Veszprém (urbo)

Veszprém [vesprEm],  germane Wesprim aŭ Weißbrunn, latine Vesprim, slovake Vesprím estas urbo en Hungario, en regiono Meza Transdanubio, en departemento Veszprém, kies departementejo estas kun departementrajtoj, en Distrikto Veszprém, kies centro ĝi estas. Veszprém estas ankaŭ sidloko de ĉefdiocezo kaj signifa universitata urbo.

Situo
Veszprém situas sur montetoj de montaro Bakony, laŭ ĉefvojo kaj fervojo Budapeŝto-Graz.

Veszprém estas dividita de dolomitrokoj etendiĝantaj ĝis ĝia mezo kaj de la rojo Séd, kiu estas zigzaglinia, mallarĝa kaj kaprica. Veszprém montras sin plej bela de la 50 metrojn alta viadukto, kiun oni atingas venante el la direkto de la vilaĝoj Herend kaj Márkó. Herend havas la mondfaman porcelanmanufakturon kaj muzeon prezentantan ties produktaĵojn. Márkó havas eksterordinare ravan Kalvarion. Sube videblas la bele situanta bestoĝardeno kaj kiam ni rigardas sudorienten, la fortikaĵmuro ravas nin per siaj preĝejturoj kaj konstruaĵoj fortigitaj per murapogiloj. Preskaŭ ĉiuj zigzagaj, krutaj stratetoj kondukas al tiu direkto por ke, atingante la fortikaĵon de la departement-sidejo (nuntempe havanta ĉefepiskopan rangon), ni povu promenadi inter la barokaj konstruaĵoj. Tie ni povas rigardadi la episkopan palacon planitan de Jakab Fellner, la kapelon Gizella el la 13-a jarcento kaj la bazilikon fonditan komence de la jarmilo. Poste ni atingas tiun balustradon, kie la Ŝton-statuoj de reĝo Sankta Stefano kaj lia edzino, reĝino Gizella gardas la urbon kune kun la malantaŭ ili altiĝantaj jen malserenaj, jen blindige akrecaj montoĉenoj de montaro Bakony. 

Allogas nin por pli longa restado la speciala kolektaĵo de la Ekleziarta Muzeo, la gotika sanktejo kaj la subtemplo de la baziliko kaj apude la restaĵoj de rondkapelo de Sankta Georgo konstruita eĉ pli frue ol la baziliko. En la tri galerioj de la Domo de Artoj (Mûvészetek Háza) oni prezentadas internaciskalajn belartajn kaj metiartajn ekspoziciojn. Estas famaj la subĉielaj koncertoj kaj teatraj prezentadoj aranĝitaj antaŭ la statuo de la Sankta Triunuo, kune kun aliaj multspecaj spektendaĵoj de la fortikaĵo.
 
Revenante el la fortikaĵo ni povas supreniri al la gardista aŭ fajroturo (ĝi estas la kutima simbolo de la urbo kune kun la viadukto) kaj de ties teraso en klara vetero ni povas ĝui la panoramon de la tuta urbo kaj la montoj. En la teatro Petőfi, kiu estas taksita kiel juvelo de la hungara secesia konstruado, dum la tuta jaro oni povas spekti krom la prozajn teatraĵojn ankaŭ diversajn muzikajn prezentaĵojn, kiuj estas amuzaj ankaŭ por eksterlandanoj nekomprenantaj la hungaran lingvon.

Danke al internaciskalaj festivaloj de korusoj kaj orkestroj, de jaro al jaro pluraj ensembloj kaj solistoj de eŭropaj kaj transmaraj landoj prezentiĝas ĉi tie. Ankaŭ la konferencoj kaj renkontiĝoj aranĝitaj de la multfaceta universitato, la Akademia Komitato de Veszprém kaj la Muzeo "Dezsõ Laczkó", allogas kaj akceptas gastojn alvenantajn el la plej diversaj partoj de la terglobo.

Vidindaĵoj

Profanaj vidindaĵoj 
 
 Fortikaĵo de Veszprém
 Urbodomo de Veszprém
 Departementa domo (Veszprém)
 muzeo
 bestoĝardeno
 viadukto
 Teatro Petőfi (Veszprém)

Sakralaj vidindaĵoj 
 Baziliko de Veszprém, parte mezepoka, en 1910 novromanikiĝis
 Kapelo de Gizela (Veszprém)
 Kirko Stefano la 1-a (Veszprém)
 Preĝejo de Emeriko de Hungario (Veszprém)
 Preĝejo Sankta Ladislao (Veszprém)
 Kirko Sankta Margareta (Veszprém)
 Kirko Nomo de Sankta Maria (Veszprém)
 Preĝejo Patrono de Hungaroj (Veszprém)
 Preĝejo Reviviĝinta Kristo (Veszprém)
 Ĉefepiskopa palaco (Veszprém)
 Kalvinana preĝejo (Veszprém)
 Kalvinana preĝejo (Veszprém-Kádárta)
 Luterana preĝejo (Veszprém)

Eduko 
 Universitato de Panonio
 Teologia Altlernejo (Veszprém)

Famuloj 

 en Veszprém naskiĝis kaj mortis:
 advokato Ferenc Óvári
 kuracisto Ferenc Csolnoky
 en Veszprém naskiĝis:
 József Szigeti (aktoro)
 bestkuracisto József Hoffner
 fizikisto Jenő Fekete
 geografo Jenő Cholnoky
 historiistoj Lipót Óváry kaj László Solymosi
 kemiisto Péter Pulay
 kuracisto Ignác Sauer
 lingvisto Zsigmond Simonyi
 literaturhistoriisto Cyrill Horváth
 luterana episkopo Máté Haubner
 ministroj Dezső Kolossváry, István Mikola, Ferenc Ligetvári kaj Balázs Horváth
 poeto Sándor Endrődi
 politikisto Aladár Molnár
 primaso József Kopácsy
 rabeno József Schweitzer
 en Veszprém mortis:

 aktoroj Sándor Szoboszlai kaj Tibor Tánczos
 geologo Dezső Laczkó
 juristo Ignác Zsoldos
 episkopoj István Sennyey (1627), Zsigmond Kovács, László Tóth (episkopo), Márton Bíró kaj Nándor Rott
 inĝeniero Vencel Csibi
 kanonikoj János Magyar, Imre Szalay kaj Ignác Udvardy
 kemiistoj József Csetényi, Frigyes Henszelmann kaj Pál Káldi
 komponisto Ignác Ruzitska
 literaturhistoriisto Aladár Zlinszky
 muzikisto Antal Csermák
 ornitologo László Szemere
 pastro Sándor Kolossváry
 poeto Pál Ányos
 pentristo Tibor Kádár F.
 titulara episkopo Lajos Csapody

Famaj nomportantoj 
 Imre Veszprémi, skulptisto
 István Weszprémi, kuracisto
 Dezső Veszprémy, kuracisto

Partneraj urboj  
  la urbodistrikto Treptow-Köpenick de Berlino en Germanio
  Bottrop, Germanio
  Gladsaxe, Danio
  Ottignies-Louvain-la-Neuve, Belgio
  Passau, Germanio
  Senftenberg, Germanio
  Rovaniemi, Suomio
  Sfântu Gheorghe, Rumanio
  Tartu, Estonio
  Tirat-Carmel, Israelo
  Žamberk, Ĉeĥio

Esperanto en Veszprém
Tie okazis la 55-a Internacia Junulara Kongreso en 1999.
Longe vivis tie Bernard Golden.

Esperantistoj

Zsigmond Simonyi

Referencoj