alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
Tigo

Tigo (caulis) estas la supra ĉefakso de la vaskulaj plantoj, evoluinta el la burĝoneto (plumula). Ĝi kreskas kontraŭ al la radiko supren, ofte disbranĉiĝas, portas foliojn. La meristemo (ĉepinta dividiĝinta histo de plantoj) ne havas (kiel ĉe la radiko) protektan histan tavolon, sed formas burĝonon. En la tigointerno la vaskuloj transportas la materialojn. La juna tigo estas ofte verdkolora pro la asimila parenĥimo sub la epidermo. La generaj organoj povas evolui nur sur ĝi. Kelkaj tigoj povas deponi materialojn.

Tiu tigo, kiu evoluas direkte el la burĝoneto (plumula) kaj estas la daŭro de la hipokotilo (subkotiledona tigo) nomiĝas ĉeftigo aŭ primara tigo (caulis primarius).

La tigoj, kiuj evoluas post formorto de la ĉeftigo el la epikotila parto (superkotiledona parto) nomiĝas flank-tigoj aŭ sekundaraj tigoj (caulis necessarii) (ekz. ordinaraj herboj estas plurtigaj plantoj kun sekundaraj tigoj).

Specialaj tigoj estas flortigo (aŭ pedunklo) portanta floron, kaj folitigo (aŭ petiolo) portanta folion.

Tigaj specoj 

 Veraj tigoj
 herba tigo (caulis herbaceus): plantoj ĝenerale moltigaj. La tigointerno estas plena (nekava), suka. Se oni formortinte ligniĝas, tiam oni parolas pri durtigo, kiu malvalorigas la fojnon.
 pajlotigo aŭ kulmo (caulis culmus): tigo de graminacoj kun fortaj nodoj kaj longaj internodaj partoj. Ties interno estas kava (escepte ĉe la nodoj), nur kelkaj graminacoj havas nekavan pajlotigon kiel maizo, sorgo. 
 junkotigo (caulis calamus) (germane Binsenhalm, hungare palkaszár): ŝajne sennoda tigo, sed la komencaj internodaj partoj estas mallongaj kaj la lasta internodo estas tre longa. Nekava, medola tigo. ekz. junko, tifao
 baztigo aŭ rozeta tigo (caudex) (germane Stock, hungare tőszár, angle ?) : la folioj tute kovras (rozete) la tigon, kiu estos vidable post la forigo de tiuj rozete starantaj folioj (ekz. sukerbeto). Ofte aperas ĉe tiuj plantoj duajare skapo.
 skapo (scapus): nebranĉiganta florportanta tigo, senfolia aŭ havanta nur skvamformajn brakteojn, ekz. la flortigo ĉe tulipo, amarilido, cepo. Kava aŭ loze nekava tigo. 
 Lignecaj tigoj:
 arbotrunko (truncus) de arbo kreskas kaj sekundare dikiĝas ĉiujare, abunde disbranĉiĝas. Tiun mallong-trunkan arbon, kies branxoj jam aperas preskaŭ ĉe la bazo, nomiĝas arbedo. La ŝosoj de la trunko nomiĝas branĉoj (3aŭ plijara), branĉeto (2-jara), vergo (1-jara, tiujara).
 arbusto (frutex kaj suffrutex) disbranĉigante jam surtere (ĝi ne havas mallongan internodan parton). 
 palmotrunko (caudex columnaris) nedisbranĉiĝanta tigo, portanta la foliojn tigopinte en baztiga formo.
 sarmento estas ligna tigo de vito, ĉiujare kreskanta. (Rebo estas trunko de la vito.)
 Modifiĝintaj tigoj kiel ekz. rizomo→ vidu ŝoso.

Plantomorfologio
Ŝoso

Ŝoso estas elkreskanta tigo aŭ branĉo unuaksa kun folioj aŭ burĝonoj.

modifiĝantaj ŝosoj:
subteraj
rizomo (rhisoma)
stolono (stolo)
tubero (tuber)
bulbo
bulbotubero (bulbotuber) aŭ ŝajnbulbo
surteraj
 rampotigo (sarmentum)
 ĉiro (chirrus)
 dorno 
 platikladio, ekzemple ĉe opuntio
 filokladio (phyllocladium) ĉe rusko (ruscus),  kaj asparago

Ĉe lignaj plantoj oni distingas longŝoson kaj kurtŝoson.
Vidu: kurtŝoso kaj longŝoso

Vidu ankaŭ
 tigo
 sproso
 metamorfozo (botaniko)

Plantomorfologio
botaniko
Nevidebla mano

Adam Smith en sia verko La riĉo de nacioj notis la gravan principon de kapitalismo — individuo agas por sia propra bono, sed li ne suspektas, ke li agas por bono de tuta socio. Oni diras, ke tio estas rezulto de ago de nevidebla mano. Do, Adam Smith pensis, ke enmiksiĝo de ŝtato estas senbezona kaj nur difektas principojn de la libera merkato.

En la fako de ekonomiko, la principoj de la klasika liberalismo estis superitaj en la Nuntempa epoko (Novklasika ekonomika skolo, Kejnsisma ekonomiko -helpo al konsumo kaj publika investado por kontraŭi la malkapablon de la libera merkato por reagi al la krizo de 1929- aŭ Ludoteorio -nome strategioj de kunlaborado kontraŭ la individuismo de la "nevidebla mano"-).

Ekonomiko
Balotada paradokso

Balotada paradokso (aŭ Kondorceta paradokso) estis unue notita de Markizo de Condorcet en la 18-a jarcento kaj estas situacio, kiam kolektivaj preferoj povas esti ciklaj eĉ kiam preferoj de individuaj balotantoj ne estas ciklaj.

Oni povas montri tian situacion per ekzemplo. Ni supozu, ke ni havas tri kandidatojn, A, B, C, kaj tri balotantojn. Do, oni balotas kaj ĉiu balotanto elektas kandidatojn laŭ siaj propraj preferoj:

Balotanto 1: A B C
Balotanto 2: B C A
Balotanto 3: C A B

Do, kiel vi vidas, kandidato A estas preferita al kandidato B dufoje, kandidato B estas preferita al kandidato C dufoje, kaj kandidato C estas ankaŭ dufoje preferita al kandidato A.

Vidu ankaŭ 
 Balotsistemo

Eksteraj ligiloj 
 http://www.wahlrecht.de/lexikon/arrow.html
 http://plaza.umin.ac.jp/~kodama/ethics/wordbook/arrow.html 

Ekonomiko
Paradoksoj
Robert Hooke

Robert HOOKE  estis angla sciencisto. Li rigardis korkon per mikroskopo kaj li vidis multajn malgrandajn strukturojn. Hooke nomis tiun strukturojn "ĉeloj". La strukturoj memorigis lin pri la ĉeloj de monaĥoj en monaĥejoj. Tamen, Hooke ne estis konscia pri la signifo de tiu malkovro.

Eksteraj ligiloj 

 http://www.roberthooke.org.uk
 http://freespace.virgin.net/ric.martin/vectis/hookeweb/roberthooke.htm 
 http://www.gutenberg.org/browse/authors/h#a6091

Anglaj biologoj
Anglaj fizikistoj
Anton Romako

Anton ROMAKO (nask. je la 20-a de oktobro 1832 en Vieno, mort. je la 8-a de marto 1889) estas aŭstra pentristo.

Li estis originalulo kaj estas rigardata kiel antaŭanto de Esprimismo. Lia plej fama verko estas lia portreto de imperiestrino Elizabeto de Aŭstrio-Hungario (konata kiel "Sisi").

Aŭstraj pentristoj
Ekspresionismaj pentristoj
C. S. Lewis

Clive Staples LEWIS [si es luis] aŭ, plenforme, [klajv stejpelz luis], alnomata Jack [ĝek] (naskiĝis en Belfasto la 29-an de novembro 1898, mortis la 22-an de novembro 1963) estis brita verkisto.
Plej konata pro sia fantasto por infanoj (Kronikoj de Narnio) kaj multaj religi-filozofiaj verkoj, li ankaŭ verkis poezion kaj sciencfikcion.

Lia patrino estis devota kristanino, kaj ŝi penis influi liajn kredojn. Kiam ŝi mortis dum lia juneco, ŝia influo malkreskis, kaj Lewis komencis aŭskulti la meditojn kaj murmurojn de siaj amikoj, kiuj estis definitive agnostikuloj kaj ateistoj. Nur poste li ekkredis je Dio kaj pli poste kristaniĝis.

C. S. Lewis varbiĝis en la armeo en 1917 kaj estis vundita en la tranĉeoj dum la Unua mondmilito. Dum la batalado, li promesis al kamarado, ke se la junulo ne hejmeniros al Anglio, li zorgus pri lia patrino. LEWIS tenis sian promeson, vivtenante la vidvinon ĝis ŝia morto.

Post la milito, li vizitadis la universitaton de Oksfordo. Baldaŭ, li aliĝis al la fakultato de Magdalen College, kie li instruis la anglan lingvon mezepokan kaj renesancan.

La vundo, kiun li ricevis dum la Unua mondmilito, fizike afekciis lin dum la tuto de lia vivo, sed la Dua mondmilito pli profunde afekciis lian skribadon. La nova mekanikigita kaj burokratigita societo, kiu kreskis dum la militaj jaroj, fascinis lin. Liaj spritaj observoj pri tiu societo estas videblaj en lia libro The Screwtape Letters. Dum la Dua mondmilito li famiĝis pro siaj radio-elsendoj pri religiaj aferoj.

Dum la tuto de sia universitata kariero, li klare skribis pri la temon de religio. Liaj plej famaj verkoj inkluzivas The Screwtape Letters kaj la Kronikoj de Narnio. La etoso ĉe Oksfordo kaj Kembriĝo inklinis al la skeptikismo. Lewis uzis ĉi tiun skeptikismon kiel rapiron. Li intelekte vidis kristanismon kiel necesan fakton, kiu povas esti vidata en scienco.

Dum la plejparto de sia vivo, C. S. LEWIS estis membro de brila, kvankam neformala societo nomata la Inklings. Ĝi ofte kuniĝis ĉe malgranda taverno en Oksfordo The Eagle and Child. Ĉi tiu grupo inkluzivas J.R.R. Tolkien, verkisto de la trilogio de La Mastro de l' Ringoj kaj Charles Williams.

"Surprizita de Ĝojo" estas la aŭtobiografio de Lewis, kiu kronikas lian heziteman konvertiĝon de la ateismo al la kristanismo en 1931. La libro precipe temas pri liaj jaroj kiel ateisto, kaj prezentas la pensojn kaj okazojn, kiuj kondukis lin al lia konvertiĝo.

Malfrue en sia vivo — dum la 1950-aj jaroj — li renkontis usonan virinon, loĝantan en Anglio kun siaj filoj. Ŝi konvertiĝis per liaj verkoj. Ili enamiĝis kaj edziĝis. Kiam ŝi mortis, en 1960, li dubis pri sia fido. Tamen malgraŭ la tragedio, kaj post multe da pensado, lia fido, fakte, kreskis. Iuj el liaj plej bonaj verkoj pri kristanismo estis skribitaj post ĉi tiu peniga periodo de lia vivo. La kina filmo Shadowlands prezentas la ĉagrenon kaj doloron de la periodo.

Lewis mortis la 22-an de novembro 1963, same kiel Aldous Huxley kaj John F. Kennedy. La plejparto de liaj eldonitaj verkoj ankoraŭ estas liverebla.

Verkoj 
 The Abolition of Man

Vidu ankaŭ 
 The Chronicles of Narnia: The Lion, the Witch and the Wardrobe (filmo)

Britaj verkistoj
András Hegedüs

HEGEDÜS András [hegedueŝ andraŝ] (naskiĝis la  en Szilsárkány; mortis la ) estis hungara komunista politikisto, ekonomikisto, sociologo. En 1955 kaj 1956 li estis ĉefministro.

 1941-1943 studis en la Teknika Universitato de Budapeŝto
 1942 aniĝis al la hungara KP
 1944 enkarcerigita je 2 jaroj, sed li eskapis
 1945-1947 ĝenerala sekretario de la juna organizaĵo de la hungar KP (MADISZ)
 1950-1955 laboris en diversaj postenoj de la komunista registaro, partio
 1955.03.-1956.10.23 ĉefministro
 1957-laboris en sciencaj postenoj kaj pro kritiko, kontraŭstaro al politiko de KP, oni forigis lin en 1973 el la hungara KP

Lia nomo signifas laŭvorte VIOLONISTA, kiu hungare nun skribiĝas HEGEDŰS, sed la familia nomo de la iama ĉefministro estas skribenda per mallonga Ü.

Hungaraj politikistoj
Ĉefministroj de Hungario
Hungaraj ministroj pri agrikulturo
Mátyás Rákosi

RÁKOSI Mátyás (Rakoŝi Matjaŝ, originala juddevana nomo estis Rosenfeld; 1892—1971) komunista, stalinista politikisto en Hungario

Li estis en rusa militkaptiteco en la unua mondmilito, kie li aliĝis al la bolŝevikoj. Revenis en Hungarion maje 1918 kaj novembre estis kunfondinto de la hungara Komunista partio, poste laboris kiel provinca aktivisto de la partio. Dum la Hungara Sovetrespubliko li laboris en komerca, prizorga sekcio de la registaro. Post la malvenko de la Sovetrespubliko, emigris al Aŭstrio kaj aktivis kiel unu komisiito de la Komunista Internacio en diversaj landoj de Eŭropo.

Li reveturis Hungarion decembre 1924 kaj ekaktivis por reorganizi la KP. Septembre 1925, li kaj aliaj gvidantoj de KP estis arestitaj. Li estis kondamnata je 8,5-jara prizono. En 1934, la hungara registaro denove akuzis lin kaj li estis kondamnita je ĝismorta prizono. En 1940 li estis ŝanĝita kontraŭ flagoj de la 1848-1849-jara, Hungara Liberecbatalo, kiuj estis ekde 1849 en rusa posedo. (li multe legis en la prizono, lernis lingvojn, akiris grandan informitecon)

1941-1944 li estis gvidanto de la emigrantaj komunistoj en Moskvo, li redaktis, gvidis la radion Kossuth (Koŝut-radio)

 1945. 01. li alvenis denove en Hungario
 1945.02.—1956.07. ĝenerala sekretario de la hungara Komunista partio
 1945—1952 vic-ĉefministro
 1952—1953 ĉefministro

Li regis inter 1949—1953 kiel terorisma diktatoro en Hungario (kiel Stalin en Rusio). Li havas historian respondecon pri la konraŭjuĝaj akuzoj, procesoj, mortpunoj, mizerigo de la hungara popolo.

Lia pozicio malfortiĝis post morto de Stalin. Junie 1953, iĝis ĉefministro Imre Nagy [nadj], sed li refortiĝis en 1955 kaj forigis Imre Nagy.

En julio, 1956 li estis abdikita (laŭ soveta ordono) de ĉiu posteno kaj veturis en la Sovetunion por kuracado (oficiale, fakte en ekzilon).

Li vivis komence en Krasnodar (ĝis 1962), poste en kirgiza urbo Tokmak (ĝis 1966) en senkomforta loĝejo. Ekde 1966 li vivis en Arzamas, ekde decembro 1967 en Gorkij (hodiaŭ: Niĵnij Novgorod).

Li vivis ĝismorte en la Sovetunio kun la jakuta edzino kaj senrezulte provis reveni al Hungario.

La hungaraj kompartiaj gvidantoj vizitis lin en 1960 (poste en 1968), kiam li diris pli malbonaj la kondiĉojn kiujn li suferis en prizono de Horthy «Tie mi havis vidrajton (lin povis viziti parencoj) kaj havis rajton rekte korespondi kun la familianoj. Vi nun forprenis tiujn rajtojn. Vi do censuras miajn leterojn, ĉu tio ne sufiĉas por Vi?» Li eĉ ne rajtis hejmeniri por entombigo de la frato. (notskribo de Valerij Musatov por la KPSU pri interparolo la 10-an de aŭgusto 1960)

Lia tuta politika agado – precipe ekde 1949 ĝis 1956 - estas tute negativa.

Liaj cindroj nun troviĝas kaŝe en hungara tombejo Farkasréti temető. Lia edzino restis en Moskvo kaj mortis tie.

Vidu ankaŭ 

 László Rajk
Historio de Hungario 
Listo de hungaraj ĉefministroj

Ĉefministroj de Hungario
Hungaraj judoj
Naskiĝintoj la 9-an de marto
Mortintoj la 5-an de februaro
Lajos Dinnyés

Lajos DINNYÉS [lajoŝ dinjEŝ], laŭ hungarlingve kutima nomordo Dinnyés Lajos estis hungara politikisto, ministro, ĉefministro, parlamentano.

Lajos Dinnyés  naskiĝis la  1901 en Alsódabas. Li mortis la  1961 en Budapeŝto.

Biografio 
Lajos Dinnyés frekventis kalvinanan mezlernejon en Budapeŝto, poste li plulernis en agrikultura akademio en Keszthely. Post lernado komence li okupiĝis kun la familia bieno. Li edziĝis en 1941.

Lajos Dinnyés estis
 ekde 1930 ano de la Partio de Sendependaj Etbienuloj
 en 1931-1939 kaj 1945-1961 parlamentano,
 ekde 1947 ministro pri defendo
 inter 1947.05.31 kaj 1948.05.10 ĉefministro de Hungario, kaj
 ekde 1948 ĉefdirektoro de la Tutlanda Agrikultura Biblioteko kaj Dokumentiga Centro.

Fontoj 
 hungarlingva biografio kun foto (la koncerna teksto estas legebla post klako al litero D, poste serĉu la nomon)
 hungarlingva biografio

Vidu ankaŭ 
 Historio de Hungario
 Listo de hungaraj ĉefministroj

Hungaraj politikistoj
Ĉefministroj de Hungario
Hungaraj ministroj pri defendo
Budapeŝtanoj
Ferenc Nagy (politikisto)

NAGY Ferenc (Nadj Ferenc 1903-1979) estis

 en 1930 kunfondinto kaj ano de la Partio de Sendependaj Etbienuloj,
 inter 1930 kaj 1945 ĝenerala sekretario de la Partio de Sendependaj Etbienuloj,
 inter 1933 kaj 1935 redaktoro de semajngazeto Sendepanda Etbienulo,
 en 1941 fondis la Hungaran Kamparanan Asocion, kies prezidanto li iĝis inter 1942-1943
 kaj de 1939 ĝis 1945 estis parlamentano.
Dum la Dua Mondmilito li partoprenis en kontraŭgermanaj movadoj, pro tio la Gestapo arestis lin ekde la germana okupo de Hungario (1944). Li aŭtune liberiĝis kaj poste kaŝis sin de la hungaraj nazioj.

 En 1945 li iĝis prezidanto de la Partio de Sendependaj Etbienuloj kaj parlamentano,
 en 1945 iĝis rekonstrua ministro kaj
 en 1946 militafera ministro,
 kaj de februaro 1946 ĝis junio 1947 estis la ĉefministro de Hungario.

Li estis demokrato, kiu ĉiam provis kontraŭstari la komunistajn postulojn (li malkonsentis ŝtatigon de la bankoj, trijaran planon, proletardiktaturon). Dum lia svislanda foresto ili fiakuzis lin, kaj tial li ne povis rehejmeniĝi. Per ĉantaĝo la komunistoj igis lin eksiĝi lin (pro la eksiĝo oni permesis al lia filo eliri Hungarion al li), poste estis deprenita de li la ŝtatanecon kaj la posedaĵojn. Li vivis ĝis sia morto en la Usono. Li estis grava apoganto de la hungaraj emigrantoj.

Vidu ankaŭ 
 Historio de Hungario
 Listo de hungaraj ĉefministroj

Hungaraj politikistoj
Ĉefministroj de Hungario
Naskiĝintoj en 1909
Mortintoj en 1979
Hungaraj ministroj pri defendo
Zoltán Tildy

TILDY Zoltán [tildi zoltan] (naskita la  en Losonc (nuntempa Lučenec en Slovakio); mortinta la  en Budapeŝto) estis ĉefministro de Hungario de 1945 ĝis 1946 kaj prezidento de Hungario de 1946 ĝis 1948.

Li studis en la Universitato de Belfast kaj fariĝis protestanta pastro. En 1930 li kunfondis la Partion de Sendependaj Etbienuloj kaj fariĝis ĝia vicprezidanto; ekde 1943 li estis ĝia prezidanto.

De 1936 li estis parlamentano. En novembro 1945 li fariĝis ĉefministro de Hungario, sed oficis nur ĝis la 1-a de februaro 1946, kiam li fariĝis prezidento de Hungario. En 1948 la komunistoj akuzis lian bofraton kaj tiel abdikigis la prezidenton.

La sekvajn ok jarojn, ĝis majo 1956, la komunistoj tenis lin en hejmaresto. Tamen la 24-an de oktobro 1956 li fariĝis ŝtatministro en la registaro de Imre Nagy, sed nur ĝis la 4-an de novembro 1956. En 1958 li estis kondamnita je sesjara prizono, sed liberiĝis jam en 1959.

Hungaraj politikistoj
Ĉefministroj de Hungario
Prezidantoj de Hungario
Hungaraj pastroj
Hungara revolucio de 1956
Béla Miklós Dálnoki

Béla MIKLÓS DÁLNOKI estis hungara oficiro (general-kolonelo) kaj ĉefministro.

 1933-1936 armea ataŝeo en la berlina ambasado
 1941 generalleŭtento de la en Sovetunio batalanta armeo
 1943 general-kolonelo
 1944.08. komandanto de la 1-a hungara armeo
 1944 aŭtune li kun sia stabo transiris al soveta flanko
 1944.12.21. prezidanto de la ĵus fondiĝinta Provizora Nacia Kabineto, ĝis novembro 1945 ĉefministro

Vidu ankaŭ 
 Historio de Hungario
 Listo de hungaraj ĉefministroj

Naskiĝintoj en Budapeŝto
Mortintoj en Budapeŝto
Armeestroj de la dua mondmilito
Aŭstro-Hungaroj de la unua mondmilito
Ĉefministroj de Hungario
Hungaraj generaloj
Ŝtatestroj aŭ registarestroj en la dua mondmilito
Hungaraj ataŝeoj
Theodor Schwann

Theodor SCHWANN [ŝvan] (n. en Neuss la 7-an de decembro 1810, m. la 11-an de januaro 1882) estis germana citologo kaj fiziologo. En 1836 li malkrovis pepsinon, grava enzimo de digesto. Li proponis la vorton "metabolo" por kemiaj aliformigoj en ĉeloj.Li studis medicinon en Berlino, poste estis asistanto de la fiziologo Johannes Peter Müller (1834–38). Li apartigis en 1836 la pepsinon, kiu respondecas pri digestado en la stomako. Tiu estis la unua ekstraktita besta enzimo.

Li laboris en la universitato de la belgia urbo Leuven (Loveno) kiel fiziologa profesoro (1839–48) kaj analizis estiĝon de sporoj de fermentofungoj. Li venis je la konkludo, ke la fermentadon de la sukero kaj la amelo kaŭzas metabolo.

En 1839 Schwann kaj Matthias Schleiden proponis la ĉelteorion. Tiu teorio postulas, ke ĉiuj organismoj havas ĉelojn.

Li instruis en la universitatoj de Loveno, de Lieĝo (1849–79) kaj esploris tie kuntiriĝon de la muskoloj kaj struturon de la nervoj. Li malkovris la strian muskolaron en supra parto de la ezofago.

Lian nomon portas la Schwann-ĉeloj [ŝvan-ĉeloj]).

Schwann, Theodor
Matthias Schleiden

Matthias SCHLEIDEN (naskiĝis la 5-an de aprilo 1804 en Hamburgo, mortis la 23-an de junio 1881 en Frankfurto-ĉe-Majno) estis germana botanikisto, kiu nomis la ĉelon fundamenta bazo de la plantoj. Li rekonis gravecon de la ĉelkerno.

En 1839, Schleiden kaj Theodor Schwann proponis la ĉelteorion. Tiu teorio postulas, ke ĉiuj organismoj havas ĉelojn.

Matthias Schleiden studis en Hajdelbergo (1824–27), poste eklaboris kiel juristo en Hamburgo. Ĉar li ŝatis la botanikon, baldaŭ li dediĉis sian tutan tempon al tiu scienca branĉo.

Li preferis - anstataŭ la klasifikado - mikroskopan esploron de la planta strukturo. Kiel botanika profesoro li laboris en la universitato de Jena. En 1838 publikigis verkon pri fitogenezo, en kiu li malvolvis, ke la planta organismo konsistas el ĉeloj.

Ekde la jaro 1863 li laboris en la rusia Dorpat (hodiaŭ Tartu, Estonio) kiel botanika profesoro.

Germanaj botanikistoj
Universitato de Hajdelbergo
Els Segadors

Els Segadors ("La Agristoj") estas la nuntempa oficiala himno de Katalunujo. Ĝia origino troviĝas en la Kataluna Agrista milito (Guerra dels Segadors), dum la 18a jarcento.

La nuntempa teksto estas de Emili Guanyavents kaj estis skribita la jaron 1899.

Troviĝas eroj elĉerpitaj de la parola tradicio jam antaŭe enkolektitaj de la verkisto kaj filozofo Manuel Milà i Fontanals la jaron 1882. La muzika versio kreis Francesc Alió, kiu ĝin komponis dum 1892 per adaptiĝo de melodio al la kanto jam ekzistanta. Eblas diveni antaŭ la himno praan kanton el la kataluna ribelo de 1640: la milito de la katalunoj kontraŭ la reĝo Filipo la 4-a, kie la agristoj ĉefrolis gravajn epizodojn.

La himno estas alvoko por defendi la liberecon de la teritorio.

Laŭ leĝo de la Parlamento de Katalunujo la 25-an de februaro 1993, Els Segadors  fariĝis nacia himno de Katalunujo.

Himno

Vidu ankaŭ 
 Kataluna naciismo

Simboloj de Katalunio
Katalunio
Katalunio
Marcha Real

La oficiala hispana nacia himno estas la "Reĝa Marŝo". Ĝi ne havas oficialan tekston. Komponisto estas Frederiko la 2-a de Prusio (1712-1786). Li dediĉis la komponaĵon al Karlo la 3-a de Hispanio.

Oni faris diversajn provojn doni al ĝi tekston, kaj tia ekzistis neoficiale dum la diktaturo de Francisco Franco (1939-1975), verkita de la aŭtoro José María Pemán. La teksto nomiĝis Arriba España (supren Hispanion) inspirita sur germana himno Deutschland über Alles (Germanio super ĉiuj). Sed la reĝimo franka mortis, kaj tiujn sensencajn vortojn oni forbalais kune kun ĝi. Pro tio, ĉe sportaj kaj aliaj oficialaj kunvenoj oni ne kantas tiun himnon, sed oni staras kaj aŭskultas, kaj poste oni aplaŭdas.

Fine de 2007 kaj komence de 2008 okazis polemiko en Hispanio, ĉar oni entreprenis konkurencon por skribi tekston por la himno laŭ propono de la sportaj aŭtoritatoj kiuj volas, ke venkontoj povas kanti la himnon, sed post konkurenco kaj publikigo de proponata teksto, multamase oni kritikis ĝin, kio pensigis, ke eble neniu teksto estos akceptota. Do, oni forgesis la aferon.

Antaŭe, la oficiala himno de la respubliko de Hispanio estis "El himno de Riego" (1931-1936(39)).

Aŭtonomaj komunumoj de Hispanio havas ĝenerale siajn proprajn oficialajn himnojn.

Eksteraj ligiloj 

 http://www.himnonacional.org/himnonacional7.mp3  Marcha Real en formato MP3
 http://www.himnonacional.org Retejo pri la himno
 http://www.lengua-translations.de/anthems/spain.mid

Hispanio
Naciaj simboloj de Hispanio
Hispanio
Veturilo

Veturilo estas ĉiu aparato, kiu helpas la moviĝon de la homo de la unu loko al la alia. (vidu ankaŭ transporto)

 elektra veturilo kaj hibrida veturilo.
 aŭtomobilo
 biciklo
 tirbesto
 ĉevaltira veturado
 aviadilo
 fervojo
 ŝipo
 aŭtobuso

Aera veturilo
Aviadilo - glisilo - helikoptero - aerŝipo - gasbalono - varmaerbalono - flugmaŝino - zepelino

Akva veturilo
boato - longboato - motorboato - puŝŝipo - radŝipo - remboato - ŝipo - velboato - kanuo - kajako - hidroplano

Beste movata veturilo
ĉaro - sledo - kaleŝo

Fervoja veturilo
metroo - trajno - tramo - unurela fervojo

Home movata veturilo
biciklo (unuciklo, triciklo, kvarciklo) - sketilo - rulsketilo - radseĝo - rulapogilo - rultabulo - skutilo - rikiŝo

Kabla veturilo
elevatoro - funikularo - kablotramo - lifto

Kosma veturilo
kosmoŝipo - kosmostacio

Strata veturilo
aŭto - biciklo - buso - kaleŝo - kamiono - metroo - motorciklo - taksio - tramo - trirada kamioneto - troleo

Stanley (veturilo)

Vidu ankaŭ 
 biodizeloleo
 veturilproduktado de Hungario
 Ludilaŭto
 Artikoloj pri veturiloj 

 
Transportaj rimedoj
Filono el Aleksandrio

Filono el Aleksandrio (latine Philo Judaeus, greke Φίλων, hebree יְדִידְיָה הַכֹּהֵן‎; naskiĝis 15-10 a.K. en Aleksandrio, mortis 45-50 p.K. en Aleksandrio), estis greklingva juda filozofo, la plej grava reprezentanto de helena judismo. Liaj skribaĵoj prezentas la plej klaran vidon de tiu disvolviĝado de judismo dum la diasporo. Li unue provis sintezi rivelitan fidon kaj filozofan racion, kaj do okupas unikan pozicion en la historio de filozofio.

Filono vivis en la plej granda juda komunumo ekster Izraelo. Li estis interpretisto de la Torao, kiel ĝi ekzistis en la greklingva traduko de la hebreaj skribaĵoj, konata kiel la Septuaginto. Filono uzis la alegorian metodon de interpretado de la Pentateŭko en siaj komentarioj. Lia ekzegezo oferis multoblajn interpretadojn de la sama versiklo. Li lernis ĉi tiun metodon ĉe la Grekoj, kiuj disvolvigis alegorion por vivigi iliajn antikvajn mitojn.

Filono estis apologiisto de judismo kaj li celis montri, per alegoriaj kaj simbolaj metodoj, ke la juda kulturo ne estis malplivalora ol la helena kulturo. Ekzemple, li interpretis Moseon kiel filozofo, kiu estis la fonto de tuta posta filozofio. Li ankaŭ estis influita per la doktrino de la Logos, kiu ankaŭ estis tre populara en prakristanaj interpretadoj pri Jesuo Kristo.

La prakristanoj tre admiris la verkon de Filono. Ambaŭ Klemento de Aleksandrio kaj Origeno estis influitaj per liaj metodoj. Ĉar la kristanoj tiom admiris lian verkaron, liaj skribaĵoj estas konservitaj.

Iuj el la principoj de interpretado, kiuj estas estigitaj de Filono kaj tiuj de lia tradicio, inkluzivas:

 La laŭlitera senco de partaĵo el la skribaĵoj estas malakceptita, se ĝi prezentas faktan aŭ teologian kontraŭdiron
 La silento de la skribaĵoj estas signifikoplena
 Unu sola vorto ofte estas la ŝlosilo de interpretado
 Studoj pri vortoj povas malkovri la signifikon de skribaĵoj

 "Estu bonkoraj, ĉar ĉiuj, kiujn vi renkontas, bataladas grandan batalon." Filono de Aleksandrio

Verkoj 
 De Aeternitate Mundi
 De Abrahamo
 De Migratione Abrahami
 De Mutatione Nominum
 De Plantatione
 De Agricultura
 De Confusione Linguarim
 De Congressu Eruditiones Gratia
 De Decalogo
 De Sacrificius Abelis et Cainis
 De Posteritate Caini
 De Ebrietate
 De Escrecationibus
 De Fuga et Inventione
 De Gigantibus
 De Josepho
 De Opificio Mundi
 De Vita Contemplativa
 De Vita Mosis
 De Sobrietate
 De Somniis
 De Specialibus Legibus
 De Virtutibus
 De Praemiis et Poenis
 Legum Allegoriae
 Legatio ad Gaium
 In Flaccum
 Quaestiones in Genesim
 Quaestiones in Exodum
 Quis Serem Divinarum Heres Sit
 Quod Deterius Potiori Insidari Soleat
 Quod Deus Sit Immutabilis
 Quod Omnis Probus Líber Sit

Helenismaj filozofoj
Helenismaj judaj verkistoj
Egiptio
Judoj de la 1-a jarcento a.K.
Judoj de la 1-a jarcento
Romianoj de la 1-a jarcento a.K.
Romianoj de la 1-a jarcento
Carmen (opero)

Carmen estas kvarakta opero de Georges Bizet, kun libreto de Henri Meilhac kaj Ludovic Halevy laŭ la samtitola novelo de Prosper Mérimée prapremierita en 3-an de marto 1875.

Temo 
La rakonto okazas en Sevilo ĉirkaŭ 1820.

Unua akto 
Karmena estas batalinta cigaristino arestita de la kaporalo Don Jose . Li estas fianĉo de Miĥaela, sed enamiĝas je Karmena kaj lasas ŝin eskapi post ŝi rendevuis lin.

Dua akto 
Don José, ĵus liberigita el malliberejo kie li estis pro la eskapo de Karmen', alvenas en la trinkejo kie ŝi rendevuis lin. En la trinkejo estas la leŭtenanto Zunjiga kiu amindumas Karmen-on. La du homoj ekduelas kiam ekvenanta kontrabandaro apartigas ilin. La regimento de Don José retretante foriras kaj li fuĝas kun la kontrabandaro kaj Karmen.

Tria akto 
En la kontrabandara montara rifuĝejo Karmena jam laciĝas de Don Jose, kies fianĉino alvenas por informi lin pri lia mortanta patrino. La toreisto Escamiljo rendevuas Karmenon al la proksima Sevila toreado.

Kvara akto 
En Sevilo, la toreado iĝas la triumfo de Escamiljo kiu aperas je la brakoj de Karmena. Alvenas Don Jose kiu petas al Karmena reveni kun li. Ŝi lin forpuŝas, kaj Don Jose ŝin mortigas.

Graveco
Karmen' estas la plej fama el la francaj operoj, kaj la plej ludita el ĉiuj operoj.

Karmen' situas inter la opereto kaj la tragedio, enhavanta ĉion kio estas ŝatata de la ĝenerala publiko: ĝojaj ritmoj, dancaj muzikoj, facile memoreblaj arioj, k.t.p. Sed tiu leĝereco estas subtenita de serioza temo pri pasia tragedio kiun nur morto solvos, kaj stila, pentranta bone komponita muziko. Carmen proksimiĝas al variaj ĝenroj sen inkludiĝi al neniu. Eble tio estas la fonto de ĝia sukceso.

Simboleco 

De Romantikismo, Carmen, Don Juan, kaj Don Kiĥoto estas simboluloj de la nacia karaktero de hispanoj.

En Esperanto 
 František Vaněk tradukis en esperanton la eron Habanero.

 Radio 3ZZZ, 20 Sep 2004 - Troviĝas en la elsendo kanto de Veselin Damjanov el la opero Karmen'.

 En 2011 ekis projekto de la esperanta ĥoro Interkant' prepari spektaklon kun eroj el la opero Karmen', sub gvido de Franjo Leveko. Sama ĥoro jam antaŭe sukcese koncertis per eroj el la Kanto Ĝenerala de Nerudo kaj Mikiso Teodorakiso.

Vidu ankaŭ 

 Carmen (nomo)
 Carmen (apartigilo)

Referencoj 

Operoj
Fikciaj ciganoj
Gramo

Gramo estas mezurunuo de la maso, kaj ĝi estas difinita en SI-sistemo kiel unuo de unu milono de kilogramo.

La simbolo de gramo estas g. Kelkfoje estas uzata la misa gm .

La maso de unu kubik-centimetro (10−6 m3) da akvo havas la proksimuman mason de unu gramo.

La gramo ne estas SI-bazunuo, sed ĝi estas bazunuo de la C.G.S.-sistemo.

Onoj 
 Miligramo

Vidu ankaŭ 
 Filmo 21 gramoj

Eksteraj ligiloj 

 
 Konvertilo 

Mezurunuoj de maso
CGS

CGS (ankaŭ nomata C.G.S.) estas fizika sistemo de unuoj, kiu fontas el la metra sistemo, kun centimetro, gramo kaj sekundo kiel bazaj unuoj - la unuaj literoj de la tri bazaj unuoj konsistigas la mallongigon. Aliaj ĉefaj unuoj estas la franklino por elektrostatika ŝargo kaj la kandelo por lumintenso.

Tiu sistemo de unuoj estis proponita de Carl Friedrich Gauss en 1832 kaj oficialigita de British Association for the Advancement of Science (Brita Asocio por la Antaŭenirado de Scienco) en 1874 inkluzive de la reguloj de formado de sistemo konsistanta el bazaj unuoj kaj derivitaj unuoj. Ĝi estas nomita ankaŭ gaŭsa sistemo pro la nomo de sia iniciatinto.

Inter la derivataj unuoj estas la gaŭso por magneta fluksdenso, la maksvelo magneta flukso kaj la orstedo por la magneta kampo, laŭ la nomoj de sciencistoj kiuj laboris sur elektromagnetismo.

Kelkfoje la sistemo CGS donas pli uzeblajn valorojn ol la hodiaŭ plej ofte uzata sistemo SI;
Ekzemple, la denso de akvo estas (ĉirkaŭ) 1 g/cm3 anstataŭ (ĉirkaŭ) 1000 kg/m3 per SI, aŭ ankoraŭ la valoro de la kulomba konstanto en la kulomba leĝo estas simple egala al 1.

Vidu ankaŭ 
 Gaŭso
 George Gabriel Stokes-n pri CGS
 la pli novan Sistemo Internacia de Unuoj SI.
Volto

La volto (simbolo: V) estas mezurunuo de elektra tensio (alinome "potenciala diferenco") kaj de elektromova forto. Ĝi estas la oficiala mezurunuo por tensio kadre de la Sistemo Internacia de Unuoj. Oni nomis ĝin omaĝe al la itala fizikisto Alessandro Volta (1745–1827), kiu inventis la unuan modernan pilon, kiu tranformas kemian energion en elektran.

Unu volto estas difinita kiel la potenciala diferenco (tensio) inter la du finoj de tia konduktilo, en kiu unu ampero da elektra kurento produktas povumon de unu vato.

Tial, oni povas prezenti volton per la jenaj rilatoj inter aliaj internaciaj unuoj:

Dekoblaj kaj dekonaj unuoj 

Malgraŭ tio, ke la volto estas difinita kiel kunmetaĵo de aliaj bazaj unuoj, la grando de unu volto estas sufiĉe taŭga por priskribi multajn fenomenojn en la ĉiutaga vivo (malkiel la farado, ekzemple, kiu estas rimarkinde tro granda por priskribi kapacitancojn, kiujn oni kutime spertas en sciencaj laborejoj).

Tamen, memkompreneble ankaŭ por volto eblas formi dekoblajn kaj dekonajn unuojn laŭ la oficialaj prefiksoj de SI.

Jen kelkaj el la plej kutimaj ekzemploj pri uzo de volto kaj ties obloj kaj onoj:
 Nervoĉeloj havas bazan tension de ĉirkaŭ −75 mV
 Unuĉela, reŝargebla baterio NiMH aŭ NiCD: 1,2 V
 Merkura baterio: 1,355 V
 Unuĉela, nereŝargebla alkalina baterio (kiel tiuj, kiuj uzatas en la ĉiutaga vivo): 1,5 V
 Tensio provizita en domoj: 230 V en Eŭropo, Azio kaj Afriko, 120 V en Norda Ameriko, 100 V RMS en Japanio (kvadrata averaĝo)
 Kontaktrelo por elektraj metrooj: 600 – 1200 V, laŭ la diversaj landoj
 Tensio provizita al trajnoj: 1,5 – 25 kV.
 Fulmo: tre diversaj valoroj, plej ofte ĉirkaŭ 100 MV.

Referencoj 

Mezurunuoj de SI
Naturscienco

Natursciencoj estas sciencoj, kiuj okupiĝas pri la viva kaj neviva naturo.

Principoj de la natursciencoj 
Natursciencoj okupiĝas pri fenomenoj en la naturo kaj serĉas leĝojn, kiuj priskribas la kaŭzojn de tiuj fenomenoj.

Ĝis la fino de mezepoko la leĝoj plej ofte estis formulataj nur baze de simpla observado kaj rezonado. La valideco de la leĝoj formulataj ne estis kontrolata pere de eksperimentoj.

Ekde la tempo de Galileo Galilei oni uzas modernan natursciencan labormetodon, kiu kontrolas la validecon de la leĝoj supozitaj pere de taŭgaj, ripeteblaj eksperimentoj.

La skemo de tiu metodo estas ilustrita flanke.

Ekzemplo:

Fenomeno observata: Ŝtono falas pli rapide ol plumo.

Rezonado: La ŝtono estas pli peza ol la plumo.

Do la leĝo povus esti: Ju pli peza iu korpo estas, des pli rapide ĝi falas. (erara leĝo!)

Tio estas la leĝo, kiu estis formulata de la greka filozofo Aristotelo en la kvara jarcento a.K. En la sekvantaj jarcentoj, neniu vere kontrolis la validecon de tiu simple formulata leĝo.

Nur je la fino de la 16-a jarcento, Galileo Galilei decidis kontroli validecon de la leĝo formulata de Aristotelo farante taŭgajn eksperimentojn. El tiuj li konkludis ke: Sen rezisto de aero ĉiuj korpoj falas kun sama rapido.

Branĉoj 
Al la natursciencoj apartenas:
 Fizikaj sciencoj
 Astronomio: traktas la studo de la astronomiaj objektoj, siaj movadoj, siaj rilataj fenomenoj, sia registriĝo kaj la esplorado de sia fonto el la informo, kiu alvenas al ĝi per la elektromagneta radiado aŭ per alia ajna medio.
 Fiziko: traktas la studo de la propraĵoj de la spaco, la tempo, la materio kaj la energio, konsiderante siaj interagoj.
 Geologio: traktas la studo de la Tero kaj la rokaj astronomiaj objektoj, la materio kiu komponas ĝin, sia strukturo, siaj formadaj meĥanismoj kaj la ŝangoj aŭ modifikoj kiu ĝi eksperimentis el sia fonto.
 Kemio: traktas la studo de la kompono, la strukturo, la propraĵoj de la materio, kaj la ŝanĝoj de siaj kemiaj reakcioj.
 Biologiaj sciencoj
 Biologio: traktas la studo de la vivestaĵojkaj, pli specife, de sia fonto, evoluo lak propraĵoj (Genezo, manĝado, morfogenezo, reproduktado, ktp.).

Citaĵoj 
"La komenco de ĉiu scienco estas la miro, ke la aferoj ekzistas, kiel ili estas." (Aristotelo)

"La celo de la scienco ĉiam estis, redukti la kompleksecon de la mondo je simplaj leĝoj." (Benoît Mandelbrot)

Vidu ankaŭ 
 Naturfilozofio

Gazetoj 
La du plej gravaj gazetoj, kiuj okupiĝas pri la plej novaj esplorrezultoj de la natursciencoj, estas la Science kaj Nature.

 
Listoj
Tirbesto

Tirbesto estas utilbesto (plej ofte ĉevalo, azeno, eksvirbovo, kamelo, dromedaro, jako, lamo, elefanto, hundo), kiu tiras unu ĉaron, sledon aŭ agrikulturan aparaton, ekz. plugilon.

La tirbestoj estis uzataj por movado de minejaj drezinoj kaj por funkciigi la akvumilojn- aŭ muelejon per tirado.

Hodiaŭ tirbestoj estas ne plu uzataj en la moderna agrikulturo, kiuj iĝis per ofte superfluaj per apero de la fortodonaj maŝinoj (traktoroj).

Nuntempe en la modernaj ŝtatoj, bestoj estas uzataj tircele nur en turisma sektoro aŭ sportcele.

Vidu ankaŭ 
 tirĉevalo
 ĉevaltira veturado
 dombesto
 bruto (agrikulturo)
 ŝarĝbesto
 Bestenergia transporto
Haŭlado
Ægir

Ægir estas en nord-ĝermana mitologio giganto kaj reganto de la maro. Kvankam ne mem unu el la azoj, li havis bonegajn rilatojn kun tiuj, kaj estis regula gastiganto de iliaj festoj. Lia edzino nomiĝas Ran. Laŭdire li havas naŭ filinojn (Bara, Blodughadda, Bylgia, Dufa, Hefring, Himinglaeva, Hronn, Kolga kaj Unn).

Vidu ankaŭ
 Aegirino

Referencoj 

Gigantoj de la nord-ĝermana mitologio
Maraj dioj
Visterio

Visterio (Wisteria el fabacoj) estas genro de grimpplantoj, devenaj de Ĉinio kaj Japanio, sed enigitaj ankaŭ en Eŭropo delonge, rimarkeblaj pro siaj grapoloj de odoregaj floroj, en Eŭropo blu-violaj, en Ĉinio plejofte blankaj, kiuj floras antaŭ la apero de la folioj, en majo. 

La planto estas energiece kreskanta, fortikiĝanta liano, kies trunko turniĝas ĉirkaŭ la trovitaj portiloj, ĉu naturaj ĉu provizitaj de la homoj kaj laŭ la tempo iĝas ligna dika kaj krudŝela.

Ĝenerale dua, sed malpliabunda florado okazas poste en la jaro.

Specioj 
 Wisteria brachybotrys
 Wisteria floribunda - La japana visterio, vidu la apudan foton
 Wisteria frutescens
 Wisteria macrostachya
 Wisteria sinensis - La ĉina visterio, vidu la apudan foton
 Wisteria venusta
 Wisteria villosa

En la « florparolo » Visterio simbolas tenerecon.

Floroj
Faboideoj
Regajnu la Stratojn

Regajnu la Stratojn (RTS; ) estas grupo da homoj, kiuj kolektive kredas je komuneca posedado de publikaj spacoj. Oni kelkfoje karakterizas ĝin radikala rezist-movado kontraŭstaranta financan korporacian tutmondiĝon, kaj pli signife la uzadon de aŭtomobiloj kiel la plej grava vetur-rimedo.

Regajnu la Stratojn ofte okazigas ne-perfortajn strat-regajnajn eventojn, kiel ekz. "invadi" gravan straton aŭ ŝoseon por festumi. Dum tio ĉi obstrukcas normajn uzantojn, kiel aŭtistojn kaj bus-uzantojn, la filizofio de Reclaim the Streets konstatas, ke tiuj uzantoj mem estas la obstrukcantoj, kaj ke okupante la stratojn oni liberigas ilin kiel publikaj spacoj. Eventoj de RTS norme estas spektaklaj kaj buntaj, kun dancado, haltigado de trafiko, kaj kelkfoje brutaleco. La festojn tre influas la brita moderna festkulturo ("raves").

Strat-festoj de Regajnu la Stratojn estas okazintaj tra Eŭropo, Aŭstralio, Nord-Ameriko kaj Afriko.

Eksteraj ligiloj 

 Retejo deReclaim the Streets (angle) 

Politika rezisto
Anarkiistaj organizaĵoj
Politikaj movadoj
Vicio

Vicio (Vicia) estas genro de unu- kaj plurjaraj herboj kun plume kunmetaj folioj, kies finfolieron anstataŭas ĉiro aŭ mukro, kaj kun ofte okulfrape koloraj floroj unuopaj, duopaj aŭ en grapoloj; subkosmopolita genro de ĉirkaŭ 140 specioj, pluraj kultivataj por ornamo, furaĝo (kultiva vicio) aŭ legomo.

Unu el la plej gravaj specioj de vicio kiel legomo estas fabo, kiel planto ĝi estas unujara herbo, specio de vicio (Vicia faba), nomdonanto de la planta familio fabacoj. Ĝi havas pli ol 1 m altan, staran, kavan, angulecan tigon, grandajn pinatajn foliojn, purpure makulitajn blankajn florojn kaj larĝajn guŝojn, kiuj enhavas grandajn platajn grajnojn de medoleca konsisto, kiujn oni manĝas kiel legomon. Iuj varioj estas uzataj kiel furaĝo.

Fabo estas ankaŭ la grajnoj de faba planto, sed oni nomas ankaŭ la similaspektajn grajnojn fabo, precipe tiujn de fazeolo. Legu ankaŭ la artikolojn kafofabo, kakaofabo, sojfabo, tonka fabo.

La fabismo estas malsano, karakterizita per hemoliza iktero kun anemio kaj hemoglobinurio, per febro kaj digestaj perturboj. Ĝin kaŭzas substanco, entenata en la floro de fabo, se tiun englutas aŭ enspiras iuj predispoziciaj individuoj.

La interno de faboguŝo estas uzata kontraŭ verukoj. Se oni frotas ĝin plurfoje sur veruko tiu malaperus baldaŭ laŭ iuj.

La nutra valoro de 100 g freŝaj faboj estas:

Vidu ankaŭ 
 Faba kurbo
 Rizobio

Elektitaj specioj 

 Birda vicio Vicia cracca (vidu la apudan foton)
 Fabo Vicia faba (vidu la apudan foton)
 Hungara vicio Vicia pannonica
 Kaŝuba vicio Vicia cassubica
 Kultiva vicio Vicia sativa
 vicio mallarĝfolia Vicia tenuifolia
 Vicia ervilia
 vicio mola Vicia villosa
 vicio arbara Vicia sylvatica
 vicio bluviola Vicia dumetorum
 vicio pizoforma Vicia pisiformis
 vicio heĝa Vicia sepium
 vicio kuŝanta Vicia lathyroides
 vicio staranta Vicia orobus
 vicio vila / vicio dusema Vicia hirsuta
 vicio kvarsema Vicia tetrasperma
 vicio svelta Vicia tenuissima
 vicio flava Vicia lutea
 vicio fortika Vicia bithynica
 vicio larĝfolia / vicio franca Vicia narbonensis

Notoj kaj referencoj 
 

Faboideoj
Birda vicio

La birda vicio () estas specio de planto de la genro vicio (Vicia) en la familio fabacoj (Fabaceae).

Eksteraj ligiloj 
Hungara paĝo pri la planto 

Faboideoj
Lupeno

Lupeno () estas la genro de plantoj en la subfamilio Faboideoj.

Klasifiko 
La genro konsistas el du subgenroj: Lupinus kaj Platycarpos (Wats.) Kurl.

Estas pli ol 150 specioj. Interalie:
 lupeno arbusta / lupeno ĉiamverda Lupinus arboreus
 lupeno flava Lupinus luteus
 lupeno malmultfolia Lupinus nootkatensis
 lupeno multfolia Lupinus polyphyllus
 lupeno mallarĝfolia Lupinus angustifolius
 lupeno brunhara Lupinus micranthus
 Blanka lupeno Lupinus albus
 Anda lupeno Lupinus mutabilis''

Homa uzo 
La semoj de kelkaj specioj estas manĝeblaj, kiel tiuj de la blanka lupeno.

Eksteraj ligiloj 

 http://ghs.gresham.k12.or.us/science/ps/sci/ibbio/ecology/notes/cycles/nitrogencycle.htm 
 http://www.hort.purdue.edu/newcrop/afcm/lupine.html 
 http://www.tu5ex.net/index.php?option=com_content&task=view&id=954&Itemid=2 
 http://www.floraweb.de/neoflora/handbuch/lupinuspolyphyllus.html 
 http://lupins-bk.blogspot.com/
Latiro

Latiro (Lathyrus) estas genro el fabacoj de unu- kaj plurjaraj herboj kun pintaj folioj, kies ĉefa ripo ĉe la volvaj specioj finiĝas per ĉiro, ĉe la aliaj specioj per mola pikilo kaj kun floroj ofte en grapoloj. Tiu genro entenas proksimume 160 speciojn, precipe en la mezvarmaj regionoj. Kelkaj el ili estas kultivataj kiel furaĝoplantoj, pluraj ĝardene kaj unu specio, la aroma latiro (L. odoratus), en siaj multaj kulturvarioj, ankaŭ subvitre.

La semoj de unu specio de latiro povas kaŭzi toksan paralizon nomatan latirismo.

 senfolia [hu] aŭ rampa [de] latiro (Lathyrus aphaca): la folioj modifiĝis al ĉiroj, la asimiladon faras la stipuloj 1-3 cm grandaj,
 tubera latiro (L. tuberosus)
 platgrajna latiro (Lathyrus sativus) estas furaĝoplanto
 larĝfolia latiro aŭ sovaĝa pizo larĝfolia Lathyrus latifolius
 arbara latiro Lathyrus sylvestris
 diversfolia latiro Lathyrus heterophyllus
 herbeja latiro Lathyrus pratensis
 printempa latiro Lathyrus vernus
 nigra latiro Lathyrus niger
 ruĝblua latiro Lathyrus montanus
 kremkolora latiro Lathyrus pannonicus
 Odora latiro (Lathyrus odoratus)

vidu ankaŭ odorpizo

Galerio

Eksteraj ligiloj 

 http://linnaeus.nrm.se/flora/di/faba/lathy/welcome.html 

Faboideoj
Orpluvo

Orpluvo aŭ laburno estas komuna nomo por la arbetoj de genro Laburnum.

vidu orpluvio

Fabacoj
Pruo

Pruo estas la plej antaŭa parto de ŝipo (ŝipnazo, nazoparto). Ĝia formo influas la flureziston kaj la levoforton de la ŝipo.

Antikvaj velŝipoj ofte havis prufiguron kiel ornamaĵon.

Vidu ankaŭ 
 Steveno
 Pobo
 Ŝip-terminoj
 Prufiguro
 Busprito
 Reimiro

Ŝiperoj
Kajako

Kajako estas malgranda senkila boato. Ĝi estas movata - sidanta veturdirekte - per dupadela pagajo kaj estas elformita plej ofte por unu aŭ du personoj. Kajako estis elpensita verŝajne en la Arkto ĉe la inuitaj (eskimoj) evoluigita. Tie necesis malpezaj, rapidaj kaj facile moveblaj kanuoj por la ĉasado.

La inuitoj konstruis kajakojn el ligno, ostoj kaj ledo de maraj mamuloj. Peltoj de fokoj konstituis la karenon per tegado sur ligna subkonstruaĵo. La peltoj de 3 fokoj por unu kajako estis kunkudritaj akvimune. Neniu najlo, ŝraŭbo, nito, bolto lokiĝis en ĉi tiu teknologio. La ligiloj en la kunmetaĵoj estis faritaj el ledo.

La plej granda originaleco de ĉi tiu boateto estas, ke la kajakisto per sia anorako, akvo-imuna vesto kun kapuŝo, estis alkroĉita je la homtruo de la ponto, tiel la homo kaj la kajako formis akvimunan tutaĵon. Ĉi tiu apartaĵo permesis al la kajakisto subakven renversi kaj reaeren malrenversi sian boaton per lerta movo de sia pagajo kaj de sia korpo. Oni nomas ĉi tiun manovron "eskimotado" aŭ "malrenversado".

Similajn boatojn uzis ankaŭ la aleŭtoj por la ĉasado sur la maro: tio nomiĝis bajdarko.

La arkta kajako inspiris la konstruadon de kajakoj kiuj navigas sur ĉiuj la latitudoj kaj sur ĉiuj la salaj aŭ nesalaj akvoj de la mondo. Ekzistas kajakoj el akvimunigita tolo tegata sur rigidaj skeletoj eventuale malmunteblaj, el lignaj krucpllkaĵoj, el muldataj artefare nunaj rezinoj. La formoj diversiĝis por adapti sin al la multnombraj sportaj fakoj kaj al la akvaj ludoj kaj libertempa uzado.

La kajako estas olimpia sporto ekde 1936.

Tipoj de kajakoj 
 Markajakoj estas pli grandaj ol la plej multaj kajakoj kaj estas farataj por vojaĝi rapide.

Vidu ankaŭ 
 Kajakado-Kanuado
 Remado
 Kanuo
 Rafto
 Ĉasboato

Kajako
Tribordo

Tribordo estas la dekstra flanko de la ŝipo, rigardante de malantaŭe al la pruo.

La koloro de la triborda navigada lumo estas verda.

La alia flanko de la ŝipo estas babordo.

La vorto "tribordo" verŝajne venas el la malnovnorvega, la lingvo parolata de la Vikingoj. Ili stiris [stýri = stirilo] la kovrojuntajn boatojn per remilo kiu ĉiam estis fiksita je la dekstra flanko (bordo) [borð = tabulo, tablo]. La stiristo, kiu tenis la remilon per ambaŭ manoj, staris kun sia dorso [bak = dorso] al la maldekstra bordo (babordo) de la ŝipo. Tra la nederlanda  stuurboord (stirilflanko) kaj la franca tribord la vorto "tribordo" venis en Esperanton.

Navigacio
Boato

Boato aŭ ŝipeto estas malgranda ŝipo, kutime sen ferdeko. Stoki boatojn eblas en boatremizo.

Tipoj
Oni povas dividi la boatojn laŭ ilia materialo (lignoboato, gumoboato), laŭ movilo (motorboato, remboato, velboato) aŭ laŭ uzcelo (fiŝboato, savboato, sportboato).

Specifaj tipoj estas ekzemple trainera, kuraĥo kaj kanuo.

Vidu ankaŭ 
 Sporto
 Velŝipo
 Ĉasboato

Akvoveturiloj
Babordo

Ŝip-terminoj

Babordo estas la maldekstra flanko de ŝipo rigardante de malantaŭe al la pruo.

La koloro de la baborda navigada lumo estas ruĝa.

La alia flanko de la ŝipo estas tribordo.

La vorto deriviĝas tra la franca vorto babord de la skandinavia vorto backbord (proksimume: dorsflanko). Iam (laŭdire en la vikinga tempo) ŝipojn oni direktis per flanka stirilo, kiu estis muntita ĉe la dekstra flanko, kaj tie staris la stiristo, kies dorso do direktiĝis al la maldekstra flanko. Li estis la plej rimarkebla nesimetria afero sur ŝipo, do la flankoj nomiĝis laŭ li (kaj lia dorso).

Kiam ekestis la stiriloj malantaŭe (pobe) muntitaj, ekestis grava problemo: Ne nur mankis la malsimetria stiristo por orientiĝi, sed eĉ necesis puŝi la stirilon en la direkto mala al tiu, kien iru la ŝipo. Por ne mense troŝarĝi la stiristojn la brita ŝiparo reglamentis, ke navigaj instrukcioj indiku la direkton, en kiu la stiristo puŝu la stirilon: Kiam la ŝipo iru baborden, la kapitano ordonis "stirilon triborden!".

Kiam ekestis stirilaj radoj, la situacio denove ŝanĝiĝis: Oni instalis la radojn tiel, ke la supron de la rado oni puŝis tien, kien la ŝipo (ne la stirilo) iru. Pro tio la brita ŝiparo ŝanĝis la reglamenton je la 1-a de januaro 1933: Por irigi ŝipon baborden oni nun ordonas "stirilon baborden".

Tiu regulo ankoraŭ ne validis en 1912, kiam okazis la katastrofo de ŝipo Titanic. Tial en fama filmo pri la katastrofo estas sceno multe diskutata, en kiu la dua oficiro ordonas "forte triborden" por iri baborden. Tiu sceno estas historie ĝusta.

Eksteraj ligiloj 
 http://www.schiffsmodellbaufreunde.de/Lexikon/Seezeichen.htm 

Navigacio
Ponto (geografio)

"Pontuso" estis en antikva tempo la nomo de vasta etendaĵo de lando en la nord-oriento de Malgranda Azio (la moderna Turkio) lime kun la Nigra Maro, kiun la grekoj ofte nomis nur Pontos ("Maro" aŭ "Oceano"), kaj la romianoj latinigite nomis ĝin Pontus.
La ekzakta signifo de la nur teritoria nomo en malsamaj tempoj ege variis. La grekoj uzis ĝin, nestrikte, por variaj regionoj de la marbordo de la Nigra Maro, kaj longan tempon la termino ne havis difinitan kunsignifon. Tio ŝanĝiĝis nur dum la maltrankvila periodo sekvanta la morton de Aleksandro la Granda, kiam unu el ties heredantoj Mithradateso la 1-a ĉirkaŭ -301 fondis novan reĝlandon trans la rivero Halis (aŭ moderne Kizila).
La reĝlandon, kiu ekzistis ĝis -64, regis serio de reĝoj, plejparte kun la sama nomo.

Ĉar la plej granda parto de tiu reĝlando estis ene de la vasta regiono de Kapadokio, kiu en la frua epoko etendiĝis de la limoj de Kilikio al la Nigra Ponto, la reĝlandon kiel tuton oni komence nomis "Kapadokio ĝis la Ponto", sed poste nur "Ponto". La nomon Kapadokio oni limigis al la suda duono de la regiono antaŭe inkluzivita sub tiu titolo.
Sub la lasta reĝo, Mithradateso Eŭpatoro, ofte nomata La Granda, la regno de Ponto inkluzivas ne nur Pontan Kapadokion, sed ankaŭ la marbordon de la Bitinia limo al Kolĥido, parto de enlanda Paplagonio kaj Malgranda Armenio.
Post la detruo de tiu reĝlando fare de Pompeo en -64, la signifo de Ponto ŝanĝiĝs. Parto de la reĝlando aneksiĝis al la Romia Imperio, unuiĝante kun Bitinio en duobla provinco nomata "Bitinio kaj Ponto" (latine Bithynia et Pontus): tiu regiono inkluzivis nur la marbordon inter Heraklio (Eregli) kaj Amiso ("Samsun"), la "ora Pontica". Poste la nuran nomon Ponto, sen kvalifiko, oni kutime uzis por signi la duonon de la duobla provinco. Faris tion precipe la romianoj kaj tiuj, kiuj parolis de romia vidpunkto; tiel oni preskaŭ ĉiam uzis ĝin en la Nova testamento.

Kiam la romia imperiestro Diokleciano reorganizis la provincosistemon, (ĉirkaŭ 295), la distriktoj en Ponto eriĝis je kvar provincoj de la "dioecesis pontica":

 "Paphlagonia", Pontus al kiu estis alligita la plejparto de la antaŭa provinco Ponto
 "Diospontus", kiun Konstantino la 1-a renomis "Helenopontus", enhavis la restaĵon de la provinco Ponto kaj la apudan distrikton, entute ok urbojn, (inkluzive Sinope, Amiso ("Amisus) kaj Zela). Amasio estis la ĉefurbo.
 "Pontus Polemoniacus", enhavanta Komanon ("Comana"), Polemonion ("Polemonium"), Kerason ("Cerasus"), Trapezon ("Trapezus"), kaj la ĉefurbo estis Novcezario ("Neocaearea").
 "Armenia Minor", kvin urboj, kaj Sebastejo ("Sebasteia") estis la ĉefurbo.

Tiu reorganizo rezultigis en la Bizancia sistemon de armeaj distriktoj.

Vidu ankaŭ 
 Ponta Montaro
 Grekoj de la Ponto

 
Geografio de Turkio