Lizbona

Lizbona (, wym. []) – stolica i największe miasto Portugalii, położone w zachodniej części Półwyspu Iberyjskiego, nad rzeką Tag przy jej ujściu do Oceanu Atlantyckiego. Miasto stanowi centrum polityczne, ekonomiczne i kulturalne kraju. W centrum administracyjnym Lizbony mieszkało w 2017 r. 505 526 mieszkańców, natomiast cała metropolia – Zespół Metropolitalny Lizbony ma 2 821 876 mieszkańców (27% populacji państwa).

Region Lizbony jest najbogatszym regionem w Portugalii, wysoko ponad średnim PKB Unii Europejskiej – wytwarza 37% PKB kraju. Jest również politycznym centrum Portugalii, ponieważ ma tu swoją siedzibę rząd oraz głowa państwa. Lizbona ma status metropolii o znaczeniu globalnym. W badaniach dotyczących jakości życia, Lizbona uplasowała się na 18 miejscu wśród miast świata w 2015 roku według magazynu Monocle, na 43 miejscu wśród miast świata w 2017 roku według Mercer (tuż za Londynem, Mediolanem i Barceloną, przed Nowym Jorkiem) oraz na 7 miejscu wśród miast świata w 2017 roku według InterNations''' 2020. Została uznana jako Zielona Stolica Europy 2020.

W mieście znajdują się dwa obiekty z listy światowego dziedzictwa UNESCO: Klasztor Hieronimitów oraz Torre de Belém, a w granicach obszaru metropolitalnego znajduje się trzeci – .

 Historia 
Obszar dzisiejszej Lizbony zamieszkany był co najmniej od czasów rzymskich. Ówczesna osada występuje w źródłach jako Olisipo. W starożytności był to rejon osadnictwa Luzytanów i być może punkt handlowy Fenicjan (czego dotąd nie potwierdziły badania archeologiczne). W VIII wieku miasto zostało zajęte przez Maurów z Afryki północnej i nazwane Lishubną. W 1147 roku została zdobyta przez pierwszego władcę Portugalii, Alfonsa I Zdobywcę (Dom Afonso Henriques), przy pomocy krzyżowców. Pierwszym biskupem Lizbony został angielski krzyżowiec Gilbert z Hastings. W 1255 roku król Alfons III przeniósł stolicę Portugalii z Coimbry do Lizbony. W 1290 powstał w Lizbonie uniwersytet.

W okresie wielkich odkryć geograficznych (XV–XVII wiek) z Lizbony, a ściślej z jej portu Belém, wyruszyło wiele wypraw morskich, które przyczyniły się do rozwoju królestwa i jego stolicy. W kwietniu 1506 roku w mieście miał miejsce kilkudniowy pogrom, w którego wyniku zamordowano kilka tysięcy Żydów przymusowo nawróconych na katolicyzm.

26 stycznia 1531 roku miasto zostało dotknięte przez trzęsienie ziemi, w którym zginęły tysiące jego mieszkańców. W dzień Wszystkich Świętych 1 listopada 1755 miało miejsce kolejne potężne trzęsienie ziemi (9 stopni w skali Richtera), które pochłonęło ok. 60 000 ofiar i praktycznie zrujnowało Lizbonę. Przetrwały jedynie zabudowania dzielnic Alfamy i Belém. Z inicjatywy ministra króla José I, markiza Pombala, miasto zostało odbudowane w jego dzisiejszym kształcie.

5 października 1910 wybuchła w Lizbonie rewolucja republikańska. 25 kwietnia 1974 rozpoczęła się rewolucja goździków.

 Geografia 
 Położenie 
Współrzędne geograficzne Lizbony to: 38°42′N, 9°05′W, co czyni ją najbardziej wysuniętą na zachód stolicą w kontynentalnej Europie. Miasto jest zlokalizowane w zachodniej części kraju, nad rzeką Tag w pobliżu jej ujścia do Oceanu Atlantyckiego. Oddalona jest o około 220 km od najwyższego szczytu kontynentalnej Portugalii w Serra da Estrela – Torre (1993 m n.p.m., około 3 godz. jazdy samochodem).

Centrum administracyjne podzielone jest na 53 dzielnice (freguesias), natomiast metropolia na 18 gmin (municípios).

Zachodnia część miasta jest głównie zajęta przez Park Monsanto, który jest największym parkiem miejskim w Europie. Jego powierzchnia to 10 km².

 Ochrona przyrody 
W obrębie regionu Lizbona znajduje się kilka obszarów chronionych:
 Parki przyrodnicze (parki krajobrazowe): Sintra-Cascais, 
 Rezerwaty przyrody: Reserva Natural do Estuário do Tejo, Reserva Natural do Estuário do Sado, Reserva Natural das Lagoas de Santo André e da Sancha Pomniki przyrody: Monumento Natural de Carenque, Monumento Natural da Pedreira do Avelino, Monumento Natural dos Lagosteiros, Monumento Natural da Pedra da Mua Obszar chronionego krajobrazu: Paisagem Protegida da Arriba Fóssil da Costa de Caparica Inne: Sítio Classificado da Granja dos Serrões e Negrais Pozostałe: Ogród Botaniczny w Lizbonie, Ogród Botaniczny Ajuda, Park Edwarda VII, Estufa Fria

 Klimat 
Lizbona znajduje się w strefie klimatu subtropikalnegoDie Klimatypen der Erde – Pädagogische Hochschule in Heidelberg. typu śródziemnomorskiego, z łagodnymi zimami i długimi ciepłymi latami. Średnia roczna temperatura wynosi 21,5 °C w dzień i 13,5 °C w nocy w centrum oraz 19,4 °C i 10,3 °C na wybrzeżu oceanu.

Średnia temperatura miesięcy zimowych – grudnia, stycznia i lutego wynosi ok. 15 °C w dzień i w nocy od 6 °C na wybrzeżu do 8,9 °C w centrum. W najzimniejszym miesiącu roku – styczniu, temperatury wynoszą zwykle od 10 do 18 °C w ciągu dnia, od 4 do 12 °C w nocy, a średnia temperatura morza wynosi 15 °C. Opady śniegu, jak i mróz generalnie nie występują. Okres z letnimi temperaturami trwa do pół roku, od maja do października. W najcieplejszym miesiącu roku – sierpniu, temperatury wynoszą zwykle od 23 do 33 °C w ciągu dnia, średnia temperatura morza wynosi 20 °C. W centrum, temperatury powyżej 30 °C występują w kilkunastu dniach rocznie. W centrum, najwyższa odnotowana temperatura w mieście to +41,8 °C, natomiast najniższą zanotowaną temperaturą było +0,2 °C.

Lizbona ma ok. 120 dni deszczowych rocznie (licząc również mżawkę), od 2–3 dni deszczowych w lipcu i sierpniu do 14–16 dni deszczowych w grudniu, styczniu i lutym. Miasto ma ok. 2600 (na wybrzeżu oceanu) i 2800 (w centrum) godzin czystej słonecznej pogody rocznie, od 130–140 h (średnio 4,5 godziny dziennie, około 4 razy więcej niż w Polsce) w grudniu do 309–353 h (średnio 11 godzin czystego słońca na dobę) w lipcu.

 Demografia 

Lizbona liczyła (2011) 547 631 mieszkańców, wewnątrz centrum administracyjnego, na powierzchni zaledwie 84,6 km². Granice miasta nie są precyzyjne zdefiniowane, w związku z czym tym miasta, które istnieją w pobliżu stolicy są w rzeczywistości częścią metropolitalnego obwodu Lizbony. Strefa miejska Lizbony (ang. Urban Zone) według danych Eurostatu ma 2 435 837 mieszkańców. Zespół miejski w 2021 r. liczył 2 719 000 mieszkańców, będąc jedenastym co do wielkości zespołem miejskim w Unii Europejskiej po Paryżu, Zagłębiu Ruhry, Madrycie, Mediolanie, Barcelonie, Berlinie, Atenach, Neapolu, Rzymie i Rotterdamie-Hadze. Według danych rządowych, Obszar Metropolitalny Lizbony ma 2 821 876 mieszkańców. Inne źródła również przedstawiają podobną liczbę, według Organizacji Współpracy Gospodarczej i Rozwoju – 2 797 612 mieszkańców; według Departamentu Spraw Gospodarczych i Społecznych ONZ – 2 890 000; według Europejskiego Urzędu Statystycznego (Eurostat) – 2 839 908 mieszkańców; według Brookings Institution ma 2 968 600 mieszkańców.

 Zabytki 
 Zamek św. Jerzego
 Katedra Sé
 Klasztor Hieronimitów w Belém
 Torre de Belém w dzielnicy Belém
 Pomnik Odkrywców
 Kościół św. Antoniego
 Bazylika Estrela
 Kościół Magdaleny
 Kościół Conceição Velha
 Kościół de São Domingos
 Palácio da Independência, pałac z XV wieku
 Palácio das Necessidades, barokowy pałac z XVIII wieku
 Pałac Ajuda, neoklasycystyczny pałac
 Pałac Belém, pałac z XV wieku
 Pałac São Bento z 1615 roku, siedziba parlamentu portugalskiego
 Arco da Rua Augusta, łuk triumfalny
 Campo Pequeno, arena walk byków
 Casa dos Bicos, zabytkowy budynek z 1523 roku
 Panteon Narodowy w Lizbonie z 1836 roku
 Pavilhão Carlos Lopes
 Park Narodów (Parque das Nações) to nowoczesna dzielnica Lizbony; powstała w wyniku programu odnowy miejskiej w celu zorganizowania Światowej Wystawy w Lizbonie w 1998 roku, znanej również jako Expo'98.

 Sport 
Lizbona jako stolica Portugalii jest także jednym z jej sportowych centrów. Swoją siedzibę mają tu m.in. takie kluby jak SL Benfica czy Sporting CP. Mistrzostwa Europy w Piłce Nożnej 2004 także gościły w stolicy, a ich mecz finałowy został rozegrany na Estádio da Luz. Największą halą sportową jest MEO Arena. Największymi stadionami są: Estádio da Luz o pojemności 64 642 widzów, Estádio José Alvalade o pojemności 50 000 widzów, Estádio do Restelo o pojemności 19 856 widzów oraz znajdujący się na przedmieściach Estádio Nacional o pojemności 37 500 widzów. Innym jest Estádio Universitário de Lisboa, obejmujący cały kompleks sportowy.

 Podział administracyjny 

Lizbona dzieli się na 53 freguesias, zgrupowane w czterech dzielnicach (port. bairros) – liczba mieszkańców wg stanu na 2011 r.

Ponadto wyodrębnia się zwyczajowo historyczne dzielnice miasta: Alcântara, Alfama, Bairro Alto, Baixa, Belém, Chiado, Estrela, a także Parque das Nações (pol. Park Narodów, nowoczesne tereny wystawowe powstałe w czasie przygotowań do Expo ’98).

 Gospodarka 
Główne dziedziny przemysłu w rejonie Lizbony to przemysł stalowy, włókienniczy, chemiczny, ceramiczny, stoczniowy i rybołówstwo. Lizbona posiada oceaniczny port handlowy i wojenny. W Lizbonie odbyło się Expo ’98. Bezrobocie w Zespole Metropolitalnym Lizbony w drugim kwartale 2017 roku wynosiło 9,4%, natomiast w 2019 roku wynosiło 7,1%.

W 2017 roku Lizbona była 61 najczęściej odwiedzanym miastem na świecie (tuż przed Kairem) z 3,3 milionem turystów w ciągu roku.

W 2018 roku zostało zakwalifikowane na 74 miejscu wśród centrów finansowych świata.

 Transport 
 Kolej 
Ważniejsze stacje kolejowe: Lisboa Oriente, Estação do Cais do Sodré, Estação Rossio, Lisboa Braço de Prata, Lisboa Santa Apolonia. Fertagus to aglomeracyjny przewoźnik kolejowy, obsługujący Lizbonę z przedmieściami. Túnel do Rossio to tunel kolejowy w mieście.

 Komunikacja miejska 
 Tramwaje w Lizbonie
 Metro w Lizbonie
 Autobusy w Lizbonie
 kolej aglomeracyjna 
 Linie kolei linowo-terenowej: Elevador do Lavra, Elevador da Bica, Elevador da Glória

Tramwaje, autobusy i koleje linowo-terenowe są obsługiwane przez operatora Carris.

Zobacz też: zabytkowa winda Elevador de Santa Justa.

 Transport drogowy 
 Autostrady: A1, A2, A6, A8 oraz autostrady metropolitalne: A5, A9, A10, A12, A13, A16, A18, A21, A30, A33, A36, A37, A38, A39, A40
 Mosty: Most 25 Kwietnia, Most Vasco da Gamy

 Transport morski 
 
 Transtejo & Soflusa

 Transport lotniczy 
 Port lotniczy Lizbona (port. Aeroporto Humberto Delgado) – położony zaledwie 7 km na północ od centrum miasta, największy port lotniczy w Portugalii. W 2016 roku obsłużył 22 449 289 pasażerów, wzrost liczby pasażerów w porównaniu w rokiem 2015 wyniósł 11,7%.

 Kultura 
Ważniejsze teatry to: Teatro Nacional de São Carlos, Teatro Nacional D. Maria II, Teatro Politeama, Teatro Tivoli, Teatro da Trindade.

Ważniejsze muzea: Narodowe Muzeum Archeologiczne, Centro de Arte Moderna José de Azeredo Perdigão, Museu Nacional de Arte Antiga, Muzeum Chiado, Muzeum Calouste Gulbenkiana, Muzeum Morskie, Narodowe Muzeum Powozów, Muzeum Carris, Muzeum Elektryczności (Lizbona), Muzeum Fado, Museu da Música, Muzeum Wody w Lizbonie, Museu Nacional do Azulejo. Coliseu dos Recreios to sala koncertowa. Cinema São Jorge to jedno z lizbońskich kin.

 Lizbona w literaturze pięknej 
 Fernando Pessoa, Lizbona: co turysta powinien zobaczyć Erich Maria Remarque Noc w Lizbonie José Saramago Historia oblężenia Lizbony José Saramago Rok śmierci Ricarda Reisa Pascal Mercier Nocny pociąg do Lizbony Robert Wilson Śmierć w Lizbonie Ana Veloso  Bądź zdrowa, Lizbono Wolter, Poemat o zagładzie Lizbony Magdalena Starzycka  Spijając filiżankami słońce Iwona Słabuszewska-Krauze  Ostatnie fado Antonio Muñoz Molina Zima w Lizbonie (El invierno en Lisboa 1987)
 Marcin Kydryński Lizbona. Muzyka moich ulic Lizbona w filmach 

 Os Verdes Anos (1963) - reż. Paulo Rocha Belarmino (1964) - reż. Fernando Lopes
 W białym mieście (Dans la ville blanche) (1983) - reż. Alain Tanner
 Xavier (1992) - Manuel Mozos
 Lisbon Story (1994) - reż. Wim Wenders
 Portugalska zakonnica (A Religiosa Portuguesa) (2009) - reż. Eugène Green
 Gdzie jest ta ulica? albo Bez przed i po (Onde Fica Esta Rua? ou Sem Antes Nem Depois) (2022) - reż. João Pedro Rodrigues i João Rui Guerra da Mata
 Tego dnia w Lizbonie (Naquele Dia em Lisboa)'' (2022) - Daniel Blaufuks

Zobacz też 
 Lista najwyższych budynków w Lizbonie
 Rock in Rio (festiwal)
 Oceanarium w Lizbonie
 Ogród Zoologiczny w Lizbonie
 Biblioteka Narodowa Portugalii

Miasta partnerskie 
  Bissau, Gwinea Bissau
  Brasília, Brazylia
  Budapeszt, Węgry
  Cacheu, Gwinea Bissau
  Luanda, Angola
  Madryt, Hiszpania
  Makau, Makau
  Malakka, Malezja
  Maputo, Mozambik
  Praia, Republika Zielonego Przylądka
  Rabat, Maroko
  Rio de Janeiro, Brazylia
  São Tomé, Wyspy Św. Tomasza i Książęca
  Zagrzeb, Chorwacja

Przypisy

Linki zewnętrzne 
 Oficjalna strona Lizbony 
 Zdjęcia Lizbony i dystryktu Lizbona 

 
Stolice państw w Europie
Miasta w dystrykcie Lizbony