alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
Tufalaŭdo

La Tufalaŭdo, Galerida cristata, estas specio de alaŭdo aŭ birdoj de la genro Galerida kaj familio de Alaŭdedoj, kiu loĝas en plej parto de mezvarma Eŭrazio el Portugalio al nordorienta Ĉinio kaj orienta Barato, kaj en Afriko sude ĝis Niĝero. Temas pri ne-migranta, kaj la loĝanta naturo de tiu ĉi specio estas bildigita de la fakto, ke ĝi estas nur tre rara vaganto al Britio, spite al reproduktado tiom proksime kiom ĝis norda  Francio. La specifa latinlingva nomo G. cristata signifas “kun kresto” kaj ja tiu karaktero identigas facile la specion, ĉar ĉe aliaj alaŭdoj de aliaj genroj, se estas kresto, ne estas tiom facile videbla kiel ĉe la membroj de la genro Galerida. Krome temas pri specio kiu kutime ĉeestas kamparvojojn kie facile videblas ĝis je 2 aŭ 3 metroj, do facile videblas la birdo kaj ties kresto.

Temas pri komuna birdo de sekaj malfermaj kampoj kaj terkultivejoj. Ĝi serĉas mediojn ege sekajn, ĉefe duondezertojn; same kiel la Kampalaŭdo la enspaciĝo de moderna homa civilizacio estigis malnaturajn mediojn similajn al la iliaj naturaj, kie ili enspaciĝis. En ĝia kazo: ŝoseoj, kaj en tempo kiam abundis Ĉevaltira veturado ili vizitadis vojojn, kie ili nutris sin el la fekbuloj de la ĉevaloj, nuntempe ilin oni renkontas ĉirkaŭ superbazaroj, en aŭtohaltigejoj, forlasitaj terenoj, placoj. Sed ilia plej taŭga kaj tipa medio estas la dezertoj kaj stepoj de mezokcidenta kaj centra Azio, teroj de ŝtonetoj kaj "Tabrizaj poploj" kiel montras la bildo.Ĝi nestumas surgrunde, kie la ino demetas 2 au 3 ovojn. Ties manĝaĵo estas semok kaj insektoj, tiuj lastaj ĉefe dum la reprodukta sezono.

Temas pri malgranda alaŭdedo, iomete pli granda kaj diketa ol la kampalaŭdo. Ĝi distingiĝas inter la aliaj alaŭdoj per sia komoforma tufo levebla sur la krono. Kiel aliaj alaŭdoj, estas bruna supre kun pli helaj subaj partoj brunstriita enbruste, sed ĝi estas iom pli grizbruna ol la kampalaŭdo kaj ne havas la blankajn bordojn de la flugiloj kaj vosto de tiu palearktisa specio kaj ankaŭ la dorsa striado estas malpli videbla, ĉar tiu ĉi estas pli ĝenerale bruna. La vertikala bordo de la vosto estas brunflaveca kaj sub flugiloj estas iom ruĝec- aŭ sablokolora. La blankeca superokula strio estas ne tiom videbla kiel ĉe la kampalaŭdo aŭ ĉe la arbalaŭdo, sed sub la bruneca vango estas pli malhelbruna makulo komoforma el la bekobazo.

La kanto estas melodia kaj varia, kun plendecaj fajfadoj kaj trilado.

Oni devas atenti por distingi tiun alaŭdon, kiu havas multajn subspeciojn, el ties proksimaj parencoj en areoj kie ankaŭ tiuj loĝas. Okcidente de la teritorio la Mallongbeka tufalaŭdo, Galerida theklae, estas tre simila, kiel la Malabara tufalaŭdo, Galerida malabarica, en okcidenta Barato.

Referencoj 
  Malpli zorgiga

Eksteraj ligiloj 
(PDF) de Javier Blasco-Zumeta

Bildaro

Vidu ankaŭ
Kopetdagaj duonarbaroj kaj arbarstepo

Alaŭdedoj
Palearktisa faŭno
Birdoj de Azio
Birdoj de Eŭropo
Birdoj de Afriko
Birdoj de Azerbajĝano
Birdoj de Armenio
Stepalaŭdo

La Stepalaŭdo (Melanocorypha calandra) estas alaŭdo de mediteraneaj regionoj (Iberio, plej suda Francio, Italio kaj Balkanio; en tiuj ĉiuj landoj ĝi estas minacita je malapero pro troa pasinta ĉasado), okcidenta Azio, tra Turkio al norda Irano kaj suda Rusio. Ĝi estas anstataŭita oriente de sia parenco, nome la Dumakula alaŭdo.

Ĝi estas ĉefe nemigranta en la okcidento de sia teritorio, sed rusiaj populacioj de tiu paserina birdo estas pli migrantaj, moviĝante suden vintre, tiom malproksime kiom ĝis la Arabia duoninsulo kaj eĉ Egipto. Ĝi estas tre rara vaganto al okcidenta Eŭropo.

Temas pri birdo de malferma terkultivejoj kaj stepoj. Ili nestumas surgrunde, kie la ino demetas 4–5 ovojn. La manĝaĵo estas ĉefe semoj suplementita per insektoj dum la reprodukta sezono. Ĝi estas gregema for de la reprodukta sezono.

Temas pri granda, fortika alaŭdo, 17.5–20 cm longa. Ĝi estas nedistingebla specio surgrunde, ĉefe striita grizecbruna supre kaj blankeca sube, kaj grandaj nigraj makuloj kiel duonkolumoj ambaŭflanke de la brusto; sub ili estas iom da bruna striado. Ĝi havas blankan superokulan strion. La beko estas fortika kaj kornokolora al flaveca.

Dumfluge ĝi montras mallongajn mallarĝajn flugilojn preskaŭ triangulajn, kiuj estas tre malhelaj sube kun tre videblaj blankaj malantaŭaj bordoj en flugiloj kaj en vosto. La bildoj de flugiloj kaj vosto utilas por distingi ilin el la pli orientaj parencoj.

Ĝi pleje kantas dumfluge. Ĝi aparte rimarkindas pro ĝia emo miksi imitojn de aliaj specioj en sia propra kanto: Kanabeno, Kardelo, Tufalaŭdo, Emberizo, kaj Ruĝkrona alaŭdo. La kanto estas kiel iomete pli mallaŭta versio de tiu de la kampalaŭdo, tiom muzikeca al homaj oreloj ke la Stepalaŭdo estis iam populara kaĝobirdo en sia teritorio (Kikkawa 2003).  Ĝi estas menciita ekzemple en la itala proverbo "Canta come una calandra", (li aŭ ŝi kantas kiel stepalaŭdo) (Giusti 1853), kaj en la hispana romanco "Romance del prisionero", kie ties kanto estas la ununura komunikilo kiun la prizonulo havas por scii kiam estas tago (Applebaum 2004).

Referencoj 

 
  Database entry includes justification for why this species is of least concern

Eksteraj ligiloj 
(PDF) de Javier Blasco-Zumeta 

Alaŭdedoj
Birdoj de Eŭropo
Birdoj de Azio
Birdoj de Armenio
Birdoj de Azerbajĝano
Arbalaŭdo

Arbalaŭdo (Lullula arborea) estas alaŭdo de Eŭropo, tio estas birdospecio de la familio de Alaŭdedoj kaj la ununura en sia genro Lullula. Ĝia genra nomo elvokas ĝian belan tipan kanton, dolĉan kaj plendeman, kiun ĝi eligas el altaĵoj foje superaj je 100 metroj kaj de tie devenas la specifa nomo, ĉar vere la specio ne multe ĉeestas arbojn, sed ja altaĵojn.

Disvastiĝo 
Tiu palearktisa specio reproduktiĝas tra plej parto de Eŭropo, Meza Oriento en Azio kaj montaroj de norda Afriko. Ĝi estas ĉefe nemigranta en la okcidenta parto de sia teritorio, sed orientaj populacioj de tiu paserina specio estas pli migrantaj, translokiĝante iome suden vintre. Eĉ en pli milda okcidento de sia teritorio, multaj birdoj moviĝas suden vintre. Ties konvena medio, aŭ Biotopo estas malfermaj terenoj (kiel erikejoj) kunarbaj, kaj aliaj maldensaj arbaroj, precipe kun pinoj kaj kun acida grundo, kiel ekzemple ĉe Cantal.

Priskribo 

Temas pri 13.5–15 cm longa birdo de malferma erikejo kun iom da arboj. Kiel multaj aliaj alaŭdoj, temas pri ne facile distingebla specio surgrunda, ĉefe bruna supre kaj pli pala sube, sed kun distingaj blankaj strioj superokulaj kiuj kuniĝas ĉe nuko. Dumfluge ĝi montras mallongajn voston kaj larĝajn flugilojn. La vosto montras iom da blankaj angulpintoj, sed malkiel ĉe la Kampalaŭdo, la vostobordo kaj la bordoj de la flugiloj ne estas blankaj, sed en tiuj bordoj de la flugiloj videblas eta nigroblanka makulo.

Diferencoj inter la kampalaŭdo kaj la arbalaŭdo 
Ambaŭ specioj estas tre similaj, nome ĉefe brunaj supre kaj pli palaj sube. Ambaŭ estas striitaj supre kaj en brusto -sub hela gorĝo-, sed la brustaj strioj de la kampalaŭdo estas pli klare markitaj malhele surhelbrune, dum ĉe la arbalaŭdo la striita parto markiĝas sur pli blankeca fono. La kampalaŭdo havas pli fortikan bekon kornokoloran, dum la arbalaŭdo havas pli sveltan kaj malhelan bekon. La kampalaŭdo havas kreston ne ĉiam videblan, sed ĉe la arbalaŭdo apenaŭ videblas; krome la kampalaŭdo havas pli malhelan kronon kie la strio apenaŭ markiĝas, dum ĉe la arbalaŭdo la strioj estas pli markitaj, kaj same la hela strio superokula, kiu krome ĉe la arbalaŭdo kuniĝas ennuke kun la aliflanka. La arbalaŭdo havas nigroblankan makulon en bordo de flugiloj, dum la kampalaŭdo ne. Dumfluge tiu makulo videblas kiel kubuta malhela makulparto inter blankaj punkto kaj strio; same videblas la hela superokula strio. Ambaŭ specioj montras brunan voston pli hele centre kaj malhele ekstere kaj blanke enborde, sed ĉe la kampalaŭdo estas blankaj la tutaj bordoj, dum ĉe la arbalaŭdo nur la anguloj; krome ĉe la kampalaŭdo estas videblaj dumfluge ankaŭ la blankaj malantaŭaj bordoj de flugiloj, ĉe la arbalaŭdo tio ne ekzistas.

Kutimoj 

La neston oni faras surgrunde, kie la ino demetas ĝis 6 ovojn. La manĝo ĉefe por idoj ricevas suplementon el insektoj dum la reprodukta sezono.

Alaŭdedoj
Palearktisa faŭno
Birdoj de Eŭropo
Birdoj de Armenio
Birdoj de Azerbajĝano
Mallongfingra alaŭdo

La Mallongfingra alaŭdo (Calandrella brachydactyla) estas specio de malgranda alaŭdo aŭ birdoj de la genro Calandrella kaj familio de Alaŭdedoj, kiu loĝas en suda Eŭropo, nordokcidenta Afriko, kaj tra mezvarma Azio el Turkio kaj suda Rusio al Mongolio. Ĝi estas rara vizitanto al orienta Eŭropo (Tomek & Bocheński 2005).

 
Ĉiuj escepte la plej sudaj populacioj estas migrantaj, kaj vintrumas sude ĉe la suda bordo de Saharo kaj Barato. Tiu specio estas sufiĉe komuna vagante al norda kaj okcidenta Eŭropo en primtempo aŭ aŭtuno.

Temas pri komuna birdo de seka kamparo kaj terkultivejoj. Ĝi nestumas surgrunde, kie la ino demetas 2 al 3 ovojn. La manĝo estas semoj kaj insektoj, tiuj lastaj ĉefe en la reprodukta sezono.

Tiu estas malgranda pala alaŭdo, pli malgranda ol la kampalaŭdo. Ĝi estas malhele striita grizecbruna supre, kaj blankeca sube, kaj havas fortan mallongan pintecan bekon. Ĝi havas palan superokulan strion, malhelajn makulojn ambaŭflanke de la kolo inter la blankaj vizaĝoj kaj brusto kaj malhelan voston. Kelkaj birdoj de la okcidenta parto de la teritorio havas ruĝecan kronon. Ambaŭ seksoj estas similaj.

Ka kanto varias inter seka trilado kaj pli varia kaj imiteca melodio.

Oni devas atenti por distingi tiun specion el aliaj similaj specioj de la genro Calandrella, kiel la Malgranda alaŭdo, Calandrella rufescens, kiu estas ege simila, sed sen la kolmakulo kaj kun strita brusto.

Referencoj 
  Malpli zorgiga
 Tomek, T., & Bocheński, Z. (2005): Weichselian and Holocene bird remains from Komarowa Cave, Central Poland. Acta zoologica cracoviensia 48A (1-2): 43-65. PDF plena teksto

Eksteraj ligiloj 

 Franclingva retejo Oiseaux bildoj
 (PDF) de Javier Blasco-Zumeta 

Alaŭdedoj
Birdoj de Eŭropo
Birdoj de Afriko
Birdoj de Azio
Birdoj de Armenio
Birdoj de Azerbajĝano
Palearktisa faŭno
Poploj

Poplo (Populus) estas holarktisa genro de 25–35 specioj de deciduaj angiospermoj en la familio de la salikacoj, indiĝenaj en la plejparto de la Norda duonsfero.

La genro havas grandan genetikan diversecon, kaj povas atingi altecon inter 15–50 m tall, kun trunkoj ĝis 2,5 m je diametro.

Specioj de arboj de la Genro Populus; ĉefaj specioj:

 Populus alba blanka poplo
 Populus berolinensis berlina poplo
 Populus candicans
 Populus canescens griza poplo
 Populus deltoides orient-amerika nigra poplo
 Populus euphratica (diversifolia) eŭfrata poplo
 Populus fremontii Fremont-poplo
 Populus nigra italica Tabriza poplo
 Populus tremula tremolo
 Populus tremuloides ŝajntremola poplo

La famaj nederlandaj lignaj ŝuoj plejofte estas farataj el popla ligno.

Vidu ankaŭ 
 Tremolecaj poploj
 Popla parantreneo

Eksteraj ligiloj 

TTT-ejo pri la poploj (france)

 
Salikacoj
Holarktisa flaŭro
Nearktisa flaŭro
Palearktisa flaŭro
Tremolo

La tremolo  (Populus tremula)  estas specio de poplo indiĝena en malvarmet-mezvarmaj regionoj de Eŭropo kaj Azio, ekde la Britaj Insuloj oriente al Kamĉatko, norde en la Arktan Cirklon en Skandinavujo kaj norda Rusujo, kaj sude al centra Hispanujo, Turkujo, Tjanŝano, Nord-Koreujo, kaj norda Japanujo. Ĝi ankaŭ troviĝas en unu loko en nordokcidenta Afriko en Alĝerio. En la sudo de sia arealo, ĝi troviĝas je altaj altitudoj en la montaro .

Priskribo 

Ĝi estas mezgranda foliarbo iĝanta al alteco de 10–25 m, kun trunkodiametro ĝis 1 m. La arboŝelo estas pale verda-griza kaj glata ĉe junaj arboj kun malhelgrizaj rombaj lenticeloj, iĝante malhelgriza kaj sulkigita ĉe pli maljunaj arboj.

La plenkreskaj folioj, produktitaj sur branĉoj de maturaj arboj, estas preskaŭ rondaj, iomete pli larĝaj ol longaj, 2–8 cm diametre, kun krude dentitaj randoj kaj flanke platpremita petiolo kiu longas 4–8 cm. La plata petiolo permesas al ili tremi en eĉ iometaj brizoj, kaj estas la fonto de ĝia scienca nomo kaj en pluraj naciaj nomoj. La folioj sur plantidoj kaj rapidkreskemaj tigoj de draĵoj estas tre malsamaj, korformaj al preskaŭ triangulaj, kaj ofte multe pli grandaj, ĝis 20 cm longaj; ilia petiolo ankaŭ estas malpli platpremita. Tremolo estas distingebla de la nearktisa tre parenca ŝajntremola poplo (Populus tremuloides) per la folioj kiuj estas pli krude dentitaj ĉe la palearktisa specio .

La floroj estas vente polenataj amentoj produktitaj en frua printempo antaŭ ol la novaj folioj ekaperas; ili estas dioikaj, kun virseksaj kaj inaj amentoj sur malsamaj arboj. La virseksaj amentoj estas verde kaj brune strukturitaj verdaj, longas 5–10 cm kiam liberigante polenon; la inaj amentoj estas verdaj, longas 2–4 cm ĉe polenado, maturiĝante en somerkomenco por porti 10-20 kapsulojn, ĉiu el tiu ĉi enhavante multajn malgrandegajn semojn troviĝantan en lanuga teksaĵo. Tiu ĉi helpas ventdisvastiĝon de la semoj kiam la kapsuloj malfermiĝas ĉe matureco .

Ekologio 

Ĝi estas tre rezistema specio kiu toleras longajn, malvarmajn vintrojn kaj mallongajn somerojn. Kiel aliaj parencaj tremolo-similaj poploj, ĝi disvastiĝas amplekse per draĵoj, kiuj povas esti produktitaj ĝis 40 m for de la gepatrarbo, formante ampleksajn klonajn koloniojn .

La hibrido kun blanka poplo (Populus alba), konata kiel griza poplo Populus × canescens, estas vaste trovita en Eŭropo kaj centra Azio. Hibridoj kun pluraj aliaj "tremolecaj" poploj ankaŭ estis breditaj ĉe forstadaj esplorinstitutoj por trovi arbojn kun pli bonega lignoproduktado kaj malsanorezisto (ekzemple P. tremula × P. tremuloides, bredita en Danujo ).

La tremolo estas rezistema al foliumado-premo de damaoj pro sia malagrabla gusto .

Referencoj

Vidu ankaŭ 

Okcident-siberiaj subborealaj arbaroj
Skandinavaj marbordaj koniferaroj
Skandinavaj montaraj betularoj kaj herbejoj
Tremolecaj poploj

Eksteraj ligiloj 
 Tremolo (Treesforlife) 
 Tremolo (Soortenbank) 
 Bildoj de tremolo.
 Tremolo (Baumkunde) 
 Tremolo (Floraweb)

Salikacoj
Poploj
Arboj
Palearktisa flaŭro
Senparenca lingvo

Senparenca lingvo estas lingvo, kiu ŝajnas ne esti parenca kun iu alia konata lingvo; do ĝi apartenas al unumembra lingva familio. La sekva listo de senparencaj lingvoj estas pli-malpli kompleta por Afriko kaj Eŭrazio.

Pluraj el la lingvoj en la listo estas antikvaj lingvoj, kiuj eble havis parencajn lingvojn en sia tempo, sed tiuj ne konserviĝis. La senparencaj lingvoj de hodiaŭ eble estas la lastaj restaĵoj de iamaj lingvaroj, aŭ eble ili ja estas parencaj kun aliaj hodiaŭaj lingvoj, sed la simileco estas ne plu videbla pro la ŝanĝiĝoj en ambaŭ lingvoj. Tamen, se du lingvoj devenas de unu komuna pralingvo, ĝenerale tio estas konstatebla eĉ post pluraj jarmiloj da aparta evoluado, do, se la eŭska, ekzemple, parencas kun aliaj hodiaŭaj lingvoj, la komuna pralingvo devas troviĝi en tre fora pasinteco.

Vidu ankaŭ 

Lingvotipoj
Keta lingvo

Keta, ekse konata kiel Jenisej-a Ostjak, estas siberia lingvo, ĉefe parolata de la Ketoj. 

Antaŭe, ĝi ne estis konsiderata kiel lingvo kun konata parenceco kun alia lingvo (krom la nun mortinta Juga lingvo). Sed en februaro 2008 la lingvisto Edward Vajda proponis, ke la keta lingvo estu konsiderata parenca kun la Na-denea lingvaro de Nordameriko. Multaj konataj lingvistoj, kiel Michael Krauss, Jeff Leer, James Kari, Heinrich Werner, Bernard Comrie, Johanna Nichols, Victor Golla, Michael Fortescue kaj Eric Hamp, aprobis tiun proponon.

Parolantoj loĝis, en 2000, en Jenisej-baseno.

Alfabeto 
En la 1930-aj jaroj, latina alfabeto evoluis kaj estis uzita:

En la 1980-aj jaroj estis kreita nova alfabeto, surbaze de tiu cirila:

Dialektoj
 Juga lingvo

Referencoj

Krasnojarska regiono
Lingvoj laŭ alfabeto
Jeniseja lingvaro
Zef Luigj Mjeda

Zef Luigj MJEDA (naskiĝis en 1921, mortis la ) estis albana esperantisto kaj honora membro de UEA ekde 1996.

En 1958 li renkontis la vjetnaman ambasadoron Nguyen Van Kinh, kiu entuziasmigis lin pri Esperanto. De tiam Mjeda plene dediĉis sin al la lingvo — kiom tio eblis en komunista Albanio. Arestita kun absurdaj pretekstoj en 1967, forpelita el la instruistaro, li devis dum naŭ jaroj, ĝis la pensiiĝo, najladi kestojn en tabak-fabriko. Tamen, li neniam ĉesis aktivi por Esperanto: jen kaŝe instruis ĝin, jen tradukadis albanajn poemojn kaj fabelojn, jen kompiladis grandan vortaron.

Post la demokratiiĝo de la lando komence de la 1990aj jaroj li fine ekpovis grandskale aktivi, ĉefe en intelektulaj kaj religiaj medioj. Li aperigis la dudirektan vortaron Fjalor Esperanto-shqip shqip-Esperanto (1993) kaj Esperanto-lernolibron por albanoj (1994). Pro liaj meritoj esperantistaj kaj aliaj, la albana prezidento distingis lin en 1994 per la titolo "Instruisto de la Popolo". Mjeda estis delegito de UEA kaj albana sekciestro de Internacia Katolika Unuiĝo Esperantista (IKUE).
Plurestas sen publikigo multaj tradukaĵoj faritaj de Mjeda el albana en esperanton, interalie la tuta ciklo pri bravuloj (albana granda eposo), multaj fabeloj popolaj kaj granda albana esperanta itala vortaro. Jam mortis lia edzino Anjeze sed pluvivas la filinoj kaj nepinoj same esperantistinoj.

Referencoj 

 Albanaj esperantistoj
 Esperanto-vortaristoj
Listo de albanaj esperantistoj

Listo de albanaj esperantistoj

 Zef Luigj Mjeda mortis jam en 2000
 Janko Pali mortis jam en 1994
 Vasil Pistoli mortis
 Luan Jaupi, vivas en Durrës
 Shaban Hasani vivas en Tirana
 Nehat Sokoli vivas en Kukës
 Gjergji Gusho vivas en distrikto Pogradec
 Engjell Gusho vivas en Korçë: li interalie reprezentas la landan asocion Albana Esperanto-Asocio en la Komitato de UEA 2022-2025
 Sajmir Beqiraj vivas en Tirana
 Klea Luli vivas en Shkodër
 Agim Peraj vivas en Shëngjin, havenurbo de la distrikto Lezhë
 Enkela Xhamaj vivas en Tirana
 Rita Permeti vivas en Tirana
 Ili Gerdupi vivas en Tirana
 Anisa Gjini vivas en Tirana
 Bardhyl Selimi vivas en Tirana
 Tonin Cobani vivas en Tirana
 Ilir Pistoli vivas en Tirana

 
Albanaj
Abelvakso

Abelvakso estas palflava, flava aŭ bruna substanco. Ĝi estas grasosimila kun fandopunkto de 62-64 Co, sed ĝi jam elastiĝas je 30-32 Co. Ĝi estas sekreciata en la vaksoglandoj de la junaj laborabeloj kiel materialo por iliaj abelĉelaro. Ĝi estas kutima produkto de la abelbredado. La vaksoenteno de la abelĉeraro estas 3-4 jare elkuirita, elpresita. Ĝi estas deponita en bloko, parte foruzata loke, parte vendata. La abelvakso estis uzata por lumigo kiel kandelo, meĉujo. Nuntempe perdis sian gravon post ekkono de plantaj, bestaj, mineralaj vaksoj. Ĝi uzatas nuntempe por ŝmirajoj en kuracado kaj por diversaj industriaj celoj.

Koloroj 
Ĝi estas nature flava (flava vakso), sed oni surmerkatigas ĝin blankiginte (blanka vakso).

Priskribo 
Abelvakso estas vakso, el kiu la abeloj konstruas sian ĉelaron. Tiun vakson ili produktas mem. Abelvakso estas substanco uzata de la homo ekde la prahistorio. Ĝi havas specifajn ecojn, kiujn la artefarita vakso ne posedas; tial la abelvakso fariĝis dezirata krudmaterialo por multaj bezonoj. Tre ofte oni uzas vakson por la produktado de kosmetikaj varoj kiel ekz. haŭtkremaĵoj kaj lipfarboj. Ĝi protektas la haŭton kontraŭ sunradioj, malvarmo kaj ceteraj mediaj influoj, faras ĝin mola kaj elasta.

Vakso posedas ankaŭ antisepsajn kaj inflamĝenajn ecojn. Ĝi akcelas la resanigon de cikatroj kaj vundokrustoj. Estante miksita kun kruda propoliso aŭ ties ekstrakto ĝi efikas precipe bone.

La kandeloj el abelvakso havas tre delikatan aromon, estas riceveblaj en plej diversaj formoj kaj tial estas ŝatataj donacoj.

Ĥemio 
La abelvakso kemie konsistas ĉefe el estero de palmitata acido kaj miricil-alkoholo: C15H31COOC30H61

Vidu ankaŭ 
 Mielindikantoj

Eksteraj ligiloj 

 Abelvakso 
 La kemio de abeloj

Abelkulturo
Glicerido

Glicerido estas estero de glicerolo (glicerino) kaj karbonacidoj. La gliceridoj solidaj en ĉambra temperaturo nomiĝas grasoj, tiuj en likva stato nomiĝas oleoj.

Glicerino havas tri hidroksilajn grupojn kiu povas esteriĝi kun unu, du, aŭ tri grasacidoj por formi monogliceridojn, digliceridojn, kaj trigliceridojn.

Glicerolaj esteroj
Lipidoj

ja:脂質#単純脂質
Glicerino

Glicerino, (aŭ glicerolo) estas densa, dolĉa, senkolora, akvosorba likvaĵo, ekstraktita el grasoj kaj uzata por ŝmiri la haŭton, fabriki eksplodaĵojn.

Kemia formulo: C3H8O3 (1,2,3 propantriolo laŭ la nomenklaturo IUPAK). Molekula maso 92.

Fizikaj ecoj 
Sen odoro. Denso 1,26. Refrakta indekso 1,474. Temperaturo de fandiĝo 17,9 gradoj. Temperaturo de bolo 290 gradoj (ĉe bolado parte malkomponiĝas). Absorbas akvon el la areo ĝis 40% de la propra maso. Miksiĝas kun akvo, metanolo, etanolo, acetono en ĉiuj proporcioj. Dum solvado de glicerino en akvo eliĝas varmeco kaj la volumeno de la solvaĵo malpliiĝas. Miksaĵoj de glicerino kun akvo havas multe malplian temperaturon de fandiĝo ol la unuopaj komponantoj. Ekzemple, ĉe la enhavo de glicerino 66,7% la miksaĵo fandiĝas ĉe -46,5 gradoj.

Referencoj

Vidu ankaŭ 
 Biodizeloleo
 Nitroglicerino
 Sapo
 Etileno-glikolo
 Propileno-glikolo

Eksteraj ligiloj 

 American Society for Microbiology 
 Pioneer Thinking
 Glosaro por la Moderna Sapo-fabrikanto 

Alkoholoj
Lipidoj
Listo de kanadaj esperantistoj

Listo de kanadaj esperantistoj

 Ĵenja Amis
 Joel Amis
 Jeremy Bass
 Henrik Bauermeister
 A. P. Beauchemin
 Vincent Beaupré
 Yves Bellefeuille
 Edmund (Kajmo) Brent
 Chuck Carson
 Aaron (Arono) Chapman
 Pierre Collinge
 Charlene (Karlina) Daley
 François de Kinder
 Olga du Temple
 Wallace George du Temple
 Rüdiger Eichholz
 Vilma Sindona Eichholz
 Mark Fettes
 Harry Fineman
 Normand Fleury
 Higinio García
 Geoffrey Greatrex
 W. Desmond Hackett
 Merle Haltrecht-Matte
 Dorothy M. Hawley
 Dorothy Henderson
 Paul Hopkins
 Jerzy W. Jarmasz
 David W. M. Jenkins
 Brian D. Kaneen
 Detlef Karthaus
 Dorothy (Kim) Keeble
 Sonja Lang
 Jessy LaPointe
 Boris-Antoine Legault
Francisko Lorrain
 Yan Levasseur
 Harry J. Lewis
 Alice Maier
 Guy Matte
 John R. A. Mayer
 Matthew McLauchlin
 Zdravka Metz
 Stevens T. Norvell
 Vadim' Victor Obrastsoff
 Ron Ogram
 Lorcán ÓhUiginn
 Alex Philip
 D-ro Philip Louis Pratley
 Kenneth Price
 Maurice Provost
 Joëlle Rabu
 Ian McKenzie Richmond
 Christie W. Roberts
 U. Paul Ronald
 Betty Salt
 R. Sangster
 Allan K. Simon
 Krišs Smilga
 F. X. Solis
 Kathy Toy
 Eduardo Vivancos
 Robert J. Williamson
 Edward William Woodruff

 
Kanadaj
Etero (kemio)

Etero, en la organika kemio kaj biokemio, estas funkcia grupo, kombiniĝo de du alkoholoj, kun ĝenerala formulo R-O-R', kie R kaj R' estas akilaj grupoj.

La plej konata etero estas la dietila etero (anestezilo, narkotaĵo): CH3CH2OCH2CH3.

La reakcio de etersintezado estas:

R-OH + HO-R' → R-O-R' + H2O

alkoholo + alkoholo | etero + akvo

Eteroj 
 Acetilbifenilo
 Etilviniletero
 Fenetolo
 Metil anizil etero
 Metil-anizolo
 Metilviniletero

 
Funkciaj grupoj
Betelĝuzo

Betelĝuzo (ankaŭ nomita α Orionis) estas ruĝeta stelo en la konstelacio Oriono, iom malpli hela ol Riĝelo. Ĝi havas sian nomon el la araba lingvo , „mano de gigantino“). La diferenco inter la latinliterigita origina nomo kaj la nun kutimiĝinta, laŭ astronomoj kiel ekzemple la germano Daniel Fischer kaŭziĝis pro "historia ortografia eraro". La stelo konsideriĝas ruĝa supergiganta stelo. Kvankam la nomaro de Bayer donas al ĝi la grekan literon α kutime (sed ne ĉiam) rezervitan al la plej hela stelo de konstelacio, ĝi post Riĝelo (mezume 0,12 mag) estas nur la dua plej hela stelo de la konstelacio Oriono.

Komparoj kun aliaj steloj 
Ĉiukaze la apuda grafikaĵo sube maldekstre montras, ke Betelĝuzo signife pli grandas ol Riĝelo. Betelĝuzo havas proksimume 800 fojojn la diametro de la suno kaj estas proksimume 10 000 fojojn pli hela en la videbla spektro ol la suno. Laŭ volumeno, 500 000 sunoj kompareblus al la volumeno de Betelĝuzo. Vidita de la Tero, la ruĝeta stelo estas entute la deka plej hela stelo.

Arabaj vortoj
Steloj
Oriono (konstelacio)
Riĝelo

Riĝelo estas la plej hela stelo en la konstelacio Oriono. Ties distanco disde ni estas 773 lumjaroj.

Oriono (konstelacio)
Steloj
Alkano

Alkano nomiĝas la saturitaj hidrokarbonoj. Saturita signifas, ke inter la karbonatomoj ekzistas neniu pliobla ligo.

La ĝenerala formulo de la alkanoj: CnH2n+2.

   H H     H
   | |     |
 H-C-C-...-C-H
   | |     |
   H H     H

n-alkanoj 
La plej simpla alkano estas la metano, la unuaj dekdu n-alkanoj estas prezentataj en la jena tabelo. Ili formas la homologan serion de alkanoj.

Cikloalkanoj 
Cicloalkano konsistas nur el hidrogeno kaj karbonatomoj aranĝitaj en strukturo enhavanta ununuran ringon (eventuale kun flankaj ĉenoj), kaj ĉiuj karbon-karbonaj ligoj estas ununuraj.

Vidu ankaŭ 
 Alkeno - kun duobla ligo inter karbonatomoj
 Alkino - kun triobla ligo inter karbonatomoj
 Alkilo - radikalo de alkano
 Funkcia grupo

Referencoj

Eksteraj ligiloj 

 http://www.research.att.com/cgi-bin/access.cgi/as/njas/sequences/eisA.cgi?Anum=A000602 
 http://ch10.tiho-hannover.de/chemie/Vorlesung/OV-Kap2.htm  
 http://www.chemieunterricht.de/dc2/facharbeit/alkane.html  

 
Hidrokarbonidoj
Alkeno

Alkeno, ankaŭ nomata olefino, signifas hidrokarbonon kun unu duobla ligo inter du karbonatomoj. Tiu duobla ligo ne havas konkretan lokon enĉene.

Ĝenerala formulo 

La ĝenerala formulo de la alkenoj : C(n)H(2n)

       H     H
       |     |
 H-C=C-C-...-C-H
   | | |     |
   H H H     H

La listo de la alkenoj komenciĝas per
 Eteno C2H4
 Propeno C3H6
 Buteno C4H8
 ...
La alkenoj kun du duoblaj ligoj nomiĝas dienoj kaj kun tri duoblaj ligoj kiel trienoj.

Historio 
Otto Diels (1876-1954) estis germana kemiisto, lia plej notinda laboro estis farita kun Kurt Alder (1902-1958) pri metodo por diena sintezo, pli konata kiel "Reakcio Diels-Alder", kaj ambaŭ ricevis Nobel-Premion pri Kemio, en 1950, pro tiu esploro. Ilia metodo por sintezado de ciklaj organikaj komponaĵoj montriĝis altvalora por la manufakturo de sinteza kaŭĉuko kaj plastaĵoj.

Vidu ankaŭ 
 Alkano
 Alkino
 Hidrokarbono
 Mirceno

Eksteraj ligiloj 

 http://www2.ufp.pt/~pedros/qo2000/alcanos.htm  ()
 http://jchemed.chem.wisc.edu/Journal/Issues/2005/Sep/abs1329.html ()
Alkino

Alkino nomiĝas la hidrokarbono kun triobla ligo inter la karbonatomoj.

La ĝenerala formulo de la alkinoj: C(n)H(2n-2).

Listo de alkinoj 
La listo de la alkinoj komenciĝas jene:

 Etino (C2H2), ankaŭ nomita acetileno
 Propino (C3H4)
 Butino (C4H6)
 Pentino (C5H8)
 ...

Vidu ankaŭ 
 alkano
 alkeno

Referencoj

Eksteraj ligiloj 

 http://www.przyklad.pl ()

 
Funkciaj grupoj
Kemia formulo

Kemiaj formuloj montras la molekulan konstruon de kemiaj kombinaĵoj. Ekzemple, akvo estas tre simpla kombinaĵo. Ĝia formulo estas H2O. Tio signifas, ke molekulo de akvo havas 2 atomojn da hidrogeno kaj 1 atomon da oksigeno. Oni skribas la kvanton de atomoj kiel indekso.

Vidu ankaŭ 
 Perioda tabelo
 Kemia simbolo
Akvopipo

Akvopipo estas pipo, kiu filtras kaj malvarmigas fumon dum ĝi pasas tra akvo. Ĝi povas uziĝi por ia ajn enspirebla fumo, precipe tabako, sed ĝi estas uzata ankaŭ por aliaj drogoj, ekzemple opio aŭ kanabo. Unu speco de akvopipo estas nargileo, alia speco estas bongo.

Kanabo
Tabako
Araba kulturo
Kulturo de Barato
Kulturo de Irano
Kulturo de Pakistano
Mariĥuano

Mariĥuano aŭ kanabo estas drogo farita el sekigitaj kaj erigitaj floraroj de la ina kanaba planto. Kiel haŝiŝo kaj haŝiŝoleo, ĝi estas unu el la drogoj faritaj el kanabo. La ĉefa efikanto nomiĝas tetrahidrokanabinolo (THK).

Efikoj 
La efikoj de kanabkonsumado varias multe de homo al homo kaj ankaŭ de la kvalito de la herbo, sed ĝenerale oni konsideras:

Eblaj pozitivaj aŭ dezirindaj efikoj 
 Milda eŭforio, sento de ĝenerala bonfarto
 Malstreĉiĝo aŭ malpliigo de streso
 Pli bona aprezo de humuro, muziko kaj arto
 Sento de konekto inter korpo kaj menso, plezura korposento
 Pliakutiĝo de la sensoj
 Kreiva aŭ filozofia pensado
 Forigado de doloroj, ekz. kapdoloro, kramfoj
 Malpliigo de naŭzo

Eblaj neŭtralaj efikoj 
 Ĝenerala ŝanĝo en konscio
 Pliigita apetito
 Laco, ripozemo
 Malrapido, sengardo
 Ruĝaj okuloj
 Buŝa sekeco
 Ĉesoj en linia memoro

Eblaj negativaj aŭ maldezirindaj efikoj 
 Malfacilo je mallong-daŭra memoro
 Maltrankvileco, zorgoj, paranojo, singardo
 Kapdoloro
 Kapturniĝo, konfuzo
 Fizika mallerteco
 Povas naŭziĝi se ĝi kunigas kun alkoholo

Leĝaro pri mariĥuano en la mondo

Vidu ankaŭ 

 Kanabcigaredo
 La lerta Blato

Kanabo
La Forto de la Destino

La Forto de la Destino (La Forza del Destino) estas opero komponita de Giuseppe Verdi laŭ libreto de Francesco Maria Piave laŭ hispana dramo de la duko de Rivas, Don Álvaro o la fuerza del sino.
Kreita je la 10-a de novembro 1862 en Sankt-Peterburgo.

 Unua akto: En Sevilo, Don Alvaro akcidente mortigas la patron de sia fianĉino Leonora. Leonora, pensanta ke Don Alvaro vole mortigis ŝian patron, decidas vivadi en monaĥejo.
 Dua akto: Leonora irante al la monaĥejo ekvidas sian fraton, Don Carlo, kiu ĵuras venĝi sian patron kaj mortigi Don Alvaro-n. Leonora petas azilon en monaĥejo.
 Tria akto: Dum milito en Italujo kontraŭ la aŭstrianoj Don Alvaro savas vivon de homo kiun li ne rekonas, estas la frato de Leonora. La du homoj ekduelas kaj militistoj disigas ilin.
 Kvara akto: Don Alvaro estas rifuĝinta en monaĥejo. Alvenas Don Carlo kaj la du homoj duelas. Don Carlo estas grave vundita kiam ekaperas Leonora, antaŭ morti, li mortigas sian fratinon.

Malgraŭ nekredebla libreto, tiu opero havas grandan sukceson ĉie, kie oni ludas ĝin, precipe pro la muzika etoso, kiun Verdi verkis kreante streĉajn kontrastojn.

Tiu opero estas la lasta de la unua epoko de Verdi, tiu, kiu ne ankoraŭ havas fremdan influon.

Eksteraj ligiloj 

 https://web.archive.org/web/20021016144040/http://www.geocities.com/Vienna/Choir/7652/forza/forza.htm 
 http://www.r-ds.com/opera/verdiana/forza.htm  
 http://www.giuseppeverdi.it/Inglese/page.asp?IDCategoria=162&IDSezione=580&ID=19738  

Operoj de Giuseppe Verdi
Itallingvaj operoj
Vakso

Vakso estas esteroj de karbonacidoj kun karbonatomoj grandnombraj kaj alkoholo kun unu hidroksilgrupo grandmolekula. Ilia fandopunkto estas malalta, sed ili estas solidaj en ĉambra temperaturo. 

La plej grava el la bestaj vaksoj estas la abelvakso, fandita el abelĉelaro. Ĝi estas malhelflava, rompiĝema. Post purigo, oni pretigas el ĝi blankan vakson. Ĝi uzatas kiel bazmaterialo por farmaciaj balzamoj, sigelvakso, plankovakso.

Ankaŭ lanolino estas vakso.

Plantaj vaksoj: 
 palmovakso de Ceroxylon andicola
 karnauba vakso de Copernicia cerifera (uzatas ekz. por blankigo de parafinaj kandeloj; konsistas el cerotinacida miricilestero CH51COOC30H61.

Vakso estiĝas ankaŭ sur la epidermo, ĉefe ĉe la sukaj frukoj (ekz. pruno, tiel protektante la planton kontraŭ la infektado per bakterioj kaj fungoj.

Vidu ankaŭ 
 Muzeo Grévin en Parizo, de vaksfiguroj
 Sigelvakso
 Plankovakso
 abelvakso

Proverbo 
Ekzistas proverbo pri vakso en la Proverbaro Esperanta de L. L. Zamenhof:

Referencoj 

 
Naftoproduktoj
Lipidoj
Esteroj
Mola materio
Sigelvakso

Sigelvakso estas miksaĵo el kolofono kun terebinta oleo, ŝelako, kolorigaĵoj.

Kutime ĝi estas de malhela bruna koloro.

Sigelvakson oni uzas en poŝto por alglui ŝnurojn per kiuj oni ĉirkaŭnodis la sendaĵon. Ankaŭ oni simple faras siglevaksajn sigelojn sur leteroj.

Eksteraj ligiloj 
 http://www.waxent.com
 http://www.letterseals.com

Poŝto
Vitamino

La vitaminoj estas molekuloj necesaj por la korpa funkciado, kiuj aŭ tute ne aŭ nur en malgranda kvanto estas produktataj de la korpo mem. Ili eniras la korpon per la nutraĵoj. La manko de vitamino kaŭzas mankohavajn malsanojn. Kelkaj molekuloj estas vitaminoj (ekz. C-vitamino) por la homo, sed ne por aliaj bestoj (rato, porko). Ili funkcias multfoje en la metabolo kiel koenzimoj.

La grupigo okazas surbaze de la solvebleco.

La hidrosolveblaj (akvosolveblaj) estas la vitaminoj de la B-grupo, C-vitamino, kiuj ne povas deponiĝi, la ne uzata restaĵo forlasas la korpon.
 B-vitamino kiel grupo enhavas
 B1-B6, B12 vitaminoj
 C-vitamino aŭ askorbata acido C6H8O6
 P-vitamino

La liposolveblaj (lipidosolveblaj) vitaminoj iomete povas deponiĝi (A, D, E, K vitaminoj)

 A-vitamino kemie estas derivaĵo de karotinoido, ĝi nomiĝas ankaŭ retinolo.
 D-vitamino aŭ kalciferolo
 D1
 Vitamino D2 ergokalciferolo
 Vitamino D3 kolekalciferolo
 E-vitamino (tokoferolo)
 K-vitamino filokinono
 K1-vitamino
 K2-vitamino

Dumvintre oni povas uzi eĉ pulvorajn, tablojdajn (ŝaŭmtablojdo) vitaminojn. Ili estas tre proponataj por gravedaj, mamnutrantaj virinoj aŭ post grava malsano. Ili estas ofte uzataj aldone dum forta trejnado kaj dieto. Ne nur la kvanto gravas, sed la proporcio de la diversaj vitaminoj, tiel oni devas konsulti kuraciston.

La termino "vitamino" (en la latina : vita signifas vivo) estis elpensita en 1912 fare de pola kemiisto, Kazimierz Funk, kiu sukcesis izoli vitaminon B1 , kiu estas esenca por la preventado de nervaj malsanoj kiel beribero.

Biokemio
Nutrado
Varicelo

Varicelo estas virusa malsano, ordinara ĉe infanoj. Ĝiaj simptomoj estas febro kaj jukaj ulceroj sur la haŭto. Ĝi malofte mortminacas; la plejparto da varicelo-rilataj mortoj efektive estas pro varicela pneŭmonio, kiu pli ofte okazas en virinoj naskontaj. Varicelohavas kovtempon de du semajnoj, kaj estas tre kontaĝa tra aero, du tagojn antaŭ la simptomoj. Tial varicelo rapide disvastiĝas tra lernejoj kaj aliaj ejoj de kontakto proksima. La malsano pli gravas kiam plenkreskulo akiras ĝin, do gepatroj iam intence infektigas iliajn gefilojn kiam ankoraŭ ili estas geinfanoj.

Varicelo (varicella) estas kontaĝa sed benigna (negrava) infekta malsano, karakterizita per erupcio de vezikoj, kiuj ofte postlasas cikatrojn.

 malsaniganto: viruso Varicela zoster-viruso (tipo de herpetoviruso)
 disvastiĝo: guta
 inkubacio: 2 semajnoj
 simptomo: etaj blazoj diskorpe, malalta febro. La vezikoj plej oftas sur la dorso.

Pediatrio
Virusaj malsanoj de homoj
Sindromoj en pediatrio
Mandarino

Mandarino estas frukto de mandarinujo (Citrus reticulata), simila al malgranda oranĝo. La fruktoj estas sferosimilaj, ne vere rondaj, kaj laŭ sia formo iom rememorigas kukurbon. Mandarinoj ne toleras malvarmon, ili povas kreski nur en tropika kaj subtropika klimato.

La mandarinaj arboj estas malaltaj, ne pli ol 4 metrojn altaj.

Vidu ankaŭ
 Tanĝerino

Eksteraj ligiloj 

 http://agrolink.moa.my/doa/bdc/fruits/limau/mandarin.html 
 http://www.corse.inra.fr/sra/html1.htm  
 http://citrusvariety.ucr.edu/citrus/mandarins.html 
 http://www.hort.purdue.edu/newcrop/morton/mandarin_orange.html 

Citruso
Fruktoj
Torquato Tasso

Torquato TASSO (), naskiĝinta en Sorrento apud Napolo la  kaj mortinta en Romo la , estas unu el la plej gravaj italaj poetoj de la 16-a jarcento. Lia plej grava verko La Gerusalemme liberata ("Jerusalemo liberigita", 1575), priskribas la renkontojn de Kristanoj kun Islamanoj je la fino de la unua krucmilito, dum la sieĝo de Jerusalemo.

En Esperanto aperis 
Jeruzalemo liberigita <parto>: Prologo. Kanto XII-a: La morto de Klorinda / Trad. Enrico Dondi, Gian Carlo Guarnieri. - En: Itala antologio: ekde la XIII-a ĝis la XIX-a jarcento / Eld..: Giordano Azzi ;  p. 198 - 204
Jerusalemo Liberigita <kompleta epopeo> / Trad. Enrico Dondi, eld. Fonto, 2010, 537 paĝoj. 
La rozo / (de Torquato Tasso). - En: Postrikolto : suplemento al parnaso "El Parnaso de Popoloj" / Antoni Grabowski ;  p. 17 -- Vidu Dante

Vidu ankaŭ 
12295 Tasso

Italaj poetoj
Hekateo el Mileto

Hekateo el Mileto (naskiĝis ĉirkaŭ 550 a. K., mortis ĉirkaŭ 475 a. K.) estis la frua helena historiisto kaj geografiisto.

Lia Priskribo de la Tero (Περίοδος Γῆς / Períodos Gễs aŭ Περιήγησις / Periêgêsis) konsistigas unu el la plej unuaj priskriboj de la mediteranea mondo. En ĝi li provizas precizajn informojn pri la vizititaj regionoj, prezentas la mitologiojn de la popoloj, ties loĝmanierojn, la faŭnojn kaj flaŭrojn. Li estas la unua provinta elfari realecajn priskribojn. Li diris: "Mi estas skribonta tion, kio ŝajnas al mi esti la vero; ĉar tiuj paroloj de la helenoj estas, ŝajnas al mi, multnombraj kaj ridindaj."

En liaj primitaj genealogioj li provis korekti tion, kio ŝajnis al li malvera. Kun li aperas la unua provo (provo! kompreneble, la rezulto ne estas je la alto de la celo) elfari racian kronologion.

Herodoto, vivinta unu generacion poste, multe ĉerpis el liaj verkoj, ne menciante tion.

Helenaj historiistoj
Helenaj mitologoj
Helenaj geografoj
Mario Roatta

Historio > Italio > Mario ROATTA < Hispana enlanda milito

Generalo Mario ROATTA, devena el malnova nobela familio el Mondovi (konata ekde la 10-a jarcento), naskiĝis 1887 en Modeno, mortinta en 1968 en Romo). Dum la Unua mondmilito esti armea ambasadhelpanto en Varsovio. Iĝis kolonelo en 1930. en 1934 iĝis ĉefo de SIM (la faŝismaj Sekretaj Servoj). 
Li komandis la intervenkorpuson sendita de la fascista Italio en la Hispana enlanda militon.
Poste partoprenis la militpaŭzajn pritraktadojn inter Italio kaj Francio en 1940. Iĝis en 1942 staboĉefo de la itala armeo, sed poste li komandas la 2-an Armeon dum ties militagoj en Kroatio (tiam Jugoslavio); li tiam admonas siajn virojn: "apliki la ordonojn sen vanta kompato", kaj fakte la kontraŭpersekuto al la Jugoslava gerilo estis teruriga. (kvankam iuokaze li protektis aron da judoj, kiujn la germanoj deziris irigi en la nazi-aj ekstermejoj)
Novembre 1943 li denove estas staboĉefo kaj
estis enlandorda ministro de Mussolini, mitralo en mano li protektis la fuĝon de la itala reĝo en 1943.

Post la milito li estis juĝata pro militkrimoj.

ROATTA, Mario
ROATTA, Mario
Benito Mussolini

Benito Amilcare Andrea MUSSOLINI (naskiĝis la 29-an de julio 1883, mortis la 28-an de aprilo 1945) regis Italion kiel diktatoro de 1922 ĝis 1943. Li kreis kontraŭ-demokratian, faŝisman ŝtaton nome Faŝisma Italio uzante propagandon; per plena regado de la amaskomunikiloj, li detruis la ekzistantan demokratan regsistemon.

La 25-an de julio 1943 Granda Faŝisma Konsilantaro revokis sian fidon al li kaj redonis la povon al la Reĝo, kiu tuj arestis Mussolini-n. Germanaj trupoj, estritaj de s-ro Skorzeny, liberigis lin de lia malliberejo kaj starigis lin kiel reganto de ŝtato en la norda parto de Italio kiun ili kontrolis.

Dum li provis fuĝi al Svislando, li estis kaptita de italaj partizanoj, kiuj, post mallonga proceso mortpafis lin kaj pendigis lian korpon sur placo de Milano.

Titoloj 
Duce ([DUĉe] itala prononco: [ˈduːtʃe], "estro") estis itala titolo, derivita el la latina vorto "dux", kaj adapto de duko. La estro de la Nacifaŝisma Partio nome Benito Mussolini estis identigita de la faŝistoj kiel Il Duce ("La estro") de la movado. En 1925 ĝi iĝis referenco al la diktatora posteno de Sua Eccellenza Benito Mussolini, Capo del Governo, Duce del Fascismo e Fondatore dell'Impero ("Lia Ekscelenco Benito Mussolini, Registarestro, Estro de Faŝismo kaj Fondinto de la Imperio").

Interesaĵoj 
 Li kondamnis t.n. oktobran revolucion konsiderante ĝin regado de sanga teroro, farita de bolŝevikoj, kiuj estis murdistoj kaj ke oni devas protekti Italion antaŭ ilia regado
 En 1919 konstatis, ke la rusan revolucion organizis judaj bankistoj el Novjorko kaj Londono, kaj 80% de la gvidantoj de Rusia Soveta Federacia Socialisma Respubliko estis judoj. En 1934 organizis Faŝisman Internacian Kongreson dum kiu oni konstatis, ke judoj i.a. praktikas okultismon, provas alkonduki al internacia revolucio, kontraŭbatalas patriotismajn ideojn kaj kristanan civilizon

Vidu ankaŭ 

 Marŝo al Romo
 Nigraĉemizuloj
 Lateranaj Traktatoj
 La Antikva Romo surmare

Notoj 

 
Politikistoj de la dua mondmilito
Naskiĝintoj la 29-an de julio
Mortintoj la 28-an de aprilo
Ĉefministroj de Italio
Italaj ĵurnalistoj
Itala Socia Respubliko
Pafekzekutitoj
Brunkapa emberizo

{{Taksonomio
|nomo = Brunkapa emberizo
|koloro = pink
|dosiero = Red-headed bunting (Emberiza bruniceps) Photograph by Shantanu Kuveskar.jpg
| dosiero2=Emberiza bruniceps; Baikonur 03.jpg
| dosiero larĝo=300px
| dosiero2 larĝo=300px
| priskribo de dosiero=
| priskribo de dosiero2=
|regno = Animaloj Animalia
|filumo = Ĥorduloj Chordata
|klaso = Birdoj Aves
|ordo = Paseroformaj Passeriformes
|familio = Emberizedoj Emberizidae
|genro = Emberizoj Emberiza|specio = E. bruniceps|statuso = LC
|dunomo = Emberiza bruniceps|dunomo aŭtoritato = Brandt, 1841
|vikispecio = 
|komunejo = 
|mapo de vivoteritorioj =EmberizaMap.svg
|mapo de vivoteritorioj larĝo = 300px
|priskribo de mapo de vivoteritorioj = 
}}
La Brunkapa emberizo (Emberiza bruniceps) estas birdo de la grupo de emberizoj el la ordo de paseroformaj birdoj kaj genro de la familio de Emberizedoj kiu iam estis enmetitaj en Fringedoj.

 Disvastiĝo 
Ĝi nestas en Centra Azio kaj Afganio en tiaj biotopoj kiaj veprejoj, arbaroj, akvoborde en duondezertaj terenoj. Travintras en Hindio, kien ili iras en ampleksaj flug"nuboj", kiuj serĉas sian nutron sur la cerealkampoj, interspacitaj de veprejoj. Ties statuso en okcidenta Eŭropo, kie ĝi estas eventuala vaganto, estas konfuza pro fuĝoj, ĉefe ĉar tiu specio estas pli komune vidata ol la proksime rilata Nigrakapa emberizo, spite la fakton ke tiu lasta havas pli okcidentan reproduktan teritorion. Vidaĵoj en Britio ege malpliiĝis lastajn jarojn, koincide kun malpliiĝo en elazia importado de kaĝobirda komerco.

 Aspekto 

Tiu birdo estas 17 cm longa, pli granda ol la Kanemberizo, kaj longvosta. Temas pri specio de seksa duformismo. La ina birdo similas paseron, sed kun pugo palflava, grizbruna dorso kaj grizeca kapo. La masklo havas tre flavajn subajn partojn (suba brusto kaj ventro), la kapon kaj supran bruston tute ruĝecbrunajn (brikkoloran). La supraj partoj estas verdecaj. La kruroj estas oranĝecaj kaj la beko griza, pli malhele en supra makzelo.

Junulo estas simila al ino, kaj ambaŭ malfacile separiĝas el la korespondaj plumaroj de la proksime rilata Nigrakapa emberizo.

La kanto, elsendita el alta ripozejo, estas interrompita sŭiit-sŭiit-ĉari-ĉari-ĉari.

Kiam en Hindio ili amase stariĝas sur verdaj arboj ili demalproksime pensigas, ke la arbo surhavas viglan flavan floraron.

 Nesto 

La nesto de Brunkapa emberizo estas tasoforma kaj farita el herbotigoj kaj fibroj, remburita el kaproharoj; kaŝegita en densa arbetaĵo. La ino demetas 3-5 ovojn en nesto en arbo aŭ arbusto. Ties natura manĝo konsistas el insektoj dum idomanĝigado kaj for de la reprodukta sezono semoj.

 Vidu ankaŭ 
la multflanke simila Nigrakapa emberizo (Emberiza melanocephala)

 Referencoj 
  Malplej Zorgiga.
 Buntings and Sparrows'' de Byers, Olsson kaj Curson, ISBN 1-873403-19-4

Eksteraj ligiloj 

 OBC  22 fotoj (vidu menuon sube)

Bildaro 

Paseroformaj
Emberizedoj
Birdoj de Azio
Nigrakapa emberizo

{{Taksonomio
|nomo = Nigrakapa emberizo
|koloro = pink
|dosiero = 28-090504-black-headed-bunting-at-first-layby.jpg
|dosiero larĝo = 300px
|priskribo de dosiero=Maskla plenkreskulo
|regno = Animaloj Animalia
|filumo = Ĥorduloj Chordata
|klaso = Birdoj Aves
|ordo = Paseroformaj Passeriformes
|familio = Emberizedoj Emberizidae
|genro = Emberizoj Emberiza|specio = E. melanocephala|statuso = LC
|dunomo = Emberiza melanocephala|dunomo aŭtoritato = Scopoli, 1769
|vikispecio = 
|komunejo = 
|mapo de vivoteritorioj = EmberizaMelanocephalaIUCN.svg
|mapo de vivoteritorioj larĝo = 300px
|priskribo de mapo de vivoteritorioj = Natura arealo

}}
La Nigrakapa emberizo (Emberiza melanocephala) estas birdo de la grupo de emberizoj el la ordo de paseroformaj birdoj kaj genro de la familio de Emberizedoj kiu iam estis enmetitaj en Fringedoj.

Ĝi nestas de sudorienta Eŭropo (Grekio) orienten ĝis Irano en tiaj biotopoj kiaj arbustaroj, olivarbaroj, ĝardenoj. Travintras en okcidenta Hindio, kien ili iras en ampleksaj flug"nuboj", serĉante sian nutron ĉe la cerealkampoj, interspacitaj de arbustoj. Ĝi estas rara sed regula vaganto en okcidenta Eŭropo.

 Aspekto 

Tiu palearktisa birdo estas 17 cm longa, pli granda ol la Kanemberizo, kaj longvosta. Temas pri specio de seksa duformismo. La ina birdo similas paseron, sed kun pugo palbruna kaj tre helaj sablokoloraj subaj partoj kaj blanka gorĝo. La masklo havas tre flavajn subajn partojn (gorĝo, kolumo (kun brunnuanca nuko), brusto kaj ventro), la kapon tute nigran. La cetero iomete simile al pasero, nome bruna senmarka dorso, striecaj flugiloj, iom punkteca bruna dorso kaj malhela vosto. La kruroj estas oranĝecaj kaj la beko griza, pli malhele en supra makzelo.

Junulo estas simila al ino, kaj ambaŭ malfacile separiĝas el la korespondaj plumaroj de la proksime rilata Brunkapa emberizo.

La alvoko estas milda zrit, kaj la kanto estas interrompita zrit..zrit…zrit…srut..srut…srut.

Kiam en Hindio ili amase stariĝas sur verdaj arboj ili demalproksime pensigas, ke la arbo surhavas viglan flavan floraron.

 Reproduktado 

La nesto de nigrakapa emberizo estas tasoforma kaj farita el herbotigoj kaj fibroj, remburita el kaproharoj; kaŝegita en densa arbedaro. La ino demetas 4-6 ovojn en nesto en arbo aŭ arbusto. Ties natura manĝo konsistas el insektoj dum idomanĝigado, sed for de la reprodukta sezono semoj.

 Vidu ankaŭ 
la multflanke simila specio de la Brunkapa emberizo (Emberiza bruniceps'').

Referencoj 
  Malplej Zorgiga.

Eksteraj ligiloj 

 Nigrakapa emberizo el Turkio
 OBC  16 fotoj (rigardu menuon sube)

Bildaro 

Paseroformaj
Emberizedoj
Palearktisa faŭno
Birdoj de Azio
Birdoj de Eŭropo
Günter Kunert

Günter KUNERT (naskiĝis la 6-an de marto, 1929 kaj mortis la 21-a de septembro 2019) estis germana verkisto.

Kunert naskiĝis en Berlino. Li studis grafik-arton, sed ĉesigis tiun ĉi karieron, por dediĉi sin al la verkado. En la jaro 1948 li fariĝis ano de la SED, la gvida partio de GDR. Li konatiĝis kun Bertolt Brecht kaj Johannes R. Becher, kiuj influis lian fruan verkaron. En 1950 aperis lia unua poemaro: Wegschilder und Mauerinschriften.

En la jaro 1976 Günter Kunert publike kritikis la sintenon de sia partio al la sistemkritikanto Wolf Biermann, sekve li perdis sian anecon al la SED. En 1979 li elmigris al FRG.

La verkaro de Kunert konsistas ĉefe el poemoj, krome el rakontoj, televidaj dramoj, radiodramoj, filmscenaroj, infanlibroj kaj eseoj.

Listo de verkoj 
 Wegschilder und Mauerinschriften (poemoj, 1950)
 Unter diesem Himmel (peomoj, 1955)
 Der ungebetene Gast (poemoj, 1965)
 Verkündigung des Wetters (poemoj, 1966)
 Im Namen der Hüte (romano, 1967)
 Die Beerdigung findet in aller Stille statt (rakontoj, 1968)
 Offener Ausgang (poemoj, 1972)
 Tagträume in Berlin und andernorts (rakontoj, 1972)
 Das kleine Aber (poemoj, 1975)
 Camera obscura (prozaĵo, 1978)
 Ein englisches Tagebuch (taglibro, 1978)
 Camera obscura (prozaĵoj, 1978)
 Abtötungsverfahren (poemoj, 1980)
 Stilleben (poemoj, 1983)
 Zurück ins Paradies (rakontoj, 1984)
 Berlin beizeiten (poemoj, 1987)

Eksteraj ligiloj 

 http://www.ub.fu-berlin.de/internetquellen/fachinformation/germanistik/autoren/multi_ijk/kunert.html  
 http://www.literaturhaus-sh.de/download/LBKunert.pdf
 Nekaptebla realeco / trad.: Cezar 
 Pri homoj, kiuj ĉie estas / trad. Cezar 

Germanaj verkistoj
Germanaj kinistoj