William Shakespeare

William Shakespeare (forma spolszczona: Szekspir) (ur. prawdopodobnie 23 kwietnia 1564, ochrzczony 26 kwietnia 1564, w Stratford-upon-Avon, zm.  tamże) – angielski poeta, dramaturg, aktor. Powszechnie uważany za jednego z najwybitniejszych pisarzy literatury angielskiej oraz reformatorów teatru.

Napisał 38 sztuk, 154 sonety, a także wiele utworów innych gatunków. Mimo że cieszył się popularnością już za życia, jego sława rosła głównie po śmierci, dopiero wtedy został zauważony przez prominentne osobistości. Uważa się go za poetę narodowego Anglii.

Większość swoich prac napisał między 1586 a 1612 rokiem. Przedmiotem ciągłej debaty jest ich chronologia, a nawet kwestia autorstwa większości z nich. Był jednym z niewielu dramaturgów, którzy z powodzeniem tworzyli zarówno komedie, jak i tragedie. Sztuki Shakespeare’a przetłumaczono na wiele języków nowożytnych, inscenizacje mają miejsce na całym świecie. Jest również najczęściej cytowanym pisarzem anglojęzycznego świata. Wiele jego neologizmów weszło do codziennego użycia. Lista słów, które wprowadził do języka angielskiego, liczy około 1600 pozycji. W swoich dziełach użył od 20 000 do 30 000 różnych słów.

Życiorys

Młodość 

William Shakespeare (znany także jako Shakspere, Shakspear, Shakespere, Shaksper, Shaxper, oraz Shake-speare; zasady pisowni nie były jeszcze wtedy jednoznacznie ustalone, istnieje ponad sto odmian tego nazwiska) urodził się w kwietniu 1564 roku w Stratford-upon-Avon, jako trzecie z ośmiorga dzieci Johna Shakespeare’a, rękawicznika i lokalnego polityka, oraz pochodzącej ze znanej i bogatej rodziny, Mary Arden. Jego rodzice byli kuzynostwem, ich matki były siostrami. Tego typu małżeństwa nie były w XVI wieku w Anglii niecodzienne. 

Przypuszcza się, że urodził się w domu rodzinnym przy Henley Street. Dokładna data dzienna nie jest znana. Ze względu na to, że został ochrzczony 26 kwietnia, a zgodnie z tradycją taka ceremonia odbywała się nie później niż kilka dni po przyjściu na świat, przyjmuje się za datę jego urodzenia 23 kwietnia 1564. 

W szkole w Stratford uczył się łaciny, historii, literatury antycznej i retoryki, a jego nauczycielami byli magistrowie z Oxfordu. Prawdopodobnie w okresie kłopotów finansowych ojca, związanych z nielegalnym handlem wełną, musiał przerwać naukę (jako syn lokalnego prominenta mógł pobierać nauki za darmo, nie ma jednak dokumentów potwierdzających ten fakt). Prawdopodobnie zakończył edukację w wieku 14 lub 15 lat. Pracował w kilku magnackich rezydencjach jako guwerner, sekretarz, a także aktor w dworskich przedstawieniach. W 1582 roku osiemnastoletni Shakespeare ożenił się z Anne Hathaway, która miała wtedy 26 lat. W związku z różnicą wieku, a także z tym, że Anne była w trzecim miesiącu ciąży, przyjmuje się[kto?], że małżeństwo to było wymuszone przez jej rodzinę. Mieli trójkę dzieci: Susannę (ur. 1583) i bliźnięta o imionach Hamnet i Judith, urodzone w 1585. Hamnet zmarł w 1596 roku; niektórzy przypuszczają, że jego śmierć była jedną z inspiracji do napisania Hamleta.

Stracone lata 
Nic nie wiadomo o siedmiu latach jego życia, które nastąpiły po przyjściu na świat bliźniąt. Ten czas określa się jako the lost years (stracone lata). Istnieją tylko domysły, co mogło dziać się w tym okresie. Być może William został aresztowany i osadzony w więzieniu za kłusownictwo. Istnieje też teoria, mówiąca, że pracował jako nauczyciel. Możliwe, że w późniejszym okresie walczył jako żołnierz w Holandii. Przypuszcza się także, że podróżował po kontynencie, gdzie poznał takie osobistości jak Michel de Montaigne czy Giordano Bruno. .

Pierwsza drukowana wzmianka o Shakespearze pojawia się w broszurze Roberta Greene’a z 1592 roku. W tym okresie był on już członkiem Trupy Lorda Szambelana, znanej później jako King’s Men. Greene zrobił aluzję do kogoś, kto we własnym mniemaniu jest jedynym „trzęsisceną” w tym kraju (in his owne conceit the onely Shake-scene in a countrie).

Praca twórcza 

W 1598 roku po raz pierwszy wziął udział w przedstawieniu; także wtedy jego nazwisko zaczęło pojawiać się w charakterze autora sztuk. Przekaz mówi, że oprócz tego, że pisał dla Trupy Lorda Szambelana teksty nowych utworów, zajmował się finansami grupy, grywał także niewielkie role w spektaklach, takich jak Jak wam się podoba czy Henryk V. Był współwłaścicielem Globe Theatre.

Wiele z jego dramatów czerpie motywy z literatury dawniejszej, co wpisywało się w specyfikę epoki, w której nie istniały jeszcze prawa autorskie, a wszelka imitacja, trawestacja i intertekstualność były jednymi z najbardziej cenionych cech ówczesnej literatury. Hamlet, na przykład, bazuje na niezachowanym Ur-Hamlecie (prawdopodobnie napisanym przez Thomasa Kyda, autora Tragedii hiszpańskiej), zaś Król Lear na wydanej wcześniej sztuce pod tym samym tytułem. Inspiracją do ich napisania były także dzieła włoskie i angielskie, takie jak nowele i kroniki. Shakespeare uważał za dobrą metodę korzystanie ze sprawdzonych wzorców – przykładowo: postać Falstaffa, pojawiająca się w Henryku IV, część 1 i  część 2, okazała się tak popularna, że umieścił ją także w Wesołych kumoszkach z Windsoru. .

Działalność pozateatralna 

O dużej sprawności jako organizatora świadczą zasługi dla trupy lorda szambelana Henry’ego Careya (Lord Chamberlain’s Men). Potrafił zdobyć dla niej możnego mecenasa, jakim był król Jakub I. Znalazł także źródło finansowania dla własnych prac, którym było wsparcie zamożnego hrabiego, Henry’ego Wriothesleya. .

Po przeprowadzce do Londynu (Anne Hathaway została w Stratfordzie), w 1604 roku był swatem córki swojego kamienicznika. Dokumenty sądowe z 1612 roku dają dowód na to, że Shakespeare był lokatorem Christophera Mountjoya, zamożnego mieszkańca Londynu. Jeden z uczniów szlachcica, Stephen Belott, chciał poślubić jego córkę. Rola Shakespeare’a polegała na tym, że był pośrednikiem, ustalającym warunki posagu. Doszło do małżeństwa; osiem lat później Belott pozwał do sądu swojego teścia, gdyż ten nie dostarczył wszystkich pieniędzy. .

Liczne zachowane z tego okresu dokumenty związane z finansami pozwalają stwierdzić, że majątek Shakespeare’a rósł w szybkim tempie, co pozwoliło mu na zakup domu w dzielnicy Blackfriars w Londynie, a także drugiej co do wielkości posiadłości w Stratford, New Place. W 1596 roku dzięki staraniom pisarza został nadany przez heroldię herb jego ojcu. John Shakespeare chciał otrzymać go już w 1576 roku, jednak musiał przerwać odpowiednie procedury wskutek pogarszania się jego sytuacji finansowej. Dewiza herbowa brzmiała: Non Sanz Droict (pl. Nie bez prawa).

Ostatnie lata życia 

Shakespeare wrócił do Stratford w 1613 roku, zmarł w wieku 52 lat, 23 kwietnia 1616. Ostatnie lata życia spędził w New Place.

Został pochowany w absydzie kolegiaty Świętej Trójcy w Stratford. To wyróżnienie spotkało go jednak nie ze względu na jego sławę jako pisarza: kupił ten przywilej za kwotę 440 funtów. Jego pomnik przedstawia go jako poetę z piórem w ręce. Na nagrobku Shakespeare’a, pod popiersiem, znajduje się łacińskie epitafium i wiersz w języku angielskim. Epitafium głosi:

. Słowa te odnoszą się do mądrego króla Nestora, władcy Pylos, filozofa Sokratesa i Wergiliusza (jego cognomen brzmiał Maro). Druga część znaczy: „Ziemia go grzebie, ludzie opłakują, do Olimpu należy”. Wiersz jest czterolinijkowym epigramatem zawierającym błogosławieństwo dla tego, kto uszanuje grób Shakespeare’a i przekleństwo dla tego, kto się poważy ruszyć jego kości.

Twórczość

Sztuki 

Liczne sztuki tego pisarza, kroniki, komedie i tragedie, są uważane za jedne z najlepszych dzieł w swoich gatunkach i arcydzieła angielskiej literatury. Większość z nich została wystawiona w Globe Theatre, wybudowanym w 1599 roku, a który spłonął w 1613 roku podczas inscenizowania Henryka VIII. Pisarz występował też jako aktor; jego grupa nosiła nazwę Lord Chamberlain’s Men, na cześć ich mecenasa. Po objęciu patronatu nad nią przez króla Jakuba I zmieniła nazwę na King’s Men.

Jeśli chodzi o sztuki historyczne, Shakespeare korzystał z dwóch podstawowych źródeł. Dla dzieł związanych z Rzymem i Grecją są to utwory Plutarcha (w tłumaczeniu Thomasa Northa) zaś te, które są związane z historią Brytanii, bazę czerpią z kronik Raphaela Holinsheda. Można je także podzielić na te wydane wcześniej (pierwsza tetralogia) i te powstałe w późniejszym okresie (druga tetralogia).

Eksperci dokonują następującego podziału wszystkich jego utworów:
 wczesne komedie i kroniki (np. Sen nocy letniej; ok. 1590–1596)
 utwory z okresu pośredniego (wtedy powstały najbardziej znane sztuki, jak: Otello, Romeo i Julia, Makbet, Hamlet czy Król Lear, a także sztuki problemowe, do których zaliczyć możemy Miarkę za miarkę; ok. 1595–1609)
 późne romanse (Burza, Opowieść zimowa; ok. 1610–1612)

Większość została opublikowana w formacie quarto, jednak pierwsze duże wydanie jego dzieł nastąpiło w 1623 roku. Obecnie jest określane mianem Pierwszego Folio (zawiera 36 dzieł, w tym prawie wszystkie najbardziej znane, oprócz Peryklesa, księcia Tyru i Dwóch szlachetnych krewnych); w jego wydanie zaangażowany był John Heminges. Warto zaznaczyć, że w międzyczasie ukazywały się też pirackie wersje utworów pisarza, takie jak Fałszywe Folio. W Pierwszym Folio po raz pierwszy został zawarty tradycyjny podział jego sztuk na komedie, tragedie i kroniki, powszechnie stosowany do dzisiaj. Współcześnie pojawiają się też podziały na tzw. sztuki problemowe, które łączą w sobie elementy komedii i tragedii (Miarka za miarkę), a także na romanse (Opowieść zimowa)

Sonety 

Prawie wszystkie, z wyjątkiem dwóch pierwszych, pojawiły się w wydawnictwie zatytułowanym Shakespeare’s Sonnets, numery 138 i 144 wydane zostały także w dziele Namiętny pielgrzym, w 1599 roku. Wskazuje to, że były pisane przez dłuższy okres, począwszy od lat 90. XVI wieku. Nie są znane okoliczności, w jakich zostały wydane. Pojawia się w nich tajemnicza dedykacja dla „Pana W.H.”, który jest opisywany jako „the only begetter” (ten, któremu należy przypisać wszystkie zasługi; jedyny ojciec). Nie wiadomo, kto jest jej autorem – Shakespeare, czy też wydawca sonetów, Thomas Thorpe. Nie ma także informacji o tym, kim jest ta postać. Być może był to jeden z mecenasów (np. Henry Wriothesley), możliwe też, że dedykacja ta jest skierowana do młodzieńca, opisywanego w sonetach.

Inne utwory 

Poza tym napisał też krótki wiersz Feniks i gołąb, alegoryczny poemat o upadku miłości, który był wykorzystany jako dodatek do długiego utworu Roberta Chestera, Love’s Martyr.

Chronologia 

Chronologia powstawania dzieł Shakespeare’a nie jest możliwa do ustalenia ani pod względem ich wydania drukiem, ani pod względem inscenizacji, dlatego że nie istnieje weryfikowalne źródło, z którego można by skorzystać, poza tym wiele z nich zostało wystawionych na scenie na długo przed publikacją.

Pomijając wersje pirackie (np. Fałszywe Folio), większość jego dzieł pozostała nieopublikowana aż do roku 1623, czyli do wydania Pierwszego Folio. Współcześni pisarzowi nie wymieniają żadnego z jego utworów, które nie przetrwałyby do naszych czasów, z wyjątkiem Cardenio i Love’s Labour’s Won. 

Uczeni 

Mimo tego, że część naukowców zatwierdziła pewną kolejność ich powstawania, wiele dat jest przedmiotem dyskusji i powinno być traktowanych jako umowne. Ortodoksyjni badacze odcinają się od tych ustaleń. Powszechnie przyjmuje się jednak teorię, która zakłada, że najstarszą,

Styl 
Prace tego autora miały ogromny wpływ zarówno na teatr w jego czasach, jak i ten współczesny. Dzieła Shakespeare’a stanowią nie tylko najwybitniejsze przykłady zachodniej literatury, dzięki nim rozwinął się także teatr elżbietański, poprzez zwiększenie wymagań co do tego, co można pokazać za pomocą postaci, scenariusza lub fabuły. [styl do poprawy]

Wiersz 
Dzieła Shakespeare’a są w przeważającej części napisane wierszem, choć stosował on również prozę. W swoich dramatach wykorzystywał przede wszystkim wiersz biały (blank verse), czyli nierymowany pentametr jambiczny, to znaczy sylabotoniczny dziesięciozgłoskowiec, w którym akcenty padają na parzyste sylaby wersu. Natomiast poematy napisał Shakespeare przy użyciu kunsztownych strof, sekstyny (ababcc), użytej w opowieści o Wenus i Adonisie, i strofy królewskiej, czyli rhyme royal (ababbcc), spożytkowanej w historii Lukrecji i w Skardze zakochanej. Sonety Shakespeare rymował abab cdcd efef gg. Ten układ współbrzmień do dziś nazywa się szekspirowskim. Shakespeare instrumentował swoje utwory nie tylko rymem, ale także aliteracją. Przykładu aliteracji dostarcza tytuł Love’s Labour’s Lost. Stosował też grę słów, czyli pun.

Reputacja

Odniesienia do Shakespeare’a

XVII wiek 
Najwięcej do powiedzenia o Shakespearze mieli oczywiście Anglicy. Ben Jonson stwierdzał, że był to szczery i otwarty człowiek o szlachetnych celach. W podobnym tonie wypowiada się John Dryden, według którego Shakespeare najlepiej ze wszystkich ówczesnych, a także starożytnych poetów potrafił obrazować przyrodę, pozwalając odbiorcy nie tylko ją zobaczyć, ale także poczuć. Dla kontrastu, w pamiętniku Samuela Pepysa, we wpisie z 29 września znajduje się krytyka Snu nocy letniej. Angielski polityk stwierdza, że była to najgorsza sztuka, jaką zobaczył w życiu, jedynymi wartymi polecenia jej elementami były fajerwerki, a także występujące w inscenizacji piękne kobiety. Thomas Rymer, szlachcic i konserwatywny historyk, mocno krytykował Shakespeare’a za jego otwartość na zmiany, a także za to, że nie trzymał się klasycznych reguł. Jego atak na Otella

XVIII wiek 
W XVIII wieku mieszkańcy Anglii zaczęli coraz bardziej doceniać Shakespeare’a. Joseph Addison uważał, że pod względem rzemiosła prześcignął on wszystkich innych, największym jego atutem zaś był jego geniusz. W 1725 roku Alexander Pope podziwiał ogromną naturalność postaci występujących w jego dziełach. Fascynujące dla niego było to, że nie dało się odnaleźć wśród nich dwóch identycznych charakterów. W podobnym tonie wypowiadał się o dialogach. Samuel Johnson bronił Shakespeare’a przed krytyką Woltera (któremu nie podobał się sposób przedstawiania monarchów w kronikach Shakespeare’a), stwierdzając, że osoby, które nie potrafią docenić tak wspaniałych sztuk, są małostkowe. Uważał, że jedynie Homer wprowadził równie dużo ważnych innowacji, tworzył równie doskonałe dzieła.

XIX wiek

XX wiek 
Urodzony w Yorku poeta Wystan Hugh Auden uważał, że irytujący są pisarze tacy jak John Milton czy James Joyce, którzy uważają się za ważnych i piszą z przeświadczeniem, że tworzą coś wielkiego. Jego zdaniem Shakespeare nigdy nie brał siebie zbyt poważnie, co było dużym osiągnięciem jego charakteru.

Polonica w sztukach Williama Shakespeare’a 
Pierwsza wzmianka o Polsce pojawia się w Komedii omyłek. Drumio z Syrakuz opisując otyłą kobietę stwierdza:  Wyrażenie polska zima występuje tu w znaczeniu zimy długiej i surowej.

Najwięcej nawiązań do Polski pojawia się w Hamlecie. W I scenie aktu I, Horacy opisując Hamletowi wygląd Ducha, nawiązuje do wojen polsko-duńskich:

Fragment ten był interpretowany w różny sposób. Występujące w oryginale słowo Pollax często tłumaczono jako Polacy (Polacks), ale też jako poleaxe – topór bojowy. Z tego względu w niektórych tłumaczeniach ten polski wątek się nie pojawia np.

Scena IV aktu Hamleta rozpoczyna się przemarszem wojsk norweskich, dowodzonych przez Fortynbrasa, przez Danię. Zapytany przez Hamleta o cel wyprawy, dowodzący oddziałem kapitan odpowiada 
W scenie I aktu V pojawiają się „Pollack warres”:  

Imię królewskiego doradcy Poloniusza nasuwało podejrzenia, że postać ta była portretem ówczesnego polskiego polityka lub, że sam Poloniusz był z pochodzenia Polakiem. Tak interpretował sztukę m.in. Krystian Ostrowski, w którego przekładzie z 1870 roku pojawiają się wypowiedzi Laertesa Ty biedna Polko, Ty Ofelio droga... i Mój ojciec był Polakiem.
Polski motyw pojawia się także w komedii Miarka za miarkę, w której Książę tłumaczy swoje opuszczenie Wiednia wyjazdem do Polski.

Wpływ Shakespeare’a na literaturę polską 
Dzieła Shakespeare’a, zostały odkryte przez pisarzy epoki romantyzmu, miały duży wpływ także na Polaków. Juliusz Słowacki w swoich dziełach często odwołuje się do jego utworów. W Kordianie (1834) można odnaleźć odniesienia do kryzysu moralnego głównego bohatera (Hamlet), pojawiają się też siły nadprzyrodzone (Makbet). W Balladynie (1839) odnaleźć można wiele nawiązań do „Snu nocy letniej” – jak postaci Goplany i Tytanii czy Puka, na którym wzorowany jest Skierka. Inne dramaty, jak na przykład Maria Stuart (1832), także odnoszą się do dzieł Shakespeare’a. O swojej fascynacji pisał także w 1834 w liście do matki. Do jego twórczości odwołuje się także Adam Mickiewicz, który cytuje fragment tekstu jednego z jego utworów (Methinks, I see... where? – In my mind’s eyes) w balladzie Romantyczność (1822).

Stanisław Wyspiański także był zafascynowany twórczością Shakespeare’a. Dokonał interpretacji Hamleta, umieszczając w nim również wątki z Makbeta, miało to miejsce w teatrze im. Juliusza Słowackiego w Krakowie.

W powieści Ferdydurke (1937) Witolda Gombrowicza główny bohater, Józio, uznaje Shakespeare’a za artystę w pełni i kapłana sztuki, a także za twórcę wspaniałych i pięknych scen zbrodni.

Tłumaczenia na język polski 
Sztuki Shakespeare’a były wystawiane na ziemiach polskich jeszcze za życia autora. Przedstawienie te odbywały się w obcych językach, w późniejszym zaś czasie tłumaczono francuskie lub niemieckie przeróbki teatralne. Pierwszym polskim tłumaczem Shakespeare’a z oryginału był Ignacy Hołowiński, który w latach 1839–1841 ogłosił 6 tłumaczeń. Z kolei w latach 1875–1877 ukazały się Dzieła dramatyczne Williama Shakespeare (Szekspira), w przekładach Stanisława Koźmiana, Leona Ulricha i Józefa Paszkowskiego, pod redakcją Józefa Ignacego Kraszewskiego. Przekłady te z czasem uznano za kanoniczne i wielokrotnie je wznawiano. Łącznie w XIX wieku przekłady dramatów Shakespeare’a ogłosiło 27 tłumaczy. Podobna liczba tłumaczy pracowała nad twórczością Shakespeare’a w wieku XX, wśród nich byli Jan Kasprowicz, Maria Sułkowska (która przełożyła Sonety), Roman Brandstaetter, Jerzy Sito, Zofia Siwicka, Stanisław Barańczak i Maciej Słomczyński – pierwszy człowiek na świecie, który przetłumaczył wszystkie dramaty i utwory poetyckie Shakespeare’a. W wieku XXI swoje przekłady Hamleta i Sonetów wydał Ryszard Długołęcki. Od 2009 r. ukazało się sześć przekładów Piotra Kamińskiego.

Kontrowersje

Religia 
Na kilka lat przed narodzeniem poety, po okresie niepewności, dokonano ostatecznego oddzielenia Kościoła anglikańskiego od Kościoła katolickiego. Z biegiem czasu zaczęto wywierać presję na katolikach, aby przechodzili na protestantyzm. Wierność papieżowi stała się nielegalna. Niektórzy historycy uważają, że w tamtym okresie zrodził się w Anglii tajny ruch, łączący tych, którzy nie chcieli zmienić wiary. Być może do ruchu tego należał także Shakespeare, nie ma na to jednak dowodów.

Matka pisarza, Mary Arden, należała do rodziny opozycyjnej, silnie sympatyzującej z katolikami. Jego córka, Susanna Hall, była w Stratford zarejestrowana jako jedna z tych, którzy odmówili przyjęcia komunii świętej, co może także świadczyć o jej pozostawaniu przy wierze rodziców. Religijność Williama można tłumaczyć tym, że czterech z sześciu jego nauczycieli w młodości było mocno wierzącymi katolikami, inny z jego tutorów został jezuitą.

Według Encyklopedii katolickiej jego córki zostały wychowane na protestantki, a Biblię znał w wersji protestanckiej. Ta sama encyklopedia – po podaniu jeszcze kilku argumentów – stwierdza, iż „wynika z tego wniosek niemal pewny, że jeśli sympatie Shakespeare’a były po stronie katolików, to niewiele się starał – lub w ogóle – by stanąć na wysokości swych przekonań”.

Autorstwo 

Wielokrotnie podnoszono kwestię autorstwa dzieł Shakespeare’a. Większość literaturoznawców uważa takie spekulacje za czyste teorie spiskowe, jednak pewna liczba powszechnie znanych autorytetów z różnych dziedzin powątpiewała w autorstwo tej twórczości lub otwarcie je kwestionowała. Wśród osób tych byli m.in. Słonimski, Dickens, Twain, Whitman, Bismarck, Freud czy John Denham Parsons.

Obecnie kwestia ta jest ciągłym przedmiotem debat, istnieje wielu specjalistów analizujących każde „za” i „przeciw”, istnieją też zagorzali zwolennicy poszczególnych kandydatów. Trzej najczęściej wymieniani to Christopher Marlowe, Edward de Vere oraz Francis Bacon. 

. Oto niektóre z nich:

Większość szekspirologów jednak przeciwstawia się owym argumentom następującym rozumowaniem:

Orientacja seksualna 
O ile 26 sonetów jest adresowanych do zamężnej damy, o tyle 126 adoruje pięknego młodzieńca. Niezwykły ton tych ostatnich, który świadczy o niecodziennym stosunku autora do obiektu uczuć, jest interpretowany jako dowód na biseksualizm Shakespeare’a. Wielu badaczy dostrzega w nich elementy homoerotyczne. Clive Lewis stwierdza, że ton sonetów bardziej przypomina wyznania kochanka niż jest wyrazem zwykłej męskiej przyjaźni, Lewis zauważa także, że nie można go odnieść do żadnych innych dzieł tamtego okresu. 

Badacze jednak odbierają stosowanie czasowników w pierwszej osobie, a także stwierdzenia takie, jak „Mam na imię Will” jako jednoznaczne identyfikowanie się autora z podmiotem. Zdaniem wielu jest to jedyny utwór, w którym możemy się zapoznać z osobistymi doświadczeniami Shakespeare’a, inaczej niż ma to miejsce w innych dziełach. Warto zauważyć, że badacze, którzy w XVII i XVIII wieku zajmowali się tym tematem, nie mogli uwierzyć w homoseksualizm pisarza. W 1640 roku Ben Jonson zmienił tekst sonetów, tak aby wydawało się, że wszystkie są adresowane do tajemniczej damy, po czym wydał je drukiem; w krótkim czasie stały się najbardziej znaną wersją sonetów i pozostały nią aż do 1780 roku, kiedy to opublikowano je w oryginalnej formie.

Dla niektórych (np. Isaaca Asimova) postać Antonia z Kupca weneckiego jest melancholijna ze względu na niespełnione uczucie do Bassania, który sam się poświęca, by umożliwić przyjacielowi znalezienie żony. 

Osobną kwestią są jego stosunki z żoną, Anne Hathaway. Mimo że mieli trójkę dzieci, nie widywali się często – Shakespeare mieszkał w Londynie, podczas gdy jego żona, razem z dziećmi w Stratford. Co więcej, istnieją podejrzenia, że ich małżeństwo było wymuszone ciążą, a pisarz nigdy nie był z niego zadowolony.

Dzieła Shakespeare’a

Kroniki dramatyczne 

 Król Jan (King John; ok. 1595–1596)
 Henryk VI, część 1 (King Henry VI, Part 1; ok. 1591)
 Henryk VI, część 2 (King Henry VI, Part 2; ok. 1591)
 Henryk VI, część 3 (King Henry VI, Part 3; ok. 1591)
 Ryszard III (King Richard III; 1590–1593)
 Henryk V (King Henry V; 1599)
 Henryk IV, część 1 (King Henry IV, Part 1; 1596)
 Henryk IV, część 2 (King Henry IV, Part 2; 1597)
 Ryszard II (King Richard II; 1595)
 Henryk VIII (King Henry VIII or All Is True; 1596–1598)

Komedie 

 Komedia omyłek (The Comedy of Errors; ok. 1591)
 Stracone zachody miłości (Loves’ Labour’s Lost; 1594)
 Poskromienie złośnicy (The Taming of The Shrew; 1594)
 Dwaj panowie z Werony (The Two Gentlemen of Verona; 1590–1595)
 Sen nocy letniej (A Midsummer Night’s Dream; 1595)
 Kupiec wenecki (The Merchant of Venice; 1596)
 Wiele hałasu o nic (Much Ado about Nothing; ok. 1598–1599)
 Jak wam się podoba (As You Like It; 1599–1600)
 Wieczór Trzech Króli (Twelfth Night or What You Will; 1600)
 Wesołe kumoszki z Windsoru (The Merry Wives of Windsor; 1602)
 Perykles, książę Tyru (Pericles, Prince of Tyre; 1608)
 Wszystko dobre, co się dobrze kończy (All’s Well That Ends Well; 1602–1603)
 Miarka za miarkę (Measure for Measure; 1604)
 Cymbelin (Cymbeline; 1609)
 Opowieść zimowa (The Winter’s Tale; 1610–1611)
 Burza (The Tempest; 1611)
 Dwóch szlachetnych krewnych (Two Noble Kinsmen, 1614)

Tragedie 

 Tytus Andronicus (Titus Andronicus; 1593)
 Romeo i Julia (Romeo and Juliet; 1595)
 Juliusz Cezar (The Tragedy of Julius Caesar; 1600)
 Troilus i Kresyda (Troilus and Cressida; 1601)
 Hamlet (Hamlet, Prince of Denmark; 1600)
 Otello (Othello; 1605)
 Król Lear (King Lear; 1605)
 Makbet (Macbeth; 1606)
 Antoniusz i Kleopatra (Antony and Cleopatra; 1606–1607)
 Koriolan (Coriolanus; 1607)
 Tymon Ateńczyk (Timon of Athens; 1608)

Wiersze i poematy 

 Sonety (Shakespeare’s sonnets; 1609)
 Wenus i Adonis (Venus and Adonis; 1593)
 Gwałt na Lukrecji (The Rape of Lucrece; 1594)
 Namiętny pielgrzym (The Passionate Pilgrim; 1599)
 Feniks i gołąb (The Phoenix and Turtle; 1601)
 Skarga zakochanej (A Lover’s Complaint; 1610)

Utwory przypisywane Shakespeare’owi i zaginione 
 Love’s Labour’s Won (przed 1598) – nie ma pewności co do tego, czy sztuka ta zaginęła, czy też jest to tytuł alternatywny dla innego dzieła. Została wymieniona w Palladis Tamia (1598), obok Dwóch panów z Werony, Straconych zachodów miłości, Snu nocy letniej i Kupca weneckiego. Była to więc komedia inna niż tu wymienione. Długo przyjmowano, że jest to tytuł alternatywny dla Poskromienia złośnicy. Teoria ta została jednak obalona w 1953 roku, kiedy znaleziono dokument, który wymieniał obie te sztuki jako niezależne od siebie.
 Cardenio (przed 1613) – sztuka ta została napisana we współpracy z Johnem Fletcherem, jej tekst zaginął. Była wystawiania przez King’s Men w 1613 roku. Inspiracją do jej napisania mogła być postać Cardenia, znana z Don Kichota. Jeden z badaczy zidentyfikował The Second Maiden’s Tragedy jako Cardenia z niewielkimi zmianami, nie jest to jednak powszechna teoria.
 Edward III (1596) – po raz pierwszy ta kronika została wydana w 1596 roku, jej autor był anonimowy. Jednak ze względu na liczne podobieństwa między nią a innymi kronikami Shakespeare oraz to, że niektóre jej fragmenty są bezpośrednimi cytatami z Sonetów, niektórzy uważają, że została napisana przez niego. Jednocześnie istnieją argumenty obalające tę teorię: Edward III nie został zawarty w Pierwszym Folio, a lista utworów wydana w 1598 roku nie wspomina o tej sztuce.
 Sir Thomas More (między 1592 a 1595) – sztuka opisuje losy Thomasa More’a, angielskiego myśliciela. Prawdopodobnie jej część została napisana przez Shakespeare’a, po raz pierwszy jego możliwy wkład w to dzieło został zauważony w 1871 roku.
 Thomas Lord Cromwell (1602) – kronika skupiająca się wokół życia Thomasa Cromwella. Strona tytułowa stwierdza, że wystawiała ją Trupa Lorda Szambelana, zaś jej autorem jest „W.S.”. Przyjmuje się jednak, że inicjały te należą do Wentwortha Smitha.
 A Yorkshire Tragedy (1608) – sztuka ta została zarejestrowana w rejestrze Stationers’ Company pod nazwiskiem „Wylliam Shakespere”. Zdaniem większości badaczy jednak jej autorem jest Thomas Middleton, jako jeden z głównych argumentów przeciw przypisaniu jej Shakespeare’owi podaje się jej brak w Pierwszym Folio.
 Sir John Oldcastle (1600) – utwór ten został zawarty w Fałszywym Folio, jednak brak innych dowodów na to, że jej autorem jest Shakespeare.
 The London Prodigal (1605) – okładka tej komedii stwierdza, iż inscenizowała ją grupa King’s Men, uznaje się jednak, że jej autor jest nieznany.

Pierwsze wydania 
Utwory Shakespeare’a, które ukazały się drukiem w XVII wieku, miały format quarto i folio, rzadziej octavo. Pierwszy z nich był bardzo popularny w ówczesnych czasach, jego koszty nie były wysokie, drugi miał elitarny charakter. Ze względu na liczne wydania, istnieją różnice w treści poszczególnych sztuk. Większość została także wydana kilkakrotnie, np. Henryk IV, część 1 został opublikowany po raz pierwszy w 1598 (wydania te określa się jako first quarto – pierwsze quarto), później zaś w latach: 1599 (second quarto – drugie quarto), 1604, 1608, 1613, 1622, 1632, 1639.

Przyjmuje się, że im starsze jest dane wydanie, tym bliższe jest oryginałowi. Ze względu na coraz liczniejsze błędy drukarskie, które pojawiały się na przestrzeni lat, naukowcy uważają, że pierwotne edycje najlepiej oddają to, co chciał przekazać poeta. Kluczowym jest tutaj Pierwsze Folio, gdzie można znaleźć teksty 36 utworów, z których dla 18 nie ma żadnych innych źródeł. Badacze w XVIII wieku uznali, że dla pozostałych 18 także należy uznawać za bazowy tekst z Pierwszego Folio, mimo iż istnieją ich wydania quarto z lat 1594–1623. Powodem tego jest to, że ich dawniejsze edycje są niedokładne, a także mało wiarygodne.

W 1619 roku ukazało się Fałszywe Folio, które było pierwszą próbą zgromadzenia w jednym wydaniu kolekcji dzieł pisarza. Jego nazwa, wprowadzona w późniejszym okresie, pokazuje przeciwieństwo tej edycji do Pierwszego Folio. Trzeba także zaznaczyć, że korzystanie z terminu folio nie jest właściwe – jego format był większy niż quarto, jednocześnie jednak mniejszy niż folio. Łącznie ukazało się w nim 10 sztuk, których jednak część jest wątpliwego autorstwa. Drukarz, który się tym zajmował, William Jaggard, nie posiadał praw autorskich do wszystkich utworów, przez co występują w nich liczne nieścisłości. W skład tego zbioru wchodziły następujące sztuki:
 Henryk V
 Wesołe kumoszki z Windsoru
 Król Lear
 Kupiec wenecki
 Sen nocy letniej
 Perykles, książę Tyru
 Sir John Oldcastle
 A Yorkshire Tragedy
 The Whole Contention Between the Two Famous Houses, Lancaster and York – była to główna innowacja tego wydania; połączone zostały dwie sztuki o tematyce związanej z wojną Dwóch Róż: Henryk VI, część 1 i Henryk VI, część 2.

Nie są znane motywy, jakimi kierował się Jaggard, wydając Fałszywe Folio, gdyż drukarz ten wcześniej praktycznie nie miał żadnych kontaktów z jego utworami. Tym bardziej niejasne są okoliczności, w jakich King’s Men zdecydowali się nawiązać z nim współpracę przy tworzeniu Pierwszego Folio, ledwie kilka lat po aferze związanej z tym wydaniem.

Współpraca z innymi pisarzami 

W czasach elżbietańskich dość popularna była kooperacja między autorami sztuk. Wiadomo, że Shakespeare też ją podejmował. O ile w przypadku niektórych dzieł, takich jak Dwóch szlachetnych krewnych, współpraca z innymi wydaje się pewna (w tym przypadku z Johnem Fletcherem) i istnieją na nią dowody, o tyle w wielu sytuacjach (np. Tytus Andronicus) istnieją zaledwie poszlaki, które mogłyby potwierdzać ten fakt. Poniższa lista przedstawia utwory, co do których istnieje podparte dokumentami przekonanie o tym, że zostały napisane we współpracy z innymi pisarzami:
 Henryk VI, część 1 – uważa się, że Shakespeare nie był autorem całości tej sztuki, a jedynie jednym z co najmniej trzech pisarzy, którzy włączyli się w jej tworzenie. Badacze przyjmują, że Shakespeare jest autorem nie więcej niż jej dwudziestu procent;
 Tytus Andronicus – ze względu na podobieństwa stylistyczne z pracami George’a Peele prawdopodobnie uczestniczył on w procesie tworzenia pierwszego aktu tego utworu;
 Perykles, książę Tyru – możliwe, że udział w napisaniu tego utworu miał George Wilkins;
 Tymon Ateńczyk – istnieje teoria mówiąca o tym, że Tymon Ateńczyk miał dwóch autorów, którzy różnili się przekonaniami. Najpoważniejszym kandydatem, którego wymienia się jako współautora, jest Thomas Middleton.
 Henryk VIII – współpraca z Johnem Fletcherem;
 Dwóch szlachetnych krewnych – strona tytułowa wydania z 1634 roku przypisuje autorstwo Shakespeare’owi i Fletcherowi;
 Cardenio – uważa się, że ten utwór także miał dwóch autorów, drugim był John Fletcher;
 Makbet – tekst utworu zawiera późniejsze zmiany, których dokonał Thomas Middleton. W dużej części pochodzą one z innego jego dzieła, wydanego w 1615 roku.
 Miarka za miarkę – także do tej komedii Middleton wprowadził zmiany; tekst tego utworu, który przetrwał w Folio nosi wyraźne ślady jego ingerencji.

Ekranizacje dzieł Shakespeare’a 

Już od początku historii kina Shakespeare był inspiracją dla reżyserów. Na utworach Shakespeare’a opartych jest około 420 pełnometrażowych filmów. Spośród polskich reżyserów, ekranizacji jego dzieł dokonali m.in. Roman Polański (Makbet, 1971) i Feliks Falk (Ryszard III, 1989 dla Teatru Telewizji), Andrzej Wajda (Hamlet, np. 1991 którego gra Teresa Budzisz-Krzyżanowska). Dla telewizji BBC wiele dzieł tego autora na ekran przeniósł Kenneth Branagh.

Hamlet z 1990 roku, w reżyserii Franco Zeffirellego otrzymał dwie nominacje do Oscara. Powstał także film Zakochany Szekspir (laureat siedmiu Oscarów), który opisuje problemy twórcze pisarza, w którym pojawia się m.in. postać Edwarda Alleyna. Warto wspomnieć, że Shakespeare’em zafascynowany był Akira Kurosawa, który na podstawie jego twórczości nakręcił w języku japońskim trzy filmy, których akcja została przeniesiona do Japonii. Ran (Oscar w 1985 roku za najlepsze kostiumy) stanowi adaptację Króla Leara, Tron we krwi (1957) – Makbeta, Zły śpi spokojnie (1960) zaś jest współczesną wersją Hamleta.

Po raz pierwszy jego dzieło pojawiło się na ekranie w 1899 roku. Była to trzyminutowa scena śmierci z Króla Jana, z udziałem wybitnego aktora teatralnego, Herberta Beerbohma Tree. W epoce filmu niemego dzieła pisarza cieszyły się ogromną popularnością. Działo się tak zapewne dlatego że, szczególnie we Włoszech i we Francji, kino pełniło funkcję medium, które miało przenosić teatr na ekran. Idea ta nosiła nazwę film d’Art. Sztuki Shakespeare’a wydawały się szczególnie do tego nadawać. W Stanach Zjednoczonych producenci filmowi chcieli zainteresować swoimi produkcjami bogatego, inteligentnego widza. Zrezygnowali więc z im współczesnych autorów na rzecz klasyków. Stanowiło to także odpowiedź na głosy z niektórych kręgów religijnych, nawołujących do ograniczenia przemocy w kinematografii. Do tego celu najbardziej nadawały się utwory Shakespeare’a, gdyż były szeroko akceptowane przez całość widowni, zaś status public domain jego dzieł regulował kwestię praw autorskich. Podobało się to także władzom, gdyż pozwoliło na tworzenie nowego społeczeństwa w państwie złożonym głównie z imigrantów z krajów anglojęzycznych.

Upamiętnienie 
Jego nazwiskiem nazwano ezoteryczny język programowania Shakespeare.

Upamiętnienie w Polsce 
Od 1973 na terenie obecnej dzielnicy Bielany w Warszawie znajduje się ulica Wiliama Szekspira.

Przypisy

Bibliografia 
 Peter Ackroyd, „Shakespeare the biography”, Nan A. Talese, 2005, .
 
 
 
 Henri Fluchère, „Szekspir. Dramaturg elżbietański”, Warszawa, Państwowy Instytut Wydawniczy, 1965
 
 
 Jan Kott, „Szekspir współczesny”, Warszawa, Państwowy Instytut Wydawniczy, 1965, .
 Krystyna Kujawińska Courtney, „On page and stage: Shakespeare in Polish and World Culture”, Kraków 2000, .
 Krystyna Kujawińska Courtney, „Życie i twórczość Szekspira: Biograficzne fakty i mity”, „Polska Bibliografia Szekspirowska 1980-2000”, Krystyna Kujawińska Courtney, Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 2007, XII-XXI .
 M. Morozow, „Szekspir”, Warszawa 1950
 Przemysław Mroczkowski, „Szekspir elżbietański i żywy”, Kraków, Wydawnictwo Literackie, 1966
 Henryk Zbierski, „William Shakespeare”, Warszawa, Wiedza Powszechna, 1988
 
 „Szekspir. Teoria lancasterska – domysły i fakty”, red. T. Kowalski i K. Kozłowski, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2012.

Linki zewnętrzne 

 
 Dzieła Williama Szekspira w bibliotece Polona
 Pełne wydanie dzieł Williama Shakespeare’a 
 Sztuki Williama Shakespeare’a 
 Analiza potencjalnego autorstwa dzieł Shakespeare’a + bogata bibliografia tematu 
 Strona zawierająca sfotografowane tzw. First Folio (Pierwsze Folio) dzieł Shakespeare’a 
  Shakespeare and philosophy , Routledge Encyclopedia of Philosophy, rep.routledge.com [dostęp 2023-05-13].

 
Angielscy aktorzy teatralni
Angielscy dramaturdzy XVI wieku
Angielscy dramaturdzy XVII wieku
Angielscy poeci renesansu
Angielscy poeci XVI wieku
Angielscy poeci XVII wieku
Dramaturdzy anglojęzyczni
Osoby upamiętnione nazwami języków programowania
Poeci anglojęzyczni
Sonetyści
Urodzeni w 1564
Zmarli w 1616
Byłe Artykuły na Medal