego króla Admeta, który spełnił warunek jej ojca, że odda ją tylko temu, kto do królewskiego rydwanu potrafi zaprząc dzikie zwierzęta. Dokonał tego Admet z Feraj z pomocą Apollina, który też długo służąc u niego, odwdzięczył mu się darowaniem długowieczności, jeśli znajdzie osobę gotową poświęcić za niego swe życie. Z miłości do męża Alkestis zdecydowała się umrzeć dla przedłużenia mu życia pod warunkiem, że nie poślubi innej. Poruszona tym Persefona przywróciła ją do świata żywych. Odmienna wersja mitu podaje, że królową miał ocalić Herakles, który goszcząc wówczas u Admeta, pokonał przychodzącego po jej duszę Tanatosa.

Jako jedna z najszlachetniejszych postaci mitycznych wymieniona jest w Uczcie Platona (179b-c). Eurypides poświęcił jej tragedię Alkestis, datowaną na r. 438 p.n.e., ukazując w niej symbol miłości małżeńskiej. Utwór inspirował wielu późniejszych artystów i autorów, m.in. A. Rodina, R.M. Rilkego i T.S. Eliota.

W europejskiej muzyce klasycznej temat tego mitu podjął Jean-Baptiste Lully w wystawionej w 1674 w Paryżu operze Alceste. Również Christoph Willibald Gluck skomponował trzyaktową operę Alcesta (w przeznaczonej dla Wiednia wersji włoskiej z 1767 i przerobionej francuskiej z 1776), w której jako dobroczynne bóstwo interweniujące występuje Apollo.

Bibliografia 
 Lucyna Stankiewicz: Ilustrowany słownik mitologii greckiej i rzymskiej. Wrocław: Ossolineum, 2008, s. 28-29
 Jan Parandowski: Mitologia. Wierzenia i podania Greków i Rzymian. Poznań: Wyd. Poznańskie, 1989, s. 120
 Arthur Jacobs: Słownik muzyczny. Bydgoszcz: Delta, 1993, s. 14, 125, 198

Królowe w mitologii greckiej
Farmakognozja

Farmakognozja (gr. φάρμακον (pharmakon) – lek i γνῶσις (gnosis) – wiedza) – dział farmacji, nauka o substancjach pochodzenia naturalnego, które są wykorzystywane jako leki. 

W szczególności farmakognozja zajmuje się surowcami roślinnymi, ich anatomią, pochodzącymi z nich składnikami czynnymi, budową chemiczną tych składników, kierunkiem i mechanizmem ich działania na organizm człowieka oraz sposobem ich uzyskiwania, a także produkcją leków z tych surowców oraz praktycznym ich stosowaniem (leki ziołowe).

W zakresie zainteresowania tej nauki znajdują się przede wszystkim surowce pochodzenia roślinnego. Interesuje się ona jednak także niektórymi surowcami pochodzenia zwierzęcego, jak np. miód czy niektóre tłuszcze (np. tran), ale są to surowce bardzo nieliczne. Ogólnie mówiąc, farmakognozja odnosi się do takich substancji pochodzących z natury, których przetworzenie do postaci leków polega jedynie na prostym odseparowaniu składników czynnych od substancji balastowych, a nie zajmuje się syntezą leków, a więc nie zajmuje się substancjami chemicznymi w roślinach, które mogą służyć jako surowiec do produkcji innych związków chemicznych. Jednakże w polu widzenia farmakognozji znajduje się typowanie substancji chemicznych pochodzących z roślin, które mogą być wzorcem do syntezy związków chemicznych będących ich odpowiednikami.

Przypisy 

Farmacja
Transformator separacyjny

Transformator separacyjny - transformator, którego przekładnia jest równa 1 (napięcie wyjściowe jest równe napięciu wejściowemu). Ma także separację galwaniczną między uzwojeniem pierwotnym i uzwojeniem wtórnym.

Zastosowanie 
Stosowany jako jedna z form ochrony przeciwporażeniowej tam, gdzie istnieje podwyższone zagrożenie porażenia prądem elektrycznym, np. w pomieszczeniach o dużej wilgotności, wnętrzach metalowych zbiorników, a z różnych powodów nie korzysta się z urządzeń o obniżonym (bezpiecznym) napięciu. Istotą tego zabezpieczenia jest wyeliminowanie drogi powrotnej dla prądu porażeniowego jaki w wyniku uszkodzenia izolacji elektrycznej chronionego urządzenia mógłby popłynąć przez użytkownika i ziemię do źródła zasilania. Warunkiem skuteczności tego zabezpieczenia jest zasilanie tylko jednego odbiornika z jednego transformatora i nieuziemiony punkt zerowy uzwojenia wtórnego.

Zobacz też 
transformator bezpieczeństwa
porażenie prądem elektrycznym
Warunki środowiskowe

S
Ochrona przeciwporażeniowa
Silnik elektryczny

Silnik elektryczny – maszyna elektryczna, w której energia elektryczna zamieniana jest na energię mechaniczną.

Podział

Sposób zasilania 
 silniki zasilane napięciem stałym
 silnik elektryczny obcowzbudny, silnik prądu stałego z magnesami trwałymi
 silniki elektryczne
 bocznikowy, szeregowy
 silniki zasilane napięciem przemiennym
 jednofazowe
 klatkowy, szeregowy
 trójfazowe
 klatkowy, liniowy, pierścieniowy
 zasilane dwustronnie
 synchroniczny, asynchroniczny-synchronizowany

Prędkość obrotowa 
Prędkość obrotowa jest to liczba obrotów wirnika wykonywanych w danej jednostce czasu (powszechnie przedstawiana w minutach). W silnikach synchronicznych prądu przemiennego wirnik obraca się synchronicznie do obrotu pola magnetycznego, zależnego od częstotliwości prądu oraz liczby par biegunów magnetycznych:
 

gdzie:
  – prędkość synchroniczna,
  – częstotliwość (liczba cykli zmiany prądu na sekundę),
  – liczba par biegunów.

Silniki asynchroniczne mają zazwyczaj obroty nieco mniejsze od obrotów pola magnetycznego i określa się je często w stosunku do obrotów synchronicznych:
 

gdzie:
  – prędkość wirowania wirnika,
  – prędkość synchroniczna,
  – poślizg.

Budowa specjalna lub zastosowanie

Zobacz też 

 silnik krokowy
 silnik elektryczny asynchroniczny (silnik indukcyjny)

Przypisy

Linki zewnętrzne 
 Stanisław Bednarek, Najprostszy silnik elektryczny
Amperomierz

Amperomierz – przyrząd pomiarowy służący do pomiaru natężenia prądu elektrycznego. W zależności od zakresu amperomierza używane są też nazwy: kiloamperomierz, miliamperomierz, mikroamperomierz.

Pomiaru natężenia prądu dokonuje się poprzez oddziaływanie przewodnika z prądem i pola magnetycznego budując następujące rodzaje amperomierzy:

 magnetoelektryczny;
 elektromagnetyczny;
 elektrodynamiczny;
 indukcyjny.

Stosowane są też amperomierze cieplne i termoelektryczne wykorzystujące efekt nagrzewania się przewodu, w którym płynie prąd. Amperomierze cieplne stosuje się w obwodach wielkiej częstotliwości gdzie indukcyjność cewki amperomierza magnetycznego wprowadzałaby duże zmiany w obwodzie.

Specjalną odmianą amperomierzy są amperomierze cęgowe, których nie podłącza się do obwodu elektrycznego, a otaczają przewód w którym jest mierzone natężenie prądu.

Amperomierze mierząc prąd zmienny w zależności od typu amperomierza mierzą wartość średnią prądu (magnetoelektryczny) lub wartość skuteczną (elektrodynamiczne, elektromagnetyczne, indukcyjne, cieplne i termoelektryczne).

Przy pomiarach prądu stałego, dla zwiększenia zakresu pomiarowego, cewkę ustroju łączy się równolegle z bocznikiem, przez który płynie część prądu. Wówczas odchylenie organu ruchomego mikroamperomierza jest proporcjonalne do prądu płynącego przez cały układ miernika. Współczynnik proporcjonalności pozwalający wyznaczyć rzeczywistą wartość prądu odpowiada, z pewną dokładnością, wartości stosunku rezystancji ustroju do rezystancji wewnętrznej całego miernika, wynikającej z równoległego połączenia rezystancji ustroju oraz bocznika. Do pomiaru dużych prądów stałych stosuje się również przekładniki prądu stałego tzw. transduktory. Ze względu na wyższe koszty rzadko stosowane.

Do rozszerzenia zakresu pomiarowego amperomierza przy pomiarach prądu przemiennego wykorzystuje się układ amperomierza z przekładnikiem prądowym.

Amperomierz jest włączany szeregowo w obwód elektryczny. Idealny amperomierz posiada nieskończenie małą rezystancję wewnętrzną. W amperomierzach rzeczywistych wartość rezystancji wewnętrznej jest różna od zera. W związku z tym występuje na nich spadek napięcia mający wpływ na dokładność wyniku dokonanego pomiaru. Rezystancję wewnętrzną amperomierza można pominąć w pomiarach technicznych, przy zachowaniu warunków znamionowych pomiaru.

Zobacz też 

 Amper
 Licznik energii elektrycznej
 Omomierz
 Prąd elektryczny
 Watomierz
 Woltomierz

Przypisy 

Mierniki wielkości elektrycznych
Spalanie zupełne

Spalanie zupełne – spalanie, którego produktem jest najtrwalszy z możliwych do uzyskania w danej reakcji związek chemiczny.

Np.: C + O2 → CO2

O tym czy spalanie będzie zupełne czy niezupełne decyduje m.in. współczynnik nadmiaru powietrza.

Zobacz też 
 ciepło spalania
 spalanie całkowite
 wartość opałowa

Reakcje chemiczne
Spalanie

Spalanie – egzotermiczna reakcja chemiczna przebiegająca między materiałem palnym lub paliwem a utleniaczem, z wydzieleniem ciepła i światła. Paliwa i utleniacze mogą występować w trzech stanach skupienia: gazowym, ciekłym i stałym. Powszechnie dostępnym utleniaczem gazowym jest tlen zawarty w powietrzu. Utleniacze ciekłe i stałe są stosowane w silnikach rakietowych. 

W języku potocznym terminem tym określa się też procesy utleniania zachodzące w organizmach żywych (oddychanie komórkowe), mimo że nie towarzyszy temu żaden efekt świetlny.

Są trzy typy zapoczątkowania reakcji spalania:
 zapłon – punktowy bodziec energetyczny (np. zapałka, iskra itp.)
 samozapłon – ciągły bodziec energetyczny (np. strumień ciepła elementów grzejnych)
 samozapalenie – proces samorzutnego zapoczątkowania reakcji spalania przy pomocy przemian zachodzących w samym materiale na drodze fizycznej i chemicznej.

Zależnie od zastosowanego materiału palnego wyróżnia się spalanie:
 homogeniczne – charakterystyczne dla mieszanin gazów palnych, par cieczy z powietrzem.
 heterogeniczne – dotyczy spalania ciał stałych, charakterystyczne jest żarzenie na powierzchni zetknięcia się ciała stałego z tlenem, przykładem jest spalanie węgla drzewnego, sadzy, niektórych metali.
 homogeniczno-heterogeniczne – najczęściej występujące spalanie przejściowe, przykładem surowca jest węgiel kamienny.

W zależności od sposobu wymieszania paliwa z powietrzem wyróżnia się:
 spalanie dyfuzyjne – występuje przy braku wstępnego wymieszania paliwa z powietrzem, tak spalają się ciała stałe, ciecze swobodnie parujące, czyste gazy na końcu palnika. Spalanie dyfuzyjne jest stosunkowo łatwo przerwać.
 spalanie kinetyczne – spalanie homogenicznej mieszaniny paliwa (gazu lub par) z powietrzem, lub w przypadku pseudohomogenicznej mieszaniny np. pyłu ciała stałego lub mgły w powietrzu. Przerwanie spalania kinetycznego jest trudniejsze.

Zobacz też

Przypisy 

Reakcje chemiczne
Farmaceutyka

Farmaceutyka – dział gospodarki zajmujący się lekami począwszy od ich projektowania poprzez produkcję aż do dystrybucji.

Farmaceutyka zajmuje się m.in. takimi zagadnieniami, jak: badania nad nowymi lekami i dopuszczanie ich do produkcji, produkcja przemysłowa leków, ochrona patentowa leków, dopuszczanie leków do sprzedaży, sporządzanie recepturowe leków bezpośrednio w aptekach, przechowywanie leków, kontrola jakości leków, typowanie leków zamiennych, sposoby wydawania leków, urzędowe spisy leków, hurtownie farmaceutyczne oraz aptekarstwo.

Firmy farmaceutyczne, to firmy opracowujące na podstawie badań naukowych nowe leki oraz produkujące te leki.

Farmaceutyka, obejmująca większość zagadnień praktycznych związanych z lekami (oprócz samego leczenia), bywa czasami mylona z samą farmacją – dziedziną nadrzędną w stosunku do wszystkich zagadnień dotyczących leków.

Największe koncerny farmaceutyczne

Zobacz też 
 farmaceuta
 technik farmaceutyczny
 farmacja stosowana
 farmakognozja 
 farmakologia
 chemia leków
 farmakopea
 farmakoterapia

Farmacja
Gospodarka
Wartość opałowa

Wartość opałowa  – ilość energii wydzielanej na sposób ciepła przy spalaniu jednostki masy lub jednostki objętości paliwa; przyjmuje się, że spalanie jest całkowite i zupełne, a para wodna zawarta w spalinach nie ulega skropleniu, pomimo że spaliny osiągają temperaturę początkową paliwa.

Metody obliczeń 
Wartość opałową oblicza się korzystając z różnych zależności empirycznych.

Paliwa stałe 
 wzór VDI:
 

gdzie:
  – wartość opałowa,
 C, H, O, S – udziały masowe poszczególnych pierwiastków w paliwie w procentach (100 – czysty pierwiastek, np. wartość opałowa czystego węgla według tego wzoru to 33910 kJ/kg),
  – „skład roboczy” (odróżnienie od stanu analitycznego),
  – udział masowy wilgoci w paliwie

 według Gumza-Michela:
 

 według Boie:

Paliwa gazowe 
Wartość opałową dla paliw gazowych podaje się w odniesieniu do umownego metra sześciennego (um3), tj. ilości paliwa zajmującego objętość 1 m³ w warunkach normalnych (101 325 Pa, 0 °C).

 Gaz ziemny
 

gdzie:
 
 
 
  – udział objętościowy składnika gazu.

Paliwa ciekłe 
 według Mendelejewa:
 

 według Knorra:
 

 według Boie:

Przykłady

Przypisy

Bibliografia 
 Henryk Rokicki, Urządzenia kotłowe. Przykłady obliczeniowe, Wydawnictwo Politechniki Gdańskiej, Gdańsk 1996.

Termochemia
Właściwości chemiczne
Paliwa
Spalanie całkowite

Spalanie całkowite ma miejsce, gdy cała masa spalanej substancji ulegnie utlenieniu. Występuje ono wtedy, gdy nie tylko nie ma dymu czy palnych substancji w popiele, ale i nie ulatnia się część paliwa w postaci pary. Spalanie całkowite zachodzi w wyniku reakcji tlenu z substancją, gdy ilość tlenu jest nie mniejsza niż wynikająca ze stechiometrii.

Przykładowa reakcja spalania całkowitego etenu:

Zobacz też 
 ciepło spalania
 spalanie zupełne
 wartość opałowa
 spalanie niecałkowite
 półspalanie

Reakcje chemiczne
Nieszpory sycylijskie

Nieszpory sycylijskie () – powszechne powstanie mieszkańców Sycylii, które wybuchło w Poniedziałek Wielkanocny 30 marca 1282 w Palermo przeciw feudalnym obowiązkom przeniesionym z Francji przez Andegawenów.

Andegawenowie objęli panowanie na Sycylii dzięki poparciu udzielonemu papieżowi Urbanowi IV w walce z jego wrogiem królem Sycylii Manfredem, nieślubnym synem cesarza Fryderyka II. W bitwie pod Benewentem (1266) Manfred zginął pokonany. Karol Andegaweński, człowiek bardzo ambitny, brat króla Francji Ludwika Świętego, pragnął stworzyć imperium śródziemnomorskie; Sycylia i południowe Włochy były początkiem jego marzeń. Był właścicielem posiadłości we Francji, Grecji i Palestynie.

W 1261 roku cesarz Nicei Michał VIII Paleolog odzyskał Konstantynopol. Wygnany łaciński cesarz Baldwin II de Courtenay uciekł, szukając pomocy na zachodzie. Dla Karola (od 1266 króla Sycylii i Neapolu) był to doskonały pretekst do wyprawy na Konstantynopol przeciw „schizmatyckim” Grekom. Wyprawa, mimo poparcia biskupa Rzymu, była wielokrotnie odkładana. Miała ruszyć wiosną 1282 i zdobyć Konstantynopol. Nie doszła jednak do skutku z powodu małego z początku powstania na Sycylii, zignorowanego przez Karola. Rzeź Francuzów w nieszpory 30 marca 1282 w Palermo była początkiem końca Karola. Drakońskie rządy francuskich feudałów spowodowały bunt, który rozpoczął się 30 marca 1282 od znieważenia na ulicy sycylijskiej mężatki przez dwóch francuskich żołnierzy, którzy po tym incydencie zostali zabici przez tłum. Wezwaniem do powstania były dzwony bijące na nieszpory. Sycylijczycy napadali i mordowali Francuzów. W czasie buntu zginęło kilka tysięcy Francuzów.

W sierpniu na wyspie wylądowali Aragończycy, będący w tajnym przymierzu z Bizancjum. Powstanie wybuchło dzięki bizantyńskiej dyplomacji. Aragończycy stali się nowymi panami wyspy, a Karol bardziej musiał się martwić o posiadłości we Włoszech, niż myśleć o krucjacie na Bizancjum. Po usunięciu Karola I Andegaweńskiego na tron został wyniesiony król Aragonii Piotr III Aragoński, który wylądował na wyspie i koronował się 30 sierpnia 1282.

Zobacz też 
 Castel Nuovo w Neapolu
 Nieszpory sycylijskie (opera)

Przypisy

Bibliografia 
 Deno J. Geanakoplos, Emperor Michael VIII Palaeologus and the West, 1258–1282: A Study in Byzantine–Latin Relations, Cambridge 1959, s. 335–377.
 Steven Runciman, Nieszpory sycylijskie. Dzieje świata śródziemnomorskiego w drugiej połowie XIII wieku, przełożyli z angielskiego Łukasz Modelski, Oskar Tyciński [kompletna rewizja tłumaczenia Małgorzata Dąbrowska], Książnica, Katowice 1997, s. 212–267 [wydanie oryginalne: Cambridge 1958]
 

Średniowieczne Włochy
Historia Sycylii
Historia Palermo
Powstania w Europie
Wydarzenia 1282