alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
Ciągnik siodłowy

Ciągnik siodłowy – pojazd samochodowy transportowy przeznaczony wyłącznie lub głównie do ciągnięcia innych pojazdów drogowych, które nie posiadają napędu własnego (przede wszystkim naczep).

Elementem pozwalającym na połączenie naczepy z ciągnikiem siodłowym jest siodło. Nie stanowi ono sztywnego połączenia, ale pozwala na skręcanie naczepy względem ciągnika. Siodło znajduje się nad tylną, napędzaną osią/osiami ciągnika, dzięki czemu część ciężaru naczepy zostaje na nie przeniesiona. Dzięki skrętnemu połączeniu ciągnika z naczepą, zespoły takie mimo znacznej długości pozwalają zachować relatywnie niewielki promień skrętu.

Ciągniki siodłowe są powszechnie stosowane w transporcie z powodu ich licznych zalet w stosunku do zwykłych samochodów ciężarowych. Mogą przewozić większe obciążenia dzięki rozłożeniu ciężaru na więcej osi. Nastręczają mniej problemów przy manewrowaniu niż samochody ciężarowe z przyczepą o tej samej długości. Zestawy takie są bardzo uniwersalne: do jednego ciągnika można przyłączać różnego rodzaju naczepy, przeznaczone do przewozu zupełnie różnych ładunków. Jest to bardzo korzystne ze względów ekonomicznych – w razie potrzeby zamiast kupna kolejnego samochodu z odpowiednim nadwoziem, wystarczy zakupić odpowiednią naczepę. Zaczepienie i odczepienie naczepy od ciągnika nie zajmuje wiele czasu.

Znane firmy produkujące ciągniki siodłowe to m.in. MAN, DAF, Scania, Mercedes, Iveco, Kenworth, Renault, Peterbilt, Volvo oraz Mack. W PRL ciągniki siodłowe produkowały zakłady Star, jak i Jelcz.

Zobacz też 
 Konwencja TIR () – międzynarodowa konwencja celna pozwalająca uprościć procedurę przewozu nieoclonych towarów przez kraje tranzytowe

Przypisy 

Klasyfikacja samochodów
Rozwinięcia rytmiczne

Rozwinięcie rytmiczne – w muzyce rodzaj celowej nieregularności rytmicznej.

Ściśle zdefiniowany rytm oparty na regularnym metrum wprowadził do muzyki pewne skrępowanie. Wraz z rozwojem sztuki muzycznej, kompozytorzy szukali sposobów ożywienia rytmicznego, bez burzenia naczelnych zasad rytmem rządzących. Ostatecznie powstało kilka metod ożywienia rytmu:

 Nieregularny podział jednostek rytmicznych Ma to miejsce wówczas, kiedy nuta, zamiast zasady wynikającej z regularnego podziału rytmicznego, dzielona jest nie na dwie, ale na trzy równe części lub nuta z kropką na dwie. W pierwszym przypadku jest nieco za mało czasu na zagranie trzech nut w pełnym wymiarze ich trwania, w drugim nieco za dużo. Powoduje to chwilowe zachwianie rytmu przez przyspieszenie lub zwolnienie przy zachowaniu jednakowego czasu rytmu głównoczęściowego.

Trzy nuty, zamiast dwóch o tej samej wartości, nazywa się triolą. Dwie nuty w miejscu, w którym powinny występować trzy o tej samej wartości, nazywa się duolą. Analogicznie można tworzyć kwartole, kwintole, sekstole, septymole itd.

 Pauza na mocnej części taktu wywołuje pewne zachwianie rytmu i akcentowania, gdyż w miejscu akcentowanym następuje cisza. Często jest to połączone z postawieniem akcentu dynamicznego na słabej części taktu.

 Połączenie (legato) grupy nut w takcie w tej sytuacji zasada frazowania jest nadrzędna ponad akcentowaniem naturalnym.

Zobacz też 
 synkopa

Przypisy

Bibliografia 
 

Rytm
A tempo

a tempo (wł. do taktu) – termin muzyczny, tekstowy element notacji muzycznej w postaci adnotacji nakazującej wykonawcy powrót do oryginalnego tempa po jego epizodycznej zmianie określonej innymi adnotacjami, takimi jak np.: ritardando (zwolnienie), più lento (wolniej), ad libitum itp.

Przypisy 

Tempo

da:A tempo
Accelerando

Accelerando (wł. przyspieszając) – w notacji muzycznej oznaczenie przyspieszenia tempa. Przyspieszenie następuje stopniowo na przestrzeni jednego lub kilku taktów. Powrót do oryginalnego tempa może nastąpić przez stopniowe zwalnianie ritardando lub raptownie po znaku a tempo.

Zobacz też 
 Tempo

Przypisy

Bibliografia 
 

Tempo
Ritardando

Ritardando (wł., w skrócie rit.) – zwolnienie tempa utworu muzycznego. W odróżnieniu od ritenuto zwolnienie powinno nastąpić stopniowo, a nie natychmiast. Powrót do oryginalnego tempa może nastąpić przez stopniowe przyspieszenie accelerando lub raptownie po znaku a tempo.

Przypisy 

Tempo
Rubato

Rubato (z wł., dosł. „obrabowanie”) – chwiejność tempa  wynikająca z dowolnego wydłużania i skracania dźwięków podczas wykonywania utworów. Grane w taki sposób, by średni rytm na przestrzeni frazy lub taktu granego rubato był zgodny z oryginalnym.

Pojęcie rubata nie jest ściśle zdefiniowane, wchodzi w skład interpretacji dzieła i zależy od wykonawcy.

Rubato w muzyce było szeroko stosowane w XVIII w., mistrzem w grze rubato był Wolfgang Amadeus Mozart. Rubato charakterystyczne jest też dla muzyki romantycznej, np. Fryderyka Chopina

Na przykład, zgodnie z praktyką wykonania walca wiedeńskiego, w takcie o metrum 3/4, zawierającym 3 równe ćwierćnuty, można zróżnicować ich rzeczywistą długość, wydłużając drugą kosztem trzeciej; niemniej, długość całego taktu pozostaje taka sama.

Przypisy

Bibliografia 
 Franciszek Wesołowski, Zasady muzyki, Polskie Wydawnictwo Muzyczne, Kraków 2008 

Tempo
Duola

Duola – nieregularne rozwinięcie rytmiczne, w którym figura rytmiczna składa się z dwóch zamiast trzech równych części (nut tej samej wartości czasowej). W notacji duola zwykle oznaczana jest cyfrą 2 i łukiem.

Przypisy

Bibliografia 
 
 

Rytm
Triola

Triola – figura rytmiczna złożona z trzech wartości; występuje w podziale dwudzielnej wartości rytmicznej, dzieląc ją  na trzy równe części. Jest to tzw. nieregularny podział wartości rytmicznych.

W nutach są różne sposoby zapisywania trioli, aczkolwiek najczęściej triola oznaczana jest cyfrą 3 umieszczaną nad lub pod grupą. W zależności od wartości rytmicznych, jakie wchodzą w skład trójki, występuje triola ćwierćnutowa, ósemkowa, szesnastkowa, itd.

Najczęściej triola występuje jako pojedyncza figura, powodując wówczas wrażenie chwilowego zachwiania rytmicznego.

Zobacz też 
 kwintola

Przypisy

Bibliografia 
 
 

Wartości rytmiczne
Tkanina introligatorska

Tkanina introligatorska – wyrób włókienniczy tkany, służący do wykonywania opraw introligatorskich. Tkaniny introligatorskie dzielą się na płótna introligatorskie oraz taśmy i wstążki.

Zobacz też
kapitałka
poligrafia
1000 (liczba)



W matematyce 
 1000 jest liczbą Harshada
 1000 jest liczbą potężną
 1000 jest liczbą praktyczną
 1000 jest liczbą wesołą
 1000 jest sześcianem (103)
 1000 jest palindromem liczbowym, czyli może być czytana w obu kierunkach, w pozycyjnym systemie liczbowym o bazie 9 (1331) oraz bazie 27 (1A1)
 1000 należy do dwóch trójek pitagorejskich (1000, 15609, 15641), (1000, 249999, 250001).

W nauce 
 galaktyka NGC 1000
 planetoida (1000) Piazzia

W kalendarzu 
Zobacz co wydarzyło się w roku 1000, oraz w roku 1000 p.n.e.

W miarach i wagach 
 1000 lat liczy milenium i rok 1000 jest jednocześnie jego ostatnim rokiem.
 1000 (103) w układzie SI odpowiada przedrostek jednostki miary kilo o symbolu k

W Biblii 

 1000 sztuk srebra dał Abimelek jako odszkodowanie Abrahamowi (Rdz 20,16)
 1000 możnych kobiet i mężczyzn z Migdal-Sychem zginęło w podziemiach świątyni boga Baal-Berita (Sdz 9,49)
 1000 filistynów zabił oślą szczęką Samson (Sdz 15,16)
 1000 ofiar całopalnych złożył na ołtarzu w mieście Gibeon Salomon (1Krl 3,4)
 1000 pokoleń ma trwać przymierze z Abrahamem (Ps 105,8)
 1000 tarcz zawieszono na wieży Dawida (Pnp 4,4)
 1000 szekli srebra wynosił czynsz za winnicę Salomona (Pnp 8,11)
 1000 lat życia również nie będzie obciążeniem w życiu wiecznym Szeolu (Syr 41,7)
 1000 razy wzrośnie lud sprawiedliwy po odnowieniu Jerozolimy (Iz 60,22)
 1000 żołnierzy miasta zostanie wysłanych i ocaleje 100 (Am 18,4)
 1000 żołnierzy pod komendę otrzymał Dawida od króla Saula (1Sm 18,13)
 1000 kroków, które jeśli zmuszony jest przejść z kimś, to przejdź 2000 (Mt 5,41)
 1000 lat ma trwać pokój Jezusa i ograniczenie władzy Szatana (Ap 20,2-7)

Zobacz też 
 dzielnik i cechy podzielności

Przypisy

Bibliografia 
 
 
 

Liczby naturalne
100 (ujednoznacznienie)

Matematyka
 100 (liczba)
 Architektura
 Renaissance Center 100 Tower
 Astronomia i astronautyka
 galaktyka Messier 100
 galaktyka NGC 100
 planetoida (100) Hekate
 misja promu kosmicznego STS-100
 Chemia
 100 jest liczbą atomową pierwiastka fermu
 białka S-100
 detergent Triton X-100
 Ekonomia
 indeks giełdowy FTSE 100
 Filatelistyka
 Znaczek 3753 - 100. rocznica urodzin kardynała Stefana Wyszyńskiego
 Znaczek 4018 - 100. rocznica urodzin Konstantego Ildefonsa Gałczyńskiego
 Film
 Agentka o stu twarzach
 Sto koni do stu brzegów
 Sto minut wakacji
 Sto metrów miłości
 serial 100 dobrych uczynków
 serial Sto pociech
 100 dziewczyn i ja
 Lista stu najlepszych amerykańskich filmów według AFI
 100 lat w kinie
 Geografia
 droga wojewódzka nr 100
 linia kolejowa nr 100
 Szosa Stu Zakrętów
 Historia
 100 rok naszej ery
 100 rok przed naszą erą
 100 dni Napoleona
 100 Najwybitniejszych Brytyjczyków
 Kampania stu kwiatów
 List Stu Kobiet
 Ruch Stu
 Wojna stuletnia
 Literatura
 Sonet 100 Williama Shakespeare’a
 Sto lat samotności
 100 kłamstw J. T. Grossa
 100 postaci, które miały największy wpływ na dzieje ludzkości
 Sto bajek Brzechwy
 Sto Diabłów
 Komiks 100 naboi
 Stumilowy Las
 Mitologia celtycka
 Conn Stu Bitew
 Muzyka
 piosenka „Sto lat”
 lista Billboard Hot 100
 lista Pop 100
 lista Pop 100 Airplay
 album 100 Miles and Runnin’
 płyta 100 lat undergroundu
 singel „100” The Game i Drake’a
 singel „100” Sound’n’Grace i Filipa Laty
 Stutonowy walec
 amplikser Eltron 100
 Samochody
 Audi 100
 San H100
 Škoda 100
 Sport
 sztafeta 4 × 100 m
 bieg na 100 metrów
 Lekkoatletyka na Letnich Igrzyskach Olimpijskich 1896 – bieg na 100 m
 ...
 Lekkoatletyka na Letnich Igrzyskach Olimpijskich 2016 – bieg na 100 metrów mężczyzn
 bieg na 100 m przez płotki
 100 m stylem dowolnym
 Pływanie na Letnich Igrzyskach Olimpijskich 1896 – 100 m stylem dowolnym mężczyzn
 100 m stylem grzbietowym
 100 m stylem klasycznym
 100 m stylem motylkowym
 test 100 kumite w karate
 Klub 100
 lista piłkarzy ze 100 i więcej występami w reprezentacji
 FIFA 100
 Wojsko
 Heinkel He 100
 100 Pułk Zmechanizowany
 czołg T-100
 samolot Kawasaki Ki-100
 samolot Suchoj Superjet 100
 100 mm armata polowa wz. 1944 (BS-3)
 haubica wz. 1914/1919 kal. 100 mm
 karabin maszynowy Ultimax 100
 miotacz ognia Type 100
 Bombardier Canadair Regional Jet CRJ-100
 samolot Caproni Ca.100
 Škoda 100 mm houfnice vz 14/19
 wyrzutnia SAMIL 100
 bomba burząca 100 kg PuW
 mina MON-100
 pistolet maszynowy Type 100
 100 Brygada Grenadierów do zadań specjalnych
 100 Batalion Łączności
10 (liczba)

Warunek podzielności zapisanej w systemie dziesiętnym liczby przez 10 jest spełniony wówczas, gdy ostatnia cyfra dzielnej to zero.

10 jest także podstawą najczęściej stosowanego systemu pozycyjnego – dziesiętnego. Prawdopodobnie wynika to z posiadania przez ludzi 10 palców u rąk.

10 jest także pierwszą liczbą naturalną n, dla której równanie  nie ma rozwiązania.

W matematyce 
 10 jest liczbą Harshada
 10 jest pierwszą liczbą naturalną n, dla której równanie  nie ma rozwiązania.
 10 jest także podstawą najczęściej stosowanego systemu pozycyjnego – dziesiętnego. Prawdopodobnie wynika to z posiadania przez ludzi 10 palców u rąk.

Liczba dziesięć w nauce 
 liczba atomowa neonu
 obiekt na niebie Messier 10
 galaktyka NGC 10
 planetoida (10) Hygiea

Liczba dziesięć w kulturze i sztuce 
 Literatura
 Dziesięć przykazań
 Dziesięć plag egipskich
 Dziesięć kierunków
 Dziesięć wskazań
 Dziesięć złych uczynków (buddyzm)
 Dziesięć paramit
 Dziesięć zaginionych plemion
 Dziesięć tysięcy liści – antologia poezji japońskiej
 O architekturze ksiąg dziesięć – dzieło Witruwiusza
 Dekameron – dzieło literackie Giovanniego Boccaccia
 Dziesięciu małych Murzynków – powieść Agaty Christie
 Dekalog Polaka – autorstwa Zofii Kossak-Szczuckiej
 Dziesięć dni, które wstrząsnęły światem – zbiór reportaży Johna Reeda
 Dziesiąta Aleja – powieść Mario Puzo
 Dziesięć moich olimpiad – zbiór reportaży Bohdana Tomaszewskiego
 Film
 10 – film w reżyserii Blake Edwardsa
 Dziesięcioro przykazań (film 1923)
 Dziesięcioro przykazań (film 1956)
 Dekalog – cykl filmów
 Przyjęcie na dziesięć osób plus trzy – film z 1973 w reżyserii Jerzego Gruzy
 Muzyka
 10 – album The Stranglers
 10 – album Liroya
 10 – album grupy Farba
 Ten – debiutancka płyta Pearl Jam
 Dziesięć pięter – płyta Marka Andrzejewskiego
 Dziesięć ważnych słów – album Marka Grechuty
 Muzykologia
 Decyma – interwał muzyczny

Dziesiątką oznaczany jest także środek tarczy strzeleckiej.

 Osoby z X (dziesiątką):
 Alfons X Mądry
 Konrad X Biały
 Chrystian X Duński
 Grzegorz X
 papież Jan X
 Karol X Gustaw
 Karol X Burbon
 Malcolm X
 Pius X
 Leon X
 Klemens X
 Bogusław X
 Stefan X
 Innocenty X
 Konstantyn X Dukas
 Ludwik X Kłótliwy
 Henryk X Rumpold

Liczba dziesięć w kalendarzu 
 10. dniem w roku jest 10 stycznia. Zobacz też, co wydarzyło się w 10 roku n.e.
 10. miesiącem w roku jest październik.

Zobacz też 
 dzielnik i cechy podzielności
 dziesięcina
 dziesiątka – karta
 symbolika liczb

Przypisy 

0010
Fish (piosenkarz)

Fish, właśc. Derek William Dick (ur. 25 kwietnia 1958 w Edynburgu) – szkocki artysta rockowy, wokalista, kompozytor, autor tekstów i aktor. Najbardziej znany z występów z neoprogresywną grupą rockową Marillion. Miał znaczący udział w jej sukcesach jako autor tekstów oraz współkompozytor muzyki. W 1988 Fish opuścił grupę i rozpoczął karierę solową. Z reguły tworzy albumy tematyczne w stylu neoprogresywnym. Współpracował także z takimi muzykami jak Tony Banks, Peter Hammill i Ayreon.

Rodzina 
 Rodzice: Robert (Bert) i Isabella (Isa)
 Rodzeństwo: siostra Laura, 3 lata młodsza
 Żona: trzykrotnie żonaty.
 Dzieci: Tara Rowena (ur. 1 stycznia 1991)

Pierwsza żona: Tamara, (ślub 25 lipca 1987, rozwód 2003). Druga żona: Katherine Webb, (ślub 30 maja 2009, rozwód 2010). Trzecia żona Simone Rösler (ślub 14 października 2017) .

Dyskografia

Albumy studyjne 
 Vigil in a Wilderness of Mirrors (1990)
 Internal Exile (1991)
 Songs from the Mirror (1993)
 Suits (1994)
 Sunsets on Empire (1997)
 Raingods with Zippos (1999)
 Fellini Days (2001)
 Field of Crows (2003)
 13th Star (2007)
 A Feast of Consequences (2013)
 Weltschmerz (2020)

Albumy koncertowe 

 Sushi (Live '93) (1994) 
 Songs For The Company, Live '93 (1994)
 Acoustic Session (1994)
 Krakow (Live '95) (1996)
 Sunsets on Empire - Live in Przemyśl DVD (1998)
 The Perception of Fish, Live '98 (1998, VHS)
 Sashimi (Live '99) (2001)
 Fool's Company (2003, DVD)
 Scattering Crows (2004, DVD)
 Krakow ('95) Electric & Acoustic Set (2005, DVD)
 Return to Childhood (2006)
 Communion (2007)

Albumy kompilacyjne 
 Yin (1995)
 Yang (1995)
 Kettle Of Fish (Video Collection) (2002, DVD)
 Bouillabaisse (2005)

Single 
 Fortunes Of War (1998)

Filmografia 
 Electric Man (2012) jako Uncle Jimmy
 The Jacket (2005) jako Jimmy Fleischer
 Quite Ugly One Morning (2004) (TV) jako Finlay Price
 9 Dead Gay Guys (2002) jako UFO Nick
 Rebus: Black and Blue (2000) (TV) jako Barry Judd
 The Young Person's Guide to Becoming a Rock Star – serial
 odcinek Making Tracks (1998) jako Derek Trout
 Chasing the Deer (1994) jako Angus Cameron
 Jute City (1991) (TV) jako Ferguson
 Zorro, lub Nouvelles aventures de Zorro, Les (Francja), lub The New Zorro – serial
 odcinek The Newcomers (1991) jako Daniel Nielson

Przypisy

Linki zewnętrzne 
 https://fishmusic.scot/  – oficjalna strona internetowa Fisha

Brytyjscy kompozytorzy
Brytyjscy wokaliści rockowi
Muzycy Marillion
Szkoci
Ludzie urodzeni w Edynburgu 
Urodzeni w 1958
Dynamika (muzyka)

Dynamika (gr. dynamikós oznaczające: posiadający siłę) – jeden z elementów dzieła muzycznego, określający siłę dźwięku.

Większość instrumentów muzycznych cechuje się możliwościami wydobycia dźwięków o zróżnicowanej głośności.

Wyróżnia się dwa zasadnicze odcienie dynamiczne:
 f (forte) – głośno
 p (piano) – cicho
 Oba odcienie występują w kilku stopniach natężenia:

Pomiędzy mf i mp występuje tylko niewielka różnica głośności.

Dobór natężenia dźwięku w dużej mierze zależy od interpretacji i od umiejętności technicznych. Na przykład kontrastowanie pomiędzy pp i ppp wymaga dobrego opanowania instrumentu i jest niezwykle trudne dla początkujących instrumentalistów. Podobnie wydobycie fff wymaga często użycia znacznej siły, ale przy zachowaniu nadal mieszczącej się w granicach percepcji muzycznej barwy dźwięku.

Zmiany dynamiczne

Cały utwór może być skomponowany w tym samym odcieniu dynamicznym lub dynamika może być zmienna w czasie. Zmiany dynamiczne mogą być raptowne lub następować stopniowo. Oznaczane są graficznie lub słownie:
 crescendo - stopniowy wzrost dynamiki dźwięku;
 più forte - głośniej;
 diminuendo (lub decrescendo) - stopniowy spadek dynamiki;
 più piano - ciszej;
 al niente - spadek dynamiki aż do zaniku dźwięku;

Nagłe zmiany dynamiczne, często ograniczające się do jednej nuty, zaznaczane są akcentem, wyrażanym graficznie lub słownie, np.:
 subito forte - nagle głośno;
 sforzato, sforzando (skrót: sf) - akcentując;
 subito piano - nagle cicho;

Inne określenia

Istnieje ponadto wiele określeń, odnoszących się do bliższego wyrażania siły brzmienia, np.:

Teoria muzyki
Elektrownia słoneczna

Elektrownia słoneczna – zespół urządzeń przekształcających energię promieniowania słonecznego zaliczaną do odnawialnych źródeł energii, na energię użytkową: cieplną lub elektryczną.

Ważne elektrownie słoneczne 
Następujące elektrownie słoneczne były największymi na świecie (w momencie ich uruchomienia) albo stały się istotne z powodów podanych w tabeli:

Elektrownie słoneczne w budowie nie zostały uwzględnione na tej liście.

Zobacz też 

 demokracja energetyczna

Przypisy 

 
Generacja rozproszona
Ser topiony

Ser topiony – produkt pochodny sera, wytworzony przez topienie go z dodatkiem topników.
Jako topniki używane są: kwas cytrynowy, kwas winowy, kwas mlekowy i ich sole. Ser przetapiany jest obecnie w temperaturach 90-99 °C.

Nazewnictwo 
Nazwy serów topionych pochodzą od serów z których zostały wytworzone, w ich składzie musi być co najmniej 75% masy sera podstawowego (takiego, od którego dany ser nosi nazwę).

Historia 
Pierwsze sery topione pojawiły się około 1908 roku w Szwajcarii jako efekt eksperymentów tamtejszych serowarów usiłujących rozwiązać problem nadprodukcji serów tradycyjnych.

W roku 1911 ser topiony uzyskiwany na bazie sera Emmental został skomercjalizowany przez firmę „Gerber”.

Pierwszą europejską fabrykę wytwarzającą ser topiony na skalę masową, uruchomili w roku 1917 w Jurze we Francji bracia Graf.

Charakterystyka 
Zaletą sera topionego jest długi okres przydatności do spożycia. Najczęściej do jego wytworzenia stosuje się sery Emmental i Cantal. Bywa, że dla poszerzenia spektrum smakowego dodaje się ser Saint-Paulin lub Roquefort. Często również wzbogaca się go dodatkami; ziołami, pieprzem, szynką,
cebulą, pieczarkami a nawet owocami morza.

Sery
Wierzyca

Wierzyca (też Wierzysza, Werysa, łac. Verissa, kaszb. Wierzësa, niem. Ferse) – rzeka w północnej Polsce, lewy dopływ dolnej Wisły. Długość rzeki wynosi 151,4 km, a powierzchnia dorzecza 1603 km². Wierzyca wypływa z niewielkiego Jeziora Piotrowskiego na Pojezierzu Kaszubskim przy miejscowości Piotrowo na południowy wschód od Wieżycy. Płynie w kierunku południowo-wschodnim, miejscami przebieg meandrowaty. Stanowi szlak kajakowy. W jej biegu są liczne elektrownie wodne. Uchodzi do Wisły w okolicach miasta Gniew.
Nazwa rzeki Wierzyca bywa mylona z nazwą kilku szczytów o nazwie Wieżyca. Tymczasem nazwa pochodzi od słowa ver – wilgoć i przyrostka issa – typowego dla języka Wenedów przybyłych na te tereny w II w. p.n.e. Po raz pierwszy nazwa rzeki Verissa pojawiła się w dokumentach w XII wieku.

Ważniejsze dopływy   
 Mała Wierzyca (w górnym biegu Kacinka)
 Wietcisa
 Piesienica
 Węgiermuca
 Janka

Miejscowości nad rzeką Wierzycą 
 Barchnowy
 Będomin
 Wielki Klincz
 Podleś
 Sarnowy
 Nowa Kiszewa
 Stara Kiszewa
 Zamek Kiszewski
 Pogódki
 Czarnocin
 Starogard Gdański
 Owidz
 Kolincz
 Klonówka
 Rajkowy
 Pelplin
 Stocki Młyn
 Gniew
 Rekownica

Jeziora, przez które przepływa Wierzyca 
 Jezioro Grabowskie
 Wierzysko
 Żaganie

Elektrownie wodne na Wierzycy 
 Nowa Kiszewa 
 Stary Bukowiec 24 kW
 Zamek Kiszewski 110 kW
 Czarnocińskie Piece 156 kW (uruchomiona w 1906 z dwiema pionowymi turbinami Francisa o mocach 162 i 82 kW; pod koniec lat 50. obydwie turbiny zlikwidowano, mniejszą komorę turbinową zamknięto, natomiast w większej zainstalowano turbinę Kaplana) 
 Nowa Wieś Rzeczna 350 kW
 Starogard Gdański 250 kW
 Owidz 190 kW (turbina Francisa) 
 Kolincz 410 kW (turbina Francisa, znajduje się tu kilkudziesięcioletnia żarówka Philipsa z dwuzwojową spiralą żarnika) 
 Klonówka 180 kW
 Pelplin 80 kW 
 Stocki Młyn 360 kW (z początku XX wieku, dwie turbiny Francisa; w l. 30. zwiększono moc przez dobudowanie segmentu parowego) 
 Brodzkie Młyny 160 kW

Zobacz też 
 Rzeki Polski

Przypisy

Linki zewnętrzne 
 
 Elektrownia wodna Czarnocińskie Piece
 Elektrownia wodna Kolincz
 Elektrownia wodna Owidz
  link nieaktywny 13.11.2017
  
 

Rzeki w Polsce
Łożysko

łożysko – techn. część mechaniczna podtrzymująca inną jego część, umożliwiająca jej względny ruch obrotowy
 łożysko – anat. przejściowy narząd płodowy występujący u ssaków łożyskowych
 łożysko – bot. miejsce wykształcenia się i rozwoju zalążków w zalążni słupka
 łożysko rzeki – część dna doliny rzecznej
Brie (ser)

Brie – odmiana francuskiego sera podpuszczkowego wytwarzanego z krowiego mleka, o delikatnej woni pleśni oraz dymu. Ma białą, aksamitną skórkę i biało-żółty miąższ o intensywnym smaku.

Ser tego typu produkuje się w wielu krajach, lecz tylko produkowane w departamencie Sekwana i Marna niedaleko Paryża posiadają certyfikat pochodzenia.

Wytwarzany jest w postaci okrągłych bloczków o średnicy 32,5–40 cm i różnej grubości. Ma śmietankowy smak i charakterystyczny, lekko pieczarkowy zapach. Swoją charakterystyczną skórkę ser brie zawdzięcza Penicillium candidum, które biorą udział w procesie dojrzewania, znakomicie podnosząc smak sera.

 Są też odmiany Brie z pieprzem, grzybami, orzechami włoskimi, ziołami, a nawet brie poprzerastane żyłkami błękitnej pleśni.

Wartości odżywcze 
Ser ten posiada znaczne ilości witaminy A, dużo retinolu (0,265 mg na 100 g), β-karotenu (0,122 mg na 100 g) i kobalaminy. Ilość cholesterolu w 100 g sera wynosi 72 mg. Jak każdy ser, również i Brie posiada znaczne ilości cennych aminokwasów.

Przypisy 

Francuskie sery
Francuskie produkty regionalne chronione prawem Unii Europejskiej
Sery z krowiego mleka
Sery podpuszczkowe
Sery pleśniowe
Gradualizm

Gradualizm (z łac. gradus 'stopień') – koncepcja w biologii ewolucyjnej dotycząca sposobu, w jaki zmiany mutacyjne genów wpływają na właściwości fenotypowe gatunku. Zakłada on, że ewolucja zachodzi poprzez akumulację drobnych zmian na przestrzeni wielu generacji, uważając przy tym, że każdy organizm jest tego samego gatunku, co jego rodzice. Nie można zatem wyznaczyć naturalnej granicy między gatunkami w jednej linii rozwojowej (np. kolejnymi przodkami człowieka). Granice takie są zawsze arbitralne – wynikają z niekompletności zapisu kopalnego oraz naturalnej skłonności ludzkiego umysłu do wyodrębniania klas w zbiorach naturalnych obiektów. Gradualizm jest ściśle związany z populacyjną koncepcją gatunku. 

Do jego zwolenników gradualizmu należał Charles Darwin, który zakładał, że z czasem dobór naturalny prowadzi do dalekich rozbieżności. Niles Eldredge i Stephen Jay Gould krytykowali Darwina, za założenia o ciągłym i jednostajnym tempie ewolucji, czego on sam jednak nie zakładał.

Przeciwieństwem gradualizmu jest saltacjonizm lub punktualizm zakładający, że pojedyncza mutacja może spowodować tak znaczne zmiany w fenotypie, że powstały organizm potomny trzeba zaliczyć do gatunku innego niż organizmy macierzyste.
Najprawdopodobniej w rzeczywistości zdarzają się oba zjawiska – zazwyczaj działają mechanizmy gradualistyczne, ale niektóre mutacje, szczególnie chromosomowa, lub dotyczące morfogenów mogą powodować bardzo silne efekty i szybko prowadzić do powstania nowych gatunków.

Inną teorią przeciwną gradualizmowi jest katastrofizm.

Zobacz też 
 kolchicyna – substancja wywołująca duplikację zestawu chromosomów u roślin
 węże – gady, u których liczba kręgów jest cechą silnie zmienną

Przypisy 

Ewolucja
Kolchicyna

Kolchicyna – organiczny związek chemiczny z grupy alkaloidów o silnie toksycznym działaniu, także lek stosowany w leczeniu dny moczanowej.

Otrzymywany jest z nasion zimowita jesiennego (Colchicum autumnale). Dawka śmiertelna to ok. 1 mg/kg masy ciała. W dawkach terapeutycznych wykazuje działanie przeciwzapalne, antymikrotubularne (zatrzymując podział komórki na etapie metafazy poprzez uniemożliwienie wytworzenia mikrotubul wrzeciona kariokinetycznego) i zmniejszające wytwarzanie kwasu moczowego.

Nawet dawki lecznicze są toksyczne, dłuższe stosowanie na skutek odkładania się trucizny w tkankach doprowadza do wyłysienia, agranulocytozy, zahamowania spermatogenezy. Trucizna wydala się słabo, po iniekcji 3 mg po 24 h z organizmu znika 70–90% dawki wyjściowej. Jednorazowa dawka lecznicza to maksymalnie 1,5 mg, dobowa – < 5 mg.

Związek ten wykazuje różnorodne działania na organizmy żywe, głównie związane z oddziaływaniem na cytoszkielet. Znany jest szczególnie ze zdolności do upośledzania segregacji chromosomów podczas podziału komórki (dezorganizuje wrzeciono podziałowe) co doprowadza do powstania komórek o zduplikowanym garniturze chromosomów. W ten sposób daje się stosunkowo łatwo uzyskać rośliny poliploidalne, interesujące zarówno ze względów użytkowych, jak i teoretycznych.

Kolchicyna jest stosowana w leczeniu napadów zapalenia stawów w przebiegu dny moczanowej, odkładania kryształów pirofosforanu wapnia (chondrokalcynoza), oraz w leczeniu rodzinnej gorączki śródziemnomorskiej (ang. FMF). Ze względu na toksyczność rzadziej bywa stosowana w leczeniu przewlekłym.

Kolchicyna wraz z NLPZ jest lekiem z wyboru w zapaleniu osierdzia.

W Instytucie Kardiologii w Montrealu są prowadzone badania nad wykorzystaniem kolchicyny w leczeniu COVID-19.

Przypisy

Linki zewnętrzne 
 

Acetamidy
Alkaloidy
Trimetoksybenzeny
Toksyny roślinne
Pole (fizyka)

Pole – przestrzenny rozkład pewnej wielkości fizycznej, zwłaszcza pośredniczący w oddziaływaniach. Inaczej mówiąc, w przestrzeni określone jest pewne pole, jeżeli każdemu punktowi przestrzeni przypisano pewną wielkość.

Matematycznie pole jest po prostu funkcją, która każdemu punktowi przestrzeni przypisuje daną wielkość.

Typy 
W zależności od charakteru tej wielkości mówimy o polach:
 pole skalarne – gdy każdemu punktowi przestrzeni przypisana jest pewna wielkość skalarna (skalar). Przykładem jest tu pole temperatury lub ciśnienia.
 pole wektorowe – gdy każdemu punktowi przestrzeni przypisany jest pewien wektor. Przykładem jest pole ciężkości lub pole magnetyczne.
 pole tensorowe – gdy każdemu punktowi przestrzeni przypisany jest pewien tensor. Przykładem jest pole tensora naprężenia–energii w ogólnej teorii względności.

Ze względu na rozkład przestrzenny wielkości charakteryzujących pole wyróżnia się:
 pole jednorodne
 pole centralne
 pole źródłowe (lub bezźródłowe)
 pole wirowe (lub bezwirowe).

Ze względu na czasową zmienność tych wielkości można pola podzielić na:
 stacjonarne (wielkość charakteryzująca pole w dowolnym punkcie nie zmienia się w czasie)
 niestacjonarne (zmienne w czasie).

Teoria 
Klasyczna teoria pola powstała w celu ujednolicenia opisu oddziaływań elektrycznych i magnetycznych. Dało to w efekcie klasyczną teorię elektromagnetyzmu. Opracowane w ten sposób metody matematyczne opisu pól zostały wykorzystane w innych dziedzinach fizyki.

Współcześnie, w kwantowych teoriach pola, pole przyjmuje postać obiektu fizycznego – obiekty fizyczne oddziałują na siebie poprzez wymianę cząstek będących kwantami pola.

Badaniem własności pól fizycznych zajmuje się dział fizyki zwany teorią pola.

Zobacz też 
 pole kwantowe

Przypisy
Ser edamski

Ser edamski – gatunek sera podpuszczkowego, produkowanego w Polsce, na bazie receptury holenderskiego sera Edammer. Jest on jednym z najbardziej tłustych serów żółtych.

W XIX wieku produkowany na ziemiach polskich ser wzorowany na edamskim dał początek lechickiemu (litewskiemu lub nowogródzkiemu).

Wartości odżywcze 
Ser ten zawiera witaminę A, retinol (0,235 mg na 100 g), β-karoten (0,201 mg na 100 g) oraz spore ilości kobalaminy. Jest bardzo bogaty w wapń, fosfor, sód, cynk i jod. W 100 g znajduje się 71 mg cholesterolu. Zestaw kwasów tłuszczowych nasyconych na 100 g:
 kwas masłowy - 0,71 g
 kwas kapronowy - 0,45 g
 kwas kaprylowy - 0,26 g
 kwas kaprynowy - 0,62 g
 kwas laurynowy - 0,78 g
 kwas mirystynowy - 2,48 g
 kwas pentadekanowy - 0,24 g
 kwas palmitynowy - 5,75 g
 kwas heptadekanowy - 0,22 g
 kwas stearynowy - 2,48 g
Zestaw kwasów tłuszczowych jednonienasyconych na 100 g:
 kwas mirystoleinowy - 0,31 g
 kwas petadekenowy - 0,16 g
 kwas palmitoleinowy - 0,59 g
 kwas heptadekenowy - 0,24 g
 kwas oleinowy - 6,15 g

Ser edamski tłusty zawiera sporo aminokwasów (na 100 g)::
 Izoleucyna - 1168 mg
 Leucyna - 2130 mg
 Lizyna - 1922 mg
 Metionina - 612 mg
 Cystyna - 144 mg
 Fenyloalanina - 1299 mg
 Tyrozyna - 1421 mg
 Treonina - 968 mg
 Tryptofan - 379 mg
 Walina - 1661 mg
 Arginina - 829 mg
 Histydyna - 700 mg
 Alanina - 754 mg
 Kwas asparaginowy - 1736 mg
 Kwas glutaminowy - 5779 mg
 Glicyna - 481 mg
 Prolina - 2680 mg
 Seryna - 1437 mg

Przypisy 

Edamski
Sery podpuszczkowe
Ser liptowski

Ser liptowski – pasta serowa wytwarzana z białego sera owczego, koziego, krowiego lub ich mieszaniny z dodatkiem przypraw i innych składników. Jest składnikiem kuchni regionalnych Słowacji, Węgier, Austrii, północnych Włoch i krajów bałkańskich.

Jego nazwa pochodzi od Liptowa na Słowacji.

Kuchnia słowacka
Potrawy z serów
Sery z owczego mleka
Sodipodi

Sodipodi – program do tworzenia grafiki wektorowej. Jest wolnym oprogramowaniem rozpowszechnianym na licencji GNU GPL. Nazwa programu odpowiada słowu „miszmasz” w języku estońskim. Głównym autorem Sodipodi jest Lauris Kaplinski i kilka innych osób które przyczyniły się do projektu. Aktualnie projekt nie jest rozwijany. Następcą Sodipodi jest Inkscape, który oddzielił się pod koniec 2003. Sodipodi jako macierzystego formatu zapisu plików używa SVG, lecz posiada też funkcję eksportowania do PNG. Potrafi wyświetlać grafikę używając wygładzania, korzysta z kanału alfa dla uzyskania przezroczystości, obsługuje czcionki wektorowe.

Zobacz też 
 Inkscape
 Karbon14
 CorelDRAW

Przypisy 

Edytory grafiki wektorowej
Wolne edytory grafiki wektorowej
Wolne oprogramowanie napisane w C
Tuzin

Tuzin – inna nazwa liczby dwanaście, zwykle używana w kontekście liczby sztuk (np. tuzin jajek). Samo słowo pochodzi od łacińskiego duodecim.

Pięć tuzinów (60) to kopa, zaś dwanaście tuzinów (144) to gros.

Tuzin używany jest w nielicznych krajach przy definiowaniu oficjalnych jednostek miar, np. w USA stopa liczy tuzin cali. Użycie 12 jako podstawy systemu liczbowego prawdopodobnie pochodzi z Mezopotamii (aramejski system liczbowy).

Metrologia historyczna
Nazwy liczb
Kopa (liczba)

Kopa – w Polsce w XVII-XIX w. liczba 60 sztuk = 4 mendle = 5 tuzinów (najczęściej nazwa odnoszona do sztuk, ale także w powiedzeniu "kopę lat"), była stosowana do obliczania zbiorów rolnych (snopów).

Niekiedy stanowiła 50 sztuk – kopa piętna.

Zaś 64, a nawet 80 lub 100 sztuk było nazywane kopą chłopską.

W średniowiecznej Polsce kopa to jednostka obrachunkowa dla monet, równa np. 60 groszom praskim.

Na Litwie i Rusi nazywano "kopą" zgromadzenia gminne (gromadzkie). "Statuty litewskie" podają, w jakich okolicznościach kopa miała być zwołana, "...wokoło na dwie mile (w promieniu dwumilowym), a kiedy na milę, gdzie 'kopowisko' czyli miejsce zebrania podkomorzy w powiecie naznaczy, jak kopy zbierane i odprawowane być mają. Po popełnionych tajemnie zbrodniach, kradzieżach, wydarciu pszczół z ula, zwoływano dla wykrycia kopę gromadzką, na której badano wszystkich czy nie ma kto jakich poszlak w tej sprawie..."

Zobacz też 

 gros
 jednostki miar stosowane w gospodarstwie domowym
 pozaukładowe jednostki miary
 układ SI

Przypisy

Bibliografia 
 

Metrologia historyczna
Nazwy liczb

en:60 (number)
Gros

Gros (z franc. (la)grosse (douzaine) wielki tuzin) (staropolskie: tuzin tuzinów) – inna nazwa liczby 144, zwykle używana w kontekście liczności.

Wielki gros to 10 grosów czyli 1440 sztuk.
Pojęciem gros określa się także większą część czegoś, zdecydowaną większość np. gros spraw.

Zobacz też 

 mendel
 kopa
 tuzin

Przypisy                                    

Metrologia historyczna
Nazwy liczb
Kapitałka

Kapitałka – rodzaj tkaniny introligatorskiej w postaci tasiemki szerokości 13-15 mm z wyraźnie pogrubionym jednym z brzegów, zwanym lamówką, o grubości około 2 mm, chroni krawędź bloku książki.

Kapitałka jest naklejana na oba końce grzbietu wkładu (w główce i nóżkach) w oprawach złożonych składających się z większej liczby składek (zwykle powyżej 10 arkuszy). Służy do mechanicznego wzmocnienia oprawy, stanowiąc jednocześnie element ozdobny, zakrywający widok na krawędź grzbietu wkładu z widocznym jego klejeniem i szyciem. Elementem zakrywającym jest właśnie lamówka.

Kapitałka jest wyrabiana z jedwabiu (naturalnego lub sztucznego), półjedwabiu (mieszanka z bawełną), bawełny, barwy najczęściej białej lub lekko kremowej, z charakterystycznym jedwabistym połyskiem lamówki bądź skóry. Jest tkaniną z zasady nie apreturowaną (jedynie w nakładach maszynowych jest delikatnie apreturowana). W przypadku kapitałek w innych kolorach zabarwienie pochodzi od koloru nici, z których jest tkana kapitałka.

Kapitałka bywa również pleciona lub szyta bezpośrednio na wkładzie, jej kolor powinien odpowiadać barwie oprawy.

Przypisy 

Tkaniny introligatorskie
Budowa książki
Crescendo

Crescendo (z wł.: narastając, coraz głośniej; wym. kreszendo) – stopniowe zwiększanie głośności, wzmacnianie natężenia dynamiki w utworze muzycznym. 

W notacji muzycznej crescendo przedstawiane jest jako symbol graficzny (podobny do odpowiednio "wydłużonego" znaku mniejszości używanego w matematyce - <) lub w postaci skrótu (cresc.). Przeciwieństwem crescenda jest diminuendo.

Przypisy

Bibliografia 
 
 
 
 
 

Notacja muzyczna
Introligatorstwo

Introligatorstwo ( z  „do środka” + ligare „związywać”) – rodzaj rzemiosła lub dział przemysłu poligraficznego zajmujący się wytwarzaniem opraw i oprawianiem druków (broszur, książek, czasopism), czyli wykończeniem materiałów drukowanych. Projekty (makiety) publikacji dostarczają wydawnictwa. Rzemieślnik trudniący się tym zajęciem to introligator.

W Polsce introligatorstwo rozwijało się od późnego średniowiecza przy klasztorach.

Przypisy
Diminuendo

Diminuendo (wł. zmniejszać; także decrescendo) – stopniowe ściszanie dźwięków, osłabianie natężenia dynamiki w utworze muzycznym.

W notacji muzycznej diminuendo przedstawiane jest jako symbol graficzny (podobny do odpowiednio "wydłużonego" znaku większości używanego w matematyce – >) lub w postaci skrótu (dim., decresc. lub decr.). Przeciwieństwem diminuenda jest crescendo. Znaku diminuenda nie należy mylić z bardzo podobnie wyglądającym znakiem akcentu dynamicznego, który obejmuje tylko pojedyncze nuty.

Przypisy

Bibliografia 
 
 
 
 

Notacja muzyczna
Format netto

Format netto, format po obcięciu – rozmiar gotowego wyrobu poligraficznego (np. czasopisma, książki), podawany jako iloczyn długości i szerokości kart (stron) stanowiących blok wkładu.

Pod pojęciem wyrobu gotowego rozumie się wyrób po obcięciu spadów, co jest jedną z ostatnich czynności w introligatorni (np. po wykonaniu oprawy, o ile okładka jest tej samej wielkości co wkład). Format netto to inaczej mówiąc wymiary kolumny. Jeżeli okładka jest większa od "środka", to format netto oznacza wielkość owego środka, czyli w praktyce pojedynczej strony (przy założeniu, że wszystkie strony są tej samej wielkości). W przypadku oprawy klejonej, do formatu netto zalicza się również część papieru zasłoniętą przez klej. Nie zalicza się jednak grubości kleju wystającego poza obrys bloku kart.

W praktyce DTP, terminu format brutto, oznaczającego całość danych razem z częścią spadową i informacyjną, używa się rzadziej, zastępując go raczej określeniem minimalnej wielkości spadów.

Zobacz też 
 introligatorstwo
 poligrafia

DTP
Kwaterka

Kwaterka (łac. quarta pars – czwarta część) – jednostka objętości równa około 1/4 kwarty lub 1/16 garnca, tj. około jednej czwartej litra. W okresie reform stanisławowskich weszła w skład systemu garnca warszawskiego, stosowanego przy zliczaniu pojemności płynów, oraz systemu korca warszawskiego, używanego do określania objętości towarów sypnych. Kwaterka w okresie rozbiorów stanowiła dalej element wprowadzanych systemów miar i wag, między innymi w Wolnym Mieście Krakowie i Królestwie Polskim (tzw. system nowopolski)

Inne nazwy używane do oznaczania takiej objętości:
ćwiartka – bardziej ogólna
szklanka – zwyczajowa i przybliżona

Zobacz też
 kwarta
 galon
 pozaukładowe jednostki miary
 układ SI

Przypisy

Bibliografia 
 

Dawne jednostki miar i wag
Jednostki miar objętości
Lista państw świata

Lista państw świata – zawiera listę państw niepodległych oraz wykaz państw nieuznawanych, uszeregowanych w kolejności alfabetycznej pod względem nazwy krótkiej (o ile taka istnieje).

Użyte nazwy państw są formami zalecanymi przez Komisję Standaryzacji Nazw Geograficznych poza Granicami Rzeczypospolitej Polskiej.

Państwa świata 
Wykaz obejmuje 194 państwa: 193 będące członkami Organizacji Narodów Zjednoczonych oraz Watykan.

Państwa nieuznawane (quasi-państwa, państwa de facto niepodległe) 
Wykaz państw nieuznawanych (quasi-państw, państw de facto niepodległych) obejmuje kraje, które posiadają swoje terytoria, ludność i rządy sprawujące suwerenną nad nimi kontrolę, lecz nie uzyskały uznania swojej państwowości na arenie międzynarodowej lub tę państwowość uznaje niewielka liczba państw.
  – Republika Abchazji
  – Turecka Republika Cypru Północnego
  – Republika Kosowa
  – Naddniestrzańska Republika Mołdawska
  – Republika Osetii Południowej
  – Państwo Palestyna
  – Saharyjska Arabska Republika Demokratyczna
  – Republika Somalilandu
  – Republika Chińska

Inne podmioty prawa międzynarodowego 
Stosunki dyplomatyczne na równi z państwami utrzymują również suwerenne podmioty prawa międzynarodowego (nieposiadające własnego terytorium państwowego):
  Stolica Apostolska – będąca w unii personalnej i funkcjonalnej z Watykanem
 .

Zobacz też 
 państwo – naród – obywatelstwo
 państwo stowarzyszone
 podziały administracyjne państw świata
 terytoria autonomiczne na świecie
 spór terytorialny
 terytorium neutralne
 terytorium stowarzyszone
 terytorium zależne

Przypisy

Linki zewnętrzne 

 Strona o podobnej tematyce (główne źródło): The World Factbook 
 Wydział Populacji Departamentu Spraw Ekonomicznych i Socjalnych Narodów Zjednoczonych (zawiera także prognozy demograficzne dla wszystkich państw): Population Division Department of Economic and Social Affairs 
 Raport Rozwoju Ludzkości (corocznie publikowany przez Human Development Report Office w ramach Programu Narodów Zjednoczonych ds. Rozwoju): Human Development Report 2010 
 Portal poświęcony krajom świata: Państwa świata 
 Nazwy państw w różnych językach: aby wybrać język kliknij odpowiedni przycisk na dole strony, która się otworzy 
 Oficjalny wykaz nazw państw i terytoriów zależnych: Komisji Standaryzacji Nazw Geograficznych poza Granicami Rzeczypospolitej Polskiej 

 
Listy związane z geografią społeczno-ekonomiczną
Garniec

Garniec – jednostka objętości stosowana w Europie od średniowiecza, podstawowa jednostka objętościowa późnego okresu wieków średnich. Nazwę wzięła od glinianego naczynia.

Historia 
W Polsce przedrozbiorowej jako miara ciał sypkich stanowił 1/32 korca i dzielił się na 4 kwarty. W zależności od regionu i okresu było to od 2,1 do 3,9 litra. Przy mierzeniu płynów garniec to 1/72 beczki i dzielił się na 4 kwarty. 

Zależnie od regionu:

 1 garniec chełmiński = 7,12 litra obowiązywał do 1714
 1 garniec krakowski = 2,18-2,26 litra (XVI w.), 2,75 litra
 1 garniec warszawski = 3,76-3,90 litra (od XVI w.) 3,77 litra (po 1764 roku)
 1 garniec nowopolski = 4 litry (od XIX wieku - po 1819 roku)

35 garnców = 1 kibel; 32 garnce = 1 korzec; 48 garnców = 1 beczka

Dzieli się na 4 kwarty i 16 kwaterek.

Aktualnie wyszedł z użycia. Czasem używana jest kwaterka = 1/4 litra.

Przypisy

Bibliografia 
 

Dawne jednostki miar i wag
Jednostki miar objętości
Litr

Litr, oznaczenie l (mała litera) – pozaukładowa jednostka objętości. W przeliczeniu na jednostki SI 1 l = 1/1000 m³ = 1 dm³.

W USA, Kanadzie, Australii do oznaczania tej jednostki stosuje się oficjalnie wielką literę L, w pozostałych krajach świata, w tym w Polsce, normą jest stosowanie małej litery l, choć stosowanie wielkiej litery jest również dopuszczalne.

Stosowane przedrostki i ich powiązanie z układem SI 
Z jednostką tą stosowane są przedrostki wielokrotności, zwykle zgodne z przedrostkami SI:

Historia 
Nazwa jednostki pochodzi od starofrancuskiej miary objętości o nazwie litron, która w Polsce została zaadaptowana pod nazwą kwarty. Odtąd jej definicja i status ewoluowały:
 1793: litr zdefiniowano we Francji jako 1 decymetr sześcienny, w ramach tworzenia nowego "Republikańskiego Układu Miar", po zwycięstwie Wielkiej Rewolucji Francuskiej.
 1879: Międzynarodowy Komitet Miar i Wag (Comité International des Poids et Mesures, CIPM) włączył tę jednostkę do swojego układu miar i oznaczył ją symbolem "l" (mała litera el).
 1901: 3. Generalna Konferencja Miar (Conférence Générale des Poids et Mesures, CGPM) zmieniła definicję litra na:
 Jest to objętość jaką zajmuje 1 kg wody destylowanej w temperaturze 3,98 °C przy ciśnieniu 1 atm = 760 mm Hg (1013,25 hPa)
 1964: na 12. Konferencji ponownie przywrócono definicję litra jako 1 dm³, po to aby uzgodnić tę jednostkę z układem SI. Okazało się bowiem, że ze ścisłej definicji metra w układzie SI i dokładnych pomiarów gęstości wody, wynika że 1 kg tej cieczy w 3,98 °C zajmuje 1,000028 dm³, a nie 1 dm³.

Uwagi praktyczne 
1 l wody pitnej (wodociągowej) nie ma masy wynoszącej dokładnie 1 kg. Zawiera ona pewne zmienne ilości soli mineralnych (jonów nieorganicznych), substancji dodawanych w procesie uzdatniania i inne śladowe zanieczyszczenia. W efekcie ma nieco inną gęstość niż woda czysta chemicznie. Różnice w gęstości między wodą czystą i wodociągową mogą dochodzić do ok. 2%. Ponadto gęstość wody destylowanej zmienia się znacząco z temperaturą, w granicach do 10%. Np. woda destylowana w temperaturze 4 °C ma gęstość 0,999719 kg/l, zaś w temperaturze 40 °C już tylko 0,9922175 kg/l. Sumując oba efekty, 1 l wody wodociągowej w temperaturze pokojowej ma masę zwykle w zakresie od ok. 0,989 do ok. 0,993 kg.

Uwagi

Przypisy

Linki zewnętrzne 

 Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 5 czerwca 2020 r. w sprawie legalnych jednostek miar ()
 

Jednostki miar objętości
Ę

Ę – ósma litera alfabetu polskiego. Oznacza samogłoskę nosową.

Litera E z ogonkiem była używana w języku łacińskim od XII wieku (jako „E caudata”, ale dla oznaczania æ). Występuje w niektórych staro-saskich grupach wokalnych np. vęl (viel), gęven (geben), Mękel(e)nborg, również w północnogermańskim języku elfdalskim. Obecnie także jest używana w języku litewskim i w fonetycznych zapisach z kilku języków autochtonicznych Ameryki, takich jak język nawaho i język apacze zachodniego.

W języku polskim ta litera nie zaczyna żadnego wyrazu, jednak „Słownik języka polskiego” pod redakcją Jana Karłowicza, Adama Kryńskiego i Władysława Niedźwiedzkiego (tom I, 1900) podaje jako zaczynające się na literę ę wykrzykniki ę ę! i ęhę!, ęgrest (reg. agrest), ęno (=ano) oraz ęsiać, ęsianie i ęsiu oznaczające potrzebę naturalną bądź też okrzyk dziecka zawiadamiający o niej. Ostatni wyraz, w formie ęsi, pojawił się kilkakrotnie w literaturze: w wierszu Tadeusza Boya-Żeleńskiego „Jak wygląda niedziela oglądana przez okulary Jana Lemańskiego” ze zbioru „Słówka” z 1913 roku, w wierszu „Maskarada” Juliana Tuwima ze zbioru „Jarmark rymów” z 1934 roku i powieści Józefy Witowskiej „Ludzie i nieludzie. Ze wspomnień służącej” z 1951 roku. Ostatnim słownikiem, w którym użyto wyrazu ęsi było wydanie „Słownika języka polskiego” pod red. Mieczysława Szymczaka z 2002. Obecnie słowo jest dopuszczone w grze scrabble. Występuje także na tę literę quasi-słowo ę-ą.

Mapy znaków
{| class="wikitable"
! style="text-align:center" | Znak
! colspan=2 style="text-align:center" | Ę
! colspan=2 style="text-align:center" | ę
|-
| Nazwa Unicode
| colspan=2 | Latin Capital Letter E with Ogonek
| colspan=2 | Latin Small Letter E with Ogonek
|-
! Kodowanie
! style="text-align:center" | dziesiętnie
! style="text-align:center" | szesnastkowo
! style="text-align:center" | dziesiętnie
! style="text-align:center" | szesnastkowo
|-
| Unicode
| 280
| U+0118
| 281
| U+0119
|-
| UTF-8
| 196 152
| C4 98
| 196 153
| C4 99
|-
| Odwołania znakowe SGML
| &#280;
| &#x118;
| &#281;
| &#x119;
|-
| ISO 8859-2 / ISO 8859-4
| 202
| CA
| 234
| EA
|-
| ISO 8859-10
| 221
| DD
| 253
| FD
|}

Zobacz też 
 lista jednoliterowych skrótów i symboli
 jus
 Ą

Przypisy 

Litery alfabetu łacińskiego
Samogłoski
Ł

Ł (eł, przekreślone L, L z kreską ukośną) – szesnasta litera polskiego alfabetu. Występuje także w kilku alfabetach języków słowiańskich (w kaszubskim, dolnołużyckim, górnołużyckim oraz w łacinkach białoruskiej i ukraińskiej), a także w języku weneckim, wilamowskim i języku Nawahów. Oznacza spółgłoskę [] lub [] w językach słowiańskich i [] w językach indiańskich.

Pierwsze rozróżnienie ortograficzne l i ł pojawiło się w traktacie Jakuba Parkoszowica z roku 1440: dla „l” zaproponował literę przypominającą  dla ł literę l z kreską biegnącą ku górze, w lewo. Obecną ortografię wprowadził Stanisław Zaborowski w wydanej w Krakowie w latach 1514–1515 książce „Orthographia seu modus recte scribendi et legendi Polonicum idioma quam utilissimus”. Uważany jest także za ojca litery ż.

Kodowanie 

W unikodzie litera Ł ma następujące kodowanie:
 wielka litera Ł: U+0141
 mała litera ł: U+0142

W ISO 8859 Ł jest włączona w systemy kodowania Latin-2, Latin-7 (Baltic Rim) oraz Latin-10 (South-Eastern European).

W TeXu Ł zapisuje się następująco:
 wielka litera Ł: \L
 mała litera ł: \l

Wymowa 
Rozpowszechniona obecnie wymowa Ł to Ł wałczące, wymawiane jak U w takich wyrazach jak „auto”. Zanika wymowa przedwojenna Ł kresowego, scenicznego.

Zobacz też 
 L

Przypisy 

Litery alfabetu łacińskiego
Spółgłoski
Ń

Ń – dziewiętnasta litera alfabetu polskiego, służąca do zapisu spółgłoski nosowej dziąsłowo-podniebiennej. Jest także używana w języku kazachskim, języku dolnołużyckim, etnolekcie wilamowskim (wymysiöeryś) oraz łacince białoruskiej (odpowiednik cyrylicznego: нь).

W językach czeskim i słowackim jej odpowiednikiem jest ň, hiszpańskim ñ, portugalskim nh, a w serbsko-chorwackim nj / њ .

W języku polskim „ń” nie jest pierwszą literą żadnego wyrazu.

Litery alfabetu łacińskiego
Spółgłoski
Ó

O kreskowane, „u” lub „o” z kreską, „u” kreskowane, „u” zamknięte (majuskuła: Ó, minuskuła: ó) – dwudziesta pierwsza litera alfabetu polskiego. Dawniej w języku polskim oznaczała iloczas, to znaczy długie o, które później przeszło w pochylone o (głoska pomiędzy o a u). Następnie jej wymowa zaczęła się przekształcać w „u” aż do całkowitego zrównania wymowy w języku standardowym. Zapis nadal jednak pozostaje odmienny („ó” i „u”), co często prowadzi do problemów w poprawnej ortograficznie pisowni niektórych wyrazów. 

W polskich książkach ó pojawiło się w roku 1654, w drukach wychodzących z drukarni Akademii Zamojskiej.

Różnica w wymowie „ó” i „u” zachowała się w niektórych gwarach, między innymi góralskich, np. cieszyńskiej, żywieckiej, orawskiej itp. Na Podhalu wymowa jest bardziej zbliżona do [], niż do []. Wyrazy takie jak np. pary Bug i Bóg, lud i lód wymawia się w tych gwarach inaczej i nie potrzeba mówić całego zdania, by wiedzieć, czy mowa o Bugu czy o Bogu, ludzie czy lodzie. Brzmienie głoski „ó” można usłyszeć w piosenkach zespołów folkowych, np. Golca uOrkiestry. Na Orawie ó jest wymawiane jako [], np. Bóg - /Bʊg/, góra - /gʊra/.

Jest także używana w językach: dolnołużyckim i górnołużyckim, czeskim, słowackim, kazachskim, węgierskim, hiszpańskim (jako zaznaczenie akcentu), kaszubskim, islandzkim i wietnamskim. W językach łużyckich oznacza różny dźwięk w zależności od dialektu, od [] poprzez [] i [] do [].

Przypisy 

Litery alfabetu łacińskiego
Litery diakrytyzowane alfabetu słowackiego
Samogłoski
Ś

Ś – dwudziesta piąta litera alfabetu polskiego służąca do zapisu spółgłoski szczelinowej.

Zobacz też 

 skrót jednoliterowy

Przypisy 

Litery alfabetu łacińskiego
Spółgłoski