alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
Onomatopeja

Onomatopeja (gr.  onomatopoiía – „tworzenie nazw”), wyraz dźwiękonaśladowczy – figura retoryczna, używana w poezji jako środek stylistyczny polegający na takim dobieraniu wyrazów (istniejących w mowie lub neologizmów albo glosolalii), aby naśladowały one swym brzmieniem opisywane zjawisko lub dźwięki wydawane przez opisywany przedmiot. 

Dobrym przykładem jest Lokomotywa Juliana Tuwima:
 (…)
 Buch – jak gorąco! Uch – jak gorąco!
 (…)

Onomatopei nie zabrakło w Panu Tadeuszu Adama Mickiewicza:

 Już trzykroć wrzasnął derkacz, pierwszy skrzypak łąki,
 Już mu z dala wtórują z bagien basem bąki,
 Już bekasy do góry porwawszy się wiją
 I bekając raz po raz jak w bębenki biją.

Onomatopeja to wyraz naśladujący dźwięki i odgłosy naturalne, w tym dźwięki wydawane przez zwierzęta. W języku polskim (i nie tylko) onomatopeja jest rdzeniem wielu wyrazów, również czasowników i rzeczowników (np. buczeć, buczenie, szumieć, szum).

Przykład 
Szczekania psa w różnych językach:
 afrykanerski → blaf-blaf; woef-woef; keff-keff (małe psy)
 albański → ham-ham
 angielski → woof-woof; ruff-ruff; arf-arf; bow-wow; yap-yap (małe psy); yip-yip (bardzo małe psy)
 arabski → hau-hau; how-how
 ormiański → haf-haf
 balijski → kong-kong
 baskijski → au-au (wszystkie psy); txau-txau (małe psy); zaunk-zaunk (duże psy); jau-jau (stare psy)
 bengalski → gheu-gheu; bhao-bhao
 birmański → woke-woke
 bułgarski → бау-бау; джаф-джаф
 chiński-kantoński → wo-wo; wow-wow; wong-wong
 chiński-mandaryński → wang-wang
 chorwacki → vau-vau
 czeski → haff-haff
 duński → vov-vov; vuf-vuf
 holenderski → blaf-blaf; woef-woef; waf-waf (małe psy); kef-kef (bardzo małe psy)
 esperanto → boj-boj
 estoński → auh-auh; auch-auch
 fiński → hau-hau; vuh-vuh; rauf-rauf
 francuski → wouaff-wouaff; ouah-ouah; whou-whou; vaf-vaf; jappe-jappe (małe psy)
 grecki → ghav-ghav
 hebrajski → hav-hav; haw-haw-how-how
 hindi → bow-bow
 hiszpański → guau-guau; gua-gua; jau-jau
 indonezyjski → guk-guk; gonggong
 irlandzki → amh-amh
 islandzki → voff-voff
 japoński → wan-wan
 kataloński → bau-bau; bub-bub
 koreański → mung-mung; wang-wang
 kurdyjski → hau-hau
 akc.libański → haw-haw
 litewski → au-au
 łotewski → vau-vau
 macedoński → av-av
 malajski → gonggong; kung-kung
 marathi → bhu-bhu; bho-bho
 niemiecki → wuff-wuff; vow-vow
 norweski → voff-voff; boff-boff; vov-vov
 perski → vogh-vogh; cut-cut; bad-bad
 polski → hau-hau
 portugalski → au-au
 rumuński → ham-ham; hau-hau
 rosyjski → гав-гав; тяв-тяв (małe psy)
 serbski → av-av
 słowacki → haf-haf; hau-hau
 słoweński → hov-hov
 syngaleski → buh-buh
 szwedzki → voff-voff; vov-vov
 tagalski → ow-ow; baw-baw
 tamilski → wal-wal, bow-bow, lol-lol
 tajski → hong-hong
 turecki → hev-hev; hav-hav
 ukraiński → гав-гав; дзяв, дзяв
 walijski → wff-wff
 węgierski → vow-vow
 wietnamski → gau-gau; wau-wau; ang-ang
 włoski → bau-bau; arf-arf

Zobacz też 

 aluzja brzmieniowa

Przypisy 

Środki stylistyczne
Widnokrąg

Widnokrąg, horyzont widomy – granica widoczności w płaszczyźnie horyzontu. Linia pozornego zetknięcia nieboskłonu z powierzchnią Ziemi. W terenie otwartym widnokrąg jest zbliżony kształtem do okręgu. W terenie zabudowanym lub pofałdowanym, widnokrąg stanowią najdalsze widoczne elementy krajobrazu.

Pojęcie widnokręgu jest ściśle związane z obserwatorem. Im wyżej ponad powierzchnię terenu lub akwenu jest wzniesiony obserwator, tym odleglejszy jest jego widnokrąg.

Pod względem językowym znaczenie słowa „widnokrąg” częściowo pokrywa się ze znaczeniem słowa „horyzont”; „horyzont” obejmuje jednak dodatkowo inne znaczenia, w tym także przenośne.

Zobacz też 
 geografia

Przypisy 

Nawigacja
Teren

Teren – każdy dowolnie określony fragment powierzchni lądowej. Termin spełniający taką samą funkcję, jak akwen w odniesieniu do powierzchni wodnej.

Zobacz też 
 nawigacja
 formy ukształtowania terenu
 rzeźba terenu

Bibliografia 
 

Geografia
Geomorfologia
Orkiestra kameralna

Orkiestra kameralna – instrumentalny zespół muzyczny zwykle składający się z połączonego kwartetu smyczkowego i dętego z towarzyszeniem klawesynu. Niekiedy do składu orkiestry kameralnej dołączano inne instrumenty, lub zdwajano istniejące. Orkiestra kameralna często nie posiadała dyrygenta. Jego rolę spełniał klawesyn grający partię basso continuo, dyktując innym instrumentom rytm i tempo.

Orkiestry kameralne używane były na arystokratycznych dworach i szczyt ich świetności przypadł na okres baroku w muzyce. Z czasem, gdy życie muzyczne zaczęło się przenosić z dworów do sal koncertowych i teatrów muzycznych, orkiestra kameralna stopniowo się rozbudowując, przekształciła się w orkiestrę symfoniczną.

Rodzaje zespołów muzycznych
Bomstenga

Bomstenga – drzewce będące przedłużeniem bukszprytu ku przodowi, mocowane podobnie jak stenga do masztu.

Zobacz też 
 bomkliwer, kliwer, olinowanie, omasztowanie, ożaglowanie, takielunek

Bibliografia 
 

Omasztowanie
Kabelgat

Kabelgat (komora linowa) – magazyn lin na żaglowcu. Pomieszczenie umiejscowione zazwyczaj blisko dziobu.

Zobacz też 

 olinowanie, takielunek, żagielkoja

Bibliografia 
 

Pomieszczenia na statku
Żeglarstwo
Kotbelka

Kotbelka (ang. cathead) - na dużych starych żaglowcach pozioma belka wystająca poza burtę, służąca w ostatnim etapie wyciągania kotwicy do wyjęcia jej z wody i położenia na pokładzie. Do kotbelki mocowana była zazwyczaj talia z liną zakończoną hakiem, którym łapano pierścień kotwicy.

Bibliografia
 

Wyposażenie jachtu i osprzęt
Bojrep

Bojrep – cienka, mocna linka przywiązana jednym końcem do pięty kotwicy, drugim do bojki pokazującej na powierzchni wody położenie rzuconej kotwicy. Stosowana jest na płytkich akwenach. Nadmiar linki jest za każdym kotwiczeniem tak skracany, aby linka była jak najkrótsza i przez to precyzyjnie wskazywała położenie kotwicy (powinna być trochę dłuższa niż głębokość kotwiczenia). Stosowanie bojrepu jest szczególnie ważne w portach jachtowych, gdzie wiele jachtów stoi blisko siebie, gdyż precyzyjne wskazanie położenia kotwicy ułatwia rzucanie innych kotwic tak, aby uniknąć splątania lin w wodzie. Jednocześnie bojrep może być przydatny przy obróceniu "do góry nogami" kotwicy, która zaczepiła o coś w wodzie np. wystający korzeń, dlatego też lina ta powinna być dość mocna oraz mocowana w innym miejscu kotwicy niż szekla liny kotwicznej.

Bibliografia

Wyposażenie jachtu i osprzęt
Operator warunkowy

Operator warunkowy (ang. conditional operator) – konstrukcja języków programowania, w których odróżnia się wyrażenia od instrukcji, będący formą instrukcji warunkowej wyrażoną za pomocą operatora trójargumentowego; bywa ona instrukcją wyrażeniową. Umożliwia ona sprawdzenie warunku na poziomie wyrażenia, co w pewnym stopniu zaciera rozróżnienie między wyrażeniami a instrukcjami, dzięki czemu przy jej rozsądnym używaniu kod źródłowy może zyskać na zwięzłości i prostocie.

W językach C, C++, Java, C#, Perl, PHP (od wersji 5.3) i Ruby operator ten ma postać:
warunek ? wyrażenie1 : wyrażenie2

W języku Python ma on nieznacznie inną składnię:
wyrażenie1 if warunek else wyrażenie2
naśladującą język naturalny (w tym wypadku język angielski).

Działanie operatora polega na sprawdzeniu wartości logicznej wyrażenia warunek i zwrócenie na jej podstawie jednej z wartości: wyrażenie1, gdy jest warunek jest prawdziwy i wyrażenie2, gdy jest warunek jest fałszywy; wartość wyrażenia, które nie zostało zwrócone zwykle nie jest obliczana.

Operator nie występuje we wszystkich językach o wyróżnionej charakterystyce, czego przykładem może być Pascal. Ponadto języki, w których nie wyróżnia się wyrażeń i instrukcji, np. języki funkcjonalne, mogą używać do tego celu zwykłej instrukcji warunkowej nie potrzebując osobnego operatora warunkowego.

Przykłady 
Przypisanie
zmienna = warunek ? wyrażenie1 : wyrażenie2;
daje taki sam rezultat, co
if (warunek)
    zmienna = wyrażenie1
else
    zmienna = wyrażenie2;

Przypisy 

Konstrukcje programistyczne
Pomiar temperatury

Pomiar temperatury może być realizowany na wiele sposobów.
W zależności od interakcji pomiędzy badanym obiektem pomiarowym a czujnikiem pomiarowym wyróżnić można:
 pomiar dotykowy (pomiar kontaktowy) - czujnik (termometr) styka się z obiektem, którego temperaturę mierzymy
 pomiar bezdotykowy (pomiar bezkontaktowy) - poprzez pomiar parametrów promieniowania elektromagnetycznego emitowanego przez rozgrzane ciało (promieniowanie cieplne) np. długości fali, ilości emitowanej energii przez obiekt.

W zależności od wykorzystanych do pomiaru własności fizycznych czujnika pomiarowego, wyróżnić można pomiar z wykorzystaniem zjawiska:
 odkształcenia bimetalu,
 wytwarzania napięcia elektrycznego na styku dwóch metali (termopara) w różnych temperaturach,
 zmiany rezystancji elementu (termistor),
 zmiany parametrów złącza półprzewodnikowego (termometr diodowy)
 zmiany objętości cieczy, gazu lub długości ciała stałego (termometr, termometr cieczowy),
 parametrów promieniowania cieplnego ciała np. Pirometr,
 zmiana barwy - barwa żaru, barwa nalotowa stali, farba zmieniająca kolor pod wpływem temperatury,
 stożki Segera.

Zobacz też 
 Instrumentalne pomiary temperatury

Metrologia
Termodynamika
Orkiestra popularna

Orkiestra popularna - duża grupa muzyczna przystosowana do akompaniowania piosenkarzom popowym lub wykonywania orkiestrowej odmiany popu instrumentalnego. Orkiestra popularna powstaje przez rozszerzenie big bandu o sekcję instrumentów smyczkowych oraz niekiedy innych instrumentów typowych dla orkiestry symfonicznej. Orkiestra popularna może być także przystosowana do wykonywania repertuaru klasycznego.

Rodzaje zespołów muzycznych
Optigan

Optigan - instrument muzyczny z grupy elektrofonów elektromechanicznych produkowany w latach 1971-76, początkowo przez amerykańską firmę Mattel (producent zabawek). Jest to instrument polifoniczny, optoelektryczny. Sprzedawany za bardzo przystępną cenę ok. 150 dolarów, stał się popularny w domowym użytku. Był to w swej istocie optyczny sampler, w którym dźwięki instrumentów były zapisywane na 12 calowych (30,5 cm) celuloidowych dyskach. Obok możliwości imitowania istniejących instrumentów, optigan wyposażony był w dyski zawierające predefiniowane dźwięki typowe dla syntezatorów, dźwięki perkusyjne i typowe rytmy. Firma oferowała dużą różnorodność dysków dla różnych brzmień i instrumentów, które w łatwy sposób mogły być instalowane.

Optigan był prekursorem współczesnych cyfrowych klawiatur elektronicznych z predefiniowanym bankiem dźwięków.

Zobacz też: elektrofony,  elektromechaniczne instrumenty muzyczne, elektroniczne instrumenty muzyczne, muzyka elektroniczna.

Elektrofony elektromechaniczne
Łokieć

łokieć – jednostka miary długości
 łokieć – potoczna nazwa stawu łokciowego

 Łokieć – grzbiet w słowackich Tatrach Zachodnich
 Łokieć – nieistniejąca już wieś w województwie podkarpackim, w powiecie bieszczadzkim, w gminie Lutowiska
 Łokieć –  część wsi Rybnik na Ukrainie w rejonie drohobyckim

osoby o nazwisku Łokieć:
 Motel Łokieć – krawiec, działacz komunistyczny i związkowy
Staw

staw – zbiornik wodny
 staw rybny, staw hodowlany
 jezioro – naturalne jezioro
 stawy tatrzańskie
 stawy karkonoskie
 Mały Staw (jezioro w Karkonoszach)
 Wielki Staw (jezioro w Karkonoszach)
 staw – pojęcie z zakresu anatomii
 staw kolanowy

Miejscowości i ich części w Polsce 
 Wg TERYT jest ich 14, w tym 7 podstawowych
 Staw – część miasta Wilamowice
 Staw – część wsi Zastawie w woj. kujawsko-pomorskim, w pow. brodnickim, w gminie Zbiczno
 Staw – wieś w woj. kujawsko-pomorskim, w pow. chełmińskim, w gminie Papowo Biskupie
 Staw – wieś w woj. lubelskim, w pow. chełmskim, w gminie Chełm
 Staw – wieś w woj. lubuskim, w pow. gorzowskim, w gminie Lubiszyn
 Staw – przysiółek wsi Stara Brzeźnica w woj. łódzkim, w pow. pajęczańskim, w gminie Nowa Brzeźnica
 Staw – wieś w woj. łódzkim, w pow. wieluńskim, w gminie Czarnożyły
 Staw – wieś w woj. mazowieckim, w pow. gostynińskim, w gminie Szczawin Kościelny
 Staw – część wsi Szafranki w woj. mazowieckim, w pow. ostrołęckim, w gminie Łyse
 Staw – część wsi Wysoka Głogowska w woj. podkarpackim, w pow. rzeszowskim, w gminie Głogów Małopolski
 Staw – część wsi Przyszów w woj. podkarpackim, w pow. stalowowolskim, w gminie Bojanów
 Staw – część wsi Durdy w woj. podkarpackim, w pow. tarnobrzeskim, w gminie Baranów Sandomierski
 Staw – część wsi Przybyszowy w woj. świętokrzyskim, w pow. koneckim, w gminie Końskie
 Staw – wieś w woj. wielkopolskim, w pow. kaliskim, w gminie Szczytniki
 Staw – wieś w woj. wielkopolskim, w pow. słupeckim, w gminie Strzałkowo

Jeziora w Polsce 
 Staw – jezioro w woj. dolnośląskim, w pow. złotoryjskim, w gminie Złotoryja
 Staw – jezioro w woj. lubuskim, w pow. międzyrzeckim, w gminie Bledzew
 Staw – jezioro w woj. warmińsko-mazurskim, w pow. olsztyńskim, w gminie Olsztynek
 Staw – jezioro w woj. podlaskim, w pow. suwalskim, w gminie Suwałki
 Staw – jezioro w woj. zachodniopomorskim, w pow. drawskim, w gminie Złocieniec
 Staw – jezioro w woj. zachodniopomorskim, w pow. szczecineckim, w gminie Szczecinek

Przypisy

Zobacz też 
 
 Nowy Staw, Stary Staw, Staw Kunowski, Staw Noakowski, Staw Noakowski-Kolonia, Staw Ujazdowski, Staw Ujazdowski-Kolonia
Poemat o Cydzie

Poemat o Cydzie (, ok. 1140) nazywany także Pieśń o Cydzie (hiszp. Cantar del mio Cid) to hiszpański epos rycerski napisany przez anonimowego autora w kastylijskim dialekcie, opisujący dzieje rzeczywistej postaci historycznej - Cyda. Jest to literackie opracowanie tradycyjnego wątku obecnego również w kronikach i balladach.

Ponieważ od śmierci Cyda do powstania utworu upłynęło zaledwie kilkadziesiąt lat warstwa fabularna odznacza się zachowaniem realiów historycznych i geograficznych, bez nadmiernego mitologizowania postaci lub zdarzeń.

Chociaż autor poematu jest nieznany, przypuszcza się, że mógł nim być Per Abbat (opat Piotr), który podpisał jedyną istniejącą kopię manuskryptu znajdującą się w Hiszpańskim Muzeum Narodowym w Madrycie (Biblioteca Nacional de España). Opat Piotr umieścił rok 1207 po swoim imieniu. Tak więc pieśń może być przykładem wyższej poezji kultywowanej w klasztorach i innych centrach kultury wczesnośredniowiecznej Hiszpanii.

Przez szereg stuleci Poemat o Cydzie był kanwą dla rozmaitych utworów literatury hiszpańskiej. Dramaturg hiszpański Guillén de Castro swój dramat Las mocedades del Cid z 1618 roku oparł na historii życia Cyda, a z niego z kolei zaczerpnął pierwowzór dla swego dzieła, Cyd (Le Cid, 1636), francuski dramaturg Pierre Corneille.

Utwór przedstawia wiele szczegółów z życia średniowiecznej Kastylii. Opisuje nie tylko walki i dokonania rycerskie, ale także uroczystości rodzinne, życie na królewskim dworze, sposoby rozstrzygania sporów i karania winnych. Tytułowy bohater jest przedstawiony w sposób realistyczny z zachowaniem ludzkich przywar takich jak podstępność, zabobonność czy uleganie nastrojom. Jednak zgodnie z duchem epoki jest także idealizowany jako wierny obrońca króla i chrześcijaństwa.

Poemat jest pisany czternasto- i szesnastozgłoskowcem, a odwołania do słuchaczy podkreślają jego recytacyjny charakter.

Składa się z 3 części:
 Pieśni o wygnaniu (Cantar del destierro)
 Pieśni o weselu córek bohatera (Cantar de las bodas)
 Pieśni o zniewadze w Corpes (Cantar de la afrenta de Corpes)

Wydania polskie:
1. Pieśń o Cydzie, tłum. A. L. Czerny, Wydawnictwo Zielona Sowa 2003

Linki zewnętrzne 
 
 Poema de Mio Cid  (ebook gratis w języku hiszpańskim)

Hiszpańska literatura średniowieczna
Hiszpańskie eposy
Mutagen

Mutagen (łac. dokonujący zmiany) – czynnik wywołujący mutacje, czyli zmieniający materiał genetyczny.

Najważniejsze z nich:
 mutageny chemiczne:
 niektóre kwasy (np. kwas azotawy)
 aminy (np. anilina)
 pestycydy
 niektóre trujące środki bojowe (iperyt jako czynnik alkilujący DNA)
 barwniki wiążące DNA (interkalujące)
 benzopiren w dymie tytoniowym
 dioksyny
 niemal wszystkie związki aromatyczne
 substancje alkilujące (np. siarczan dimetylu)
 reaktywne formy tlenu (np. rodniki 'OH)
 alkaloid  kolchicyna
 analogi zasad azotowych (np. 5-bromouracyl)
 dichromian potasu
 mikotoksyny (np. aflatoksyna B1)
 cisplatyna (indukuje powstawanie wiązań krzyżowych w cząsteczkach DNA)

 mutageny fizyczne:
 promieniowanie jonizujące
 promieniowanie gamma
 promieniowanie rentgenowskie
 promieniowanie ultrafioletowe
 promieniowanie kosmiczne
 wysoka temperatura
 szok termiczny
 bodźce traumatyczne – urazy

 mutageny biologiczne:
 niektóre wirusy (różyczki i opryszczki, retrowirusy)
 pierwotniaki wywołujące toksoplazmozę
 grzyby pleśniowe

Do wykrycia siły mutagenu stosuje się test Amesa.

Zobacz też 
 mutageneza
 teratologia

Przypisy 

Genetyka
Ochrona środowiska

it:Mutazione genetica#Mutazioni indotte
Kurtoza

Kurtoza (z gr. κυρτός, kyrtos, kurtos – wydęty) – jedna z miar kształtu rozkładu wartości cechy. W praktyce definiuje się ją najczęściej w formie tzw. kurtozy nadwyżkowej (współczynnika ekscesu, ang. excess kurtosis):
 

gdzie:
  – czwarty moment centralny,
  – odchylenie standardowe.

Interpretacja 
Klasyczny współczynnik kurtozy definiowany jest jako standaryzowany moment centralny czwartego rzędu:

 

Kurtoza nadwyżkowa (inaczej współczynnik ekscesu lub po prostu eksces: ) jest jednak wygodniejsza, gdyż:
 kurtoza nadwyżkowa rozkładu normalnego wynosi 0,
 jeśli  jest sumą  niezależnych zmiennych losowych, każdej o rozkładzie identycznym z rozkładem zmiennej losowej  zachodzi własność: 

Wbrew stwierdzeniom obecnym w niektórych podręcznikach, kurtoza nie mierzy „spłaszczenia”, „wysmukłości” ani „spiczastości” rozkładu. Na kurtozę ma wpływ intensywność występowania wartości skrajnych, mierzy więc ona, co się dzieje w „ogonach” rozkładu, natomiast kształt „czubka” rozkładu jest praktycznie bez znaczenia.

Rozkłady prawdopodobieństwa można podzielić ze względu na wartość kurtozy na rozkłady:
 mezokurtyczne (KurtE = 0) – wartość kurtozy nadwyżkowej wynosi 0, intensywność wartości skrajnych jest podobna do intensywności wartości skrajnych rozkładu normalnego (dla którego kurtoza nadwyżkowa wynosi dokładnie 0),
 leptokurtyczne (KurtE > 0) – kurtoza nadwyżkowa jest dodatnia, intensywność wartości skrajnych jest większa niż dla rozkładu normalnego („ogony” rozkładu są „grubsze”),
 platykurtyczne (KurtE < 0) – kurtoza nadwyżkowa jest ujemna, intensywność wartości skrajnych jest mniejsza niż w przypadku rozkładu normalnego („ogony” rozkładu są „węższe”).

Kurtoza nadwyżkowa z próby wyraża się wzorem:
 

gdzie:
  – -ta wartość cechy,
  – wartość oczekiwana w populacji,
  – odchylenie standardowe w populacji,
  – liczebność próby.

Powyższa statystyka jest obciążonym estymatorem kurtozy nadwyżkowej z populacji, estymator nieobciążony wyraża się wzorem:
 

gdzie:
  – średnia z próby,
  – odchylenie standardowe z próby,
  – kolejne wartości cechy,
  – liczebność próby.

Obliczenie kurtozy dla rozkładu normalnego

Dowód 
Niech:
 
 
  – moment centralny n–tego rzędu,
  – moment zwykły n–tego rzędu,

 Dystrybuanta rozkładu normalnego oraz gęstość prawdopodobieństwa rozkładu normalnego to odpowiednio:
 

Wiadomo, że w rozkładzie normalnym:
 
 

Mamy:
 a)
 

 b)
 

Obliczamy momenty zwykłe:

 
 

 
 

 
 

 
 

 

 

Obliczone wartości:
 
 
 

podstawiamy do wzoru na czwarty moment centralny z punktu b):
 

Stąd kurtoza jest równa:

Zobacz też 
 miara rozkładu
 statystyka opisowa

Przypisy 

Miary koncentracji rozkładu
Radiator

Radiator (z ) – element lub zespół elementów odprowadzających ciepło z układu, z którym się styka, do otoczenia (powietrze, woda itp.). Radiator jest specjalnie ukształtowaną bryłą z metalu (lub jego stopów) dobrze przewodzącego ciepło, o rozwiniętej powierzchni od strony zewnętrznej zazwyczaj w postaci żeber lub prętów, by zmaksymalizować przekazywanie ciepła. Radiatory wykonuje się najczęściej z aluminium lub miedzi i powszechnie są stosowane w elektronice, ze względu na dużą ilość ciepła wydzielaną z niewielkich elementów, co odpowiada ich dużej gęstości mocy.

Dla lepszego przewodzenia ciepła stosuje się dociskanie radiatora do powierzchni wydzielającej ciepło. Korzystnie jest również ewentualną szczelinę wypełnić cienką warstwą pasty termoprzewodzącej – można zamiennie użyć także taśmy termoprzewodzącej lub kleju termoprzewodzącego. Skuteczność działania radiatora zależy od możliwości swobodnego unoszenia ciepła poprzez konwekcję. Radiator należy tak usytuować, aby utworzyć pionowe kanały działające na zasadzie komina. Dalsze powiększenie skuteczności chłodzenia można zapewnić poprzez wymuszony obieg powietrza za pomocą wentylatora. W przypadku elementów pracujących przy największym obciążeniu cieplnym konieczne jest rozprowadzenie strumienia ciepła w radiatorze za pośrednictwem cieczy np. w formie rurki cieplnej lub chłodzenia cieczą.

Zastosowanie 
Radiatory są niezbędnym elementem w komputerach (zwłaszcza procesorach), wzmacniaczach i urządzeniach chłodniczych, a także w urządzeniach mechanicznych, gdzie występuje tarcie i przemiany fizykochemiczne np. silniki.

Galeria

Zobacz też 

 cooler
 chłodnica
 chłodzenie wodne
 chłodzenie pasywne
 rurka cieplna
 moduł Peltiera
 wentylator
 wymiennik ciepła
 grzejnik
 pasta termoprzewodząca

Przypisy 

Technika cieplna
Systemy i urządzenia elektroniczne

pt:Dissipador
Orkiestra marszowa

Orkiestra marszowa – duża grupa muzyczna grająca muzykę i jednocześnie maszerująca. Pierwotnie wywodzi się z orkiestr wojskowych, grających militarny repertuar marszowy. Współcześnie daleko odeszły od swych militarnych korzeni i stały się popularną formą amatorskiego muzykowania. Orkiestry marszowe stały się szczególnie popularne w USA, gdzie praktycznie każda szkoła, parafia, amatorska lub zawodowa drużyna sportowa, organizacja itd. mają swoje orkiestry marszowe. W Polsce popularne są orkiestry górnicze, obecnie najwięcej takich orkiestr skupiają Ochotnicze Straże Pożarne (zob. Młodzieżowa Orkiestra Dęta OSP Kaski, Orkiestra Dęta „KWK Borynia”), Młodzieżowa Orkiestra Dęta w Płońsku.

Orkiestrą dyryguje dyrygent (tamburmajor) wskazujący rytm buławą (głównie w przypadku maszerującej orkiestry) lub batutą. Puls jest realizowany przez główny bęben, który pomaga koordynować krok. Zwykle akcent, przypadający na pierwszą miarę taktu, zsynchronizowany jest z lewą nogą, druga miara taktu z prawą. W czasie, gdy orkiestra akurat nie gra, a ciągle maszeruje, gra tylko bęben tzw. kadencję (nie mylić z kadencją akordem), często rytmicznie dość skomplikowaną.

Wyróżnia się dwa rodzaje zastosowań orkiestr marszowych 
 marsz polny – zwykle uprawiany na stadionach lub błoniach, w czasie uroczystości otwarcia imprez sportowych lub innych uroczystości na wolnym powietrzu
 marsz uliczny – w czasie bardzo popularnych parad ulicznych z okazji różnorakich świąt państwowych i lokalnych wydarzeń

Wyróżnia się dwa typy orkiestr marszowych 
 Drum Corps International (DCI) – współcześnie dominująca
 High Step – tradycyjna, coraz rzadziej stosowana

Poniższa tabela podaje główne cechy obu stylów reprezentowanych przez orkiestry marszowe:

Ceremoniał wojskowy
Muzyka wojskowa
Ochotnicze Straże Pożarne
Rodzaje zespołów muzycznych
Windrep

Windrep – ruchoma lina służąca do "windowania", czyli wynoszenia w górę lub opuszczania elementów konstrukcyjnych masztu wieloczęściowego na żaglowcu bądź innej dużej żaglowej jednostce pływającej. Każda stenga ma własny windrep o nazwie danej stengi, np. windrep bramstengi to bramstenwindrep.

Zobacz też 
 olinowanie
 omasztowanie
 ożaglowanie
 rep
 takielunek

Bibliografia 
 

Olinowanie (żeglarstwo)
Falrep

Falrep, linka poręczowa – linka biegnąca wzdłuż trapu zaburtowego jednostki pływającej, podtrzymywana słupkami. Pełni funkcję barierki.

Zobacz też 
 olinowanie

Bibliografia 
 

Olinowanie (żeglarstwo)
Złożenie funkcji

Złożenie funkcji, superpozycja funkcji – podstawowa operacja w matematyce, polegająca na tym, że efekt kolejnego stosowania dwóch (lub więcej) funkcji (ze zbioru w zbiór), a także przekształceń, odwzorowań, transformacji, relacji dwuargumentowych, traktuje się jako wynik stosowania jednej funkcji (lub relacji) złożonej.

Definicja 
Niech  oraz  będą dowolnymi funkcjami. Ich złożeniem nazywamy funkcję  taką, że:
  dla 

Funkcje  oraz  nazywa się funkcjami składanymi, zaś  nosi również nazwę funkcji złożonej.

Składanie dwóch funkcji można traktować jako operator dwuargumentowy, oznaczany  Dla powyższych funkcji
 

zatem dla dowolnego  z dziedziny funkcji  mamy równość:

Własności 
Łączność operatora składania oznacza, że  czyli złożenie funkcji nie zależy od kolejności obliczania kolejnych złożeń. Stąd uprawniony jest zapis 

Istotną cechą złożenia funkcji, czyli immanentną cechą operatora  jest nieprzemienność. Złożenie  oznacza relację:  «po»   «z» lub «dzięki»  czy też  «wskutek» lub «utworzony z»  (ang. after, of, following, composed).

Tak więc złożenie  nie jest tożsame z  Jest to (wyjątkowo) możliwe tylko wtedy, gdy zbiór  jest tożsamy z  Mamy wówczas  a w takim przypadku  na ogół różni się od funkcji

Przykład 
Niech  i 

Wtedy
 

natomiast
 

Widać, iż  jest inna niż

Struktura grupy 

Operacja składania funkcji jest jednym z najważniejszych działań na funkcjach: na wielu interesujących matematyków zbiorach funkcji w naturalny sposób określa ona strukturę półgrupy lub grupy.

Przykład 
  czyli grupa symetryczna danego zbioru  oznaczana również przez  albo  czyli grupa wszystkich bijekcji 
 Zbiór wszystkich odwzorowań  jest półgrupą, a nawet monoidem, w którym rolę elementu neutralnego pełni odwzorowanie tożsamościowe.

Składanie funkcji samej ze sobą 
Jeżeli  to można wykonać złożenie  samą ze sobą – otrzymaną funkcję  oznacza się zazwyczaj  Analogicznie,  itd. Takie wielokrotne składanie nazywa się iteracją.

Dodatkowo funkcję  dla której  nazywamy inwolucją; jej przykładem w geometrii jest inwersja.

Tradycyjnie  jest czasami rozumiane w inny sposób: mianowicie jako zwykły iloczyn funkcji (nazywany też iloczynem punktowym), czyli  dla każdego  W szczególności umowa ta dotyczy funkcji trygonometrycznych, np. we wzorze:  zapis  oznacza właśnie

Zobacz też 
 reguła łańcuchowa
 teoria kategorii
 układ dynamiczny

Przypisy

Linki zewnętrzne 
  [dostęp 2023-10-10].
  Composite function , Encyclopedia of Mathematics, encyclopediaofmath.org [dostęp 2023-02-17].

Funkcje matematyczne
Działania dwuargumentowe
Ściągacz talrepowy

Ściągacz talrepowy, ściągacz linowy, talrep – ściągacz stosowany do napinania lin olinowania stałego na dawnych żaglowcach np. Lwowie. Działa na zasadzie pary wielobloków uproszczonej do pary jufersów, czyli tarcz z kilkoma (najczęściej trzema) otworami (kipami). Przez te otwory jest przewleczony talrep, czyli lina tworząca z jufersami rodzaj talii. Jufersy były wykonane z twardego drewna, a talrep był liną wykonaną z włókien roślinnych. Razem stanowiły talię samozaciskającą się pod wpływem sił tarcia na otworach jufersów. Ponieważ talrep tworzy talię, to może być liną kilkakrotnie cieńszą od liny, którą napina.

Ściągacze talrepowe stosowano głównie do napinania want. Z jednej strony ściągacz był przymocowany do podwięzi burtowej, z drugiej strony do dolnego końca wanty.

Ściągacze talrepowe były stosowane przy olinowaniu stałym wykonanym z lin roślinnych. Po zastąpieniu ich linami stalowymi, ściągacze talrepowe zostały zastąpione metalowymi ściągaczami, np. działającymi na zasadzie śruby rzymskiej.

Wśród dzisiejszych żaglowców ściągacze talrepowe posiadają m.in. Stad Amsterdam (z 2000 r.).

Skrótowo ściągacz talrepowy jest również nazywany talrepem.

Zobacz też 
 olinowanie
 omasztowanie
 ożaglowanie
 rep
 takielunek

Olinowanie (żeglarstwo)
Talrep

Talrep – lina roślinna stosowana w ściągaczu talrepowym na dawnym żaglowcu. Potocznie nazywano talrepem również sam ściągacz. Dziś tego typu osprzęt występuje w replikach, lub żaglowcach stylizowanych na te z minionych epok.

Zobacz też 
 bojrep
 drajrep
 falrep
 rep
 windrep
 olinowanie

Bibliografia 
 

Olinowanie (żeglarstwo)
Przewodnictwo

przewodnictwo elektryczne
 przewodnictwo cieplne
 przewodnictwo turystyczne
Nawarra

Nawarra (, , bask. Nafarroa) – kraina historyczna w zachodniej części Pirenejów na pograniczu Hiszpanii i Francji. Pod zwierzchnictwem Nawarry znajdowała się niegdyś również część francuskiego departamentu Pyrénées-Atlantiques, obecnie znana jako Dolna Nawarra (fr. Basse-Navarre).

Nawarra jako wspólnota autonomiczna Hiszpanii 
Wspólnota autonomiczna Nawarry (hiszp. Comunidad Foral de Navarra, bask. Nafarroako Foru Erkidegoa), w całości będąca też Prowincją Nawarry (hiszp. Provincia de Navarra, bask. Nafarroako Probintzia) graniczy z prowincjami: Guipúzcoa, Álava (obie we wspólnocie Kraju Basków), Saragossą, Hueską (obie w Aragonii), La Rioja oraz z Francją.

Nawarra stanowi jedną z dwóch (obok Kraju Basków) wspólnot autonomicznych o statusie comunidad foral, tj. wspólnoty prawa lokalnego. Określenie to przysługuje jej w związku z faktem, że dawna autonomia prawna (stąd foral od fueros – zbiór praw lokalnych) nigdy nie została w tym regionie zniesiona. Nie dokonał tego gen. Franco, odwdzięczając się za poparcie Nawarry w wojnie domowej. Dzięki temu po uchwaleniu nowej konstytucji Hiszpanii w 1978 r. Nawarze przysługiwało prawo do ogłoszenia szerszej autonomii bez dodatkowych warunków, które musiała spełnić większość wspólnot autonomicznych. Istotnym uprawnieniem Nawarry jako wspólnoty prawa lokalnego jest negocjacja z rządem hiszpańskim tzw. umowy ekonomicznej (Convenio Económico), która określa udział obu stron w podatkach i wydatkach. Dodatkowo statut autonomiczny Nawarry jako jedyny nie nosi nazwy statutu, lecz Ustawy o udoskonaleniu prawa lokalnego (Ley de Amejoramiento del Fuero).

Powierzchnia wspólnoty wynosi 10 391 km². W 2020 r. ludność Nawarry wyniosła 661 197 osób (gęstość zaludnienia: 63,63 osoby/km²). Jedna trzecia tej liczby zamieszkuje stolicę prowincji, Pampelunę.

Od 6 sierpnia 2019 prezydentem Nawarry jest María Chivite, z Socjalistycznej Partii Nawarry, regionalnego odłamu Hiszpańskiej Socjalistycznej Partii Robotniczej.

Historia 
 od IX wieku samodzielne państwo
 w XI–XII wieku związana z Aragonią
 od XIII wieku pod wpływem Francji
 od 1512 roku południowa część Nawarry została włączona do Hiszpanii
 północna część Nawarry od XVI wieku w posiadaniu Burbonów, a później w unii personalnej z Francją
 w 1789 francuską część Nawarry przekształcono w departament Basses Pyrénées

Zobacz też 

 Królestwo Nawarry
 Władcy Nawarry
 Kraj Basków
 Uniwersytet Nawarry

Przypisy
Głowica

Wzniesienia:
 Głowica – wzgórze na Pojezierzu Kaszubskim, w Lasach Oliwskich, w Gdańsku, na terenie Trójmiejskiego Parku Krajobrazowego
 Głowica – wzniesienie w woj. zachodniopomorskim, w powiecie kołobrzeskim, w gminie Rymań, położone na Równinie Gryfickiej

Broń:
 głowica – element broni:
 głowica – w broni białej
 głowica bojowa – część niektórych rodzajów pocisków
 głowica jądrowa – rodzaj głowicy bojowej, będący amunicją jądrową
 głowica ćwiczebna – rodzaj głowicy pocisku, nie przeznaczony do prowadzenia działań bojowych
 głowica pocisku rakietowego – część wierzchołka kadłuba pocisku rakietowego (rakiety)
 głowica rakiety – przednia (wierzchołkowa) część pocisku rakietowego
 Głowica naprowadzania pocisku rakietowego

Inne:
 głowica (architektura) znana też jako kapitel – element konstrukcyjno-dekoracyjny wieńczący kolumnę, filar, lub pilaster
 głowica (hydraulika) – element składowy zaworu,
 Głowica (choroba) – choroba zakaźna bydła występująca na całym świecie
 głowica cylindra
 głowica przeciwwybuchowa – urządzenie stosowane w wiertnictwie naftowym
 głowica silnika (mechanika) – element konstrukcyjny silnika spalinowego
 głowica frezowa (mechanika) – obrotowe narzędzie skrawające o wymiennych ostrzach
 głowica rewolwerowa (mechanika) – zespół narzędziowy obrabiarki rewolwerowej
 głowica falochronu (architektura) – zakończenie falochronu, najczęściej wyposażone w światła nawigacyjne
 głowica kablowa – do zakończania kabli elektrycznych w liniach kablowych
 głowica kablowa – element osprzętu kablowego telekomunikacyjnego
 głowica steru (żeglarstwo) – górne zakończenie trzonu steru
 głowica sztandaru – zakończenie drzewca
 głowica – heraldyczna figura zaszczytna
 głowica gwinciarska – zespół noży przeznaczonych do nacinania gwintów
 głowica konwencjonalna – głowica bojowego pocisku rakietowego w przypadku wypełnienia jej ładunkiem materiału wybuchowego
 głowica maczugi Mesilima – głowica kamiennej maczugi z inskrypcją Mesilima
 głowica magnetofonowa – głowica elektromagnetyczna stosowana w magnetofonach
 głowica nasadnikowa – głowica występująca w architekturze wczesnochrześcijańskiej
 głowica panoramiczna, głowica do panoram (ang. qtvrhead, od QTVR – Quick Time Virtual Reality, head – głowica) – część statywu fotograficznego pozwalająca na ustalenie osi obrotu aparatu fotograficznego
 głowica płuczkowa – część osprzętu wiertniczego
 głowica rektyfikacyjna – sprzęt laboratoryjny będący częścią aparatury do rektyfikacji lub destylacji
 głowica szybu – przypowierzchniowy odcinek szybu
 głowica uszczelniająca – wiertnicze urządzenie do uszczelnienia
 głowica (elektronika) – konwerter sygnału w postaci elektrycznej do innej postaci i w drugą stronę, stosowany w urządzeniach do realizacji funkcji zapisu i odczytu. Najpopularniejsze to:
 głowica elektromagnetyczna stosowana w magnetofonach, magnetowidach przy współpracy z taśmą magnetyczną,
 głowica piezoelektryczna lub głowica elektrodynamiczna stosowana w gramofonach,
 głowica optyczna stosowana przy współpracy z płytami CD, DVD,
 głowica igłowa lub głowica atramentowa stosowana w drukarkach,
Tempura

– potrawa kuchni japońskiej, pochodząca z Portugalii.

Historia 
Tempura została wprowadzona do Japonii przez portugalskich misjonarzy jezuickich w XVI wieku.

Na temat pochodzenia wyrazu tempura są różne opinie, ale najczęściej mają one związek z postem. Słownictwo docierające do Japonii z Zachodu było często źle rozumiane (jak np. ciasto kasutera) z powodu braku wzajemnej znajomości języków lub przeinaczane, upraszczane fonetycznie ze względu na specyfikę języka japońskiego. Jedna z teorii znajduje źródło w powiedzeniu w języku łacińskim „ad tempora quadragesimae” („w czasach Wielkiego Postu”). Inna – mówi o słowach w języku portugalskim, dotyczących liturgicznie bezmięsnych posiłków.

Jedną z potraw konsumowanych przez docierających do Japonii portugalskich misjonarzy, żeglarzy i kupców były „peixinhos da horta”, czyli „małe rybki z ogrodu”. Były to panierowane i smażone w głębokim tłuszczu strąki zielonej fasoli, spożywane podczas Wielkiego Postu, razem z rybami i innymi warzywami. Stąd łacińskie słowo „tempora” z „ad tempora quadragesimae”, przeszło do japońskiego jako tempura.

Przyrządzanie 
Do jej przygotowania wykorzystuje się rzadkie ciasto składające się z jajka, wody i pszennej mąki. W cieście możemy obtoczyć m.in.: ryby, krewetki (głównie), kalmary, małże, grzyby (np. shiitake, enoki-take), warzywa (yasai-tempura). Obtoczone składniki smaży się krótko (4–5 min.) na głębokim oleju. 

Do tempury nie używa się japońskiej bułki tartej (panko). Potrawy z panko nazywa się furai (np. ebi furai).

Po wyjęciu z tłuszczu układa się składniki na papierowych serwetkach, aby go odsączyć. Tempurę podaje się w różny sposób: samą, ułożoną w miseczce na ryżu (tendon), jako tempura-miso-rāmen, z dodatkiem surowych warzyw (np. daikon) i sosem do maczania (tentsuyu).

Jednym z rodzajów tempury jest kakiage. Składniki potrawy są krojone w kawałki, mieszane i smażone w wiązkach.

Galeria

Uwagi

Przypisy

Bibliografia 
 Kordzińska-Nawrocka, Iwona: Japońska sztuka kulinarna, Warszawa 2008, str. 211-225, 
 Barber, Kimiko: Kuchnia japońska, Poznań 2004, 
 
 Hosking, Richard: A Dictionary of Japanese Food, Tuttle Publishing, 
 Doi, Masaru: Cook Japanese, Kodansha International Ltd., Tokyo, New York & San Francisco,

Linki zewnętrzne 
 Przepis na tempurę (Strona polska w Japonii)
 Przepis (newsweek.pl)

Kuchnia japońska
Potrawy z ryb i owoców morza
Dashi

— bulion rybny wykorzystywany w kuchni japońskiej do przygotowywania zup (zobacz zupy japońskie). 

Sporządza się go z wiórków suszonej i wędzonej ryby bonito, zwanych katsuobushi oraz wodorostów kombu. Dashi wykorzystuje się m.in. do przygotowywania zupy miso-shiru. 

Obecnie w japońskich sklepach bulion dashi można kupić w postaci esencji, pasty, kostek, bądź proszku.

Bibliografia 
 Kordzińska-Nawrocka, Iwona: Japońska sztuka kulinarna, Warszawa 2008, str. 211-225, 
 Barber, Kimiko: Kuchnia japońska, Poznań 2004, 
 
 Hosking, Richard: A Dictionary of Japanese Food, Tuttle Publishing, 

Kuchnia japońska
Przetwory rybne
Zupy japońskie

Zupy japońskie występują w różnych odmianach, jednak najczęściej przyrządzane są na bazie dashi. Wywarem tym zalewa się przygotowane przedtem składniki, ułożone w miskach. Pod tym względem zupy japońskie różnią się więc od zup europejskich (które powstają w wyniku gotowania wszystkich składników) i temu właśnie zawdzięczają specyficzny smak. 

Tradycyjną, podstawową zupą jest miso-shiru przygotowywaną na bazie wywaru ze sfermentowanej soi – miso. Istnieją jej różne odmiany, mniej lub bardziej gęste i o różnej barwie – od jasnożółtej do ciemnobrązowej. Jej składniki, jak i konsystencja zależne są od regionu oraz pory roku. Żadnej jednak zupy nie zagęszcza się w Japonii śmietaną czy mąką.

Popularną zupą japońską jest także suimono, klarowna zupa bulionowa ze składnikami i dodatkami unoszącymi się w niej i na niej, sporządzana z wodorostów kombu (różne gatunki listownicy), wiórków ryby bonito, sake, shōyu i suszonych sardynek.

Japońska zupa z wywaru na mięsie (np. wieprzowiny) to rāmen. Jest to potrawa o rodowodzie chińskim.

Galeria

Linki zewnętrzne 
 Opis miso 

Kuchnia japońska
Japońskie
Przekładnia cierna

Przekładnia cierna – przekładnia mechaniczna, w której dwa poruszające się elementy (najczęściej obracające się) dociskane są do siebie, tak by powstało pomiędzy nimi połączenie cierne. Siła tarcia powstająca pomiędzy elementami odpowiedzialna jest za przeniesienie napędu.

Ze względu na jej charakter istnieje duża elastyczność w kształtowaniu geometrii przekładni ciernej. Także stosunkowo łatwo realizuje się wariatory cierne. Dodatkową zaletą takiej przekładni jest fakt, że spełnia ona także rolę sprzęgła poślizgowego. Przekładnie cierne stosowane są w mechanizmach drobnych i przyrządach precyzyjnych (np. mechanizmy nastawcze w długościomierzach i mikroskopach).

Wadą przekładni ciernej jest szybkie zużycie powierzchni ciernych, co obniża funkcjonalność przekładni, a także możliwość wystąpienia szkodliwego poślizgu pomiędzy elementami przekładni. Przy większych mocach występują też problemy z chłodzeniem przekładni. 

Materiały cierne stosowane w przekładniach ciernych powinny mieć następujące właściwości: 
 dobrą odporność na zużycie
 dostatecznie duży współczynnik tarcia
 możliwie duży współczynnik sprężystości
 małe straty na tarcie wewnętrzne
 małą higroskopijność.

Przykładowe kombinacje materiałów stosowane w przekładniach ciernych:
 Stal ze stalą – obie części współpracujące wykonuje się ze stali hartowanej stopowej (np. ze stali łożyskowej). Z powodu dużego współczynnika sprężystości powierzchnia zetknięcia elementów ciernych jest mała, co sprawia, że opory toczenia w przekładni są niewielkie. Powierzchnie współpracujące powinny mieć odpowiednią twardość (powyżej 60HRC) oraz być bardzo dokładnie wykonane (szlifowane i polerowane).
 Stal z gumą – stosowane gdy wymagany jest duży współczynnik tarcia, a straty spowodowane elastycznością materiału mają drugorzędne znaczenie. W tym skojarzeniu materiałów wymagany jest też wielokrotnie mniejszy docisk, niż w przypadku kombinacji stal ze stalą. Z uwagi na mniejsze dopuszczalne naciski wymiary przekładni są większe niż wtedy, gdy oba elementy są stalowe.
 Stal z kompozytem – ich właściwości leżą pomiędzy kombinacjami stal-stal i stal-guma, i są w znacznej mierze zależne od rodzaju zastosowanego kompozytu.

Zobacz też 
 Połączenie cierne
 Mechanika precyzyjna

cierna, przekładnia
Romb

Romb (rzadziej ukośnik) – czworokąt o bokach równej długości.

Każdy romb jest równoległobokiem, którego boki mają tę samą długość, i jednocześnie jest deltoidem, którego przekątne przecinają się w swoich środkach. Szczególnym przypadkiem rombu jest kwadrat, który jest rombem o kątach prostych i jednocześnie jest rombem o przekątnych tej samej długości.

Wzory 
Niech  oznacza długość boku rombu,  jego wysokość (tzn. odległość między dwoma równoległymi bokami),
 długości odpowiednio krótszej i dłuższej przekątnej rombu,  miarę kąta ostrego albo prostego pomiędzy bokami rombu. Wówczas prawdziwe są poniższe wzory:
 pole powierzchni,
 
 obwód,
 
 promień okręgu wpisanego,
 
 długości przekątnych wyrażone za pomocą długości boków,

Własności 
 Romb jest figurą wypukłą.
 Suma miar wszystkich kątów wewnętrznych wynosi  (360°)
 Suma miar dwóch sąsiednich kątów wewnętrznych wynosi  (180°).
 Przekątne przecinają się pod kątem prostym dzieląc romb na cztery przystające trójkąty prostokątne.
 Punkt przecięcia przekątnych rombu dzieli każdą z nich na połowy.
 Punkt przecięcia przekątnych wyznacza środek okręgu wpisanego.
 Punkt przecięcia przekątnych jest środkiem symetrii rombu.
 Przekątne pokrywają się z dwusiecznymi kątów.
 Przekątne pokrywają się z osiami symetrii rombu.

Zobacz też 

 równoległobok
 deltoid
 kwadrat
 prostokąt

Przypisy

Linki zewnętrzne 
 
 Geometria Jana Zydlera: Rozdział 21. Równoległoboki i ich własności. Trapez
Romb na Matematicus.pl

Rodzaje czworokątów
Grupa permutacji

Grupa permutacji – grupa wszystkich permutacji ustalonego zbioru skończonego z działaniem składania pełniącym rolę działania grupowego (i tożsamością jako elementem neutralnym; element odwrotny dany jest jako permutacja odwrotna). Rząd (tj. liczba elementów) grupy permutacji zbioru -elementowego wynosi  (zob. silnia).

Grupy permutacji były punktem wyjścia teorii grup: zaczęto je badać w związku z poszukiwaniem ogólnych rozwiązań równań algebraicznych. Grupy symetryczne o więcej niż dwóch elementach nie są przemienne (abelowe), a o więcej niż czterech elementach nie są rozwiązalne: zgodnie z teorią Galois jest to powód, dla którego równania algebraiczne stopnia większego niż cztery nie mają rozwiązań ogólnych (tzw. twierdzenie Abela-Ruffiniego).

Ogólnie każdą grupę można rozumieć jako grupę permutacji elementów zbioru, na którym została określona (tzw. twierdzenie Cayleya): w związku z tym wszystkie wyniki dotyczące grup permutacji dotyczą również dowolnych grup skończonych.

Nazewnictwo i oznaczenia 
Grupy permutacji bywają nazywane również grupami symetrycznymi, choć termin ten należy raczej traktować ogólnie; niektóry autorzy „grupami permutacji” nazywają podgrupy właściwe grupy symetrycznej (tu: wszystkich permutacji danego zbioru). Niekiedy używa się również nazwy grupa bijekcji (funkcji wzajemnie jednoznacznych), jednak zwykle nazwa ta odnosi się do grup przekształceń dowolnych zbiorów (w tym nieskończonych).

Zwykle grupy permutacji zbioru -elementowego oznacza się symbolem  grupy bijekcji zbioru  oznaczane są często  choć stosuje się też inne oznaczenia, np. ,  dla grup bijekcji, czy   dla grupy permutacji.

Przykłady 
Jeśli  jest zbiorem pustym, to istnieje jedno trywialne uporządkowanie tego zbioru:  (permutacja pusta). Gdy  jest zbiorem jednoelementowym, to grupa permutacji znowu zawiera wyłącznie tylko permutację trywialną  Jeżeli  jest zbiorem dwuelementowym, to istnieją tylko dwie permutacje tego zbioru:  (tożsamość) oraz  (transpozycja).

Zobacz też 
 permutacja

Uwagi

Przypisy

Linki zewnętrzne 
  [dostęp 2023-10-10].
  Permutation group , Encyclopedia of Mathematics, encyclopediaofmath.org, [dostęp 2023-10-10].

P

cs:Symetrická grupa
Test Amesa

Test Amesa – metoda diagnostyczna służąca do wykrywania siły mutagenu, czyli odpowiadająca na pytanie, czy badany czynnik wywołuje mutację. Test ten został stworzony w latach 70. XX wieku przez amerykańskiego biologa Bruce'a Amesa.

Przebieg testu

Do przeprowadzenia testu wykorzystuje się wskaźnikowe, auksotroficzne szczepy bakteryjne, które posiadają mutacje punktowe, np. w operonie histydyny, co blokuje syntezę tego niezbędnego do życia bakterii aminokwasu. Wprowadzenie mutacji w operonie histydyny sprawia, że bakterie nie mogą rozwijać się w środowisku w którym brakuje egzogennego źródła tego aminokwasu. Z tego powodu, szczepy te, nazywa się histydyno-zależnymi lub his- w odróżnieniu do prototroficznych dzikich form his+. Kolonię his- pasażuje się i każdą z hodowli potomnych poddaje działaniu różnych czynników mutagennych bądź zróżnicowanemu natężeniu danego mutagenu. Obserwuje się ilość kolonii, które pod wpływem działania mutagenu są zdolne do wzrostu na podłożach minimalnych niezawierających egzogennego źródła histydyny. Obserwowany wzrost kolonii jest wynikiem wystąpienia w komórkach mutacji powrotnej (indukowanej badanym mutagenem), która przywraca komórce zdolność do syntezy histydyny. Uzyskany wzrost kolonii jest podstawą wnioskowania o sile mutagenu. 

W szczepach komórek poddanych działaniu mutagenu może dochodzić również do wystąpienia spontanicznych mutacji powrotnych (rewersja spontaniczna), dlatego częstotliwość rewersji his- do his+ należy określać w odniesieniu do szczepów kontrolnych (niepoddanych działaniu czynnika mutagennego). 

Szczepy bakterii używane do testów to Salmonella typhimurium niosące uniemożliwiające im produkcję histydyny mutacje różnych typów - zarówno substytucje pojedynczych nukleotydów, jak i mutacje przesuwające otwartą ramkę odczytu. Ponadto szczepy posiadają dodatkowe mutacje, które zwiększają ich wrażliwość na czynniki mutagenne, np. mutacje zwiększające przepuszczalność ściany komórkowej czy zmniejszające zdolność naprawy DNA.

Istnieją też testy na rewersję mutacji w systemie Escherichia coli, np. wykorzystujące szczepy wymagające do wzrostu obecności tryptofanu w podłożu, albo niepotrafiące wykorzystać laktozy jako jedynego źródła węgla.

Genetyka
Kwadrat (poligrafia)

Kwadrat – tradycyjna jednostka wtórna wielkości typograficznych, a jednocześnie nazwa stopnia pisma. Używane były w poligrafii, a dokładniej w zecerstwie oraz w redakcji technicznej. Jest to także nazwa ślepego materiału zecerskiego o tejże wielkości.

Jeden kwadrat według Polskiej Normy (zgodnej z systemem Didota) wynosi 48/2660 m (ok. 18,051 mm), a w systemie Pica (amerykańskim) wynosi 48 point = 0,664176 cala (16,867 mm). Jako stopień pisma jeden kwadrat = 48 punktów typograficznych. Kwadrat był podstawową miarą przy ustalaniu rozmiarów kolumn, tabel, długości szpalt, wierszy, itp.

Kwadrat (zwany również calnikiem) to jednocześnie nazwa justunku średniego w postaci kwadratu o długości boku 48 punktów i wysokości (grubości) 1-20 punktów.

Jednostki miar typograficznych
Dziedziczenie

dziedziczenie (biologia) 
 dziedziczenie (prawo)
 dziedziczenie (programowanie obiektowe)
Gen letalny

t - w układzie homozygotycznym gen letalny, recesywny;
kolor czerwony - śmierć homozygoty
Gen letalny – gen powodujący śmierć organizmu. Następuje ona wskutek zaburzeń rozwojowych zygoty lub osobnika przed osiągnięciem zdolności do rozrodu. Geny letalne są zazwyczaj genami recesywnymi, ponieważ dominacja nie może utrzymać się w środowisku (umierają wszystkie heterozygoty i homozygoty dominujące, więc cecha nie jest przekazywana dalej). Zazwyczaj pojawienie się genu letalnego w heterozygocie jest przyczyną skrócenia życia.

Przykłady chorób wywołanych genami letalnymi (prowadzą do śmierci):
 amaurotyczne zidiocenie młodzieńcze
 Choroba Taya-Sachsa

Bibliografia 

Rodzaje genów
Cycero

Cycero – jednostka długości używana w poligrafii. 1 cycero = 12 punktów typograficznych = 1/4 kwadratu = 4,511278... mm

1 cycero = 12/2660 m ≈ 4,51 mm 

Uwaga: powyższe przeliczenie dotyczy systemu Didota, tradycyjnie w Polsce stosowanego systemu oznaczania wielkości punktu typograficznego. Systemy Pica i PostScript przyjmują inne przeliczenia punktu typograficznego (i cycero) na milimetry (zob. art. punkt typograficzny).

Przypisy 

Jednostki miar typograficznych
Hepburn

Hepburn – miasto w stanie Iowa, w hrabstwie Page w Stanach Zjednoczonych
 Hepburn – obszar niemunicypalny w Hardin County, w Ohio, w Stanach Zjednoczonych
 Hepburn – miejscowość w hrabstwie Northumberland (Anglia)
 Audrey Hepburn – brytyjska aktorka i działaczka humanitarna
 gmina Hepburn (ang. Hepburn Township) – gmina w stanie Pensylwania, w hrabstwie Lycoming w Stanach Zjednoczonych
 Katharine Hepburn – aktorka amerykańska, laureatka czterech Oscarów
 James Curtis Hepburn – amerykański lekarz i chrześcijański misjonarz, pamiętany jako twórca systemu latynizacji języka japońskiego, znanego jako transkrypcja Hepburna
 transkrypcja Hepburna – transkrypcja pisma i dźwięków języka japońskiego na alfabet łaciński