alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
Тау ягы

Тау ягы (Taw yağı, чуаш. Вирьял) яки Җәбәлстан  —  Казан ханлыгы территориясенең Иделнең уң ярын алып торган тарихи өлкәсе. Үзәге булып  Тауиле шәһәре саналган.

Бүгенге көндә әлеге территориядә Татарстан, Мордовия, Мари Ил, Чуашстан, Сембер, Түбән Новгород өлкәләренең бер өлешләре урнашкан.

Тарих 
Казан алынганчы да бу якларда сугышлар булгалаган.

Каюм Насыйри алдарак болай дип язып үткән: «Риваятьләр гуахлык бирәдер: Иван Грозный Казанны алмак нияте белән Казан алынасы елларның элгәреге елларында һәм ишә тарафка гаскәр җибәреп халыкны кырдыргалаган».

Казанга яу булып килүче рус гаскәрләре Әрә елгасы буйлап Зөягә, Казанга барганнар. Бу юл озак еллар дәвамында Мәскәү белән Казанны тоташтыручы юл булган.

Халкы 
Тау ягының җирле халкын татарлар, чуашлар, чирмешләр, мордвалар тәшкил итә.

Шәһәрләре 
Тау ягына Япанчы, Чүри-Бураш, Зөя, Сөки, Тауиле, Танай-Турай шәһәрләре керә.

Бу шәһәрләрнең күбесе XIV гасыр ахырында Аксак Тимер яулары һәм аннан соң исән калганнары 1395 елның көзендә өч ай буе рус гаскәрләре алып барган талау сугышлары нәтиҗәсендә юкка чыккан. Бу сугышлардан соң әлеге шәһәрләрнең бер өлеше генә торгызыла.

Шулай ук карагыз 
 Арча ягы

Чыганаклар 
Казан ханлыгында феодал вассаллык мөнәсәбәтләрнең тарихи нигезе һәм төп принциплары. 
Акъегет авылы тарихы сәхифәләре. 

Татарстан тарихы
Чуашстан тарихы
Казан ханлыгы

en:Taw yağı
ru:Горная сторона
Кабан арты мәчете

Кабан арты мәчете () — Казанда урнашкан мәчет. 1922-23 елларда Болгар дәүләтендә исламның кабул ителүенә 1000 ел тулу уңаеннан төзелгән. Шул сәбәпле шулай ук Исламны кабул итүнең 1000-еллыгы мәчете дигән исем астында да билгеле.

Тарих 
Мәчет 1922-23 елларда Болгар дәүләтендә исламның рәсим рәвештә кабул ителүенә 1000 ел тулу уңаеннан төзелгән. Төзелеш халык акчасына мөһәʜдис-мигъмар А.Е.Печников тарафыннан 1914 елда эшләнгән проекты буенча алып барыла.

Мәчет 1930 елның 6 февралендә ТатЦИК Президиумы карары буенча ябыла. 1991 елда мөселманнарга кире кайтарыла. 1991-2007 еллардагы имамы — Исхак хәзрәт Лотфуллин. Мәчет каршында Ислам дине кабул итүнең 1000 еллыгы исемендәге югары мәдрәсә эшли.

Моны да карагыз

Искәрмәләр

Сылтамалар 

Әлифба буенча мәчетләр
Казан мәчетләре
Казанның Һади Такташ урамы
Россиянең тарихи мәчетләре
Александр Ломан

Александр Карлович Ломан — архитектор, 1810 елда Финляндиянең Або (хәзерге Турку) каласында туа. Лютеран динен тота.

Белеме
1838 елда Сәнгать Академиясен тәмамлый.

Хезмәте
Баштарак Санкт-Петербургда Мариинский сараен төзүдә катнаша.

1843-1851 елларда Казан губернасының төзелеш комиссиясе архитекторы.
Казанда 8ел эчендә бик күп корылмалар коруда катнаша һәм реконструкцияли.
Бүгенге көндә бу биналарның унлабы әле дә бар.

Соңыннан Санкт-Петербургга кайтып төрле төзелеш оешмаларында эшли һәм 1883 елның 25 декабрендә шушы ук калада үлә.

Корылмалары галереясы

Чыганак
 Казан алманнары 

Алман архитекторлары
Казан архитекторлары
Антоним

Антонимнар (грекча аnti- каршы, onуma- исем) - мәгънәләре буенча капма-каршы сүзләр.
Антонимнар гадәттә, бер үк сүз төркеменә карыйлар.

Төрләре

Мәгънәләренә карап 
1 Әйбер, күренешләрне сыйфатын белдерә торган антонимнар: кыю-куркак, ярлы-бай; 

2 Вакыт төшенчәсен белдерә торган антонимнар: иртә-кич, быел-былтыр; 

3 Процессларны каршы куя торган антонимнар: яту-тору; менү-төшү; 

4 Әйбер, күренешләрнең күләмен белдерә торган антонимнар: озын-кыска; киң-тар һ.б.

Билгеләренә карап 
 тел антонимнарs- контекстка бәйсез дә аларның капма-каршы мәгънәдә булулары аңлашыла( куркак-батыр). 
 контекстуаль антонимнар- бары тик аерым очракларда гына капма-каршы мәгънә тәшкил итә торган сүзләр(ягъни антитеза).

Шулай ук кара 
 Синоним
 Омоним

Чыганак 
 Татар теле лексикология

Лексикология
Антитеза

Антитеза- (грекча аntithesis - капма-каршы кую) - күренеш, төшенчәләрне, фикерләрне, характер үзенчәлекләрен бер-берсенә капма-каршы куеп сурәтләүдән гыйбарәт стилистик фигура.

Антитеза контекстуаль яисә окказиональ антонимнарның бер төре итеп карала.

Бүгенге поэзиядә
Антитеза халык авыз иҗатында киң таралыш табып, бүгенге поэзиядә дә актив кулланыла: 
Кыю бер үләр, куркак мең үләр(мәкаль);
Синең, яшьнәп, дөньяга килешең иде. Минем, арып, язмыш белән килешү иде... (Р. Фәйзуллин).

Шулай ук кара
Антонимнар

Чыганак
 Татар теле лексикология
Лексикология
Омоним

Омоним (грекча homos – бертөрле, onyma – исем) – бертөрле язылыш, әйтелеш һәм грамматик формага ия булган, әмма мәгънәләре ягыннан аерыла торган сүзләр.

Бу төр сүзләр арасында мәгънә-төшенчә уртаклыгы булмый (сулау – су сибү, - сулыш алу.)

Омонимнар барлыкка килү юллары 
 полисемия таркалу нәтиҗәсендә (ай – ай),
 башка телләрдән кергән сүзләрнең татар теленең үз сүзләре белән аваздашлыгы нәтиҗәсендә (сабак – сабак, бал – бал), 
 әдәби тел сүзләренең диалекталь вариантлар белән тәңгәлләшүе (яфрак (агач яфрагы) - себерке, тәгаен (бәлки) – тәгаен (шиксез),
 сүзләр төрләнгәндә: (Бабай, шаулап кара, Чыбык белән яра. Менә әйбәт чара – Шәрәф шәрран яра).

Мәгънәләре, әйтелеш, язылыш буенча төрләре 
 Ясалышлары ягыннан:
 төп (тамыр) (ач-ач, яр-яр, төш-төш),
 ясалма: (көзге, алма, карама).
 Лексик-семантик һәм грамматик омонимнар: 
 лексик - бер сүз төркеменә карый (кабак, ай, бар – бар): 
 лексик-грамматик - төрлесе төрле сүз төркеменә карый (яр, тап, үпкә); 
 грамматик - ике төре бар: 
 морфологик (омоморфема – төрле функция үти торган кушымчаларның омонимлашуы җыерчык, кызчык, муенса, барса); 
 синтаксик (омомодель - төзелеше, формасы бертөрле, ә грамматик мәгънәсе төрлечә булган җөмлә яки җөмлә кисәкләре һәм әйләнмәләр: Китап – белем чишмәсе. Әйтерсең, укытучы китап тоттырмады, канат тагып җибәрле аңа). 
 Әйтелеш һәм язылышлары ягыннан: 
 саф лексик – теләсә нинди фонетик, грамматик шартларда да аваз составы ягыннан да, тамыр хәлендә дә бер-берсенә охшаш (без, корт, яр, бит);
 омофон - язылышлары төрле, ә әйтелешләре бертөрле булган сүзләр (ат алу – аталу, бал авыз – балавыз); 
 омоформа – аерым бер грамматик формада омонимлашкан сүзләр (Булмады миңа күңел ачу, Күңел ачу урынына артты ачу. (М. Гафури.)
 омограф - язылышлары бер булып, әйтелешләрендә аерма булган сүзләр (арка, бал, кисәкчә, белешмә).

Шулай ук кара 
 Синонимнар
 Антонимнар

Чыганак 
  Татар теле лексикология

Лексикология
Урмай (Комсомол районы)

Урмай () — Чуаш Республикасының Комсомол районында урнашкан татар авылы. Урмай авыл җирлеге үзәге. Халык саны якынча 3 мең кеше.

Тарих 
 1927–1929 елларда — Чуашиянең Батыр районында.
 1929–1939 елларда — Чуашиянең Шыгырдан районында.
 1939 елдан — Чуашиянең Комсомол районында.

Урмайда даими рәвештә «Урмай моңы» татар җыры конкурсы уздырыла.

Административ бүленеш 
Урмай авыл җирлегенә ике авыл керә:
 Урмай
 Тукай

Шәхесләр 
 Фәрит Гыйбатдинов (1959―2020), татар мәдәнияте һәм иҗтимагый эшлеклесе.

Дин 

Ислам
Чуашстан мөселманнары Диния нәзарәте составындагы Урмай мөхтәсибәтенә керүче Урмай авылында өч мәчет гамәлдә:
 Урта мәчет, Рәхимулла хәзрәт Минһаҗетдинов исемендәге Җәмигъ мәчете (XVII гасырның II яртысы – 1939, 1990 елдан ике манаралы итеп яңадан ачылган, 2014 елда төзекләндерү эше башланган, 2022 елның 1 июлендә тантаналы ачылган)
 Тау башы мәчете, Нәбиулла хәзрәт исемендәге мәчет (41нче мәхәллә, 2005 елда ачылган)
 Кара Пулат мәчете (2010/12 елда ачылган, Чуашстан МДН Урмай мөхтәсибәтенең җәмигъ мәчете)  .

Урмайда 2010 ел мәгълүматы буенча, 2889 кеше яшәгән (1449 ир-ат, 1440 хатын-кыз).

Тышкы сылтамалар 
РФ // Чувашская Республика // Комсомольский район // Урмаево

Искәрмәләр 

Чуашстанның Комсомол районы торак пунктлары
Чуашстан татар авыллары
Фатыйх Колбарисов

Колбарисов Фатих Әкрам улы (1921 елның 10 июле — 1981 ел) — татар артисты, Г.Тукай исемендәге Дәүләт премиясе лауреаты (1958 ел), Татарстанның атказанган артисты (1968).

Тәрҗемәи хәле
Фатих Колбарисов 1921 елда Башкортстанның хәзерге Мишкә районы Субай авылында туа.

1937-1939 елларда Академия театрында ярдәмчел составта эшли башлый.

1941 елда Татар академия театры каршындагы студияне тәмамлый һәм Татар академия театрында төп составта эшли башлый. Ул иҗат иткән образлар романтик рух белән сугарылган.

Театрда рольләр

Дәүләт бүләкләре һәм мактаулы исемнәре
 ТАССРның атказанган артисты — 1968 ел. 
 Камал театрында Кәрим Тинчуринның «Җилкәнсезләр» спектаклендә сәяси авантюрист Батырхан роле өчен 1958 елда Г.Тукай исемендәге Дәүләт бүләгенә лаек була.

Искәрмәләр

Сылтамалар 

 Колбарисов Фатих Әкрам улы – артист

Моны да карагыз 

Камал театры актерлары
Тукай премиясе лауреатлары
ТАССР атказанган артистлары
Алтай таулары

Алтай таулары (, , ) — Себердәге елгаларның тирән үзәнлекләре һәм тауара чокырлар белән аерылган тауларның катлаулы системасы.

Таулар Россия, Монголия, Кытай һәм Казакъстан чикләрендә урнашкан.

Алтай, Катун тыюлыклары һәм Укок яссы таулыгы бергәләп ЮНЕСКОның «Алтай — Алтын таулар» Дөньякүләм мирасын тәшкил итә.

Этимология 
Алтай атамасын төрки һәм монгол телләрендәге алтын сүзе белән бәйлиләр. Шулай ук аның ике төрки сүздән — ала, ула (чуар мәгънәсендә) һәм тау сүзләреннән килеп чыккан дигән фикер бар.

Алтай таулары
Үләнкүл

Үләнкүл () — Омск өлкәсенең Большеречье районында урнашкан татар авылы. Үләнкүл авыл җирлегенең административ үзәге.

Тарих  
400 еллап тарихы булган авыл. Авылга 1651 елда Бохарадан (Урта Азиядән) күченүче сәүдәгәрләр нигез салган. 1928 елда 70 хуҗалыктан торган, төп халкы бохарлыклар булган .

Атама 
Авылның атамасы якында урнашкан күл (Үләнкүл) атамасы буенча куелган.

Халкы

Мәгариф 
 Советлар Союзы Герое М. Җәлил исемендәге Үләнкүл урта гомуми белем бирү мәктәбе (балалар бакчасы белән берләшкән). Мәктәптә белем һәм тәрбия бирү рус һәм татар телләрендә алып барыла. Әлеге уку йорты ― районда татар теле һәм татар әдәбияты фән буларак өйрәнелүче бердәнбер мәктәп.

Мәдәният 
 Үләнкүл авылы Мәдәният йорты (музее бар). «Наза» исемендәге җыр ансамбле оешкан.
 урта мәктәптә 3 музей: мәктәп тарихы, туган якны өйрәнү, районның мактаулы гражданы Шихова музее
 Себер татары усадьбасы (этнография комплексы, 2021 елның 10 февралендә ачылган)

Авыл белән бәйле шәхесләр 

 Габдерахман Хәмиди

Моны да карагыз 

 Муса Җәлил һәйкәле

Искәрмәләр

Сылтамалар 
 Үләнкүл авылы 360 еллыгын билгеләде 
 Омскиның Үләнкүл авылында “Татар җыры” бәйгесе узды
  Документальный фильм о селе Уленкуль (видео, 1:08:38). БТК, 17.04.2021

Омск өлкәсе татар авыллары
Нәҗип Асанбаев

Нәҗип Асанбаев, Николай Васильевич Асанбаев — Башкортстанда яшәп иҗат иткән татар язучысы, драматург. Башкортстан халык язучысы (2006). Бөек Ватан сугышында катнашкан. Салават Юлаев премиясе лауреаты (1983).

Тәрҗемәи хәле 
1921 елда Акман исемле керәшен авылында гади игенче гаиләсендә туган.

1939 елда Уфада финанс-икътисад техникум тәмамлый. Ярмәкәй урта мәктәбендә укыта.

1941 елда Рязань хәрби училищесын тәмамлап, фронтка бәтәрәй командиры итеп җибәрелә. Сугышны гвардия капитаны званиесендә тәмалый. 1949 елда Совет гаскәреннән җибәрелә.

1950-1959 елларда Кызыл Таңның әдәби хезмәткәре, Октябрьски һәм Салаватта хәбәрче. Сигез ел Салават башкорт театрында (элекке Авыргазы татар колхоз-совхоз театры) директор булып эшли. Шул елларда әдәби иҗат белән шөгыльләнә башлый.

1961-1963 елларда Мәскәүдә Югары әдәби курсларда укый.

1963-1965 елларда Башкорт академия театры директоры.

Иҗади эшен прозаик буларак башлый. 1950 еллар ахырында драматургиягә күчә. Нәҗип Асанбаев, нигездә, талантлы драматург булып танылды. Аның дистәләрчә пьесалары төрле театрларда сәхнәләштерелде һәм зур уңыш белән барды.

2013 елның 28 мартында Башкортстанның халык язучысы, мәшһүр прозаик, язучы, драматург, Бөек Ватан сугышы ветераны, җәмәгать эшлеклесе Николай Васильевич Асанбаев (Нәҗип Асанбаев) вафат булды.

Сәхнә әсәрләре 
 «Рәйсә» (1957) - театрда уйналды (реж. Ш.Мортазина)
 «Кызыл Паша» (илче Кәрим Хәкимов тормышыннан 1982)

Дәүләт бүләкләре, мактаулы исемнәр 
Нәҗип Асанбаев сугышта катнашкан өчен, орден, медальләр белән бүләкләнгән.

1983 елда Салават Юлаев премиясенә лаек була.

Хәтер 
 2023 елның 23 гыйнварында Бакалы районы Мәдәният сараена исеме бирелгән.

Искәрмәләр 

Татар язучылары
Фронтовик язучылар
Шәхесләр:Башкортстан татарлары
Башкорт язучылары
Салават Юлаев премиясе лауреатлары
Башкортстанның халык язучылары
Яңа бистә зираты (Казан)

Казанның Яңа Татар бистәсе зираты — XVIII гасырның урталарында Яңа Татар бистәсе белән бер үк вакытта барлыкка килгән Казандагы зират. Яңа Татар бистәсе Казандагы мөселман халкын чукындыру барышында һәм аларның мәчетләрен җимергәндә җирле хакимиятнең Лука Канашевич җитәкчелегендә татарларны Иске Татар бистәсеннән күчерүе нәтиҗәсендә барлыкка килә. Берникадәр дәрәҗәдә моңа шулай ук шәһәрдә килеп чыккан янгын да сәбәпче була.

Язулары гарәп, латин һәм кирилл әлифбалары белән башкарылган үзенең мөселман кабер ташлары, мәчете һәм капкасы белән берлектә зират Казанның истәлекле урыны булып тора.

1813 елдан башлап күп еллар дәвамында зират Казан мөселманнарының төп каберлеге булып тора. Бүгенге көндә, анда урыннар булмау сәбәпле яңа каберләр казылмый, кеше күмүләр исә бары тик туганнар каберлекләрендә башкарыла.

Бу зиратта татар мәдәниятенең мәшһүр эшлеклеләре күмелгәннәр. Алар арасында (хронология тәртибендә) Шиһабетдин Мәрҗани (1889), Каюм Насыйри (1902), Таиб Яхин (1910), Габдулла Тукай (1913), Фатих Әмирхан (1926), Салих Сәйдәшев (1954), Гөлсем Болгарская (1968),  Җәүдәт Фәйзи (1973), Сәхибҗамал Гыйззәтуллина-Волжская (1974), Габдрахман Әпсәләмов (1979), Сара Садыйкова (1986), Бакый Урманче (1990), Нәкый Исәнбәт (1992), Гомәр Бәширов (1999), Әмирхан Еники (2000),  Әнвәр Бакиров (2001), Туфан Миңнуллин (2012),  Хәния Фәрхи (2017), Әлфия Авзалова (2017), Илһам Шакиров (2019), Нәҗибә Ихсанова (2021) һ.б. бар.

Шәхесләрнең тулырак исемлеген "Казанның Яңа бистә зиратында җирләнгән шәхесләр" исемле төркемдә карап була.

Кайбер мәгълүмәтләр
 Зиратның гомуми мәйданы 21 гектар.
 2016 елда Казанның тарих институты хезмәткәрләре 1920 елларга ахырына кадәр (кириллица кертелгәнче) чорга караган, гарәп графикасындагы бөтен кабер ташларын ачыклап чыгу максатында тикшеренү нәтиҗәсендә зиратта шундый 1600-гә якын кабер ташы булуын ачыкланган.
 Рәсми әдәбиятта теркәлеп, бөтен белешмәлекләрдә дә искә алына торган иң борынгы кабер 1803 елгы дип күрсәтелә, сакланганнарның иң борынгысы — 1813 елныкы.

Сылтамалар
  Яңа бистә зираты туристларны җәлеп итә аламы? Марат Гарипов. "Азатлык радиосы", 3 декабрь 2018
 "Остазларның кадерен бел, остазларның каберен бел”. Яңа Татар бистәсе зиратының юл күрсәткече эшләнде Динә Йосыпова. "Интертат", 17 сентябрь 2018
  Татар зираты ни хәлдә?  Илфак Шиһапов, Рәмис ЛАТЫЙПОВ. "Шәһри Казан", 23.09.2014
 Зират тынлыгында еллар хәтере  Ирек Һадиев.  "Гасырлар авазы - Эхо веков" 2000 1/2

Искәрмәләр 

Татар зиратлары
Казан зиратлары
Цунами

Цунами - озынпериодлы (бер-берсеннән ерак бара торган) диңгез гравитацион сейсмик сәбәпләрдән барлыкка килә торган зуп-зур дулкыннар. Бу сәбәпләргә җир селкенүе, вулканлык һ.б. керә. "Цунами" япон теленнән "гаваньдәге зур дулкын" кебек тәрҗемә ителә. Әмма гади зур дулкыннарны "цунами" дип атап булмый, чөнки цунами гел геологик сәбәпләрдән тора.

Җир тетрәү кебек үк, цунами дулкыннары учагынан бөтен якларга китә. Алар арасында зур интерваллар була (мәсәлән, гади дулкыннар арасында 100 метр, ә цунами арасында 180 километрдан башлап иркен җитеп була), әмма цунами бик биек тизлек белән тарала (гади җил дулкыны тизлеге 100 км/сәг җитә ала, цунами тизлеге реактив очкыч тизлеге белән тарала - 900-1500ләп км/сәг!) Цунами тигез ярда хәвефлерәк була.
Селкенүләр күбесе Тын Океан ярлыгында була. Шуңа күрә Тын Океанда цунамиләр дә күберәк.
Россиядә цунами Камчаткада, Командор утрауларында һәм Сахалинда була.

Күзәтү тарихы
Кеше бу күренеш белән электән таныш. Цунами турында борынгы тарихлар, авыздан-авызга күчеп, рәвешкә әверелгәннәр, ә 2000-2500ләп ел элек документаль күзәтешләр дә барлыкка килә. Хәзер Атлантиданың юкка чыгуы сәбәпләренең берсе цунами дә санлыйлар. Бу хәл 10 меңләп ел элек булган.

  
Цунами гыйльми күзәтүе Голицын электродинамик сейсмографны уйлап тапкач кына мөмкин була, чөнки бу хәлдән сейсмография барлыкка килә. Сейсмогрф белән селкенү эпицентры төгәл табыла.

Цунами сәбәпләре
Диңгездәге яки океандагы  сейсмик активлык белән тудырыла. Дулкыннар көче учагы тирәнлегеннән тора. Тирәнрәк суда көчлерәк була. 
Диңгез буенча йөзгәндә, цунами биек түгел (1-2 метр), әмма озын (200-300 км) һәм тиз була.
Яр зонасына кереп, биеклеккә берничә унлыкка җитә ала. Яңа биеклек алдагы рельефтан тора. Тигез ярда дулкын тизрәк, биегрәк һәм көчлерәк.

Чыганаклар
Я познаю мир: ООО "Издательство АСТ": ООО "Издательство Астрель", 2004. - 456, [8] с.: ил.

Сейсмология
Табигать күренешләре
Су
Океаннар
Диңгезләр
Хәвефле күренешләр
Хәбил Бикташев

Хәбил Бикташев – танылган татар көрәшчесе, дзюдо буенча СССР һәм Европа (1983, 1985) чемпионы, сумо буенча дөнья чемпионатлары (1993, 1994) бронза призёры. СССР атказанган спортчысы.

Тәрҗемәи хәле
Әбдеки – Самар өлкәсенең Шонталы районындагы иң зур татар авылларының берсе. Кечкенәдән үк баһадир гәүдәле Хәбил 1957 елда шунда, Хаҗи Бикташев гаиләсендә дөньяга килә. Һәм, әкияттәге кебек, ай үсәсен көн үсеп, ул инде мәктәптә укыганда ук Сабан туйлары батыры булып танылырга өлгерә. Хәбил Бикташевның зур спортка тәүге адымнары шул Сабан туйларында бил алышудан башлана да.

Хәбилнең көрәшкә һәвәслеген әрмедә чакта күреп алалар. Самбочы буларак, ул озак еллар Куйбышев шәһәренең «Динамо» җәмгыяте данын яклый. Тора-бара халыкара спорт аренасына да чыга. 1983 елда аның исеме инде бөтен дөньяга танылу ала. Ул дзюдо көрәшендә авыр үлчәүдә Европа чемпионы исемен яулый. 1985 елда Сеулда (Көньяк Корея) узган дөнья беренчелегендә өченче урынга чыга. Тренеры - Н.Ф.Петров, ССРБ атказанган тренеры.

Шунысы кызык, күпмедер вакыт узгач, Хәбил Бикташев бездә шактый экзотик саналган япон көрәше – сумо белән шөгыльләнә башлый. Һәм монда да ул, хәтта японнарның үзләрен дә шаккатырып, гаять зур күрсәткечләргә ирешә.

1992 елда 25 ил катнашында (шул исәптән Россия дә) Халыкара сумо федерациясе төзелә, һәм чемпионатлар үткәрелә башлый. 1993 елда узган II чемпионатта Самар спортчылары Рәфкать Шәфиев, Эдуард Кузнецов һәм Хәбил Бикташевтан торган Россия командасы, японнарга гына оттырып, 3 нче урынны ала. Ә Хәбил исә шәхси зачетта авыр үлчәүдә бронза медальгә лаек була. III чемпионатта Хәбил Бикташев үзенең уңышын тагын кабатлый, ләкин бу юлы инде ул абсолют үлчәү категориясендә өченче урынга чыга. Ә бу хәтта японнарның үзләре өчен дә шактый зур дәрәҗә булып санала. 1998 елда Подольск шәһәрендә Сумо буенча Россия федерациясе төзелә. Аны оештыру эшендә дә башлап йөрүчеләрнең берсе – Хәбил Бикташев. Бер үк вакытта ул Самар өлкәсенең дзюдо федерациясен дә җитәкли.

Бүген Хәбил Бикташев – танылган эшмәкәр. Самар өлкәсе татарлары тормышына үзеннән гаять зур өлеш кертә. Аның тырышлыгы белән мәчетләр салына. Сәләтле татар балаларына матди ярдәм күрсәтә. Самарда бер генә милли бәйрәм дә аның катнашыннан башка үтми. Сабантуйларындагы һәм Нәүрүз бәйрәмендәге көрәшчеләр бәйгесенең спонсоры, баш хөкемдары.

Бүләкләре, мактаулы исемнәре 
 2022 ― «Дуслык» ордены (Татарстан) ― рухи-әхлакый кыйммәтләрне саклауга һәм үстерүгә керткән зур өлеше, актив иҗтимагый һәм хәйрия эшчәнлеге өчен.

Искәрмәләр

Чыганаклар
 Японнарны шаккатырган татар. Шәһри Казан

Сылтамалар

Моны да карагыз 

Көрәшчеләр
Дзюдочылар
ССРБ атказанган спорт осталары
Татар спортчылары
Россия спортчылары
Дуслык ордены (Татарстан) кавалерлары
Бөтендөнья укытучылар көне

Бөтендөнья укытучылар көне ЮНЕСКО тарафыннан 1994 елда билгеләнеп үтә башлый. 5 октябрь көнне бәйрәм ителә. Бөтендөнья укытучылар көне БМО бөтендөнья һәм халыкара көннәре исемлегенә керә.

Бу көн укытучыларның җәмгыять эчендәге хәленә, аларның мәгарифтә һәм алга китештә алып торган урынына игътибарны җәлеп итәр өчен үткәрелә. Бөтендөнья укытучылар көнен 100дән артык дәүләт бәйрәм итә, кайчак аерым милли Укытучылар көне бәйрәм ителә.

Шулай ук кара 
 Укытучылар көне

Искәрмәләр

Сылтамалар 

 Бөтендөнья укытучылар көне  
 ЮНЕСКО Порталы
 «Укытучыларның хәле турында» рекомендация 

Мәгариф
Тоника

Белешмә сольфеджио дәресеннән алынган
Тоника - музыкада: тонлыкны бигели торган өн. Тоника моң азагында тора. Доминанта һәм субдоминанта белән рәтнең төп баскычларын ясый. 
Тоника - гамманың беренче нотасы. Мәсәлән, "до-мажор" өчен - До, "фа-диез-мажор" өчен - фа-диез.
Тоника һәрвакыт көчле өлеш булып чыга, аңа астта торган октаваның җиденче өлеше һәм тоникадан соң торган өлеш рөхсәт итенә.
Тоникадан тоникалы өчөнлек ясала.

Музыка
Музыка теориясе
Музыкаль рәт
Музыка терминнары
Диез

Белешмә сольфеджио дәресеннән алынган
Диез - музыкада: тонны ярымтонга күтәрүне белдерә торган термин. Ноталар язмасында # кебек белдерелә, латин литералары белән is языла. Бекар белән гамәлдән чыгарыла. Диез, бекар һәм бемоль альтерация билгеләре дип аталалар. 
Чёт тонлыкларда ачкыч янында басыла (рәсемне кара).

Музыка
музыка теориясе
музыкаль рәт
музыка терминнары

fi:Etumerkki (musiikki)#Tavalliset etumerkit
Бекар

Белешмә сольфеджио дәресеннән алынган
Бекар- музыкада: диезны һәм бемольны гамәлдән чыгара торган билге (өнне аның таза формага кайтара, такт азагына кадәр эшли). "4"кә охшаган билге белән () белдерелә (рәсемдә).

Музыка
Музыка теориясе
Музыкаль рәт
Музыка терминнары
Бемоль

Белешмә сольфеджио дәресеннән алынган
Бемоль - музыкада: тонны ярымтонга төшерә торган билге. Ноталар язмасында  кебек күренә, латин литерлары белән es кебек белдерелә. Әмма кайбер литераларның специаль бемольлары бар (си - b, ми - es, ля - as, ре - des, соль - ges). Нечёт тонлыкларда ачкыч янында басыла. Бекар белән гамәлдән чыгара. Бекар һәм диез белән альтерация билгеләренә керә.

Музыка
музыка теориясе
музыкаль рәт
музыка терминнары

cs:Béčko (hudba)
fi:Etumerkki (musiikki)#Tavalliset etumerkit
Кырымчаклар

Кырымчаклар (кырымч.кърымчахлар, 1917 елга кадәр үзләрен еудилер яки сраэл балалары дип йөрткәннәр) — кырымтатар теленә якын торган кырымчак телендә сөйләшүче яһүд динендәге аз санлы төрки халык.

Этник чыгышы 
Күпчелек кырымчаклар бүген үзләрен яһүд халкының бер өлеше дип санап Исраилда яшиләр. Азчылыгы Кырымда, Россиядә, Үзбәкстанда да яши.

Төрки халыкларны өйрәнүче А.Н. Самойлович кырымчакларны хәзәр мәдәниятына карауларын билгели.

Кырымчаклар үзләрен Кырымга 7 гасырда Киевтан килгән дип саныйлар.Һәм бу версия дөрес тә була ала, чөнки кайбер чыганаклардан күренгәнчә Киевка яһүд динен тотучы хәзәрләр нигез салуы ачыкланган.

Телләре 

Кырымчак теле кырымтатар теленә якын булып тора һәм төрки телләр составына керә. Структур яктан бу тел кырымтатар теленең диалекты булып санала. архаизмнар күпләп сакланганлыктан, шулай ук ул карачай-балкар теленә, караим теленә караганда да якынрак тора.

19 гасырга кадәр кырымчаклар үз телләрен чагадай дип атап йөрткәннр.

Диннәре

Тарих 
Кырымчакларның бабалары Кырымга б.э.к 1 гасырда ук килүләре билгеле. Бу вакытта алар биредәге грек колониләрендә яшәгәннәр.

1309 елда Кафа шәһәрендә элеккеге ССРБдагы иң борынгы синагога төзелә, тик Икенче Бөтендөнья сугышы вакытында җимерелә.

15 гасырда, Кырымга Европадан яһүдләр күпләп килү сәбәпле, биредә кырымчакларның саны бик тиз үсә. Бу вакытта кырымчаклар Кырым ханлыгының 25% яһүди халкын тәшкил иткәннәр(75% караимнар).

19 гасырдан кырым яһүд-раввинистлары үзләрен кырымчаклар дип атап йөри башлый. Бу вакытта аларның якынча саны 800ләп кеше була.

1897 елда Кырымда 3345 кырымчак була.Икенче Бөтендөнья сугышы алдыннан биредә 6 меңләп кырымчак яшәгән, тик фашистлар тарафыннан 5000ләбе калган яһүдиләр белән берлектә үтерелә, ә калганнары кырым татарлары белән берлектә 1944 елда Үзәк Азияга сөрелә.

Бүгенге көндә 
Барлыгы кырымчаклар 2100ләп кеше исәпләнәләр.
Бүгенге көндә күпчелек кырымчаклар Исраилда яши. Биредә алар яһүд халкының бер өлеше булып саналалар.Исраилда, АКШта аларның саны билгеле түгел, чөнки күпчелеге инде башка яһүдләр белән кушылып ассимиляциягә дучар булганнар.

Кырымда 204, Россиядә 157, Литвада 10 кырымчак яши.

Чыганак 
  Крымчаки.

Төрки халыклар
Юкка чыгучы халыклар
Алёшкино (Киров өлкәсе)

Алешкино () — Киров өлкәсенең Яраң районында урнашкан авыл.

Климат 
Биредә климат уртача-континенталь. Төньяк Боз океаны якын булганлыктан һәм төньяктан исүче җилләрне тоткарлаучы таулар булмаганга, кыш озын һәм суык булып тора, шулай ук җәй көне дә нык суыта, кырау еш төшә ала.

Сәгать поясы

Халык 
Халык саны динамикасы:

2010 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халыклар: руслар (100%).

Искәрмәләр 

Яраң районы торак пунктлары
Киров өлкәсе торак пунктлары
Дим (елга)

Дим (; шулай ук , ) — Ырынбур өлкәсе һәм Башкортстан аша аккан елга, Агыйделнең сул кушылдыгы (Чулман елгасының бассейны).

Дим елгасы Төп Сыртның төньяк битләвендә Алешкино авылыннан төньяк-көнчыгышка 2 км ераклыкта башланып китә. Аннары Ырынбур өлкәсе буенча ага һәм кире Башкортстанга керә. Озынлыгы 535 км, бассейны мәйданы — 12 800 км². Елганың тамагында уртача су чыгымы 35 м³/сек тәшкил итә. Дим елгасы бормалана-бормалана киң үзәнлек буенча ага, аскы агымында күпсанлы ермаклар һәм элек елга иске елга күлләре бар.

Башкортстан елгалары
Хәдичә Сөнгатьзадә

Хәдичә Сөнгатьзадә — шагыйрә һәм мөгаллимә (чын фамилиясе Сәйфетдинова-Шаммасова).

Тәрҗемәи хәл
Х.Сөнгатьзадә 1875 елда Самара губернасының Ставрополь өязендәге (хәзер Сембер өлкәсенең  Чардаклы районы) Татар Колмаеры (шагыйрәнең китапларында: Олугь Колмаер, Зур Колмаер) авылындагы мулла гаиләсендә туа.

Башлангыч белемне әнисеннән ала. Соңыннан үзлегеннән укып, 15 яшеннән 50 яшенә кадәр туган авылының икенче мәхәлләсендә мөгаллимә булып эшли, зур хөрмәт казана. Ул күп гәҗит һәм журналлар яздырып ала, бай китапханәгә ия була.
Х.Сөнгатьзадәнең әдәби иҗат эше белән кайчан шөгыльләнә башлавы мәгълүм түгел. XX гасыр башы көндәлек татар матбугатында да бу имза белән басылган шигырьләр күренми. Аны шагыйрә итеп таныткан илледән артык шигыре «Кызлар бакчасы, яки Һәмширәләремә тәзкирәм» (1913) һәм «Таң җиле» (1914 ) исемле китапларында басылып чыккан.

Х.Сөнгатьзадә әсәрләре борчулы кичерешләр белән сугарылган. Ул тирә-яктагы тормыш күренешләренә ризасызлык белдерә. Татар милләтенең шул чордагы язмышы мәсьәләсенә бигрәк тә еш мөрәҗәгать итеп, шагыйрә көнчелек, наданлык, гаугачыллык кебек күренешләргә каршы чыга, милләтнең абруен күтәрү, якты киләчәккә бару юлында гыйлемнең, яхшы әхлакның әһәмиятен әйтә.

Шагыйрә иҗатында татар хатын-кызларының ирләр белән тигез хокуклы булуга омтылышы да шактый киң чагылыш таба. Ул хатын-кызларны уянырга, намуслы, гыйлемле, тырыш булырга чакыра, кешеләр арасында матур әхлакка корылган мөнәсәбәтләрне яклап яза, саф, романтик мәхәббәтне олылый.

Тукайны кошка тиңләгән Х.Сөнгатьзадә, халык шагыйренең вакытсыз үлемен тирәнтен кичереп, «Наме үлмәс (исеме үлмәс)» дигән шигырь яза.

Шагыйрә вакытлы матбугат битләрендә хатын-кыз азатлыгы мәсьәләләрен яктырткан публицистик мәкаләләре белән дә чыгыш ясаган. 
Ире Шаммасов Гариф Нәсретдин улы (1869-1837) - мулла, репрессия корбаны, 1937 елда НКВД карары белән атып үтерелә. Х.Сөнгатьзадә 1949 елның 9 маенда вафат булган.

Библиография 
 Кызлар бакчасы, яки Һәмширәләренә тәзкирәм / Олугъ Колмаерда 2 нче мәхәлләдә мөгаллимә Сөнгатьзадә Хәдичә ханым тарафыннан иншад ителде .- Казан, 1913.-40 6.
 Таң җиле / Мөәллифәсе: Зур Колмаерда мөгаллимә Сөнгатьзадә Хәдичә.-Казан: Кәримовлар, 1914.-32 6.

Чыганаклар 
 "Татар әдипләре, мәгърифәтчеләре (XX йөз башы) . Библиографик сүзлек. Казан, 2005 — китабыннан.

Аның турында 
 Заһидә Бурнашева. Татар хатын-кызлары хәрәкәте тарихыннан.-Казан: Таткит-нәшр., 1971.-Б. 81-82.
 Гатауллин М. Хәдичә Шаммасова // Азат хатын.-1984.-№ 5.-Б. 9.
 Татар шигърияте: XXгасыр башы / Төзүче З.Рәмиев.-Казан: Мәгариф, 2004.-Б. 85.

Тышкы сылтамалар 
 Хәдичә Сөнгатьзадә (Хадича Сунгатзадэ)

Искәрмәләр 

Татар шагыйрьләре
Фәрхәт Мостафин

Мостафин Фәрхәт Әхәт улы – танылган көрәшче (грек-рим өслүбе). 
СССР атказанган спорт остасы (1974).
СССР чемпионы (1972-74, 1981), Европа чемпионы (1974, 1976), дөнья чемпионы (1974-75). Монреальдагы Олимпия уеннарының (1976) бронза медале иясе. 57 кг кадәрге категориядә чыгыш ясый.

Тәрҗемәи хәле 
Фәрхат Мостафин 1950 елны Мәскәүдә дөньяга килгән. Атасы Әхәт һәм анасы башкалага Горький өлкәсенең Кызыл Октябрь районына караган Рбишча авылыннан күчеп киләләр.

Спорт белән шөгыльләнүен тәмамлагач, тренерлык эшенә кереп китә.
Көрәш буенча ЦСКА клубын һәм Россия җыелма командасын тренерлык итә.

Мәскәү өлкәсендә яши. Ел да уза торган Мәскәү сабантуенда көрәш бәйгесен хөкемдарлык итә. Халыкара категорияле спорт хөкемдары. Билбаулы көрәш ярышларын хөкемдарлык итә. Билбаулы көрәш Дөнья һәм Россия чемпионатларында баш хөкемдар булып тора.

Көрәшчеләр
ССРБ атказанган спорт осталары
Татар спортчылары
Тренерлар
Стив Джобс

Стивен Пол Джобс (, 1955 елның 24 феврале — 2011 елның 5 октябре) — күренекле АКШ бизнес-магнаты. Apple ширкәтен оештыручы, мөдирләр шурасы рәисе. Шулай ук Pixar Animation Studios ширкәтенең асыл мөдире булып та эшләгән.

Сан-Францискода туа. Hewlett-Packard ширкәтендәге лекцияләргә йөри. Atariда техник булып эшли.

1976 елда Стив Возняк һәм Рональд Уэйн белән бергә Apple ширкәтен нигезли. 1984 елда киләчәктә инкыйлаб ясаячак Macintosh-ны тәкъдим итә.

2009 елда Forbes аның активларын 5,1 миллиард доллар дип исәпләгән.

Рак (яман шеш) авыруыннан 56 яшендә вафат була.

Искәрмәләр

Сылтамалар 
 Стив Джобс сәхифәсе 
 Дөнья җәмәгатьчелеге Стив Джобс үлеме уңаеннан кайгыруын белдерә

АКШ эшмәкәрләре
Миллиардерлар
Программистлар
Регенерация

Регенерация ( - кире туу, торгызыну) - биологиядә: тере организмнарның югалтылган яки яраланган өлешләрен калган өлештән кире торгызуына мөмкинлеге. Төрле организмнарда регенерация төрле дәрәҗәдә үсеш алган: мәсәлән, умырткасызларда ул ныгырак үтә (гидраны йөз өлешкә бүлсәк, һәр өлештән яңа гидра үсеп чыгар; ә умырткалылар шулай торгызына алмый (кешене ике өлешкә киссәк - бу өлешләрдән ике кеше булмас). Әмма кеше дә регенерация итә ала: аның яралары кире торгызылып чыга. Шулай ук, саламандралар һәм тритоннар югалтылган аякларын һәм койрыкларын, кәлтә еланнар - койрыкларын кире тудыра ала. Кошлар һәм җәнлекләр шулай нык эшләми: эт койрыгы торгызынмый. Регенерация ике төргә бүленә: репаратив һәм физиологик.

Регенерация нигезләре 
 
Регенерация нигезендә организмның гади үсеше принциплары ята. Регенерация ана тукыма күзәнәкләре белән ясала. Үз ана күзәнәкләре һәр органда һәм һәр тукымада бар, алардан бу органның күзәнәкләре генә ясала. Әмма сөяк миендә "уртак" ана күзәнәкләре урнаша. Алар да ике төргә бүленә: гемопоэтик (алардан кан үсеш ала) һәм стромаль (). Стромаль күзәнәкләрдән барлык башка күзәнәкләр ясала. Нерв күзәнәкләре дә стромаль күзәнәкләрдән ясала.

Карт кешеләрнең сөякләренең начар кушышуы стромаль күзәнәкләренең азлыгы/юклыгы белән бәйлиләр. 

Ана күзәнәкләре кан белән күчә.

Әгәр организмга үз стромаль күзәнәкләре җитеп булмаса, аңа яңа күзәнәкләр кертеп ярдәм итәргә була. Мәсәлән, инсультка җитергән тычкан миенә стромаль күзәнәкләр кушсак, өлешле торгызыныш була.

Регенерация төрләре 
Репаратив регенерация - яраланудан үлгән структуралар алмашуы.

Физиологик регенерация - гади яшәү процессында тукымалар эзлекле рәвештә алмашуы.

Ана күзәнәкләренең медик кыйммәтлеге 

Ана күзәнәкләрен кулланырга өйрәнсәк, кеше күп бәлалардан коткарына ала. Шул турында төрле гыйльми эшләр әйтә.
Стромаль күзәнәкәрен бала кендегеннән алырга мөмкин. Бу якын киләчәктә безгә бик күп яңа дарулар ясарга мөмкинлек бирер дип фаразлана.

Искәрмәләр

Чыганаклар 
 Я познаю мир: Биология: Дет. энцикл. / Б. Ф. Сергеев; Худож. Бапагина, С.В. Наугольных, О. А Герасина и др. - М.: ООО "Издательство АСТ": ООО "Издательство Астрель": ЗАО НПП "Ермак", 2004. - 8398 ил.

Шулай ук кара 
 Фотосинтез
 Метаболизм

Биология
Биологик процесслар
Күзәнәк
Ак Бүре (спорт мәктәбе)

Ак Бүре — Казандагы балалар һәм яшүсмерләр спорт мәктәбе.

Әлеге спорт мәктәбе 2000 елда оеша һәм Совет районының балалар һәм яшүсмерләр спорт мәктәбе дип атала. 2006 елда исә ул «Ак Бүре» исемен ала. Монда балалар теннис, ирекле көрәш, дзюдо, каратэ, фигуралы шуу һәм хоккей белән шөгыльләнә.

Ак Бүре элек-электән ерак бабаларыбыз - төркиләрнең тотемы булып саналган. Кешеләр аның гадәттән тыш көчкә ия булуына, авыр чакта ярдәмгә килүенә ышанганнар. Ак бүре исемен йөрткән бу мәктәп тә — балаларның чын дусты. Чөнки монда балаларның хыяллары чынга аша.

«Ак Бүре» боз аренасы 2005 елның августында Казанга мең ел тулу уңаеннан ачыла. Октябрь аенда исә 1996-1999 елларда туган балалар арасыннан шайбалы хоккей буенча дүрт укыту-күнекмә бирү төркемнәре төзелә. Даими шөгыльләнүләрнең нәтиҗәсе озак көттерми: 2005-2006 еллар сезонында «Ак Бүре» яшүсмерләр командасы «Алтын шайба» бүләгенә үткәрелгән ярышларда беренче урынны ала.

Бүгенге көндә «Ак Бүре»дә 8 яшьтән алып 14 яшькәчә малайлар шөгыльләнә. Алар яшь буенча 7 төркемгә бүленә.

Чыганаклар 
 Чемпион булу серләре: хоккей/ авт-төз. Г.Сибгатова. - Казан: Татар. кит. нәшр., 2010. - 71 б.: рәс. б-н.

Шулай ук карагыз 
 «Ак Барс» хоккей клубы

Спорт оешмалары
Камил Фәткуллин

Фәткуллин Камил – танылган көрәшче (грек-рим өслүбе). Халыкара спорт мастеры (1978), СССР атказанган спорт мастеры (1980). 
СССР чемпионы (1977, 1979), дөнья чемпионаты көмеш медаль иясе (1977, 1979, 1983 – 57 кг. категориясендә), Европа чемпионы. «Дуслык» (1984) бәйгесе җиңүчесе. Авырлык категориясе – 52 кг кадәр, 57 кг кадәр.

Тәрҗемәи хәле
Камил Мәхмүт улы Фәткуллин 1957 елда Ташкәнт өлкәсендә дөньяга килгән.

Ташкәнтнең «Динамо» һәм «Буревестник» такымнары өчен чыгыш ясаган.

1975 елда яшьләр арасындагы Болгариядә узган дөнья чемпионатында, 1976 елда Польшада узган Европа чемпионатында беренчелекне яулый.

1977 елда башта Төркиядәге  Европа чемпионатында венгр Лайош Рацка оттырып өченче була. Гөтеборгтагы (Швеция) Дөнья чемпионатында венгрны җиңә, ләкин финалда Румыниядән килгән Нику Гынкэга оттыра.

1979 елда үзенең икенче дөнья чемпионатында яңадан икенче булып кала. Бу юлы да аның юлын Лайош Рац кисеп чыга, венгр финалда җиңә. Әлеге венгр белән Камил Фәткуллин барлыгы 4 тапкыр очраша, ике кат җиңә, ике – җиңелә.

1981 елда Бүкрәш Универсиадасында икенче урынга чыга.

1983 елда Киевта узган Дөнья беренчелегендә яңадан икенче урыннан биегрәк күтәрелә алмый. Бу юлы ул авыррак, 57 кг категориядә чыгыш ясый. Финалда японияле Масако Этога оттыра.

Ниһаят, 1984 елда ул Европа беренчелегендә 1нче урынга чыга. Бу турнир Швециянең Йөнчөппиң каласында уздырылган. Бу юлы Камил Фәткуллин 4 көрәшчене чиста җиңә, бишенчесе – Алманиядән булачак Олимпия чемпионы Пассарелли үзе келәмгә чыгудан баш тарта.

Камил Фәткуллин үзе дә Лос-Анджелеста узарга тиешле Олимпия уеннарына җыелма команда составында барырга тиеш була, ләкин СССР җитәкчелеге соңгы мизгелдә Уеннарда катнашмаска дигән карарга килә. Олимпиада узган көннәрдә социалистик илләр спортчылары өчен «Дуслык-1984» уеннары оештырыла. Будапештта узган классик көрәш бәйгесендә Камил Фәткуллин җиңү яулый.

2004 елдан Үзбәкстанның грек-рим көрәшчеләре җыелма командасының баш тренеры. Үзбәкстанның Дустлык ордены (2009) иясе.

Искәрмәләр 

Көрәшчеләр
Үзбәкстанда туганнар
ССРБ халыкара класслы спорт осталары
Татар спортчылары
Тренерлар
Зәки Үмәров

Зәки Үмәров () – танылган көрәшче (самбо өслүбе). Ике тапкыр Дөнья чемпионы (1974, 1982), өч тапкыр дөнья Кубогы иясе, биш тапкыр СССР, җиде тапкыр РСФСР чемпионы, ике мәртәбә СССР халыклары Спартакиадасы җиңүчесе.

Тәрҗемәи хәле
Зәки Әхмәр улы Үмәров 1952 елда Горький өлкәсенең Татар Моклокасы авылында дөньяга килгән. 
Кечкенәдән үк милли көрәш белән ныклап шөгыльләнгән. Мәктәптә укыган чакта авыл сабантуйларында баш батыр булып кала.

Туган авылында мәктәпне тәмамлап бер төркем үсмерләр белән зур сәнәгать шәһәре булган Дзержинскига, №1 һөнәри училищега укырга керәләр. Биредә ул самбо көрәше түгәрәгенә йөри башлый. Аның беренче тренерлары – булачак РСФСР атказанган тренерлар Криворотов белән Волосов.

1972 елда СССР чемпионатында беренче катнашкач та, икенче урынны алган. Беренче уңышының очраклык түгеллеген исбатлап, киләсе елында да ил беренчелегендә пьедесталга баса, бу юлы өченче урын өчен дигән бүләккә.

1974 елда Зәки барча көндәшләрен җиңеп СССР беренчелегендә җиңә. Бу – шәһәр һәм өлкә өчен зур вакыйга булган дисәк, бер дә арттыру булмас. Моңарчы өлкә спортчыларыннан берәү дә моны булдыра алмаган.

Шул ук елны Улан-Баторда (Монголия) узган Дөнья беренчелегендә беренче урынны ала.

СССР җыелма командасында ул барлыгы 13 ел катнаша. Спорт тормышын 1984 елда, кабат Дзержинскта узган СССР чемпионатында җиңү яулап, тәмамлый.

Спорттан киткәч, «Химик» стадионы һәм стадион каршындагы спорт мәктәбе директоры итеп билгеләнә. Ул эшләгән дәвер эчендә стадионга кушылып бассейн һәм физик культура һәм сәламәтләндерү комплекс төзеләләр. 2009 елда ул соңгы әйтелгән үзәкнең директоры итеп билгеләнә. Стадионны хәзер аның улы Марат Үмәров, самбо көрәше спорт мастеры җитәкчелек итә.

Дзержинск шәһәрендә даими рәвештә Зәки Үмәров бүләкләренә татар-мишәр көрәше буенча бәйгеләр уздырыла.

Чыганак
 «Дзержинск. Город, история, люди»

Искәрмәләр

Көрәшчеләр
Дзюдочылар
ССРБ атказанган спорт осталары
Татар спортчылары
Тренерлар
Томас Транстремер

Томас Йоста Транстремер (; 1931 елның 15 апрелендә Стокһольмда туган) — XX гасыр швед әдәбиятының күренекле вәкиле, шагыйрь, язучы. 2011 елның Әдәбият өлкәсендә Нобель премиясе иясе.

Төп белгечлеге буенча — психолог. Төрмәдә утыручылар һәм авыр җәрәхәтләр алган кешеләр белән эшләгән.

1990 еллар башында авыр инсульт кичерә. Аның нәтиҗәсендә тәненең уң ягы катып кала. Транстремер сул кулы белән язарга өйрәнә.

Гомерен Вестерос шәһәрендә кичерә. Аннары хатыны белән Стокһольмга күчә.

2011 елда Әдәбият өлкәсендә Нобель премиясенә лаек була. Аны ул «үз шигырьләрендә бай эчтәлекле, җиңел аңлаешлы образлар белән чынбарлыкка яңа караш тудыру» өчен ала.

Иҗат 
Әдип – 12 шигырь һәм проза җыентыклары авторы.

Китаплары:
 «17 dikter» (1954) — «17 шигырь»
 «Hemligheter på vägen» (1958) — «Юлдагы серләр»
 «Den halvfärdiga himlen» (1962) — «Ярым тәмамланган җәннәт»
 «Klanger och spår» (1966) — «Тәрәзәләр һәм ташлар»
 «Mörkerseende» (1970) — «Төнге төш»
 «Stigar» (1973) — «Сукмаклар»
 «Östersjöar» (1974) — «Балтыйк»
 «Sanningbarriären» (1978) — «Хакыйкать киртәсе»
 «Det vilda torget» (1983) — «Кыргый квадрат»
 «För levande och döda» (1989) — «Тереләр һәм вафатлар өчен»
 «Sorgegondolen» (1996) — «Гондол кайгысы»
 «Den stora gåtan» (2004) — «Зур табышмак»

Искәрмәләр

Сылтамалар 

 Рәсми сайт 

Швеция язучылары
Швеция шагыйрьләре
Шевит язучылары
Шевит шагыйрьләре
Әдәбият өлкәсендә Нобель премиясе лауреатлары
Әлифба буенча Нобель премиясе лауреатлары
2011 ел әдәбиятта

2011 ел әдәбият тарихына яңа китаплар, вафат булган язучылар һәм халыкара бүләкләр белән кереп калачак.

Вакыйгалар 
 26 гыйнвар—6 февраль — 43 нче Халыкара Каһирә китап ярминкәсе.
 11—13 апрель — Лондон китап ярминкәсе.

Премияләр 
 Әдәбият өлкәсендә Нобель премиясе — Томас Транстремер, швед язучысы.
 Астрид Лидгрен исемендәге премия — Шаун Тан, Австралия балалар язучысы.
 Франц Кафка премиясе — Филипп Рот, АКШ язучысы.

Тукай премиясе 
 Шагыйрә Лена Шагыйрьҗан.
 Шагыйрь Илфак Ибраһимов.

Китаплар

Вафат булган әдипләр 
 1 гыйнвар — Георгий Балл, рус язучысы.
 17 гыйнвар — Жан Дютур, француз язучысы, Француз академиясе әгъзасы.
 17 февраль — Радик Фәизов, татар язучысы, хикәяче.
 14 апрель — Рафаэль Мостафин, татар язучысы.
 7 май — Шәүкәт Галиев, татар шагыйре.
 6 декабрь — Флера Сафиуллина, татар тел галимәсе, филология фәннәре докторы.
 8 декабрь — Фәнис Яруллин, татар шагыйре, язучы, драматург.

2011 ел
Даниэл Шехтман

Дан Ше́хтман — Исраил галиме, физик, химик. «Квазикристаллар»ны ачу өчен 2011 елның химия өлкәсендә Нобель премиясе лауреаты.

Тел-Әвивтә 1941 елда туа. 1966 елда Технионда бакалавр дәрәҗәсен ала, 1968 елда магистр була, ә 1972 елда PhD дәрәҗәсенә ирешә.

1996 елда Шехтман Исраил фәннәр академиясенә, 2000 елда — АКШның милли техник академиясенә, ә 2004 елда — Европа фәннәр академиясенә әгъза булып сайлана.

1984 елдан бирле Шехтман бишенче тәртиптәге симметрия күчәрле квазикристалларны тикшерә. Аларны ачу өчен 2011 елда ул химия өлкәсендә Нобель премиясенә лаек була.

Искәрмәләр 

Исраил химиклары
Исраил физиклары
Химия өлкәсендә Нобель премиясе лауреатлары
Әлифба буенча Нобель премиясе лауреатлары
Химиклар
Физиклар
Тимерҗан Кәлимуллин

Тимерҗан Кәлимуллин – танылган көрәшче, классик көрәш буенча халыкара дәрәҗәле спорт остасы, Европа чемпионы (1986), Дөнья кубогы иясе (1985), дөнья чемпионатының көмеш призеры (1986).

Тәрҗемәи хәле
Тимерҗан Мидхәт улы Кәлимуллин 1961 елны Омски шәһәрендә туган.

1978, 1979 һәм 1981 елларда яшьләр арасында СССР беренчелегендә җиңүче.

1986 елда Омск физкультура институтын тәмамлый. «Динамо» өлкә советында, өлкә физик культура һәм спорт комитетында инструктор булып эшли.

1990 елларда Омски өлкәсенең грек-рим көрәше федерацисен җитәкли.

2004 елдан – № 19 балалар-яшьләр мәктәбендә тренер булып эшли. 
Татарча көрәш Федерациясенең президиум әгъзасы.

2016 елның 24 июлендә, 55 яшендә Омскида вафат була.

Чыганаклар
	Омскида татар спортчылары турнир оештырды 

Көрәшчеләр
ССРБ халыкара класслы спорт осталары
Татар спортчылары
Тренерлар
Минсәет Таҗетдинов

Минсәет Таҗетдинов () – танылган көрәшче, классик көрәш халыкара дәрәҗәле спорт остасы, Европа чемпионы (1984), дөнья чемпионатының көмеш призеры (1985), СССР чемпионы (1984). Дөнья кубогы иясе (1984, 1985). 52 кг кадәр үлчәмдә чыгыш ясаган.

Тәрҗемәи хәле
Минсәет Тимергали улы Таҗетдинов 1960 елда Чуаш АССР Шыгырдан авылында дөньяга килгән.

Сембер «Динамо»сы өчен чыгыш ясый. 1986 елны Сембер педагогика институтын тәмамлагач, Минсәет Таҗетдинов тренерлык эшенә күчә. йөзләгән көрәшче әзерләп чыгара. Шыгырданда үз исемендәге көрәш клубын җитәкли.

Шыгырданда ел саен көрәш бәйгесе узып тора. Ул Шыгырдан егете Минсәет Таҗетдинов исемендәге бәйге.
Сембер өлкә татар милли-мәдәни мохтәрияте һәм татар эшкуарларының «Сембер» клубы милли спорт көрәшен үстерү, аны балалар һәм яшьләр арасында киңрәк тарату максатыннан чыгып Татарча көрәш федерациясе булдырганнар. Минсәет Таҗетдинов федерациянең вице-президент итеп сайланды.

Чыганак
 Шыгырданда Мирсәет Таҗетдинов призына ирекле һәм грек-рим көрәше буенча 16 нчы турнир узды 

Көрәшчеләр
ССРБ халыкара класслы спорт осталары
Татар спортчылары
ССРБ тренерлары
Россия тренерлары
Сергеевка (Чуашстан)

Сергеевка (, ) — Чуашстанның Муркаш районында урнашкан авыл.

Почта индексы — 429540. Гомумроссия административ-территориаль объектлары бүленеше классификаторы коды - 97232840013.

Дәүләт идарәсе секторы операцияләре классификациясе коды - 2101300011200.

Федераль салым хезмәте инспекциясе коды - 2136.

Халык 
2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 21 кешенең яшәве мәгълүм.

2002 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халык: чуашлар (100%), .

Искәрмәләр

Тышкы сылтамалар 
Чуаш энциклопедиясе.

Муркаш районы торак пунктлары
Рафаил Насибуллов

Рафаил Насибуллов (шулай ук ) – танылган көрәшче, классик көрәш буенча халыкара дәрәҗәле спорт остасы, Европа чемпионы (1982), дөнья чемпионатының көмеш призеры (1982), СССР чемпионы (1982, 1983), Поддубный ис. Көрәш бәйгесе җиңүчесе, Дөнья кубогы иясе. 62 кг кадәрге үлчәмдә чыгыш ясаган.

Тәрҗемәи хәле
Рафаил Кадыйр улы Насибуллов 1961 елны Саранск шәһәрендә эшчеләр гаиләсендә дөньяга килгән.

Классик көрәш белән 1976 елда Саранск «Динамо» клубында шөгыльләнә башлый. Беренче тренеры – Виктор Зотов. 1978 елны Рафаил Советлар Союзы мәктәп балалары 
«Спартакиад»сында беренчелекне яулый һәм 16 яше тулыр-тулмас спорт остасы нормасын тутыра.

1979 елны яшьләр арасындагы ил беренчелегендә җиңү яулый.

1982 елны СССР чемпионатында беренче булып чыга һәм Дөнья белән Европа беренчелегендә чыгыш ясарга хокукы ала.

Варнада (Болгария) узган Европа беренчелегендә аңа тиңнәр табылмый, ул барча көндәшләрен җиңеп чемпион исемен ала. Журналистлар аны танк белән чагыштыралар. Финалда аңа каршы чыккан мәшһүр болгар дөнья чемпионы Панайот Киров татар егетенә каршы берни эшли алмый.

Шул ук елны Катовице (Польша) Дөнья беренчелегендә барча көндәшләрен егып финалга чыга. Насибуллов Польша көрәшчесе Рышард Свирад белән көрәшкәндә көндәшенә алыш буена өмет күрсәтми. Исәп 4-0. Алыш бетәргә 7 секунд калып барганда кинәт хөкемдар чаңы яңгырый. Рафаил моны алыш беттегә санап көндәшен җибәрә, тегесе моннан файдаланып алым ясый. Хөкемдарлар бу этлекне чиста көрәшкә тиңләп иң югары – 5 балл итеп бәялиләр. Нәтиҗәдә алтын медаль Свирадка тапшырыла. Соңыннан билгеле булганча, СССР командасы тренерлары алдан хөкемдарлар белән килешеп, шулай итеп алтынны Польша командасына «бүләк» итәргә булганнар.

1983 елда тренерлар белән низаг көчәя генә барган. Ул елны Насибуллов икенче тапкыр СССР беренчелегендә җиңеп чыга. Ләкин баш тренер Сапунов Европа беренчелегенә башка көрәшчене алып барган.

Гаделсезлеккә түзә алмыйча, талантлы көрәшче спорn белән шөгыльләрен туктата.

2000 елдан Насибуллов грек-рим көрәше балалар һәм яшьләр олимпия резервы спорт мәктәбендә тренер. 2006 елдан – Россия яшьләр җыелма командасының тренеры.

Спортсмен 2009 елның 16 августында үз фатирында йөрәк җитешсезлеге белән дөньядан китә. Аның кабере ата-бабалары белән янәшә – Аксюн авылы зиратында.

Рәсемнәр

Чыганак
 Характерлы егет. Мордовия көрәше тарихында беренче Дөнья вице-чемпионы, Европа чемпионы Рафаиль Насибуллов вафат булды

Көрәшчеләр
ССРБ халыкара класслы спорт осталары
Татар спортчылары
Тренерлар
Кайбыч таңнары

Кайбыч район газетасы "Кайбыч таңнары" (рус."Кайбицкие зори") 1933 елда  коллективлашу елларында, Сталинның "Барлык колхозларны большевикларныкы, ә колхозчыларны мул тормышлы итәргә", -дигән девизы астында үз эшен башлаган "Колхоз бригадасы" газетасы дәвамчысы.

Төп темалары
Авыл тормышы, игенчеләр, терлекчеләр проблемалары, икътисад һәм алдынгы технология, мәдәният, спорт, гомумбелем бирү мәктәпләре, инвалидларны, ялгызларны, картларны социаль яклау - газетаның төп темалары. Укучы -язмаларның төп авторы.

Кушымталары
Балалар һәм үсмерләр өчен "Таңчулпан" махсус кушымтасы, "Сәламәтлек", "Экология хәбәрчесе" кушымталары район халкының ижади  активлыгын арттыра.

Соңгы өч елда газета һәм аның хезмәткәрләре республика конкурсларында төрле номинацияләрдә җиде тапкыр дипломга лаек булды.

Тираж
3600 данә гомуми тираж белән татар һәм рус телләрендә (татарча -2021, рус телендә -1584 данә, А-3 форматында) чыга. Газета Казан шәһәрендә "Идел Пресс" ДУПсендә басыла. Тираж буенча газетаны район халкының 70 проценты укый.

Юридик адреслар
Редактор: Нигматҗанова Фәридә Кәримовна

Юридик адрес: 422330, ТР, Кайбыч районы, Олы Кайбыч авылы, Кояшлы бульвар, 11.

Почта адресы: 422330, ТР, Кайбыч районы, Олы Кайбыч авылы, Кояшлы бульвар, 11.

Тел/факс: 8(84370) 21-6-14, 21-0-10 (факс), 21-2-79

Е-mail: kzori@rambler.ru

Нәшер итүче: «Татмедиа» ААҖ.

Чыганаклар 
 Кайбыч таңнары .

Тышкы сылтамалар 
 Кайбыч таңнары. 

К
К
Татарстан гәҗитләре
Скумин микстурасы

Скумин микстурасы үзен яхшы яктан гына “күрсәтте”, аңа түбәндәгеләр керә: 10,0-250,0 утчәчәк үләне төнәтмәсе; 5,0 шәр дүләнә сыгынтысы, песи үләне һәм сукыр кычыткан төнәтмәләре; 2,0 шәр эвкалипт һәм борыч бөтнек төнәтмәләре; 30,0 гөлҗимеш сиробы.

Клиник күзәтүләр буенча, әлеге микстураны 1-2 ай дәвамында ашарга 15-20 минут кала көнгә 3-4 тапкыр 10-15 мл күләмендә куллану йокыны яхшырта, кәефне нормальләштерә, Скумин синдромы билгеләрен бетерә.

Аны бик үк сизелерлек булмаган тайпылышлар вакытында, шулай ук фармакологик препаратларны туктатканнан соң ярдәмче дәвалау чарасы буларак билгелиләр.

Шулай ук карагыз 
 Виктор Скумин
 Скуминча психотренинг
 Скумин синдромы

Искәрмәләр

Әдәбият 
 
 
 

Фармакология
Медицина
Психиатрия
Кардиология