Kartuzy

Kartuzy (dodatkowa nazwa w  Kartuzë, ) – kaszubskie miasto w województwie pomorskim, siedziba powiatu kartuskiego i gminy miejsko-wiejskiej Kartuzy. Miasto leży nad czterema jeziorami zwanymi kartuskimi. Są to: jezioro Karczemne, Klasztorne Duże, Klasztorne Małe i Mielenko. W Kartuzach krzyżują się drogi wojewódzkie: nr 211, nr 224 i nr 228.

Według danych GUS z 30 czerwca 2021 roku, Kartuzy liczyły 14 186 mieszkańców i były pod względem liczby ludności osiemnastym miastem w województwie pomorskim.

Położenie 
Według danych GUS z 1 stycznia 2010 roku powierzchnia miasta wynosi 6,80 km².

Kartuzy leżą na Kaszubach, stanowiących część Pomorza Gdańskiego.

W latach 1975–1998 miasto administracyjnie należało do woj. gdańskiego. Od roku 1999 Kartuzy leżą w województwie pomorskim i są stolicą powiatu kartuskiego.

Historia

Neolit 
Prace archeologiczne na terenie Kartuz zaczęły się w XIX wieku. Większość ze znalezisk została jednak stracona podczas II wojny światowej. Kolejne prace mające na celu odtworzenie historii Kartuz były wykonywane w latach 70. XX wieku.

Rejon Kartuz został zasiedlony prawdopodobnie później niż tereny znajdujące się na południe. Przez okres plejstocenu teren ten był zajęty przez lądolód. W okresach interglacjałów pojawiały się na Pomorzu różne grupy ludności koczowniczej, wędrujące na północ za zwierzyną, brak jednak znalezisk potwierdzających bytność takich grup na terenie przyszłego miasta.

W okresie borealnym, kiedy klimat na Pomorzu się ocieplił i ustabilizował, grupy koczownicze zaczęły się osiedlać. Udoskonalono broń i narzędzia. Rekonstrukcja egzystencji grup zamieszkujących te tereny jest jednak niemożliwa i oparta jest jedynie na analogii do terenów ościennych. Na tym terenie odnajdywane są jedynie pojedyncze znaleziska świadczące o zamieszkiwaniu grupy ludzi. Nieco lepsza jest sytuacja z badaniem osadnictwa późnego neolitu. Znajdowane są fragmenty ceramiki, ślady rolnictwa. Słabe gleby nie sprzyjały rozwojowi siedzib ludzkich na obszarze ziemi kartuskiej.

Epoka brązu 
Więcej przedmiotów zachowało się z epoki brązu. Wiadomo, że tereny te były zamieszkane przez przedstawicieli kultury łużyckiej. Niewiele wiadomo o osadach tych ludów, głównymi znaleziskami są pojedyncze groby i przedmioty w nich znalezione. Zostały znalezione również fragmenty ceramiki, narzędzia rolnicze oraz biżuteria. Gęstość zaludnienia w okolicach w tym czasie szacuje się na jedną osobę na 2–5 km².

Starożytność 
Ziemia kartuska w starożytności leżała na uboczu szlaku bursztynowego, przez co z tego okresu pochodzi niewiele znalezisk. Wiadomo jednak znacznie więcej na temat domostw i struktury społecznej, głównie dzięki analogiom do innych podobnych terenów.

Średniowiecze 

W 1382 roku Jan z Rusocina założył w Kartuzach kartuzję Paradisus Beatae Mariae. Fundacja kartuska w XVIII wieku słynęła z bogactwa, wyrobu słynnego likieru i działalności charytatywnej.

1800–1918 
W 1818 roku wieś Kartuzy została stolicą powiatu. Znajdowały się tu wszystkie urzędy i instytucje, które znajdowały się w miastach powiatowych, czyli: starostwo, sąd grodzki, więzienie, urząd skarbowy, powiatowa komenda policji, bank, urząd pocztowy oraz wiele innych.

W 1825 roku, po kasacie klasztoru kartuzów decyzją administracji kościelnej dokonano rozbiórki dawnego kościoła parafialnego św. Katarzyny, znajdującego się na nieistniejącym cmentarzu (ob. Park Solidarności) między pl. św. Brunona a kościołem klasztornym (istnienie drugiej świątyni było dotąd niezbędne wobec surowości reguły kartuzów, uniemożliwiającej kobietom korzystanie z kościoła klasztornego). Kościół ten w okresie reformacji został przyłączony do parafii w Goręczynie jako filialny.

W 1886 roku Kartuzy uzyskały połączenie kolejowe z Pruszczem Gdańskim. W 1897 roku powstał w Kartuzach dworzec kolejowy, który uległ zniszczeniu w 1945 roku w wyniku działań wojennych. W roku 1953 powstał nowy budynek dworcowy w typowym dla tego okresu stylu (socrealizm). W 2017 roku został on zburzony i zastąpiony nowym obiektem. W 1901 roku Kartuzy uzyskały połączenie kolejowe z Kościerzyną. W 1904 roku wybudowano w Kartuzach parowozownię i wieżę ciśnień. W 1905 roku przedłużono linię kolejową Pruszcz – Kartuzy do Lęborka. W 1910 roku po ukończeniu elektrowni wodnej w Rutkach na Raduni, Kartuzy zelektryfikowano.

W tym czasie w Kartuzach funkcjonowały Verschönerungsverein (Tow. Upiększania Kartuz, od roku 1986), Kaschubische Volkskunde, Deutsches Flotten Verein, Vaterlanden Frauen Verein (Ojczyźniany Związek Kobiet), Turnverein (klub gimnastyczny), Fussball Verein (klub piłkarski), Tennis Club (z kortami na zapleczu restauracji Borzestowskiego przy ul. Gdańskiej) oraz chóry: kościelny, męski i mieszany. W mieście działało 6 pensjonatów i 8 restauracji.

W 1903 roku odsłonięto Kriegerdenkmal, przedstawiający żołnierza pruskiego – zwycięzcę spod Sedanu. W 1920 roku został on rozebrany, w 1941 roku zrekonstruowany i ponownie rozebrany w roku 1945. W roku 1926 w jego miejscu postawiono figurę Matki Boskiej Królowej Korony Polskiej.

1918–1945 

Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości w roku 1918, wojsko polskie wkroczyło do Kartuz 8 lutego 1920 roku. W 1920 roku utworzono w Kartuzach Powiatową Komendę Policji Państwowej, a miejscowość stała się stolicą powiatu kartuskiego, który graniczył z powiatami wejherowskim i kościerskim oraz z Niemcami i Wolnym Miastem Gdańsk. Kartuzy wówczas nie miały praw miejskich. W latach 1920–1923 wielu Niemców opuściło Kartuzy. Ludność niemiecka, choć w mniejszości, była elitą finansową i intelektualną powiatu. W 1921 roku, po wybudowaniu linii kolejowej Gdynia – Kokoszki (obecnie linia kolejowa nr 235, na odcinku Gdańsk Osowa – Gdynia Główna przebudowana) Kartuzy zyskały połączenie kolejowe z Gdynią. Podczas wojny celnej między Polską a Niemcami połączenie przez Kartuzy, choć typowo lokalne, przejęło pociągi obsługujące port w Gdyni. W szczytowym okresie stacja w Kartuzach zatrudniała aż 150 pracowników, a w powstałej wówczas Ochotniczej Straży Pożarnej pracowało 30 kolejarzy. Węzeł kolejowy posiadał również własną służbę medyczną, w której pracował między innymi działacz kaszubski, poeta Aleksander Majkowski. W 1922 roku w Kartuzach powstał szpital powiatowy.

W roku 1923 Kartuzy uzyskały prawa miejskie, co spowodowało podniesienie rangi ośrodka. Wcześniej mimo typowo miejskiej zabudowy i siedziby władz powiatu znaczenie ośrodka było zdecydowanie mniejsze. Pierwszym burmistrzem Kartuz został Walerian Kubasik, wcześniej pracownik magistratu w Toruniu. Wybór burmistrza nie odbył się jednak w drodze wyborów, a konkursu zorganizowanego przez magistrat. W październiku 1925 roku odbyły się pierwsze wybory do Rady Miasta (poprzednia rada została wybrana jako Rada Gminy). W tym samym roku sejm uchwalił ustawę o budowie linii z Bydgoszczy do Gdyni omijającej Kartuzy, co spowodowało znaczne zmniejszenia przewozów kolejowych w tym mieście. W 1936 roku miasto liczyło 5 764 mieszkańców: 5 544 Polaków, 168 Niemców i 45 Żydów.

4 września 1939 roku rozpoczęła się okupacja niemiecka w Kartuzach. W chwili wkraczania do miasta Wehrmachtu podpalona została miejscowa syngoga, a licząca 45 osób diaspora żydowska poddana eksterminacji. W czasie wojny firma Tiefbau Unternehmung Heinrich Speck wybudowała tzw. Nowe Osiedle, składające się z kilkunastu budynków przeznaczonych dla ewakuowanych z Nadrenii i Westfalii ofiar alianckich bombardowań lotniczych. Nowe budynki mieszkalne powstały wówczas również przy ul. Zamkowej i Sambora.

Walki o Kartuzy rozpoczęły się 9 marca 1945 roku. Miasto zaatakowały oddziały pancerne i piechota z 49 Armii generała pułkownika Iwana Griszyna 2 Frontu Białoruskiego Konstantego Rokosowskiego i opanowały je nazajutrz, 10 marca 1945 roku. W czasie walk poległo około 320 żołnierzy Armii Czerwonej.

1945–1989 
W wyniku działań wojennych w mieście został zniszczony tylko dworzec kolejowy.

19 marca 1945 roku powstał w Bydgoszczy Komitet Powiatowy Polskiej Partii Robotniczej w Kartuzach z chorążym Skołożyńskim jako pierwszym sekretarzem. Na początku maja 1945 w Kartuzach rozpoczął działalność Komitet Obywatelski. W lipcu 1945 roku. ustanowiono w Kartuzach polską administrację. Do roku 1946 pozostała w mieście armia radziecka (przy ul. Majkowskiego miał siedzibę marszałek Konstanty Rokossowski).

W 1947 roku utworzono Muzeum Kaszubskie w Kartuzach (upaństwowione w 1949 roku). Rok wcześniej rozpoczął tu działalność Zespół Pieśni i Tańca „Kaszuby”.

Rozbudowa miasta rozpoczęła się w latach 60. XX wieku. Oprócz nowych zakładów pracy, Domu Rzemiosła, szpitala, szkół, hotelu „Rugan” i budynków władz publicznych zbudowano również osiedla mieszkaniowe imienia „XX-lecia PRL” i „Aleksandra Zawadzkiego”.

25 maja 1969 roku na Złotej Górze odbył się telewizyjny Turniej Miast Kartuzy – Kościerzyna.

Na początku lat 80. XX wieku liczba mieszkańców miasta przekroczyła 12 tysięcy.

Demografia 
 Piramida wieku mieszkańców Kartuz w 2014 roku.

Architektura

Zabytki 

 XIV-wieczna kolegiata Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny zakonu Kartuzów z dachem przypominającym wieko trumny
 Erem „P” z ok. 1400 roku
 piaskowcowa rzeźba Madonny z 1750 roku
 średniowieczny refektarz klasztorny (XV wiek), obecnie Galeria „Refektarz”
 zabudowania gospodarcze dawnego folwarku Kartuzów z XV, XVII, XIX–XX wieku
 kaplica św. Brunona
 kaplica św. Krzyża z XVII wieku
 kościół poewangelicki św. Kazimierza z lat 1885–1887
 budynek poczty z 1890 roku w stylu manieryzmu niderlandzkiego, przy ul. Parkowej 2
 dom Aleksandra Majkowskiego z pocz. XX wieku
 gmach domu kultury z przełomu XIX/XX wieku
 gmach Starostwa Powiatowego z pocz. XX wieku
 budynek Muzeum Kaszubskiego z pocz. XX wieku
 budynek Prokuratury Rejonowej z 1903 roku
 pomnik Matki Boskiej Królowej Korony Polskiej autorstwa Marcina Rożka z 1927 roku
 dom modernistyczny z 1933 roku, ul. Majkowskiego 22
 dom modernistyczny z lat 30. XX wieku, ul. Majkowskiego 24
 dom modernistyczny z lat 30. XX wieku, ul. Majkowskiego 32
 dom modernistyczny z przełomu lat 20/20 XX wieku, ul. Parkowa 10
 dom modernistyczny z lat 30. XX wieku, ul. Prokowska 10
 dom modernistyczny z lat 30. XX wieku, ul. Zamkowa 13

Gospodarka

Przemysł 
W Kartuzach przed II wojną światową, dobrze rozwinął się tylko przemysł rolno-spożywczy (mleczarnia, browar, rzeźnia, młyny). Znaczniej słabiej przed wojną rozwinięty był przemysł drzewny.

Po II wojnie światowej część zakładów przemysłowych została rozkradziona przez Armię Czerwoną, a część została znacjonalizowana. Znacjonalizowane przedsiębiorstwa czasem zmieniały profil produkcji, np. stolarnia stawała się Fabryką Pomocy Naukowych. W latach 50. XX wieku coraz większe znaczenie miał przemysł drzewny, szczególnie Fabryka Pomocy Naukowych. W przemyśle spożywczym powstawały nowe zakłady, np. przetwórstwo runa leśnego. Działały tu również zakłady „Veritasu” produkujące opakowania z tworzyw sztucznych, zakłady „Cepelii” oraz zamrażarnia i przetwórnia Wojewódzkiej Spółdzielni Ogrodniczo – Pszczelarskiej.

Transport

Transport kolejowy 

W mieście znajduje się jedna stacja kolejowa, będąca niegdyś lokalnym węzłem kolejowym. Przez stację przebiega linia kolejowa nr 229 (Pruszcz Gdański – Łeba), a kończy się na niej linia kolejowa nr 214 Somonino – Kartuzy. Ruch pociągów pasażerskich na linii kolejowej nr 229 po 2000 rzostał całkowicie wstrzymany. Od 1 października 2015 w ramach Pomorskiej Kolei Metropolitalnej przywrócono ruch na odcinku Kartuzy – Glincz, tworząc połączenie Kartuz z Gdańskiem. Na pozostałych odcinkach (Glincz – Pruszcz oraz Kartuzy – Lębork) linia 229 jest praktycznie nieprzejezdna. Natomiast na linii kolejowej nr 214 przez wiele lat odbywał się ruch wahadłowy do Somonina, gdzie istniała możliwość przesiadki w kierunku Kościerzyny i Gdyni. Przed 2015 prowadzono tu już tylko sezonowy ruch pasażerski do Gdyni.

Transport drogowy 

W Kartuzach krzyżują się 3 drogi wojewódzkie: nr 211, nr 224 i nr 228. Droga wojewódzka nr 211 biegnie ulicami: Wzgórza Wolności, Jeziorną i Gdańską; 224 biegnie ulicami: Węglową, Gdańską i Kościerską; 228 biegnie ulicami Jeziorną i Zamkową.

Komunikacja autobusowa

Transport lotniczy 
W odległości 20 km znajduje się gdański Port Lotniczy im. Lecha Wałęsy w Rębiechowie. W 2015 roku przy ul. Ceynowy oddano do użytku sanitarne lądowisko dla śmigłowców.

Polityka

Administracja 

Miasto jest siedzibą władz gminy miejsko-wiejskiej Kartuzy. Jest siedzibą władz powiatu kartuskiego.

Kartuzy są członkiem Związku Miast Polskich.

Burmistrzowie Kartuz 
 Burmistrzowie (lub pełniący obowiązki na stanowisku odpowiadającym burmistrzowi) Kartuz do 1969
 Masełkowski (wójt, 1920–1923)
Burmistrzowie
 Walerian Kubasik (1923–1927)
 Bernard Bączkowski (p.o. 1927)
 Walerian Kubasik (1927–1935, w latach 1933–1935 także przewodniczący Rady Miasta)
 vacat 1935–1936
 Feliks Lewiński (1936–1939)
 Kurt Gutjahr (1939–1945)
 ppłk Popow (komendant wojenny 1945)
 Jakub Banaszek (1945)
 Feliks Lewiński (1945–1949)
 Marian Janczewski (1949–1950). W 1950 likwidacja urzędu i zastąpienie urzędu burmistrza przewodniczącym prezydium MRN.
Przewodniczący prezydium Miejskiej Rady Narodowej
 Marian Janczewski (1950–1952)
 Zygmunt Szczepankiewicz (1952–1953)
 Rudolf Kiryk (1953–1954)
 Konrad Dyrwa (1954–1958)
 Ambroży Bucholc (ok. 1969)

 Burmistrzowie (lub pełniący obowiązki na stanowisku odpowiadającym burmistrzowi) Kartuz po 1969

 Bernard Klinkosz (1973-1978) – naczelnik miasta i gminy
 Teofil Klein (1978-1990) – naczelnik miasta i gminy
 Mieczysław Grzegorz Gołuński (1990-1991)
 Maria Kowalewska-Koska (1991-1994)
 Marian Wilkowski (1994-1998)
 Andrzej Kruszyński (1998-2000)
 Kazimierz Borzestowski (2000-2002)
 Mieczysław Grzegorz Gołuński (2002-2006)
 Mirosława Lehman (2006-2014)
 Mieczysław Grzegorz Gołuński (2014-obecnie)

Współpraca międzynarodowa i samorządowa 
Miasta i gminy partnerskie:
  Caissargues – Francja,
  Duderstadt – Niemcy, od 1995 roku
  Polanica-Zdrój, od 2019 roku

Edukacja 

Szkolnictwo wyższe:
 Akademia Humanistyczno-Ekonomiczna w Łodzi, ZOD w Kartuzach.
Szkolnictwo ponadgimnazjalne:
 Katolickie Gimnazjum i Liceum Ogólnokształcące im. Jana Pawła II,
 Zespół Szkół Zawodowych i Ogólnokształcących im. I Brygady Pancernej im. Bohaterów Westerplatte,
 Liceum Ogólnokształcące nr I im. H. Derdowskiego (kontynuujące tradycje Gimnazjum im. Sienkiewicza),
 Liceum Ogólnokształcące nr II im. A. Majkowskiego,
 Zasadnicza Szkoła Zawodowa Zespołu Szkół Technicznych.
Szkoły dla dorosłych (niepubliczne):
 Zaoczne Uzupełniające Liceum Ogólnokształcące dla Dorosłych (Prywatne Centrum Edukacyjne Marmołowski)
 Szkoła Policealna – kierunki: Technik Informatyk, Technik Ekonomista, Technik Rachunkowości, Technik Administracji (Prywatne Centrum Edukacyjne Marmołowski)

Kultura

Muzea i galerie 
 Muzeum Kaszubskie im. F. Tredera zawierające zbiory dotyczące historii i folkloru Kaszub. Jego oficjalne otwarcie odbyło się 1 maja 1947 roku. Do jego powstania przyczynili się między innymi działacze kaszubscy, którzy utworzyli Towarzystwo Miłośników Muzeum Kaszubskiego im. Aleksandra Majkowskiego w Kartuzach z siedzibą w Gdańsku.
 Galeria „Refektarz” przy kolegiacie, w której oprócz wystaw sztuki współczesnej odbywają się również jesienne „Zaduszki Jazzowe” – coroczne koncerty z udziałem polskich gwiazd jazzu.

Literatura 
W Kartuzach mieszkał, pracował i tworzył jeden z pisarzy młodokaszubskich Aleksander Majkowski. Kilka lat przed i po II wojnie światowej w Kartuzach tworzył urodzony w tym mieście Jan Rompski. Literatura kaszubska i kaszubskojęzyczna w Kartuzach nie rozwijała się jednak tak dobrze, jak chociażby w Kościerzynie czy nawet w mniejszych ośrodkach.

Do I Liceum Ogólnokształcącego w Kartuzach uczęszczała Grażyna Pytka, której wiersze pośmiertnie zostały wydane w 2012 roku w tomiku pt. Wrócę. Jest ona patronką założonego w 2011 roku Klubu Literatury i Sztuki im. Grażyny Pytki przy Miejskiej i Powiatowej Bibliotece Publicznej w Kartuzach.

Od roku 2012 w Kartuzach wydawany jest kwartalnik literacki „Światło i Cień”, który zrzesza lokalnych pisarzy i malarzy.

Turystyka

Atrakcje turystyczne 
Miasto Kartuzy jest jednym z centrów regionu kaszubskiego. W mieście znajdują się atrakcyjnie turystycznie obiekty, z których najcenniejszy jest zespół klasztorny kartuzów zbudowany w stylu gotyckim, a później przebudowywany.

Szlaki turystyczne 
Przez miasto przechodzą 2 szlaki turystyczne: Szlak Kartuski i czerwony Szlak Kaszubski.

Historia turystyki w Kartuzach 
Kartuzy przed II wojną światową stanowiły centrum Szwajcarii Kaszubskiej. Turyści przybywali do miasta przez cały rok, jednakże największe nasilenie było latem. W 1929 roku baza noclegowa kartuskich hoteli wynosiła 180 miejsc. Dodatkowo 100 miejsc znajdowało się w schronisku szkolnym w Szkole Powszechnej. Uzupełnieniem bazy były liczne pensjonaty. W 1936 roku został wydany pierwszy przewodnik po Szwajcarii Kaszubskiej autorstwa Aleksandra Majkowskiego.

W 1947 roku w Kartuzach otwarto Muzeum Kaszubskie. W połowie lat 50. XX wieku nastąpił znaczny rozwój turystyki. Baza noclegowa w porównaniu do stanu przedwojennego była jeszcze skromna (w Kartuzach funkcjonował tylko jeden hotel). W 1955 roku kartuski oddział PTTK uruchomił stację turystyczną w Kartuzach, co rozpoczęło wytaczanie szlaków i rozwój „wczasów wędrownych”. W 1964 roku w Kartuzach było już 2 446 miejsc noclegowych. W 1969 roku – 3 136 miejsc, do tego funkcjonowało 5 wypożyczalni ogólnodostępnych sprzętu turystycznego oraz 18 wypożyczalni zakładowych. Liczba turystów, która w 1969 roku odwiedziła powiat kartuski, wyniosła 620 tys., w tym 964 turystów z zagranicy (głównie innych państw socjalistycznych).

Sport i rekreacja

GKS Cartusia 
W Kartuzach funkcjonuje od roku 1923 klub sportowy Gminny Klub Sportowy Cartusia. Najpopularniejszym sportem od lat są tutaj zapasy. W Kartuzach urodził się Andrzej Wroński, wychowanek GLKS Moreny Żukowo, dwukrotny mistrz olimpijski (Seul 1988 i Atlanta 1996), mistrz świata i kilkakrotny mistrz Europy. W Kartuzach funkcjonuje sekcja zapaśnicza przy GKS Cartusii, ale żaden z zawodników tego klubu nie powtórzył sukcesów Wrońskiego.

Przy klubie działa również sekcja piłki ręcznej, narciarska, lekkoatletyczna, pływacka oraz sekcja kolarska, której wychowankiem jest Szymon Sajnok. W 2009 roku od klubu odłączyła się sekcja piłki nożnej tworząc nowe stowarzyszenie o nazwie GKS Cartusia 1923.

Cartusia 1923 Kartuzy 
W Kartuzach działa klub piłkarski Cartusia 1923 Kartuzy. Obecnie grający w IV lidze.

KS LOT „Dziesiątka” Kartuzy 
Wychowanką klubu jest m.in. Diana Malotka-Trzebiatowska.

Wspólnoty wyznaniowe

Katolicyzm 

 Kościół greckokatolicki:
 ośrodek duszpasterski w Kartuzach, stanowiący filię parafii greckokatolickiej Zaśnięcia Najświętszej Maryi Panny w Lęborku, nabożeństwa prowadzone są w kaplicy Sióstr Miłosierdzia św. Wincentego a Paolo
 Kościół rzymskokatolicki:
 parafia rzymskokatolicka św. Kazimierza
 parafia rzymskokatolicka św. Wojciecha
 parafia rzymskokatolicka Wniebowzięcia NMP

Kościoły protestanckie 
 Kościół Chrześcijan Baptystów w RP:
 zbór w Kartuzach
 Kościół Chrześcijan Wiary Ewangelicznej w RP:
 zbór w Kartuzach

Świadkowie Jehowy 
 zbór Kartuzy (Sala Królestwa: Dzierżążno)

Gmina żydowska 
Kartuzy od 1932 roku były siedzibą jednej z największych gmin żydowskich na Pomorzu. Mimo że liczba Żydów w samym mieście w dwudziestoleciu międzywojennym nie przekraczała 50, w Kartuzach znajdowała się synagoga oraz cmentarz żydowski. W 1934 roku do gminy żydowskiej w Kartuzach należało 860 członków nie tylko z powiatu kartuskiego, ale również wejherowskiego, kościerskiego oraz puckiego.

Cmentarze w Kartuzach

Zobacz też 
 Las Kartuski

Przypisy

Linki zewnętrzne 

 Strona internetowa miasta

 

 
Miasta w województwie pomorskim
Miasta w Polsce, którym nadano prawa miejskie w XX wieku