Frankfurt nad Odrą

Frankfurt nad Odrą (, dawniej Frankfurt an der Oder oraz Frankfurt/Oder) – miasto na prawach powiatu, leżące na zachodnim brzegu Odry, we wschodniej części Niemiec w kraju związkowym Brandenburgia, tuż przy granicy z Polską. Leży na wysokości od 19 do 135 m n.p.m. i wraz z polskimi Słubicami (które do 1945 roku stanowiły jego prawobrzeżną część) tworzy aglomerację transgraniczną liczącą ok. 80 tys. mieszkańców. Miasto jest siedzibą Uniwersytetu Europejskiego Viadrina.

Nazwa 
Nazwa miasta wzmiankowana była po raz pierwszy w formie Vrankenvorde w 1253 roku. Miasto otrzymało nazwę od Frankfurtu nad Menem. Nazwa została przeniesiona znad Menu na nowo założone miasto na lewym brzegu Odry i oznaczała pierwotnie ‘bród w kraju Franków’. Osada leżąca po drugiej stronie Odry, czyli dzisiejsze Słubice, notowana była w średniowiecznych źródłach w formach Zbiwitz, Zbirwitz, Zliwiz. Ze względu na zniekształcenie zapisów pierwotna forma jest trudna do ustalenia, a jej znaczenie jest niejasne. W roku 1613 śląski regionalista i historyk Mikołaj Henel z Prudnika wymienił miejscowość w swoim dziele o geografii Śląska pt. Silesiographia podając jej łacińską nazwę: Francofurtum.

Dawniej, w niektórych polskich źródłach nazwa Słubice przenoszona była na całe miasto Frankfurt.

Historia 
Kalendarium:
 1225 – Henryk I Brodaty nadał prawo składu słowiańskiej osadzie handlowej po obu stronach Odry zwanej prawdopodobnie Zliwitz
 1226 – budowa kościoła katolickiego pw. Świętego Mikołaja (niem. St. Nicolai-Kirche) (obecnie Kościół Pokoju), który jest najstarszym kościołem i zarazem budynkiem murowanym Frankfurtu i Słubic
 1249 – utrata ziemi lubuskiej przez Polskę na rzecz Marchii Brandenburskiej
 1253 – w wyniku rozwoju wywołanego napływem kupców z terenów obecnej Holandii i północno-zachodnich Niemiec osada uzyskała prawa miejskie (w tym także prawobrzeżna część, czyli dzisiejsze Słubice). W dokumencie nadania praw miejskich występowała nazwa Vrankenvorde
 1319 – początek walk o miasto i region, miasto obejmuje książę wołogoski Warcisław IV, po czym w Choszcznie w obecności wysłanników miejskich nadaje miastu szerokie przywileje
 1320 – w mieście spotkali się i zawarli sojusz książęta Warcisław IV i Henryk I jaworski
 1324 – ponowne włączenie miasta do Marchii Brandenburskiej
 1326 – w okolice miasta dociera najazd króla Polski Władysława I Łokietka
 XIV–XV w. – przynależność miasta do Hanzy
 1373-1415 – miasto wraz z Marchią Brandenburską pod panowaniem Korony Czeskiej
 1477 lub 1478 – pod Frankfurt dotarł najazd piastowskiego księcia głogowskiego Jana II Szalonego
 1479 – ślub królewny polskiej Zofii Jagiellonki z księciem Fryderykiem Starszym Hohenzollernem
 , Jan Gotfryd Rösner, 
 1574 – w drodze na koronację królewską Odrę w mieście przekroczył pierwszy elekcyjny król Polski Henryk Walezy

 1631 – zwycięska bitwa Szwedów przeciw siłom Świętego Cesarstwa Rzymskiego
 1662 – pierwsze wzmianki o Frankfurcie – stolicy i centrum handlu
 ok. 1672 – studia we Frankfurcie podjął ostatni Piast Jerzy Wilhelm legnicki
 1701 – miasto częścią Królestwa Prus
 1777 – we Frankfurcie na świat przyszedł pisarz Heinrich von Kleist
 1811 – przeniesienie uniwersytetu z Frankfurtu do Wrocławia
 1815 – miasto stało się siedzibą rządu nowo utworzonego okręgu administracyjnego Nowa Marchia oraz Naczelnego Sądu Krajowego (Oberlandesgericht)
 1826 – miasto weszło w skład rejencji frankfurckiej w prowincji Brandenburgia
 1842 – początki uprzemysłowienia – linia kolejowa Berlin – Frankfurt (Oder), przemysł metalowy, oddanie do eksploatacji gazowni
 1871 – miasto częścią Cesarstwa Niemieckiego
 1898 – pierwsze tramwaje elektryczne we Frankfurcie

 1923 – nowe ukierunkowanie po I wojnie światowej; Dyrekcja Kolejowa Wschód (Reichsbahndirektion Osten) przeniosła się do Frankfurtu; nowy teren przemysłowy na wschodzie miasta
 1933 – przejęcie władzy przez narodowych socjalistów; budowa nowych koszar oraz przemieszczenie wojsk do Frankfurtu
 1945 – zniszczenia wojenne; śródmieście zostało całkowicie zrujnowane (w dobrym stanie zachowała się jedynie zabudowa dzielnic południowych, a spośród zabytków najstarszej części miasta odbudowano tylko nieliczne); po podpisaniu układu poczdamskiego Frankfurt stał się miastem granicznym; dotychczasowa dzielnica Dammvorstadt przeobraziła się w sąsiedzkie miasto polskie – Słubice
 1946–1950 – Frankfurt jest (do roku 1950) centralnym punktem migracji przegnanej oraz powracającej ludności
 1949–1990 – miasto częścią NRD
 1952–1990 – Frankfurt stał się miastem okręgowym okręgu Frankfurt nad Odrą
 1959 – powstanie największego producenta mikroelektroniki w NRD – Halbleiterwerk Frankfurt (Oder) zatrudniającego ok. 8 tys. pracowników
 1973 – założono Polsko-Niemiecką Orkiestrę Młodzieżową
 1989 – początek przemian ustrojowych w mieście
 1990 – po zjednoczeniu Niemiec Frankfurt stał się „nadcentrum”, upadek największych zakładów w mieście i tego typu w NRD – Halbleiterwerk Frankfurt (Oder)
 1991 – otwarcie Uniwersytetu Europejskiego Viadrina
 1998 – otwarcie Collegium Polonicum w Słubicach

Demografia 

Liczba ludności miasta przed zjednoczeniem Niemiec – w 1988 roku - wynosiła 87 863, w roku 2000 miasto zamieszkiwało 72 131 osób, w 2008 roku 60 588, natomiast w 2015 r. już tylko 58 092. Według danych z września 2013 roku w mieście było zameldowanych 1 285 Polaków. W roku akademickim dodatkowo ponad 6 tys. studentów.

Dzielnice miasta 

Sąsiadujące z Frankfurtem nad Odrą polskie miasto Słubice do 1945 r. było częścią Frankfurtu i nazywało się Dammvorstadt (dosł. przedmieście za wałem).

Zabytki

Kościoły 
Głównymi kościołami w mieście są:
 Kościół Mariacki (St. Marien Kirche)
 Kościół Nowoapostolski (Neoapostolische Kirche)
 Kościół Pokoju (Friedenskirche)
 Kościół św. Gertrudy (St. Gertrauden-Kirche)
 Kościół św. Jerzego (St. Georg Kirche)
 Kościół Świętego Krzyża (Heilig-Kreuz-Kirche)
 Kościół w Rosengarten (Kirche im Ortsteil Rosengarten)

Pomniki 
W mieście znajduje się wiele pomników m.in.:
 pomnik Ewalda Christiana von Kleista
 pomnik Heinricha von Kleista
 pomnik Mikołaja Kopernika
 pomnik Friedricha Loefflera
 pomnik Karola Marksa
 pomnik matki i dziecka
 pomnik poległych żołnierzy radzieckich
 pomnik rodzeństwa
 pomnik Wilhelma Spiekera
 pomnik Ericha Weinerta

Parki 
 park Kleista 
 park Lenné

Edukacja 
We Frankfurcie nad Odrą znajduje się założony 15 lipca 1991 Uniwersytet Viadrina, który od 1998 jest obok UAM w Poznaniu drugą uczelnią macierzystą dla Collegium Polonicum w Słubicach.

Transport

Transport kolejowy

Stacje i przystanki 
 Frankfurt (Oder)
 Frankfurt (Oder)-Güldendorf
 Frankfurt (Oder)-Rosengarten
 Frankfurt (Oder)-Neuberesinchen

Połączenia kolejowe 
 Linia kolejowa nr 3: Frankfurt nad Odrą – Rzepin – Poznań – Warszawa Zachodnia
 RE 1: Eisenhüttenstadt – Frankfurt nad Odrą – Berlin – Poczdam – Brandenburg an der Havel – Magdeburg
 RE 11: Chociebuż – Frankfurt nad Odrą (w części po trasie historycznej Kolei Dolnośląsko-Marchijskiej – Niederschlesisch-Märkische Eisenbahn (NME) 
 RE 91: Frankfurt nad Odrą – Rzepin – Zielona Góra
 OE 36: Frankfurt nad Odrą – Beeskow – Storkow – Königs Wusterhausen
 OE 60: Frankfurt nad Odrą – Werbig – Bad Freienwalde – Eberswalde – Berlin-Lichtenberg

Byłe przejścia graniczne 
 Drogowe przejście graniczne Słubice-Frankfurt nad Odrą: Na przejściu tym łączą się polska droga krajowa nr 29 oraz droga krajowa nr 31 i niemiecka droga krajowa B5.
 Drogowe przejście graniczne Świecko-Frankfurt nad Odrą: Na przejściu tym łączą się polska autostrada A2 i niemiecka autostrada A12 należące do trasy europejskiej E30.
 Kolejowe przejście graniczne Kunowice-Frankfurt nad Odrą

Wojsko 
 12 Pułk Grenadierów im. Księcia Karola Pruskiego (2 Brandenburski)
 18 Pułk Artylerii Polowej (2 Brandenburski)
 5 Dywizja Cesarstwa Niemieckiego
 8 Przyboczny Pułk Grenadierów im. Króla Fryderyka Wilhelma III (1 Brandenburski)
 Dywizja Forteczna Frankfurt nad Odrą
 Dywizja Grenadierów Pancernych Kurmark

Sport 
W mieście swoją siedzibę ma powstały w 1951 roku FC „Vorwärts” Frankfurt, który obecnie występuje pod nazwą 1. FC Frankfurt. Sukcesami klubu są m.in. sześciokrotne mistrzostwo NRD oraz dwukrotnie zdobyty Puchar NRD. W sezonie 2016/2017 zespół występuje w Oberlidze Nordost (V poziom rozgrywek). Domowym obiektem drużyny jest Stadion der Freundschaft o pojemności 12 tys. miejsc.

Miasto jest siedzibą niemiecko-polskiej drużyny koszykówki męskiej 1. ASC Red Cocks Frankfurt nad Odrą. Frankfurt jest też siedzibą niemiecko-polskiego klubu piłki ręcznej kobiet – BSV Iskra Frankfurt Oder/Kowalów.

We Frankfurcie nad Odrą swoją siedzibę ma Muzeum Sportu.

Osoby

Urodzeni we Frankfurcie nad Odrą 
 Heinrich von Kleist – niemiecki pisarz, poeta i dramaturg;
 Victor von Podbielski – polskiego pochodzenia królewsko-pruski generał-lejtnant, sekretarz stanu, szef Reichspostamtu, pruski minister rolnictwa;
 Martin Patzelt – wieloletni nadburmistrz miasta

Związani z miastem 
 Carl Philipp Emanuel Bach – niemiecki kompozytor
 Alojzy Prosper Biernacki – minister skarbu Rządu Narodowego w 1831
 Karl Georg von Hoym – minister Śląska i Prus Południowych
 Alexander von Humboldt – niemiecki przyrodnik i podróżnik
 Wilhelm von Humboldt – niemiecki filozof i językoznawca
 Ulrich von Hutten – niemiecki rycerz, pisarz i humanista
 Paul Lütkemann – niemiecki kompozytor epoki wczesnego baroku
 Henry Maske – niemiecki bokser
 Teodor Konstanty Orzechowski – działacz kalwiński, prawnik i urzędnik
 Michael Praetorius – niemiecki kompozytor przełomu renesansu i baroku
 Atanazy Raczyński – ziemianin wielkopolski, dyplomata pruski
 Axel Schulz – niemiecki bokser
 Gesine Schwan – rektor Viadriny 1999–2008
 Johann Tetzel – niemiecki duchowny, inkwizytor generalny Polski
 Hans Weiler – rektor Viadriny 1993–1999

Współpraca 
Miejscowości partnerskie:
  Polska: Gorzów Wielkopolski, Słubice
  Badenia-Wirtembergia: Heilbronn
  Białoruś: Witebsk
  Bułgaria: Wraca
  Finlandia: Vantaa
  Francja: Nîmes (Nimes)
  Izrael: Kadima
  Stany Zjednoczone: Yuma

Zobacz też 
 Archiwum miejskie we Frankfurcie nad Odrą
 Frankfurt nad Menem

Przypisy

Bibliografia 
 Monika Kilian/ Ulrich Knefelkamp (wyd.): Frankfurt Oder Słubice. Sieben Spaziergänge durch die Stadtgeschichte. Berlin: scrîpvaz-Verlag 2003.
 Ulrich Knefelkamp/ Siegfried Griesa (wyd.): Frankfurt an der Oder 1253–2003, Berlin 2003, .
 Sibylle Gramlich/ Anrdreas Bernhard/ Andreas Cante/ Irmelin Küttner: Stadt Frankfurt (Oder) (Denkmaltopographie der Bundesrepupblik Deutschland, Denkmale in Brandenburg, tom 3), Worms am Rhein 2002, .
 Hans Nauschütz: Frankfurt wie es war und ist: Wanderungen durch Frankfurt (Oder), Die Furt 2003, .
 Wolfgang Stribrny/ Fritz Zäpke: Frankfurt/Oder. Porträt einer Brückenstadt, Westkreuz-Verlag Berlin/Bonn, 1991, .
 Fritz Timme: Die Entstehung von Frankfurt an der Oder, 1954, in Zeitschrift für Ostforschung, 3. Jahrgang 1954, S. 497–517.
 Stadtplan „Frankfurt an der Oder 1909”. Reprint des großformatigen mehrfarbigen historischen Stadtplanes. Guben 2005, .

Linki zewnętrzne 
 

 
Miasta w Brandenburgii
Ziemia lubuska