alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
Kromio

Kromio (aŭ ĥromo, laŭ la greka χρῶμα, aŭ kromo) estas kemia elemento de la perioda tabelo kun la simbolo Cr kaj la atomnumero 24. Ĝi estas brila transirmetalo kun alta frostopunkto, utila en alojoj. Kromo havas nek odoron nek guston, kaj ĝi estas fleksiĝema. Ĝi estas la unika elemento de la perioda tabelo, kiu estas antiferomagneta ĉe la media temperaturo.

 Simbolo: Cr
 Atomnumero: 24
 Atompezo: 51.9961(6) g·mol−1
 Kemia Serio: transirmetalo
 Denseco: 7.19 g·cm−3
 Frostopunkto: 2180 K (1907 °C, 3465 °F)
 Bolpunkto: 2944 K (2671 °C, 4840 °F)
 Eltrovintoj: Louis-Nicolas Vauquelin kaj Johann Gottlob Lehmann

Historio 

La 26-an de julio 1761, Johann Gottlob Lehmann trovis oranĝkolora-ruĝan mineralon en Uralo, kiun li nomis Siberia ruĝa plumbo. Li pensis, ke tiu mineralo estis plumba kombinaĵo kun seleno kaj fero, sed ĝi estis plumba kromiato (PbCrO4), kiu nun nomiĝas krokoit (angle crocoite). En 1770, Peter Simon Pallas vizitis la saman ejon, kaj trovis tiun saman ruĝan "plumban" mineralon. Ĉi tiu mineralo estis tre utila kiel pigmento, do ĝia uzado kiel farbo populariĝis. Ankaŭ, flava koloro kreita de krokoito populariĝis kiel moda koloro.

En 1797, Louis Nicolas Vauquelin ricevis krokoiton. Li produktis kromian oksidon (CrO3) per miksado de crocoite kaj klorida acido (HCl). En 1798, Vauquelin produktis metalan kromon per lignokarba forno. Li trovis kromon en gemoj kiel rubeno kaj smeraldo. Li sukcesis izoli puran kromon.

Dum la 1800-oj, kromo estis uzata kiel farbo kaj tanada salo. Nun ĝia uzado estas primare (85%) en metalaj alojoj, aparte en rustorezista ŝtalo . Ĝi estas ankaŭ uzata en la kemiaj kaj metalaj industrioj.

Kromo nomiĝis pro la greka vorto "Chrôma" (kiu signifas koloro), ĉar estas multe da koloraj kombinaĵoj kun kromo.

Notoj

Vidu ankaŭ 
 Kromiato (kromia acido)
 Kromito (erco)
 Kalia dukromiato
 Natria dukromiato

 
Kemiaj elementoj
Metaloj
Cr

La literkombino havas plurajn signifojn:

 Cr estas simbolo por kromo je kemio.
 cr estas laŭ normo ISO 639 lingva kodo de la kria lingvo.
 CR estas laŭ normo ISO 3166 landokodo de Kostariko.
 .cr estas nacia domajno de la alta nivelo de Kostariko.
 CR estas kodo de provinco Cremona de Italio.
 CR estas Askia kodo por la reg-signo "ĉaretrevenigo".
Biocenozo

Biocenozo en ekologio estas la aro de la specioj, interrilatitaj, kiuj vivas en komuna kaj aparta biotopo, kaj tiel konsistigas ekosistemon.

Biocenozo estas ankaŭ priskribita kiel komunumo de plantoj kaj de bestoj el difinita biotopo, konstituante biologian sistemon regita de rilatoj de interdependeco. Tiu ĉi fonto aldonas : Oni apartigas fitocenozon por kumunumo de plantoj, kaj zoocenozon por komunumo de bestoj. La tutaĵo de biocenozo kaj de sia biotopo estas ekosistemo ( ankaŭ nomita : biogeocenozo aŭ geobiocenozo en la germana kaj slava scienca literaturo ).

Biocenozo de makroekosistemo ankaŭ estas nomata biomo. 

La biocenologio  estas la scienco kiu studas la biocenozojn.

Referencoj

Vidu ankaŭ 

Fitosociologio
Sintaksonomio
Sistemo
Planta komunumo

Ekologio
Beringa Markolo

La Beringa Markolo aŭ Beringa Strato estas markolo inter la plej orienta punkto de la azia kaj la plej okcidenta de la amerika kontinento, vasta ĉirkaŭ 85 km, kaj profunda 30-50 m.

Ĉi markolo interkonektas la Ĉukĉan Maron (parton de la Nordpolusa Maro) en la nordo kaj la Beringan Maron (parto de la Norda Pacifiko) en la sudo. Ĝi estas nomata laŭ Vitus Bering, dana eksploristo, kiu travojaĝis la markolon en 1728.

La Diomedo-insuloj troviĝas rekte en la mezo de la Beringa Strato.

Oni proponis konstruadon de ponto trans la Beringa Strato inter Alasko kaj Siberio (laŭ iuj nomata Interkontinenta Paca Ponto), kaj, alternative, de tunelo sub la markolo.

Dum la glaciaj epokoj, la areo de la markolo estis terponto konata kiel Beringa Tera Ponto aŭ Beringio.

Beringio en Esperanto 
En la kvina kanto de la verko de Abel Montagut nome Poemo de Utnoa okazas asembleo de la Gobanoj (eksterteranoj). Tie oni akceptas, ke oni plikuraĝigu la malfortigitan Utnoan (nome la ĉefrolulo Noa) pere de la drogo anoŭdo. Inna malsupreniras kaj liveras ĝin al Noa. Je ties efiko aperas antaŭ li la poeto Valmikio kaj poste la japana pentristo Hokusajo kiuj montras al li laŭvice la enormajn atingojn de la estonta homaro, se li sukcesas savi ĝin, nome, unue en Azio, kaj poste venas la vico de Fidiaso, kaj poste Maria Sklodovska, kiuj montras al Utnoa la mirindaĵojn de Eŭropo. La venontaj ĉiĉeronoj estas ankaŭ laŭvice unue Akenatono kaj poste Sunĝata Kejta kiuj omaĝas la historian gravon de Afriko. En Ameriko estas unue Nezaŭhtezoma la ĉiĉerono kiu vidigas la historicivilizan gravon de Beringio:

Referencoj
Krajono

Krajono estas skribilo konsistanta el grafita ingoto tenita ene de tubeto el ligno. Estas ankaŭ kolorkrajonoj faritaj el aliaj materialoj. Oni ĉiam povas forviŝi krajonajn skribitaĵojn aŭ desegnitaĵojn pere de skrapogumo, tio estas laŭokaze samtempe la ĉefa avantaĝo, aŭ la ĉefa malavantaĝo de krajono kompare al aliaj skribiloj.

Laŭ Francisko Azorín Krajono estas Desegnilo konsistanta el koloriga cilindreto en ligna cilindro aŭ prismo, foje en speciala ujo. Malforta minerao kapabla kolorigi paperon per streko. Li indikas etimologion el la franca craie (kreto). Kaj li aldonas la tipojn nigra, ruĝa, blua, litografa, paŝtela, karbokrajono, krajonakrigilo kaj plumbokrajono, kaj terminon krajonaĵo por "desegno farita per krajono".

Historio 
La hodiaŭa historio komenciĝas en 1564, kiam oni trovis uran grafiton en Borrowdale, Anglio. Tion uzis la ŝafistoj por marki la ŝafojn.

Unuafoje memoris pri krajonsimila ilo la svisa naturesploristo Conrad Gesner, kiu skribis en 1565 pri skribilo konsistanta el grafito prenita en ligno ujo. Oni rigardis tiutempe la grafiton speco de plumbo, Gesner estis la unua, kiu priskribis ĝin kiel mineralon.

La moderna krajono datiĝas de ĉ. 1790 kiam Conté en Francio kaj Hardtmuth en Germanio komencis produkti krajonojn pere de miksaĵo el grafito kaj argilo. Antaŭe ili estis faritaj el plumbo. (Ankaŭ uzatas de la artistoj bastonetoj de karbonigita evonimoligno.)

Kodigo 
Simboloj informas pri la "moleco" (aŭ "graseco") aŭ malmoleco (aŭ "malgraseco") de la krajono. Ne nur pri simpla moleco aŭ malmoleco temas, la molaj krajonoj eligas pli larĝajn kaj pli nigrajn strekojn, la malmolaj pli malfacile skribas pli mallarĝajn kaj pli brile nigrajn, aspektantajn grizece, strekojn.

La moleco-malmoleco dependas de proporcio de argilo, temperatura traktado.

Oni produktas ekde 1874 la t.n. inkokrajonon, kiu kontraŭstaras al la humideco.

Eŭropa sistemo 
 9H
 8H ege malmola
 7H ege malmola
 6H tre malmola
 5H tre malmola
 4H malmola
 3H malmola
 2H sufiĉe malmola
 H  sufiĉe malmola
 F
 HB la ordinara scpeco, meza
 B  sufiĉe mola
 2B sufiĉe mola
 3B mola
 4B mola
 5B tre mola
 6B tre mola
 7B ege mola
 8B ege mola
 9B

Usona kodigo 
Usona kodigo uzas numeron.

 Usono       Eŭropo
 #1     =     B
 #2     =    HB   (plej komuna)
 #2 1/2 =     F   (ankaŭ uzata 2 4/8, 2.5, 2 5/10, pro patento)
 #3     =     H
 #4     =    2H

Japana kodigo 
Japana kodigo estas laŭ Japana Industria Normo (JISS6006). Tamen ekde 1998 krajonoproduktantoj ne uzas JIS-markon kvankam ili produktas laŭ JIS. La kodigo diferencas al eŭropa kodigo.

 9H
 8H
 7H
 6H
 5H
 4H
 3H
 2H
 H
 F
 HB
 B
 2B
 3B
 4B
 5B
 6B

Plua legaĵo 
Gabriela Hrochová, Kolekti krajonojn, Monato, 9-a de majo 2017.

Vidu ankaŭ 
 Kolorkrajono
 Globkrajono
 Grifelo

Notoj 

Skribiloj
Komondoro

Komondoro estas unu el la praaj hungaraj ŝafhundoj. Ĝi estas grandkorpa, muskola, forta kaj kuraĝa hundo. Ĝian tutan korpon kovras longa, hirta, mola, feltema, lanosimila hararo. Ĝia koloro estas blanka, okuloj estas migdalsimilaj, malhelaj. Elstara ŝafhundo (gard-, pelhundo)

Vidu ankaŭ 
 Hungara ŝafhundo
 Kanisedoj

Eksteraj ligiloj 

 
 angle
 hungare 
 komondor en Franca
 Komondor-bildoj en guglo

Hundorasoj
Hungaraj bestoj
Ŝafhundoj
Kuvaso

La kuvaso (hungare kuvasz [kuvas]) estas ŝafhundo, kiu originis el Hungario.

Ĝi verŝajne alvenis kun la hungaraj triboj al la Karpat-baseno. Ĝi ĝenerale aspektas kiel komondoro (alia hungara ŝafhundo), sed la haroj estas paltaj, mallongaj sur la kapo kaj kruroj, sed ili flirtas en la malantaŭa parto de kruroj. La haroj estas longaj kaj ondaj alikorpe. Kapo estas longeca, kun delikata kliniĝi ĉevanga. Ĝiaj okuloj estas mezgrandaj, brunaj, fidelaj. Ĝia orelo estas V-forma, suben-kliniĝanta. La vosto de kuvaso estas delikata suben-direktita kun kliniĝo, ties haroj staras abunde, flirte. Blankkolora, tre bonega gard-hundo.

Eksteraj ligiloj 

 
 Informoj pri la hundo en la hungara lingvo 

Hundorasoj
Ŝafhundoj
Hungaraj bestoj
Ichetucknee (rivero)

La rivero Iĉituknio (en Angla lingvo "Ichetucknee" estas la plejkonserviĝa rivero en Florido. Ĝi estas konata ĉar ĝi havas klaregajn kaj malstreĉiĝajn akvojn. Multaj personoj vizitas la riveron kaj la fonton. Troviĝante en nordocentro Florido, ĝia nomo tradukas "kastorlageto".

Riveroj en Florido
Akvobubalo

La akvobubalo (Bubalus bubalis) estas orientalisa specio. Ĝi vivas sovaĝe en Hindio, Nepalo, Butano kaj Tajlando, endomigita en Azio, Sudameriko, Nord-Afriko kaj Eŭropo.

La klasifikado de akvobubalo estas debutita. Kelkaj aŭtoroj priskribas unu specion Bubalus arnee kun du subspecioj, la rivera (B. arnee bubalis) kaj la marĉa (B. arnee carabanesis) akvobubalo; multaj taksas ilin proksimaj parencaj, sed diversaj specioj.

La lakto de akvobubalo servas por la vera mocarelo.

Jen listo de la subspecioj:
specio : akvobubalo - Bubalus (Bubalus) arnee
 Azia bubalo aŭ natura akvobubalo (Bubalus arnee), nomata ankaŭ kiel Azia akvobubalo subspecio : bubalo (bubalo) arnio hindia - Bubalus (Bubalus) arnee arnee -
 subspecio : bubalo (bubalo) arnio cejlona - Bubalus (Bubalus) arnee migona
 subspecio : bubalo (bubalo) arnio asama - Bubalus (Bubalus) arnee fulvus
 subspecio : bubalo (bubalo) arnio bornea - Bubalus (Bubalus) arnee hosei
 subspecio : bubalo (bubalo) arnio mindora - Bubalus (Bubalus) arnee mindorensis

Bildogalerio

Vidu ankaŭ 
 Centra-hindoĉinaj sekaj arbaroj
 Kvazaŭĉiamverdaj arbaroj de la bramaputra valo
 Rizkampo

Eksteraj ligiloj 
 http://www.animalinfo.org/species/artiperi/bubaarne.htm 
 http://www.animalinfo.org 
 http://www.animalinfo.org]
 http://www.abc.net.au/creaturefeatures/facts/buffalo.htm

Aliaj projektoj 

Bovenoj
Mamul-nomenklaturo de Středa
Orientalisa faŭno
Juglando

Juglando estas:

 La genro juglando (Juglans) de arboj

 Nukso de juglandarbo aŭ juglandujo de la specio reĝa juglando (Juglans regia)
Juglando (genro)

Juglando, juglandarbo, juglandujo (science: Juglans) estas genro de falfolia, unuseksa arbo kun grandaj, pinataj duope kontraŭesidantaj, tre aromaj folioj. La stamenaj floroj staras en amento, la ina floro en fasko. La frukto evoluas el sube staranta ovario, kiu estas drupo kun ekstere verda, karneca, tavolo defalanta je maturiĝo. La verda kovraĵo evoluas ankaŭ el perigonio kaj hipsofolioj (folioj kreskantaj super la foliaro). Tiu arbo devenas el Malgrand-Azio.

La vorto juglando devenas el la latina Jovis glans, «jupitera glano».

 nigra juglando (Juglans nigra) estas arbo el Nordameriko kun plaĉa malhela trunkoŝelo kaj ligno uzata por meblofabrikado, kultivata en parkoj.
 reĝa juglando (Juglans regia) estas fruktoarbo multe kultivata pro la valora nukso, kies manĝebla kerno konsistas ĉefe el du grandaj karakterize falditaj kotiledonoj.

Referencoj 

Juglandacoj
Nearktisa flaŭro
Palearktisa flaŭro
Parazitologio

Parazitologio estas scienco pri la animalaj kaj vegetalaj organismoj (parazitoj). Tio ekzamenas la aspekton, evoluon, pliiĝon de parazitoj; la kaŭzitan damaĝon kaj ellaboras la protektajn metodojn.

 planta (vegetala) parazitologio esploras insektojn parazitantaj aŭ mortigantaj la damaĝbestojn. Ĝia tasko estas ekkono de la parazita faŭno kaj vivo de parazitoj; ellaboro kondiĉoj kaj metodoj de eble nenatura pliigo. Ekzameno de alilokaj (alilandaj) parazitaj kaj voraj insektoj kun eblo de ties alhejmigo.
 besta (animala) parazitologio.

Famaj parazitologoj 
 Stanislaus von Prowazek
Reĝa juglando

Reĝa juglando (Juglans regia) estas fruktarbo multe kultivata pro la valora nukso (juglando), kies manĝebla kerno konsistas ĉefe el du grandaj karakterize falditaj kotiledonoj. Ankaŭ ĝia ligno estas tre aprezata pro siaj karakterizaj 'desegnoj', kiuj valorigas ĝin en luksa meblofarado. Ĝi devenas el Malgrand-Azio.

Amentoj: Folio:

Referencoj

Eksteraj ligiloj 

 http://walnoten.nl 
 http://members.lycos.nl/DKG/vakartikels/1999/juglans_planten.htm 
 http://www2.dmu.dk/1_viden/2_Publikationer/3_temarapporter/rapporter/87-7772-430-5.pdf 
 http://ljohans.com/planteleksikon/frb16.html 

Juglandacoj
Judaj terminoj

Judaj terminoj estas esprimoj speciale uzataj en la juda religio. 

 Barmicvo
 Batmicvo
 Brit mila
 Eseno
 Fariseo
 Hagado
 Halaĥa'
 Ĥanuko
 Ĥasidismo
 Ĥedero
 Jom Kipur'
 Kabalo
 Koheno
 Koŝera
 Levido
 Levirato
 Mezuzo
 Midraŝ'
 Pasko
 Pentateŭko
 Pesaĥo
 Pidjon ha-ben
 Rabeno
 Roŝ Haŝana
 Sabato
 Sadukeo
 Sinagogo
 Ŝabat'
 Ŝofar'
 Talmud'
 Tanaĥo
 Targum
 Tora'

Judismo
Judismo
Árpád Göncz

GÖNCZ Árpád (naskiĝis , mortis  en Budapeŝto) estis hungara politikisto kaj la unua demokratie elektita Prezidento de Hungario (enposteniĝis inter kla jaroj 1990 ĝis 2000)

Vivo 

Li diplomiĝis en 1944 en la jura fako Scienca Universitato Pázmány Péter; samtempe li laboris ankaŭ en la Tutlanda Terkredit-Instituo ekde 1939. En 1944 li soldatiĝis, sed poste rifuĝis, kiam la taĉmento ekmarŝos al Germanio. Li partoprenis en la kontraŭstara movado, multfoje venis en sovetan kaptitecon, sed li ĉiam sukcesis eskapi.

En 1945 li aniĝis en la Sendependaj Etbienuloj, kie li elektiĝis prezidanto de la junulara sekcio, poste redaktoro de la gazeto Nemzedék (Generacio). Ĝis malfondigo de la partio li laboris kiel parlamenta sekretario, poste ĝenerala sekretario de la partio; poste li devis labori kiel help-laboristo, veldisto, tuboseruristo.

Ekde 1952 4 jarojn li studis en la Agrarscienca Universitato de Gödöllő.

Li laboris dum la hungara revolucio de 1956 en la Hungara Kamparana Asocio, post la malvenko de la revolucio (4-a de novembro li partoprenis en pretigo de memorandoj de Hungara Demokrata Sendependeca Movado. Li helpis venigi eksterlanden en 1957 la manuskripton de Imre Nagy, titolita „Defende de la hungara popolo". Li estis arestita maje kaj estis juĝita je ĝisviva karcero la 2-an de aŭgusto en 1958, sen donanta la eblecon por apelacio. Li partoprenis en marto 1960 en la malsat-striko de la Vác-a karcero. Li liberiĝis en 1963 per amnestio.

Liberiĝinte li estis faktradukisto de la Vesprema Pezkemia Esplorinstituto, poste laboris ĉe la Agropliboniga Entrepreno. Li sensukcese provis finstudi en Gödöllő, oni ekskludis lin. Ekde 1965 li estis liberprofesia (ne dependis de la ŝtato) verkisto, beletra tradukisto.

Ankaŭ li tradukis la libron de J.R.R. Tolkien: La Mastro de l' Ringoj (eldonita en Hungario en 1985) (sed la unuajn 11 ĉapitrojn tradukis Ádám Réz).

Li estis kunfondinto en majo 1988 de la Reto de Liberaj Iniciatoj, poste de la Asocio de Liberaj Demokratoj (ALD). Li estis ekde 1988 afergvidanto ALD, poste ekde 1989 membro de la Tutlanda Konsilo de ALD. Li estis kunfondinto de Historia Justiga Komisiono, poste ties vicprezidanto. Ekde 1989 estis prezidanto de la budapeŝta sekcio de la Ligo de Homaj Rajtoj. Li estis inter 1989 kaj 1990 prezidanto de la Hungara Asocio de Verkistoj, poste ties honora prezidanto. Ekde majo 1990 li parlamentaniĝis. Inter majo kaj aŭgusto 1990 li estis prezidanto de parlamento, inter 2-a de majo kaj 3-a de aŭgusto provizora respublika prezidento. Li estis inter 3-a de aŭgusto 1990 kaj 3-a de aŭgusto 2000 prezidento de la Hungara Respubliko.

Lia filino Kinga Göncz ankaŭ aktivas en politiko (Ministrino pri Egalŝanco ekde 2004-06-14).

Referenco

Eksteraj ligiloj 
 mencio en la retejo de la Hungaria Asocio de Verkistoj 
 biografio en la retejo de la oficejo de la Prezidento de Hungario

Hungaraj politikistoj
Prezidantoj de Hungario
Hungaraj parlamentestroj
Hungaraj tradukistoj
Hungaraj skoltoj
Felto

Felto estas neteksita ŝtofo, farita el kungluitaj kaj kunpremitaj haroj aŭ laneroj. Oni opinias, ke ĝi estas la plej unua teksaĵo de homaro, inventita de antikvaj tempoj en Centra Azio, Turkio, ĉar la plej malnova restaĵo trovita datiĝas de 6 500 jaroj a.K..

Vidu ankaŭ 

 Ĉapelo
 Feltaĵo
 Jurto
 Tekstilo
 Drapo

Aplikataj artoj
Materialoj
Ŝatokupoj
Santiago

Santiago (aŭ portugale São Tiago) estas la hispana nomo de la Sankta Jakobo, kaj mem estas nomo de viro en la hispana lingvo.

Urbo kaj provinco

Eŭropo 
 Santiago-de-Kompostelo, la ĉefurbo de Galegio, Hispanio
 Santiago-Pontones

Ameriko 
 Santiago de Cali - Kalio, Kolombio
 Santiago de Ĉilio, la ĉefurbo de Ĉilio
 Santiago de Kubo, urbo en Kubo
 Provinco Santiago del Estero, en Argentino
 Santiago del Estero (urbo), urbo en Argentino
 Santiago de los Caballeros, urbo en Dominika Respubliko
 Santiago (Nuevo León), komunumo kaj urbo en la subŝtato Querétaro de Meksiko
 Santiago de Querétaro, la ĉefurbo de subŝtato Querétaro de Meksiko
 Santiago, municipo en Brazila, subŝtato Suda Rio-Grando
 Santiago do Sul, municipo en Brazilo, subŝtato Sankta Katarino

Persono 
 Santiago Ramón y Cajal
 Santiago de Liniers

Cetere 
 Santiago aŭ São Tiago, insulo en Kabo-Verda Respubliko
 La Jakoba Vojo, galege Camiño de Santiago
Gargojlo

Gargojloj (laŭ la franca lingvo; vd. malsupren) aŭ akvosputiloj (laŭ la germana Wasserspeier) estas finaĵoj de akvo-defluilo, kondukantaj akvon foren de la tegmentaj defluiloj, ofte timige skulptitaj por forpeli la demonojn for de preĝejoj. Trans ĝia simbola signifo, ĝi estas nun aparte ŝatita kiel arkitektura kuriozaĵo.

Priskribo 

La funkcio de gargojlo estas forkonduki pluvakvon laŭeble for de la konstruaĵa fundamento. Laŭ PIV gargojlo estas Elstaranta kanaleto, ofte skulptita en formo de vomanta besto aŭ homo, el kiu la akvo de tegmentoj falas eksteren, distance de la muroj. Kaj de tie oni markas sinonimojn defluilo, vomtubo.

La nomo devenas la franca gargouille, origine signifanta gorĝo, komparu la latinajn gurgulio, gula, kaj similaj vortoj derivataj de la radiko gar = gluti, reprezenti la sonon de akvo. Laŭ Francisko Azorín gargojlo aŭ gargolo (!) estas Elstaranta tegmenta kanaleto. Li indikas etimologion el latina gargula (gorĝo).

Plej ofte, Gargojloj estas figuraĵoj groteskaj. Sanktan Romanon ("Romain") (631-641), la eksan kancelieron de Clotaire la 2-a, oni igis episkopo de Rouen. Malnova legendo de tie rakontas pri kiel li liberigis la regionon ĉirkaŭ Rouen de monstro nomata Gargouille.

La esprimo Gargojlo pli precipe aplikatas pri mezepokaj verkaĵoj, sed similaj troviĝas en ĉiuj epokoj. En Egiptio estas gargojloj por elĵeti la akvon uzatan dum la lavo de sanktaj kruĉoj; en helenaj temploj, la akvo de la tegmento fluis tra la buŝoj de leonoj. En Pompejo, granda kvanto da gargojloj terakotaj estis trovataj, formitaj laŭ la formo de diversaj bestoj.

Ĥimeroj 

Gargojloj sen akvoforgvidaĵo - do, pli ĝuste ĥimeroj - estis uzataj kiel dekoraĵoj en konstruaĵoj de la 19-a kaj 20-a jarcentoj en urboj kiel Novjorko (kie famas la aluminaj gargojloj sur la Chrysler Building), Ĉikago ktp. La ĥimero de Notre Dame ne estas gargojlo, nur imagu kiel ĝi kapablu forfluigi akvon. La misuzo de la vorto (anstataŭ ĥimero, monstro, drako) estas anglismo.

Bildogalerio

Vidu ankaŭ 
 Arkitekturo
 Mezepoko
 Ĥimero
 Ĥimero (arkitekturo)

Notoj

Eksteraj ligiloj 

 Multaj bildoj de monstroj, inter ili ankaŭ veraj gargojloj 
 en:Randall's Lost New York City  
 
 El ŝtontajlora metiejo

Arkitekturo
Skulptado
Kristanismo
Mitologiaj kreitaĵoj
Lautaro

Lautaro (1535 - 1557) estis mapuĉia militistestro dum la Araŭko-milito. Lia nomo en la mapuĉa lingvo estas Leftraru.

Je 1546 li estis kaptita de la militistoj de Pedro de Valdivia kaj restis malliberiginta de la hispanoj dum 6 jaroj. Oni nomigis lin Felipe Lautaro. Post lerni ĉion pri la hispanaj militaj stretegioj. Lautaro eskapis surĉevale kaj revenis al sia popolo. Lautaro instruis al la mapuĉoj pri ĉevalrajdado, kaj ankaŭ elpensis aron da novaj militist-teknikoj, speciale adaptitaj al la arbara tereno, kie troviĝas la hejmo de la mapuĉoj. Tiele li estris grandan militan rebelon kontraŭ la hispanoj, kiuj ĝis tiam, ĉiam venkis ĉie inter la riveroj Mapocho kaj Biobío. Je 1553, en la Tucapel Fortifikaĵo, Lautaro embuskis al Pedro de Valdivia, lin kaptis, kaj lin mortigis post tri tagoj je aĉegaj torturoj.

Poste li ekdetruis la hispanajn urbojn. Li dufoje brulis kaj ŝtelis el la urbo Concepción, tiame la plej grava urbo el la hispana sudĉilia urbaro. La hispana gubernatoro Francisco de Villagra kreis armeon por kontraŭbatali Lautaron, kaj venkis.

Post kelkaj jaroj, Lautaro rimarkis ke se la hispanoj apud Santiago sin montras fortaj, ili certe kapablus sendi novan armeon por batali la mapuĉojn, taj tiele, la mapuĉa popolo neniam havos pacon. Do, Lautaro komencis krei grandan armeon por detrui Santiagon kaj finfine forpeli la hispanojn el Ĉilio. La aliaj mapuĉaj ĉefoj, tamen, neis la subtenadon al Lautaro, ĉar milito tiel granda, ne enireblas en ilia komprenkapablo. Kiam la batalo jam komencis kaj Lautaro sukcese trairas norden detruante hispanajn urbojn, mapuĉa perfidulo helpas la hispanojn embuski Lautaron, proksime al Peteroa, nur 200 kilometroj sude al Santiago, Lautaro estis mortigita kune al siaj samlandanoj (1557).

Kvankam Lautaro malsukcesis en sia forpelado de la hispanoj. La Hispanoj post lia morto, ekantaŭzorgis je la fondado de novaj urboj kaj je la trairado tra la lando mapuĉia.

Militoj
Kvadoj

vidu ankaŭ kvado

La kvadoj, germane Quaden, estas sueba popoltribo el la ĝermanoj. Unuaj spuroj de ili aperis en la 21-a jarcento a.K. ĉe la rivero March. Ilia setlejo etendiĝis pli poste super la nuntempa okcidenta Slovakio. En tempo de imperiestro Antonino Pia, la romianoj enoficigas kvadan reĝon (monera surskribo rex Quadis datus) kaj uzas tiel sian influon al la tuta popolo. En la markomanaj militoj (166-180) ili estis gravaj aliancanoj de la markomanoj. En la 4-a jarcento oni mencias la kvadojn kun la sarmatoj; ilin venkas multfoje Romio. En la 6-a jarcento ili malaperas; supozeble ili asimiliĝis al lombardoj. Princo frua estis Agilulf.

Eksteraj ligiloj 
 http://www.aeiou.at/aeiou.encyclop.q/q071428.htm
Vandaloj

Vandaloj estis ĝermana popolo, kiu eble devenis de Vendsyssel en Norda Jutlando. Laŭ la unuaj mencioj ili vivis iam preter Odro kaj en la 2-a jarcento atakis kun aliaj ĝermanaj triboj Romion. La romianoj setligis ilin fine de la 2-a jarcento en Dakio. En la 4-a jarcento ili translokiĝis al Panonio. Ili fuĝis for de la hunaj atakoj al Gaŭlio, ĉirkaŭ 409 plu al Hispanio. La okcidentaj gotoj trudis al ili setladon en sudo de Hispanio; de tie, kun la alanoj, ili transmigris al Nord-Afriko (tra Ĝibraltaro) al areo de la nuntempaj Alĝerio kaj Tunizio. Tie ili venkadis Romion kun helpo de sklavoj kaj koloniistoj. Ili kreis en la konkerita teritorio sian ŝtaton kaj sub gvido de sia reĝo Gaisariks militmarŝis kontraŭ partoj de la Roma Imperio, ili en 455 prirabis Romon. Post morto de Gaisariks, ilia ŝtato malfortiĝis kaj en 534 la Bizanca militestro Belizar detruis ĝin. La vandaloj poste asimiliĝis al la loka popolo.

Asdingoj kaj silingoj estis parto de la ĝermana etno de vandaloj, kiuj vivis en teritorio kiu nun apartenas respektive al Rumanio kaj Hungario la unuaj kaj al Silezio la duaj.

Oni nomas vandalismo la sensencan detruadon de artverkoj kaj aliaj aĵoj. Tion disvastigis malamikoj de la vandaloj, la romianoj. Fakte, la vandaloj kunportis la artverkaĵojn kaj aliajn valoraĵojn kaj detruis nur minimume.

Vidu ankaŭ 
 Vandala Regno
 Vandalismo

Antikvaj etnoj
Markomanoj

Markomanoj (latine marcomanni) estis anoj de ĝermana tribo, kiu vivis inter la riveroj Elbo kaj Odro. Post la venko de Julis Ceasar super la markomanoj en 58 antaŭ nia erao, ili setlis en la areo de la nuntempa Ĉeĥio. Ili alianciĝis kun jasigoj kaj kvadoj kaj atakadis la limojn de Romio. Ili malaperis en la 4-a jarcento, verŝajne asimiliĝintaj al la bavaroj.

Ĝermanoj
Triboj
Gubernio Jamaguĉi

La gubernio Jamaguĉi (japane: 山口県 [jama-guĉi -ken]; Hepburn: Yamaguchi; Kunrei: Yamaguti) situas en la regiono Ĉugoku de Japanio. Ĝi konsistigas la plej okcidentan parton de la insulo Honŝuo, la plej granda japania insulo. La ĉefurbo de la gubernio nomiĝas Jamaguĉi.

Geografio

Urboj 
 Hagi
 Hikari
 Hofu
 Iŭakuni
 Kudamacu
 Mine
 Nagato
 Sanjo-onoda
 Ŝimonoseki
 Ŝunan
 Ube
 Jamaguĉi (gubernia ĉefurbo)
 Janai

Urbetoj kaj vilaĝoj 
 distrikto Abu
 Abu
 distrikto Kuga
 Ŭaki
 distrikto Kumage
 Hirao
 distrikto Kaminoseki
 Tabuse
 distrikto Oŝima
 Suo-oŝima

Gubernioj de Japanio
Klorofilo

Klorofilo aŭ Ĥlorofilo estas la ĉefa pigmento de la fotosintezantaj plantoj. Ĝi konsistas precipe el klorofilo-a, etparte el klorofilo-b (en la 2-a fotosistemo). La baza konsistaĵo de la molekulo estas la pirolringoj, el kiuj 4 formas porfirinan strukturon, kiun interligas magnezia atomo (tiel parencas al hemoglobino, ĉe kiu anstataŭ Mg interligas feratomo.) Tiu estas la hidrofila parto de la klorofila molekulo, al kiu ligiĝas la fitol-alkoholo (tiu ĉi estas la hidrofoba parto). Ĝi bone solviĝas en alkoholo, acetono, etero, benzolo. La solvaĵon de la klorofilo karakterizas fluoreskado je viola radiado. La absorba maksimumo de klorofilo-a troviĝas ĉe 430, 663 nm, la fluoreska maksimumo ĉe 668 kaj 723. La absorba maksimumo de klorofilo-b troviĝas ĉe 455, 644 nm, la fluoreska maksimumo ĉe 649.

Ĉe brunalgoj kaj silikataj algoj (Bacillariophycae) troviĝas eĉ klorofilo-c.

Ilin malkombinas la klorofilazoj, sed ili (kaj la akompanaj pigmentoj) estas eltireblaj el verda folio per aceton-eter-miksaĵo.

Ilia E-numero estas E140.

Referencoj 

Kemiaj kombinaĵoj
Biologaj pigmentoj
Fotosintezo
Kolorigiloj
Mangano

Mangano estas kemia elemento de la perioda tabelo kun la simbolo Mn kaj la atomnumero 25. Ĝi estas grizeta transirmetalo kiu estas tre frakasiĝema. Tamen, oni uzas manganon en la produktado de ŝtalo kaj aliaj alojoj.

Mineraloj
 Manganito

Bildaro

Vidu ankaŭ 
 Johan Gottlieb Gahn (1745-1818)
 Izotopoj de mangano
 Kemio
 Listo de kemiaj elementoj laŭ nomo
 Listo de kemiaj elementoj laŭ simbolo
 Listo de kemiaj elementoj laŭ atomnumero
 Kalia permanganato
 Natria permanganato
 Magneto

Eksteraj ligiloj 
 http://www.webelements.com/webelements/elements/text/Mn/index.html 
 http://www.manganese.org 
 http://environmentalchemistry.com/yogi/periodic/Mn.html 
 http://dx.doi.org/10.1016/j.mehy.2005.01.043 

Kemiaj elementoj
Metaloj
Mangano
Co

La literkombino havas plurajn signifojn:

 Co estas simbolo por kobalto je kemio.
 CO estas karbona monoksido je kemio.
 Co estas nomo de litero "C" en Esperanto.
 co estas laŭ normo ISO 639 lingva kodo de la korsika lingvo.
 CO estas laŭ normo ISO 3166 landokodo de Kolombio.
 .co estas nacia domajno de la alta nivelo de Kolombio.
 CO estas Koloradio - usona ŝtato.
 CO: Centra Oficejo, v. Esperantista Centra Oficejo (EdE-C).
 CO: Centra Oficejo de UEA en Roterdamo
 CO estas kodo de provinco Como de Italio.
 En geometrio, Co estas simbolo de Bowers de kubokedro.
Kobalto

Kobalto estas kemia elemento de la perioda tabelo kun la simbolon Co kaj la atomnumero 27. Ĝi estas bluetarĝent-kolora transirmetalo kaj estas forte feromagneta. Oni povas uzi kobalton en la produktado de multaj alojoj. Kobalto uzatas por la fabrikado de litia-jonaj akumulatoroj. Oksidoj de kobalto, sub la formo de pigmentoj, produktas la koloron de kobalta bluo.

Saloj 
 Kalia kobaltonitrito

Bildaro

Vidu ankaŭ 

 Kobaltkrajono
 Koboldo - origino de nomo
 Listo de kemiaj elementoj laŭ nomo
 Listo de kemiaj elementoj laŭ simbolo
 Listo de kemiaj elementoj laŭ atomnumero

 
Kemiaj elementoj
Metaloj
1970-aj jaroj



Eventoj 
 1972: 11 israelaj sportistoj en la Somera Olimpiko 1972 preniĝas ostaĝoj kaj sekve murdiĝas 
 1973: januare Britio, Danio kaj Irlando aliĝas al la Eŭropa Ekonomia Komunumo; aŭtune la naftoprezo ĉie draste altiĝas sekve de la milito de Jom Kippur
 1974: finiĝas la skandalo Watergate
 1975: komenciĝas la Libana interna milito
 1976: post aresto de la Bando de la Kvar definitive finiĝas la Kultura Revolucio en Ĉinio
 1977: serio de murdoj de germanaj ŝtatfunkciuloj fare de maldestre ekstremistaj teroristoj en Germanio
 1978: Irana revolucio
fine de la jardeko: ekesto de la verduloj, de organizita protesto kontraŭ civila uzo de atomenergio kaj nukleaj armiloj

Inventaĵoj kaj malkovraĵoj 
 Komputikaj firmaoj Mikrosofto kaj Apple estas fonditaj.

Gravaj personoj

Politiko (kompreneble nur elekto) 

 Salvador Allende
 Jasir Arafat
 Menaĥem Begin
 Jean-Bédel Bokassa
 Willy Brandt
 Leonid Breĵnev
 Johano Karlo la 1-a
 Jimmy Carter
 Fidel Castro
 Gerald Ford
 Francisco Franco
 Indira Gandhi
 Valéry Giscard d'Estaing
 Muamar Kadafi
 Hua Guofeng
 Erich Honecker
 Ĉiang Kai-ŝek
 Ruhollah Ĥomejni
 Bruno Kreisky
 Gamal Abdel Nasser
 Olof Palme
 Augusto Pinochet

 Saddam Hussein
 Helmut Schmidt
 Haile Selassie
 Mobutu Sese Seko
 Margaret Thatcher
 Deng Ŝjaŭ Ping
 Mao Zedong
 Kim Il-sung
1960-aj jaroj



Eventoj 
 Kultura Revolucio okazis en Ĉinio kun politika kaj ekonomia ĥaoso.
 Berlina Muro estis konstruita en 1961.
 Vjetnama milito komenciĝis.
 John F. Kennedy kaj Martin Luther King mortis.
 La nacia flago de Kanado kun folio de acero estis adoptita la 15-an de februaro de 1965.
 Inkubo, la unusola filmo tute en Esperanto, estas farita en 1965.
 Televida serio Star Trek unue montrita.
 Komenco de GLAT-movado en Usono, seksa revolucio
 La Trankvila revolucio komenciĝis en Kebekio.
 Studenta movado de 1960-aj jaroj en Germanio

Inventaĵoj kaj malkovraĵoj 
 Rokmuziko estas disvolvata. The Beatles pasis Elvis Presley iĝante la plej populara muzikgrupo tutmonde.
 Sovetio lanĉis unuajn viron kaj virinon al ĉirkaŭtera orbito.
 Usonaj astronaŭtoj veturigis spacoŝipojn al la Luno. (Vidu Projekto Apollo.)
 ARPANET starigita, kiu poste evoluis al la moderna Interreto.

Gravaj personoj 
 Leonid Breĵnev
 Charles de Gaulle
 Jurij Gagarin
 Imperiestro Hirohito de Japanio
 John F. Kennedy
 Mao Zedong
 Marilyn Monroe
 Pelé
 Elvis Presley
 Charles Schulz
Mn

La literkombino havas plurajn signifojn:
mN estas simbolo de mezurunuo milineŭtono kiu estas 10−3 neŭtonoj.
MN estas simbolo de mezurunuo meganeŭtono kiu estas 106 neŭtonoj.
Mn estas simbolo por mangano je kemio.
mn estas laŭ normo ISO 639 lingva kodo de la mongola lingvo.
MN estas laŭ normo ISO 3166 landokodo de Mongolio.
.mn estas nacia domajno de la alta nivelo de Mongolio.
MN estas Minesoto - usona ŝtato.
MN estas kodo de provinco Mantova de Italio.
Nikelo

Nikelo (latine niccolum) estas kemia elemento de la perioda tabelo kun la simbolo Ni kaj la atomnumero 28. Ĝi estas arĝent-kolora transirmetalo. Ĉefe, ĝi estas valora pro sia uzo en alojoj (ekz. en multaj rustorezistaj ŝtaloj).

Bildaro

Vidu ankaŭ 

 Izotopoj de nikelo
 Kemio
 Kupronikelo
 Listo de kemiaj elementoj laŭ nomo
 Listo de kemiaj elementoj laŭ simbolo
 Listo de kemiaj elementoj laŭ atomnumero

Kemiaj elementoj
Metaloj
Torĉo

Torĉo estas portebla fonto de fajro, uzata por ilumini. Plej ofte la torĉo estas lignobastono ĉirkaŭvolvita de ĉifono saturita de flamiĝemaĵo (vakso, rezino aŭ peĉo tenata en torĉingo (fera ringo sur la muro)).

La torĉo estas simbolo de libereco; po du torĉoj kruciĝantaj kaj inversaj estis funebraĵoj sur ŝipoj grekaj kaj romiaj.

La olimpika torĉo estas uzata por ekflamigi la Olimpikan fajron.

Vidu ankaŭ 
 lumigo
 sveda torĉo

Lumfontoj
Iloj
Alain Bombard

Alain BOMBARD (naskiĝis la  en Parizo, mortis la ) estis franca biologo, kuracisto, fama vojaĝisto kaj politikisto. En la jaro 1952 li faris eksperimenton pri elvivado kaj transnavigis la Atlantikan Oceanon de Kanariaj Insuloj ĝis Barbadoso en unupersona enblovebla gum-boato kun velo dum 65 tagoj, havante preskaŭ neniom da manĝaĵoj kaj trinkebla akvo. Li havis memfaritan fiŝkaptilon kaj manĝis la fiŝon, kiun li kaptis dum sia vojaĝo. Krome, li kaptis planktonon per la reto, kiun li produktis el kuracista bandaĵo.

Eksteraj ligiloj 

 Esperantlingva recenzo pri Memvola ŝippereulo

Francaj politikistoj
Membroj de la Eŭropa Parlamento
Marfluo

Marfluo estas pli-malpli daŭra fluo de akvomaso tra malsamtemperatura ĉirkaŭanta oceana akvo.Ĝi portas malvarmajn akvojn en varmaj maroj kaj male. La ekziston de fluoj kaj iliaj movodirektoj kaŭzas la froto inter moviĝantaj masoj akva kaj aera, suno-lunaj flusoj kaj malflusoj, diferenco de la tensioj en la profundo de la akvo kaj tera rotacio.

Marfluoj povas flui milojn da kilometroj. Ili tre gravas por priskribi la klimatojn de la apudaj kontinentoj. La eble plej konata ekzemplo estas la Golfa Marfluo, kiu igas la nord-okcidentan parton de Eŭropo multe pli milda ol iu ajn alia regiono sur la sama latitudo estas. La graveco de marfluoj ankaŭ prezentiĝas per la El Niño-efiko, en kiu la nedaŭra inversiĝo de marfluo okazigas klimato-ŝanĝojn en Sudameriko, kies efikoj etendiĝas ĝis Aŭstralio.

Marfluoj sub la surfaco de la oceano, kaŝiĝantaj antaŭ facila percepto, nomiĝas submaraj riveroj.

Marfluoj tre gravas ankaŭ por la evoluo de multaj vivaĵoj. Fama ekzemplo por tio estas la vivciklo de la angiloj.

Gravaj marfluoj inkluzivas:

Arkta Oceano 
 Orient-Gronlanda Marfluo
 Norvega Marfluo

Atlantiko 
 Labradora Marfluo
 Golfa Marfluo (aŭ Nordatlantika Marfluo)
 Nordekvatora Marfluo
 Sudekvatora Marfluo
 Nordbrazila Marfluo
 Gvinea Marfluo
 Angola Marfluo
 Brazila Marfluo
 Benguela Marfluo
 Sudatlantika Marfluo

Pacifiko 
 Aleuta Marfluo
 Humboldta Marfluo (aŭ Perua Marfluo)
 Kuroŝia Marfluo (aŭ Japana Marfluo)
 Nordekvatora Marfluo
 Sudekvatora Marfluo
 Kromvela Marfluo
 Kalifornia Marfluo

Hinda Oceano 
 Marfluo de Agulhas
 Orient-Madagaskara Marfluo
 Somala Marfluo
 Mozambika Marfluo
 Marfluo de Leeuwin
 Indonezia Trafluo
 Nordekvatora Marfluo
 Sudekvatora Marfluo
 Hinda Musono

Suda Oceano 
 Antarkta Ĉirkaŭpolusa Marfluo
 Weddell Vortico

Eksteraj ligiloj 

 http://www.pmel.noaa.gov/tao/jsdisplay 
 http://oceancurrents.rsmas.miami.edu 
 http://cgate.co.il/meteor/current.htm 
 http://www.sciencedaily.com/releases/2004/01/040101090738.htm 

 
Oceanografia terminologio
Silla

Silla (57 a.K. – 935 p.K.) estas unu el la Tri Antikvaj Regnoj de Koreio, la plej suda, ĝi enspacis parton de la nuntempa Sud-Koreio. Ĝi komenciĝis proksimume 57 a.K. kiel klano en la konfederacio samhana. Silla finfine venkis la aliajn du regnojn, Baekje en 660 kaj Goguryeo en 668. Poste, ĝi fojfoje estas nomata Unuiĝinta Silla kiu ampleksis plejparton de la korea duoninsulo, kiam la norda parto de Goguryeo renaskiĝis kiel Balhae. Post proksimuma jarmilo, Silla diseriĝis al la Postaj Tri Regnoj kaj cedis al Goryeo en 935.

Nomo 
De sia fondiĝo ĝis sia kresko al plena regno, Silla estis registrita per variaj hanĝa (ĉinaj ideogramoj) fonetike proksimaj al sia korea nomo: 斯盧 (사로, saro), 斯羅 (사라, sara), 徐那(伐) (서나(벌), seona(beol)), 徐耶(伐) (서야(벌), seoya(beol)), 徐羅(伐) (서라(벌), seora(beol)), 徐伐 (서벌, seobeol). En 503, Reĝo Jijeung normigis per la ideogramoj 新羅, kio en moderna korea lingvo estas legata kune kiel "Silla"; tamen, korea /s/ estas ofte palataligita antaŭ /i/, do la aktuala fonetika rezulto aŭdemas simile al "Ŝil-la". La origina nomo de la vorto eble signifis "ĉefurbo", kvankam ekzistas variaj aliaj konjektoj.

La rektan idon de la vorto "Seora-beol," la nomo de la ĉefurbo de Silla, oni povas vidi en la Frua Mezkorea formo Syebeurh (셔블) signifanta "reĝa ĉefurbo", kiu baldaŭ ŝanĝiĝis al Syeowul (셔울), kaj finfine rezultis al Seoul (Seulo) (서울) en la moderna korea lingvo. "Seoul" estas ja la nomo, per kiu la modernaj koreoj nomas la nunan ĉefurbon de Sud-Koreio, urbo kiu estis historie konata kiel Hanseong aŭ Hanyang.

La nomo de aŭ Silla aŭ ĝia ĉefurbo Seora-beol estis ankaŭ tre konata tra nordorienta Azio kiel etno-nomo de la prauloj de la mezepoka kaj morderna korea nacio, aperanta kiel "Shiragi" (新羅、しらぎ) aŭ "Shiragi-bito" (新羅人, laŭvorte "Silla-popolo") en la lingvo de la Yamato-japanoj kaj kiel "Solgo" aŭ "Solho" en la lingvo de la mezepokaj jurĉenoj kaj iliaj postaj idoj, la manĉuoj.

Vidu ankaŭ 
 Unuiĝinta Sillo

Eksteraj ligiloj 

 http://gyeongju.museum.go.kr 
 http://www.koreandb.net/Sam/Bon/Samkuk/Samkuk022.html 

Historio de Koreio
Eksaj landoj de Azio
Antikvaj etnoj
Administraj unuoj fonditaj en la 1-a jarcento a.K.
-57
Administraj unuoj malfonditaj en 930-939
935
Brandenburgio

Brandenburgio aŭ Brandenburgo estas federacia lando en la orienta parto de Germanio kiu plene ĉirkaŭas Berlinon. Ĝia germana nomo estas Brandenburg . Ĝi estas konata kiel Brandeburg aŭ Brandeburk en la ĉeĥa lingvo. Ankaŭ itale oni ofte uzas la formon Brandeburgo, ĉar la sonkombino "nb" estas malfacile prononcebla por italoj. Fine de  ĝi havis  loĝantojn.

Al Brandenburgio limas la germanaj federaciaj landoj Meklenburgo-Antaŭpomerio (norde), Saksio (sude), Saksio-Anhalto (okcidente) kaj en la oriento najbaras Pollando.

En Brandenburgio troviĝas la Esperanto-Stacio en Halbo (germane Halbe) sude de Berlino.

Geografio

Reliefo 
En Brandenburgio ne ekzistas montaroj. La pejzaĝo tamen ne estas tute ebena. Ĝin modlis pluraj glaciepokoj. La plej alta punkto estas Hagelberg, kiu leviĝas 201 m super la marnivelon.

Akvaĵoj 
Brandenburgio unuflanke konsideriĝas la plej akvoriĉa federacia lando de Germanio. Ekzistas pli ol 3.000 naturaj lagoj kaj multnombraj pliaj arteferitaj lagoj kaj lagetoj. Plue ekzistas pli ol 33.000 kilometroj da akvovojoj, el kiuj tamen la plejmulto ne estas riveroj, sed kanaloj. Aliflanke tamen la lando ricevas relative malmulte da pluvo kaj tial kolektiĝas malmulte da grundakvo. Pro la relativa pluvomanko ankaŭ ekzistas kompare malmultaj rojoj kaj riveretoj, kiuj trafluus la lagojn, kaj tial la mempurigo de la lagoj nur limigite funkcias.

Riveroj 
La sekvaj riveroj tuŝas aŭ trafluas Brandenburgion per siaj tutaj aŭ partaj longoj:

Lagoj 
La plej granda natura lago nomiĝas Scharmützelsee, ĝia areo kovras 1207 hektaroojn.
Alia lago estas la Jungfernsee.

Urboj 
La plej gravaj urboj en Brandenburgio estas:

Administra disdivido 
En Brandenburgio ekzistas 14 distriktoj (Landkreise) kaj 4 eksterdistriktaj urboj.

Distriktoj

Eksterdistriktaj urboj 
 Brandenburg an der Havel (BRB)
 Cottbus (CB)
 Frankfurt (Oder) (FF)
 Potsdam (P)

Luzacio 
La Luzacia lignita regiono - germane Lausitzer Braunkohlerevier, suprasorabe Łužiski brunicowy rewěr - estas lignitominada teritorio en la sudoriento de la federacia lando Brandenburgio kaj en la nordoriento de la federacia lando Saksio.

Servoj 
 Brandenburgia Teknologia Universitato
 La Akademio de Sciencoj de Berlino kaj Brandenburgio aŭ plejeble proksima al la germanlingva originalo Berlin-Brandenburgia Akademio de Sciencoj, germane Berlin-Brandenburgische Akademie der Wissenschaften, latine Academia Scientiarum Berolinensis et Brandenburgensis, estas akademio de sciencoj fondita en 1992 per ŝtata traktato inter la federaciaj landoj Berlino kaj Brandenburgio. La akademio estas subjekto de publika juro kun la rajto je memadministrado.

Kulturo 
 Brandenburgia literatura premio

Vidu ankaŭ 
 Fläming

 
Federaciaj landoj de Germanio
Princo-elektisto

Princoj-elektistoj (germane Kurfürsten, komparu: pragermane kuri=elekto, latine electores) en Sankta Romia Imperio ekde la fino de la 12-a jarcento decidis pri la elekto de la germana reĝo, kiu samtempe havis la titolon de Romia Imperiestro kaj oficiale Sankta Romia Imperiestro.

Originala sepopo 
La sep originalaj elektistoj, kiuj elektis la imperiestron aŭ, malofte, la romia-germanan reĝon, estis fiksitaj en la Ora buleo de 1356. Ili estis:

La ekleziaj elektistoj 
  La ĉefepiskopo de Majenco (la plej supera kanceliero de Germanio)
  La ĉefepiskopo de Treviro (la plej supera kanceliero de Italio)
  La ĉefepiskopo de Kolonjo (la plej supera kanceliero de Burgundio)

La ne-ekleziaj elektistoj 
  La reĝo de Bohemujo (la plej supera verŝisto)
  La palatinata grafo ĉe Rejno (la plej supera tablisto)
  La duko de Saksujo (la plej supera marŝalo)
  La margrafo de Brandenburgio (la plej supera ĉambelano)

La kvar nobelaj, ne-ekleziaj elektistoj el tiu sepopo ankaŭ nomiĝis elektodukoj.

Ŝanĝoj dum la 17-a kaj 18-a jarcento 

Dum la 17-a kaj 18-a jarcento okazis kelkaj ŝanĝoj/aldonoj.
  La duko de Bavario
  La duko de Brunsvigo-Luneburgo

1623 Dum la Tridekjara Milito, la palatinata grafo Frederiko la 5-a perdas la princo-elektistecon al sia kuzo, la duko Maksimiliano la 1-a de Bavario. La antaŭa palatinata elektisteco estas nun bavaria.

1648 La Vestfalia Paco kreas okan elektistecon kaj donas ĝin al la Palatinato. Bavario pluhavas la elektistecon gajnitan en 1623.

1708 La duklando Brunsvigo-Luneburgo (Braunschweig-Lüneburg, ankaŭ nomata duklando Hanovro) ricevas naŭan elektistecon. La nova princo-elektisto de Hanovro en 1714 heredas ankaŭ la britan tronon kiel reĝo Georgo la 1-a, do tiel la britaj reĝoj havis en la 18-a jarcento kunelektorajton pri la germana reganto.

1777 La bavaria linio de la Vitelsbaĥoj formortas kaj la bavaria elektisteco nuliĝas. La palatinata princo-elektisto heredas la bavarian tronon kaj eknomas sin "princo-elektisto de Palatinato kaj Bavario". La nombro de princoj-elektistoj estas nun ree ok.

Reordigo kaj fino 
En la Regna deputacia fina akto (la lasta leĝodona decido de la Sankta Romia Imperio) 1803 okazis granda reordigo de la elektistecoj. Anstataŭ la antaŭe sep, ok aŭ naŭ princoj-elektistoj estu nun dek. Tiu decido tamen ne havis praktikajn konsekvencojn, ĉar jam en 1806 la Sankta Romia Imperio ĉesis ekzisti, kaj en la tri interaj jaroj ne okazis iu elekto.

Ekde 1806 do la ofico de princo-elektisto ne plu ekzistas. Tamen unu el la rangaltigitaj princoj de 1803, la landgrafo  de Hesio-Kaselo, plu uzadis sian novan titolon "princo-elektisto", kiu donis al li similan rangon kiel grandduko, ĝis 1866.

Elektoprinclando 
Elektoprinclando, germane Kurfürstentum, estis lando regata de princo-elektisto. Elektoepiskopujo, germane Kurerzstift, estis ĉiu el la tri ekleziaj elektoprinclandoj (Kolonjo, Majenco, Treviro).

 

Historio de Germanio
Sankta Romia Imperio
Institucioj de la Sankta Romia Imperio
Heinrich von Kleist

Bernd Heinrich Wilhelm von KLEIST  (naskiĝis je la 18-a de oktobro 1777 en Frankfurto ĉe Odro, mortis je la 21-a de novembro 1811 en Berlino) estis prusa poeto kaj beletristo, dramisto.

Li celis en sia verkado la kunigon de la antikva greka kaj la ŝekspira tragedioj, tiel establante novan dramon, kiu superas ĉiujn. Li ne konis kompromison kaj post kelkaj sensukcesaj provoj verkis la dramon Batalo de Hermann (1808, pri la Batalo en la Teŭtoburga Arbaro) kaj la historian dramon Princo de Homburg (1810). La herooj ĝenerale pekas en senbrida incitiĝo, kiun sekvas la sobriĝo kaj la kolapso, formante tiel tripaŝan draman teknikon. La realisma prezento de la evoluo de la heroo estis ĝis tiam nekonata en la germana dramo.

Du elstaraj verkoj liaj estis la amuzverko La rompita kruĉo (1852) kaj la novelo Mikaelo Kohlhaas (1810).

Li konatiĝis en 1809 kun Henriette Vogel, kiu suferis je kancero kaj esprimis pli kaj pli ofte la deziron je morto. En 1811, la fortiĝanta cenzuro malfaciligis vivtenon de la verkisto. La 21-an de novembro li pafmortigis sian amikinon – je ŝia peto – kaj poste mortigis sin mem, en proksimo de lago Wannsee ĉe Potsdam.

Listo de verkoj

Dramoj 
 Die Familie Schroffenstein (familio Schroffenstein, 1803)
 Der zerbrochne Krug (La rompita kruĉo, amuzaĵo, 1806)
 Amphitryon (Amfitriono, komedio, 1807)
 Penthesilea (Pentezileo, 1808)
 Die Hermannsschlacht (la batalo de Hermann, 1808)
 Das Käthchen von Heilbronn (Katarinjo de Heilbronn, 1810)
 Prinz Friedrich von Homburg (Princo Frideriko de Homburg, multlingve tradukita kiel "la princo de Homburg; 1810)

Rakontoj 
 Das Erdbeben in Chili (la tertremo en Ĉilio, 1807)
 Die Verlobung in St. Domingo (la fianĉiĝo en Santo Domingo, 1808)
 Das Bettelweib von Locarno (la almozulino de Locarno, 1810)
 Die heilige Cäcilie oder die Gewalt der Musik (sankta Cecilio aŭ la povo de la muziko, 1810)
 Der Zweikampf (la duelo, 1811)
 Der Findling (la trovita infano, 1811)

Noveloj 
 Die Marquise von O… (la markizino de O…, 1808)
 Michael Kohlhaas (1810)

Vidu ankaŭ 
 Germanlingva literaturo
 Kleist-muzeo
 Romantikismo
 8053 Kleist

Eksteraj ligiloj 

 Lia aŭtora paĝo  ĉe projekto Gutenberg 
 Lia paĝo ĉe Teatro di Nessuno ()

Prusio
Germanlingvaj verkistoj
Frankfurto ĉe Odro
-425

En la jaro 425 antaŭ Kristo okazis, interalie:

Eventoj 
 Agis la 2-a, reĝo de Sparto, invadas Attica.
 Batalo de Pylos.
 Zhou wei lie wang iĝas reĝo de la Zhou Dinastio de Ĉinio.

Naskiĝoj

Mortoj 
 Thucydides, greka historisto (necerta jaro)
Augusto Pinochet

Augusto José Ramón PINOCHET Ugarte (li naskiĝis la 25-an de novembro 1915, Valparaiso – 10-a de decembro 2006, Santiago) estis generalo kaj politikisto en Ĉilio. De 1973 ĝis 1990 li regis Ĉilion diktatore post puĉo kontraŭ la demokratie elektita prezidanto Salvador Allende.

La 30-an de januaro de 1943 Pinochet edziniĝis kun Lucia Hiriart Rodriguez, kiu estas filino de Osvaldo Hiriart Corvalán, advokato, senatano, fundamenta politikisto kaj ministro de nacia aferoj en 1943, kaj Lucía Rodríguez.

Bildaro

Citaĵoj 
"Oni humiligas min. Mi estas ĝentilhomo, kiu havas honoron." (Augusto Pinochet, 6-an de julio 1999)

Vidu ankaŭ 
 Baltasar Garzón

Eksteraj ligiloj 
 http://www.trentu.ca/~mneumann/pinochet.html  
 http://www.unc.edu/home/pconway/aea2000/Chilemac.pdf 
 http://www.gobiernodechile.cl/comision_valech/index.asp  
 http://www.pinochet.cl  

Diktatoroj
Ĉiliaj politikistoj
Naskiĝintoj en 1915
Mortintoj en 2006
Naskiĝintoj la 25-an de novembro
Mortintoj la 10-an de decembro
Fritigern

Fritigern (mortis 380) estis visigota reĝo (369-380) kaj heroo. Li venkis la 9-an de aŭgusto 378 la romian imperiestron Valento en la Batalo de Adrianopolo (la urbo de la batalejo hodiaŭ nomiĝas Edirne).

Li estis rivalo de Atanariko, alia gvidonto de visigotoj, sed Imperiestro Valento apogis Fritigern-on, ĉar li adaptis la arianismon, formon de kristanismo kio estis simpatia por Valento. En 376, la visigotoj je premo de la hunoj- kiuj jam konkeris iliajn parencojn, la ostrogotoj,- petis Valens por permeso de trapaso de rivero Danubo kaj setli en romia teritorio.

Visigotaj reĝoj
Galiumo

Galiumo (aŭ galio) estas kemia elemento en la perioda tabelo, kun atomnumero 31. Ĝia simbolo estas Ga.

Ĝi estas malofta, mola arĝentkolora posttransira metalo, kiu fandiĝas jam ĉe temperaturo je 303 K (30° C). Por tiu ĉi kialo ĝi estas uzata kiel anstataŭanto por Hidrargo.

Ĝi estis eltrovita de la franca ĥemiisto Paul Émile Lecoq de Boisbaudran en 1875; li originis la nomon de la elemento, ne per sia propra familinomo Lecoq (latine gallus) sed omaĝe al Francujo (latine Gallia, esperante Gaŭlujo).

Bildaro

Referencoj kaj notoj

Vidu ankaŭ 

 Galio (apartigilo)
 Kemio
 Listo de kemiaj elementoj laŭ nomo
 Listo de kemiaj elementoj laŭ simbolo
 Listo de kemiaj elementoj laŭ atomnumero
 Paul Émile Lecoq de Boisbaudran (1838-1912)

Eksteraj ligiloj 
 http://www.webelements.com/webelements/elements/text/Ga/index.html 
 http://environmentalchemistry.com/yogi/periodic/Ga.html 
 http://periodic.lanl.gov/elements/31.html  
 http://enciclopedia.us.es/index.php/Galio  

 
Kemiaj elementoj
Likvaĵoj
Metaloj