alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
Miechów-Charsznica

Miechów-Charsznica (do czerwca 2004 Charsznica ) – wieś w Polsce położona w województwie małopolskim, w powiecie miechowskim, w gminie Charsznica.

Do 1954 roku siedziba gminy Chodów. W latach 1975–1998 miejscowość administracyjnie należała do województwa kieleckiego.

Miejscowość jest siedzibą gminy Charsznica. Znajduje się tu stacja kolejowa Charsznica.

W latach 1916–1993 obok stacji kolejowej w Charsznicy, swój początek miała wąskotorowa linia kolejowa prowadząca do podkrakowskiego Kocmyrzowa. Ruch pasażerski zlikwidowano w 1985 roku. Obie stacje do czasu uruchomienia linii kolejowej Tunel – Kraków przez miasto Miechów, nosiły nazwę Miechów.

W „Zakładach Przemysłowych Stanisław Zagrodzki i Antoni Malatyński Miechów-Charsznica” pracował Stanisław Winiarski, kawaler Orderu Virtuti Militari.

Na terenie wsi mieści się kościół i parafia rzymskokatolicka pod wezwaniem Matki Bożej Różańcowej, należąca do dekanatu miechowskiego diecezji kieleckiej oraz cmentarz parafialny. Działa również założony przez księdza Ludwika Michalika dom pomocy społecznej „CARITAS” diecezji kieleckiej.

Jest też zbór Świadków Jehowy (Sala Królestwa).

We wsi funkcjonuje przedszkole samorządowe oraz szkoła podstawowa im. Antoniego Malatyńskiego.

Po powstaniu warszawskim 5 października 1944 dotarł do Charsznicy pociąg z mieszkańcami stolicy. Warszawiacy zostali rozlokowani u mieszkańców okolicznych wiosek.

Na Wielkanoc 1977 roku powstała orkiestra dęta, a 26 czerwca 1982 Ochotnicza Straż Pożarna. Doceniając zasługi kapłana decyzją rady gminy Charsznicy w 2008, placowi przy ulicy Młyńskiej między kościołem, domem opieki i budynkiem usługowym, nadano nazwę „plac im. księdza Ludwika Michalika”.

Nazwa gminy Charsznica powstała od ówczesnej (1973 rok) nazwy siedziby gminy, Miechowa-Charsznicy (Charsznica), nie od wsi Charsznica, której ówczesna nazwa brzmiała Charsznica-Wieś. Do oryginalnego nazewnictwa miejscowości powrócono w czerwcu 2004, kiedy to Charsznica stała się ponownie Miechowem-Charsznicą, a Charsznica-Wieś Charsznicą; nazwy gminy jednak nie zmieniono.

W dokumencie spisanym w 1917 roku, zamiast nazwy Miechów-Charsznica pojawia się nazwa Poczta Miechów. Związane to było z brakiem stacji kolejowej w Miechowie, dla którego do okresu międzywojennego Charsznica stanowiła dostęp do linii kolejowej. Wśród starszych mieszkańców, jeszcze na początku XXI wieku, na miejscowość mówiono Stacja.

W miejscowości i regionie produkuje się dużo warzyw, w szczególności kapusty. 27 września 1998 r. Charsznica ogłosiła się „Kapuścianą Stolicą Polski”.

Zobacz też 
 Charsznica

Przypisy 

Wsie w powiecie miechowskim
Arkusz

w informatyce jest arkusz kalkulacyjny,
w poligrafii są:
 arkusz autorski,
 arkusz drukarski,
 arkusz wydawniczy,
w mowie potocznej najczęściej występuje jako określenie prostokątnego fragmentu sztywnego materiału (np. arkusz blachy, arkusz tektury).
Przekładnia stożkowa

Przekładnia stożkowa - przekładnia zębata o osiach prostopadłych. 

W przekładni tej występują dwa koła, których zarysy głów zębów (zobacz koło zębate) tworzą powierzchnię stożków toczących się po sobie. Istnieje wiele różnych konstrukcji przekładni stożkowych, w których zęby mogą być: zbieżne (o zmiennej wysokości) lub o stałej wysokości.

W zależności od kształtu linii zęba wyróżnia się przekładnie stożkowe:
 proste,
 śrubowe,
 łukowe.
Przekładnie stożkowe stosuje się tam, gdzie konieczna jest nierównoległa (najczęściej prostopadła) zmiana kierunku przekazania mocy.

stożkowa, przekładnia
Prokopiusz

Prokopiusz, Procopius (ur. 325, zm. 27 maja 366) – przywódca buntu w Konstantynopolu za czasów Walentyniana I, obrany przez tłum (a raczej przekupionych prowokatorów) cesarzem rzymskim. Panował jako uzurpator od 28 września 365 do 27 maja 366 roku.

Prokopiusz osiągnął sukces dzięki przekupieniu części wyższych oficerów, którym obiecał pokaźne nagrody pieniężne. W czasie bitwy pod Nakolią w Frygii, którą wydał Walensowi, został opuszczony przez swoich oficerów i następnie stracony przez prawowitego władcę.

Bibliografia 
 
 

Uzurpatorzy i samozwańczy cesarze rzymscy
Urodzeni w 325
Zmarli w 366
Dynastia konstantyńska
Seweryna

Seweryna – imię żeńskie 
 Seweryna Szmaglewska
 Severina Vučković
 Seweryna (cesarzowa) – małżonka cesarza rzymskiego Aureliana w latach 270–275 n.e.
 Severina (trylobit)
Liczby algebraiczne

Liczby algebraiczne – liczby rzeczywiste (ogólniej zespolone), będące pierwiastkami pewnego niezerowego wielomianu o współczynnikach wymiernych (a więc i całkowitych).

Dowodzi się, że dla każdej liczby algebraicznej  istnieje wielomian nierozkładalny nad  którego pierwiastkiem jest  Stopień tego wielomianu nazywamy stopniem liczby 

Zbiór liczb algebraicznych tworzy ciało. W 1882 Ferdinand Lindemann dowiódł, że liczba π nie jest algebraiczna, czyli jest przestępna, i tym samym udowodnił, że kwadratura koła nie jest możliwa.

Przykłady 
 Każda liczba wymierna  jest liczbą algebraiczną stopnia 1, bo jest pierwiastkiem wielomianu nierozkładalnego 
 Liczba  jest liczbą algebraiczną stopnia 2, bo jest pierwiastkiem wielomianu

Zobacz też 
 ciało algebraicznie domknięte
 element algebraiczny
 liczba

Przypisy 

Wielomiany
Algebraiczna teoria liczb
Rodzaje ciał
Gitara hawajska

Gitara hawajska – odmiana gitary, która wykształciła się w kulturze muzycznej Hawajów. Początkowo, od zwykłej gitary akustycznej różniła się strojem i techniką gry, lecz z czasem przekształciła się w samodzielny instrument. 

Gitara hawajska nie ma ustalonego stroju. Strojona jest zwykle w skalach durowych w zależności od potrzeb i upodobań artysty. 

Liczba strun gitary hawajskiej jest też zmienna i dochodzi do ośmiu.

Technika gry 
Na gitarze hawajskiej gra się na siedząco, trzymając ją na kolanach. Struny dociska się do podstrunnicy za pomocą metalowego lub szklanego przedmiotu, zwykle walca trzymanego w palcach lub szerokiej obrączki założonej na palec tzw. slide. Przedmiot przesuwany wzdłuż struny powoduje wydobywanie z niej przeciągłego, śpiewnego tonu (glissando).

Wykorzystanie 
Gitara hawajska została wynaleziona prawdopodobnie około roku 1855, a poza Hawajami pierwszy raz zaprezentowana w 1915 na Panama-Pacific International Exposition w San Francisco. Na fali zainteresowania muzyką hawajską zdobyła wielką popularność w Ameryce. Została także zaadaptowana jako instrument bluesowy (jednak stosowana jest niezwykle rzadko) i muzyki country.

Zobacz też 
 elektryczna gitara hawajska

Bibliografia 

 

Gitary akustyczne
Wulgaryzm

Wulgaryzm (z  „pospolity; ludowy” od  „lud; pospólstwo”) – wyraz, wyrażenie lub zwrot uznawany przez użytkowników danego języka za nieprzyzwoity lub ordynarny.

Charakterystyka 

Ze względu na sytuacje, w jakich się ich używa, podzielić je można na grupy:
 przekleństwa, czyli grupa słów używanych, aby rozładować napięcie występujące z powodu uniesienia emocjonalnego lub negatywnych bodźców docierających do jednostki,
 używane w celu świadomego obrażenia drugiej osoby albo grupy ludzi,
 używane w celu wyrażenia lekceważenia czegoś lub kogoś,
 używane jako słowa zastępcze, wieloznaczne, jako zmiennik słowa o innym znaczeniu, uwypuklający np. krytykę,
 charakterystyczne dla danego środowiska, używane w celu zaznaczenia pozycji w grupie społecznej, dominacji nad osobą, do której jest kierowana wypowiedź,
 funkcja dehumanizująca poprzez poluzowanie norm obyczajowych, by przyzwyczaić do ich łamania, czyli wysoce kontrowersyjna, gdy jest stosowana np. w stosunku do żołnierza w wojsku,
 humorystyczne osobliwości słowne, nawyki, natręctwa słowne, „słowa-przecinki”,
 funkcja estetyczna, artystyczna, abstrakcyjny humor, artyzm słowny, np. turpizm, wywoływanie wstrząsu estetycznego (por. katharsis), osobliwe, kontrastowe, oksymoroniczne lub abstrakcyjne, paradoksalne, absurdalne zestawienia (por. np. Witkacy, kabarety itp.).

Wulgaryzmy mają różną konstrukcję. Pewne języki mają własną specyfikę tworzenia właściwych sobie wulgaryzmów. Najczęściej spotykane wulgaryzmy odnoszą się do:
 części ciała (zwłaszcza takich jak narządy płciowe, pośladki, odbyt i piersi),
 zwierząt,
 łamania norm społecznych,
 słów niemających normalnie znaczenia wulgarnego, jednak nabierającego go w danym kontekście,
 słów powstałych specjalnie do tego celu,
 sfery stosunków płciowych,
 sfery załatwiania potrzeb fizjologicznych,
 określonych grup społecznych,
 wydzielin ciała,
 śmierci oraz zwłok ludzkich,
 zwrotów idiomatycznych właściwych poszczególnym językom.

Zakres wulgaryzmów jest zmienny i silnie powiązany z wyrażeniami obraźliwymi.

Rola społeczna 
Wulgaryzmy mogą wzmacniać poczucie przynależności do grupy. Odbiór społeczny wulgaryzmów jest różny w różnych sytuacjach społecznych, między innymi dlatego też równolegle z nimi funkcjonują ich zamienniki – słowa uznawane za neutralne, pełniące w danej wypowiedzi podobną funkcję jak wulgaryzmy. W 2011 roku na liście przebojów Billboard w trzech utworach na dziesięć pojawił się wulgaryzm.

Neurofizjologia 
W momencie wypowiadania wulgaryzmów aktywna jest prawa półkula mózgu (w obszarze odpowiadającym za emocje i nagłe sytuacje) oraz układ limbiczny. Czytając wulgaryzmy, ludzie rzadziej się mylą i dłużej analizują słowo w porównaniu do wyrazów neutralnych.

Sytuacja prawna 
W Polsce Kodeks wykroczeń penalizuje używanie nieprzyzwoitych słów w miejscu publicznym.

Zobacz też 

 aporrheta
 koprolalia
 wulgaryzmy i przekleństwa w języku angielskim
 wulgaryzmy i przekleństwa w języku polskim

Przypisy

Bibliografia 
 
 Ustawa z dnia 24 sierpnia 2001 r. Kodeks postępowania w sprawach o wykroczenia ()
 Ustawa z dnia 20 maja 1971 r. Kodeks wykroczeń ()
Przekładnia hiperboloidalna

Przekładnia hiperboloidalna – .

Przekładnie tego typu mają osie zwichrowane. Kąt pomiędzy osiami Σ jest sumą kątów pochylenia zęba w obu kołach zębatych  β1 i β2. Dąży się do tego, by wartości kątów były bliskie sobie, gdyż wtedy udział tarcia w pracy zazębienia jest zminimalizowany.

Jako że w przekładniach tego typu styk zębów ma charakter punktowy, nadają się one do przenoszenie tylko niewielkich obciążeń.

Sprawność przekładni hiperboloidalnej wynosi:
 η = (1 – μ * tan β2) / (1 + μ * tan β1)

gdzie μ to współczynnik tarcia, uzależniony od rodzaju materiału kół, chropowatości ich powierzchni oraz sposobu smarowania.

hiperboloidalna, przekładnia
Sieciechowice (powiat krakowski)

Sieciechowice – wieś w Polsce, położona w województwie małopolskim, w powiecie krakowskim, w północnej części gminy Iwanowice.

Przed rokiem 1998 miejscowość należała administracyjnie do województwa krakowskiego (do roku 1955 – w powiecie olkuskim, a następnie do roku 1975 – w powiecie miechowskim).

Wieś leży na Wyżynie Miechowskiej, w dolinie rzeki Dłubni, około 5 km od Iwanowic. Jej powstanie datuje się na ok. 1230 r. W tym okresie, biskup krakowski Iwo Odrowąż nadał miejscowość imbramowickim siostrom zakonnym.

15 sierpnia 1944 wieś spacyfikowali Niemcy. 30 osób wywieziono, a zabudowania sołtysa spalono.

Części wsi

Zabytki 
Obiekty wpisane do rejestru zabytków nieruchomych województwa małopolskiego:
 Kościół św. Andrzeja
 Zespół dworski

Przypisy 

 
Wsie w powiecie krakowskim
TNA

TNA – kwas nukleinowy analogiczny do RNA i DNA, którego szkielet oparty jest na czterowęglowym cukrze zwanym treozą zamiast na pentozach. W TNA wiązanie między cukrami za pośrednictwem reszty kwasu fosforowego zachodzi pomiędzy drugim a trzecim węglem pierścienia, a nie pomiędzy trzecim i piątym jak w RNA i DNA.

TNA jest najważniejszym kandydatem na ewolucyjny prekursor RNA. Treoza jest cząsteczką znacznie prostszą od ryboz, może powstawać dzięki (abiotycznej) fuzji dwóch identycznych cząstek dwuwęglowych, co czyni spontaniczne powstanie TNA w „pierwotnym bulionie” bardziej prawdopodobnym i usuwa kolejną przeszkodę koncepcyjną z teorii biogenezy. Ponadto potwierdzono, że cząsteczki TNA mogą się wiązać komplementarnie w dwuniciową helisę zarówno pomiędzy sobą, jak i z cząsteczkami RNA i DNA.

TNA zyskał popularność jako prekursor RNA w obliczu niemożności uzyskania rybozy (wchodzącej w skład RNA) na drodze syntezy abiotycznej, ponieważ związek ten zawiera reaktywną grupę karbonylową. Okazało się jednak, że można uzyskać rybozę w obecności boru jako stabilizatora. Doświadczenie z powodzeniem przeprowadzono w The Westheimer Institute of Science and Technology.

Przypisy

Zobacz też 
 PNA
 Świat RNA
 Eksperyment Stanleya Millera
 Synteza prebiotyczna

Linki zewnętrzne 
 Scientific American
 

Kwasy nukleinowe
Pentozy

Pentozy — rodzina organicznych związków chemicznych, cukry proste zawierające pięć atomów węgla w cząsteczce.

Do pentoz należą:
 składniki kwasów nukleinowych:
 ryboza – występuje np. w rybonukleozydach, rybonukleotydach i RNA
 deoksyryboza – występuje np. w deoksyrybonukleozydach, deoksyrybonukleotydach i DNA
 inne:
 arabinoza – występuje w gumie arabskiej i innych w gumach roślinnych, składnik glikoprotein
 ksyloza – występuje w gumach roślinnych, składnik glikoprotein
 liksoza – występuje w mięśniu sercowym, składnik liksoflawiny
 rybuloza – metabolit pośredni w szlaku pentozofosforanowym
 ksyluloza – izomer L to metabolit pośredni w szlaku kwasu uronowego

Struktury pentoz 
Pentozy, jak wszystkie cukry, mogą mieć konfigurację D (najczęściej spotykane naturalnie) lub L. W zależności od położenia grupy karbonylowej należą do grupy aldoz (aldopentozy) lub ketoz (ketopentozy). 

W formie cyklicznej mogą ponadto występować jako pięcioczłonowe furanozy lub sześcioczłonowe piranozy, a każda forma cykliczna może mieć formę anomeru α lub β. W roztworze są one w stanie równowagi, o różnej zawartości każdego izomeru; np. dla rybozy w D2O 76% to piranoza, dla której α/β = 1:2.

Przypisy
Oświata

Oświata – działalność edukacyjna polegająca na upowszechnianiu wykształcenia ogólnego i zawodowego oraz realizowaniu zadań wychowawczych w celu zapewnienia jednostkom wszechstronnego rozwoju i pomyślnej egzystencji, a społeczeństwu więzi kulturalnych łączących jego przeszłość historyczną z teraźniejszością i budową pomyślnej przyszłości.

System oświaty 
W pojęciu oświata mieści się całość tej działalności; jest ona realizowana poprzez system oświaty, tj.:
 system wychowania w rodzinie;
 system szkolnictwa;
 system kształcenia równoległego;
 system kształcenia ustawicznego.

Polskie prawo 
1. Konstytucja RP (art. 70):
 prawo do nauki (ust. 1 zd. 1);
 obowiązek szkolny (ust. 1 zd. 2 i 3);
 zespół gwarancji prawa (ust. 2, ust. 3 zd. 1 i 2, ust. 4);
 gwarancję wolności wyboru szkoły w ograniczonym zakresie (ust. 3 zd. 1);
 wolność zakładania wszelkich typów szkół (ust. 3 zd. 2 i 3);
 podstawy systemu oświaty (ust. 2, 3, 5).

2. Podstawowymi aktami prawnymi o randze podkonstytucyjnej regulującymi zagadnienia oświaty w Rzeczypospolitej Polskiej są ustawa z dnia 14 grudnia 2016 r. - Prawo oświatowe () i ustawa z dnia 7 września 1991 r. o systemie oświaty ().

Zobacz też 
 Edukacja w Polsce
 Ministerstwo Edukacji Narodowej
 system oświaty w Polsce
 Komisja Edukacji Narodowej
 bon oświatowy
 UNESCO
 UNICEF

Przypisy

Bibliografia 
 Okoń W., (1998) Nowy słownik pedagogiczny, Wydanie drugie rozszerzone, Wydawnictwo Akademickie "Żak", Warszawa, str. 279-280;

Linki zewnętrzne 
 Ustawa o systemie oświaty
 Polski System Oświaty (PSO)
Przekładnia ślimakowa

Przekładnia ślimakowa – przekładnia zębata o osiach prostopadłych leżących w dwóch różnych płaszczyznach. W przekładniach ślimakowych współpracują dwa elementy o odmiennej konstrukcji:

 ślimak: wirnik śrubowy z gwintem trapezowym.
 ślimacznica (koło ślimakowe): koło zębate z zębami śrubowymi, wklęsłe w przekroju wzdłużnym.

W przekładni ślimakowej przeniesienie mocy odbywa się z dużym udziałem tarcia. Kierunek przepływu mocy ma tu istotne znaczenie. Gdy elementem napędzającym jest ślimak, sprawność przekładni η wyrażona jest zależnością:
 η = tg γ / tg (γ + ς )
gdzie:
 γ to kąt wzniosu gwintu
 ς to „kąt tarcia” taki, że współczynnik tarcia μ = tg ς.

Podobnie, gdy elementem napędzającym jest ślimacznica, sprawność przekładni η wyrażona jest zależnością:
 η = tg (γ – ς ) / tg γ
Jak łatwo zauważyć, gdy γ < ς, sprawność przekładni jest mniejsza od zera, co oznacza brak możliwości przeniesienia napędu w tym kierunku, czyli samohamowność.

Przekładnia ślimakowa w pewnych warunkach jest mechanizmem samohamownym.

Może to być wadą, jak i zaletą. Samohamowność może być przypadkowa, gdy wskutek okoliczności, na przykład zbyt słabego smarowania, współczynnik tarcia wzrośnie ponad dopuszczalny i przekładnia wchodzi w zakres samohamowności.

Cecha ta może też być pożądana i wtedy w jednym kierunku mechanizm ślimakowy działa jako przekładnia, a w drugim jako hamulec. Taki mechanizm stosuje się np. w dźwignikach ślimakowych oraz w mechanizmie naciągu strun gitary.

Nie można jednak faktu samohamowności przekładni ślimakowej traktować jako hamulca w układzie, szczególnie przy dźwignicach, wciągarkach, gdzie mają znaczenie względy bezpieczeństwa, gdyż jeśli układ napędowy z zawieszonym obciążeniem jest rozpędzony i wyłączymy napęd, to w niesprzyjających warunkach ciężar się nie zatrzyma, ale opadający ciężar będzie napędzał układ, przyśpieszając go.

ślimakowa, przekładnia
Minuta kątowa

Minuta – jednostka miary kąta płaskiego równa 1/60 stopnia oznaczana 1′. Nie należy do układu SI.

Dzieli się na 60 sekund, czyli 3600 tercji, czyli 216.000 kwart.

 1′ = (π/10.800) rad = 216.000⁗ = 3600‴ = 60″ = (1/60)° = 0,296 tysiącznej.

W typografii cyfrowej minuta kątowa oznaczana jest znakiem unis (łac.) o numerze unikodowym U+2032 PRIME – prim.

Zobacz też 

 pozaukładowe jednostki miary
 sekunda kątowa

Jednostki miar kąta
Znaki typograficzne
Stopień (kąt)

Stopień – jednostka miary kąta płaskiego, równa 1/360 kąta pełnego, czyli 1/90 kąta prostego. Oznaczana jest przez 1°, spotyka się również oznaczenie 1 deg. Nie jest jednostką układu SI.

Dzieli się na 60 minut kątowych, 3600 sekund, 216 000 tercji i 12 960 000 kwart.

 1° = (π/180) rad = 60′ = 3600″ = 216 000‴ = 12 960 000⁗ ≈ 17,453 tysiącznej.

W typografii cyfrowej stopień oznaczany jest znakiem o numerze unikodowym U+00B0 DEGREE SIGN.

Zobacz też 

 pozaukładowe jednostki miary
 stopień kwadratowy

Jednostki miar kąta
Żelazna dziewica

Żelazna dziewica (dziewica norymberska) – urządzenie do wykonywania kary na honorze, należące do kategorii płaszcza hańby. Było to pudło o kształcie i rozmiarze dopasowanym do ciała ludzkiego, zaopatrzone w żelazne, dwuskrzydłowe drzwi.

Na początku XIX wieku powątpiewano w istnienie tego urządzenia. Sytuację miał ustalić kustosz archiwum w Norymberdze, który w roku 1832 odnalazł dokumenty potwierdzające, że używano żelaznej dziewicy w miejscowym zamku. Według Tadeusza Maciejewskiego pierwsza zachowana pisemna wzmianka o egzekucji z użyciem żelaznej dziewicy pochodzi z dzieła Gustawa Freytaga „Bilder aus der deutschen Vergangenheit” (1515). Znajduje się tam opis wyroku, jaki wykonano na pewnym fałszerzu, którego zamknięto we wnętrzu sarkofagu na trzy dni.

Powszechnie uważa się, jakoby to urządzenie wyposażane było w ostre kolce umieszczone na wewnętrznej stronie zamocowanych zawiasowo klap, które wbijały się w ciało torturowanego w miarę zamykania urządzenia, dotkliwie raniąc, jednak nie naruszając ważnych dla życia organów. W krajach protestanckich rozpowszechniony jest pogląd, że w czasach Inkwizycji z urządzenia korzystano dla podawania torturom kobiet posądzonych o czary, jak również wykorzystywano je w torturowaniu heretyków. Ostre kolce powodowały kłucie po całym ciele, a w konsekwencji zranienia wnętrzności, wkłucie oczu oraz ogólne wykrwawienie. Wbrew opiniom, że przy użyciu żelaznych dziewic zadawano śmierć (wyjątkowo okrutną, nazywaną pocałunkiem dziewicy), było to narzędzie kary na honorze. Większość żelaznych dziewic stanowi XIX-wieczne falsyfikaty, powstałe poprzez dodanie wewnątrz kolców lub sztyletów dla większego zainteresowania turystów.

Najsłynniejsze z tych urządzeń prezentowano do 1945 w muzeum w Norymberdze. W znajdującej się w muzeum w Rothenburg ob der Tauber dziewicy usunięto ostrza, co do których stwierdzono, że zostały dodane później.

Zwykle wynalazek żelaznej dziewicy z kolcami we wnętrzu przypisuje się Elżbiecie Batory. Według legendy Elżbieta Batory kąpała się we krwi młodych dziewic, by zyskać wieczną młodość, a wymyślona przez nią machina miała za zadanie przede wszystkim wydobyć krew z ofiary.

Do żelaznej dziewicy w swojej nazwie odwołuje się brytyjski zespół heavymetalowy – Iron Maiden.

Przypisy

Bibliografia 

 
 Robert A. Haasler: Zbrodnie w imieniu Chrystusa, Wydawnictwo Forum Sztuk, 2000, 

Narzędzia tortur
Historia techniki
Prawo w średniowieczu
Uncja

Uncja (skrót: oz, od starego włoskiego słowa onza, teraz wymawianego oncia; symbol aptekarski: ℥) – pozaukładowa jednostka masy bądź objętości płynów, stosowana m.in. jako jednostka wagi metali szlachetnych, w szerszym zakresie w krajach anglosaskich. Wielkość uncji może być różna w zależności od systemu wagowego.

Etymologia 
Uncja pochodzi z łacińskiego słowa uncia, jednostka określająca wagę jednej dwunastej (1/12) libry. Współcześnie uncja trojańska jest dwunastą częścią funta trojańskiego, a uncja międzynarodowa – szesnastą częścią funta międzynarodowego.

Także angielska nazwa cala – inch – ma podobny źródłosłów.

Definicja 
Historycznie w różnych częściach świata, w różnym czasie i do różnych zastosowań, uncja odnosiło się do zbliżonych względem siebie, jednak różnych jednostek wagi.

Uwaga: wartości w granach dla uncji rzymskiej, Marii Teresy, duńskiej oraz chińskiej zostały zaokrąglone do najbliższych tysięcznych ziarna.

W jubilerstwie i w handlu metalami szlachetnymi stosuje się uncję trojańską (jubilerską). Nazwa trojańska pochodzi od miasta Troyes w północno-wschodniej Francji, w średniowieczu ważnego ośrodka handlowego. Zbliżona jest uncja aptekarska.

Także spotkać można odniesienie do uncji jako jednostki objętości:
 1 uncja objętości (fl oz) = 1/160 imperialnego galona = 28,41 cm³
 1 amerykańska uncja objętości = 1/128 amerykańskiego galona = 29,57 cm³

Zobacz też 

 miary rzymskie
 jednostki imperialne
 pozaukładowe jednostki miary
 układ SI

Anglosaskie jednostki masy
Dawne jednostki miar i wag
Jednostki miar objętości
HLA

HLA (język programowania)
 HLA (architektura wysokiego poziomu)
 HLA (ludzkie antygeny leukocytarne)
Francuzi

Francuzi () – naród romański zamieszkujący głównie Francję (ok. 64 mln), Wielką Brytanię (ok. 100 tys.), Katalonię (ok. 4 tys.) oraz nieliczni w Belgii, Andorze, Luksemburgu, Monako i Szwajcarii. Poza tym Francuzi żyją głównie w swoich byłych koloniach w Afryce oraz w własnych terytoriach zamorskich w Oceanii i na innych kontynentach. Około 10 milionów osób francuskiego pochodzenia mieszka w Stanach Zjednoczonych, a 5 milionów w Kanadzie. Ich ojczystym językiem jest francuski. Większość Francuzów to katolicy (chrystianizacja w II – IV wieku). Dzisiaj wielu potomków byłych imigrantów uważa się za część narodu francuskiego, są to przeważnie osoby pochodzenia afrykańskiego i arabskiego. Pozostają oni obywatelami państwa francuskiego.

Współcześnie przynależność do narodu francuskiego utożsamia się właśnie z obywatelstwem. Faktycznie w prawie francuskim nie ma pojęcia obywatelstwa odrębnego od narodowości (jest tylko narodowość, nationalité, która może być podwójna). Wszelkie oficjalne statystyki dotyczące pochodzenia, rasy i religii obywateli są w tym kraju zabronione, gdyż w imię haseł rewolucji wszyscy Francuzi są równi.

W etnogenezie Francuzów najważniejszą rolę odgrywają zromanizowani Galowie (tzw. Galorzymianie) oraz germańscy Frankowie, którzy zasymilowali się z ludnością romańską. Wielu Francuzów zachowało poczucie regionalnej tożsamości (np. Akwitańczycy, Alzatczycy, Andegaweńczycy, Bretończycy, Burgundczycy, Gaskończycy, Korsykanie, Lotaryńczycy, Normandczycy, Orleańczycy, Owerniacy, Paryżanie, Pikardyjczycy, Prowansalczycy, Sabaudczycy, Szampańczycy, Tureńczycy, Wandejczycy itd.).

Zobacz też 
 Francuzi w Polsce
 Cajun
 Demografia Francji

Przypisy 

 
Narodowości
Arsinoe (córka Leukipposa)

Arsinoe (gr.  Arsinóē, łac. Arsinoe) – w mitologii greckiej królewna meseńska.

Uchodziła za córkę Leukipposa oraz siostrę Fojbe i Hilajry. Według mitu meseńskiego miała z bogiem Apollinem, który był jej kochankiem, syna Asklepiosa.

Przypisy 

Królewny w mitologii greckiej
Izokrates

Izokrates ( Isokrates; 436-338 p.n.e.) – mówca grecki, nauczyciel wymowy, twórca teorii klasycznej prozy attyckiej. Zaliczany do kanonu dziesięciu mówców. Jego zasługą jest, że dokonał klasyfikacji prozy attyckiej, wprowadzając podział na: języki poetyckie i języki prozy.

Życiorys 
Isokrates urodził się w zamożnej rodzinie mieszczańskiej. Obcował z sofistami (m.in. z Gorgiaszem) oraz z Sokratesem, którego był uczniem. Mając słaby głos nie mógł występować publicznie. Kiedy wojna peloponeska zniszczyła jego majątek, postanowił podjąć działalność dydaktyczną. Około 390 p.n.e. założył szkołę retoryczną w Atenach, którą prowadził przez 50 lat.

Szkoła Isokratesa była pierwszą regularną szkołą dla kształcenia średniego. Nauka zaczynała się w jesieni, kurs trwał 3-4 lata, a uczęszczała do niej młodzież od 14-15 roku życia. Nauka była płatna. O ile początkowo kształciła uczniów attyckich, to wraz z rosnącym rozgłosem zaczęła się uczyć w niej młodzież z całej diaspory greckiej, przede wszystkim synowie książęcych i arystokratycznych rodów. Szkoła była jednocześnie zakładem wychowawczym. Retoryka w ujęciu Isokratesa mieściła w sobie zarówno ćwiczenia gramatyczne i stylistyczne, jak i materiał z dziedzin: historii, prawa, religii i filozofii, przez co kształcenie językowe stawało się ośrodkiem kształcenia i wychowania.

Podstawą kształcenia była nauka wymowy – ćwiczenie pod kierunkiem nauczyciela takich składowych części mowy jak: opowiadanie, wstęp, dowodzenie, zakończenie oraz ozdoby mowy: dobór figur, przenośni, zapytań, zwrotów.

Isokrates oddzielił język poezji od języka prozy, dając jej tylko terminy języka codziennego, ale przez nacisk na konieczność wydobycia z prozy piękna za pomocą wyboru i ułożenia wyrazów stał się twórcą prozy artystycznej.

W swojej szkole starał się unikać kar, natomiast chętnie nagradzał. Wysoko cenił wychowawczą rolę pracy, zwłaszcza podjętej dobrowolnie. Stawiał też wysokie wymagania nauczycielom – od nauczyciela żądał wysokiego poziomu moralnego, twierdząc że tym łatwiej pokieruje młodzieżą im sam jest zacniejszy.

Zasady pedagogiczne przedstawił w pismach: Do Nikoklesa – w którym rozwijał ideał dobrego panującego; Nikokles – zawiera upomnienia władcy dla podwładnych; Euagoras – pochwałę władcy.

Najbardziej znana i najważniejsza jest jego mowa polityczna Panegiryk, w której Isokrates wzywa wszystkich Greków do zjednoczenia się przeciwko Persom.

Uczniami jego byli tacy mówcy jak: Demostenes, Ajschines, Hypereides, Likurg z Aten, Teopomp z Chios, Eforos.

Usiłował wpłynąć na politykę Grecji broszurami politycznymi „Panegirikos”, „Areiopagitikos”, „Panathenaikos”. Obok dziewięciu, w części nieautentycznych listów, dochowało się 21 mów.
Był rzecznikiem stronnictwa promacedońskiego w Atenach. Isokrates widział we wzrastającej potędze Macedonii oparcie dla Grecji przeciwko Persji. Po bitwie pod Cheroneą odmówił przyjmowania pokarmu, co doprowadziło do jego śmierci.

Bibliografia 
 

Starożytni Ateńczycy
Greccy samobójcy
Przekładnia obiegowa

Przekładnia obiegowa – przekładnia zębata, w której jedno lub więcej kół nie ma ustalonej osi obrotu. Przekładnie obiegowe dzielimy na przekładnie obiegowe planetarne (o ruchliwości W = 1) i na obiegowe różnicowe (o ruchliwości W > 1).

Typowa przekładnia obiegowa składa się z kół głównych (1) i (3) (zwanych także centralnymi lub słonecznymi) oraz kół obiegowych (2) (planetarnych) zainstalowanych na jarzmie (4). Kół obiegowych jest zwykle para lub więcej.

W przekładni takiej mamy trzy możliwości przeniesienia mocy, a co za tym idzie trzy różne wartości przełożenia:

1. Jarzmo (4) jest unieruchomione – napęd przenoszony jest z koła (1) na koło (3) z pośrednictwem kół obiegowych (2), w tym przypadku ze stałymi osiami.

 

2. Koło (3) jest unieruchomione – napęd przenoszony jest z koła (1) na jarzmo (4), za pośrednictwem kół obiegowych (2).

 

3. Koło 1 jest unieruchomione – napęd przenoszony jest z koła (3) na jarzmo (4), za pośrednictwem kół obiegowych (2).

 

Jak widać przekładnia obiegowa może uzyskać dużo większe przełożenia niż zwykła przekładnia zębata.

Szczególnym przypadkiem przekładni obiegowej jest przekładnia różnicowa. W takiej przekładni napęd z jarzma (4) za pośrednictwem kół obiegowych (2 i 2') przenoszony jest na dwa koła główne (1) i (3). W takiej przekładni żaden z elementów nie jest unieruchomiony i następuje rozpływ mocy do dwóch odbiorników (np. kół napędowych) zainstalowanych na półosiach kół (1) i (3). Prędkości obrotowe tych kół także dostosowują się do okoliczności. Przekładnie różnicowe stosuje się w pojazdach, w mechanizmach różnicowych.

Przełożenie przekładni różnicowej wynosi:

 

Zaletą przekładni obiegowych jest ich zwartość oraz wysokie przełożenia. Wadą natomiast możliwość wystąpienia w nich zjawiska mocy krążącej.

Zobacz też 
 Przekładnie biplanetarne (dwuplanetarne)

obiegowa, przekładnia
Kanon dziesięciu mówców

Kanon dziesięciu mówców – to lista najwybitniejszych mówców attyckich, zestawiona przez Cecyliusza z Kaleakte (60-5 p.n.e.), retora, teoretyka attycyzmu. Są to: Antyfon, Andokides, Lizjasz, Izajos, Ajschines, Hyperejdes, Izokrates, Likurg z Aten, Demostenes, Dejnarchos.

Przypisy 

Retoryka
Starożytna Grecja
Faleń

Faleń – cienka linka służąca do holowania oraz cumowania bączka - małej łódki będącej na wyposażeniu jachtu lub innej małej jednostki pływającej. Przywiązuje się ją faleniem do jednostki w okolicy jej linii wodnej.

Również lina do przytrzymywania opuszczonej na wodę szalupy przy burcie statku (okrętu). Ze względu na sposób mocowania do łodzi, liny te nazywane są: faleniem rufowym lub dziobowym.

Etym. - niderl. vanglijn - lina cumownicza (za Kopalińskim).

Zobacz też 
 lina cumownicza
 hol
 olinowanie

Bibliografia

Olinowanie (żeglarstwo)
Jol

Jol – typ dwumasztowego ożaglowania stosowanego przeważnie na jachtach żaglowych średniej wielkości (o długości kadłuba 10 - 20 m). Żaglowiec posiada główny maszt w pobliżu środka wyporu jednostki, oraz dodatkowo szczątkowy, bardzo mały maszt wysokości ok. 1/3 głównego, posadowiony daleko na rufie. Z powodu dużej różnicy masztów, tego typu jednostkę określa się również gwarowo jako "półtoramasztowiec".

Jol nosi na obu masztach ożaglowanie skośne. Główny maszt to grotmaszt, tylny maszt to bezanmaszt. Bezanmaszt jest usytuowany poza obrysem konstrukcyjnej linii wodnej (KLW) jednostki (czyli w nawisie rufowym), czym różni się od bardzo podobnego typu jachtu, o nazwie kecz, którego drugi maszt jest większy i przesunięty bardziej ku przodowi. Takie usytuowanie bezana na jolu oznacza najczęściej, że maszt ten znajduje się za rufowym stanowiskiem sternika.

Zmiany konstrukcyjne w projektowaniu nowych żaglowców coraz bardziej zacierają różnice pomiędzy poszczególnymi typami jachtów – w tym przypadku są to tendencje do jak największego przedłużania KLW w celu zmniejszenia oporu falowego. Dlatego też coraz częściej stosowane są definicje opierające się o proporcje powierzchni żagli. Za jachty typu jol uważa się wtedy jednostki, w których bezan stanowi ok. 15% całkowitej powierzchni ożaglowania.

Bezan na jolu jest mniejszy niż na keczu i tylko w niewielkim stopniu wytwarza siłę napędową jachtu, głównie stosowany jest do zwiększenia manewrowości jednostki, wspomagając pracę steru poprzez regulację położenia środka ożaglowania. Największą swoją przydatność bezan objawia podczas zwrotów.

Żagle jola liczone od dziobu to: od jednego do trzech sztaksli (fok, dodatkowo kliwer i ewentualnie latacz), następnie grot i ew. grottopsel, pomiędzy masztami apsel i na końcu bezan. Ożaglowanie skośne na jolach jest najczęściej typu bermudzkiego, rzadziej gaflowego, wyjątkowo na grocie stosowane jest ożaglowanie żebrowe.

Istnieje również odmiana jola z grotmasztem mocno przesuniętym w stronę dziobu i nie nosząca przednich sztaksli, nazywana ket-jol.

Znane żaglowce typu jol:
 Opty – jacht Leonida Teligi
 Zjawa III – jacht, na którym Władysław Wagner płynął podczas części swojej wyprawy dookoła świata
 jachty typu J-80
 jachty typu Opal
 jachty typu Antares.

Zobacz też 
 ket
 olinowanie
 ożaglowanie
 slup
 takielunek

 
Typy i klasy jachtów
Łyżeczka

Łyżeczka – jeden ze sztućców  zastawy stołowej, zwykle używana do mieszania herbaty lub kawy.

Łyżeczka jest również jedną ze zwyczajowych jednostek objętości oraz, pośrednio, także masy, a także miarką do ich odmierzania. Jest jedną z jednostek używanych w przepisach kulinarnych, ale także w innych recepturach stosowanych w gospodarstwie domowym. W przypadku produktów sypkich stosowane są m.in. takie określenia, jak: "płaska łyżeczka", lub "z czubem". Podobnie w domowej aptece jest jednostką do odmierzania lekarstw. Zwykle w powyższych zastosowaniach chodzi o "przeciętną" łyżeczkę do mieszania herbaty, której pojemność nie jest precyzyjnie określona. Z tego powodu wiele firm farmaceutycznych dołącza do leków specjalne łyżeczki pozwalające na dokładne odmierzanie porcji leków. 

 Według źródeł angielskojęzycznych 1 łyżeczka ≈ 5 mililitrów (cm³).

Pojemność "łyżeczki z czubem" przyjmuje się dwukrotnie większą, ale jest mniej dokładna.

Przybliżone wagi łyżeczki różnych produktów znajdziesz na stronie: jednostki miar stosowane w gospodarstwie domowym.

Zobacz też 

 łyżeczka (liturgia)
 pozaukładowe jednostki miary
 układ SI
 łyżka stołowa

Uwagi

Przypisy 

Jednostki miar objętości
Sztućce
Kubik (metr sześcienny)

Kubik (z gr. κύβος sześcian) – potoczna nazwa metra sześciennego, miary objętości.

Leśnictwo 
W leśnictwie termin ten stosowany jest do określania objętości drewna „netto”, to znaczy bez pustej przestrzeni między złożonymi w stos kłodami. To rozróżnienie jest istotne, ponieważ kubik tego surowca zajmuje mniej miejsca niż metr przestrzenny. Dla różnych gatunków i sortymentów drzewnych 1 metr przestrzenny może zawierać od 0,25 do 0,78 kubika (to znaczy kubik drewna zajmować może nawet cztery metry przestrzenne). Miara ta stosowana jest też w papiernictwie i przemyśle drzewnym (ilość desek produkowanych przez tartak mierzy się w kubikach). Masa kubika drewna wynika z jego gęstości, w stanie świeżo ściętym gęstość drewna wynosi od ok. 700 do ponad 1000 kg/m³, w stanie powietrznosuchym (wilgotność 15%) 1 m³ drewna to od ok. 400 do ponad 800 kg.

Budownictwo 
W budownictwie niekiedy w kubikach mierzy się ilość betonu. Przyjmuje się, że 1 kubik betonu to najczęściej 2300 kg.

Inne znaczenia 
Kubikiem nazywa się też przedmioty w kształcie prostopadłościanu. Wyraz ten w tym znaczeniu jest zwykle używany w środowisku architektów i projektantów, a także w muzealnictwie i wystawiennictwie (jako określenie sześciennej lub prostopadłościennej gabloty).

Przypisy 

Jednostki miar objętości
Dendrometria
Ławka (jednostka długości)

Ławka (cal geometryczny) – dawna polska jednostka długości.

1 ławka =  4,46 cm

Przypisy

Zobacz też 
 pozaukładowe jednostki miary
 układ SI.

Dawne polskie układy miar
Dawne jednostki długości
Wielka Loża Londynu

Wielka Loża Londynu (ang. Grand Lodge of London) – pierwsza wielka loża masońska założona 24 czerwca 1717 w Londynie w gospodzie „Pod gęsią i rusztem” (Goose and Gridiron) przez trzy loże londyńskie i lożę Westminster.

Wielcy mistrzowie 
 1717, Anthony Sayer
 1718, George Payne
 1719, John Theophilus Desaguliers
 1720, George Payne
 1721–1723, John Montagu
 1723, Philip Wharton
 1723–1724 Francis Scott
 1724 Charles Lennox
 1725, James Hamilton
 1726, William O’Brien
 1727, Henry Hare
 1728, James King
 1730, Thomas Howard
 1731, Thomas Coke
 1732, Anthony Browne
 1733, James Lyon
 1734, John Lindsay
 1735, Thomas Thynne
 1736, John Campbell
 1737, Edward Bligh
 1738, Henry Brydges
 1739, Robert Raymond
 1740, John Keith
 1741, James Douglas
 1742–1744, John Ward
 1745–1747, James Cranstoun
 1747–1752, William Byron
 1752–1753, John Proby
 1754–1757, James Brydges
 1757–1762, Sholto Douglas
 1762–1764, Washington Shirley
 1764–1767, Cadwallader Blayney
 1767–1772, Henry Somerset
 1772–1777, Robert Edward Petre
 1777–1782, George Montagu
 1782–1790, Henryk, książę Cumberland i Strathearn
 1792–1812, Jerzy, książę Walii
 1790–1812 Francis Rawdon-Hastings, 1. markiz Hastings (pełniący obowiązki)
 1813, August Fryderyk, książę Sussex

Bibliografia 
 Tadeusz Cegielski, Ordo ex chao. Wolnomularstwo i światopoglądowe kryzysy XVII i XVIII wieku, Warszawa 1994, .

Historia Londynu
Londyn
Elektronowolt

Elektronowolt (eV) – jednostka energii stosowana w fizyce.

Jeden elektronowolt to energia, jaką uzyskuje bądź traci elektron, który przemieścił się w próżni w polu elektrycznym o różnicy potencjałów równej 1 woltowi. Jego wartość wyrażona w dżulach to 1 wolt pomnożony przez elektryczny ładunek elementarny e:

Przedrostki SI 
Chociaż elektronowolt nie należy do układu SI, używany jest w różnych dziedzinach fizyki, zwykle z przedrostkami, np.
 fizyka cząstek elementarnych – keV, MeV, GeV, TeV,
 fizyka jądrowa – MeV, GeV,
 fizyka ciała stałego – meV, eV,
 fizyka materii skondensowanej – meV, eV.

Wielokrotności i podwielokrotności jednostki (wyróżniono najczęściej używane):

Elektronowolt jako jednostka masy 
Jednostki eV (a właściwie eV/c²) bardzo często używa się w różnych dziedzinach fizyki do określania mas cząstek i kwazicząstek. Wynika to z relacji pomiędzy masą a energią  oraz faktu używania przez fizyków jednostek, w których  (prędkość światła w próżni). Chcąc wyrażać się ściśle, należałoby mówić o jednostkach eV/c², jednak zwykle pomija się 
 

Przykłady przybliżonych wartości mas cząstek w eV/c²
 elektron – 0,511 MeV/c² ≈ 9,10938 × 10−31 kg
 proton – 0,938 GeV/c²
 neutron – 0,938 GeV/c² ≈ 1,7 × 10−27 kg
 bozon W – 80.425 GeV/c²
 bozon Z – 91,188 GeV/c²
 taon – 1,777 GeV/c² = 3,17×10−27 kg
 kwark t – 170,9 GeV/c²

Elektronowolt jako jednostka temperatury 
Związek  ( – stała Boltzmanna) łączy w sposób jednoznaczny temperaturę z energią, dlatego też w niektórych zastosowaniach wartość temperatury określa się w elektronowoltach z odpowiednim przedrostkiem. Podobnie jak w przypadku masy, chcąc być ścisłym, należałoby mówić o jednostce 

Elektronowolt jest stosowany jako jednostka temperatury w fizyce plazmy. Związek między elektronowoltami a kelwinami (K) określa wzór:
 

Przykładowo, plazma w tokamaku, by zaszła w niej synteza jądrowa, musi mieć temperaturę 15 keV, czyli 174 mln kelwinów.

Zobacz też 

 CODATA
 pozaukładowe jednostki miary
 układ SI

Przypisy 

Jednostki energii
Kościół św. Marka w Krakowie

Kościół św. Marka – zabytkowy, gotycki kościół rzymskokatolicki znajdujący się w Krakowie przy ul. św. Marka 10 na rogu z ul. Sławkowską,  na Starym Mieście .

Historia 
Bolesław V Wstydliwy sprowadził, przed 1263 rokiem, z Pragi, zakonników reguły św. Augustyna. Od imienia patrona kościoła zakonników nazwano markami, a od kształtu noszonych przez nich kapeluszy — rogaczami. Pełna ich nazwa brzmi: Ordo Canonicorum Regularium Mendicantium S. Mariae de Metro de Poenitentia Sanctorum Martyrum. Jak podaje Jan Długosz, kościół rozpoczęto budować w 1263, a pierwsza wzmianka pisana dotycząca „klasztornego kościoła pw. św. Marka Ewangelisty, przynależącego do zakonu Augustianów tzw. Marków od pokuty i umartwienia”, pochodzi z 1295. Przeżywał cztery wielkie pożary (w 1494, 1528, 1589, 1724) i po każdym wciąż odbudowywany, zmieniał nieco swój wygląd. Gdy w 1807 zakon został skasowany przez rząd austriacki — do klasztoru przeniesiono z kościoła św. Marcina dom księży emerytów. Do naszych czasów dotrwał jako gotycki z wczesnobarokowym wnętrzem. Badania prowadzone podczas ostatnich prac konserwatorskich potwierdziły dwa etapy budowy: prezbiterium jest najstarszą częścią kościoła, a korpus sklepiony beczkowo dobudowany pod koniec XV w. W latach 1936–1938 część klasztoru od strony ul. Sławkowskiej zburzono i przebudowano na sklepy. W 1972–1974 kościół poddano gruntownej restauracji.

Wnętrze i zabytkowe wyposażenie 
Na zewnętrznej ścianie prezbiterium, od ul Sławkowskiej, znajduje się kopia, wykonana przez Mariana Paciorka, Golgoty: gotycki krzyż z Chrystusem oraz figury Matki Boskiej Bolesnej i św. Jana Ewangelisty. Rzeźba, z początków XVI wieku, pierwotnie wisiała w tęczy i według tradycji miała przemówić do bł. Michała Giedroycia, który jest pochowany przy ołtarzu głównym. Do nawy południowej przylega kaplica Matki Boskiej Częstochowskiej, dawnego Bractwa Świętej Zofii, w której ołtarzu znajduje się obraz Madonny.

Drewniany ołtarz główny wykonano około 1618 roku w warsztacie snycerza Baltazara Kuncza.

Figura Archanioła Michała między prezbiterium a nawą główną jest dziełem Baltazara Fontany lub artysty z kręgów oddziaływania Fontany. W kościele znajduje się również ambona w kształcie serca z krzyżem. Emblemat taki był symbolem zakonu marków, którzy nosili go na habicie.

W kruchcie znajduje się niewielka kaplica Matki Boskiej Bolesnej.

Przypisy

Bibliografia 
 Michał Rożek, Barbara Gądkowa Leksykon kościołów Krakowa, Wydawnictwo Verso, Kraków 2003,

Linki zewnętrzne 
 Oficjalna strona Kościoła św. Marka w Krakowie

Architektura I Rzeczypospolitej (województwo krakowskie)
Marka
Kraków
Dzielnica I Stare Miasto
Marka
Zabytkowe klasztory katolickie w województwie małopolskim
Architektura gotyku w Krakowie
Barbakan

Barbakan – element średniowiecznego budownictwa obronnego, ważny składnik fortyfikacji miejskich, zazwyczaj w formie okrągłej, murowanej budowli wysuniętej przed linię murów obronnych i połączonej z bramą miejską za pośrednictwem osłoniętego przejścia.

Barbakan składał się z osłoniętego przejścia (tzw. szyi), która łączyła mur obronny np. z: basztą, wieżą, basteją, rondlem, tarasem, bastionem lub rawelinem.

Barbakan rozpowszechnił się w średniowieczu i w różnych formach przetrwał do połowy XVIII wieku. Jego rozwinięciem był stosowany od XVI wieku rawelin. Najstarszy zachowany barbakan w Europie pochodzi z pierwszej połowy XIII wieku i znajduje się w Carcassonne we Francji.

Zadaniem barbakanu było poprzedzanie wejścia do miasta czy zamku, utrudniając w ten sposób pokonanie umocnień tego wejścia (np. bramy). Dawał też, podobnie jak wysunięte przed lico murów obronnych wieże, możliwość ostrzału bocznego. Załodze twierdzy ułatwiał z kolei wypady na wroga, ograniczając ryzyko wdarcia się oblegających do wnętrza.

Barbakany w Polsce 
Pierwszym barbakanem, jaki powstał na obecnych ziemiach polskich, był barbakan przed Bramą Starotoruńską z 1429 r. w Toruniu, wysadzony przez Szwedów w roku 1703. Drugi toruński barbakan, przed Bramą Chełmińską, pochodził z roku 1449.

Barbakany istniały również we Włocławku, Fromborku, Opolu, Wrocławiu (XV/XVI w.), Szczecinie – przy bramach Młyńskiej i Świętego Ducha, Stargardzie (przy trzech bramach: Świętojańskiej, Pyrzyckiej i Wałowej) oraz przy obu bramach Lwowa – Krakowskiej i Halickiej.

Zachowane barbakany w Polsce:
 w Krakowie przed Bramą Floriańską (XV w.),
 w Gdańsku (Katownia; XIV-XVI w.),
 w zamku biskupim w Siewierzu (XVI w.),
 na Jasnej Górze (XVII w. – rawelin),
 ruiny barbakanu w Bieczu (XVI – XVII w.),
 w Choszcznie, przy nieistniejącej Bramie Kamiennej (XV w.).
 na zamku Tenczyn.

Obecny barbakan warszawski jest prawie w całości rekonstrukcją powojenną, jednak z wykorzystaniem oryginalnych fundamentów i elementów murów. Rekonstrukcję wykonano na podstawie rycin z XVI wieku.

Przypisy

Bibliografia 
 

Fortyfikacje
Architektura średniowiecza
KG

KG – komenda garnizonu
 KG – Kwatera Główna
 KG – Karta Górnika
 kg – kilogram
 kG (kgf) – kilogram-siła
Stiuk

Stiuk – należy do szlachetnych wypraw tynkarskich. Tradycyjnie występował w dwóch odmianach – stiuku wapiennego zwanego lustrzanym (stąd nazwa stucco – lustro) oraz odmiana stiuku gipsowego.

W odmianie wapiennej głównym składnikiem było długo dołowane wapno (nawet 30 lat), drobnoziarnisty piasek, niekiedy wypełniacz z pyłu marmurowego. Wymaga najwyższej jakości materiałów i staranności wykonawczej. Ze względu na grubą warstwę tynku razem z podkładem czas schnięcia sięga nawet sześciu miesięcy. Po całkowitym wyschnięciu, wstępnie wygładzoną powierzchnię nasyca się pastą woskową i poleruje miękką tkaniną. Ten rodzaj sztucznego marmuru nadaje się do zastosowań zewnętrznych.

Gipsowa odmiana stiuku składa się z gipsu, najczęściej alabastrowego, wody klejowej oraz pigmentów mineralnych. Stosowany jako dekoracyjna wyprawa elementów wnętrza budynków takich jak pilastry, kolumny i cokoły, ale też do wykonywania odlewów figuralnych w białej postaci.

Możliwość stosowania szerokiej palety barwników mineralnych sprawiła, że stiuki gipsowe stały się popularne w baroku przy realizacji bogatych form zdobniczych których wykonanie w kamieniu było niemożliwe. Wielobarwne, wzorzyste stiuki wykonane metodą intarsjowania nazywa się stiukiem scagliola. Doskonały przykład scaglioli zobaczyć można w Mauzoleum Piastów Świdnicko-Jaworskich w Krzeszowie.

Stiuki znane były w okresie starożytności (starożytny Rzym), wczesnego chrześcijaństwa, sztuce mauretańskiej, rozpowszechnione w czasach renesansu i baroku. Stanowił także podstawowy materiał w ornamentyce i architekturze Majów.

Współcześnie dostępne są stiuki produkowane w fabrykach na bazie akrylu lub wapna. Te cienkowarstwowe wyprawy nie są tak wymagające od wykonawcy. Wyglądem przypominają swoje tradycyjne wzory a wykonawcy nauczyli się tworzyć kolorowe wariacje.

Bibliografia 
 
Zbigniew Wolski: Sztukatorstwo. Warszawa: Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne, 1988, s.365-379. 
Nieporozumienie ze stiukami! (pol.) W: Blog. Manufaktura Wnętrz [on-line] [dostęp 26-02-2020]

Materiały budowlane
Polichromia

Polichromia – wielobarwna ozdoba malarska ścian, sufitów, podniebienia sklepień, rzeźb stosowana do dekoracji wewnętrznych i zewnętrznych. Polichromie wykonywano nie tylko na materiałach kamiennych i tynkach, ale także na drewnie, wewnątrz i na zewnątrz pomieszczeń w budownictwie sakralnym i świeckim.

Stosowana jest w architekturze od czasów starożytnych – np. na belkowaniu świątyń greckich. Często stosowana we wnętrzach świątyń  wczesnochrześcijańskich oraz średniowiecznych (niekiedy, szczególnie we Włoszech również na fasadach). Od okresu renesansu jest najczęściej stosowaną metodą zdobienia reprezentacyjnych wnętrz budowli świeckich i sakralnych.

Ze względu na przedstawiony temat polichromie dzieli się na:
 architektoniczne – imitują formy architektoniczne takie jak kolumny, okna, filary, gzymsy itp.
 figuralne – przedstawiają świętych oraz sceny sakralne
 ornamentalne – pełnią funkcję estetyczną wielokrotnie powtarzając ten sam ornament.

Szczególnym rodzajem polichromii jest tak zwana polichromia patronowa. Powstaje ona dzięki wykorzystaniu szablonów zwanych patronami. W Polsce najlepiej zachowane przykłady polichromii patronowej znajdują się w drewnianych kościołach w Dębnie Podhalańskim, Łopusznej i Lipnicy Murowanej także w kościele w Strzelcach Wielkich w woj. małopolskim.

Częściowo zachowane są również w Binarowej i Harklowej.

Przypisy 

Malarstwo
Boniowanie

Boniowanie – dekoracyjne opracowanie krawędzi oraz lica ciosu kamieni, podkreślające ich układ, ożywiające fasadę i nadające jej cechy monumentalności. 

Rozróżnia się następujące typy boniowania, w zależności od:
 układu rowków: płytowe, pasowe;
 ukształtowania płyt: płaskie, wypukłe, zwierciadlane, diamentowe;
 faktury powierzchni: dzikie (rustyka), groszkowane, szlifowane, polerowane itp.

Technika boniowania była znana i stosowana w okresie starożytnego Rzymu, ale jej upowszechnienie nastąpiło w renesansie. W średniowieczu stosowana była sporadycznie we francuskiej architekturze obronnej XII wieku. W tynku naśladowano wygląd muru z kamienia, przez wykonywanie profilowania naśladującego układ kamieni w murze, przy pomocy boni. Bonia to spoina podkreślająca układ kamieni lub rowek w tynku nadający elewacji monumentalny charakter. Boniowane mogły być całe elewacje albo tylko cokoły, naroża ścian, pilastry, obramowania otworów, filary itp.

Spotykane są także elewacje zdobione metodą sgraffito, w którym obraz nadaje powierzchni muru wygląd ściany boniowanej.

Boniowanie jest coraz częściej wykorzystywane przy wykończeniach elewacji. W odróżnieniu od techniki stosowanej w okresie średniowiecza, bonie używane są głównie na narożnikach budynków. Wykorzystywane w ten sposób pełnią charakter dekoracyjny. Wyróżnia się kilka rodzajów boniowania w dzisiejszym budownictwie:
 Układanie przyległe boni różnych rozmiarów na przemian;
 Układanie przyległe boni tej samej długości;
 Układanie boni w stałych odstępach;
 Układanie boni w centralnym miejscu elewacji.

Przypisy

Bibliografia 
 
 

Detale architektoniczne