1867

Godina 1867 (MDCCCLXVII) bila je redovna godina koja počinje u utorak po gregorijanskom, odn. redovna godina koja počinje u nedjelju po 12 dana zaostajućem julijanskom kalendaru (linkovi pokazuju godišnje kalendare).


Događaji

Januar/Siječanj 
 5. 1. - Hrvatski sabor "jezik hrvatski iliti srpski izjavljuje jezikom službenim u trojednoj kraljevini, a svakomu je prosto služiti se pismom latinskim iliti kirilskim".
 17. 1. - Dinamo: Werner von Siemens objavio otkriće, Charles Wheatstone će predstaviti svoj rad Kraljevskom društvu 4. februara, dok je Samuel Alfred Varley prošlog decembra patentirao svoj pronalazak.
 26. 1. (14. 1. po j.k.) - Sporazum između Srba i bugarskih revolucionara - zamišljeno srpsko-bugarsko Jugoslovensko Carstvo na čelu sa Mihailom.
 28. 1. - Pruska sklopila dogovor sa porodicom Thurn und Taxis o nacionalizaciji poštanske službe (od 1. jula).
 29. 1. (17. 1. po j.k.?) - Veliki sneg u Beogradu: da bi se mogao održati dvorski bal, eskadron konjice je morao proprtiti sneg od Dvora do Stambol kapije i Maneža. (sumnjivo datiranje)

 30. 1. - Iznenada umire japanski car Kōmei, nasleđuje ga 14-godišnji Mutsuhito, car Meiji - njegova vladavina do 1912 će doneti temeljnu promenu Japana (→ Meiji restauracija).

Februar/Veljača 
 7. 2. - Dualista Friedrich Ferdinand von Beust postaje predsednik austrijske vlade umesto federaliste Belcredija.
 12. 2. - Izbori za ustavotvornu skupštinu u Severnonemačkom savezu (prvo zasedanje 24. februara).
 15. 2. - Praizvedba Štrausovog "Na lepom plavom Dunavu" u Beču - prva verzija je horsko delo, na pariskoj izložbi kasnije tokom godine izvedena orkestarska verzija.
 17. 2. - Austro-Ugarska nagodba: Car Franjo Josip svojim otpisom ispunjava mađarske zahteve - ustav i vlada na čije je čelo imenovan grof Gyula Andrássy.
 17. 2. - Prvi brod je već prošao Sueckim kanalom, zvanično otvaranje je 1869.
 18. 2. - Austrijski Rajhstag obnovio ustav iz 1848.
 19. 2. - Nianska pobuna, Bitka na Inlonu: ćingovska vojska porazila pobunjenike, koji gube region Hubei.
 20. 2. - Transilvanija i Banat ponovo u sastavu Ugarske (Banat od 1860).
 22. 2. - George Pullman organizovao Pullman Palace Car Co. za proizvodnju železničkih spavaćih kola.
 27. 2. - Obnovljen Ugarski sabor. (?)
 28. 2. - Kongres SAD zabranio finansiranje diplomatskih misija pri Svetoj stolici, što znači prekid odnosa (diplomatski odnosi će biti uspostavljeni tek 1984).

Mart/Ožujak 
 1. 3. - Nebraska je 37. država primljena u SAD.
 5. 3. - Fenijanci pokušavaju dignuti ustanak u Irskoj.
 6. 3. - Prstenasto pomračenje Sunca vidljivo u Crnoj Gori (centar blizu obale) i Srbiji, anularitet traje blizu dva minuta.
 8. 3. - Smjenjen križevački župan Vukotinović, jer nije želio sprovoditi zakon o općoj vojnoj dužnosti, koji nije donesen od sabora; postavljen unionista Ladislav pl. Kukuljević (isto se dešava u drugim županijama).
 11. 3. - U Parizu praizvedena Verdijeva opera Don Carlos.
 15. 3. -  Potpisana Austro-Ugarska nagodba.
 15. 3. (3. 3. po j.k.) - Memoar kneza Mihaila grofu Zičiju, izaslaniku austrogarskog cara: predlog da Mihailo preuzme upravu u osmanskoj Bosni i Hercegovini (austrijski ministar ino. poslova fon Bojst je protiv ovoga). Inače, srpska vlada je izradila plan oružane akcije u Bosni i Hercegovini, napušten pošto su se Austrija, Francuska i Bizmark protivili priključenju ovih zemalja Srbiji.
 15. 3. - U Austriji uvedeno slanje novca poštanskom uputnicom.
 16. 3. - Prvi članak Josepha Listera u The Lancet-u o pronalasku antiseptičke hirurgije.
 23. 3. - Luksemburška kriza počinje kada holandski kralj Willem III prihvati ponudu Napoleona III od 5 miliona guldena za Luksemburg.
 30. 3. - Kupovina Aljaske: SAD kupile Aljasku od Ruskog carstva za 7,2 miliona dolara (manje od pet centi za hektar).

April/Travanj 

 1. 4. - Singapur (odn. Straits Settlements) postaje britanska krunska kolonija (ranije pod upravom Britanske Indije).
 1. 4. - U Rijeku stigao kraljevski komesar Eduard Cseh de Szentkatolna, koji će voditi protuhrvatsku politiku; u gradu i na Hrvatskom primorju su krvavi nemiri.
 1. 4. - 3. 11. - Univerzalna izložba u Parizu.
 2. 4. (21. 3. po j.k.) - Knez Mihailo stigao u Carigrad, na podvorenje sultanu Abdul Azizu.
 8. 4. - Zaključak Ugarskog sabora: krunidbena zavjernica ugarskog i hrvatskog kralja treba biti ista, sastavlja je zajednički sabor; prema drugim zemljama se nastupa u zajedničkim delegacijama (za ravnopravnost Ugarske i Hrvatske se zalagao samo Svetozar Miletić).
 10. 4. (29. 3. po j.k.) - Sultanov ferman knezu Mihailu, kojim mu predaje "na čuvanje" četiri grada (tvrđave) u Srbiji (Beograd, Šabac, Smederevo, Kladovo).
 april - Srpsko-hrvatski sporazum Ilije Garašanina i Matije Mrazovića (pao već nekoliko meseci kasnije, zajedno s Garašaninom).
 18. 4. (6. 4. po j.k.) - Turski komandant Ali Riza-paša predao ključeve Beograda srpskom knezu Mihailu - srpska vojska ulazi u grad, pored turske istaknuta i srpska zastava.
 22. 4. (10. 4. po j.k.) - Srpska vojska preuzela Šabac.
 23. 4. - Otpis Franje Josipa hrvatskom saboru: Hrvatska i Slavonija trebaju biti zastupljene u Ugarskom saboru (sabor je u prosincu tražio suprotno), Vojna Krajina i Dalmacija se ne spominju.
 24. 4. (12. 4. po j.k.) - Srpska vojska preuzela Smederevo.
 26. 4. (14. 4. po j.k.) - Srpska vojska preuzela Kladovo (tvrđavu Fetislam).

Maj/Svibanj 

 6. 5. (24. 4. po j.k.) - Poslednji turski vojnici napustili Srbiju - Ali-Riza paša sa ostatkom beogradskog garnizona otišao parobrodom "Deligrad" niz Dunav.
 7. 5. - Alfred Nobel patentirao dinamit u Britaniji.
 9. 5. - Predložena adresa Hrvatskog sabora: kritika hrvatske dvorske kancelarije, osvrt na stanje u Rijeci i Bakru, Trojednica se podložila ugarskom kralju a ne ugarskoj kraljevini, traži se ista autonomija kakvu je dobila Ugarska i pripojenje Krajine i Dalmacije.
 11. 5. - Sabor Trojedne kraljevine "priznaje srbski narod, koji u njoj živi, istovjetnim i ravnopravnim s hrvatskim narodom" (na prijedlog Ivana Vončine a po molbi srijemske županije).
 11. 5. - Potpisan Londonski ugovor kojim je razrešena Luksemburška kriza: reafirmirana neutralnost Luksemburga i personalna unija sa Holandijom; pruski garnizon se povlači ali Luksemburg ostaje u nemačkom Zollverein-u; veliko utvrđenje mora biti srušeno. Vojvodstvo Limburg postaje deo Holandije.
 maj - U Zagrebu osnovan glavni odbor za pomaganje budućih bosanskih ustanika (hrvatski političari prihvatili mogućnost da Bosna bude priključena Srbiji).
 22. 5. - Carevinsko vijeće se sastalo bez čeških zastupnika, priznaje nagodbu sa Ugarskom.
 25. 5. - Kraljev odgovor na saborsku adresu: raspuštanje Hrvatskog sabora.
 29. 5. - Ugarski sabor glasa za Austro-ugarsku nagodbu:
 zajednički vladar, inostrani poslovi, odbrana i finansije; carinski savez sa Austrijom.
 zajednička Austro-ugarska vojska sa austrijskim i ugarskim domobranstvom (od 1868. i hrvatsko).

Jun/Lipanj 

 6. 6. - Drugi atentat na ruskog cara Aleksandra II: Poljak Antoni Berezowski pokušao u Parizu - izbegao je smrtnu kaznu, što je, sa reakcijom francuske javnosti, uvredilo cara.
 6. 6. - Austrijska nadvojvotkinja Matilda (18), verenica italijanskog princa Umberta, umrla od opekotina usled zapaljene haljine (sakrivena cigareta?).
 8. 6. - Krunidba Franje Josipa za ugarsko-hrvatskog kralja.
 19. 6. - Car Maksimilijan I streljan u Meksiku.
 23. 6. - Kanonski okrunjena ikona Naše Gospe od neprestane pomoći.
 27. 6. - Levin Rauch banski namjesnik u Hrvatskoj, nakon odstupanja bana Josipa Šokčevića - provodiće politiku u smjeru Hrvatsko-ugarske nagodbe, progoni nepoćudne službenike, profesore, novinare (ugašen "Pozor").
 jun - avgust - Abdul Aziz je prvi osmanski sultan koji posećuje zapadnu Evropu (Pariz, London, Beč).

Jul/Srpanj 

 1. 7. -  Stupio na snagu ustav Severnonemačkog saveza: federacija Pruske i još 21 nemačke države, uvertira za Nemačko Carstvo 1871.
 1. 7. -  Kanadska konfederacija: stupa na snagu Zakon o Britanskoj Severnoj Americi kojim se Provincija Kanada (Quebec i Ontario), New Brunswick i Nova Scotia spajaju u federativni savez; prvi premijer je konzervativac John A. Macdonald (do 1873. i 1878-91).
 15. 7. - Predsednik Meksika Benito Juárez se trijumfalno vratio u grad Meksiko.
 15. 7. - Ustanovljen Francuski protektorat Kambodža, prema ugovoru iz 1863: kralj Sijama (Tajlanda) se odrekao sizerenstva nad Kambodžom u zamenu za dve provincije (koje se kasnije ipak vraćaju Kambodži).
 16. 7. - Francuz Joseph Monier patentirao žardinjeru od armiranog betona - novi materijal je prikazao na Univerzalnoj izložbi.
 jul - Metodistički misionar Thomas Baker pojeden od kanibala na Fidžiju.
 18. 7. - Bitka kod Fandane-Thiouthiounea je pobeda naroda Serer nad muslimanskim marabutima u današnjem Senegalu.
 20. 7. - Crnogorski vojvoda Mirko Petrović umire od kolere - epidemija hara Crnom Gorom i Primorjem.
 28. 7. - Velikim slavljem otvorena Jugoslavenska akademija znanosti i umjetnosti.

Avgust/August/Kolovoz 

 15. 8. - Disraelijev Reformski zakon (Reform Act) skoro udvostručuje biračko telo u Engleskoj i Velsu, izmenjena mapa izbornih okruga.
 18. 8. (6. 8. po j.k.) - Počela skupština Ujedinjene omladine srpske u Beogradu, koja, međutim, odmah dobija opozicionu crtu prema režimu kneza Mihaila; (Svetozaru Miletiću nije ni dozvoljen dolazak u Srbiju, pa nisu došli ni mnogi Vojvođani). Za predsednika izabran opozicionar Jevrem Grujić, srpske vlasti zabranile korišćenje zgrade Velike škole, iznuđeno raspuštanje skupštine.
 18 - 22. 8. - Privremeno približavanje Francuske i Austrije, usled pruskog uspona: sastanak francuskog (Napoleon III) i austrougarskog cara (Franjo Josip I.) u Salcburgu - Napoleon III navodno prepušta Bosnu i Hercegovinu Austrougarskoj.
 avgust - Knez Mihailo primio mađarskog premijera Andrašija na svom imanju "Ivanka" kod Bratislave - Mađari nemaju pretenzija na Bosnu, moguća ponuda iste Srbiji.
 avgust - Gradnja Transkontinentalne željeznice: kineski radnici Centralnopacifičke željeznice su nakon dvije godine probili Tunel 6, kroz 506 metara granita u Donnerovom prevoju Sierra Nevade (dovršen u novembru).
 26. 8. (14. 8. po j.k.) - Ugovor o savezu Srbije i Grčke u eventualnom ratu sa Turskom (zaobiđeno pitanje Makedonije).
 28. 8. - Američki kapetan proglasio Atol Midway teritorijom SAD.

Septembar/Rujan 

 4. 9. - Osnovan Sheffield Wednesday F.C..
 9 - 12. 9. - Kongres mira i slobode u Ženevi, sazvan povodom napetosti između Francuske i Pruske - Garibaldi objavljuje rat Papi.
 14. 9. - Objavljen prvi tom Marxovog dela Das Kapital, Kritik der politischen Ökonomie, pod naslovom "Proizvodni proces kapitala".
 15. 9. - Kralj otvorio u Milanu pasaž Galleria Vittorio Emanuele II, jedan od prvih tržnih centara.

Oktobar/Listopad 

 11 - 25. 10. (29. 9. - 13. 10. po j.k.) - Miholjska narodna skupština u Beogradu - prvi put se javlja jedna opoziciona grupa, oko liberalnog prote Jovana Jovanovića.
 18. 10. - Rusko-američka primopredaja Aljaske.
 19. 10. - Donet prvi urbanistički plan Beograda, izradio Emilijan Josimović.
 20. 10. - U Hrvatskoj oktroiran novi izborni red koji daje prednost unionistima.
 21 - 28. 10. - Ugovor iz Medicine Lodgea je niz ugovora vlade SAD sa Indijancima sa Velike ravnice (Kiowa, Komanči, Ravničarski Apači, južni Šajeni i Arapahosi) o njihovom preseljenju u rezervate u Oklahomi (nisu ratifikovani).
 22. 10. - Garibaldijeva invazija Papinske Države: pokušaj simultanog ustanka u papskom Rimu i napada jedne čete Garibaldijevih dobrovoljaca na čelu sa Enricom Cairolijem - lako poraženo.
 29. 10. - Britanski brod RMS Rhone potonuo u uraganu kod Devičanskih ostrva, 123 poginulih.
 jesen - U Beču se ujedinile đačke družine, hrvatski "Velebit" i srpska "Zora", zajedničkoj skupštini predsedavao Valtazar Bogišić.

Novembar/Studeni 
 2. 11. - Paragvajski rat: saveznici odsekli utvrđenje Humaitá od Asuncióna.
 3. 11. - Bitka kod Mentane: Giuseppe Garibaldi je ubedljivo poražen od franko-papskih snaga blizu Rima.
 10. 11. - U Lajpcigu izdata prva knjiga iz Reclams Universal-Bibliothek (Faust I).
 15. 11. (3. 11. po j.k.) - Smenjen Ilija Garašanin, predsednik srpskog ministarskog saveta (povod je pokretanje pitanja kneževog naslednika, a inače se protivi novoj kneževoj ženidbi), nasleđuje ga ministar unutrašnjih poslova Nikola Hristić, za ministra inostranih poslova postavljen Jovan Ristić, zastupnik pri Porti.
 19. 11. - Poslednji šogun Japana Tokugawa Yoshinobu odstupa nakon što je podneo ostavku caru - kraj Tokugawa šogunata koji je trajao od 1600/1603.
 19. 11. - 23. 12. - Izbori za Hrvatski Sabor, forsirani uspjeh unionista.
 23. 11. - Obešeni tzv. Manchesterski mučenici, trojica irskih republikanaca osuđenih za ubistvo policajca pri pokušaju oslobađanja drugova.

Decembar/Prosinac 
 2. 12. - Charles Dickens drži u Njujorku prvo od 76 javnih čitanja u SAD do sledećeg aprila.
 3. 12. (21. 11. po j.k.) - Jovan Ristić već smenjen s ministarskog mesta - planirao da se kneževa ženidba Katarinom Konstantinović "razmeni" za političku reformu režima.
 13. 12. - Clerkenwellska eksplozija: irski republikanci pokušali osloboditi druga iz zatvora u Londonu, poginulo 12 ljudi u susedstvu.
 21. 12. - Decembarski ustav - pet osnovnih zakona koji su se odnosili na austrijski (cislajtanijski) deo Austrougarske, plus Delegacijski zakon o odnosima dve polovine carstva - konačno uređenje odnošaja Austrije i Ugarske.
 krajem godine - Zapadni konzuli pojedinačno istupaju protiv srpskih ratnih priprema.

Kroz godinu 

 Knez Mihajlo tajno zaključio zajam od ruske vlade na 200.000 dukata cesarskih za vojne potrebe - to je prvi inostrani zajam koji je Srbija uzela.
 Ljubomir Kaljević pokrenuo list "Srbija", prvi samostalni list u Srbiji od 1864.
 U Osmanskom carstvu se uspostavljaju vilajeti - u sh. krajevima Bosanski, Prizrenski (kasnije Kosovski) i Skadarski.
 Katolički šematizam hercegovačke biskupije tvrdi da je u selu Dubočanima porodica Helež, poslednja bogumilska, pre koju godinu prešla u islam
 U manastiru Binač kod Vitine na Kosovu ubijen duhovnik, nakon čega je zapusteo.
 Starčevićev "Zvekan" je prvi političko-satirični list u Hrvatskoj.
 U Beču osnovana Akademija primjenjenih umjetnosti.
 Žene su dobile pravo glasa u Švedskoj.
 Finska glad 1866-68.: nerodne godine usled ekstremnih vremenskih prilika, umire 15% stanovništva (poslednja velika prirodna glad u Evropi).
 Pronađena Speyerska vinska boca iz 4. stoleća.
 Osmanski sultan odobrava egipatskom vicekralju Ismail Paši titulu hediv.
 Tri vijetnamske provincije priključene francuskoj Kočinkini.
 Robert William Thomson patentirao pune gume za parne traktore.

Rođenja

Januar/Siječanj – Jun/Lipanj 
 17. 1. - Carl Laemmle, pionir filma, osnivač Universal-a († 1939)
 21. 1. - Maxime Weygand, francuski general († 1965)

 7. 2. - Laura Ingalls Wilder, književnica († 1957)
 14. 2. - Sakichi Toyoda, pronalazač, osnivač Toyota-e († 1930)
 20. 2. - Milorad Mitrović, srpski književnik († 1907)

 19. 3. - Kirilo Mitrović, episkop SPC († 1931)
 20. 3. - Franjo Jenč, arhitekta i građevinar († 1967)
 25. 3. - Arturo Toscanini, talijanski dirigent († 1957.)
 29. 3. - Cy Young, igrač bejzbola († 1955)

 2. 4. - Eugen Sandow, "otac bodibildinga" († 1925)
 7. 4. - Holger Pedersen, lingvista († 1953)
 16. 4. - Wilbur Wright, pionir avijacije († 1912)
 23. 4. - Jaša Prodanović, srpski političar i pisac († 1948.)

 10. 5. - Patrijarh srpski Lukijan († 1913)
 14. 5. - Kurt Eisner, nemački političar († 1919)
 26. 5. - Mary of Teck, kraljica Georga V († 1953)

 4. 6. - Carl Gustaf Emil Mannerheim, ruski general, maršal i predsednik Finske († 1951)
 8. 6. - Frank Lloyd Wright, američki arhitekt i teoretičar arhitekture († 1959.)
 28. 6. - Luigi Pirandello, talijanski književnik, nobelovac († 1936.)

Jul/Srpanj – Decembar/Prosinac 
 8. 7. - Käthe Kollwitz, njemačka likovna umjetnica († 1945.)
 10. 7. - Ante Tresić Pavičić, književnik († 1949)
 10. 7. - Maksimilijan Badenski, kancelar Nemačkog rajha († 1929)

 3. 8. - Stanley Baldwin, premijer UK († 1947)
 7. 8. - Emil Nolde, slikar († 1956)
 14. 8. - John Galsworthy, književnik, nobelovac († 1933)
 26. 8. - Milan Uzelac, zrakoplovni general AU, KJ i NDH († 1954)
 28. 8. - Umberto Giordano, talijanski skladatelj († 1948.)

 7. 9. - Božidar Terzić, srpski general († 1939)
 8. 9. - Alexander Parvus, rusko-nemački revolucionar († 1924)
 29. 9. - Walther Rathenau, nemački industrijalac i političar († 1922)

 27. 10. - Dragiša Lapčević, srpski političar i publicista († 1939)

 5. 11. - Dragutin Prica, admiral AU i KJ († 1960)
 7. 11. - Marie Curie, francuska kemičarka i fizičarka poljskog porijekala, nobelovka († 1934.)

 1. 12. - Ignacy Mościcki, predsednik Poljske († 1946)
 5. 12. - Józef Piłsudski, maršal i šef države Poljske († 1935)
 26. 12. - Julien Benda, filozof, romanopisac († 1956)

Smrti

Januar/Siječanj – Jun/Lipanj 
 14. 1. - Jean-Auguste-Dominique Ingres, slikar (* 1780)
 14. 1. - Victor Cousin, francuski filozof (* 1792)
 30. 1. - Kōmei, car Japana (* 1831)
 25. 2. - Fortunat Pintarić, orguljaš i skladatelj (* 1798)
 11. 3. - Dragojlo Kušlan, hrvatski odvjetnik i političar (* 1817.)
 6. 4. - Jevrem Nenadović, srpski državni savetnik (* 1793)
 3. 5. - Platon Atanacković, srpski vladika, književnik, pred. Matice srpske (* 1788)
 27. 5. - Thomas Bulfinch, pisac, mitograf (* 1796)
 19. 6. - Maksimilijan I od Meksika, car (* 1832)

Jul/Srpanj – Decembar/Prosinac 
 20. 7. - Mirko Petrović, crnogorski vojvoda, otac knjaza Nikole (* 1820)
 26. 7. - Otto, bivši kralj Grčke (* 1815)
 31. 7. - Benoit Fourneyron, inženjer, pronalazač turbine (* 1802)
 25. 8. - Michael Faraday, fizičar, hemičar (* 1791)
 31. 8. - Charles Baudelaire, francuski pjesnik i kritičar (* 1821.)
 9. 10. - Georgi Rakovski, bugarski revolucionar (* 1821)
 23. 10. - Franz Bopp, lingvista (* 1791)
 1. 12. - Filaret (Drozdov), mitropolit moskovski (* 1783)
 9. 12. - Johann Nikolaus von Dreyse, pronalazač, industrijalac oružja (* 1787)
 22. 12. - Jean-Victor Poncelet, matematičar, inženjer (* 1788)
 22. 12. - Théodore Rousseau, slikar (* 1812)
 26. 12. - Jožef Košič, slovenski pisac, pjesnik, etnolog, povjesničar, rimokatoličkoj svećenik (* 1788.)

Reference 

 Literatura
 Rudolf Horvat (hr Wikisource): Najnovije doba hrvatske povjesti/Ponovni savez s Ugarskom 
 Istorija srpskog naroda, Od Prvog ustanka do Berlinskog kongresa 1804-1878, Beograd 1981
 Peta knjiga prvi tom (V-1)
 Peta knjiga drugi tom (V-2)

1867