alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
Galaten

Galaten (Oudgrieks: , Latijn: Galatae of Galli) is een groep Keltische stammen die in de derde eeuw v.Chr. vanuit het Donaugebied Griekenland en Klein-Azië binnendrongen.

Geschiedenis 
De Galaten kwamen voort uit de drieledige Keltische migratie die in het Balkanschiereiland plaats had ten tijde van Brennus, een Keltisch aanvoerder en koning die een deels mislukte veldtocht op Delphi leidde. De Galaten trokken plunderend door Griekenland, en staken daarna de Hellespont over. In 278 v.Chr. traden zij in dienst van Nicomedes I van Bithynië die op dat moment in een dynastieke strijd verwikkeld was. Ook nadat zij door Antiochus I Soter werden verslagen, bleven de Galaten berucht om hun strooptochten in Klein-Azië, en vele Griekse stadstaten moesten het ontgelden of anders een schatting betalen om met rust gelaten te worden. Aan deze praktijken kwam geleidelijk een einde toen Attalus I van Pergamon weigerde nog langer schatting te betalen. Hij bracht hen in 230 v.Chr. een zware nederlaag toe, waarna zij zich – vrijwillig of onder dwang - vestigden in Klein-Azië, in de later naar hen genoemde landstreek Galatië. Hun hoofdstad was Ancyra, het huidige Ankara. De woeste Galatensnorren zijn nu nog populair in Turkije.

Sindsdien bleven zij als huurlingen dienstdoen bij verschillende hellenistische vorsten, zoals bv. aan de zijde van Antiochus III tegen de Romeinen (waarvoor zij overigens gestraft werden door een Romeins expeditieleger onder het bevel van Gnaeus Manlius Vulso). In 188 v.Chr. kozen de Galaten partij tegen Eumenes II, die hen met Romeinse hulp kon verslaan, waarna hun grondgebied tot 166 deel uitmaakte van het Rijk van Pergamon. Vanaf 166 genoten de Galaten in theorie de autonomie, maar in de praktijk bleef hun gebied bedreigd door hun buurstaten. In 25 v.Chr. werd het gebied ingelijfd bij het Romeinse Rijk, als onderdeel van de keizerlijke provincie Galatia, en werd bestuurd door een Legatus Augusti pro praetore, die te Ancyra resideerde.

Cultuur 
De Galaten, en meer bepaald hun onderwerping, waren een geliefd thema in de hofkunst van het Rijk der Attaliden. De overwinningsmonumenten van Attalus I geven een goed beeld van hun strijdlustige en vervaarlijke uiterlijk. In hun grondgebied Galatië maakten zij de heersende klasse uit, boven de onderworpen volkeren. Ondanks de toenemende hellenisering, en later romanisering, hielden zij nog eeuwenlang vast aan hun Keltische taal en gebruiken.

Brief 
De Brief aan de Galaten is een van de boeken van het Nieuwe Testament. Het is een brief, geschreven door de apostel Paulus aan de jonge christelijke gemeente in Galatië.

Anatolische oudheid
Volk in Turkije
Keltische stam
Galei (schip)

Een galei was een mede door roeiers aangedreven schip uit de klassieke oudheid en de middeleeuwen. Het had ook driehoekzeilen of het Latijnse zeil als hulpmiddel om te varen. Galeien werden hoofdzakelijk op en rond de Middellandse Zee gebruikt. Het model is door de eeuwen heen veel veranderd. Galeien hebben dan ook geen algemene kenmerken in rompvorm en afmetingen.

Er is van het beleg van Troje bekend met hoeveel schepen de verschillende Griekse aanvoerders naar de oorlog kwamen. Venetië maakte in de 12e eeuw door het gebruik van galeien voor de handel een bloeiperiode door. Galeien zijn voor de oorlogsvoering tot ver in de 17e eeuw in gebruik geweest. Het grote voordeel ten opzichte van andere scheepstypen was, dat ze  niet van de wind afhankelijk waren. Men kon tegen de wind in de vijand benaderen. Militaire galeien hadden meestal een ramsteven, waarmee vijandelijke schepen tot zinken konden worden gebracht. Door de kleine laadruimte en de grote hoeveelheid proviand die voor de roeiers nodig was, moesten de galeien het uiteindelijk afleggen tegen de grotere zeilschepen uit Noord-Europa.

Roeiers aan boord van de galeien hadden het zwaar. De Griekse en Romeinse roeiers op de galeien uit de oudheid waren soldaten, later aangevuld met slaven. De roeiers op de Spaanse galeien van de middeleeuwen waren veroordeelden, en de meeste roeiers van de galeien van de Moren waren gevangenen van veroverde schepen. De Hospitaalridders, die van Malta kwamen, roeiden hun schepen zelf.

Tijdens de zeeslag bij Lepanto in 1571 was Juan van Oostenrijk, een van de bevelhebbers van de christelijke vloot, aan boord van zijn vlaggenschip de Real, een galei met 500 soldaten. Ze slaagden erin de Ottomaanse bevelhebber, Uluç Ali Pasja te doden. Holland heeft gedurende de Tachtigjarige Oorlog enkele galeien in gebruik gehad. De eerste, de Rode Galei, werd in 1598 te water gelaten. De Hollandse galeien werden door galeislaven voortgedreven. Het scheepstype was enkele decennia later verouderd en uitsluitend in de Slag bij Sluis hebben galeien een rol van betekenis gespeeld.

De fust is een klein vaartuig dat op de galei lijkt.

Naam 
De etymologie van het woord is bekend: galei is, evenals de jol, afgeleid van de gelias, een snel, klein type vaartuig dat in de Rode Zee en langs de kusten van Zuid-Azië veel werd gebruikt. De naam gelias werd bij verschillende volken op verschillende manieren geschreven en gesproken.

Historisch scheepstype
Roeiboot (scheepstype)
Gal

Personen (achternaam)
Edward Gal (1970), Nederlandse dressuurruiter
Jenny Gal (1969), Nederlandse judoka
Jessica Gal (1971), Nederlandse judoka
Uziel Gal (1923-2002), Israëlische ontwerper van vuurwapens

Personen (voornaam)
Gal Alberman (1983), Israëlische voetballer
Gal Costa (1945), Braziliaanse zangeres
Gal Fridman (1975), Israëlische windsurfer
Gal Gadot (1985) Israëlische actrice en model
Gal Nevo (1987), Israëlische zwemmer
Gal Rasché, Artiestennaam van de Russische dirigente en pianiste Gallina Kroetikova (1960)
Gal Sapir (1990), Israëlisch-Nederlands voetballer

Personen (pseudoniem)
 Gal (cartoonist), pseudoniem van de Belgische cartoonist Gerard Alsteens

Biologie
Gal (stof), vloeistof die wordt uitgescheiden door de lever en in de galblaas opgeslagen
Galblaas, een peervormig hol orgaan dat rechts onder de lever ligt
Gal (plantkunde), een woekering van een plant, ontstaan door een parasiet

Geografie
Gal Hareeri, dorp in Centraal-Somalië.
Plaça de Gal·la Placídia, plein in Barcelona
Saint-Gal, Franse gemeente in het departement Lozère
Saint-Gal-sur-Sioule, Franse gemeente in het departement Puy-de-Dôme
Saint-Romain-en-Gal, Franse gemeente in het departement Rhône

Overig
 Gietgal, een gietfout, een in gietwerk ingesloten luchtbel
 Gal (eenheid), een eenheid voor valversnelling (zwaartekracht)
 Grupos Antiterroristas de Liberación (GAL), in de jaren 80 opgerichte illegale doodseskaders om de ETA te bestrijden
 Melancholie (zwarte gal) of cholerisch (gele gal), twee van de vier humores volgens de leer van Hippocrates van Kos

Zie ook 
Gall (doorverwijspagina)
Gala (doorverwijspagina)
Gal (plantkunde)

Een (planten-) gal is een woekering van een plant, ontstaan door een parasiet of symbiont, meestal een insect (een galwesp, galmug, gewone vijgenwesp, vlieg, bladluis of galmijt) dat zijn eieren in de plant legt. De gal, waarvan de vorm specifiek is voor een bepaalde parasiet, dient als behuizing en voedsel voor de larve. Er bestaan ook gallen die door schimmels worden veroorzaakt. De tak van wetenschap die zich met gallen bezighoudt wordt cecidologie genoemd.  De algemeenste en best onderzochte galwesp is de Cynips quercusfolii die de bekende galappels veroorzaken.

Naargelang de vorm van de gal spreekt men over een beursgal (bijv. op ereprijs), blaasgal (bijv. op els), buidelgal (bijv. op iep), hoorngal, knobbelgal, spiraalgal (bijv. op Italiaanse populier).

Talloze soorten insecten zijn in staat om het ontstaan van een gal op een plant te induceren; daarnaast zijn er ook veel insecten die specifiek op de in de gal groeiende larven parasiteren door hun ei in de larve binnen in de gal te leggen. Het insect dat uit het gal komt, is dus niet per se de veroorzaker van die gal.

Er zijn gallen van stengels, bladeren, en bloemen bekend.  Men spreekt dan van bladgal, bloemgal, knopgal, meeldraadgal, schorsgal, stengelgal of wortelgal.  Ze hebben lang niet allemaal de karakteristieke bolvorm van de bekende inktgallen op eikenbladeren. Bij de  gewone zomereik, een populaire plant voor galvormende insecten, zijn tientallen soorten gallen aangetroffen.

Inkt
Uit de galappels van eikenbladeren werd in het verleden inkt gemaakt door toevoeging van ijzer(II)sulfaat. Deze techniek was al bekend in de Romeinse tijd. De galappels bevatten veel looizuur dat een verbinding maakt met ijzer(II)sulfaat. Deze verbinding is in het begin kleurloos, maar wordt zwart door blootstelling aan de lucht (oxidatie tot ijzer(III)sulfaat). In oude inkten werd daarom een extra kleurstof toegevoegd, een extract van blauwhout, zodat tijdens het schrijven de letters ook leesbaar waren. Deze kleurstof is niet lichtecht en verdwijnt dan ook op den duur.

De gallusinkt is zuur en tast op termijn het papier aan. Dit verschijnsel wordt inktvraat genoemd, die vooral ernstig is als er dik met inkt geschreven is. Bovendien verkleurt de inkt na verloop van eeuwen tot bruin.

Fotogalerij

Externe link 
 Plantengallen.com Nederlandstalige site over plantengallen
 Gallen in Nederland
 Dr.  (2020) Bladmineerders en plantengallen van Europa

Literatuur
  (2009) Gallenboek. Overzicht van door dieren en planten veroorzaakte Nederlandse gallen KNNV. 

Plantenziekte
Insecten
Gallipoli (schiereiland)

Gallipoli (Turks: Gelibolu) is een schiereiland in het zuiden van Europees-Turkije, tussen de Golf van Saros en de Dardanellen.
Het gebied is bekend van een mislukte invasie van de geallieerden in de Eerste Wereldoorlog in 1915. Veel Australische en Nieuw-Zeelandse soldaten van het Australian and New Zealand Army Corps kwamen bij deze invasie om het leven.

Op het schiereiland ligt ook de (haven)stad Gallipoli, die 26.000 inwoners telt (2006).

Turks schiereiland
Çanakkale
Geografie van de Marmararegio
Gallon

Een gallon (afgekort gal) is een Angelsaksische inhoudsmaat.

In de Verenigde Staten is een US gallon wettelijk gedefinieerd als 231 kubieke inch en exact gelijk aan 3,785411784 liter.

In het Verenigd Koninkrijk was de imperial gallon tot 1 januari 2000 wettelijk gedefinieerd als exact 4,54609 liter. Dit was gebaseerd op het volume van 10 pond water van 62 °F. Sinds 1 januari 2000 is de gallon geen officiële inhoudsmaat meer in het Verenigd Koninkrijk.

Bij goede benadering zijn 6 Amerikaanse gallons gelijk aan 5 Britse gallons (verhouding 1,20106).

Zie ook
 Brits-Amerikaans maatsysteem

Niet-SI-eenheid
Inhoudsmaat
Galsteen

Een galsteen is een vaste structuur in de galblaas of de buizen van het galsysteem. Het hebben van galstenen wordt cholelithiasis genoemd (van Grieks chole, gal; lithos, steen; iasis, ziekte). Ze worden gevormd uit gal en bestaan voornamelijk (80%) uit cholesterol. De resterende 20% zijn pigmentstenen die bestaan uit bilirubine en calciumzouten. In de normale bevolking komen galstenen bij ongeveer 30% van de mensen voor, meer op hogere leeftijd. De meeste mensen met galstenen zijn symptoomvrij en behoeven dan ook geen behandeling.

Zolang galstenen in de galblaas blijven veroorzaken zij meestal geen klachten. Komen ze echter in de afvoerende galgang naar de darm terecht, dan veroorzaken ze daar vaak een obstructie. Meestal zeer pijnlijke galkolieken zijn het gevolg. De pijn straalt niet zelden uit naar de rug of de rechterschouder. De pijn wordt doorgaans opgeroepen of verergerd door een (vettige) maaltijd, omdat gal een rol speelt bij de vetvertering. Via het hormoon cholecystokinine trekt de galblaas dan samen waardoor stenen makkelijker in de galwegen terechtkomen. Een andere complicatie is geelzucht (icterus), doordat de gal niet meer kan afvloeien en galkleurstoffen via de lever in de bloedbaan en in het lichaam terechtkomen. Als de galafvloed langere tijd geheel geblokkeerd is zal de ontlasting ontkleuren: de normale bruine kleur wordt veroorzaakt door galkleurstoffen.

Symptomatische galstenen (met aanvallen) behoeven een operatie (cholecystectomie). De diagnose is meestal niet moeilijk: de vrij typische pijnaanvallen in de rechterbovenbuik en het waarnemen van galstenen in de galblaas met een echo-onderzoek zijn voldoende bewijs.

Galstenen kunnen daarnaast aanleiding zijn tot een ontsteking van de galblaas (cholecystitis), maar dit is zeldzaam. Op een echo van de buik ziet men dan wandverdikkingen van de galblaas. Bij de ontwikkeling van een galblaasontsteking ontstaat pijn in de rechter bovenbuik met soms koorts en algeheel ziekzijn. Ook pancreatitis kan worden uitgelokt door een galsteen.

Galstenen die vastzitten in de galgang kunnen er vaak uit worden gehaald met een ERCP (endoscopische retrograde choledocho-pancreatografie).

Een ontstoken galblaas of galstenen die klachten geven, zijn redenen om de galblaas te verwijderen (cholecystectomie). Deze operatie is meestal mogelijk met laparoscopie. Het is een van de meest voorkomende operaties met een laparoscoop. Na zo'n operatie kan men geheel normaal doorleven, al hebben sommige mensen daarna wat last met zeer vet eten.

Bij kleine galstenen die voor het grootste deel uit cholesterol bestaan, kan een arts ursodeoxycholzuur voorschrijven. Dit helpt volgens de KNMP bij ongeveer de helft van de mensen om de galstenen op te lossen. In 2006 is er onderzoek gedaan naar de werking van het medicijn ursofalk bij galsteenkolieken, dat geen positieve klinische uitkomst had.

Galblaasaandoening
Galsteenkoliek

Een galsteenkoliek ontstaat als een galsteen de afvoer van gal belemmert. Dit veroorzaakt heftige pijn in de rechter bovenbuik, rug en schouderbladen, en kan ook geelzucht tot gevolg hebben.

Bij herhaalde galsteenkolieken gaat men over tot verwijdering van de galblaas door cholecystectomie.

Bij kleine galstenen die voor het grootste deel uit cholesterol bestaan, kan een arts ursodeoxycholzuur voorschrijven. Dit helpt volgens de KNMP bij ongeveer de helft van de mensen om de galstenen op te lossen.

Galblaasaandoening
John Galsworthy

John Galsworthy (Kingston Hill (Surrey), 14 augustus 1867 - Londen, 31 januari 1933) was een Brits schrijver van romans, verhalen en toneelstukken, waarin hij zich kritisch met het Engelse maatschappelijke leven bezighield. Zijn bekendste werk is de romancyclus The Forsyte Saga (1922). In 1932 won hij de Nobelprijs voor Literatuur. Galsworthy is ook een van de oprichters en de eerste voorzitter van International PEN, een internationale organisatie die zich inzet voor de vrijheid van meningsuiting.

Galsworthy  werd opgeleid in Harrow en New College te Oxford. Vanaf 1890 kon hij als advocaat aan de slag, maar hij verkoos zich voortaan te wijden aan de literatuur. Zijn vroegste roman, Jocelyn, verscheen in 1898, maar pas met The Island Pharisees (1904) en The Man of Property (1906) kwam hij echt in de belangstelling. Dat laatste boek was meteen de start van een nieuwe reeks, bekend als The Forsyte Saga, waarvoor Galsworthy nu voornamelijk herinnerd wordt. Nadien volgden The Country House (1907), Fraternity (1908); The Patrician (1910); The Dark Flower (1913); The Freelands (1915); Saint's Progress (1919); In Chancery (1920); To Let (1921). Daarnaast schreef hij ook essays en korte verhalen. Ondertussen verwierf hij ook een aanzienlijke reputatie als schrijver van realistisch drama met een sterk emotionele lading door toneelstukken als The Silver Box (1906), Joy (1907), Strife (1909) en Justice (1910). Tot zijn latere stukken behoren onder meer The Pigeon (1912), The Eldest Son (1912); The Fugitive (1913) en The Skin Game (1920). 

De laatste zeven jaar van zijn leven woonde John Galsworthy in Bury in West Sussex. Hij stierf aan een hersentumor in zijn Londens huis in Grove Lodge, Hampstead. Na zijn dood zorgde de succesvolle adaptatie uit 1967 van The Forsyte Saga ervoor dat zijn werk opnieuw in de belangstelling kwam. In de serie zit de reeds eerder genoemde roman The Man of Property (1906), gevolgd door Indian Summer of a Forsyte (1918, met vijf verhalen), In Chancery (1920), Awakening (1920), en To Let (1921).

Bibliografie

Romans 
 The Island Pharisees (1904)
 Forsyte Saga (1922), trilogie bestaande uit:
 The Man of Property (1906)
 In Chancery (1920)
 To Let (1921)
 A Modern Comedy (1929), vervolg op de Forsyte Saga, trilogie bestaande uit:
 The White Monkey (1924)
 The Silver Spoon (1926)
 Swan Song (1928)

Toneelstukken 
 The Silver Box (1906)
 Strife (1909)
 Justice (1910/1)
 Loyalties (1922)
 Windows (1922)
 The Sun (1922)

Over John Galsworthy
 Bakker, Nel, John Galsworthy, Hasselt: Heideland 1964
 Dupré, C., John Galsworthy: A Biography, Londen 1976
 Schalit, Leon, John Galsworthy: Der Mensch und sein Werk, Berlijn 1928
 Vegesack, Thomas von, PEN - poets, essayists, novelists, in: De intellectuelen: Een geschiedenis van het literaire engagement 1898-1968, Amsterdam 1989

Engels schrijver
Brits toneelschrijver
Winnaar van de Nobelprijs voor Literatuur
Galwespen

Galwespen (superfamilie Cynipoidea) zijn een groep vliesvleugelige insecten, die met een lange legboor hun eitjes in planten leggen, waarna gallen ontstaan. Ze moeten niet verward worden met de galmuggen, die ook gallen maken maar tot een andere orde behoren (tweevleugeligen).

Kenmerken 
Deze insecten hebben een glanzend roodbruin of zwart lichaam met goed ontwikkelde vleugels. Vrouwtjes hebben een zijdelings samengedrukt achterlijf en een hoog, gebocheld borststuk. Vrouwtjes worden over het algemeen groter dan mannetjes. De lichaamslengte varieert van 1 tot 9 mm.

Verspreiding en leefgebied 
Deze familie komt voor op het noordelijk halfrond op bomen en planten.

Gallen 
De bekendste soort is de eikengalwesp (Cynips quercusfolii) die op de onderkant van eikenbladeren 3 centimeter grote gele tot rode galappels veroorzaakt. 
Daarnaast zijn op de onderkant van de eikenbladeren in de herfst platronde bolletjes te zien van de vrouwelijke lensgal (Neuroterus quercusbaccarum), die makkelijk loslaten. Vaak is de grond ermee bezaaid. In deze bolletjes overwintert de larve. In mei komen van dezelfde galwesp zowel op de jonge bladeren als op de bloemsteeltjes besgalletjes voor. In deze galletjes kunnen vrouwelijke of mannelijke galwespjes zitten.
Ook komt de plaatjesgal of Eikennapjesgal (Neuroterus albipes forma laeviusculus) op de eikenbladeren voor. De kleur kan wit, bleekroze of puperrood zijn en ze zijn 2-4 mm in doorsnee. Ze kunnen zowel aan de onderkant als aan de bovenkant van het blad zitten. Uit deze gallen komen alleen vrouwelijke galwespen.

Taxonomie 

 (Nog niet compleet beneden familieniveau)
 Familie Austrocynipidae
 Familie Cynipidae, bijvoorbeeld biggenkruidgalwesp
 Familie Figitidae
 Onderfamilie Anacharitinae
 Onderfamilie Aspicerinae
 Geslacht Anacharoides Cameron, 1904 
 Geslacht Aspicera Dahlbom, 1842
 Geslacht Prosaspicera Kieffer, 1907
 Onderfamilie Charipinae
 Onderfamilie Emargininae
 Onderfamilie Eucoilinae
 Onderfamilie Figitinae
 Onderfamilie Palaeocynipinae
 Onderfamilie Pycnostigminae
 Onderfamilie Thrasorinae 
 Familie Gerocynipidae 
 Familie Ibaliidae
 Familie Liopteridae
 Familie Protimaspidae 
 Familie Stolamissidae

Foto's van gallen
Gamba

Gamba, grote eetbare garnalen 
 Viola da gamba, muziekinstrument
 Gamba (Gabon), een haven in het westen van de Afrikaanse staat Gabon
 Gampa, ook Gamba, een arrondissement in Gyantse in de Tibetaanse Autonome Regio
Meetkundig gemiddelde

Het meetkundig gemiddelde of geometrisch gemiddelde van  getallen wordt verkregen door de getallen met elkaar te vermenigvuldigen en vervolgens van het product de -de-machtswortel te nemen.

Voor  gebruikt men ook de synoniemen middelevenredige of middenevenredige.

Definitie
Het meetkundig gemiddelde  van de  positieve getallen  is gedefinieerd als:

Voor  geldt dus: , zodat 
 of .

Voorbeeld 
De koers van een aandeel stijgt in het eerste jaar met 10% (factor 1,1), in het tweede jaar met 20% (factor 1,2), en daalt in het derde jaar met 15% (factor 0,85). Het meetkundig gemiddelde van deze koerswijzigingen is nu:

Dit betekent dat een jaarlijkse koersstijging van 3,91% gedurende drie jaar dezelfde eindkoers zou hebben opgeleverd.

Negatieve getallen 

Omdat in de definitie een worteltrekking voorkomt, moet men voorzichtig zijn met negatieve getallen. Zo is het meetkundig gemiddelde van twee reële getallen slechts goed gedefinieerd (en een positief reëel getal) als beide getallen hetzelfde teken hebben. In praktische toepassingen wordt het meetkundig gemiddelde bijna uitsluitend voor positieve getallen berekend.

Voor positieve getallen is het meetkundig gemiddelde nooit groter dan het rekenkundig gemiddelde (strikt kleiner tenzij alle getallen gelijk zijn). Dit kan worden aangetoond door de ongelijkheid van Jensen toe te passen op de convexe functie . Het meetkundig gemiddelde van positieve getallen ligt tussen het kleinste en het grootste getal van de collectie.

Interpretatie 
 Het meetkundig gemiddelde zoekt een evenwicht in de verhoudingen tussen getallen, zoals het rekenkundige gemiddelde een evenwicht zoekt in de verschillen. Dit wordt (nog steeds voor positieve getallen) preciezer uitgedrukt als volgt:
De logaritme van het meetkundig gemiddelde is het rekenkundig gemiddelde van de afzonderlijke logaritmen: 

 In een meetkundige rij is elk getal het meetkundig gemiddelde van het vorige en volgende getal.
 Het meetkundig gemiddelde van de getallen  en  is de maximale waarde van  zodat de matrix  positief semidefiniet is, dat wil zeggen dat de determinant  van deze matrix niet negatief is. Dit is het geval als en slechts als .

Meetkundige constructie 

Het meetkundig gemiddelde ontleent zijn naam aan de volgende meetkundige constructie voor het gemiddelde van twee positieve getallen  en . Teken op eenzelfde rechte  twee aansluitende lijnstukken met lengten  respectievelijk  die elkaar ontmoeten in een punt . Teken de cirkel die de som van beide lijnstukken als diameter heeft. Laat de loodlijn op de rechte  vanaf het punt  op  de cirkelomtrek snijden in een punt . Dan is de lengte van het lijnstuk  het meetkundig gemiddelde van  en . De straal van de cirkel is overigens het rekenkundig gemiddelde van  en . Hieruit blijkt grafisch dat het meetkundig gemiddelde van twee getallen niet groter is dan het rekenkundig gemiddelde.

Een andere meetkundige interpretatie van het meetkundig gemiddelde  is: het is de zijde van het vierkant waarvan de oppervlakte gelijk is aan die van de rechthoek met zijden  en .

Liggingsmaat
Meetkunde
Harmonisch gemiddelde

Het harmonisch gemiddelde is een speciaal gemiddelde, van toepassing bij het berekenen van gemiddelden van verhoudingsgetallen. Het harmonisch gemiddelde  is de inverse van het rekenkundig gemiddelde van de inversen van de  te middelen getallen . In formule:

Deze formule wordt vaak geschreven als:

Voorbeeld
De gemiddelde snelheid van twee ritten over dezelfde afstand, gereden met verschillende maar constante snelheid, is het harmonisch gemiddelde van de beide snelheden. Als de heenreis wordt gereden met 100 km/u en de terugreis met 120 km/u, is de gemiddelde snelheid van de totale rit het harmonisch gemiddelde van de twee snelheden, 109 km/u. Als in plaats van de lengte, de tijdsduur van de ritten gelijk is, dient men het rekenkundig gemiddelde te gebruiken.

Toepassing
In de verkeerskunde wordt het harmonische gemiddelde van snelheden (berekend uit de gemeten passeersnelheden van voertuigen op een wegdoorsnede) gebruikt in verkeersafwikkelingsberekeningen.

Als in de elektrotechniek elk van parallel geschakelde weerstanden vervangen wordt door het harmonisch gemiddelde van die weerstanden, is de vervangingsweerstand hetzelfde. Analoog geldt dit voor het geleidingsvermogen van in serie geschakelde weerstanden.

Bij vermogensbeheer vindt het harmonisch gemiddelde toepassing bij de berekening van de gemiddelde aankoopprijs van aandelen in een bepaalde periode. Als bijvoorbeeld een investeerder elke maand voor 500 euro aandelen koopt en de aandelen kosten respectievelijk over de 3 maanden 5 euro, 6 euro en 7 euro, dan is de gemiddelde aankoopprijs van een aandeel het harmonisch gemiddelde:

De eerste maand kocht de investeerder immers 500/5 aandelen, de tweede maand 500/6 en de derde maand 500/7, samen voor een bedrag van 1500 euro. De gemiddelde aankoopprijs is dus:

Liggingsmaat
Spreidingsbreedte

De spreidingsbreedte is in de statistiek de afstand tussen de hoogste en laagste meting uit een gegevensset.

Als de standaardafwijking en variantie niet voldoen, kan de spreidingsbreedte gebruikt worden als maatstaf voor de spreiding. De spreidingsbreedte is echter erg gevoelig voor uitbijters. Een alternatief is dan gebruik te maken van de gemiddelde absolute afwijking, of de interkwartielafstand.

Het symbool voor de spreidingsbreedte is R.

Voorbeeld  

3, 5, 5, 6, 7, 8, 9, 10 Spreidingsbreedte = 10 – 3 = 7

Statistiek
Gemiddelde absolute afwijking

De gemiddelde absolute afwijking is het gemiddelde van de absolute waarden van de afwijking van elke meting ten opzichte van het gemiddelde van de gegevensset. De gemiddelde absolute afwijking geeft een indicatie van de spreiding van een gegevensset in het geval de variantie of standaardafwijking niet voldoet.

Van de dataset die bestaat uit de  getallen , is het gemiddelde:

De getallen  zijn de absolute waarden van de afwijkingen van het gemiddelde. Het gemiddelde van deze afwijkingen:

is de gemiddelde absolute afwijking.

De term gemiddelde absolute afwijking wordt ook wel gebruikt in het geval van de kansverdeling van een toevalsvariabele  voor de verwachte absolute afwijking  van de verwachtingswaarde (mits deze bestaat).

Statistiek
Zuivel

Zuivel is de algemene naam voor uit rauwe melk bereide producten. Deze melk is uitgescheiden door de melkklieren van zoogdieren. Mensen gebruiken vooral de melk van koeien, schapen, geiten, kamelen, paarden, waterbuffels en jaks.

Vroeger vond het verwerken van melk tot zuivelproducten vooral plaats op de boerderij, dit proces is verschoven naar een zuivelfabriek.

De oudste te dateren bron voor het woord 'zuivel' (Middelnederlands 'suvel') is een Latijnse oorkonde uit 1293, die vermeldt: nec vllam zuuel ('noch enige zuivel').

Zuivelproducten 
 boter, een emulsie van waterdruppels in vet.
 (margarine en halvarine zijn geen melkproducten)
 chocolademelk
 consumptie-ijs
 crème fraîche, aangezuurde room met 35% melkvet of meer
 hangop, yoghurt of karnemelk die in een thee- of kaasdoek heeft gehangen om dikker te worden
 jakmelk, de uiterst vette melk van de jakkoe
 jakboter, de zeer zoute gekarnde room van jakmelk
 kaas
 karnemelk (informeel ook: botermelk), een vetarm, licht zuur, drinkbaar product van afgeroomde melk
 kefir, een dik vloeibare, licht zure (koolzuurhoudende) en licht alcoholische melkdrank
 koffiemelk, ingedikte (geëvaporeerde), gehomogeniseerde en gesteriliseerde melk
 kwark
 lassi
 melk
 taptemelk
 melkpoeder
 pap
 pudding
 room
 koffieroom
 slagroom
 skyr, een oorspronkelijk IJslandse magere kwark met de textuur van yoghurt
 smetana, een Russisch/Oost-Europees roomproduct
 umer, een gefermenteerde ingedikte halfvolle melk (Deens: ymer)
 vla
 wei, de vloeistof die bij de kaasbereiding ontstaat door het stremmen van de melk
 yoghurt, een op gecontroleerde wijze gefermenteerd en verzuurd melkproduct
 zuiveldrank
 zure room

Zuivelproducenten 
Hier volgt een lijst van de 11 grootste zuivelproducenten ter wereld, gemeten naar de omzet:

Zie ook 
 Zuiveldrank
 Warenwetbesluit Zuivel

Externe link 
 Geschiedenis van de Belgische zuivelindustrie - hetvirtueleland.be

Noten 

 
Zuivel
Sfinx (mythologie)

Een sfinx is een mythisch wezen dat voorkomt in verschillende culturen.

Niet in iedere cultuur wordt de sfinx op dezelfde manier afgebeeld. Zo is de Griekse sfinx half vrouw (hoofd), half adelaar (lichaam), maar komt in Egypte de combinatie half man (hoofd), half leeuw (lichaam) het meest voor (al komen er ook zogeheten criosfinxen voor, die een ramskop hebben).

Egyptische sfinx 
Een sfinx werd in het Oude Egypte onder andere gebruikt als wachter. De afbeelding van de sfinx werd gebruikt om vijanden angst aan te jagen. Als tweede was de sfinx symbool voor 'de wachter van de zon'. Hij werd ook vereenzelvigd met Horus, de farao en de zon zelf. De criosfinxen waren verbonden met de goden Amon en Chnoem.

 Sfinx van Gizeh
 Sfinx van Memphis
 Dromos (rijen sfinxen) bij de Luxortempel en bij de tempel van Amon in Karnak
 Dromos bij het Serapeum te Saqqara

Griekse sfinx 
De Griekse mythologische sfinx komt voor in de Oedipus-mythe. Deze had bovendien vleugels en was vrouwelijk. Nadat Oedipus haar raadsel had opgelost, stortte ze zich te pletter op de klippen en zo werd Thebe bevrijd van dat monster.

Het raadsel was: "Wat heeft 's morgens vier benen, 's middags twee en 's avonds drie?" Het antwoord luidde "de mens".
 Verklaring van het raadsel:
 met "'s ochtends" worden de eerste levensjaren bedoeld, als men nog kruipt (op 4 benen);
 met "'s middags" worden de jaren dat men zelfstandig loopt bedoeld (op 2 benen);
 met "'s avonds" worden de jaren bedoeld dat men met een stok loopt (3 benen).
De sfinx stelde meerdere (cryptische) vragen, maar omdat zij allen die haar fout antwoordden had opgegeten was alleen deze vraag bekend.

Aziatische Sfinx 

In India wordt de sfinx purushamriga genoemd (Sanskriet= mens-dier). De traditie van de Aziatische sfinx is, in tegenstelling tot de Egyptische en Griekse sfinx, nog levend. Ook in Sri Lanka en Thailand komen ze voor.

Zie ook 
 Cherub
 Karibu

Oud-Egyptische architectuur
Assyrische mythologie
Egyptische mythologie
Wezen uit de Griekse mythologie
Afrikaanse folklore
Arabische folklore
Indische folklore
Fictieve hybride
Formule 1 in 2004

Het Formule 1-seizoen 2004 was het 55ste FIA Formula One World Championship seizoen, het startte op 7 maart en eindigde op 24 oktober na achttien races.

Vanaf dit seizoen moet een motor het hele race-weekend meegaan (deze eis werd enkele jaren later weer losgelaten).
Al na de dertiende race was Ferrari zeker van het kampioenschap voor constructeurs. Ook het individuele kampioenschap kon Ferrari niet meer ontgaan, alleen was het in theorie nog mogelijk dat Barrichello Schumacher nog kon achterhalen.
Na de veertiende race was Michael Schumacher zeker van zijn zevende wereldtitel, waarvan de vijf laatste titels op rij.

Kalender

Kalenderwijzigingen in 2004 
Er stonden twee nieuwe Grands Prix op de kalender: de Grand Prix van Bahrein en de Grand Prix van China.
De Grand Prix van Brazilië werd verplaatst naar de laatste race van het jaar.
De Grand Prix van de Verenigde Staten werd verplaatst van september naar juni zodat er twee races vlak na elkaar verreden konden worden verreden in Noord-Amerika omdat de Grand Prix van Canada een week eerder op de kalender stond.
De Grand Prix van België stond weer op de kalender na een jaar afwezigheid.
De Grand van Oostenrijk is van de kalender verdwenen.

Ingeschreven teams en coureurs 
De volgende teams en coureurs namen deel aan het 'FIA Wereldkampioenschap F1' 2004.

Resultaten en klassement

Grands Prix

Puntentelling 
Punten werden toegekend aan de top acht geklasseerde coureurs.

Klassement bij de coureurs 

† — Coureur is niet gefinisht in de GP, maar heeft wel 90% van de race-afstand afgelegd, waardoor hij als geklasseerd genoteerd staat.

Klassement bij de constructeurs 

† — Coureur is niet gefinisht in de GP, maar heeft wel 90% van de race-afstand afgelegd, waardoor hij als geklasseerd genoteerd staat.
Paul Morphy

Paul Charles Morphy (New Orleans, 22 juni 1837 — aldaar, 10 juli 1884) was een Amerikaans schaker. In de jaren vijftig van de 19e eeuw groeide hij snel uit tot een van de sterkste schakers van de wereld. In 1858, op 21-jarige leeftijd, had hij in de Verenigde Staten al geen concurrenten meer, stak over naar Europa, en versloeg ook daar iedereen die hem voor de voeten kwam. In december 1858 speelde hij de grote match tegen Anderssen te Parijs, die hij met 8-3 won.

</div>
Morphy bewees vooral in de speeltechniek bij open lijnen zijn grote superioriteit en legde ook in de verdediging grote vaardigheid aan de dag. Morphy trok zich om gezondheidsredenen helemaal uit het schaakleven terug nadat hij in 1859 weer naar New York was gegaan; hij was psychisch ziek. Anderssen werd daarom in de eerste helft van de jaren zestig toch als leidende meester beschouwd.

In de schaakopening koningsgambiet is het Morphygambiet een bekende variant die in de tijd van de Romantiek vaak gespeeld werd.De zetten zijn: 1.e4 e5 2.f4 ef 3.Pf3 g5 4.Lc4 Lg7 5.0-0

Trivia 
Er zijn in Nederland enkele schaakverenigingen die de naam dragen van deze Amerikaanse schaker. Het gaat dan met name om de volgende verenigingen:
 Leidsch Studenten Schaak Genootschap "Morphy" , een studentenschaakvereniging te Leiden, opgericht op 12 november 1863
 Morphy Schaakmat Combinatie te Den Helder, opgericht in 1902.

Zie ook
 Operapartij van Morphy

Externe links 
 
 
 Morphy the man, Morphy the chessplayer (via webarchive)
 Play Through Over 300 Paul Morphy Games

Morphy, Paul
Lajka (hond)

Lajka (Russisch: Лайка), vaak geschreven als Laika, was een Russische hond en het eerste wezen dat levend rond de aarde cirkelde. Al eerder waren er zowel door de Sovjet-Unie als door de VS dieren de ruimte ingeschoten maar die hadden geen omloop volbracht.

De naam Lajka betekent letterlijk "blaffer" en is de naam van enkele jachthondenrassen. Laika was in Moskou van de straat gehaald. Lajka was 3 jaar oud en woog ca. 6 kilogram. Ze reisde met de Spoetnik 2 die op 3 november 1957 vanuit Leninsk  werd gelanceerd. Spoetnik 2 was niet ontworpen om weer te landen en verbrandde bij terugkeer in de atmosfeer op 14 mei 1958, maar Lajka was lang voor dat moment al dood. Het plan was geweest haar voor die tijd door een vergif in het voedsel te laten sterven maar in oktober 2002 werd bekend dat Lajka al na een paar uur in de ruimte was overleden aan oververhitting en stress, voordat de vierde omloop ten einde was.

Trivia 
 In het spel Minerwars 2081 is er een Russisch handelsstation genaamd Laika.
 De Japanse auteur Haruki Murakami publiceerde in 1999 de roman Sputnik Sweetheart, in 2004 door Eldrich Fennema vertaald.  
 De Nederlandse kinderboekenschrijfster Bibi Dumon Tak schreef in Laika tussen de sterren, het kinderboekenweekgeschenk van 2006, een verhaal over Laika.
 De Vlaamse kinderboekenschrijver Frank Pollet wijdde in zijn informatieve boek Zoo de ruimte in! een uitgebreid hoofdstuk aan Laika. En in zijn dichtbundel Bullshit & Gedaas! staat een gedicht dat gewijd is aan het straathondje uit Moskou.
 De Spaanse band Mecano droeg het nummer Laika op aan de ruimtehond. Laika was tevens te zien in de videoclip van het nummer.
 De Deense artiest Trentemøller droeg het nummer Moan op aan Laika, die ook hier in de videoclip was te zien.
 De Canadese band Arcade Fire vergeleek in het nummer Neighborhood#2 (Laika) een avontuurlijke broer Alexander met de hond Laika.
 De Duitse band De-Phazz beschreef in het nummer astrud astronette, de belevenissen van Laika vanaf de lancering in de ruimte.
 De zangeres Maria Daines, een zangeres die vaak over dieren en hun rechten zingt, heeft ook een lied voor Laika geschreven, getiteld Laika.
 Een remixalbum van Spacemonkeyz met dubversies van nummers van het debuutalbum van Gorillaz werd uitgegeven met de naam Laika Come Home.
 In 2014 ging in de Stadsschouwburg Amsterdam de opera Laika van componist Martijn Padding naar een libretto van P.F. Thomése in première.
 In de Japanse visuele novelle Little Busters! is een van de personages, Kudryavka, geïnspireerd op en vernoemd naar Laika. Kudryavka was de oorspronkelijke naam van Laika.
 In zijn roman 'De Koning Komt' verzorgt Mohammed Benzakour een eerbetoon aan Laika.

Externe link 
 Anatoly Zak, The True Story of Laika the Dog 3 november 1999

Bekende hond
Ruimtevaarder
Spoetnikprogramma
Gingivectomie

Gingivectomie is het chirurgisch verwijderen (=ectomie) van tandvlees (=gingiva).

Gingivectomie kan worden uitgevoerd met behulp van een mes of een elektrotoom. Dit laatste instrument wordt gebruikt voor de zogenaamde elektro-chirurgie. Het voordeel boven de gebruikelijke gingivectomie is dat de hoge spanning ook direct coagulatie teweegbrengt en aldus is er minder bloeding.

Gingivectomie wordt doorgaans gebruikt om pocketreductie te verkrijgen. Het heeft echter de beperking dat het niet gebruikt kan worden bij infra-bony defecten, hierdoor zijn flap-operaties te verkiezen.

In de vrije vlakken volgt na gingivectomie doorgaans een recessie van gemiddeld 1 mm, in approximale vlakken is dit gemiddeld tot 4 mm.

Tandheelkunde
Chirurgische ingreep
Tandvlees

Gingiva is de tandheelkundige vakterm voor tandvlees. Men maakt een onderscheid tussen de vaste en de vrije gingiva. De vaste gingiva is dat gedeelte van de gingiva dat onbeweeglijk vast verbonden is met het onderliggend (alveolair) been. De vrije gingiva ligt kroonwaarts en is op een weke manier verbonden met het glazuur. 
De alveolaire mucosa verbindt de gingiva met het slijmvlies (=mucosa) van de wangen. 

Ontsteking van het tandvlees wordt gingivitis genoemd.

In een verder gevorderd stadium kan het kaakbot erdoor worden aangetast, wat verlies van kiezen en tanden tot gevolg kan hebben. Men spreekt dan van parodontitis.

Gebit
Anatomie
Tandvleesontsteking

Gingivitis is een ontsteking (=itis) van de gingiva oftewel het tandvlees.

Gingivitis oftewel tandvleesontsteking ontstaat door de ophoping van tandplaque en tandsteen rondom tanden en kiezen. Het kenmerkt zich door roodheid en zwelling van het tandvlees. Tevens gaat het tandvlees bij aanraking gemakkelijk bloeden.
Gingivitis kan genezen door een goede mondhygiëne toe te passen. Daarnaast kan een behandeling bestaan uit verwijdering van tandplaque en tandsteen door de tandarts.

Doorgaans heeft gingivitis alle kenmerken van een aspecifieke, chronische ontsteking maar er zijn uitzonderingen waarbij gingivitis een acuut verloop kan hebben. Dit is met name bij zwangerschapsgingivitis, acute streptokokkengingivitis of de zogenaamde NUG.

Als de ontsteking meer weefsel dan alleen het tandvlees omvat, dan spreken we van parodontitis.

Een aspecifieke infectie wordt niet door een bepaalde bacterie veroorzaakt, toch zijn bij gingivitis vooral de volgende bacteriesoorten sterk aanwezig:
 Fusobacterium nucleatum
 Prevotella intermedia
 Bacteroides forsythus
 Campylobacter rectum
 Campylobacter concisus
 Treponema denticola
 Eubacterium timidum
 Peptostreptococus micros
 Actinomyces naeslundii
 Actinomyces viscosus

Tandvleesontsteking en zwangerschap 
Het tandvlees is tijdens het zwangerschap veel gevoeliger voor ontstekingen. Dit heeft te maken met veranderingen in de hormonen. Deze ontstekingen kunnen uiteindelijk leiden tot tandvleesziekte, ook wel bekend als parodontitis. Parodontitis zorgt op zijn beurt weer voor een toename van de hoeveelheden ontstekingsbevorderende stoffen in het bloed. Uit meerdere onderzoeken is ook gebleken dat dit bij zwangere vrouwen kan leiden tot te vroege weeën.

Referenties 

Infectieziekte
Gebitsaandoening
Gebitsreiniging
Pedodontologie

Pedodontologie is de tandheelkundige behandeling van kinderen. Kinderen vereisen een speciale aanpak om verscheidene redenen. 25% van de kinderen heeft angst voor de tandarts en dat vraagt extra aandacht. Er zijn in de kindertandheelkunde speciale technieken nodig, omdat de kindermond kleiner is en nog groeit. De pulpa van melktanden is veel groter dan in het definitieve gebit. De kans op fouten is dus groter. Tanden moeten ook soms blijven zitten als ruimtehouder voor de definitieve opvolgers en ontzenuwen is soms onmogelijk, doordat de worteluiteinden vaak nog niet zijn afgevormd.

Tandheelkunde
Parodontoloog

Een tandarts-parodontoloog is een tandarts die zich gespecialiseerd heeft in de parodontologie.

Dit is een zogenaamde horizontale specialisatie na het volgen van een masteropleiding parodontologie. Dit is een postacademische opleiding die 3 jaar duurt.

De Nederlandse tandarts-parodontologen worden vertegenwoordigd door de Nederlandse Vereniging voor Parodontologie (NvvP). Om erkend tandarts-parodontoloog te zijn (erkend door de NvvP), dient men niet alleen de opleiding te hebben voltooid maar tevens mee te doen aan de kwaliteitsborging van de vereniging. Dit betekent onder meer dat er onderlinge visitatie plaatsvindt en controle op de kwaliteitsrichtlijnen.

Het voeren van de titel tandarts-parodontoloog is echter niet voorbehouden, behalve de titel tandarts, waardoor het opvalt dat in Nederland ook veel tandartsen zich tandarts-parodontoloog noemen die niet erkend zijn door de NvvP. Uiteraard doen die dus ook niet mee aan het kwaliteitsborgingsprogramma van de NvvP.

 P
NSR

NS Reizigers, een bedrijfsonderdeel van de Nederlandse Spoorwegen
Navigators Studentenvereniging Rotterdam
Nederlandse Studentenraad
De Nederlandse Schuldhulproute
Brug

Een brug is een verbinding over water of wegen, zie
 Brug (bouwwerk)
 Natuurlijke brug, een op natuurlijke wijze ontstane brug in het landschap

Verder:
 Brug (bril), onderdeel van een bril
 Brug (compositie), onderdeel van een muzikale compositie
 Brug (muziekinstrument), onderdeel van bepaalde muziekinstrumenten
 Brug (schip), onderdeel van een schip
 Brug (tandheelkunde), tandheelkundige constructie in de mond
 Brug (turntoestel), turnonderdeel
 Brug (garage), apparatuur om auto's te liften
 Brug (zadel), deel van een zadel
 Brug-groep, oppositionele groep in de CPN in de jaren vijftig
 Waterstofbrug, een type niet-covalente binding tussen twee moleculen
 Zwavelbrug, een verbinding tussen twee molecuulketens 
 Een brug te ver, Nederlandse vertaling van het boek A Bridge Too Far
 De brug van Estaban, hoorspel naar Bridge of Estaban

Brug als plaatsaanduiding:
 Brug (Noord-Brabant), plaats in Noord-Brabant
 Aalter-Brug, woonkern in Aalter
 Verbrande Brug, wijk in Grimbergen

Elektrotechniek:
 Bruggelijkrichter ('brug van Graetz')
 Brug van Wheatstone, voor het meten van elektrische weerstand
 Brug van Thomson, voor het meten van elektrische weerstand onder de 1Ω
 Brug van Maxwell, voor het meten van inductie (spoel)
 Brug van De Sauty, voor het meten van capaciteit (condensator)
 Brug van Wien, voor het meten van frequentie

Personen met achternaam Brug:
 Rintje van der Brug, Nederlands politicus
 Kees Brug, Vlaams artiest en cabaretier

Zie ook 
 Bruges (doorverwijspagina)
 Brugg (doorverwijspagina)
 Brugge (doorverwijspagina)
 De Brug (doorverwijspagina)
 Steenbrugge (doorverwijspagina)
 Overbrugging (doorverwijspagina)
Malaga



Aardrijkskundige namen
 Málaga (stad), een havenstad in Andalusië, Zuid-Spanje
 Málaga (provincie), een provincie in Zuid-Spanje, aan de Costa del Sol
 Taifa Málaga, een voormalig emiraat in Al-Andalus
 Málaga (Santander), een gemeente in Colombia
 Málaga (Mexico), een plaats in Mexico
 Malaga (Australië), een voormalige plaats en nu buitenwijk van Perth in Australië

Overige
 Luchthaven Málaga, de internationale luchthaven Málaga-Costa de Sol van Málaga
 Málaga CF, een voetbalclub uit de stad Málaga
 Bisdom Málaga, het bisdom met de stad Málaga als hoofdplaats
 Een Spaans adelsfamilie
 Malaga (film), een Britse film
 SEAT Málaga, een type auto van het merk SEAT
 Málaga (wijn), een Spaanse wijn
 Málaga-ijs, een type schepijs
Málaga (provincie)

Málaga is een provincie in Zuid-Spanje, aan de Costa del Sol, waar de provincie vooral beroemd om is. De provincie is genoemd naar de gelijknamige stad Málaga, die de hoofdstad ervan is. De provincie is een van de provincies van de regio Andalusië, en wordt omringd door de Middellandse Zee in het zuiden, en de provincies Cádiz, Sevilla, Córdoba en Granada.

Door de Costa del Sol, en doordat plaatsen als Torremolinos, Málaga, Estepona en Marbella in deze provincie liggen, is het een van de drukst door toeristen bezochte provincies van Spanje. Ook de meeste toeristen die andere delen van Andalusië bezoeken, komen met het vliegtuig in deze provincie aan.

Buiten de Costa del Sol, zijn er ook bezienswaardigheden in het binnenland van de provincie. Zo zijn er belangrijke natuurparken, zoals het Parque Natural de la Sierra de las Nieves en het park Parque Natural de los Montes de Málaga.

Bestuurlijke indeling 
De provincie Málaga bestaat uit 9 comarca's die op hun beurt uit gemeenten bestaan. De comarca's van Málaga zijn:
 Antequera
 La Axarquía
 Costa del Sol Occidental
 Guadalteba
 Málaga-Costa del Sol
 Nororma
 Serranía de Ronda
 Sierra de las Nieves
 Valle del Guadalhorce

Zie voor de gemeenten in Málaga de lijst van gemeenten in provincie Málaga.

Demografische ontwikkeling 

Bron: INE
Opm: Bevolkingscijfers in duizendtallen; tot 1995 behoorde de stad Melilla tot de provincie Málaga

Externe links 
  Natuurpark Los Alcornocales
  Natuurpark Sierra de las Nieves
  Natuurpark Montes de Málaga
  Natuurpark Sierras de Tejeda, Almijara y Alhama
  Natuurpark Sierra de Grazalema
144 v.Chr.

Het jaar 144 v.Chr. is een jaartal in de 2e eeuw v.Chr. volgens de christelijke jaartelling.

Gebeurtenissen

Italië 
 Quintus Marcius Rex begint met de bouw van de Aqua Marcia, het aquaduct loopt over een afstand van 91 kilometer naar Rome en heeft een capaciteit van 188.000 m³ liter per dag. De bron ligt in de Aniene-vallei bij Tivoli, de Marcia wordt gefinancierd uit de oorlogsbuit tegen Carthago en Korinthe in de Derde Punische Oorlog.

Perzië 
 Mithridates I van Parthië verovert Babylon en sticht aan de rivier de Tigris de hoofdstad Ctesifon. Het Parthische Rijk wordt een wereldmacht en strekt zich uit van Syrië tot aan Herat in Afghanistan.

Egypte 
 Ptolemaeus VIII Euergetes neemt in Alexandrië wraak op de Joodse gemeenschap en begint een massavervolging. Apollodorus, een Grieks filoloog, wordt uit de stad verdreven en vlucht naar Pergamon.

Geboren

Overleden 

Jaar in de 2e eeuw v.Chr.
Mithridates I de Grote

Mithridates I (ook wel Mithradates; Perzisch: Mehrdad) was koning van het Parthische Rijk van 171 v.Chr. – 138 v.Chr.

Mithridates volgde zijn broer Phraates I op, die gesneuveld was tijdens een veldtocht tegen de Skythen. In het begin van zijn regering trok Antiochus IV Epiphanes tegen hem op in een poging gebieden van Parthië te heroveren, maar Mithridates wist tegen hem stand te houden.

In de decennia die volgden, legde Mithridates zich erop toe het Parthische rijk uit te breiden. Tussen 160 v.Chr. en 140 v.Chr. veroverde hij het gehele Hoogland van Iran op de Seleuciden en de Meden. In 144 bereikte hij zelfs de Tigris en stichtte er tegenover Seleucia de nieuwe stad Ctesifon. Ook veroverde hij delen van Bactrië. Het Parthische Rijk was daarmee een grote mogendheid geworden.

Mithridates' macht wordt geïllustreerd door het feit dat hij tijdens een oorlog in 141 v.Chr. de Seleucidische koning Demetrius II Nicator krijgsgevangen wist te maken. In gevangenschap trouwde Demetrius met Mithridates' dochter Rhodogune. Pas in 129 v.Chr. werd hij weer vrijgelaten, waarna hij opnieuw de Seleucidische troon besteeg.

Tegelijkertijd bevorderde Mithridates echter wel de invloed van het hellenisme in Parthië. Hij noemde zich op zijn munten Philhellene ('vriend van de Grieken') en liet zich afbeelden met een Griekse diadeem. Daarmee week hij af van het gebruik van zijn voorgangers zich met een Parthische helm op het hoofd te laten afbeelden.

Het einde van Mithridates' regering wordt gewoonlijk gesteld op 138 of 137 v.Chr., omdat er geen munten of inscripties van Mithridates zijn aangetroffen van later datum. In een recente publicatie wordt echter betoogd dat Mithridates' regering tot 132 duurde.

Uit de naam Mithridates kan worden opgemaakt dat in deze periode de god Mithras in Parthië werd vereerd.

Mithridates was gehuwd met Ri-'nu. Hij werd opgevolgd door zijn zoon Phraates II.

Stamboom

Referenties
 , Mithradates I (c. 171 - 138 B.C.) op parthia.com (2007)

Noten

Koning van de Parthen
Arsaciden
Persoon in de 2e eeuw v.Chr.