Biały Bór

Biały Bór (staropl. Białobork,  dawniej Ball de Olde, ) – miasto w Polsce, położone w województwie zachodniopomorskim, w powiecie szczecineckim, siedziba gminy miejsko-wiejskiej Biały Bór, historycznie na Pomorzu Gdańskim.

Położone jest w dolinie rzeki Białej, na przesmyku między jeziorami Bielsko i Ławiczka. Prawa miejskie uzyskał w 1382, w czasie II wojny światowej został znacznie zniszczony.

Według danych z 1 stycznia 2018 Biały Bór liczył 2 171 mieszkańców.

W miejscowości działało Stado Ogierów Biały Bór. Od 1994 r. jako Zakład Treningowy Skarbu Państwa Biały Bór, potem ponownie jako SO. W 2003 r. weszło w skład Stada Ogierów w Sierakowie Wielkopolskim Sp. z o.o., a w 2007 r. przeszło w skład Stadniny Koni w Dobrzyniewie Sp. z o.o. Od ok. 2011 r. stadnina jest dzierżawiona przez firmę prywatną.

Położenie 

Położone na Pojezierzu Drawskim w okolicach jezior: Bielsko (o pow. 268 ha i głębokości do 23 m), Cieszęcino (o pow. 102 ha i głębokości 50 m), wzdłuż których rozciąga się park krajobrazowy wraz z jeziorami Łobez (zajmuje obszar o pow. 48,7 ha) i Ławiczka (pow. 6,6 ha). Leżą one w dorzeczu Gwdy i Noteci, a ich wody spływają rzeką Białą do Czernicy. Okolice jezior pokryte są lasami mieszanymi oraz borami.

W latach 1975–1998 miasto administracyjnie należało do woj. koszalińskiego.

Według danych z 1 stycznia 2010 r. powierzchnia gminy wynosiła 12,82 km².

Osiedla mieszkaniowe miasta: Dalkowo, Kamienna, Linowo.

Historia 
 1283 – książę gdański Mściwoj II ufundował tu parafię podległą arcybiskupstwu gnieźnieńskiemu
 1294 – po śmierci księcia Mściwoja II, Pomorze Gdańskie, w tym Biały Bór, ponownie scalone z Polską
 1309 – pod panowaniem Krzyżaków
 1382 – lokacja miasta
 k. XIV w. - Krzyżacy budują zamek w Białym Borze
 1395 – potwierdzenie praw miejskich chełmińskich przez wielkiego mistrza zakonu Konrada Zöllnera von Rotenstein
 1408 – probostwo otrzymało wieś od wielkiego mistrza Ulricha von Jungingena
 1410 - Władysław Jagiełło oddaje miasto w lenno księciu pomorskiemu Bogusławowi VIII, mimo że teren jest pod wpływem Krzyżaków
 1454 – na prośbę Związku Pruskiego król Kazimierz IV Jagiellończyk ogłasza włączenie regionu do Korony Polskiej, wybucha wojna trzynastoletnia
 1461 - wojska polskie zajmują miasto
 1466 – na mocy pokoju toruńskiego uznano powrót miasta do Polski, administracyjnie stanowi część województwa pomorskiego prowincji Prusy Królewskie Korony Polskiej
 1623–1638 – starostą był Andrzej Łaszewski, a następnie do 1648 jego żona Helena
 1649–1654 – starostą Białego Boru (Białoborku) był Mikołaj Trzebuchowski, syn Samuela i Elżbiety Kretkowskiej. Mikołaj Trzebuchowski wraz z żoną Teresą Łaszewską 14 lipca 1654 roku scedowali starostwo Franciszkowi Wejherowi
 1654–1671 – starostą był Franciszek Wejher
 1671–1672 – starostą był Joachim Ernest Krokowski
 1672–1672 – starostą Dorota Krokowska, córka poprzednika
 1673–1768 – starostwo w rękach Wejherów
 1768–1772 – starostą był Henryk Goltz

 od 1772 – po I rozbiorze Polski miasto pod zaborem pruskim
 1875 – nowy kościół katolicki, należący do parafii Eikfirn, obsługiwał 56 wiernych
 1878 – uzyskanie połączenia kolejowego
 1939 – 2292 mieszkańców
 1945 – miasteczko, silnie ufortyfikowane, stanowiło część umocnień Wału Pomorskiego i zostało zniszczone w 80%, zaś ludność je opuściła, 26 lutego wkroczenie Armii Czerwonej 
 1950 – 775 mieszkańców
 1957 – 1315 mieszkańców
 1975 – miasto w granicach województwa koszalińskiego, w Białym Borze rozegrano mistrzostwa Polski we wszechstronnym konkursie konia wierzchowego
 1999 – miasto w granicach województwa zachodniopomorskiego

W Białym Borze w latach 60. XX w. kręcono film Pan Wołodyjowski.

Na polskiej mapie wojskowej z 1936 r. przy oznaczeniu miasta podano polski egzonim Białybór. Nazwę Biały Bór ustalono urzędowo w 1946 r.

Historia Żydów w Białym Borze 
Żydzi pojawili się w Białym Borze w latach 70. XVIII wieku. Początkowo rozwój osadnictwa żydowskiego hamowały przepisy pruskie. W 1831 roku zamieszkiwało tu 154 Żydów (13% ludności), w 1840 – 125. W 1842 roku wybudowano synagogę o konstrukcji szachulcowej. Znajdowała się przy ul. Nadrzecznej (do 1945 roku Fliestraße). Gmina żydowska posiadała również swój cmentarz. Na początku XIX wieku funkcjonowała również szkoła dla dzieci żydowskich. Od 1830 roku dzieci te uczęszczały już wspólnie z innymi dziećmi z miasta do miejscowej, miejskiej szkoły. W 1900 roku po wydarzeniach w Chojnicach (oskarżenia o mord rytualny), doszło do wystąpień antysemickich. Zdewastowano synagogę. Od tego czasu populacja Żydów w mieście zaczęła spadać. 

W 1903 roku mieszkało tu 107 Żydów, a w czasie I wojny światowej liczba spadła do 50 osób, a w 1924 roku do 48. Po dojściu nazistów do władzy społeczność żydowska praktycznie w mieście przestała istnieć. W 1938 roku zniszczona została synagoga. W maju 1939 roku w Białym Borze mieszkało 6 Żydów, raszta społeczności sprzedała swoje domy, zlikwidowała interesy i głównie udała się na emigrację.

Demografia 
Według danych z 31 grudnia 2010 r. miasto miało 2219 mieszkańców.

 Piramida wieku mieszkańców Białego Boru w 2014 roku.

Ludność ukraińska 
Po drugiej wojnie światowej do zniszczonego miasta w ramach akcji Wisła przesiedlono wiele ukraińskich rodzin. Dziś Biały Bór jest jednym z największych ośrodków Ukraińców w Polsce. W mieście działa 3-stopniowy Zespół Szkół Ukraińskich im. Tarasa Szewczenki (podstawowa, gimnazjum, liceum), greckokatolicka Cerkiew Narodzenia Przenajświętszej Bogarodzicy, wybudowana w latach 1992–1997 według projektu J.Nowosielskiego przy udziale B.Kotarby.

Przyroda i turystyka 

Miasto położone jest w niewielkiej dolinie, otoczone lasami.

W Białym Borze znajduje się najmłodszy zabytek w Polsce - cerkiew Narodzenia Przenajświętszej Bogarodzicy według projektu i z dekoracją malarską J. Nowosielskiego, powstała w latach 1992–1997, 23 września 2007 r. podniesiona do rangi sanktuarium, wpisana do rejestru zabytków 25 lipca 2019 r.

Obiekty historyczne oraz nowsze:
 kościół św. Michała Archanioła z 1878 r. w stylu neogotycko-neoromańskim z późnobarokowym ołtarzem
 neogotycki budynek d. sądu grodzkiego (dziś niemal w ruinie, należy do właściciela prywatnego)
 pozostałość po młynie wodnym
 stadnina ogierów stylizowana na dawny dwór szlachecki, z torem jeździeckim
 bunkry Wału Pomorskiego
 park
 stajnie przy ul. Dworcowej 22
 ratusz przy ul. Słupskiej 10
 dworzec PKP, ul. Kolejowa
 szkoła, ul. Brzeźnicka 10
 budynek, ul. Bobolicka 4
 narożny dom przy skrzyżowaniu dróg do Szczecinka i Bobolic – parter tego budynku to ryglujący to skrzyżowanie niemiecki dwusektorowy schron bojowy z lat 1939–1945
 cmentarz żydowski w Białym Borze
 pomnik Tarasa Szewczenki

Transport 

Biały Bór leży na przecięciu dróg krajowych: nr 25 z nr 20.
Połączenia do miasta obsługuje pięciu przewoźników autobusowych wywodzących się z b. PKS:
 PPKS Bytów
 PKS Słupsk S.A.
 PKS Człuchów
 PKS Koszalin
 PKS Szczecinek
 PKS Jelenia Góra (sezonowo)

Przez miasto biegnie linia kolejowa nr 405 Piła Główna – Ustka, z przystankiem Biały Bór. Linią kursuje 5 par pociągów regionalnych dziennie w relacji Szczecinek - Słupsk - Szczecinek (część kursów w relacji wydłużonej do / z Chojnic), których obsługę zapewnia przewoźnik POLREGIO S.A. (wcześniej Przewozy Regionalne Sp. z o.o.).

Gmina zasłynęła w 2011 r. z sieci fotoradarów o zagęszczeniu nieproporcjonalnym do swojego obszaru i zaludnienia.

Żwirownia 
W okolicach miasta znajduje się jedno z najwyższych wzniesień w regionie. Jest to sztuczne wzniesienie powstałe z wydobywania żwiru.

Oświata 

Na terenie miasta działa kilka placówek oświatowych:
 Zespół Szkół nr 1 im. Henryka Sienkiewicza w Białym Borze
 Szkoła Podstawowa nr 2 (mniejszości ukraińskiej)
 Zespół Szkół nr 7 (daw. Zespół Szkół nr 1 im. Oskara Langego)
 Liceum Ogólnokształcące nr 1 (mniejszości ukraińskiej)
 Technikum hodowli koni

Sport 
W mieście działa:
 klub piłkarski Lider
 klub piłkarski Hubertus
 klub kajakarski Hubertus
 klub jeździecki Hubertus przy stadninie koni

W mieście organizowane są mistrzostwa Polski w WKKW.

Obiekty sportowe:
 hala przy Zespole Szkół nr 1
 2 stadniny koni
 stadion miejski
 kompleks boisk „Orlik 2012”

Administracja 

Miasto jest siedzibą gminy miejsko-wiejskiej. W Radzie Miejskiej w Białym Borze zasiada 15 radnych. Organem wykonawczym jest burmistrz. Siedzibą władz jest Urząd Miejski przy ul. Słupskiej.

Burmistrzowie Białego Boru:
 Franciszek Lech Kwaśniewski (PSL) (2002–2012)
 Paweł Stanisław Mikołajewski (2013 r.)

Biały Bór należy do Związku Miast Polskich.

Mieszkańcy Białego Boru wybierają posłów z okręgu wyborczego nr 40, senatora z okręgu wyborczego nr 100, a posłów do Parlamentu Europejskiego z okręgu wyborczego nr 13.

Wspólnoty wyznaniowe 

 Kościół rzymskokatolicki:
 parafia Najświętszej Maryi Panny Królowej Polski
 Kościół greckokatolicki:
 parafia Narodzenia Najświętszej Maryi Panny
 Świadkowie Jehowy:
 zbór (w tym grupa języka migowego) z Salą Królestwa.

Osoby z Białego Boru 
W latach 1967–2008 w Białym Borze mieszkał podporucznik Józef Mioduszewski, urodzony w 1922 r., zmarł w 2008 r. Ułan, żołnierz Armii Krajowej, uczestnik akcji „Burza” w powstaniu warszawskim, odznaczony za zasługi w walce przeciw Armii Czerwonej m.in. Orderem Odrodzenia Polski „Polonia Restituta” klasy kawalerskiej, dwoma Krzyżami Walecznych. Miłośnik koni – w latach 1972–1981 był kierownikiem stada ogierów w Białym Borze. Pośmiertnie uhonorowany tytułem bohatera Łomianek przez radę miejską i burmistrza Łomianek.

Przypisy

Linki zewnętrzne 
 Historia Żydów w Białym Borze na portalu Wirtualny Sztetl
 

 
Miasta w Polsce lokowane w XIV wieku
Miasta w województwie zachodniopomorskim