alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
Tynwald

Tynwald - mankse Tinvaal - estas la parlamento de Manksinsulo, fondita en la jaro 979. Oni asertas, ke ĝi estas la plej malnova daŭre funkcianta parlamento en la mondo.

Ĝi estas du-ĉambra: la supera ĉambro angle nomatas Legislative Council, do "leĝdona konsilio", kaj havas 11 parlamentanojn, dum la suba, fakte pli grava ĉambro nomatas angle House of Keys, mankse Kiare as Feed, kaj havas 24 parlamentanojn. La parlamentanoj rekte elektatas ĉiun kvinan jaron: la lastaj elektoj estis en 2006 kaj 2011, kaj laŭplane tiel daŭriĝas.

La du parlamentaj ĉambroj tradicie unufoje jare, en la "Tynwald-tago" kutime la 5-an de julio, havas komunan subĉielan kunsidon en la loko Saint John's. La manksa leŭtenanta guberniestro reprezentanto de la brita reĝo/reĝino, nun reĝino Elizabeto la 2-a, prezidas la kunsidon, krom se la reĝo/reĝino aŭ alia ano de la brita reĝa familio ĉeestas. En tiu komuna kunveno, ĉiuj leĝoj estas ratifitaj kaj specialaj peticioj estas traktataj. Krome la parlamentaj ĉambroj kunvenas aparte, proksimume unufoje monate, en la urbo Douglas. Se leĝo farita ekster la Tynwald-tago ne estas ratifita per la komuna parlamenta kunsido de la Tynwald-tago ene de 18 monatoj post la faro, ĝi malvalidiĝas.

Etimologio 
La nomo Tynwald, kiel la islanda vorto Þingvellir, devenas de la norena (malnovnordlanda) vorto Þingvǫllr, kiu signifas "kunvenejo de asembleo".

La plej malnova referenco al la nomo de la suba parlamenta ĉambro, la House of Keys, estas en dokumento de la jaro 1417, skribita per angla klerulo en la latina lingvo, kiu skribas pri Claves Mann (ŝlosiluloj de Mankso) kaj Claves Legis (ŝlosiluloj de leĝo). Estas tamen disputoj pri la origino de la nomo. Estas hipotezo ke la anglalingva vorto "keys" (ŝlosiloj aŭ ĉi-tie ŝlosiluloj) estas variaĵo de la norena vorto kjósa kaj fakte signifas "la elektitoj". Pli probabla klarigo tamen estas ke temas pri misaŭdo de la manksa vorto kiare as feed, do "dudek kvar". La parlamenta ĉambro ĉiam havis 24 anojn kaj la manksa nomo de la parlamenta ĉambro ĉiam restis Yn Chiare as Feed ("La dudek kvar").

Eksteraj ligiloj 
 oficiala retejo

Manksinsulo
Parlamento
El Popola Ĉinio

El Popola Ĉinio (, mallongigita en esperanto EPĈ) estas ĉina esperanta revuo aperanta ekde 1950.

Ĝi aperis ĉiumomate kiel papera gazeto ĝis la jaro 2000. EPĈ nuntempe estas Esperanta novaĵretejo entenanta novaĵojn, artikolojn, videaĵojn kaj simile. Ĝi celas disvastigi Esperanton en Ĉinio kaj diskonigi la landon al la mondo.

La redakcio de El Popola Ĉinio eldonas, krom la gazeto, ankaŭ esperantajn librojn. La libroj eldonitaj en 1952 kaj 1953 konsistas el noveloj kaj poemoj, kiuj estis publikigitaj en la gazeto. De 1957 ĝis 1965 oni la unuan fojon eldonis dikajn esperantajn librojn, kiel Ĉina Antologio (1949-1959) kaj Noveloj de Lusin. Pro manko de esperanta eldonejo, tiam El Popola Ĉinio devis kunlabori kun la ĉina Fremdlingva Eldonejo. Personoj el la Ĉina Esperanto-Ligo kaj El Popola Ĉinio esperantigis tekstojn transdonitajn de la Fremdlingva Eldonejo.

La  aperis la unua elsendo de semajnfina televid-ĵurnalo, preparita de El Popola Ĉinio.

Eksteraj ligiloj 

 Ĉina Interreta Informa Centro
 Blog
  Semajnfina televidĵurnalo, preparita de El Popola Ĉinio
 Katalogo de Heredaĵbiblioteko Hendrik Conscience
 'El Popola Ĉinio', plejparte kun plenaj enhavoj, en la ciferecaj kolektoj de Katolika Universitato de Lublin

Ĉinaj gazetoj
Esperanto-gazetoj
Esperanto-movado en Ĉinio
Katalogo de Heredaĵbiblioteko Hendrik Conscience (Esperanto-gazetoj)
Albany

Albany povas esti la jeno:
 Albany (Nov-Jorkio)
 Albany (Georgio)
 Albany (Okcidenta Aŭstralio)
 Albeno (Sud-Afriko) kaj
 Albany, administra centro de la malurba kantono Shackelford de Teksaso

Geografio de Usono
Mike Melvill

Michael MELVILL [majkel melvil] (naskiĝis en novembro 1941 en Johanesburgo, Sud-Afriko) estas provpiloto de Usono. La 21-an de junio 2004 li pilotis la unuan fojon private konstruitan kosmoŝipon SpaceShipOne en kosmon, kaj estis fare de NASA agnoskita kiel kosmonaŭto.

Eksteraj ligiloj 

 http://www.scaled.com/projects/tierone/melvill.htm  
 http://www.earthrounders.com/melvill.html  
 http://records.fai.org/pilot.asp?from=ga&id=707  
 http://www.dispatch.co.za/2004/06/24/Easterncape/bspace.html 

Usonaj kosmonaŭtoj
Flugpioniroj
Landa Kongreso de ELNA

La Esperanto-Ligo por Norda Ameriko havas ĉiujare ekde 1953 landan kongreson. La kongreson organizas Loka Kongresa Komitato (LKK), kun helpo de Komisiito pri Kongresoj. Kvankam plejofte en Usono, ĝi foje okazas en najbara lando, aŭ Meksiko aŭ Kanado. sed ne en aliaj kontinentoj.

Listo de Kongresoj

Eksteraj ligiloj 
 Kongresa Manlibro de ELNA
 Hejmpaĝoj de kelkaj lastaj kongresoj 

Esperanto-renkontiĝoj en Nordameriko
Bismarck (Norda Dakoto)

(prononcita BIZ-mark) estas la ĉefurbo de Norda Dakoto, ŝtato de Usono. Ĝi ricevis sian nomon pro la germana kanceliero Otto von Bismarck. Laŭ la popolnombrado en 2000 ĝi havis 55.532 loĝantojn. La loĝloko estas ankaŭ la ĉefurbo de la distrikto Burleigh.

Urboj de Norda Dakoto
Ĉefurboj de Usono
Bismarck
Berchtesgaden

Berchtesgaden estas komunumo en Germanio. Ĝi troviĝas en la distrikto Berchtesgadener Land kaj en la distriktaro Supra Bavario de la federacia lando Bavario. Fine de  la komunumo havis  loĝantojn.

La komunumo situas en la plej sud-orienta angulo de Bavario kaj de Germanio rande de la orientaj Alpoj. Sude situas Aŭstrio kaj la aŭstra urbo Salzburg.

Historio 
Berchtesgaden oni unuafoje dokumente menciis en 1102. Ĝis la sekularigo en 1803 ĝi estis aŭtonoma "Fürstprobstei" kaj tiel sendependa de Bavario kaj Aŭstrio. La longan sendependecon kaŭzis la ĉirkaŭaj Alpoj, kiuj ebligis facilan akiron nur denorde, kaj riĉajo akirita per salminejo.

La salriĉo tamen interesis la najbarojn Bavario kaj Salzburg. Inter 1803 kaj 1810 la regantoj plurfoje ŝanĝigis. Eĉ Francio regis Berchtesgaden dum unu jaro. De 1810 Berchtesgaden estis parto de Bavario.

La bavariaj reĝoj ofte vizitis Berchtesgaden kaj tio helpis al la vilaĝo, evoluigi la turismon. Ankaŭ verkistoj (ekzemple Ludwig Ganghofer) kaj pentristoj venis. Turismo evoluis je la tria plej grava branĉo de ekonomio.

Kiam la nazioj ekregis en Germanio, la vilaĝo iĝis fama pro la rezidejo "Aglonesto" (Obersalzberg aŭ Kehlstein), kie ofte loĝis Adolf Hitler. Tiun rezidejon li konstruigis sur grundposedaĵo de 57 historiaj bienoj, kaj igis forpeli la posedantojn, kiuj ne volis vendi la grundon.

Unu jaron antaŭ la okupo de Aŭstrio li diris al franca diplomato (André François-Poncet) je la demando "Ĉu vi havas "rigardon" (t.e. akir-celon) al Aŭstrio?": "Mi ne havas alian "rigardon" al Aŭstrio ol al tiu ĉi panoramo, kiun mi spektas el ĉi tiu domo!". Kiel baldaŭ poste montriĝis, tio estis mensogo.

Geografio 
En sudo de Berchtesgaden estas nacia parko, kie estas la lago Königssee kaj la monto Watzmann.

La vilaĝo Bischofswiesen estas en okcidento kaj en sudo Ramsau bei Berchtesgaden kaj Schönau am Königssee.

Hirschbichl (ankaŭ Mooswacht aŭ Hirschbühel) estas monta transpasejo en Aŭstrio sur alteco de 1183 metroj ĉe Berchtesgaden-aj Alpoj situante nur kelkaj dekoj da metroj sudoriente de la landlimo inter Salcburgio kaj Bavario. Ĉelime staras eksa doganejo kiu nun estas gastejo Alpengasthof kun kapelo konstruita en 1849.

Turismo 
Berchtesgaden vivas per turismo en la somero kaj vintro. Turistaj atrakcioj estas la "reĝolago" (Königssee), la salminejo kaj la "aglonesto" (Kehlsteinhaus).

Vidu ankaŭ 
 Berchtesgadenaj kondiĉoj

Distrikto Berchtesgadener Land
Urboj de Bavario
Columbus (Ohio)

Columbus [kolumbus] estas la ĉefurbo de la usona ŝtato (subŝtato) Ohio kaj de la ŝtata Kantono Franklin. Laŭ popolnombrado en 2000 ĝi havis  loĝantojn, tiel ĝi estas la plej granda urbo de la subŝtato. En la urbaro de Columbus tiam loĝis  homoj. Ĝi estas nomata laŭ Kristoforo Kolumbo.

Geografio 
Columbus situas en la centro de Ohio ĉe kunfluejo de 2 riveroj, 325 km sude de Detrojto.

Historio 

Post alveno de eŭropanoj la areo apartenis al Franca Imperio, kie oni okupiĝis pri peltoj. Ofte okazis militoj inter indianoj, angloj, francoj, fine en 1763 la britoj akiris la regionon. Baldaŭe ĝi estis parto de la sendependiĝanta Usono. En 1797 la unuaj domoj (ne kabanoj) estis konstruitaj en tiu loko havanta la loknomon "Franklinton", kiun la inundo forviŝis en la sekva jaro. Columbus fondiĝis en 1812 en la proksimeco en neloĝata arbaro. Post 4 jaroj ĝi jam iĝis ĉefurbo de Ohio. En 1831 la nacia ĉefvojo atingis Columbuson, dume precipe irlandanoj kaj germanoj alvenis. En 1837 la najbara Franklinton aliĝis al la urbo. En 1850 alvenis la unua trajno. Antaŭ la fino de la 19-a jarcento Columbus iĝis konata kiel la "Infanĉaro-ĉefurbo de la Mondo", krome diversaj ŝtalofabrikoj ekfunkciis. En 1913 katastrofa inundo detruis la najbarecon de Franklinton. De la fruaj 1990-aj jaroj Columbus kreskis por iĝi la plej granda grandurbo de Ohio. La urbego estas hejmo de la plej granda universitato de Usono.

Klimato 
En Columbus la averaĝa jara temperaturo varias inter 5 - -3 °C. La varmo kulminas en julio averaĝe kun 29 °C, la malvarmo kulminas en januaro averaĝe kun -6 °C. Jare oni kolektis precipitaĵojn preskaŭ 1000 mm. En ĉiuj monatoj pluvas, en vintro ankaŭ neĝas.

Trafiko 
Columbus havas internacian flughavenon kaj bonajn kontaktoj ĉefvoje kaj fervoje.

Vidindaĵoj 
 Kolumbusaj Bestoĝardeno kaj Akvario

Servoj 
 Ŝtata Universitato de Ohio

Ĝemelurboj 
  Ahmadabado, Barato
  Dresden, Germanio
  Ĝenovo, Italio
  Hefei, Ĉinio
  Herzlija, Izraelo
  Odense, Danio
  Sevilla, Hispanio
  Tajnan, Tajvano

Esperanto 

Ekzistas (en 2007) Esperanto Association of Central Ohio (Esperanto-Asocio de centra Ohio), kies adreso estas en Columbus. EACO

Famuloj 
 En ĉi-tiu urbo naskiĝis:
 en 1856 inventisto Granville T. Woods
 hungara-usona matematikisto Ákos Seress.

Urboj de Ohio
Ĉefurboj de Usono
Metropoloj
Setlejoj nomitaj laŭ personoj
Oklahomurbo (Oklahomo)

Oklahomurbo, origine angle Oklahoma City estas metropolo, la ĉefurbo de Oklahomo, ŝtato de Usono. Ĝi ankaŭ estas la ĉefurbo de Kantono Oklahoma.

Bazaj informoj 

 Areo: 1609 km²
 Loĝantaro: 643.648 (en 2017)
 Supermara alteco: 396 m
 Horzono: UTC-6h (en somero UTC-5h) 
 Poŝtkodoj:  
 Telefonkodo: 405

Geografio 
Oklahomurbo situas en montetaro en la meza landparto de Usono, en meza parto de la subŝtato.

Inter la urboj kaj vilaĝoj en la urba aglomeraĵo de Oklahoma City troviĝas Calumet.

Historio 
Oklahomurbo estis fondita en 1889. La urbo kreskis rapide; la enloĝantaro duobliĝis inter 1890 kaj 1900. Post ektrovo de nafto la urbo iĝis centro de petrolproduktado. Naftoputo funkciis longe eĉ apud la parlamento. En 1993 grandaj konstruadoj kaj renovigoj komenciĝis en la urbo. En 1995 la urbego situis en fokuso de la mondo pro bombatako, 168 homoj mortis.

Ekonomio 
Oklahomurbo havas unu el la plej grandaj brutomerkatoj en la mondo. Petrolo, tergaso, petrolaj produktoj kaj parencaj industrioj estas la plej granda sektoro de la loka ekonomio.

Klimato 
En Oklahomurbo la temperaturo averaĝe varias inter 10-22 °C. La varmo kulminas en aŭgusto rekorde 45 °C, la malvarmo kulminas en februaro rekorde -27 °C. Jare pluvas po 928 mm, en ĉiuj monatoj pluvas. La pluvo kulminas en junio kaj malkulminas en januaro. Dum la historio grandaj ŝtormoj ofte trafis la metropolon, ekzemple en 2013.

Vidindaĵoj 

 botanika ĝardeno

Famuloj
 Ralph Ellison

Ĝemelurboj 
 Hajkoŭo, Ĉinio
 Puebla, Meksiko
 Rio de Janeiro, Brazilo
 Tajnan, Tajvano
 Tajpeo, Tajvano
 Uljanovsk, Rusio
 Jehud, Izraelo

Fontoj 
 Képes Világatlasz ISBN 963 8475 38 2
 Al tiu ĉi artikolo aldoniĝis tradukaĵo helpe de WikiTrans, estis prenitaj nur tiuj frazpartoj, kiuj estis sencohavaj el anglalingva Vikipedio

Urboj de Oklahomo
Metropoloj
Ĉefurboj de Usono
Portlando (Oregono)

Portlando () estas la plej granda urbo en la usona ŝtato Oregono kaj ĉefurbo de la Kantono Multnomah. Portland ekzistas sur ambaŭ flankoj de la rivero Willamette, sude de la loko kie ĝi konektas kun la rivero Columbia. Portland estas la 2a plej granda urbo en la Pacifiko-Nordokcidenta regiono de Usono; nur Seatlo estas pli granda en la regiono.

Je julio 2005, la loĝantaron oni taksis je ,  pli ol la kvanto  je la kalkulado de aprilo 2000. La loĝantaro de ĝia aglomeraĵo estas proksimume 2 milionoj (la 24-a plej granda en Usono).

La kromnomo de Portland estas "La Urbo de Rozoj" (angle: The City of Roses) aŭ "La Roz-urbo" ("The Rose City"). La klimato estas ideala por kreski rozojn, kaj la urbo havas multajn roz-ĝardenojn, inkluzivante ĝian plej faman, la Internacian Roz-Testan Ĝardenon (International Rose Test Garden) en la Parko Washington.

Historio 
William Overton kaj Asa Lovejoy, migrantoj de la usona orienta marbordo, fondis la urbon je 1843. Overton vendis unu duonon de sia 640-akra (2.6 kvadrat-kilometra) sito de Lovejoy por 25 centojn, kaj poste vendis sian parton al Francis Pettygrove. Ambaŭ Pettygrove kaj Lovejoy volis nomigi la urbon laŭ siajn proprajn hejmurbojn: Pettygrove por Portland, Majno; Lovejoy por Boston, Masaĉuseco. Ili konsentis decidi la aferon per ĵeti moneron. Pettygrove venkis, kaj la urbo nomiĝis Portland.

Geografio kaj klimato 
La aglomeraĵo de Portland lokiĝas en la valo Willamette, en la norda parto de Oregono (inkluzivante la kantonoj Multnomah, Washington, kaj Clackamas), kaj la suda parto de Vaŝingtonio (la kantono Clark). La rivero Columbia formas la bordon inter Oregon kaj Vaŝingtonio.

Ĝia klimato estas temperata. Inter  kaj  de pluvo falas en unu jaro. 80% de la ĉiujara pluvo okazas inter novembro kaj aprilo. Dum la somero la klimato estas plej bela kaj seka. Malofte neĝas en Portland.

Transporto 
Portlando havas multampleksan sistemon de publika transporto. En 2008,  de ĉiuj veturoj en Portlando estis en publika transporto.

TriMet funkciigas la plimulton de la busservo kaj la tramsistemo, MAX (angle: Metropolitan Area Express). La MAX malfermiĝis en 1986 kaj nuntempe havas kvin liniojn, inkluzive de la plej nova, la Oranĝa Linio. TriMet ankaŭ funkciigas la WES Navetantan Fervojon ("WES Commuter Rail") ekde februaro 2009, kiu ligas Beaverton kaj Wilsonville.

La Urbo de Portlando posedas la Portlandan Tramon ("Portland Streetcar"), kiu servas du vojojn en la urbocentro.

Vidindaĵoj 
 Mill Ends Park

Servoj
 Reed College

Esperanto-movado 
La urbo gastigis la Universalan Kongreson en 1972, krom landajn kongresojn de ELNA en 1965 kaj 1984.

Nune, la ĉefa Esperanto-organizo en Portlando estas la Portlanda Esperanto-Klubo.

 

 
Urboj de Oregono
Ian Stevenson

Ian STEVENSON (naskiĝis la  en Montrealo, Kanado) estas parapsikologiisto, kiu esploras reenkarniĝon. Li faris esplorojn ĉefe pri asertoj de infanoj pri antaŭaj vivoj.

Eksteraj ligiloj
 http://www.healthsystem.virginia.edu/internet/personalitystudies  
 http://www.skepticreport.com/print/stevenson-belief-p.htm  
Forumo pri la temo (angle) 

Parapsikologoj
Kanadaj psikiatroj
Montrealanoj
Russ Williams

Russ WILLIAMS (naskiĝis la 4-an de februaro 1962) estas usona esperantisto kiu esperantistiĝis en 2003, kaj aktivis en la loka grupo  en Aŭstino, Teksaso kaj organizis la lokan kongresan komitaton por la Landa Kongreso de ELNA en 2005. Ekde decembro de 2005 li loĝas en Vroclavo, Pollando.

 Lia vikipediista nomo estas Goulo.
 Li verkis noticojn kaj artikolojn por gxangalo.com.
 Li kungajnis en LIRO-2004 pro traduko de "The Devil in the Belfry" de Edgar Allan Poe.
 Li subtekstigis la usonajn filmojn "La horoj" kaj "Estas mirinda vivo".
 Li fojfoje verkas Esperantajn komiksojn ĉe Ko Fight Club.
 Jen lia paĝo de utilaj Esperantaj ligiloj.

WILLIAMS, Russ
WILLIAMS, Russ
Samuel de Champlain

Samuel DE CHAMPLAIN (ĉ 1567 – ) estis franca geografo, kartografo, esploristo kaj fondinto de Kebekurbo, gajnante por si mem la kromnomon "Patro de Nova Francio". Li ankaŭ estis gravega por malfermi Nordamerikon al franca felokomerco.

Samuel de Champlain fondis Kebekurbon en 1608. Li tie pasis la vintron 1608-1609. La skorbuto mortigis multajn homojn.

En 1609, kun multaj indianoj (Montagnais, Algonkinoj), Li eliris al lago Champlain. Li batalis kontraŭ Irokoj. Li venkis sed la irokoj fariĝis malamikoj de francoj.

En 1615, li esploris Grandajn Lagojn de Nordameriko.

Eksteraj ligiloj 

 http://www.biographi.ca/EN/ShowBio.asp?BioId=34237 
 
 

Francaj esploristoj
Esploristoj de Kanado
Akadianoj
Francaj kartografoj
Misuro

Misuro nomiĝas
rivero en Norda Ameriko
subŝtato de Usono, pli ofte nomata Misurio.
Salem (Oregono)

[prononcita SEJ-lem] estas la ĉefurbo de la ŝtato de Oregono, kaj ankaŭ la ĉefurbo de la kantono Marion. Laŭ la popolnombrado de 2000 ĝi havis 136.924 loĝantojn. Ĝi lokiĝas meze en la Valo Willamette, prospera agrikultura areo. La nomo "Salem" devenas de la hebrea vorto "ŝalom" ("paco"). Ĝi lokiĝas ĉe koordinatoj .

Eksteraj ligiloj 
 oficiala retejo
 http://www.travelsalem.com 
 http://www.salemchamber.org 
 http://www.el.com/to/salem 

 
Urboj de Oregono
Ĉefurboj de Usono
Duke Ellington

"Duke" Edward Kennedy ELLINGTON ( en Vaŝintono –  en Nov-jorko) estis orkestrestro kaj pianisto.

Kariero 
Li kreis ĵazorkestron en 1924, kiun li direktis ĝis sia morto. Plurajn epokojn oni distingas en lia verko.

1°) 1924-1939. La stilo "jungle", la sono estas raŭka kaj voka per uzo de sordinoj "wa wa". Black And Tan Fantasy (1927), It Don‚t Mean A Thing (1932), Solitude (1934), Prelude To A Kiss (1938).

2°) 1939-1945. Kun Strayhorn Billy, kiu helpis Ellington-n ĝis sia morto en 1967. La orkestro adaptiĝis je la stilo "svingo". Koko, Concerto For Cootie (1940), Take The A Train (1941), Perdido (1942), Black, Brown And Beige (1944).

3°) 1946-1955. Ellington kreis impresionistajn verkojn kaj konĉertajn sekvojn sen forgesi siajn malnovajn temojn, kiujn li revizitis. Trumpet No End (1946), Transbleucency (1947), Perfume suite (1945), The Tattoued Bride (1950), Controversial Suite (1951).

4°) 1955-1974. "The Duke" denove kaj senĉese revizitis sian verkon, kaj oni ofte aŭdas lin je piano. Diminued And Crescendo In Blues (1956), A Drum Is A Woman (1956), New Orleans Suite (1972).

Duke Ellington estas unu el la plej gravaj kreintoj de la ĵazo. Li skribis belajn temojn kiujn subtile harmoniigis kun delikataj alojoj de sonoj, sen forgesi la svingon.

Vidu ankaŭ 

 3156 Ellington

Usonaj ĵazmuzikistoj
Usonaj pianistoj
Orkestrestroj
Arabaj ciferoj

La eŭropaj ciferoj, aŭ arkaike arabaj ciferoj, estas la formo de ciferoj dum la mezepoko prenita en Eŭropo de la ciferoj uzataj de la Araboj (devenantaj el la hindaj ciferoj), kaj post la Eŭropaj koloniismo kaj imperiismo disvastiginta al la tuta mondo, iĝante natura kromsignaro de multaj skriboj, ankaŭ de la Esperanta.

La eŭropa ciferaro konsistas el dek ciferoj uzataj en pozicia dekuma sistemo. La ciferoj estas
    0 1 2 3 4 5 6 7 8 9

En la deksesuma sistemo aldoniĝas la literoj A B C D E F kiuj utilas kiel ciferoj por montri la postajn valorojn.

<table border="1">
SignoNomo  Valoro
</td></tr>
0  Nul  Nenio
1  Unu  Malplureco
2  Du  Unu pli ol 1
3  Tri  Unu pli ol 2
4  Kvar  Unu pli ol 3
5  Kvin  Unu pli ol 4
6  Ses  Unu pli ol 5
7  Sep  Unu pli ol 6
8  Ok Unu pli ol 7
9  Naŭ  Unu pli ol 8
<tr><th colspan="3">Kromaj ciferoj por Deksesuma sistemo </td></tr>
A  A  Unu pli ol 9
B  B  Unu pli ol A
C  C Unu pli ol B
D  D  Unu pli ol C
E  E Unu pli ol D
F  F  Unu pli ol E
</table>

Oni skribas eŭropajn ciferojn demaldekstre-dekstren. Oni skribas arabajn ciferojn ankaŭ demaldekstre-dekstren samkiel hindajn ciferojn, sed oni skribas la arabajn literojn dedekstre-maldekstren.

Origine ĉi tiuj ciferoj venas el Hindio, kie ili formiĝis inter la 3-a jarcento antaŭ Kristo kaj la 5-a jarcento post Kristo. Ili venis al Eŭropo per la Araboj. (0 1 2 3 4 5 6 7 8 9)
Iliaj modernaj formoj en la plej uzata hindia skribo : ॰ १ २ ३ ४ ५ ६ ७ ८ ९
Iliaj modernaj formoj en la plej uzata araba skribo : ٩ ٨ ٧ ٦ ٥ ٤ ٣ ٢ ١ ٠ 
Modernaj formoj de la eŭropaj ciferoj pro komparo : 0 1 2 3 4 5 6 7 8 9

Arabaj ciferoj 

Arabaj ciferoj estas, proprasence, la formo de la ciferoj uzataj en la araba lingvo:
٩ ٨ ٧ ٦ ٥ ٤ ٣ ٢ ١ ٠
En Irano la ciferoj 4, 5 kaj 6 malsimilas kaj la jenaj estas uzataj :
۰ ۱ ۲ ۳ ۴ ۵ ۶ ۷ ۸ ۹

Tamen laŭ arkaika kaj evitinda tradicio, speciale malkonvena en Lingvo Internacia, iam oni per arabaj — aŭ, en esperanto eblus diri, arabidaj — ciferoj celas ĉiajn ciferojn uzatajn en pozicia dekuma nombrosistemo, senkonsidere de ilia aspekto; do ankaŭ la eŭropajn ciferojn.

Tiu uzo estas misgvida, ĉar tiu cifersistemo originis ne inter araboj sed inter hindoj (kaj la araboj do en tiu ĝenerala senco uzas la terminon hindaj ciferoj); la araboj dum la disvastiĝo de islamo kontaktis Hindion, trovis tie la sistemon kaj peris ĝin al Eŭropo. En suda kaj sudorienta Azio estas uzataj ĝis hodiaŭ aliaj formoj de tiuj ciferoj—vidu ekzemple Devanāgarī.

La unua mencio en Okcidento aperis en la Codex Vigilanus de hispana monaĥejo de la 9a al la 10a jarcentoj.

La rekomendinda termino en Esperanto estas eŭropaj ciferoj — laŭ la modelo de Komputada Leksikono, ReVo, NPIV. La termino eŭropaj ciferoj ankaŭ konformas al la nomo de tiuj ciferoj en la internaciaj normoj (ekz-e en Unikodo).

Vidu ankaŭ 
 Cifereca sistemo
 Romiaj ciferoj
 Grekaj numeraloj
 Cirilaj numeraloj
 Hind–araba nombrosistemo

Referencoj 

Numeralo
Kazimierz Badowski

La polo Kazimierz Badowski (naskiĝis en 1907 - mortis en 1990) estis fondinto de la pola komunista partio en 1918. Trockiisto kaj ankaŭ esperantisto, li kontribuis grave por la propagando de Esperantismo en la trockiistaro.

Li eskapis el koncentrejo naziisma kaj poste stalinisma. En la jardeko de 1950 la stalinistoj enprizonigis lin, kaj denove de 1964 al 1966, lige al la proceso de Jacek Kuron kaj Karol Modzelewski; dum sia proceso de 1964 Kazimierz Badowski klarigis, kiel la stalinistoj detruis la internaciumajn movadojn, trockiistan kaj esperantistan.

Vidu ankaŭ 
 Sennaciismo

Polaj komunistoj
Laborista Esperanto-movado
Polaj esperantistoj
Emil Cioran

Emile CIORAN [emil ĉoran] (, Răşinari – , Parizo) estis rumanidevena filozofo kaj eseisto. Post rumanlingvaj debutoj li verkis sian pluan verkaron franclingve. Li estas rimarkiginta sin per sia ege nihilisma, pesimisma, antinaskisma kaj malhela inspiro, kaj samtempe sia elstara stila talento kaj klarvida kaj subtila menso. Li verkis esence librojn de aforismoj.

Listo de libroj:
origine rumanlingvaj verkoj:
 Sur la supraĵoj de malespero
 La libro de la ŝajntrompaĵoj
 Larmoj kaj sanktuloj
 Sunsubiro de la pensoj
 Dogmolibro de la venkitoj
franclingvaj verkoj:
 Précis de décomposition (1949) (Traktato pri putriĝado)
 Syllogismes de l'amertume (1952) (Silogismoj de amareco)
 La Tentation d'exister (1956) (La tento pri ekzisto)
 Histoire et Utopie (1960) (Historio kaj utopio)
 La Chute dans le temps (1964) (Elfalo en la tempon)
 Le Mauvais Démiurge (1969) (La malbona kreanto-dio)
 De l'inconvénient d'être né (1973) (Pri la malavantaĝoj naskiti)
 Écartèlement (1979) (Kvarumado)
 Exercices d'admiration (1986) (Ekzercoj al admiro)
 Aveux et Anathèmes (1987) (Konfesoj kaj abomenoj)
 Entretiens (1990) (Kunparoloj)
 L'Ami lointain : Paris Bucarest (1991)

kelkaj citaĵoj (en ĉi tiuj ne troviĝas la nihilismaj!):
 Malplena tempo de meditado estas verparole la ununura tempo plena. Ni devus neniam honti pro akumulado de senuzaj momentoj. Senuzaj ŝajne, plenigitaj fakte. Mediti estas plejsupera liberokupo, kies sekreta scipovo perdiĝis.
 Se oni volas koni landon, devas oni legadi ties duarangajn beletristojn, kiuj kiel ununuraj spegulas ties veran naturon. La aliaj denuncas, aŭ transnobligas la senvalorecon de siaj samlandanoj: ili ne volas nek povas stari samterene kun tiuj. Ili estas malfidindaj atestantoj.
 Unusola afero gravas: lerni la scipovon esti malgajninto.
 Progreso-ideo estas la maljusteco, per kiu ĉiu generacio atencas la antaŭpasintajn.
 Feliĉa la tempo, kiam oni disponis pri lokoj kien fuĝi, kiam ili estis alireblaj akceptemaj! Ni estas je ĉio senigitaj, eĉ je dezerto.
 Iri en arbaro inter du heĝoj de filikoj aŭtune pompiĝintaj, tio konsistigas triumfon. Kiom kompare valoras laŭdoj kaj aplaŭdoj?

Eksteraj ligiloj 
 Planet Cioran  - Cioran.eu

Rumanaj verkistoj
Rumanlingvaj verkistoj
Franclingvaj verkistoj
Francaj filozofoj
Kontraŭnaskistoj
Entombigitoj en la tombejo de Montparnasse
Aforismistoj
Substantivo

Substantivo estas parolparto tre komuna en lingvo. En Esperanto, ili finiĝas per “‑o”, “‑on”, “‑oj”, aŭ “‑ojn” (do nomataj O-vorto ).  Pro tio, ili nomiĝas ankaŭ “o‑vortoj”, sed tiu termino validas nur por substantivoj en Esperanto.

La substantivoj ne fleksias laŭ nombro kaj kazo en ĉiuj lingvoj; en kelkaj ili fleksias ankaŭ aŭ anstataŭe laŭ aliaj kategorioj, ekzemple difiniteco, kaj en aliaj lingvoj ili tute ne fleksias, kiel en la japana.

Certaj konsideras pronomojn kiel subaron de substantivoj.

Klasifiko de substantivoj
En iuj lingvoj, seksoj estas atribuitaj al substantivoj, kiel viraj, inaj kaj neŭtraj. Alie, substantivojn oni povas dividi plurmaniere:

Propraj nomoj kaj komunaj substantivoj
Propraj nomoj
Nomoj de specifaj, unuopaj uloj, lokoj, aĵoj, ideoj, ktp.; Johano, Britio, Volapuko, ktp.
Komunaj substantivoj
Nomoj de kategorioj de uloj, lokoj, aĵoj, ideoj, ktp.; virino, valo, varo, virto, ktp.

Nombreblaj kaj nenombreblaj substantivoj 
Nombreblaj 
Tiuj, kiuj povas akcepti la finaĵon -j kaj adjektivojn kiel "pluralo" (multe-nombro): ekz. "homoj", "hundoj", "ideoj"
Nenombreblaj
Tiuj, kiuj ordinare ne akceptas la finaĵon -j; por multeco oni uzas ekz. "iom da" aŭ "multe da":  ekz. "akvo", "rizo"
Listo 
Jen estas malgranda listo por kompari la nombrojn de substantivoj de kelkaj lingvoj.

Kolektivaj substantivoj 
Esperanto ofte uzas la kolektivan sufikson -ar por produkti grandan nombron da derivitaj vortoj.

Konkretaj kaj abstraktaj substantivoj 
Konkretaj subtanticoj
Tiuj, kiuj estas fizike realaj kaj pri kiuj oni povas konscii per almenaŭ unu senso.
Abstraktaj substantivoj
Tiuj, kiuj estas abstraktaj ideoj. Plejofte kreitaj per la sufikso -ec: boneco.

Referencoj

Vidu ankaŭ 
 Genro
 Gramatika nombro
 Gramatika kazo
 Difiniteco

Gramatiko
Vortoj
Cathy Schulze

Catherine Louise SCHULZE (naskiĝis kiel Catherine Louise GIGLIOTTI la 4-an de novembro 1913 en New London, mortis 14-an de februaro 1999 en Hillsborough) estis usona esperantisto, plej fama kiel instruisto kaj subtenanto de Esperanto-instruado. Ŝi estis honora membro de la Universala Esperanto-Asocio. Ŝi mortis en sia hejmo en Hillsborough pro kancero.

Ŝi eklernis Esperanton en 1939-40 en Cseh-kurso instruita de Doris Tappan. Pro ties makartiisma sinteno ŝi foriris de la Esperanto-Asocio de Norda Ameriko kaj en 1952 aliĝis al la nova neŭtrala ELNA. En 1970 ŝi fondis la Esperanto-kursaron ĉe San Francisco State University. Ŝi ankaŭ fondis kaj dum multaj jaroj instruis la senpagan poŝtan kurson de ELNA, kaj kelkajn jarojn redaktis la ELNA Newsletter.

Donacoj kaj heredaĵo al ESF 
Ŝi ankaŭ grave subtenis la Esperanto-movadon finance, interalie starigante fonduson ĉe ELNA por helpi al nepagipovuloj veni al la kursaro kaj heredigante kun sia edzo William ĉirkaŭ tri milionojn da usonaj dolaroj al la Esperantic Studies Foundation. Tio permesas al ESF subvencii Esperanto-projektojn per ĉiujare ĉirkaŭ cent mil dolaroj, per kio estis financitaj interalie la retejoj edukado.net kaj lernu.net.

Pluraj memoraj artikoloj pri ŝi aperis en Esperanto USA (aprilo 1999).

Referencoj 

Usonaj esperantistoj
Nord-Amerika Somera Kursaro
Esperanto-mecenatoj
Halvao

Halvao estas delikata konfitaĵo el bakita miksaĵo de amelfaruno, sezama aŭ sunflora oleo kaj sukero aŭ mielo, farita en arabaj landoj, Turkio, kaj Grekio.
Ekzistas ankaŭ variaĵoj de halvao kun migdaloj aŭ pistakoj.

Referencoj

Vidu ankaŭ 
 518 Halawe

Dolĉaĵoj
Bulgara kuirarto
Greka kuirarto
Turka kuirarto
Balkana kuirarto
Ezofago

Ezofago (œsophagus) estas pli-malpli longa maldika tubo, kondukanta la nutraĵon de la gorĝo ĝis la stomako.

Ĝia interna surfaco estas kovrita ĉe la malpli evoluintaj bestoj per cilia epitelio, ĉe pli evoluintaj animaloj per plurtavola platĉela epitelio.

La suba parto de ezofago povas pligrandiĝi tiel formante kropon (ingluvies).

Digesta sistemo
Kropo

Kropo (ingluvies) estas la glandoriĉa flanka poŝo de la ezofago, servanta por provizora konservo de la nutraĵo (ringvermoj, krustuloj, insektoj, birdoj) kaj preparado al digestado (abeloj, birdoj).

 Ĝi estas ne okulfrape distingebla ĉe multaj fiŝomanĝantaj birdoj (ardeo, mevo).
 Ĝi estas forte distingebla ĉe la anserenoj, kokoformaj birdoj (Gallinoformes), papagoj.

La kropo havas gravan rolon ĉe la ido-prizorgo de la kolombedoj, ĉar la epiteliaj ĉeloj degeneras al kazeosimila, grasa materialo al la t.n. kropolakto, per kiu ili nutras la idojn.

vidu
 kropŝtopado de anseroj
 postkropo

Agrikulturo
Birda anatomio
Glando

Glando estas organo konsistigita de epiteliaj ĉeloj, kies funkcio estas sekrecii, tio estas produkti sekreciaĵon per sekrecio.
Laŭ la medio, al kiu la glando ellasas sian sekreciaĵon, oni distingas 3 grandajn kategoriojn de glandoj:

 la endokrinaj glandoj, kiuj elverŝas sian sekreciaĵon en la internan medion: sangon aŭ limfon (la prefikso "endo" devenas de la Greka ἔνδον kaj signifas "ene"). Tiaj glandoj estas senduktaj, kaj iliaj sekreciaĵoj nomiĝas hormonoj, substancoj kiuj specife agos al aliaj organoj aŭ histoj. Ĉe homo, la ĉefaj endokrinaj glandoj estas: la hipofizo, la tiroido, la paratiroidoj, la surrenaj glandoj.

 la ekzokrinaj glandoj, kiuj ellasas sian sekreciaĵon en la eksteran medion (sur la haŭton) aŭ en naturan kavon komunikiĝantan kun la ekstera medio, kiel ekzemple la digestotubon (la prefikso "ekzo" devenas de la Greka ἔξω kaj signifas "ekstere"). Plejofte ekzokrinaj glandoj elverŝas siajn sekreciaĵon eksteren pere de elsekrecia dukto (ekzemple la ŝvitaj, salivaj, larmaj glandoj) sed ili kelkfoje estas senduktaj (ekzemple la intra-epiteliaj glandoj ĉe la vira uretro). Ili povas sekrecii mukon, kutiklon, kalkon, gluaĵon, ŝpinaĵon (ŝpinglando), odoraĵon, stinkaĵon, lakton (laktoglando), sebon, venenon.

 la  amfikrinaj glandoj, kiuj estas samtempe endokrinaj kaj ekzokrinaj, jen ĉar ĝi enhavas ambaŭ tipojn da ĉeloj (ekzemple la pankreato, la gonadoj), jen ĉar ĝiaj ĉeloj havas ambaŭ funkciojn (ekzemple la hepato). La prefikso "amfi" devenas de la Greka ἀμφίς kaj signifas "ambaŭflanke".

 la salivaj glandoj, kiuj produktas likvaĵon, la salivon. La rolo de salivo estas humidigi la mukozojn de la supra digesta sistemo, partopreni en la unuaj etapoj de digesto kaj faciligi la progresadon de manĝaĵoj de la faringo al la ezofago kaj la stomako (eĉ eble kiel defenda rimedo). La salivaj glandoj estas glandoj kun eksokrina sekrecia reĝimo.

Plantaj glandoj produktas i.a. nektaron, juksekrecion (ekzemple: urtiko), glusekrecion (ekzemple: drosero)
Runŝtono

Runŝtono estas ŝtono kun hakitaj runoj. La formo de la runoj dependas de la fakto ke ili estis ĉefe tranĉitaj en ligno, sed nuntempe ili estas pli bone konataj pro la ŝtonoj -- ja multe pli daŭraj.

Plejofte, runŝtono estis farita memore al mortinto, sed okazis ke vivanto faris ĝin memore al si mem. La runŝtonoj de Skandinavio plej ofte estas faritaj de kristanoj, kaj ofte enhavas krucon aŭ alian kristanan simbolon; sed kelkaj esprimas la malnovan religion de la regiono. Multaj estis farataj dum la dua duno de la 11-a jarcento, ĝuste dum la tempo kiam la nova religio anstataŭis la malnovan.

Vidu ankaŭ 
 Bildŝtono

Eksteraj ligiloj 
 https://web.archive.org/web/20051224183955/http://www.archaeology.su.se/pdf/caugustsson.pdf
 http://home.no.net/ahruner/gotland.htm 
 http://www.arild-hauge.com

 
Ĝermana mitologio
Arkeologio en Eŭropo
Saksifragacoj

La saksifragacoj () estas planta familio el la dukotiledonaj angiospermoj. Tiu familio apartenas al la ordo saksifragaloj (Saxifragales). Ĝi enhavas ĉirkaŭ 40 genrojn kaj preskaŭ 780 speciojn. Ĝia tipa genro estas saksifrago.

Tiu familio enhavas herbojn, lianojn, kaj arbustojn. Multaj subfamilioj aperas kelkfoje ĉe kelkaj aŭtoroj aparte (filadelfacoj).

La floroj estas ofte kvinparta, radiosimetria. La folioj, infloreskoj estas diversaj.

Taksonomio 
Laŭ World Flora Online kaj The Plant List (19 maj. 2020), jen ĉi-sube la listo de la akceptitaj taksonoj, kaj ties Esperantaj nomoj:

Angiospermae - angiospermoj
Saxifragales Bercht. & J.Presl - saksifragaloj
Saxifragaceae Juss. - saksifragacoj
Astilbe Buch.-Ham. ex D. Don - astilbo
Astilboides Engl. - astilboido
Bensoniella C.V. Morton - bensonielo
Bergenia Moench - bergenio
Bolandra A. Gray - bolandro
Boykinia Nutt. - bojkinio
Cascadia A.M. Johnson - kaskadio**
Chrysosplenium L. - krizosplenio
Conimitella Rydb. - konimitelo
Darmera Voss - darmero
Elmera Rydb. - elmero
Hemieva Raf. - hemievo*
Heterisia Raf. ex Small - heterizio*
Heuchera L. - heŭŝero
Hieronymusia Engl. - hieronimusio
Hirculus Haw. - hirkulo*
Hydatica Necker ex S. F. Gray - hidatiko
Jepsonia Small - jepsonio
Leptarrhena R. Br. - leptareno
Leptasea Haw. - leptazeo*
Limnobotrya Rydb. - limnobotrio
Lithophragma (Nutt.) Torr. & A. Gray - litofragmo
Lobaria Haw. - lobario*
Micranthes Haw. - mikranteso
Mitella L. - mitelo
Mukdenia Koidz. - mukdenio
Neoboykinia H. Hara - neobojkinio*
Oreotrys Raf. - oreotriso
Oresitrophe Bunge - orezitrofo
Ozomelis Raf. - ozomelido
Pectiantia Raf. - pektiantio
Peltoboykinia (Engl.) H. Hara - peltobojkinio
Rodgersia A. Gray - rodgersio
Saniculiphyllum C.Y. Wu & T.C. Ku - sanikulifilo
Saxifraga L. - saksifrago
Saxifragella Engl. - saksifragelo
Saxifragodes D.M. Moore - saksifragodo
Saxifragopsis Small - saksifragopso
Spatularia Haw. - spatulario
Steiranisia Raf. - stejranizio
Suksdorfia A. Gray - suksdorfio
Sullivantia Torr. & A. Gray - sulivantio
Tanakaea - tanakao
Telesonix Raf. - telesoniko
Tellima R. Br. - telimo
Tetilla - tetilo
Therofon Raf. - terofono*
Tiarella L. - tiarelo
Tolmiea Torr. & A. Gray - tolmieo

*genro akceptita en TPL sed ne en WFO, kiu tamen akceptas ĝiajn speciojn.
**genro akceptita en WFO sed ne en TPL. Tamen laŭ WFO, estas neniu akceptita specio en ĝi.

Kelkaj genroj kaj specioj 
 saksifrago (saxifraga) multpetalaj rokplantoj
 saxifraga paniculata: la rozete starantajn foliojn ornamas rande kalko-sekrecioj
 saxifraga bulbifera: aksele formiĝas bulberoj. Vivas en sekaj arboj.
 Bergenia

Eksteraj ligiloj 
 http://delta-intkey.com/angio/www/saxifrag.htm  
 http://delta-intkey.com .

Referencoj 

Magnoliofitoj
Saksifragacoj
Plantofamilioj
Filadelfacoj

La Filadelfacoj (Philadelphaceae) estas familio de kornaloj, kiujn iu botanikistoj kunigas en la familio de hidrangeacoj.

En ĝi estis la sekvaj genroj:
Carpenteria
Deutzia
Fendlera
Fendlerella
Jamesia
Philadelphus - Filadelfo
Whipplea

Kornusaloj
Kluziacoj

La kluziacoj (), ankaŭ konataj kiel gutiferoj, estas planta familio el la dukotiledonaj angiospermoj. Tiu familio apartenas al la ordo malpigialoj (Malpighiales). Ĝi enhavas ĉirkaŭ 20 genrojn kaj preskaŭ 1050 speciojn. Ĝia tipa genro estas kluzio.

Tiuj plantoj kreskas ĉefe en la tropikoj kun multaj oleaj kaj rezinaj duktoj, ĉiamverdaj folioj. Multaj tropikaj plantoj donas gumon, oleon, balzamon. Ekzemplo de afrotropisa arbo el la kluziacoj estas Garcinia epunctata.

Taksonomio 
Laŭ World Flora Online kaj The Plant List (26 maj. 2020), jen ĉi-sube la listo de la akceptitaj taksonoj, kaj ties Esperantaj nomoj:

Angiospermae - angiospermoj
Malpighiales Juss. ex Bercht. & J.Presl - malpigialoj
Clusiaceae Lindl. - kluziacoj
Agasthiyamalaia S.Rajkumar & Janarth. - agastiamalajo
Allanblackia Oliv. ex Benth. - alanblakio
Astrotheca Miers ex Vesque - astroteko*
Calophyllum - kalofilo**
Chrysochlamys Poepp. - krizoklamido
Clusia L. - kluzio
Decaphalangium Melch. - dekafalangio
Dystovomita (Engl.) D'Arcy - distovomito
Garcinia L. - garcinio
Garcinia gardneriana - Bakupario
Garcinia humilis - Aĉaĉario
Havetia Kunth - havetio***
Havetiopsis Planch. & Triana - havetiopso
Lorostemon Ducke - lorostemono
Moronobea Aubl. - moronobeo
Myriandra Spach - miriandro*
Ochrocarpos Noronha ex Thouars - okrokarpo*
Oedematopus Planch. & Triana - edematopodo
Pentadesma Sabine - pentadesmo
Pilosperma Planch. & Triana - pilospermo***
Platonia Mart. - platonio
Quapoya Aubl. - kvapojo
Rheedia L. - redio
Symphonia L. f. - simfoniao
Thysanostemon Maguire - tizanostemono
Tovomita Aubl. - tovomito
Tovomitidium Ducke - tovomitidio
Tovomitopsis Planch. & Triana - tovomitopso

*Genro akceptita en TPL sed ne en WFO, kiu tamen akceptas ĝiajn speciojn.
**Tiu genro antaŭe estis lokita en la familio Clusiaceae, sed nun ĝi estas en la Calophyllaceae. En TPL, ĝi estas akceptita nur ĉe la Clusiaceae. En la pli nova WFO, la genro estas ambaŭe akceptita ĉe la Clusiaceae kaj la Calophyllaceae, tamen ĝiaj specioj estas akceptitaj nur ĉe la Clusiaceae.
***Genro akceptita en WFO sed ne en TPL. Tamen laŭ WFO, estas neniu akceptita specio en ĝi.

Kelkaj taksonoj 
 Platonia insignis, estas la sola specio de la genro Platonia.
 mangostano (Garcinia mangostana)

Referencoj 

Magnoliofitoj
Kluziacoj
Plantofamilioj
Afrotropisa flaŭro
Plantoj el la Pacifika ekozono
Palearktisa flaŭro
Kapsulo (frukto)

Kapsulo () estas malfermiĝa seka frukto, kiu enhavas ĝenerale multege da semetoj. Kapsulo evoluas el karpelaro kuniĝanta (ĉiuj la karpeloj estas algluitaj) unu aŭ plurajn kavojn. Kiel ĉiuj sekaj fruktoj ĝi spontane malfermiĝas, kiam ĝi estas seka.

Laŭ la malfermiĝo oni distingas plurajn specojn de kapsuloj:

 kun liniaj malfermiĝoj: tabako, genciano, ktp.
 kun lokaj malfermiĝoj: tulipo, lilio, violo, ktp.
 kun pintaj malfermiĝoj: dianto, papaveto, ktp.
 silikvo, dukarpela, duĉambra kapsulo, en kiuj la placentoj estas lokitaj sur meza, disiga vando, kiu restas post la defalo de la du valvoj (ĉefe ĉe la brasikacoj): brasiko, kolzo, ktp.
 silikveto, silikvo kiu estas preskaŭ tiel larĝa kiel longa: lunario, ktp.

 kovrilkapsulo, aǔ piksido, estas speciala tipo de kapsulo. La kapsulo havas semkamerojn, kiuj estas kovrataj de kovrilo. Tiaj kovrilkapsuloj troviĝas en minimume 17 plantfamilioj, i.a. ĉe Amarantacoj (Amaranthaceae), Berberisacoj (Berberidaceae), Kukurbacoj (Cucurbitaceae), Lecitidacoj (Lecythidaceae), Mirtacoj (Myrtaceae), Plantagacoj (Plantaginaceae) kaj Solanacoj (Solanaceae). 

Kelkfoje la kapsulo ekmalfermiĝas, dissendante subite la semojn for: violo, impatiento, ktp.

Notoj 

Plantomorfologio
Beaujolais

Boĵolezo () estas vinregiono en la mezorienta parto de Francio, norde de la urbo Liono, ofte rigardata kiel suda parto de la vinregiono Burgonjo. Ĝi estas montetaro ĉe la okcidenta flanko de la saona valo.

Vino 
Boĵoleza vino estas precipe ruĝa vino el la vitospeco gamajo (gamay). En la 1970aj jaroj boĵolezo iniciatis la modon de freŝaj vinoj, kun fruktaj, malpezaj gustoj, kaj tiel famiĝis. Freŝvinoj estas vendataj post dumonata maturiĝo, en la rikoltjaro, komence de la vintro. Tiuj boĵolezaj vinoj havas tipajn fragan kaj bananan gustojn.

Vinoj de iom supera kvalito ricevas la nomon vilaĝa boĵolezo (beaujolais villages). Superaj vinoj, konserveblaj ĝis kvar aŭ kvin jarojn, kun pli maturaj gustoj, vendiĝas sub la nomoj de la respektivaj produktaj vilaĝoj aŭ lokoj: Brouilly [bruji], Chenas [ŝena], Chiroubles [ŝirubl], Côte de Brouilly [kot de bruji], Fleurie [fleri], Juliénas [ĵiljena], Morgon [morgon], Moulin à Vent [mulen a ven], Régnié [renje], Saint Amour [sent amur].

Kutimoj 
Boĵolezo havas propran formon de la festo de militservantoj. Tiu festo okazas en januaro aŭ februaro laŭ la urboj.

20-jaruloj (iamaj militservontoj), 30-jaruloj, 40-jaruloj kaj tiel plu vestas sin per frako kaj cilindra ĉapelo. Ili mantenas bukedon kaj dancas tra la ĉefstrato, akompanate de muzikgrupoj kaj de paradknabinoj. Infanoj ĵetas paperpecetojn kaj krakfajraĵojn. Krome okazas malpli publikaj partoj: oficiala fotado, vizito al la tomboj de mortintaj samaĝuloj, granda kunmanĝo kun invititoj...

Ĉiuj festantoj rigardas sin samklasanoj. La klaso estas nomata laŭ la jarnumero: en jaro 2006a festas homoj naskitaj en 1986, 1976, 1966 kaj tiel plu. Ili estas anoj de la klaso 6a. Ofte nun ankaŭ infanoj 10-jaraĝaj aperas en la parado kaj inoj partoprenas, kvankam siatempe militservo ne koncernis ilin.

Dum la jardeko inter la festadoj, samaĝuloj konservas kontakton, kotizas al komuna kaso, periode kunvenas por manĝoj, kaj interhelpas sin, konsistigante iaspecan klubon.

Ekonomio 
En la boĵoleza valo ankaŭ estas etindustrio, kaj en la montaro estas bredado kaj forstoj.

Vidu ankaŭ 
 Vinberrikolto

Eksteraj ligiloj 
 http://www.beaujolais.com 
 http://www.beaujolais.net  
 http://www.vins-du-beaujolais.com 
 http://www.monts-du-beaujolais.org 

Francaj vinoj
Vinregionoj de Francio
Hiperiko

Hiperiko () estas genro el hiperikacoj, ofte uzataj kiel kuracplantoj, foje kiel ĝardenaj floroj.

Taksonomio 
Laŭ World Flora Online kaj The Plant List (28 maj. 2020), jen ĉi-sube la listo de la akceptitaj taksonoj, kaj ties Esperantaj nomoj:

Angiospermae - angiospermoj
Malpighiales Juss. ex Bercht. & J.Presl - malpigialoj
Hypericaceae Juss. - hiperikacoj
Hypericum L. - hiperiko

Kelkaj specioj 
 Hypericum androsaemum - berohava hiperiko
 Hypericum beanii
 Hypericum calycinum - kalika hiperiko
 Hypericum canadense - kanada hiperiko
 Hypericum erectum
 Hypericum elodes - marĉa hiperiko
 Hypericum hircinum - fiodora hiperiko
 Hypericum hircinum x androsaemum
 Hypericum hirsutum - vila hiperiko (vidu la ĉi-suban foton)
 Hypericum hookerianum
 Hypericum humifusum - kuŝanta hiperiko
 Hypericum x inodorum  - senodora hiperiko
 Hypericum linarifolium - linifolia hiperiko
 Hypericum maculatum - listela hiperiko
 Hypericum majus - kvinnerva hiperiko
 Hypericum montanum - monta hiperiko
 Hypericum mutilum - trinerva hiperiko
 Hypericum undulatum - onda hiperiko
 Hypericum patulum
 Hypericum perforatum - trapunkta hiperiko (vidu la ĉi-suban foton)
 Hypericum prolificum
 Hypericum pulchrum - svelta hiperiko (vidu la ĉi-suban foton)
 Hypericum tetrapterum - flugila hiperiko

Bildaro

Referencoj 

Hiperikoj
Trapunkta hiperiko

Trapunkta hiperiko aŭ sankt-johana herbo (Hypericum perforatum) estas kuracplanto, kiun laŭtradicie oni elŝiru dum la nokto de sankta-Johano festo, je la somera solstico.

Sur la rando de la vojetoj, en senkulturejoj, hiperiko trapunktata leviĝas ĝis 60 centimetroj de alteco. Plurjara planto kun rigida kaj branĉplena tigo, ĝi eligas varman kaj kvietigan odoron.

Ĝiaj maldikaj kaj longaj ovalaj folioj enhavas diafanajn punktojn, nomitaj "gasaj poŝoj", kiuj estas klare viditaj kiam oni metas la folion al la lumo.Ĝiaj orflavaj floroj montras kvin petalojn kaj multnombrajn stamenojn. Ili havas sekreciajn glandojn kiuj ruĝe koloras la fingrojn kiam oni ĉifas ilin. Ili floras supre de branĉetoj, de la malfrua printempo al frua somero. La frukto estas kapsulo kiu enhavas etajn semojn.

Kultivado 

Hiperiko trapunkta estas planto kiu eltenas la varmegon kaj malvarmon ĝis -15 gradoj. Ĝi prosperas en leĝeraj grundoj, malriĉaj kaj en plena suno.
Ni devas semi ĝin printempe, ĉar la semoj bezonas bonan lumon por ĝermi. Tiu planto resemiĝas aŭtune. Ĝiaj aeraj partoj malaperas vintre sed printempe ili rekreskas el la radiko.
Tradicie, oni rikoltas hiperikon la 24-an de junio je tagmezo. Fakte, oni povas rikolti ĝin ekde ĝia florado. Tranĉante la planton je 20 cm de la pinto, oni sekigas ĝin por fari infuzaĵojn aŭ tinkturojn. Ĝi devas konservi ĝian koloron kaj aromon.

Uzado en popolmedicino 
En popola medicino oni opinias, ke:
 sedativa, antidepresia, hiperiko trapunkta estas uzata en la ordinara depresio kaj vintra depresio pro sia agado sur melanino;
 ĝi ankaŭ kvietigas astmon, bronkiton kaj inflamon de la trakeo tra ĝiaj trankviligantaj proprecoj;
 kontraŭvirusa, ĝi influas herpeton, hepatiton B, gripon ...

La ago de la hiperiko trapunkta estas sentata post 15 tagoj de kuracado. La traktado daŭras dum tri monatoj kaj ne devus esti haltigita subite.

Uzaj singardoj 

Hiperiko trapunkta estas fotosentiviga, do ni devus eviti elmetadon al la suno dum oni uzas tiun planton.
En interna uzo, hiperiko trapunkta havas interagojn kun multaj medikamentoj (perbuŝaj kontraŭkoncipiloj, kontraŭdeprimiloj, kontraŭkoaguliloj ...). En kazo de kuracado, serĉu konsilon de via kuracisto aŭ apotekisto.

Eksteraj ligiloj 

 http://jama.ama-assn.org/cgi/content/abstract/287/14/1807 
 http://bmj.bmjjournals.com/cgi/content/full/313/7052/253?view=full&pmid=8704532 
 http://www.cc.nih.gov/about/news/press_room/2000/02_10_00_wortfinal.html  

Spicoj
Kluziacoj
Palearktisa flaŭro
Tekso-formiko

La tekso-formikoj (oecophylla) vivas kolonie en la tropikaj arbaroj de Afriko kaj Azio. Ĉiu kolonio konsistas el ĉirkaŭ 500.000 loĝantoj, generitaj de unusola reĝino.

Kiel en ĉiuj formikokolonioj regas tri kastoj: reĝino grandaj kaj malgrandaj laboristinoj. La grandaj laboristinoj plenumas la plej grandan parton de la laboro, nome provizas la nutraĵon kaj konstruas la neston. Ili ankaŭ zorgas pri la protektado de la nesto kontraŭ malamikoj, elĵetante metanalan acidon, kiu sekreciiĝas el venenoglando. Ĉiuminute, grandaj laboristinoj gutigas sukeran likvaĵon en la buŝon de la reĝino. Alia formiko demetas nutro-ovon, kiun la reĝino tuj glutas. Danke al tiu zorge adaptita nutraĵo, la reĝino demetas centon de da ovoj tage, kiujn la laboristinoj amasigas en la kov-ĉambroj.
La malgrandaj laboristinoj zorgas pri la ovoj: ili manĝigas kaj purigas la larvetojn. La maskloj malmulte partoprenas en la vivo de la kolonio. Ili forlasas ĝin tuj kiam ili fariĝas sekse maturaj por partopreni en la geedziĝoflugoj kune kun la ontaj reĝinoj. Iom pli poste ili mortas.

La tekso-formikoj konstruas siajn domojn aŭ nestojn per arbofolioj. Post kiam ili elektis taŭgan arbon, skipoj de laboristinoj kurbigas kaj kunigas la randojn de du arbofolioj, helpe de siaj fortegaj mandibloj, dum aliaj skipoj rapidas al la larvoĉambroj. Prenante larvetojn inter siaj makzelojili transportas ilin al la konstruejo. Tie la laboristinoj stimulas la larvetojn, iomete pinĉante ilin, por ke ili ekkudru silkan fadenon. Tuj poste ili movas la gluecajn larvojn sur ambaŭ randoj de ĉiu folio, kiun oni uzas kiel glu-tubon, ĝis tavolo de blanka silko kunigas la foliojn. Tiu silka teksaĵo ankaŭ utilas por konstrui rondajn enirejojn kaj eksterajn galeriojn por atingi la neston.

La tekso-formikoj konstruas centojn da nestoj, kiuj utilas kiel ŝirmejoj, vartejoj kaj gardolokoj. Dumtage la kolektantoj de nutraĵo patrolas sur ĉiuj folioj kaj la arboŝelo forpelante malamikojn, kaptante insektojn kaj rikoltante la mielon de la afidoj, kiujn ili bredas tiucele. Pro tia strikta kontrolado de la medio fare de la tekso-formikoj, la ĉinoj jam antaŭ 2300 jaroj rikoltis kaj vendis formikidojn, kiujn oni metis sur la citronarbojn, por ke la laboristinoj batalu kaj eliminu malutilajn insektojn. Tiu tekniko estas la plej malnova ekzemplo de biologia batalo kontraŭ malutilaj insektoj pere de aliaj insektoj en la tuta historio de agrikulturo.

aperis de Robert Roze, Francio por Kontakto 1999:2

Insektoj
Linacoj

La linacoj () estas planta familio el la dukotiledonaj angiospermoj. Tiu familio apartenas al la ordo malpigialoj (Malpighiales). Ĝi enhavas ĉirkaŭ 15 genrojn kaj pli ol 200 speciojn. Ĝia tipa genro estas lino, kiu estas la plej ampleksa genro el la familio, kun ĉirkaŭ 140 specioj.

Tiuj herboj estas ĉefe herbecaj aŭ malofte lignecaj: grandaj arboj de tropikaj klimatoj. La simplaj tutaj folioj preskaŭ ĉiuj estas alternaj, iufoje kun stipuloj.

Floroformulo K5C5A5-ooG(5)

Taksonomio 
Laŭ World Flora Online kaj The Plant List (29 maj. 2020), jen ĉi-sube la listo de la akceptitaj taksonoj, kaj ties Esperantaj nomoj:

Angiospermae - angiospermoj
Malpighiales Juss. ex Bercht. & J.Presl - malpigialoj
Linaceae DC. ex Perleb - linacoj
Anisadenia Wall. ex C. F. W. Meissn. - anizadenio
Cliococca Bab. - kliokoko
Durandea Planch. - durandeo*
Hebepetalum Benth. - hebepetalo
Hesperolinon (A. Gray) Small - hesperolino
Hugonia L. - hugonio
Indorouchera Hallier f. - indoruĉero
Linum L. - lino
Mesyniopsis W.A. Weber - meziniopso
Mesynium Raf. - mezinio*
Philbornea Hallier f. - filborneo
Radiola Hill - radiolo
Reinwardtia Dumort. - rejnvartio
Roucheria Planch. - ruĉerio
Sclerolinon C.M. Rogers - sklerolino
Tirpitzia Hallier f. - tirpicio

*Genro akceptita en TPL sed ne en WFO, kiu tamen akceptas ĝiajn speciojn.

Referencoj 

Magnoliofitoj
Linacoj
Plantofamilioj
Hjalmar Procope

Hjalmar PROCOPE (naskiĝis la 28-an de aprilo, 1868 en Helsinki, mortis la 24-an de septembro, 1927 en Borga) estis finna poeto, kiu verkis svedlingve.

Listo de verkoj 
 Mot öknen (1905)
 Röda skyar (1907)
 Vers och visa (1909)
 I sanden (1915)
 Eget och andras (1927)

Rete legebla en Esperanto 
 Novjara nokto 1714 

P