Eŭforbio

Eŭforbio (Euphorbia) estas planta genro, kiu enhavas unu-, du- aŭ plur-jarajn herbojn kaj arbedojn, el kiuj kelkaj specioj estas kaktosimilaj, sed ĉiuj havas blankan latekson. 

Pluraj specioj kulturataj pro la brilkoloraj brakteoj (v. foto). Umbelsimila infloresko kun unuseksaj floroj.

Priskribo

Floraro 
Floraroj estas tre similaj kaj tiel nomata ciato. Ili konsistas el reduktitaj unuopaj floroj, kiuj havas nur unu ovolujon resp. stamenon. Krome ili portas altan folion. La frukto estas triparta kapsulo.

Substancoj 
La plantoj enhavas blankan sukon, kiu efikas irite. La suko estas plej ofte venena, sed ĉe kelkaj specioj povas esti fosforeska aŭ eĉ esti loĝata de parazitaj flagelatoj.

Specioj kaj disvastiĝo 

La latina nomo Euphorbia venas de Euphorbus, kuracisto de reĝo Juba 2a de Maŭretanio (ĉ.  50 a, K. ĝis  23/24 p. K.). Ĝin Linné donis en 1753 al la plantgenro. tipa specio estas Euphorbia antiquorum L.

Euphorbia estas unu el la plej grandaj kaj kompleksaj genroj de la planta regno.

Subtribo Euphorbiinae 
Kiel la  DNA-esploroj de  Steinmann & Porter 2002 kaj Bruyns & al. 2006 montris, la tiel nomataj stelitaj genroj ĉirkaŭ Euphorbia, nome Elaeophorbia, Endadenium, Monadenium, Synadenium kaj Pedilanthus estas profunde enplektita en la genro Euphorbia. La konsekvenco estis illian enordigon en Euphorbia. Escepte de la ankoraŭ ne prilaborita genro  Cubanthus ĉiuj anoj apartenas al de la subtribo Euphorbiinae de la genro Euphorbia. Post la enordigo de Cubanthus la genro Euphorbia estas monofila.

Subgenroj 
 Esula enhavas preskaŭ nur la iama genro Esula kaj kelkaj specioj de la iama subgenro Tirucalli. La plej multaj specioj stas herbaj kaj ne sukulentaj.
 Chamaesyce enhavas la iama subgenroj Chamaesyce, Agaloma kaj Poinsettia, respektive la iama sekcio Arthrothamnus, kies koralformaj specioj ne similas al Chamaesyce. Nur relative malmultaj specioj estas radik- aŭ trunksekulentaj.
 Euphorbia enhavas la iama subgenro Euphorbia, kiu nur enhavis la speciojn kun dornoj sur ŝildetoj, la iamaj genroj Elaeophorbia, la iamaj genroj Monadenium, Synadenium kaj Endadenium, la iama subgenro Lacanthis (kristdorno-parencoj)kaj la sudafrikaj specioj ĉirkaŭ Euphorbia sipolisii. Preskaŭ ĉiuj specioj estas sukulentaj.
 Rhizanthium entenas la plej multaj specioj de la iama sekcioj Anthacantha, Dactylanthes, Meleuphorbia, Treisia kaj Trichadenia. Ĉiuj specioj estas sukulentaj.

Specioj (elekto) 
En Mezeŭropo ekzistas jenaj specioj:
 Euphorbia acuminata LAM.: en la Viena Baseno invadita el la mediteranea regiono.
 migdalfolia Eŭforbio (Euphorbia amygdaloides L.)
 eĝa Eŭforbio (Euphorbia angulata Jacq.)
 aŭstra Eŭforbio (Euphorbia austriaca A. KERN.)
 griza Eŭforbio (Euphorbia canescens L.): ne certa en Aŭstrio
 krajna Eŭforbio (Euphorbia carniolica JACQ.)
 cipresa Eŭforbio (Euphorbia cyparissias L.)
 dolĉa Eŭforbio (Euphorbia dulcis L.)
 multkolora Eŭforbio (Euphorbia epithymoides L., sin. Euphorbia polychroma A. KERN.)
 azena Eŭforbio (Euphorbia esula L.)
 malgranda Eŭforbio (Euphorbia exigua L.)
 cerpfolia Eŭforbio (Euphorbia falcata L.)
 panona Eŭforbio (Euphorbia glareosa PALL. EX BIEB.)
  Euphorbia glyptosperma ENGELM.), en malsupra Aŭstrio
 Euphorbia helioscopia L.)
 kuŝanta Eŭforbio (Euphorbia humifusa WILLD.)
 Euphorbia lathyris L.): el la mediteranea regiono venanta ĝardenplanto
 brilanta Eŭforbio (Euphorbia lucida WALDST. & KIT.): en Panonio
 makulata Eŭforbio  (Euphorbia maculata L.)
 blankranda Eŭforbio (Euphorbia marginata PURSH): ornamplanto el  Nordameriko
 mirta Eŭforbio  (Euphorbia myrsinites L.): el la  mediteranea regiono
 kapklinanta Eŭforbio (Euphorbia nutans LAG.)
 marĉa Eŭforbio (Euphorbia palustris L.)
 ĝardena Eŭforbio (Euphorbia peplus L.)
 larĝfolia Eŭforbio (Euphorbia platyphyllos L.)
 ebenakreskanta Eŭforbio  (Euphorbia prostrata AITON)
 salikfolia Eŭforbio (Euphorbia salicifolia HOST)
 rok-Eŭforbio (Euphorbia saxatilis Jacq.): endemito de la nodorientaj Kalkalpoj
 Euphorbia seguieriana NECKER)
 serpenta Eŭforbio (Euphorbia serpens KUNTH)
 strikta Eŭforbio (Euphorbia stricta L.)
 turina Eŭforbio (Euphorbia taurinensis All.): Neophito el la medteranea regiono
 Euphorbia triflora SCHOTT, NYM. & KOTSCHY: nordorienta Italujo, okcidenta Slovenujo, Velebit-montaro.
 veruka Eŭforbio (Euphorbia verrucosa L.)
 vila Eŭforbio  (Euphorbia villosa WALDST. & KIT.)
 verga Eŭforbio (Euphorbia virgata WALDST. & KIT.)

Jenelekto de pliaj specioj (laŭ „World Checklist of Selected Plant Families“:
 Euphorbia abdelkuri BALF. F.; hejmregiono: Sokotro 
 Euphorbia actinoclada S. Carter; hejmregiono: Sudetiopio, Nordkenjo
 dornarbusta Eŭforbio (Euphorbia acanthothamnos HELDR. & SART. EX BOISS.); hejmregiono: Grekujo, Kreto, Egeo kaj Malgrandazio
 Euphorbia aeruginosa SCHWEICK.; hejmregiono: suda  Afriko
 Euphorbia aggregata A.BERGER
 Euphorbia albipollinifera L.C.Leach; hejmregiono: Sudafriko
 Euphorbia aleppica L., hejmregiono: mediteranea regiono ĝis Kaŭkazo
 Euphorbia alfredii RAUH; hejmregiono: nodokcidenta Madagaskaro
 Euphorbia antisyphilitica ZUCC.; hejmregiono: Meksikio kaj Usono
 senfolia Eŭforbio (Euphorbia aphylla BROUSS. EX WILLD.): ŝajne senfolia nanoarbo de la Kanariaj Insuloj (Teneriffa, La Gomera kaj Gran Canaria).
 malhelpurpura Eŭforbio (Euphorbia atropurpurea BROUSS. EX WILLD.): arbusta specio sur Tenerifo.
 balzama Eŭforbio (Euphorbia balsamifera AITON); Kanariaj Insuloj
 Euphorbia buruana PAX
 Euphorbia canariensis L.; Kanariaj Insuloj
 Euphorbia capitulata REICHENB.); hejmregiono: Balkana duoninsulo
 Euphorbia characias L.; hejmregiono: mediteranea regiono, Nordafriko
 Korala Eŭforbio (Euphorbia corallioides L.); hejmregiono: Italujo ka Sicilio
 Euphorbia cotinifolia L.:
 Euphorbia cotinifolia L. subsp. cotinoides (MIQ.) CHRISTENH.: ornamplanto kun ruĝbrunaj folioj el la Amazona regiono.
 Euphorbia deflexa SIBTH. & SM.; hejmregiono: Grekujo kaj Kreto
 arba Eŭforbio (Euphorbia dendroides L.): arboforma, sukulenteta specio el la mediteranea regiono, de Nordafriko ĝis proksima Azio
 Euphorbia dimorphocaulon P.H.DAVIS; hejmregiono: Kreto, Malgrndazio kaj Kipro
 Euphorbia dregeana E.MEY. EX BOISS.: koralforme arbusta specio de Richtersveld en in Namibio
 glatfolia Eŭforbio (Euphorbia glabrifolia VIS.)
 Euphorbia herniariifolia WILLD.; hejmregiono: Balkanio, Egeo, proksima Azio Vorderasien
 diversfolia Eŭforbio (Euphorbia heterophylla L.)
 Euphorbia hirsuta L.; hejmregiono: de la  Kanariaj Insuloj trans la mediteranea regiono ĝ Kartvelio
 Euphorbia leuconeura BOISS.; hejmregiono: Madagaskaro, kultivata kiel ornamplanto.
 Euphorbia melitensis PARL.; hejmregiono: Malto
 mieldona Eŭforbio (Euphorbia mellifera AITON); hejmregiono: Kanariaj Insuloj Madejro 
 Euphorbia microsphaera BOISS., hejmregiono: sudorienta kaj meza Azio* kristdorno (Euphorbia milii DES MOUL.): ŝatata kaj nekomplika ĉambroplanto.
 nica Eŭforbio (Euphorbia nicaeensis ALL.), hejmregiono: de  Nordafriko trans sudeŭropo ĝis Transkaŭkazio
 Euphorbia obesa HOOK. F.
 Euphorbia oblongata GRISEB.; hejmregiono: balkana duoninsulo, egeo kaj Malgrandazio
 * Rezineŭforbio, Euphorbia resinifera
 Euphorbia paralias L.
 belega Eŭforbio (Euphorbia pulcherrima WILLD. EX KLOTZSCH): ŝatata ĉambroplanto kun grandaj brakteoj.
 Euphorbia rechingeri W.GREUTER; hejmregiono: Kreto
 Euphorbia robbiae TURRILL); hejmregiono:  Turkujo
 Euphorbia sakarahaensis RAUH; hejmregiono: Madagaskaro
 Euphorbia segetalis L., hejmregiono: de Makaronezio trans la mediteranea regiono ĝis suda  Mezeŭropo
 Euphorbia spinosa L.; hejmregiono: mediteranea regiono
 Euphorbia sultan-hassei A.STRID ET AL.; hejmregiono: Kreto
 Euphorbia susannae MARLOTH; hejmregiono: kabprovinco
 Euphorbia taurinensis ALL.; hejmregiono: de Eŭropo , Kirpro kaj Transkaŭkazio
 Euphorbia terracina L.; hejmregiono: de Makronezio ĝis Hungario al la  mediteranea regiono kaj Arabujo
 krajonarbusto (Euphorbia tirucalli L.): Hejmregiono: suda kaj orienta Afriko kaj Madagaskaro
 trieĝa Eŭforbio  (Euphorbia trigona MILL.): Kaktoforma specio kun trieĝaj striktaj branĉoj
 Euphorbia valerianifolia LAM.; hejmregiono: orienta  Mediteranea regiono ĝis Irano.
 Euphorbia virosa WILLD.; hejmregiono: sudokcidenta Angolo ĝis Kabprovinco

Hybridigo 

Ekzistas naturaj hibridoj inter la multaj  Eŭforbio-specioj. 75 hibridaj formoj estas konataj ekzemple en Germanujo.

Referencoj

Literaturo 
 Botanica, Einjährige und mehrjährige Pflanzen, Über 2000 Pflanzenporträts, ISBN 978-3-8331-4469-1, paĝo 340 
 Meyers Taschenlexikon Biologie, In 3 Bänden, 3. zwjazk, ISBN 3-411-12033-9, paĝo 288 
 Ullstein Lexikon der Pflanzenwelt, 1973, ISBN 3-550-16019-4, paĝoj 492-493