alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
Little Willie

Little Willie – pierwszy brytyjski prototyp czołgu Mark I, pierwszy czołg w historii. Pierwsze testy odbyły się 6 września 1915.

Historia 
W czasie I wojny światowej siłom brytyjskim brakowało pojazdu, który mógłby skutecznie pokonywać okopy wroga.

W 1915 roku pułkownik Ernest Swinton i pułkownik Maurice Hankey przekonali ówczesnego Pierwszego Lorda Admiralicji Winstona Churchilla, że kluczem do sukcesu są opancerzone pojazdy na gąsienicach, zdolne pokonywać okopy i tak powstał prototyp little Willie, czołg został wycofany z pracy kiedy w 1916 roku pojawił się czołg Mark I.

13-litrowy silnik Daimler-Knight o mocy 105 KM (78 kW) zasilany grawitacyjnie z dwóch zbiorników benzyny znajdował się z tyłu, pozostawiając wystarczająco dużo miejsca pod wieżą.

Brytyjczycy ten typ pojazdu nazwali tank, ponieważ chcieli ukryć jego prawdziwe zastosowanie lecz później utrwaliło się to w wojskowej terminologii (tank po angielsku oznacza zbiornik na wodę).

Przypisy 

Brytyjskie czołgi I wojny światowej
Henryk Dembiński (generał)

Henryk Dembiński, herbu Nieczuja (ur. 16 stycznia 1791 w Strzałkowie, zm. 13 czerwca 1864 w Paryżu) – polski generał, uczestnik napoleońskiej wyprawy na Rosję, powstania listopadowego i powstania węgierskiego a także podróżnik i inżynier.

Życiorys 
Syn chorążego krakowskiego Ignacego Dembińskiego i Marianny Moszyńskiej – córki hrabiów Moszyńskich, grand-metrów saskiego dworu. Pierwsze lata życia spędził we wsi Góry, w majątku ziemskim należącym do jego dziadka. Kiedy rodzice kupili wieś Sędziejowice, zamieszkał razem z nimi w obszernym dworze.

Posłany do wojskowej szkoły inżynierskiej w Wiedniu. W 1809 nie przyjął stopnia oficerskiego w armii austriackiej i zaciągnął się jako szeregowiec do armii Księstwa Warszawskiego. W 1812 awansowany na porucznika, a potem w trakcie bitwy pod Smoleńskiem na stopień kapitana. Był posłem na Sejm Królestwa Polskiego w roku 1825. Krótki czas mieszkał w Witkowicach koło Ropczyc.

Brał udział w powstaniu listopadowym, gdzie wyróżnił się zwłaszcza w wyprawie na Litwę.

W sierpniu 1831 został mianowany generałem dywizji i przez krótki czas pełnił funkcję wodza naczelnego. Gubernator wojskowy Warszawy od 9 sierpnia do 12 sierpnia 1831. Brał także udział w bitwach pod Dębem Wielkim i Ostrołęką. Po zakończeniu powstania wyemigrował do Francji, gdzie był związany z obozem A.J. Czartoryskiego. Członek władz Związku Jedności Narodowej.

W powstaniu węgierskim w 1849 roku dowodził węgierską Armią Północną, następnie powołany na stanowisko szefa sztabu naczelnego i wodza naczelnego armii węgierskiej. Ponieważ jego kandydatura wzbudzała zazdrość wśród niektórych węgierskich przywódców (szczególnie Artúra Görgeya), z funkcji tej zrezygnował po niepowodzeniu pod Kápolną. Po kolejnej klęsce armii węgierskiej pod Temeszwarem oraz rezygnacji Lajosa Kossutha wyjechał do Turcji i wstąpił do armii sułtana osmańskiego Abdülmecida I.

W 1850 r. powrócił do Paryża, gdzie zmarł. Pochowany na cmentarzu w Montmorency.

Upamiętnienie 
W Strzałkowie w miejscowości urodzenia gen. Henryka Dembińskiego w okresie Polski Ludowej zbudowano pomnik poświęcony generałowi na którym umieszczono napis, cyt.GENERAŁOWI HENRYKOWI DEMBIŃSKIEMU 1791-1864 UR W STRZAŁKOWIE BOHATEROWI WALK O WOLNOŚĆ POLSKI 1830/31 I WĘGIER 1848/49 RODACY.

W Budapeszcie znajduje się ulica Dembinszky utca.

Przypisy

Bibliografia 
 A.Bata Ropczyce i Ziemia Ropczycka ,2002 str.26.

Linki zewnętrzne 
 Henryk Dembiński w bibliotece Polona
 Polskie krajobrazy
 

Henryk Dembiński
Ludzie związani z Ropczycami
Oficerowie Wojska Księstwa Warszawskiego
Polacy we Francji 1795–1918
Polscy inżynierowie
Powstańcy węgierscy (1848–1849)
Polacy – wojskowi armii tureckiej
Pochowani na cmentarzu w Montmorency
Uczestnicy inwazji na Rosję 1812 (strona polska)
Posłowie na Sejm Królestwa Kongresowego (1825)
Generałowie dywizji powstania listopadowego
Uczestnicy bitwy pod Ostrołęką (1831)
Uczestnicy bitwy pod Smoleńskiem 1812 (strona francuska)
Wodzowie naczelni powstania listopadowego
Członkowie Związku Jedności Narodowej
Żołnierze Legionów Polskich 1848–1849
Polacy odznaczeni Medalem św. Heleny
Urodzeni w 1791
Zmarli w 1864
Polscy autorzy pamiętników i dzienników
Koncert (forma muzyczna)

Koncert (łac. concerto – spieram się, walczę, współzawodniczę) – forma muzyczna, której istotą jest kontrastowanie partii zespołu (orkiestry) i partii solowej, zespołu i grupy solistów (concerto grosso), bądź samych partii solowych (np. koncerty wokalne).

Określenie „koncert” było początkowo używane na określenia utworów wokalno-instrumentalnych, w których instrumenty grały niezależne partie – w przeciwieństwie do powszechnej praktyki renesansowej, w której instrumenty towarzyszące głosom tylko je dublowały. Przykładami tych najwcześniejszych koncertów są m.in. In Ecclesiis Giovanniego Gabrielego czy Saul, Saul, was verfolgst du mich Heinricha Schütza.

Pierwsze koncerty instrumentalne w swej obsadzie i konstrukcji przypominały wczesnobarokową sonatę solową czy canzonę instrumentalną jedno- lub wielogłosową z basso continuo. W muzyce polskiej słowa „concerto” jako pierwszy użył Adam Jarzębski do określenia utworów na 1-2 instrumentalne głosy solowe i basso continuo.

Później koncert w najczęściej spotykanej postaci ma budowę trzy-, cztero- (concerto da chiesa) lub – rzadziej – wieloczęściową i przeznaczony jest na jeden lub więcej (concerto grosso) instrumentów solowych z towarzyszeniem orkiestry. Forma koncertu ugruntowana została na przełomie XVII i XVIII wieku. Niektóre koncerty, zwłaszcza dziewiętnastowieczne, mają charakter wirtuozowski i popisowy.

Przypisy

Bibliografia
Poemat symfoniczny

Poemat symfoniczny  – instrumentalna forma muzyczna. Za twórcę pierwszego poematu symfonicznego uchodzi Ferenc Liszt. Poemat symfoniczny to utwór o charakterze programowym, zwykle sugerowanym już w tytule. Forma nie posiada określonej budowy i jest podporządkowana wymogom fabularnej treści, inspirowanej najczęściej literaturą, rzadziej sztukami plastycznymi. Wczesne poematy symfoniczne były zazwyczaj jednoczęściowe.  W XIX-wiecznych Niemczech w odniesieniu do poematu symfonicznego używano nazw Tondichtung, Musikalisches Gedicht, Sifnonische Dichtung i innych. W literaturze muzycznej pierwszy raz określenia Tondichtung użył Carl Loewe w stosunku do utworu Mazeppa op. 27 według Byrona, napisanego w 1830 r.

Do rozwoju tej formy najbardziej przyczynili się:
 Ferenc Liszt – napisał m.in.:
 Les Preludes (Preludia, według Medytacji Lamartine'a)
 Tasso, lamento e trionfo (według Byrona)
 Co słychać w górach
 Orfeusz
 Prometeusz
 Hungaria
 Hamlet
 Bitwa Hunów
 Mazepa
 Camille Saint-Saëns
 Kołowrotek Omfalii (Le Rouet d'Omphale), op. 31
 Phaëton, op. 39
 Taniec szkieletów (Danse macabre), op. 40
 La Jeunesse d'Hercule, op. 50
 Bedřich Smetana
 cykl 6 poematów symfonicznych Má vlast (Moja ojczyzna), w tym najsłynniejszy Vltava (Wełtawa)
 Antonín Dvořák
 Wodnik op. 107
 Południca op.108
 Złoty kołowrotek op.109
 Leśny gołąb op. 110
 Pieśń bohaterska op. 111
 Zygmunt Noskowski
 Step op. 66
 Piotr Czajkowski
 fantazja symfoniczna Burza, op. 18 – według Szekspira
 uwertura fantastyczna Romeo i Julia – według Szekspira
 uwertura Rok 1812, op. 49
 ballada symfoniczna Wojewoda, op. 78 – według poematu Mickiewicza
 Anatolij Ladow
 Baba Jaga, op. 56
 Zaczarowane jezioro, op. 62
 Kikimora, op. 63
 César Franck
 Richard Strauss
 Don Juan op. 20
 Śmierć i wyzwolenie op. 24
 Till Eulenspiegel op. 28
 Also sprach Zarathustra, op. 30 (Tako rzecze Zaratustra)
 Ein Heldenleben, op. 40
 Konstanty Gorski
 Na Olimpie według noweli Henryka Sienkiewicza
 Zaczarowane koło według baśni Lucjana Rydla
 Mieczysław Karłowicz
 Powracające fale, op. 9
 Odwieczne pieśni, op. 10
 Rapsodia litewska, op. 11
 Stanisław i Anna Oświecimowie, op. 12
 Smutna opowieść, op. 13
 Epizod na maskaradzie, op. 14
 Paul Dukas
 scherzo symfoniczne L'Apprenti sorcier (Uczeń czarnoksiężnika)
 Jean Sibelius
 En Saga, op. 9
 Le Cygne de Tuonela, op. 22 nr 3
 Finlandia, op. 26
 Córka Pohjola, op. 49
 Oceanidy, op. 73
 Ottorino Respighi
 Pini di Roma (Pinie rzymskie)
 Fontane di Roma (Fontanny rzymskie)
 Feste Romane
 Bolesław Szabelski
 Mikołaj Kopernik
 Wojciech Kilar
 Krzesany
 Kościelec 1909
 Modest Musorgski
 Noc na Łysej Górze
jak również inni kompozytorzy (np.: Arnold Bax, Carl Nielsen).

Przypisy
Formy wokalne

Forma wokalna – forma muzyczna, w której wyłącznym lub dominującym składnikiem jest śpiew: solowy lub chóralny.

Do form wokalnych należą:
 aria
 arietta
 kantata
 madrygał
 motet
 pieśń
 recitativo

Formy wokalne
Narkomania

Narkomania (gr. narke – odurzenie, mania – szaleństwo) – potoczne określenie odnoszące się do uzależnienia od substancji chemicznych wpływających na czynność mózgu. Narkomania charakteryzuje się:
 tzw. głodem narkotycznym
 przymusem zażywania środków odurzających
 chęcią zdobycia narkotyku za wszelką cenę i wszystkimi sposobami.

W zależności od stosowanego środka uzależniającego zastosowano podział na:
 morfinizm – uzależnienie od zażywania morfiny
 kokainizm – uzależnienie od zażywania kokainy
 heroinizm – uzależnienie od zażywania heroiny
 alkoholizm – uzależnienie od zażywania alkoholu
 nikotynizm – uzależnienie od zażywania nikotyny (zawartej w tytoniu)
 uzależnienie od wziewnych środków odurzających.

Poza wymienionymi powyżej istnieje jeszcze wiele innych określeń, używanych w literaturze przedmiotu.

Zobacz też 

 uzależnienie
 leczenie uzależnień

Linki zewnętrzne 
 Krajowe Biuro ds. Przeciwdziałania Narkomanii
 
 Serwis pomocowo-edukacyjny nt. narkomanii
 Unijny portal „Zdrowie” - Narkotyki
Muzyczne formy liturgiczne

Muzyczne formy liturgiczne – formy muzyczne oparte na treściach religijnych lub wykorzystywane w celach liturgicznych.

Formy religijne
centicle,
hymn,
kolęda,
msza,
oratorium,
psalm,
requiem.

 
Muzyka chrześcijańska
Antygonidzi

Antygonidzi – dynastia macedońska wywodząca się od jednego z diadochów, Antygona Jednookiego, władająca Macedonią w okresie hellenistycznym. Jej zmierzch wiązał się z podbiciem Macedonii przez Rzymian i utworzeniem z niej rzymskiej prowincji.

 Antygon I Jednooki (Antigonos Monophthalmos) 306 p.n.e. - 301 p.n.e.
 Demetriusz I Poliorketes (Demetrios Poliorketes) 306 p.n.e. - 283 p.n.e. (razem z ojcem do 301 p.n.e.)
 Antygon II Gonatas (Antigonos Gonatas) 283 p.n.e. - 239 p.n.e.
 Demetriusz II Antygonida (Demetrios) 239 p.n.e. - 229 p.n.e.
 Antygon III Doson (Antigonos Doson) 229 p.n.e. - 221 p.n.e.
 Filip V (Philippos) 221 p.n.e. - 179 p.n.e.
 Perseusz (Perseus) 179 p.n.e. - 168 p.n.e.
 Andriskos (Andriskos) 149 p.n.e. - 148 p.n.e.

Zobacz też 
 Antypatrydzi
 Argeadzi

Drzewo genealogiczne 

Dynastie hellenistyczne
Drzewa genealogiczne
Attalidzi

Attalidzi – dynastia pergamońska. Członkowie dynastii:
władcy bez tytułu królewskiego:
Filetajros: 283 p.n.e. - 263 p.n.e.,
Eumenes I: 263 p.n.e. - 241 p.n.e.,
władcy z tytułem królewskim (basileus):
Attalos I Soter: 241 p.n.e. - 197 p.n.e.,
Eumenes II Filadelfos: 197 p.n.e. - 159 p.n.e.,
Attalos II Filadefos: 159 p.n.e. - 138 p.n.e.,
Attalos III Filometer Euergetes: 138 p.n.e. - 133 p.n.e.

Drzewo genealogiczne

Przypisy 

Drzewa genealogiczne
Schneider C.A.1

Schneider CA1 – francuski czołg z okresu I wojny światowej. Został zaprojektowany przez przedsiębiorstwo Schneider.

Historia 
Pierwszy raz zostały użyte w bitwie pod Chemin-des-dames, jednak nie zdały tam egzaminu. Dowódcy francuscy uznali, że czołgi te miały za słabe: opancerzenie, prędkość oraz zasięg. Tylko uzbrojenie spotkało się z aprobatą – 2 karabiny maszynowe kal. 8 mm oraz źle umieszczone (przeszkadzało w manewrowaniu) działo kal. 75 mm. Był to niedopracowany i problematyczny czołg, niemniej kontynuowano jego modernizację, tworząc na jego bazie ulepszony model St. Chamond M16. Z obu konstrukcji zrezygnowano, gdy pojawił się bardzo udany czołg Renault FT-17. Kilka tych czołgów sprzedano do Hiszpanii, gdzie wzięły udział w walkach ze Skonfederowaną Republiką Plemion Rifu, m.in. w pierwszym morskim desancie z użyciem czołgów – desancie pod Alhucemas.

Francuskie czołgi I wojny światowej
St. Chamond M16

St. (Saint) Chamond M16 – francuski czołg z okresu I wojny światowej.

Opis i historia 

St. Chamond był projektem armii francuskiej mającym konkurować z cywilnym pojazdem Schneider CA. Prototyp został wybudowany jesienią 1916. Ważył prawie 20 ton (po zamontowaniu dodatkowego pancerza 24 tony) miał 7,91 m długości (z działem 8,93 m), 2,67 m szerokości i 2,35 m wysokości. Czołg został zaprojektowany przez płk. Rimailho, powstał w oparciu o przedłużone podwozie traktora Holta. W oryginalnym zawieszeniu dodano trzeci wózek bieżny z trzema kółkami. Wydłużenie zawieszenia wynikało ze zwiększenia przez Niemców szerokości okopów do 2,5 m. Pozwoliło też na zamontowanie działa 75 mm konstrukcji Rimailho, co jednak przyczyniło się do powstania dużego nawisu pancerza z przodu czołgu. Powodowało to mimo zastosowania silnika spalinowo-elektrycznego duże problemy przy poruszaniu się pojazdu w terenie. Czołg najlepiej opisują słowa żołnierzy pełniących w nim służbę: „Ogromny St. Chamond, potężny niszczyciel na zbyt krótkich gąsienicach, który miał wielkie możliwości, oprócz jednej – przynajmniej w tym czasie – nie można było nim jeździć.”

Pierwszy czołg wyjechał z fabryki 7 września 1916. Użyto go pierwszy raz bojowo 1 maja 1917 podczas natarcia w rejonie Conde-sur-Aisne. Do końca I wojny światowej wyprodukowano 400 sztuk.

Uwagi

Przypisy

Bibliografia  
 Chamberlain Peter, Ellis Chris Tanks of the world 1915-1945 Cassel & Co 2002.

Linki zewnętrzne 
 Czołg St. Chamond w serwisie Landships II

Francuskie czołgi I wojny światowej
My, Pierwsza Brygada

My, Pierwsza Brygada („Legiony”) – pieśń I Brygady Legionów Polskich, dowodzonych przez Józefa Piłsudskiego. Znana jest również pod tytułem Legiony to żołnierska nuta. Od 2007 oficjalna Pieśń Reprezentacyjna Wojska Polskiego.

Istnieje kilka wersji słów utworu.

Historia 
Melodia pieśni to melodia Marsza Kieleckiego nr 10, utworu zapisanego w śpiewniku orkiestry Kieleckiej Straży Ogniowej pod numerem 10. Prawdopodobnym jej autorem był kpt. Andrzej Brzuchal-Sikorski, który od 1905 roku był kapelmistrzem orkiestry Kieleckiej Straży Ogniowej, a potem, orkiestry I Brygady Legionów Polskich Józefa Piłsudskiego. Był on pierwszym wykonawcą i aranżerem tego utworu.

Gdy 10 września 1914 r. Andrzej Brzuchal-Sikorski z orkiestrą Kieleckiej Straży Ogniowej wstąpili w szeregi żołnierzy Józefa Piłsudskiego, Marsz Kielecki nr 10 zaczął towarzyszyć strzelcom i legionistom.

We wspomnieniach z tamtych lat oficer legionów Zygmunt Pomarański podaje:

Słowa Pierwszej Brygady, do melodii Marsza Kieleckiego, powstawały żywiołowo, układane na kwaterach i w okopach. Po 1925 r. zostało ustalone, że pierwsza podstawowa wersja tekstu powstała latem 1917 r. w pociągu wiozącym internowanych legionistów do Szczypiorna i w samym obozie. Ostatecznie, w końcu lat trzydziestych, w Wojskowym Instytucie Historycznym sąd polubowny orzekł, że autorem trzech pierwszych zwrotek jest literat, pułkownik Andrzej Hałaciński, a sześciu zwrotek – oficer legionów Tadeusz Biernacki. W pierwszych latach po I wojnie światowej Andrzej Hałaciński nie przyznawał się do autorstwa słów utworu, jednak później oświadczył to publicznie i przedstawił dowody na to, że jest ich autorem.

My, Pierwsza Brygada w latach powojennych uważana była przez żołnierzy Marszałka Piłsudskiego niemal za hymn państwowy. Kiedy w latach 1926–1927 rozpoczęła się dyskusja, którą ze znanych pieśni uznać za hymn państwowy, m.in. proponowano, aby połączyć Mazurka Dąbrowskiego z Pierwszą Brygadą.

Według niektórych opinii część pieśni:

może nawiązywać do nieudanej próby wywołania powstania w 1914 roku w Polsce. Akcja nie spotkała się wówczas z odzewem wśród ludności i Pierwsza Kompania Kadrowa musiała się wycofać.

Postanowieniem z 23 marca 1937 minister Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego Wojciech Alojzy Świętosławski ustalił jedyny odtąd obowiązujące wszystkie szkoły w Polsce tekst pieśni „Pierwsza Brygada”.

14 sierpnia 2007 Minister Obrony Narodowej swym postanowieniem uznał marsz My Pierwsza Brygada za Pieśń Reprezentacyjną Wojska Polskiego.

Wykonania 
Pieśń była kanwą do powstania innych utworów o charakterze wojskowym, którymi były „Marsz 3 Batalionu strzelców” 3 batalionu Strzelców Sanockich (ok. 1918-1919), pieśń polskich marynarzy wojskowych (ok. 1923).

Utwór był także wykorzystywany w produkcjach filmowych.

Zobacz też 

 polskie pieśni hymniczne
 Pierwsza Kompania Kadrowa

Przypisy

Bibliografia 
 
 
 
 Andrzej Romanowski, „My, Pierwsza Brygada”: powstanie pieśni – przemiany – recepcja społeczna

Linki zewnętrzne 
 

Legiony Polskie 1914–1918 (Austro-Węgry)
Polskie pieśni wojskowe
Polskie pieśni hymniczne
Piosenki powstałe w roku 1917
Mark A

Mark A (Whippet) – brytyjski czołg z okresu I wojny światowej.

W 1916 roku British Army użyła po raz pierwszy bojowo czołgów Mark I. W następnych miesiącach pojawiały się kolejne wersje tego wozu przeznaczonego do wspierania piechoty. Jesienią 1916 roku rozpoczęto prace nad czołgiem, który miał uzupełnić wozy Mark I-IV. W odróżnieniu od nich, nie był on przeznaczony do wspierania piechoty, ale miał po przerwaniu frontu atakować cele na zapleczu przeciwnika (a więc spełniać funkcję zarezerwowaną wcześniej dla kawalerii).

Konstruktorem nowego pojazdu pancernego został William Trittom. W celu przyspieszenia prac starał się on wykorzystać w maksymalnym stopniu już przetestowane rozwiązania. Kadłub czołgu wykonano z płyt stalowych o grubości 6–14 mm połączonych ze sobą nitami. W jego przedniej części znajdowały się akumulatory. Za nimi znajdował się przedział silnikowy mieszczący dwa silniki gaźnikowe (silniki tego samego typu napędzały piętrowe autobusy). Każdy silnik napędzał jedną gąsienicę. Gąsienicowy układ jezdny został zaadaptowany z prototypowego czołgu Little Willie. W tylnej części pojazdu znajdował się przedział trójosobowej załogi (często zabierano dodatkowego strzelca km). Nad przedziałem załogi przymocowano nieruchomo wieżyczkę z samochodu pancernego Austin. W jej ścianach umieszczono cztery jarzma dla karabinów maszynowych. Prototypowy wóz uzbrojony był w cztery lkm Lewis.

Po próbach wóz przyjęto na uzbrojenie jako Medium Mark A, ale popularniejsze były nazwy Trittom Chaser i Whippet. Wozy seryjne uzbrojono w lkm Hotchkiss Mk. I LMG. Po raz pierwszy czołgi Mark A zostały użyte bojowo w marcu 1918 roku. Działania bojowe wykazały, że Mark A jest udaną konstrukcją, ale ma niedopracowany układ napędowy. Okazało się, że jednoczesna obsługa dwóch silników i skrzyń biegów jest na tyle skomplikowana, że w celu wykonani skrętu najlepiej zatrzymać czołg i wykonać zwrot w miejscu. Dlatego w 1918 roku major Philipp Johnson zmodernizował jeden z czołgów Mark A zastępując jego dwa silniki jednym silnikiem Rolls-Royce Eagle przejętym z czołgu Mark V. Tak zmodyfikowany pojazd osiągnął prędkość maksymalną 45 km/h i stał się pierwowzorem czołgu Medium Mark D. W sierpniu 1918 roku w czasie ofensywy Ludendorffa kilka czołgów Whippet przedostało się za linie niemieckie, gdzie zwalczało stanowiska artylerii.

Po zakończeniu wojny czołgi Medium Mark A były używane przez armię brytyjską na terenie Irlandii i podczas interwencji przeciw Sowietom. Kilka wozów sprzedano Japonii, a jeden Związkowi Południowej Afryki.

Do dzisiaj dotrwało pięć czołgów Mark A:
 A259 Caesar II – eksponat Bovington Tank Museum w Dorset w Wielkiej Brytanii
 A347 Firefly – eksponat Musée Royal de l'Armée et d'Histoire Militaire w Brukseli w Belgii.
 A231 – eksponat Base Borden Military Museum w Ontario w Kanadzie.
 wóz o nieznanym oryginalnym oznaczeniu eksponat United States Army Ordnance Museum w Aberdeen w USA.
 wóz o nieznanym oryginalnym oznaczeniu, eksponat Army College w Pretoria w Południowej Afryce.

Bibliografia 
 

Brytyjskie czołgi I wojny światowej
Anders Jonas Ångström

Anders Jonas Ångström [czyt.: Ongström] (ur. 13 sierpnia 1814 w Lögdö, zm. 21 czerwca 1874 w Uppsali) – szwedzki fizyk i astronom, jeden z twórców spektroskopii. Członek Szwedzkiej Akademii Nauk i laureat Medalu Rumforda.

Życiorys 
Zajmował się przez długi czas teoretycznym opracowaniem obserwacji z zakresu magnetyzmu, dokonanych na fregacie „Eugenia” podczas żeglugi dookoła świata (1851-1853).
Od roku 1858 pracował jako profesor na Uniwersytecie w Uppsali. Zajmował się badaniami nad analizą widmową (spektralną). Prowadził badania nad Kometą Halleya. W 1862 roku odkrył wodór w atmosferze Słońca. W 1869 opublikował pierwszą mapę widma słonecznego. Jego dzieło Recherches sur le spectre solaire (1869) jest atlasem widma słonecznego.
Specjalną dziedziną jego badań naukowych była nauka o przewodnictwie cieplnym i spektroskopia. Uwagi jego o istocie iskry elektrycznej wybiegają w nieznaną wówczas dziedzinę analizy spektralnej. Największe znaczenie posiadają staranne badania Ångströma nad widmem słonecznym i długością jego fal świetlnych, jak też nad istotą słońca o północy, które pierwszy zanalizował. Jego nazwiskiem nazwano jednostkę długości angstrem, którą po raz pierwszy wprowadził w 1868 roku. Jego syn Knut Johan Ångström był również wybitnym fizykiem, a wnuk Anders Knutson Ångström także był zasłużonym fizykiem.

Zobacz też 
 (42487) Ångström – planetoida nazwana jego nazwiskiem

Przypisy

Bibliografia 

 Ilustrowana Encyklopedia Trzaski, Everta i Michalskiego (1924-1927)
 Wielka Ilustrowana Encyklopedia Gutenberga (1934-1939)
 Wielka Encyklopedia Powszechna PWN (1962-1969)

Szwedzcy astronomowie XIX wieku
Szwedzcy fizycy XIX wieku

Szwedzcy laureaci Medalu Rumforda
Ludzie upamiętnieni nazwami jednostek wielkości

Urodzeni w 1814
Absolwenci Uniwersytetu w Uppsali
Zmarli w 1874
Oda do radości

Oda do radości, także: Do radości () – poemat Fryderyka Schillera, powstały w listopadzie 1785, a ogłoszony drukiem w 1786. Ostateczna wersja autorska pochodzi z 1803 roku (w stosunku do pierwszej wersji ma trochę zmieniony szósty i siódmy wers pierwszej zwrotki oraz jest krótsza – nie zawiera ostatniej zwrotki). Utwór znany z fragmentów pochodzących z IX symfonii Ludwiga van Beethovena.

Beethoven już w szkicowniku z 1789 roku zapisał frazę z pierwszej partii chóru (partie chóralne towarzyszą w oryginale kolejnym zwrotkom), z zamysłem napisania muzyki do dzieła Schillera: Muß ein lieber Vater wohnen (Mieszka Ojciec upragniony). Na podstawie projektu z 1812 roku wiadomo, że początkowo miała to być uwertura na chór i orkiestrę. Pracując nad IX symfonią, którą ukończył w 1824 roku, Beethoven włączył tekst do jej finałowej części.

Utwór Schillera jest napisany wierszem trocheicznym czterostopowym na przemian męskim i żeńskim, przy użyciu krzyżowego schematu rymowania.
Utworem inspirowanym poematem Schillera jest Oda do młodości.

Oda do radości jako hymn 
Na początku lat 50. dwudziestego wieku w RFN próbowano wprowadzić Odę do Radości jako hymn Niemiec, jednak w 1952 roku powrócono do Das Lied der Deutschen, który pozostaje hymnem do dziś.

Muzyka Beethovena z „Ody do radości” z tekstem Mary Bloom, pod tytułem „Rise O Voices of Rhodesia”, była hymnem narodowym Rodezji od 1974 roku do końca istnienia państwa w roku 1980.

W 1972 roku kantata finałowa IX symfonii Ludwiga van Beethovena, znana głównie jako Oda do radości, w wersji instrumentalnej stworzonej przez Herberta von Karajana została przyjęta jako hymn Unii Europejskiej przez Radę Europy i Wspólnotę Europejską.

Oda jest też oficjalnym motywem muzycznym Copa Libertadores.

Polskie przekłady 
Jeden z polskich przekładów początkowego fragmentu Ody do radości wykonał Konstanty Ildefons Gałczyński. Gałczyński nie trzymał się ściśle oryginalnego tekstu i nigdy nie przełożył całości utworu.

Inne tłumaczenie całości utworu Schillera, ściślej trzymające się słów oryginału, opracował Andrzej Lam.

Przypisy

Linki zewnętrzne 
 Oda do radości — zbiór polskich przekładów tekstu ody Fryderyka Schillera
 Tekst oryginalny z 1786 roku w Wikiźródłach 
 Tekst z 1824 w Wikiźródłach 
 "Oda do radości" w przekładzie K.I. Gałczyńskiego
 Fryderyk Schiller - oda Do radości w przekładzie Andrzeja Lama
 Kolekcja Niemieckiej Poezji Klasycznej

Niemieckie utwory poetyckie
Hymny
Symbolika Unii Europejskiej
Utwory literackie z 1786
Twórczość Friedricha Schillera
Utwory literackie napisane ośmiozgłoskowcem
Chemometria

Chemometria – dział chemii zajmujący się wykorzystaniem metod komputerowych, statystycznych, matematycznych oraz symbolicznych w analizowaniu danych chemicznych. Metody chemometryczne mogą również służyć do analizy danych: fizycznych, medycznych i wszelkich innych. Chemometrię stosuje się do projektowania lub wyboru optymalnych procedur eksperymentalnych, aby pozyskać maksimum informacji poprzez analizę danych a także w celu nabywania wiedzy o układach (systemach) chemicznych i nie tylko chemicznych.

Zobacz też 
 chemia teoretyczna

Chemia analityczna
Chemia środowiska

Chemia środowiska (ang. environmental chemistry) – dziedzina chemii zajmująca się opisem zjawisk chemicznych zachodzących w środowisku przyrodniczym, związana głównie z trzema podstawowymi matrycami środowiska: atmosferą, wodą i glebą oraz relacjami pomiędzy nimi. Chemia środowiska staje się obecnie nauką interdyscyplinarną blisko związaną z biologią, geografią i fizyką.

Chemia środowiska zajmuje się również zmianami zachodzącymi w przyrodzie pod wpływem zanieczyszczeń i zjawisk powstających na skutek rozwoju cywilizacji.
Kontrapunkt (muzyka)

Kontrapunkt (z , dosł. „nuta przeciw nucie”) – technika kompozytorska, która polega na prowadzeniu kilku niezależnych linii melodycznych (polifonia) zgodnie z określonymi zasadami harmonicznymi i rytmicznymi. Kontrapunkt można podzielić na kontrapunkt ścisły (kanon) i swobodny (m.in. fuga). W drugim, węższym znaczeniu jest określeniem dla głosu współdziałającego z tematem.

Historia 
Zasady kontrapunktu kształtowały się już w średniowieczu. Uznaje się, że pierwszy szczyt doskonałości osiągnął kontrapunkt w okresie renesansu, szczególnie  w dziełach takich mistrzów, jak Josquin des Prés czy Giovanni Pierluigi da Palestrina. Na kształtowanie się kontrapunktu w tamtym czasie miały wpływ takie techniki jak fauxbourdon, izorytmia, cantus firmus czy przeimitowanie. Z kontrapunktem renesansowym związane są takie sposoby prowadzenia głosów jak contrapunctus nota contra nota czy contrapunctus floridus.

Na początku XVII wieku członkowie cameraty florenckiej zakwestionowali całe dotychczasowe zdobycze kontrapunktu (monodia akompaniowana). Kontrapunkt był realizowany w nowy sposób (basso continuo) i zmieniał się harmonicznie pod wpływem rodzącego się systemu funkcyjnego. W muzyce baroku rozróżnić można dwie techniki kotrapunktyczne: stylus gravis (stylus antiquus) – styl stary, palestrinowski oraz: stylus luxurians (stylus modernus) – styl nowy, zrodzony u Corellego, bardziej ruchliwy, kantylenowy, eksponujący dysonanse, podporządkowany późnobarokowej harmonice.

Drugi szczyt doskonałości sztuka kontrapunktu osiągnęła w epoce późnego baroku, szczególnie w dziełach Johanna Sebastiana Bacha (Kunst der Fuge).

Wraz z marginalizacją polifonii w muzyce wczesnego klasycyzmu, kontrapunkt stracił dotychczasowe znaczenie. Był jednak niekiedy używany w nowej formie, m.in. w dziełach Ludwiga van Beethovena (Wielka Fuga na kwartet smyczkowy op. 133) czy też w dziele W.A. Mozarta - Requiem d-moll w części drugiej - Kyrie.

Początek XX wieku to renesans techniki kontrapunktycznej (dzieła Maxa Regera, Béli Bartóka czy Paula Hindemitha).

Formy muzyczne 
Niektóre formy muzyczne, oparte na założeniach kontrapunktu:
 fuga,
 kanon,
 motet,
 passacaglia,
 inwencja.

Przypisy 

Polifonia
Diogenes Laertios

Diogenes Laertios (także Laertes lub Laertios Diogenes, gr. , łac. Diogenes Laërtius) – filozof i historyk starożytny, autor dzieła Żywoty i poglądy słynnych filozofów (, Bioi kai gnomai ton en philosophia eudokimesanton).

Czas jego życia ustala się na pierwszą połowę III w., miejsce pochodzenia jest nieznane, istnieją domysły, że było to miasto Laertes w Cylicji. Opisuje żywoty i poglądy filozofów greckich od Talesa i siedmiu mędrców do Epikura włącznie. Jego dzieło jest ważnym źródłem wiedzy o filozofach, których pisma nie zachowały się do naszych czasów.

Przegląd treści Żywotów i poglądów słynnych filozofów

Linki zewnętrzne 

 Tekst Żywotów i poglądów 
 Przekład angielski 
 
 Diogenes Laertios – dzieła w bibliotece Polona

Filozofowie starożytni
Historycy filozofii starożytnej
Biografowie uczonych
PWN

PWN – Państwowe Wydawnictwo Naukowe
 Wydawnictwo Naukowe PWN
 Grupa kapitałowa PWN
 pwn.pl – spółka z Grupy Kapitałowej PWN
 Encyklopedia PWN
 Słownik języka polskiego PWN
 Polska Wspólnota Narodowa – partia polityczna
 Pulsar Wind Nebula  – plerion
 Phrack World News  – Phrack
Wydawnictwo Naukowe PWN

Wydawnictwo Naukowe PWN (WN PWN), w latach 1951–1991 Państwowe Wydawnictwo Naukowe (PWN) – polskie wydawnictwo naukowe założone w 1951 w Warszawie jako Państwowe Wydawnictwo Naukowe.

Historia 

Nową instytucję utworzono przez wydzielenie z Państwowych Zakładów Wydawnictw Szkolnych (PZWS). Pierwszym dyrektorem PWN był od 1951 do 1953 Tadeusz Zabłudowski. Nazwa Państwowe Wydawnictwo Naukowe była używana do 1991, kiedy to wydawnictwo zostało sprywatyzowane. W następstwie prywatyzacji, w 1992 r. większościowym udziałowcem spółki została międzynarodowa grupa inwestorów – Luxembourg Cambridge Holding Group (LCHG). W wyniku kolejnych przekształceń, w listopadzie 1997 r. firma uzyskała status spółki akcyjnej i przyjęła swą aktualną nazwę: Wydawnictwo Naukowe PWN SA. W kolejnych latach wydawnictwo stworzyło grupę kapitałową spółek wydawniczych i dystrybucyjnych. Wydawnictwo Naukowe PWN stanowi obecnie jednostkę dominującą grupy kapitałowej PWN, w skład której wchodzi kilkanaście przedsiębiorstw, głównie wydawnictw.

1 kwietnia 2022 doszło do przejęcia przez spółkę Wydawnictwo Naukowe PWN SA spółek Wydawnictwo Szkolne PWN sp. z o.o. oraz PZWL Wydawnictwo Lekarskie sp. z o.o.

Siedziba 
W latach 1952–1957 siedziba Państwowego Wydawnictwa Naukowego mieściła się w kamienicy Roeslera i Hurtiga, a w latach 1957–2009 w pałacu Młodziejowskiego (pałacu Morsztynów). Na początku 2013, po przejściowym ulokowaniu przy ul. Postępu 18, WN PWN przeniosło się do biurowca Libra Business Centre przy ul. Gottlieba Daimlera 2.

Działalność wydawnicza 
Wydawnictwo Naukowe PWN jest wydawcą:
 encyklopedii
 słowników polskojęzycznych
 słowników obcojęzycznych
 literatury naukowej, popularnonaukowej, w tym podręczników akademickich.

Ważniejsze pozycje wydawnicze:
 Wielka encyklopedia powszechna PWN (1962–1970)
 Encyklopedia popularna PWN (systematycznie aktualizowania, 30. wydanie miało miejsce w 2002)
 Nowa Encyklopedia Powszechna PWN (6 tomów z suplementem, wydaniem cyfrowym na 4 CD-ROM-ach lub jednej płycie DVD, oraz rocznikami 2001, 2002)
 Wielka encyklopedia PWN (2001–2005) (30 tomów + suplement, 140 tys. haseł)
 Internetowa encyklopedia PWN
 Biblioteka Klasyków Psychologii – książkowa seria wydawnicza
 Biblioteka Współczesnych Filozofów – książkowa seria wydawnicza
 Biblioteka Klasyków Filozofii – książkowa seria wydawnicza unikatowa na skalę światową
 Wybrane Teksty z Historii Filozofii – książkowa seria wydawnicza.

Zobacz też 
 eduintegrator
 IBUK.pl
 Młodzieżowe Słowo Roku
 Wydawnictwo Prawnicze

Przypisy 

Polskie wydawnictwa książkowe
Polskie wydawnictwa z siedzibą w Warszawie
Wydawnictwa słowników
Hasła kanonu polskiej Wikipedii
Spółki akcyjne
Wielka encyklopedia PWN

Wielka encyklopedia PWN – polska encyklopedia powszechna wydana w latach 2001–2005 w Warszawie przez Wydawnictwo Naukowe PWN ().

Historia 
Pierwszy tom ukazał się w styczniu 2001, kolejne co dwa miesiące, a ostatni 30 tom oraz suplement (31 tom) ukazały się pod koniec 2005. Pod względem liczby haseł (140 tys.) jest blisko dwukrotnie większa od swojej poprzedniczki – Wielkiej encyklopedii powszechnej PWN wydawanej w latach 1962–1970 (75 tys. haseł). Została stworzona przez 3000 autorów, konsultantów i recenzentów. Redakcją zajmował się zespół liczący 100 osób; redaktorem naczelnym był Jan Wojnowski.

Zawartość:
 30 tomów + suplement
 140 tys. haseł
 40 tys. biografii
 22 tys. haseł geograficznych
 15 tys. ilustracji
 700 map,
 indeks na płycie CD.

Uwagi

Przypisy 

Encyklopedie PWN
Polskie encyklopedie ogólne
Polskie encyklopedie XXI wieku
Wariacje

Wariacje, temat z wariacjami – samodzielna forma muzyczna lub część większego utworu instrumentalnego: sonaty, symfonii, koncertu o dość swobodnej budowie. Istotą tej formy są zmiany, jakim podlega temat lub jego motywy. Liczba i rodzaj wariacji zależy od inwencji kompozytora, waha się od kilku do kilkunastu. Temat może być własny, zaczerpnięty z dzieła innego kompozytora lub oparty na motywach z muzyki ludowej.

W wariacjach wprowadzane są:
 Zmiany melodyczne – poprzez wprowadzenie ozdobników, nut przejściowych, opisanie dźwięków melodii nutami zamiennymi w drobnych wartościach rytmicznych itp.
 Zmiany harmoniczne – zmiany trybu z dur na moll (i odwrotnie), rzadziej zmiana tonacji i rozszerzanie planu harmonicznego
 Zmiany w rytmice i metrum utworu
 Zastosowanie faktury polifonicznej – imitacja, kanon, fuga
 Zmiany w dynamice lub tempie
 Zmiany w fakturze instrumentalnej

Forma ta była używana od renesansu. Jest ona powiązana blisko z improwizacją.

Znane wariacje:
 Johann Sebastian Bach – Wariacje Goldbergowskie
 Ludwig van Beethoven – 33 wariacje C-dur na temat Diabellego
 Wolfgang Amadeus Mozart – 12 wariacji C-dur nt. Ah vous dirai-je, Maman
 Robert Schumann – Etiudy symfoniczne
 Antonín Dvořák – Wariacje symfoniczne
 Johannes Brahms – Wariacje na temat Haydna
 Witold Lutosławski – Wariacje symfoniczne
 Joseph Haydn – Wariacje f-moll

Zobacz też 

 fantazja
 remiks

Bibliografia 
 
 Mała encyklopedia muzyki, Stefan Śledziński (red. naczelny), PWN, Warszawa 1981, 

Formy muzyczne
Temat (muzyka)

Temat – w muzyce jakakolwiek w pełni rozwinięta linia melodyczna, posiadająca wyraźny początek i zakończenie.

Znaczenie tematu w fudze i w wariacjach 
Temat – w fudze – pojawia się na początku utworu jednogłosowo. W wybranym głosie musi być łatwo uchwytny w splotach wielu głosów, więc najlepiej, jeśli posiada jakiś charakterystyczny rytm lub zwrot melodyczny. Jest imitacyjnie przeprowadzany przez głosy.

Temat – w wariacjach – powinien być prosty i przejrzysty, niezbyt długi. Może być pomysłem własnym kompozytora lub zapożyczonym na przykład z muzyki ludowej czy operowej.

Przeobrażenia tematu 
Środki służące przeobrażeniom tematu:
 zmiana tonacji
 zmiana trybu (np. z durowego na molowy)
 zmiana tempa
 zmiana rytmu (np. rozdrobnienie rytmiczne)
 zmiana metrum 
 zmiana faktury (np. z homofonicznej na polifoniczną)
 zmiana akompaniamentów (np. z akordów na figurację)
 zmiana dynamiki
 zmiana rejestru – melodia z prawej ręki przechodzi do głosu basowego.

Melodia i harmonia
Muzyczna forma teatralna

Muzyczna forma teatralna - forma teatralna, w której muzyka odgrywa istotną i integralną rolę.

Do muzycznych form teatralnych należą:
 balet
 burleska
 musical
 opera
 operetka
 wodewil

Przypisy

Zobacz też 
 forma muzyczna
Alborada

hiszpańska pieśń poranna, wykonywana zazwyczaj na oboju z akompaniamentem bębna.
 meksykański serial telewizyjny.
 peruwiański zespół muzyczny, wykonujący muzykę andyjską.
Bergerette

Bergerette, też berżeretka – poetycka lub muzyczna sielanka pochodząca z Francji.

Termin ma trzy znaczenia:
 XV-wieczna francuska jednostrofowa forma poetycka, zbliżona do virelai.
 XVI-wieczna francuska pasterska pieśń taneczna, w szybkim tempie i trójdzielnym rytmie (najczęściej 6/8).
 XVIII-wieczna francuska forma poezji lirycznej, będąca często podstawą lekkich piosenek pasterskich lub miłosnych.

Przypisy

Bibliografia 
 
 

Pieśni (formy muzyczne)
Gatunki literackie
Bicinum

Bicinium – kontrapunktalna pieśń na dwa głosy popularna w XVI wieku. Współcześnie przywołana przez między innymi Bartóka jako pieśń oparta na dysonasowej harmonii

Pieśni (formy muzyczne)
Caccia

Caccia – włoska forma wokalna, odpowiednik francuskiego chace, popularna od epoki trecenta do XVI wieku, związana tematycznie z polowaniem poprzez wykorzystanie licznych onomatopei. Zwykle w formie kanonu  z akompaniamentem instrumentów dętych, zwłaszcza rogów. 

Wśród twórców caccii znajdowali się m.in.: Gherardello da Firenze, Lorenzo da Firenze, Vincenzo da Rimini, Francesco Landini i Niccolò da Perugia.

Zobacz też 

 Kanon (muzyka)
 Trecento

Bibliografia 
 Kurt von Fischer/Gianluca D’Agostino, "Caccia", The New Grove Dictionary of Music and Musicians, London, Macmillan, 2001.

Średniowieczne formy muzyczne
Cantiga

Cantiga – gatunek średniowiecznej poezji w języku galicyjsko-portugalskim (gallegoportugués); pieśń jednogłosowa o charakterze świeckim lub sakralnym. Miała wiele form w zależności od treści poetyckiej:

 cantiga de amor – pieśń miłosna
 cantiga de amigo – tęskna kobieca pieśń miłosna
 cantiga de escarnio – pieśń satyryczna
 cantiga de gesta – narracyjna pieśń epicka
 cantiga de Santa Maria – poświęcona kultowi maryjnemu. Najbardziej znanym autorem tego typu cantigas jest kastylijski król Alfons X Mądry

W XIII w. była odpowiednikiem francuskiego virelai i włoskiej laudy.

Bibliografia 
 

Pieśni (formy muzyczne)
Gatunki literackie
Literatura średniowiecza
Cantilena

Cantilena – średniowieczna pieśń monofoniczna
 Cantilena – angielska pieśń polifoniczna popularna w XIII i XIV wieku
 Cantilena – w XIX wieku szybki, potoczysty pasaż instrumentalny
 Cantilena Kameralny Chór Męski – zespół chóralny założony w 1966 roku we Wrocławiu
Chaconne

Chaconne – forma muzyczna oparta na hiszpańskim tańcu w metrum 3/4. Chaconne oznacza również sam taniec. 

Zawiera szereg wariacji, lecz żadna z nich nie jest dłuższa niż 8 taktów. Jako taniec jest swawolny i rozwiązły.

Bibliografia 
 

Tańce dworskie
Formy muzyczne
Taniec w Hiszpanii
Divertimento

Divertimento (określenie z języka włoskiego) – kompozycja instrumentalna stosowana w XVII i XVIII wieku o prostym charakterze, niewielkich rozmiarach i składająca się z kilku części.

Divertimento pochodzi od suity, a forma wykazuje podobieństwo z wczesną symfonią. Kompozycje w tej formie pisali m.in. Wolfgang Amadeus Mozart i Joseph Haydn. W fudze stanowi epizod, w którym rozwijają się elementy tematu.

Bibliografia 
 

Formy muzyczne
Frottola

Frottola – pieśń strofkowa o treści miłosnej lub satyrycznej, popularna we Włoszech w XV i XVI wieku.

Najczęściej była 3- lub 4-głosowa, z linią melodyczną umieszczoną w najwyższym głosie. Śpiewano ją z towarzyszeniem 2 lub 3 instrumentów, stanowiących jej harmoniczne dopełnienie.

Zasadniczo frottola jest zbiorczym określeniem różnych form poetyckich, w związku z tym można mówić o rozmaitych podgatunkach słowno-muzycznych jak barzeletta, canzona, strambotto, oda, capitolo, sonet, villota, canto carnascialesco, giustiniana i innych.

Miejscem powstania właściwej frottoli była Mantua (ok. 1400). Nazwa pochodzi od zbioru Petrucciego (księgi z frottolami wydawane w latach 1504–1514).

Wpływ frottoli widoczny jest we wczesnym madrygale, zwłaszcza u Jakoba Arcadelta, Adriana Willaerta i Philippe’a Verdelota. Fakturę akordową frottoli stosowali m.in. Josquin des Prés, Jacob Obrecht i Heinrich Isaac.

Tą samą nazwą określa się również jeden z gatunków poezji włoskiej, szczególnie popularny od XIV do XVI wieku. Jest to kilkustrofowa pieśń z refrenem, pisana najczęściej siedmiozgłoskowcem (niekiedy jedenastozgłoskowcem) o rymach parzystych. Gatunek ten uprawiał m.in. Francesco Petrarca.

Przypisy

Bibliografia 
 
 

Pieśni (formy muzyczne)
Gatunki literackie
Fugato

Fugato – fragment utworu homofonicznego wykorzystujący techniki typowe dla fugi, zwłaszcza imitację tematu w kolejnych głosach.

Najbardziej popularne było w okresie klasycyzmu, zazwyczaj stosowane w zakończeniu ostatniej części utworu cyklicznego.

Przykładem może być Fugato w Marszu żałobnym z III Symfonii Ludwiga van Beethovena.

Bibliografia 
 Mała encyklopedia muzyki, Stefan Śledziński (red. naczelny), PWN, Warszawa 1981, 

Formy muzyczne

da:Fugato
Idylla

idylla (sielanka, bukolika) – gatunek literacki
 idylla – grafika dołączana do systemu Microsoft Windows XP
Impromptu

Impromptu (od francuskiego „impromptu” /ɛ̃.pʁɔ̃p.ty/ „improwizowany”) - słowo o wielorakim znaczeniu:
 Improwizacja
 Interludium, muzyczny pasaż w spektaklach teatralnych pomiędzy aktami np. w dramatach Moliera
 W okresie romantyzmu forma muzyczna o bardzo ścisłej symetrii trójdzielnej. Utwór podzielony jest na trzy części, z której każda ulega kolejnemu podziałowi na trzy, a każda z nich na kolejne trzy. W sumie tworząc 27 krótkich fraz. Pierwszym twórcą tego typu utworów był Franz Schubert. Teorię impromptu opracował Robert Schumann. Fryderyk Chopin doprowadził impromptu do symetrycznej doskonałości.

Bibliografia 
 
 
 

Formy muzyczne
Interludium (muzyka)

Interludium – instrumentalny, przede wszystkim organowy pasaż grany pomiędzy zwrotkami hymnu religijnego, chorału lub psalmu. Przeważnie improwizowany.

Improwizowany charakter wstawki sprawiał, że interludium rzadko pojawiało się w zbiorach muzycznych. W formie nutowej zachowały się m.in. interludia Daniela Purcella oraz z początku XIX wieku.

Z czasem termin nabrał znaczenia pozamuzycznego, jako przerywnik.

Przypisy 

Teoria muzyki
Jota (muzyka)

Jota – rodzaj pieśni opartej na hiszpańskim tańcu jota przypominającym walc. W muzyce poważnej wykorzystana w postaci stylizowanej np. przez Ferenca Liszta w jego .

Przypisy 

Pieśni (formy muzyczne)
Lauda (muzyka)

Lauda. wł. lauda, łac. laudo – w czasach średniowiecznych Włoszech rodzaj religijnej pieśni dziękczynnej, wzorowanej na balladach o nastroju patetycznym.Pieśń nieliturgiczna popularna była w zakonach bractw toskańskich.

Bibliografia 
 

Pieśni (formy muzyczne)
Pean

pean – pieśń pochwalna lub dziękczynna
 w potocznym znaczeniu: słowa pochwały, uwielbienia
 Jules Pean – lekarz francuski, chirurg, prekursor niektórych metod operacyjnych, twórca narzędzi chirurgicznych
 pean – narzędzie chirurgiczne służące do zaciskania otwartych tętnic w czasie operacji
Edvard Grieg

Edvard Hagerup Grieg (ur. 15 czerwca 1843 w Bergen, zm. 4 września 1907 tamże) – norweski kompozytor, pianista i dyrygent, z rodziny o szkockich korzeniach.

Życiorys 
Studia muzyczne odbył w konserwatorium w Lipsku m.in. u Ignaza Moschelesa (fortepian), Ernsta Friedricha Richtera (harmonia i kontrapunkt), Carla Reineckego (kompozycja) w latach 1858–1862. W 1863 roku osiadł w Kopenhadze, gdzie zaprzyjaźnił się z kompozytorami Nielsem Wilhelmem Gade oraz Johannem Peterem Emiliusem Hartmannem, reprezentantami duńskiego romantyzmu, a rok później założył ze współtowarzyszami towarzystwo Euterpe, którego celem było popieranie współczesnej muzyki skandynawskiej.

Jesienią 1866 roku osiedlił się w Christianii (obecnie Oslo), gdzie działał jako dyrygent, zorganizował koncerty abonamentowe. Tam poznał wybitnego dramaturga norweskiego Bjørnstjerne Bjørnsona. Zimę tego roku spędził we Włoszech i tam poznał Henryka Ibsena. W 1868 roku skomponował Koncert fortepianowy a-moll op. 16. W 1869 roku odwiedził w Rzymie Ferenca Liszta. W latach 1874–1875 na zamówienie Ibsena napisał muzykę do dramatu Peer Gynt, z której zestawione dwie suity Peer Gynt przyniosły mu największą popularność.

W 1880 roku zamieszkał w Bergen, a następnie w pobliskim Troldhaugen. Rozpoczął wówczas wielkie podróże koncertowe jako pianista, dyrygent i akompaniator. W 1884 roku, z okazji uroczystości 200-lecia urodzin duńskiego poety i dramaturga norweskiego pochodzenia Ludvika Holberga, skomponował inne znane dzieło, Suitę w dawnym stylu Z czasów Holberga.

Był twórcą narodowej szkoły muzycznej w Norwegii. Jego utwory powiązane są z literaturą (sagami, legendami, nordycką balladą, poezją ludową) oraz z muzycznym folklorem skandynawskim, cechuje je liryzm i subtelna nastrojowość (w miniaturach fortepianowych bliska już impresjonizmowi), ogromna inwencja melodyczna. Pieśni odznaczają się idealną zgodnością tekstu i melodii w akcentach i frazowaniu oraz bogatym akompaniamentem, z rozbudowaną harmoniką.

W 1904 został odznaczony norweskim Krzyżem Wielkim Orderu Świętego Olafa, a w 1896 francuską Legią Honorową.

Kompozycje 

Z czego prawdopodobnie najbardziej znane to:
 Koncert fortepianowy a-moll op. 16 (1868),
 Suita Z czasów Holberga na orkiestrę smyczkową, op. 40 (1885),
 I suita Peer Gynt op. 46 (1888), w tym: Poranek, Śmierć Azy, Taniec Anitry, W grocie Króla Gór,
 II suita Peer Gynt op. 55 (1891), w tym m.in. Pieśń Solwejgi.
oraz cykle Utworów lirycznych.

Przypisy

Bibliografia

Linki zewnętrzne 
 
 
 Edvard Grieg - nuty dostępne na stronie Polona.pl 
 Edvard Grieg - opis muzeum - posiadłości Troldhaugen na stronie dlakultury.pl 

Absolwenci Uniwersytetu Muzycznego i Teatralnego w Lipsku
Edvard Grieg
Kompozytorzy romantyzmu
Norwescy kompozytorzy
Norwescy pianiści
Kawalerowie Legii Honorowej
Odznaczeni Orderem Świętego Olafa
Urodzeni w 1843
Ludzie urodzeni w Bergen
Zmarli w 1907
Perpetuum mobile (muzyka)

Perpetuum mobile, moto perpetuo – krótka forma muzyczna skomponowana tak, że nie ma wyraźnego początku ani zakończenia i może być powtarzana bez przerwy. Utrzymane jest w bardzo szybkim tempie i charakteryzuje się równomiernym ruchem rytmicznym. Nazwę perpetuum mobile wprowadził Niccolò Paganini (w op. 11). Także Lot trzmiela Nikołaja Rimskiego-Korsakowa ma charakter zbliżony do perpetuum mobile.

Bibliografia 
 
 
 

Formy muzyczne
Wodewil

Wodewil () – muzyczna forma dramatyczna o komicznym charakterze, powstała we Francji w okresie baroku, łącząca tekst komediowy z piosenkami. Wodewil wpłynął na rozwój opery komicznej.

Wodewile komponował m.in. Jean-Jacques Rousseau (Le devin du village), Christoph Willibald Gluck (L'île de Merlin, La fausse esclave, Cythère assiegée) i Maciej Kamieński (Nędza uszczęśliwiona). Twórcą librett do wodewili był m.in. Charles-Simon Favart. W Polsce wodewil był główną muzyczną formą dramatyczną tworzoną w epokach klasycyzmu i romantyzmu (do czasów Stanisława Moniuszki).

Przypisy

Bibliografia

Zobacz też 

 Singspiel
Rada Federalna

Rada Federalna (niem. Bundesrat) – organ władzy centralnej głównie w państwach niemieckojęzycznych. W języku polskim zwana jest także Radą Związkową. W Niemczech i Austrii jest przedstawicielstwem krajów związkowych i organem władzy ustawodawczej w zakresie ogólnofederalnym obok drugiej izby parlamentu - w Niemczech obok Bundestagu, a w Austrii obok "Rady Narodowej" (Nationalrat). Funkcjonowała także w Związku Północnoniemieckim w latach 1866-1871 i II Rzeszy w latach 1871–1918 i skupiała przedstawicieli książąt, reprezentujących państwa niemieckie (Badenię, Bawarię, Prusy itp.).

W Szwajcarii Rada Federalna jest natomiast najwyższym organem władzy wykonawczej, składającym się z siedmiu członków, wybieranych na cztery lata przez Zgromadzenie Federalne (Bundesversammlung).

Zobacz też 
 Rada Federalna Niemiec
 Rada Federalna Austrii
 Rada Federalna Szwajcarii

Bibliografia  
 Ustroje konstytucyjne państw współczesnych, red. P. Sarnecki, Wolters Kluwer Polska, Warszawa 2007.

Prawo konstytucyjne
Piastowie świdnicko-ziębiccy

Piastowie świdnicko-ziębiccy – boczna linia śląskiej gałęzi dynastii Piastów, panująca w księstwach świdnickim, jaworskim i ziębickim. Protoplastą jej był Bolko I Surowy, syn Bolesława II Rogatki (Łysego). Wygasła na Janie księciu ziębickim w 1428.

Drzewo genealogiczne 
Bolko I Surowy
 Bernard świdnicki
 Bolko II Mały
 Henryk II świdnicki
 Anna świdnicka, żona Karola IV Luksemburskiego
 Henryk I jaworski
 Bolko II ziębicki
 Mikołaj Mały ziębicki
 Bolko III ziębicki
 Jan Ziębicki
 Eufemia, ks. ziębicka

Zobacz też 
 Śląsk
Chanson

Chanson – wielogłosowa forma świeckiej muzyki wokalnej z XV i XVI w. Od XIX w. lekka piosenka solowa.

W twórczości trubadurów i truwerów były to utwory jednogłosowe, oparte na formach ballady, rondeau, virelai. W XIV w. do typu chanson należą liczne ballady Guillaume de Machauta), a w I poł. XV w. ballady przedstawicieli szkoły burgundzkiej: Guillaume’a Dufaya, Gillesa Binchoisa, Nicolasa Grenona, Pierre’a Fontaine’a).

Okresem rozkwitu chanson jest XVI w. Powstał wtedy nowy jej typ, tzw. chanson polifoniczna, oparta na technice imitacyjnej. Uprawiali ją m.in. Johannes Ockeghem, Jacob Obrecht, Josquin des Prés, Heinrich Isaac, Pierre de la Rue. W tym samym okresie Clément Jannequin stworzył typ chanson programowej, której istotną cechą była forma ABA, operowanie krótkimi frazami melodycznymi na wzór techniki hoketowej, oscylowanie między polifonią a homofonią.

Od XIX w. chanson oznaczała piosenkę solową z towarzyszeniem fortepianu lub gitary. W epoce Ludwika Filipa miała zabarwienie sentymentalne i rozpowszechniła się pod nazwą romanzy.

Przypisy

Zobacz też 

 canzona
 piosenka francuska

Formy muzyczne