Umowa

Umowa, kontrakt (łac. contractus) – w prawie cywilnym zgodne porozumienie dwóch lub więcej stron ustalające ich wzajemne prawa lub obowiązki (ang. a meeting of minds). Na umowę składają się dwa lub więcej zgodnych oświadczeń woli (konsens) zmierzających do zawarcia umowy danego rodzaju. Złożenie przez strony oświadczeń woli, które nie są zgodne, określa się mianem dyssensu. Umowy są zawsze co najmniej dwustronnymi czynnościami prawnymi 

Oprócz umów w rozumieniu prawa cywilnego istnieją także umowy administracyjne i umowy międzynarodowe. Niniejszy artykuł dotyczy tylko umów cywilnoprawnych.

Umowa w prawie polskim 
Umowy w polskim prawie cywilnym reguluje podgałąź prawa cywilnego zwana prawem zobowiązań, której zasadniczy zrąb znajduje się w księdze trzeciej kodeksu cywilnego. Księga ta zawiera zarówno przepisy regulujące kwestie wspólne dla wszystkich umów – związane z ich zawarciem, ważnością, wykonywaniem itp. – jak i przepisy regulujące konkretne typy umów, najczęściej spotykane w obrocie prawnym, na czele ze sprzedażą. Oprócz umów regulowanych przez prawo zobowiązań jest również kilka typów umów regulowanych przez inne podgałęzie prawa cywilnego: prawo rzeczowe (np. umowa o zniesienie współwłasności, umowa o ustanowienie wieczystego użytkowania) i prawo spadkowe (umowa zbycia spadku, umowa o dział spadku).

Sposoby zawierania umów 
Do swoistych sposobów zawierania umów należą:
 złożenie oferty i jej przyjęcie
 negocjacje (rokowania)
 aukcja (przetarg ustny)
 przetarg (przetarg pisemny).

Zasada swobody umów 

W prawie polskim od 1990 ponownie obowiązuje wywodząca się jeszcze z prawa rzymskiego zasada swobody umów, wyrażona w art. 353¹ Kodeksu cywilnego:
 "strony zawierające umowę mogą ułożyć stosunek prawny według swego uznania, byleby jego treść lub cel nie sprzeciwiały się właściwości (naturze) stosunku, ustawie ani zasadom współżycia społecznego".

Oznacza to, że co do zasady strony mogą w ramach swobody umów, nie przekraczając pewnych granic, umówić się o wszystko, co prawo uznaje za podlegające jego uregulowaniom.

Doktrynalny podział umów 
Ze względu na obowiązki stron wyróżnia się umowy:
 jednostronnie zobowiązujące (np. umowa darowizny) – tylko jedna strona jest wierzycielem, a druga dłużnikiem,
 dwustronnie zobowiązujące (np. umowa pożyczki) – obie strony są zarówno wierzycielami, jak i dłużnikami. 

W przypadku umów jednostronnie zobowiązujących wierzyciel też może być zobowiązany do określonych czynności, jak np. jak się wydaje  obdarowany do wdzięczności. Ponadto musi on współdziałać z dłużnikiem przy wykonywaniu przez niego zobowiązania.

Wśród umów dwustronnie zobowiązujących wyróżnia się umowy wzajemne, w których świadczenie jednej ze stron ma odpowiadać świadczeniu drugiej strony (być jego ekwiwalentem). Przykładem tego typu umów jest np. umowa sprzedaży, w której jedna ze stron zobowiązuje się przenieść własność rzeczy, a druga strona zobowiązuje się w zamian za to zapłacić cenę. Przy tym ekwiwalentność ocenia się tu bardziej z punktu widzenia stron niż wskaźników obiektywnych.

Umowy dzielą się ponadto na:
 nazwane – uregulowane w Kodeksie cywilnym lub innych ustawach (np. sprzedaż, pożyczka, użyczenie, przewóz)
 nienazwane – tworzone na zasadzie swobody umów (np. franczyza, factoring, forfaiting, sponsoring).

Forma umowy 

Prawo może uzależniać skutki prawne umowy od zawarcia jej z zachowaniem określonej formy. Ze względu na formę wyróżnia się umowy zawarte:
 w drodze czynności konkludentnych (per facta concludentia) – takich, które nie mogą być uznane za formę ustną, a są zrozumiałe dla stron umowy (przykładem może być umowa sprzedaży dwóch piw przez podniesienie dwóch palców, któremu towarzyszy akceptujące kiwnięcie głową barmana),
 ustnie,
 w formie pisemnej,
 w formie dokumentowej,
 w formie elektronicznej,
 w formie pisemnej z notarialnym lub urzędowym potwierdzeniem podpisu,
 w formie pisemnej z urzędowym potwierdzeniem daty,
 w formie aktu notarialnego,
 w formie przewidzianej ustawą szczególną,
 inne, niewystępujące w prawie polskim.

Co do zasady przy zawieraniu umów nie jest wymagane zachowanie szczególnej formy, jednakże istnieją liczne wyjątki od tej zasady (np. w prawie polskim umowa przenosząca własność nieruchomości wymaga dla swej ważności formy aktu notarialnego).

Rozwiązanie umowy 
Rozwiązanie umowy może nastąpić poprzez:
 wypowiedzenie umowy – ma skutek ex nunc, w razie jego poczynienia rozwiązanie następuje po upływie okresu wypowiedzenia, a w jego braku niezwłocznie po wypowiedzeniu; długość okresu wypowiedzenia może wynikać z umowy, ustawy lub zwyczaju.
 odstąpienie od umowy – ma skutek ex tunc, w razie jego poczynienia umowę uważa się za niezawartą. 
 zawarcie umowy rozwiązującej (contrarius consensus) – prawo polskie nie reguluje tego typu umów, jednakże jest ono dopuszczalne na podstawie zasady swobody umów. Rozwiązanie następuje w momencie zawarcia umowy rozwiązującej lub w terminie określonym przez strony.

Rodzaje umów 
 umowa dwustronna
 umowa wielostronna - np. umowa spółki partnerskiej między czterema partnerami
 umowa adhezyjna
 umowa, której zawarcie jest obligatoryjne - np.umowa OC dla posiadaczy pojazdów mechanicznych
 umowa administracyjna
 umowa przysparzająca
 umowa losowa
 umowa nazwana
 umowa nienazwana - contracus innominati
 umowa mieszana
 umowa nieodpłatna - inaczej pod tytułem darmym
 umowa odpłatna
 umowa inter vivos - inaczej między żyjącymi
 umowa mortis causa - inaczej na wypadek śmierci
 umowa ramowa
 umowa konsensualna
 umowa realna
 umowa kauzalna
 umowa niekauzalna - inaczej abstrakcyjna lub oderwana
 umowa wzajemna
 umowa niewzajemna
 umowa zobowiązująca
 umowa rozporządzająca
 umowa konsumencka.

Zobacz też 
 list intencyjny

Umowy regulowane przez polski Kodeks cywilny 
 umowa sprzedaży
 umowa zamiany
 umowa dostawy
 umowa kontraktacji
 umowa o dzieło
 umowa o roboty budowlane
 umowa najmu
 umowa dzierżawy
 umowa leasingu
 umowa użyczenia
 umowa pożyczki
 umowa rachunku bankowego
 umowa zlecenia
 umowa o świadczenie usług, do której stosuje się odpowiednio przepisy o umowie zlecenia z mocy art. 750 k.c.
 umowa agencyjna
 umowa komisu
 umowa przewozu
 umowa spedycji
 umowa ubezpieczenia
 umowa przechowania
 umowa składu
 umowa spółki
 umowa poręczenia
 umowa darowizny
 umowa renty
 umowa o dożywocie
 umowa przekazania nieruchomości
 umowa o dział spadku
 umowa przenosząca własność nieruchomości
 umowa przenosząca własność ruchomości
 umowa przedwstępna
 umowa o świadczenie mające zostać spełnione przez osobę trzecią
 umowa o spełnienie świadczenia na rzecz osoby trzeciej (tzw. pactum in favorem tertii)
 umowa o zwolnienie z obowiązku świadczenia na rzecz osoby trzeciej
 umowa o zwolnienie z długu
 umowa cesji (przelewu wierzytelności)
 umowa o przejęcie długu

Umowy regulowane przez inne polskie ustawy niż polski Kodeks cywilny 
 umowa zawarta w wyniku prowadzenia postępowania mającego na celu udzielenie zamówienia publicznego
 umowa o partnerstwie publiczno-prywatnym
 umowa przewozu uregulowana prawem przewozowym
 umowa o timesharing
 umowa kredytu
 umowa gwarancji bankowej
 umowa o świadczenie usług turystycznych
 umowa rachunku bankowego
 porozumienie wekslowe
 umowa o pomocy przy zbiorach

Umowa o pracę

Umowa w prawie międzynarodowym

Zobacz też 

 essentialia negotii
 accidentalia negotii
 naturalia negotii
 allotment

Przypisy

Bibliografia 
 Radwański Z., Prawo cywilne – część ogólna, Warszawa 2007.
 Maciej Koszowski, Jak dobrze napisać umowę, Warszawa 2019.

Prawo zobowiązań