alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
1254

Het jaar 1254 is het 54e jaar in de 13e eeuw volgens de christelijke jaartelling.

Gebeurtenissen 
 Slag bij Adrianopel: De Byzantijnen van het keizerrijk van Nicea onder Theodoros II Laskaris verslaan de Bulgaren onder Michael II Asen, die daarmee worden geblokkeerd in hun pogingen hun verloren gebied in Thracië terug te winnen.
 3 april - Verdrag van Ofen tussen Bela IV van Hongarije en Ottokar II van Bohemen, hertog van Oostenrijk. Stiermarken komt toe aan Hongarije, maar het Traunviertel gaat over van Stiermarken op Oostenrijk.
 Stadsrechten voor: Alkmaar (11 juni), Grieth, Maribor
 In Utrecht wordt de bouw van de Domkerk begonnen nadat zijn voorganger in de grote stadsbrand van het voorgaande jaar verwoest was.
 Lodewijk IX komt terug in Frankrijk van de Zevende Kruistocht.
 In Frankrijk wordt de prostitutie volledig verboden.
 oktober - Eduard I van Engeland trouwt met Eleonora van Castilië.
 Willem van Rubroeck verblijft aan het hof van Möngke Khan
 oudst bekende vermelding: Erpekom

Opvolging 
 Dominicanen - Humbert de Romans in opvolging van Raymundus van Peñafort
 Duitsland - Koenraad IV opgevolgd door tegenkoning Willem II van Holland
 Nevers - Yolande opgevolgd door haar dochter Mathilde II van Bourbon
 Nicea - Johannes III Doukas Vatatzes opgevolgd door zijn zoon Theodoros II Laskaris
 paus (12 december) - Paus Innocentius IV opgevolgd door Rinaldo Conti als Alexander IV
 Sicilië, Jeruzalem en Zwaben - Koenraad IV opgevolgd door zijn zoon Konradijn
 Sleeswijk - Waldemar III in opvolging van zijn vader Abel van Denemarken

Afbeeldingen

Geboren 
 13 mei - Maria van Brabant, echtgenote van Filips III van Frankrijk
 24 juni - Floris V, graaf van Holland en Zeeland (1256-1296)
 Karel II, koning van Napels (1285-1309)
 Marco Polo, Venetiaans handelaar en ontdekkingsreiziger (jaartal bij benadering)

Overleden 
 21 mei - Koenraad IV (26), koning van Duitsland, Sicilië en Jeruzalem (1250-1254)
 mei - Hendrik Otto (16), Duits prins
 3 november - Johannes III Doukas Vatatzes (~62), keizer van Nicea (1222-1254)
 7 december - paus Innocentius IV (1243-1254)
 Yolande (~33), gravin van Nevers

Jaar
Wilhelm Steinitz

Wilhelm Steinitz (Praag, 14 mei 1836 — New York, 12 augustus 1900) was een Oostenrijks-Amerikaans schaker van Joodse komaf. Hij werd vooral beroemd doordat hij de eerste wereldkampioen schaken was, én grote invloed verwierf als theoreticus met zijn leer van het positiespel.

Levensloop 
Steinitz leerde schaken toen hij 12 jaar was. Op 26-jarige leeftijd was hij kampioen van Wenen en verdiende daar zijn boterham, door om geld in de koffiehuizen te spelen.

In 1862 vertrok hij naar Londen om Oostenrijk in een toernooi te vertegenwoordigen. Dit werd door Adolf Anderssen gewonnen. Alle goede schakers woonden toentertijd in Londen en Steinitz bleef er ook. Vier jaar later versloeg hij Anderssen in een tweekamp. Anderssen overleed in 1879 en daarna werd Johann Zukertort de sterkste rivaal. Steinitz schaakte in die jaren niet zoveel maar bestudeerde wel grondig de theorie.

Hij speelde later in een aantal toernooien om aan de kost te komen. In 1883 speelden een aantal schakers een sterk toernooi in Londen dat door Zukertort gewonnen werd, Steinitz werd tweede. 1883 was ook het jaar waarin hij naar de Verenigde Staten verhuisde (hij werd Amerikaans staatsburger in 1888).

Wereldkampioen 
In 1886 werd in de Verenigde Staten een match georganiseerd tussen Zukertort en Steinitz. Deze match wordt tegenwoordig door velen gezien als de eerste om het wereldkampioenschap schaken. Steinitz riep zichzelf na zijn overwinning uit tot wereldkampioen.
Hij verdedigde zijn titel in vier matches, twee keer tegen Tsjigorin, één keer tegen Isodor Gunsberg en tegen Johann Zukertort. In 1894 verloor hij de wereldtitel aan de Duitser Emanuel Lasker.

Laatste jaren 
Toen Steinitz in 1899 in Londen voor het eerst sinds zijn jeugd zonder prijs naar huis moest, was hij financieel geruïneerd en psychisch gebroken. Zijn leven eindigde berooid in een zenuwinrichting, maar zijn erfenis is groot, vooral op het gebied van de stellingsbeoordeling.

In 2000 is er in Praag aan de rand van het Joodse getto een plaquette onthuld ter gelegenheid van Steinitz' honderdste sterfdag.

Openingen 
Verder zijn in veel schaakopeningen wel Steinitz-varianten te vinden. Zo bestaat in de Franse opening de Steinitzvariant met de zetten:
1.e4 e6 2.d4 d5 3.Pc3 Pf6 4.e5 Pfd7 5.f4 c5 6.dc Pc6.

Externe links 
 

Oostenrijks schaker
Amerikaans schaker
Lijst van schaatsers

Hieronder volgt een lijst van schaatsers. Een schaatser is de beoefenaar van de schaatssport. Zie de categorie Langebaanschaatser naar nationaliteit voor schaatsers naar nationaliteit. N.B.: hier komen ook andere schaatsers in voor.

A

B

C

D

E

F

G

H

I

J

K

L

M

N

O

P

Q

R

S

T

U

V

W

X

Y

Z

Schaatsers
Schaatser
Franz Krienbühl

Franz Krienbühl (24 maart 1929 - 16 april 2002) was een Zwitsers schaatser en architect. Internationaal was Krienbühl actief in de schaatsport van 1968 tot en met 1977. In deze periode nam hij negen opeenvolgende keren deel aan de Europese kampioenschappen, zeven keer aan de Wereldkampioenschappen allround en aan twee edities van de Olympische Winterspelen (in 1968 en 1976).

Biografie
Zijn internationaal debuut maakte hij op 38-jarige leeftijd op de Winterspelen van 1968 in Grenoble. Op de allroundkampioenschappen eindigde hij meestal bij de laatsten. Hij wist zich echter vijfmaal voor de afsluitende vierde afstand, de 10.000 meter, te kwalificeren (viermaal op een EK – 1969, 1973, 1974, 1976 – en eenmaal op een WK: in 1974). Tweemaal eindigde hij in de top tien van een afstand. Beide keren betrof het de 10.000 meter. De eerste keer was op 25 januari 1976 op het Europees kampioenschap waar hij tiende werd, de tweede keer, 20 dagen later, op 14 februari op de Winterspelen van 1976 in Innsbruck waar hij middels een persoonlijk record de achtste plaats behaalde.

Krienbühl introduceerde in 1974 het strakke, aerodynamische schaatspak in de schaatswereld. Er werd aanvankelijk om gelachen, totdat men ontdekte dat het aangepaste schaatspak wel degelijk van invloed was op de snelheid. De rest van het deelnemersveld volgde al gauw, nog voor de Winterspelen van 1976 schaatste vrijwel iedereen in zo'n schaatspak. Ook aan de schaatsen zelf bracht hij verbeteringen aan.

In de periode 1965-1984 werd hij veertien maal schaatskampioen van Zwitserland. Zijn veertiende titel behaalde hij in 1984 op 55-jarige leeftijd, de laatste wedstrijd waaraan hij deelnam was de Dolder Cup op 2 en 3 november 1985; hij schaatste één afstand en werd vierde op de 3000 meter. Krienbühls beste prestatie was zijn achtste positie op de 10 km van de Olympische Winterspelen van 1976.

In 1989 raakte Krienbühl zwaargewond na een aanrijding op de fiets. Gedurende de operatie kreeg hij een herseninfarct. Tijdens een verblijf in Davos wilde hij nog eenmaal schaatsen, maar daarbij viel hij. Daarna ging het slechter met hem. Hij overleed in april 2002.

Persoonlijke records

Resultaten

Zwitsers langebaanschaatser
Zwitsers architect
Zwitsers olympisch deelnemer
Kecskemét

Kecskemét (Duits: Ketschkemet) is een stad in het midden van Hongarije, ongeveer halverwege Boedapest en Szeged op de Grote Hongaarse Laagvlakte. De stad telt 109.651 inwoners (2021) en is de hoofdstad van het comitaat Bács-Kiskun. Sinds 1990 is het een "stad met comitaatsrecht" (megyei jogú város).

Kecskemét ligt in een belangrijk fruitteeltgebied en is bekend om zijn abrikozenbrandewijn. Daarnaast is de stad bekend als de geboorteplaats van de componist Zoltán Kodály, naar wie in Kecskemét een belangrijk muziekpedagogisch instituut en een tweejaarlijks muziekfestival zijn genoemd.

Geschiedenis 
In 1368 wordt Kecskemét al als stad genoemd in een brief van de Hongaarse Koning Lajos Nagy. Na 1526 valt de stad net als grote delen van het midden van het historische Hongarije in handen van de Ottomanen. Na de bevrijding van de Turken in de 17e eeuw begint een nieuwe periode in de stadsgeschiedenis. De echte groei van de stad komt op gang tijdens het eind van de 19e eeuw. In 1911 vindt de op een na grootste aardbeving in de Hongaarse geschiedenis plaats bij Kecskemét. In 1950 werd de stad de hoofdplaats van het comitaat Bács-Kiskun.

Stadsbeeld 
Het centrum van Kecskemét is niet groot, maar interessant vanwege enkele beeldbepalende gebouwen in Hongaarse jugendstil: het stadhuis en het Cifra-paleis.

Stadsdelen die niet onvernoemd mogen blijven zijn Matkó en Hetényegyháza.

Bevolking 
De bevolkingsontwikkeling van Kecskemét laat een gestage groei zien. In 1983 bereikte het inwoneraantal de 100.000 en in 2001 had de stad 107.000 inwoners. In tegenstelling tot het overgrote deel van Hongarije is Kecskemét hiermee een van de weinige plaatsen die groeien. De laatste cijfers van 2012 geven aan dat er inmiddels 114.226 inwoners zijn. Dit zijn er weer meer dan tijdens de volkstelling van 2011. De groei wordt voornamelijk veroorzaakt door een trek naar de stad. Het inwoneraantal van het gehele comitaat daalt.

Economie 
Kecskemét heeft een veelzijdige economie met verschillende typen bedrijven. In 2012 werd in de stad een nieuwe fabriek van Mercedes geopend die voor 3000 nieuwe arbeidsplaatsen heeft gezorgd.

Verkeer en vervoer 
Kecskemét ligt aan de spoorlijn Boedapest - Szeged en de autosnelweg M5 tussen de hiervoor genoemde steden. 
Binnen de stad functioneert een stadsbuslijnennet.

Geboren 
 Emánuel Moór (1863-1931), componist
 Péter Balázs (1941), politicus
 Ágnes Babos (1944-2020), handbalster 
 Ágnes Herczeg, kunstenaar
 Zoltán Kodály (1882-1967), componist

Hoofdstad van een Hongaars comitaat
Fédération Aéronautique Internationale

De Fédération Aéronautique Internationale (FAI) werd opgericht op 14 oktober 1905. Deze internationale organisatie voor lucht- en ruimtevaart vaardigt de regels uit met betrekking tot sportieve prestaties voor lucht- en ruimtevaart, records en wedstrijden. Zij houdt zich ook bezig met de organisatie van wereldkampioenschappen en de World Air Games.

De zetel van de FAI is gevestigd in Lausanne, Zwitserland nabij het Internationaal Olympisch Comité (IOC).

De Koninklijke Belgische Aeroclub (KBAC) en Koninklijke Nederlandse Vereniging voor Luchtvaart (KNVvL) zijn beide lid van de FAI. De KBAC was destijds in 1905 medeoprichter van de FAI.

Aangesloten leden

Actieve leden

Geassocieerde leden

Tijdelijke leden

Voormalige leden

Externe link 
 Website van de Fédération Aéronautique Internationale

Ruimtevaartorganisatie
Luchtvaartinstelling
Koningspinguïn

De koningspinguïn (Aptenodytes patagonicus) is een pinguïnsoort die eilanden rond Antarctica bewoont en in grote kolonies broedt. De koningspinguïn is op de keizerspinguïn na de grootste pinguïnsoort. Deze twee pinguïnsoorten zijn nauw met elkaar verwant.

De koningspinguïn eet voornamelijk vis, krill en inktvis.

Broedzorg 

Het ei maakt circa 30 % van het lichaamsgewicht van het vrouwtje uit. Ze geeft het aan het mannetje dat broedt en gaat naar zee. Het mannetje verliest ongeveer 50 % van zijn lichaamsgewicht tijdens het wachten op het vrouwtje. Als het ei na circa 50 dagen uitkomt, zorgen de ouders om de beurt voor voedsel. De jongen brengen lange perioden in hun eentje door. De ouders komen maar met grote tussenpozen voedsel brengen. Het ei broeden ze tussen hun poten en een stukje warme huid.

Uiterlijke kenmerken 
De koningspinguïn is ongeveer 95 centimeter groot en is wat dunner en kleiner dan de keizerspinguïn. Verder heeft de koningspinguïn een grijsblauwe rug, een witte buik en een oranje wangvlek. Een zeldzame kleurenvariatie heeft een witte met gelige kop.

Leefgebied 

De koningspinguïn komt voor op Sub-Antarctisch eilanden zoals Vuurland, de Falklandeilanden, Zuid-Georgia en de Zuidelijke Sandwicheilanden, Prins Edwardeilanden, Crozeteilanden, Kerguelen, Heard en Macquarie-eiland. De eilanden daar hebben een iets warmer klimaat dan op Antarctica. De keizerspinguïn daarentegen leeft langs de kust van Antarctica.

Bij de verkenning van de Grote Oceaan in de 18e eeuw ontdekte men op de eilanden rond Antarctica de koningspinguïn. In de 19e eeuw hebben robbenjagers duizenden pinguïns het leven ontnomen, waardoor ze op sommige eilanden bijna niet meer voorkwamen. Maar tegenwoordig wordt er niet meer op de koningspinguïn gejaagd en is het aantal koningspinguïns op veel eilanden weer aangegroeid. Her en der dalen de aantallen echter weer: zo was op Île aux Cochons een populatie uit 1982 van 500.000 individuen in 2018 met bijna 90% gedaald. In totaal zijn er volgens een schatting van 2019 ongeveer 1,1 miljoen broedparen.

Pinguïns zijn traditioneel erg populair in dierentuinen. In de dierentuin van Edinburgh, Antwerpen en Rotterdam hebben ze koningspinguïns.

Trivia 
 Nils Olav, de mascotte van het Koninklijke Garde in Noorwegen, is een koningspinguïn.

Pinguïns
IUCN-status niet bedreigd
Dier uit het Neotropisch gebied
Dier uit het Australaziatisch gebied
48 v.Chr.

Het jaar 48 v.Chr. is een jaartal volgens de christelijke jaartelling.

Gebeurtenissen

Romeinse Rijk 
 In Rome worden Gaius Julius Caesar en Publius Servilius Isauricus, door de Senaat gekozen tot consul van het Imperium Romanum.
 Winter - Julius Caesar steekt vanuit Brundisium met een Romeins expeditieleger (7 legioenen) de Adriatische Zee over en landt in Epirus. De Romeinen veroveren de Illyrische havensteden Apollonia en Oricum.
 Gnaeus Pompeius Magnus bezet Dyrrhachium, Caesar isoleert de Pompeianen en laat rondom de vestingstad een circumvallatielinie bouwen. Marcus Antonius landt met een Romeins leger (4 legioenen) bij Nymphaeum.
 Slag bij Dyrrhachium: Pompeius Magnus doorbreekt de verdedigingswerken bij Petra, Caesar moet zich terugtrekken naar Thessalië. De Romeinse vloot onder leiding van Lucius Scribonius Libo blokkeert Brundisium.
 Slag bij Pharsalus: Pompeius Magnus wordt door het Romeinse leger (± 22.000 man) onder bevel van Caesar op de vlakte van Pharsalus verslagen. Marcus Claudius Marcellus gaat vrijwillig in ballingschap naar Mytilini.
 Marcus Junius Brutus en Tullius Cicero geven zich over in het legerkamp van Caesar. Hij schenkt hen pardon en benoemt Brutus tot gouverneur van Gallia Cisalpina (Noord-Italië).
 Caesar brengt in Troje offers, ter ere van zijn voorvaderen (familienaam: Julia) en de Romeinse godin Venus. De Oud-Griekse stad wordt met zijn financiële steun verder uitgebreid.
 De 15-jarige Gaius Octavianus wordt dankzij Caesar in het College van Pontifices opgenomen. Het college controleert de staatsreligie.

Egypte 
 Ptolemaeus XIII Theos Philopator pleegt met steun van Pothinus een staatsgreep. Cleopatra VII wordt als co-regentes afgezet en vlucht naar Syria.
 Pompeius Magnus bereikt met familieleden (o.a. Cornelia Metella en Sextus Pompeius) Mytilini en vervolgt zijn zeereis naar Egypte.
 In Alexandrië wordt Pompeius Magnus verwelkomd door een Egyptische delegatie en door hovelingen van Ptolemaeus XIII vermoord.
 Begin van de Alexandrijnse Oorlog, Julius Caesar bezet Alexandrië met 4.000 legionairs en gijzelt in het paleis de koninklijke familie.
 Julius Caesar heeft in het geheim een ontmoeting met Cleopatra VII, hij wordt verliefd op haar en krijgt met de koningin een affaire.
 Ptolemaeus XIII mobiliseert met hulp van zijn generaal Achillas het Egyptische leger (± 20.000 man) en belegert Alexandrië.
 Tijdens de belegering wordt de Bibliotheek van Alexandrië door brand verwoest, ca. 40.000 boekrollen gaan in de vlammen verloren.

Klein-Azië 
 Mithridates van Pergamon verzamelt in Cilicië en Syria een expeditieleger, om Julius Caesar in Egypte militaire steun te bieden.

Geboren 
 Lucius Calpurnius Piso, Romeins consul en adviseur van keizer Augustus (overleden 32)

Overleden 
 Gnaeus Pompeius Magnus (~106 v.Chr. - ~48 v.Chr.), Romeins veldheer en staatsman (58)
 Lucius Cornelius Lentulus Crus (~98 v.Chr. - ~48 v.Chr.), Romeins consul en politicus (50)
 Lucius Domitius Ahenobarbus (~98 v.Chr. - ~48 v.Chr.), Romeins consul en veldheer (50)
 Marcus Caelius Rufus (~84 v.Chr. - ~48 v.Chr.), Romeins praetor en staatsman (36)

Jaar in de 1e eeuw v.Chr.
52 v.Chr.

Het jaar 52 v.Chr. is een jaartal in de 1e eeuw v.Chr. volgens de christelijke jaartelling.

Gebeurtenissen

Italië 
 Quintus Caecilius Metellus Pius Scipio Nasica en Gnaeus Pompeius Magnus worden door de Senaat gekozen tot consul van het Imperium Romanum.
 In Rome heerst chaos, bij Bovillae breken rellen uit tussen Publius Clodius Pulcher en Titus Annius Milo. Tijdens de gevechten wordt Clodius Pulcher gedood. Als vergelding steken de populares het Senaatsgebouw in brand.
 Pompeius Magnus herstelt de orde en kiest partij voor de optimates. Hij krijgt steun van de Senaat en voert politieke hervormingen door.

Gallië 
 Een Romeins expeditieleger (± 20.000 man) onder bevel van Titus Labienus, verslaat bij Lutetia (huidige Parijs) de opstandige Parisii en Senones.
 De Slag bij Avaricum (nu Bourges) is de eerste confrontatie tussen de Romeinse veldheer Julius Caesar en de Gallische opstandeling Vercingetorix. Tot een treffen komt het niet, maar de stad Avaricum wordt door de Romeinen uitgemoord.
 zomer - Beleg van Gergovia, waar de Arverni onder Vercingetorix succes boeken tegen de legioenen van Julius Caesar. Vercingetorix wordt in Bibracte tot aanvoerder van alle opstandige Gallische stammen gekozen.
 Oktober - De Galliërs proberen vergeefs met een legermacht (± 60.000 man) onder leiding van de Atrebatische vorst Commius de tweede verdedigingslinie (contravallatielinie) bij Gergovia te doorbreken.
 Caesar verslaat Gallische eenheden tijdens terugtocht bij Dijon. Vercingetorix trekt zich terug in het heuvelfort (oppidum) bij Alesia.
 Beleg van Alesia: Het Romeinse leger (10 legioenen) belegert de vesting van Vercingetorix. Julius Caesar laat een circumvallatielinie bouwen om de versterkte stad uit te hongeren.
 Vercingetorix biedt zich na een mislukte Gallische poging Alesia te ontzetten bij Julius Caesar aan als gijzelaar en wordt krijgsgevangene.

Parthië 
 Orodes II valt met het Parthische leger Syria binnen, Surenas bedreigt de troon van de Arsaciden, maar moet dat met zijn leven bekopen. Armenië wordt een vazalstaat van Parthië en verzet zich tegen de Romeinen.

Geboren 
 Juba II, koning van Numidië

Overleden 
 Publius Clodius Pulcher (~92 v.Chr. - ~52 v.Chr.), Romeins tribunus en rebellenleider (40)
 Surenas (~84 v.Chr. - ~52 v.Chr.), Parthische veldheer (32)

Jaar in de 1e eeuw v.Chr.
60 v.Chr.

Het jaar 60 v.Chr. is een jaartal volgens de christelijke jaartelling.

Gebeurtenissen

Italië 
 In Rome worden Lucius Afranius en Quintus Caecilius Metellus gekozen tot consul van het Imperium Romanum.
 Het Eerste Triumviraat: Gaius Julius Caesar, Gnaeus Pompeius Magnus en Marcus Licinius Crassus sluiten een politieke coalitie.
 Julius Caesar, verbonden met de populares (de "Volkspartij"), wordt door de Senaat gedwarsboomd voor het ambt van consul.

Europa 
 In de Lage Landen wonen de Menapiërs, de Nerviërs (ten oosten van de Schelde), de Atuatuci en de Eburonen aan de Maas.

Numidië 
 Juba I (60 - 46 v.Chr.) volgt zijn vader Hiempsal II op als koning van Numidië. Hij is een kleinzoon van Jugurtha en streeft naar onafhankelijkheid.

China 
 Keizer Xuandi benadrukt het staatsbestel meer op het confucianisme en draagt als monarch de verantwoordelijkheid over het "Hemelse Mandaat".

Geboren 

 Ptolemaeus XIV Theos Philopator (~60 v.Chr. - ~44 v.Chr.), farao van Egypte
 Titus Statilius Taurus (~60 v.Chr. - ~10 v.Chr.), Romeins consul en veldheer

Overleden 
 Decimus Junius Silanus (~107 v.Chr. - ~60 v.Chr.), Romeins consul en staatsman (47)

Jaar in de 1e eeuw v.Chr.
Hoodia

Hoodia (Afrikaans: ghaap van Khoi !khobab) is een geslacht dat oorspronkelijk behoorde tot de zijdeplantfamilie Asclepiadaceae, maar tegenwoordig (zie Angiosperm Phylogeny Group) wordt het geslacht ondergebracht bij de Maagdenpalmfamilie (Apocynaceae).

Er zijn 46 wetenschappelijke soorten bekend binnen dit geslacht.

Hoodia gordonii (Masson) Sweet ex Decne is een plant die qua uiterlijk op een cactus lijkt en vaak onterecht als een cactus wordt aangeduid. De plant kan een hoogte van 45 cm bereiken en heeft opmerkelijke schotelvormige bloemen. 
Deze plant groeit in Zuid-Afrika en Namibië en werd traditioneel gebruikt door de Bosjesmannen en de Khoikhoi om hun hongergevoel tijdens de jacht te onderdrukken. De plant heeft het vermogen om de eetlust enkele uren lang te verminderen zonder bijwerkingen zoals misselijkheid te veroorzaken. Unilever heeft onderzoek gedaan naar deze eigenschap als hulpmiddel bij gewichtsverliesdiëten, maar klinische studies hebben aangetoond dat de plant niet voldoende veilig en effectief is gebleken.

In Zuid-Afrika wordt Hoodia ook wel aangeduid als Namibsroos.

Hoodia is een beschermde plantensoort die valt onder de CITES-regelgeving.

Maagdenpalmfamilie
Succulent
Romaans



Taal 
 Romaanse talen, een tak van de Indo-Europese taalfamilie
 Romania, het Romaanse taal- en cultuurgebied in Europa
 Reto-Romaans, een taal gesproken in de Zwitserse Alpen

Kunst 
 Romaanse kunst, een middeleeuwse kunststroming
 Romaanse architectuur, een middeleeuwse stroming in de architectuur
 Preromaanse architectuur, de architectuurstroming voorafgaand aan het romaans
 Laatromaanse architectuur, een ander woord voor romanogotiek
 Neoromaanse architectuur, een architectuurstroming geïnspireerd door de romaanse bouwkunst

Zie ook
 Romeinse Rijk
 Romain (doorverwijspagina)
 Roman (doorverwijspagina)
84 v.Chr.

Het jaar 84 v.Chr. is een jaartal volgens de christelijke jaartelling.

Gebeurtenissen

Italië
Gnaius Papirius Carbo en Lucius Cornelius Cinna, worden door de Senaat gekozen tot consul van het Imperium Romanum.
Lucius Cornelius Sulla keert met het Romeinse leger terug in Brundisium en stuit op zijn opmars naar Rome nauwelijks op verzet.
Cornelius Cinna wordt in Ancona in een Romeins legerkamp, door opstandige legionairs vermoord.
Julius Caesar trouwt met Cornelia Cinna, Sulla nu de machtigste man in Rome dwingt hem te scheiden, maar Caesar weigert dit.

Syrië
Aretas III, koning van de Nabateeërs, verovert Damascus. In de strijd om de vestingstad sneuvelt Antiochus XII Dionysus.

Klein-Azië
Ptolemaeus XI Alexander en zijn broer Ptolemaeus van Cyprus weten uit het koninklijk paleis van Pontus te ontsnappen en vluchten naar Rome.
Nicomedes IV bestijgt met steun van de Romeinse Senaat de Bithynische troon.

Geboren 
Decimus Junius Brutus Albinus (~84 v.Chr. - ~43 v.Chr.), Romeins veldheer en een van de samenzweerders tegen Julius Caesar
Gaius Trebatius Testa, Romeins rechtsgeleerde (overleden 4)
Gaius Valerius Catullus (~84 v.Chr. - ~54 v.Chr.), Latijns lyrische dichter
Marcus Caelius Rufus (~84 v.Chr. - ~48 v.Chr.), Romeins praetor en staatsman
Surenas (~84 v.Chr. - ~52 v.Chr.), Parthische veldheer

Overleden 
Antiochus XII Dionysus, koning van het Seleucidenrijk (Syrië)
Lucius Cornelius Cinna (~130 v.Chr. - ~84 v.Chr.), Romeins consul en veldheer (46)
Philo van Larissa (~158 v.Chr. - ~84 v.Chr.), Grieks filosoof (74)

Jaar in de 1e eeuw v.Chr.
75 v.Chr.

Het jaar 75 v.Chr. is een jaartal volgens de christelijke jaartelling.

Gebeurtenissen

Italië
In Rome wordt Marcus Tullius Cicero door de Senaat aangesteld tot quaestor, hij houdt in Sicilië toezicht op de graanvoorraad en sluit een handelsverdrag met de Sicilianen.
De 25-jarige Julius Caesar wordt tijdens een reis naar Rhodos, in de Egeïsche Zee gevangengenomen door Cilicische piraten. Voor zijn vrijlating eisen ze een losprijs van 20 talenten. In zijn arrogantie raadt Caesar hun aan de prijs naar 50 talenten te verhogen. Na 38 dagen wordt hij vrijgelaten en dreigt de piraten te zullen kruisigen.
Caesar organiseert een strafexpeditie tegen de piraten en neemt ze gevangen. Hij laat ze opsluiten in Pergamon en ziet er persoonlijk op toe dat de meeste van hen gekruisigd worden.

Geboren 
Gnaeus Pompeius Magnus (~75 v.Chr. - ~45 v.Chr.), Romeins veldheer en zoon van Pompeius Magnus
Han Yuandi (~75 v.Chr. - ~33 v.Chr.), keizer van het Chinese Keizerrijk

Overleden 

Jaar in de 1e eeuw v.Chr.
Resveratrol

Resveratrol is een polyfenol (meer bepaald een stilbenoïde), dat in diverse plantensoorten voorkomt, maar vooral in de schil van blauwe druiven. De zuivere stof komt voor als witte tot lichtgele kristallen, die slecht oplosbaar zijn in water.

Van resveratrol wordt verondersteld dat het een gunstige werking heeft bij het voorkomen van hartaandoeningen en kanker. Het wordt tevens verondersteld een positief effect op de stofwisseling bij obese mannen te hebben.

Voorkomen 
Resveratrol komt onder meer voor in de schil van druiven. De concentratie hangt sterk af van de soort druiven, de geografische locatie en de blootstelling aan schimmelinfecties. Het resveratrolgehalte in wijn hangt daarbij ook nog af van de fermentatietijd. Rode wijn bevat tussen 0,2 en 5,8 mg/L, terwijl witte wijn veel minder bevat. Dit komt doordat de fermentatie van rode wijn gebeurt in aanwezigheid van de schil van de druiven, terwijl dit bij witte wijn niet het geval is.

Resveratrol die commercieel verkrijgbaar is wordt vooral geïsoleerd uit Japanse duizendknoop (Polygonum cuspidatum).

Werking 
Bij gistcellen is aangetoond dat resveratrol de overlevingstijd van de cellen met gemiddeld 70% kan verlengen, vermoedelijk door activatie van sirtuïne. Ook voor organismen als vliegen en wormen is aangetoond dat de stof tot een langere levensduur van cellen leidde. Of de chemische verbinding ook voor menselijke cellen een dergelijke levensduurverlengende uitwerking heeft, is nog onbekend.

Studies wijzen op een anti-kankereffect, met name bij borstkanker. In dierexperimenteel onderzoek biedt resveratrol genetisch materiaal bescherming tegen ioniserende straling.

Bovendien lijkt resveratrol een antibacteriële en fungicide werking te hebben en ontstekingsremmend te zijn, onder andere door middel van inhibitie van COX-2.

De stof is in onderzoek als middel tegen veroudering. Dit effect komt mogelijk tot stand door de positieve werking van resveratrol op mitochondriën.

Ook is in 2017 de remmende werking van de stof op het MERS-coronavirus onderzocht.  Op 1 mei 2020 werd bekend dat het middel ook wordt onderzocht om de effecten van het virus SARS-CoV-2, dat de ziekte COVID-19 veroorzaakt, bij mensen met overgewicht te  verminderen.

Externe link 
  MSDS van resveratrol
https://dvhn.nl/groningen/Onderzoekers-uit-Groningen-tonen-aan-resveratrol-doodt-inderdaad-corona.-Hoofd-ic-Peter-van-der-Voort-van-het-UMCG-toverde-het-middeltje-tevoorschijn-in-Jinek-26114336.html
https://web.archive.org/web/20211101153956/https://kennisinzicht.umcg.nl/Paginas/Ruim-%E2%82%AC-450-000-subsidie-voor-UMCG-onderzoek-naar-rol-overgewicht-bij-COVID-19.aspx

Fenylpropanoïde
Dihydroxybenzeen
Stilbeenderivaat
Antioxidant
Nutriënt
COVID-19-medicijn
Amerindische talen

De Amerindische talen zijn een superfamilie voorgesteld door de Amerikaanse taalkundige Joseph Greenberg.

Volgens Greenberg behoren alle talen van de oorspronkelijke bevolking van de beide Amerikaanse continenten tot drie grote taalfamilies. Daarvan zijn de Amerindische talen verreweg de grootste en meest verscheiden groep. Deze taalfamilie wordt door linguïsten niet algemeen aanvaard, maar hij wordt vanuit praktisch oogpunt wel vaak gebruikt.

De verscheidenheid zou daardoor verklaard worden dat de sprekers van Amerind direct afstammen van de oudste bewoners van Amerika. De meeste taalkundigen volgen Greenberg overigens niet in zijn indeling. Velen vinden de verwantschap tussen deze talen niet bewezen en dat maakt de Amerindische groep een soort vergaarbak van alle talen van de beide Amerika's die niet tot Na Dené of Eskimo-Aleoetisch behoren.

Binnen Amerind onderscheidt men een aantal taalfamilies, waarbinnen de onderlinge verwantschap vaak een stuk duidelijker is. Voorbeelden hiervan zijn:
 Andean-Equatoriale talen
 Maya-talen
 Mixe-Zoque-talen
 Uto-Azteekse talen

Amerindische taalfamilie
Voorgestelde taalfamilie
405 v.Chr.

Het jaar 405 v.Chr. is een jaartal volgens de christelijke jaartelling.

Gebeurtenissen

Griekenland 
 De Peloponnesische Oorlog wordt afgesloten met een nederlaag ter zee voor Athene. De Spartaanse vloot onder leiding van admiraal Lysander, weet in de buurt van de Hellespont bij Aegospotami, wat letterlijk de "geitenrivieren" betekent, de Atheners te overrompelen en de vloot in bezit te nemen. De Atheense admiraal Conon vlucht naar Cyprus.
 Pausanias II belegert Athene, de bewoners worden uitgehongerd. De Spartaanse vloot onder Lysander blokkeert Piraeus en sluit de graanroute naar de Zwarte Zee af.
 Theramenes voert vredesonderhandelingen met Lysander deze zullen drie maanden duren.
 Aristophanes schrijft Batrachoi (Kikkers).

Italië 
 De Carthaagse veldheer Hamilco geeft het beleg van Syracuse op, de tiran Dionysius I sluit een vredesverdrag. Hij laat in het geheim een vloot bouwen, om de Carthagers van Sicilië te verdrijven. De steden Naxos, Catania en Leontini worden ontvolkt om er Italiaanse huurlingen te vestigen.

Egypte 
 De bevolking van de Nijldelta komt in opstand tegen het Perzische Rijk. De zware belastingdruk is daar de aanleiding toe.

Geboren 
 Ephorus (~405 v.Chr. - ~330 v.Chr.), Grieks historicus

Overleden 

Jaar in de 5e eeuw v.Chr.
403 v.Chr.

Het jaar 403 v.Chr. is een jaartal volgens de christelijke jaartelling.

Gebeurtenissen

Griekenland
Thrasybulus organiseert het verzet tegen de Dertig Tirannen en bezet de haven van Piraeus.
In Athene wordt de democratie hersteld, bij hervormingen wordt de juryrechtspraak ingevoerd.
De Atheense staat wordt overgenomen door redenaars die de volksvergaderingen beheersen.
Critias wordt in een gevecht met de democraten gedood.
Eukleides wordt benoemd tot archont van Athene. Hij voert het Ionische alfabet in en een codex met de wetten van Solon.

China
De sterke staat Jin valt uiteen in drie staten: Wei, Zhao en Han. Dit wordt gezien als het begin van de Periode van de Strijdende Staten.

Geboren

Overleden 

Critias (~460 v.Chr. - ~403 v.Chr.), Atheens staatsman en leider van de Dertig Tirannen (57)

Jaar in de 5e eeuw v.Chr.
401 v.Chr.

Het jaar 401 v.Chr. is een jaartal volgens de christelijke jaartelling.

Gebeurtenissen

Perzië
Cyrus de Jongere komt in opstand tegen zijn broer Artaxerxes II en verzamelt een Grieks huurlingenleger bij de Ionische kust.
De Perzische satraap Abrocomas van Syrië maakt plannen om het opstandige Egypte te heroveren.
Slag bij Cunaxa: Cyrus, waaronder het "Leger van Tienduizend" wordt door een Perzische legermacht van Artaxerxes II verslagen. Tijdens de veldslag verwondt Cyrus zijn broer, maar wordt zelf gedood.

Griekenland
De Griekse huurlingen onder Xenophon die voor Cyrus gevochten hebben, beginnen aan een terugtocht dwars door het binnenland van Klein-Azië naar Trapezus aan de Zwarte Zee en daarna langs de kust naar Pergamum.
Agesilaüs II (401 - 360 v.Chr.) wordt koning van Sparta, na het overlijden van zijn stiefbroer Agis II.

Geboren

Overleden 

Agis II, koning van Sparta
Cyrus de Jongere, kroonpretendent van Perzië

Jaar in de 5e eeuw v.Chr.
400 v.Chr.

Het jaar 400 v.Chr. is een jaartal volgens de christelijke jaartelling.

Gebeurtenissen

Perzië 
 Koning Artaxerxes II benoemt Tissaphernes tot satraap en militair bevelhebber van Anatolië in Carië en Lydië.

Griekenland 
 Voorjaar. De Griekse huurlingen van Cyrus de Jongere bereiken na veel moeilijkheden eindelijk de zee bij Trapezus. Volgens de schrijver Xenophon roepen zij van vreugde massaal: "Θαλασσα,θαλασσα!" (De zee, de zee!).
 De eerste kruisboog wordt uitgevonden.

Europa 
 Rond deze periode stroomt een reeks volkeren door Midden-Europa naar het westen. Zij noemen zichzelf Kelten of Galliërs en spreken een taal vol medeklinkers. Sommige horden Galliërs dringen door tot diep in het gebied van de beschavingen rond de Middellandse Zee. Het woord "Galliër" krijgt voor de zuidelijke volkeren dezelfde gevoelswaarde, als "Hunnen" voor ons. Vaste voet hebben de Galliërs in het zuiden gekregen in het bergland van Klein-Azië. De Galaten zijn afstammelingen van hen, waar later de apostel Paulus zijn befaamde brieven aan schrijft.

Carthago 
 Het Carthaagse leger verovert Malta.

Italië 
 In Syracuse ontwikkelen de Grieken de katapult, een wapen dat stenen en rotsblokken over grote afstanden kan wegslingeren.
 Lucius Titinius Pansa Saccus van de Gens Titinia wordt consulair tribunus.

Geboren 
 Agis III (~400 v.Chr. - ~331 v.Chr.), koning van Sparta
 Arete van Cyrene (~400 v.Chr. - ~330 v.Chr.), Grieks filosofe
 Parmenion (~400 v.Chr. - ~330 v.Chr.), Macedonische veldheer
 Skopas van Paros, (~400 v.Chr. - ~335 v.Chr.), Grieks beeldhouwer en architect
 Xenocrates (~400 v.Chr. - ~314 v.Chr.), Grieks filosoof en wiskundige

Overleden 
 Aspasia van Milete, levensgezellin van Perikles
 Thucydides (~460 v.Chr. - ~400 v.Chr.), Atheens veldheer en historicus (60)

Jaar in de 4e eeuw v.Chr.
402 v.Chr.

Het jaar 402 v.Chr. is een jaartal volgens de christelijke jaartelling.

Gebeurtenissen

Griekenland
Archelaüs I, koning van Macedonië steunt in Thessalië een pro-Macedonische oligargie in Larissa.

Geboren

Overleden 

Jaar in de 5e eeuw v.Chr.
393 v.Chr.

Het jaar 393 v.Chr. is een jaartal volgens de christelijke jaartelling.

Gebeurtenissen

Griekenland 
In Athene worden de Lange Muren herbouwd.
De Atheense vloot onder Conon herovert de eilanden Skyros, Imbros en Limnos.
Archelaus II van Macedonië wordt net als zijn vader vermoord tijdens een jachtpartij, waarna de zoon van Menelaus, Amyntas II van Macedonië de jongere (393), gekozen wordt tot nieuwe koning van Macedonië.
Er breken onlusten uit in Macedonië en Amyntas II van Macedonië wordt vermoord, waarna Pausanias van Macedonië (393), de zoon van Aeropus II van Macedonië, gekozen wordt tot nieuwe koning.
Pausanias van Macedonië sterft, waarna de kleinzoon van de vijfde zoon van Alexander I van Macedonië, Amyntas III van Macedonië (393), gekozen wordt tot nieuwe koning.
De zonen van Archelaus komen tegen Amyntas III van Macedonië in opstand en weten hem met behulp van de Illyriërs te verjagen, waarna Argaeus II van Macedonië (393 - 392 v.Chr.) koning van Macedonië wordt.

Italië 
In Rome worden L. Valerius Potitus Poplicola en (Ser) Cornelius Maluginensis door de Senaat benoemd tot consul.
De Griekse steden: Crotone, Cumae, Paestum, Napels, Rhegium, Sybaris en Tarente in Zuid-Italië richten de Magna Graecia op.

Egypte 
Nepherites I wordt opgevolgd door Psammuthis, waarna Achoris (393 - 380 v.Chr.) binnen een jaar de troon als farao van de 29e dynastie van Egypte opeist.

Geboren

Overleden 

Archelaus II van Macedonië
Amyntas II
Pausanias
Nepherites I, farao van Egypte

Jaar in de 4e eeuw v.Chr.
385 v.Chr.

Het jaar 385 v.Chr. is een jaartal volgens de christelijke jaartelling.

Gebeurtenissen

Perzië
Het Perzische leger onder Pharnabazus tracht Egypte te heroveren. Farao Achoris krijgt hulp van de Atheense generaal Chabrias, hij laat in Memphis en Saqqara verdedigingswerken aanleggen. Een Egyptisch-Grieks huurlingenleger weet de Perzen tot staan te brengen.

Griekenland
Koning Agesilaüs II van Sparta verovert de vestingstad Mantinea. De bevolking wordt gedwongen in dorpen te leven.
Democritus verklaart dat de Melkweg bestaat uit vele sterren.

Italië
Dionysius I van Syracuse stuurt 2000 Griekse hoplieten naar Illyrië, om met steun van koning Bardyllis een opstand in Epirus te onderdrukken.
 De Latijnse kolonie Satricum wordt gesticht.

Geboren 

 Mentor van Rhodos, Grieks huurlingengeneraal (waarschijnlijke datum)

Overleden 

Jaar in de 4e eeuw v.Chr.
383 v.Chr.

Het jaar 383 v.Chr. is een jaartal volgens de christelijke jaartelling.

Gebeurtenissen

Griekenland 
De Spartaanse generaal Phoebidas trekt plunderend door Boeotië en verovert de stad Thebe. De Thebaanse burcht Kadmeia wordt door de Spartanen ingenomen.

Perzië 
Na bijna drie jaar vruchteloos geprobeerd te hebben Egypte te veroveren staken de Perzen hun pogingen. Het land blijft (voorlopig) onafhankelijk onder farao Achoris.

Geboren

Overleden 

Jaar in de 4e eeuw v.Chr.
Karl Janisj

Karl Andrejevitsj Janisj (Russisch: Карл Андреевич Яниш), geboren als Carl (Karl) Ferdinand von Jänisch of Jaenisch (Vyborg, 11 april 1813 - Sint-Petersburg, 5 maart 1872) was een Fins-Russisch schaaktheoreticus.

Biografie 
Karl Janisj werd geboren in Vyborg in het Grootvorstendom Finland, dat tot het Keizerrijk Rusland behoorde. Hij volgde een opleiding tot werktuigbouwkundige, eerst in Moskou en later in Sint-Petersburg. Hierna werd hij majoor in het Russische leger bij de genie.
In 1838 schreef hij een boek over schaakopeningen. Twee jaar later verliet hij het land en reisde naar Duitsland waar hij de schaker Petrov ontmoette. Daarna legde hij zich toe op de ontwikkeling van de moderne openingstheorie. Hij werd onder leiding van Petrov een sterk schaker; ook was hij probleemcomponist.

Gambieten 

Naar Karl Janisj zijn een tweetal gambieten vernoemd: het Janisjgambiet in de Spaanse opening, 1.e4 e5 2.Pf3 Pc6 3.Lb5 f5, en het Janisjgambiet op c4 in de Engelse opening, 1.c4 b5.

Externe links 
 
 
 Probleemcomposities van Janisj

Russisch schaker
Werktuigbouwkundige
Aleksandr Petrov

Aleksandr Dimitrievitsj Petrov (Russisch: Александр Дмитриевич Петров) (Biserovo nabij Pskov, 12 februari 1794 – Warschau, 22 april 1867) was een Russisch schaker. Hij groeide op in Sint-Petersburg waar hij al op zeer jeugdige leeftijd leerde schaken. Toen hij 20 jaar oud was, werd hij kampioen van zijn woonplaats. Hij analyseerde samen met Jaenisch de Russische opening. In 1840 verhuisde hij naar Warschau. Hij won veel toernooien en schreef een aantal schaakboeken waarin hij speciaal de openingen behandelde. Petrov was tevens een sterke damspeler.

Externe links 
 
 

Petrov, Aleksandr
Catacombe

Met catacomben worden in eerste instantie de onderaardse begraafplaatsen in Rome aangeduid. In navolging hiervan zijn ook andere onderaardse begraafplaatsen wereldwijd de naam van catacomben gaan dragen, zoals de Egyptische catacomben van Kom el Shoqafa of die in Parijs.

Algemene beschrijving 
Catacomben bestaan uit ingewikkelde stelsels van onderaardse gangen en vormen ware labyrinten. Ze zijn onder de grond door mensenhanden uitgehakt of -gegraven, vaak om zich te verschuilen of om doden te begraven. In de wanden zijn vaak gaten uitgehakt, waarin de doden werden bijgezet. Deze eenvoudige grafnissen worden loculi genoemd en werden afgesloten met een plaat van terracotta of van marmer. Rijkere families hadden vaak eigen grafkamers met rijkelijk versierde wanden. Er zijn onder meer Catacomben in Rome, Napels, Sicilië, Malta en Noord-Afrika, onder meer in Cyrene. In later eeuwen werden ook andere onderaardse kerkhoven en ossuaria als catacomben aangeduid, zoals die te Parijs en Valkenburg.

Rome 

De Catacomben van Rome zijn antieke tunnelstelsels met ondergrondse begraafplaatsen onder en nabij Rome. Het zijn er minstens veertig, waarvan sommige pas in de tweede helft van de twintigste eeuw zijn ontdekt. Er zijn heidense, christelijke en joodse graven te vinden, soms in aparte catacomben, maar vaak ook gezamenlijk.

De ondergrond in Rome bestaat uit zachte tufsteen en het bleek gemakkelijk daarin tunnels uit te houwen, terwijl het gesteente uithardt als het wordt blootgesteld aan lucht. Veel tunnels zijn kilometers lang en ze bestaan soms uit wel vier verdiepingen.

Valkenburg aan de Geul

In Valkenburg is in een ondergrondse mergelgroeve, de Heidegroeve aan de Plenkertstraat, rond 1908 tot 1913 een waarheidsgetrouwe replica van de belangrijkste delen van de catacomben van Rome gerealiseerd. Deze is nog steeds te bezichtigen.

Andere catacomben wereldwijd 
 Catacomben van Parijs
 Catacomben van Kom el Shoqafa
 Catacomben van Napels
 Catacomben van de Kapucijnen (Palermo)
 Catacomben van Odessa
 Catacomben van Sousse

Literatuur 
 L.V. Rutgers, Onderaards Rome, een speurtocht naar de wortels van het christendom in de catacomben van de Eeuwige Stad, Leuven 2000 
 Vincenzo Fiocchi Nicolai, Fabrizio Bisconti, Danilo Mazzolen, The Christian catacombs of Rome : history, decoration, inscriptions, Regensburg 1999 
 B.H.W. Esser, Langs kerken en catacomben : een speurtocht in het oude Rome, Muiderberg 1993

Externe links 
 https://www.catacombe.roma.it/
 http://web.tiscali.it/no-redirect-tiscali/catacombe_priscilla/
 https://web.archive.org/web/20030622231227/http://catacombsociety.org/index.html
Sigrid Koetse

Sigrid Koetse (Haarlem, 6 september 1935) is een Nederlandse actrice, haar moeder was Fins.

Loopbaan 
Koetse volgde na de HBS de toneelschool in Amsterdam. Zij studeerde in 1955 als beste van haar klas af en won daardoor de Top Naeffprijs. Koetse speelde vervolgens jarenlang in de toneelgroep de Nederlandse Comedie en later voor het Publiekstheater en Toneelgroep Amsterdam. In 1988 kreeg ze een Theo d'Or voor haar rol in Bakeliet. In 1997 speelde ze in de Nederlandse versie van het theaterstuk Master Class van Terrence McNally de rol van Maria Callas. In 2006 speelde ze voor een korte periode in Goede tijden, slechte tijden. Ze speelde 2 seizoenen lang in de komedie Bergen Binnen.

Privé 
Op 2 juni 1960 huwde ze in Haarlem met acteur-regisseur Jan Retèl. Ze kregen twee dochters, onder wie actrice Sjoera Retèl.

Onderscheidingen 
In 1996 werd Sigrid Koetse benoemd tot Ridder in de Orde van Oranje-Nassau wegens haar 40-jarige carrière binnen het Nederlandse toneel.

Televisiewerk 

 De hond van de tuinman – met Ramses Shaffy (1960)
 Die Tintenfische – afl.Rauschgiftjagd (1968)
 Ritmeester Buat – Elisabeth Musch (1968)
 Rouw past Electra (1980)
 De Fabriek (1981) – Mevrouw Campers (1982)
 De Appelgaard (1985-1986) – Charlotte van Langevelt (1985-1986)
 Moordspel (1987) Flitsend en Fataal, Mabel de Ruijter
 Flodder (1999) – Tante Agaath (Sleutelfiguur, opgenomen in 1997)
 Baantjer (1995-2006) – Maria Spijkers (De Cock en het lijk in de kast, 2002)
 Mevrouw de minister – Bohnen (2002)
 Oppassen!!! (1991-2003) Prins op het witte paard, Charlotte van Heemskerk (2003)
 Bergen Binnen (2003-2004) – Charlotte van Heemskerk (2003-2004)
 Goede tijden, slechte tijden (1990-) – Augusta van Houten (2005-2006)

Films 

 Gijsbrecht van Aemstel – Rey van Amsterdamse Maeghden (1957)
 Minna von Barnhelm of soldatengeluk – Minna von Barnhelm (1957)
 Claudia – Julia (1959)
 De hond van de tuinman – Gravin Diane de Belflor (1960)
 Claudia en David – Julia (1960)
 Dienst op Golgotha – Maria Magdalena (1961)
 Mijn zusje en ik
 De stilte der zee (1962)
 De grote veroveraar (1962)
 Fanfarella- Fanfarella (1962)
 De avond valt (1962)
 Een florentijns treurspel – Bianca (1965)
 Yerma – Yerma (1966)
 De onderkruiper (1966)
 Colombe (1967)
 Electra – Electra (1967)
 Een mooie lange avond – de vrouw (1967)
 Lucifer – Rafaël (1981)
 Rituelen – Tante Therese (1989)
 Leedvermaak – Duifje (1989)
 Los zand – (1989)
 Werther Nieland – (1991)
 Duinzicht boven – (1999)
 Qui vive – Duifje (2001)
 Happy End – Duifje (2009)
 Tante Iki (2021)

Theater 
 La Paloma (2015); daar speelt zij samen met Ingeborg Elzevier en Kitty Courbois.

Externe links 
 
 Films met Sigrid Koetse via website VPRO Cinema
 Informatie over Sigrid Koetse van de Theaterencyclopedie
 Informatie over haar medewerking aan zeven hoorspelen van de website Hoorspelen

Nederlands acteur
Theo d'Or

Theo d'Or is een toneelprijs voor de beste vrouwelijke hoofdrol gedurende een seizoen. Deze prijs bestaat sinds 1955 en wordt jaarlijks uitgereikt door de Vereniging van Schouwburg- en Concertgebouwdirecties. De naam is een herinnering aan de fameuze Nederlandse actrice Theo Mann-Bouwmeester.

Het is de pendant van de Louis d'Or, de jaarlijkse prijs voor beste acteur.

Gelauwerden 

1955: Ank van der Moer 
1956: Ida Wasserman
1957: Myra Ward
1958: Elisabeth Andersen
1959: Ida Wasserman
1960: niet uitgereikt
1961: Ellen Vogel
1962: Anny de Lange
1963: niet uitgereikt
1964: Ank van der Moer
1965: Annet Nieuwenhuijzen
1966: Elisabeth Andersen
1967: Anny de Lange
1968: Andrea Domburg
1969: Trins Snijders
1970: Christine Ewert
1971: Lies Franken
1972: Loudi Nijhoff (geweigerd) - (Clair-obscur (L'amante anglaise) van Marguerite Duras.) 
1973: Petra Laseur
1974: Sacha Bulthuis
1975: Christine Ewert
1975: Annet Nieuwenhuijzen
1976: Anne Wil Blankers
1978: Mary Dresselhuys
1979: Caro van Eyck
1980: Josée Ruiter
1981: Petra Laseur
1982: Marjon Brandsma
1983: niet uitgereikt
1984: Elisabeth Andersen
1985: Anne Wil Blankers
1986: Henny Orri
1987: Viviane De Muynck
1988: Sigrid Koetse
1989: Andrea Domburg
1990: Katelijne Damen
1991: Catherine ten Bruggencate
1992: Els Dottermans
1993: Sacha Bulthuis
1994: Anneke Blok
1995: Ilse Uitterlinden
1996: Sylvia Poorta
1997: Trudy de Jong
1998: Marlies Heuer
1999: Marieke Heebink
2000: Marie Louise Stheins
2001: Ria Eimers
2002: Betty Schuurman
2003: Ariane Schluter
2004: Ariane Schluter
2005: Bien de Moor
2006: Elsie de Brauw
2007: Will van Kralingen
2008: Chris Nietvelt
2009: Lineke Rijxman
2010: Maria Kraakman
2011: Elsie de Brauw
2012: Marlies Heuer
2013: Halina Reijn
2014: Abke Haring
2015: Marieke Heebink
2016: Wine Dierickx
2017: Romana Vrede
2018: Karina Holla 
2019: Hannah Hoekstra 
2020: Geen uitreiking vanwege de Coronacrisis in Nederland, wel één nominatie
2021: Naomi Velissariou
2022: Hadewych Minis
2023: Mariana Aparicio

Meervoudig Gelauwerd

Nederlandse theaterprijs
Vrouwenprijs
Ellen Vogel

Ellen Marie Elze Anthing Vogel (Den Haag, 26 januari 1922 – Amsterdam, 5 augustus 2015) was een Nederlands actrice.

Biografie
Vogel was lid van de patricische familie (Anthing) Vogel en werd geboren als dochter van de voordrachtskunstenaar (Louis) Albert Vogel senior en de voordrachtskunstenares Ellen Buwalda, bekend onder de artiestennaam Ellen Vareno. Haar broer Albert en zusje Tanja gingen beiden ook aan het toneel.

Vogel ging in 1942 naar de toneelschool, debuteerde in 1945 bij Comedia en speelde vanaf 1950 tot 1971 bij de Nederlandse Comedie. Daarnaast was zij veelvuldig in films en op de televisie te zien. In 1961 kreeg zij de Theo d'Or voor haar rollen in Kasteel in Zweden en Joseph in Egypten.

Bij haar vijftigjarig jubileum in 1995 werd Vogel grande dame van het Nederlandse theater genoemd, een officieuze titel die voorheen was weggelegd voor Mary Dresselhuys. Op zondag 29 november kreeg zij de Blijvend Applaus Prijs 2009 uitgereikt.

Ter gelegenheid van haar 85e verjaardag verscheen een website met video- en audiomateriaal en werd het boek Ellen Vogel over haar leven en werk uitgegeven. Het boek was geschreven door Tonko Dop en Anneke Muller.

Ellen Vogel is getrouwd geweest met acteur Hans Tobi, met wie ze in 1946 een zoon kreeg. Na haar echtscheiding van Tobi in 1949 woonde ze tot 1955 samen met regisseur Fons Rademakers. Sinds 1976 was ze gehuwd met Jimmy Münninghoff. Hij stierf in juni 2012 op 86-jarige leeftijd.

Ellen Vogel overleed in 2015 op 93-jarige leeftijd. De crematieplechtigheid vond plaats op Westgaarde in Amsterdam.

Televisie
 1969: De kleine zielen
 1975: Van oude mensen, de dingen die voorbijgaan
 1982 en 1984: Mensen zoals jij en ik, mevrouw Leeghwater resp. Eugenie Oldeveld
 1982-1983: Armoede
 1983: Herenstraat 10
 1984: Willem van Oranje
 1992-1998: Zonder Ernst
 1998: Villa Felderhof, met Edgar Vos
 2003: Oude koeien
 2006: Ellen Vogel, koningin van het toneel (Close Up-documentaire van Jan Fillekers en Henk van der Horst)
 2009: Bernhard, schavuit van Oranje
 2012: Beatrix, Oranje onder vuur
 2013: Doris
 2013: Sterren op het Doek

Theater
 1945: Weekend in Californië (debuut)
 1983-1984: De kersentuin

Film
 1946: Bezet gebied
 1960: Makkers, staakt uw wild geraas
 1961: Het mes
 1969: Monsieur Hawarden
 1981: De vergeten zuster
 1983: Brandende liefde
 1985: Paul Chevrolet en de ultieme hallucinatie
 2001: The Discovery of Heaven
 2002: De tweeling
 2005: Masterclass

Externe links 
 Video- en audiomateriaal Ellen Vogel
 Hanny Alkema, 'Vogel, Ellen Marie Elze', in: Digitaal Vrouwenlexicon van Nederland.

Nederlands acteur
Nederlands filmacteur
Nederlands televisieacteur
Kwalitatief kenmerk

In de statistiek is een kwalitatief kenmerk een kenmerk dat niet in een getal is uit te drukken. Voorbeelden van kwalitatieve kenmerken zijn kleuren, geuren, rangordes en dergelijke. Onderscheid kan worden gemaakt tussen schikbare (ordinale) en niet-rangschikbare (nominale) kwalitatieve kenmerken. Geuren zijn bijvoorbeeld niet rangschikbaar, maar loonschalen wel.

Zie ook 
Kwantitatief kenmerk
Meetniveau

Statistiek