alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
Zbyszko z Bogdańca

Zbyszko z Bogdańca – pierwszoplanowa  postać literacka z powieści Krzyżacy Henryka Sienkiewicza.

Wprowadzenie 
Powieść Sienkiewicza drukowana była pierwotnie w odcinkach na łamach czasopisma „Tygodnik Ilustrowany” od lutego 1897 do lipca 1900 roku, a w postaci książkowej ukazała się w roku 1900, ze zmianami i poprawkami autora. Akcja utworu toczy się od roku 1399 (rok śmierci królowej Jadwigi) do 1410 (bitwa pod Grunwaldem).

Tłem historycznym Krzyżaków jest konflikt jagiellońskiej Polski z zakonem krzyżackim, a na tle tych wydarzeń autor opisuje dzieje wyrazistych bohaterów fikcyjnych. Pierwszoplanowymi postaciami są: Jurand ze Spychowa i jego córka Danusia, a także Zbyszko i jego stryj Maćko z Bogdańca. Tragiczna miłość Zbyszka i Danusi stanowi wątek melodramatyczny. Kulminacją powieści jest zwycięska bitwa pod Grunwaldem, triumf oręża polsko-litewskiego. Przebieg bitwy Sienkiewicz odtworzył według kroniki Jana Długosza i pod wpływem obrazu Jana Matejki.

Rys postaci 
Zbyszko pochodził ze stanu rycerskiego, jego ród pieczętował się herbem „Tępa Podkowa” i miał zawołanie „Grady”. Ojcem bohatera był Jaśko z Bogdańca, jednak w dzieciństwie Zbyszko został sierotą i opiekę nad chłopcem przejął stryj Maćko. Gdy Bogdaniec został zniszczony w wyniku działań wojennych, Maćko opuścił wioskę i sam, z 12-letnim wtedy Zbyszkiem, ruszył szukać sławy i łupów na Litwę do księcia Witolda. Od dzieciństwa zaprawiany w rzemiośle rycerskim oraz dobrze zbudowany fizycznie Zbyszko osiągnął dużą biegłość w walce na miecze i topory.

Po kilku latach, w drodze do Krakowa, poznał Danusię Jurandównę ze Spychowa, młodą dwórkę księżnej mazowieckiej. Zakochał się w niej od pierwszego wejrzenia, a po usłyszeniu, że matka ukochanej zmarła w wyniku napaści Krzyżaków, złożył impulsywnie ślubowanie, że przyniesie jej trzy pawie pióra z krzyżackich czubów na hełmach. Zmartwił się, gdyż obietnicę złożył bez zastanowienia. Wkrótce potem zaatakował spotkanego na drodze Krzyżaka, Kuno von Lichtensteina, nie wiedząc, że ten jest oficjalnym posłem do króla polskiego. Za napaść na posła skazany został na karę śmierci, jednak od śmierci uratowała go Danusia, co zacieśniło łączące ich więzi.

Wbrew woli jej ojca, Juranda, zaprzysięgłego wroga Krzyżaków, wzięli potajemnie ślub. Wkrótce potem Danusia została porwana przez Krzyżaków. Zbyszko długo bezskutecznie jej poszukiwał, a gdy ostatecznie odnalazł, dziewczyna zmarła w wyniku przejść w niewoli. Zbyszko wrócił do Bogdańca, gdzie leczył ciężko rannego Maćka, w czym pomagała mu Jagienka ze Zgorzelic, przyjaciółka z lat dziecięcych, z którą się ożenił. Mieli czterech synów: Jaśka, Maćka, Zycha i Juranda. Następnie wziął udział w bitwie pod Grunwaldem, a po zakończeniu wojny wrócił do rodowego Bogdańca.

W filmie 
Zbyszko z Bogdańca był jednym z głównych bohaterów filmowej ekranizacji powieści − Krzyżacy w reż. Aleksandra Forda (1960); w jego postać wcielił się Mieczysław Kalenik.

Przypisy

Bibliografia 
 
 

Postacie z „Krzyżaków”
Tryb rzeczywisty

Tryb rzeczywisty – tryb pracy mikroprocesorów z rodziny procesorów x86, w którym procesor pracuje tak jak procesor Intel 8086.

Nowym trybem pracy procesora Intel 80286 był tryb chroniony.

Tryb rzeczywisty nie zapewnia ochrony pamięci przed użyciem przez inny proces oraz obsługi wielozadaniowości. W trybie tym pracowały programy w systemie operacyjnym DOS. Na przełomie lat 80. i 90. dwudziestego wieku prowadzono działania nad pracą programów w systemie DOS w trybie chronionym, pozostawiając sam system w trybie rzeczywistym. Zbudowano kilka systemów umożliwiających taką pracę systemu.

W trybie rzeczywistym dostępna jest 1-megabajtowa przestrzeń adresowa. Adres logiczny (programowy) składa się z dwóch liczb 16-bitowych: segmentu (numeru segmentu) oraz przemieszczenia względem początku segmentu (ang. offset). Adres fizyczny jest liczony jako segment * 16 + przemieszczenie. Ponieważ segmenty nie są rozłączne, wiele różnych adresów logicznych może odwoływać się do tej samej komórki pamięci (dokładnie – jeden adres fizyczny jest opisywany przez 4096 różnych adresów logicznych); na przykład:

segment:offset = 0x1000:0xA000
adres fizyczny = 0x1000*0x10 + 0xA000 = 0x1A000

segment:offset = 0x1900:0x1000
adres fizyczny = 0x1900*0x10 + 0x1000 = 0x1A000

Ponieważ segment i przemieszczenie mają 16 bitów, dlatego w trybie rzeczywistym można maksymalnie zaadresować 1088 kB pamięci, ale procesory Intel 8086, 8088, 80188 oraz 80186 mają 20-bitową szynę adresową i z tego powodu mogą zaadresować tylko 1024 kB pamięci – przy próbie sięgnięcia do adresu powyżej 1024 kB w rzeczywistości odwołają się do adresu o 1 MB niższego.

Procesory nowsze, tzn. i286, i386 itd., mają szersze szyny adresowe (24-, 32- lub 36-bitowe) toteż pracując w trybie rzeczywistym mogą adresować całe 1088 kB pamięci. System DOS począwszy od wersji 4.0 potrafił wykorzystać te dodatkowe 65536-16 B pamięci, która została nazwana pamięcią wysoką (HMA – High Memory Area).

Jednak powoduje to niepełną zgodność z procesorami Intel 8086 i dlatego w komputerach zgodnych z IBM/PC została wprowadzona możliwość blokowania 20. linii adresowej nowszych procesorów, co sprawia, że programy pracujące w trybie rzeczywistym mają dostęp do 20. linii. Blokowanie i odblokowywanie linii 20. jest udostępniane przez ustawienie w BIOS-ie komputera bramki A20 (ang. A20 gate; A20 to numer linii adresowej, liczony od 0).

Zobacz też 
 Model programowy procesora
 tryb chroniony
 tryb wirtualny

Przypisy 

Procesory
Palm OS

Palm OS – system operacyjny dla palmtopów. Pierwsze modele palmtopów pracujących w Palm OS pojawiły się w 1996 roku (Pilot 1000). Na początku producentem Pilotów była firma 3Com. Później urządzenia firmy 3com nazwano Palm Pilot, następnie w wyniku przekształceń w 3com wydzielona została firma Palm Computing zajmująca się tylko palmtopami.

Palm udzielił licencji na Palm OS innym firmom i przez dłuższy okres system ten był wiodącym na rynku palmtopów. W gronie producentów komputerów naręcznych pracujących w oparciu o ten system operacyjny wymienić można takie firmy jak Handspring (Visor), TRG, IBM (Workpad c3), Sony (Clié), Tapwave (Zodiac). Palm OS można spotkać również w innych urządzeniach, takich jak np. telefony komórkowe (Kyocera) lub urządzeniach wyspecjalizowanych firmy Symbol (logistyka, magazyny). Pojawił się też zegarek (Abacus firmy Fossil), będący w istocie zminiaturyzowanym palmtopem z systemem Palm OS (w wersji 4.1).

Palm (poza nielicznymi wyjątkami jak np. Treo) nie posiada klawiatury, wprowadzanie tekstu odbywa się dzięki dotykowemu ekranowi, rysikowi i specjalnemu opatentowanemu programowi do rozpoznawania pisma odręcznego Graffiti.
Graffiti opiera się na rozpoznawaniu specjalnych uproszczonych znaków alfanumerycznych przypominających litery, jednak na tyle uproszczone, że umożliwiają dość szybkie wpisywanie tekstu.

Do palmtopów można dołączyć (poprzez kabel, podczerwień lub Bluetooth) także zewnętrzne klawiatury przydatne przy wprowadzaniu dłuższych tekstów. Na obudowie Palma znaleźć można przeważnie cztery przyciski służące do uruchamiania wybranych aplikacji. Standardowo uruchamiają one wbudowane aplikacje: Date Book (terminarz), Address Book (kontakty), ToDo (zadania) oraz Memo Pad (notatnik). Po zakończeniu pracy z programem można powrócić do Launchera naciskając ikonę domku na ekranie dotykowym. Pozostałe przyciski to klawisze kursora (strzałka w górę i w dół) oraz wyłącznik, po dłuższym przyciśnięciu aktywujący także podświetlenie ekranu.

Palm OS przeszedł długą drogę od pierwszych wersji w urządzeniach z procesorami firmy Motorola do urządzeń z procesorami zgodnymi z architekturą ARM. Mimo że pozostaje systemem stosunkowo mało nowoczesnym, ustępując swojemu bezpośredniemu i największemu konkurentowi, jakim jest Pocket PC (np. brakiem wielozadaniowości), przewyższa go jednocześnie szybkością działania i stabilnością.

Palm OS w specyficzny sposób zarządza pamięcią, nie występuje tu podział na pamięć przeznaczoną do przechowywania danych i pamięć do uruchamiania aplikacji. Dzięki temu przy relatywnie małych ilościach pamięci urządzenia z Palm OS mogą działać bardzo sprawnie.

W chwili obecnej Palm OS jest systemem w pełni multimedialnym, dla którego powstała duża liczba aplikacji z praktycznie każdej dziedziny, począwszy od gier poprzez pakiety biurowe, na specjalizowanych aplikacjach medycznych kończąc.

Znaczącą cechą Palm OS jest duża kompatybilność, nawet z najstarszymi aplikacjami, co może być ważne dla osób, które nie chcą rozstawać się z ulubionymi programami przy zakupie nowego palmtopa.

Zobacz też 
 palmtop
 Palm
 Graffiti

Wbudowane systemy operacyjne
Mobilne systemy operacyjne
Oktoda

Oktoda – lampa próżniowa zawierająca zgodnie z nazwą osiem elektrod – anodę, katodę oraz sześć siatek. Siatka pierwsza i czwarta jest siatką sterującą, siatka druga jest siatką specjalną, siatki trzecia i piąta to siatki ekranujące (ich znaczenie jest identyczne jak siatki drugiej w tetrodzie) a siatka szósta to siatka hamująca.

Oktoda jest lampą specjalnie zaprojektowaną do budowy mieszaczy – uproszczony schemat mieszacza na oktodzie widoczny jest po lewej stronie. Siatka pierwsza wraz z siatką drugą tworzy triodę oscylacyjną ma być generatorem lokalnym – heterodyną, siatka druga oktody pełni funkcję anody. Ponieważ jednak jest siatką, a nie jednolitą powierzchnią, to większość docierającego do niej strumienia elektronowego przez nią przechodzi i dolatuje do dalszych elektrod, ale ponieważ siatka pierwsza i druga są dołączone do układu generatora strumień ten jest zmodulowany częstotliwością generatora.

Następna w kolejności siatka – siatka trzecia podłączona jest do stałego dodatniego napięcia i ekranuje od siebie siatkę drugą (anodę oscylatora) od siatki czwartej – drugiej siatki sterującej. Analogicznie działa siatka piąta – on izoluje od siebie drugą siatkę sterującą od anody.

Sygnał wejściowy doprowadzony jest do drugiej siatki sterującej – siatki czwartej oktody. Jej zasada działania jest identyczna jak w przypadku siatki trzeciej w heksodzie – zmienia rozpływ prądu pomiędzy siatkę trzecią a anodę – ostatecznie strumień elektronów mijający siatkę czwartą jest zmodulowany podwójnie – sygnałem wejściowym i sygnałem z generatora.

Ostatnią siatką jest siatka szósta – jest to siatka hamująca elektrony wtórne z anody podążające z powrotem do siatki piątej – działa identycznie jak siatka trzecia w pentodzie.

W europejskim systemie oznaczeń lamp oktody mają symbol K.

Bibliografia 
 inż. A. Launberg Oktoda (Przegląd Radjotechniczny, 1 VIII 1934 r.)
 Jan Hennel, Zarys lamp elektronowych (tom 1), Państwowe Wydawnictwa Techniczne, Wydanie I, Warszawa 1961

Linki zewnętrzne 
 Karta katalogowa oktody AK2 

Lampy elektronowe
Heptoda

Heptoda – lampa elektronowa zawierająca siedem elektrod – pięć siatek (stąd inna nazwa: pentagrid) oraz  anodę i katodę.

W lampach złożonych 
Heptody mogą występować w dwóch wersjach – jako heptoda heksodowa lub heptoda oktodowa.
 Heptoda heksodowa jest lampą bardzo podobną do heksody, różni się tylko obecnością siatki piątej, która jest siatką hamującą elektrony wtórne wybite z anody i wracające do siatki czwartej działającej identycznie jak siatka trzecia pentody. W tym typie heptod siatki sterujące to siatki pierwsza i trzecia, siatki ekranujące to siatki druga i czwarta, a siatka piąta to siatka hamująca.
 Heptoda oktodowa jest lampą zbliżoną do oktody – różni się od niej brakiem siatki szóstej (siatki hamującej). W tym typie lampy siatki sterujące to siatki pierwsza i czwarta, siatka druga to siatka specjalna (anoda oscylatora lokalnego- heterodyny), siatki trzecia i piąta to siatki ekranujące.

Zastosowanie 
Jest wykorzystywana w obwodach mieszaczy radiowych odbiorników lampowych  np.  lampa ECH 81. i układach separacji impulsów odchylania lampowych odbiorników telewizyjnych np. lampa ECH 84.

W europejskim systemie oznaczeń lamp heptodzie heksodowej odpowiada litera H, a heptodzie oktodowej – litera K.

Bibliografia

Linki zewnętrzne 
  

Lampy elektronowe
Tellur

Tellur (Te, ) – pierwiastek chemiczny, tlenowiec z grupy półmetali w układzie okresowym. Nazwa pochodzi od łacińskiej nazwy Ziemi – tellus.

Charakterystyka 

Tellur w postaci krystalicznej jest srebrzystobiały, miękki i kruchy (handlowo dostępny jest w postaci szarego proszku). Jest półprzewodnikiem. Reaguje ze stężonym kwasem azotowym, tworząc kwas tellurawy (), w reakcji telluru z wodą królewską powstaje kwas tellurowy (). Ze stężonym gorącym kwasem siarkowym tellur reaguje, tworząc roztwór o barwie czerwonej, zawierający kationy tetratellurowe . Zabarwienie wynika z obecności 6 zdelokalizowanych elektronów π w płaskiej, kwadratowej strukturze kationów tetratellurowych. Kationy te pod wpływem wody hydrolizują z wydzieleniem czarnego osadu telluru.

Tworzy tellurki , telluryny  i tellurany  (gdzie M – kation metalu jednowartościowego). Tellurowodór  jest nietrwałym, trującym gazem, o nieprzyjemnym zapachu. Pył i pary telluru działają szkodliwie przy ich wdychaniu, drażnią także oczy.

Występowanie 
W skorupie ziemskiej występuje on w ilości 0,005 ppm. Minerałem tego pierwiastka jest np. telluryt ().

Odkrycie 
Związki zawierające tellur zostały odkryte w 1782 w kopalni złota w dawnej Kleinschlatten (Transylwania), a obecnie w Zlatnej (Rumunia) przez austriackiego mineraloga Franza-Josepha Müllera von Reichensteina, nazwany przez Martina Heinricha Klaprotha w 1798.

Zastosowanie 
Tellur używany jest przede wszystkim jako składnik stopów z żelazem, miedzią i ołowiem. Dodatek telluru powoduje, że stop jest łatwiejszy do obróbki. Jest również używany do produkcji półprzewodników, a także w procesie wulkanizacji gumy i jako przeciwstukowy składnik benzyn. Tellurek kadmu używany do produkcji paneli fotowoltaicznych, a niektóre związki wykorzystywane są do środków owadobójczych.

Uwagi

Przypisy

Bibliografia 
 

Pierwiastki chemiczne
Pas Van Allena

Pas Van Allena (pas radiacyjny) – obszar intensywnego promieniowania korpuskularnego, otaczającego Ziemię. Składa się z naładowanych cząstek o wielkiej energii (głównie elektronów i protonów), schwytanych w pułapkę przez ziemskie pole magnetyczne, w którym poruszają się one po trajektoriach zbliżonych do helis, których osie są równoległe do linii pola magnetycznego, łączących obydwa ziemskie bieguny magnetyczne. Cząstki te mogą powodować uszkodzenia komponentów elektronicznych satelity, przebywającego przez dłuższy czas w strefie oddziaływania pasów Van Allena.

Historia badań 
Pasy odkrył w 1958 roku amerykański astronom i badacz przestrzeni kosmicznej, James Alfred Van Allen, za pomocą licznika Geigera-Müllera, umieszczonego na pokładzie sztucznego satelity Ziemi o nazwie Explorer 1.

Od sierpnia 2012 roku dwa satelity NASA badają pasy radiacyjne w ramach misji Van Allen Probes.

Geometria i liczba pasów 
Wokół Ziemi przez większość czasu istnieją dwa naturalne pasy radiacyjne: wewnętrzny, który rozciąga się na odległości od  0,2 do 2 promieni Ziemi (ok. 1000 km do 12 000 km) od jej powierzchni i zawiera elektrony (o energii ok. 0,5 MeV) oraz protony (o energii rzędu 100 MeV), oraz zewnętrzny, na odległościach od ponad 2 do 10 promieni ziemskich (od 13 000 km do 64 000 km) od jej powierzchni, zawierający głównie wysokoenergetyczne elektrony (o energii 0,1–10 MeV). Wewnętrzny pas znajduje się najbliżej powierzchni Ziemi w pobliżu wybrzeża Brazylii, jest to tzw. anomalia południowoatlantycka.

W 2012 w ramach misji Van Allen Probes odkryto, że czasami wokół Ziemi powstaje tymczasowy trzeci pas promieniowania. Został on odkryty po dużej erupcji słonecznej 31 sierpnia 2012. Wyrzucone w kierunku Ziemi cząsteczki spowodowały czasowe powstanie dodatkowego pasa radiacyjnego, który utrzymał się przez cztery tygodnie. Znajdował się on pomiędzy dwoma głównymi pasami. Energie tworzących go elektronów były nie mniejsze niż 2 MeV.

Próbne wybuchy jądrowe w stratosferze mogą doprowadzić do utworzenia się sztucznego pasa radiacyjnego. Taka sytuacja miała miejsce m.in. po eksplozji termojądrowej Starfish Prime, przeprowadzonej przez Stany Zjednoczone w 1962 roku. Satelity, których orbity przecinały nowo powstały pas, uległy uszkodzeniu; został utracony kontakt m.in. z satelitami Transit 4B i TRAAC. Agencja NASA wyraziła zaniepokojenie bezpieczeństwem astronautów z uwagi na znacznie zwiększoną dawkę promieniowania na niskiej orbicie okołoziemskiej.

Zobacz też 
 anomalia południowoatlantycka
 magnetosfera

Przypisy

Linki zewnętrzne 
 Mission Radiation Belt Storm Probes (RBSP)

Astrofizyka
Ziemia
Kościół Przemienienia Pańskiego w Krakowie (ul. Pijarska)

Kościół Przemienienia Pańskiego – zabytkowy kompleks sakralny, rzymskokatolicki kościół konwentualny pijarów oraz przylegający do niego klasztor, znajdujący się w Krakowie, na Starym Mieście przy ulicy Pijarskiej 2.

Pijarzy przybyli do Polski z Moraw w 1642 roku, część z nich otrzymała fundację wojewody krakowskiego Stanisława Lubomirskiego. Późnobarokowy (właściwie rokokowy) kościół Przemienienia Pańskiego został zaprojektowany przez znanego architekta Kacpra Bażankę i wzniesiony w latach 1718-1728, a fasada zaprojektowana przez Franciszka Placidiego powstała w latach 1759-1761. Wybudowany na planie prostokąta, posiada jedną nawę i – otwarte ku niej – kaplice boczne. Wyraźne są nawiązania do kościoła w typie Il Gesù. Efekt integracji nawy głównej z prezbiterium osiągnięty został poprzez zastosowanie wydatnego gzymsu przebiegającego wokół osi kościoła. 

Iluzjonistyczne polichromie we wnętrzu, nawiązujące do rzymskiej tradycji Andrea del Pozzo, są dziełem dwóch artystów przybyłych z Moraw – Franciszka Ecksteina i Józefa Piltza i, podobnie jak jednolite wyposażenie wnętrza, wykonane pod kierunkiem Ecksteina, powstały w roku 1733. Dziełem Ecksteina jest także iluzjonistyczny ołtarz główny oraz freski na sklepieniu nawy głównej. Freski na sklepieniu – przedstawiające apoteozę kluczy św. Piotra – wykonane zostały zgodnie z założeniami "kwadratury".

Po prawej stronie ołtarza wmurowane jest serce ks. Stanisława Konarskiego, a przed wejściem do kościoła znajduje się jego popiersie.

Przypisy 

Architektura I Rzeczypospolitej (województwo krakowskie)
Architektura rokokowa w Polsce
Budynki projektu Kacpra Bażanki
Przemienienia Pańskiego w Krakowie
Kraków
Kościoły i klasztory pijarów w Polsce
Przemienienia Pańskiego
Zabytkowe klasztory katolickie w województwie małopolskim
Wojsko komputowe

Wojsko komputowe – rodzaj wojsk w Polsce w XVII i XVIII wieku. W zależności od potrzeby tworzono oddziały zarówno w autoramencie narodowym, jak i cudzoziemskim.

Do połowy wieku XVII stosowano podział sił zbrojnych na wojska zaciężne o charakterze stałym - wojsko kwarciane (opłacane przez skarb państwa) oraz na wojsko suplementowe (utrzymywane przez województwo), powoływane doraźnie w okresie zagrożenia wojennego. W roku 1652 zniesiono ten podział, tworząc jednolitą formację stałego wojska zaciężnego zwaną wojskiem komputowym. Odtąd całość armii miała być finansowana z kasy województw. Bezpośrednią przyczyną tej zmiany była klęska pod Batohem, podczas której wymordowano większość polskich jeńców-oficerów stanowiących kręgosłup zawodowej armii. Nazwę utworzono od komputu, czyli etatu armii uchwalonego przez sejm. Sam termin pochodzi od łac. computus (rachunek). 

Komput ustalano w jednostkach obrachunkowych nazywanych "porcjami" w piechocie, a w jeździe "końmi". Stan osobowy był zależny od zaradności hetmanów i zasadniczo był wyższy od przewidzianego (teoretycznie stanowił tajemnicę państwową). Komput pokojowy wynosił 12 tysięcy jednostek dla Korony i 6 tysięcy dla Wielkiego Księstwa. W czasie wojny wzrastał, w zależności od potrzeb, do 24–40 tysięcy dla Korony i 8–22 tysięcy dla Litwy. Oprócz tego nadal istniały jednostki wojskowe formowane na zasadzie poboru rekruta: piechota wybraniecka, a od 1653 roku również piechota łanowa (piechota dymowa od 1673). Do 1699 roku istniały niewielkie oddziały kozaków rejestrowych. Nadal pozostawiono możliwość powoływania pospolitego ruszenia szlachty. Podobnie jak wcześniej istniały również niepaństwowe oddziały wojskowe: gwardia królewska, oddziały zaciągane przez województwa i ziemie na mocy uchwał sejmików ziemskich, siły zbrojne utrzymywane przez miasta królewskie, wojsko ordynackie i wojsko prywatne.

Sejm niemy pod naciskiem Rosji wprowadził stały komput (na czas pokoju i wojny) wynoszący 18 tysięcy jednostek obrachunkowych dla Korony i 6,2 tysiąca dla Litwy. Połowę porcji pochłaniały gaże oficerskie, stąd liczebność wojska była dwukrotnie mniejsza.

Przypisy 

Wojsko I Rzeczypospolitej
Knaga

Knaga – okucie używane na pokładach jednostek pływających służące do unieruchamiania lin olinowana ruchomego: lin cumowniczych, lin takielunku, fałów itp. Warunkiem jest jednak, aby były to liny elastyczne – z włókien roślinnych lub tworzywa sztucznego, gdyż liny te ciasno owija się wokół knagi lub zaciskają w niej. Knaga umożliwia szybkie i pewne unieruchomienie liny oraz równie szybkie jej zwolnienie w razie potrzeby. Knagi mogą mieć różne kształty i sposoby mocowania.

 Knaga zwykła – nazywana również rożkową. To element z dwoma płaskimi rogami ustawionymi w przeciwnych kierunkach (z przerwą pośrodku lub bez). Linę obkłada się na niej węzłem knagowym. To najpopularniejszy typ knag.
 Knaga zaciskowa:
 Knaga klinowa – nazywana również palcową. Powszechna szczególnie na małych jednostkach śródlądowych. W knadze klinowej linę wciska się wzdłużnie w rowek o zmniejszającej się średnicy. Zapewnia to samozaciskanie się liny i jej trwałe unieruchomienie. 
 Knaga rowkowa – zapewnia unieruchomienie liny poprzez wciśnięcie jej w rowek o karbowanej powierzchni. Występuje wiele odmian knagi rowkowej. Konstrukcja ta nie posiada elementów ruchomych.
 Knaga szczękowa – nazywana potocznie sprężynową lub „pieskiem”. Powszechna zarówno na jednostkach śródlądowych jak i morskich. Składa się z dwóch karbowanych, ruchomych elementów, pomiędzy które mocuje się linę. Knaga szczękowa umożliwia ruch liny tylko w jednym kierunku. Obecnie dość często konstrukcja ta zastępowana jest przez tzw. stoper, urządzenie blokujące (zaciskające) linę poprzez przesunięcie dźwigni. Użycie stoperów jest uzasadnione przy bardzo obciążonych linach z włókien aramidowych, których nie da się knagować na tradycyjnych okuciach.

Knagi mocuje się do wzmocnionych fragmentów pokładu, nadbudówek, masztów itp. Okucia do knagowania lekko obciążonych lin mogą występować również na innych elementach np. rumplu, bomie.

Połączenie kabestanu i knagi rowkowej daje w efekcie kabestan samoknagujący.

Na większych jednostkach żaglowych do knagowania lin stosuje się nagle. Do cumowania mogą służyć również polery. Linę wielokrotnie obwija na polerze w „ósemkę”, a przed samoistnym odwinięciem ewentualnie zabezpiecza sejzingiem.

Przypisy

Bibliografia 
 
 

Okrętownictwo
Wyposażenie jachtu i osprzęt
Sputnik

Sputnik (ros. Спутник – „towarzysz podróży”) – seria pierwszych radzieckich sztucznych satelitów Ziemi. To rosyjskie określenie przyjęło się obecnie w wielu językach jako synonim sztucznego satelity Ziemi.

Sputnik 1 

Pierwszy w historii sztuczny satelita Ziemi wyniesiony na orbitę 4 października 1957 o godzinie 19:28 GMT z kosmodromu Bajkonur przez rakietę nośną Sputnik 8K71PS zaprojektowaną przez Siergieja Korolowa, przeznaczoną do przenoszenia głowic atomowych. Początkowo okrążał Ziemię w swym wirowym locie 15 razy na dobę z prędkością 7,57 km/s średnio 587 km nad ziemią (apogeum, czyli najwyższy punkt jego orbity wynosił 962 km, zaś perygeum, czyli najniższy punkt jego orbity 212 km). Obserwacji optycznych obiegu satelity na tle gwiazd dokonano blisko 400 razy. Misja zakończyła się 4 stycznia 1958 po dokonaniu 1367 okrążeń wokół Ziemi.

Lot Sputnika 1 zapoczątkował wyścig kosmiczny między ZSRR i USA, który zaowocował lądowaniem człowieka na Księżycu w 1969.

Dane techniczne i wyposażenie 
 masa 83,46 kg,
 średnica 58 cm,
 2 nadajniki radiowe o mocy 1 wata działające naprzemiennie na falach 7,5 i 15 m (nadawany przez nie sygnał mogli odbierać radioamatorzy z całej Ziemi),
 2 pary anten o długości 2,4 i 2,9 m,
 czujnik temperatury (wszystkie urządzenia elektryczne tamtych czasów mogły pracować jedynie w przedziale −30 °C do +90 °C),
 baterie (kwasowe) zasilające (starczyły na 21 dni pracy, co pozwoliło na przekazanie około 60 000 pomiarów telemetrycznych – informacja podana przez L. I. Siedowa na Kongresie Międzynarodowej Federacji Astronautycznej w Amsterdamie).

Sputnik 2 

Sztuczny satelita Ziemi wyniesiony na orbitę 3 listopada 1957 z psem Łajką.

Sputnik 3 

Sztuczny satelita Ziemi wyniesiony na orbitę 15 maja 1958 (po pierwszej próbie nieudanej) z przyrządami do pomiarów geofizycznych, z których część zawiodła uniemożliwiając zbadanie pasów Van Allena.

Pozostałe satelity serii Sputnik 
Prasa zachodnia czasów zimnej wojny nadała jeszcze nazwy Sputnik 4 i Sputnik 5 prototypom załogowego statku Wostok (Korabl-Sputnik 1 i Korabl-Sputnik 2).

Zobacz też 

 program Explorer
 eksploracja kosmosu
 V2 (pocisk rakietowy)
  Sputnik (agencja informacyjna)

Sztuczne satelity
Program Sputnik
Fork

Fork – sytuacja, w której rozwój projektu nie prowadzi już jedną drogą, ale rozwidla się na dwie lub więcej gałęzi.

Podział forków ze względu na powód dla którego powstały:

 Jedna grupa forków dotyczy projektów, których zasięg stał się z praktycznego punktu widzenia za duży. Przykładowo na potrzeby projektu GIMP powstał zbiór widżetów, który został oddzielony od GIMP-a i przeniesiony do GTK+. GTK+ ulegało potem dalszym podziałom, odłączyły się od niego m.in. GLib i Pango.
 Inną grupą są specjalne wersje projektu, rozwijane jednak we współpracy z „główną gałęzią”, np. wersje Apache, jądra Linuksa używane w różnych dystrybucjach czy też CinePaint (dawniej Film Gimp), który odłączył się od GIMP-a.
 Trzecią grupę stanowią sytuacje, kiedy wskutek konfliktów, co do właściwego kierunku rozwoju projektu powstaje kilka różnych gałęzi. Zwykle jedna z gałęzi powstałych po rozpadzie szybko ginie, np. EGCS odłączyło się od GCC, po czym stało się jedyną oficjalną wersją, gdyż programiści GCC przeszli do projektu EGCS (który od tego czasu ponownie nosi nazwę GCC). Czasem różne gałęzie istnieją obok siebie przez bardzo długi czas, pozostając ze sobą w różnych stosunkach. Tak jak np. XEmacs i GNU Emacs, czy różne wersje systemu BSD – FreeBSD, OpenBSD, NetBSD itp.
 Podobna sytuacja miała miejsce w znanym menedżerze okien do Linuksa – od projektu Compiz odłączyła się gałąź eksperymentalna – Beryl. W drugiej połowie roku 2007 liderzy grup programistycznych dwóch gałęzi postanowili połączyć swoje projekty w jeden – Compiz Fusion.

Termin „fork” nie jest stosowany konsekwentnie i bywa często używany w stosunku do innych rodzajów projektów pochodnych (które w sensie ścisłym forkami nie są). I tak, według pracy Gonzalesa i González-Barahony można wyróżnić następujące rodzaje takich projektów pochodnych lub powiązanych w pewien sposób:

 klony (ang. clones) – projekty, w których „skopiowany” jest inny projekt pod kątem jego funkcjonalności;
 odgałęzienia (ang. branches) – skopiowanie kodu i następujący po tym rozwój wybranych funkcji projektu, często w celu dołączenia i przetestowania nowych funkcji;
 rozwidlenia / forki (ang. forks) – rozpoczęcie zupełnie niezależnego (od gałęzi pierwotnej) projektu, która często występuje pod własną nazwą i charakteryzuje się innymi „atrybutami niezależności”;
 system pochodny (ang. derivation) – system, który jest w dużej mierze podobny i kompatybilny z systemem pierwotnym, lecz widoczne też są wyraźne różnice;
 mod (ang. mod) – modyfikacja systemu polegająca na rozszerzeniu możliwości systemu (np. dodaniu nowych poziomów do gry), robiona głównie przez entuzjastów systemu.

Zobacz też 

 Nieoficjalna łatka

Przypisy 

Programowanie komputerów
Miecz (ujednoznacznienie)

miecz – broń
 miecz (budownictwo) 
 miecz (żeglarstwo)
 Mieczysław „Miecz” Szcześniak, piosenkarz
 Miecz – emigracyjne pismo rosyjskie w II poł. lat 30. XX wieku
Statek kosmiczny

Statek kosmiczny – statek latający z możliwością poruszania się poza atmosferą Ziemi. Pojazd ten musi być wyniesiony i rozpędzony do odpowiedniej prędkości przez silniki napędowe. Współczesne statki kosmiczne wynoszone są w górę dzięki napędowi rakietowemu, który wytwarza siłę odrzutu. Wyróżnia się kilka rodzajów statków kosmicznych:
 rakieta
 kapsuła
 wahadłowiec
 samolot kosmiczny
 sonda kosmiczna
 sztuczny satelita.

Pierwszym statkiem kosmicznym był niemiecki pocisk rakietowy V2, który wykonał lot suborbitalny 20 czerwca 1944 roku. Pierwszym załogowym statkiem kosmicznym był radziecki Wostok 1 - 12 kwietnia 1961 roku Jurij Gagarin odbył pierwszy załogowy lot orbitalny. 5 maja 1961 roku Alan Shepard – pierwszy Amerykanin w kosmosie wykonał lot suborbitalny w statku Mercury. Dopiero 20 lutego 1962 roku John Glenn – jako pierwszy Amerykanin osiągnął orbitę okołoziemską.

Atmosfera w statkach kosmicznych 
Aby mogło dojść do lotów załogowych statki kosmiczne wyposażone są w instalację wytwarzającą sztuczną atmosferę. Musi ona zapewnić załodze swobodne oddychanie bez konieczności noszenia masek tlenowych. Urządzenia takie powinny utrzymywać w kabinie właściwe powietrze, dbać o wilgotność tego powietrza. Muszą dysponować urządzeniami zdolnymi do uwalniania z atmosfery zużytego i wydychanego przez załogę dwutlenku węgla jak również innych zanieczyszczeń np. wyziewów przegrzewającej się aparatury, swądu spalenizny (o ile by była) itp. 

Na atmosferę ziemską składają się m.in. azot (78,084%), tlen (20,946%), argon (0,934%), dwutlenek węgla (0,0385%) oraz kilka gazów szlachetnych. Odtwarzając atmosferę zakłada się, że w kabinie do oddychania potrzebny będzie w głównej mierze tlen z niewielką ewentualną domieszką helu w proporcji bardziej rozrzedzonej. Ciśnienie atmosferyczne w kabinie może być mniejsze (1/3 do 1/5) od panującego na Ziemi.

Bibliografia 
 Mały słownik astronautyczny, Wiedza Powszechna, Warszawa, 1960

Zobacz też 
 lot kosmiczny
 załogowe loty kosmiczne
Długość fali

Długość fali – najmniejsza odległość między dwoma punktami o tej samej fazie drgań (czyli między dwoma powtarzającymi się fragmentami fali). Dwa punkty fali są w tej samej fazie, jeśli wychylenie w obu punktach jest takie samo i oba znajdują się na etapie wzrastania (lub zmniejszania się). Jeżeli w jednym punkcie wychylenie zwiększa się, a w drugim maleje, punkty te znajdują się w fazach przeciwnych.

Tradycyjnie długość fali oznacza się grecką literą λ. Dla fali sinusoidalnej najłatwiej określić ją, wyznaczając odległość między dwoma sąsiednimi grzbietami.

Wyznaczenie odległości między dwoma punktami o tej samej fazie 
Dla fali harmonicznej w jednowymiarowym ośrodku lub fali płaskiej rozchodzącej się wzdłuż osi OX równanie przyjmuje postać:
 

gdzie:
  – pulsacja (częstość kołowa),
  – liczba falowa,
  – amplituda fali,
  – czas,
  – współrzędna przestrzenna.

Częstość kołowa i liczba falowa są przy tym wyrażone zależnościami:
 

Funkcja sinus jest funkcją okresową i jej wartość powtarza się po zmianie jej argumentu co 2π. W danym momencie dwa punkty  i  będą w tej samej fazie, jeżeli
 

a stąd wynika, że

Związki z innymi parametrami fali 
Zależności wiążące długość fali z innymi parametrami:
 
 
 

gdzie:
  – prędkość fazowa fali,
  – okres fali,
  – częstotliwość.

Przeliczniki 
Znajomość prędkości światła i dźwięku pozwala na zapisanie uproszczonych wzorów pozwalających przeliczyć częstotliwość na długość fali. We wzorach tych pominięto zależność prędkości światła w powietrzu od długości fali, a w przypadku dźwięku zależność prędkości od temperatury powietrza.

 Dla fal elektromagnetycznych w próżni i w powietrzu można posłużyć się uproszczoną zależnością:
 „długość fali w metrach otrzymamy, dzieląc 300 przez częstotliwość w megahercach”,
 gdzie przyjęto przybliżoną wartość prędkości światła 3×108 m/s.

 Dla fal akustycznych w powietrzu, przy prędkości dźwięku  w m/s, obowiązuje wzór
 
 Nie można przyjąć stałej wartości prędkości dźwięku, ponieważ zależy ona od temperatury.

Długości fali w różnych ośrodkach 
Długość fali jest odwrotnie proporcjonalna do częstotliwości fali. Współczynnikiem proporcjonalności jest prędkość fazowa fali w danym ośrodku. Szybkość fali natomiast zależy od właściwości fizycznych ośrodka. Ponadto szybkość fali może zmieniać się również w zależności od jej częstotliwości (dyspersja). Parametrem opisującym falę niezależnie od ośrodka jest jej częstotliwość, długość fali może natomiast zmieniać się wraz z prędkością.

Długość fali materii 
Louis de Broglie sformułował hipotezę fal materii, która później została potwierdzona doświadczalnie. Według tej hipotezy cząsteczki można traktować jak fale. Mają one zatem pewną długość fali, która podobnie jak dla fotonu związana jest z pędem cząstki. Zależność tę wyraża równanie:
 

gdzie:
  – stała Plancka,
  – pęd cząstki.

Fale
Fala mechaniczna

Fala mechaniczna – fala rozchodząca się w ośrodkach sprężystych poprzez rozprzestrzenianie się drgań tego ośrodka. Przykładami fal mechanicznych są fale morskie, fale dźwiękowe, fale sejsmiczne.

Fale mechaniczne mogą być w szczególności falami podłużnymi, w których kierunek drgań jest zgodny z kierunkiem rozchodzenia się fali (np. fala dźwiękowa) lub poprzecznymi, gdzie kierunek drgań jest prostopadły do kierunku rozchodzenia się tej fali (np. fala powstała na linie). Możliwa jest również sytuacja pośrednia, np. w przypadku fal na wodzie, gdy drgania zachodzą się równocześnie wzdłuż kierunku jej rozchodzenia, jak i w kierunku poprzecznym.

W procesie rozchodzenia się fali zasadnicze znaczenie ma proces odwracalnych przemian potencjalnej energii mechanicznej (energii ciśnienia bądź naprężenia) w energię kinetyczną. W czasie tych przemian część energii może być tracona, a zjawisko takie nazywane jest tłumieniem fali. Poszczególne ośrodki mogą znacznie różnić się własnościami mechanicznymi, co prowadzi do znacznych różnic w przebiegu zjawisk falowych w różnych materiałach. Dla przykładu, w stali dźwięk rozchodzi się w przybliżeniu 20 razy szybciej niż w powietrzu. Decydująca jest tu sprężystość ośrodka. Zmiana naprężenia w danym ośrodku ma wpływ na rozchodzenie się w nim fali mechanicznej. Przykładem może być struna, w której szybkość rozchodzenia się fali zmienia się zależnie od jej naprężenia, co wykorzystuje się do strojenia instrumentów strunowych.

Przypisy
Okres (fizyka)

Okres – w fizyce, czas wykonania jednego pełnego drgania w ruchu drgającym, czyli czas pomiędzy wystąpieniami tej samej fazy ruchu drgającego. Okres fali równy jest okresowi rozchodzących się drgań. Okres dotyczyć może również innych zjawisk fizycznych (np. prądu przemiennego), które mają charakter oscylacji (powtarzających się zmian jakiejś wielkości). W najogólniejszym znaczeniu, okresem nazywamy najmniejszy czas potrzebny na powtórzenie się wzoru oscylacji. Dla fali oznacza to odcinek czasu pomiędzy dwoma punktami fali o tej samej fazie, czyli np. między dwoma kolejnymi szczytami lub dolinami.

Z innymi parametrami ruchu okresowego wiążą go następujące zależności:
 

gdzie  to częstotliwość,
 

gdzie  to pulsacja (częstość kołowa),
 

gdzie:
  – długość fali,
  – prędkość rozchodzenia się fali.

Formalna definicja okresu wiąże się z pojęciem matematycznym „funkcja okresowa” i jej okresem.

Fale
Wielkości kinematyczne
Faza fali

Faza fali – faza drgań punktu ośrodka, w którym rozchodzi się fala. Faza określa, w której części okresu fali znajduje się punkt fali.

Faza w fali harmonicznej 
Dla fali harmonicznej faza jest wyrażona w radianach. Jednowymiarowa fala harmoniczna (na przykład fala płaska w przestrzeni) w jednorodnym ośrodku opisywana jest równaniem:
 

gdzie:
  – miara odchylenia od stanu równowagi,
  – czas,
  – współrzędna położenia,
  – amplituda fali,
  – częstość fali,  – wektor fali,
  – faza początkowa w chwili  i w położeniu 

W chwili  i w punkcie o współrzędnej  fala ma fazę:

Kąt fazowy 
Kąt fazowy sygnału sinusoidalnego jest to kąt będący argumentem funkcji sinus (lub cosinus) opisującej dany przebieg.

Dla sygnału:
 

kątem fazowym jest wartość  Niekiedy w powyższym równaniu używa się funkcji cosinus, pamiętając, że 

W przypadku dwóch funkcji o tej samej częstotliwości:
 
 

wielkość  nazywana jest przesunięciem fazowym między sygnałami  a 

W ogólnym przypadku amplitudy sygnałów  i  mogą być różne.

Przesunięcie fazowe 

Przesunięcie fazowe jest różnicą między wartościami fazy dwóch okresowych ruchów drgających (np. fali lub dowolnego innego okresowego przebiegu czasowego). Ponieważ faza fali zazwyczaj podawana jest w radianach lub w stopniach kątowych, również i przesunięcie fazowe wyrażone jest w tych samych jednostkach. W niektórych przypadkach przesunięcie fazowe może być wyrażone w jednostkach czasu lub częściach okresu.

Przesunięcie fazowe jest istotnym parametrem w wielu dziedzinach fizyki i techniki – na przykład:
 wpływ wielkości przesunięcia fazowego na obraz interferencyjny pozwala na pomiar odległości
 znajomość przesunięcia fazowego między napięciem a natężeniem prądu elektrycznego umożliwia obliczenie wartości mocy czynnej pobieranej przez dany odbiornik energii elektrycznej.

Zastosowanie w interferometrze 
W ogólnym przypadku zmiana fazy fal docierających do danego punktu może wynikać z różnej długości dróg fali, różnej prędkości rozchodzenia się w różnych miejscach ośrodka i z różnych faz początkowych. Korzystając z tej zależności, można zbudować interferometr laserowy, który jest w stanie zmierzyć odległości dziesiątek metrów z dokładnością do połowy długości fali (nanometra). Użycie lasera generującego falę o bardzo dokładnie określonej długości znacznie ułatwia określenie warunków interferencji.

Zobacz też 
 faza w elektryczności

Fale
Ruch drgający i falowy
Prędkość ucieczki

Prędkość ucieczki (zwana też drugą prędkością kosmiczną oznaczana ) ciała niebieskiego – minimalna prędkość początkowa (startowa), jaką musi mieć obiekt, aby mógł opuścić pole grawitacyjne danego ciała niebieskiego, tj. aby trajektoria jego ruchu była krzywą otwartą (hiperbolą lub parabolą).

Po wystartowaniu obiektu z prędkością równą prędkości ucieczki nie trzeba w dalszym ciągu dostarczać energii w celu podtrzymania ruchu (z wyjątkiem energii na pokonanie oporów ruchu, np. oporu atmosfery czy materii międzygwiezdnej), gdyż w miarę oddalania się obiektu od ciała niebieskiego wartość prędkości ucieczki maleje, dążąc do 0. Obiekt o początkowej prędkości równej prędkości ucieczki, pomimo ciągłego zmniejszania swojej prędkości wynikającego z poruszania się ruchem opóźnionym, w każdej chwili będzie miał prędkość równą prędkości ucieczki dla aktualnej odległości od ciała niebieskiego.

W praktyce prędkość startowa powinna być większa niż prędkość ucieczki lub powinno się dostarczać dodatkową energię w trakcie ruchu pozwalającą na pokonanie oporów materii. Jeśli jednak uwzględni się ruch obrotowy planety wokół własnej osi, można, wystrzeliwując rakietę z obszarów okołorównikowych, wykorzystać energię kinetyczną ruchu obrotowego do zmniejszenia prędkości startowej, podobnie jak to ma miejsce przy wprowadzaniu satelity na orbitę wokół planety. Właśnie z tego powodu wszystkie kosmodromy na Ziemi lokowane są na małych szerokościach geograficznych. Stąd też, ponieważ Europa leży daleko od równika, Europejska Agencja Kosmiczna wystrzeliwuje swoje rakiety z terytorium Gujany Francuskiej.

Prędkość ucieczki dla grawitacji Ziemi z jej powierzchni wynosi 11,2 km/s.

Wyznaczanie prędkości ucieczki 
Prędkość ucieczki wynika z zasady zachowania energii mechanicznej. Ciało oddali się dowolnie daleko od ciała niebieskiego, gdy ma odpowiednio dużą prędkość, tak by jego prędkość w nieskończoności była równa 0. Energia mechaniczna ciała poruszającego się w polu grawitacyjnym jest sumą jego energii kinetycznej i potencjalnej oddziaływania grawitacyjnego:
 

gdzie:
  – energia mechaniczna,
  – energia kinetyczna,
  – energia potencjalna.

Energia kinetyczna opisana jest równaniem:
 

Energię potencjalną wyraża wzór:
 

Z powyższych wzorów, po zastosowaniu zasady zachowania energii:
 

gdzie:
  – prędkość początkowa obiektu będącego w odległości  od środka ciała odniesienia,
  – pierwsza prędkość kosmiczna,
  – promień Schwarzschilda,
  – masa,
  – prędkość,
  – stała grawitacji,
  – masa ciała odniesienia,
  – odległość od środka ciała odniesienia.

Dla przykładu prędkość ucieczki z powierzchni Ziemi można obliczyć, wiedząc, że:
 
 
 

Z powyższych wzorów i danych ciał niebieskich wynika:
 

Gdy rozmiar ciała  będzie równy promieniowi Schwarzschilda, prędkość ucieczki z niego będzie równa prędkości światła w próżni. Ciało takie nazywamy czarną dziurą.

Pierwszy raz drugą prędkość kosmiczną obliczył Izaak Newton.

Zobacz też 
 prędkość kosmiczna

Przypisy 

Dynamika
Grawitacja
Astrofizyka
Astronautyka
U
Kwintal

Kwintal (arab. qinṭār przez fr. quintal) – pozaukładowa jednostka miary masy używana tradycyjnie przez rolników, w wydawnictwach fachowych zwana decytoną. Zwana jest potocznie metr (nie mylić z metrem – jednostką długości).

 1 kwintal = 1 q = 100 kg

Jednostki miar masy
Rolnicze jednostki miar i wag
Ksenon

Ksenon (Xe, ) – pierwiastek chemiczny z grupy gazów szlachetnych w układzie okresowym.

Nazwa pochodzi z gr. ksénos „dziwny”, „obcy”. Został odkryty w 1898 r. przez W. Ramsaya i Morrisa Traversa jako pozostałość po frakcjonowanej destylacji skroplonego kryptonu.

Charakterystyka

Ksenon pierwiastkowy 
Ksenon w warunkach normalnych jest gazem bezbarwnym i bezwonnym. W stanie wolnym występuje w postaci pojedynczych atomów. Zawartość ksenonu w powietrzu wynosi 0,085 ppm.

Właściwości jądrowe 
W 2019 r. stwierdzono doświadczalnie, że izotop  ulega przemianie jądrowej typu podwójny wychwyt elektronu. Czas połowicznego rozpadu dla tego procesu wynosi 1,8·1022 lat, co jest najdłuższym zaobserwowanym czasem rozpadu.

Związki ksenonu 

Zaliczany jest do pierwiastków chemicznie biernych, ale w specjalnych warunkach tworzy związki z chlorem, fluorem i tlenem, np. , , , , ,  lub , a także związek jonowy  i podobne związki kompleksowe z różnymi metalami w charakterze atomów centralnych. Występuje w nich głównie na parzystych dodatnich stopniach utlenienia. Są one silnymi utleniaczami.

Zastosowanie

Silniki jonowe 
Ze względu na dosyć dużą masę atomową, małą energię jonizacji oraz duży przekrój czynny wykorzystywany jest w silniku jonowym.

Optyka i oświetlenie 
Stosowany jest również do wypełniania lamp błyskowych, żarówek dużej mocy i jarzeniówek. Zastosowanie w żarówkach wynika z jego bierności chemicznej oraz małej przewodności cieplnej, spowodowanej dużą masą atomową oraz tym, iż ksenon występuje w postaci atomowej. Duża masa atomowa powoduje małą prędkość średnią atomów w danej temperaturze, zaś występowanie w postaci cząsteczek jednoatomowych powoduje brak innych niż translacyjne stopni swobody, które wnoszą wkład do ciepła właściwego gazu.

Medycyna 
Może znaleźć także zastosowanie w medycynie, ponieważ podawany drogą wziewną chroni komórki nerwowe w mózgu i rdzeniu kręgowym przed obumieraniem (np. po urazie czy udarze mózgu).

Energetyka jądrowa 
Izotop 135Xe jest jednym z produktów rozszczepienia jąder paliwa uranowego. Jednocześnie jest silnym pochłaniaczem neutronów, co oznacza, że wpływa hamująco na przebieg reakcji łańcuchowej. Nagromadzenie 135Xe w paliwie reaktora, zwane zatruciem ksenonowym, powoduje krótkotrwały, ale znaczny spadek reaktywności reaktora. Jeśli nie jest poprawnie zidentyfikowane, może prowadzić do błędnych i niebezpiecznych decyzji operatorów reaktora. Nierozpoznane zatrucie ksenonowe było jedną z przyczyn katastrofy w Czarnobylu.

Uwagi

Przypisy

Bibliografia 
 

 
ATC-N01
Gazy szlachetne
Patogen

Patogen, czynnik chorobotwórczy – ciało obce, twór biologiczny lub mikroorganizm wywołujący chorobę u danego organizmu. Wyróżnia się następujące typy patogenów:
 ożywione (bakterie, grzyby, pasożyty, protisty), 
 nieożywione (wirusy, priony),
 chemiczne (substancje żrące, toksyczne),
 niedobory pokarmowe,
 fizyczne (światło lasera, promieniowanie jonizujące, silne pole magnetyczne, mechaniczne).

Potwierdzenia, czy dany czynnik jest patogenem dla określonego taksonu, dokonuje się usiłując spełnić postulaty Evansa.

Zazwyczaj pojęcie to odnosi się do czynników biologicznych.

Zobacz też 
 patogeny roślin
 chorobotwórczość

Przypisy 

Choroby
Substancja (filozofia)

Substancja (z  „podstawa; rzecz; istota (rzeczy); majętność” od  „trwać” od  „pod” i  „stać”), potocznie coś – jedno z podstawowych pojęć metafizyki i współczesnej ontologii, występujące jednak przede wszystkim w metafizyce klasycznej. Wprowadzone przez Arystotelesa, który używał greckich nazw ousia („byt”) oraz to ti en einai („to, co jest”) i uznał ją za główną kategorię (łacińską po raz pierwszy posłużył się Cyceron). Pojęcie to nie jest jednoznaczne:

Substancja pierwsza Arystotelesa to:
 każde konkretne indywiduum
 każdy przedmiot, któremu przysługuje autonomiczne istnienie
 to samo co substrat, czyli wspólne podłoże dla wielu różnych właściwości (akcydensów)
Substancja druga to:
 inna nazwa istoty, splot takich cech przedmiotu, które wyznaczają jego gatunek (jego atrybutów, cech istotowych).
 To, o czym wszystko może być orzekane, ale co samo nie może być orzekane o niczym innym

 Substancja w filozofii, a substancja w fizyce i chemii 
Substancja znana w filozofii nie jest tożsama z materią czy substancją w fizyce, czy też substancją chemiczną.

Zobacz też 
 istota
 natura
 hipostaza
 kategoria

Przypisy

Linki zewnętrzne 
 
 
  Substance , Routledge Encyclopedia of Philosophy, rep.routledge.com [dostęp 2023-05-13].

Ontologia
Arystotelizm
Ośrodek sprężysty

Ośrodek sprężysty – ośrodek, w którym zewnętrzna siła powoduje powstanie naprężeń, których skutkiem jest powstanie siły skierowanej przeciwnie do siły zewnętrznej. Siła ta powoduje powrót ciała będącego częścią tego ośrodka do pierwotnego kształtu. Odkształcenie oznacza zmianę rozmiarów elementu ośrodka. W zależności od warunków ośrodkami sprężystymi mogą być:
 ciecz
 gaz
 ciało stałe
O ile jednak większość ciał stałych jest sprężysta w szerokim zakresie naprężeń, o tyle sprężystość płynów zależy od kilku warunków. Jeżeli płyn jest zamknięty w elastycznym pojemniku, np. powietrze w balonie, układ taki jest sprężysty. Płyn w stanie wolnym również może być sprężysty, jeżeli np. siła zewnętrzna zmienia się z dużą częstotliwością. Na przykład dźwięk może rozchodzić się w powietrzu dzięki sprężystości powietrza.

Idealna próżnia nie jest ośrodkiem sprężystym, bo jej ściskanie nie powoduje powstania żadnej siły.

Zobacz też 
 fala
 moduł Younga
 prawo Hooke’a

Mechanika ośrodków ciągłych
Absorpcja

Absorpcja (od łac. absorptio – pochłanianie) – termin stosowany w wielu dziedzinach oznaczający pochłanianie, wchłanianie.

Nauki przyrodnicze 
 fizyka 
 absorpcja neutronów
 absorpcja rentgenowska
 absorpcja promieniowania alfa
 absorpcja promieniowania beta
 absorpcja ze stanów wzbudzonych
 absorpcja termiczna
 absorpcja (optyka) – proces pochłaniania energii fali przez ciało
 pochłanianie (akustyka) – proces absorbowania energii fali dźwiękowej przez ciała fizyczne
 chemia fizyczna
 absorpcja (chemia fizyczna) – zjawisko oraz proces pochłaniania substancji gazowej w całą objętość substancji ciekłej lub stałej, lub też substancji ciekłej w całą objętość substancji stałej.

Absorpcji nie należy mylić z adsorpcją, która jest procesem wiązania się cząsteczek, atomów lub jonów na powierzchni lub granicy faz fizycznych, powodujący lokalne zmiany stężenia. Adsorpcję, absorpcję i wymianę jonową nazywa się wspólnie procesami sorpcji.

Proces odwrotny do absorpcji, adsorpcji czy ogólnie sorpcji to desorpcja.

Ekonomia 
 absorpcja krajowa – popyt krajowy
 absorpcja technologii

Językoznawstwo 
 absorpcja morfologiczna czyli perintegracja

Zobacz też 
 sorpcja
 adsorpcja
 spektroskopia absorpcyjna
 absorpcjometria w radiologii