Bukan

Bukan, buk południowy, notofagus (Nothofagus Blume) – rodzaj roślin z monotypowej rodziny bukanowatych (Nothofagaceae Kuprian.). Obejmuje w zależności od ujęcia systematycznego 35, 36, 38 lub 43 gatunki. Do rodzaju tego należą zarówno drzewa zimozielone, jak i zrzucające liście. Występują one na półkuli południowej i są tam odpowiednikiem buka z półkuli północnej. Drzewa te są ważnym źródłem surowca drzewnego – pod tym względem tylko eukaliptus ma większe znaczenie na półkuli południowej.

Występowanie 
Współcześnie bukany występują od Nowej Gwinei, poprzez wschodnią Australię, Nową Zelandię po południową część Ameryki Południowej. To rozmieszczenie jest związane z długą historią tego rodzaju. W zapisie kopalnym od późnej kredy znanych jest wiele liści, kupul i pyłku bukanów, ukazujących że miał on dawniej większy zasięg. Bukany wywodzą się z prehistorycznego superkontynentu Gondwany, którego częściami były m.in. Australia, Nowa Zelandia, Antarktyda i Ameryka Południowa. W przeszłości bukany rosły także na Antarktydzie i dopiero 3–4 miliony lat temu zlodowacenie doprowadziło do ich wymarcia na tym kontynencie.

Morfologia 

 Pokrój Zimozielone lub zrzucające liście drzewa i krzewy. Gatunek N. grandis dorasta do 50 m wysokości.
 Liście Skrętoległe, ułożone często na pędach w dwóch rzędach. Przylistki obecne. Blaszka liściowa pojedyncza, całobrzega, piłkowana lub podwójnie piłkowana.
 Kwiaty Kwiaty męskie są najczęściej pojedyncze, lecz u niektórych gatunków mogą być zebrane maksymalnie po trzy w kwiatostany wierzchotkowate. Są siedzące lub wyrastają na bardzo krótkich szypułkach. Zawierają od 4 do 90 pręcików i okryte są 4–6 zrośniętymi listkami okrywy. Kwiaty żeńskie są siedzące lub krótkoszypułkowe, okryte trwałą kupulą. Dolna zalążnia jest zwieńczona krótką szyjką ze zwykle zagiętymi znamionami. W kwiatach często obecne są prątniczki. Podczas kwitnienia zalążki po prostu wybrzuszają się na zalążni i nie rozwijają się aż do zapylenia 9–10 tygodni później.
 Owoce Dwu- lub trójkanciaste orzechy okryte kupulą.
 Rodzaje podobne Rośliny z tego rodzaju podobne są do buka (Fagus).

Systematyka 
 Pozycja systematyczna według Angiosperm Phylogeny Website (aktualizowany system APG IV z 2016)
Jedyny rodzaj z rodziny bukanowatych stanowiącej klad bazalny w rzędzie bukowców, należącym do kladu różowych w obrębie okrytonasiennych. W przeszłości włączany był do rodziny bukowatych, ale dowody molekularne spowodowały wyodrębnienie rodzaju Nothofagus w rodzinę bazalną dla całego rzędu bukowców.

 Pozycja w systemie Reveala (1993-1999)
Gromada okrytonasienne Cronquist, podgromada Magnoliophytina Frohne & U. Jensen ex Reveal, klasa Rosopsida Batsch, podklasa oczarowe Takht., nadrząd Juglandanae Takht. ex Reveal, rząd bukowce Engl., rodzina bukanowate Kuprian.

 Wykaz gatunków
 Nothofagus aequilateralis (Baum.-Bod.) Steenis, J. Arnold Arbor. 35: 266 (1954)
 Nothofagus alessandrii Espinosa, Revista Chilena Hist. Nat. 32: 175 (1928)
 Nothofagus alpina (Poepp. & Endl.) Oerst., Bidr. Egefam.: 24 (1872)
 Nothofagus antarctica (G.Forst.) Oerst., Bidr. Egefam.: 24 (1872) – bukan chilijski
 Nothofagus × apiculata (Colenso) Cockayne, Trans. & Proc. New Zealand Inst. 43: 172 (1910 publ. 1911)
 Nothofagus balansae (Baill.) Steenis, J. Arnold Arbor. 35: 266 (1954)
 Nothofagus baumanniae (Baum.-Bod.) Steenis, J. Arnold Arbor. 35: 266 (1954)
 Nothofagus betuloides (Mirb.) Oerst., Bidr. Egefam.: 24 (1872)
 Nothofagus brassii Steenis, Blumea 7: 146 (1952)
 Nothofagus carrii Steenis, Blumea 7: 147 (1952)
 Nothofagus codonandra (Baill.) Steenis, J. Arnold Arbor. 35: 266 (1954)
 Nothofagus crenata Steenis, Blumea 7: 147 (1952)
 Nothofagus cunninghamii (Hook.) Oerst., Skr. Vidensk.-Selsk. Christiana, Math.-Naturvidensk. Kl. 5(9): 355 (1873) – bukan Cunninghama
 Nothofagus discoidea (Baum.-Bod.) Steenis, J. Arnold Arbor. 35: 266 (1954)
 Nothofagus dombeyi (Mirb.) Oerst., Bidr. Egefam.: 24 (1872)
 Nothofagus flaviramea Steenis, Nova Guinea, n.s., 6: 281 (1955)
 Nothofagus fusca (Hook.f.) Oerst., Skr. Vidensk.-Selsk. Christiana, Math.-Naturvidensk. Kl. 5(9): 355 (1873)
 Nothofagus glauca (Phil.) Krasser, Ann. K. K. Naturhist. Hofmus. 11: 163 (1896)
 Nothofagus grandis Steenis, Blumea 7: 147 (1952)
 Nothofagus gunnii (Hook.f.) Oerst., Skr. Vidensk.-Selsk. Christiana, Math.-Naturvidensk. Kl. 5(9): 354 (1873)
 Nothofagus × leonii Espinosa, Revista Chilena Hist. Nat. 30: 268 (1926)
 Nothofagus macrocarpa (A.DC.) F.M.Vázquez & R.A.Rodr., Bot. J. Linn. Soc. 129: 81 (1999)
 Nothofagus menziesii (Hook.f.) Oerst., Skr. Vidensk.-Selsk. Christiana, Math.-Naturvidensk. Kl. 5(9): 355 (1873) – bukan Menziesa
 Nothofagus moorei (F.Muell.) Krasser, Ann. K. K. Naturhist. Hofmus. 11: 161 (1896)
 Nothofagus nitida (Phil.) Krasser, Ann. K. K. Naturhist. Hofmus. 11: 163 (1896)
 Nothofagus nuda Steenis, in Fl. Males. 7(2): 285 (1972)
 Nothofagus obliqua (Mirb.) Oerst., Bidr. Egefam.: 24 (1872)
 Nothofagus perryi Steenis, Blumea 7: 146 (1952)
 Nothofagus pseudoresinosa Steenis, Blumea 7: 147 (1952)
 Nothofagus pullei Steenis, Blumea 7: 146 (1952)
 Nothofagus pumilio (Poepp. & Endl.) Krasser, Ann. K. K. Naturhist. Hofmus. 11: 161 (1896)
 Nothofagus resinosa Steenis, Blumea 7: 147 (1952)
 Nothofagus rubra Steenis, Blumea 7: 147 (1952)
 Nothofagus rutila Ravenna, Onira 5: 1 (2000)
 Nothofagus solanderi (Hook.f.) Oerst., Skr. Vidensk.-Selsk. Christiana, Math.-Naturvidensk. Kl. 5(9): 355 (1873) – bukan Solandera
 Nothofagus starkenborghii Steenis, Blumea 7: 146 (1952)
 Nothofagus stylosa Steenis, Kew Bull. 41: 732 (1986)
 Nothofagus womersleyi Steenis, in Fl. Males. 7(2): 294 (1972)

Zastosowanie 
Bukany są istotnym źródłem drewna na półkuli południowej. Niektóre gatunki mają zastosowanie komercyjne także w zachodniej Europie i w północno-zachodniej Ameryce Północnej. Służą między innymi jako surowiec drzewny, jako drzewo do zastąpienia wiązu w krajobrazie (po epidemii holenderskiej choroby wiązu) lub także jako roślina ozdobna.

Przypisy 

Bukanowate