Eugeniusz Bodo

Eugeniusz Bodo, właśc. Bohdan Eugène Junod (ur. 28 grudnia 1899 w Genewie, zm. 7 października 1943 w Kotłasie) – polski aktor filmowy, rewiowy i teatralny. Syn Polki i Szwajcara, reżyser, scenarzysta, tancerz, piosenkarz i producent filmowy. Jeden z najwybitniejszych i najpopularniejszych aktorów międzywojennego polskiego kina i teatru

Pseudonim sceniczny – „Bodo” – pochodzi od pierwszych sylab imion: jego pierwszego imienia (Bohdan) i trzeciego imienia matki (Jadwiga Anna Dorota).

Życiorys 

Jego ojciec ponoć pochodził z arystokracji francuskiej, z rodziny osiadłej w okresie wojen napoleońskich w Szwajcarii, był ewangelikiem reformowanym, a matka – Jadwiga Anna Dorota Dylewska (zm. 1944) – polską szlachcianką z Mazowsza, katoliczką. Eugeniusz był wyznania swego ojca.

Rodzice E. Bodo poznali się i zawarli związek małżeński w II poł. XIX wieku. Teodor Junod, z wykształcenia inżynier, zafascynowany nowym wynalazkiem, jakim było nieme kino, zaczął krążyć po Cesarstwie Rosyjskim oraz na pograniczu Chin i Persji z pokazami filmowymi. W 1903 Junodowie pojawili się w Łodzi, gdzie T. Junod poznał innego przedsiębiorcę o podobnych zainteresowaniach – propagatora sztuki filmowej – Edwarda Juliusza Vortheila (19 IX 1851 – 25 II 1927; pochowany w Pabianicach), Holendra lub Duńczyka z pochodzenia, z którym zawiązał spółkę kinową. Ludwik Sempoliński wspominał, że Junod był „specjalistą od prowadzenia kabaretów” na prowincji. Najpierw, na kilka miesięcy 1903, wydzierżawili od braci Krzemińskich „Gabinet Iluzji”, kino przy Piotrkowskiej 17. Stąd przenieśli się na Piotrkowską 21, gdzie z frontowym wejściem utworzyli Teatr Iluzji „Urania” z salką na 30 osób. W 1907. zbudowali specjalny drewniany budynek kino-teatralny na zapleczu domów u zbiegu obecnych ulic Piotrkowskiej i S. Jaracza (obecnie w tym miejscu dom handlowy „Magda”), do którego przenieśli swoją „Uranię”. O miejscu tym, jako swoim ulubionym, wspomina Julian Tuwim. Żona T. Junoda w pobliżu, przy ul. Piotrkowskiej otworzyła restaurację „Masque”.

Aktor przez całe życie zachował obywatelstwo Szwajcarii (co przyczyniło się do jego śmierci), jednak fakt ten nie był powszechnie znany w okresie międzywojennym.

Zadebiutował na deskach ojcowskiej „Uranii”, prawdopodobnie w numerze opisywanym we wspomnieniach Ludwika Starskiego jako „10-letni kowboj Bodo – cudowne dziecko XX wieku”. Imię kowboja stało się artystycznym pseudonimem artysty.

W 1917 zaczął występować jako piosenkarz i tancerz na scenach rewiowych, początkowo w Poznaniu i Lublinie, a od 1919 w Warszawie m.in. w kabaretach: „Qui Pro Quo”, „Morskie Oko”, „Cyganeria” i „Cyrulik Warszawski”. W 1925 zadebiutował w filmie Rywale i od tego momentu rozpoczęła się jego ogromna popularność. Ogółem zagrał w ponad 30 filmach. Grał zarówno role amantów, tragiczne, komediowe i w filmach muzycznych. Śpiewane przez niego w filmach piosenki stawały się w Polsce szlagierami.

27 maja 1929, prowadząc swój samochód marki Chevrolet, którym podróżował z kabaretu „Morskie Oko” w Warszawie do Poznania wraz z czterema pasażerami, nocą ok. 3–4 km przed Łowiczem spowodował wypadek, w którym pojazd na zakręcie wypadł z jezdni i stoczył się z ok. 4-metrowego nasypu, w wyniku czego śmierć na miejscu poniósł aktor Witold Roland (według innego źródła kierowca w ciemnościach wpadł samochodem na nieoznakowaną stertę kamieni). Bodo został skazany na karę 6 miesięcy pozbawienia wolności w zawieszeniu.

Gdy dorobił się w Warszawie mieszkania, sprowadził do siebie matkę. Uważany był za dowcipnego, szarmanckiego i uwodzicielskiego, co przysparzało mu wiele wielbicielek. Przez kilka lat był związany z aktorką Norą Ney. Miał ożenić się z ekscentryczną, czarnoskórą aktorką amatorką, Tahitanką Reri (Anne Chevalier). Poznali się, gdy Reri przyjechała do Warszawy na jedyny w Polsce występ. Bodo namówił ją do pozostania w Polsce. W 1934 obsadził ją w filmie Czarna perła. Mieszkali w domu przy ul. Marszałkowskiej. Ostatecznie, z powodu różnic kulturowych i nadużywania alkoholu przez narzeczoną, do małżeństwa nie doszło. Inaczej opisuje to Arkady Fiedler: (…) a Bodo jak to Bodo. Niestety gładysz, dzióbasowy letkiewicz, po kilku tygodniach sprzykrzył sobie egzotyczną aktorkę i tu zaczęła się mniej chwalebna część romansu. Bodo zaczął bezceremonialnie wpychać Reri w ramiona innych galopantów, swych koleżków, a im więcej ich było, tym lepiej dla niego; im rzęsiściej lała się gorzałka, tym skuteczniejsza woda na młyn szałaputa. Gdy Reri wyrwała się z birbancko-sprośnego bagienka i wyjechała z Polski, już było za późno, by się wyprostować; nie mogła wyzbyć się trunkowego nałogu. (…).

Reklamował krawaty od „Chojnackiego”, kapelusze „Młodkowskiego” i marynarki „Old England”. Był abstynentem, miłośnikiem kobiet i jedzenia.

Miał doga niemieckiego – arlekina o imieniu Sambo (Sambo został zabity przypadkowo podczas powstania warszawskiego).

W latach 30. zaczął pisać scenariusze, a tuż przed wybuchem II wojny światowej zaczął reżyserować filmy, w których grał główne role. Był producentem i jednym ze współwłaścicieli (od 1931) wytwórni filmowej B.W.B. (skrót od nazwisk właścicieli Bodo, Waszyński i Brodzisz), która zrealizowała m.in. Bezimiennych bohaterów (1932) i Głos pustyni (1932) oraz właścicielem od 1933 wytwórni „Urania-Film” (nazwał ją na cześć firmy nieżyjącego już ojca), w której powstały jego największe przeboje. W 1939 podpisał bardzo korzystny kontrakt z amerykańską wytwórnią filmową.

W 1935 występował w Palestynie. W 1938 występował z programem estradowym z Mirą Zimińską. W 1939 zamieszkiwał w Warszawie przy ul. Marszałkowskiej 132, a w kwietniu tego roku otworzył w Warszawie przy ul. Foksal 17 kawiarnię Café-Bodo, a na piętrze kupił czteropokojowy apartament. Rozpoczął przygotowania do reżyserii nowego filmu Uwaga – szpieg!. Pod koniec sierpnia 1939 anonsowano w prasie realizację tego filmu (Bodo miał być jego reżyserem i zagrać w nim) oraz innej produkcji, w której miał wystąpić aktor (Moja mama to ja). W tym miesiącu podpisał kontrakt z nowym teatrem „Tip-Top”.

Po wybuchu II wojny światowej, we wrześniu 1939 oddał kawiarnię w dzierżawę i, uciekając przed wojną, przeniósł się do Lwowa, gdzie zamieszkał w podlwowskich Brzuchowicach. Tam, znając biegle rosyjski, został konferansjerem i występował w teatrze Tea-Jazz Henryka Warsa. Dokonywał nagrań swoich piosenek w wersji rosyjskiej. Wtedy też, po powrocie z jednego z tournée po ZSRR, postanowił wyemigrować do USA i złożył w tej sprawie dokumenty, ujawniając obywatelstwo szwajcarskie.

Nie zdążył wyjechać. Po ataku III Rzeszy na ZSRR NKWD aresztowało go 26 czerwca 1941 w mieszkaniu (lub według innej relacji w Parku Jezuickim) i wywiozło do Moskwy, a 9 lipca 1941 został osadzony w więzieniu w Ufie. Przyczyną aresztowania było ujawnienie paszportu szwajcarskiego, wskutek czego był podejrzany o działalność szpiegowską. Na początku 1942 został poddany pierwszym przesłuchaniom, a w maju 1942 został przeniesiony do więzienia Butyrki w Moskwie, gdzie został poddany kolejnym przesłuchaniom. Decyzją specjalnej narady przy NKWD ZSRR na wniosek z 30 października 1942 podpisany przez Piotra Fiodotowa został skazany na 5 lat ciężkiego obozu wychowawczego jako element społecznie niebezpieczny. Wyrok został zatwierdzony 13 stycznia 1943. W czasie pobytu w Moskwie o jego uwolnienie starali się w imieniu ambasady polskiej Stanisław Kot i Tadeusz Romer, jednak władze sowieckie nie wyraziły na to zgody ze względu na szwajcarskie obywatelstwo Bodo. Z tych samych przyczyn nie objęła go amnestia dla obywateli polskich. Dodatkowo władze sowieckie uznały interwencję polskiej ambasady jako kolejny dowód na jego domniemane szpiegostwo. Pomiędzy styczniem a kwietniem 1943 jego współwięźniem na Butyrkach był 21-letni wówczas , późniejszy rosyjski muzykolog, który opisał swoje wspomnienia w wydanej w 1989 autobiografii „Dziennik więźnia”.

14 maja 1943 odtransportowano go z Moskwy do łagru w Kotłasie, w którym 19 czerwca został zdiagnozowany przez komisję lekarską jako niezdolny do pracy z powodu pelagry wskutek głodu i wyniszczenia, został umieszczony w obozowym szpitalu (wedle dokumentów szpitala obozowego przebywał w szpitalu już od 14 maja). 22 czerwca zapadła decyzja, aby „inwalidę cierpiącego na nieuleczalną chorobę” zwolnić z więzienia. Zmarł 7 października 1943, po czym został pochowany w zbiorowym grobie. Jako przyczynę śmierci podano gruźlicę płuc przy towarzyszącej pelagrze. Jednak w czasach PRL-u, ze względów politycznych, głoszono fałszywą wersję, zgodnie z którą Bodo miał zostać rozstrzelany przez Niemców po ich wkroczeniu do Lwowa.

18 października 1991 został zrehabilitowany przez rosyjskie władze na podstawie artykułu 3 Ustawy Federacji Rosyjskiej „O Rehabilitacji Ofiar Politycznych Represji”. 2 października 2011 w Kotłasie na cmentarzu Makaricha odsłonięty został pomnik, będący także symboliczną mogiłą artysty. Jego symboliczny grób znajduje się na cmentarzu Powązkowskim w Warszawie (kwatera 74-3-7).

Filmografia 

 Aktor
 1925: Rywale jako Geniuś
 1926: Czerwony błazen jako inspicjent
 1927: Uśmiech losu jako tancerz kabaretowy
 1929: Człowiek o błękitnej duszy jako rzeźbiarz
 1929: Policmajster Tagiejew jako Markowskij
 1930: Kult ciała jako Franciszek, pomocnik Czesława
 1930: Na Sybir jako robotnik
 1930: Niebezpieczny romans jako przywódca bandy włamywaczy
 1930: Uroda życia jako Roszow
 1930: Wiatr od morza jako Otto
 1932: Bezimienni bohaterowie jako komisarz Szczerbic
 1932: Głos pustyni jako szejk Abdullach
 1933: Jego ekscelencja subiekt jako subiekt Jurek
 1933: Zabawka jako Kuźma, syn gajowego
 luty 1934: Pieśniarz Warszawy jako Julian Pagórski
 marzec 1934: Kocha, lubi, szanuje jako praktykant aptekarski Władysław
 wrzesień 1934: Czy Lucyna to dziewczyna? jako inżynier Stefan Żarnowski
 grudzień 1934: Czarna perła jako Stefan
 1935: Jaśnie pan szofer jako hrabia Karol Boratyński
 1936: Amerykańska awantura jako Paweł
 1936: Bohaterowie Sybiru jako Władek
 1937: Książątko jako dziedzic Tadeusz Rolski
 1937: Piętro wyżej jako Henryk Pączek, spiker radiowy
 1937: Skłamałam jako Karol Borowicz
 1938: Paweł i Gaweł jako Paweł
 1938: Robert i Bertrand jako Bertrand
 1938: Strachy jako Zygmunt Modecki
 1938: Za winy niepopełnione jako Torence, wspólnik Holskiego
 1939: Uwaga szpieg jako agent polskiego wywiadu (film nieukończony)

 Reżyser
 1937: Królowa przedmieścia
 1938: Za winy niepopełnione
 1939: Uwaga szpieg (film nieukończony)

Dyskografia 
 Hanka Ordonówna, Eugeniusz Bodo (SP, Syrena-Electro9437)
 Eugeniusz Bodo (Pocztówka, Tonpress R-0508-II)
 1978: Jak za dawnych lat (LP, Muza SX-1701)
 1990: W starym kinie: Eugeniusz Bodo, Adolf Dymsza (LP, Muza SX-2920)
 2012: Eugeniusz Bodo – Już taki jestem zimny drań (2CD + DVD) AA MTJ NR 90233
 2016: Eugeniusz Bodo – Niezapomniane przeboje Książeczka + CD z 12 piosenkami, wydane przez Fakt

Najpopularniejsze piosenki 
 Ach, śpij, kochanie (Dlaczego nie chcesz spać; muz. Henryk Wars, sł. Ludwik Starski)
 Ach, te baby (muz. Roman Palester, sł. Jerzy Nel)
 Całuję twoją dłoń, madame (muz. Ralph Erwin, sł. Andrzej Włast)
 Czy potrafisz Joanno zagwizdać? (cover szwedzkiego przeboju „Kann du vissla, Johanna?” z 1932 z polskim tekstem, oryginalna muz. Sten Axelson, tekst Åke Söderblom, Bodo zaśpiewał ją w 1934 w duecie z Lucyną Szczepańską)
 Już taki jestem zimny drań (muz. H. Wars, sł. J. Nel, L. Starski)
 Najcudowniejsze nóżki (muz. H. Wars, sł. Jerzy Jurandot)
 O'Key (muz. H. Wars, sł. Konrad Tom, Emanuel Schlechter)
 Sex appeal (muz. H. Wars, sł. E. Schlechter)
 Tyle miłości (muz. H. Wars, sł. K. Tom)
 ros. Прощальная Песенка Львовского Джаза (trans. Praszczalnaja piesenka lwowskogo dżaza – sł. G. Grigoriew) pol. Pożegnalna piosenka lwowskiego jazzu, walc (po 1939) – wersja ros. Tylko we Lwowie (muz. H. Wars, sł. E. Schlechter),
 Tylko z tobą i dla ciebie (muz. H. Wars, sł. J. Nel, L. Starski)
 Umówiłem się z nią na dziewiątą (muz. H. Wars, sł. E. Schlechter)
 Zrób to tak (muz. H. Wars, sł. J. Nel, L. Starski)

Odznaczenia 
 Złoty Krzyż Zasługi (1938)

Inne 
 Interesował się filatelistyką, posiadał zbiór unikatowych znaczków, posegregowanych w klaserach.
 W swych dokumentach NKWD podało wzrost aktora pomiędzy 165 a 170 cm.
 Piosenki śpiewane przez Eugeniusza Bodo można było usłyszeć w wykonaniu takich artystów, jak np.: Adam Aston, Andrzej Bogucki i Zbigniew Rakowiecki, Jacek Bończyk, Olga Bończyk, Chór Dana, Tadeusz Drozda, Kinga Feid, Mieczysław Fogg, Piotr Fronczewski, Stefcia Górska, Albert Harris, Konrad Imiela, Robert Janowski, Anna Jantar, Edward Jasiński i Mikołaj Iwo, Anna Maria Jopek, Janusz Józefowicz, Edyta Jungowska, Jan Kobuszewski, Zbigniew Kurtycz, Bohdan Łazuka, Stanisława Nowicka, Tadeusz Olsza. Menasze Oppenheim, Orkiestra z Chmielnej, Jerzy Połomski, Janusz Popławski,  Maryla Rodowicz, Barbara Rylska, Ryszard Rynkowski, Justyna Steczkowska, Jarema Stępowski, Tomasz Stockinger, Szczepko i Tońko, Zbigniew Wodecki, Andrzej Zaucha, Aleksander Żabczyński.
 W 1997 powstał film dokumentalny Za winy niepopełnione. Eugeniusz Bodo, wyprodukowany przez Wytwórnię Filmów Oświatowych
 31 października 2012 Poczta Polska wprowadziła do obiegu serię 3 znaczków z cyklu „Ludzie kina i teatru”. Znaczek o wartości 3 zł (numer katalogowy 4439) przedstawia Eugeniusza Bodo.
 6 marca 2016 w TVP miał premierę poświęcony mu serial Bodo i jego fabularna, kinowa wersja pod takim samym tytułem. W rolę młodego Bodo wcielił się Antoni Królikowski, a w starszego – Tomasz Schuchardt.

Uwagi

Przypisy

Bibliografia 
 Ryszard Wolański, Leksykon Polskiej Muzyki Rozrywkowej, Warszawa 1995, Agencja Wydawnicza MOREX, , tu hasło Bodo, Eugeniusz, s. 19–20.
 Ryszard Wolański, Eugeniusz Bodo: Już taki jestem zimny drań, wyd. Rebis, Poznań 2012, .
 Wiesław Pierzchała, Agnieszka Magnuszewska, Tu w Łodzi debiutował słynny amant filmowy. W podwórku stał kino-teatr „Urania”, należący do ojca Eugeniusza Bodo; [w:] „Polska. Dziennik Łódzki”. 26-27 X 2013, nr 251, s. 6.
 ................., [w:] „Dziennik Łódzki”, 14 XI 1994, nr 264, s. 23 (artykuł ilustrowany dwoma zdjęciami policyjnymi z 1941 r., wykonanymi w więzieniu na Butyrkach w Moskwie).
 Aneta Kołaszewska, Za winy nie popełnione; [w:] „Gazeta Wyborcza. Magazyn”, 30 X 1997, nr 44, s. 32
 Maria Sondej, W 60 rocznicę łagrowej śmierci: Eugeniusz Bodo, zapomniany łodzianin. [w:] „Kronika Miasta Łodzi”, 2003, nr 2, s. 125–130.
 Anna Gronczewska, Amant Eugeniusz Bodo, który wychowywał się przy ulicy Piotrkowskiej; [w:] „Co tydzień historia” (dod. do „Polska. Dziennik Łódzki”), 29 XII 2016, s. 2–3.

Linki zewnętrzne 
 
 
 
 
 Jak umierał Eugeniusz Bodo, Jacek Marczyński, Rzeczpospolita, Warszawa, 07.10.2008
 
 
 
 Eugeniusz Bodo w bazie Akademii Polskiego Filmu
 Eugeniusz Bodo na fotografiach w bibliotece Polona

Artyści związani z Warszawą
Biografie kanonu polskiej Wikipedii
Polscy aktorzy filmowi
Polscy wokaliści
Polscy aktorzy teatralni
Polscy artyści kabaretowi
Polscy producenci filmowi
Polscy przedsiębiorcy XX wieku
Polscy reżyserzy filmowi
Polscy scenarzyści XX wieku
Polacy i obywatele polscy – więźniowie radzieckich łagrów
Polscy zesłańcy do środkowej Rosji
Polskie ofiary represji stalinowskich
Ofiary radzieckich łagrów
Polacy i obywatele polscy – więźniowie Butyrek
Skazani wyrokami sądów II Rzeczypospolitej
Odznaczeni Złotym Krzyżem Zasługi (II Rzeczpospolita)
Upamiętnieni symbolicznym grobem na cmentarzu Powązkowskim w Warszawie
Polacy pochodzenia szwajcarskiego
Ludzie urodzeni w Genewie
Urodzeni w 1899
Zmarli w 1943
Aktorzy związani z Łodzią