alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
Tomato

Tomato estas herbo en la familio solanacoj kun hel-koloraj (ofte ruĝaj) manĝeblaj fruktoj (tamen ofte manĝataj kiel legomo). Ĝi originas en Meza kaj Suda Ameriko, kaj la vorto devenas el la navatla lingvo.

Historio 
Oni kredas, ke la tomato unue kreskis en antikva Peruo, kie multaj sovaĝaj specioj de verdaj tomatoj ankoraŭ kreskas. Tiam, proksime antaŭ tri mil jaroj, ĝi portiĝis al Meksiko.

Dum la eŭropa koloniado de la Amerikoj, la tomato estis portita al Eŭropo. Dum la 16-a kaj 17-a jarcento, multaj eŭropanoj timis, ke tomatoj estis toksaj, pro la rilato de la tomato al beladono kaj tabako. Tamen, tomatoj estis kreskigitaj kiel ornamaĵoj. Dum la frua 19-a jarcento ĝi estis uzata kiel manĝaĵo, ĉefe in Italio kaj Francio. Vincenzo Corrado, kuiristo de Napoleono, priskribas receptojn en 1773 en la kuirlibro Il cuoco galante.

En Usono Thomas Jefferson estis pioniro pri la kulturado de tomatoj. Li kulturis grandajn "hispanajn" tomatojn. La tomato estis ofta manĝaĵo ĉe lia manĝotablo. La filinoj de Jefferson lasis plurajn receptojn pri tomatoj.

Moderna uzo de tomatoj 
Tomatoj nun estas manĝataj libere tutmonde. Post ties senkulpigo kiel toksa frukto, nun ili estas estimataj kiel pretendata afrodiziigilo. Nuntempe, oni pensas, ke la tomato estas saniga manĝaĵo, kaj manĝado de tomatoj bonigas la koron kaj kontraŭas kanceron ĉar ili enhavas likopenon.

Tomatoj estas uzataj ofte en mediteranea kuirado, ĉefe itala. Ĝi povas esti manĝata freŝa aŭ kuirita. Ĝi povas esti fritata aŭ rostata. Oni povas surtabligi ĝin en salato, aŭ kiel saŭco por aliaj manĝaĵoj.

Fotaro

Eksteraj ligiloj 

 Plantado de la tomato - retejo sur la plantado de la tomato

Vidu ankaŭ 

 Keĉupo (aŭ keĉapo)
 Salato

Fruktoj
Legomoj
Solanum
Neotropisa flaŭro
Burdo

Burdo estas insekto de la genro Bombus en la familio Apidae; ili estas parencaj al la abeloj, tiel ili ankaŭ havas pikilon, vivas en kolonioj. Ili estas malpli evoluintaj ol la mielabeloj, ne travivas vintron kaj devas regeneriĝi en ĉiu printempo fare de ininsekto, kiu unue zorgas pri ĉio, nur poste, kiam ŝia "familio" estiĝis, ŝi rolas nur kiel ovmetanto kaj lasas sin helpi de siaj filinoj. Ili estas do pli vundeblaj ol la abeloj. Korpe ili estas pli larĝaj kaj dikaj.

Burdoj estas minacataj en multaj industriaj landoj, rezulte de detruado de biotopo, kaj de malutilo fare de herbicidoj. Ekzemple en Britio estis 21 specioj de burdoj; el inter ili nur 6 plu estas ordinaraj, 5 suferas seriozan malkreskon, kaj 3 tute malaperis, simila konstato estas en Germanio.

Tio des pli maltrankviligas, ĉar burdoj ege gravas por polenado de plantoj kaj por ties reproduktado. Kelkaj floroj povas esti polenataj nur de burdoj .

Precipaj specioj 
 Bombus agrorum Kampburdo
 Bombus collamanus
 Bombus distinguendus
 Bombus hortorum Ĝardena burdo
 Bombus lapidarius Ŝtonburdo
 Bombus pratorum Herbeja burdo
 Bombus ruderatus
 Bombus subterraneus Subtera burdo
 Bumbus silvarum Arbara burdo
 Bombus terrestris Terburdo

Vidu ankaŭ 
 Entomologio

Aliaj projektoj

Eksteraj ligiloj 
 Burdoj kiel polenumistoj - (anglalingve) 
 Kiel protekti burdojn en sia ĝardeno (franclingve) kun listo de florspecioj
 listo de la endanĝerigitaj specioj de burdo en Germanio

Abeledoj
Ortopteroj

Ortoptero (science: Orthoptera) estas ordo de insektoj.

Estas 16 000 specioj de ortopteroj ĝis nun konitaj. La ordo dispartiĝas en du subgrupoj: Ensifera  kaj Caelifera.

Listo de superfamilioj kaj familioj 

 Acrididae (akridedoj: akrido, lokusto)
 Anostostomatedoj
 Salikoka grilo
 Eumastacidae
 Gryllacrididae
 Gryllidae Grilo
 Gryllotalpidae Talpogrilo
 Haglidae
 Mogoplistidae
 Myrmecophilidae
 Rhaphidophoridae
 Romaleidae
 Stenopelmatidae
 Tanaoceridae
 Tetrigidae
 Tettigoniidae
 Tridactylida

Referencoj

Eksteraj ligiloj 
 retejo Orthoptera Species File Online 

Insektoj
Thomas Pynchon

Thomas Ruggles PYNCHON Jr. (/ˈpɪntʃɒn/, naskiĝis la 8-an de majo, 1937) estas usona verkisto, konata pro siaj densaj kaj kompleksaj romanoj. Por Gravity's Rainbow (Ĉielarko de Gravito), Pynchon gajnis la Nacian Libran Premion de Usono (U.S. National Book Award) por Fikcio de 1973. kaj estas regula kandidato por la Nobel-premio pri literaturo. Liaj verkaro estas ekstreme ampleksa, kaj ilaj libroj inkluzivas diversajn temojn kaj stilojn inkluzive de la studfako de historio, scienco kaj matematiko.

Pynchon naskiĝis en Glen Cove, Long Island, Novjorko. En Universitato Cornell tiu studis fizikon kaj anglan lingvon (i.a. ĉe Vladimir Nabokov). Pynchon interrompis la studadon dum du jaroj por servi en la mararmeo. Post diplomiĝo en 1957, Pynchon eklaboris kiel teknika redaktoro ĉe la firmao Boeing.

Ties unua verko, la rakonto The Small Rain (La Pluveto) aperis en 1959 en la revuo Cornell Writer. En la jaro 1963 Pynchon eldonis sian unuan romanon V. Ekde tiam Pynchon dediĉas sin plene al la verkado, sed vivas tute retirite, konata pro evitado de persona malkovro kaj apenaŭ aperas en la publika vivo.

Liaj malmultaj bildoj publikigitaj estas de liaj jaroj en lernejo kaj universitato. Tre malmultaj fotoj pri li iam estis publikigitaj kaj onidiroj pri lia identeco disvastiĝis ekde la 1960-aj jaroj. Ĉi tiu evitado de komunikado ricevas aprezon de iuj de liaj admirantoj kaj samptempe estigas multajn onidirojn pri lia loĝejo kaj identeco.

Ties romano Inherent Vice (Eneca Malvirto) fariĝis filmon kun la sama nomo de reĝistoro Paul Thomas Anderson en 2014.

Listo de verkoj 
 The Small Rain (La Pluveto, rakonto, 1959)
 V (romano, 1963)
 The Crying of Lot 49 (La Aŭkcio de N-ro 49, romano, 1966)
 Gravity's Rainbow (Ĉielarko de Gravito, romano, 1973)
 Slow Learner (Malrapida Lernanto, rakontoj, 1984)
 Vineland (romano, 1990)
 Mason & Dixon (romano, 1997)
 Against the Day (Kontraŭ la Tago, romano, 2006)
Inherent Vice (Eneca Malvirto, romano, 2009)
Bleeding Edge (Sanganta Eĝo, romano, 2013)

Referencoj 

Pynchon
Pynchon
Ernst Stadler

Ernst Maria Richard STADLER [enst ŝtadle] (naskiĝis la 11-an de aŭgusto, 1883, mortis la 30-an de oktobro, 1914) estis alzaca lirikisto.

Stadler naskiĝis en Colmar, kiel filo de juristo. En Strasburgo kaj Munkeno li studis germanistikon, romanistikon kaj lingvosciencon. Siajn unuajn poemojn li ekde 1902 publikigis en la revuo Der Stürmer. En la jaro 1905 lia unua poemkolekto aperis libroforme: Präludien. De 1912 ĝis 1914 li okupis profesoran postenon por germana filologio en Bruselo.

Stadler estis grava reprezentanto de la ekspresionismo. Krom lirikon li verkis literatursciencajn traktatojn kaj tradukis el la franca lingvo.

Je la kulmino de sia kariero li pereis kiel soldato dum la Unua mondmilito apud Ipro (Belgio).

Listo de verkoj 
 Präludien (poemoj, 1905)
 Wielands Shakespeare (traktatoj, 1910)
 Der Aufbruch (poemoj, 1914)

En Esperanto aperis 
 Printempiĝo / trad. de Guido Holz. - En: Übertragungen / Transkondukoj. - Messkirch : Gmeiner, 1988. - p. 87-88. - ISBN 3-926633-14-X

Germanaj verkistoj
Germanlingvaj verkistoj
Korunjo

Korunjo aŭ Koruno (galeglingve kaj oficiale A Coruña), estas urbo en la ekstrema nordokcidento de Hispanio kaj estas parto de la Aŭtonoma Komunumo Galegio. Ĝi estas ĉeatlantika urbo kun milda klimato.

Ĝi okupas areon de , kaj atingas  loĝantojn, densanta  loĝantojn je km².

Ĝi estas administracia ĉefurbo de granda areo, kun aktivecoj agrara, fiŝista, industria kaj serva. En la lastaj jardekoj ĝia strukturo ŝanĝis multmaniere: ĝi dispartigas diversajn funkciojn administrajn kaj reduktis aliajn militajn. Ankoraŭ tre gravas la havena aktivado, ĉu komerca, ĉu fiŝista.

En la lastaj jaroj la urbo tre disvolviĝis, per la plibonigo de la komunikado kaj la ampleksigo de la infrastrukturoj kultura, sporta (ĝi estas la sidejo de la futbala klubo Real Club Deportivo de La Coruña) kaj distra.

Monumentoj 
 Torre de Hércules (Turo de Herkulo): Ĝi estas la unika romana lumturo, kiu funkcias hodiaŭe. Oni ankaŭ povas viziti la golfludejon (tre proksiman) kaj la ĉemaran promenejon kun pli ol kvar kilometroj trapromeneblaj.
 Millenium (Jarmilo): Konstruita en la jaro 2000, tiu monumento estis pensita por memori la antaŭan jarmilon, kaj diri "bonvenon" al la nova. Ĝi estas bela piramido el kristalo kun kelkaj koloroj.

Muzeoj 
 Belarta Muzeo de Korunjo

Provinco 

Korunjo estas la ĉefurbo de la samnoma hispana provinco, en kiu situas urboj kiel Santiago de Compostela aŭ Ferrol.

Vidu ankaŭ 
 Listo de urboj laŭ lando

Eksteraj ligiloj 
 Urbodomo de Korunjo (hispanlingve)

Hispanaj provincaj ĉefurboj
Galegio
Korunjo
Boise (Idaho)

Boise (aŭ esperantlingve, Bojsio) estas la ĉefurbo kaj plej granda urbo de la usona ŝtato Idaho. Laŭ la popolnombrado de 2000 ĝi havas  loĝantojn. Ĝi ankaŭ estas la ĉefurbo de la Kantono Ada. La loĝloko estas konata kiel la "Urbo de Arboj".

Ĝi estas la hejmo de pli ol  eŭskoj. Eŭskaj festivaloj okazis en la 2000-aj jaroj por celebri eŭskan kulturon.

Boise estis fondita kiel fuorto de la usona armeo en 1863. La celo de la fuorto estis protekti blankulojn, kiuj invadis la teritorion de la Nez Perce post malkovri oron ĉirkaŭ la loko de la nuna urbeto Pierce.

La nomo Boise venas el la franca vorto boisé - prononco  - kiu signifas "lignata" aŭ "arbarata".

 Koordinatoj:

Esperanto-movado 
Ekzistas loka Esperanto-grupo Bojsio-Esperantistoj  kaj delegito de UEA.

 
Urboj de Idaho
Eŭska diasporo
Ĉefurboj de Usono
Pico

Ĉi tiu artikolo temas pri la manĝaĵo pico. Ekzistas ankaŭ insulo en la Acoroj nomata Pico [piko].Vidu ankaŭ artikolon Pico (Italio) pri komunumo en Italio.Pico (itale: pizza [pica]) estas sud-italdevena bakaĵo, kies bazo konsistas el faruno, akvo, salo kaj gisto. Sur ĝin oni kutime metas tomatan saŭcon kaj mocarelon, kaj oni spicas ĝin per bazilio. Fine ĝi estu bakata en forno. Ĝi povas resti sur metala aŭ ŝtona bakpleto, sur krado, rekte sur fornaj brikoj ktp, depende de baka teĥniko. Tiu simpla pico-speco reprezentas la kolorojn de la itala flago kaj estas nomata laŭ la edzino de la itala reĝo Umberto la 1-a: Margherita [margerita].

Aliaj aldonaĵoj povas esti ekz-e sardeloj, aliaj specoj de fromaĝo, tranĉitaj tomatoj, fungoj, kolbaso, ŝinko, cepoj kaj multaj aliaj aferoj.

Suditalianoj transportis ĝin al Usono, kaj ĉefe el Novjorko diskonigis ĝin tutmonden, inkluzive nordan Italion. Aperis multaj variaĵoj laŭ lokaj gustoj.

En Okcidenta civilizo, ili celas la merkatojn de rapida manĝaĵo kaj hejmenportita manĝaĵo.

 Picotipoj 
 Havaja pico
 Napola pico

 Ingrediencoj uzataj en picoj (nekompleta listo) 
La bazo de ĉiu pico estas speco de itala fromaĝo, plejofte mocarelo, al kio estas aldonita kompletaĵoj: legomoj, viandaĵoj aŭ vegetaraj ingrediencoj, krom garnaĵoj.

 Kiel legomoj: Tomataj tranĉaĵoj, ĉerizaj tomatoj, sunsekigitaj tomatoj, cepoj, ajlo, kapsiko, zucchini, melongeno, fungoj, olivoj, artiŝoko, brokolo, poreo, ananaso, maizo, spinaco, endivo, verdaj asparagoj, kukurbo, verdaj fazeoloj, paprikoj, figoj, kaporoj, fenkolo, faboj, terpomo, batato, karoto, brasiko, mango.
 Kiel supraĵoj kaj garnaĵoj: Kultiva eruko, olivoleo, kruda ŝinko, freŝa bazilio, freŝa petroselo, parmezana fromaĝo, fromaĝo Pecorino, juglandonuksoj, spica oleo, figoj, printempa cepo, kikeroj, humuso, migdaloj, nigra pipro, freŝa salvio, freŝa mento, kreso, jogurto, rostita bovaĵo, karpaĉo, pecoj de ajlo aŭ sunfloraj semoj.

 Vidu ankaŭ 
 Armena kaj turka lahmacun''
 Germana kaj franca flamkuko.
 Usona novjorkstila pico
 Picejo
 Historio de la pico

Eksteraj ligiloj 
 Oficiala gvido al pico-manĝejoj en Italio  (itale).
 Receptoj de pico ĉe Vikilibroj (angle).
 Receptoj de pico (germane).

 
Italaj inventoj
Ebena angulo

Ebena angulo (foje plata angulo aŭ simple angulo) estas la angulo inter du radiusoj de cirklo, arkolongo inter kiuj egalas al la radiuso.

Ebena angulo estas mezurita en radianoj (simbolo: rad), kiu apartenas al la derivitaj unuoj de la Sistemo Internacia de Unuoj (SI).

La mezuro de la unuo estas

Vidu ankaŭ 

 Angulo
 Duedra angulo
 Solida angulo

Angulo
Geometrio
Hemipteroj

Hemipteroj estas biologia ordo de insektoj, kiuj enhavas 67.500 ĝis nun konatajn speciojn. Ilia scienca nomo (el la helena hemi = duon kaj pteros = flugilo) rilatas al la fakto, ke tiuj insektoj havas du parojn da flugiloj, kie la unua  paro estas parte rigida (kiel ĉe la Koleopteroj) kaj parte membrana (kiel "normalaj" insektaj flugiloj, kiel ĉe la Himenopteroj).

Subordoj 
 Cikadoj (Auchenorrhyncha)
 Heteropteroj aŭ kutimlingve Cimoj

Familioj
 Cikadeledoj

Subaj taksonoj
 Kermes vermilio, el kiu oni produktas tinkturon kirmeso

Bildaro

Eksteraj ligiloj 
 http://www.kendall-bioresearch.co.uk/hemip.htm
 http://www.kendall-bioresearch.co.uk/hemip1.htm
 http://tolweb.org/tree/eukaryotes/animals/arthropoda/hexapoda/hemiptera/hemiptera.html

Referencoj 

Insektoj
Hemoglobino

Hemoglobino estas la feroentena ruĝkolorigaĵo en la eritrocitoj de la vertebruloj. La hemoglobino konstruiĝas el kvar feroligaj hemoj kiel prosteta grupo kaj el globino kiel proteina parto.

Hemoglobino ebligas la transporton de oksigeno (O2, kaptita de la pulmoj aŭ brankoj dum enspiro de vertebruloj), al histoĉeloj, liverante al ili energion por la bonfunkcio de la organismo (Vd metabolismo-n). Aliflanke hemoglobino ebligas ankaŭ la transporton de karbona dioksido (CO2), produktita de tiaj ĉeloj, kiu estas emisiita al aero per la pulmoj aŭ brankoj dum elspiro.

Karakterizaĵoj de la hemoglobin-molekulo:
 globetforma proteino kun ekstrema solviĝemo
 afineco al oksigen-regula alostera proteino kun du formoj kiel
 - R (´relaxed´, oksigen-liga)
 - T (´tense´, karbondioksid-liga)
 ĝi konstruiĝas el 4 hemoj kaj 4 globinoj
 protekto de la 2-valora hem-fero kontraŭ la valorŝanĝo.

La hemoglobinurio estas la ĉeesto de libera hemoglobino en la urino kiel konsekvenco de intravaskula hemolizo.

Bildaro

Vidu ankaŭ 

 Globulo
 Hemoglobinurio
 Hemolizo
 Klorofilo
 Serpoĉela anemio
 Spirado

Koloroj
Sango
Biokemio
Feraj kombinaĵoj
Biologaj pigmentoj
Nilota lingvaro

La nilota lingvaro estas lingvofamilio, ero de la nilo-sahara lingvaro, kiu estas kompleksa (ĝi entenas 140 lingvojn kaj prezentas ege kompleksan "familiarbon" de konjektitaj filiecoj) kaj malmulte studintajn, tial la malmultaj fakuloj malsamopinias eĉ pri ilia parenceco.

Tuttere ili prezentas nuntempe 11 milionojn da parolantoj, la plej multnombran parolas 3 milionoj da personoj, sed la plimulto de la lingvoj havas tre malmulte da parolantoj.

Parlantoj de Nilota lingvoj vivas en Kenjo (3,2 Mio), Ugando (1,8 Mio), Sudano (1,8 Mio), Tanzanio (300.000), Kongo Kinŝasa (100.000), Etiopio kaj Eritreo.

La Nilota lingvaro dividas sin inter tri sublingvaroj:
 Okcident-nilota
 Burun
 Nuer-Dinka
 Luo
 Orient-nilota
 Bari
 Kunuma/Baza
 Maa-Lotulo
 Masaja lingvo
 Turkana
 Teso-Turkana
 Sud-nilota
 Kalenĝin
 Omotik
 Datoga
Irving Stone

Irving STONE, realnome: Irving TENNENBAUM (naskiĝis la 14-an de julio, 1903 en Sanfrancisko, Kalifornio, mortis la 26-an de aŭgusto, 1989 en Losanĝeleso, Kalifornio) estis usona verkisto.

Lia verkaro konsistas ĉefe el biografiaj romanoj, kiuj miksas historiajn faktojn kaj fikcion.

Listo de verkoj 

 Lust for Life (biogr. romano pri Vincent van Gogh, 1933)
 Sailor on Horseback (biogr. romano pri Jack London)
 False Witness (romano, 1940)
 Clarence Darrow (biogr. romano pri Clarence Darrow, 1941)
 Love is Eternal (biogr. romano pri Abraham Lincoln, 1854)
 The Agony and the Extacy (biogr. romano pri Mikaelanĝelo, 1961)
 The Passions of the Mind (biogr. romano pri Sigmund Freud, 1971)
 The Greek Treasure (biogr. romano pri Sophia kaj Heinrich Schliemann, 1975)

Usonaj verkistoj
Centrifugilo

Centrifugilo aŭ centrifuga apartigilo estas teknika aparato por apartigi la solidajn kaj likvajn materialojn. Ekzempla centrifugilo estas en la mastrumado lavmaŝino, kiu elpremas per la
centrifuga forto la akvon el inter la vestoj. La akvo povas tra truetoj de la interne rotacianta tamburo elflui. Poste la akvo estas per pumpilo forigita al la urba poluakva kanalo.

En al industrio kaj en la laboratorio la centrifugiloj estas tre multflanke uzataj ekz. por dispartigi la bovolakton al kremaĵo kaj al grasreduktita lakto. Pli ofta estas la dispartigo de likvaĵoj kun diversaj densoj.

La ultracentrifugilo estis ellaborita de Theodor Svedberg, kiu per tiu aparato ekzamenis la sedimenteman rapidecon de makromolekuloj kaj tiel li konkludis je la molekulopezo. Li ricevis la Nobel-premion en 1926.
La ultracentrifugilo rotacias 100.000/min., pro tio la rotoro ĝenerale funkcias en vakuo, por eviti la aerofroton.

La centrifugiloj ankaŭ konvenas por apartigi izotopojn. Oni uzas grandegajn centrifugilojn por testi la reakciojn de pilotoj kaj astronaŭtoj.

Pro la granda kinetika energio de la rapide rotaciantaj rotoroj/tamburoj, oni ne povas malfermi la ujon – ĉefe pro sekurecaj preskriboj -, ĝis la rotoro/tamburo rotacias. En malfermita kesto obstakals la rotaciadon sukerecŝaltilo.

Vidu ankaŭ 
 Rado
 Sedimento
 Rulpremilo

Teknologio
Radiano

La radiano (simbolo: rad) estas la angula mezurunuo en la Internacia sistemo de unuoj. Ĝi estas uzata ĉefe en trigonometrio kaj infinitezima kalkulo.

Angulo inter du radiusoj de cirklo, arkolongo inter kiuj egalas al la radiuso, estas la ebena angulo.

Radiana difino 
En cirklo  estas arkolongo,  estas radiusolongo,  estas la larĝo de la angulo strekata de la arko, kaj  estas cirklolongo:

Oni povas konverti gradojn al radianoj per ĉi tiu formulo:

Vidu ankaŭ 
 Ebena angulo
 Trigonometrio

Mezurunuoj de angulo
Grilo

La grilo estas familio de insektoj kiu aniĝas en la subordo ensiferoj karakterizata per longa Oviskapto, ĉe la ininsektoj, malantaŭe, kiu estas ilo por meti ovojn. La grilobleko estas la ĉirpo.

Kelkaj specioj 
 Kampa grilo gryllus campestris
 maskla kampa grilo
Ĝi estas pli ol 2 cm longa, la kapo pli larĝas ol la Torako. Ĝia ĉirpado aŭdeblas ĝis proksimume 50 metroj. Ĝi estas la ununura grilo, kiu fosas terneston, ĝis 20-30 centimmetrojn longa. Ĝi eliras el tiu, kiam suno varmigas, por manĝi, kanti ĉe la sojlo sur alcela teraso, geiĝi, post kio la ininsekto iras meti ovojn en la ternesto de la virinsekto.

Ĝi disvastiĝis kaj tre konatas en Mez-, Orient-, kaj Sud-Eŭropo.

 Hejma grilo Acheta domesticus
malpli granda kaj dika ol la kampgrilo, ĝi longas 1,6-2,0 cm; Ĝia ĉirpado estas pli milda, kun neregulaj paŭzoj. Devena el Afganio, tiu grilo alvenis Eŭropon en la holdoj de spicoj portantaj ŝipoj, kaj sukcesis teni sin apud la fajrejoj en la domoj, kaj ĉefe en la panistejoj. Nun la favoraj lokoj rariĝas, sed nova ekevidentiĝis: en la koridoroj de la metroo, kie ĝi nutras per ĉiaj ruboj kaj cigaredostumpoj.
Beletre la kanto de la hejmgrilo iĝis bruo familiara de hejma apudfajra feliĉo kaj Charles Dickens eltiris el tio titolon de unu romano.

 Arbara grilo Nemobius sylvestris
malpli ol 1 cm longa, lerta saltanto, en arbaroj de tuta okcidenteŭropo.
Ĝia ĉirpado estas interspacita per paŭzoj kaj similas kvazaŭ morsa mesaĝo. Ĝi nutras sin pere de sekaj folioj. Ĝia vivciklo daŭras du jarojn, kio estas esceptaĵo inter la ortopteroj.

 verda ksenogrilo

disklasado 
 familio Gryllidae
 subfamilio Brachytrupinae
 subfamilio Cachoplistinae
 subfamilio Eneopterinae
 subfamilio Euscyrtinae
 subfamilio Gryllinae - Grilinoj Hejma grilo
 subfamilio Gryllomiminae
 subfamilio Gryllomorphinae
 subfamilio †Gryllospeculinae
 subfamilio Hapithinae
 subfamilio Itarinae
 subfamilio Landrevinae
 subfamilio Luzarinae
 subfamilio Malgasiinae
 subfamilio Nemobiinae Nebobiinoj Arbara grilo
 subfamilio Oecanthinae
 subfamilio Paragryllinae
 subfamilio Pentacentrinae
 subfamilio Phaloriinae
 subfamilio Phalangopsinae
 subfamilio Podoscirtinae - Podoscirtinoj Verda ksenogrilo
 subfamilio Pteroplistinae
 subfamilio Rumeinae
 subfamilio Sclerogryllinae
 subfamilio Tafaliscinae
 subfamilio Trigonidiinae
 familio Gryllotalpidae
 familio Mogoplistidae
 familio Myrmecophilidae
 familio †Protogryllidae
 familio †Baissogryllidae

Eksteraj ligoj:
 http://www.the-piedpiper.co.uk/th2f.htm 
 http://www3.starcat.ne.jp/~koten/ryosaipage/ryo27.html  
 http://www.suntory.co.jp/sfnd/gakugei/sha_fu0051.html  
vivadas griloj en la Pariza metroo!
Hemo

Hem(o) estas prefikso grekdevena, signifanta sango. Uzata en kelkaj vortoj sangotemaj.

Hemo estas fero-entena kolorigaĵo de la eritrocitoj. Ĝi konstruas kun globino, la proteino de la eritrocitoj la hemoglobinon, kiu ludas gravan rolon en la oksigenakcepto de la korpoj.

Vidu ankaŭ 
 Hematologio
 Hematito
 Hemoglobino
 Kobalamino
 Spirado

Biokemio
Feraj kombinaĵoj
Aĥmed Jasin

Ŝejko Aĥmed JASIN, arabe: احمد ياسين, (naskiĝis en 1936; mortis la ) estis la fondinto de la Islama Rezista Movado, kies mallongigo iĝis mondfama kiel Hamas.

Li estis malgrand-statura barbulo, ĉiam aperanta en tradicia islama vesto. Li naskiĝis en Maĵdel ĉe Aŝkelon en 1936. Li aĝis 12 jarojn, kiam israelaj trupoj detruis lian vilaĝon kaj li mem venis al rifuĝejo de Gaza. Tiutempe li paraliziĝis ambaŭpiede: dum futbalmatĉo atingis lin piedbato je la spino. De tiam li uzis rulseĝon, sed tio ne malhelpis lin ekstudi en Egiptio, kion li devis interrompi pro monmanko. Li konatiĝis en Kairo kun la fundamentisma movado de la Islamaj Fratoj, poste en 1970 li mem fondis propran movadon, Muĵama al-Islami, en kiun li varbis junulojn. Jasin ripete diris, ke Palestino estas "sanktigita por estontaj islamaj generacioj ĝis la Tago de Juĝo", kaj ke "la tiel nomata vojo de paco ne estas paco nek anstataŭo por ĝihado kaj rezisto".  En tiuj jaroj Israelo permesis, eĉ sekrete apogis ilian agadon en la Gaza strio, por tiel malfortigi la potencon de Jaser Arafat kaj Fatah.

Li fondis komence de la 1980-aj jaroj (sub la efiko de la Irana Islama Revolucio) pli radikalan organizaĵon, Maĵd al-Muĝahid (gloro al la batalantoj de la Islamo). Oni arestis lin en 1984 kaj kondamnis lin pro la posedo de eksplodmaterialo kaj armiloj, sed li estis nur unu jaron en la karcero kaj liberiĝis enkadre de interŝanĝo de kaptitoj. Tiam li ekorganizis la novan organizaĵon Hamas, kiu fondiĝis la 14-an de decembro 1987 dum la unua intifado.

La israelaj ŝtat-instancoj arestis lin denove en majo 1989 kaj kondamnis en oktobro de 1991 je dumviva karcero. Tamen li estis liberiĝita en oktobro 1997 kaj forpelita al Jordanio. La liberiĝon atingis la jordania reĝo Hussein: li transdonis al Israelo du Mosad-agentojn, kiuj volis murdi Halid Mesal en Amano la politikan gvidanton de Hamas.

Li havis malbonan rilaton kun la palestina prezidento Arafat. Arafat metis lin dufoje por mallonga tempo en hejm-areston

Li estis mortigita per israela atako post la aŭrora preĝado, kiam li venis el moskeo. Unu rakedo de milita helikoptero trafis lin. Mortis ankaŭ liaj korpogardistoj. Li estis por Israelo danĝera teroristo, por Palestino liberecbatalanto, spirita gvidanto.

Eldiro de Aĥmed Jasin semajnojn antaŭ sia morto:
Ni la mortminacojn ne timas, ĉar nia vojo estas la martireco. Se oni mortigas nin, centoj sekvos nin.

Lin sekvis Abd al-Aziz Rantisi kiel Hamas-gvidanto.

Palestinaj politikistoj
Islamo
Palestinaj politikaj organizoj

Enkadre de la politika situacio en Palestino estiĝis diversaj organizoj:

Kupola organizo por diversaj grupoj, ĝis la grado fariĝi kvazaŭ sinonimo de la Palestina Aŭtonomio fariĝis la Organizaĵo por Liberigo de Palestino (OLP).

Aliaj partioj:
 Fatah, ĉefa partio de la OLP
 FDLP (Fronto Demokrata por Liberigo de Palestino)
 PFLP (Popola Fronto por Liberigo de Palestino)
 Hamas

Internaj ligiloj 
 George Habash

Politikaj partioj
Palestino
Organizaĵo por Liberigo de Palestino

Organizaĵo por Liberigo de Palestino (OLP, origine منظمة لتحرير فلسطين) estas asocio kiu gvidis dum la lastaj jardekoj la lukton por la sendependiĝo de Palestino. Kreita en 1964, de 1969 ĝis 2004 ĝi estis estrata de Jaser Arafat.

La Organizaĵo estis fondita kun la apogo de la Araba Ligo, por reprezenti la palestinan popolon, kun la instigo de la egipta prezidento Nasser. Ĝin fondis 422 gravuloj — entreprenistoj, reprezentantoj de la rifuĝkampoj, de aliaj asocioj —, kaj estis komence prezidata de Ahmed Ŝukeiri.

Post la Sestaga milito, la malprestiĝo de la arabaj landoj kondukis al plifortigo de la asocio, kiu baldaŭ estis regata de la partio Al Fatah, estrata de Arafat, kiu en 1969 fariĝis ĉefa gvidanto. Dua plej grava organizo en la OLP estas la Popola Fronto por la Liberigo de Palestino.

La OLP fariĝis kvazaŭ-registaro, kun tre diversaj servoj, sekureca, milita, informa, de eksteraj rilatoj, kaj je la 14-a de oktobro de 1974, ĝi estis agnoskita de la Ĝenerala Asembleo de Unuiĝintaj Nacioj kiel reprezentanto de la palestina popolo kaj ricevis oficialan statuson.

En 1988, la OLP agnoskis la ŝtaton de Israelo kaj oficiale forlasis la uzon de la perforto. Post la interkonsentoj kun Israelo, kaj la kreado de la Palestina Aŭtonomio, la OLP fariĝis la bazo de la palestina registaro depost 1993.

La nuna prezidanto de la organizaĵo estas Maĥmud Abbas. La Palestina Nacia Konsilio (PNK) estas la leĝofara organo de la Organizaĵo por Liberigo de Palestino (OLP), elektas sian Plenumkomitaton (PK-OLP), kaj plenumas la estrecon de la organizaĵon inter kongresoj.

Esperanto 
La esplorcentro de la PLO en Bejruto eldonis informfolion en sep lingvoj, inkl. de Esperanto.

Vidu ankaŭ 
 Hamas
 Leila Khaled
 Libana milito de 1982
 Historio de Israelo

Referencoj 
 

Movadoj de nacia liberigo
Movadoj pri sendependeco
Esperanto
FDLP

Palestino > Palestinaj politikaj organizoj > Fronto Demokrata por Liberigo de Palestino

FDLP aŭ Fronto Demokrata por Liberigo de Palestino (arabe: 'الجبهة الديموقراطية لتحرير فلسطين', en latinaj literoj Al-Jabha al-Dimuqratiya Li-Tahrir Filastin) ofte nomata nur Demokrata Fronto, aŭ al-Jabha al-Dimuqratiyah (الجبهة الديموقراطية), estas politika organizo de tndenco marksista en Palestino.

La FDLP estis kreita je la 22-a de februaro de 1969 kiel skismo de la maldekstra Popola Fronto por la Liberigo de Palestino (PFLP), subla gvido de Najef Hawatmeh. Ĝi donis pli da atento al la politikaj laboroj, ol al la militaj, kvankam ĝi ankaŭ plenumis plurajn tiajn agadojn.

Dum la 70-aj kaj 80-aj jaroj ĝi estis unu el la plej influaj grupoj en la sino de la Organizaĵo por Liberigo de Palestino, kaj unu el la avangardoj de la akceptado de duobla ŝtato, juda-araba, en Palestino.

En 1991 ĝi suferis propran skismon, kaj unu frakcio gvidata de Jaser Abd Rabbo alproksimiĝis pli al Jaser Arafat kaj kreis novan organizon Demokrata Unuiĝo por Palestino (FIDA).

La FDLP peris dum la lastaj jaroj grandan parton de sia influo, ĉefe pro la kresko de la islamistaj partioj en Cisjordanio kaj la Gaza Sektoro. En la lastaj balotoj (2006) en la Leĝdona Asembleo de la Palestina Aŭtonomio, la koalicio partoprenata de la Fronto gajnis 2,8% de la voĉdonoj kaj du seĝojn.

Eksteraj ligiloj 

 Oficiala retejo .

Palestino
Politikaj partioj fonditaj en 1969
Martenico

Marteto (Mărţişor [mərciŝor'] rumane) estas printempa tradicio praktikta en Bulgario kaj Rumanio.

La origino (deveno) de la termino estas de la 1-a de marto kaj dum la tempo de Romia Imperio, laŭ Romia kalendaro 1a de marto esti la unua tago de la jaro, kaj krome troviĝas ĝi en la Bulgara legendo, kaj havas apartan signifon ankaŭ en la spaco de la rumanaj tradicioj.
Junuloj kaj gemaljunuloj atendas la unuan tagon de marto, por akcepti la printempon pere de „marteto”.

Komence ekzistis ia marteto de la rumanaj vilaĝoj kun aparta mistera legendo. La kamparanoj kunplektis du fadenojn, unu blankan kaj unu ruĝan el lano, farante tiel magiajn cirklojn kiuj protektis ilian hejmon, ĝian ĉirkaŭaĵojn kaj ilian familion kontraŭ la malbonaj spiritoj.
En posta epoko, oni pendigis de tiuj ŝnuroj orajn aŭ arĝetajn monerojn.
Pli poste, ankaŭ la urbanoj transprenis tiun tradicion kaj ili aldonis al tiuj blanka-ruĝaj ŝnuroj komence simbolojn de la amo, de la bonŝanco, kaj en jam nia tempo eĉ plej strangajn improvizaĵojn.

Tiu tradicio ekzistas same en Bulgario, la ruĝ-kaj-blankajn martenicojn oni donacas al amikoj, kaj surportas la tutan tagon. Post la festo oni pendigas ilin sur fruktarboj kiel abundodonantan sorĉaĵon.
En Bulgario estas ankaŭ kutimo de Marto-avino: ĉe la bulgaraj infanoj la unua de marto estas tre ĝoja festo, ili nomas monaton marto "avino Marto" (bulgare baba Marta/баба Марта/). Do la 1-an de marto maljuna virino vestita en nacia vestaĵo kun ruĝigitaj vangoj, ŝpinbastono kaj pendosako akompanita de sekvantaro vagas tra la urboj kaj vizitas ĉiujn oficejojn,lernejojn kaj infan- ĝardenoj. Baba Marta disdonas martenicojn, bonbonojn, sekigitajn fruktojn al la oficistoj kaj la infanoj, kaj deziras al ĉiuj feliĉon.

Vidu ankaŭ 
 Maslenico
 Mărţişor (en Rumanio kaj Moldavio)
 Karnavalo (en Nederlando)
 Grasa Ĵaŭdo (en Pollando)
 Mardi Gras (Karnavalmardo) (en aliaj landoj)
 Marzanna (en Pollando)
 Patrasa Karnavalo (en Grekio)
 Grasa Mardo aŭ "Patkukotago" (en Britio kaj Irlando)
 La konsekro de la printempo (baleto de Igor Stravinski)

Festoj
Mori Joŝiro

MORI Yoŝiro (japane 森 喜朗 [mori joŝi-roo]; naskiĝis la ) estas japana politikisto. De la  ĝis la  li estis la 85-a kaj 86-a ĉefministro de Japanio.

Vidu ankaŭ 
 Historio de Japanio

Eksteraj ligiloj 

 Oficiala retejo 

Ĉefministroj de Japanio
Stumpo

Stumpo laŭ esperantlingvaj vortaroj kiel ekzemple PIV estas
 en medicina senco nedifektita restaĵo el fortranĉita membro, ekzemple stumpo de amputita brako, aŭ
 en ĝenerala lingvaĵo mallonga parto restanta el io, kies plej grandan parton oni fortranĉis aŭ fordetruis, ekzemple stumpo de trunko, de branĉo; cigarstumpo; stumpo de kandelo; vakskandelaj stumpetoj; stumpeto de forbrulinta alumeto.

Referencoj

Vidu ankaŭ 
 stoplo
 stumpovostuloj
 stumpovosta makako
 de:Stumpf
 ŝtipo

Biologio
Medicina terminologio
Eŭforbiacoj

La eŭforbiacoj () estas planta familio el la dukotiledonaj angiospermoj. Tiu familio apartenas al la ordo malpigialoj (Malpighiales). Ĝi enhavas ĉirkaŭ 220 genrojn kaj preskaŭ 6500 speciojn. Ĝia tipa genro estas eŭforbio.

La plantoj de tiu familio estas herboj, arbedoj, arboj, kelkfoje similas al kaktoj. Lateksaj sekreciaĵoj, vejnoj oftas.

Inter la multaj specioj entenitaj, oni aparte trovas la maniokon (kiu donas tapiokon), la kaŭĉukarbon (kiu donas kaŭĉukon), la ricinon, aŭ ankaŭ la merkurialon.

Taksonomio 
Laŭ World Flora Online kaj The Plant List (27 maj. 2020), jen ĉi-sube la listo de la akceptitaj taksonoj, kaj ties Esperantaj nomoj:

*Genro akceptita en TPL sed ne en WFO, kiu tamen akceptas ĝiajn speciojn.

Kelkaj specioj 
 Acalypha
 Acalypha hispida - hirta akalifo
 Euphorbia
 Euphorbia pulcherrima - belega eŭforbio
 Hevea
 Hevea brasiliensis - kaŭĉukarbo
 Hippomane
 Hippomane mancinella - mancinelo aŭ mortpometo
 Macaranga
 Macaranga peltata
 Manihot
 Manihot esculenta - manioko

Bildaro

Vidu ankaŭ 
 Sumatraj malaltaĵaj pluvarbaroj

Referencoj 

Magnoliofitoj
Eŭforbiacoj
Plantofamilioj
Betulacoj

La betulacoj () estas planta  familio el la dukotiledonaj angiospermoj. Tiu familio apartenas al la ordo fagaloj (Fagales). Ĝi enhavas 6 genrojn kaj ĉirkaŭ 230 speciojn. Ĝia tipa genro estas betulo.

Ĉiuj estas arboj aŭ arbedoj, vivas en mildaj ĝis malvarmaj klimatoj kaj ofte formas populaciojn. La floroj estas unuseksaj, plejofte grupigitaj en amentoj, sed ĉiu individua arbo estas duseksa, havante la du tipojn de floroj. La fruktoj estas akenoj envolvitaj en brakteoj. Nur tiu de la avelujo (Corylus) estas por homoj manĝebla. Betulacaj arboj akceptas ektomikorizojn, ili do vivas simbioze kun fungoj kiel amanitoj, trikolomoj, boletoj, laktarioj, rusuloj kaj multaj aliaj.

Al tiu familio apartenas interalie la alno, la betulo, la avelujo kaj la karpeno.

Taksonomio 
Laŭ World Flora Online kaj The Plant List (22 maj. 2020), jen ĉi-sube la listo de la akceptitaj taksonoj, kaj ties Esperantaj nomoj:

Angiospermae - angiospermoj
Fagales Engl. - fagaloj
Betulaceae Gray - betulacoj
Alnus Mill. - alno
Betula L. - betulo
Carpinus L. - karpeno
Corylus L. - korilo
Ostrya Scop. - ostrio
Ostryopsis Decne. - ostriopso

Bildaro

Referencoj

Magnoliofitoj
Betulacoj
Plantofamilioj
Avelarbo

Avelarbo aŭ avelujo, science ankaŭ nomata korilo, estas genro de plantoj el la familo betulacoj. Avelarboj estas arbedoj aŭ arboj. La nuksoj kreskantaj je avelujo nomatas aveloj.

Specioj 
Plurtrunkaj arbedoj, kiuj ne kreskas pli ol 12 metrojn alte:
 Corylus avellana - Avelkorilo  - (Eŭropo kaj okcidenta Azio)
 Corylus americana - Amerika korilo (orienta Nordameriko)
 Corylus cornuta (sama regiono)
 Corylus maxima - Maksimuma korilo (sudorienta Eŭropo kaj Malgranda Azio)
 Corylus sieboldiana (orienta Azio)
Unutrunkaj arboj ĝis 30 metrojn altaj:
 Corylus colurna - Turkia korilo (sudorienta Eŭropo kaj Malgranda Azio)
 Corylus jacquemontii (Himalajo)
 Corylus chinensis - Ĉinia avelarbo (okcidenta Ĉinio)
La nukson ĉirkaŭbrakumas malmola, densdorna involukro. Unutrunkaj arboj, kiuj atingas 15 metrojn:
 Corylus ferox (Himalajo)
 Corylus tibetica - Tibeta avelarbo (Tibeto kaj sudorienta Ĉinio)

Referencoj

Eksteraj ligiloj 
 sinonimoj en la angla lingvo

 
Holarktisa flaŭro
Nearktisa flaŭro
Palearktisa flaŭro
Karoto

Karoto (Daucus carota subsp. sativus) estas radiklegomo, tipe oranĝkolora kun ligneca teksturo. Karoto estas kultivata por sia manĝebla karneca radiko, manĝata kiel legomo. La manĝebla parto de karoto estas la pivotradiko.

Karoto estas ankaŭ japana urbeto apud Hiroŝimo.

Historio 
Verŝajne la sovaĝaj prakarotoj devenis el Afganio, kie restas la centro de diverseco de varioj de D. carota.

Origine karotoj havis koloron purpuran, blankan aŭ flavan. La nuna oranĝa karoto disvolviĝis en Nederlando kiel omaĝo al princo Vilhelmo la 1-a dum la Nederlanda lukto por sendependeco de Hispanio en la 16-a jarcento (la oranĝa koloro apartenas al la dinastio Oranje-Nassau kaj nun al Nederlando). La oranĝa karoto ne nur havas pli bonan guston, sed ankaŭ enhavas betakarotenon, kio igas ĝin pli saniga, kaj tial la kultivado de ĉiuj aliaj karotvarioj ĉesis.

Sovaĝa karoto 
La familiara sovaĝa floro, sovaĝa karoto, estas semo de ĝardenkaroto; ĝardenkarotoj ebligataj semiĝi baldaŭ revenas al sia sovaĝa pratipo, kun forkoformaj, karotodoraj, manĝeblaj radikoj, kiuj rapide iĝas tro lignecaj kaj amaraj por manĝi. Pastinakoj estas proksimaj parencoj de karotoj.

La sovaĝa karoto ĉeestas ĉie en Eŭropo, en Centra kaj Okcidenta Azio kaj en Nord-Afriko. Ekzistas ĉirkaŭ 22 varioj.

Nutro 
 La energia kontribuaĵo de la karoto estas 136 kJ en 100 g. Enhavas 90 % da akvo, 1 % da proteinoj, 0,3 % da lipidoj kaj ĝis 12 % da sukero.
 100 g da karotoj enhavas pli ol la duonon de la ĉiutaga bezono de vitamino A. La enhavo da vitamino C estas meze 7 mg en 100 g, kaj la karoto enhavas ankaŭ vitaminojn B1 kaj B2.
 La mineralaj enhavoj de la karoto estas ĉefe kalio, kalcio, magnezio kaj fero.
 Le enteno da fibroj estas grava, ili estas majoritate pektino kaj celulozo.

Diversaĵoj 
 Genetikisto Leonard M. Pike serĉis kaj reinventis purpuran kaj blankan karotojn enhavantajn substancojn por preventi kanceron. Vendo estis malmulta.

 La plej granda karoto en la mondo situas ĉe Okahune, Nov-Zelando. Ĝi altas ĉirkaŭ kvar metrojn kaj konsistas el gipso.

 Ekzistas Karotmuzeo ĉe Berlotte, apud Eynatten en la orienta Belgio.

Eksteraj ligiloj 

 Recepto kun karotoj
 Receptoj kun karotoj
 Tutmonda Karotmuzeo

Legomoj
Apiacoj
Palearktisa flaŭro
Love Canal

Love Canal [ləv kəNÆL] estas kvartalo de la urbo Niagara Falls, Nov-Jorkio, kie troviĝis kanalo, kiun oni uzis kiel rubejo.

Dum la 1940-aj kaj 1950-aj jaroj en la malplenigitan kanalon oni ĵetis 18.000 tunojn da kemiaj rubaĵoj, plenigis la fosegon kaj poste konstruis sur la ekskanalon domojn kaj eĉ lernejon. Je la fino de la 1970-aj jaroj danĝeraj kemiaĵoj trafiltriĝis ĝis la surfaco kaj igis plimultigon de denaskaj misformaĵoj, abortoj kaj kancero.

Post la katastrofo la respondeca firmao pagis pli ol $20.000.000 al la viktimoj, $98.000.000 al la ŝtato Nov-Jorkio kaj $129.000.000 al la usona registaro por la resanigado de la regiono. Al la loĝantoj eblis reiri al siaj hejmoj nur en la 1990-aj jaroj.

Eksteraj ligiloj 

 http://local.google.com/?ll=43.080518,-78.948956&spn=0.016049,0.029268&t=h 
 http://local.live.com/default.aspx?v=2&cp=43.082818~-78.948565&style=h&lvl=15&scene=1013237 

Nov-Jorkio
Poluado
Ruboj
Truman Capote

Truman CAPOTE, realnome: Truman Streckfus Persons (naskiĝis la 30-an de septembro, 1924, mortis la 25-an de aŭgusto, 1984) estis usona verkisto.

Li naskiĝis en New Orleans, Luiziano. Kiam li havis kvar jarojn, liaj gepatroj disiĝis kaj li pasigis ses jarojn ĉe parencoj en Alabamo. Tie li amikiĝis kun Harper Lee, kiu ankaŭ fariĝis verkistino.

El la verkaro de Capote plej famas la sukcese filmigita romano Breakfast at Tiffany's kaj la romano In Cold Blood, kiu lerte miksas faktojn kaj fikcion.

Truman Capote mortis en Losanĝeleso, Kalifornio.

Listo de verkoj 

 Miriam (rakonto, 1946)
 Other Voices, Other Rooms (romano, 1948)
 A Tree of Night and Other Stories (rakontoj, 1949)
 The Grass Harp (romano, 1951)
 Breakfast at Tiffany's (romano, 1958)
 In Cold Blood (romano, 1966)
 A Christmas Memoir (memoroj, 1966)
 Answered Prayers (romanfragmento, eld. 1986)

Usonaj verkistoj
Usonaj ĵurnalistoj
Usonaj romanistoj
Samseksemuloj
Mortintoj pro drogoj
Esperantistoj

Esperantistoj estas unu el la nomoj por personoj, kiuj parolas Esperanton. Laŭ la Bulonja "Deklaracio pri la esenco de Esperantismo", esperantisto estas nomata "ĉiu persono, kiu scias kaj uzas la lingvon Esperanto, tute egale por kiaj celoj li ĝin uzas. Apartenado al ia aktiva societo esperantista por ĉiu esperantisto estas rekomendata, sed ne deviga" (1905; § 5). 

Unu el la plej bonaj avantaĝoj esti esperantisto estas, ke per tio oni aliras al lingvoj kaj kulturoj de mondopartoj, kiuj ne partoprenas en la regantaj „inter”naciaj kulturoj kaj tial restas kondamnitaj al flankenlaso.

"Esperanto-parolanto" 

La samaj problemoj ekzistas ankaŭ en la naciaj lingvoj, kie ekzistas vortoj similaj al 'anglisto' unuflanke kaj 'naciisto' aliflanke; tial kelkaj homoj en la informado preferas la nocion 'E-parolanto' aŭ 'Esperanto-parolanto', kiu same kiel 'ital-parolanto' informas nur pri la kapablo paroli la lingvon. Krome kelkfoje oni uzas la vorton esperantano, esperantulo kaj esperanto (minuskle).

La malavantaĝo de tiu ĉi dua vorto estas, ke ĝi hodiaŭ en multaj lingvoj signifas ankaŭ (aŭ precipe) subtenanto de Esperanto aŭ membro de la Esperanto-movado.

Komparo kun "latinisto" 
Eblas alternative kompari la terminon 'esperantisto' kun 'latinisto'. Tiel ĝi signifas personon, kies aparta intereso estas studi kaj uzi tiun lingvon, negepatran al si.

Ne nur lingvoscio 
Al kelkaj parolantoj de Esperanto, la difino de Bulonjo estis kontraste nesufiĉa; Julio Baghy deklaris: esti esperantisto signifas ne nur lingvoscion. Ĝi estas destino. Misio. Sopiro al pli bona mondo. Vera esperantisto ne fariĝas, sed naskiĝas, kaj li estas esperantisto jam antaŭ ol li lernis la lingvon.

Esperantistoj ĉirkaŭ la mondo 
Esperantistoj laŭ la nacieco
afganaj - albanaj - anglaj - argentinaj - aŭstraj - aŭstraliaj - bangladeŝaj - barataj - belgaj -belorusaj- bosnaj - brazilaj - britaj - bulgaraj - butanaj - ĉeĥaj - ĉinaj - danaj - estonaj - finnaj - frisaj - francaj - germanaj - hebreaj - hispanaj - hungaraj - irakaj - iranaj - irlandaj - islandaj - israelaj - italaj - japanaj - jugoslavaj - kamerunaj - kanadaj - katalunaj - kartvelaj - kimraj - kirgizaj - kolombiaj - koreaj - kostarikaj - kroataj - kubaj - litovaj - makedonaj - maldivaj - meksikaj- mongolaj - nederlandaj - nepalaj - norvegaj - okcitanaj - pakistanaj - persaj - polaj - portugalaj - rumanaj - rusaj - slovakaj - slovenaj - serbaj - serbokroataj - srilankaj - skotaj - sudafrikaj - svedaj - svisaj - tanzaniaj - turkaj - ukrainaj - usonaj - uzbekaj - vjetnamaj

Vidu ankaŭ 
 La Esperantisto - la unua esperantolingva gazeto
 Nombro de Esperanto-parolantoj

Referencoj 

 
Esperanto-movado
Gento

Gento havas diversajn signifojn:

Gento (sociologio), divido de nacio. Grupo de familioj, supozeble devenaj de la sama prapatro, origine kune loĝantaj kaj regataj de unu estro. (Kp. tribo.)
Gento (urbo) (nederlande: Gent [Ĥent]) estas la ĉefurbo de la flandra provinco Orienta Flandrio en Belgio.
Patriotismo

Patriotismo (aŭ patrioteco, patrujismo, landamo) laŭ la Plena Vortaro de Esperanto estas la "amo al patrujo kaj inklino servi al ĝi". La anoj de patriotismo estas patriotoj.

Konstitucia patriotismo estas koncepto de la germana politiksciencisto Dolf Sternberger difinita en 1979, kiun sukcese disvastigis la filozofo Jürgen Habermas dum la 1980-aj jaroj. La patrioteco de civitanoj, loĝantoj aŭ individuoj, kiuj alproprigas la konstitucian patriotismon, rilatas ne al iama komuna historio aŭ etna deveno, sed al iliaj komunaj valoroj de demokratia karaktero aperigitaj en la konstitucio.

Ludoviko Lazaro Zamenhof post la Universala Kongreso de Esperanto en Kembriĝo dum somero 1907 en la Londona Gildohalo diris:

Julio Baghy, en la facila legolibro La Verda Koro, aldonis:

Vidu ankaŭ 

 Kristanismo kaj patriotismo (Tolstoj)
 Hejmlando
 Nacio
 Nacia identeco
 Naciismo
 Banala naciismo

Eksteraj lingiloj 
Patriotismo: Ĉu ĝermo de ŝovinismo?, revuo Kontakto, 2012:1

Referencoj 

Naciismo
Poluo

Poluo aŭ poluado (sinonime medimalpurigo) estas danĝera malpurigo de vivesenca elemento de la naturo, kiel aero, akvo kaj grundo, en tiu kvanto, kiu kapablas modifi la originalan staton de tiu elemento, daŭre aŭ ne.

Specoj de poluo 
Estas multaj specoj de poluo, kiu estas dividata laŭ kialo aŭ loko kie ĝi okazas.

Laŭ kialo 
La kialoj estas ofte interligitaj kun industria progreso: la elmeto de gasoj, kiuj norme estas malmulte difuzaj en la atmosfero.

Laŭ loko

Tutmonda poluo 
Estas ankaŭ specoj de poluo, kiuj nun havas efikojn tutmonde. Fama ekzemplo estas la pliiĝo de CO2, kiu akcentas la forcejan efikon, tiel ke la temperaturo nun estas entute pliiĝanta.

Akvopoluado 

Kiam la industrioj enmetas siajn kemiajn forĵetaĵojn en la akvofluaĵojn la ekosistemoj povas esti damaĝataj, kun damaĝoj ĉe la homoj. Ankaŭ kiam cisternoŝipo sinkigas la nafto, disperdiĝante, mortigas multajn bestojn.

Forĵetakvo estas ajna tipo de akvo kies kvalito estis tuŝata negative pro influo antropogena, tio estas de homoj. La forĵetendaj akvoj estas akvoj uzataj en hejmoj kaj en urboj, kaj la likvaj industriaj aŭ minaj rubaĵoj forjetitaj, aŭ la akvoj kiuj estis miksitaj kun la antaŭaj (pluvaj aŭ naturaj akvoj). Ties gravo estas tia ke ĝi postulas sistemojn de kanaligo, traktado kaj eligo. Ties nula aŭ maltaŭga traktado generas gravajn problemojn de poluado.

Vidu ankaŭ 

 Love Canal
 Malsano de Minamata
 Plasta poluo
 Politika ekologio
 Rachel Carson
 Torrey Canyon
 Kentia palmo

Ekologio
Poluado
Ŝtono de Scone

Scone [sku:n] estas vilaĝo en centra Skotlando, nordoriente de Perth. La antikva parto de la vilaĝo, Old Scone, estas fama pro ŝtono kiu tie troviĝas, la t.n. Ŝtono de Scone aŭ Ŝtono de l’ Fato (Stone of Scone aŭ Stone of Destiny angle). Sur tiu ŝtono estis kronataj la reĝoj de Skotlando de Kanuto la 1-a ĝis Karlo la 2-a. Ĝi estis alportata al Londono fare de Eduardo la 1-a en 1296 kaj metata sub la kronadseĝon en la abatejo de Westminster.La ŝtonon oni transportis hejmen al Scone en novembro 1996.

Skotlando
Tronoj
Rokoj
Ŝtonaj objektoj
Ĥorezmo

Ĥorezmo (aveste: Xvairizem; en antikva persa lingvo Huŭarazmiŝ; perse: خوارزم (Ĥŭārazm), arabe: خوارزم (Ĥŭārizm); ĉine: 花剌子模 (Huālázǐmó); uzbeke: Xorazm (Ĥorazm); ruse: Хорезм (Ĥorezm); en orĥon-turkaj enskriboj: Apar; ankaŭ konata internacie kaj historie kiel Chorasmia, Khwarezmia, Khwarizm, Khwarazm, Khorezm, Khoresm, Khorasam kaj Chorezm) estis la nomo de kelkaj historiaj regnoj centraziaj kaj nun estas la nomo de uzbeka provinco Ĥorezmo.Kiel regno, Ĥorezmo troviĝis oriente de Aralo, inkluzivanta la nunan Karakalpakion, kaj la altebenaĵon de Ust-Urt. Sude ĝi atingis la limon de Ĥorasano kaj oriente limis al Sogdio. Ĝia ĉefurbo estis la nuna urbo Ĥiva (nun en Uzbekio), Monda heredaĵo laŭ UNESCO.

Kiam en la jaro 328 a.K. ĝia reĝo rilatiĝis kun la helena konkeranto Aleksandro la Granda, Ĥorezmo estis jam sedenta (malnomada) civiliza reĝlando bazita sur irigacia agrikulturo, bone defendita kontraŭ la ĉirkaŭantaj nomadoj.

La aramea lingvo, kvankam ŝemida, estis la mastruma lingvo de la Persa imperio kaj la nura skribita lingvo ĝis tiam en la regiono.

Plej famaj naskitoj de la lando:
 Al-Ĥorezmi, matematikisto
 Al-Biruni, matematikisto, klerulo

Vidu ankaŭ 
 Provinco Ĥorezmo
 Ĥorezma Imperio
 Ĥorezma Popola Soveta Respubliko
 Ĥanlando de Ĥiva
 Konje-Urgenĉ

 
Uzbekio
Mondaj heredaĵoj en Uzbekio
Administraj unuoj malfonditaj en 1924
Ĥiva

Ĥiva (;  (Ĥiveh)) (alternativaj nomoj estas Ĥorezm, Khorasam, Khoresm, Khwarezm, Khwarizm, Khwarazm kaj Chorezm) estas urbo en Uzbekio, en la provinco Ĥorezmo. Ĥiva estis la ĉefurbo de la antikva regno Ĥorezmo. La tuta urbo kaj specife la historia centro Iĉon Kala estas deklarita Monda Kulturheredaĵo de UNESKO.

Bildaro

Referencoj 

Urboj de Uzbekio
Ĥorezmo
Mondaj heredaĵoj en Uzbekio
Braktearo

Braktearo (aŭ involukro  el la latina Phylla involucri) estas aro da brakteoj, sub floro aŭ floraro. La floraro (kapitulo, umbelo aŭ ciato) estas plej ofte ĉirkaŭata de pluraj involukrofolioj.  La tuto de la pseŭdo- verticilo nomiĝas involukro. Malofte ankaŭ unuopaj floroj estas ĉirkaŭataj de altfolioj, ekzemple ĉe  pulsatiloj (Pulsatilla) aŭ Hepatiko (Hepatica). Se ili ĉirkaŭas unuopan floron per  kaliko, kiel ĉe  Malvoj (Malva) kaj Skabiozoj (Scabiosa), la involukro nomiĝas ekstera kaliko. 

Involukraj folioj havas jenajn familiojn:Asteracoj (Asteraceae), [[Dipsacoj] (Dipsacaceae) kaj Apiacoj (Apiaceae). Ĉe la Apiacoj la altfolioj de la umbeloj nomiĝas involukro (involucrum), tiu de la umbeletoj  involukretoj (involucellum). Kelkfoje la involukro havas taskon de prezentaparato, ekzemple ĉe la granda astrantio (Astrantia major). Ĉe tiu planto ĝi ankaŭ havas okulfrapan koloron por allogi la polenigantojn. La Arktioj (Arctium) havas transformitaj altfolioj kiuj servas kiel lapfermilo, por ke la fruktoj alkroĉiĝas ĉe la felo de bestoj kaj servas kiel disvastigmeĥanismoj de planto . 

Modifiĝintaj brakteoj aŭ braktearoj: 
 kupulo (ekzemple ĉe la kverko)
 spato (ekzemple ĉe la maizo)

Referencoj

Literaturo 
 M.A. Fischer, K. Oswald, W. Adler: Exkursionsflora für Österreich, Liechtenstein und Südtirol. Dritte Auflage, Land Oberösterreich, Biologiezentrum der OÖ Landesmuseen, Linz 2008, S. 76, ISBN 978-3-85474-187-9

Vidu ankaŭ 

 brakteo

Plantomorfologio
Brakteo

Brakteo estas subflora folio piede de floro aŭ de floraro, ordinare simpla, skvamforma kaj kunformanta la floron, en kies angulo elkreskas la floroj aŭ flortigoj. Kiam pluraj brakteoj ĉirkaŭas floro aŭ floraro, tio estas involukro aŭ braktearo.
Brakteeto estas dua eta brakteo.

Vidu ankaŭ 
 involukra folio

Plantomorfologio
Al-Biruni

Abu r-Rajhan Muhammad ibn Ahmad al-Biruni (; naskiĝis la 15-an de septembro 973, mortis la 13-an de decembro 1048) estis ĥorezma matematikisto, astronomo, fizikisto, universala klerulo kaj enciklopediisto naskita en Ĥorezmo (nuntempa Uzbekio).

Lige al la tiutempa politika situacio (gaznavidaj atakoj al Barato), Biruni pasigis en Barato multe da tempo. Alpropriginte sanskriton, li studis la hindan filozofion kaj religion. Dum ĉi tiu esplorado, pli frue ekkoninte aliajn grandajn kulturojn, li akiris proprajn konvinkojn kvazaŭ antaŭigantajn skolastikismon  kaj eĉ evoluismon. Kiel historiisto detale priskribis la periodon de postaj Sasanidoj kun enpaŝo de persa filozofo Mazdak. Li okupiĝis ankaŭ pri geologio, mineralogio esplorante antaŭ ĉio valorŝtonojn, tre precize por tiutempo difinante ilian durecon kaj specifan pezon: tiukadre li dezajnis la unuan piknometron. Li prezentis ankaŭ provon klarigi ekziston de travideblaj gemoj kiel efekton de solidiĝo de likvaĵoj. Tre kritike rilatis al konvinkoj pri kuraca influo de gemoj kaj mineraloj. Li verkis ankaŭ traktatojn pri matematiko, farmakologio, astronomio kaj astrologio.

Universalaj kleruloj
Persaj astronomoj
Persaj geografoj
Persaj fizikistoj
Persaj matematikistoj
Persaj filozofoj
Persaj astrologoj
Hindologoj
Iranaj antropologoj
Ĥorezmo
Parfumo

Parfumo estas bonodora substanco, solvita en alkoholo aŭ en oleo ks, kaj uzata kiel plaĉigilo.

Ingrediencoj uzitaj por la elfaro de parfumoj:

 Ambro
 Artemizio
 Bigarado (oranĝfloro)
 Citrono
 Jasmeno
 Kardamomo
 Konvalo
 Lavendo
 Mosko
 Rozo
 Siringo
 Tabako
 Violo
 Zingibro

Parfumoj klasoj 
EdP Eau de Parfum ~15% je esenco kun bazo de alkoholo

EdT Eau de Toilette ~10% je esenco

EdC Eau de Cologne ~5%; reg. nomo (TM) Echt Kölnisch Wasser; kolonjakvo (citrusa aromo inter alie)

EdS Eau de Solide ~1% esenco kun bazo de alkoholo/jojobo; reg. nomo (TM) 'EdS'.

Eksteraj ligiloj 
 De incenso al moderna parfumo, fare de Rudi Hauger.

Vidu ankaŭ 

 Incenso
 Komiforo
 Mosko

 
Kosmetiko
Kolonjakvo

Kolonjakvo (franca lingvo: Eau de Cologne, germana lingvo: Kölnisch Wasser) aŭ odekolono estas speco de malforta parfumo kiu originale devenis el Kolonjo, Germanio, kaj estas difinita de ĝia norma koncentraĵo de 2-5% esencaj oleoj.

Parfumoj