alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
Centro (matematiko)

Centro estas la geometria punkto, de kie ĉiuj punktoj de cirklo aŭ de la surfaco de sfero havas la saman distancon, aŭ kie intersekciiĝas la diagonaloj de regulaj plurlateroj.

Se geometrio estas rigardata kiel la studo de izometriaj grupoj tiam centro estas fiksa punkto de ĉiuj izometrioj, kiuj movas la objekton al si mem.

Simetriaj Objektoj 
Por objektoj kun pluraj simetrioj, la centro de simetrio estas la punkto lasita senŝanĝa per la simetriaj agoj. Do la centro de kvadrato, rektangulo, rombo aŭ paralelogramo estas kie la diagonaloj intersekcas, ĉi tio estanta (inter aliaj ecoj) la fiksa punkto de rotaciaj simetrioj. Simile la centro de elipso aŭ hiperbolo estas kie la aksoj kruciĝas.

Vida ankaŭ 

 Masocentro

 
Elementa geometrio
Königssee

La Königssee (reĝolago) estas lago en sud-orienta Bavario en la bavaraj Alpoj. Al tiu apartenas norde la Obersee, situanta kelkajn metrojn pli malalta. Königssee situas inter altaj montoj, okcidente leviĝas la 2717 metrojn alta Watzmann.

Dum la lasta glaciepoko la basenon de la lago formis glaciaj torentoj  kaj natura remparo retenis ties akvon. La beleco de la lago kaj la ĉirkaŭaj montoj estis kaŭzoj por establo de la Nacia Parko Berchtesgaden.

La lagoakvo elfluas tra Königsseer Ache (Ache estas bavare por rivero) al Salzach kaj fine al Danubo (Donau).

Vidalvide al la elfluejo de la lago troviĝas profunda ravino (Eisthal=glacivalo), en kiu fluas samnoma rojo (Eisbach=glacirojo). Ĝi kunportis rubon kaj formis en la lago la duoninsulon Hirschau (=cervoherbejo). Sur ĝi situas la pilgrima Preĝejo Sankta Bartolomeo (Königssee) konstruita anstataŭ iama kapelo el la jaro 1134. Je la 23-a de aŭgusto (tago de Sankta Bartolomeo) okazas pilgrimado tien.

Lagoj de la Alpoj
Lagoj en Germanio
Akvokolekta areo de Inn
Distrikto Berchtesgadener Land
Trejnado

Trejnado estas sisteme organizita ekzercado cele al la plibonigo de kapablo(j) de individuo aŭ grupo. Trejnado kutime okupas de unu tago ĝis unu semajno kaj subkomprenas aktivan laboron de la homoj dum la tuta tempo.

Trejnadoj okazas en diversaj terenoj de scio.
Plejofte estadas trejnadoj kunigitaj kun vendado kaj aliaj agadoj kunigitaj kun komerco.

Pri natursciencoj kutime trejnadojn oni ne uzas pro malsimpleco de la aferoj, tie anstataŭ trejnadi necesas studi en universitato dum sufiĉe longa periodo (kelkaj jaroj).

Kuntrejnado kaj en multaj lingvoj oni uzas la anglismon coaching, estas trejnado aŭ disvolvigo en kiu persono nome trejnisto aŭ kuntrejnisto subtenas lernanton por atingi specifajn personan aŭ profesian celojn.

Besta trejnado 
Besta trejnado estas la operacianta kondiĉigo kaj trejnado de besto por obei la instrukciojn de sia posedanto aŭ funkciigisto. Aldomigitaj bestoj povas esti trejnitaj por plenumi certajn agojn, kiel serĉi eksplodaĵojn aŭ fari cirkajn trukojn (kiuj ne estas nuntempe akceptitaj en la plej multaj okcidentaj landoj), ekzemple: hunda trejnado. Trejnado kaj funkciigado de polichundoj implikas multe da trejnado kaj tiu profesio estas nomita "hundtrejnisto".

Vidu ankaŭ
 Trejnisto
 Kuntrejnado
 Psikologia trejnado
Intelekto

Intelekto estas la kapablo pensi konceptaĵojn kaj estigi rilatojn inter ili. Ĝi estas ekkonkapablo, kies specifa objekto estas la nocio de ento. Etimologie intelekto estas latindevena, el intelligere (= kompreni per intelekto, distingi), vortformita el intus (= inter) kaj legere (= legi). La verba formo okazas fundamente en la greka kaj latina, kun la signifo elekti: légein en la greka, legere en la latina. Koncerne la latinan intellectus, ĝi estas pasinta participo, kiu fariĝis samtempe substantivo; en Esperanto la radiko intelekt- estas substantiva. Pro tio, Esperante intelekto ne estas la rezulto de intelekti sed la ekkonkapablo; la rezulto nomiĝas intelektado.

Vidu ankaŭ 
 Intelekta laboro
 Intelekto laŭ filozofioj
 Inteligencio
 Ruzeco
 Teorio pri multoblaj intelektoj

Proverbo 
Ekzistas proverbo pri intelekto en la Proverbaro Esperanta de L. L. Zamenhof:

Referencoj 

Filozofio
Intelekto
Psikologio
Kantono

Kantono estas geografia subdividaĵo de lando.

En Belgio ekzistas du specoj de kantono,

 elekta kantono (nederlande: kieskanton, france canton électoral) grupigas plurajn municipojn, kiuj dum la elektoj de reprezentantoj, senatanoj, komunumaj, provincaj aŭ municipaj estroj estas konsiderataj kiel unu kalkulunuo.
 jura kantono (nederlande: gerechtelijk kanton, france canton judiciaire) grupigas municipojn, ne nepre la samajn kiel en elekta kantono, kiuj dependas de la sama kantona juĝisto (nederlande: vrederechter, france juge de paix).

En Francio kantono estas subarondismento ĝis 2005. Ekde 2005, kantonoj estas ĉefe elektzonoj kaj povas aparteni al pluraj arondismentoj.

En Svislando kiel kantono nomiĝas ĉiu membro de la Svisa Konfederacio.

En Kanado kantono estas subunuo de censodistrikto aŭ municipo en Ontario kaj Kebekio (angle: township, france canton).

En Usono la administran unuon county oni ofte nomas en Esperanto "kantono". Tiuj ĉi distriktoj estas kreaĵo de la usonaj ŝtatoj mem, plej ofte la ĉefa geografia administra subunuo de la ŝtato. Aliaj esprimoj por tio estas "distrikto" (eble preferinda), aŭ "konteo"   (ofte preferata de usonanoj), aŭ "graflando" (laŭ lia originala signifo de county pro la brita modelo, kvankam Usono neniam havis grafojn). En Ŝtato Luiziano, la distriktoj ne nomiĝas county sed parish ("paroĥo").

Referencoj

Vidu ankaŭ 
 Departemento (Francio, Hungario)
 Federacia lando (Germanio, Aŭstrio)
 Graflando (Unuiĝinta Reĝlando)
 Oblasto (Belorusio, Bulgario, Kirgizio, Rusio, Ukrainio)
 Vojevodio (Pollando)

Administraj unuoj laŭ klasnomoj
Gotlando

Gotlando (, antaŭe ankaŭ Gottland; , antaŭe Gulland; pragotlande Gutland) estas

1. la plej granda insulo en Balta maro, kaj

2. historia provinco () konsistanta el tiu insulo kaj kelkaj najbaraj insuletoj, el kiuj la sole loĝata estas Fårö.

La provinco ampleksas 3 183 km² kaj havas ĉirkaŭ 58 003 loĝantojn. La insulo ampleksas 2 994 km² . Ĝia plej nature alta punkto (gotlande Låista Haid, ) estas 83 metrojn super marnivelo. Ĝi situas ĉirkaŭ 90 kilometrojn de la duoninsula parto de Svedio, kaj administre troviĝas en la suda landoparto () aŭ ĉefregiono Götaland.

Historio 

Ekde 1645, la provinco estas parto de Svedio (krom unu monato en 1808, kiam ĝi estis aneksita de Rusio); inter 1361 kaj 1645, ĝi apartenis al Danio. Antaŭ tio, ĝi havis kontrakton kun la sveda reĝo, sed ne estas klare ĉu ĝi oficiale estis parto de Svedio aŭ rilatis al ĝi kiel uni-partnero en egaleca rilato; verŝajne la du partioj havis malsamajn opiniojn pri tio. En la praktiko, la insulo pli-malpli regis sin mem, kun ĉiamaj konfliktoj inter la Hanso-urbo Visby (kun granda influo germana) kaj la cetera insulo.

La provinco estas tre interesa por arkeologoj. Konataj estas la gotlandaj bildŝtonoj, pli aĝaj ol la runŝtonoj en cetera Skandinavio. En gotlanda tero, oni trovis amason da fruaj arabaj moneroj, certa signo de komercaj rilatoj kun oriento.

Arkitekturhistorie interesaj estas la pli ol 90 mezepokaj preĝejoj, kun elementoj kaj romanikaj kaj gotikaj, kaj - malgraŭ la oficiala skismo inter katolikismo kaj ortodoksismo - rusaj; tre verŝajne, kristanismo establiĝis en la insulo iom antaŭ la oficialiĝo de tiu skismo en 1054, kaj pro tradiciaj rilatoj orienten, oni ne tre zorgis pri ĝi. Pri la preĝejoj kaj ruinoj en la urbo, vidu Visby. Sude de Visby troviĝas la mondfama Vilao Vilaltao.

Eksteraj bildoj 
La Gotlanda bildŝtono
La urba muro de Visby

Vidu ankaŭ 

 Gotlanda lingvo
 Gotlanda dialekto
 Kampara preĝejo (Gotlando)

Referencoj

Eksteraj ligiloj 
 turismaj informoj
 aliaj paĝoj por turistoj

 
Historiaj provincoj de Svedio
Geografio de Svedio
Historio de Svedio
Insuloj en Svedio
Insuloj en la Balta maro
Fårö

Fårö (prononcu /forjo/) estas insulo apartenanta al la provinco Gotlando, nord-oriente de ties ĉefinsulo; inter la du insuloj estas la markolo Fårösund.

Surfaco 113 km2. La insulo estas propra paroĥo, kun preĝejo pli nova ol la plej multaj gotlandaj.

La insulo havas ĉirkaŭ 600 loĝantojn - vintre; somere amasiĝas turistoj kaj portempaj gastoj, inkluzive altajn politikistojn.

La plej fama el la permanentaj loĝantoj de la insulo estis Ingmar Bergman.

Eksteraj ligiloj 

 artikolo pri la insulo el la historia svedlingva enciklopedio Nordisk familjebok
 retejo de la insulo (svede, angle, germane kaj norvege)

Gotlando
Insuloj en Svedio
Emil Zátopek

Emil ZÁTOPEK (naskiĝis la 19-an de septembro, 1922 en Kopřivnice, Ĉeĥoslovakio, mortis la 22-an de novembro, 2000 en Prago) estis ĉeĥa atleto.

Ĉeĥa atleto kiu apartenas al plej sukcesaj longdistancaj kurantoj en la historio de la sporto. Li gajnis oran medalon en konkurso trans 10.000 metroj dum la Olimpiaj ludoj 1948 en Londono kaj tri orajn medalojn 1952 ĉe la Olimpiko en Helsinki: en la 5,000- and 10,000-metra. konkursoj kaj en maratono. Dum lia sporta kariero li metis 18 mondajn rekordojn. Li posedis la rekordon trans 10.000 metroj ekde 1949 ĝis 1954. Lia plej bona tempo estis 28 minutoj kaj 54,2 sekundoj; li estis la unua kiu bezonis malpli ol 29 minutoj. Li ankaŭ metis mondajn rekordojn trans 5.000 metroj, 10 mejloj, 20.000 metroj, 25.000 metroj kaj 30.000 metroj.

Zátopek komencis kuradi en la jaro 1940. Li laboris en ŝufabriko, kie oni instigis lin partopreni en 1.500metra konkurso. Sen antaŭe trejni li venis dua al la celo. Ekde tiam li dediĉis sin al la trejnado. En 1946 Zátopek, kiu tiutempe armeservis, unuafoje altiris internacian atenton, kiam biciklinte de Prago al Berlino, li partoprenis 5.000metran konkurson de Aliiĝintaj okupadaj trupoj (Allied Occupation Forces) kaj venkis. Lia plej bona rekordo estis 1951 59 minutoj kaj 51,8 sekundoj trans 20 kilometroj. Dum la Olimpiaj ludoj 1952 en Helsinko li metis olimpikan rekordon en la 5.000metra kaj 10.000metraj konkursoj kaj kuris la ĝis tiam plej rapidan maratonon. La sukceso de Zátopek baziĝas grandaparte je lia neortodoksa trejnprogramo. Li senĉese eksperimentadis pri novaj ekzercoformoj kaj pluevoluigis intervalan trejnadon. Zátopek faris grandan nombron da ripetaĵo kaj malrapide trotis en la intervaloj, dum aliaj kutimis simple paŭzi. Komence oni mokis pri tio sed finfine tio iĝis fundamenta ŝtono en la ekzercosistemo de preskaŭ ĉiuj ambiciaj kurantoj.

Zátopek retiriĝis kiel elita kuranto en 1958.

Lia edzino estis ĉeĥoslovaka atletino Dana Zátopková.

Emil Zátopek estas enterigita en subĉiela muzeo Valaĥia muzeo en naturo.

Vidu ankaŭ 
 Longdistanca kuro

Ĉeĥaj sportistoj
Kuristoj
Mortintoj la 22-an de novembro
Olimpikaj medalistoj
Personecoj sur ĉeĥaj poŝtmarkoj
Intervala trejnado

Intervala trejnado estas metodo por elformi la eltenivon per serio de samspecaj intensaj ekzercoj (ripetaĵoj) kiuj alternas kun malintensaj ekzercoj (intervaloj) . Anstataŭ la  malintensaj ekzercoj eblas ankaŭ simplaj paŭzoj, sed tio ĝenerale montriĝas malpli efika.

Sporto
Dizzy Gillespie

John Birks GILLESPIE (konata kiel « Dizzy ») [didzi] (21-a de oktobro, 1917 en Cheraw, Suda Karolino, Usono – 9-a de januaro, 1993) estis pionira ĵaza trumpetisto, kantisto kaj orkestrestro. Dum intervujo en 1970 kun du ĵurnalistoj Phil Woods kaj Jean-Louis Ginibrede, kiun oni republikigis dum februaro 1993 okaze de lia forpaso en la n°423 de "Jazz Magazine", li respondis ke li fariĝis bahaano ĉirkaŭ 1967 kaj klarigis sian kredon.

Li profesie ludas ekde 1933. Dum 1942 li ludas en la orkestro de Earl Hines, kie li renkontas Charlie Parker (as), samtempe li renkontas Thelonious Monk(p), Kenny Clarke (dm). Kvarope, ili kreas novan stilon, la Bibopo, kaj dum 1945 ili endiskigas la famajn bibopajn verkojn. Dum 1946, li kreas sian orkestron. Ĉi tiu bando malkovrigas la Bibopo, unue al Usono, poste al Svedio, Belgio kaj Francio. Li ludadis tra la tuta mondo kun la plej gravaj muzikistoj.

De la komenco, Dizzy Gillespie havas originalan stilon, kun lertega tekniko. Grava komponisto, li transformas malnovajn temojn en originalajn. Li asimilas en la bibopon la afro-kubanan ritmon.

I Can't Get Stated, Hot House (1945), Anthropology (1946), Woody‚n You (1947), Swing Low Sweet Cadillac (1950), It Don‚t Mean A Thing (1953). Lia plej fama verko estas: A Night In Tunisia.

G
Bahaismo
Artistoj Bahaaj
Rigvedo

La Rigvedo (, Ṛgveda, "Laŭd-vero") estas la plej frua el la kvar sanktaj skriboj de hinduismo, kiujn oni nomas la Vedoj. Ĝi konsistas el 1,017-1,028 himnoj (el kiuj multaj celas diversajn oferajn ritojn). Ilin entenas dek libroj, nomitaj Mandaloj. Tiu ĉi longa kolekto da mallongaj himnoj estas plejparte dediĉita al laŭdado pri la dioj. Tamen, ĝi enhavas ankaŭ disajn aludetojn al historiaj eventoj, precipe la luktado inter la fruaj vedaj popoloj (nomataj la Arjoj kaj iliaj malamikoj, la Dasoj. La nomoj de gedioj troveblaj en Rigvedo troviĝas ankaŭ ĉe multaj aliaj hindeŭrope parolantaj popoloj. Tio ĉi montras la antikvecon de la teksto. Elstaras interne de Rigvedo la gedioj Agnio, Dyaus Pitar, Indro, Prithivi Mater, Viŝnuo; ankaŭ la sankta Somo. Rigvedo finiĝis ĝis la jaro -1500. (de Mary Pat Fishser)

Friedrich Max Müller, la unua notinda eŭropano studinta la Vedojn, rigardis Rigvedon kiel la solan "efektivan" Vedon; li argumentis, ke la aliaj (precipe Jaĝurvedo kaj Samavedo) estis apenaŭ pli ol ellaboraĵoj, parafrazoj kaj citadoj de ĝia teksto. Ĉi tial la baza teksto de Rigvedo estas aparte interesa el kaj historia kaj religia vidpunktoj. Ĝi registras tre fruan etapon en la evoluado de hinduismo, foje nomata la "veda" aŭ "arja" stadio de la religio, kiu havas intimajn ligojn al la antaŭzaratuŝtra religio de Persujo. Oni opinias ke kaj la Zoroastrismo kaj la veda hinduismo disvolviĝis el komuna antaŭa religia kulturo.

Vidu ankaŭ
 Veda Sanskrito

Eksteraj ligiloj
  

Hinduismo
Sanktaj libroj
Vedoj
Ezopa saĝo

Ezopa Saĝo estas la titolo de verko de Kalman Kalocsay, en kiu li reverkis 77 antikvajn fablojn en Esperanto.

Aperigis ĝin 127-paĝe, Eldonejo Koko el Kopenhago en la jaro 1956. Fotoreprese reeldonis ĝin eldonejo Iltis el Sarbrukeno en 1978.

Eltiraĵo 
La vulpo kaj la vinbero

Allogis la vinbero, sed estis iom alte. La vulp' klopodis longe, por ĝin atingi salte, 
sed ne sukcesis, lacis, rigardis ĝin, avida, finfine ŝultrotiris, dirante: "Eh, acida!"  Vidu ankaŭ 
Ezopo 
 Saĝo
 Privata biblioteko de P. Fiŝo.

 Eksteraj ligiloj 

 Legu na Ezopa Saĝo en elerno.cn
 Sepdeksep Fabloj de Ezopo de Ada Csiszar en Budapeŝta Informilo, 1978:4, p. 4-5
 Recenzo de Gaston Waringhien en Nica Literatura Revuo'', 2/2 p. 76-80
 Katalogo de Esperantomuzeo kaj Kolekto por Planlingvoj
 Katalogo de Kataluna Esperanto-Asocio
Katalogo de Libraro Ludovika
 Katalogo de Universitato de Amsterdamo

Verkoj el la originala esperantlingva literaturo
Verkoj el la malnovgreklingva literaturo
Antverpena Fikcio-libraro
Katalogo de Esperantomuzeo kaj Kolekto por Planlingvoj
Katalogo de Kataluna Esperanto-Asocio
Katalogo de Libraro Ludovika
Katalogo de Nacia Biblioteko de Esperanto
Katalogo de Universitato de Amsterdamo
Ezopo

Ezopo (, ) estis antikva greka poeto, kiu verkis fablojn kaj parabolojn, la plej famajn de la kultura tradicio de Eŭropo. Kálmán Kalocsay brile redonis multajn en sia Ezopa saĝo. Lia plej konata verko kutime nomiĝas Fabloj de Ezopo.

Ezopo vivis ĉirkaŭ -600. Eble tamen nur temas pri fikcia nomo al kiu oni atribuis verkojn de diversaj nekonataj aŭtoroj.

Li praktikis arton ŝatatan en la antikva mondo: vesti praktikajn instruojn de la vivosaĝo en alegoriajn rakontojn (fablojn, parabolojn).

Laŭdire Ezopo estis blinda kaj devenis el Nubio (li do estis nigrulo), poste el Frigio, kie li sklavoservis sub diversaj mastroj ĝis la samosano Iadmono liberigis lin. Finfine -tiel rakontas la legendo- li venis al la korto de reĝo Krezo. Ties fidon Ezopo gajnis tiom, ke li estis sendita al pluraj ambasadaj misioj. Dum unu el tiuj vojaĝo Ezopon murdis la pastroj de Delfo pro blasfemo kontraŭ dioj.

La raportoj pri liaj malbeleco kaj harlekeneska spritumado verŝajne estis inventitaj poste. Lia nomo fariĝis ĝenronomo por ĉia fabloverkado.

Fabloj 
La Fabloj de Ezopo konserviĝis dum longa tempo nur en proza formo per buŝa pludonado de la popolo. Kolektadon de la ezopaj fabloj laŭdire ununafoje entreprenis Demetrios Falereo (Phalereus) ĉirkaŭ -300.

La diversaj kolektoj de ezopaj fabloj, kiuj konserviĝis ĝis nia tempo, estas parte malfruaj prozaj transformoj de prilaboraĵoj de Babrioso en korusaj jamboj, parte produktitaj en retorikaj lernejoj en plej diversaj tempoj kaj kvalitoj.

Sian provon reverki la fablojn en poezia formo esperantlingve Kalocsay prologis tiel:
Ezopo! Ĉu li estis aŭ ne estis? 
Oni rakontas ... oni ... svaga oni ... 
Li, tamen, eĉ se li ne vivis, vivas. 
Se Hellas lin ne naskis, ĝi lin kreis.

(eltirita el la poemo Ezopo el Ezopa Saĝo)

Bildaro

Vidu ankaŭ 
 Fabloj de Ezopo
 12608 Ezopo

Helenaj verkistoj
Helenaj poetoj
Fablistoj
Helenaj sklavoj
Naskiĝintoj antaŭ Kristo
Mortintoj antaŭ Kristo
Mortojaro nekonata
Antikvaj verkistoj
V

V estas la 22-a litero de la latina alfabeto, kaj la 27-a litero de la esperanta alfabeto.

Signifoj 
 Kiel romia cifero V havas la valoron 5.
 V estas la simbolo de volumeno.
 En la Sistemo Internacia de Unuoj V estas la simbolo de la mezurunuo volto.
 Laŭ kemio, V estas la simbolo de la kemia elemento vanado.
 V estas simbolo de aminoacido valino en kemio.
 Laŭ komunikado, V montrante per fingroj signifas venkon (Victory laŭ la angla).

Vidu ankaŭ 

 V kun nombro

Bazaj latinaj literoj
Spiridon Louis

Spiridon Louis, 1873-01-12, Marousi (nun Amaroúsion), Grekio - 1940-03-26, estis greka sportisto, kuranto kiu gajnis la oran medalon en la unua Olimpika maratono en Ateno 1896 tiel fariĝante nacia heroo.

Kvankam en la antikvaj grekaj olimpiaj ludoj ne estis konkursa distanco pli longa ol 4.800 metroj, la maratono estis en la centro de atento; eble pro la drameca historia legendo kiu ligiĝas al ĝi.

Pri persona fono de Louis regas disputo, sed probable li estis ŝafpaŝtisto, kiu armeservis tiutempe. Oni ekatentis pri li ĉar li montriĝis speciale elteniva dum longaj armeaj marŝoj. Kun kelkaj aliaj li trejniĝis dum pluraj monatoj kaj interalie kuris jam la tutan maratonan distancon. La antaŭa trejnado en longdistanca kurado (kvankam kompreneble sen la trejnadoscio de hodiaŭ) distingis lin kompare kun la alilandaj konkurantoj, plejparte bonaj kurantoj por kurtaj kaj mezaj distancoj, sed sen sperto aŭ preparo taŭgaj por maratono.
Louis estis unu el 25 viroj, kiuj startis en la olimpika maratono de 1896. Post 30 kilometroj li kuris en la gvidan pozicion. Post 2 horoj 58 minutoj kaj 50 sekundoj li atingis la celon, pli ol 7 minutoj antaŭ la sekva kuranto. La distanco de la konkurso estis ĉirkaŭ 40 kilometroj; por la pli poste fiksita distanco de 42,195 kilometroj li bezonus verŝajne 3 horojn kaj 8 minutojn. Tiu ĉi tempo ankaŭ hodiaŭ estas respektinda rezulto ... por amatoro – sed pripensu, ke ĉiu nuntempa komencanta amatoro povas eluzi la sumon de la spertoj, kiujn sportistoj kaj sciencistoj kolektis dum pli ol cent jaroj; jen grandega diferenco. 

La venko de Louis faris lin tre populara – la diraĵo "egine Louis" ("luisiĝis") enuziĝis en la ĉiutaga lingvo de la grekoj kun la signifo "kuris tre rapide" kaj Louis iĝis simbola reprezentanto de la modernaj Olimpiaj ludoj.

Legu ankaŭ pri aliaj longdistancaj kurantoj.

Grekaj sportistoj
Olimpikaj medalistoj
Eltenivo

Eltenivo estas la kapablo fari fizikan aŭ spiritan agon dum longa tempo kun proksimume sama intenso sen laciĝo. Oni povas pliigi sian eltenivon per trejnado.

Fiziko
Skåneland

Skåneland  (svede), Terra Scania  (latine) estas regiono kiu inkluzivas la (eksdanajn sed nuntempe svedajn) provincojn Skåne, Blekinge kaj Halland; foje oni inkluzivas ankaŭ la (ankoraŭ danan) insulon Bornholm.

Geografio de Svedio
Blekingo
Halando
Skanio
Noumeno

Immanuel Kant uzis en siaj filozofiaj verkoj la vorton noumeno (germanlingve: noumenon) por la vera realo, por la aĵoj kiel ili vere estas en si mem, sendepende de nia scio kaj de ilia ŝajno al ni.

Inter la noumenoj, la tri plej gravaj por Kant estas Dio, la libereco de la volo kaj la senmorteco de la animo. Ĉi tiuj restas ekster la scipotenco de racia scio, de scienco. Ekzemple, scienco, laŭ
KANT, ne povas pruvi nek malpruvi la ekziston de Dio.

En kontrasto kun noumeno li uzis la nocion fenomeno.

Vidu ankaŭ 
 Sciteorio

Filozofio
Kogurjo

Goguryeo aŭ Kogurjŏ (Hangul: 고구려; Hanja: 高句麗; pinyin: Gāogōulí) (1-a jarcento a.K.-668) estis regno en nunaj Manĉurio kaj norda Koreio.Kogurjo estis la plej granda reĝlando el la tri reĝlandoj konsistantaj Koreion ĝis 668 p.K. Ĝi situis sur ĉirkaŭ la hodiaŭa teritorio de Norda Koreio. Laŭ la tradicio, ĝin fondis en 37 a.K. Ĉu Mong en la rivervalo de Tongge, sed oni supozas, ke ĝi jam ekzistis en la 2-a jarcento.

Historio 
Dum la regado de la legenda reĝo Theĝo (1-2-a jc. p.K.) elformiĝis hereda reĝa sistemo en Kogurjo. La reĝo Sosurim (regis inter 371–384) centrigis la reĝan potencon per leĝoj kaj dekretoj. La teritorion de la reĝlando pligarndigis la konkeroj de reĝoj Kvanggetho (regis 391–412), poste Ĉangsz (regis 413–491). En la orepoko de la reĝlando, Kogurjo regis ne nur la norda parton de la Koreia duoninsulo, sed ankaŭ la Liaotung-duoninsulon kaj parton de Manĉurio.

Oni distingis en la centra adiministra sistemo 12 rangojn, sure kies pinto staris la ĉefministro (te-dero) elektita je tri jaroj de la kunlaborantoj.

Oni enkondukis la budhismon post 372, je ĉina efiko kaj por ideologie apogi la centrigitan burokratismon (poste disvastiĝis ankaŭ la taoismo). Ekde tiam oni emfazis la instruadon en spirito de la Konfuceo. Multaj tombejaj pentraĵoj prezentas ĉiutagaĵojn de la popolo de Kogurjo.

Post kiam en Ĉinio enpotenciĝis la unuiĝinta Sui- (581–618), kaj T'ang-dinastio (618–907), la ĉinoj pli kaj pli ofte militiris en Kogurjon. La reĝlando estis fine konkerita (668) fare de la aliancaj armeoj de sud-korea Silla-reĝlando kaj T'ang-dinastio. La duoninsulo venis sub regadon de la unuiĝinta reĝlando Silla (668–935).

La kogurja lingvo estis parolita en la malnova reĝlando de Kogurjo.

Listo de la reĝoj de Kogurjo 

 37 - 19 a.K. Tongmyong Wang
 19 a.K. - 18 p.K. Yuri(myong) Wang
 18 - 44 Taemusin Wang
 44 - 48 Minjung Wang
 48 - 53 Mobon Wang
 53 - 146 T'aejo Wang
 146 - 165 Ch'adae Wang
 165 - 179 Sindae Wang
 179 - 196 Kogukch'on Wang
 196 - 227 Sansang Wang
 227 - 248 Tongch'on Wang
(244:Ĉinoj sturmas la Kogurja ĉefurbo)
 248 - 270 Chungch'on Wang
 270 - 292 Soch'on Wang
 292 - 300 Pongsang Wang
 300 - 331 Mich'on Wang
(313 la okcidentaj Cin dinastio de Ĉinio estas forpelita el Koreio)
 331 - 371 Kogugwon Wang
( en 346 li konkeras la nordan korean regnon de Pojo)
 371 - 384 Sosurim Wang
 384 - 391 Kogugyang Wang
 391 - 413 Kwanggaet'o Wang
 413 - 491 Changsu Wang
 491 - 519 Munja(myong) Wang
 519 - 531 Anjang Wang
 531 - 545 Anwon Wang
 545 - 559 Yangwon Wang
 559 - 590 P'yongwon Wang
 590 - 618 Yongyang Wang
(612 : la ĉinaj Sui dinastio invadas, sed malvenkas)
 618 - 642 Yongnyu Wang
 642 - 668 Pojang Wang
(645 - 647 la ĉina T'ang dinastio invadas sed malvenkas. En 667 - 668 Ĉinoj kaj korea reĝlando Silla konkeras Kogurjon.

Bildaro

Vidu ankaŭ 
 ĉefurboj kaj tomboj de la antikva regno Kogurjo

Historio de Koreio
Eksaj landoj de Azio
Administraj unuoj fonditaj en la 1-a jarcento a.K.
Administraj unuoj malfonditaj en la 7-a jarcento
668
Fenomenologio

La fenomenologio (en greka lingvo phainomenon = „videblaĵo, fenomeno“; logos = „parolo, instruo“) estas branĉo de la filozofio, kiu studas fenomenojn , tio estas rekte ekkonitajn realaĵojn en kontrasto al tio kion produktas la homa intelekto. La evoluon de la fenomenologio grave influis Immanuel Kant, Hegelo, Franz Brentano, Edmund Husserl, Maurice Merleau-Ponty, Max Scheler kaj Martin Heidegger.

Aliaj reprezentantoj de fenomenologio 
 Dietrich von Hildebrand
 Roman Ingarden
 Emmanuel Levinas
 Jan Patočka
 Johano Paŭlo la 2-a
 Jean-Paul Sartre
 Edith Stein
 Józef Tischner

Vidu ankaŭ 
 ekzistadismo
 fenomeno
 hermeneŭtiko
 noumeno
 persono
 Poststrukturismo
 strukturismo
 suspendo de juĝo

Fenomenologio
Filozofio
Monika Maron

Monika MARON (naskita la ) estas germana verkistino.

Naskiĝinte en Berlino, ŝi studis teatran sciencon kaj laboris poste kiel reĝisora asistantino kaj raportistino en Orienta Berlino. Ekde 1976 ŝi plene vivtenas sin de la verkado.

Ŝiaj verkoj, kiuj kritikis ekz. la malpurigon de la medio fare de la industrio (tabua temo en GDR), parte nur povis aperi en FRG. En la jaro 1988 Monika Maron forlasis GDR kaj ekloĝis en Hamburgo. En 1992 ŝi revenis al Berlino.

Listo de verkoj 
 Flugasche (romano, 1981)
 Das Mißverständnis (4 rakontoj kaj 1 dramo, 1982)
 Die Überläuferin (romano, 1986)
 Stille Zeile sechs (romano, 1991)
 Nach Maßgabe meiner Begreifungskraft (artikoloj kaj eseoj, 1993)
 Animal Triste (romano, 1996)
 Pawels Briefe (rakonto, 1999)
 Endmoränen (romano, 2002)

Premioj gajnitaj 
 Kleist-Preis (1992)

Germanaj verkistoj
Germanlingvaj verkistoj
Conrad Gesner

Conrad GESNER (naskiĝis la 26-an de marto, 1516, mortis la 13-an de decembro, 1565) estis svisa kuracisto kaj natursciencisto.

Gesner naskiĝis en Zuriko. Studinte medicinon, li unue laboris kiel instruisto. Ekde 1537 li okupis profesoran postenon pri la malnovgreka lingvo en Lausanne kaj en 1541 li iĝis profesoro pri fiziko. En la jaro 1554 li fariĝis "Oberstadtarzt" (= urba ĉefkuracisto) en Zuriko. En 1565 li mortis tie.

Conrad Gesner apud Ulisse Aldrovandi estas konsiderata unu el la fondintoj de la moderna zoologio. Li fondis en Zuriko la Botanikan Ĝardenon kaj konatan kolekton de naturaĵoj.

La plej fama verko de Gesner estas lia 4-voluma latinlingva Historiae animalium, kiu post lia morto kompletiĝis je kvina volumo. La verko aperis inter 1551 kaj 1558. En 1669 ĝi aperis germanlingve, sub la titolo Allgemeines Thierbuch. Ĝia klasifiko orientiĝis laŭ la ekzemploj de Aristotelo kaj Albertus Magnus. En la libro ankaŭ aperas aro da fablaj estaĵoj, tamen Gesner jam kritike prilumas la ekziston de ili.

En la grava botanika verko Stirpium historia Gesner priskribis la gravecon de unuopaj planteroj, ĉefe floroj kaj fruktoj, por la sistematiko de la plantoj. Nur post lia morto eldoniĝis la verko Historia plantarum. En Corpus Venetum de Balneis li priskribis analizojn de kuracakvoj. La verko Thesaurus Euonymi Philiatri... (1552) donis resumon pri la tiutempaj scioj pri kemio, kuraciloj kaj medicino.

Vidu ankaŭ
 Historiae animalium (Gesner)

Referencoj

Svisaj kuracistoj
Svisaj zoologoj
Zurikanoj
Universitato de Bourges
Rock Hudson

Rock HUDSON, vera nomo: Roy Harold SCHERER Jr. (naskiĝis la 17-an de novembro 1925 en Winnetka, Ilinojo, mortis la 2-an de oktobro 1985 en Beverly Hills, Kalifornio) estis usona aktoro kaj unu el la unuaj famuloj kiuj mortis de aidoso.Naskiĝinte en Winnetka, Ilinojo, li en la jaro 1948 ekloĝis en Hollywood. Post aro da malgrandaj roloj li en 1955 aperis apud James Dean kaj Elizabeth Taylor en la filmo Giant. Poste li kune kun Doris Day brilis en pluraj komediaj filmoj, ekz. Pillow Talk (1959 kaj Lover Come Back (1962).

Li longe kaŝis sian samseksemon kaj fakte nur je la fino de sia vivo malferme parolis pri ĝi.

Listo de filmoj 
Giant (1955; "Giganto")
All That Heaven Allows (1956; "Ĉiu tiun permesas ĉielo")
Written on the Wind (1957; "Skribita sur la Vento")
Pillow Talk (1959; "Kapkuŝana Klaĉo")
El Perdido (1961; "La Perdita")
Lover Come Back (1962; "Amanto revenu")
Men's Favorite Sport (1964; "Preferata Sporto de Viroj")
Seconds (1966; "Sekundoj")
Blindfold (1966; "Okulkovraĵo")
Tobruk (1967; "Tobruko")
The Undefeated (1969; "La Nevenkita")
The Ambassador (1984; "La Ambasadoro")

GLAT-aktoroj
Usonaj aktoroj
Naskiĝintoj en 1925
Mortintoj en 1985
Samseksemuloj
Muskego (Viskonsino)

Muskego estas urbo en la sudorienta parto de la subŝtato Viskonsino de Usono, kiu apartenas al la distrikto respektive kantono Waukesha. La urbo troviĝas inter kaj ĉirkaŭ la lagoj "Eta Muskego" kaj "Granda Muskego". La nomo en la lingvo de la indiĝena indiana popolo potavatomoj havas la signifon "sunfiŝo".

 loko: 42.12 Norde, 88.20 Okcidente
 horzono: GMT-6h (-5h de aprilo ĝis oktobro)
 loĝantaro: ĉirkaŭ 30 mil (je 2000)

Urboj de Viskonsino
Boabomo

Boabomo (BABM, ) estas apriora planlingvo kreita en 1962 de japana kemiisto, Fuishiki Okamoto. Laŭ la aŭtoro, ĝi estas la "plej simpla helplingvo". Ŝajne ĝi neniam gajnis adeptojn.

Gramatiko

Silabaro kaj elparolo 
En BABM la literoj de la latina alfabeto estas uzataj kiel silabaro, t.e. ĉiu litero/silabosigno havas silaban valoron. Ekzemple, la nomo de la lingvo mem, "BABM", prononciĝas "boabomu".

Morfologio 
BABM ne havas artikolojn kaj ne helpverbojn. Nomoj havas tri konsonantojn kaj unu vokalon; verboj, unu aŭ du vokalojn inter du konsonantoj.

La signifon de vorto indikas ĝiaj du unuaj literoj:

La nomoj de elementoj kaj ĝiaj komponatoj komencas per litero F kaj finas per J aŭ ÉJ; inter F kaj la finaĵo oni metas la simbolo de elemento, ekz. foj: oksigeno; fcod~j (karbona gazo). Por indiki la ĉefa elemento em substanco, oni enmetas la literon V: fclv (klorido), fkclv (potasa klorido).

Nombroj (1-10): bo:, de:, fu:, ga:, ha:, zi:, ke:, le:, mu:, a.

Esprimoj 
 Cwq can? Kiom da?
 Cec f~. Nur tri.
 Qwh? Kioma la horo?
 M~dh e dcod, M~dhciod. 21-a horo.
 Cwq hatr ed ci hatj? Kiu paĝo de ĉi tiu libro?
 Ãh~atr. Paĝo 15-a.
 Cwq sran? Kiom kostas?
 D~å sheg. 20 laboroj.
 Qwp sarp? Kie estas la merkato?
 Dajkcelz1 ed ci txef. Okcidente de la strato.
 Qwd fok? Kion vi petis?
 Gnop, bi jap at gecb a gofb ac kdop. Bifstekon, sed mi manĝis ĝin kun legomoj kaj fruktoj pro la sano.
 Com2 dcoc. Bonan matenon!
 Com2 decn, Comdno. Bonan tagon!
 Com2 dacs. Bonan vesperon!
 Hos. Mi revenos.
 Cw hos? Ĉu vi revenos?
 Heih3. Adiaŭ!
 Cj lod cda. Revenu bonvole!
 Cj lod cad. Ofte revenu, bonvole!
 His. Ĝis!
 Has. Bonan nokton!
 Dgojafbo. Estas bona vetero.
 Dgusafbo. Estas veteraĉo.
 Haihip. Mi estis neglektema.
 Rlaho. Multe tempe poste.
 Hon Y. Gratulon!
 Liaj. Dankon.
 Cjo, Koj, Oj. Jes.
 Cqu, Kuq, Uq. Ne.

1 celz (mevz); 2 com (pbon); 3 heih (rnih)

Bibliografio 
 Fuishiki OKAMOTO. The simplest Auxiliary Language BABM. Tokyo: The Author Himself, 1962

Eksteraj ligiloj 
 Ĉerpaĵoj el The simplest Auxiliary Language BABM
 "Babm and Lin" de Ray Brown

Aprioraj lingvoj
Lingvoj laŭ alfabeto
Minakademio

En Minakademio aŭ minista altlernejo studas estontaj fakuloj pri minado, terscienco kaj metalurgio.

Konataj minakademioj ekzistis/as en:

 Leoben, Aŭstrio
 Freiberg, Saksio,Germanio (ekde 1765), hodiaŭ (Teknika Universitato Minakademio Freiberg)
 Banská Štiavnica, Slovakio
 Berlino, Prusio,Germanio (1770-1916)
 Příbram, Bohemio, Ĉeĥio
 Douai, Nord, Francio
 Miskolc, Hungario
 Altlernejo mineja - Teknika universitato Ostrava, Ĉeĥio

Akademioj
Deutsche Solar

La firmao Deutsche Solar estas la plej granda produktanto de multkristalaj siliciaj platetoj en Eŭropo. Danke al la kreskanta fotovolta merkato ĝi povis lastatempe enorme kreskigi sian produktadon. Deutsche Solar eksportas la plimulton de siaj produktoj kaj alliveras konsiderindan parton de la monda merkato (nuntempe ĉirkaŭ 18 procentoj).

Ekstaraj ligiloj 
 http://www.deutschesolar.de

 Germanaj firmaoj
Kristaloj
Thomas Klestil

Thomas KLESTIL (4-a de novembro 1932 - 6-a de julio 2004, Vieno) estis prezidento de Aŭstrio.

Kariero politika internacie 
La ekonomikisto deĵoris de 1966-69 en  la oficejo federacia kanceliero.  De 1969-74 li estis ĝenerala konsulo en Los Angeles. De 1974-78 li estris en la ministerio pri eksteraj aferoj la Sekcion pri internaciaj organizoj. De 1978-82 li reprezentis sian patrujon ĉe UNO, de 1982-87 li fariĝis ambasadoro en Vaŝingtono kaj inter 1987-92 ĝenerala sekretario en la ministerio pri eksteraj aferoj.

Prezidanteco 
La superpartia politikisto iĝis kandidato de la Aŭstruja Popola Partio por la elektoj je prezidanteco kaj elektitis en la 24-a de majo (reelekto en 1998). 

La ek de la 4-a de februaro 2000 funkciintan registaron de Wolfgang Schüssel li admonis observi kaj respekti la bazajn valorojn de eŭropaj demokratioj. Tamen li ne sukcesis malhelpi la malfeliĉajn - kaj nek antaŭe nek poste iam kontraŭ iu ŝtato  aljuĝitajn - sankciojn de Eŭropa Unio kontraŭ la Respubliko Aŭstrio pro koalicio kun dekstra-popolisma partio.

Eksteraj ligiloj 
Biografio sur la retpaĝara prezidanteja. 
Raporto pri la la situacio politika en Aŭstrujo, farita laŭ komisio de internaciaj instancoj fare de 3 oficialaj neŭtralaj observantoj.

Klestil
Klestil
Klestil
Klestil, Thomas
Wacker Siltronic

la firmao Wacker Siltronic apartenas mondaskale al la plej grandaj produktantoj de siliciaj platetoj. Meze de jaro 2004 la entrepreno startis en Freiberg la produktadon de tiel nomataj larĝaj platetoj kun diametro de 300 milimetroj, kiuj reprezentas pintan teknologion. Tiuj pli grandaj platetoj ebligos produkti mikroprocesorojn kaj storelementojn je pli favora prezo.

La entrepreno Wacker Siltronic estas la sola nejapana platetoproduktanto, kiu liveras 300-milimetrajn siliciajn platetojn en granda kvanto (ĉiu kvinan mondaskale).
La firmao apartenas al la tri plej grandaj liverantoj de la mondo kaj disponas pri produktejoj en Eŭropo, Usono, Japanio, Singapuro kaj Malajzio.
  
La produktejo en Freiberg havas sian originon en VEB Spurenmetalle Freiberg (fondita 1957), kiu ekde 1968 produktis monokristalajn siliciajn platetojn. Post la revolucio de 1989/1990 ĝi transformiĝis al Freiberger Elektronikwerkstoffe GmbH. En 1995 Wacker Siltronic AG transprenis la siliciorilatan branĉon de tiu firmao.

Firmaoj
Kuro

Kuro estas ago per movoj pli rapidaj ol en paŝo, dum kiuj ambaŭ piedoj periode troviĝas samtempe en la aero.

Kuro, aŭ kurado,  estas ankaŭ branĉo de la malpeza atletiko kaj ĉe iro la sola sporta fako, por kiu la homo estas genetike kondiĉigita. Kontraste al marŝo dum kurado okazas flugfazo, dum kiu mankas kontakto kun la grundo. Ĉe malgranda rapideco kurado estas energie malpli efika, ĉe pli granda rapideco ĝi estas pli efika ol paŝado.
Oni distingas esence du kampojn de kurado: kurtadistanca kuro kaj longdistanca kuro. Pliaj gravaj kampoj estas la barierkuro (sinonime hurdokuro) kaj la obstaklokuro. 
Laŭ medicina vidpunkto, kurado estas en la dua rango en la listo de la sportaj aktivaĵoj plej oportunaj por la homa organismo; nur (nealpina) skiado superas ĝian efikon. Tamen por eviti unuflankecon rekomendindas aldone iom gimnastiki, naĝi, bicikli ...

Vidu ankaŭ 

 Sanfortiga trotado
 Atletiko
 Paŝo

 
Movo
Sporto
Longdistanca kuro

Longdistanca kuro ampleksas ĉiujn distancojn de 5 ĝis 42,195 kilometroj (maratona distanco). Se la distanco estas eĉ pli longa oni parolas pri ultradistanca kuro.

La plej kutimaj konkursodistancoj estas 5.000 metroj, 10.000 metroj, duonmaratono kaj maratono. Aparta stafetatipa estas ekiden.

Sportistoj

Virinoj 
 Tegla Loroupe
 Grete Waitz

Viroj 
 Azmeraw Bekele
 Abebe Bikila
 Waldemar Cierpinski
 Haile Gebrselassie
 Son Ki Ĉung
 Hannes Kolehmainen
 Vladimir Kuc
 Spiridon Louis
 Frank Shorter
 Lasse Virén
 Mamo Wolde
 Emil Zátopek

Trejnistoj 
 Arthur Lydiard
 Ernst van Aaken

Vidu ankaŭ 
 Atletiko
 Ekiden
 Kurtadistanca kuro
 The Loneliness of the Long Distance Runner
 Mezdistanca kurado
 Transterena kuro

 
Kurado
Ultradistanca kuro

Ultradistanca kuro estas la ĝenerala nomo por ĉiuj konkursoj de kurado en kiuj oni kuras distancon pli longan ol tiu de maratono (do pli ol 42,195 kilometrojn). 

Sporto
Waldemar Cierpinski

Waldemar CIERPINSKI (naskiĝis la 3-an de aŭgusto 1950, Neugattersleben, GDR) estis germana longdistanca kuranto, post Abebe Bikila la dua maratonisto kiu gajnis du orajn medalojn olimpikajn.

Origine li estis sukcesa hurdokuranto. En 1974 Cierpinski kuris maratonon unuafoje. Ankoraŭ malmulte konata li kuris sian 5-an maratonon dum la Somera Olimpiko 1976 en Montrealo. Post pli ol 3 kvaronoj de la maratono li transprenis la gvidan pozicion de Frank Shorter (Usono). CIERPINSKI venkis post 2 horoj 9 minutoj kaj 55 sekundoj, distancigis sian persekutanton per proksimume 50 sekundoj kaj superis la antaŭan Olimpian rekordon de Frank Shorter je du minutoj. 

Dum Olimpiaj ludoj en Moskvo Cierpinski denove venkis en la maratono, ĉi fojon kun tre eta antaŭeco en 2 horoj 11 minutoj kaj 3 sekundoj. Kiu tiam spektis la transsendon de Televido de GDR ankoraŭ hodiaŭ kun amuziĝo rememoras al la drameca fina spurto en Moskvo, ĉar la troentuziasmiĝinta komentisto elkriis:  Patroj hejme, ekkuraĝu, nomu viajn hodiaŭ naskitajn filojn Waldemar!

Kiel pliaj sportaj sukcesoj menciindas interalie:

 bronza medalo en la monda ĉampionado de malpeza atletiko en 1983
 4-a rango en la Eŭropa Ĉampionado de malpeza atletiko 1978
 5-oble GDR-Ĉampiono.
Hodiaŭ Waldemar Cierpinski estas membro de la Nacia olimpia komitato de Germanio.

Vidu ankaŭ 
Longdistanca kuro

Olimpikaj atletoj
Personoj de GDR
Germanaj kuristoj
Frank Shorter

Frank SHORTER (naskiĝis la 31-an de oktobro, 1947 en Munkeno, Germanio) estis la unua usona kuranto post 64 jaroj, kiu venkis en Olimpika maratono, gajnante oran medalon 1972 en sia naskourbo Munkeno.

Shorter estis filo de kuracisto de la usonaj okupadaj trupoj en la postmilita Germanio kaj jam frue fariĝis sukcesa maratonisto.
Unuan fojon li venkis en maratono 1970 en San-Paŭlo, Brazilo. sekvis duobla venko (10.000 metroj kaj maratono) en la Panamerikaj Ludoj de 1971.

Temis pri lia nur 5-a konkursa maratono, kiam Shorter alstrebis la oran medalon en Munkeno 1972 (en 1908 jam venkis usonano John Hayes).
Antaŭ lia starto por la maratono li jam finis la 10.000-metran konkurson en 5-a rango.

Post 10 mejloj (proksimume 16 kilometroj) li atingis la gvidan pozicion, neniam plu rezignonte pri ĝi. Distanciĝante de la ĉefa svarmo de kurantoj, li finis la konkurson post 2 horoj 12 minutoj kaj 19,8 sekundoj, pli ol 2 minutojn pli frue ol la sekva kuranto.

La sopiron de Shorter gajni duan olimpikan oron en 1976 fiaskigis Waldemar Cierpinski, ĝis tiam malmulte konata sportisto el GDR, la orientgermana respubliko. Cierpinski atingis la celon proksimume 50 sekundojn antaŭ SHORTER, kiu gajnis la arĝentan medalon post 2 horoj 10 minutoj kaj 45,8 sekundoj.

SHORTER decidis retiriĝi de la elita sporto post la sekva sezono kaj lanĉis propran firmaon por liverado de sportartikloj.. Li ankaŭ laboris en televido kiel sportkomentisto.

Legu ankaŭ pri aliaj longdistancaj kurantoj!

Usonaj sportistoj
Maratonistoj
Árni Böðvarsson

Árni Böðvarsson (naskiĝis la , mortis la  en Rejkjaviko, Islando) estis islanda esperantisto, elstara filologo pri la islanda lingvo kaj redaktoro de ties norma vortaro. Li estis membro de UEA dum pluraj jardekoj kaj fakdelegito pri lingvistiko. Li kunfondis la Esperanto-societon Aŭroro en Rejkjaviko kaj agis kiel sekretario de la Islanda Esperanto-Asocio.

Li editoris Islandan-Esperantan Vortaron (1965) de B. B. Skatfell kaj verkis en Esperanto informan broŝuron pri la gramatiko de la islanda lingvo. Li estis membro de la LKK por la 62-a UK en Rejkjaviko (1977) kaj dum multaj jaroj ano de la komisiono de la Belartaj Konkursoj.

Islandaj gramatikistoj
Islandaj esperantistoj
Esperanto-vortaristoj
Tjerk Boersma

Tjerk BOERSMA (naskiĝis la 7-an de decembro 1908 en Idaarderadeel, mortis la 11-an de oktobro 1992) estis nederlanda esperantisto. Li estis fakdelegito pri turismo kaj polico en De Hoeve (Nederlando).

Li plenumis dum multaj jaroj i. a. la funkciojn de ĉefdelegito kaj komitatano de UEA; plurajn monatojn en 1975 li estis la unua volontulo en la CO. Estrarano de la landa asocio (LEEN, poste NEA) inter 1963 kaj 1985, li estis ekde 1989 ties honora membro.

En la 1930-aj jaroj li estis Cseh-metoda instruisto en Flandrio.

BOERSMA, Tjerk
BOERSMA, Tjerk
Boersma, Tjerk

Listo de referencoj
Cikorio

Cikorio (Cichorium L.)  estas genro kuniganta plantojn el la familio de Asteracoj (Kompozitoj).  Temas pri unu-, du- kaj plur-jaraj herboj kun folioj plejparte en elbaza rozeto kaj kun langetfloraj kapituloj ĝenerale bluaj; 7 specioj el Eŭropo, Nordafriko kaj najbaraj regionoj, el kiuj du estas kultivataj: amara cikorio (Cichorium intybus) kaj endivio (Cichorium endivia). Tiujn du speciojn oni kultivas favore ĉu al la folioj por produkti salatojn kaj bruselan cikorion, ĉu al la radikoj por produkti surogaton de kafo.

Listo de la specioj:
 ·      Cichorium bottae A.Deflers, el Jemeno kaj najbaraj partoj de Saud-Arabio.
 ·      Cichorium calvum Asch., el Etiopio, disvastiĝinta en Mezeŭropo.
 ·      Cichorium endivia L., el mediteranea areo, uzata ekde antikveco en formo de salato, jen kaj jen sovaĝiĝinta en forlasitaj terenoj, varmamaj herbejoj kaj tritikaj kampoj..El ĝi oni produktas salaton, interalie skarolon aŭ larĝfolian cikorion (Cichorium endivia var. latifolium Lam.) kaj krispan cikorion (Cichorium endivia var. crispum (Mill.) Lam.).
 ·      Cichorium glandulosum Boiss. & A.Huet, el Okcidenta Azio.
 ·      Cichorium intybus L. (Amara cikorio), el Mezeŭropo. Kreskas en forlasitaj terenoj, varmaj herbejoj. Ofte kultivata por produkti salaton, (Bruselan cikorion) kaj surogaton de kafo. Supozata etimologio de 'intybus': vorto el Sirio, kiu eble signifis tigon kavan kiel fluto. Ĝia araba nomo 'hindibâ' ( هندباء) nuntempe ŝajnas pli uzata por legoma cikorio.
 ·      Cichorium pumilum Jacq., el Mediteranea regiono. Kalkaj herbejoj, ĉefe argilaj grundoj.
 ·      Cichorium spinosum L., el orientmediteranea regiono.

Referencoj 

Asteracoj
Palearktisa flaŭro
Legomoj
Lorantacoj

La lorantacoj () estas planta familio el la dukotiledonaj angiospermoj. Tiu familio apartenas al la ordo santalaloj (Santalales). Ĝi enhavas ĉirkaŭ 80 genrojn kaj preskaŭ 900 speciojn. Ĝia tipa genro estas loranto.

Tiuj plantoj estas arbedoj aŭ arbustoj, ĉefe tropikaj. Ili estas duonparazitaj.

Taksonomio 
Laŭ World Flora Online kaj The Plant List (15 jun. 2020), jen ĉi-sube la listo de la akceptitaj taksonoj, kaj ties Esperantaj nomoj:

*genro akceptita en WFO sed ne en TPL. Tamen laŭ WFO, estas neniu akceptita specio en ĝi.

Bildaro

Eksteraj ligiloj 
 http://delta-intkey.com/angio/www/lorantha.htm

Referencoj 

Magnoliofitoj
Lorantacoj
Plantofamilioj
Visko

Visko (Viscum el santalacoj) estas genro de duonparazitaj arbustetoj kreskantaj sur kaj nutriĝantaj el diversaj arboj, sed havantaj normale verdajn foliojn, kiuj kapablas asimili karbondioksidon, cetere kun dikotomaj branĉoj unuseksaj, kvarnombraj floroj kaj blankaj beroj enhavantaj gluecan sukon.

En Ameriko, ekzistas similaj plantoj en la genro Phoradendron, kiujn oni nomas Amerikaj viskoj aŭ foradendroj.

Specioj (elektitaj) 
 Viscum album – Blanka visko
 Viscum articulatum
 Viscum bancroftii
 Viscum coloratum
 Viscum cruciatum
 Viscum diospyrosicola
 Viscum fargesii
 Viscum liquidambaricola
 Viscum loranthi
 Viscum minimum
 Viscum monoicum
 Viscum multinerve
 Viscum nudum
 Viscum orientale
 Viscum ovalifolium
 Viscum triflorum
 Viscum whitei
 Viscum yunnanense

Referencoj 

Santalacoj
Blanka visko

Blanka visko aŭ Blanka arboperlo (Viscum album) estas globforma, duonparazita planto, vivanta sur deciduaj arboj kiaj robinio, poplo, tilio, neflegita pomarbo, pirarbo. Ĝi havas nur ŝajnan epifitan habiton.

Ĝia tigo estas ligneca, nekava, plurfoje disbranĉiĝanta; la pli dika parto estas brun-krusta, la pli junaj tigoj havas helverdan koloron.

La folioj estas kontraŭsidantaj, verdaj aŭ verd-flavaj, ledeceaj, 3-6 cm longaj, glatrandaj, travintraj, ne pintaj. La floroj estas etaj kaj staras grupe ĉe la disbranĉoj. La frukto estas pizogranda , maturiĝante blank-kolora, dugrajna kun densa, glueca suko.

Tiu palearktisa specio estas ankaŭ kuracplanto: oni kolektas en Eŭropo la junajn ŝosojn kun folioj (malpli dikajn ol krajono) de aŭtuno ĝis printempo (ĝis la foliiĝo). La sekiĝa proporcio estas ĉ. 3:1.

La drogo enhavas: kolinon, acetilkolinon, propionilkolinon (tiuj malaltigas la sangopremon), viskotoksinan proteinon kiu efikas je la koro, acidan saponinon, rezinan alkoholon, manniton, sukeron, inoziton, amelon, grasacidon, cerilalkoholon, oksidan enzimon; en la bero viskinon, gluecan, molan rezinon.

Efiko: hipotensiiga (sangopremo-malaltigaĵo), antispasma, ĉesiga de la interna sangado (pulmo, stomako, intesto) (hemostaza), admona de la korfunkciado.

La industrio preparas drogaĵojn el la visko. Oni preparis el la beroj malnov-tempe muŝ-kaptilon kaj eĉ birdokaptilon.

Ne konfuzu kun eŭropa loranto (Loranthus europaeus) ofte nomata flava visko, ĉar tio estas decidua planto, kun nigroverda tigo kaj kun flavaj beroj, starantaj en grapoloj. Ĝi vivas sur kverko.

Vidu ankaŭ 
 Haŭstorio

Santalacoj
Palearktisa flaŭro
Kuracplantoj
Atolo

Atolo estas proksimume ringoforma insulo, formita de koraloj, kun centra laguno kaj zono de rifoj
La atolo formiĝas ĉe supro de ĵus mergiĝinta vulkano. La bazo estas restaĵoj de vulkano, sur kiun restaĵoj de marbestoj pli kaj pli konstruas rifon. Tial ili troviĝas preskaŭ senescepte en la Pacifika Oceano.

Menciindaj atoloj 
 Kristnaskinsulo
 Maldivoj
 Mururoa
 Niuo
 Palmiro

Bildaro 

Atoloj
Geologio
Oceanografia terminologio
Jim Morrison

Jim MORRISON (naskiĝis la 8-an de decembro 1943 en Melbourne, Florido; mortis 3-an de julio 1971 en Parizo) estis usona kantisto de The Doors kaj poeto.

Jim estis fama siatempe kiel kantisto de The Doors kaj surbendigis ses sondiskojn kun sia teamo de 1966 ĝis 1971. Post la morto de Jim, la Doors ne plu havis sukceson.

Sep jarojn poste la Doors publikigis "An American Prayer", unu sondiskon kun poemoj, kiujn Jim nur kelkajn monatojn antaŭ sia morto registris sur magnetofonbendon. La albumo estis inspirado por modernaj kantoj ekzemple "Bird of Prey" de Fatboy Slim.

Morrison skribis poemvolumojn kiel "The Lords", "The New Creatures" kaj "An American Prayer". Postmorte publikiĝis "Far Arden" kaj "Wilderness - The Lost Writings of Jim Morrison".

Danke al liaj skribkapabloj, lia sovaĝa kaj nekutima konduto kaj personeco kaj la karismo kiu manifestiĝis, interalie, en liaj prezentoj kiel parto de la grupo, Morrison estas konsiderita unu el la plej influaj kantistoj en la historio de roko .

Morrison estis vicigita 47-a en la listo de Rolling Stone revuo de la 100 plej grandaj kantistoj de ĉiuj tempoj.Kaj en la 12-a loko en simila listo de la retejo Billboard .

En la 1970-aj jaroj, Morrison iĝis dependigita de alkoholaĵo, kaj tio influis lian konduton kaj liajn prezentojn ĉe koncertoj. Lia ekscesa alkoholkonsumo kaj ofta uzo de drogoj (ekzemple LSD) portis al li malbonan famon. Kiam li dum en 1969 dum koncerto en Miami nudiĝis, oni komencis juran proceson kontraŭ li. Mallonge poste li transloĝiĝis al Parizo, kie li en 1971 mortis - probable pro trodozo da drogoj. Lia tombo en la Cimetière du Père Lachaise ĝis nun estas vizitata de multaj ŝatantoj.

Anglaj rokmuzikistoj
Endivio

Endivio (latine Cichorium endivia) estas foliema salata legomo. Ofte, oni konfuziĝas inter ĝi kaj cikorio. Ĝi originas el okcidenta Eŭropo.

Pluraj varioj ekzistas kun malsamaj formoj kaj gustoj. "Tutfolia endivio" (akk franca aŭ belga endivio) estas konata pro larĝaj krem-koloraj amaraj folioj. "Krispa endivio" havas verdajn krispajn foliojn.

Vidu ankaŭ 

 amara cikorio (vidu la apudan foton)
 salatcikorio (vidu la apudan foton)
 brusela cikorio (vidu la apudan foton)

Piednotoj 

Legomoj
Iridacoj

La iridacoj () estas planta familio el angiospermoj (unukotiledonoj). Tiu familio apartenas al la ordo asparagaloj (Asparagales). Ĝi enhavas ĉirkaŭ 80 genrojn kaj pli ol 2300 speciojn, inter kiuj irido (la tipa genro), krokuso kaj safrano, aŭ ankaŭ gladiolo.

Taksonomio 
Laŭ World Flora Online kaj The Plant List (5 maj. 2020), jen ĉi-sube la listo de la akceptitaj taksonoj, kaj ties Esperantaj nomoj:

*genro akceptita en TPL sed ne en WFO, kiu tamen akceptas ĝiajn speciojn.
**genro akceptita en WFO sed ne en TPL. Tamen laŭ WFO, estas neniu akceptita specio en ĝi.

Referencoj 

Magnoliofitoj
Iridacoj
Plantofamilioj